БЕНДЖАМИН ФРАНКЛИН МЕН АЛЬБЕРТ ЭЙНШТЕЙННІҢ БЕСТСЕЛЛЕР ӨМІРБАЯНДАРЫНЫҢ АВТОРЫНАН – СТИВ ДЖОБСТЫҢ ЭКСКЛЮЗИВТІ ӨМІРБАЯНЫ.
Стив Джобес
Walter Isaacson
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Джобспен екі жыл бойы жүргізілген қырықтан астам сұхбатқа, сондай-ақ оның жүзден астам туыстарымен, достарымен, қарсыластарымен, бәсекелестерімен және әріптестерімен болған әңгімелерге сүйене отырып, Уолтер Айзексон дербес компьютерлер, анимациялық фильмдер, музыка, телефондар, планшеттік компьютерлер және цифрлық баспа сияқты алты индустрияда төңкеріс жасаған, кемелдікке деген құштарлығы мен жойқын жігері тасыған шығармашыл кәсіпкердің аласапыран өмірі мен өте күрделі тұлғасы туралы қызықты оқиғаны жазды.
Америка өзінің инновациялық артықшылығын сақтап қалу жолдарын іздеп жатқан тұста, Джобс өнертапқыштық пен қолданбалы қиялдың түпкі белгісі ретінде тұр. Ол жиырма бірінші ғасырда құндылық жасаудың ең жақсы жолы – шығармашылықты технологиямен байланыстыру екенін білді. Ол қиялдың шарықтауы мен инженерлік өнердің ғажайып жетістіктері ұштасқан компания құрды.
Джобс бұл кітапты жазуда ынтымақтастық танытқанымен, жазылған дүниеге ешқандай бақылау жасауды сұраған жоқ, тіпті жарияланбай тұрып оқу құқығын да талап етпеді. Ол ешқандай тақырыпқа тыйым салмады. Ол өзі танитын адамдарды ашық сөйлеуге шақырды. Джобстың өзі де бірге жұмыс істеген және бәсекелес болған адамдар туралы ашық, кейде тым қатал сөйлейді. Оның достары, жаулары және әріптестері оның бизнеске деген көзқарасы мен соның нәтижесінде пайда болған инновациялық өнімдерді қалыптастырған құштарлығы, перфекционизмі, құмарлығы, шеберлігі, қырсықтығы және бақылауға деген құлшынысы туралы шынайы пікірлерін білдіреді.
Ішкі демондарының жетегіндегі Джобс айналасындағыларды ашу-ыза мен шарасыздыққа жеткізе алатын. Бірақ оның тұлғасы мен өнімдері, дәл Apple-дің аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етуі сияқты, біртұтас жүйенің бөлігіндей өзара байланысты болды. Оның хикаясы – инновация, мінез, көшбасшылық және құндылықтар туралы сабақтарға толы ғибратты әрі ескертуші оқиға.
Әлемді өзгерте алатынына сенетіндей ессіз адамдар ғана оны өзгертеді. — Apple компаниясының «Think Different» жарнамасы, 1997 жыл
КЕЙІПКЕРЛЕР
- ЭЛ АЛКОРН. Atari-дің бас инженері, Pong ойынын жасап, Джобсты жұмысқа алған.
- ГИЛ АМЕЛИО. 1996 жылы Apple-дің бас директоры болды, NeXT компаниясын сатып алып, Джобсты қайтарды.
- БИЛЛ АТКИНСОН. Apple-дің алғашқы қызметкерлерінің бірі, Macintosh үшін графиканы әзірлеген.
- КРИСАНН БРЕННАН. Джобстың Homestead мектебіндегі қызы, қызы Лизаның анасы.
- ЛИЗА БРЕННАН-ДЖОБС. Джобс пен Крисанн Бреннанның қызы, 1978 жылы туған; Нью-Йоркте жазушы болды.
- НОЛАН БУШНЕЛЛ. Atari негізін қалаушы және Джобс үшін кәсіпкерлік үлгісі.
- БИЛЛ КЭМПБЕЛЛ. Джобстың Apple-дегі алғашқы кезеңінде маркетинг басшысы, ал 1997 жылы қайтып келгеннен кейін басқарма
- мүшесі және сырласы болды.
- ЭДВИН КЭТМУЛЛ. Pixar негізін қалаушылардың бірі, кейін Disney басшысы.
- КОБУН ЧИНО. Калифорниядағы Сото Дзен шебері, Джобстың рухани ұстазы болды.
- ЛИ КЛОУ. Apple-дің «1984» жарнамасын жасаған және Джобспен үш онжылдық бойы жұмыс істеген жарнама сиқыршысы.
- ДЕБОРА «ДЕБИ» КОУЛМАН. Mac командасының алғашқы менеджері, Apple өндірісін басқарды.
- ТИМ КУК. 1998 жылы Джобс жұмысқа алған байсалды, сабырлы бас операциялық директор; 2011 жылдың тамызында Apple бас
- директоры ретінде Джобсты алмастырды.
- ЭДДИ КЬЮ. Apple-дегі интернет қызметтерінің басшысы, контент компанияларымен жұмыс істеудегі Джобстың оң қолы.
- АНДРЕА «ЭНДИ» КАННИНГЕМ. Regis McKenna фирмасының публицисі, Macintosh-тың алғашқы жылдарында Apple-мен жұмыс істеді.
- МАЙКЛ ЭЙСНЕР. Disney-дің қатал бас директоры, Pixar келісімін жасады, кейін Джобспен қақтығысты.
- ЛАРРИ ЭЛЛИСОН. Oracle бас директоры және Джобстың жеке досы.
- ТОНИ ФАДЕЛЛ. 2001 жылы iPod-ты жасау үшін Apple-ге шақырылған панк-инженер.
- СКОТТ ФОРСТОЛЛ. Apple мобильді құрылғыларының бағдарламалық жасақтамасының басшысы.
- РОБЕРТ ФРИДЛАНД. Рид колледжінің студенті, алма фермасы коммунасының иесі және Джобсқа әсер еткен рухани ізденуші, кейін
- тау-кен компаниясын басқарды.
- ЖАН-ЛУИ ГАССЕ. Apple-дің Франциядағы менеджері, 1985 жылы Джобс қуылғанда Macintosh бөлімшесін басқарды.
- БИЛЛ ГЕЙТС. 1955 жылы туған екінші компьютер вундеркинді.
- ЭНДИ ХЕРЦФЕЛЬД. Көңілді, достық пейілді бағдарламалық жасақтама инженері және түпнұсқа Mac командасындағы Джобстың досы.
- ДЖОАННА ХОФФМАН. Түпнұсқа Mac командасының мүшесі, Джобсқа қарсы тұра алатын рухы бар еді.
- ЭЛИЗАБЕТ ХОЛМС. Дэниел Котткенің Ридтегі қызы және Apple-дің алғашқы қызметкері.
- РОД ХОЛТ. 1976 жылы Джобс Apple II-нің электр инженері болуға жалдаған, темекіні үздіксіз шегетін марксист.
- РОБЕРТ АЙГЕР. 2005 жылы Disney бас директоры ретінде Эйснердің орнын басты.
- ДЖОНАТАН «ДЖОНИ» АЙВ. Apple-дің бас дизайнері, Джобстың серіктесі және сырласы болды.
- АБДУЛФАТТАХ «ДЖОН» ДЖАНДАЛИ. Висконсиндегі сириялық аспирант, Джобс пен Мона Симпсонның биологиялық әкесі болды, кейін
- Рино маңындағы Boomtown казиносында тамақ және сусындар менеджері болды.
- КЛАРА АГОПЯН ДЖОБС. Армян иммигранттарының қызы, 1946 жылы Пол Джобсқа тұрмысқа шықты; олар 1955 жылы Стив туғаннан
- кейін көп ұзамай оны асырап алды.
- ЭРИН ДЖОБС. Лорен Пауэлл мен Стив Джобстың ортаншы баласы.
- ИВ ДЖОБС. Лорен мен Стивтің кенже баласы.
- ПЭТТИ ДЖОБС. Пол мен Клара Джобс Стивті асырап алғаннан кейін екі жылдан соң асырап алған қыз.
- ПОЛ РЕЙНХОЛД ДЖОБС. Висконсинде туған Жағалау күзетінің теңізшісі, әйелі Кларамен бірге 1955 жылы Стивті асырап алды.
- РИД ДЖОБС. Стив Джобс пен Лорен Пауэллдің үлкен баласы.
- РОН ДЖОНСОН. 2000 жылы Джобс Apple дүкендерін дамыту үшін жұмысқа алған.
- ДЖЕФФРИ КАТЦЕНБЕРГ. Disney студиясының басшысы, Эйснермен қақтығысып, 1994 жылы DreamWorks SKG негізін қалау үшін
- жұмыстан кетті.
- ДЭНИЕЛ КОТТКЕ. Джобстың Ридтегі ең жақын досы, Үндістанға бірге барған серігі, Apple-дің алғашқы қызметкері.
- ДЖОН ЛАССЕТЕР. Pixar-дың негізін қалаушы және шығармашылық күші.
- ДЭН'Л ЛЕВИН. Apple-де, кейін NeXT-те Джобспен бірге болған маркетинг басшысы.
- МАЙК МАРККУЛА. Apple-дің алғашқы ірі инвесторы және төрағасы, Джобс үшін әке бейнесіндегі тұлға.
- РЕДЖИС МАККЕННА. Джобсқа ерте кезеңде бағыт-бағдар берген және сенімді кеңесші болып қалған пиар шебері.
- МАЙК МЮРРЕЙ. Macintosh-тың алғашқы маркетинг директоры.
- ПОЛ ОТЕЛЛИНИ. Intel бас директоры, Macintosh-тың Intel чиптеріне ауысуына көмектесті, бірақ iPhone бизнесін ала алмады.
- ЛОРЕН ПАУЭЛЛ. Пенсильвания университетінің зерек әрі әзілқой түлегі, Goldman Sachs-қа, содан кейін Стэнфорд бизнес
- мектебіне барды, 1991 жылы Стив Джобсқа тұрмысқа шықты.
- ДЖОРДЖ РАЙЛИ. Джобстың Мемфисте туған досы және заңгері.
- АРТУР РОК. Аңызға айналған технологиялық инвестор, Apple басқармасының алғашқы мүшесі, Джобс үшін әке бейнесіндегі
- тұлға.
- ДЖОНАТАН «РУБИ» РУБИНШТЕЙН. NeXT-те Джобспен жұмыс істеді, 1997 жылы Apple-дің бас аппараттық инженері болды.
- МАЙК СКОТТ. Марккула 1977 жылы Джобсты басқаруға тырысу үшін Apple президенті етіп тағайындаған.
- ДЖОН СКАЛЛИ. 1983 жылы Джобс Apple бас директоры болуға шақырған Pepsi басшысы, 1985 жылы Джобспен қақтығысып, оны
- жұмыстан шығарды.
- ДЖОАННА ШИБЛЕ ДЖАНДАЛИ СИМПСОН. Висконсинде туған Стив Джобстың (оны асырап алуға берген) және Мона Симпсонның (оны өзі
- өсірген) биологиялық анасы.
- МОНА СИМПСОН. Джобстың биологиялық туған қарындасы; олар туыстық қатынастарын 1986 жылы біліп, жақын болып кетті. Ол
- анасы Джоаннаға («Anywhere but Here»), Джобс пен оның қызы Лизаға («A Regular Guy») және әкесі Абдулфаттах Джандалиге
- («The Lost Father») негізделген романдар жазды.
- ЭЛВИ РЕЙ СМИТ. Pixar негізін қалаушылардың бірі, Джобспен қақтығысқан.
- БАРРЕЛЛ СМИТ. Түпнұсқа Mac командасындағы данышпан, бірақ проблемалы бағдарламашы, 1990 жылдары шизофренияға шалдыққан.
- АВАДИС «ЭВИ» ТЕВАНЯН. NeXT-те Джобс және Рубинштейнмен жұмыс істеді, 1997 жылы Apple-дің бас бағдарламалық инженері
- болды.
- ДЖЕЙМС ВИНСЕНТ. Музыканы сүйетін британдық, Apple жалдаған жарнама агенттігіндегі Ли Клоу мен Дункан Милнердің кіші
- серіктесі.
- РОН УЭЙН. Джобспен Atari-де танысқан, жаңадан құрылған Apple-де Джобс және Вознякпен бірге бірінші серіктес болды, бірақ
- ақылсыздықпен өз үлесінен бас тартуды шешті.
- СТИВЕН ВОЗНЯК. Homestead мектебінің жұлдызды электроника маманы; Джобс оның таңғажайып схемалық тақталарын қалай
- қаптамалап, нарыққа шығаруды ойлап тапты және Apple-дің негізін қалауда оның серіктесі болды.
КІРІСПЕ
Бұл кітап қалай жазылды
2004 жылдың жаз айының басында маған Стив Джобс телефон соқты. Ол жылдар бойы маған анда-санда достық пейіл танытып тұратын, әсіресе жаңа өнім шығарып, оның мен жұмыс істеген Time журналының мұқабасына шыққанын немесе CNN арнасында көрсетілгенін қалаған кездерде қарқынды түрде хабарласатын. Бірақ мен ол жерлерде жұмыс істемейтіндіктен, одан көп хабар ала бермейтінмін. Біз мен жақында қосылған Аспен институты туралы аздап сөйлестік, мен оны Колорадодағы жазғы кампусымызға сөйлеуге шақырдым. Ол қуана келетінін айтты, бірақ сахнаға шыққысы келмеді. Оның орнына ол серуендеп жүріп сөйлескісі келді.
Бұл маған біртүрлі көрінді. Мен ол кезде ұзақ серуендеу оның маңызды әңгімелесу тәсілі екенін білмеген едім. Сөйтсем, ол менің өзі туралы өмірбаян жазғанымды қалайды екен. Мен жақында ғана Бенджамин Франклин туралы кітап шығарған едім және Альберт Эйнштейн туралы жазып жатқанмын, сондықтан менің алғашқы реакциям жартылай әзілдеп, ол өзін осы тізбектің табиғи жалғасы деп санай ма екен деп таңғалу болды. Оның мансабы әлі де талай құлдыраулар мен өрлеулерден тұратын ауытқымалы кезеңнің ортасында деп ойлағандықтан, мен бас тарттым. Қазір емес, дедім мен. Бәлкім, бір-екі онжылдықтан кейін, зейнетке шыққанда.
Мен оны 1984 жылдан бері білетінмін, ол кезде ол Time редакторларымен түскі ас ішіп, өзінің жаңа Macintosh-ын мақтау үшін Манхэттенге келген болатын. Ол тіпті сол кездің өзінде қырсық болатын, Time тілшісіне тым ашық мақала жазып, жаралағаны үшін шабуыл жасаған еді. Бірақ одан кейін онымен сөйлескенімде, мен де жылдар бойы басқалар сияқты оның тартымды жігеріне бауралып қалдым. Біз ол Apple-ден қуылғаннан кейін де байланыста болдық. Ол NeXT компьютері немесе Pixar фильмі сияқты бір нәрсені жарнамалағысы келгенде, оның сүйкімділігі кенеттен маған қайта бағытталып, ол мені Төменгі Манхэттендегі суши мейрамханасына апарып, өзінің ұсынып отырған нәрсесі бұрын-соңды жасаған ең жақсы дүние екенін айтатын. Ол маған ұнайтын.
Ол Apple тағына қайта отырғанда, біз оны Time мұқабасына шығардық, содан кейін көп ұзамай ол біз жасап жатқан ғасырдың ең ықпалды адамдары туралы серияға өз идеяларын ұсына бастады.
Ол біз қарастырып жатқан кейбір адамдардың иконалық фотосуреттері бар «Think Different» науқанын бастаған еді және тарихи ықпалды бағалау ісін қызықты деп тапты.
Мен оның өмірбаянын жазу туралы ұсынысынан бас тартқаннан кейін, одан анда-санда хабар алып тұрдым. Бірде мен қызымның айтқаны рас па, Apple логотипі немістердің соғыс уақытындағы кодтарын бұзып, кейін цианид қосылған алманы тістеп өз-өзіне қол жұмсаған британдық компьютер пионері Алан Тьюрингке құрмет пе деп сұрап электрондық хат жаздым. Ол мұны ойлап таппағанына өкінетінін, бірақ олай емес екенін жазды. Бұл Apple-дің ерте тарихы туралы хат алмасуды бастады, мен егер осындай кітап жазуды шешсем деп, тақырып бойынша мәлімет жинай бастадым. Эйнштейн туралы өмірбаяным шыққанда, ол Пало-Альтодағы кітап іс-шарасына келіп, мені шетке шығарып, өзінің жақсы тақырып болатынын тағы да ұсынды.
Оның табандылығы мені таңғалдырды. Ол өзінің жеке өмірін қатты қорғайтын адам ретінде белгілі еді және оның менің кітаптарымды оқығанына сенуге ешқандай негіз жоқ болатын. Бәлкім, бір күні, деп жауап бере бердім мен. Бірақ 2009 жылы оның әйелі Лорен Пауэлл ашық түрде: «Егер сен Стив туралы кітап жазғың келсе, оны қазір жасағаның дұрыс», - деді. Ол жақында ғана екінші рет медициналық демалысқа шыққан еді. Мен оған Стив алғаш рет идеяны көтергенде оның ауырып жүргенін білмегенімді мойындадым. Ешкім дерлік білмеді, деді ол. Ол маған қатерлі ісікке байланысты операция жасалар алдында ғана қоңырау шалған екен және ол әлі де мұны құпия ұстап жүргенін түсіндірді.
Сол кезде мен бұл кітапты жазуды шештім. Джобс маған кітапқа ешқандай бақылау жасамайтынын, тіпті оны алдын ала көру құқығын да талап етпейтінін айтып таңғалдырды. «Бұл сенің кітабың», - деді ол. «Мен оны тіпті оқымаймын». Бірақ сол күздің соңында ол ынтымақтастық туралы екіұдай ойда болғандай көрінді және мен білмесем де, қатерлі ісіктің тағы бір асқынуына тап болған еді. Ол менің қоңырауларыма жауап беруді тоқтатты, мен жобаны біраз уақытқа шегеріп қойдым.
Содан кейін, күтпеген жерден, ол маған 2009 жылғы Жаңа жыл қарсаңында түстен кейін телефон соқты. Ол Пало-Альтодағы үйінде тек қарындасы, жазушы Мона Симпсонмен бірге еді. Әйелі мен үш баласы шаңғы тебуге қысқа сапарға кеткен, бірақ оның денсаулығы оларға қосылуға жарамаған болатын. Ол ойға шомған көңіл-күйде еді, біз бір сағаттан астам сөйлестік. Ол он екі жасында жиілік санауышын жасағысы келгенін еске алудан бастады, ол телефон кітапшасынан HP негізін қалаушы Билл Хьюлетті тауып алып, бөлшектер алу үшін оған қоңырау шалған екен. Джобс Apple-ге қайтып келгеннен бергі өмірінің соңғы он екі жылы жаңа өнімдер жасау тұрғысынан ең өнімді болғанын айтты. Бірақ оның маңыздырақ мақсаты, деді ол, Хьюлетт пен оның досы Дэвид Паккард жасаған нәрсені істеу болды, яғни инновациялық шығармашылыққа толы, олардан кейін де өмір сүретін компания құру.
«Мен бала кезімде өзімді гуманитарлық бағыттағы адаммын деп ойлайтынмын, бірақ маған электроника ұнайтын», - деді ол. «Содан кейін мен кумирлерімнің бірі, Polaroid компаниясының негізін қалаушы Эдвин Лэндтің гуманитарлық ғылымдар мен жаратылыстану ғылымдарының қиылысында тұра алатын адамдардың маңыздылығы туралы айтқанын оқыдым да, менің қалағаным осы екенін шештім».
Бұл оның өмірбаянына тақырыптар ұсынғандай болды (және бұл жағдайда тақырып орынды болып шықты). Гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдарын сезіну бір күшті тұлғада біріккенде пайда болатын шығармашылық – Франклин мен Эйнштейн туралы өмірбаяндарымда мені ең қатты қызықтырған тақырып болды және мен бұл жиырма бірінші ғасырда инновациялық экономика құрудың кілті болады деп сенемін.
Мен Джобстан неге оның өмірбаянын менің жазғанымды қалайтынын сұрадым. «Менің ойымша, сен адамдарды сөйлете аласың», - деп жауап берді ол. Бұл күтпеген жауап болды. Мен оның жұмыстан шығарған, қорлаған, тастап кеткен немесе басқаша ашуландырған көптеген адамдардан сұхбат алуым керек екенін білдім және ол менің оларды сөйлеткеніме риза болмай ма деп қорықтым. Шынында да, мен сұхбат алып жатқан адамдар туралы хабар жеткенде, ол мазасыздана бастады. Бірақ бір-екі айдан кейін ол адамдарды, тіпті жаулары мен бұрынғы қыздарын да маған сөйлеуге шақыра бастады. Ол ешнәрсеге тыйым салуға тырыспады. «Мен мақтанбайтын көп нәрсе жасадым, мысалы, жиырма үш жасымда қызымның жүкті болып қалуы және менің бұл жағдайды қалай қабылдағаным», - деді ол. «Бірақ менің шкафымда жасыратын қаңқалар жоқ». Ол менің жазғаныма ешқандай бақылау жасауға ұмтылмады, тіпті алдын ала оқуды да сұрамады. Оның жалғыз араласуы менің баспагерім мұқаба дизайнын таңдап жатқанда болды. Ұсынылған мұқабаның алғашқы нұсқасын көргенде, ол оны қатты ұнатпағаны сонша, жаңа нұсқаны жасауға қатысуды сұрады. Мен бұған қызығушылық танытып, қуана келістім.
Нәтижесінде мен онымен қырықтан астам сұхбат пен әңгіме өткіздім. Кейбіреулері оның Пало-Альтодағы қонақ бөлмесінде ресми түрде өтті, басқалары ұзақ серуендеу мен көлікпен жүру кезінде немесе телефон арқылы болды. Екі жылдық сапарларым барысында ол барған сайын ашық және сыршыл бола бастады, дегенмен кейде мен оның Apple-дегі ардагер әріптестері айтатын «шындықты бұрмалау өрісіне» куә болдым. Кейде бұл бәрімізде болатын жад жасушаларының кездейсоқ қателігі болса, басқа кездері ол шындықтың өз нұсқасын маған да, өзіне де сендіру үшін ойдан шығаратын. Оның тарихын тексеру және толықтыру үшін мен жүзден астам достарымен, туыстарымен, бәсекелестерімен, қарсыластарымен және әріптестерімен сұхбаттастым.
Оның әйелі де ешқандай шектеулер немесе бақылау сұраған жоқ, сондай-ақ жариялайтын нәрсемді алдын ала көруді талап етпеді. Шын мәнінде, ол мені оның күшті жақтарымен қатар кемшіліктері туралы да адал болуға қатты шақырды. Ол мен кездестірген ең ақылды және байсалды адамдардың бірі. «Оның өмірі мен тұлғасының өте былыққан тұстары бар, бұл шындық», - деді ол маған басында. «Сен оны ақтап жазбауың керек. Ол оқиғаны әрлеуге шебер, бірақ оның таңғажайып тарихы бар және мен оның бәрінің шынайы айтылғанын қалаймын».
Бұл миссияны қаншалықты сәтті орындағанымды бағалауды оқырманға қалдырамын. Бұл драманың кейіпкерлері кейбір оқиғаларды басқаша еске алатынына немесе мен кейде Джобстың бұрмалау өрісіне түсіп қалдым деп ойлайтынына сенімдімін. Генри Киссинджер туралы кітап жазғанымда (бұл жобаға жақсы дайындық болған еді), адамдардың Джобсқа деген жағымды және жағымсыз эмоцияларының күштілігі сонша, Расемон эффектісі жиі байқалатынын көрдім. Бірақ мен қарама-қайшы есептерді әділ теңестіруге және пайдаланған дереккөздерім туралы ашық болуға барымды салдым.
Бұл кітап – дербес компьютерлер, анимациялық фильмдер, музыка, телефондар, планшеттік компьютерлер және цифрлық баспа сияқты алты индустрияда төңкеріс жасаған, кемелдікке деген құштарлығы мен жойқын жігері тасыған шығармашыл кәсіпкердің аласапыран өмірі мен өте күрделі тұлғасы туралы. Тіпті жетіншісін, бөлшек сауда дүкендерін қосуға болады, Джобс оны толық төңкермесе де, қайта елестетті. Сонымен қатар, ол тек веб-сайттарға емес, қосымшаларға негізделген цифрлық контенттің жаңа нарығына жол ашты. Осы жолда ол тек өзгеріс әкелетін өнімдер шығарып қана қоймай, екінші әрекетінде өзінің ДНҚ-сы сіңген, оның көрегендігін алға сүйрей алатын шығармашыл дизайнерлер мен батыл инженерлерге толы тұрақты компания құрды. 2011 жылдың тамызында, ол бас директор қызметінен кетер алдында, ата-анасының гаражында бастаған кәсіпорны әлемдегі ең қымбат компанияға айналды.
Бұл сондай-ақ, үміттенемін, инновация туралы кітап. Америка Құрама Штаттары өзінің инновациялық артықшылығын сақтап қалу жолдарын іздеп жатқан және бүкіл әлемдегі қоғамдар шығармашылық цифрлық дәуір экономикасын құруға тырысып жатқан тұста, Джобс өнертапқыштықтың, қиялдың және тұрақты инновацияның түпкі белгісі ретінде тұр. Ол жиырма бірінші ғасырда құндылық жасаудың ең жақсы жолы – шығармашылықты технологиямен байланыстыру екенін білді, сондықтан ол қиялдың шарықтауы мен инженерлік өнердің ғажайып жетістіктері ұштасқан компания құрды. Ол және оның Apple-дегі әріптестері өзгеше ойлай алды: олар фокус-топтарға негізделген қарапайым өнім жақсартуларын емес, тұтынушылар әлі қажет екенін білмейтін мүлдем жаңа құрылғылар мен қызметтерді жасап шығарды.
Ол үлгі тұтуға лайық мінсіз бастық немесе адам емес еді. Ішкі демондарының жетегіндегі ол айналасындағыларды ашу-ыза мен шарасыздыққа жеткізе алатын. Бірақ оның тұлғасы, құштарлығы және өнімдері, дәл Apple-дің аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етуі сияқты, біртұтас жүйенің бөлігіндей өзара байланысты болды. Осылайша, оның хикаясы – инновация, мінез, көшбасшылық және құндылықтар туралы сабақтарға толы әрі ғибратты, әрі ескертуші оқиға.
Шекспирдің Генри V шығармасы – құмарпаз бірақ сезімтал, қатал бірақ сентименталды, шабыттандыратын бірақ кемшіліктері бар патшаға айналған қырсық және жетілмеген ханзада туралы оқиға – «О, өнертабыстың ең жарқын көгіне көтерілетін отты Муза болса ғой» деген үндеумен басталады. Стив Джобс үшін өнертабыстың ең жарқын көгіне көтерілу екі жұп ата-ана туралы және кремнийді алтынға айналдыруды енді үйреніп жатқан алқапта өсу туралы хикаядан басталады.
СТИВ ДЖОБС
Пол Джобс Стивпен бірге, 1956 жыл
Apple дүниеге келген гаражы бар Лос-Альтостағы үй
Homestead мектебінің жылнамасында, 1972 жыл
«SWAB JOB» мектептегі бұзақылық белгісімен
БІРІНШІ ТАРАУ
БАЛАЛЫҚ ШАҚ
Тастанды және Таңдаулы
Асырап алу
Пол Джобс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жағалау күзетінен босатылғанда, кемедегі әріптестерімен бәстесті. Олар кемелері пайдаланудан шығарылған Сан-Францискоға келген болатын және Пол екі аптаның ішінде өзіне әйел табамын деп бәстесті. Ол ширақ денелі, татуировкасы бар, бойы алты фут, Джеймс Динге аздап ұқсайтын қозғалтқыш механигі еді. Бірақ армян иммигранттарының көңілді қызы Клара Агопянмен кездесуге оның сыртқы келбеті емес, достарымен бірге көлігінің болуы себеп болды, ал қыздың сол кеште шығуды жоспарлаған тобында көлік жоқ еді. Он күннен кейін, 1946 жылдың наурызында, Пол Клараға сөз байласып, бәсті жеңіп алды. Бұл қырық жылдан астам уақытқа, өлім оларды айырғанша созылған бақытты неке болып шықты.
Пол Рейнхолд Джобс Висконсин штатындағы Джермантаун қаласындағы сүт фермасында өскен. Әкесі маскүнем және кейде қатыгез болса да, Пол қатал сыртқы келбетінің астында жұмсақ және байсалды мінезді еді. Орта мектепті тастап кеткеннен кейін, ол он тоғыз жасында жүзуді білмесе де, Жағалау күзетіне қосылғанға дейін Орта Батысты кезіп, механик болып жұмыс істеді. Ол USS General M. C. Meigs кемесіне жіберіліп, соғыстың көп бөлігін генерал Паттон үшін Италияға әскер тасымалдаумен өткізді. Машинист және от жагушы ретіндегі таланты оған мақтау қағаздарын әкелді, бірақ ол анда-санда ұсақ-түйек қиындықтарға тап болып, теңізші шенінен жоғары көтерілмеді.
Клара Нью-Джерсиде туған, оның ата-анасы Армениядағы түріктерден қашып сол жаққа қоныстанған еді, ал ол бала кезінде олар Сан-Францисконың Мишн ауданына көшті. Оның ешкімге сирек айтатын құпиясы бар еді: ол бұрын тұрмыста болған, бірақ күйеуі соғыста қаза тапқан. Сондықтан ол Пол Джобспен алғашқы кездесуге шыққанда, жаңа өмір бастауға дайын болатын.
Соғысты бастан өткерген көптеген адамдар сияқты, олар да жеткілікті толқуларды көргендіктен, соғыс аяқталған соң жай ғана отбасын құрып, бала өсіріп, тыныш өмір сүруді қалады. Олардың ақшасы аз болды, сондықтан олар Висконсинге көшіп, Полдың ата-анасымен бірнеше жыл тұрды, содан кейін Индианаға бет алды, онда Пол International Harvester компаниясына машинист болып жұмысқа орналасты. Оның құмарлығы ескі көліктерді жөндеу болды және ол бос уақытында оларды сатып алып, қалпына келтіріп, сату арқылы ақша табатын. Ақырында ол күндізгі жұмысын тастап, толық уақытты пайдаланылған көлік сатушысы болды.
Алайда Клара Сан-Францисконы жақсы көретін және 1952 жылы күйеуін сол жаққа қайта көшуге көндірді. Олар «Алтын қақпа» саябағының оңтүстігіндегі Тынық мұхитына қарайтын Сансет ауданынан пәтер жалдады, ал Пол қаржы компаниясына «тәркілеуші» (repo man) болып жұмысқа орналасты: ол несиесін төлемеген иелерінің көліктерінің құлпын ашып, оларды қайтарып алатын. Сондай-ақ ол кейбір көліктерді сатып алып, жөндеп, сатып, тәуір табыс табатын.
Дегенмен, олардың өмірінде бір нәрсе жетіспейтін еді. Олар балалы болғысы келді, бірақ Клара жатырдан тыс жүктілікті бастан кешірді (ұрықтанған жұмыртқа жатырға емес, жатыр түтігіне бекітілген), сондықтан ол бала көтере алмады. Сөйтіп, 1955 жылға қарай, тоғыз жылдық некеден кейін олар бала асырап алуды ойластыра бастады.
Пол Джобс сияқты, Джоанна Шибле де неміс текті Висконсиннің ауылдық отбасынан шыққан. Оның әкесі Артур Шибле Грин-Бейдің шетіне иммиграциялаған, онда әйелі екеуі күзен фермасын ұстап, жылжымайтын мүлік және фотогравюра сияқты басқа да бизнестермен табысты айналысқан. Ол өте қатал адам болды, әсіресе қызының қарым-қатынастарына келгенде, және ол қызының католик емес суретшіге деген алғашқы махаббатын қатты құптамаған еді. Сондықтан Висконсин университетінің аспиранты ретінде қызы Сириядан келген мұсылман оқытушы көмекшісі Абдулфаттах «Джон» Джандалиге ғашық болғанда, оның қызын мұрадан мүлдем қағамын деп қорқытқаны таңқаларлық емес еді.
Джандали әйгілі сириялық отбасындағы тоғыз баланың ең кішісі болды. Оның әкесі мұнай өңдеу зауыттарына және басқа да көптеген кәсіпорындарға иелік етті, Дамаск пен Хомста үлкен иеліктері болды және бір кездері аймақтағы бидай бағасын толығымен бақылауда ұстады. Оның анасы, кейін өзі айтқандай, «консервативті, мойынсұнғыш үй шаруасындағы әйел» болған «дәстүрлі мұсылман әйелі» еді. Шибле отбасы сияқты, Джандалилер де білімге үлкен мән берді. Абдулфаттах мұсылман болса да, иезуиттердің интернат мектебіне жіберілді және саясаттану ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін Висконсин университетіне түспес бұрын Бейруттағы Америка университетінде бакалавр дәрежесін алды.
1954 жылдың жазында Джоанна Абдулфаттахпен бірге Сирияға барды. Олар Хомста екі ай өткізді, онда Джоанна оның отбасынан сириялық тағамдарды пісіруді үйренді. Висконсинге қайтып келгенде, ол жүкті екенін білді. Екеуі де жиырма үште еді, бірақ олар үйленбеуге шешім қабылдады. Ол кезде оның әкесі өлім аузында жатқан және егер ол Абдулфаттахқа тұрмысқа шықса, одан бас тартатынын айтып қорқытқан болатын. Шағын католиктік қоғамда түсік жасату да оңай шаруа емес еді. Сөйтіп, 1955 жылдың басында Джоанна Сан-Францискоға барды, онда оны некесіз аналарды паналатып, босандырып, жабық асырап алуды тыныш ұйымдастыратын мейірімді дәрігер қамқорлығына алды.
Джоаннаның бір талабы болды: оның баласын жоғары білімі бар адамдар асырап алуы керек. Дәрігер баланы заңгер мен оның әйеліне орналастыруды ұйымдастырды. Бірақ ұл бала дүниеге келгенде — 1955 жылы 24 ақпанда — белгіленген ерлі-зайыптылар қыз баланы қалайтындарын айтып, бас тартты. Осылайша, бала заңгердің емес, механикаға құмар, орта мектепті тастап кеткен адамның және есепші болып жұмыс істейтін оның қарапайым әрі еңбекқор әйелінің ұлы болды. Пол мен Клара жаңа туған нәрестеге Стивен Пол Джобс деп ат қойды.
Джоанна сәбиінің тіпті орта мектепті бітірмеген ерлі-зайыптыларға берілгенін білгенде, асырап алу қағаздарына қол қоюдан бас тартты. Бұл текетірес апталарға созылды, тіпті сәби Джобс отбасына орналасып қойған кезде де жалғасты. Ақырында Джоанна ерлі-зайыптылар баланың колледж білімін төлеу үшін жинақ шотын ашуға уәде беріп, қолхат жазған жағдайда ғана келісімін берді.
Джоаннаның асырап алу қағаздарына қол қоюға құлықсыз болуының тағы бір себебі бар еді. Оның әкесі өлім аузында жатқан, ал ол көп ұзамай Джандалиге тұрмысқа шығуды жоспарлап жүрген. Ол кейінірек отбасы мүшелеріне, кейде естеліктерден көзіне жас алып айтып бергендей, үйленгеннен кейін ұлдарын қайтарып ала аламын деген үмітте болған.
Артур Шибле 1955 жылдың тамызында, асырап алу рәсімі аяқталғаннан кейін қайтыс болды. Сол жылы Рождестводан кейін Джоанна мен Абдулфаттах Грин-Бейдегі Әулие Филипп Апостол католик шіркеуінде үйленді. Келесі жылы ол халықаралық саясат бойынша PhD дәрежесін алды, содан кейін олардың Мона есімді тағы бір қызы дүниеге келді. 1962 жылы Джандали екеуі ажырасқаннан кейін, Джоанна қиялшыл және көшпенді өмір сүре бастады, оны кейін атақты жазушы болып өскен қызы Мона Симпсон «Anywhere but Here» (Бұл жерден басқа кез келген жер) кітабында суреттейді. Стивті асырап алу жабық түрде өткендіктен, олардың бір-бірін табуына жиырма жыл уақыт керек болды.
Стив Джобс өзінің асырап алынғанын ерте жастан білген. «Ата-анам бұл туралы маған өте ашық болды», - деп еске алды ол. Оның алты немесе жеті көшенің арғы бетінде тұратын қызға айтып отырғаны есінде. «Сонда сенің шын ата-анаң сені қаламаған ба?» — деп сұрады қыз. «Басыма жай түскендей болды», — деді Джобс. «Үйге жылап жүгіріп кіргенім есімде. Ата-анам: "Жоқ, сен түсінуің керек", — деді. Олар өте байсалды болды және тура көзіме қарады. Олар: "Біз сені арнайы таңдап алдық", — деді. Екеуі де мұны айтты және маған баяу қайталады. Олар сөйлемдегі әрбір сөзге екпін түсірді».
Тастанды. Таңдаулы. Ерекше. Бұл ұғымдар Джобстың болмысының және өзін қалай қабылдайтынының бір бөлігіне айналды. Оның ең жақын достары туған кезде бас тартылғанын білуі онда жара қалдырды деп ойлайды. «Менің ойымша, оның жасаған кез келген нәрсесін толық бақылауға деген ұмтылысы оның тұлғасынан және туған кезде тастап кеткендігінен тікелей туындайды», — деді ұзақ уақыт әріптесі болған Дел Йокам. «Ол қоршаған ортасын бақылағысы келеді және өнімді өзінің жалғасы ретінде көреді». Колледжден кейін бірден Джобспен жақын болған Грег Кэлхун басқа әсерді байқады. «Стив маған тастанды болғаны және оның тудырған ауыртпалығы туралы көп айтатын», — деді ол. «Бұл оны тәуелсіз етті. Ол басқа ырғақпен жүрді және бұл оның өзі туған әлемнен өзгеше әлемде болуынан туындады».
Кейінірек, биологиялық әкесі оны тастап кеткен жасқа келгенде, Джобс өз баласының әкесі атанып, оны тастап кетті. (Ақырында ол қызы үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.) Сол баланың анасы Крисанн Бреннан асырап алуға берілу Джобсты «сынған шыныға толтырғанын» және бұл оның кейбір мінез-құлқын түсіндіруге көмектесетінін айтты. «Тастанды болған адам өзі де тастап кетеді», — деді ол. 1980 жылдардың басында Apple-де Джобспен жұмыс істеген Энди Херцфельд Бреннанмен де, Джобспен де жақын болып қалған санаулы адамдардың бірі. «Стив туралы негізгі сұрақ — неге ол кейде кейбір адамдарға соншалықты қатыгез және зиянды болудан өзін-өзі ұстай алмайды», — деді ол. «Бұл туған кезде тастап кеткендігіне байланысты. Стивтің өміріндегі негізгі мәселе — тастанды болу тақырыбы».
Джобс мұны жоққа шығарды. «Мен тастанды болғандықтан, ата-анам мені қайтарып алғысы келетіндей жақсы жұмыс істеуге тырыстым деген түсінік бар, бірақ бұл сандырақ», — деп сендірді ол. «Асырап алынғанымды білу мені тәуелсіз сезінуге мәжбүрлеген шығар, бірақ мен ешқашан өзімді тастанды сезінген емеспін. Мен әрқашан өзімді ерекше сезіндім. Ата-анам мені ерекше сезіндірді».
Кейінірек біреу Пол мен Клара Джобсты оның «асырап алған» ата-анасы деп атаса немесе олар оның «шын» ата-анасы емес екенін меңзесе, ол қатты ашуланатын. «Олар менің ата-анам, 1000%», — деді ол. Биологиялық ата-анасы туралы айтқанда, ол қысқа қайыратын: «Олар менің шәует және жұмыртқа банкім болды. Бұл қаталдық емес, жай ғана шындық солай, сперма банкі сияқты нәрсе, одан артық емес».
Кремний алқабы
Пол мен Клара Джобстың жаңа ұлдары үшін жасаған балалық шағы көп жағынан 1950 жылдардың соңындағы стереотипке ұқсас болды. Стив екі жасқа толғанда, олар Пэтти есімді қызды асырап алды, ал үш жылдан кейін қала маңындағы типтік үйге көшті. Пол жұмыс істейтін CIT қаржы компаниясы оны Пало-Альтодағы кеңсесіне ауыстырды, бірақ ол онда тұруға шамасы келмегендіктен, олар оңтүстікке қарай орналасқан арзанырақ қала — Маунтин-Вьюдегі шағын ауданға қоныстанды.
Ол жерде Пол механика мен көліктерге деген сүйіспеншілігін ұлына беруге тырысты. «Стив, бұл енді сенің жұмыс үстелің», — деді ол гараждағы үстелдің бір бөлігін белгілеп. Джобс әкесінің шеберлікке деген ықыласына тәнті болғанын еске алды. «Мен әкемнің дизайн сезімі өте жақсы деп ойладым, өйткені ол кез келген нәрсені жасай алатын. Егер бізге шкаф керек болса, ол оны жасап беретін. Ол біздің дуалды салғанда, маған балға беріп, өзімен бірге жұмыс істетті».
Елу жылдан кейін де дуал Маунтин-Вьюдегі үйдің артқы және бүйірлік аулаларын қоршап тұр. Джобс маған оны көрсеткенде, тақтайшаларды сипап тұрып, әкесінің санасына терең сіңірген сабағын еске алды. Әкесі шкафтар мен дуалдардың артқы жағын, олар көрінбесе де, дұрыс жасау маңызды екенін айтқан. «Ол істі дұрыс істегенді ұнататын. Ол тіпті көрінбейтін бөлшектердің сыртқы түріне де мән беретін».
Әкесі ескі көліктерді жөндеп, сатуды жалғастырды және гаражды сүйікті көліктерінің суреттерімен безендірді. Ол ұлына дизайнның егжей-тегжейін: сызықтарды, желдеткіштерді, хромды, орындықтардың әрленуін көрсететін. Күн сайын жұмыстан кейін ол жұмыс киімін киіп, гаражға кіретін, көбінесе Стив те оның соңынан еретін. «Мен оны кішкене механикалық қабілетпен баурап аламын деп ойладым, бірақ ол қолын кірлетуге аса қызықпады», — деп еске алды кейін Пол. «Ол механикалық нәрселерге ешқашан қатты қызыққан емес».
«Мен көлік жөндеуге онша құмар емес едім», — деп мойындады Джобс. «Бірақ мен әкеммен бірге уақыт өткізуге асық болатынмын». Асырап алынғанын түсіне бастаған сайын, ол әкесіне көбірек бауыр баса түсті. Бір күні, ол шамамен сегіз жаста болғанда, әкесінің Жағалау күзетіндегі кезіндегі фотосуретін тауып алды. «Ол қозғалтқыш бөлмесінде, жейдесін шешіп тастаған және Джеймс Динге ұқсайды. Бұл бала үшін "О, ғажап" дейтін сәттердің бірі болды. Мәссаған, ооо, менің ата-анам шынымен де бір кездері өте жас және өте сымбатты болған екен».
Көліктер арқылы әкесі Стивті электроникамен алғаш рет таныстырды. «Әкемнің электроника туралы терең түсінігі болмаса да, ол автомобильдерде және өзі жөндейтін басқа заттарда онымен жиі кездесетін. Ол маған электрониканың негіздерін көрсетті және мен оған қатты қызығып кеттім». Бөлшектер іздеу сапарлары одан да қызықты болды. «Әр демалыс сайын қоқыс алаңына баратынбыз. Біз генератор, карбюратор, түрлі бөлшектер іздейтінбіз». Ол әкесінің сөредегі сатушылармен саудаласқанын еске алды. «Ол жақсы саудаласатын, өйткені ол бөлшектердің қанша тұруы керектігін сөредегі жігіттерден жақсы білетін». Бұл оның ата-анасының оны асырап алған кездегі уәдесін орындауға көмектесті. «Менің колледж қорым әкемнің жүрмейтін Ford Falcon немесе басқа ескі көлікті 50 долларға сатып алып, оны бірнеше апта жөндеп, 250 долларға сатуынан — және бұл туралы салық қызметіне айтпауынан құралды».
Джобстардың үйін және олардың ауданындағы басқа үйлерді жылжымайтын мүлік салушы Джозеф Эйхлер салған, оның компаниясы 1950-1974 жылдар аралығында Калифорнияның түрлі аудандарында он бір мыңнан астам үй тұрғызды. Фрэнк Ллойд Райттың американдық «қарапайым адамға» арналған қарапайым заманауи үйлер туралы көзқарасынан шабыттанған Эйхлер еденнен төбеге дейінгі шыны қабырғалары, ашық жоспарлары, ашық арқалық құрылымы, бетон тақта едендері және көптеген жылжымалы шыны есіктері бар арзан үйлер салды. «Эйхлер керемет іс жасады», — деді Джобс ауданды аралап жүргенімізде. «Оның үйлері ақылды, арзан және жақсы болды. Олар табысы төмен адамдарға таза дизайн мен қарапайым талғам әкелді. Оларда еденді жылыту сияқты керемет шағын мүмкіндіктер болды. Үстіне кілем төсесеңіз, біз бала кезімізде еден жып-жылы болатын».
Джобс Эйхлер үйлерін бағалауы оның бұқаралық нарыққа арналған әдемі дизайнды өнімдер жасауға деген құштарлығын оятқанын айтты. «Маған қымбат емес нәрсеге керемет дизайн мен қарапайым мүмкіндіктерді енгізу ұнайды», — деді ол үйлердің таза талғампаздығын көрсетіп. «Бұл Apple-дің бастапқы көрегендігі болды. Біз бірінші Mac-пен осыны жасауға тырыстық. iPod-пен де жасағанымыз осы».
Джобс отбасының үйіне қарама-қарсы бетте жылжымайтын мүлік агенті ретінде табысқа жеткен адам тұрды. «Ол онша ақылды емес еді, — деп еске алды Джобс, — бірақ ол қыруар ақша тауып жатқандай көрінетін. Сөйтіп әкем: "Мен де мұны істей аламын", — деп ойлады. Оның қатты жұмыс істегені есімде. Ол кешкі курстарға қатысып, лицензия емтиханын тапсырып, жылжымайтын мүлік саласына кірді. Содан кейін нарық құлдырап кетті». Нәтижесінде, Стив бастауыш мектепте оқып жүргенде отбасы бір жылдай қаржылық қиындыққа тап болды. Анасы ғылыми аспаптар жасайтын Varian Associates компаниясына есепші болып жұмысқа орналасты және олар екінші ипотека алды. Бір күні төртінші сыныптағы мұғалімі одан: «Сен ғалам туралы нені түсінбейсің?» — деп сұрады. Джобс: «Мен неге әкемнің кенеттен көк тиынсыз қалғанын түсінбеймін», — деп жауап берді. Ол әкесінің жақсы сатушы болуына көмектесетін жағымпаздыққа немесе қулыққа ешқашан бармағанын мақтан тұтты. «Жылжымайтын мүлікті сату үшін адамдарға жағымпаздану керек еді, ал ол бұған шебер емес болатын және бұл оның табиғатына жат еді. Мен оны сол үшін құрметтедім». Пол Джобс қайтадан механик болып жұмыс істеуге көшті.
Әкесі сабырлы және жұмсақ еді, ұлы кейін бұл қасиеттерді өзіне үлгі еткеннен гөрі көбірек мақтады. Ол сондай-ақ табанды болатын. Джобс бір мысалды сипаттап берді: Көрші үйде Westinghouse-та жұмыс істейтін инженер тұратын. Ол бойдақ, битник типтес жігіт еді. Оның қызы бар болатын. Ол кейде маған қарайтын. Ата-анамның екеуі де жұмыс істейтіндіктен, мен мектептен кейін бір-екі сағатқа осында келетінмін. Ол мас болып, оны бірнеше рет ұрған. Бір түні ол зәресі ұшып біздің үйге келді, артынша мас күйінде ол да келді, бірақ әкем оған тосқауыл қойып: "Ол осында, бірақ сен кірмейсің", — деді. Ол тапжылмай тұрып алды. Біз 1950 жылдары бәрі керемет болды деп ойлағанды ұнатамыз, бірақ бұл жігіт өмірі бүлінген инженерлердің бірі еді.
Бұл ауданды Америкадағы мыңдаған басқа сирек ағашты шағын аудандардан өзгеше еткен нәрсе — тіпті жолы болмағандардың өзі инженерлер болатын. «Біз мұнда көшіп келгенде, бұл бұрыштардың бәрінде өрік және қара өрік бақтары бар еді», — деп еске алды Джобс. «Бірақ әскери инвестициялардың арқасында ол гүлдене бастады». Ол алқаптың тарихын бойына сіңіріп, өз рөлін ойнауға деген құштарлықты дамытты. Polaroid компаниясынан Эдвин Лэнд кейінірек оған Эйзенхауэрдің кеңестік қауіптің қаншалықты шынайы екенін көру үшін U-2 тыңшы ұшағының камераларын жасауға көмектесуді сұрағаны туралы айтып берген. Пленка канистрлерге салынып, Джобс тұратын жерден алыс емес Саннивейлдегі NASA Эймс зерттеу орталығына қайтарылатын. «Мен көрген ең алғашқы компьютерлік терминал әкем мені Эймс орталығына алып барған кезде болды», — деді ол. «Мен оған бірден ғашық болдым».
1950 жылдары маңайда басқа да қорғаныс мердігерлері пайда болды. Сүңгуір қайықтан ұшырылатын баллистикалық зымырандарды жасаған Lockheed зымырандар және ғарыш бөлімшесі 1956 жылы NASA орталығының жанында құрылды; Джобс төрт жылдан кейін аймаққа көшкен кезде онда жиырма мың адам жұмыс істеді. Бірнеше жүз ярд жерде Westinghouse зымыран жүйелеріне арналған түтіктер мен электр трансформаторларын шығаратын нысандар салды. «Мұнда ең озық әскери компаниялардың бәрі бар еді», — деп еске алды ол. «Бұл жұмбақ әрі жоғары технологиялық орта болды және мұнда тұруды өте қызықты етті».
Қорғаныс өнеркәсібінің ізін ала технологияға негізделген дүмпулі экономика пайда болды. Оның тамыры 1938 жылға, Дэвид Паккард пен оның жаңа әйелі Пало-Альтодағы үйге көшкен кезге кетеді, онда оның досы Билл Хьюлетт көп ұзамай сарайға орналасты. Үйдің гаражы болды — бұл қосымша құрылыс алқапта пайдалы әрі иконалық рөл атқарды — онда олар алғашқы өнімі, аудио осцилляторды жасап шығарғанша жұмыс істеді. 1950 жылдарға қарай Hewlett-Packard техникалық аспаптар жасайтын жылдам дамып келе жатқан компанияға айналды.
Бақытымызға орай, жақын маңда гараждарынан өсіп шыққан кәсіпкерлерге арналған орын болды. Аймақты технологиялық революцияның бесігіне айналдыруға көмектескен қадам ретінде Стэнфорд университетінің инженерлік факультетінің деканы Фредерик Терман өз студенттерінің идеяларын коммерцияландыра алатын жеке компаниялар үшін университет жерінде жеті жүз акрлық индустриялық парк құрды. Оның алғашқы жалға алушысы Клара Джобс жұмыс істеген Varian Associates болды. «Терман осында технологиялық индустрияның өсуіне бәрінен де көп үлес қосқан керемет идея ойлап тапты», — деді Джобс. Джобс он жасқа толғанда, HP-де тоғыз мың қызметкер жұмыс істеді және ол қаржылық тұрақтылықты іздеген әрбір инженер жұмыс істегісі келетін көк чипті компания болды.
Аймақтың өсуі үшін ең маңызды технология, әрине, жартылай өткізгіш болды. Нью-Джерсидегі Bell Labs зертханасында транзисторды ойлап тапқандардың бірі болған Уильям Шокли Маунтин-Вьюге көшіп келіп, 1956 жылы сол кезде кең таралған қымбат германийдің орнына кремнийді пайдаланып транзисторлар жасайтын компания ашты. Бірақ Шокли барған сайын тұрақсыз болып, кремний транзисторы жобасын тастап кетті, бұл оның сегіз инженерінің — әсіресе Роберт Нойс пен Гордон Мурдың — бөлініп шығып, Fairchild Semiconductor компаниясын құруына әкелді. Бұл компания он екі мың қызметкерге дейін өсті, бірақ 1968 жылы Нойс бас директор болу үшін билік үшін күресте жеңіліп қалғанда бөлшектеніп кетті. Олар Гордон Мурды алып, Integrated Electronics Corporation деп аталатын компания құрды, көп ұзамай оны ақылмен Intel деп қысқартты. Олардың үшінші қызметкері Эндрю Гроув болды, ол кейін компанияның назарын жады чиптерінен микропроцессорларға ауыстыру арқылы оны дамытты. Бірнеше жыл ішінде аймақта жартылай өткізгіштер шығаратын елуден астам компания пайда болды.
Бұл саланың экспоненциалды өсуі Мур ашқан әйгілі құбылыспен байланысты болды. Ол 1965 жылы чипке орналастыруға болатын транзисторлар санына негізделген интегралдық схемалар жылдамдығының графигін сызып, оның шамамен екі жыл сайын екі еселенетінін және бұл траекторияның жалғасатынын көрсетті. Бұл 1971 жылы Intel толық орталық процессорды бір чипке, Intel 4004-ке сыйғызып, оны «микропроцессор» деп атаған кезде тағы да расталды. Мур заңы бүгінгі күнге дейін жалпы шындық болып қала берді және оның өнімділік пен бағаның сенімді болжамы жас кәсіпкерлердің екі буынына, соның ішінде Стив Джобс пен Билл Гейтске, өздерінің болашақ өнімдерінің құнын болжауға мүмкіндік берді.
Дон Хефлер 1971 жылдың қаңтарында Electronic News апталық сауда газетінде «Silicon Valley USA» (АҚШ Кремний алқабы) атты мақалалар сериясын бастағанда, чип индустриясы аймаққа жаңа атау берді. Оңтүстік Сан-Францискодан Пало-Альто арқылы Сан-Хосеге дейін созылатын қырық мильдік Санта-Клара алқабының коммерциялық негізі — Эль-Камино-Реал, бір кездері Калифорнияның жиырма бір миссиялық шіркеуін байланыстырған патша жолы, қазір жыл сайын Америка Құрама Штаттарындағы венчурлық капитал инвестициясының үштен бірін құрайтын компаниялар мен стартаптарды байланыстыратын қайнаған даңғыл. «Өсе келе мен бұл жердің тарихынан шабыт алдым», — деді Джобс. «Бұл менің оның бір бөлігі болғым келуіне себеп болды».
Көптеген балалар сияқты, ол да айналасындағы ересектердің құмарлықтарына еліктеді. «Көрші үйдегі әкелердің көбі фотоэлектр, батареялар және радар сияқты керемет нәрселермен айналысатын», — деп еске алды Джобс. «Мен сол нәрселерге таңданып, адамдардан ол туралы сұрап өстім». Бұл көршілердің ең маңыздысы Ларри Лэнг жеті үйден кейін тұратын. «Ол мен үшін HP инженері қандай болуы керек екендігінің үлгісі еді: үлкен радиоәуесқой, нағыз электроника маманы», — деп еске алды Джобс. «Ол маған ойнауға заттар әкеліп беретін». Біз Лэнгтің ескі үйіне жақындағанда, Джобс кіреберіс жолды көрсетті. «Ол көмір микрофонды, батареяны және динамикті алып, мына кіреберіс жолға қойды. Ол мені көмір микрофонға сөйлетті, ал дауыс динамиктен күшейіп шықты». Джобсқа әкесі микрофондар әрқашан электронды күшейткішті қажет ететінін үйреткен болатын. «Сондықтан мен үйге жүгіріп барып, әкеме оның қателескенін айттым».
«Жоқ, оған күшейткіш керек», — деп сендірді әкесі. Стив қарсыласқанда, әкесі оны есінен ауысқан деді. «Ол күшейткішсіз
жұмыс істей алмайды. Бұл жерде бір қулық бар».
«Мен әкеме жоқ деп айта бердім, оған мұны көру керек дедім, ақыры ол менімен бірге барып көрді. Сонда ол: "Мәссаған,
мынау ғажап екен", — деді».
жұмыс істей алмайды. Бұл жерде бір қулық бар».
«Мен әкеме жоқ деп айта бердім, оған мұны көру керек дедім, ақыры ол менімен бірге барып көрді. Сонда ол: "Мәссаған,
мынау ғажап екен", — деді».
Джобс бұл оқиғаны анық еске алды, өйткені бұл оның әкесінің бәрін біле бермейтінін алғаш рет түсінуі еді. Содан кейін оған одан да жағымсыз жаңалық ашыла бастады: Ол ата-анасынан ақылдырақ еді. Ол әрқашан әкесінің құзыреттілігі мен зеректігіне тәнті болатын. «Ол білімді адам болмаса да, мен оны өте ақылды деп ойлайтынмын. Ол көп оқымайтын, бірақ қолынан көп нәрсе келетін. Механикалық нәрселердің барлығын дерлік ол түсіне алатын». Дегенмен, көмір микрофон оқиғасы, Джобстың айтуынша, оның ата-анасынан гөрі зерек және жылдам екенін түсінудің ауыр процесін бастады. «Бұл менің жадымда өшпестей сақталған өте үлкен сәт болды. Ата-анамнан ақылдырақ екенімді түсінгенде, мұны ойлағаным үшін қатты ұялдым. Мен ол сәтті ешқашан ұмытпаймын». Бұл жаңалық, кейін достарына айтқанындай, асырап алынғаны туралы фактімен қосылып, оны отбасынан да, әлемнен де бөлек — оқшауланған және жеке сезінуге мәжбүр етті.
Көп ұзамай тағы бір түсінік пайда болды. Ол өзінің ата-анасынан зерек екенін ғана емес, олардың да мұны білетінін түсінді. Пол мен Клара Джобс сүйіспеншілікке толы ата-аналар болды және олар өте ақылды, сонымен қатар қырсық ұлдарына бейімделуге дайын еді. Олар оған жағдай жасау үшін барын салатын. Көп ұзамай Стив мұны да түсінді. «Ата-анамның екеуі де мені түсінді. Олар менің ерекше екенімді сезген соң, үлкен жауапкершілікті сезінді. Олар менің білімімді жетілдірудің және жақсы мектептерге берудің жолдарын тапты. Олар менің қажеттіліктерімді өтеуге дайын болды».
Осылайша ол бір кездері тастанды болғанын сезініп қана қоймай, сонымен бірге өзінің ерекше екенін сезініп өсті. Оның ойынша, бұл оның тұлғасының қалыптасуында маңыздырақ рөл атқарды.
Мектеп
Джобс бастауыш мектепке бармас бұрын-ақ анасы оған оқуды үйреткен болатын. Алайда бұл мектепке барған кезде кейбір қиындықтарға әкелді. «Алғашқы бірнеше жылда мен ізерлеп жүрдім, сондықтан бұзақылық жасаумен айналыстым». Сондай-ақ Джобстың табиғаты мен тәрбиесі билікті қабылдауға бейім емес екені тез байқалды. «Мен бұрын-соңды кездеспеген билік түріне тап болдым және бұл маған ұнамады. Олар мені шынымен сындыра жаздады. Олар менің бойымдағы кез келген қызығушылықты жойып жіберуге шақ қалды».
Оның мектебі, Монта Лома бастауыш мектебі, үйінен төрт квартал жерде орналасқан 1950 жылдардағы аласа ғимараттар кешені болатын. Ол іш пысуын бұзақылық жасаумен жеңетін. «Менің Рик Феррентино деген жақсы досым болды және біз түрлі бәлеге ұрынатынбыз», — деп еске алды ол. «Мысалы, біз "Үй жануарыңды мектепке әкел" күнін хабарлайтын кішкентай плакаттар жасадық. Иттер мысықтарды қуып, нағыз жындыхана болды, ал мұғалімдер естерінен тана жаздады». Тағы бірде олар балаларды велосипед құлыптарының кодтарын айтуға көндірді. «Содан кейін біз сыртқа шығып, барлық құлыптарды ауыстырып тастадық, ешкім велосипедтерін ала алмады. Оларға жағдайды реттеу үшін түн ортасына дейін уақыт кетті». Ол үшінші сыныпта оқып жүргенде, бұзақылықтар қауіптірек бола бастады. «Бірде біз мұғаліміміз миссис Турманның орындығының астына жарылғыш зат қойдық. Біз оны жүйкесі жұқаратын күйге жеткіздік».
Таңқаларлық емес, ол үшінші сыныпты бітіргенше екі-үш рет үйіне қуылды. Алайда бұл уақытта әкесі оған ерекше адам ретінде қарай бастаған және өзінің сабырлы бірақ қатты мінезімен мектептен де соны күтетінін анық аңғартты. «Тыңдаңыздар, бұл оның кінәсі емес», — деді Пол Джобс мұғалімдерге, деп еске алды ұлы. «Егер сіздер оны қызықтыра алмасаңыздар, бұл сіздердің кінәларыңыз». Ата-анасы оны мектептегі тәртіп бұзушылықтары үшін ешқашан жазаламады. «Әкемнің әкесі маскүнем болған және оны белбеумен сабаған, бірақ мен таяқ жегенім есімде жоқ». Оның айтуынша, ата-анасының екеуі де «мектеп мені ынталандырудың орнына ақымақ нәрселерді жаттатуға тырысқаны үшін кінәлі екенін білді». Ол сол кездің өзінде өмірінің соңына дейін оған тән болатын сезімталдық пен сезімсіздіктің, тікмінездік пен оқшауланудың қоспасын көрсете бастаған еді.
Төртінші сыныпқа көшетін уақыт келгенде, мектеп Джобс пен Феррентиноны бөлек сыныптарға отырғызу дұрыс деп шешті. Тереңдетілген сыныптың мұғалімі «Тедди» деген атпен белгілі Имоджен Хилл есімді қайратты әйел болды және ол, Джобстың айтуынша, «өміріндегі әулиелердің біріне» айналды. Оны бір-екі апта бақылағаннан кейін, ол онымен жұмыс істеудің ең жақсы жолы пара беру екенін түсінді. «Бір күні сабақтан кейін ол маған ішінде математикалық есептері бар жұмыс дәптерін берді де: "Мен сенің мұны үйге алып кетіп, шығарғаныңды қалаймын", — деді. Мен ішімнен: "Сіздің есіңіз дұрыс па?" — деп ойладым. Содан кейін ол әлемдегі ең үлкен болып көрінген алып кәмпиттердің бірін шығарды. Және ол: "Егер мұны бітірсең және көбін дұрыс шығарсаң, мен саған мынаны және бес доллар беремін", — деді. Мен оны екі күннің ішінде қайтарып бердім». Бірнеше айдан кейін оған пара қажет болмай қалды. «Мен жай ғана үйренгім және оған ұнағым келді».
Ол бұған жауап ретінде оған линзаны өңдеуге және камера жасауға арналған хобби жинағын алып берді. «Мен басқа мұғалімдерге қарағанда одан көп нәрсе үйрендім және егер ол болмағанда, мен түрмеге түсер едім деп сеніммен айта аламын». Бұл оның ерекше екендігі туралы ойды тағы бір рет бекітті. «Сыныпта ол тек маған көңіл бөлетін. Ол менің бойымнан бірдеңе көрді».
Оның көргені тек ақыл ғана емес еді. Жылдар өткен соң ол Гавайи күніндегі сол жылғы сыныптың суретін көрсетуді ұнататын. Джобс ұсынылған гавай жейдесінсіз келген, бірақ суретте ол дәл ортада сондай жейде киіп тұр. Ол сөзбе-сөз мағынасында басқа баланың үстіндегі жейдені шешіп беруге көндірген еді.
Төртінші сыныптың соңына қарай миссис Хилл Джобстан тест алды. «Мен орта мектептің оныншы сынып деңгейін көрсеттім», — деп еске алды ол. Енді оның өзіне және ата-анасына ғана емес, мұғалімдеріне де оның зияткерлік жағынан ерекше екені айқын болған соң, мектеп оған екі сыныпты аттап өтіп, бірден жетінші сыныпқа бару туралы таңқаларлық ұсыныс жасады; бұл оны қызықтырып, ынталандырудың ең оңай жолы болар еді. Ата-анасы ақылға қонымдырақ шешім қабылдап, оған тек бір сыныпты аттап өтуге рұқсат берді.
Бұл ауысу ауыр болды. Ол өзінен бір жас үлкен балалардың ортасына түскен, әлеуметтік жағынан ыңғайсыз, оқшауланған бала еді. Одан да жаманы, алтыншы сынып басқа мектепте, Криттенден орта мектебінде болды. Ол Монта Лома бастауыш мектебінен небәрі сегіз квартал жерде орналасқанымен, көп жағынан мүлдем басқа әлем еді, этникалық бандыларға толы ауданда орналасқан болатын. «Төбелес күнделікті құбылыс болды; дәретханаларда ақша бопсалау да солай», — деп жазды Кремний алқабының журналисі Майкл С. Мэлоун. «Мачо екенін көрсету үшін мектепке пышақ алып келу қалыпты жағдай еді». Джобс келген уақытта бір топ оқушы топтасып зорлау жасағаны үшін түрмеге қамалды, ал көрші мектептің автобусы оның командасы Криттенденді күрестен жеңгеннен кейін қиратылды.
Джобс жиі қорлық көретін және жетінші сыныптың ортасында ол ата-анасына ультиматум қойды. «Мен олардан мені басқа мектепке ауыстыруды талап еттім», — деп еске алды ол. Қаржылық жағынан бұл қиын талап еді. Ата-анасы күн көрісін әрең айырып отырған, бірақ бұл кезде олардың ақыры оның еркіне көнетініне күмән жоқ еді. «Олар қарсыласқанда, мен егер Криттенденге қайта бару керек болса, мектепке баруды мүлдем тоқтататынымды айттым. Сөйтіп олар ең жақсы мектептердің қайда екенін зерттеп, бар тиын-тебенін жинап, жақсырақ ауданнан 21 000 долларға үй сатып алды».
Көш небәрі үш миль оңтүстікке, Лос-Альтостағы бұрынғы өрік бағына қарай болды, ол бірдей типтік үйлерден тұратын шағын ауданға айналған еді. Крист Драйв, 2066 мекенжайындағы олардың үйі бір қабатты, үш жатын бөлмесі және ең маңыздысы — көшеге қарайтын, есігі төмен түсетін жапсарлас салынған гаражы бар еді. Онда Пол Джобс көліктермен, ал ұлы электроникамен айналыса алатын.
Оның тағы бір маңызды ерекшелігі — ол сол кездегі алқаптағы ең қауіпсіз және ең жақсы мектеп аудандарының бірі Купертино-Саннивейл мектеп ауданының шекарасының ішінде орналасқан еді. «Мен мұнда көшіп келгенде, бұл бұрыштар әлі бау-бақша болатын», — деп көрсетті Джобс ескі үйінің алдында серуендеп жүргенімізде. «Ана жерде тұратын кісі маған жақсы органикалық бағбан болуды және компост жасауды үйретті. Ол бәрін кемеліне жеткізіп өсіретін. Мен өмірімде одан дәмді тамақ жеген емеспін. Сол кезде мен органикалық жемістер мен көкөністерді бағалай бастадым».
Джобстың ата-анасы дінге қатты берілмегенімен, оның діни тәрбие алғанын қалады, сондықтан олар оны жексенбі сайын лютерандық шіркеуге апаратын. Бұл ол он үш жасқа толғанда аяқталды. 1968 жылдың шілдесінде Life журналы Биафрадағы аштықтан зардап шеккен екі баланың суреті бар таңқаларлық мұқабаны жариялады. Джобс оны жексенбілік мектепке алып барып, шіркеу пасторына сұрақ қойды. «Егер мен саусағымды көтерсем, Құдай менің қайсысын көтеретінімді мен көтермей тұрып біле ме?» Пастор: «Иә, Құдай бәрін біледі», — деп жауап берді. Содан кейін Джобс Life журналының мұқабасын шығарып: «Ал Құдай мынау туралы және ана балалармен не болатынын біле ме?» — деп сұрады. «Стив, мен сенің түсінбейтініңді білемін, бірақ иә, Құдай ол туралы біледі».
Джобс мұндай Құдайға табынуға еш қатысы болғысы келмейтінін мәлімдеді және ешқашан шіркеуге қайтып бармады. Дегенмен, ол жылдар бойы Дзен буддизм қағидаларын зерттеп, тәжірибеде қолдануға тырысты. Жылдар өткен соң өзінің рухани сезімдері туралы ой жүгірткенде, ол дін қабылданған догмадан гөрі рухани тәжірибеге баса назар аударғанда ең жақсы болатынын айтты. «Христиан діні Иса сияқты өмір сүруге немесе әлемді Иса көргендей көруге емес, тым қатты сенімге негізделген кезде оның мәні кетеді», — деді ол маған. «Менің ойымша, әртүрлі діндер — бір үйге кіретін әртүрлі есіктер. Кейде мен үй бар деп ойлаймын, кейде жоқ деп ойлаймын. Бұл үлкен жұмбақ».
Пол Джобс ол кезде жақын маңдағы Санта-Кларада электроника және медициналық өнімдерге арналған лазерлер жасайтын Spectra-Physics компаниясында жұмыс істеп жүрген. Машинист ретінде ол инженерлер ойлап тапқан өнімдердің прототиптерін жасайтын. Оның ұлы кемелдікке деген қажеттілікке тәнті болды. «Лазерлер дәл туралауды қажет етеді», — деді Джобс. «Әуеде қолдануға немесе медицинаға арналған өте күрделілерінің өте дәл сипаттамалары болды. Олар әкеме: "Бізге керегі осы және кеңею коэффициенттері бірдей болуы үшін оның бір металл кесегінен жасалғанын қалаймыз", — деген сияқты нәрселер айтатын. Ал ол мұны қалай жасау керектігін ойлап табуы керек еді». Бөлшектердің көпшілігін нөлден бастап жасау керек болды, бұл Полға арнайы құралдар мен қалыптар жасау керек дегенді білдірді. Оның ұлы таңғалды, бірақ ол станок цехына сирек баратын. «Егер ол маған фрезерлік және токарьлық станоктарды қалай қолдануды үйреткенде қызық болар еді. Бірақ, өкінішке орай, мен ешқашан бармадым, өйткені мені электроника көбірек қызықтырды».
Бір жазда Пол Стивті отбасылық сүт фермасына бару үшін Висконсинге алып барды. Ауыл өмірі Стивке ұнамады, бірақ бір көрініс оның есінде қалды. Ол бұзаудың туғанын көрді және кішкентай жануардың санаулы минуттарда аяғына тұрып, жүре бастағанына таңғалды. «Бұл оның үйренген нәрсесі емес, керісінше оның бойына біткен қасиет еді», — деп еске алды ол. «Адамның сәбиі мұны істей алмайды. Мен мұны таңғажайып деп таптым, бірақ басқа ешкім олай ойламады». Ол мұны аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету тілімен түсіндірді: «Бұл жануардың денесі мен миындағы бір нәрсе үйренудің орнына бірден бірлесіп жұмыс істеуге жобаланған сияқты болды».
Тоғызыншы сыныпта Джобс Homestead орта мектебіне барды, оның екі мың оқушыға қызмет көрсететін қызғылт түске боялған екі қабатты шлакоблок ғимараттары бар кең кампусы болды. «Оны әйгілі түрме сәулетшісі жобалаған», — деп еске алды Джобс. «Олар оны мызғымас етіп жасағысы келген». Ол жаяу жүруді ұнатып қалды және күн сайын мектепке дейінгі он бес кварталды жаяу жүріп өтетін.
Оның өз қатарластары арасында достары аз болды, бірақ ол 1960 жылдардың соңындағы контрмәдениетке бой алдырған кейбір жоғары сынып оқушыларымен танысты. Бұл гиктер мен хиппилер әлемінің бір-бірімен қабыса бастаған кезі еді. «Менің достарым шынымен ақылды балалар болды», — деді ол. «Мені математика, ғылым және электроника қызықтыратын. Оларды да, сонымен қатар ЛСД және бүкіл контрмәдениет саяхаты қызықтыратын».
Ол кезде оның бұзақылықтары әдетте электроникамен байланысты болатын. Бірде ол үйіне динамиктер орнатты. Бірақ динамиктерді микрофон ретінде де қолдануға болатындықтан, ол шкафында басқа бөлмелерде не болып жатқанын тыңдай алатын басқару бөлмесін жасады. Бір түні ол құлаққабын киіп, ата-анасының жатын бөлмесін тыңдап отырғанда, әкесі ұстап алып, ашумен жүйені бөлшектеуді талап етті. Ол үнемі жалаң аяқ жүретін», — деді ол кейінірек тілшіге. — «Мені таң қалдырған нәрсе оның қарқындылығы болды. Ол не нәрсеге қызықса да, әдетте оны ақылға қонымсыз шектен шығаратын». Джобс басқа адамдарды бағындыру үшін көз алмастан қарау және үнсіз қалу айласын жетілдірген еді. «Оның тәсілдерінің бірі сөйлесіп тұрған адамға тесіле қарау болатын. Ол олардың көздеріне тесіле қарап, сұрақ қоятын және басқа адамның көзін тайдырмай жауап беруін күтетін».
Котткенің айтуынша, Джобстың кейбір тұлғалық қасиеттері — соның ішінде бүкіл мансабында сақталған бірнешеуі — Фридландтан алынған. «Фридланд Стивке шынайылықты бұрмалау өрісін үйретті», — деді Коттке. — «Ол харизматикалық және аздап алаяқ болатын, жағдайларды өзінің өте күшті еркіне бағындыра алатын. Ол құбылмалы, өзіне сенімді, аздап диктаторлық мінезді еді. Стивке бұл ұнады және Робертпен уақыт өткізгеннен кейін ол соған көбірек ұқсай бастады».
Джобс сондай-ақ Фридландтың өзін қалай назар орталығына қоятынын да бойына сіңірді. «Роберт өте ашық, харизматикалық жігіт, нағыз сатушы болатын», — деп еске алды Коттке. — «Мен Стивпен алғаш танысқанда ол ұялшақ және қарапайым, өте тұйық жігіт еді. Менің ойымша, Роберт оған сату туралы, қабығынан шығу, ашылу және жағдайды қолға алу туралы көп нәрсе үйретті». Фридланд жоғары қуатты аура шығаратын. «Ол бөлмеге кіргенде, сіз оны бірден байқайтынсыз. Стив Ридке келгенде мүлдем керісінше болатын. Робертпен уақыт өткізгеннен кейін, оның кейбір қасиеттері Стивке жұға бастады».
Жексенбі күндері кешкісін Джобс пен Фридланд Портлендтің батыс шетіндегі Харе Кришна ғибадатханасына баратын, көбінесе Коттке мен Холмсты ертіп алатын. Олар би билеп, әндерді бар дауысымен айтатын. «Біз өзімізді экстаздық ессіздікке жеткізетінбіз», — деп еске алды Холмс. — «Роберт есінен танып, жындыларша билейтін. Стив ұялшақтау болатын, еркінсуге ұялатын сияқты еді». Содан кейін оларға зире, кориандр және куркума қосылған вегетариандық тағамдар үйілген қағаз тәрелкелер ұсынылатын.
Фридланд Портлендтен оңтүстік-батысқа қарай қырық миль жерде орналасқан, Марсель Мюллер есімді швейцариялық эксцентрик миллионер ағасына тиесілі 220 акр алма бағын басқаратын. Фридланд шығыс руханиятына араласқаннан кейін оны All One (Барлығы бір) фермасы деп аталатын коммунаға айналдырды, ал Джобс демалыс күндерін сол жерде Коттке, Холмс және пікірлес ағартушылық іздеушілермен бірге өткізетін. Фермада негізгі үй, үлкен сарай және Коттке мен Холмс ұйықтайтын бақша сарайы болды. Джобс Гравенштейн алма ағаштарын кесу міндетін алды. «Стив алма бағын басқарды», — деді Фридланд. — «Біз органикалық сидр бизнесінде болдық. Стивтің жұмысы бақты кесу және оны қалпына келтіру үшін "фрикілер" тобын басқару болды».
Харе Кришна ғибадатханасының монахтары мен шәкірттері келіп, дәмдеуіштер аңқыған вегетариандық қонақасы дайындайтын. «Стив келгенде аш болатын және ол өзін тамақпен нығарлап тастайтын», — деп еске алды Холмс. — «Содан кейін ол барып құсатын. Мен жылдар бойы оны булимиямен ауырады деп ойладым. Бұл өте жағымсыз еді, өйткені біз сол қонақасыны дайындау үшін соншама әуреленетінбіз, ал ол оны ішінде ұстай алмайтын».
Джобсқа Фридландтың культ көшбасшысы стилін қабылдау да қиынға соға бастады. «Мүмкін ол өзінен Роберттің тым көп бөлігін көрген шығар», — деді Коттке. Коммуна материализмнен пана болуы керек болса да, Фридланд оны көбірек бизнес ретінде басқара бастады; оның ізбасарларына отын жарып сату, алма престері мен ағаш пештерін жасау және ақы төленбейтін басқа да коммерциялық жұмыстармен айналысу тапсырылды. Бір түні Джобс ас үйдегі үстелдің астында ұйықтап жатып, адамдардың кіріп, тоңазытқыштан бір-бірінің тамағын ұрлап жатқанын көріп таң қалды. Коммуналдық экономика ол үшін емес еді. «Бұл өте материалистік сипат ала бастады», — деп еске алды Джобс. — «Барлығы Роберттің фермасы үшін өте ауыр жұмыс істеп жатырмыз деген ойға келді және біртіндеп кете бастады. Менің де одан көңілім қалды».
Көп жылдар өткен соң, Фридланд Ванкувер, Сингапур және Моңғолияда жұмыс істейтін миллиардер мыс және алтын өндіруші басшыға айналғаннан кейін, мен онымен Нью-Йоркте сусын ішуге кездестім. Сол күні кешкісін мен Джобсқа электрондық хат жазып, кездесуім туралы айттым. Ол маған Калифорниядан бір сағат ішінде қоңырау шалып, Фридландты тыңдамауды ескертті. Ол Фридланд кейбір шахталары жасаған экологиялық заңбұзушылықтарға байланысты қиындыққа тап болған кезде, Билл Клинтонға ықпал ету үшін Джобспен байланысуға тырысқанын, бірақ Джобс жауап бермегенін айтты. «Роберт әрқашан өзін рухани адам ретінде көрсететін, бірақ ол харизматикалық болудан алаяқ болуға дейінгі шекарадан өтіп кетті», — деді Джобс. — «Жас кезіңдегі рухани адамдардың бірінің символикалық және шынайы түрде алтын қазушы болып шығуы біртүрлі нәрсе».
... Оқуды тастау
Джобс колледжден тез жалықты. Оған Ридте болу ұнады, тек міндетті сабақтарға қатысу ұнамады. Шындығында, ол хиппи аурасына қарамастан, қатаң курс талаптары бар екенін білгенде таң қалды. Возняк қонаққа келгенде, Джобс оған кестесін бұлғап: «Олар маған мына курстардың бәрін оқытып жатыр», — деп шағымданды. Воз: «Иә, колледжде солай істейді», — деп жауап берді. Джобс өзіне бекітілген сабақтарға барудан бас тартты және оның орнына өзі қалаған сабақтарға, мысалы, шығармашылықпен айналысуға және қыздармен танысуға мүмкіндік беретін би сабағына барды. «Мен ешқашан оқуға тиіс курстардан бас тартпас едім, бұл біздің тұлғамыздағы айырмашылық», — деп таңданды Возняк.
Джобс сондай-ақ ата-анасының ақшасын құнды болып көрінбейтін білімге жұмсағаны үшін өзін кінәлі сезіне бастағанын айтты. «Менің жұмысшы табынан шыққан ата-анамның барлық жинағы менің колледж оқуыма жұмсалып жатты», — деп еске алды ол Стэнфордтағы әйгілі бітіру кешіндегі сөзінде. — «Мен өмірімде не істегім келетінін және колледждің оны түсінуге қалай көмектесетінін білмедім. Ал мұнда мен ата-анамның өмір бойы жинаған ақшасын жұмсап жаттым. Сондықтан мен оқуды тастап, бәрі жақсы болатынына сенуді ұйғардым».
Ол шын мәнінде Ридтен кеткісі келмеді; ол жай ғана оқу ақысын төлеуді және қызықтырмайтын сабақтарға қатысуды тоқтатқысы келді. Бір қызығы, Рид бұған төзімділік танытты. «Оның өте ізденімпаз ақылы болды, бұл өте тартымды еді», — деді студенттер деканы Джек Дадман. — «Ол автоматты түрде қабылданған шындықтарды қабылдаудан бас тартты және бәрін өзі тексергісі келді». Дадман Джобсқа оқу ақысын төлеуді тоқтатқаннан кейін де сабақтарды тыңдауға және жатақханада достарымен бірге тұруға рұқсат берді.
«Оқуды тастаған сәтте мен қызықтырмайтын міндетті сабақтарға қатысуды тоқтатып, қызықты болып көрінетіндеріне кіре бастадым», — деді ол.
Олардың арасында кампуста әдемі салынған постерлерді көргеннен кейін оған ұнаған каллиграфия сабағы болды.
«Мен серифтік және санс-серифтік қаріптер туралы, әртүрлі әріптер тіркесімінің арасындағы кеңістікті өзгерту туралы, керемет типографияны не керемет ететіні туралы білдім. Бұл әдемі, тарихи, ғылым түсіндіре алмайтын нәзік өнер еді және мен оны таңқаларлық деп таптым».
Бұл Джобстың өзін саналы түрде өнер мен технологияның қиылысына қоюының тағы бір мысалы болды. Оның барлық өнімдерінде технология керемет дизайнмен, талғампаздықпен, адами жанасулармен және тіпті романтикамен үйлесетін болады. Ол ыңғайлы графикалық интерфейстерді ілгерілетуде алдыңғы қатарда болды. Каллиграфия курсы осы тұрғыдан алғанда айтулы оқиғаға айналды. «Егер мен колледждегі сол бір курсқа кірмегенімде, Mac-та ешқашан көптеген қаріптер немесе пропорционалды аралықты қаріптер болмас еді. Ал Windows Mac-ты көшіріп алғандықтан, ешбір дербес компьютерде олар болмас еді».
Осы уақытта Джобс Ридтің шетінде богемдік өмір сүрді. Ол уақытының көп бөлігінде жалаң аяқ жүрді, қар жауғанда сандал киді. Элизабет Холмс оның компульсивті диеталарына ілесуге тырысып, оған тамақ дайындайтын. Ол тиын-тебен үшін газдалған сусын бөтелкелерін өткізді, Харе Кришна ғибадатханасындағы жексенбілік тегін түскі астарға баруын жалғастырды және айына 20 долларға жалдаған жылуы жоқ гараж пәтерінде мамық күртеше киіп жүрді. Ақша керек болғанда, ол психология кафедрасының зертханасында жануарлардың мінез-құлқына жасалатын тәжірибелер үшін қолданылатын электронды жабдықтарға қызмет көрсету жұмысын тапты. Кейде Крисанн Бреннан қонаққа келетін. Олардың қарым-қатынасы тұрақсыз жалғасты. Бірақ көбінесе ол өз жанының толқыныстарына және ағартушылыққа деген жеке ізденісіне көңіл бөлді.
«Мен сиқырлы уақытта кәмелетке толдым», — деп еске алды ол кейінірек. — «Біздің санамызды Дзен, сондай-ақ ЛСД көтерді».
Кейінірек өмірінде ол өзінің ағартушылық деңгейінің артуына психоделикалық есірткілердің себеп болғанын айтты.
«ЛСД қабылдау терең тәжірибе болды, менің өмірімдегі ең маңызды нәрселердің бірі. ЛСД саған монетаның екінші жағы бар екенін көрсетеді және оның әсері тараған кезде сен оны есіңе түсіре алмайсың, бірақ сен оны білесің. Ол маған не маңызды екенін — ақша табудың орнына керемет нәрселер жасауды, тарих ағымына және адамзат санасына қолымнан келгенше бірдеңе қосуды сезінуімді күшейтті».
ТӨРТІНШІ ТАРАУ ATARI ЖӘНЕ ҮНДІСТАН Дзен және ойын дизайны өнері
Atari
1974 жылдың ақпанында, Ридтің айналасында он сегіз ай жүргеннен кейін, Джобс Лос-Альтостағы ата-анасының үйіне қайтып оралып, жұмыс іздеуді ұйғарды. Бұл қиын ізденіс болмады. 1970 жылдары ең қызған шақта San Jose Mercury газетінің хабарландырулар бөлімінде технологиялық жұмыс орындары туралы алпыс бетке дейін ақпарат болатын. Солардың бірі Джобстың көзіне түсті. «Көңіл көтер, ақша тап», — делінген онда. Сол күні Джобс Atari бейнеойындар өндірушісінің вестибюліне кіріп, оның ұқыпсыз шашы мен киімінен шошып кеткен кадрлар бөлімінің директорына жұмыс бермейінше кетпейтінін айтты.
Atari негізін қалаушы Нолан Бушнелл болды, ол шоумендік қабілеті бар харизматикалық көреген еді — басқаша айтқанда, үлгі алуға тұрарлық тағы бір тұлға. Атақты болғаннан кейін ол Rolls-Royce көлігімен жүруді, шөп шегуді және ыстық ваннада қызметкерлер жиналысын өткізуді ұнататын. Фридланд сияқты және Джобс үйренетіндей, ол сүйкімділікті қулық күшке айналдыра алатын, адамдарды көндіріп, қорқытып, өз тұлғасының күшімен шындықты бұрмалай алатын. Оның бас инженері Эл Алкорн ірі денелі, көңілді және біршама салмақты, Бушнеллдің көрегендігін жүзеге асыруға және ынтасын тежеуге тырысатын үйдегі ересек адам сияқты еді. Олардың осы уақытқа дейінгі үлкен жетістігі Pong бейнеойыны болды, онда екі ойыншы экрандағы жыпылықтаған нүктені ракетка қызметін атқаратын екі жылжымалы сызықпен қағып алуға тырысатын. (Егер жасыңыз отыздан кіші болса, ата-анаңыздан сұраңыз).
Джобс Atari вестибюліне сандалмен келіп, жұмыс талап еткенде, Эл Алкорн шақырылды. «Маған: "Вестибюльде хиппи бала тұр. Ол біз оны жұмысқа алмасақ кетпейтінін айтады. Полиция шақырайық па, әлде кіргізейік пе?" — деді. Мен оны кіргізіңдер дедім!»
Осылайша Джобс сағатына 5 долларға техник болып жұмыс істейтін Atari-дің алғашқы елу қызметкерінің бірі болды. «Артқа қарасам, Ридтен шығып қалған студентті жұмысқа алу біртүрлі еді», — деп еске алды Алкорн. — «Бірақ мен одан бірдеңе көрдім. Ол өте ақылды, ынталы және технологияға қызығушылығы жоғары болды».
Алкорн оны Дон Лэнг есімді қатал инженермен жұмыс істеуге тағайындады. Келесі күні Лэнг: «Бұл жігіт қолтығы сасыған қарғыс атқыр хиппи ғой. Неге маған бұлай істедің? Және онымен тіл табысу мүмкін емес», — деп шағымданды. Джобс жеміске негізделген вегетариандық диетасы тек шырышты ғана емес, сонымен қатар дене иісін де болдырмайды деген сенімде болды, тіпті дезодорант қолданбаса да немесе үнемі душ қабылдамаса да. Бұл қате теория еді.
Лэнг және басқалары Джобсты жұмыстан шығарғысы келді, бірақ Бушнелл шешім тапты. «Иіс пен мінез-құлық мен үшін мәселе емес еді», — деді ол. — «Стив тік мінезді болды, бірақ маған ұнады. Сондықтан мен одан түнгі ауысымға шығуын сұрадым. Бұл оны сақтап қалудың жолы еді». Джобс Лэнг және басқалар кеткеннен кейін келіп, түннің бір уағына дейін жұмыс істейтін. Осылай оқшауланғанына қарамастан, ол өзінің дөрекілігімен танымал болды. Басқалармен қарым-қатынасқа түскен кездерде ол оларға «мисыз ақымақтар» екенін айтуға бейім тұратын. Артқа қарап, ол сол пікірінен танбайды. «Менің жарқырап көрінуімнің жалғыз себебі — басқалардың өте нашар болғанында еді», — деп еске алды Джобс.
Тәкаппарлығына қарамастан (немесе мүмкін соның арқасында), ол Atari бастығын баурап ала алды. «Ол мен жұмыс істеген басқа адамдарға қарағанда философияға жақын болды», — деп еске алды Бушнелл. — «Біз ерік бостандығы мен детерминизмді талқылайтынбыз. Мен нәрселердің алдын ала анықталғанына, біздің бағдарламаланғанымызға сенуге бейім едім. Егер бізде толық ақпарат болса, адамдардың әрекеттерін болжай алар едік. Стив керісінше ойлайтын». Бұл көзқарас оның шындықты өзгертуге болатын ерік күшіне деген сеніміне сәйкес келді.
Джобс қызықты дизайндар шығару үшін чиптерді итермелеу арқылы кейбір ойындарды жақсартуға көмектесті және Бушнеллдің өз ережелерімен ойнауға деген шабыттандыратын дайындығы оған да жұғысты болды. Сонымен қатар, ол Atari ойындарының қарапайымдылығын интуитивті түрде бағалады. Олар ешқандай нұсқаулықсыз келетін және есірткі шеккен бірінші курс студенті түсіне алатындай күрделі болмауы керек еді. Atari-дің Star Trek ойынына арналған жалғыз нұсқаулық: «1. Ширек доллар сал. 2. Клингондардан аулақ бол», — деп жазылған еді.
Әріптестерінің бәрі бірдей Джобстан қашқақтаған жоқ. Ол Atari-де сызбашы болып істейтін Рон Уэйнмен достасты, ол бұрын ойын автоматтарын жасайтын компания ашқан болатын. Кейіннен ол сәтсіздікке ұшырады, бірақ Джобс өз компанияңды ашуға болады деген идеяға қатты қызықты. «Рон ғажап жігіт еді», — деді Джобс. — «Ол компаниялар ашқан. Мен бұрын ондай адамды ешқашан кездестірмеген едім». Ол Уэйнге бірге бизнес бастауды ұсынды; Джобс 50 000 доллар қарыз ала алатынын, сөйтіп олар ойын автоматын жобалап, нарыққа шығара алатынын айтты. Бірақ Уэйн бизнесте күйіп қалған болатын... ол барлық бұрынғы достарымен байланысты үзуді талап ететін. Бірақ Джобс бұл тыйымды қабылдамады. Бір күні ол Ford Ranchero көлігімен культ үйіне келіп, Фридландтың алма фермасына бара жатқанын және оның да бірге баруы керектігін хабарлады. Одан да сорақысы, ол қыздың механикалық беріліс қорабын қалай қолдану керектігін білмейтініне қарамастан, жолдың бір бөлігін жүргізуі керек екенін айтты. «Біз ашық жолға шыққан соң, ол мені рөлге отырғызды да, сағатына 55 миль жылдамдыққа жеткенше берілістерді ауыстырып отырды, — деп еске алды ол. — Содан кейін ол Диланның Blood on the Tracks таспасын қосып, басын тіземе қойды да, ұйықтап қалды. Ол кез келген нәрсені істей аламын деген ұстанымда болды, сондықтан сен де істей аласың деп есептеді. Ол өз өмірін менің қолыма тапсырды. Бұл мені қолымнан келмейді деп ойлаған нәрсені жасауға мәжбүр етті».
Бұл кейінірек оның [reality distortion field] (шындықты бұрмалау өрісі) деп аталатын қасиетінің жарқын жағы еді. «Егер оған сенсеңіз, сіз көп нәрсені істей аласыз, — деді Холмс. — Егер ол бір нәрсе болуы керек деп шешсе, ол оны міндетті түрде жүзеге асырады».
Breakout
1975 жылдың басында бір күні Эл Алкорн Atari-дегі кеңсесінде отырғанда, Рон Уэйн кіріп келді. «Эй, Стиви қайтып келді!» — деп айқайлады ол. «О, керемет, оны ішке кіргіз», — деп жауап берді Алкорн. Джобс жалаң аяқ, үстіне сары шапан киген күйі кіріп келді де, қолындағы Be Here Now кітабын Алкорнға ұсынып, оқуын талап етті. «Жұмысымды қайтарып ала аламын ба?» — деп сұрады ол. «Ол Харе Кришнаның жігітіне ұқсап тұрды, бірақ оны көргеніме қуанышты едім, — деп еске алды Алкорн. — Сондықтан мен: "Әрине!" — дедім».
Тағы да, үйлесімділік үшін Джобс негізінен түнде жұмыс істеді. Жақын маңдағы пәтерде тұратын және HP-де жұмыс істейтін Возняк кешкі астан кейін келіп, бейнеойындар ойнайтын. Ол Саннивейлдегі боулинг клубында Pong ойынына тәуелді болып қалған еді және ол өзінің үй теледидарына қосылатын нұсқасын жасап алды.
1975 жылдың жазының соңында Нолан Бушнелл ракеткалы ойындардың дәурені өтті деген пікірге қарсы шығып, Pong-тың бір ойыншыға арналған нұсқасын жасауды ұйғарды; қарсыласпен жарысудың орнына, ойыншы допты қабырғаға соғуы керек, ал доп тиген сайын қабырғадан бір кірпіш түсіп отырады. Ол Джобсты кеңсесіне шақырып, кішкентай тақтасына сызбасын салып берді де, оны жобалауды тапсырды. Бушнелл оған елуден аз пайдаланылған әрбір чип үшін сыйақы төленетінін айтты. Бушнелл Джобстың керемет инженер емес екенін білетін, бірақ ол Джобстың үнемі жанында жүретін Вознякты іске тартатынын дұрыс болжады. «Мен мұны "бір оқпен екі қоян" деп қабылдадым, — деп еске алды Бушнелл. — Воз жақсырақ инженер болатын».
Джобс көмек сұрап, ақыны бөлісуді ұсынғанда Возняк қатты қуанды. «Бұл менің өмірімдегі ең керемет ұсыныс болды — адамдар қолданатын ойынды жобалау», — деп еске алды ол. Джобс мұны төрт күнде және мүмкіндігінше аз чиппен жасау керектігін айтты. Оның Возняктан жасырғаны — бұл мерзімді Джобстың өзі қойған еді, өйткені ол алма жинауға көмектесу үшін All One Farm фермасына баруы керек болатын. Сондай-ақ ол чиптер санын азайтқаны үшін сыйақы бар екенін айтпады.
«Мұндай ойынды жасауға көптеген инженерлердің бірнеше ай уақыты кететін еді, — деп еске алды Возняк. — Мен мұны істей алмаймын деп ойладым, бірақ Стив мені сендірді». Сөйтіп, ол төрт түн қатарынан ұйықтамай жұмыс істеді. Күндіз HP-де Возняк қағазға сызбасын салатын. Содан кейін, фаст-фудпен тамақтанып алып, бірден Atari-ге барып, түні бойы сонда қалатын. Возняк дизайнды жасап жатқанда, Джобс оның сол жағындағы орындықта отырып, чиптерді нан тақшасына (breadboard) сыммен орап, іске асыратын. «Стив құрастырып жатқанда, мен өзімнің ең сүйікті ойыным — Gran Trak 10 автожарысын ойнайтынмын», — деді Возняк.
Таңғаларлығы, олар жұмысты төрт күнде бітірді және Возняк небәрі қырық бес чип қолданды. Естеліктер әртүрлі, бірақ көптеген деректер бойынша Джобс Вознякқа негізгі ақының жартысын ғана беріп, Бушнеллдің үнемделген бес чип үшін төлеген сыйақысын бермеген. Возняк Джобстың бұл сыйақыны алғанын он жылдан кейін ғана (Atari тарихы туралы Zap кітабынан оқып) білді. «Меніңше, Стивке ақша керек болды, сондықтан ол маған шындықты айтпады», — деді кейінірек Возняк. Қазір ол туралы айтқанда, ол ұзақ үнсіз қалады және бұл оған ауыр тиетінін мойындайды. «Мен оның жай ғана адал болғанын қалаймын. Егер ол маған ақша керек екенін айтса, мен оған жай ғана бере салатынымды білуі керек еді. Ол дос болды ғой. Достарға көмектесу керек». Возняк үшін бұл олардың мінездеріндегі түбегейлі айырмашылықты көрсетті. «Этика мен үшін әрқашан маңызды болды, мен оның неге бір соманы алып, маған басқа соманы айтқанын әлі күнге дейін түсінбеймін, — деді ол. — Бірақ, білесіз бе, адамдар әртүрлі болады».
Джобс бұл оқиғаның жарияланғанын білгенде, Вознякқа қоңырау шалып, мұны жоққа шығарды. «Ол маған мұны істегені есінде жоқ екенін, егер сондай нәрсе істесе, есте сақтайтынын, сондықтан мұны істемеген болуы мүмкін екенін айтты», — деп еске алды Возняк. Мен Джобстан тікелей сұрағанымда, ол әдеттегіден тыс тыныш және екіұшты жауап берді. «Бұл айыптаудың қайдан шыққанын білмеймін, — деді ол. — Мен оған тапқан ақшамның жартысын бердім. Мен Возбен әрқашан солай болдым. Яғни, Воз 1978 жылы жұмысын тоқтатты. Ол 1978 жылдан кейін бір түйір де жұмыс істеген жоқ. Сөйте тұра, ол Apple акцияларынан дәл мен алғандай үлес алды».
Естеліктер шатасып, Джобс шынымен де Вознякты алдамаған болуы мүмкін бе? «Менің жадым қателесіп, шатасуы мүмкін», — деді маған Возняк, бірақ сәл үнсіздіктен кейін қайта ойланды. «Бірақ жоқ. Мен егжей-тегжейін, 350 долларлық чекті есімде сақтадым». Ол өз естелігін Нолан Бушнелл және Эл Алкорнмен растады. «Мен Возға сыйақы ақшасы туралы айтқаным есімде, ол ренжіген болатын, — деді Бушнелл. — Мен иә, үнемделген әрбір чип үшін сыйақы болғанын айттым, ол жай ғана басын шайқап, таңдайын қақты».
Шындық қандай болса да, Возняк кейінірек мұны қайта қозғаудың қажеті жоқ екенін айтты. Джобс күрделі адам, деді ол, ал манипуляция жасау — оны табысты ететін қасиеттердің қараңғы жағы ғана. Возняк ешқашан ондай болмас еді, бірақ ол атап өткендей, ол ешқашан Apple-ді құра алмас еді. «Мен мұны жайына қалдырғанды жөн көремін, — деді ол мен сұрақты төтесінен қойғанда. — Бұл мен Стивті бағалайтын өлшем емес».
Atari тәжірибесі Джобстың бизнес пен дизайнға деген көзқарасын қалыптастыруға көмектесті. Ол Atari ойындарының «ширек доллар сал да, клингондардан қаш» деген қарапайымдылығын бағалады. «Бұл қарапайымдылық оған әсер етіп, оны өнімге бағытталған адамға айналдырды», — деді Рон Уэйн. Сондай-ақ Джобс Бушнеллдің «тұтқынға алмау» (қатаң) ұстанымын бойына сіңірді. «Нолан "жоқ" деген жауапты қабылдамайтын, — дейді Алкорн, — және бұл Стивтің істі қалай бітіру керектігі туралы алғашқы әсері болды. Нолан ешқашан Стив сияқты қорламайтын. Бірақ оның да жігерлі ұстанымы бар еді. Бұл мені тіксіндіретін, бірақ, қарғыс атқыр, бұл нәтиже беретін. Осы тұрғыдан алғанда Нолан Джобс үшін тәлімгер болды».
Бушнелл келісті. «Кәсіпкерде түсіндіруге келмейтін бір нәрсе бар, мен соны Стивтен көрдім, — деді ол. — Ол тек инженерияға ғана емес, бизнестің аспектілеріне де қызығушылық танытты. Мен оған егер бір нәрсені істей алатындай кейіп танытсаң, ол жүзеге асатынын үйреттім. Мен оған: "Барлығын толық бақылауда ұстап тұрғандай түр көрсет, сонда адамдар сені шынымен солай деп ойлайды", — дедім».
БЕСІНШІ ТАРАУ APPLE I Қос, Жүкте, Қосыл...
Мейірімді рақым машиналары
1960 жылдардың аяғында Сан-Франциско мен Санта-Клара алқабында түрлі мәдени ағымдар тоғысты. Әскери мердігерлердің өсуімен басталып, көп ұзамай электроника фирмаларын, микрочип өндірушілерін, бейнеойын дизайнерлерін және компьютерлік компанияларды қамтыған технологиялық революция болды. HP қалыбына сыймайтын инженерлер мен қала маңындағы аудандардың толқынына ілесе алмаған олардың балаларын қамтитын технарлар, фрикерлер, киберпанктер, әуесқойлар және жай ғана гиктерге толы хакерлік субмәдениет болды. ЛСД әсерін зерттейтін квази-академиялық топтар болды; қатысушылар арасында кейінірек компьютерлік тінтуір мен графикалық интерфейстерді жасауға көмектескен Пало-Альтодағы Augmentation Research Center қызметкері Даг Энгельбарт және есірткіні Grateful Dead тобына айналған үй тобының музыкалық-жарық шоуларымен дәріптеген Кен Кизи болды. Шығанақ аймағының бит ұрпағынан туындаған хиппи қозғалысы және Берклидегі «Сөз бостандығы» қозғалысынан туындаған бүлікшіл саяси белсенділер болды. Осының бәріне жеке ағарту жолдарын іздейтін түрлі өзін-өзі жетілдіру қозғалыстары қосылды: Дзен және индуизм, медитация және йога, жан айқайы және сенсорлық депривация, Эсален және эст.
Гүл күші мен процессор күшінің, ағартушылық пен технологияның бұл қосындысы таңертең медитация жасап, Стэнфордта физика сабақтарын тыңдап, түнде Atari-де жұмыс істеп, өз бизнесін бастауды армандаған Стив Джобстың бойынан табылды. «Бұл жерде бір ерекше нәрсе болып жатты, — деді ол сол уақыт пен жерге көз жүгіртіп. — Ең жақсы музыка осы жерден шықты — Grateful Dead, Jefferson Airplane, Джоан Баез, Дженис Джоплин — интегралдық схема және Whole Earth Catalog сияқты нәрселер де осы жерден шықты».
Бастапқыда технологтар мен хиппилер бір-бірімен жақсы үйлеспеді. Контрмәдениеттегі көптеген адамдар компьютерлерді Пентагон мен билік құрылымының меншігі, қорқынышты және оруэллдік нәрсе деп қабылдады. Тарихшы Льюис Мамфорд The Myth of the Machine кітабында компьютерлер біздің бостандығымызды сорып, «өмірді жақсартатын құндылықтарды» жойып жатқанын ескертті. Сол кездегі перфокарталардағы «Бүктемеңіз, түйремеңіз және бүлдірмеңіз» деген нұсқау соғысқа қарсы солшылдардың ирониялық тіркесіне айналды.
Бірақ 1970 жылдардың басында өзгеріс басталды. «Есептеу техникасы бюрократиялық бақылау құралы ретінде қабылданбай, жеке тұлғаның көрінісі мен азаттығының символы ретінде қабылдана бастады», — деп жазды Джон Маркофф контрмәдениеттің компьютерлік индустриямен жақындасуы туралы What the Dormouse Said атты зерттеуінде. Бұл Ричард Бротиганның 1967 жылғы «Барлығын мейірімді рақым машиналары бақылайды» атты өлеңінде лирикалық түрде айтылған этика еді, ал киберделикалық бірігу Тимоти Лири дербес компьютерлер жаңа ЛСД-ге айналғанын жариялап, жылдар өткен соң өзінің әйгілі мантрасын «Қос, жүкте, қосыл» деп өзгерткенде расталды.
Кейінірек Джобстың досы болған музыкант Боно онымен Шығанақ аймағындағы рок-есірткі-бүлікшіл контрмәдениетке енген адамдардың дербес компьютер индустриясын құруға қалай көмектескенін жиі талқылайтын. «Жиырма бірінші ғасырды ойлап тапқан адамдар — Батыс жағалауындағы Стив сияқты шөп шегетін, сандал киген хиппилер еді, өйткені олар басқаша ойлады, — деді ол. — Шығыс жағалауының, Англияның, Германияның және Жапонияның иерархиялық жүйелері мұндай өзгеше ойлауды қолдамайды. Алпысыншы жылдар әлі жоқ әлемді елестетуге тамаша анархиялық ойлау жүйесін тудырды».
Контрмәдениет өкілдерін хакерлермен бірігуге шақырған адамдардың бірі Стюарт Бранд болды. Ондаған жылдар бойы қызық пен идеялар тудырған тентек көреген Бранд Пало-Альтодағы алпысыншы жылдардың басындағы ЛСД зерттеулеріне қатысқан. Ол өзінің әріптесі Кен Кизимен бірігіп, қышқылды дәріптейтін Trips фестивалін ұйымдастырды, Том Вулфтың The Electric Kool-Aid Acid Test кітабының алғашқы сахнасында пайда болды және Даг Энгельбартпен бірге «Барлық демолардың анасы» деп аталатын жаңа технологиялардың негізгі дыбыс-жарық презентациясын жасауға қатысты. «Біздің ұрпақтың көпшілігі компьютерлерді орталықтандырылған бақылаудың көрінісі деп жек көрді, — деп атап өтті кейінірек Бранд. — Бірақ кейінірек хакерлер деп аталған шағын топ компьютерлерді қабылдап, оларды азаттық құралдарына айналдыруға кірісті. Бұл болашаққа апаратын нағыз даңғыл жол болып шықты».
Бранд пайдалы құралдар мен оқу материалдарын сататын жылжымалы жүк көлігі ретінде басталған Whole Earth Truck Store дүкенін басқарды, ал 1968 жылы ол оның ауқымын Whole Earth Catalog (Бүкіл Жер каталогы) арқылы кеңейтуді ұйғарды. Оның бірінші мұқабасында ғарыштан түсірілген Жердің әйгілі суреті болды; оның тақырыпшасы «Құралдарға қолжетімділік» еді. Негізгі философия технология біздің досымыз бола алады дегенге саятын. Бранд бірінші басылымның бірінші бетінде былай деп жазды: «Интимдік, жеке билік саласы дамып келеді — жеке тұлғаның өз білімін жүргізу, өз шабытын табу, өз ортасын қалыптастыру және қызығушылық танытқан кез келген адаммен өз шытырман оқиғасын бөлісу күші. Бұл процеске көмектесетін құралдарды Whole Earth Catalog іздейді және насихаттайды». Бакминстер Фуллер оны мынадай өлеңмен жалғастырды: «Мен Құдайды сенімді жұмыс істейтін аспаптар мен механизмдерден көремін».
Джобс Whole Earth жанкүйеріне айналды. Оған әсіресе 1971 жылы, ол әлі мектепте оқып жүргенде шыққан соңғы нөмірі қатты ұнады, ол оны колледжге, содан кейін All One Farm фермасына өзімен бірге алып барды. «Олардың соңғы нөмірінің артқы мұқабасында, — деп еске алды Джобс, — таңертеңгі ауыл жолының суреті болды, егер сіз шытырман оқиғаға құмар болсаңыз, автостоппен жүргенде тап болатын жол. Оның астында: "Аш бол. Ессіз бол" (Stay Hungry. Stay Foolish) деген сөздер жазылған еді». Бранд Джобсты каталог дәріптеуге тырысқан мәдени қоспаның ең таза көріністерінің бірі деп санайды. «Стив контрмәдениет пен технологияның түйіскен жерінде тұр, — деді ол. — Ол адам қолданысына арналған құралдар ұғымын дұрыс түсінді».
Брандтың каталогы компьютерлік білім берудің жаңа саласына арналған Portola Institute қорының көмегімен жарық көрді. Қор сондай-ақ People’s Computer Company (Халықтық компьютерлік компания) іске қосуға көмектесті, бұл шын мәнінде компания емес, «Компьютерлік билік халыққа» деген ұраны бар ақпараттық бюллетень және ұйым еді. Ара-тұра сәрсенбі күні кешке ортақ дастарқан жайылатын, ал тұрақты келушілердің екеуі, Гордон Френч пен Фред Мур, жеке электроника туралы жаңалықтармен бөлісетін ресми клуб құруды ұйғарды.
Оларға Popular Mechanics журналының 1975 жылғы қаңтардағы нөмірі қуат берді, оның мұқабасында бірінші дербес компьютер жинағы Altair бейнеленген еді. Altair керемет нәрсе емес еді — бар болғаны 495 долларлық бөлшектер үйіндісі, оларды тақшаға дәнекерлеу керек болатын және ол көп нәрсе істей алмайтын — бірақ әуесқойлар мен хакерлер үшін бұл жаңа дәуірдің таңын білдірді. Билл Гейтс пен Пол Аллен журналды оқып, Altair үшін қолдануға оңай BASIC бағдарламалау тілінің нұсқасын жасауға кірісті. Бұл Джобс пен Возняктың да назарын аударды. Altair жинағы People’s Computer Company-ға келгенде, ол Френч пен Мур ашуды ұйғарған клубтың алғашқы жиналысының басты тақырыбына айналды.
Homebrew Computer Club
Топ Homebrew Computer Club (Қолдан жасалған компьютерлер клубы) деген атпен белгілі болды және ол Whole Earth ұсынған контрмәдениет пен технология арасындағы бірігуді қамтыды. Ол дербес компьютер дәуірі үшін доктор Джонсон дәуіріндегі Turk’s Head кофеханасы сияқты, идеялар алмасатын және таралатын орынға айналды. Мур 1975 жылы 5 наурызда Френчтің Менло-Парктегі гаражында өткен алғашқы жиналысқа арналған парақшаны жазды: «Сіз өз компьютеріңізді құрастырып жатырсыз ба? Терминал, теледидар, баспа машинкасы? — деп сұрады ол. — Егер солай болса, сіз пікірлес адамдардың жиынына келгіңіз келетін шығар».
Аллен Баум HP хабарландыру тақтасынан парақшаны байқап қалып, Вознякқа қоңырау шалды, ол онымен бірге баруға келісті. «Сол түн менің өмірімдегі ең маңызды түндердің бірі болды», — деп еске алды Возняк. Отызға жуық адам жиналып, Френчтің ашық гаражына сыймай тұрды және олар кезекпен өз қызығушылықтарын айтты. Кейінірек қатты қобалжығанын мойындаған Возняк Мур дайындаған хаттамаға сәйкес «бейнеойындарды, қонақүйлерге арналған ақылы фильмдерді, ғылыми калькулятор дизайнын және теледидар терминалының дизайнын» ұнататынын айтты. Жаңа Altair көрсетілімі болды, бірақ Возняк үшін микропроцессордың техникалық сипаттамасы маңыздырақ болды.
Ол микропроцессор — бүкіл орталық процессорды қамтитын чип туралы ойлағанда, оған бір ой келді. Ол пернетақтасы мен мониторы бар, қашықтағы шағын компьютерге қосылатын терминал жобалап жүрген болатын. Микропроцессорды пайдалана отырып, ол шағын компьютердің кейбір мүмкіндіктерін терминалдың ішіне орналастыра алатын еді, сөйтіп ол үстел үстіндегі шағын дербес компьютерге айналар еді. Бұл өміршең идея болды: пернетақта, экран және компьютер — бәрі бір біріктірілген дербес пакетте. «Дербес компьютер туралы бүкіл көрініс менің басыма сарт ете қалды, — деді ол. — Сол түні мен кейінірек Apple I деп аталатын нәрсенің сызбасын қағазға түсіре бастадым».
Бастапқыда ол Altair-дегі Intel 8080 микропроцессорын қолдануды жоспарлады. Бірақ олардың әрқайсысы «менің айлық пәтерақымнан қымбат тұратын», сондықтан ол балама іздеді. Ол Motorola 6800-ді тапты, оны HP-дегі досы әрқайсысын 40 доллардан алып бере алатын еді. Содан кейін ол MOS Technologies шығарған, электронды түрде бірдей, бірақ небәрі 20 доллар тұратын чипті тапты. Бұл оның машинасын қолжетімді ететін еді, бірақ оның ұзақ мерзімді құны болды. Intel чиптері индустриялық стандартқа айналды, бұл кейіннен Apple компьютерлері онымен үйлеспей қалғанда компанияға кедергі келтірді.
Күн сайын жұмыстан кейін Возняк үйіне барып, теледидар алдында кешкі асын ішіп, содан кейін HP-ге қайтып келіп, өз компьютерімен жұмыс істейтін. Ол бөлшектерді өз кабинетіне жайып тастап, олардың орналасуын анықтап, аналық тақшаға дәнекерлейтін. Содан кейін ол микропроцессордың экранда кескіндерді көрсетуіне мүмкіндік беретін бағдарламалық жасақтаманы жаза бастады. Компьютер уақытын төлеуге шамасы келмегендіктен, ол кодты қолмен жазды. Бірнеше айдан кейін ол оны сынауға дайын болды. «Мен пернетақтада бірнеше пернені бастым, таңғалдым! Әріптер экранда пайда болды». Бұл 1975 жылдың 29 маусымы, жексенбі күні еді, дербес компьютер үшін маңызды кезең. «Бұл тарихтағы алғашқы сәт болды, — деді кейінірек Возняк, — адам пернетақтада таңба теріп, оның өз компьютерінің экранында, дәл көз алдында пайда болғанын көрді».
Джобс тәнті болды. Ол Вознякқа сұрақтар жаудырды: Компьютерді желіге қосуға бола ма? Жадыны сақтау үшін диск қосуға бола ма? Сондай-ақ ол Возға компоненттер алуға көмектесе бастады. Әсіресе динамикалық жедел жады чиптері маңызды болды. Джобс бірнеше қоңырау шалып, Intel-ден оларды тегін ала алды. «Стив сондай адам, — деді Возняк. — Яғни, ол сату өкілімен қалай сөйлесу керектігін білетін. Мен мұны ешқашан істей алмас едім. Мен тым ұялшақпын».
Джобс Вознякпен бірге Homebrew жиналыстарына барып, теледидар мониторын тасып, орнатуға көмектесе бастады. Жиналыстарға енді жүзден астам энтузиаст жиналатын және олар Стэнфорд сызықтық үдеткіш орталығының аудиториясына ауыстырылды. Көрсеткіш таяқшасы бар және еркін мәнердегі Ли Фельзенштейн төрағалық етті, ол есептеу әлемі мен контрмәдениет арасындағы бірігудің тағы бір көрінісі еді. Ол инженерлік мектепті тастап кеткен, «Сөз бостандығы» қозғалысының қатысушысы және соғысқа қарсы белсенді болған. Ол Berkeley Barb балама газетіне мақала жазып, кейін қайтадан компьютер инженері болған.
Воз әдетте жиналыстарда сөйлеуге тым ұялшақ болатын, бірақ адамдар кейін оның машинасының айналасына жиналатын, ал ол өз жетістігін мақтанышпен көрсететін. Мур Homebrew-де коммерция емес, алмасу және бөлісу этикасын қалыптастыруға тырысты. «Клубтың тақырыбы, — деді Воз, — "Басқаларға көмектесу үшін бер" болды». Бұл ақпарат тегін болуы керек және барлық билікке сенімсіздікпен қарау керек деген хакерлік этиканың көрінісі еді. «Мен Apple I-ді басқа адамдарға тегін беру үшін жасадым», — деді Возняк.
Бұл Билл Гейтс қолдаған көзқарас емес еді. Ол және Пол Аллен Altair үшін BASIC интерпретаторын аяқтағаннан кейін, Гейтс Homebrew мүшелерінің оның көшірмелерін жасап, ақы төлеместен бөлісіп жатқанына қатты ашуланды. Сөйтіп, ол клубқа кейіннен әйгілі болған хатты жазды: «Әуесқойлардың көпшілігі білетіндей, сіздердің көпшілігіңіз бағдарламалық жасақтаманы ұрлайсыздар. Бұл әділ ме? ... Сіздер жақсы бағдарламалық жасақтаманың жазылуына кедергі келтіресіздер. Кім кәсіби жұмысты тегін істей алады? ... Төлегісі келетін кез келген адамнан хат күтемін».
Стив Джобс та Возняктың туындылары, мейли ол Blue Box немесе компьютер болсын, тегін болуы керек деген пікірді қолдамады. Сондықтан ол Вознякты сызбаларының көшірмелерін тегін таратуды тоқтатуға көндірді. Көптеген адамдардың оны өздері құрастыруға уақыты жоқ, деп дәлелдеді Джобс. «Неге біз оларға баспа платаларын жасап сатпаймыз?» Бұл олардың симбиозының үлгісі еді. «Мен бір керемет нәрсе ойлап тапқан сайын, Стив бізге ақша табудың жолын табатын», — деді Возняк. Возняк мұны өз бетімен жасауды ешқашан ойламағанын мойындады. «Компьютер сату ойыма да кіріп шықпапты. Стив: "Оларды ауада ұстап тұрып, біразын сатайық", — деді».
Джобс Atari-дегі таныс жігітке схемалық тақшаларды сыздырып, елу шақтысын басып шығару жоспарын құрды. Бұл шамамен 1000 долларға, оған қоса дизайнердің ақысына түсетін еді. Олар әрқайсысын 40 доллардан сатып, мүмкін 700 доллар таза пайда табар еді. Возняк олардың бәрін сата алатындарына күмәнданды. «Мен ақшамызды қалай қайтарып алатынымызды көрмедім», — деп еске алды ол. Ол онсыз да пәтер иесімен чектердің қайтарылуына байланысты қиындыққа тап болған еді және енді ай сайын қолма-қол ақша төлеуге мәжбүр болды.
Джобс Вознякқа қалай ықпал ету керектігін білді. Ол міндетті түрде ақша табамыз деп емес, қызықты шытырман оқиға болатынын айтты. «Тіпті ақшамызды жоғалтсақ та, бізде компания болады, — деді Джобс олар Volkswagen автобусымен келе жатқанда. — Өмірімізде бір рет болса да, біздің компаниямыз болады». Бұл Возняк үшін байып кету мүмкіндігінен гөрі қызықтырақ болды. Ол былай деп еске алды: «Біз туралы осылай ойлау мені қатты толқытты. Екі ең жақын достың компания ашуы. Уау. Мен сол сәтте-ақ келісетінімді білдім. Қалай бас тартам?»
Қажетті ақшаны жинау үшін Возняк өзінің HP 65 калькуляторын 500 долларға сатты, бірақ сатып алушы оның жартысын бермей кетті. Ал Джобс өзінің Volkswagen автобусын 1500 долларға сатты. Бірақ оны сатып алған адам екі аптадан кейін оны тауып алып, қозғалтқышы бұзылғанын айтты, Джобс жөндеу ақысының жартысын төлеуге келісті. Осы кішігірім сәтсіздіктерге қарамастан, олардың қолында өздерінің шағын жинақтарын қосқанда шамамен 1300 доллар айналым қаражаты, өнімнің дизайны және жоспар болды. Олар өздерінің компьютерлік компаниясын ашпақшы болды.
Apple дүниеге келді
Бизнес бастауға шешім қабылдаған соң, оларға атау керек болды. Джобс All One Farm фермасына тағы бір рет барып, Gravenstein алма ағаштарын кесіп қайтқан еді, Возняк оны әуежайдан күтіп алды. Лос-Альтосқа барар жолда олар түрлі нұсқаларды талқылады. Олар Matrix сияқты типтік техникалық сөздерді, Executek сияқты неологизмдерді және Personal Computers Inc. сияқты қарапайым, іш пыстыратын атауларды қарастырды. Шешім қабылдау мерзімі келесі күн еді, Джобс құжаттарды тапсыруды бастағысы келді. Ақыры Джобс Apple Computer атауын ұсынды. «Мен жеміс диеталарының бірінде едім, — деп түсіндірді ол. — Мен алма фермасынан жаңа ғана келгенмін. Бұл атау көңілді, жігерлі және қорқынышты емес естілді. Apple "компьютер" сөзінің ауырлығын жеңілдетті. Оның үстіне, телефон анықтамалығында біз Atari-дің алдында тұратын едік». Ол Вознякқа егер келесі күні түске дейін жақсырақ атау табылмаса, Apple болып қалатынын айтты. Және олар солай етті.
Apple. Бұл ақылды таңдау болды. Бұл сөз бірден достық пен қарапайымдылықты білдірді. Ол бір мезгілде сәл ерекше және бәліштің тілігіндей кәдімгі бола алды. Онда контрмәдениеттің, табиғатқа оралудың лебі бар еді, сонымен бірге бұдан асқан американдық нәрсе жоқ еді. Ал екі сөз бірге — Apple Computer — қызықты сәйкессіздік тудырды. «Бұл онша мағыналы емес, — деді көп ұзамай жаңа компанияның бірінші төрағасы болған Майк Марккула. — Сондықтан ол миыңызды ойлануға мәжбүр етеді. Алма және компьютерлер, олар үйлеспейді ғой! Сөйтіп, бұл бізге брендтің танымалдылығын арттыруға көмектесті».
Возняк әлі толық уақытқа ауысуға дайын емес еді. Ол жүрегімен HP компаниясының адамы еді, немесе өзі солай ойлады, және ол ондағы жұмысын сақтап қалғысы келді. Джобс Вознякты бақылауда ұстауға және келіспеушілік туындаған жағдайда төрелік етуге көмектесетін одақтас керек екенін түсінді. Сөйтіп, ол өзінің досы, кезінде ойын автоматтары компаниясын ашқан Atari-дегі орта жастағы инженер Рон Уэйнді іске тартты.
Уэйн Вознякты HP-ден шығару оңай емес екенін, әрі қазір оның қажеті жоқ екенін білді. Оның орнына ең бастысы — оны компьютерлік дизайндары Apple серіктестігіне тиесілі болатынына көндіру еді. «Воз өзі жасаған схемаларға ата-аналық көзқараспен қарайтын және оларды басқа қолданбаларда пайдаланғысы немесе HP-ге қолдануға рұқсат бергісі келетін, — деді Уэйн. — Джобс екеуміз бұл схемалар Apple-дің негізі болатынын түсіндік. Біз менің пәтерімде екі сағат бойы дөңгелек үстел басында талқыладық және мен Возды мұны қабылдауға көндіре алдым». Оның дәлелі бойынша, ұлы инженер ұлы маркетологпен біріккенде ғана есте қалады, ал бұл үшін ол өз дизайндарын серіктестікке арнауы керек еді. Джобс қатты әсерленіп, риза болғаны сонша, Уэйнге жаңа серіктестіктен 10% үлес ұсынды, сөйтіп Джобс пен Возняк бір мәселе бойынша келіспей қалса, ол шешуші дауысқа ие болатын болды.
«Олар өте әртүрлі болды, бірақ олар мықты команда құрды», — деді Уэйн. Джобс кейде жындардың жетегінде жүргендей көрінсе, Воз періштелер ойнайтын аңғал жан сияқты еді. Джобста істі бітіруге көмектесетін батылдық бар еді, кейде ол адамдарды манипуляциялайтын. Ол харизматикалық, тіпті таңғалдырарлық бола алатын, бірақ сонымен бірге суық және қатыгез де болатын. Возняк, керісінше, ұялшақ және әлеуметтік жағынан ебедейсіз еді, бұл оны балаша сүйкімді етіп көрсететін. «Воз кейбір салаларда өте ақылды, бірақ ол савант сияқты, өйткені ол танымайтын адамдармен қарым-қатынас жасауға келгенде өте шектеулі еді, — деді Джобс. — Біз жақсы жұп болдық». Джобстың Возняктың инженерлік сиқырына, ал Возняктың Джобстың іскерлік жігеріне тәнті болуы көмектесті. «Мен ешқашан адамдармен сөйлесіп, олардың көңіліне тигім келмейтін, бірақ Стив танымайтын адамдарға қоңырау шалып, оларды бірдеңе істеуге мәжбүрлей алатын, — деп еске алды Возняк. — Ол ақылды емес деп санаған адамдарға қатты сөйлейтін, бірақ маған ешқашан дөрекілік танытқан емес, тіпті кейінгі жылдары мен сұраққа ол қалағандай жақсы жауап бере алмасам да».
Тіпті Возняк өзінің жаңа компьютерлік дизайны Apple серіктестігінің меншігі болуы керек екеніне көз жеткізгеннен кейін де, ол HP-де жұмыс істеп жүргендіктен, оны алдымен соларға ұсынуым керек деп есептеді. «Мен оларға жұмыс істеп жүргенде не жобалағанымды HP-ге айту менің міндетім деп санадым. Бұл дұрыс және этикалық нәрсе еді». Сөйтіп, ол 1976 жылдың көктемінде оны менеджерлеріне көрсетті. Жиналыстағы аға басшы таңғалды және екіұдай күйде болғандай көрінді, бірақ ақыры ол бұл HP дамыта алатын нәрсе емес екенін айтты. Бұл әзірге әуесқойларға арналған өнім еді және компанияның жоғары сапалы нарық сегменттеріне сәйкес келмеді. «Менің көңілім қалды, — деп еске алды Возняк, — бірақ енді мен Apple серіктестігіне кіруге ерікті болдым».
1976 жылы 1 сәуірде Джобс пен Возняк серіктестік келісімін жасау үшін Уэйннің Маунтин-Вьюдегі пәтеріне барды. Уэйн «заң тілінде жазу» тәжірибесі бар екенін айтып, үш беттік құжатты өзі құрастырды. Оның «заң тілі» өзіне кесірін тигізді. Параграфтар түрлі әшекей сөздермен басталды: «Осымен атап өтілсін... Осымен тағы да атап өтілсін... Енді осылайша [sic], мүдделерді тиісінше бөлуді ескере отырып...» Бірақ акциялар мен пайданы бөлу анық болды — 45%-45%-10% — және 100 доллардан асатын кез келген шығын серіктестердің кемінде екеуінің келісімін талап ететіні белгіленді. Сондай-ақ жауапкершіліктер жазылды. «Возняк Электр инженериясын жүргізуге жалпы және негізгі жауапкершілікті алады; Джобс Электр инженериясы мен Маркетингке жалпы жауапкершілікті алады, ал Уэйн Механикалық инженерия мен Құжаттамаға негізгі жауапкершілікті алады». Джобс кіші әріптермен, Возняк ұқыпты курсивпен, ал Уэйн түсініксіз шимаймен қол қойды.
Содан кейін Уэйн қорыққанынан айнып қалды. Джобс қарыз алып, көбірек ақша жұмсауды жоспарлай бастағанда, ол өз компаниясының сәтсіздігін есіне алды. Ол мұны қайта бастан өткергісі келмеді. Джобс пен Возняктың жеке активтері жоқ еді, бірақ Уэйн (жаһандық қаржылық Армагеддоннан қорқатын) матрасының астында алтын монеталар сақтайтын. Олар Apple-ді корпорация емес, қарапайым серіктестік ретінде құрғандықтан, серіктестер қарыздар үшін жеке жауап беретін еді және Уэйн несие берушілер оның соңынан келеді деп қорықты. Сөйтіп, ол небәрі он бір күннен кейін Санта-Клара округінің кеңсесіне «шығу туралы өтінішпен» және серіктестік келісіміне түзетумен қайта оралды. «Барлық тараптардың өзара түсіністігін қайта бағалау нәтижесінде, — деп басталды ол, — Уэйн бұдан былай "Серіктес" мәртебесінде қызмет етуін тоқтатады». Онда компаниядағы 10% үлесі үшін оның 800 доллар, ал көп ұзамай тағы 1500 доллар алғаны жазылған.
Егер ол қалып, 10% үлесін сақтап қалғанда, 2010 жылдың соңында оның құны шамамен 2,6 миллиард доллар болар еді. Оның орнына ол сол кезде Невада штатындағы Пахрумп қаласындағы шағын үйде жалғыз тұрып, тиындық ойын автоматтарын ойнап, әлеуметтік жәрдемақысына күн көріп жүрді. Кейінірек ол өкінбейтінін айтты. «Мен сол кезде өзім үшін ең дұрыс шешімді қабылдадым. Олардың екеуі де нағыз құйын еді, ал мен өз асқазанымды білетінмін және ол мұндай сапарға дайын емес еді».
Джобс пен Возняк Apple-ді ресми түрде құрғаннан кейін көп ұзамай Homebrew Computer Club алдында таныстырылым жасау үшін сахнаға бірге шықты. Возняк жаңадан шығарылған схемалық тақшалардың бірін ұстап тұрып, микропроцессорды, сегіз килобайт жадыны және өзі жазған BASIC нұсқасын сипаттады. Сондай-ақ ол өзі басты нәрсе деп атаған: «шамдар мен қосқыштар шоғыры бар ақымақ, түсініксіз алдыңғы панельдің орнына адам тере алатын пернетақтаға» баса назар аударды. Содан кейін кезек Джобсқа келді. Ол Apple-дің Altair-ден айырмашылығы, барлық маңызды компоненттердің кіріктірілгенін атап өтті. Содан кейін ол оларға сұрақ қойды: Адамдар осындай керемет машина үшін қанша төлеуге дайын болар еді? Ол оларға Apple-дің таңғажайып құндылығын көрсетуге тырысты. Бұл оның алдағы онжылдықтарда өнім таныстырылымдарында қолданатын риторикалық тәсілі еді.
Аудитория қатты әсерлене қоймады. Apple-де Intel 8080 емес, арзан микропроцессор болды. Бірақ бір маңызды адам толығырақ есту үшін қалып қойды. Оның аты Пол Террелл еді, ол 1975 жылы Менло-Парктегі Камино-Реалда Byte Shop деп атаған компьютерлік дүкен ашқан болатын. Енді, бір жылдан кейін, оның үш дүкені болды және ұлттық желі құруды армандады. Джобс оған жеке демо көрсетуге қуанышты болды. «Мынаған қараңыз, — деді ол. — Сізге көргеніңіз ұнайды». Террелл Джобс пен Возға визиткасын беретіндей әсер алды. «Хабарласып тұрыңдар», — деді ол.
«Мен хабарласып тұрмын», — деп жариялады Джобс келесі күні Byte Shop дүкеніне жалаң аяқ кіріп келгенде. Ол сауданы жасады. Террелл елу компьютерге тапсырыс беруге келісті. Бірақ бір шарт болды: Ол тұтынушылар барлық чиптерді сатып алып, құрастыруды қажет ететін жай ғана 50 долларлық баспа платаларын қаламады. Бұл бірнеше фанат әуесқойларға ұнауы мүмкін, бірақ көптеген тұтынушыларға емес. Оның орнына ол тақшалардың толық құрастырылғанын қалады. Ол үшін ол әрқайсысына шамамен 500 доллар, жеткізілген кезде қолма-қол төлеуге дайын болды.
Джобс бірден HP-дегі Вознякқа қоңырау шалды. «Отырсың ба?» — деп сұрады ол. Возняк отырмағанын айтты. Джобс сонда да жаңалықты жеткізді. «Мен таңғалдым, мүлдем таңғалдым, — деп еске алды Возняк. — Мен сол сәтті ешқашан ұмытпаймын».
Тапсырысты орындау үшін оларға шамамен 15 000 долларлық бөлшектер қажет болды. Homestead орта мектебінің үшінші тентегі Аллен Баум мен оның әкесі оларға 5000 доллар қарыз беруге келісті. Джобс Лос-Альтостағы банктен көбірек қарыз алуға тырысты, бірақ менеджер оған қарап, күткендей, бас тартты. Ол Haltek Supply дүкеніне барып, бөлшектер үшін Apple-ден үлес ұсынды, бірақ иесі оларды «екі жас, алба-жұлба жігіт» деп шешіп, бас тартты. Atari-дегі Алкорн оларға чиптерді алдын ала қолма-қол төлесе ғана сататын болды. Ақыры, Джобс Cramer Electronics менеджерін Пол Терреллге қоңырау шалып, оның шынымен 25 000 долларлық тапсырысқа міндеттеме алғанын растауға көндіре алды. Террелл конференцияда жүргенде дауыс зорайтқыш арқылы шұғыл қоңырау бар екенін естіді (Джобс табандылық танытқан еді). Cramer менеджері оған екі алба-жұлба баланың Byte Shop тапсырысын бұлғап кіріп келгенін айтты. Бұл шындық па? Террелл растады және дүкен Джобсқа бөлшектерді отыз күндік несиеге беруге келісті.
Гараж тобы
Лос-Альтостағы Джобстың үйі бөлшектердің төлемі келетін отыз күн ішінде Byte Shop дүкеніне жеткізілуі тиіс елу Apple I тақшасын құрастыру орнына айналды. Барлық қолжетімді адамдар жұмылдырылды: Джобс пен Возняк, сонымен қатар Дэниел Коттке, оның бұрынғы қызы Элизабет Холмс (ол қосылған культтен бөлініп шыққан) және Джобстың жүкті қарындасы Пэтти. Оның босаған жатын бөлмесі, сондай-ақ ас үй үстелі мен гараж жұмыс орнына айналдырылды. Зергерлік сабақтарын алған Холмсқа чиптерді дәнекерлеу тапсырылды. «Көбін жақсы жасадым, бірақ бірнешеуіне [flux] (флюс) жағып алдым», — деп еске алды ол. Бұл Джобсқа ұнамады. «Бізде артық чип жоқ», — деп ұрысты ол, және ол дұрыс айтқан еді. Ол оны ас үй үстеліндегі есеп-қисап пен қағаз жұмыстарына ауыстырды да, дәнекерлеуді өзі жасады. Тақшаны аяқтаған соң, олар оны Вознякқа беретін. «Мен әрбір құрастырылған тақшаны теледидар мен пернетақтаға қосып, жұмыс істеп тұрғанын тексеретінмін, — деді ол. — Егер жұмыс істесе, қорапқа салатынмын. Егер істемесе, қай істікшенің ұяшыққа дұрыс кірмегенін анықтайтынмын».
Пол Джобс Apple командасы бүкіл гаражды алуы үшін ескі көліктерді жөндеу жұмысын тоқтатты. Ол ұзын ескі жұмыс үстелін орнатты, өзі салған жаңа гипсокартон қабырғаға компьютердің сызбасын ілді және компоненттерге арналған таңбаланған жәшіктер қатарын қойды. Сондай-ақ ол компьютер тақшаларын түні бойы жоғары температурада істетіп сынау үшін жылу шамдарымен жабдықталған күйдіру қорабын (burn box) жасады. Кейде ашу-ыза туындағанда (бұл оның ұлының жанында сирек емес еді), Пол өзінің сабырлылығымен бөлісетін. «Не болды? — дейтін ол. — Көтіңе қауырсын кіріп кетті ме?» Оның есесіне ол кейде футбол ойынының соңын көру үшін теледидарды қайтарып алуды сұрайтын. Осындай үзілістердің кейбірінде Джобс пен Коттке сыртқа шығып, көгалда гитара ойнайтын.
Клара Джобс үйінің көп бөлігін бөлшектер үйіндісі мен қонақтарға беруге қарсы болмады, бірақ ұлының барған сайын оғаш диеталары оны қынжылтты. «Ол оның соңғы тамақтану әуестіктеріне көздерін алайта қарайтын, — деп еске алды Холмс. — Ол жай ғана оның дені сау болғанын қалады, ал ол: "Мен жемісқомармын (фрутарианмын) және тек ай сәулесінде бикештер терген жапырақтарды жеймін", — деген сияқты оғаш мәлімдемелер жасайтын».
Он шақты құрастырылған тақшаны Возняк мақұлдағаннан кейін, Джобс оларды Byte Shop дүкеніне апарды. Террелл сәл абдырап қалды. Қоректендіру блогы, корпус, монитор немесе пернетақта жоқ еді. Ол анағұрлым дайын нәрсе күткен болатын. Бірақ Джобс оған тесіле қарады, сөйтіп ол тауарды қабылдап, ақысын төлеуге келісті.
Отыз күннен кейін Apple табысты болудың аз-ақ алдында тұрды. «Біз тақшаларды ойлағанымыздан арзанырақ құрастыра алдық, өйткені мен бөлшектерді жақсы бағамен алдым, — деп еске алды Джобс. — Сондықтан Byte Shop-қа сатқан елу данамыз жүз тақша жасауға қажетті барлық материалдың ақысын өтеді». Енді олар қалған елуін достары мен Homebrew серіктестеріне сату арқылы нағыз пайда таба алатын еді.
Элизабет Холмс ресми түрде сағатына 4 доллар алатын жартылай уақытты есепші болды, ол аптасына бір рет Сан-Францискодан келіп, Джобстың чек кітапшасын бухгалтерлік кітапқа қалай көшіру керектігін анықтайтын. Apple-ді нағыз компания сияқты көрсету үшін Джобс жауап беру қызметін жалдады, олар хабарламаларды анасына жеткізіп отыратын. Рон Уэйн Виктория дәуіріндегі көркем әдебиеттің өрнекті сызба стилін қолдана отырып, логотип салды, онда ағаш түбінде отырған Ньютон және Вордсворттың: «Ойдың оғаш теңіздерінде жалғыз саяхаттаған ақыл», — деген сөзі жазылған жиектеме бейнеленген. Бұл Apple Computer-ден гөрі Уэйннің өзіндік бейнесіне көбірек сәйкес келетін оғаш ұран еді. Мүмкін, Вордсворттың Француз революциясының басталуына қатысқандарды сипаттаған жолдары жақсырақ болар еді: «Сол таңда тірі болу бақыт еді / Бірақ жас болу нағыз жұмақ еді!» Возняк кейінірек қуана еске алғандай: «Біз бұрын-соңды болмаған ең үлкен революцияға қатысып жатырмыз деп ойладым. Мен оның бір бөлігі болғаныма қатты қуандым».
Воз машинаның келесі нұсқасы туралы ойлана бастағандықтан, олар қазіргі моделін Apple I деп атай бастады. Джобс пен Воз электроника дүкендерін оны сатуға көндіру үшін Камино-Реал бойымен әрлі-берлі жүретін. Byte Shop сатқан елу және достарына сатылған елуге жуық данадан бөлек, олар бөлшек сауда нүктелері үшін тағы жүз дана құрастырып жатты. Күткендей, оларда қарама-қайшы импульстар болды: Возняк оларды құрастыру құнына жақын бағаға сатқысы келді, бірақ Джобс қомақты пайда тапқысы келді. Джобс жеңді. Ол тақшаларды құрастыру құнынан шамамен үш есе жоғары және Террелл мен басқа дүкендер төлеген 500 долларлық көтерме бағадан 33% үстемесі бар бөлшек сауда бағасын таңдады. Нәтижесінде 666,66 доллар болды. «Мен қайталанатын сандарға құмар едім, — деді Возняк. — Менің әзіл айту қызметімнің телефон нөмірі 255-6666 болатын». Олардың ешқайсысы Аян кітабында 666 саны «аңның саны» (шайтанның саны) екенін білмеді, бірақ көп ұзамай, әсіресе 666 саны сол жылғы The Omen фильмінде көрсетілгеннен кейін, шағымдарға тап болды. (2010 жылы түпнұсқа Apple I компьютерлерінің бірі Christie’s аукционында 213 000 долларға сатылды.)
Жаңа машина туралы алғашқы мақала қазір жабылған Interface әуесқойлар журналының 1976 жылғы шілдедегі санында жарияланды. Джобс пен достары оларды әлі де оның үйінде қолмен жасап жатқан еді, бірақ мақалада ол маркетинг жөніндегі директор және «Atari-дің бұрынғы жеке кеңесшісі» деп аталды. Бұл Apple-ді нағыз компания сияқты көрсетті. «Стив осы жас индустрияның тамыр соғысын бақылау үшін көптеген компьютерлік клубтармен байланыс жасайды, — деп хабарлады мақала және оның мына сөзін келтірді: — Егер біз олардың қажеттіліктері, сезімдері және мотивациялары туралы сөйлесе алсақ, оларға қалағанын беру арқылы тиісті жауап қайтара аламыз».
Бұл уақытта оларда Altair-ден басқа бәсекелестер пайда болды, атап айтқанда IMSAI 8080 және Processor Technology Corporation компаниясының SOL-20 компьютері. Соңғысын Homebrew Computer Club мүшелері Ли Фельзенштейн мен Гордон Френч жобалаған еді. Олардың барлығы 1976 жылғы Еңбек күні демалысында Нью-Джерси штатындағы Атлантик-Ситидің ескірген жағалауындағы шаршаған қонақүйде өткен бірінші жыл сайынғы Дербес компьютерлер фестивалінде көрсетілу мүмкіндігіне ие болды. Джобс пен Возняк Филадельфияға TWA рейсімен ұшты, қолдарында Apple I салынған бір сигара қорабы және Воз жұмыс істеп жатқан ізбасардың прототипі салынған тағы бір қорап болды. Олардың артындағы қатарда Фельзенштейн отырды, ол Apple I-ге қарап, оны «мүлдем әсерсіз» деп бағалады. Возняк артындағы қатардағы әңгімеден мазасызданды. «Біз олардың озық бизнес тілінде сөйлесіп жатқанын естідік, — деп еске алды ол, — біз бұрын-соңды естімеген іскерлік аббревиатураларды қолданды».
Возняк уақытының көп бөлігін қонақүй бөлмесінде жаңа прототипін жетілдірумен өткізді. Ол көрме залының түкпірінде Apple-ге бөлінген карта үстелінде тұруға тым ұялшақ еді. Дэниел Коттке қазір Колумбия университетінде оқып жүрген Манхэттеннен пойызбен келді және Джобс бәсекелестерді тексеру үшін залды аралап жүргенде үстел басында тұрды. Көргендері оны таңғалдырмады. Возняк ең жақсы схема инженері екеніне және Apple I (және оның ізбасары) функционалдық жағынан бәсекелестерді жеңе алатынына сенімді болды. Дегенмен, SOL-20 әдемірек көрінді. Оның жылтыр металл корпусы, пернетақтасы, қоректендіру блогы және кабельдері болды. Ол ересектер жасағандай көрінді. Ал Apple I, керісінше, оны жасаушылар сияқты алба-жұлба болып көрінді.
АЛТЫНШЫ ТАРАУ APPLE II Жаңа дәуірдің таңы
Біріктірілген пакет
Джобс Дербес компьютерлер фестивалінің залын аралап жүріп, Byte Shop иесі Пол Терреллдің дұрыс айтқанын түсінді: Дербес компьютерлер толық пакетте келуі керек. Келесі Apple-дің керемет корпусы мен кіріктірілген пернетақтасы болуы керек және қоректендіру блогынан бастап бағдарламалық жасақтамаға дейін бастан-аяқ біріктірілуі керек деп шешті ол. «Менің мақсатым — алғашқы толық жинақталған компьютерді жасау болды, — деп еске алды ол. — Біз енді өз компьютерлерін құрастыруды ұнататын, трансформаторлар мен пернетақталарды қалай сатып алу керектігін білетін санаулы әуесқойларды мақсат етпедік. Олардың әрқайсысы үшін машинаның жұмысқа дайын болғанын қалайтын мыңдаған адам бар еді».
1976 жылғы Еңбек күні демалысында қонақүй бөлмесінде Возняк Джобсты осы келесі деңгейге шығарады деп үміттенген, Apple II деп аталатын жаңа машинаның прототипімен жұмыс істеді. Олар прототипті тек бір рет, түнде, конференц-залдардың біріндегі түрлі-түсті проекциялық теледидарда сынау үшін шығарды. Возняк машинаның чиптерін түс шығаруға мәжбүрлейтін тапқыр тәсіл ойлап тапқан еді және ол мұның кинотеатрдағыдай экранда көрсету үшін проекторды қолданатын теледидар түрінде жұмыс істейтінін көргісі келді. «Мен проекторда менің түс әдісімді қабылдамайтын басқаша түс схемасы болуы мүмкін деп ойладым, — деп еске алды ол. — Сөйтіп, мен Apple II-ні осы проекторға қостым және ол керемет жұмыс істеді». Ол пернетақтада терген кезде, бөлменің арғы жағындағы экранда түрлі-түсті сызықтар мен өрнектер жарқырап шықты. Бұл алғашқы Apple II-ні көрген жалғыз бөгде адам қонақүйдің технигі болды. Ол барлық машиналарды қарап шыққанын және сатып алатыны осы екенін айтты.
Толық жинақталған Apple II шығару қомақты капиталды қажет ететін, сондықтан олар құқықтарды үлкенірек компанияға сатуды қарастырды. Джобс Эл Алкорнға барып, оны Atari басшылығына ұсыну мүмкіндігін сұрады. Ол компания президенті Джо Кинанмен кездесу ұйымдастырды, ол Алкорн мен Бушнеллге қарағанда әлдеқайда консервативті еді. «Стив оған ұсыныс жасауға кірді, бірақ Джо оны жақтырмады, — деп еске алды Алкорн. — Ол Стивтің гигиенасын бағаламады». Джобс жалаң аяқ болды және бір сәтте аяғын үстелге қойды. «Біз бұл нәрсені сатып алмаймыз, — деп айқайлады Кинан, — және аяғыңды үстелімнен түсір!» Алкорн: «Қап. Бұл мүмкіндік те кетті», — деп ойлағанын еске алды.
Қыркүйек айында Commodore компьютерлік компаниясынан Чак Педдл демо көру үшін Джобстың үйіне келді. «Біз Стивтің гаражын күн сәулесіне аштық, ол костюм және ковбой қалпағын киіп кірді», — деп еске алды Возняк. Педдлге Apple II қатты ұнады және ол бірнеше аптадан кейін Commodore штаб-пәтерінде жоғары басшылыққа таныстырылым ұйымдастырды. «Сіздер бізді бірнеше жүз мың долларға сатып алғыларыңыз келетін шығар», — деді Джобс олар барғанда. Возняк бұл «күлкілі» ұсынысқа таңғалды, бірақ Джобс табандылық танытты. Commodore бастықтары бірнеше күннен кейін өз машиналарын жасау арзанырақ болады деп шешкендерін айтып қоңырау шалды. Джобс ренжіген жоқ. Ол Commodore-ды тексеріп, оның басшылығы «алаяқ» деп шешкен еді. Возняк жоғалған ақшаға өкінген жоқ, бірақ компания тоғыз айдан кейін Commodore PET шығарғанда оның инженерлік сезімдері қорланды. «Бұл менің жүрегімді айнытты. Олар тым асығыс жасап, нағыз сапасыз өнім шығарды. Олар Apple-ге ие бола алар еді».
Commodore-мен болған келіссөздер Джобс пен Возняк арасындағы ықтимал қақтығысты бетіне шығарды: Олар Apple-ге қосқан үлесі және одан алатындары жағынан шынымен тең бе? Инженерлерді жай кәсіпкерлер мен маркетологтардан жоғары қоятын Джерри Возняк ақшаның көп бөлігі ұлына тиесілі болуы керек деп ойлады. Ол Джобс Возняктардың үйіне келгенде онымен бетпе-бет сөйлесті. «Сен ештеңе жасаған жоқсың ғой...
...түкке де лайық емессің, — деді ол Джобсқа. — Сен ештеңе өндірген жоқсың». Джобс жылап жіберді, бұл оған тән қылық еді. Ол ешқашан өз эмоцияларын тізгіндеуге шебер болмаған және болмайтын да еді. Ол Стив Вознякқа серіктестікті тоқтатуға дайын екенін айтты. «Егер біз елу де елу болмасақ, — деді ол досына, — бәрін өзің-ақ ал». Алайда Возняк олардың арасындағы симбиозы әкесінен гөрі жақсырақ түсінетін. Егер Джобс болмағанда, ол әлі күнге дейін Homebrew кездесулерінің артқы жағында өз платаларының сызбаларын тегін таратып жүрер ме еді. Дәл сол Джобс оның тапқыр жобаларын, Blue Box кезіндегідей, өсіп келе жатқан бизнеске айналдырған болатын. Ол серіктес болып қалуға келісті.
Бұл ақылды шешім еді. Apple II-ні табысты ету үшін Возняктың керемет схемалық дизайнынан бөлек нәрсе қажет болды. Оны толыққанды тұтынушылық өнім ретінде қаптау керек еді, ал бұл Джобстың рөлі болатын.
Ол істі бұрынғы серіктесі Рон Уэйннен корпус дизайнын жасауды сұраудан бастады. «Мен оларда ақша жоқ деп ойладым, сондықтан арнайы құрал-сайманды қажет етпейтін және қарапайым металл цехында жасала беретін нұсқаны жасадым», — деді ол. Оның дизайны металл белдіктермен бекітілген плексиглас қақпақты және пернетақтаның үстіне сырғып түсетін жапқышты қамтыды.
Джобсқа бұл ұнамады. Ол Apple-ді сұр металл корпусты басқа машиналардан ерекшелендіретін қарапайым әрі талғампаз дизайнды қалады. Macy’s дүкенінің тұрмыстық техника бөлімінде жүргенде, ол Cuisinart ас үй комбайндарына таңдана қарап, жеңіл құйылған пластиктен жасалған тегіс корпусты қалайтынын шешті. Homebrew кездесуінде ол жергілікті кеңесші Джерри Манокқа осындай дизайн жасау үшін 1500 доллар ұсынды. Джобстың сыртқы келбетіне күмәнмен қараған Манок ақшаны алдын ала төлеуді сұрады. Джобс бас тартты, бірақ Манок жұмысты бәрібір қабылдады. Бірнеше апта ішінде ол артық бөлшектері жоқ және жылылық сыйлайтын қарапайым көбік-пластиктен құйылған корпусты жасап шығарды. Джобс қатты қуанды.
Келесі кезекте қоректендіру блогы тұрды. Возняк сияқты цифрлық гиктер аналогтық және қарапайым нәрселерге аз мән беретін, бірақ Джобс мұны негізгі компонент деп шешті. Әсіресе, ол — бүкіл мансабында қалағандай — желдеткішті қажет етпейтін қуат көзін жасағысы келді. Компьютер ішіндегі желдеткіштер [Zen] стиліне сай емес еді; олар алаңдататын. Ол ескі үлгідегі электротехниканы білетін Алкорнмен кеңесу үшін Atari-ге соқты. «Эл маған Род Холт есімді керемет жігітті ұсынды, ол темекіні үздіксіз шегетін марксист, көп рет үйленген және барлық нәрсенің сарапшысы болатын», — деп еске алды Джобс. Манок және Джобспен алғаш рет кездескен басқалар сияқты, Холт та оған қарап, күмәнмен бас шайқады. «Мен қымбат тұрамын», — деді Холт. Джобс оның бұған тұрарлық екенін сезіп, ақша мәселе емес деді. «Ол мені жұмыс істеуге жай ғана көндіріп алды», — деді кейін Apple-ге толық уақытқа қосылған Холт.
Дәстүрлі сызықтық қоректендіру блогының орнына Холт осциллографтарда қолданылатындай блокты жасады. Ол қуатты секундына алпыс рет емес, мыңдаған рет қосып-өшіріп отырды; бұл қуатты әлдеқайда аз уақытқа сақтауға және сәйкесінше аз жылу бөлуге мүмкіндік берді. «Бұл импульстік қоректендіру блогы Apple II логикалық платасы сияқты революциялық болды», — деді кейінірек Джобс. «Тарих кітаптарында Родқа бұл үшін көп несие берілмейді, бірақ берілуі керек еді. Қазіргі әрбір компьютер импульстік қоректендіру блоктарын пайдаланады және олардың барлығы Родтың дизайнын көшіріп алған». Возняктың данышпандығына қарамастан, бұл оның қолынан келмейтін іс еді. «Мен импульстік қоректендіру блогының не екенін бұлыңғыр ғана білетінмін», — деп мойындады Воз.
Джобстың әкесі бір кездері оған кемелдікке ұмтылу тіпті көрінбейтін бөлшектердің шеберлігіне мән беруді білдіретінін үйреткен еді. Джобс мұны Apple II ішіндегі схемалық тақтаның орналасуына қолданды. Ол сызықтар жеткілікті түзу болмағаны үшін бастапқы дизайнды қабылдамады.
Бұл кемелдікке деген құштарлық оның бақылау инстинктіне ерік беруіне әкелді. Хакерлер мен әуесқойлардың көбі компьютерлерін баптап, өзгертіп, түрлі нәрселерді жалғағанды ұнататын. Джобс үшін бұл біртұтас [end-to-end] қолданушы тәжірибесіне төнген қауіп еді. Табиғатынан хакер Возняк бұған келіспеді. Ол Apple II-ге қолданушылар қалаған кішігірім схемалық тақталар мен перифериялық құрылғыларды енгізе алуы үшін сегіз слот қосқысы келді. Джобс тек екеуі ғана болуын талап етті: принтер мен модем үшін. «Әдетте менімен тіл табысу өте оңай, бірақ бұл жолы мен оған: "Егер қалағаның осы болса, өзіңе басқа компьютер тап", — дедім», — деп еске алды Возняк. «Мен өзім сияқты адамдар кез келген компьютерге қосатын нәрселерді ойлап табатынын білдім». Бұл жолы дауда Возняк жеңді, бірақ ол өз билігінің әлсіреп бара жатқанын сезді. «Ол кезде мен солай жасай алатын жағдайда едім. Бірақ бұл әрдайым олай бола бермейтін еді».
Майк Марккула
Мұның бәрі ақшаны қажет етті. «Бұл пластик корпустың қалыбын жасау шамамен 100 000 доллар тұратын», — деді Джобс. «Бұл нәрсені өндіріске енгізудің өзі шамамен 200 000 доллар болатын еді». Ол қайтадан Нолан Бушнеллге барып, бұл жолы ақша салып, аз үлестік қатысуды алуын сұрады. «Ол менен 50 000 доллар салсам, компанияның үштен бірін беретінін айтты», — деді Бушнелл. «Мен өзімше ақылды болып, жоқ дедім. Жыламай жүрген кездерімде, бұл туралы ойлаудың өзі қызық».
Бушнелл Джобсқа Дон Валентайнды байқап көруді ұсынды. Ол National Semiconductor компаниясының бұрынғы маркетинг менеджері, Sequoia Capital атты ізашар венчурлық капитал фирмасының негізін қалаушы, турашыл адам болатын. Валентайн Джобстардың гаражына көк костюм, түймелі жейде және галстук киіп, Mercedes көлігімен келді. Оның алғашқы әсері Джобстың оғаш көрінетіні және одан жағымсыз иіс шығатыны болды. «Стив контрмәдениеттің бейнесі болуға тырысатын. Оның сирек сақалы бар еді, өзі өте арық және Хо Ши Минге ұқсайтын».
Алайда Валентайн сыртқы келбетке сүйеніп қана Кремний алқабының көрнекті инвесторы болған жоқ. Оны көбірек мазалаған нәрсе — Джобстың маркетинг туралы ештеңе білмеуі және өнімін жекелеген дүкендерге бір-бірлеп сатуға қанағаттануы еді. «Егер менің қаржыландырғанымды қаласаң, — деді Валентайн оған, — саған маркетинг пен дистрибуцияны түсінетін және бизнес-жоспар жаза алатын серіктес керек». Үлкен адамдар ақыл айтқанда, Джобс не тік мінез көрсететін, не жағымпаздана қалатын. Валентайнмен ол екіншісін таңдады. «Маған үш ұсыныс жіберіңіз», — деп жауап берді ол. Валентайн жіберді, Джобс олармен кездесті және солардың бірімен — Майк Марккула есімді адаммен тіл табысып кетті. Марккула алдағы екі онжылдықта Apple-де шешуші рөл атқаратын болады.
Марккула небәрі отыз үште еді, бірақ ол Fairchild-те, содан кейін Intel-де жұмыс істеп, чип өндірушісі биржаға шыққанда акция опциондарынан миллиондаған қаржы тауып, зейнетке шығып үлгерген болатын. Ол сақ әрі қырағы адам еді, орта мектепте гимнаст болған адамға тән нақты қимылдары бар, баға белгілеу стратегияларын, тарату желілерін, маркетинг пен қаржыны анықтауда алдына жан салмайтын. Сәл тұйық болғанына қарамастан, жаңадан тапқан байлығының қызығын көруге келгенде оның жарқыраған жағы да бар еді. Ол Тахо көлінде үй салды, ал кейінірек Вудсайд төбелерінде үлкен зәулім үй тұрғызды. Джобстың гаражындағы алғашқы кездесуге ол Валентайн сияқты қара Mercedes-пен емес, жарқыраған алтын түсті Corvette кабриолетімен келді. «Мен гаражға келгенде, Воз жұмыс үстелінде отырды және бірден Apple II-ні көрсете бастады», — деп еске алды Марккула. «Мен екі жігіттің де шаш қиюы керек екеніне мән бермей, жұмыс үстелінде көргеніме таңғалдым. Шашты қашан да қиюға болады».
Джобсқа Марккула бірден ұнады. «Ол аласа бойлы еді және Intel-дегі жоғары маркетингтік қызметке өтпей қалған болатын, меніңше, бұл оның өзін дәлелдегісі келуіне түрткі болды». Сондай-ақ ол Джобсқа әдепті және әділ адам болып көрінді. «Егер оның сені алдауға мүмкіндігі болса да, олай жасамайтынын білуге болатын еді. Оның бойында нағыз моральдық сезім бар болатын». Возняк та сондай әсерде болды. «Мен оны әлемдегі ең жақсы адам деп ойладым», — деп еске алды ол. «Ең жақсысы, оған біздің қолымыздағы нәрсе шынымен ұнады!»
Марккула Джобсқа бизнес-жоспарды бірге жазуды ұсынды. «Егер ол жақсы шықса, мен инвестиция саламын, — деді Марккула, — ал егер шықпаса, сен менің бірнеше апталық уақытымды тегін алған боласың». Джобс кешкісін Марккуланың үйіне барып, болжамдарды талқылап, түні бойы сөйлесетін болды. «Біз көптеген болжамдар жасадық, мысалы, қанша үйде дербес компьютер болады деген сияқты, кейде таңғы 4-ке дейін отыратынбыз», — деп еске алды Джобс. Нәтижесінде жоспардың көп бөлігін Марккула жазды. «Стив: "Келесі жолы мына бөлімді әкелемін", — дейтін, бірақ әдетте уақытында әкелмейтін, сөйтіп оны менің жасауыма тура келетін».
Марккуланың жоспары әуесқойлар нарығынан шығу жолдарын қарастырды. «Ол компьютерді қарапайым үйлердегі қарапайым адамдарға ұсыну, сүйікті рецепттерді қадағалау немесе чектік кітапшаны теңгеру сияқты нәрселерді жасау туралы айтты», — деп еске алды Возняк. Марккула батыл болжам жасады: «Біз екі жылдан кейін Fortune 500 компаниясы боламыз», — деді ол. «Бұл — индустрияның басталуы. Бұл он жылда бір рет болады». Apple-ге Fortune 500 тізіміне кіру үшін жеті жыл қажет болды, бірақ Марккуланың болжамының рухы шындыққа айналды.
Марккула үштен бір үлестік қатысушы болу үшін 250 000 долларға дейінгі несие желісіне кепілдік беруді ұсынды. Apple корпорацияға айналады, ал ол Джобс және Вознякпен бірге акциялардың 26%-ына иелік етеді. Қалғаны болашақ инвесторларды тарту үшін сақталады. Үшеуі Марккуланың бассейнінің жанындағы күркеде кездесіп, келісімді бекітті. «Мен Майктың сол 250 000 долларды қайта көруі екіталай деп ойладым және оның тәуекелге баруға дайын болғанына таңғалдым», — деп еске алды Джобс.
Енді Вознякты толық уақытқа жұмысқа шақыруға көндіру қажет болды. «Неге мен мұны қосымша істеп, HP-дегі өмірлік тұрақты жұмысымды сақтап қала алмаймын?» — деп сұрады ол. Марккула бұлай болмайтынын айтып, Вознякқа шешім қабылдауға бірнеше күн мұрсат берді. «Мен адамдарды басқарып, олардың не істейтінін бақылау күтілетін компанияны бастауға өзімді өте сенімсіз сезіндім», — деп еске алды Возняк. «Мен баяғыда-ақ ешқашан басшы болмаймын деп шешкенмін». Сөйтіп ол Марккуланың күркесіне барып, HP-ден кетпейтінін мәлімдеді.
Марккула иығын қиқаң еткізіп, жарайды деді. Бірақ Джобс қатты ренжіді. Ол Вознякты үгіттеді; достарын оны көндіруге шақырды; жылады, айқайлады және бір-екі рет жанжал шығарды. Тіпті Возняктың ата-анасының үйіне барып, көз жасына ерік беріп, Джерриден көмек сұрады. Бұл кезде Возняктың әкесі Apple II-ден нақты ақша табуға болатынын түсініп, Джобстың жағына шықты. «Маған жұмысқа және үйге әкемнен, анамнан, ағамнан және түрлі достарымнан қоңыраулар түсе бастады», — деп еске алды Возняк. «Олардың әрқайсысы маған қате шешім қабылдағанымды айтты». Оның ешқайсысы нәтиже бермеді. Содан кейін Homestead орта мектебіндегі Buck Fry клубындағы досы Аллен Баум қоңырау шалды. «Сен шынымен барып, мұны істеуің керек», — деді ол. Ол егер Apple-ге толық уақытқа қосылса, басқарушылыққа барудың немесе инженер болудан бас тартудың қажеті жоқ екенін алға тартты. «Бұл маған есту керек болған сөздер еді», — деді кейінірек Возняк. «Мен ұйымдық диаграмманың төменгі жағында инженер ретінде қала алатын едім». Ол Джобсқа қоңырау шалып, енді қосылуға дайын екенін хабарлады.
1977 жылы 3 қаңтарда жаңа корпорация — Apple Computer Co. ресми түрде құрылды және ол тоғыз ай бұрын Джобс пен Возняк құрған ескі серіктестікті сатып алды. Мұны аз адам байқады. Сол айда Homebrew өз мүшелеріне сауалнама жүргізіп, дербес компьютері бар 181 адамның тек алтауында ғана Apple бар екенін анықтады. Алайда Джобс Apple II мұны өзгертетініне сенімді болды.
Марккула Джобс үшін әке бейнесіне айналды. Джобстың асырап алған әкесі сияқты, ол Джобстың қыңыр еркіне көнетін және оның биологиялық әкесі сияқты, соңында оны тастап кететін болады. «Марккула мен Стивтің қарым-қатынасы әке мен баланың қарым-қатынасындай болды», — деді венчурлық капиталист Артур Рок. Ол Джобсқа маркетинг пен сатуды үйрете бастады. «Майк мені шынымен қамқорлығына алды», — деп еске алды Джобс. «Оның құндылықтары менікімен қатты үндесетін. Ол ешқашан компанияны баю мақсатында бастамау керектігін баса айтты. Сенің мақсатың — өзің сенетін нәрсені жасау және ұзақ өмір сүретін компания құру болуы керек».
Марккула өз қағидаларын «Apple маркетинг философиясы» деп аталатын бір беттік қағазға жазды, онда үш тармақ баса айтылды. Біріншісі — [empathy] (эмпатия), тұтынушының сезімдерімен тығыз байланыс: «Біз олардың қажеттіліктерін кез келген басқа компаниядан жақсырақ түсінетін боламыз». Екіншісі — [focus] (фокус): «Біз шешкен істерді жақсы атқару үшін барлық маңызды емес мүмкіндіктерден бас тартуымыз керек». Үшінші және тең дәрежеде маңызды қағида, сәл оғашталған атаумен — [impute] (таңу/сендіру). Бұл адамдардың компания немесе өнім туралы пікірді оның жеткізген сигналдарына негізделе отырып қалыптастыратынын білдіреді. «Адамдар кітапты мұқабасына қарап БАҒАЛАЙДЫ», — деп жазды ол. «Бізде ең жақсы өнім, ең жоғары сапа, ең пайдалы бағдарламалық қамтамасыз ету және т.б. болуы мүмкін; егер біз оларды ұқыпсыз түрде ұсынсақ, олар ұқыпсыз қабылданады; егер біз оларды шығармашылық, кәсіби түрде ұсынсақ, біз қажетті қасиеттерді [impute] жасаймыз (сіңіреміз)».
Мансабының қалған бөлігінде Джобс тұтынушылардың қажеттіліктері мен тілектерін кез келген басқа бизнес көшбасшысына қарағанда жақсырақ түсінетін болады, ол бірнеше негізгі өнімдерге назар аударады және маркетингке, имиджге, тіпті қаптаманың бөлшектеріне дейін, кейде шектен тыс мән беретін болады. «iPhone немесе iPad қорабын ашқанда, біз сол тактильді тәжірибенің өнімді қалай қабылдайтыныңызға әсер еткенін қалаймыз», — деді ол. «Майк маған соны үйретті».
Реджис Маккенна
Бұл процестің алғашқы қадамы Алқаптың бас пиаршысы Реджис Маккеннаны Apple-ді клиент ретінде қабылдауға көндіру болды. Маккенна Питтсбургтегі үлкен жұмысшы отбасынан шыққан және оның сүйегіне сіңген қаттылықты ол сүйкімділікпен жасыратын. Колледжді тастап кеткен ол өзінің PR және жарнама фирмасын ашпас бұрын Fairchild және National Semiconductor компанияларында жұмыс істеген. Оның екі мамандығы — өзі баулыған журналистерге клиенттерімен эксклюзивті сұхбаттар ұйымдастыру және микрочиптер сияқты өнімдер үшін брендті танымал ететін есте қаларлық жарнамалық науқандар ойлап табу болды. Солардың бірі Intel үшін жасалған түрлі-түсті журнал жарнамаларының сериясы еді, онда әдеттегі іш пыстыратын өнімділік диаграммаларының орнына жарыс көліктері мен покер фишкалары бейнеленген. Бұлар Джобстың көзіне түсті. Ол Intel-ге қоңырау шалып, оларды кім жасағанын сұрады. «Реджис Маккенна», — деді олар. «Мен олардан Реджис Маккеннаның не екенін сұрадым, — деп еске алды Джобс, — ал олар маған оның адам екенін айтты». Джобс қоңырау шалғанда, Маккеннамен сөйлесе алмады. Оның орнына оны Фрэнк Бердж есімді аккаунт-менеджерге қосты, ол Джобсты кейінге қалдыруға тырысты. Джобс күн сайын дерлік қоңырау шалды. Ақыры Бердж Джобстың гаражына баруға келісті. «Құдай-ау, бұл жігіт бірдеңе бүлдіретін сияқты», — деп ойлағанын еске алды ол. «Бұл сайқымазақпен дөрекілік танытпай, ең аз дегенде қанша уақыт өткізуге болады екен». Содан кейін, жуынбаған және шашы өскен Джобспен бетпе-бет келгенде, оған екі нәрсе әсер етті: «Біріншіден, ол керемет ақылды жас жігіт еді. Екіншіден, мен оның айтқандарының елуден бірін де түсінбедім».
Сөйтіп Джобс пен Возняк оның тентек визиткаларында жазылғандай «Реджис Маккеннаның өзімен» кездесуге шақырылды. Бұл жолы әдетте ұялшақ Возняк тік мінез көрсетті. Маккенна Возняктың Apple туралы жазып жатқан мақаласына көз жүгіртіп, оның тым техникалық екенін және оны жандандыру керектігін айтты. «Мен ешқандай пиаршының менің мәтініме тиіскенін қаламаймын», — деп шорт кесті Возняк. Маккенна оларға кеңсесінен кететін уақыт болғанын айтты. «Бірақ Стив маған бірден қайта қоңырау шалып, тағы да кездескісі келетін айтты», — деп еске алды Маккенна. «Бұл жолы ол Возсыз келді және біз тіл табысып кеттік».
Маккенна өз командасына Apple II брошюраларын дайындауды тапсырды. Олардың бірінші істегені Рон Уэйннің Маккеннаның түрлі-түсті және ойнақы жарнамалық стиліне қайшы келетін күрделі викториандық ағаш ою стиліндегі логотипін ауыстыру болды. Сөйтіп арт-директор Роб Яноффқа жаңасын жасау тапсырылды. «Оны сүйкімді етпе», — деп бұйырды Джобс. Янофф алма пішінінің екі нұсқасын ұсынды: бірі бүтін, екіншісі тістелген. Біріншісі шиеге тым ұқсас болғандықтан, Джобс тістелген нұсқаны таңдады. Сондай-ақ ол алты түсті жолағы бар нұсқаны таңдады, онда психоделикалық реңктер жасыл және аспан көк түстердің арасында орналасқан еді, тіпті бұл логотипті басып шығаруды айтарлықтай қымбаттатса да. Брошюраның жоғарғы жағына Маккенна Леонардо да Винчиге телінетін және Джобстың дизайн философиясының айқындаушы қағидасына айналатын нақыл сөзді қойды: «Қарапайымдылық — ең жоғары талғампаздық».
Алғашқы іске қосу шарасы
Apple II-нің таныстырылымы 1977 жылдың сәуір айында Сан-Францискода өтетін, Homebrew белсендісі Джим Уоррен ұйымдастырған алғашқы Батыс жағалауы компьютерлік жәрмеңкесіне (West Coast Computer Faire) орайластырылды. Джобс ақпараттық пакетті алған бойда Apple-ді стендке жаздырды. Ол Apple II-ні әсерлі түрде іске қосу үшін залдың дәл алдыңғы жағынан орын алғысы келді, сөйтіп ол 5000 долларды алдын ала төлеп, Вознякты таңғалдырды. «Стив мұны біздің үлкен іске қосылуымыз деп шешті», — деді Возняк. «Біз әлемге бізде керемет машина және керемет компания бар екенін көрсететін болдық».
Бұл Марккуланың адамдарға, әсіресе жаңа өнімді шығарған кезде, есте қаларлық әсер қалдыру арқылы ұлылықты «сіңіру» (impute) маңызды деген ескертуінің қолданысы еді. Бұл Джобстың Apple көрме аймағына жасаған ұқыптылығынан көрінді. Басқа қатысушыларда жиналмалы үстелдер мен картон тақтайшалар болды. Apple-де қара барқытпен жабылған үстел және Яноффтың жаңа логотипі бар үлкен жарықтандырылған плексиглас тақта болды. Олар дайын болған жалғыз үш Apple II-ні көрмеге қойды, бірақ қолда әлдеқайда көп бар деген әсер қалдыру үшін бос қораптарды үйіп қойды.
Компьютер корпустарының кішкентай дақтармен келгеніне Джобс қатты ашуланды, сондықтан ол бірнеше қызметкеріне оларды тегістеп, жылтыратуды бұйырды. «Сіңіру» (impute) тіпті Джобс пен Вознякты сәндеуге дейін жетті. Марккула оларды Сан-Францискодағы тігіншіге үш бөлікті костюмдерге жіберді, бұл оларға жасөспірімдерге кигізілген смокинг сияқты сәл күлкілі көрінетін. «Марккула бізге қалай әдемі киіну керектігін, қалай көрінуіміз және өзімізді қалай ұстауымыз керектігін түсіндірді», — деп еске алды Возняк.
Бұл еңбек ақталды. Apple II өзінің тегіс сарғыш корпусында басқа үстелдердегі қорқынышты металл қапталған машиналар мен жалаңаш платалардан өзгеше, берік әрі жылы көрінді. Apple көрмеде үш жүз тапсырыс алды, ал Джобс жапондық тоқыма өндірушісі Мизушима Сатошимен танысты, ол Apple-дің Жапониядағы алғашқы дилері болды.
Алайда сәнді киімдер мен Марккуланың нұсқаулары тынымсыз Возняктың кейбір практикалық әзілдерін тоқтата алмады. Ол көрсеткен бір бағдарлама адамдардың ұлтын тегіне қарап болжауға тырысып, содан кейін тиісті этникалық әзілдерді шығаратын. Сондай-ақ ол «Zaltair» деп аталатын жаңа компьютерге арналған жалған брошюра жасап таратты, онда «Бес дөңгелегі бар көлікті елестетіңіз» деген сияқты жалған жарнамалық мақтаулар болды. Джобс әзілге қысқа уақытқа сеніп қалды, тіпті Apple II-нің салыстыру кестесінде Zaltair-ге қарсы жақсы тұрғанын мақтан тұтты. Ол бұл әзілді кім ұйымдастырғанын сегіз жылдан кейін, Воз оған туған күніне сыйлық ретінде брошюраның жақтауға салынған көшірмесін бергенде ғана білді.
Майк Скотт
Apple енді ондаған қызметкері, несие желісі және тұтынушылар мен жеткізушілерден келетін күнделікті қысымы бар нағыз компанияға айналды. Ол тіпті Джобстардың гаражынан көшіп, ақыры Купертинодағы Стивенс Крик бульварында, Джобс пен Возняк оқыған орта мектептен бір мильдей жерде орналасқан жалға алынған кеңсеге орналасты.
Джобс өсіп келе жатқан жауапкершілікті әдемі көтере алмады. Ол әрқашан құбылмалы және қырсық болатын. Atari-де оның мінез-құлқы түнгі ауысымға ауыстырылуына себеп болған еді, бірақ Apple-де бұл мүмкін емес еді. «Ол барған сайын тиранға айналып, сынында қатты бола бастады», — дейді Марккула. «Ол адамдарға: "Мына дизайн боқ сияқты", — деп айтатын». Ол әсіресе Возняктың жас бағдарламашылары Рэнди Виггинтон мен Крис Эспинозаға қатал болды. «Стив кіріп келіп, менің істегеніме бір қарап, оның не екенін немесе не үшін істегенімді білмей тұрып, оның боқ екенін айтатын», — деді мектепті жаңа бітірген Виггинтон.
Сондай-ақ оның гигиенасы мәселесі де болды. Ол барлық дәлелдерге қарамастан, вегетариандық диеталары дезодорант қолданудың немесе үнемі душ қабылдаудың қажеті жоқ екенін білдіреді деп сенді. «Біз оны сөзбе-сөз есіктен шығарып, душ қабылдап кел деп айтуға мәжбүр болатынбыз», — деді Марккула. «Жиналыстарда біз оның кір аяқтарына қарап отыруға мәжбүр болдық». Кейде күйзелісті жеңілдету үшін ол аяғын унитазға салатын, бұл әріптестері үшін онша тыныштандыратын көрініс емес еді.
Марккула қақтығыстарды ұнатпайтын, сондықтан ол Джобсты қатаң бақылауда ұстау үшін президент ретінде Майк Скотты шақыруды шешті. Марккула мен Скотт 1967 жылы бір күнде Fairchild-ке жұмысқа кірген, көршілес кеңселерде отырған және туған күндері бір күнде болғандықтан, оны жыл сайын бірге атап өтетін. 1977 жылдың ақпанындағы туған күн түскі асында, Скотт отыз екіге толғанда, Марккула оны Apple-дің жаңа президенті болуға шақырды.
Қағаз жүзінде ол тамаша таңдау болып көрінді. Ол National Semiconductor компаниясында өндірістік желіні басқарған және инженерияны толық түсінетін менеджер болу артықшылығына ие еді. Алайда өмірде оның кейбір оғаштықтары бар болатын. Ол артық салмақты, тиктер мен денсаулық мәселелерінен зардап шегетін және үнемі ширығып жүретіні сонша, дәліздерде жұдырығын түйіп жүретін. Сондай-ақ ол дауласқанды жақсы көретін. Джобспен қарым-қатынаста бұл жақсы да, жаман да болуы мүмкін еді.
Возняк Скотты жұмысқа алу идеясын тез қабылдады. Марккула сияқты, ол да Джобс тудыратын жанжалдармен айналысқанды жек көретін. Джобста, таңқаларлық емес, қарама-қайшы эмоциялар болды. «Мен небәрі жиырма екіде едім және нағыз компанияны басқаруға дайын емес екенімді білдім», — деді ол. «Бірақ Apple менің сәбиім еді, мен оны бергім келмеді». Кез келген бақылаудан бас тарту ол үшін азап болды. Ол бұл мәселемен Bob’s Big Boy гамбургерлерінде (Воздың сүйікті жері) және Good Earth мейрамханасында (Джобстың сүйікті жері) ұзақ түскі астар кезінде күресті. Ақыры ол құлықсыз келісті.
Майк Марккуладан ерекшелеу үшін «Скотти» деп аталатын Майк Скоттың бір негізгі міндеті болды: Джобсты басқару. Бұл әдетте Джобстың қалаған кездесу түрі — бірге серуендеу арқылы жүзеге асырылатын. «Менің ең алғашқы серуенім оған жиірек жуыну керектігін айту болды», — деп еске алды Скотт. «Ол бұған жауап ретінде мен оның жеміс диетасы туралы кітабын оқып, оны салмақ тастау жолы ретінде қарастыруым керек деді». Скотт диетаны ешқашан қабылдамады және көп салмақ тастамады, ал Джобс гигиенасына шамалы ғана өзгерістер енгізді. «Стив аптасына бір рет жуынатынын және жеміс диетасын ұстанған кезде бұл жеткілікті екенін айтып, табандап тұрып алды».
Джобстың бақылауға деген құштарлығы мен билікке деген жеккөрушілігі оның регенті болуға әкелінген адаммен проблема тудыратыны сөзсіз еді, әсіресе Джобс Скоттың өзі кездестірген адамдардың ішінде оның еркіне бағынбайтын санаулы адамдардың бірі екенін білгенде. «Стив пен менің арамыздағы мәселе кімнің қырсығырақ бола алатынында еді, ал мен бұл жағынан өте жақсы болатынмын», — деді Скотт. «Оны орнына қою керек еді, ал бұл оған мүлдем ұнамады». Кейінірек Джобс: «Мен ешкімге Скоттиге айқайлағандай көп айқайлаған емеспін», — деді.
Ерте қақтығыстардың бірі қызметкерлердің төсбелгі нөмірлеріне қатысты болды. Скотт №1-ді Вознякқа, ал №2-ні Джобсқа берді. Таңқаларлық емес, Джобс №1 болуды талап етті. «Мен оған бұған жол бермедім, өйткені бұл оның эгосын одан сайын өршітетін еді», — деді Скотт. Джобс жанжал шығарды, тіпті жылады. Ақыры ол шешім ұсынды. Ол №0 төсбелгісін алатын болды. Скотт кем дегенде төсбелгі мақсатында келісті, бірақ Bank of America жалақы жүйесі үшін оң бүтін санды талап етті, сөйтіп Джобс №2 болып қалды.
Жеке қырсықтықтан тыс, неғұрлым іргелі келіспеушіліктер де болды. Мейрамханада кездейсоқ кездесуден кейін Джобс жұмысқа алған Джей Эллиот Джобстың басты қасиетін атап өтті: «Оның құмарлығы — өнімге деген құштарлық, өнімнің кемелдігіне деген құштарлық». Ал Майк Скотт ешқашан кемелдікке деген құштарлықтың прагматизмнен жоғары тұруына жол бермейтін. Apple II корпусының дизайны көптеген мысалдардың бірі болды. Apple пластик түстерін анықтау үшін қолданған Pantone компаниясында сарғыш түстің екі мыңнан астам реңкі болды. «Олардың ешқайсысы Стив үшін жеткілікті жақсы болмады», — деп таңғалды Скотт. «Ол басқа реңк жасағысы келді, мен оны тоқтатуға мәжбүр болдым». Корпус дизайнын өзгерту уақыты келгенде, Джобс бұрыштардың қаншалықты дөңгелек болуы керектігін ойлап, күндер бойы қиналды. «Маған олардың қаншалықты дөңгелек екені маңызды емес еді, — деді Скотт, — мен жай ғана шешім қабылданғанын қаладым». Тағы бір дау инженерлік үстелдерге қатысты болды. Скотт стандартты сұр түсті қалады; Джобс тапсырыспен жасалған аппақ үстелдерді талап етті. Мұның бәрі ақыры Марккуланың алдында Джобс немесе Скоттың сатып алу тапсырыстарына қол қою құқығы бар ма деген мәселе бойынша текетіреске әкелді; Марккула Скотты жақтады. Сондай-ақ Джобс Apple-дің тұтынушыларға қарым-қатынасы жағынан өзгеше болуын талап етті. Ол Apple II-мен бірге бір жылдық кепілдік берілуін қалады. Бұл Скотты таңғалдырды; әдеттегі кепілдік тоқсан күн болатын. Джобс тағы да осы мәселе бойынша дау кезінде жылап жіберді. Олар тынышталу үшін автотұрақты айналып жүрді, сөйтіп Скотт бұл жолы жол беруге шешім қабылдады.
Возняк Джобстың стиліне наразы бола бастады. «Стив адамдарға тым қатал болды. Мен компаниямыздың бәріміз көңіл көтеретін және тапқанымызды бөлісетін отбасы сияқты болғанын қаладым». Джобс болса, Возняк жай ғана есейгісі келмейді деп есептеді. «Ол өте балажан еді. Ол BASIC-тің керемет нұсқасын жасады, бірақ кейін ешқашан белді бекем буып, бізге қажетті жылжымалы нүктелі BASIC-ті жаза алмады, сондықтан біз кейінірек Microsoft-пен келісім жасауға мәжбүр болдық. Ол тым мақсатсыз еді».
Бірақ әзірге тұлғалық қақтығыстар басқарылатын деңгейде болды, негізінен компанияның жұмысы өте жақсы жүріп жатқандықтан. Ақпараттық бюллетеньдері технологиялық әлемнің пікірін қалыптастыратын талдаушы Бен Розен Apple II-нің ынталы насихаттаушысына айналды. Тәуелсіз әзірлеуші дербес компьютерлерге арналған алғашқы электрондық кесте мен жеке қаржы бағдарламасы VisiCalc-ты ойлап тапты және біраз уақыт ол тек Apple II-де қолжетімді болып, компьютерді бизнес пен отбасылар сатып алуды ақтай алатын нәрсеге айналдырды. Компания ықпалды жаңа инвесторларды тарта бастады. Ізашар венчурлық капиталист Артур Рок Марккула Джобсты оған жібергенде бастапқыда таңғалмаған еді. «Ол Үндістандағы гуруынан жаңа ғана оралғандай көрінді, — деп еске алды Рок, — және одан сондай иіс шығып тұрды». Бірақ Рок Apple II-ні зерттегеннен кейін инвестиция салып, басқармаға қосылды.
Apple II әртүрлі модельдерде келесі он алты жыл бойы сатылып, алты миллионға жуық данасы өтті. Кез келген басқа машинадан гөрі, ол дербес компьютер индустриясын іске қосты. Возняк оның таңғажайып схемалық тақтасы мен қатысты операциялық бағдарламалық жасақтамасының дизайны үшін тарихи несиеге лайық, бұл дәуірдің жеке өнертабысының ұлы ерліктерінің бірі болды. Бірақ Возняктың тақталарын қоректендіру блогынан бастап тегіс корпусқа дейін ыңғайлы пакетке біріктірген Джобс болды. Сондай-ақ ол Возняктың машиналарының айналасында пайда болған компанияны құрды. Реджис Маккенна кейінірек айтқандай: «Воз керемет машина жасады, бірақ егер Стив Джобс болмағанда, ол бүгінде әуесқойлар дүкендерінде жатар еді». Дегенмен, адамдардың көпшілігі Apple II-ні Возняктың туындысы деп санады. Бұл Джобсты келесі үлкен жетістікке, өзінікі деп атай алатын нәрсеге ұмтылуға итермеледі.
ЖЕТІНШІ ТАРАУ КРИСАНН ЖӘНЕ ЛИЗА
Тастап кеткен адам...
Ол орта мектепті бітіргеннен кейінгі жазда олар бірге лашықта тұрғаннан бері Крисанн Бреннан Джобстың өміріне бір кіріп, бір шығып жүрді. Ол 1974 жылы Үндістаннан оралғанда, олар Роберт Фридландтың фермасында бірге уақыт өткізді. «Стив мені сонда шақырды, біз жай ғана жас, жеңіл және еркін едік», — деп еске алды ол. «Ол жерде менің жүрегіме жеткен энергия бар еді».
Олар Лос-Альтосқа қайта көшкенде, қарым-қатынастары негізінен жай ғана достыққа ауысты. Ол ата-анасының үйінде тұрып, Atari-де жұмыс істеді; оның шағын пәтері болды және Кобун Чиноның Дзен орталығында көп уақыт өткізді. 1975 жылдың басында ол ортақ достары Грег Калхунмен қарым-қатынас бастады. «Ол Грегпен бірге болды, бірақ кейде Стивке қайтып келетін», — дейді Элизабет Холмс. «Бұл бәрімізде солай болатын. Біз әрі-бері ауысып жүретінбіз; бұл жетпісінші жылдар еді ғой».
Калхун Ридте Джобс, Фридланд, Коттке және Холмспен бірге болған. Басқалар сияқты, ол да шығыс руханиятына терең бойлап, Ридті тастап, Фридландтың фермасына жол тартқан. Онда ол сегіз де жиырма футтық тауық қорасына көшіп, оны шлакоблоктарға көтеріп, ішіне ұйықтайтын шатыр жасап, кішкентай үйге айналдырды. 1975 жылдың көктемінде Бреннан оған көшіп келді, ал келесі жылы олар Үндістанға өз қажылықтарын жасауға шешім қабылдады. Джобс Калхунға Бреннанды өзімен бірге алмауға кеңес беріп, ол оның рухани ізденісіне кедергі келтіретінін айтты, бірақ олар бәрібір бірге кетті. «Мен Стивтің Үндістанға сапарында болған жағдайға қатты таңғалғаным сонша, мен де сонда барғым келді», — деді ол.
Олардың сапары маңызды болды, 1976 жылдың наурызында басталып, бір жылға жуық созылды. Бір сәтте олардың ақшасы таусылып қалды, сондықтан Калхун Тегеранда ағылшын тілін үйрету үшін Иранға автостоппен барды. Бреннан Үндістанда қалды, ал Калхунның оқыту мерзімі аяқталғанда, олар орта жолда, Ауғанстанда кездесу үшін автостоппен жүрді. Ол кезде әлем мүлдем басқаша еді.
Біраз уақыттан кейін олардың қарым-қатынасы үзіліп, Үндістаннан бөлек оралды. 1977 жылдың жазында Бреннан Лос-Альтосқа қайта көшіп келді, онда ол біраз уақыт Кобун Чиноның Дзен орталығының аумағындағы шатырда тұрды. Бұл уақытта Джобс ата-анасының үйінен көшіп, Купертинода Дэниел Котткемен бірге айына 600 долларға қала маңындағы ранчо үйін жалдап тұрды. Бұл Rancho Suburbia деп атаған трактылық үйде тұратын еркін рухты хиппи типтерінің оғаш көрінісі еді. «Бұл төрт бөлмелі үй болды және біз кейде жатын бөлмелердің бірін түрлі ессіз адамдарға, соның ішінде біраз уақыт стриптизшіге жалға беретінбіз», — деп еске алды Джобс. Коттке Джобстың неге жай ғана өз үйін алмағанын түсіне алмады, өйткені ол кезде оның жағдайы жететін еді. «Меніңше, ол жай ғана бөлмелесі болғанын қалады», — деп болжады Коттке.
Джобспен қарым-қатынасы сирек болса да, көп ұзамай Бреннан да көшіп келді. Бұл француз фарсына лайық тұрмыстық жағдайларды тудырды. Үйде екі үлкен жатын бөлме және екі кішкентай бөлме болды. Джобс, таңқаларлық емес, олардың ең үлкенін иемденді, ал Бреннан (ол шын мәнінде онымен бірге тұрмайтын) екінші үлкен жатын бөлмеге орналасты. «Ортадағы екі бөлме сәбилерге арналғандай еді, мен олардың ешқайсысын қаламадым, сондықтан қонақ бөлмеге көшіп, көбік төсеніште ұйықтадым», — деді Коттке. Олар кішкентай бөлмелердің бірін Ридте қолданған шатыр кеңістігі сияқты медитация жасауға және қышқыл (ЛСД) қабылдауға арналған орынға айналдырды. Ол Apple қораптарынан шыққан көбік орауыш материалдарымен толтырылды. «Көрші балалар келетін, біз оларды соның ішіне лақтыратынбыз, бұл өте қызық еді, — деді Коттке, — бірақ кейін Крисанн мысықтар әкелді, олар көбікке сиіп қойды, сөйтіп біз одан құтылуға мәжбүр болдық».
Үйде тұру кейде Бреннан мен Джобс арасындағы физикалық қарым-қатынасты жандандырды және бірнеше айдан кейін ол жүкті болып қалды. «Стив екеуміз мен жүкті болғанға дейін бес жыл бойы қарым-қатынаста бірде болып, бірде болмай жүрдік», — деді ол. «Біз бірге болуды да білмедік, бөлек болуды да білмедік». Грег Калхун 1977 жылғы Алғыс айту күнінде оларға қонаққа Колорадодан автостоппен келгенде, Бреннан оған жаңалықты айтты: «Стив екеуміз қайта қосылдық, енді мен жүктімін, бірақ қазір біз тағы да бірде бар, бірде жоқпыз, мен не істерімді білмеймін».
Калхун Джобстың бүкіл жағдайдан алшақ екенін байқады. Ол тіпті Калхунды олармен бірге қалуға және Apple-ге жұмысқа келуге көндіруге тырысты. «Стив Крисаннмен немесе жүктілікпен мүлдем айналыспады», — деп еске алды ол. «Ол бір сәтте сенімен өте жақын бола алатын, бірақ кейін мүлдем алшақтап кететін. Оның қорқынышты суық жағы бар еді».
Джобс алаңдататын нәрсемен айналысқысы келмегенде, кейде оны жоқ сияқты елемейтін. Кейде ол шындықты тек басқалар үшін емес, өзі үшін де бұрмалай алатын. Бреннанның жүктілігі жағдайында ол оны жай ғана ойынан шығарып тастады. Бетпе-бет келгенде, ол онымен жатқанын мойындаса да, әкесі екенін білетінін жоққа шығаратын. «Мен оның менің балам екеніне сенімді емес едім, өйткені ол тек менімен ғана жатпағанына сенімді болдым», — деді ол маған кейінірек. «Ол жүкті болған кезде біз тіпті жүріп жүрген жоқ едік. Ол жай ғана біздің үйде бір бөлмеде тұрды». Бреннан Джобстың әке екеніне күмән келтірмеді. Ол кезде ол Грегпен немесе басқа еркектермен байланыста болмаған.
Ол өзін алдады ма, әлде әке екенін білмеді ме? «Меніңше, ол миының сол бөлігіне немесе жауапты болу идеясына қол жеткізе алмады», — деді Коттке. Элизабет Холмс келісті: «Ол ата-ана болу нұсқасын және ата-ана болмау нұсқасын қарастырды және соңғысына сенуді шешті. Оның өміріне қатысты басқа жоспарлары болды». Неке туралы әңгіме болған жоқ. «Мен оның үйленгім келетін адам емес екенін білдім, біз ешқашан бақытты болмас едік және бұл ұзаққа созылмас еді», — деді кейінірек Джобс. «Мен оның түсік жасатқанын толық қолдадым, бірақ ол не істерін білмеді. Ол бұл туралы қайта-қайта ойланды және жасамауға шешім қабылдады, немесе ол шынымен шешім қабылдады ма, білмеймін — меніңше, уақыт оның орнына шешім қабылдады». Бреннан маған баланы қалдыру оның таңдауы болғанын айтты: «Ол түсік жасатуға қарсы емес екенін айтты, бірақ ешқашан оны талап етпеді». Қызығы, оның өз тегін ескерсек, ол бір нұсқаға үзілді-кесілді қарсы болды. «Ол менің баланы асырап алуға беруіме қатты қарсылық білдірді», — деді ол.
Бұл жерде алаңдатарлық ирония бар еді. Джобс пен Бреннан екеуі де жиырма үште еді, бұл Джоан Шибл мен Абдулфаттах Джандалидің Джобсты дүниеге әкелген жасымен бірдей. Ол әлі биологиялық ата-анасын таппаған еді, бірақ асырап алған ата-анасы оған олардың тарихының бір бөлігін айтып берген болатын. «Мен ол кезде жасымыздың сәйкес келуі туралы білмедім, сондықтан бұл менің Крисаннмен талқылауларыма әсер етпеді», — деді ол кейінірек. Ол биологиялық әкесінің жиырма үш жасында сүйіктісін жүкті қылған үлгісін қайталап жатырмын деген ойды жоққа шығарды, бірақ ирониялық сәйкестік оны ойландырғанын мойындады. «Мен оның менімен Джоанды жүкті қылған кезде жиырма үште болғанын білгенде: "Оһо!" — деп ойладым».
Джобс пен Бреннанның қарым-қатынасы тез нашарлады. «Крисанн құрбан рөліне еніп, Стив екеуміз оған қарсы бірігіп алдық деп айтатын», — деп еске алды Коттке. «Стив жай ғана күліп, оны байыппен қабылдамайтын». Бреннан, кейін өзі мойындағандай, эмоционалды тұрғыдан өте тұрақты емес еді. Ол тәрелкелерді сындырып, заттарды лақтырып, үйді бүлдіріп, қабырғаға көмірмен былапыт сөздер жаза бастады. Ол Джобс өзінің қатыгездігімен оны арандататынын айтты: «Ол қатыгез, бірақ көзі ашық жан болды». Коттке екі оттың ортасында қалды. «Дэниелде қатыгездік ДНҚ-сы жоқ еді, сондықтан ол Стивтің мінез-құлқынан сәл шошып қалды», — дейді Бреннан. «Ол "Стив саған дұрыс қарамай жатыр" деуден Стивпен бірге маған күлуге ауысып кететін».
Роберт Фридланд оған көмекке келді. «Ол менің жүкті екенімді естіп, баланы босану үшін фермаға келуімді айтты», — деп еске алды ол. «Сөйтіп мен бардым». Элизабет Холмс және басқа достар әлі сол жерде тұратын және олар босануға көмектесу үшін орегондық акушерді тапты. 1978 жылы 17 мамырда Бреннан қыз босанды. Үш күннен кейін Джобс олармен бірге болу және жаңа туған нәрестеге ат қоюға көмектесу үшін ұшып келді. Коммунадағы тәжірибе бойынша балаларға шығыс рухани есімдері берілетін, бірақ Джобс оның Америкада туғанын және соған сәйкес есімі болуы керектігін талап етті. Бреннан келісті. Олар оған Лиза Николь Бреннан деп ат қойды, Джобс тегін бермеді. Содан кейін ол Apple-ге жұмысқа қайту үшін кетіп қалды. «Ол онымен немесе менімен ешқандай байланыста болғысы келмеді», — деді Бреннан.
Ол және Лиза Менло-Парктегі үйдің артындағы кішкентай, ескі үйге көшті. Олар жәрдемақыға өмір сүрді, өйткені Бреннан алимент талап етуге дайын емес еді. Ақыры Сан-Матео округі әкелікті дәлелдеу және оны қаржылық жауапкершілікті алуға мәжбүрлеу үшін Джобсты сотқа берді. Бастапқыда Джобс іспен күресуге бел буды. Оның заңгерлері Котткеден оларды төсекте бірге көрмегені туралы куәлік беруін сұрады және Бреннанның басқа еркектермен жатқаны туралы дәлелдер жинауға тырысты. «Бір сәтте мен телефон арқылы Стивке: "Сен мұның шындық емес екенін білесің ғой", — деп айқайладым», — деп еске алды Бреннан. «Ол мені кішкентай сәбимен сотқа сүйреп, мені жезөкше және кез келген адам сол сәбидің әкесі болуы мүмкін екенін дәлелдеуге тырыспақ болды».
Лиза туғаннан кейін бір жыл өткен соң, Джобс әкелікті анықтау сынағынан өтуге келісті. Бреннанның отбасы таңғалды, бірақ Джобс Apple жақында биржаға шығатынын білді және мәселені шешкен дұрыс деп шешті. ДНҚ сынақтары жаңа еді және Джобс тапсырған сынақ UCLA-да жасалды. «Мен ДНҚ тестілеуі туралы оқығанмын және мәселені шешу үшін оны жасауға қуанышты болдым», — деді ол. Нәтижелер айтарлықтай анық болды. «Әке болу ықтималдығы... 94,41%», — делінген есепте. Калифорния соттары Джобсқа айына 385 доллар алимент төлеуді, әкелікті мойындайтын келісімге қол қоюды және округке 5856 доллар көлеміндегі бұрынғы жәрдемақы төлемдерін қайтаруды бұйырды. Оған бару құқығы берілді, бірақ ұзақ уақыт бойы ол оны пайдаланбады.
Тіпті сонда да Джобс айналасындағы шындықты бұрмалауды жалғастырды. «Ол ақыры бізге басқармада айтты, — деп еске алды Артур Рок, — бірақ ол әкесі болмау ықтималдығы жоғары екенін айтудан танбады. Ол сандырақтағандай болды». Ол Time тілшісі Майкл Морицке статистиканы талдағанда «Америка Құрама Штаттарындағы ерлердің 28%-ы әкесі болуы мүмкін» екені анық екенін айтты. Бұл жалған мәлімдеме ғана емес, сонымен қатар оғаш мәлімдеме еді. Одан да сорақысы, Крисанн Бреннан кейінірек оның айтқанын естігенде, Джобс оны Америка Құрама Штаттарындағы ерлердің 28%-ымен жатқан болуы мүмкін деп әсірелеп айтты деп қате түсінді. «Ол жауапкершілікті алмау үшін мені жезөкше немесе жеңіл жүрісті етіп көрсетуге тырысты», — деп еске алды ол. «Ол жезөкше бейнесін маған таңды».
Жылдар өткен соң Джобс өзін қалай ұстағаны үшін өкінді, бұл оның өміріндегі мойындаған сирек сәттердің бірі еді:
Мен басқаша әрекет еткенімді қалар едім. Ол кезде мен өзімді әке ретінде көре алмадым, сондықтан онымен бетпе-бет келмедім. Бірақ сынақ нәтижелері оның менің қызым екенін көрсеткенде, менің күмәнданғаным шындық емес. Мен оны он сегіз жасқа толғанша қолдауға және Крисаннға да ақша беруге келістім. Мен Пало-Альтодан үй тауып, оны жөндеп, оларға тегін тұруға рұқсат бердім. Анасы оған керемет мектептер тапты, мен оларды төледім. Мен дұрыс нәрсені істеуге тырыстым. Бірақ егер қайтадан істеу мүмкіндігі болса, мен жақсырақ жасар едім.
Іс шешілгеннен кейін Джобс өмірін жалғастыра бастады — кейбір жағынан есейді, бірақ бәрінде емес. Ол есірткіні қойды, қатаң вегетариандықтан біртіндеп алыстады және Дзен ретриттеріне жұмсайтын уақытын қысқартты. Ол сәнді шаш үлгілерін жасатып, Сан-Францискодағы қымбат Wilkes Bashford дүкенінен костюмдер мен жейделер сатып ала бастады. Және ол Реджис Маккеннаның қызметкерлерінің бірі, Барбара Ясински есімді сұлу полинезиялық-поляк әйелмен байсалды қарым-қатынас орнатты. Әрине, оның бойында әлі де балалық бүлікшіл қасиет бар еді. Ол, Ясински және Коттке Стэнфорд маңындағы 280-ші мемлекетаралық жолдың шетіндегі Фелт көліне жалаңаш шомылуға барғанды ұнататын және ол рулінде қызғылт сары шашақтары бар 1966 жылғы BMW R60/2 мотоциклін сатып алды. Ол сондай-ақ әлі де қырсық бола алатын. Ол даяшыларды кемсітіп, тамақты жиі «қоқыс» деп жариялап, қайтарып жіберетін. Компанияның 1979 жылғы алғашқы Хэллоуин кешінде ол Иса Мәсіхтің киімін киіп келді, бұл жартылай ирониялық өзін-өзі тану әрекеті еді, ол мұны күлкілі деп санады, бірақ бұл көпшіліктің көз алайтуына себеп болды. Тіпті оның алғашқы үй шаруашылығына деген талпыныстарының да кейбір оғаштықтары болды. Ол Лос-Гатос төбелерінен дұрыс үй сатып алды, оны Максфилд Пэрриштің суретімен, Braun кофеқайнатқышымен және Henckels пышақтарымен безендірді. Бірақ жиһаз таңдауға келгенде тым шектен тыс болғандықтан, үй негізінен бос қалды, онда кереуеттер, орындықтар немесе дивандар болмады. Оның орнына жатын бөлмесінің ортасында матрас, қабырғаларда Эйнштейн мен Махарадж-джидің жақтауға салынған суреттері және еденде Apple II тұрды.
СЕГІЗІНШІ ТАРАУ XEROX ЖӘНЕ ЛИЗА
Графикалық қолданушы интерфейстері Жаңа сәби
Apple II компанияны Джобстың гаражынан жаңа индустрияның шыңына алып шықты. Оның сатылымы күрт өсті, 1977 жылғы 2500 данадан 1981 жылы 210 000-ға дейін жетті. Бірақ Джобс мазасыз еді. Apple II мәңгілік табысты бола алмайтын және ол қуат сымынан бастап корпусқа дейін оны қаптау үшін қанша еңбек сіңірсе де, ол әрқашан Возняктың шедеврі ретінде қабылданатынын білді. Оған өзінің жеке машинасы керек болды. Одан да маңыздысы, ол, өз сөзімен айтқанда, ғаламда із қалдыратын өнімді қалады. Бастапқыда ол Apple III сол рөлді атқарады деп үміттенді. Оның жады көбірек болады, экран қырық емес, сексен таңбаны көрсетеді және ол бас әріптер мен кіші әріптерді өңдей алады. Өнеркәсіптік дизайнға деген құштарлығына ерік бере отырып, Джобс сыртқы корпустың өлшемі мен пішінін бекітті және инженерлер комитеттері схемалық тақталарға көбірек компоненттер қосқан кезде де, ешкімге оны өзгертуге рұқсат бермеді. Нәтижесінде қосқыштары нашар, жиі істен шығатын қабаттасқан тақталар пайда болды. Apple III 1980 жылдың мамырында жеткізіле бастағанда, ол сәтсіздікке ұшырады. Инженерлердің бірі Рэнди Виггинтон мұны былай деп қорытындылады: «Apple III топтық оргия кезінде пайда болған сәби сияқты болды, кейін бәрінің басы ауырып, ортада осы некесіз бала қалады, ал бәрі: "Бұл менікі емес", — дейді».
Бұл кезде Джобс Apple III-тен алшақтап, түбегейлі өзгеше нәрсе шығарудың жолдарын іздеп жатқан еді. Бастапқыда ол сенсорлық экрандар идеясымен әуестенді, бірақ көңілі қалды. Технологияның бір көрсетілімінде ол кешігіп келіп, біраз уақыт мазасызданып, содан кейін инженерлерді презентацияның ортасында дөрекі түрде «Рақмет» деп тоқтатты. Олар абдырап қалды. «Біздің кеткенімізді қалайсыз ба?» — деп сұрады біреуі. Джобс иә деді, содан кейін әріптестерін уақытын босқа өткізгені үшін сөгіп тастады.
Содан кейін ол және Apple мүлдем жаңа компьютер ойлап табу үшін Hewlett-Packard-тан екі инженерді жалдады. Джобстың оған таңдаған атауы тіпті ең тәжірибелі психиатрдың өзін таңғалдырар еді: Лиза. Басқа компьютерлер дизайнерлерінің қыздарының атымен аталған, бірақ Лиза Джобс тастап кеткен және әлі күнге дейін өзінікі екенін толық мойындамаған қызы еді. «Мүмкін ол мұны кінә сезімінен жасаған шығар», — деді жобаның қоғаммен байланысы бойынша Regis McKenna-да жұмыс істеген Андреа Каннингем. «Біз оның Лиза есімді баланың атымен аталмағанын дәлелдеу үшін акроним ойлап табуға мәжбүр болдық». Олар кері инженерия арқылы ойлап тапқан атау «local integrated systems architecture» (жергілікті интеграцияланған жүйелер архитектурасы) болды және мағынасыз болғанына қарамастан, ол атаудың ресми түсіндірмесіне айналды. Инженерлер арасында ол «Lisa: invented stupid acronym» (Лиза: ойлап табылған ақымақ акроним) деп аталды. Жылдар өткен соң, мен атау туралы сұрағанда, Джобс жай ғана: «Әрине, ол қызымның құрметіне аталды», — деп мойындады.
Лиза Apple II-де қолданылған сегіз биттік емес, он алты биттік микропроцессорға негізделген 2000 долларлық машина ретінде жоспарланған еді. Әлі күнге дейін Apple II-де тыныш жұмыс істеп жатқан Возняктың сиқырынсыз, инженерлер қуатты микропроцессорды қызықты нәрселер жасауға итермелей алмайтын, кәдімгі мәтіндік дисплейі бар қарапайым компьютер шығара бастады. Джобс оның қаншалықты іш пыстырарлық болып шыққанына шыдамсыздық таныта бастады.
Алайда жобаға жан бітірген бір бағдарламашы болды: Билл Аткинсон. Ол нейробиология бойынша докторант еді және қышқылмен (ЛСД) жеткілікті тәжірибе жасаған болатын. Оны Apple-ге жұмысқа шақырғанда, ол бас тартты. Бірақ кейін Apple оған қайтарылмайтын ұшақ билетін жіберді, сөйтіп ол оны пайдаланып, Джобсқа өзін көндіруге мүмкіндік беруді шешті. «Біз болашақты ойлап тауып жатырмыз», — деді Джобс оған үш сағаттық әңгіменің соңында. «Толқынның алдыңғы жағында серфинг жасау туралы ойлашы. Бұл шынымен керемет. Енді сол толқынның құйрығында итше малтып жүргенді елестетші. Бұл онша қызық болмас еді. Мұнда кел де, ғаламда із қалдыр». Аткинсон келісті.
Жүзіндегі жандануды жасырмайтын ұзын шашы және салбыраған мұрты бар Аткинсонда Воздың тапқырлығымен қатар Джобстың керемет өнімдерге деген құштарлығы бар еді. Оның бірінші жұмысы Dow Jones қызметіне автоматты түрде қоңырау шалып, баға ұсыныстарын алып, содан кейін тұтқаны қоятын акциялар портфелін бақылау бағдарламасын жасау болды. «Маған оны тез жасау керек болды, өйткені журналда Apple II жарнамасы шыққан еді, онда ас үй үстелінде отырған күйеуі акциялар бағасының графиктеріне толы Apple экранына қарап отыр, ал әйелі оған күлімсіреп қарап тұр — бірақ ондай бағдарлама жоқ еді, сондықтан мен оны жасауға мәжбүр болдым». Содан кейін ол Apple II үшін Pascal жоғары деңгейлі бағдарламалау тілінің нұсқасын жасады. Джобс Apple II-ге тек BASIC қажет деп ойлап, қарсылық білдірді, бірақ ол Аткинсонға: «Сен бұған қатты құмар болғандықтан, менің қателескенімді дәлелдеуге саған алты күн беремін», — деді. Ол дәлелдеді және Джобс оны содан кейін әрдайым құрметтеді.
1979 жылдың күзінде Apple Apple II жұмыс атына мұрагер болуға үш пони өсіріп жатты. Сәтсіз Apple III болды. Джобстың көңілін қалдыра бастаған Лиза жобасы болды. Және Джобстың назарынан тыс жерде, тым болмаса қазіргі уақытта, Билл Аткинсонға сабақ берген бұрынғы профессор, Джеф Раскин есімді ерекше қызметкер әзірлеп жатқан арзан машинаға арналған шағын құпия жоба (skunkworks) болды. Раскиннің мақсаты — тұрмыстық техника сияқты — компьютері, пернетақтасы, мониторы және бағдарламалық жасақтамасы бірге жинақталған, графикалық интерфейсі бар арзан «бұқараға арналған компьютер» жасау еді. Ол Apple-дегі әріптестерін Пало-Альтода орналасқан, осындай идеяларды алға тартып жатқан озық зерттеу орталығына қызықтыруға тырысты.
Xerox PARC
Xerox корпорациясының Пало-Альто зерттеу орталығы, Xerox PARC деген атпен белгілі, 1970 жылы цифрлық идеялардың ұясын құру үшін құрылған болатын. Ол жақсы ма, жаман ба, Коннектикуттағы Xerox корпоративтік штаб-пәтерінің коммерциялық қысымынан үш мың миль қашықтықта қауіпсіз орналасқан еді. Оның көрегендерінің арасында ғалым Алан Кей болды, оның Джобс қабылдаған екі ұлы қағидасы бар еді: «Болашақты болжаудың ең жақсы жолы — оны ойлап табу» және «Бағдарламалық жасақтамаға байыппен қарайтын адамдар өздерінің аппараттық құралдарын жасауы керек». Кей балаларға қолдануға оңай болатын «Dynabook» деп аталатын шағын дербес компьютердің көрінісін алға тартты. Сөйтіп Xerox PARC инженерлері компьютер экрандарын қорқынышты ететін барлық пәрмен жолдары мен DOS шақыруларын алмастыра алатын қолданушыға ыңғайлы графиканы әзірлей бастады. Олар ойлап тапқан метафора жұмыс үстелі (desktop) болды. Экранда көптеген құжаттар мен папкалар болуы мүмкін және сіз тінтуірді (mouse) пайдаланып, қажеттісін нұсқап, баса аласыз.
Бұл графикалық қолданушы интерфейсі — немесе GUI, «гуи» деп айтылады — Xerox PARC-те алғаш рет қолданылған тағы бір тұжырымдама: биттік бейнелеу (bitmapping) арқылы жеңілдетілді. Оған дейін компьютерлердің көпшілігі таңбаға негізделген болатын. Сіз пернетақтада таңбаны тересіз, ал компьютер сол таңбаны экранда, әдетте қараңғы фонда жарқыраған жасыл фосформен шығарады. Әріптер, сандар және таңбалар саны шектеулі болғандықтан, мұны орындау үшін көп компьютерлік код немесе өңдеу қуаты қажет емес еді. Ал биттік жүйеде экрандағы әрбір пиксель компьютер жадындағы биттермен басқарылады. Экранда бірдеңені, мысалы, әріпті көрсету үшін компьютер әрбір пиксельге жарық немесе қараңғы болуды, ал түрлі-түсті дисплейлер жағдайында қандай түсті болу керектігін айтуы керек. Бұл көп есептеу қуатын пайдаланады, бірақ керемет графикаға, қаріптерге және таңғажайып экран көріністеріне мүмкіндік береді.
Биттік бейнелеу және графикалық интерфейстер Xerox PARC-тің Alto сияқты прототиптік компьютерлерінің және оның Smalltalk объектіге бағытталған бағдарламалау тілінің ерекшеліктеріне айналды. Джеф Раскин бұл мүмкіндіктер есептеу техникасының болашағы деп шешті. Сөйтіп ол Джобс пен басқа Apple әріптестерін Xerox PARC-ті көруге баруға үгіттей бастады.
Раскиннің бір проблемасы болды: Джобс оны төзгісіз теоретик немесе Джобстың өзінің дәлірек терминологиясын қолдансақ, «сорлы ақымақ» (shithead who sucks) деп санайтын. Сондықтан Раскин Джобстың ақымақ/данышпан деп бөлінетін әлемінің екінші жағына жататын досы Аткинсонды Джобсты Xerox PARC-те болып жатқан жағдайға қызықтыруға көндіру үшін тартты. Раскин білмеген нәрсе, Джобс күрделірек келісім үстінде жұмыс істеп жатқан еді. Xerox-тың венчурлық капитал бөлімі 1979 жылдың жазында Apple-ді қаржыландырудың екінші кезеңіне қатысқысы келді. Джобс ұсыныс жасады: «Егер сіздер PARC-тің бар сырын ашсаңыздар (open the kimono), мен сіздерге Apple-ге миллион доллар инвестиция салуға рұқсат беремін». Xerox келісті. Ол Apple-ге өзінің жаңа технологиясын көрсетуге келісті және оның орнына әрқайсысы шамамен 10 доллардан 100 000 акция сатып алу мүмкіндігін алды.
Бір жылдан кейін Apple биржаға шыққанда, Xerox-тың 1 миллион долларлық акциялары 17,6 миллион долларға бағаланды. Бірақ Apple келісімнің ең жақсы бөлігін алды. Джобс және оның әріптестері 1979 жылдың желтоқсанында Xerox PARC технологиясын көруге барды және Джобс өзіне жеткілікті көрсетілмегенін түсінгенде, бірнеше күннен кейін толығырақ демонстрация алды. Ларри Теслер брифингтерді өткізуге шақырылған Xerox ғалымдарының бірі болды және ол шығыстағы бастықтары ешқашан бағаламайтын жұмысты көрсетуге қуанышты болды. Бірақ екінші баяндамашы Адель Голдберг компаниясының өз қазынасын оңай бере салғанына қатты ашуланды. «Бұл керемет ақымақтық, мүлдем ессіздік болды және мен Джобсқа көп нәрсе бермеу үшін күрестім», — деп еске алды ол.
Голдберг бірінші брифингте дегеніне жетті. Джобс, Раскин және Лиза тобының жетекшісі Джон Кауч негізгі вестибюльге кіргізілді, онда Xerox Alto орнатылған болатын. «Бұл бірнеше қосымшаның, негізінен мәтіндік процессордың өте шектеулі көрсетілімі болды», — деді Голдберг. Джобс қанағаттанбады және ол Xerox басшылығына қоңырау шалып, көбірек талап етті. Сөйтіп ол бірнеше күннен кейін қайта шақырылды және бұл жолы ол Билл Аткинсон мен Xerox PARC-те жұмыс істеген Apple бағдарламашысы Брюс Хорнды қосқанда үлкенірек топты ертіп келді. Олар не іздеу керектігін білетін. «Мен жұмысқа келгенде, үлкен шу болып жатты және маған Джобс пен оның бір топ бағдарламашылары конференц-залда екенін айтты», — деді Голдберг. Оның инженерлерінің бірі оларды мәтіндік процессор бағдарламасының көбірек дисплейлерімен алдарқатуға тырысып жатты. Бірақ Джобстың шыдамы таусыла бастады. «Бұл сандырақты доғарайық!» — деп айқайлады ол. Сөйтіп Xerox қызметкерлері жеке жиналып, сырды сәл көбірек ашуға, бірақ баяу ғана ашуға шешім қабылдады. Олар Теслер Smalltalk бағдарламалау тілін көрсете алады, бірақ тек «жіктелмеген» (unclassified) нұсқасын ғана көрсетеді деп келісті. «Бұл [Джобсты] таңғалдырады және ол құпия ақпаратты алмағанын ешқашан білмейді», — деді топ басшысы Голдбергке.
Олар қателесті. Аткинсон және басқалар Xerox PARC жариялаған кейбір мақалаларды оқыған болатын, сондықтан олар толық сипаттама алмағанын білді. Джобс шағымдану үшін Xerox венчурлық капитал бөлімінің басшысына қоңырау шалды; Коннектикуттағы корпоративтік штаб-пәтерден дереу қоңырау келіп, Джобс пен оның тобына бәрін көрсету туралы бұйрық берілді. Голдберг ашуланып шығып кетті.
Теслер ақыры оларға капоттың астында шын мәнінде не бар екенін көрсеткенде, Apple қызметкерлері таңғалды. Аткинсон экранға қарап, әр пиксельді мұқият зерттегені сонша, Теслер оның демін мойнынан сезіп тұрды. Джобс секіріп, қолын сермеп, қобалжып кетті. «Ол секіріп жүргені сонша, мен оның демоның көп бөлігін қалай көргенін білмеймін, бірақ ол көрді, өйткені ол сұрақ қоюды тоқтатпады», — деп еске алды Теслер. «Ол мен көрсеткен әрбір қадам үшін леп белгісі болды». Джобс Xerox-тың технологияны коммерцияландырмағанына сене алмайтынын қайталай берді. «Сіздер алтын кенішінің үстінде отырсыздар», — деп айқайлады ол. «Мен Xerox-тың мұны пайдаланбай отырғанына сене алар емеспін».
Smalltalk демонстрациясы үш таңғажайып мүмкіндікті көрсетті. Бірі — компьютерлердің қалай желіге қосыла алатыны; екіншісі — объектіге бағытталған бағдарламалаудың қалай жұмыс істейтіні. Бірақ Джобс пен оның командасы бұл атрибуттарға аз назар аударды, өйткені оларды үшінші мүмкіндік — биттік экран арқылы мүмкін болған графикалық интерфейс қатты таңғалдырды. «Бұл менің көзімнен перде ашылғандай болды», — деп еске алды Джобс. «Мен есептеу техникасының болашағы қандай болатынын көрдім».
Xerox PARC кездесуі екі сағаттан астам уақыттан кейін аяқталғанда, Джобс Билл Аткинсонды Купертинодағы Apple кеңсесіне көлігімен алып қайтты. Ол қатты жылдамдықпен жүрді, оның миы мен аузы да сондай жылдамдықта еді. «Міне, осы!» — деп айқайлады ол әр сөзді баса айтып. «Біз мұны істеуіміз керек!» Бұл ол іздеген серпіліс еді: компьютерлерді адамдарға Эйхлер үйінің көңілді, бірақ қолжетімді дизайнымен және тегіс ас үй құрылғысының қолдануға ыңғайлылығымен жеткізу. «Мұны жүзеге асыруға қанша уақыт кетеді?» — деп сұрады ол. «Мен сенімді емеспін, — деп жауап берді Аткинсон. — Мүмкін алты ай». Бұл өте оптимистік бағалау еді, бірақ сонымен бірге ынталандыратын бағалау болды.
«Ұлы суретшілер ұрлайды»
Apple-дің Xerox PARC-ке шабуылы кейде өнеркәсіп шежіресіндегі ең үлкен тонаулардың бірі ретінде сипатталады. Джобс кейде бұл көзқарасты мақтанышпен қолдайтын. Ол бірде айтқандай: «Пикассоның сөзі бар — "жақсы суретшілер көшіреді, ұлы суретшілер ұрлайды" — және біз ұлы идеяларды ұрлаудан ешқашан ұялған емеспіз».
Кейде Джобс қолдайтын тағы бір бағалау — болған оқиға Apple тарапынан тонау емес, Xerox тарапынан жіберілген қателік болды. «Олар компьютердің не істей алатыны туралы еш түсінігі жоқ көшірмешілер (copier-heads) еді», — деді ол Xerox басшылығы туралы. «Олар компьютер индустриясындағы ең үлкен жеңісті жеңіліске айналдырды. Xerox бүкіл компьютер индустриясына иелік ете алар еді».
Екі бағалауда да шындық көп, бірақ мәселе тек онда емес. Т.С. Элиот атап өткендей, тұжырымдама мен жаратылыс арасында көлеңке түседі. Инновация шежіресінде жаңа идеялар теңдеудің бір бөлігі ғана. Орындау (execution) да дәл солай маңызды.
Джобс пен оның инженерлері Xerox PARC-те көрген графикалық интерфейс идеяларын айтарлықтай жақсартты, содан кейін оларды Xerox ешқашан орындай алмайтын жолдармен жүзеге асыра алды. Мысалы, Xerox тінтуірінің үш түймесі болды, күрделі еді, данасы 300 доллар тұратын және бірқалыпты жылжымайтын; екінші Xerox PARC сапарынан бірнеше күн өткен соң, Джобс жергілікті өнеркәсіптік дизайн фирмасы IDEO-ға барып, оның негізін қалаушылардың бірі Дин Ховиге 15 доллар тұратын қарапайым бір түймелі модельді қалайтынын және «оны Formica үстелінде және джинсы шалбарымда қолдана алғым келеді» деді. Хови орындады.
Жақсартулар тек бөлшектерде емес, бүкіл тұжырымдамада болды. Xerox PARC тінтуірін терезені экран бойымен сүйреу үшін пайдалану мүмкін емес еді. Apple инженерлері терезелер мен файлдарды сүйреп қана қоймай, оларды папкаларға тастауға болатын интерфейс ойлап тапты. Xerox жүйесі терезенің өлшемін өзгертуден бастап файлды орналастыратын кеңейтімді өзгертуге дейін кез келген әрекетті орындау үшін пәрменді таңдауды талап ететін. Apple жүйесі жұмыс үстелі метафорасын виртуалды шындыққа айналдырып, заттарды тікелей түртуге, басқаруға, сүйреуге және орнын ауыстыруға мүмкіндік берді. Apple инженерлері дизайнерлерімен бірлесіп — Джобстың күнделікті қамшылауымен — жұмыс үстелі тұжырымдамасын жақсарту үшін әр терезенің жоғарғы жағындағы жолақтан төмен түсетін сүйкімді белгішелер мен мәзірлерді және екі рет басу арқылы файлдар мен папкаларды ашу мүмкіндігін қосты.
Xerox басшылары PARC-тегі ғалымдарының жасағанын елемеді деуге болмайды. Шын мәнінде, олар одан пайда табуға тырысты және бұл процесте жақсы орындаудың жақсы идеялар сияқты маңызды екенін көрсетті. 1981 жылы, Apple Lisa немесе Macintosh-тан әлдеқайда бұрын, олар графикалық қолданушы интерфейсі, тінтуір, биттік дисплей, терезелер және жұмыс үстелі метафорасы бар Xerox Star машинасын ұсынды. Бірақ ол қолайсыз (үлкен файлды сақтау үшін бірнеше минут кетуі мүмкін), қымбат (бөлшек сауда дүкендерінде 16 595 доллар) және негізінен желілік кеңсе нарығына бағытталған болды. Ол сәтсіздікке ұшырады; тек отыз мың данасы сатылды.
Джобс пен оның командасы Xerox Star шыққан бойда оны көру үшін Xerox дилеріне барды. Бірақ ол оны түкке тұрғысыз деп санағаны сонша, әріптестеріне оны сатып алуға ақша жұмсай алмайтындарын айтты. «Біз қатты жеңілдеп қалдық», — деп еске алды ол. «Біз олардың дұрыс жасамағанын және біз жасай алатынымызды — әлдеқайда арзан бағаға жасай алатынымызды білдік». Бірнеше аптадан кейін ол Xerox Star командасының аппараттық құралдар дизайнерлерінің бірі Боб Бельвиллге қоңырау шалды. «Сенің өміріңде істегеннің бәрі боқ, — деді Джобс, — неге маған келіп жұмыс істемейсің?» Бельвилл келді, Ларри Теслер де солай істеді.
Қуанышы қойнына сыймаған Джобс бұрынғы HP инженері Джон Кауч басқарып отырған Лиза жобасының күнделікті басқаруын өз қолына ала бастады. Каучты елемей, ол Аткинсон және Теслермен тікелей жұмыс істеп, әсіресе Лизаның графикалық интерфейс дизайнына қатысты өз идеяларын енгізді. «Ол маған кез келген уақытта, түнгі 2-де немесе таңғы 5-те қоңырау шалатын», — деді Теслер. «Маған бұл ұнайтын. Бірақ бұл Лиза бөліміндегі бастықтарымды ренжітті». Джобсқа арнадан тыс қоңырауларды тоқтату айтылды. Ол біраз уақыт өзін ұстады, бірақ ұзаққа емес.
Маңызды текетірестердің бірі Аткинсон экранның қараңғы емес, ақ фонға ие болуы керек деп шешкенде орын алды. Бұл Аткинсон мен Джобс қалаған атрибутқа мүмкіндік беретін еді: WYSIWYG, «уиз-и-уиг» деп айтылады, «What you see is what you get» (Не көрсең, соны аласың) дегеннің акронимі. Экранда көргеніңіз басып шығарғанда алатын нәтижеңізбен бірдей болады. «Аппараттық құралдар командасы қатты қарсылық білдірді», — деп еске алды Аткинсон. «Олар бұл бізді тұрақтылығы әлдеқайда төмен және көбірек жыпылықтайтын фосфорды қолдануға мәжбүр етеді деді». Сөйтіп Аткинсон Джобсты тартты, ол оның жағына шықты. Аппараттық құралдар мамандары күңкілдеді, бірақ кейін барып, шешімін тапты. «Стив өзі мықты инженер емес еді, бірақ ол адамдардың жауаптарын бағалауға өте шебер болатын. Ол инженерлердің қорғанып тұрғанын немесе өздеріне сенімсіз екенін айта алатын».
Аткинсонның таңғажайып ерліктерінің бірі (қазіргі кезде біз үйреніп кеткеніміз сонша, сирек таңғаламыз) экрандағы терезелердің қабаттасуына мүмкіндік беру болды, сөйтіп «жоғарғы» терезе оның «астындағыларды» жауып тұратын. Аткинсон бұл терезелерді үстелдегі қағаздарды араластырғандай жылжытуға мүмкіндік берді, ал астыңғылары жоғарғыларын жылжытқанда көрінетін немесе жасырылатын болды. Әрине, компьютер экранында сіз көретін пиксельдердің астында пиксель қабаттары жоқ, сондықтан жоғарғы жағында болып көрінетін терезелердің астында жасырынып тұрған терезелер жоқ. Қабаттасқан терезелер иллюзиясын жасау үшін «аймақтар» (regions) деп аталатын күрделі кодтау қажет. Аткинсон бұл қулықты іске асыру үшін өзін қинады, өйткені ол Xerox PARC-ке барған кезде осы мүмкіндікті көрдім деп ойлады. Шын мәнінде, PARC-тегі адамдар мұны ешқашан жүзеге асырмаған еді және кейінірек олар оның мұны жасағанына таңғалғандарын айтты. «Мен аңғалдықтың күш беретін қасиетін сезіндім», — деді Аткинсон. «Мен оның мүмкін емес екенін білмегендіктен, оны жасай алдым». Ол қатты жұмыс істегені сонша, бір күні таңертең есеңгіреген күйде Corvette көлігімен тоқтап тұрған жүк көлігіне соғылып, өле жаздады. Джобс оны көру үшін дереу ауруханаға барды. «Біз сен үшін қатты алаңдадық», — деді ол Аткинсон есін жиғанда. Аткинсон оған қиналып күлімсіреп: «Уайымдама, мен аймақтарды (regions) әлі ұмытқан жоқпын», — деп жауап берді.
Джобстың бірқалыпты айналдыруға (scrolling) деген құштарлығы да бар еді. Құжаттарды айналдырған кезде олар жол-жол болып секірмеуі керек, керісінше ағып тұруы керек. «Ол интерфейстегі барлық нәрсе қолданушыға жақсы сезім сыйлауы керек деп табандап тұрып алды», — деді Аткинсон. Сондай-ақ олар курсорды тек жоғары-төмен/солға-оңға емес, кез келген бағытта оңай жылжыта алатын тінтуірді қалады. Бұл әдеттегі екі дөңгелектің орнына шарды қолдануды талап етті. Инженерлер Аткинсонға мұндай тінтуірді (мышканы) коммерциялық тұрғыда жасау мүмкін емес екенін айтты. Аткинсон кешкі ас үстінде Джобсқа шағымданған соң, келесі күні кеңсеге келгенде Джобстың әлгі инженерді жұмыстан шығарып жібергенін білді. Оның орнына келген маман Аткинсонмен кездескенде, алғашқы сөзі: «Мен бұл тінтуірді жасай аламын», — болды.
Аткинсон мен Джобс біраз уақытқа ең жақын достарға айналып, көптеген кештерде Good Earth мейрамханасында бірге тамақтанып жүрді. Бірақ Джон Коуч және оның Lisa командасындағы басқа кәсіби инженерлер (олардың көбісі [HP] стиліндегі қатып қалған адамдар еді) Джобстың іске араласуына наразы болып, оның жиі айтатын қорлау сөздеріне қатты ашуланатын.
Сондай-ақ көзқарастар қақтығысы да болды. Джобс бұқараға арналған қарапайым әрі арзан өнім — [VolksLisa] жасағысы келді. «Бұл мен сияқты ықшам машинаны қалайтындар мен Коуч сияқты корпоративтік нарықты көздейтін [HP] адамдарының арасындағы арқан тартыс болды», — деп еске алды Джобс.
Майк Скотт пен Майк Марккула Apple-де қандай да бір тәртіп орнатуға ниетті еді және Джобстың бүлдіргіш мінез-құлқына барған сайын алаңдай бастады. Сөйтіп, 1980 жылдың қыркүйегінде олар жасырын түрде қайта ұйымдастыру жоспарын құрды. Коуч Lisa бөлімшесінің даусыз басшысы болып тағайындалды. Джобс өз қызының есімімен атаған компьютерді басқару құқығынан айырылды. Ол сондай-ақ ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар жөніндегі вице-президент рөлінен де шеттетілді. Ол атқарушы билігі жоқ басқарма төрағасы болып тағайындалды. Бұл лауазым оған Apple-дің қоғамдық бейнесі болып қалуға мүмкіндік бергенімен, жедел басқару құқығы жоқ екенін білдіретін. Бұл оның жанына қатты батты. «Мен қатты ренжідім және Марккула мені тастап кеткендей сезіндім», — деді ол. «Ол және Скотти мені Lisa бөлімшесін басқаруға қабілетсіз деп санады. Мен бұл туралы көп уайымдадым».
ТОҒЫЗЫНШЫ ТАРАУ АКЦИЯЛАРДЫ БИРЖАҒА ШЫҒАРУ
Байлық пен атақ иесі
Вознякпен бірге, 1981 жыл
Опциондар
Майк Марккула 1977 жылдың қаңтарында Джобс пен Вознякқа қосылып, олардың жас серіктестігін Apple Computer Co. компаниясына айналдырған кезде, олар оны 5 309 долларға бағалаған еді. Төрт жылға жетпейтін уақыттан кейін олар компанияны биржаға шығару (IPO) уақыты келді деп шешті. Бұл 1956 жылғы Ford Motors-тан кейінгі ең көп сұранысқа ие болған алғашқы жария орналастыру болды. 1980 жылдың желтоқсан айының соңына қарай Apple 1,79 миллиард долларға бағаланды. Иә, миллиард. Бұл процесте үш жүз адам миллионер атанды.
Даниэль Коттке олардың қатарында болмады. Ол колледжде, Үндістанда, All One фермасында және Крисэнн Бреннан дағдарысы кезінде жалдамалы үйде бірге тұрған Джобстың жан досы еді. Ол Apple компаниясы Джобстың гаражында орналасқан кезде қосылған және әлі күнге дейін сағаттық қызметкер ретінде жұмыс істейтін. Бірақ ол IPO алдында берілетін акция опциондарына ілігетіндей жоғары деңгейде емес еді. «Мен Стивке толық сендім және мен оған қамқорлық жасағанымдай, ол да маған қамқорлық жасайды деп ойладым, сондықтан талап етпедім», — деді Коттке. Оған акция опциондары берілмеуінің ресми себебі — оның жалақы алатын инженер емес, сағаттық техник болуында еді, ал опциондар тек инженерлерге қарастырылған болатын.
Дегенмен, оған «құрылтайшы акцияларын» беруге толық негіз бар еді, бірақ Джобс бермеуді жөн көрді. «Стив адалдыққа мүлдем қарама-қайшы адам», — дейді Энди Херцфельд, Apple-дің алғашқы инженерлерінің бірі, ол соған қарамастан онымен дос болып қалған. «Ол адалдыққа қарсы. Ол өзіне жақын адамдарды тастап кетуге бейім».
Коттке Джобстың кеңсесінің сыртында күтіп, оны ұстап алып, өтініш айту арқылы мәселені шешуге тырысты. Бірақ әр кездесуде Джобс оны елемеді. «Маған ең қиын тигені — Стивтің маған құқығым жоқ екенін ешқашан ашық айтпауы болды», — деп еске алды Коттке. «Ол маған дос ретінде мұны айтуға міндетті еді. Мен одан акциялар туралы сұрағанда, ол маған менеджеріммен сөйлесуім керектігін айтатын». Ақыры, IPO-дан кейін алты айға жуық уақыт өткен соң, Коттке батылдығын жинап, Джобстың кеңсесіне кіріп, мәселені талқылауға тырысты. Бірақ ол кіргенде, Джобс сондай суық болғаны сонша, Коттке қатып қалды. «Менің тамағым буылып, жылап жібердім, онымен сөйлесе алмадым», — деп еске алды Коттке. «Біздің достығымыз толығымен жоғалды. Бұл өте қайғылы еді».
Қуат көзін жасаған инженер Род Холт көптеген опциондарға ие болды және ол Джобстың райынан қайтаруға тырысты. «Досың Даниэль үшін бірдеңе істеуіміз керек», — деді ол және әрқайсысы өз опциондарының бір бөлігін беруді ұсынды. «Сен оған қанша берсең, мен де сонша беремін», — деді Холт. Джобс: «Жарайды. Мен оған нөл беремін», — деп жауап қатты.
Возняктың көзқарасы, әрине, мүлдем басқаша болды. Акциялар биржаға шықпас бұрын, ол өзінің екі мың опционын қырық түрлі орта деңгейдегі қызметкерге өте төмен бағамен сатуды шешті. Оның көмегін алғандардың көбі үй сатып алуға жететін қаржы тапты. Возняк өзіне және жаңа әйеліне арман үйін сатып алды, бірақ әйелі көп ұзамай онымен ажырасып, үйді өзіне алып қалды. Кейінірек ол Коттке, Фернандес, Виггинтон және Эспиноса сияқты үлестен қағылған деп санаған қызметкерлерге өз акцияларын тегін берді. Барлығы Вознякты жақсы көретін, әсіресе оның жомарттығынан кейін, бірақ көбі Джобстың оны «тым аңғал және бала сияқты» деген пікірімен келісетін. Бірнеше айдан кейін компанияның хабарландыру тақтасында қайыршы адам бейнеленген United Way плакаты ілінді. Біреу оған «1990 жылғы Воз» деп жазып кетті.
Джобс аңғал емес еді. Ол IPO өткенге дейін Крисэнн Бреннанмен келісімге қол қойылғанына көз жеткізді.
Джобс IPO-ның қоғамдық бет-бейнесі болды және ол екі инвестициялық банкті таңдауға көмектесті: дәстүрлі Уолл-стрит фирмасы Morgan Stanley және Сан-Францискодағы дәстүрлі емес Hambrecht & Quist бутигі. «Стив Morgan Stanley жігіттеріне өте құрметсіз қарады, ал ол кезде бұл өте қатал фирма болатын», — деп еске алды Билл Хамбрехт. Morgan Stanley акциялардың тез қымбаттайтыны анық болса да, бағаны 18 доллар деп белгілеуді жоспарлады. «Он сегіз деп бағалаған акциямен не болатынын айтыңызшы?» — деп сұрады Джобс банкирлерден. «Сіз оны жақсы клиенттеріңізге сатпайсыз ба? Егер солай болса, менен қалайша 7% комиссия аласыз?» Хамбрехт жүйеде негізгі әділетсіздік бар екенін мойындады және кейінірек IPO алдында акцияларды бағалау үшін кері аукцион идеясын тұжырымдады.
Apple 1980 жылдың 12 желтоқсанында таңертең биржаға шықты. Сол кезде банкирлер акцияны 22 долларға бағалаған еді. Бірінші күні ол 29 долларға көтерілді. Джобс Hambrecht & Quist кеңсесіне сауданың ашылуын көру үшін дәл уақытында келді. Жиырма бес жасында оның байлығы енді 256 миллион долларды құрады.
Балам, сен бай адамсың
Бай болғанға дейін де, кейін де, тіпті тақыр кедей және миллиардер болған өмірінің барлық кезеңінде Стив Джобстың байлыққа деген көзқарасы күрделі болды. Ол өнертабыстарын тегін таратқысы келген досының еңбегін капиталға айналдырған антиматериалист хиппи болды, сонымен қатар Үндістанға қажылыққа барып, кейін өз призваниесі бизнес құру деп шешкен Дзен жақтаушысы еді. Бірақ қандай да бір жолмен бұл көзқарастар бір-біріне қайшы келмей, керісінше үйлесім тапқандай болды.
Ол кейбір материалдық заттарға, әсіресе жақсы жобаланған және жасалған заттарға қатты қызығатын:
- Porsche және Mercedes көліктері
- Henckels пышақтары және Braun тұрмыстық техникасы
- BMW мотоциклдері және Ансель Адамс суреттері
- Bösendorfer пианинолары және Bang & Olufsen аудио жабдықтары
Дегенмен, ол қаншалықты бай болса да, тұрған үйлері сән-салтанаттан ада болатын және қарапайым жиһаздалғаны сонша, тіпті шейкерлерді (қарапайымдылықты ұстанатын діни топ) ұятқа қалдыратындай еді. Сол кезде де, кейін де ол нөкерлерімен саяхаттамады, жеке қызметшілер ұстамады, тіпті күзетшілері де болмады. Ол жақсы көлік сатып алды, бірақ әрқашан өзі жүргізді. Марккула Джобсты Lear ұшағын бірге сатып алуға шақырғанда, ол бас тартты (бірақ кейінірек Apple-ден пайдалану үшін Gulfstream талап ететін болады). Әкесі сияқты, ол жеткізушілермен саудаласқанда қатал бола алатын, бірақ пайда табуға деген құштарлықтың керемет өнімдер жасауға деген құштарлығынан басым түсуіне жол бермеді.
Apple биржаға шыққаннан кейін отыз жыл өткен соң, ол ақшаның кенеттен пайда болуы қандай болғанын еске алды:
Мен ешқашан ақша туралы уайымдаған емеспін. Мен орта таптағы отбасында өстім, сондықтан аш қаламын деп ешқашан ойлаған емеспін. Atari-де мен тәуір инженер бола алатынымды түсіндім, сондықтан әрқашан күн көре алатынымды білдім. Колледжде және Үндістанда жүргенде мен өз еркіммен кедей болдым және жұмыс істеп жүргенде де өте қарапайым өмір сүрдім. Сондықтан мен айтарлықтай кедейліктен (бұл керемет еді, өйткені ақша туралы уайымдаудың қажеті жоқ болатын) шексіз байлыққа (бұл кезде де ақша туралы уайымдаудың қажеті жоқ) өттім.
Мен Apple-де көп ақша тауып, енді басқаша өмір сүру керек деп санаған адамдарды бақыладым. Олардың кейбіреулері Rolls-Royce және әртүрлі үйлер сатып алды, әр үйдің өз басқарушысы, содан кейін сол басқарушыларды басқаратын тағы бір адам болды. Олардың әйелдері пластикалық ота жасатып, оғаш адамдарға айналды. Мен бұлай өмір сүргім келмеді. Бұл жындылық. Мен бұл ақшаның өмірімді құртуына жол бермеймін деп өзіме уәде бердім.
Ол аса қайырымдылықпен айналыспады. Ол қысқа уақытқа қор құрды, бірақ оны басқаруға жалдаған адаммен жұмыс істеу тітіркендіретінін түсінді, өйткені ол үнемі «венчурлық» қайырымдылық және беруді қалай «тиімді ету» туралы айта беретін. Джобс қайырымдылықты көрсетіп жасайтын немесе оны қайта ойлап таба аламыз деп ойлайтын адамдарға менсінбей қарайтын болды. Бұған дейін ол Ларри Бриллианттың кедейлік ауруларымен күресетін Seva қорын іске қосуға көмектесу үшін тыныш қана 5 000 долларлық чек жіберген және тіпті кеңес құрамына кіруге келіскен еді. Бірақ Бриллиант IPO-дан кейін бірден Apple-ге Wavy Gravy және Джерри Гарсия сияқты кеңес мүшелерін ертіп келіп, қайырымдылық сұрағанда, Джобс ашық болмады. Оның орнына ол сыйға тартылған Apple II және VisiCalc бағдарламасы қордың Непалдағы соқырлық бойынша жоспарлаған сауалнамасын қалай жеңілдете алатынын қарастырды.
Оның ең үлкен жеке сыйлығы ата-анасы Пол мен Клара Джобсқа арналды, ол оларға шамамен 750 000 доллар тұратын акция берді. Олар Лос-Альтостағы үйінің ипотекасын өтеу үшін акцияның бір бөлігін сатты, ал ұлдары шағын мерекелеуге келді. «Бұл олардың өмірінде ипотекасыз қалған алғашқы сәт еді», — деп еске алды Джобс. «Олар кешке бірнеше досын шақырды, бұл шынымен керемет болды». Дегенмен, олар жақсырақ үй сатып алуды ойламады. «Олар бұған қызықпады», — деді Джобс. «Олар өз өмірлеріне риза еді». Олардың жалғыз еркелігі — жыл сайын Princess круизіне шығу болды. Джобстың айтуынша, Панама каналы арқылы өтетін круиз «әкем үшін ең үлкені болды», өйткені бұл оған жағалау күзетіндегі кемесінің Сан-Францискоға қызметтен босатылуға бара жатқан кезін еске түсіретін.
Apple-дің табысымен бірге оның «жарнамалық бет-бейнесіне» де атақ келді. Inc. журналы 1981 жылдың қазан айында оны мұқабасына шығарған алғашқы журнал болды. «Бұл адам бизнесті мәңгілікке өзгертті», — деп жариялады ол. Суретте Джобс ұқыпты қырқылған сақалмен және жақсы сәнделген ұзын шашпен, джинсы және сәл жылтыр пиджак киген күйде бейнеленген. Ол Apple II-ге сүйеніп, Роберт Фридландтан үйренген таңғажайып көзқараспен камераға тіке қарап тұрды. «Стив Джобс сөйлегенде, ол болашақты көретін және оның жұмыс істейтініне сенімді адамның таңғажайып ынтасымен сөйлейді», — деп хабарлады журнал.
Time журналы 1982 жылдың ақпан айында жас кәсіпкерлер туралы топтамамен жалғастырды. Мұқабада тағы да гипноздық көзқарасы бар Джобстың суреті болды. Басты мақалада Джобс «дербес компьютер индустриясын іс жүзінде жалғыз өзі құрды» делінген. Майкл Мориц жазған ілеспе профильде: «26 жастағы Джобс алты жыл бұрын ата-анасының жатын бөлмесі мен гаражында орналасқан, ал биыл сатылымы 600 миллион долларға жетеді деп күтілудегі компанияны басқарады... Басшы ретінде Джобс кейде бағыныштыларына тым ашуланшақ және қатал болды. Ол: "Мен сезімдерімді жасыруды үйренуім керек", — деп мойындайды».
Жаңа атақ пен байлыққа қарамастан, ол өзін әлі де контрмәдениеттің баласы деп санады. Стэнфордтағы сабаққа барғанда, ол Wilkes Bashford пиджагы мен аяқ киімін шешіп, үстелдің үстіне шығып, лотос қалпында отырды. Студенттер Apple акцияларының бағасы қашан көтеріледі деген сияқты сұрақтар қойды, Джобс оларды елемеді. Оның орнына ол болашақ өнімдерге, мысалы, бір күні кітап сияқты кішкентай компьютер жасауға деген құштарлығы туралы айтты. Бизнес сұрақтары азайған кезде, Джобс жақсы киінген студенттерге қарсы сұрақ қойды. «Араларыңда қанша қыз/жігіт пәк?» — деп сұрады ол. Қобалжыған күлкі естілді. «Қаншаларың ЛСД қабылдадыңдар?» Тағы да қобалжыған күлкі, тек бір-екі қол көтерілді.
Кейінірек Джобс жаңа ұрпақтың балаларына шағымданып, олардың өзіне қарағанда материалистік және мансапқор болып көрінетінін айтты. «Мен мектепке барғанда, бұл алпысыншы жылдардан кейін және осы жалпы практикалық мақсаттылық толқыны басталғанға дейін болған еді», — деді ол. «Қазір студенттер идеалистік тұрғыда ойламайды, немесе тым болмаса бұрынғыдай емес». Оның айтуынша, оның ұрпағы басқаша болды. «Алпысыншы жылдардың идеалистік желі әлі де біздің арқамыздан соғып тұр және менімен жасты таныстарымның көбінде бұл мәңгілікке сақталып қалған».
ОНЫНШЫ ТАРАУ MAC-ТЫҢ ДҮНИЕГЕ КЕЛУІ
Сен революцияны қалайсың дейсің бе
Джобс 1982 жылы
Джеф Раскиннің сәбиі
Джеф Раскин Стив Джобсты таң қалдыра алатын немесе оның ашуын келтіре алатын кейіпкер түрі еді. Ақырында, ол екеуін де жасады. Ойнақы әрі салмақты бола алатын философ жігіт Раскин информатиканы оқыған, музыка және бейнелеу өнерінен сабақ берген, камералық опера труппасын басқарған және партизандық театр ұйымдастырған. Оның 1967 жылы Сан-Диегодағы Калифорния университетінде қорғаған докторлық диссертациясы компьютерлерде мәтіндік емес, графикалық интерфейстер болуы керек дегенді алға тартты. Оқытушылықтан жалыққан кезде, ол әуе шарын жалдап, канцлердің үйінің үстінен ұшып өтіп, жұмыстан шығатыны туралы шешімін айқайлап айтқан.
Джобс 1976 жылы Apple II-ге нұсқаулық жазатын адам іздегенде, ол өзінің шағын консалтингтік фирмасы бар Раскинге хабарласты. Раскин гаражға барып, Возняктың жұмыс үстелінде қызу жұмыс істеп жатқанын көрді және Джобс оны 50 долларға нұсқаулық жазуға көндірді. Ақырында ол Apple-дің жарияланымдар бөлімінің менеджері болды. Раскиннің армандарының бірі — бұқараға арналған арзан компьютер жасау еді және 1979 жылы ол Майк Марккуланы дәл осы мақсатта «Энни» (Annie) деп аталатын шағын даму жобасын басқаруға рұқсат беруге көндірді. Раскин компьютерлерді әйелдер есімімен атауды сексистік деп санағандықтан, ол жобаны өзінің сүйікті алма сұрпы — Макинтоштың құрметіне өзгертті.
Бірақ ол McIntosh Laboratory аудио жабдықтарын өндірушінің атауымен қайшы келмеу үшін жазылуын өзгертті. Ұсынылған компьютер Macintosh деп аталатын болды.
Раскин 1000 долларға сатылатын, экраны, пернетақтасы және компьютері бір блокта орналасқан қарапайым құрылғыны елестетті. Құнын төмендету үшін ол кішкентай бес дюймдік экранды және өте арзан (және қуаты аз) Motorola 6809 микропроцессорын ұсынды. Раскин өзін философ санады және ол өз ойларын «Макинтош кітабы» деп атаған үнемі толықтырылып отыратын дәптерге жазды. Ол сондай-ақ мезгіл-мезгіл манифесттер шығарып тұрды. Солардың бірі «Миллиондаған компьютерлер» деп аталды және ол мынадай ұмтылыспен басталды: «Егер дербес компьютерлер шынымен дербес болатын болса, кездейсоқ таңдалған отбасының біреуінде оның болу ықтималдығы жоғары болуы керек».
1979 жыл бойы және 1980 жылдың басында Macintosh жобасының өмірі қыл үстінде болды. Әр бірнеше ай сайын ол жабылып қала жаздады, бірақ әр жолы Раскин Марккуланы рақымшылық жасауға көндіріп отырды. Оның зерттеу тобында компанияның жаңа бас ғимаратынан бірнеше квартал жердегі Good Earth мейрамханасының жанындағы ескі Apple кеңсесінде орналасқан төрт-ақ инженер болды. Жұмыс орны ойыншықтар мен радиобасқарылатын ұшақ модельдеріне (Раскиннің құмарлығы) толы болғаны сонша, ол гиктерге арналған балабақшаға ұқсайтын. Ара-тұра жұмыс тоқтап, Nerf добымен еркін ұйымдастырылған ойын басталатын. Энди Херцфельд былай деп еске алды: «Бұл барлығын ойын кезінде қорғаныс үшін жұмыс орындарын картоннан жасалған баррикадалармен қоршауға шабыттандырды, сөйтіп кеңсенің бір бөлігі картон лабиринтке ұқсап кетті».
Команданың жұлдызы — Возняктың кодын пір тұтатын және соған ұқсас таңғажайып ерліктер жасауға тырысатын, өзін-өзі оқытқан, аққұба, періште жүзді және психологиялық тұрғыдан қарқынды жас инженер Баррел Смит болды. Аткинсон Смиттің Apple-дің қызмет көрсету бөлімінде жұмыс істеп жүргенін байқап, оның жөндеу жұмыстарын импровизациялау қабілетіне таң қалып, оны Раскинге ұсынды. Смит кейінірек шизофренияға шалдығады, бірақ 1980-ші жылдардың басында ол өзінің маниакалды қарқынын апталық инженерлік жарқын істерге бағыттай алды.
Джобс Раскиннің көзқарасына тәнті болды, бірақ оның бағаны төмендету үшін ымыраға келуге дайындығын ұнатпады. 1979 жылдың күзінде бір сәтте Джобс оған «ақылға сыймайтын керемет» өнім жасауға назар аударуды айтты. «Баға туралы уайымдама, тек компьютердің мүмкіндіктерін көрсет», — деді Джобс оған. Раскин мысқылды жазбамен жауап берді. Онда ұсынылған компьютерден қалайтынның бәрі тізілген: жоғары ажыратымдылықтағы түсті дисплей, лентасыз жұмыс істейтін және секундына бір бет түсті графика шығара алатын принтер, ARPA желісіне шексіз қолжетімділік, сөйлеуді тану және музыканы синтездеу мүмкіндігі, «тіпті Карузоның Мормон ғибадатханасының хорымен ән айтуын айнымалы реверберациямен модельдеу». Жазба былай аяқталды: «Қажетті қабілеттерден бастау — сандырақ. Біз баға мақсатынан да, қабілеттер жиынтығынан да бастап, бүгінгі және жақын болашақтың технологиясына назар аударуымыз керек». Басқаша айтқанда, Раскиннің Джобстың «егер өнімге деген құштарлығың жеткілікті болса, шындықты өзгертуге болады» деген сеніміне төзімі аз еді.
Осылайша олар қақтығысуға жазылған еді, әсіресе Джобс 1980 жылдың қыркүйегінде Lisa жобасынан шығарылып, өз ізін қалдыратын басқа жер іздей бастағаннан кейін. Оның назары Macintosh жобасына түсуі сөзсіз еді. Раскиннің қарапайым графикалық интерфейсі және таза дизайны бар, бұқараға арналған арзан машина туралы манифесттері оның жанын тебірентті. Джобс Macintosh жобасына көз тіккен соң, Раскиннің күндері санаулы екені де сөзсіз болды. «Стив біз не істеуіміз керек екендігі туралы әрекет ете бастады, Джеф уайымға салынды және нәтижесі қандай болатыны бірден түсінікті болды», — деп еске алды Mac командасының мүшесі Джоанна Хоффман.
Алғашқы қақтығыс Раскиннің қуаты аз Motorola 6809 микропроцессорына берілгендігіне байланысты болды. Бұл тағы да Раскиннің Mac бағасын 1000 доллардан төмен ұстауға деген ұмтылысы мен Джобстың ақылға сыймайтын керемет машина жасауға деген шешімі арасындағы қақтығыс еді. Сөйтіп, Джобс Mac-тың Lisa қолданып жүрген анағұрлым қуатты Motorola 68000-ға ауысуын талап ете бастады. 1980 жылғы Рождество қарсаңында ол Раскинге айтпастан, Баррел Смитке анағұрлым қуатты чипті қолданатын қайта жобаланған прототип жасауды тапсырды. Оның қаһарманы Возняк жасағандай, Смит тәулік бойы жұмыс істеп, үш апта бойы тоқтаусыз еңбектеніп, бағдарламалаудың барлық таңғажайып тәсілдерін қолданды. Ол сәтті шыққанда, Джобс Motorola 68000-ға ауысуға мәжбүрледі, ал Раскинге уайымдап, Mac-тың құнын қайта есептеуге тура келді.
Бұдан да үлкен нәрсе бәске тігілген еді. Раскин қалаған арзан микропроцессор команданың Xerox PARC-қа барғанда көрген барлық таңғажайып графикаларын — терезелерді, мәзірлерді, тінтуірді және т.б. қабылдай алмас еді. Раскин бәрін Xerox PARC-қа баруға көндірген болатын және оған биттік дисплей мен терезелер идеясы ұнады, бірақ ол сүйкімді графика мен белгішелерге онша қызықпады және пернетақтаның орнына «нұқып-басу» (point-and-click) тінтуірін қолдану идеясын мүлдем жек көрді. «Жобадағы кейбір адамдар бәрін тінтуірмен жасауға құмар болып кетті», — деп кейінірек ол наразылық білдірді. «Тағы бір мысал — белгішелерді (иконкаларды) орынсыз қолдану. Белгіше — барлық адами тілдерде бірдей түсініксіз таңба. Адамдардың фонетикалық тілдерді ойлап табуының себебі бар».
Раскиннің бұрынғы студенті Билл Аткинсон Джобсты жақтады. Екеуі де керемет графика мен тінтуірді қолдауға қауқарлы қуатты процессорды қалады. «Стив жобаны Джефтен тартып алуға мәжбүр болды», — деді Аткинсон. «Джеф өте қатал және қыңыр болды, ал Стивтің оны өз қолына алғаны дұрыс болды. Әлем жақсырақ нәтижеге қол жеткізді».
Келіспеушіліктер тек философиялық емес, тұлғааралық қақтығыстарға айналды. «Менің ойымша, ол секір десе, адамдардың секіргенін қалайды», — деді бірде Раскин. «Мен оның сенімсіз екенін және кемшілігі табылғанын ұнатпайтынын сездім. Ол өзін періштесіз көретін адамдарды ұнатпайтын сияқты». Джобс та Раскинге менсінбей қарады. «Джеф шынымен паң болды», — деді ол. «Ол интерфейстер туралы көп білмейтін. Сондықтан мен Аткинсон сияқты оның мықты адамдарын тартып алып, өзімнің адамдарымды қосып, істі қолға алып, қоқыс емес, арзанырақ Lisa жасауды шештім».
Командадағы кейбіреулер Джобспен жұмыс істеу мүмкін емес деп тапты. «Джобс алаңдаушылықтан қорғаудың орнына, кернеу, саясат және қиындықтар тудыратын сияқты», — деп жазды бір инженер 1980 жылдың желтоқсанында Раскинге жазған жазбасында. «Мен онымен сөйлескенді қатты ұнатамын және оның идеяларына, практикалық көзқарасына және энергиясына тәнтімін. Бірақ мен оның маған қажетті сенімді, қолдаушы, тыныш ортаны қамтамасыз ететінін сезбеймін».
Бірақ басқалары оның мінез-құлқындағы кемшіліктерге қарамастан, Джобстың харизмасы мен корпоративтік ықпалы оларды «әлемде із қалдыруға» жетелейтінін түсінді. Джобс қызметкерлерге Раскиннің жай ғана қиялшыл екенін, ал өзінің іскер екенін және Mac-ты бір жылда бітіретінін айтты. Оның Lisa тобынан қуылғаны үшін ақталғысы келетіні және бәсекелестіктен қуат алатыны анық еді. Ол Джон Коучпен Mac-тың Lisa-дан бұрын шығатынына 5 000 долларға бәстесті. «Біз Lisa-дан арзан әрі жақсы компьютер жасап, оны бірінші болып шығара аламыз», — деді ол командаға.
Джобс 1981 жылдың ақпан айында Раскиннің бүкіл компанияға өткізуі тиіс болған түскі ас семинарын болдырмау арқылы топқа өз бақылауын орнатты. Раскин бөлмеге кездейсоқ кіріп қалып, оны тыңдауға жүз адамның күтіп отырғанын көрді; Джобс өзінің болдырмау бұйрығы туралы басқа ешкімге хабарлауды жөн көрмеген екен. Сөйтіп Раскин бәрібір сөз сөйледі.
Бұл оқиға Раскинді Майк Скоттқа ашулы хат жазуға итермеледі. Скотт тағы да компанияның қызу қанды негізін қалаушысы мен ірі акционерін басқаруға тырысқан президенттің қиын жағдайында қалды. Хат «Стив Джобс үшін/онымен жұмыс істеу» деп аталды және онда Раскин былай деп мәлімдеді:
Ол сұмдық менеджер... Мен Стивті әрқашан ұнаттым, бірақ оған жұмыс істеу мүмкін емес екенін түсіндім... Джобс кездесулерді үнемі жіберіп алады. Бұл әзілге айналғаншалықты белгілі жайт... Ол ойланбастан және нашар пайымдаумен әрекет етеді... Ол тиісті жерде еңбекті бағаламайды... Көбінесе, жаңа идея туралы айтқанда, ол бірден оған шабуыл жасап, оның түкке тұрғысыз немесе тіпті ақымақтық екенін айтады және оған уақыт жұмсау бос әурешілік болғанын айтады. Бұл жаман менеджмент, бірақ егер идея жақсы болса, ол көп ұзамай адамдарға бұл туралы өзінің идеясы сияқты айтып жүреді.
Сол күні түстен кейін Скотт Джобс пен Раскинді Марккуланың алдында бетпе-бет кездесуге шақырды. Джобс жылай бастады. Ол және Раскин тек бір нәрсеге келісті: екеуі бір-біріне жұмыс істей алмайды. Lisa жобасында Скотт Коучты жақтаған еді. Бұл жолы ол Джобстың жеңгенін дұрыс деп шешті. Ақыр соңында, Mac негізгі кампустан алыс ғимаратта орналасқан шағын даму жобасы болды, бұл Джобсты негізгі кампустан аулақ ұстауға мүмкіндік беретін еді. Раскинге демалыс алу ұсынылды. «Олар менің көңілімді аулап, маған бірдеңе істеуге мүмкіндік бергісі келді, бұл жақсы болды», — деп еске алды Джобс. «Бұл мен үшін гаражға қайта оралу сияқты болды. Менің өз тобым болды және мен бақылауда болдым».
Раскиннің қуылуы әділетсіз болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл Macintosh үшін жақсы болып шықты. Раскин жады аз, процессоры әлсіз, кассеталық таспасы бар, тінтуірі жоқ және графикасы минималды құрылғыны қалады. Джобсқа қарағанда, ол бағаны 1000 долларға жақын ұстай алар еді және бұл Apple-ге нарық үлесін жеңіп алуға көмектесуі мүмкін еді. Бірақ ол Джобстың жасағанын — дербес компьютерді өзгертетін машинаны жасап, нарыққа шығаруды жүзеге асыра алмас еді. Шын мәнінде, біз таңдалмаған жолдың қайда апарғанын көре аламыз. Раскинді Canon өзі қалаған машинаны жасау үшін жалдады. «Бұл Canon Cat болды және ол толық сәтсіздікке ұшырады», — деді Аткинсон. «Оны ешкім қаламады. Стив Mac-ты Lisa-ның ықшам нұсқасына айналдырған кезде, ол оны тұтынушылық электронды құрылғы емес, есептеу платформасына айналдырды».
Texaco мұнаралары
Раскин кеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Джобс Apple II командасының жас инженері Энди Херцфельдтің жұмыс орнына келді. Оның жүзі періштедей, ал мінезі досы Баррел Смитке ұқсас тентектеу еді. Херцфельд әріптестерінің көбі Джобстан қорқатынын еске алды, «өйткені оның кенеттен ашуланатын ұстамалары және бәріне өз ойын ашық айтуға бейімділігі бар еді, ал ол ойлар көбінесе жағымды болмайтын». Бірақ Херцфельд оған қызығушылық танытты. «Сен мықтысың ба?» — деп сұрады Джобс кірген бойда. «Біз Mac командасында тек өте мықты адамдардың жұмыс істегенін қалаймыз, ал мен сенің жеткілікті деңгейде жақсы екеніңе сенімді емеспін». Херцфельд қалай жауап беру керектігін білді. «Мен оған иә, мен өзімді өте жақсымын деп ойлаймын дедім».
Джобс кетіп қалды, ал Херцфельд жұмысына қайта кірісті. Сол күні түстен кейін ол басын көтеріп, Джобстың оның кабинкасының қабырғасынан сығалап тұрғанын көрді. «Саған жақсы жаңалығым бар», — деді ол. «Сен енді Mac командасында жұмыс істейсің. Менімен жүр».
Херцфельд Apple II өнімін аяқтау үшін тағы бір-екі күн қажет екенін айтты. «Macintosh-та жұмыс істеуден маңызды не бар?» — деп талап етті Джобс. Херцфельд Apple II DOS бағдарламасын біреуге тапсыру үшін ретке келтіру керектігін түсіндірді. «Сен мұнымен уақытыңды босқа өткізіп жатырсың!» — деп жауап берді Джобс. «Apple II кімге керек? Apple II бірнеше жылдан кейін өледі. Macintosh — Apple-дің болашағы және сен оны қазір бастайсың!» Осы сөздермен Джобс Херцфельдтің Apple II қуат сымын жұлып алды, сөйтіп ол жұмыс істеп жатқан код жоғалып кетті. «Менімен жүр», — деді Джобс. «Мен сені жаңа үстеліңе апарамын». Джобс Херцфельдті компьютерімен қоса өзінің күміс түсті Mercedes-іне салып, Macintosh кеңсесіне алып барды. «Міне, сенің жаңа үстелің», — деді ол оны Баррел Смиттің жанындағы орынға отырғызып. «Mac командасына қош келдің!» Бұл үстел Раскиндікі болатын. Шындығында, Раскин асығыс кеткені сонша, кейбір тартпалар әлі де оның заттарына, соның ішінде ұшақ модельдеріне толы еді.
Джобстың 1981 жылдың көктемінде адамдарды өзінің көңілді қарақшылар тобына қабылдау үшін қоятын негізгі сынағы — олардың өнімге деген құштарлығын тексеру болды. Ол кейде үміткерлерді Mac прототипі матамен жабылған бөлмеге алып келіп, оны драмалық түрде ашып, бақылайтын. «Егер олардың көздері жанып, бірден тінтуірге ұмтылып, нұқып бастаса, Стив жымиып, оларды жұмысқа алатын», — деп еске алды Андреа Каннингем. «Ол олардың "Уау!" дегенін қалады».
Брюс Хорн Xerox PARC бағдарламашыларының бірі болды. Ларри Теслер сияқты достары Macintosh тобына қосылуға шешім қабылдағанда, Хорн да сонда баруды ойлады. Бірақ ол басқа компанияға қосылу үшін жақсы ұсыныс және 15 000 доллар сыйақы алды. Джобс оған жұма күні түнде қоңырау шалды. «Сен ертең таңертең Apple-ге келуің керек», — деді ол. «Мен саған көп нәрсе көрсетуім керек». Хорн келді, сөйтіп Джобс оны іліп түсті. «Стив әлемді өзгертетін осы таңғажайып құрылғыны жасауға қатты құмар болды», — деп еске алды Хорн. «Ол өзінің тұлғалық күшімен менің ойымды өзгертті». Джобс Хорнға пластиктің қалай құйылатынын және мінсіз бұрыштармен қалай сәйкес келетінін, ішіндегі тақтаның қаншалықты жақсы көрінетінін дәл көрсетті. «Ол маған бұл істің жүзеге асатынын және басынан аяғына дейін ойластырылғанын көрсеткісі келді. Уау, дедім мен, мен мұндай құштарлықты күнде көре бермеймін. Сөйтіп мен келістім».
Джобс тіпті Вознякты қайта тартуға тырысты. «Мен оның көп нәрсе істемей жүргеніне ренжідім, бірақ содан кейін, қап, оның данышпандығынсыз мен бұл жерде болмас едім ғой деп ойладым», — деді кейінірек Джобс маған. Бірақ Джобс оны Mac-қа қызықтыра бастаған кезде, Возняк Санта-Круз маңында ұшуға әрекеттеніп жатып, жаңа бір моторлы Beechcraft ұшағымен апатқа ұшырады. Ол әрең аман қалып, жартылай амнезияға ұшырады. Джобс ауруханада уақыт өткізді, бірақ Возняк сауығып кеткен соң, Apple-ден үзіліс алу уақыты келді деп шешті. Берклиді тастап кеткеннен кейін он жыл өткен соң, ол Рокки Ракун Кларк деген атпен оқуға түсіп, ақыры дипломын алуға шешім қабылдады.
Жобаны өзінікі ету үшін Джобс оны бұдан былай Раскиннің сүйікті алмасының атымен атамау керек деп шешті. Әртүрлі сұхбаттарда Джобс компьютерлерді «санаға арналған велосипед» деп атап жүрген; адамдардың велосипед жасау қабілеті оларға кондордан да тиімді қозғалуға мүмкіндік бергендей, компьютерлер жасау қабілеті де олардың санасының тиімділігін еселейтін еді. Сөйтіп, бір күні Джобс бұдан былай Macintosh «Велосипед» деп аталуы керек деп жарлық шығарды. Бұл жақсы қабылданбады. «Баррел екеуміз мұны естіген ең ақымақ нәрсе деп ойладық және жаңа атауды қолданудан үзілді-кесілді бас тарттық», — деп еске алды Херцфельд. Бір айдың ішінде бұл идея алынып тасталды.
1981 жылдың басында Mac командасы жиырма шақты адамға дейін өсті және Джобс оларға үлкенірек орын керек деп шешті. Сөйтіп ол барлығын Apple-дің негізгі кеңселерінен үш квартал жердегі қоңыр тақтайшамен қапталған екі қабатты ғимараттың екінші қабатына көшірді. Ол Texaco жанармай құю бекетінің жанында болғандықтан, «Texaco мұнаралары» деп аталып кетті. Кеңсені жандандыру үшін ол командаға стерео жүйе сатып алуды айтты. «Баррел екеуміз ол ойынан айнып қалмас бұрын, бірден жүгіріп барып, күміс түсті, кассеталық бумбокс сатып алдық», — деп еске алды Херцфельд.
Джобстың жеңісі көп ұзамай толық болды. Mac бөлімшесін басқару үшін Раскинмен билік үшін күресте жеңіске жеткеннен кейін бірнеше апта өткен соң, ол Майк Скотты Apple президенті қызметінен ығыстыруға көмектесті. Скотти барған сайын тұрақсыз болып, бірде қорқытып, бірде қамқорлық жасап жүрді. Ақырында ол қызметкерлерді қысқартудың бір кезеңін әдеттен тыс қатыгездікпен жүргізіп, таң қалдырған кезде қызметкерлер арасындағы қолдауының көбінен айырылды. Сонымен қатар, ол көз инфекцияларынан бастап нарколепсияға дейінгі түрлі ауруларға шалдыға бастады. Скотт Гавайда демалыста жүргенде, Марккула жоғары менеджерлерді жинап, оны ауыстыру керек пе деп сұрады. Олардың көпшілігі, соның ішінде Джобс пен Джон Коуч, иә деді. Сөйтіп Марккула уақытша және біршама енжар президент ретінде қызметке кірісті, ал Джобс енді Mac бөлімшесімен қалағанын істеуге толық еркіндік алғанын түсінді.
ОН БІРІНШІ ТАРАУ ШЫНДЫҚТЫ БҰРМАЛАУ ӨРІСІ
Өз ережелерімен ойнау
1984 жылғы түпнұсқа Mac командасы: Джордж Кроу, Джоанна Хоффман, Баррел Смит, Энди Херцфельд, Билл Аткинсон және Джерри Манок
Энди Херцфельд Macintosh командасына қосылғанда, ол бағдарламалық жасақтаманың басқа дизайнері Бад Трибблден әлі де атқарылуы тиіс қыруар жұмыс туралы қысқаша мәлімет алды. Джобс оның 1982 жылдың қаңтарына дейін, яғни бір жылдан аз уақыт ішінде аяқталғанын қалады. «Бұл жындылық», — деді Херцфельд. «Бұл мүмкін емес». Триббл Джобстың ешқандай қарсы фактілерді қабылдамайтынын айтты. «Жағдайды сипаттаудың ең жақсы жолы — Star Trek (Жұлдызды жол) термині», — деп түсіндірді Триббл. «Стивте шындықты бұрмалау өрісі бар». Херцфельд таң қалғанда, Триббл толықтырды. «Оның қатысуымен шындық иілгіш болады. Ол кез келген адамды кез келген нәрсеге сендіре алады. Ол жоқ кезде бұл әсер жойылады, бірақ бұл нақты кестелер құруды қиындатады».
Триббл бұл тіркесті Star Trek-тің «Хайуанаттар бағы» (Menagerie) эпизодтарынан алғанын еске алды, «онда бөгде ғаламшарлықтар таза ақыл-ой күші арқылы өздерінің жаңа әлемін жасайды». Ол бұл тіркесті мақтау әрі ескерту ретінде айтқан еді: «Стивтің бұрмалау өрісіне түсіп қалу қауіпті болды, бірақ бұл оған шындықты өзгертуге мүмкіндік берді».
Бастапқыда Херцфельд Триббл асыра сілтеп тұр деп ойлады, бірақ Джобспен екі апта жұмыс істегеннен кейін ол бұл құбылыстың қырағы бақылаушысына айналды. «Шындықты бұрмалау өрісі — харизматикалық риторикалық стильдің, қайтпас ерік-жігердің және кез келген фактіні қолдағы мақсатқа сәйкестендіруге деген құштарлықтың таңғажайып қоспасы болды», — деді ол.
Бұл күштен қорғайтын ештеңе жоқ екенін Херцфельд түсінді. «Таңқаларлығы, шындықты бұрмалау өрісі сіз оны анық біліп тұрсаңыз да әсер ететін. Біз оны жерге түсірудің (бейтараптандырудың) ықтимал әдістерін жиі талқылайтынбыз, бірақ біраз уақыттан кейін көбіміз беріліп, оны табиғи күш ретінде қабылдадық». Джобс кеңсе тоңазытқышындағы газдалған сусындарды Odwalla органикалық апельсин және сәбіз шырындарына ауыстыруға бұйрық бергеннен кейін, командадағы біреу футболкалар жасатты. Оның алдыңғы жағында «Шындықты бұрмалау өрісі», ал артында «Бәрі шырында!» деп жазылған еді.
Кейбір адамдар үшін оны шындықты бұрмалау өрісі деп атау — Джобстың өтірік айтуға бейім екенін айтудың тапқыр жолы ғана болды. Бірақ шын мәнінде бұл екіжүзділіктің күрделірек түрі еді. Ол бір нәрсені — мейлі ол әлем тарихы туралы факт болсын, мейлі жиналыста идеяны кім ұсынғаны туралы болсын — шындықты тіпті қарастырмастан мәлімдейтін. Бұл шындыққа, тек басқалар үшін ғана емес, өзі үшін де қасақана қарсы тұрудан туындады. «Ол өзін-өзі алдай алады», — деді Билл Аткинсон. «Бұл оған адамдарды өз көзқарасына сендіруге мүмкіндік берді, өйткені ол оны жеке қабылдап, бойына сіңірген».
Әрине, көптеген адамдар шындықты бұрмалайды. Джобс мұны жасағанда, бұл көбінесе бірдеңеге қол жеткізу тактикасы болатын. Джобс қаншалықты тактикалық болса, соншалықты туа біткен адал Возняк оның қаншалықты тиімді болатынына таң қалды. «Оның шындықты бұрмалауы — оның болашаққа деген қисынсыз көзқарасы болған кезде, мысалы, маған Breakout ойынын бірнеше күнде жасай аласың деп айтуы. Сіз мұның шындыққа жанаспайтынын түсінесіз, бірақ ол қандай да бір жолмен оны шындыққа айналдырады».
Mac командасының мүшелері оның шындықты бұрмалау өрісіне түскенде, олар гипноздалғандай болатын. «Ол маған Распутинді еске түсірді», — деді Деби Коулман. «Ол саған лазер сәулесін бағыттап, кірпік қақпайтын. Оның күлгін Kool-Aid (у) беріп жатқаны маңызды емес еді. Сіз оны ішетінсіз». Бірақ Возняк сияқты, ол да шындықты бұрмалау өрісінің күш беретініне сенді: Бұл Джобсқа өз командасын Xerox немесе IBM ресурстарының аз ғана бөлігімен компьютер тарихының бағытын өзгертуге шабыттандыруға мүмкіндік берді. «Бұл өзін-өзі ақтайтын бұрмалау болды», — деп мәлімдеді ол. «Сіз мүмкін еместі жасадыңыз, өйткені оның мүмкін емес екенін түсінбедіңіз».
Шындықты бұрмалаудың түп-төркінінде Джобстың ережелер оған қолданылмайды деген сенімі жатты. Оның бұған кейбір дәлелдері болды; бала кезінде ол шындықты өз қалауына қарай жиі икемдей алатын. Бүлікшілдік пен қыңырлық оның мінезіне сіңген еді. Ол өзін ерекше, таңдаулы, көзі ашық адам ретінде сезінетін. «Ол Эйнштейн, Ганди және Үндістанда кездестірген гурулар сияқты ерекше адамдар бар деп ойлайды және өзі де солардың бірі», — деді Херцфельд. «Ол мұны Крисэннге айтқан. Бірде ол маған өзінің көзі ашық (enlightened) екенін де меңзеді. Бұл Ницшеге ұқсайды». Джобс Ницшені ешқашан оқымаған, бірақ философтың билікке деген ерік-жігер және «Суперадам» (Übermensch) туралы тұжырымдамасы оған табиғи түрде келді. Ницше «Заратустра осылай деді» еңбегінде жазғандай: «Рух енді өз еркін қалайды, ал әлемнен адасқан адам енді әлемді бағындырады». Егер шындық оның еркіне сәйкес келмесе, ол оны елемейтін, мысалы, қызының туылуы кезінде жасағанындай және жылдар өткен соң, қатерлі ісік диагнозы қойылғанда жасайтынындай. Тіпті көлігіне нөмір тақпау және мүгедектерге арналған орындарға қою сияқты кішкентай күнделікті бүліктерінде де ол өзін айналасындағы шектеулерге бағынбайтындай ұстады.
Джобстың дүниетанымының тағы бір негізгі аспектісі — оның заттарды екілік (бинарлық) санаттау тәсілі. Адамдар не «көзі ашық», не «ақымақ» (asshole) болды. Олардың жұмысы не «ең жақсы», не «мүлдем қоқыс» болды. Бұл дихотомиялардың жақсы жағына түскен Mac дизайнері Билл Аткинсон бұл қандай болғанын сипаттады:
Стивтің қол астында жұмыс істеу қиын болды, өйткені құдайлар мен түкке тұрғысыздар арасында үлкен полярлық болды. Егер сіз құдай болсаңыз, сіз тұғырда тұрдыңыз және қателік жасай алмайтынсыз. Мен сияқты құдай деп саналғандар шын мәнінде пенде екенімізді, нашар инженерлік шешімдер қабылдайтынымызды және кез келген адам сияқты қателесетінімізді білетінбіз, сондықтан біз әрқашан тұғырдан құлап қалудан қорқатынбыз. Ал түкке тұрғысыздар деп саналғандар, өте көп жұмыс істейтін тамаша инженерлер, өздерінің бағаланатынына және мәртебесінен жоғары көтеріле алатынына ешқандай жол жоқ екенін сезінетін.
Бірақ бұл санаттар өзгермейтін емес еді, өйткені Джобс тез өзгере алатын. Херцфельдке шындықты бұрмалау өрісі туралы айтқанда, Триббл Джобстың жоғары вольтты айнымалы токқа ұқсау үрдісі туралы арнайы ескертті. «Оның бір нәрсені сұмдық немесе керемет деп айтуы ертең де солай ойлайтынын білдірмейді», — деп түсіндірді Триббл. «Егер сіз оған жаңа идея айтсаңыз, ол әдетте оны ақымақтық деп айтады. Бірақ содан кейін, егер оған шынымен ұнаса, тура бір аптадан кейін ол сізге келіп, сіздің идеяңызды өзі ойлап тапқандай етіп ұсынады».
Бұл пируэт техникасының батылдығы Дягилевті таң қалдырар еді. «Егер бір дәлел сендіре алмаса, ол ептілікпен басқасына ауысатын», — деді Херцфельд. «Кейде ол сіздің ұстанымыңызды кенеттен өзінікі ретінде қабылдап, бұрын басқаша ойлағанын мойындамастан, сізді тепе-теңдіктен шығарып жіберетін». Бұл Xerox PARC-тан Теслермен бірге тартылған бағдарламашы Брюс Хорнмен бірнеше рет болды. «Бір аптада мен оған ойымды айтсам, ол оны жындылық дейтін», — деп еске алды Хорн. «Келесі аптада ол келіп: "Ей, менде керемет идея бар", — дейтін, сөйтсем ол менің идеям! Сіз оған: "Стив, мен саған мұны бір апта бұрын айттым ғой", — дейсіз, ал ол: "Иә, иә, иә", — деп әрі қарай кете беретін».
Джобстың ми тізбектерінде оның ойына келетін импульсивті пікірлердің шектен тыс ауытқуларын реттейтін құрылғы жоқ сияқты еді. Сондықтан онымен қарым-қатынаста Mac командасы «төмен жиілікті сүзгі» (low pass filter) деп аталатын аудио тұжырымдаманы қабылдады. Оның кіріс деректерін өңдеу кезінде олар оның жоғары жиілікті сигналдарының амплитудасын азайтуды үйренді. Бұл деректер жиынтығын тегістеуге және оның өзгермелі көзқарастарының аз дірілдейтін жылжымалы орташа мәнін қамтамасыз етуге қызмет етті. «Оның кезектесіп экстремалды позицияларды ұстануының бірнеше циклінен кейін, — деді Херцфельд, — біз оның сигналдарын төмен жиілікте сүзуді және экстремалдарға реакция бермеуді үйрендік».
Джобстың сүзілмеген мінез-құлқы эмоционалды сезімталдықтың жоқтығынан болды ма? Жоқ. Керісінше. Ол эмоционалды түрде өте сезімтал, адамдарды оқи алатын және олардың психологиялық күшті және әлсіз жақтарын білетін. Ол күтпеген құрбанды дәл көзделген эмоционалды соққымен есеңгіретіп тастай алатын. Ол біреудің өтірік айтып тұрғанын немесе шынымен бірдеңе білетінін интуитивті түрде білетін. Бұл оны адамдарды көндіруге, сипауға, сендіруге, мақтауға және қорқытуға шебер етті. «Ол сіздің әлсіз жеріңізді, сізді не кішірейтетінін, не жиіркендіретінін дәл білу қабілетіне ие болды», — деді Джоанна Хоффман. «Бұл харизматикалық және адамдарды манипуляциялауды білетін адамдарға тән қасиет. Ол сізді езе алатынын білу сізді әлсіретеді және оның мақұлдауына мұқтаж етеді, содан кейін ол сізді көтеріп, тұғырға қойып, иемдене алады».
Энн Бауэрс Джобстың перфекционизмімен, ашуланшақтығымен және тік мінезімен күресудің сарапшысы болды. Ол Intel-де адам ресурстары жөніндегі директор болған, бірақ оның негізін қалаушы Боб Нойсқа тұрмысқа шыққаннан кейін қызметінен кеткен еді. Ол 1980 жылы Apple-ге қосылып, Джобстың ашуынан кейін араласатын тыныштандыратын ана бейнесінде қызмет етті. Ол оның кеңсесіне барып, есікті жауып, оған жайлап ақыл айтатын. «Білемін, білемін», — дейтін ол. «Олай болса, өтінемін, мұны доғар», — деп талап ететін ол. Бауэрс былай деп еске алды: «Ол біраз уақыт жақсы жүретін, содан кейін бір аптадан соң маған тағы қоңырау түсетін». Ол оның өзін әрең ұстайтынын түсінді. «Оның үлкен үміттері болды, егер адамдар оны ақтамаса, ол шыдай алмайтын. Ол өзін басқара алмайтын. Мен Стивтің неге ашуланатынын түсінетінмін және ол әдетте дұрыс болатын, бірақ бұл ауыр әсер ететін. Бұл қорқыныш факторын тудырды. Ол өзін-өзі білетін, бірақ бұл оның мінез-құлқын әрдайым өзгерте бермейтін». Джобс Бауэрс пен оның күйеуіне жақын болды және олардың Лос-Гатос-Хиллздегі үйіне ескертусіз келіп тұратын. Ол алыстан оның мотоциклінің даусын естіп: «Бүгін кешкі асқа тағы да Стив келген сияқты», — дейтін. Біраз уақыт ол және Нойс алмастырушы отбасы сияқты болды. «Ол өте ақылды және сонымен бірге өте мұқтаж еді. Оған ересек адам, әке бейнесі қажет болды, ол Боб болды, ал мен ана бейнесі сияқты болдым».
Джобстың талапшыл және жаралайтын мінез-құлқының кейбір жақсы жақтары да болды. Езіліп қалмаған адамдар күштірек болып шықты. Олар қорқыныштан да, оған ұнауға деген құштарлықтан да жақсырақ жұмыс істеді. «Оның мінез-құлқы эмоционалды түрде шаршатуы мүмкін, бірақ егер сіз аман қалсаңыз, бұл жұмыс істейді», — деді Хоффман. Сіз сондай-ақ қарсы тұра алатынсыз — кейде — және тек аман қалып қана қоймай, өркендей алатынсыз. Бұл әрдайым жұмыс істемейтін; Раскин тырысып көрді, біраз уақыт сәтті болды, содан кейін жойылды. Бірақ егер сіз сабырлы әрі сенімді болсаңыз, егер Джобс сізді бағалап, не істеп жатқаныңызды білетініңізді шешсе, ол сізді құрметтейтін. Оның жеке және кәсіби өмірінде жылдар бойы оның жақын ортасында жағымпаздардан гөрі күшті адамдар көп болды.
Mac командасы мұны білді. 1981 жылдан бастап жыл сайын олар оған қарсы тұруда ең жақсы нәтиже көрсеткен адамға сыйлық беретін. Сыйлық жартылай әзіл болды, бірақ жартылай шындық еді және Джобс бұл туралы білетін және оған ұнайтын. Джоанна Хоффман бірінші жылы жеңіске жетті. Шығыс Еуропалық босқындар отбасынан шыққан оның мінезі мен ерік-жігері күшті болды. Мысалы, бір күні ол Джобстың оның маркетингтік болжамдарын шындықты мүлдем бұрмалайтындай етіп өзгерткенін білді. Ашуланған ол оның кеңсесіне барды. «Баспалдақпен көтеріліп бара жатып, мен оның көмекшісіне пышақ алып, оның жүрегіне қадайтынымды айттым», — деді ол. Корпоративтік заңгер Аль Эйзенстат оны тоқтату үшін жүгіріп шықты. «Бірақ Стив мені тыңдап, шегінді».
Хоффман 1982 жылы тағы да сыйлықты жеңіп алды. «Мен Джоаннаға қызғанышпен қарағаным есімде, өйткені ол Стивке қарсы тұратын, ал менде әлі батылдық жоқ еді», — деді сол жылы Mac командасына қосылған Деби Коулман. «Содан кейін, 1983 жылы мен сыйлықты алдым. Мен өзің сенетін нәрсе үшін күресу керектігін үйрендім, Стив мұны құрметтейтін. Содан кейін ол мені жоғарылата бастады». Ақырында ол өндіріс бөлімінің басшысы болды.
Бір күні Джобс Аткинсонның инженерлерінің бірінің кабинкасына басып кіріп, әдеттегідей «Бұл қоқыс» деді. Аткинсон еске алғандай: «Жігіт: "Жоқ, олай емес, бұл шын мәнінде ең жақсы әдіс", — деді және Стивке жасаған инженерлік ымыраларын түсіндірді». Джобс шегінді. Аткинсон өз командасына Джобстың сөздерін аудармашы арқылы өткізуді үйретті. «Біз "Бұл қоқыс" дегенді шын мәнінде "Маған мұның неге ең жақсы әдіс екенін айт" деген сұрақ ретінде түсінуді үйрендік». Бірақ оқиғаның жалғасы болды, оны Аткинсон да ғибратты деп тапты. Ақырында инженер Джобс сынаған функцияны орындаудың одан да жақсы жолын тапты. «Ол мұны жақсырақ жасады, өйткені Стив оған сын айтты», — деді Аткинсон, — «бұл оған қарсы тұруға болатынын, бірақ сонымен бірге тыңдау керектігін көрсетеді, өйткені ол әдетте дұрыс айтады».
Джобстың тік мінезі ішінара оның перфекционизмінен және өнімді уақытында және бюджетке сай шығару үшін ымыраға келетіндерге төзімсіздігінен туындады. «Ол ымыраға келе алмайтын», — деді Аткинсон. «Егер біреу өнімін мінсіз етуге мән бермесе, ол ақымақ (bozo) болатын». Мысалы, 1981 жылдың сәуірінде Батыс жағалаудағы компьютерлік жәрмеңкеде Адам Осборн алғашқы шынайы портативті дербес компьютерді шығарды. Ол керемет емес еді — оның бес дюймдік экраны және жады аз болды — бірақ ол жеткілікті деңгейде жақсы жұмыс істеді. Осборн атақты сөзінде: «Жеткіліктілік — қанағаттанарлық. Қалғанының бәрі артық», — деп мәлімдеді. Джобс бұл тәсілді моральдық тұрғыдан жиіркенішті деп тапты және ол бірнеше күн бойы Осборнды келеке етті. «Бұл жігіт жай ғана түсінбейді», — деп Джобс Apple дәліздерін кезіп жүріп қайталай берді. «Ол өнер жасап жатқан жоқ, ол қоқыс жасап жатыр».
Бір күні Джобс Macintosh операциялық жүйесінде жұмыс істеп жатқан инженер Ларри Кеньонның кабинкасына келіп, оның қосылуы тым ұзақ уақыт алатынына шағымданды. Кеньон түсіндіре бастады, бірақ Джобс оның сөзін бөліп жіберді. «Егер бұл адам өмірін сақтап қалатын болса, жүктеу уақытын он секундқа қысқартудың жолын табар ма едің?» — деп сұрады ол. Кеньон мүмкін екенін айтты. Джобс тақтаға барып, егер Mac-ты бес миллион адам қолданса және оны қосу күн сайын қосымша он секунд алса, бұл жылына шамамен үш жүз миллион сағатты құрайтынын, бұл жылына кем дегенде жүз адамның өмірін сақтап қалумен тең екенін көрсетті. «Ларри қатты әсерленді және бірнеше аптадан кейін ол қайтып келді, сөйтіп ол жиырма сегіз секундқа тезірек жүктелді», — деп еске алды Аткинсон. «Стивтің үлкен суретті көрсету арқылы ынталандыру тәсілі бар еді».
Нәтижесінде Macintosh командасы Джобстың тек табысты емес, керемет өнім жасауға деген құштарлығымен бөлісті. «Джобс өзін суретшімін деп санады және ол дизайн тобын да солай ойлауға шақырды», — деді Херцфельд. «Мақсат ешқашан бәсекелестерді жеңу немесе көп ақша табу болмады. Мақсат — мүмкін болатын ең керемет нәрсені немесе тіпті одан да керемет нәрсені жасау болды». Бірде ол команданы Манхэттендегі Метрополитен мұражайына Тиффани шыны көрмесін көруге алып барды, өйткені ол олардың Луи Тиффанидің жаппай өндіруге болатын керемет өнер туындыларын жасау үлгісінен үйрене алатынына сенді. Бад Триббл былай деп еске алды: «Біз өзімізге: "Ей, егер біз өмірімізде бірдеңе жасайтын болсақ, оны әдемі етіп жасайық", — дедік».
Оның барлық дауылды және қорлайтын мінез-құлқы қажет пе еді? Мүмкін жоқ, және бұл ақталмайды да. Оның командасын ынталандырудың басқа жолдары бар еді. Macintosh керемет болып шықса да, Джобстың асығыс араласуына байланысты ол кестеден әлдеқайда кешігіп, бюджеттен асып кетті. Сондай-ақ, адамдардың сезімдері қорланып, команданың көп бөлігінің күйіп кетуіне әкелді. «Стивтің үлесін оның адамдарды қорқытқаны туралы соншалықты көп әңгімелерсіз-ақ қосуға болар еді», — деді Возняк. «Маған шыдамдырақ болу және соншалықты көп қақтығыспау ұнайды. Менің ойымша, компания жақсы отбасы бола алады. Егер Macintosh жобасы менің жолыммен жүргізілгенде, бәрі былыққа айналуы мүмкін еді. Бірақ менің ойымша, егер бұл екеуміздің стильдеріміздің қоспасы болғанда, бұл Стивтің жасағанынан жақсырақ болар еді».
Бірақ Джобстың стилі рухты түсірсе де, ол таңқаларлықтай шабыттандыратын еді. Ол Apple қызметкерлеріне жаңашыл өнімдер жасауға деген тұрақты құштарлықты және мүмкін емес болып көрінетін нәрсені орындай алатынына деген сенімді ұялатты. Олар «Аптасына 90 сағат және бұл маған ұнайды!» деп жазылған футболкалар жасатты. Джобстан қорқу мен оны таң қалдыруға деген өте күшті ұмтылыстың аралас сезімімен олар өз үміттерінен асып түсті. «Мен жылдар бойы шынымен жақсы адамдар болған кезде оларды еркелетудің қажеті жоқ екенін түсіндім», — деп түсіндірді кейінірек Джобс. «Олардан керемет нәрселерді күту арқылы сіз оларды керемет нәрселер жасауға итермелей аласыз. Түпнұсқа Mac командасы маған A-плюс ойыншылары бірге жұмыс істегенді ұнататынын және егер сіз B деңгейіндегі жұмысқа төзсеңіз, оларға ұнамайтынын үйретті. Сол Mac командасының кез келген мүшесінен сұраңыз. Олар сізге мұның азапқа тұрарлық болғанын айтады».
Олардың көпшілігі келіседі. «Ол жиналыста: "Сен ақымақсың, ешқашан ештеңені дұрыс істемейсің", — деп айқайлайтын», — деп еске алды Деби Коулман. «Бұл сағат сайын болатын оқиға сияқты еді. Дегенмен, мен өзімді онымен жұмыс істеген әлемдегі ең бақытты адаммын деп санаймын».
ОН ЕКІНШІ ТАРАУ ДИЗАЙН
Нағыз суретшілер қарапайымдатады
Баухаус эстетикасы
Эйхлер үйлерінде өскен балалардың көпшілігінен айырмашылығы, Джобс олардың не екенін және неге соншалықты керемет екенін білді. Оған бұқараға арналған қарапайым және таза модернизм ұғымы ұнады. Ол сондай-ақ әкесінің әртүрлі көліктердің сәндеу қыр-сырын сипаттағанын тыңдағанды жақсы көретін. Сондықтан Apple-де басынан бастап ол керемет өнеркәсіптік дизайн — түрлі-түсті қарапайым логотип, Apple II-ге арналған тегіс корпус — компанияны ерекшелендіретініне және оның өнімдерін айрықша ететініне сенді.
Компанияның отбасылық гараждан көшкеннен кейінгі алғашқы кеңсесі Sony сату кеңсесімен бөлісетін шағын ғимаратта болды. Sony өзінің қолтаңба стилімен және есте қаларлық өнім дизайнымен танымал еді, сондықтан Джобс маркетингтік материалдарды зерттеу үшін соғып тұратын. «Ол үсті-басы алқам-салқам болып кіріп, өнім брошюраларын сипалап, дизайн ерекшеліктерін көрсететін», — деді онда жұмыс істеген Дэн'л Левин. «Ара-тұра ол: "Мына брошюраны алсам бола ма?" — деп сұрайтын». 1980 жылға қарай ол Левинді жұмысқа алды.
Оның Sony-дің қараңғы, индустриалды көрінісіне деген сүйіспеншілігі 1981 жылдың маусымында, ол Аспендегі жыл сайынғы Халықаралық дизайн конференциясына қатыса бастаған кезде бәсеңдеді. Сол жылы кездесу итальяндық стильге арналды және онда сәулетші-дизайнер Марио Беллини, кинорежиссер Бернардо Бертолуччи, автокөлік жасаушы Серджио Пининфарина және Fiat мұрагері әрі саясаткер Сюзанна Аньелли қатысты. «Мен итальяндық дизайнерлерді Breaking Away фильміндегі бала итальяндық байкерлерді қастерлегендей қастерлей бастадым», — деп еске алды Джобс, — «сондықтан бұл таңғажайып шабыт болды».
Аспенде ол Аспен институтының кампусындағы ғимараттарда, тұрғын үй люкстерінде, sans serif қаріптік типографиясында және жиһаздарда көрініс тапқан Герберт Байер қастерлеген Баухаус қозғалысының үнемді және функционалды дизайн философиясымен танысты. Тәлімгерлері Вальтер Гропиус пен Людвиг Мис ван дер Роэ сияқты, Байер бейнелеу өнері мен қолданбалы өнеркәсіптік дизайн арасында ешқандай айырмашылық болмауы керек деп есептеді. Баухаус қолдаған модернистік Халықаралық стиль...
...дизайн қарапайым, бірақ мәнерлі рухқа ие болуы керек деп үйретті. Ол таза сызықтар мен пішіндерді қолдану арқылы ұтымдылық пен функционалдылыққа баса назар аударды. Мис пен Гропиус уағыздаған қағидалардың арасында «Құдай егжей-тегжейде» және «Аз — бұл көп» (Less is more) болды. Эйхлер үйлеріндегідей, көркемдік сезімталдық жаппай өндіріс мүмкіндігімен біріктірілді.
Джобс Баухаус стилін қабылдағанын 1983 жылғы дизайн конференциясында сөйлеген сөзінде жария түрде талқылады, оның тақырыбы «Болашақ бұрынғыдай емес» болды. Ол Баухаус қарапайымдылығының пайдасына Sony стилінің өтетінін болжады. «Өнеркәсіптік дизайнның қазіргі толқыны — Sony-дің жоғары технологиялық көрінісі, ол сұр металл түсті, мүмкін қараға боялған, оған біртүрлі нәрселер жасалған», — деді ол. «Мұны істеу оңай. Бірақ бұл керемет емес». Ол өнімдердің функциясы мен табиғатына көбірек сәйкес келетін Баухаустан туындаған баламаны ұсынды. «Біз өнімдерді жоғары технологиялық етеміз және оларды таза етіп қаптаймыз, сонда сіз олардың жоғары технологиялық екенін білесіз. Біз оларды шағын қаптамаға сыйғызамыз, содан кейін біз оларды Braun электроникасы сияқты әдемі және ақ жасай аламыз».
Ол Apple өнімдерінің таза және қарапайым болатынын бірнеше рет атап өтті. «Біз оларды Sony сияқты қара, қара, қара, қара ауыр өнеркәсіптік көріністен гөрі, жоғары технологиялық екендігі туралы жарқын, таза және шынайы етеміз», — деп уағыздады ол. «Бұл біздің тәсіліміз. Өте қарапайым және біз шынымен де Қазіргі заманғы өнер мұражайының сапасына ұмтыламыз. Біздің компанияны басқаруымыз, өнім дизайны, жарнама, мұның бәрі мынаған келіп тіреледі: Оны қарапайым етейік. Шынымен қарапайым». Apple-дің дизайн мантрасы оның алғашқы брошюрасында көрсетілгендей болып қалды: «Қарапайымдылық — ең жоғары талғампаздық».
Джобс дизайнның қарапайымдылығы өнімдерді пайдалануды жеңілдетумен байланысты болуы керек деп есептеді. Бұл мақсаттар әрдайым бірге жүре бермейді. Кейде дизайнның тегіс және қарапайым болғаны сонша, пайдаланушы оны қорқынышты немесе шарлауға ыңғайсыз деп табуы мүмкін. «Біздің дизайндағы басты нәрсе — біз заттарды интуитивті түрде айқын етуіміз керек», — деді Джобс дизайн білгірлеріне. Мысалы, ол Macintosh үшін жасап жатқан жұмыс үстелі метафорасын мақтады. «Адамдар жұмыс үстелімен интуитивті түрде қалай жұмыс істеу керектігін біледі. Егер сіз кеңсеге кірсеңіз, үстелде қағаздар жатады. Ең үстіндегісі — ең маңыздысы. Адамдар басымдықты қалай ауыстыру керектігін біледі. Компьютерлерімізді жұмыс үстелі сияқты метафораларға негіздеуіміздің бір себебі — біз адамдарда бар тәжірибені қолдана аламыз».
Сол сәрсенбі күні түстен кейін Джобспен бір уақытта, бірақ кішірек семинар бөлмесінде жиырма үш жастағы Майя Лин сөз сөйледі. Ол өткен қарашада Вашингтонда Вьетнам ардагерлеріне арналған мемориалы ашылған кезде атаққа ие болған еді. Олар жақын достасып кетті және Джобс оны Apple-ге шақырды. «Мен Стивпен бір апта жұмыс істеуге келдім», — деп еске алды Лин. «Мен одан: "Неге компьютерлер қолапайсыз теледидарларға ұқсайды? Неге жұқа бірдеңе жасамайсың? Неге жалпақ ноутбук жасамасқа?" — деп сұрадым». Джобс технология дайын болған кезде бұл шынымен оның мақсаты екенін айтты.
Сол кезде өнеркәсіптік дизайн саласында көп қызықты нәрсе болып жатқан жоқ деп есептеді Джобс. Оның Ричард Саппер шамы бар еді, ол оған тәнті болатын, сондай-ақ Чарльз бен Рэй Имстің жиһаздары мен Дитер Рамстың Braun өнімдерін ұнататын. Бірақ Раймонд Лоуи мен Герберт Байер сияқты өнеркәсіптік дизайн әлеміне қуат беретін алып тұлғалар жоқ еді. «Өнеркәсіптік дизайнда, әсіресе Кремний алқабында көп нәрсе болып жатқан жоқ еді және Стив мұны өзгертуге өте құштар болды», — деді Лин. «Оның дизайн сезімталдығы тегіс, бірақ жылтыр емес және ол ойнақы. Ол минимализмді қабылдады, бұл оның қарапайымдылыққа деген Дзен құлшынысынан туындады, бірақ ол мұның өнімдерін суық етуіне жол бермеді. Олар көңілді болып қалды. Ол дизайнға құмар және өте байсалды, бірақ сонымен бірге ойын сезімі де бар».
Джобстың дизайн сезімталдығы дамыған сайын, ол жапондық стильге ерекше қызыға бастады және Иссей Мияке және И.М. Пей сияқты оның жұлдыздарымен араласа бастады. Оның буддистік жаттығулары үлкен әсер етті. «Мен буддизмді, әсіресе жапондық Дзен буддизмін эстетикалық тұрғыдан керемет деп таптым», — деді ол. «Мен көрген ең керемет нәрсе — Киото айналасындағы бақтар. Мен сол мәдениеттің жасағанына қатты әсерлендім және бұл тікелей Дзен буддизмінен».
Porsche сияқты
Джеф Раскиннің Macintosh-қа қатысты көзқарасы бойынша, ол қорап тәрізді қол жүгі чемоданына ұқсауы керек еді, ол пернетақтаны алдыңғы экранның үстіне қайыру арқылы жабылатын. Джобс жобаны қолға алған кезде, ол үстелде көп орын алмайтын ерекше дизайн үшін тасымалдану мүмкіндігін құрбан етуді шешті. Ол телефон анықтамалығын тастай салып, инженерлердің үрейін ұшырып, оның ізі одан үлкен болмауы керек деп мәлімдеді. Сөйтіп оның Джерри Манок пен Терри Оямадан тұратын дизайн тобы экраны компьютер қорабының үстінде орналасқан, пернетақтасы бөлек болатын идеялармен жұмыс істей бастады.
Бір күні 1981 жылдың наурызында Энди Херцфельд кешкі астан кеңсеге қайтып келіп, Джобстың шығармашылық қызметтер жөніндегі директор Джеймс Ферриспен бірге жалғыз Mac прототипінің үстінде қызу талқылау жүргізіп жатқанын көрді. «Бізге оның Volkswagen Beetle сияқты сәннен шықпайтын классикалық көрінісі болуы керек», — деді Джобс. Әкесінен ол классикалық көліктердің контурларын бағалауды үйренген еді.
«Жоқ, бұл дұрыс емес», — деп жауап берді Феррис. «Сызықтар Ferrari сияқты тартымды болуы керек».
«Ferrari емес, бұл да дұрыс емес», — деп қарсы шықты Джобс. «Ол Porsche-ге көбірек ұқсауы керек!» Сол кезде Джобстың Porsche 928 көлігі бар еді. Билл Аткинсон демалыс күндерінің бірінде келгенде, Джобс оны көлікті тамашалау үшін сыртқа алып шықты. «Ұлы өнер талғамды созады (кеңейтеді), ол талғамға ілеспейді», — деді ол Аткинсонға. Ол сондай-ақ Mercedes дизайнына тәнті болды. «Жылдар өте олар сызықтарды жұмсартты, бірақ бөлшектерді айқындады», — деді ол бір күні автотұрақты аралап жүріп. «Біз Macintosh-пен де солай істеуіміз керек».
Ояма алдын ала дизайнды сызып, гипс моделін жасатты. Mac командасы ашылу салтанатына жиналып, өз ойларын білдірді. Херцфельд оны «сүйкімді» деді. Басқалары да риза сияқты болды. Содан кейін Джобс сынның астына алды. «Бұл тым қорап тәрізді, ол иілген болуы керек. Бірінші қиғаштың радиусы үлкенірек болуы керек және маған қиғаштың өлшемі ұнамайды». Өнеркәсіптік дизайн жаргонын жаңа меңгерген Джобс компьютердің жақтарын қосатын бұрыштық немесе иілген жиекті меңзеп тұрған еді. Бірақ содан кейін ол керемет мақтау айтты. «Бұл бастамасы», — деді ол.
Әр ай сайын Манок пен Ояма Джобстың алдыңғы сындарына негізделген жаңа нұсқаны ұсынатын. Соңғы гипс моделі салтанатты түрде ашылып, оның жанына алдыңғы барлық әрекеттер тізіліп қойылатын. Бұл оларға дизайнның эволюциясын бағалауға көмектесіп қана қоймай, Джобстың ұсыныстарының бірі еленбеді деп талап етуіне жол бермейтін. «Төртінші модельге келгенде, мен оны үшіншісінен әрең ажырататынмын», — деді Херцфельд, — «бірақ Стив әрқашан сыни және шешімді болды, мен әрең байқайтын бөлшекті жақсы көретінін немесе жек көретінін айтатын».
Бір демалыс күні Джобс Пало-Альтодағы Macy's дүкеніне барып, тағы да тұрмыстық техниканы, әсіресе Cuisinart-ты зерттеуге уақыт бөлді. Ол дүйсенбі күні Mac кеңсесіне кіріп келіп, дизайн тобынан біреуін сатып алуды сұрады және оның сызықтарына, қисықтарына және қиғаштарына негізделген көптеген жаңа ұсыныстар жасады.
Джобс машинаның достық пейілді көрінуі керектігін талап етуден танбады. Нәтижесінде ол адамның бет-әлпетіне ұқсас болып өзгерді. Экранның астына орнатылған дискі енгізгіші бар құрылғы көптеген компьютерлерге қарағанда биік және тар болып, басты меңзейтін. Негізге жақын ойық жұмсақ иекті еске түсірді, ал Джобс Lisa-ны сәл тартымсыз ететін неандертальдық маңдайды болдырмау үшін жоғарғы жағындағы пластик жолақты тарылтты. Apple корпусының дизайнына патент Стив Джобстың, сондай-ақ Манок пен Ояманың атына берілді. «Стив сызықтардың ешқайсысын сызбаса да, оның идеялары мен шабыты дизайнды осындай етті», — деді кейінірек Ояма. «Шынымды айтсам, Стив айтқанға дейін біз компьютердің "достық пейілді" болуы нені білдіретінін білмедік».
Джобс экранда не пайда болатынының сыртқы түріне де дәл сондай құштарлықпен қарады. Бір күні Билл Аткинсон Texaco мұнараларына қатты қуанып кіріп келді. Ол экранда шеңберлер мен сопақшаларды тез сызатын тамаша алгоритм ойлап тапқан еді. Шеңберлерді жасауға арналған математика әдетте шаршы түбірлерді есептеуді қажет ететін, ал 68000 микропроцессоры оны қолдамайтын. Бірақ Аткинсон тақ сандар тізбегінің қосындысы толық квадраттар тізбегін беретініне негізделген (мысалы, 1 + 3 = 4, 1 + 3 + 5 = 9 және т.б.) айналма жолды тапты. Херцфельд Аткинсон демосын қосқанда, Джобстан басқасының бәрі таң қалғанын еске алды. «Жарайды, шеңберлер мен сопақшалар жақсы», — деді ол, — «бірақ бұрыштары дөңгеленген тіктөртбұрыштарды сызу туралы не айтасың?»
«Менің ойымша, бізге бұл шынымен қажет емес», — деді Аткинсон, мұны істеу мүмкін емес дерлік екенін түсіндіріп. «Мен графикалық процедураларды ықшам ұстағым келді және оларды шынымен қажет болатын примитивтермен шектегім келді», — деп еске алды ол.
«Бұрыштары дөңгеленген тіктөртбұрыштар барлық жерде!» — деді Джобс орнынан атып тұрып және қыза түсіп. «Мына бөлмеге қарашы!» Ол тақтаны, үстелдің үстін және бұрыштары дөңгеленген тіктөртбұрышты басқа заттарды көрсетті. «Ал сыртқа қарашы, одан да көп, қайда қарасаң да бар!» Ол Аткинсонды серуенге сүйреп шығып, көлік терезелерін, билбордтарды және көше белгілерін көрсетті. «Үш кварталдың ішінде біз он жеті мысал таптық», — деді Джобс. «Мен оларды ол толық сенгенше барлық жерден көрсете бастадым».
«Ақыры ол "Тұраққа қоюға болмайды" белгісіне жеткенде, мен: "Жарайды, сенікі дұрыс, мен берілдім. Бізге примитив ретінде бұрыштары дөңгеленген тіктөртбұрыш қажет!" — дедім».
Херцфельд былай деп еске алды: «Билл келесі күні түстен кейін Texaco Towers ғимаратына жүзі бал-бұл жанып оралды. Оның демо-нұсқасы енді бұрыштары дөңгеленген тіктөртбұрыштарды көз ілеспес жылдамдықпен салып жатты». Lisa мен Mac компьютерлеріндегі, сондай-ақ кейінгі барлық дерлік компьютерлердегі диалогтық терезелер мен терезелер дөңгеленген бұрыштармен көрсетілетін болды.
Рид колледжінде қатысқан каллиграфия сабағында Джобс қаріптерді (шрифттерді), олардың serif (кертікті) және sans serif (кертіксіз) нұсқаларын, пропорционалды аралықтар мен жоларалық интервалдарды жақсы көріп қалған еді. «Біз алғашқы Macintosh компьютерін жобалап жатқанда, мұның бәрі есіме қайта оралды», — деді ол кейінірек сол сабақ туралы. Mac bitmapped (нүктелі-графикалық) болғандықтан, талғампаз стильден бастап ерекше түрлеріне дейін сан алуан қаріптерді ойлап тауып, оларды экранда пиксель арқылы көрсету мүмкін болды.
Бұл қаріптерді жасау үшін Херцфельд Филадельфия маңындағы орта мектепте бірге оқыған досы Сьюзан Карені жұмысқа тартты. Олар қаріптерді Филадельфияның қала маңындағы пойыздарының аялдамаларына сәйкес атады: Овербрук, Мерион, Ардмор және Роузмонт. Джобсқа бұл процесс қатты ұнады. Бір күні түстен кейін ол келіп, қаріп атауларына қатысты ойға шомды. Ол: «Бұлар ешкім естімеген кішкентай қалашықтар ғой», — деп шағымданды. «Олар әлемдік деңгейдегі қалалар болуы керек!» Сөйтіп, қаріптер Чикаго, Нью-Йорк, Женева, Лондон, Сан-Франциско, Торонто және Венеция деп өзгертілді.
Марккула және басқалары Джобстың типографияға деген құмарлығын ешқашан толық түсіне алмады. «Оның қаріптер туралы білімі таңқаларлық еді және ол керемет қаріптердің болуын талап етіп отырып алды», — деп еске алды Марккула. «Мен үнемі: "Қаріптер дейсің бе?!? Біздің бұдан маңыздырақ шаруаларымыз жоқ па?" деп айтатынмын». Шын мәнінде, Macintosh қаріптерінің тамаша жиынтығы лазерлік принтермен және керемет графикалық мүмкіндіктермен үйлескенде, desktop publishing (үстел үсті баспа ісі) индустриясын іске қосуға көмектесіп, Apple кірісіне үлкен пайда әкелді. Сондай-ақ, бұл мектеп журналистерінен бастап ата-аналар комитетінің хабаршыларын шығаратын аналарға дейінгі қарапайым адамдарды қаріптер әлемімен таныстырды; бұрын бұл тек баспагерлерге, тәжірибелі редакторларға және сияға былғанған басқа да мамандарға ғана тән ерекше қуаныш болатын.
Каре сонымен қатар графикалық интерфейстерді анықтауға көмектескен файлдарды жоюға арналған себет сияқты белгішелерді (икондарды) жасап шығарды. Ол және Джобс тез тіл табысты, өйткені екеуі де қарапайымдылыққа ұмтылатын және Mac-ты ерекше тартымды еткісі келетін. «Ол әдетте күннің соңында келетін», — деді Каре. «Ол әрқашан жаңалықтарды білгісі келетін және оның талғамы мен визуалды детальдарды сезіну қабілеті әрдайым жоғары болды». Кейде ол жексенбі күні таңертең келетін, сондықтан Каре сол уақытта жұмыста болуға тырысатын. Ара-тұра ол қиындықтарға тап болатын. Джобс тышқанды басу жылдамдығын арттыруға арналған қоян бейнесіндегі белгішенің бір нұсқасын қабылдамай, бұл үлпілдек жануар «тым гей сияқты» көрінеді деді.
Джобс терезелер мен құжаттардың жоғарғы жағындағы тақырып жолақтарына да дәл сондай назар аударды. Ол Аткинсон мен Кареге олардың сыртқы түріне қатысты уайымдап, қайта-қайта өзгерткізді. Оған Lisa-дағы жолақтар ұнамады, өйткені олар тым қара және дөрекі еді. Ол Mac-тағы жолақтардың тегіс, жіңішке сызықтары болғанын қалады. «Ол риза болғанға дейін біз тақырып жолағының жиырма түрлі дизайнын жасап шыққан шығармыз», — деп еске алды Аткинсон. Бірде Каре мен Аткинсон маңыздырақ істер тұрғанда, тақырып жолағындағы кішкентай өзгерістерге тым көп уақыт жұмсатып жатқандарына шағымданды. Джобс ашуға мінді. «Сендер мұны күнде көретіндеріңді елестете аласыңдар ма?» — деп айқайлады ол. «Бұл жай ғана ұсақ-түйек емес, бұл біз дұрыс жасауға тиіс нәрсе».
Крис Эспиноса Джобстың дизайн талаптары мен бәрін бақылауда ұстау әдетін қанағаттандырудың бір жолын тапты. Гараждағы күндерден бері Возняктың жас шәкірттерінің бірі болған Эспиносаны Джобс Берклидегі оқуын тастауға көндірген еді; Джобс оған оқуға әрқашан мүмкіндік болатынын, бірақ Mac-пен жұмыс істеу мүмкіндігі тек бір рет берілетінін айтқан болатын. Өз бетінше ол компьютерге арналған калькуляторды жобалауды шешті. «Крис калькуляторды Стивке көрсеткенде, бәріміз жиналып, Стивтің реакциясын күтіп, демімізді ішімізге тарттық», — деп еске алды Херцфельд.
«Жарайды, бастамасы жаман емес», — деді Джобс, — «бірақ негізінен, бұл нашар. Фон түсі тым қою, кейбір сызықтардың қалыңдығы дұрыс емес және түймелер тым үлкен». Эспиноса Джобстың сынына жауап ретінде оны күн сайын жетілдіріп отырды, бірақ әр жаңа нұсқа сайын жаңа сындар айтылды. Ақыры, бір күні түстен кейін Джобс келгенде, Эспиноса өзінің керемет шешімін ұсынды: «Стив Джобстың "Өз калькуляторыңды құрастыр" жинағы». Бұл пайдаланушыға сызықтардың қалыңдығын, түймелердің өлшемін, көлеңкелеуді, фонды және басқа атрибуттарды өзгерту арқылы калькулятордың сыртқы түрін баптап, жекелендіруге мүмкіндік берді. Күлудің орнына, Джобс бірден іске кірісіп, сыртқы түрін өз талғамына сай етіп өзгерте бастады. Шамамен он минуттан кейін ол өзіне ұнайтын нұсқаны жасап шығарды. Таңқаларлық емес, дәл осы дизайн Mac-пен бірге шығарылып, он бес жыл бойы стандарт болып қалды.
Snow White (Ақшақар)
Оның назары Macintosh-та болғанымен, Джобс барлық Apple өнімдері үшін бірыңғай дизайн тілін жасағысы келді. Сондықтан ол Дитер Рамс Braun компаниясы үшін кім болса, Apple үшін сондай болатын әлемдік деңгейдегі дизайнерді таңдауға байқау жариялады. Жобаның кодтық атауы «Ақшақар» (Snow White) болды, бұл оның түске деген қалауынан емес, жобаланатын өнімдердің жеті гномның атымен аталуына байланысты еді. Жеңімпаз Sony компаниясының Trinitron теледидарларының сыртқы түріне жауапты болған неміс дизайнеры Хартмут Эсслингер болды. Джобс онымен кездесу үшін Баварияның Қара орман аймағына ұшып барды және Эсслингердің құлшынысына ғана емес, сонымен қатар оның Mercedes көлігін сағатына жүз мильден астам жылдамдықпен айдайтын жігерлілігіне де тәнті болды.
Эсслингер неміс болса да, Apple-дің ДНҚ-сында «Америкада туылған ген» болуы керектігін, ол «Голливуд пен музыкадан, аздаған бүліктен және табиғи сексуалдылықтан» шабыт алған «Калифорниялық жаһандық» көріністі тудыруы тиіс екенін ұсынды. Оның жетекші қағидасы «Пішін эмоцияға бағынады» (Form follows emotion) болды, бұл «Пішін қызметке бағынады» (Form follows function) деген танымал қағиданың өзгертілген нұсқасы еді. Ол тұжырымдаманы көрсету үшін өнімдердің қырық моделін жасады, ал Джобс оларды көргенде: «Иә, міне, осы!» — деп жар салды. Apple IIc үшін бірден қабылданған Snow White стилі ақ корпустармен, тығыз дөңгеленген қисықтармен және желдету мен сәндеуге арналған жіңішке ойық сызықтармен ерекшеленді. Джобс Эсслингерге Калифорнияға көшу шартымен келісімшарт ұсынды. Олар қол алысты және Эсслингердің қарапайым емес сөздерімен айтқанда, «бұл қол алысу өнеркәсіптік дизайн тарихындағы ең шешуші ынтымақтастықтардың бірін бастады».
Эсслингердің <span data-term="true">frogdesign</span> фирмасы 1983 жылдың ортасында Пало-Альтода ашылып, Apple-мен жұмыс істеу үшін жылына 1,2 миллион долларлық келісімшартқа отырды және содан бері әрбір Apple өнімінде «Калифорнияда жобаланған» (Designed in California) деген мақтанышты жазу бар.
Джобс әкесінен нағыз шеберліктің белгісі — тіпті жасырын қалатын бөліктердің де әдемі жасалуын қамтамасыз ету екенін үйренген еді. Бұл философияның ең шектен шыққан және айқын көріністерінің бірі ол Macintosh-тың тереңінде чиптер мен басқа компоненттерді ұстап тұратын баспа платасын тексерген кезде болды. Тұтынушы оны ешқашан көрмейтін еді, бірақ Джобс оны эстетикалық тұрғыдан сынай бастады. «Бұл бөлігі шынымен әдемі екен», — деді ол. «Бірақ жад чиптеріне қараңдаршы. Бұл ұсқынсыз. Сызықтар бір-біріне тым жақын орналасқан».
Жаңа инженерлердің бірі сөзін бөліп, мұның не маңызы бар екенін сұрады. «Ең бастысы — оның қаншалықты жақсы жұмыс істейтіні. ДК платасын ешкім көрмейді ғой». Джобс әдеттегідей жауап қатты. «Мен оның қораптың ішінде болса да, мүмкіндігінше әдемі болғанын қалаймын. Керемет ағаш ұстасы шкафтың артқы жағына, оны ешкім көрмейтін болса да, нашар ағашты пайдаланбайды». Бірнеше жылдан кейін, Macintosh шыққан соң берген сұхбатында Джобс әкесінен алған сол сабақты тағы да қайталады: «Егер сіз әдемі комод жасап жатқан ағаш ұстасы болсаңыз, артқы жағы қабырғаға қарап тұрса да және оны ешкім көрмесе де, артқы жағына фанера қолданбайсыз. Сіз оның сол жерде екенін білесіз, сондықтан артқы жағына да әдемі ағаш бөлігін пайдаланасыз. Түнде тыныш ұйықтау үшін эстетика мен сапа басынан аяғына дейін сақталуы керек».
Майк Марккуладан ол қаптама мен презентацияның маңыздылығын үйренді. Адамдар кітапты мұқабасына қарап бағалайды, сондықтан Macintosh қорабы үшін Джобс толық түсті дизайнды таңдап, оны жақсартуға тырыса берді. «Ол жігіттерге оны елу рет қайта жасатты», — деп еске алды Джоанна Хоффманға үйленген Mac командасының мүшесі Ален Россман. «Тұтынушы оны ашқан бойда қоқысқа тастайтын еді, бірақ ол оның сыртқы түріне қатты мән берді». Россман үшін бұл тепе-теңдіктің жоқтығын көрсетті; олар жад чиптерінен ақша үнемдеуге тырысып жатқанда, қымбат қаптамаға ақша жұмсалып жатты. Бірақ Джобс үшін әрбір деталь Macintosh-ты таңғажайып ету үшін маңызды болды.
Дизайн ақыры бекітілгенде, Джобс Macintosh командасын салтанатты жиынға шақырды. «Нағыз суретшілер өз туындыларына қол қояды», — деді ол. Сөйтіп, ол сызба қағазы мен Sharpie қаламын алып шығып, барлығына өз аттарын жаздырды. Қолтаңбалар әрбір Macintosh-тың ішкі жағына ойылып жазылды. Оларды ешкім ешқашан көрмейтін еді, бірақ команда мүшелері платаның мүмкіндігінше талғампаз орналастырылғанын білгендей, өз қолтаңбаларының іште екенін білді. Джобс олардың әрқайсысын атымен бір-бірлеп шақырды. Баррел Смит бірінші болып шықты. Джобс ең соңына дейін, қалған қырық бес адамнан кейін күтті. Ол парақтың дәл ортасынан орын тауып, өз атын кіші әріптермен үлкен мәнермен жазды. Содан кейін ол шампанмен тост көтерді. «Осындай сәттер арқылы ол бізге өз жұмысымызды өнер ретінде қабылдауды үйретті», — деді Аткинсон.
ОН ҮШІНШІ ТАРАУ MAC-ТЫ ҚҰРУ
Сапардың өзі — марапат
Бәсекелестік
IBM 1981 жылдың тамызында өзінің дербес компьютерін таныстырғанда, Джобс өз командасына біреуін сатып алып, бөлшектеуді тапсырды. Олардың ортақ пікірі бойынша, ол түкке тұрғысыз еді. Крис Эспиноса оны «шала-жансар, ескірген талпыныс» деп атады және мұнда шындық бар еді. Ол ескі үлгідегі пәрмен жолының шақыруларын қолданды және нүктелі-графикалық дисплейлерді қолдамады. Apple корпоративтік технология менеджерлері жемістің атымен аталатын компаниядан гөрі IBM сияқты беделді компаниядан сатып алуды ыңғайлырақ көретінін түсінбей, менменсіп кетті. Билл Гейтс IBM PC жарияланған күні кездейсоқ Apple штаб-пәтерінде кездесуде болған еді. «Олар бұған мән бермейтін сияқты көрінді», — деді ол. «Не болғанын түсіну үшін оларға бір жыл қажет болды».
Өзінің артық сенімділігін көрсете отырып, Apple Wall Street Journal газетіне «Қош келдің, IBM. Шын айтамыз» (Welcome, IBM. Seriously) деген тақырыппен толық беттік жарнама жариялады. Бұл алдағы компьютерлік шайқасты батыл әрі бүлікшіл Apple мен истеблишмент алыбы IBM арасындағы екіжақты жарыс ретінде шебер көрсетіп, Commodore, Tandy және Osborne сияқты Apple-мен бірдей табысты жұмыс істеп жатқан компанияларды ыңғайлы түрде елеусіз қалдырды. Мансабы бойында Джобс өзін зұлым империяларға қарсы тұрған ағартушы бүлікші, қараңғылық күштерімен күресіп жатқан джедай жауынгері немесе буддист самурай ретінде көргенді ұнатты. IBM оның мінсіз қарсыласы болды. Ол алдағы шайқасты жай ғана бизнес бәсекелестігі емес, рухани күрес ретінде шебер бейнеледі. «Егер қандай да бір себептермен біз үлкен қателіктер жіберіп, IBM жеңіске жетсе, менің жеке сезімім бойынша, біз шамамен жиырма жылға компьютерлік Қараңғы ғасырларға енеміз», — деді ол сұхбат берушіге. «IBM нарық секторын бақылауға алғаннан кейін, олар әдетте инновацияны тоқтатады». Тіпті отыз жылдан кейін де, бәсекелестікті еске ала отырып, Джобс оны қасиетті жорық ретінде сипаттады: «IBM негізінен Microsoft-тың ең нашар нұсқасы болды. Олар инновация күші емес еді; олар зұлымдық күші болды. Олар AT&T, Microsoft немесе Google сияқты болды».
Өкінішке орай, Apple үшін Джобс өзінің Macintosh-ына тағы бір бәсекелесті нысанаға алды: компанияның өз Lisa компьютерін. Бұл ішінара психологиялық себептерге байланысты еді.
Оны сол топтан қуып жіберген болатын, енді ол оларды жеңгісі келді. Ол сондай-ақ салауатты бәсекелестікті өз әскерін ынталандырудың жолы деп санады. Сол себепті ол Джон Коучпен Mac Lisa-дан бұрын шығады деп 5000 долларға бәстесті. Мәселе бәсекелестіктің зиянды болып кетуінде еді. Джобс Lisa-да жұмыс істейтін баяу қимылдайтын HP инженерлеріне қарама-қарсы, өз инженерлер тобын аудандағы ең керемет жігіттер ретінде қайта-қайта сипаттады. Маңыздысы сол, ол Джеф Раскиннің арзан және қуаты аз портативті құрылғы жоспарынан бас тартып, Mac-ты графикалық қолданушы интерфейсі бар үстел үсті машинасы ретінде қайта ойластырғанда, ол Lisa-ның кішірейтілген нұсқасына айналды және нарықта оның бағасын түсіруі мүмкін еді.
Lisa-ның қолданбалы бағдарламалық жасақтамасын басқарған Ларри Теслер екі машинаны да көптеген бірдей бағдарламаларды қолданатындай етіп жобалау маңызды екенін түсінді. Сондықтан бітімгершілік орнату үшін ол Смит пен Херцфельдті Lisa жұмыс орнына келіп, Mac прототипін көрсетуге шақырды. Жиырма бес инженер келіп, сыпайы тыңдап отырғанда, презентацияның ортасында есік ашылып кетті. Бұл Lisa дизайнының көп бөлігіне жауапты, қызба мінезді инженер Рич Пейдж еді. «Macintosh Lisa-ны құртады!» — деп айқайлады ол. «Macintosh Apple-ді құртады!» Смит те, Херцфельд те жауап қатпады, сондықтан Пейдж айқайын жалғастырды. «Джобс Lisa-ны жойғысы келеді, өйткені біз оған оны басқаруға рұқсат бермедік», — деді ол жылағалы тұрғандай болып. «Ешкім Lisa сатып алмайды, өйткені олар Mac-тың келе жатқанын біледі! Бірақ сендерге бәрібір!» Ол бөлмеден атылып шығып, есікті тарс жапты, бірақ бір сәттен кейін қайта кіріп келді. «Мен мұның сендердің кінәларың емес екенін білемін», — деді ол Смит пен Херцфельдке. «Мәселе Стив Джобста. Стивке оның Apple-ді құртып жатқанын айтыңдар!»
Джобс шынымен де Macintosh-ты Lisa-ға арзан бәсекелес етіп жасады, әрі оның бағдарламалық жасақтамасы үйлесімсіз болды. Жағдайды қиындатқаны сол, екі машина да Apple II-мен үйлесімді емес еді. Apple-де жалпы басшылық болмағандықтан, Джобсты тізгіндеу мүмкін емес болды.
Басынан аяғына дейін бақылау (End-to-end Control)
Джобстың Mac-ты Lisa архитектурасымен үйлесімді етуге құлықсыздығы бәсекелестік немесе кек алудан гөрі тереңірек себептерге негізделген еді. Мұнда философиялық компонент болды, ол оның бақылауға деген құмарлығымен байланысты еді. Ол компьютер шын мәнінде керемет болуы үшін оның аппараттық және бағдарламалық жасақтамасы тығыз байланысты болуы керек деп есептеді. Компьютер басқа компьютерлерде де жұмыс істейтін бағдарламалық жасақтаманы іске қосуға ашық болғанда, ол кейбір функционалдылықты құрбан етуге мәжбүр болады. Оның ойынша, ең жақсы өнімдер — бұл бағдарламалық жасақтама аппараттық құралға және керісінше тығыз бейімделген, басынан аяғына дейін жобаланған «тұтас виджеттер». Бұл тек өз аппараттық құралында жұмыс істейтін операциялық жүйесі бар Macintosh-ты Microsoft жасап жатқан ортадан ерекшелейтін еді; Microsoft-тың операциялық жүйесін көптеген түрлі компаниялар жасаған аппараттық құралдарда қолдануға болатын.
«Джобс — өз туындыларының лайықсыз бағдарламашылар тарапынан сәтсіз өзгертілуін қаламайтын, ерік-жігері күшті, элиталық суретші», — деп түсіндірді ZDNet редакторы Дэн Фарбер. «Бұл көшеден келген біреудің Пикассоның суретіне бояу жаққанымен немесе Диланның әнінің сөзін өзгерткенімен бірдей болар еді». Кейінгі жылдары Джобстың «тұтас виджет» тәсілі iPhone, iPod және iPad-ты бәсекелестерінен ерекшелендірді. Бұл керемет өнімдерге әкелді. Бірақ бұл нарықта үстемдік ету үшін әрқашан ең жақсы стратегия бола бермеді. «Алғашқы Mac-тан бастап соңғы iPhone-ға дейін Джобстың жүйелері тұтынушылардың араласуына және өзгертуіне жол бермеу үшін әрқашан жабық болды», — деп атап өтті Cult of the Mac кітабының авторы Линдер Кани.
Джобстың қолданушы тәжірибесін бақылауға деген ұмтылысы оның Вознякпен Apple II-де слоттар (ұяшықтар) болуы керек пе деген пікірталасының өзегі болған еді; слоттар қолданушыға компьютердің аналық платасына кеңейту карталарын қосуға және сол арқылы жаңа функционалдылық қосуға мүмкіндік беретін. Сол дау-дамайда Возняк жеңген болатын: Apple II-де сегіз слот болды. Бірақ бұл жолы бұл Возняктың емес, Джобстың машинасы еді және Macintosh-та шектеулі слоттар болды. Тіпті корпусты ашып, аналық платаға қол жеткізу мүмкін емес еді. Хоббистер немесе хакерлер үшін бұл қызықсыз болды. Бірақ Джобс үшін Macintosh бұқараға арналған еді. Ол оларға бақыланатын тәжірибе ұсынғысы келді.
«Бұл оның бақылауды қалайтын тұлғасын көрсетеді», — деді 1982 жылы Джобс Texaco Towers-ке нарық стратегі ретінде жалдаған Берри Кэш. «Стив Apple II туралы айтып: "Бізде бақылау жоқ, адамдардың онымен не істеп жатқанын қарашы. Бұл мен енді ешқашан қайталамайтын қателік", — деп шағымданатын». Ол Macintosh корпусын кәдімгі бұрағышпен ашуға болмайтындай етіп арнайы құралдарды жобалауға дейін барды. «Біз мұны Apple қызметкерлерінен басқа ешкім қораптың ішіне кіре алмайтындай етіп жасаймыз», — деді ол Кэшке.
Джобс сонымен қатар Macintosh пернетақтасындағы меңзер (курсор) бағыттауыш пернелерін алып тастауды шешті. Меңзерді жылжытудың жалғыз жолы тышқанды (тінтуірді) пайдалану болды. Бұл ескі үлгідегі қолданушыларды, олар қаламаса да, «нұсқау және басу» (point-and-click) навигациясына бейімделуге мәжбүрлеудің жолы еді. Басқа өнім жасаушылардан айырмашылығы, Джобс тұтынушы әрқашан дұрыс деп санамады; егер олар тышқанды пайдалануға қарсы болса, олар қателескен болып саналатын. Оның ойынша, меңзер пернелерін алып тастаудың тағы бір артықшылығы болды: бұл сыртқы бағдарламалық жасақтаманы жасаушыларды түрлі компьютерлерге көшіруге болатын жалпылама бағдарламалық жасақтама жазудың орнына, арнайы Mac операциялық жүйесі үшін бағдарламалар жазуға мәжбүрледі. Бұл Джобсқа ұнайтын қолданбалы бағдарламалық жасақтама, операциялық жүйелер және аппараттық құрылғылар арасындағы тығыз вертикалды интеграцияны қамтамасыз етті.
Джобстың басынан аяғына дейін бақылауға деген ұмтылысы оны Apple Macintosh операциялық жүйесін басқа кеңсе жабдықтарын өндірушілерге лицензиялау және оларға Macintosh клондарын жасауға рұқсат беру туралы ұсыныстарға аллергиясы бардай қаратты. Macintosh-тың жаңа және жігерлі маркетинг директоры Майк Мюррей 1982 жылдың мамырында Джобсқа жазған құпия жазбасында лицензиялау бағдарламасын ұсынды. «Біз Macintosh қолданушы ортасының салалық стандартқа айналғанын қалаймыз», — деп жазды ол. «Әрине, мәселе мынада: қазір бұл қолданушы ортасын алу үшін Mac аппараттық құралын сатып алу керек. Бір компанияның басқа өндірушілермен бөлісуге болмайтын жалпы салалық стандартты құрып, оны сақтап қалуы сирек (немесе ешқашан) болған емес». Оның ұсынысы Macintosh операциялық жүйесін Tandy компаниясына лицензиялау болды. Tandy-дің Radio Shack дүкендері тұтынушылардың басқа түріне бағытталғандықтан, Мюррей бұл Apple сатылымына қатты зиян тигізбейді деп дәлелдеді. Бірақ Джобс мұндай жоспарға тумысынан қарсы болды. Оның тәсілі Macintosh-тың оның стандарттарына сай келетін бақыланатын орта болып қалуын білдірді, бірақ бұл сонымен қатар, Мюррей қорыққандай, IBM клондары әлемінде салалық стандарт ретінде өз орнын табуда қиындықтарға тап болатынын білдірді.
Жыл машиналары
1982 жыл аяқталып келе жатқанда, Джобс өзінің Time журналының «Жыл адамы» болатынына сенді. Ол бір күні Texaco Towers-ке журналдың Сан-Францискодағы бюросының басшысы Майкл Морицпен келіп, әріптестерін Морицке сұхбат беруге шақырды. Бірақ Джобс мұқабаға шықпады. Оның орнына журнал жыл қорытындысы бойынша «Компьютерді» таңдап, оны «Жыл машинасы» деп атады.
Негізгі мақаламен бірге Джобстың профилі берілді, ол Морицтің репортажына негізделген және әдетте журнал үшін рок-музыка тақырыбын жазатын редактор Джей Кокс жазған еді. «Өзінің жатық сату мәнерімен және алғашқы христиан шейіттері қызғанатындай соқыр сенімімен, дербес компьютердің есігін айқара ашып, оны ішке кіргізген басқа ешкім емес, дәл Стивен Джобс», — деп жариялады мақала. Бұл бай мазмұнды мақала болды, бірақ кей жерлері қатқыл еді — соншалықты қатқыл, Мориц (Apple туралы кітап жазып, кейін Дон Валентайнмен бірге Sequoia Capital венчурлық фирмасында серіктес болған соң) одан бас тартып, оның репортажы «Нью-Йорктегі рок-н-роллдың бұзылған әлемін жазумен айналысатын редактор тарапынан сүзіліп, сұйытылып және өсек-аяң бензолымен уланғанын» айтып шағымданды. Мақалада Бад Трибблдың Джобстың «шынайылықты бұрмалау өрісі» туралы сөзі келтіріліп, оның «кездесулерде кейде жылап жіберетіні» атап өтілді. Мүмкін ең жақсы дәйексөз Джеф Раскиннен келген шығар. Ол Джобс туралы: «Одан Францияның тамаша патшасы шығар еді», — деп мәлімдеді.
Джобстың өкінішіне орай, журнал оның бас тартқан қызы Лиза Бреннанның бар екенін жария етті. Ол Лиза туралы журналға Коттке айтқанын біліп, Mac тобының жұмыс орнында жарты ондаған адамның көзінше оны сөгіп тастады. «Time тілшісі менен Стивтің Лиза есімді қызы бар ма деп сұрағанда, мен "Әрине" дедім», — деп еске алды Коттке. «Достар достарына баланың әкесі екенін жоққа шығаруға жол бермейді. Мен досымның ақымақ болып, әкеліктен бас тартуына жол бермеймін. Ол қатты ашуланып, өзін қорланғандай сезінді және бәрінің көзінше менің оған опасыздық жасағанымды айтты».
Бірақ Джобсты қатты күйзелткен нәрсе — оның «Жыл адамы» болып таңдалмауы еді. Кейінірек ол маған былай деді:
Time мені «Жыл адамы» етеміз деп шешті, мен жиырма жетіде едім, сондықтан мұндай нәрселерге мән беретінмін. Мен мұны керемет деп ойладым. Олар мақала жазу үшін Майк Морицті жіберді. Біз құрдаспыз, мен өте табысты болдым, ал оның қызғанышы мен қырсықтығын байқадым. Ол мені қаралайтын сұмдық мақала жазды. Нью-Йорктегі редакторлар бұл мақаланы алып: «Біз бұл жігітті Жыл адамы ете алмаймыз», — дейді. Бұл маған қатты тиді. Бірақ бұл жақсы сабақ болды. Бұл маған мұндай нәрселерге тым қатты қуанбауды үйретті, өйткені медиа — бұл бәрібір цирк. Олар маған журналды FedEx-пен жіберді, мен пакетті ашып, мұқабадан өз түрімді көремін деп күттім, бірақ онда компьютер мүсіні тұрды. Мен: «А?» — дедім. Содан кейін мақаланы оқыдым, ол сондай сұмдық болғаны сонша, мен шынымен жылап жібердім.
Шын мәнінде, Морицтің қызғанғанына немесе оның репортажы әділетсіз болуды көздегеніне сенуге ешқандай негіз жоқ. Сондай-ақ, Джобстың ойлағанына қарамастан, ол ешқашан «Жыл адамы» болуға жоспарланбаған еді. Сол жылы бас редакторлар (мен ол кезде кіші редактор едім) ертерек адамды емес, компьютерді таңдауды шешті және олар бірнеше ай бұрын әйгілі мүсінші Джордж Сигалға мұқабаға арналған суретті тапсырды. Рэй Кейв ол кезде журналдың редакторы болатын. «Біз Джобсты ешқашан қарастырған емеспіз», — деді ол. «Компьютерді адам кейпінде бейнелеу мүмкін емес, сондықтан біз алғаш рет жансыз затты таңдауды шештік. Біз мұқабаға қою үшін ешқашан бет-бейне іздеген емеспіз».
Apple Lisa-ны 1983 жылдың қаңтарында — Mac дайын болғанға дейін толық бір жыл бұрын іске қосты — және Джобс Коучқа 5000 доллар бәс тіккен ақшасын төледі. Ол Lisa командасының мүшесі болмаса да, Джобс Apple төрағасы және жарнамалық тұлғасы ретінде оны жарнамалау үшін Нью-Йоркке барды. Ол өзінің қоғаммен байланыс жөніндегі кеңесшісі Регис МакКеннадан эксклюзивті сұхбаттарды қалай драмалық түрде беру керектігін үйренген еді. Таңдаулы басылымдардың тілшілері кезекпен оның Carlyle қонақүйіндегі люкс бөлмесіне кіргізілді, онда үстел үстінде гүлдермен қоршалған Lisa компьютері тұрды. Жарнамалық жоспар бойынша Джобс Lisa-ға назар аударып, Macintosh туралы айтпауы керек еді, өйткені ол туралы қауесеттер Lisa-ға нұқсан келтіруі мүмкін болатын. Бірақ Джобс өзін ұстай алмады. Сол күнгі сұхбаттарына негізделген мақалалардың көпшілігінде — Time, Business Week, Wall Street Journal және Fortune басылымдарында — Macintosh туралы айтылды. «Осы жылдың соңында Apple Lisa-ның қуаты азырақ, арзанырақ нұсқасы Macintosh-ты таныстырады», — деп хабарлады Fortune. «Джобстың өзі сол жобаны басқарды». Business Week оның: «Ол шыққанда, Mac әлемдегі ең керемет компьютер болады», — деген сөзін келтірді. Ол сондай-ақ Mac пен Lisa-ның үйлесімді болмайтынын мойындады. Бұл Lisa-ны іске қосқанда оған өлім сүйісін бергенмен бірдей болды.
Lisa шынымен де баяу өліммен өлді. Екі жыл ішінде ол өндірістен алынып тасталды. «Ол тым қымбат болды, және біздің тәжірибеміз тұтынушыларға сату болса да, біз оны ірі компанияларға сатуға тырыстық», — деді кейінірек Джобс. Бірақ Джобс үшін жақсы жағы да болды: Lisa іске қосылғаннан кейін бірнеше ай ішінде Apple енді үмітін Macintosh-қа артуы керек екені белгілі болды.
Қарақшылар болайық!
Macintosh командасы өскен сайын, олар Texaco Towers-тен Bandley Drive-тағы негізгі Apple ғимараттарына көшіп, ақыры 1983 жылдың ортасында Bandley 3 ғимаратына орналасты. Оның Баррел Смит пен Энди Херцфельд таңдаған бейнеойындары бар заманауи атриум фойесі және MartinLogan динамиктері мен жүз CD дискісі бар Toshiba компакт-диск стерео жүйесі болды. Бағдарламалық жасақтама тобы фойеден аквариум тәрізді шыны қоршаудың ішінде көрініп тұратын, ал ас үй күн сайын Odwalla шырындарымен толтырылатын. Уақыт өте келе атриумға одан да көп ойыншықтар жиналды, олардың ішіндегі ең көрнектісі — Bösendorfer пианиносы және Джобс тас қалау шеберлігіне деген құмарлықты оятады деп санаған BMW мотоциклі болды.
Джобс жұмысқа қабылдау процесін қатаң бақылауда ұстады. Мақсат — шығармашыл, өте ақылды және сәл бүлікшіл адамдарды табу еді. Бағдарламалық жасақтама тобы үміткерлерге Смиттің сүйікті бейнеойыны Defender-ді ойнататын. Джобс үміткердің күтпеген жағдайларда қалай ойлайтынын көру үшін өзінің әдеттегі оғаш сұрақтарын қоятын. Бір күні ол, Херцфельд және Смит бағдарламалық жасақтама менеджері лауазымына үміткермен сұхбаттасты; ол бөлмеге кірген бойда аквариумдағы сиқыршыларды басқаруға тым қатал және консервативті екені белгілі болды. Джобс оны аяусыз мазақ ете бастады. «Пәктігіңнен айырылғанда жасың нешеде еді?» — деп сұрады ол. Үміткер аң-таң болды. «Не дедіңіз?» «Сен пәксің бе?» — деп сұрады Джобс. Үміткер қысылып отырып қалды, сондықтан Джобс тақырыпты өзгертті. «ЛСД-ны қанша рет қабылдадың?» Херцфельд былай деп еске алды: «Бейшара жігіт қызарып кетті, сондықтан мен тақырыпты өзгертуге тырысып, қарапайым техникалық сұрақ қойдым». Бірақ үміткер жауабын созып жібергенде, Джобс сөзін бөліп жіберді. «Бла-бла-бла-бла», — деді ол Смит пен Херцфельдті күлдіріп. «Мен дұрыс адам емес сияқтымын», — деді бейшара жігіт орнынан тұрып жатып.
Өзінің жағымсыз қылықтарына қарамастан, Джобс өз командасында корпоративтік рухты қалыптастыра білді. Адамдарды сынап тастағаннан кейін, ол олардың көңілін көтеріп, Macintosh жобасының бір бөлігі болу — ғажайып миссия екенін сезіндіретін жолдарды табатын. Әр алты ай сайын ол командасының көп бөлігін жақын маңдағы курортқа екі күндік демалысқа алып баратын. 1982 жылдың қыркүйегіндегі демалыс Монтерей маңындағы Pajaro Dunes жерінде өтті. Mac бөлімінің елуге жуық мүшесі каминге қарап отырды. Джобс олардың алдындағы үстелдің үстінде отырды. Ол біраз уақыт ақырын сөйледі, содан кейін мольбертке барып, өз ойларын жаза бастады.
Біріншісі «Мәмілеге келме» (Don’t compromise) болды. Бұл уақыт өте келе пайдалы да, зиянды да болған нұсқау еді. Технологиялық командалардың көпшілігі ымыраға келетін. Ал Mac, керісінше, Джобс пен оның шәкірттері жасай алатындай «ессіз керемет» (insanely great) болуы керек еді — бірақ ол кестеден әлдеқайда кешігіп, тағы он алты ай бойы шықпайтын болды. Жоспарланған аяқталу күнін атап өткеннен кейін, ол оларға: «Дұрыс емес нәрсені шығарғанша, кешіккен жақсы», — деді. Ымыраға келуге дайын басқа жоба менеджері өзгертулер енгізуге болмайтын күндерді бекітуге тырысар еді. Бірақ Джобс олай емес. Ол тағы бір қағиданы көрсетті: «Ол жөнелтілмейінше дайын емес».
Тағы бір диаграммада коанға ұқсас сөз тіркесі болды, ол кейінірек маған өзінің сүйікті қағидасы екенін айтты: «Сапардың өзі — марапат» (The journey is the reward). Ол Mac командасының жоғары миссиясы бар арнайы корпус екенін атап өтуді ұнататын. Бір күні олардың бәрі бірге өткізген сапарларына қарап, ауыр сәттерді ұмытып немесе күлкіге айналдырып, оны өмірлеріндегі сиқырлы шарықтау шегі деп санайтын болады.
Презентацияның соңында біреу тұтынушылардың не қалайтынын білу үшін нарықтық зерттеу жүргізу керек пе деп сұрады. «Жоқ», — деп жауап берді ол, — «өйткені тұтынушылар біз көрсетпейінше не қалайтынын білмейді». Содан кейін ол үстел күнделігінің өлшеміндей құрылғыны шығарды. «Бір керемет нәрсе көргілерің келе ме?» Ол оны ашқанда, пернетақтасы мен экраны дәптер сияқты бірге бекітілген, тізеге қоюға болатын компьютердің макеті болып шықты. «Бұл менің сексенінші жылдардың ортасы мен аяғында жасайтын нәрсеміз туралы арманым», — деді ол. Олар болашақты ойлап табатын компания құрып жатты.
Келесі екі күнде әртүрлі топ жетекшілері мен ықпалды компьютерлік индустрия талдаушысы Бен Розеннің презентациялары болды, ал кешкі уақытта бассейн кештері мен биге көп уақыт бөлінді. Соңында Джобс жиналғандардың алдына шығып, монолог оқыды. «Әр күн өткен сайын мұндағы елу адамның жасап жатқан жұмысы ғаламға үлкен толқын жібереді», — деді ол. «Менімен тіл табысу аздап қиын болуы мүмкін екенін білемін, бірақ бұл менің өмірімдегі ең қызықты іс». Жылдар өткен соң, аудиториядағылардың көпшілігі «тіл табысу аздап қиын» эпизодтарына күліп, сол үлкен толқынды жасау олардың өміріндегі ең қызықты іс болғанымен келісетін еді.
Келесі демалыс 1983 жылдың қаңтарының соңында, Lisa іске қосылған айда болды және онда көңіл-күй өзгерді. Төрт ай бұрын Джобс флип-чартқа: «Мәмілеге келме», — деп жазған еді. Бұл жолы қағидалардың бірі «Нағыз суретшілер өнімді шығарады» (Real artists ship) болды. Жүйкелер жұқарған еді. Аткинсон Lisa-ны іске қосуға арналған жарнамалық сұхбаттардан тыс қалды, ол Джобстың қонақүй бөлмесіне кіріп, жұмыстан шығамын деп қорқытты. Джобс бұл елемеушілікті азайтуға тырысты, бірақ Аткинсон тынышталудан бас тартты. Джобс ашуланды. «Қазір бұған уақытым жоқ», — деді ол. «Сыртында Macintosh-қа жүрегін беріп жатқан тағы алпыс адам бар және олар менің жиналысты бастауымды күтіп тұр». Осылайша ол адал жандарға сөз сөйлеу үшін Аткинсонды ысырып өтіп кетті.
Джобс Macintosh атауын пайдалану үшін McIntosh аудио зертханаларымен дауды шешкенін мәлімдеп, жігерлі сөз сөйледі. (Шын мәнінде, мәселе әлі келіссөз үстінде еді, бірақ бұл сәт ескі шынайылықты бұрмалау өрісін қажет етті.) Ол бір бөтелке минералды суды шығарып, сахнада прототипті символдық түрде шоқындырды. Дәліздің арғы жағында Аткинсон қатты айқайды естіп, күрсініп топқа қосылды. Одан кейінгі кеште бассейнге жалаңаш түсу, жағажайда от жағу және түні бойы созылған қатты музыка болды, бұл Кармельдегі La Playa қонақүйінің олардан енді қайтып келмеуін сұрауына себеп болды.
Демалыстағы Джобстың тағы бір қағидасы «Әскери теңіз флотына қосылғанша, қарақшы болған жақсы» (It’s better to be a pirate than to join the navy) болды. Ол өз командасына бүлікшіл рухты сіңіргісі келді, олардың өз жұмыстарын мақтан тұтатын, бірақ басқалардан тартып алуға дайын қарақшылар сияқты әрекет еткенін қалады. Сьюзан Каре айтқандай: «Ол: "Біздің тобымызда бүлікшіл сезім болсын. Біз жылдам қозғала аламыз. Біз істі тындыра аламыз", — дегенді меңзеді». Бірнеше аптадан кейін Джобстың туған күнін атап өту үшін команда Apple штаб-пәтеріне баратын жолда билбордқа ақы төледі. Онда: «Туған күніңмен, 28 жастағы Стив. Сапардың өзі — марапат. — Қарақшылар», — деп жазылған еді.
Mac командасының бағдарламашыларының бірі Стив Каппс бұл жаңа рух «Көңілді Роджер» (Jolly Roger) туын көтеруді қажет етеді деп шешті. Ол қара матаның бір бөлігін қиып алып, Кареге оған бас сүйек пен айқасқан сүйектерді салғызды. Ол бас сүйекке салған көз таңғышы Apple логотипі болды. Жексенбі күні түнде Каппс жаңадан салынған Bandley 3 ғимаратының төбесіне шығып, құрылысшылар қалдырған тіреуіш бағанаға туды тікті. Ол Lisa командасының мүшелері түнгі шабуылда туды ұрлап, Mac бәсекелестеріне төлем талап еткен хат жібергенге дейін бірнеше апта бойы мақтанышпен желбіреп тұрды. Каппс оны қайтарып алу үшін рейд жүргізді және оны Lisa командасы үшін күзетіп тұрған хатшыдан тартып ала алды. Apple-ді қадағалайтын кейбір ересектер Джобстың қарақшылық рухы шектен шығып бара жатыр деп алаңдады. «Ол туды желбірету шынымен ақымақтық болды», — деді Артур Рок. «Бұл компанияның қалған бөлігіне олардың түкке тұрғысыз екенін айтумен бірдей еді». Бірақ Джобсқа бұл ұнады және ол Mac жобасы аяқталғанға дейін оның мақтанышпен желбіреп тұруын қамтамасыз етті. «Біз бүлікшілер едік және адамдардың мұны білгенін қаладық», — деп еске алды ол.
Mac командасының ардагерлері Джобсқа қарсы тұра алатындарын білді. Егер олар не айтып тұрғандарын білсе, ол қарсылыққа төзіп, тіпті оны бағалайтын. 1983 жылға қарай оның шынайылықты бұрмалау өрісімен жақсы таныс адамдар тағы бір нәрсені ашты: қажет болса, олар оның бұйрығын жай ғана үнсіз елемей қоя алатын. Егер олардікі дұрыс болып шықса, ол олардың бүлікшіл көзқарасын және билікті елемеуге дайындығын бағалайтын. Ақыр соңында, ол да солай істейтін.
Мұның ең маңызды мысалы Macintosh үшін дискіні таңдауға қатысты болды. Apple-дің жаппай сақтау құрылғыларын жасайтын корпоративтік бөлімшесі болды және ол ескі оқырмандар (модель Твиггиді де есіне алатын) білетін жұқа, нәзік 5¼ дюймдік иілгіш дискілерге оқитын және жазатын Twiggy кодтық атауы бар диск жүйесін жасап шығарған еді. Бірақ 1983 жылдың көктемінде Lisa жөнелтуге дайын болған кезде, Twiggy-дің ақаулы екені белгілі болды. Lisa-да қатты диск те болғандықтан, бұл толық апат емес еді. Бірақ Mac-та қатты диск болмады, сондықтан ол дағдарысқа тап болды. «Mac командасы дүрбелеңге түсе бастады», — деді Херцфельд. «Біз бір ғана Twiggy дискісін қолданып жаттық және бізде сүйенетін қатты диск болмады».
Команда бұл мәселені 1983 жылғы қаңтардағы демалыста талқылады және Деби Коулман Джобсқа Twiggy-дің істен шығу деңгейі туралы деректерді берді. Бірнеше күннен кейін ол Twiggy-дің қалай жасалып жатқанын көру үшін Сан-Хоседегі Apple зауытына барды. Жартысынан көбі жарамсыз болып шықты. Джобс ашуға мінді. Жүзі қызарып, ол сол жерде жұмыс істейтіндердің бәрін жұмыстан шығарамын деп айқайлап, түкірігін шаша бастады. Mac инженерлік тобының басшысы Боб Бельвиль оны балама нұсқалар туралы сөйлесу үшін ақырын автотұраққа алып шықты.
Бельвиль зерттеп жүрген мүмкіндіктердің бірі Sony жасап шығарған жаңа 3½ дюймдік дискіні пайдалану еді. Диск берік пластикпен қапталған және көйлек қалтасына сыйып кететін. Тағы бір нұсқа — Sony-дің 3½ дюймдік дискісінің клонын Apple II үшін дискілер жеткізетін кішігірім жапондық Alps Electronics Co. компаниясына жасату болды. Alps технологияны Sony-ден лицензиялап алған болатын және егер олар өз нұсқасын уақытында жасай алса, бұл әлдеқайда арзан болар еді.
Джобс пен Бельвиль, Apple ардагері Род Холтпен бірге (Джобс Apple II үшін алғашқы қуат көзін жобалауға тартқан жігіт) не істеу керектігін шешу үшін Жапонияға ұшты. Олар Alps зауытына бару үшін Токиодан оқ-пойызға (bullet train) отырды. Ондағы инженерлерде жұмыс істейтін прототип те емес, жай ғана дөрекі модель бар еді. Джобс оны керемет деп ойлады, бірақ Бельвиль шошып кетті. Оның ойынша, Alps оны бір жыл ішінде Mac үшін дайындай алуы мүмкін емес еді.
Олар басқа жапондық компанияларды аралауды жалғастырғанда, Джобс өзін өте нашар ұстады. Ол қара костюм киген жапондық менеджерлермен кездесуге джинсы мен кроссовка киіп барды. Олар әдеттегідей оған кішкентай сыйлықтарды ресми түрде табыс еткенде, ол көбінесе оларды тастап кететін және ешқашан өз тарапынан сыйлық бермейтін. Инженерлер қатары оны қарсы алу үшін сапқа тұрып, иіліп, тексеру үшін өз өнімдерін сыпайы ұсынғанда, ол мысқылдайтын. Джобс құрылғыларды да, жағымпаздықты да жек көрді. «Маған мұны не үшін көрсетіп тұрсыңдар?» — деп айқайлады ол бір жерде. «Бұл қоқыс қой! Мұндай дискіні кез келген адам жасай алады». Оның қожайындарының көпшілігі шошып кетсе де, кейбіреулеріне бұл қызық көрінді. Олар оның жағымсыз стилі мен дөрекі мінез-құлқы туралы аңыздарды естіген еді, енді олар мұны өз көздерімен көріп тұрды.
Соңғы аялдама Токионың сұрқай шетінде орналасқан Sony зауыты болды. Джобсқа ол ретсіз және талғамсыз болып көрінді. Жұмыстың көп бөлігі қолмен жасалатын. Оған бұл ұнамады. Қонақүйге қайтып келгенде, Бельвиль Sony дискісін таңдауды жақтады. Ол пайдалануға дайын еді. Джобс келіспеді. Ол Alps-пен бірге өз дискілерін шығаруды шешті және Бельвильге Sony-мен барлық жұмысты тоқтатуды бұйырды.
Бельвиль Джобсты ішінара елемеу дұрыс деп шешті және Sony басшысынан дискіні Macintosh-та пайдалануға дайындауды сұрады. Егер Alps уақытында жеткізе алмайтыны белгілі болса, Apple Sony-ге ауысатын еді. Сөйтіп, Sony дискіні жасап шығарған инженер Хидетоши Комотоны жіберді; ол Purdue университетінің түлегі еді және бақытқа орай, өзінің жасырын тапсырмасына қатысты жақсы юмор сезімі бар болатын.
Джобс корпоративтік кеңсесінен Mac командасының инженерлеріне келген сайын — бұл әр күні түстен кейін болатын — олар асығыс Комотоны жасыратын жер іздейтін. Бірде Джобс оны Купертинодағы газет дүңгіршегінде кездестіріп қалып, Жапониядағы кездесуден таныды, бірақ ештеңеден күдіктенбеді. Ең қауіпті сәт Джобс бір күні күтпеген жерден Mac жұмыс орнына кіріп келгенде болды, ал Комото кабиналардың бірінде отырған еді. Mac инженері оны ұстап алып, тазалықшылардың шкафына нұсқады. «Тез, мына шкафқа тығыл. Өтінемін! Қазір!» Херцфельдтің еске алуынша, Комото абдырап қалды, бірақ айтқандай орнынан атып тұрып, тығылды. Ол Джобс кеткенше шкафта бес минут отыруға мәжбүр болды. Mac инженерлері кешірім сұрады. «Мәселе жоқ», — деп жауап берді ол. «Бірақ американдық бизнес тәжірибесі өте қызық екен. Өте қызық».
Бельвильдің болжамы орындалды. 1983 жылдың мамырында Alps-тегілер Sony дискісінің клонын өндіріске енгізу үшін тағы кемінде он сегіз ай қажет екенін мойындады. Pajaro Dunes-тегі демалыста Марккула Джобстан не істейтінін сұрап қыспаққа алды. Ақыры, Бельвиль сөзге араласып, жақында Alps дискісіне балама дайын болуы мүмкін екенін айтты. Джобс бір сәт аң-таң болып қалды, содан кейін оған Купертинода Sony-дің бас диск дизайнерін неге көргені түсінікті болды. «Жетімек!» (You son of a bitch!) — деді Джобс. Бірақ бұл ашулы емес еді. Оның жүзінде үлкен күлкі болды. Бельвиль мен басқа инженерлердің оның сыртынан не істегенін түсінген бойда, деді Херцфельд, «Стив тәкаппарлығын жұтып, оларға өзіне бағынбағаны және дұрыс іс жасағаны үшін алғыс айтты». Ақыр соңында, бұл олардың орнында болса, өзі жасайтын іс еді.
ОН ТӨРТІНШІ ТАРАУ СКАЛЛИДІҢ КЕЛУІ
Pepsi сынағы
Құда түсу
Майк Марккула ешқашан Apple президенті болғысы келмеген. Оған жаңа үйлерін жобалау, жеке ұшағымен ұшу және акция опциондарының арқасында шалқып өмір сүру ұнайтын; ол жанжалдарды шешуді немесе кірпияз эголарды бағуды ұнатпайтын. Ол Майк Скотты шығарып жіберуге мәжбүр болғаннан кейін бұл рөлге құлықсыз кіріскен және әйеліне бұл жұмыстың уақытша болатынына уәде берген еді. 1982 жылдың соңында, екі жылға жуық уақыттан кейін, әйелі оған бұйрық берді: дереу орынбасар тап.
Джобс компанияны басқаруға дайын емес екенін білді, дегенмен оның бір бөлігі байқап көргісі келетін. Тәкаппарлығына қарамастан, ол өзіне сыни көзбен қарай алатын. Марккула келісті; ол Джобсқа Apple президенті болу үшін әлі де тым дөрекі және жетілмеген екенін айтты. Сөйтіп, олар сырттан адам іздеуге кірісті.
Олар ең қатты қалаған адам Дон Эстридж болды, ол IBM-нің дербес компьютерлер бөлімін нөлден бастап құрып, Джобс пен оның командасы сынағанына қарамастан, қазір Apple-ден көп сатылып жатқан ДК шығарған еді. Эстридж өз бөлімін Армонктағы (Нью-Йорк) корпоративтік менталитеттен қауіпсіз қашықтықта, Бока-Ратонда (Флорида) орналастырған болатын. Джобс сияқты ол да жігерлі және шабыттандыратын еді, бірақ Джобстан айырмашылығы, ол басқаларға оның тамаша идеяларын өздерінікі деп ойлауға мүмкіндік беретін. Джобс Бока-Ратонға 1 миллион доллар жалақы және 1 миллион доллар қол қою бонусын ұсынып ұшып барды, бірақ Эстридж бас тартты. Ол жау жағына қосылу үшін кемеден секіретін адам емес еді. Ол сондай-ақ қарақшы емес, Әскери теңіз флотының мүшесі, истеблишменттің бір бөлігі болғанды ұнататын. Оған Джобстың телефон компаниясын алдағаны туралы әңгімелері ұнамады. Қайда жұмыс істейтінін сұрағанда, ол «IBM» деп жауап беруді жақсы көретін.
Сондықтан Джобс пен Марккула басқа біреуді табу үшін көпшіл корпоративтік хедхантер Джерри Рошты жалдады. Олар технология басшыларына назар аудармауды шешті; оларға жарнаманы білетін және Уолл-стритте жақсы қабылданатын корпоративтік жылтыры бар тұтынушылық маркетолог қажет болды. Рош назарын сол кездегі ең танымал тұтынушылық маркетинг сиқыршысы, PepsiCo компаниясының Pepsi-Cola бөлімшесінің президенті Джон Скаллиге аударды; оның Pepsi Challenge науқаны жарнамалық және пиарлық жеңіс болған еді. Джобс Стэнфорд бизнес студенттеріне дәріс оқығанда, сыныпқа ертерек сөйлеген Скалли туралы жақсы пікірлер естіді. Сондықтан ол Рошқа онымен кездесуге қуанышты болатынын айтты.
Скаллидің өмірбаяны Джобстыкінен мүлдем өзгеше еді. Оның анасы сыртқа шыққанда ақ қолғап киетін Жоғарғы Ист-Сайд Манхэттеннің ақсүйек әйелі, ал әкесі нағыз Уолл-стрит заңгері болды. Скалли Сент-Марк мектебіне жіберілді, содан кейін Браун университетінде бакалавр дәрежесін және Уортонда бизнес дәрежесін алды. Ол PepsiCo-да өнімді әзірлеуге немесе ақпараттық технологияларға қызығушылығы аз, бірақ инновациялық маркетолог және жарнамашы ретінде қызмет сатысымен көтерілді.
Скалли алдыңғы некесінен туған екі жасөспірім баласымен Рождествоны өткізу үшін Лос-Анджелеске ұшты. Ол балаларын компьютерлік дүкенге алып барды, онда өнімдердің нашар маркетингі оны таң қалдырды. Балалары оның неге сонша қызығушылық танытқанын сұрағанда, ол Купертиноға барып, Стив Джобспен кездесуді жоспарлап отырғанын айтты. Олар қатты таң қалды. Олар киножұлдыздардың арасында өскен еді, бірақ олар үшін Джобс нағыз атақты адам болды. Бұл Скаллиге оның бастығы болу мүмкіндігіне байыпты қарауға түрткі болды.
Apple штаб-пәтеріне келгенде, Скалли қарапайым кеңселер мен еркін атмосферадан шошып кетті. «Көптеген адамдар PepsiCo-ның техникалық қызмет көрсетушілерінен де қарапайым киінген еді», — деп атап өтті ол. Түскі ас үстінде Джобс салатын ақырын шоқып отырды, бірақ Скалли басшылардың көпшілігі компьютерлерді пайдасынан гөрі қиындығы көп деп санайтынын айтқанда, Джобс уағызшы режиміне қосылды. «Біз адамдардың компьютерді пайдалану тәсілін өзгерткіміз келеді», — деді ол.
Үйге қайтар жолда ұшақта Скалли өз ойларын қағазға түсірді. Нәтижесінде тұтынушылар мен бизнес басшыларына компьютерлерді сату туралы сегіз беттік жазба пайда болды. Ол жер-жерде асты сызылған сөз тіркестеріне, диаграммаларға және қорапшаларға толы, аздап студенттік деңгейде болды, бірақ ол газдалған сусыннан гөрі қызықтырақ нәрсені сату жолдарын табуға деген жаңа құлшынысын көрсетті. Оның ұсыныстарының арасында: «Тұтынушыны Apple-дің олардың өмірін байыту әлеуетімен баурап алатын дүкен ішіндегі мерчандайзингке инвестиция салыңыз!» — деген сөздер болды. Ол әлі де Pepsi-ден кетуге құлықсыз еді, бірақ Джобс оны қызықтырды. «Мені бұл жас, қызба данышпан баурап алды және онымен жақынырақ танысу қызықты болар еді деп ойладым», — деп еске алды ол.
Сөйтіп, Скалли Джобс келесі жолы Нью-Йоркке келгенде қайта кездесуге келісті, бұл 1983 жылдың қаңтарында Carlyle қонақүйінде Lisa-ны таныстыру кезінде болды. Баспасөз сессияларының толық күнінен кейін Apple командасы люкс бөлмеге жоспарланбаған қонақтың кіргенін көріп таң қалды. Джобс галстугын босатып, Скаллиді Pepsi президенті және әлеуетті ірі корпоративтік тұтынушы ретінде таныстырды. Джон Коуч Lisa-ны көрсеткенде, Джобс өзінің сүйікті «революциялық» және «керемет» сөздерін қосып, түсініктемелер беріп отырды және бұл адамның компьютерлермен өзара әрекеттесу табиғатын өзгертетінін айтты.
Содан кейін олар талғампаздық пен биліктің жарқыраған мекені Four Seasons мейрамханасына бет алды. Джобс арнайы вегетариандық тамақты жеп отырғанда, Скалли Pepsi-дің маркетингтік жетістіктерін сипаттады. Pepsi Generation науқаны өнімді емес, өмір салты мен оптимистік көзқарасты сатты, деді ол. «Менің ойымша, Apple-де Apple Generation құруға мүмкіндік бар». Джобс ынтамен келісті. Ал Pepsi Challenge науқаны, керісінше, өнімге назар аударды; ол шу шығару үшін жарнамаларды, іс-шараларды және қоғаммен байланысты біріктірді. Жаңа өнімді енгізуді ұлттық толқу сәтіне айналдыру қабілеті, деп атап өтті Джобс, ол және Регис МакКенна Apple-де жасағысы келетін нәрсе еді.
Олар сөйлесіп болғанда түн ортасына таяп қалған еді. «Бұл менің бүкіл өмірімдегі ең қызықты кештердің бірі болды», — деді Джобс Скалли оны Carlyle-ге дейін шығарып салғанда. «Мен қаншалықты рахаттанғанымды айтып жеткізе алмаймын». Сол түні Гринвичке (Коннектикут) үйіне жеткенде, Скалли ұйықтай алмай қиналды. Джобспен араласу бөтелке құюшылармен келіссөз жүргізуден әлдеқайда қызықты болды. «Бұл мені ынталандырды, идеялар сәулетшісі болуға деген көптен бергі тілегімді оятты», — деп атап өтті ол кейінірек. Келесі күні таңертең Рош Скаллиге қоңырау шалды. «Сендер кеше түнде не істегендеріңді білмеймін, бірақ айтайын, Стив Джобс төбесі көкке жеткендей қуанып жүр», — деді ол.
Осылайша құда түсу жалғасты, Скалли оңайлықпен берілмейтіндей кейіп танытты. Джобс ақпан айында бір сенбіде шығысқа ұшып келіп, лимузинмен Гринвичке барды. Ол Скаллидің жаңадан салынған зәулім үйін еденнен төбеге дейінгі терезелерімен тым сәнді деп тапты, бірақ саусақ ұшымен тигізгенде ашылатындай етіп мұқият ілінген және теңестірілген үш жүз фунттық тапсырыспен жасалған емен есіктерге тәнті болды. «Стив бұған қатты қызықты, өйткені ол мен сияқты перфекционист», — деп еске алды Скалли. Осылайша жұлдызға ғашық болған Скаллидің Джобстан өзіне ұнайтын қасиеттерді көруінің біршама зиянды процесі басталды.
Скалли әдетте Cadillac айдайтын, бірақ қонағының талғамын сезіп, Джобсты Pepsi-дің 144 акрлық корпоративтік штаб-пәтеріне алып бару үшін әйелінің Mercedes 450SL кабриолетін сұрап алды; штаб-пәтер Apple-дің қарапайымдылығына қарама-қарсы, өте сәнді еді. Джобс үшін бұл жаңа цифрлық экономика мен Fortune 500 корпоративтік истеблишменті арасындағы айырмашылықты бейнеледі. Бұралаң жол күтілген алқаптар мен мүсіндер бағы (Роден, Мур, Колдер және Джакометтидің туындылары бар) арқылы Эдвард Дарелл Стоун жобалаған бетон мен шыныдан жасалған ғимаратқа алып барды. Скаллидің үлкен кеңсесінде парсы кілемі, тоғыз терезе, шағын жеке бақ, жасырын жұмыс бөлмесі және жеке жуынатын бөлме болды. Джобс корпоративтік фитнес орталығын көргенде, басшылардың қарапайым қызметкерлерден бөлек, жеке джакузиі бар аймағы бар екеніне таң қалды. «Бұл біртүрлі екен», — деді ол. Скалли асығыс келісті. «Шын мәнінде, мен бұған қарсы болдым және кейде қызметкерлер аймағына барып жаттығамын», — деді ол.
Олардың келесі кездесуі бірнеше аптадан кейін Купертинода болды, Скалли Гавайидегі Pepsi бөтелке құюшылар съезінен қайтып келе жатып соққан еді. Macintosh маркетинг менеджері Майк Мюррей команданы сапарға дайындауды қолға алды, бірақ оған нақты күн тәртібі айтылмады. «PepsiCo алдағы бірнеше жылда мыңдаған Mac сатып алуы мүмкін», — деп қуанды ол Macintosh қызметкерлеріне арналған жазбасында. «Өткен жылы Скалли мырза мен белгілі бір Джобс мырза достасып кетті. Скалли мырза жоғары лигадағы ең жақсы маркетинг басшыларының бірі болып саналады; сондықтан оған осында жақсы уақыт өткізуге жағдай жасайық».
Джобс Скаллидің Macintosh-қа деген қуанышымен бөліскенін қалады. «Бұл өнім мен үшін мен жасаған кез келген нәрседен маңыздырақ», — деді ол. «Мен сенің оны көрген Apple-ден тыс бірінші адам болғаныңды қалаймын». Ол драмалық түрде прототипті винил сөмкеден шығарып, көрсетті. Скалли Джобсты оның машинасы сияқты есте қаларлық деп тапты. «Ол бизнесменнен гөрі шоуменге көбірек ұқсайтын. Әрбір қимыл сәттің маңыздылығын көрсету үшін алдын ала дайындалғандай есептелген сияқты болды».
Джобс Херцфельд пен топтан Скаллидің көңілін көтеру үшін арнайы экрандық көрініс дайындауды сұраған еді. «Ол шынымен ақылды», — деді Джобс. «Оның қаншалықты ақылды екеніне сенбейсіңдер». Скалли Pepsi үшін көптеген Macintosh сатып алуы мүмкін деген түсіндірме «маған аздап күмәнді көрінді», — деп еске алды Херцфельд, бірақ ол және Сьюзан Каре Apple логотипімен бірге билейтін Pepsi қақпақтары мен банкаларының экранын жасады. Херцфельд қатты толқығаны сонша, демо кезінде қолдарын сермей бастады, бірақ Скаллиге бұл қатты әсер етпеген сияқты болды. «Ол бірнеше сұрақ қойды, бірақ онша қызығушылық танытпады», — деп еске алды Херцфельд. Ол Скаллиді ешқашан ұнатпады. «Ол керемет жалған, толықтай екіжүзді адам болды», — деді ол кейінірек. «Ол технологияға қызығатын сыңай танытты, бірақ олай емес еді. Ол маркетинг маманы болды, ал маркетинг мамандары дегеніміз сол: ақылы екіжүзділер».
Мәселе 1983 жылдың наурызында Джобс Нью-Йоркке барған кезде шешілді және ол құда түсуді соқыр және көз қарықтырар романтикаға айналдыра алды. «Мен шынымен сені сол адам деп ойлаймын», — деді Джобс олар Орталық саябақта серуендеп жүргенде. «Мен сенің келіп, менімен жұмыс істегеніңді қалаймын. Мен сенен көп нәрсе үйрене аламын». Өткенде әкелік тұлғаларды іздеген Джобс Скаллидің эгосы мен сенімсіздігімен қалай ойнау керектігін жақсы білді. Бұл жұмыс істеді. «Мен оған ғашық болдым», — деп мойындады кейінірек Скалли. «Стив мен кездестірген ең ақылды адамдардың бірі болды. Мен онымен идеяларға деген құмарлықты бөлістім».
Өнер тарихына қызығатын Скалли Джобстың басқалардан үйренуге шынымен дайын екенін тексеру үшін оларды Метрополитен мұражайына қарай бағыттады. «Мен оның білімі жоқ тақырыпта коучингті қаншалықты жақсы қабылдай алатынын көргім келді», — деп еске алды ол. Олар грек және рим көне жәдігерлерінің арасымен серуендеп жүргенде, Скалли б.з.д. VI ғасырдағы архаикалық мүсін мен бір ғасырдан кейінгі Перикл мүсіндерінің айырмашылығын түсіндірді. Колледжде ешқашан оқымаған тарихи деректерді жинауды ұнататын Джобс мұны бойына сіңіріп алғандай болды. «Мен данышпан студентке мұғалім бола алатынымды сезіндім», — деп еске алды Скалли. Ол тағы да олардың ұқсас екендігі туралы қиялға берілді: «Мен одан өзімнің жас кезімнің айнадағы бейнесін көрдім. Мен де шыдамсыз, қырсық, тәкаппар, қызба едім. Менің миым идеяларға толы болды, көбінесе басқа нәрселерді ысырып тастайтын. Мен де талаптарыма сай келмейтіндерге төзімсіз едім».
Олар ұзақ серуендерін жалғастырғанда, Скалли демалыс күндері Париждегі Сол жағалауға барып, эскиз дәптеріне сурет салатынын айтты; егер ол бизнесмен болмағанда, суретші болар еді. Джобс егер компьютерлермен жұмыс істемегенде, өзін Парижде ақын ретінде көретінін айтты. Олар Бродвеймен төмен қарай Қырық тоғызыншы көшедегі Colony Records дүкеніне барды, онда Джобс Скаллиге өзіне ұнайтын музыканы, соның ішінде Боб Дилан, Джоан Баэз, Элла Фицджеральд және Windham Hill джаз әртістерін көрсетті. Содан кейін олар Орталық саябақтың батысы мен Жетпіс төртінші көшедегі San Remo ғимаратына дейін жаяу барды, онда Джобс екі қабатты мұнара пентхаусын сатып алуды жоспарлап жүрген еді.
Шешуші сәт пентхаустың сыртындағы террассалардың бірінде болды, Скалли биіктіктен қорыққандықтан қабырғаға жақын тұрды. Алдымен олар ақша туралы сөйлесті. «Мен оған жалақы ретінде 1 миллион доллар, қол қою бонусы ретінде 1 миллион доллар қажет екенін айттым», — деді Скалли. Джобс мұны істеуге болатынын айтты. «Тіпті өз қалтамнан төлеуге тура келсе де», — деді ол. «Біз бұл мәселелерді шешуіміз керек, өйткені сен мен кездестірген ең жақсы адамсың. Мен сенің Apple үшін мінсіз екеніңді білемін, ал Apple ең жақсысына лайық». Ол бұрын ешқашан өзі шынымен құрметтейтін адаммен жұмыс істемегенін, бірақ Скалли оған ең көп нәрсе үйрете алатын адам екенін білетінін қосты. Джобс оған кірпік қақпай қарайтын жанарымен қарады.
Скалли соңғы рет қарсылық білдіріп, мүмкін олар жай ғана дос болып, ол Джобсқа сырттан кеңес бере алатынын айтты. «Нью-Йоркте болған кезіңде мен сенімен уақыт өткізуге қуаныштымын». Кейінірек ол шарықтау сәтін былай деп еске алды: «Стив басын төмен түсіріп, аяғына қарады. Ауыр, ыңғайсыз үнсіздіктен кейін ол маған бірнеше күн бойы маза бермейтін сұрақты қойды.
«Өміріңнің соңына дейін тәтті су сатқың келе ме, әлде әлемді өзгертуге мүмкіндік алғың келе ме?»
Скалли ішінен біреу ұрып жібергендей сезінді. Келісуден басқа жауап қайтару мүмкін емес еді. «Оның әрқашан қалағанын алуға, адамды бағалап, оған жету үшін не айту керектігін дәл білуге таңқаларлық қабілеті бар еді», — деп еске алды Скалли. «Мен төрт ай ішінде алғаш рет жоқ деп айта алмайтынымды түсіндім». Қысқы күн бата бастады. Олар пәтерден шығып, саябақ арқылы Carlyle-ге қайтып оралды.
Бал айы
Скалли Калифорнияға 1983 жылдың мамырында Pajaro Dunes-тегі Apple басшылығының демалысына дәл уақытында келді. Ол Гринвичте қара костюмдерінің біреуінен басқасын қалдырып келсе де, еркін атмосфераға бейімделу қиынға соқты. Жиналыс бөлмесінің алдында Джобс еденде лотос қалпында отырып, жалаң аяғының башпайларымен ойнап отырды. Скалли күн тәртібін енгізуге тырысты; ол өнімдерді — Apple II, Apple III, Lisa және Mac-ты қалай ажырату керектігін және компанияны өнім желілері, нарықтар немесе функциялар бойынша ұйымдастырудың мағынасы бар-жоғын талқылағысы келді. Бірақ талқылау кездейсоқ идеялардың, шағымдардың және пікірталастардың бейберекеттігіне ұласты.
Бір сәтте Джобс Lisa командасына сәтсіз өнім шығарғаны үшін шабуыл жасады. «Ал», — деп біреу қарсы шықты, — «сен Macintosh-ты жеткізген жоқсың ғой! Неге сыни пікір айтпас бұрын өнімді шығарып алмайсың?» Скалли таң қалды. Pepsi-де ешкім төрағаға бұлай қарсы шықпас еді. «Ал мұнда бәрі Стивке жабыла бастады». Бұл оған Apple жарнама сатушыларының бірінен естіген ескі әзілді еске түсірді: «Apple мен скауттардың айырмашылығы неде? Скауттарда ересектердің бақылауы бар».
Айтыс-тартыс кезінде бөлмені кішігірім жер сілкінісі дүр сілкіндірді. «Жағажайға қарай қашыңдар», — деп айқайлады біреу. Бәрі есіктен суға қарай жүгірді. Содан кейін тағы біреу алдыңғы жер сілкінісі цунами тудырғанын айтты, сондықтан олардың бәрі бұрылып, басқа жаққа жүгірді. «Шешімсіздік, қарама-қайшы кеңестер, табиғи апат қаупі алда не күтіп тұрғанын болжағандай болды», — деп жазды кейінірек Скалли.
Бір сенбі күні таңертең Джобс Скалли мен оның әйелі Лизиді таңғы асқа шақырды. Ол кезде Лос-Гатостағы әдемі, бірақ ерекше емес Тюдор стиліндегі үйде өзінің құрбысы, Регис МакКеннада жұмыс істейтін ақылды және ұстамды сұлу Барбара Ясинскимен бірге тұратын. Лизи таба әкеліп, вегетариандық омлет жасады. (Джобс қатаң вегетариандық диетадан уақытша бас тартқан еді.) «Жиһазым аз болғаны үшін кешірім сұраймын», — деді Джобс. «Менің қолым тимей жатыр». Бұл оның тұрақты қылықтарының бірі еді: шеберлікке деген жоғары талаптары спартандық мінезімен ұштасып, оны өзі қатты ұнатпайтын жиһазды сатып алуға құлықсыз ететін. Оның Tiffany шамы, антикварлық ас үстелі және Sony Trinitron-ға қосылған лазерлік диск бейнеойнатқышы болды, бірақ дивандар мен орындықтардың орнына еденде поролон жастықтар жатты. Скалли жымиып, мұны өзінің мансабының басындағы «Нью-Йорктегі шашылып жатқан пәтердегі қарбалас және спартандық өміріне» ұқсас деп қате ойлады.
Джобс Скаллиге өзінің жас өлетініне сенетінін, сондықтан Силикон алқабының тарихында ізін қалдыру үшін істерді тез бітіру керектігін айтты. «Біздің бұл жердегі уақытымыз аз», — деді ол сол таңда үстел басында отырған Скаллилерге. «Бізде бірнеше нәрсені шынымен керемет және жақсы жасауға ғана мүмкіндік бар шығар. Ешқайсымыз қанша уақыт болатынымызды білмейміз, мен де білмеймін, бірақ менің сезімім бойынша, мен жас кезімде осы нәрселердің көбін орындауым керек».
Джобс пен Скалли қарым-қатынастарының алғашқы айларында күніне ондаған рет сөйлесетін. «Стив екеуміз жан достарға, үнемі бірге жүретін серіктерге айналдық», — деді Скалли. «Біз жарты сөйлеммен және сөз тіркестерімен сөйлесетінбіз». Джобс Скаллиді мақтады. Ол бірдеңені талқылауға келгенде: «Мұны түсінетін жалғыз адам сенсің», — деген сияқты сөздер айтатын. Олар бір-біріне қайта-қайта, тіпті жиілігі алаңдататындай деңгейде, бірге болғандарына және қатар жұмыс істеп жатқандарына қаншалықты қуанышты екендерін айтатын. Және әр мүмкіндікте Скалли Джобспен ұқсастықтар тауып, оларды атап өтетін:
Біз бір-біріміздің сөйлемімізді аяқтай алатынбыз, өйткені біз бір толқында едік. Стив түнгі сағат 2-де ойына кенет келген идея туралы сөйлесу үшін қоңырау шалып, мені ұйқыдан оятатын. «Сәлем! Бұл мен», — дейді ол уақыттың неше болғанынан мүлдем хабарсыз, ұйқылы-ояу тыңдаушыға зиянсыз түрде. Бір қызығы, мен де Pepsi-де жүргенде солай істейтінмін. Стив келесі күні таңертең жасайтын презентациясын бұзып, слайдтар мен мәтінді лақтырып тастайтын. Мен де Pepsi-дегі алғашқы күндерімде көпшілік алдында сөйлеуді маңызды басқару құралына айналдыруға тырысқанда солай істегенмін. Жас басшы ретінде мен әрқашан істі бітіруге асығатынмын және көбінесе оларды өзім жақсырақ жасай алатынымды сезінетінмін. Стив те солай. Кейде мен кинода мені ойнап жатқан Стивті көріп тұрғандай сезінетінмін. Ұқсастықтар таңқаларлық еді және олар біз дамытқан ғажайып симбиозымыздың негізі болды.
Бұл өзін-өзі алдау еді және апатқа апаратын жол болатын. Джобс мұны ерте сезе бастады. «Біздің әлемге деген көзқарасымыз, адамдарға деген көзқарасымыз, құндылықтарымыз әртүрлі болды», — деп еске алды Джобс. «Мен мұны ол келгеннен кейін бірнеше айдан соң түсіне бастадым. Ол нәрселерді тез үйренбейтін және ол жоғарылатқысы келген адамдар әдетте ақымақтар (bozos) болатын».
Дегенмен Джобс Скаллидің олардың ұқсас екендігіне деген сенімін қолдау арқылы оны басқара алатынын білді. Ол Скаллиді неғұрлым көп басқарса, соғұрлым оған менсінбей қарайтын болды. Джоанна Хоффман сияқты Mac тобындағы қырағы бақылаушылар не болып жатқанын тез түсінді және бұл сөзсіз ажырасуды одан сайын жарылғыш ететінін білді. «Стив Скаллиге өзін ерекше сезіндірді», — деді ол. «Скалли ешқашан ондай сезімде болмаған. Скалли есінен танып қалды, өйткені Стив оған шын мәнінде жоқ қасиеттерді таңды. Скаллидің бұл проекциялардың бәріне сәйкес келмейтіні белгілі болған кезде, Стивтің шынайылықты бұрмалауы жарылғыш жағдай туғызды».
Ақырында Скалли тарапынан да құлшыныс суи бастады. Дисфункционалды компанияны басқаруға тырысудағы оның әлсіздігінің бір бөлігі — басқа адамдарға ұнауға деген ұмтылысы еді, бұл оның Джобспен бөліспейтін көптеген қасиеттерінің бірі болатын. Ол сыпайы адам еді; бұл оны Джобстың әріптестеріне деген дөрекілігінен жиіркендірді. «Біз түнгі сағат он бірде Mac ғимаратына баратынбыз», — деп еске алды ол, — «және олар оған кодты көрсетуге әкелетін. Кейбір жағдайларда ол оған қарамайтын да. Ол жай ғана оны алып, оларға қайта лақтыратын. Мен: "Сен одан қалай бас тарта аласың?" — дейтінмін. Ал ол: "Мен олардың бұдан жақсырақ жасай алатынын білемін", — дейтін». Скалли оны үйретуге тырысты. «Сен өзіңді ұстауды үйренуің керек», — деді ол бір сәтте. Джобс келісетін, бірақ сезімдерін сүзгілеп өткізу оның табиғатында жоқ еді.
Скалли Джобстың құбылмалы мінезі мен адамдарға деген тұрақсыз қарым-қатынасы оның психологиялық болмысының тереңінде жатыр, мүмкін жеңіл биполярлықтың көрінісі деп санай бастады. Көңіл-күйі қатты өзгеретін; кейде ол шаттанатын, басқа кездері күйзеліске түсетін. Кейде ол ескертусіз қатыгез былапыт сөздер айтатын, ал Скалли оны тыныштандыруға мәжбүр болатын. «Жиырма минуттан кейін маған тағы қоңырау шалып, келуімді сұрайтын, өйткені Стив тағы да өзін жоғалтып жатыр дейтін», — деді ол.
Олардың алғашқы маңызды келіспеушілігі Macintosh бағасын белгілеуге қатысты болды. Ол 1000 долларлық машина ретінде ойластырылған еді, бірақ Джобстың дизайн өзгерістері құнын өсіріп жіберді, сондықтан жоспар оны 1995 долларға сату болды. Алайда, Джобс пен Скалли үлкен іске қосу және маркетингтік жоспарлар жасай бастағанда, Скалли тағы 500 доллар қосу керек деп шешті. Ол үшін маркетингтік шығындар кез келген басқа өндірістік шығындар сияқты болды және бағаға қосылуы керек еді. Джобс қатты қарсыласты. «Бұл біз ұстанатын барлық нәрсені құртады», — деді ол. «Мен мұның пайда табуға ұмтылу емес, революция болғанын қалаймын». Скалли бұл қарапайым таңдау екенін айтты: ол 1995 долларлық бағаны немесе үлкен іске қосуға арналған маркетингтік бюджетті ала алады, бірақ екеуін бірдей емес.
«Бұл сендерге ұнамайды», — деді Джобс Херцфельд пен басқа инженерлерге, — «бірақ Скалли Mac үшін 1995 доллардың орнына 2495 доллар алуды талап етіп отыр». Шынында да, инженерлер шошып кетті. Херцфельд олар Mac-ты өздері сияқты адамдар үшін жасап жатқанын және бағаны тым қымбаттату олардың ұстанымдарына «сатқындық» болатынын атап өтті. Сондықтан Джобс оларға: «Уайымдамаңдар, мен оның бұлай істеуіне жол бермеймін!» — деп уәде берді. Бірақ соңында Скалли жеңді. Тіпті жиырма бес жылдан кейін де Джобс бұл шешімді еске алғанда ашуланатын: «Бұл Macintosh сатылымының баяулауының және Microsoft-тың нарықта үстемдік етуінің негізгі себебі». Бұл шешім оған өнімі мен компаниясын бақылаудан айырылып бара жатқанын сезіндірді және бұл жолбарысты бұрышқа қамағанмен бірдей қауіпті еді.
ОН БЕСІНШІ ТАРАУ ІСКЕ ҚОСУ Ғаламдағы із «1984» жарнамасы Нағыз суретшілер өнім шығарады
1983 жылдың қазан айында Гавайиде өткен Apple сату конференциясының шарықтау шегі [The Dating Game] (Танысу ойыны) атты телешоуға негізделген қойылым болды. Джобс жүргізуші рөлін сомдады, ал ол Гавайиге ұшып келуге көндірген үш қатысушы — Билл Гейтс және бағдарламалық жасақтама саласының басқа екі басшысы Митч Капор мен Фред Гиббонс еді.
Шоудың көңілді әуені ойнаған кезде, үшеуі орындықтарына жайғасты. Жоғары сынып оқушысына ұқсайтын Гейтс: «1984 жылы Microsoft өз кірісінің жартысын Macintosh-қа арналған бағдарламалық жасақтамадан алуды күтуде», — дегенде, Apple-дің 750 сатушысы оған ду қол шапалақтады. Сақалын қырыққан әрі ширақ Джобс тістерін көрсете жымиып, Macintosh-тың жаңа операциялық жүйесі индустрияның жаңа стандарттарының біріне айналады деп ойлайсыз ба деп сұрады. Гейтс былай деп жауап берді: «Жаңа стандартты жасау үшін сәл өзгеше нәрсе жасау жеткіліксіз, ол үшін шынымен жаңа және адамдардың қиялын баурап алатын нәрсе қажет. Мен көрген барлық машиналардың ішінде Macintosh — осы стандартқа сай келетін жалғыз құрылғы».
Бірақ Гейтс сөйлеп тұрған кезде де, Microsoft Apple-мен негізгі серіктес болудан гөрі, бәсекелес болуға қарай біртіндеп ойысып бара жатқан еді. Ол Apple үшін Microsoft Word сияқты қолданбалы бағдарламалық жасақтаманы шығаруды жалғастыра беретін болды, бірақ оның кірісінің тез өсіп келе жатқан үлесі IBM дербес компьютері үшін жазған операциялық жүйеден түсетін еді. Бір жыл бұрын 240 000 IBM PC мен оның клондарына қарсы 279 000 Apple II сатылған болатын. Алайда 1983 жылғы көрсеткіштер мүлдем басқаша болды: 420 000 Apple II-ге қарсы 1,3 миллион IBM және оның клондары. Ал Apple III пен Lisa нарықта мүлдем сәтсіздікке ұшыраған еді.
Apple сату тобы Гавайиге келіп жатқан сәтте, бұл өзгеріс [Business Week] журналының мұқабасында айқын көрсетілді. Оның тақырыбы: «Дербес компьютерлер: Жеңімпаз... IBM». Ішіндегі мақалада IBM PC-дің өрлеуі егжей-тегжейлі баяндалған. «Нарықтағы үстемдік үшін шайқас аяқталды», — деп жариялады журнал. «Таңқаларлық шабуылмен IBM екі жыл ішінде нарықтың 26%-дан астамын жаулап алды және 1985 жылға қарай әлемдік нарықтың жартысын иемденеді деп күтілуде. Нарықтың қосымша 25%-ы IBM-мен үйлесімді машиналар шығаратын болады».
Бұл жағдай 1984 жылдың қаңтарында, яғни үш айдан кейін шығуы тиіс Macintosh-қа IBM-ге қарсы тұрып, жағдайды құтқару үшін одан сайын қысым түсірді. Сату конференциясында Джобс бұл текетіресті соңына дейін ойнауды шешті. Ол сахнаға шығып, IBM-нің 1958 жылдан бері жіберген барлық қателіктерін тізбектеп берді, содан кейін оның қазір дербес компьютерлер нарығын қалай басып алуға тырысып жатқанын қорқынышты үнмен сипаттады: «Big Blue (IBM) бүкіл компьютер индустриясына үстемдік ете ме? Бүкіл ақпараттық ғасырға ше? Джордж Оруэлл 1984 жыл туралы дұрыс айтқан ба?» Сол сәтте төбеден экран түсіп, Macintosh-қа арналған алдағы алпыс секундтық теледидар жарнамасының алдын ала көрсетілімі болды. Бірнеше айдан кейін ол жарнама тарихында қалуға жазылған еді, бірақ әзірге ол Apple-дің рухы түскен сатушыларын жігерлендіру мақсатын орындады. Джобс әрқашан өзін қараңғылық күштеріне қарсы тұрған бүлікші ретінде елестету арқылы қуат алатын. Енді ол өз әскерін де сол көзқараспен қуаттандыра алды.
Тағы бір кедергі бар еді: Херцфельд және басқа сиқыршылар Macintosh кодын жазуды аяқтауы керек болатын. Ол дүйсенбі, 16 қаңтарда жөнелтіле бастауы тиіс еді. Оған бір апта қалғанда инженерлер бұл мерзімге үлгермейтіндерін түсінді.
Джобс Манхэттендегі Grand Hyatt қонақүйінде баспасөз алдын ала көрсетілімдеріне дайындалып жатқандықтан, жексенбі күні таңертең конференц-байланыс жоспарланды. Бағдарламалық жасақтама менеджері жағдайды Джобсқа сабырмен түсіндіріп жатқанда, Херцфельд пен басқалары спикерфонның айналасына жиналып, демдерін ішіне тартып тұрды. Оларға бар болғаны қосымша екі апта қажет еді. Дилерлерге жіберілетін бастапқы партияларда бағдарламалық жасақтаманың «демо» нұсқасы болуы мүмкін еді, ал оларды айдың соңында жаңа код дайын болған кезде ауыстыруға болатын. Үзіліс болды. Джобс ашуланбады; оның орнына ол суық, байсалды үнмен сөйледі. Ол олардың шынымен керемет екенін айтты. Тіпті соншалықты керемет, ол олардың бұл істі бітіре алатынын білетінін жеткізді. «Біз ешқайда кешікпейміз!» — деп мәлімдеді ол. Bandley ғимаратындағы жұмыс орнында ұжымдық күрсініс естілді. «Сендер бұл нәрсемен айлар бойы жұмыс істеп келесіңдер, тағы бір-екі апта айтарлықтай өзгеріс әкелмейді. Одан да қазір бітіріңдер. Мен кодты дүйсенбі күні, бір аптадан кейін, сендердің аттарыңмен жіберемін».
«Жарайды, біз оны аяқтауымыз керек», — деді Стив Каппс. Және олар солай істеді. Джобстың шындықты бұрмалау өрісі тағы да оларды мүмкін емес деп ойлаған нәрсені жасауға итермеледі. Жұма күні Рэнди Виггинтон соңғы үш түн ұйқысыз жұмыс істеу үшін шоколадқа малынған эспрессо дәндерінің үлкен қабын әкелді.
Дүйсенбі күні таңғы 8:30-да Джобс жұмысқа келгенде, ол Херцфельдтің диванда ес-түссіз дерлік жатқанын көрді. Олар қалған кішкентай ақау туралы бірнеше минут сөйлесті, ал Джобс оның проблема емес екенін айтты. Херцфельд өзінің көк түсті Volkswagen Rabbit (нөмірі: MACWIZ) көлігіне сүйретіліп жетіп, ұйықтау үшін үйіне қайтты. Біраз уақыттан кейін Apple-дің Фремонттағы зауыты Macintosh-тың түрлі-түсті сызбаларымен безендірілген қораптарды шығара бастады. Нағыз суретшілер өнім шығарады (Real artists ship) деп Джобс мәлімдеген еді, енді Macintosh командасы соны орындады.
«1984» жарнамасы
1983 жылдың көктемінде, Джобс Macintosh-ты іске қосуды жоспарлай бастағанда, ол жасаған өнімдері сияқты революциялық және таңқаларлық жарнамалық ролик сұрады. «Мен адамдарды бір орнында қатып қалатындай нәрсе қалаймын», — деді ол. «Маған күннің күркірегеніндей әсер керек». Бұл тапсырма Chiat/Day жарнама агенттігіне жүктелді, олар Regis McKenna бизнесінің жарнама бөлімін сатып алған кезде Apple шотын иемденген болатын. Бұл іске жауапты адам — Лос-Анджелестің Venice Beach ауданындағы агенттік кеңсесінің креативті директоры, ұзын бойлы, қалың сақалды, шашы үрпиген, аңғал күлкісі мен көздері жайнаған Ли Клоу еді. Клоу зерек әрі көңілді, сонымен қатар байсалды, бірақ мақсатқа бағытталған адам болатын және ол Джобспен үш онжылдыққа созылатын байланыс орнатты.
Клоу және оның командасының екі мүшесі, копирайтер Стив Хейден мен арт-директор Брент Томас, Джордж Оруэллдің романына негізделген ұранмен ойнап көрді: «Неліктен 1984 жыл "1984" сияқты болмайды». Джобсқа бұл ұнады және ол олардан Macintosh-ты іске қосу үшін осыны дамытуды сұрады. Сонымен олар ғылыми-фантастикалық фильмнің көрінісіне ұқсайтын алпыс секундтық жарнаманың раскадровкасын жасады. Онда Оруэллдік ой полициясынан қашып келе жатқан және Үлкен Ағаның (Big Brother) сананы бақылау туралы сөзін көрсетіп тұрған экранға балға лақтырған бүлікші жас әйел бейнеленген.
Бұл тұжырымдама дербес компьютер революциясының рухын (zeitgeist) дәл жеткізді. Көптеген жастар, әсіресе контрмәдениет өкілдері, компьютерлерді Оруэллдік үкіметтер мен алып корпорациялар жеке тұлғаны жою үшін қолданатын құралдар ретінде қарастырды. Бірақ 1970 жылдардың соңына қарай олар жеке тұлғаның мүмкіндіктерін кеңейту құралы ретінде де қарастырыла бастады. Жарнама Macintosh-ты соңғы мақсат үшін күресуші ретінде көрсетті — үлкен зұлым корпорацияның әлемдік үстемдік пен сананы толық бақылау жоспарына тосқауыл болатын жалғыз нәрсе, керемет, бүлікшіл және қаһарман компания.
Джобсқа бұл ұнады. Шынында да, жарнама тұжырымдамасы оған ерекше әсер етті. Ол өзін бүлікші санады және өзін Macintosh тобына жинаған хакерлер мен қарақшылардың ала-құла тобының құндылықтарымен байланыстырғанды ұнатты. Ол Apple корпорациясын құру үшін Орегондағы алма коммунасын тастап кетсе де, ол әлі де корпоративтік мәдениеттің емес, контрмәдениеттің тұрғыны ретінде көрінгісі келді.
Бірақ ол іштей хакерлік рухтан біртіндеп алыстап бара жатқанын да түсінді. Кейбіреулер оны тіпті сатқындық жасады деп айыптауы мүмкін еді. Возняк Apple I дизайнын тегін бөлісу арқылы Homebrew этикасына адал болғанда, тақшаларды сатуды талап еткен Джобс болатын. Сондай-ақ, Возняктың құлықсыздығына қарамастан, Apple-ді корпорацияға айналдырғысы келген және гаражда бірге болған достарына акция опциондарын тегін таратқысы келмеген де сол еді. Енді ол Macintosh-ты іске қосқалы жатыр, бұл машина хакерлік кодекстің көптеген қағидаларын бұзды: Ол тым қымбат болды; онда слоттар болмады, яғни әуесқойлар өздерінің кеңейту карталарын қоса алмайтын немесе жаңа функцияларды қосу үшін аналық тақшаға қосыла алмайтын; және пластикалық корпусты ашу үшін арнайы құралдар қажет болды. Бұл хакер емес, Үлкен Аға жасаған нәрсе сияқты жабық және бақыланатын жүйе еді.
Сондықтан «1984» жарнамасы өзіне және әлемге өзінің қалаған бейнесін қайта растаудың бір жолы болды. Аппақ майкасында Macintosh суреті бар кейіпкер қыз — билікке қарсы шыққан бүлікші. [Blade Runner] фильмінің сәттілігінен кейін танымал болған Ридли Скотты режиссер ретінде жалдау арқылы Джобс өзін және Apple-ді сол кездегі киберпанк этосына қоса алды. Жарнама арқылы Apple өзін басқаша ойлайтын бүлікшілермен және хакерлермен теңестіре алды, ал Джобс олармен бірдей болу құқығын қайтара алды.
Скалли раскадровкаларды көргенде бастапқыда күмәнмен қарады, бірақ Джобс оларға революциялық нәрсе керек екенін айтып тұрып алды. Ол жарнаманы түсіру үшін бұрын-соңды болмаған 750 000 доллар бюджет алды, олар оны Super Bowl кезінде көрсетуді жоспарлады. Ридли Скотт оны Лондонда түсірді, экрандағы Үлкен Ағаны тыңдап тұрған таңданған тобырдың арасында ондаған нағыз скинхедтер болды. Кейіпкер қыздың рөлін сомдауға диск лақтырушы әйел таңдалды. Металл сұр реңктер басым суық өндірістік ортаны пайдалана отырып, Скотт [Blade Runner]-дің дистопиялық аурасын тудырды. Үлкен Аға «Біз жеңеміз!» деп жариялаған сәтте, кейіпкердің балғасы экранды талқандайды және ол жарық пен түтіннің жарқылында буланып кетеді.
Джобс Гавайидегі кездесуде Apple сату тобына жарнаманы алдын ала көрсеткенде, олар қатты қуанды. Сондықтан ол оны 1983 жылдың желтоқсанындағы басқарма отырысында көрсетті. Басқарма бөлмесінде жарық қайта жанғанда, бәрі үнсіз қалды. Macy's California бас директоры Филип Шлейн басын үстелге қойды. Майк Марккула үнсіз қарап қалды; бастапқыда ол жарнаманың күшінен есеңгіреп қалғандай көрінді. Содан кейін ол: «Жаңа агенттік іздеуді кім қолға алғысы келеді?» — деді. Скалли есіне алды: «Олардың көпшілігі бұл өздері көрген ең нашар жарнамалық ролик деп ойлады». Скаллидің өзі қорыққаны сонша, ол Chiat/Day агенттігінен сатып алған екі жарнамалық орынды — бірі алпыс секундтық, екіншісі отыз секундтық — сатып жіберуді сұрады.
Джобс қатты ашуланды. Бір күні кешке соңғы екі жыл бойы Apple-ге бір келіп, бір кетіп жүрген Возняк Macintosh ғимаратына кіріп келді. Джобс оны ұстап алып: «Мұнда кел, мынаған қара», — деді. Ол бейнемагнитофонды шығарып, жарнаманы қосты. «Мен таң қалдым», — деп еске алды Воз. «Мен мұны ең керемет нәрсе деп ойладым». Джобс басқарма оны Super Bowl кезінде көрсетпеуді шешкенін айтқанда, Возняк уақыт слотының құны қанша екенін сұрады. Джобс оған 800 000 доллар деді. Өзінің әдеттегі импульсивті мейірімділігімен Возняк бірден: «Егер сен төлесең, мен жартысын төлеймін», — деп ұсынды.
Ақырында оған төлеудің қажеті болмады. Агенттік отыз секундтық уақыт слотын сата алды, бірақ пассивті қарсылық әрекеті ретінде ұзағыраақ нұсқасын сатпады. «Біз оларға алпыс секундтық слотты сата алмайтынымызды айттық, бірақ шын мәнінде біз тырыспадық», — деп еске алды Ли Клоу. Скалли басқармамен немесе Джобспен текетірестен аулақ болу үшін, маркетинг бөлімінің басшысы Билл Кэмпбеллге не істеу керектігін шешуге рұқсат берді. Бұрынғы футбол жаттықтырушысы Кэмпбелл тәуекелге бел буды. «Менің ойымша, біз мұны істеуіміз керек», — деді ол өз командасына.
Super Bowl XVIII үшінші ширегінің басында басымдық танытқан Raiders командасы Redskins-ке қарсы тачдаун жасады және қайталаудың орнына бүкіл ел бойынша теледидар экрандары екі секундқа қорқынышты қараңғылыққа батты. Содан кейін қорқынышты музыкамен бірге дрондардың шеруі бейнеленген сұрқай ақ-қара сурет экранды толтыра бастады. Тоқсан алты миллионнан астам адам бұрын-соңды көрмеген жарнаманы көрді. Оның соңында дрондар Үлкен Ағаның буланып жоғалуын үреймен бақылап тұрғанда, диктор сабырмен: «24 қаңтарда Apple Computer Macintosh-ты таныстырады. Және сіз неліктен 1984 жыл "1984" сияқты болмайтынын көресіз», — деп хабарлады.
Бұл сенсация болды. Сол күні кешке барлық үш желі және елу жергілікті станция жарнама туралы жаңалықтарды көрсетті, бұл YouTube-ке дейінгі дәуірде бұрын-соңды болмаған вирустық өмір сыйлады. Ақырында оны [TV Guide] және [Advertising Age] барлық уақыттағы ең ұлы жарнамалық ролик деп таныды.
Жарнамалық дүмпу
Жылдар өте келе Стив Джобс өнімді іске қосудың ұлы шеберіне айналды. Macintosh жағдайында Ридли Скоттың таңғажайып жарнамасы ингредиенттердің бірі ғана болды. Рецепттің тағы бір бөлігі бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарияланымдар еді. Джобс қуатты жарнамалық дүмпулерді тұтандырудың жолдарын тапты, олардың күштілігі сонша, дүрбелең тізбекті реакция сияқты өздігінен өршитін. Бұл құбылысты ол 1984 жылғы Macintosh-тан бастап 2010 жылғы iPad-қа дейінгі кез келген үлкен өнімді іске қосқан сайын қайталай алды. Сиқыршы сияқты, ол журналистер мұны ондаған рет көріп, қалай жасалғанын білсе де, бұл айланы қайта-қайта жасай алды. Кейбір әдістерді ол тәкаппар репортерларды баурап алудың және мақтаудың шебері Регис МакКеннадан үйренді. Бірақ Джобстың толқуды қалай қыздыру, журналистердің бәсекелестік түйсіктерін басқару және эксклюзивті қолжетімділікті жомарттыққа айырбастау туралы өзіндік интуитивті сезімі болды.
1983 жылдың желтоқсанында ол өзінің эльф тәрізді инженер сиқыршылары Энди Херцфельд пен Баррелл Смитті «Mac-ты жасаған балалар» туралы мақала ұсыну үшін Нью-Йоркке, [Newsweek]-ке алып барды. Macintosh-тың демосын көрсеткеннен кейін, оларды жоғары қабатқа, жаңа нәрсеге деген қызығушылығы тоймайтын аңызға айналған иесі Кэтрин Грэммен кездесуге алып барды. Содан кейін журнал өзінің технологиялық шолушысы мен фотографына Пало-Альтода Херцфельд және Смитпен уақыт өткізуді тапсырды. Нәтижесінде екеуі туралы жағымды және ақылды төрт беттік профиль жарық көрді, ондағы суреттер оларды жаңа дәуірдің періштелері сияқты көрсетті. Мақалада Смиттің келесіде не істегісі келетіні туралы сөзі келтірілген: «Мен 90-шы жылдардың компьютерін жасағым келеді. Тек мен оны ертең жасағым келеді». Мақалада сондай-ақ оның бастығының құбылмалылығы мен харизмасының қоспасы сипатталған: «Джобс кейде өз идеяларын қатты дауыс көтеріп қорғайды, бұл әрқашан бос сөз емес; қауесеттерге қарағанда, ол қызметкерлерін компьютерлерінде курсор пернелері болуы керек деп талап еткені үшін жұмыстан шығарамын деп қорқытқан, Джобс бұл мүмкіндікті ескірген деп санайды. Бірақ ол өзін жақсы ұстаған кезде, Джобс сүйкімділік пен шыдамсыздықтың қызықты қоспасы болып табылады, ол қырағы ұстамдылық пен өзінің сүйікті ынта білдіру сөзі: "Ақылға сыймайтын керемет" (Insanely great) арасында ауытқып отырады».
Сол кезде [Rolling Stone]-да жұмыс істеп жүрген технологиялық жазушы Стивен Леви Джобспен сұхбаттасуға келді, Джобс оны журналдың баспагерін Macintosh командасын журналдың мұқабасына шығаруға көндіруге үгіттеді. «Янн Веннердің Стингті бір топ компьютерлік ботаниктерге алмастыруға келісу мүмкіндігі гуголплекстен бірге тең еді», — деп ойлады Леви, және ол дұрыс еді. Джобс Левиді пицца жейтін жерге апарып, өз дәлелдерін алға тартты: [Rolling Stone] «қиын жағдайда, нашар мақалалар жариялауда, жаңа тақырыптар мен жаңа аудиторияларды үмітсіз іздеуде. Mac оның құтқарушысы бола алады!» Леви қарсы шықты. [Rolling Stone] шын мәнінде жақсы екенін айтып, Джобстан оны жақында оқыды ма деп сұрады. Джобс оқығанын, MTV туралы мақаланың «қоқыс» екенін айтты. Леви ол мақаланы өзі жазғанын айтты. Джобс, оның пайдасына айта кетейік, өз бағасынан бас тартпады. Оның орнына ол Macintosh туралы сөйлескенде философиялық ойға берілді. Біз үнемі бізге дейінгі жетістіктерден пайда көреміз және бізге дейінгі адамдар жасаған нәрселерді аламыз, деді ол. «Адамзат тәжірибесі мен білімінің қорына қайта қосатын нәрсені жасау — керемет, экстаздық сезім».
Левидің мақаласы мұқабаға шықпады. Бірақ болашақта Джобс қатысқан әрбір ірі өнімнің іске қосылуы — NeXT-те, Pixar-да және жылдар өткен соң Apple-ге қайта оралғанда — [Time], [Newsweek] немесе [Business Week] журналдарының мұқабасына шығатын болды.
24 қаңтар, 1984 жыл
Өзі және командаластары Macintosh-қа арналған бағдарламалық жасақтаманы аяқтаған күні таңертең Энди Херцфельд үйіне шаршап барып, кем дегенде бір күн төсекте жатамын деп ойлады. Бірақ сол күні түстен кейін, бар болғаны алты сағат ұйықтаған соң, ол кеңсеге қайта барды. Ол қандай да бір проблемалардың бар-жоғын тексергісі келді және әріптестерінің көпшілігі де солай істеген еді. Олар есеңгіреген, бірақ толқыған күйде отырғанда, Джобс кіріп келді.
«Ей, еденнен тұрыңдар, сендер әлі бітірген жоқсыңдар!» — деп жариялады ол. «Бізге кіріспе үшін демо керек!» Оның жоспары Macintosh-ты үлкен аудитория алдында салтанатты түрде ашу және [Chariots of Fire] (Отты арбалар) фильмінің шабыттандыратын әуенімен оның кейбір мүмкіндіктерін көрсету еді. «Бұл демалыс күндеріне дейін, дайындыққа дайын болу үшін жасалуы керек», — деп қосты ол. Олардың бәрі күрсінді, деп еске алды Херцфельд, «бірақ сөйлесе келе біз әсерлі бірдеңе жасау қызықты болатынын түсіндік».
Іске қосу шарасы 24 қаңтарда — сегіз күннен кейін — Де Анза қоғамдық колледжінің Флинт аудиториясында өтетін Apple акционерлерінің жыл сайынғы жиналысына жоспарланған болатын. Теледидар жарнамасы мен баспасөздегі алдын ала шолу мақалаларының дүрбелеңі жаңа өнімді енгізуді әлемдік тарихтағы дәуірлік сәт сияқты көрсетуге арналған Стив Джобс сценарийінің алғашқы екі компоненті болды. Үшінші компонент — өнімнің өзін көпшілік алдында, салтанат пен сән-салтанат ортасында, толқуға дайын тұрған журналистер мен табынушылар аудиториясының алдында ашу еді.
Херцфельд екі күн ішінде компьютер [Chariots of Fire] әуенін ойнай алатындай музыкалық плеер жазып шығу ерлігін жасады. Бірақ Джобс оны естігенде, оны нашар деп бағалады, сондықтан олар жазбаны пайдалануды шешті. Сонымен бірге, Джобс мәтінді сүйкімді электронды акцентпен айтылатын сөздерге айналдыратын сөйлеу генераторына қатты қуанды және оны демоның бір бөлігі етуді шешті. «Мен Macintosh-тың өзін таныстыратын алғашқы компьютер болғанын қалаймын!» — деп талап етті ол.
Іске қосу алдындағы түнде дайындық кезінде ешнәрсе дұрыс жұмыс істемеді. Джобсқа анимацияның Macintosh экранында жылжу жолы ұнамады және ол түзетулер енгізуді бұйыра берді. Ол сондай-ақ сахналық жарықтандыруға көңілі толмады және Скаллиге әртүрлі реттеулер жасалған кезде өз пікірін білдіру үшін орыннан орынға ауысуды бұйырды. Скалли сахналық жарықтандырудың нұсқалары туралы ешқашан көп ойланбаған еді және пациенттің көз дәрігеріне қай линза әріптерді анық көрсететінін сұрағанда беретін жауабы сияқты сенімсіз жауаптар берді. Дайындықтар мен өзгерістер бес сағатқа созылып, түн ортасына дейін жалғасты. «Ол адамдарды жындандыра жаздады, презентациядағы әрбір ақау үшін сахна қызметкерлеріне ашуланды», — деп еске алды Скалли. «Мен келесі күні таңертең шоуға дайын боламыз деп ойламадым».
Ең бастысы, Джобс өзінің презентациясына алаңдады. Скалли өзін жақсы жазушы санағандықтан, Джобстың сценарийіне өзгерістер енгізуді ұсынды. Джобс сәл ренжігенін еске алды, бірақ олардың қарым-қатынасы әлі де ол Скаллиге мақтау жаудырып, оның эгосын сипайтын кезеңде еді. «Мен сені дәл Воз бен Марккула сияқты қабылдаймын», — деді ол Скаллиге. «Сен компанияның негізін қалаушылардың бірі сияқтысың. Олар компанияның негізін қалады, бірақ сен екеуміз болашақтың негізін қалап жатырмыз». Скалли бұған қатты қуанды.
Келесі күні таңертең 2600 орындық аудитория лық толды. Джобс екі қатарлы түймелі көк пиджак, крахмалданған ақ жейде және бозғылт жасыл бабочка галстук киіп келді. «Бұл менің бүкіл өмірімдегі ең маңызды сәт», — деді ол Скаллиге бағдарламаның басталуын сахна артында күтіп тұрғанда. «Мен қатты қобалжып тұрмын. Бұл туралы менің қалай сезінетінімді білетін жалғыз адам сен шығарсың». Скалли оның қолын қысып, бір сәт ұстап тұрды да, «Сәттілік» деп сыбырлады.
Компания төрағасы ретінде Джобс акционерлер жиналысын бастау үшін сахнаға бірінші болып шықты. Ол мұны өзіндік дұға түрімен жасады. «Мен жиналысты Диланның — Боб Диланның жиырма жылдық өлеңімен ашқым келеді», — деді ол. Ол сәл жымиды да, «The Times They Are a-Changin’» (Уақыт өзгеруде) әнінің екінші шумағын оқу үшін төмен қарады. Ол он жолды тез оқып шыққанда дауысы жіңішке шықты, соңында «Өйткені қазір жеңілген / Кейін жеңіске жетеді / Өйткені уақыт өзгеруде» деп аяқтады. Бұл ән мультимиллионер басқарма төрағасын өзінің контрмәдениеттік бейнесімен байланыстырып тұратын әнұран еді. Онда өзінің сүйікті нұсқасының заңсыз көшірмесі болды, ол Диланның Джоан Баэзбен бірге 1964 жылғы Хэллоуинде Линкольн орталығының филармония залында орындаған тірі концертінен еді.
Скалли компанияның кірістері туралы есеп беру үшін сахнаға шықты, ал ол ұзақ сөйлеген сайын аудитория мазасыздана бастады. Ақырында, ол жеке жазбамен аяқтады. «Apple-дегі соңғы тоғыз айда менімен болған ең маңызды нәрсе — Стив Джобспен достық қарым-қатынас орнату мүмкіндігі», — деді ол. «Мен үшін біз орнатқан қарым-қатынас өте маңызды».
Джобс сахнаға қайта шыққанда жарық бәсеңдеді және ол Гавайидегі сату конференциясында айтқан ұранының драмалық нұсқасын бастады. «Бұл 1958 жыл», — деп бастады ол. «IBM ксерография деп аталатын жаңа технологияны ойлап тапқан жас, қанат қағып келе жатқан компанияны сатып алу мүмкіндігін жіберіп алды. Екі жылдан кейін Xerox дүниеге келді, ал IBM содан бері өкініп келеді». Көпшілік күлді. Херцфельд сөздің нұсқаларын Гавайиде де, басқа жерлерде де естіген, бірақ бұл жолы оның қаншалықты құмарлықпен айтылғанына таң қалды. IBM-нің басқа қателіктерін санамалап шыққаннан кейін, Джобс қазіргі уақытқа жақындаған сайын қарқыны мен эмоциясын күшейтті:
Қазір 1984 жыл. IBM бәрін қалайтын сияқты. Apple IBM-ге лайықты бәсекелес бола алатын жалғыз үміт ретінде қабылдануда. Дилерлер бастапқыда IBM-ді құшақ жая қарсы алғанымен, енді IBM үстемдік ететін және бақылайтын болашақтан қорқады және болашақ бостандығын қамтамасыз ете алатын жалғыз күш ретінде Apple-ге қайта оралуда. IBM бәрін қалайды және өзінің соңғы кедергісі — Apple-ге қаруын кезеп отыр. Big Blue бүкіл компьютер индустриясына үстемдік ете ме? Бүкіл ақпараттық ғасырға ше? Джордж Оруэлл дұрыс айтқан ба?
Ол шарықтау шегіне жеткенде, аудитория күңкілдеуден қол шапалақтауға, содан кейін айқайлау мен ұрандатуға көшті. Бірақ олар Оруэлл сұрағына жауап беріп үлгерместен, аудитория қараңғылыққа батып, экранда «1984» жарнамасы пайда болды. Ол аяқталғанда, бүкіл аудитория орындарынан тұрып, қошемет көрсетті.
Драмалық қабілетімен Джобс қараңғы сахна арқылы үстінде мата қапшығы бар кішкентай үстелге қарай жүрді. «Енді мен сіздерге Macintosh-ты жеке көрсеткім келеді», — деді ол. Ол компьютерді, пернетақтаны және тінтуірді шығарып, оларды ептілікпен бір-біріне қосты, содан кейін жейдесінің қалтасынан жаңа 3½ дюймдік дискеттердің бірін суырып алды. [Chariots of Fire] әуені ойнай бастады. Джобс бір сәт демін ішіне тартты, өйткені алдыңғы түні демо жақсы жұмыс істемеген еді. Бірақ бұл жолы ол мінсіз жұмыс істеді. «MACINTOSH» сөзі экранда көлденеңінен жылжыды, содан кейін оның астында «Ақылға сыймайтын керемет» (Insanely great) сөздері қолмен жазылып жатқандай пайда болды. Мұндай әдемі графикалық дисплейлерге үйренбеген аудитория бір сәт тынышталды. Бірнеше таңданыс лебі естілді. Содан кейін бірінен соң бірі скриншоттар сериясы шықты: Билл Аткинсонның QuickDraw графикалық пакеті, одан кейін әртүрлі қаріптер, құжаттар, диаграммалар, суреттер, шахмат ойыны, электрондық кесте және ішінде Macintosh бар ой көпіршігі бейнеленген Стив Джобстың суреті.
Бәрі аяқталғанда, Джобс жымиып, сыйлық ұсынды. «Біз жақында Macintosh туралы көп сөйлестік», — деді ол. «Бірақ бүгін, алғаш рет, мен Macintosh-тың өзіне сөз бергім келеді». Осылай деп ол компьютерге қайта барып, тінтуірдің түймесін басты, сөйтіп дірілдеген, бірақ сүйкімді электронды жуан дауыспен Macintosh өзін таныстырған алғашқы компьютер болды. «Сәлем. Мен Macintosh-пын. Ана қапшықтан шығу қандай керемет», — деп бастады ол. Ол білмейтін жалғыз нәрсе — жарылған жабайы қошемет пен айқай-шудың басылуын күту еді. Бір сәт рахаттанудың орнына, ол алға ұмтылды. «Көпшілік алдында сөйлеуге үйренбегендіктен, мен сіздермен IBM мейнфреймін алғаш кездестіргенде ойыма келген мақалмен бөліскім келеді: Өзіңіз көтере алмайтын компьютерге ешқашан сенбеңіз». Тағы да гүрілдеген дауыс оның соңғы сөздерін басып қала жаздады. «Әрине, мен сөйлей аламын. Бірақ қазір мен отырып, тыңдағым келеді. Сондықтан маған әке сияқты болған адамды, Стив Джобсты мақтанышпен таныстырамын».
Дүрбелең басталды, адамдар секіріп, жұдырықтарын түйіп айқайлап жатты. Джобс баяу бас изеді, ернін қысып, бірақ кең жымиып тұрды, содан кейін төмен қарап, көзіне жас алды. Қошемет бес минутқа созылды.
Түстен кейін Macintosh командасы Bandley 3-ке қайтып оралғанда, автотұраққа жүк көлігі кірді және Джобс олардың барлығын оның жанына жинады. Ішінде тақтайшамен жекелендірілген жүз жаңа Macintosh компьютері болды. «Стив оларды команданың әрбір мүшесіне жеке-жеке, қол алысып, күлімсіреп табыс етті, ал қалғандарымыз қол шапалақтап тұрдық», — деп еске алды Херцфельд. Бұл ауыр жол болды және Джобстың жағымсыз және дөрекі басқару стилі көптеген адамдардың эгосына нұқсан келтірді. Бірақ Раскин де, Возняк та, Скалли де, компаниядағы басқа ешкім де Macintosh-ты жасай алмас еді. Сондай-ақ ол фокус-топтар мен комитеттерден шығуы екіталай еді. Ол Macintosh-ты таныстырған күні [Popular Science] тілшісі Джобстан нарықтық зерттеудің қандай түрін жүргізгенін сұрады. Джобс келеке етіп жауап берді: «Александр Грэм Белл телефонды ойлап таппас бұрын қандай да бір нарықтық зерттеу жүргізді ме?»
ОН АЛТЫНШЫ ТАРАУ ГЕЙТС ПЕН ДЖОБС Орбиталар қиылысқанда Джобс пен Гейтс, 1991 жыл
Macintosh серіктестігі
Астрономияда қос жұлдызды жүйе екі жұлдыздың орбиталары гравитациялық өзара әрекеттесу арқылы байланысқан кезде пайда болады. Тарихта дәуір екі супержұлдыздың қарым-қатынасы мен бәсекелестігі арқылы қалыптасқан ұқсас жағдайлар болған: мысалы, жиырмасыншы ғасырдағы физикада Альберт Эйнштейн мен Нильс Бор немесе ерте американдық басқаруда Томас Джефферсон мен Александр Гамильтон. 1970 жылдардың аяғында басталған дербес компьютер дәуірінің алғашқы отыз жылында анықтаушы қос жұлдызды жүйе 1955 жылы туған, колледжде оқуын тастап кеткен екі қуатты тұлғадан құралды.
Билл Гейтс пен Стив Джобстың технология мен бизнестің тоғысқан жеріндегі амбициялары ұқсас болғанымен, олардың тұлғалары мен шыққан ортасы мүлдем басқаша еді. Гейтстің әкесі Сиэтлдегі көрнекті заңгер, анасы әртүрлі беделді кеңестердегі қоғам қайраткері болды. Ол аймақтың ең жақсы жеке мектебі Lakeside High-та техникалық маман болды, бірақ ол ешқашан бүлікші, хиппи, рухани ізденуші немесе контрмәдениет мүшесі болған емес. Телефон компаниясын алдау үшін Көк Қорап (Blue Box) жасаудың орнына, Гейтс мектебі үшін сабақ кестесін жасайтын бағдарлама құрды, бұл оған дұрыс қыздармен бір сыныпқа түсуге көмектесті, сонымен қатар жергілікті жол қозғалысы инженерлері үшін көлік санау бағдарламасын жасады.
Ол Гарвардқа түсті, ал оқуды тастап кетуді шешкенде, бұл үнді гуруынан ағартушылық іздеу үшін емес, компьютерлік бағдарламалық жасақтама компаниясын құру үшін болды.
Гейтс Джобсқа қарағанда компьютерлік кодтауды жақсы білетін және оның ақылы практикалық, тәртіпті және аналитикалық өңдеу қуатына бай еді. Джобс интуитивті және романтикалық болды, технологияны қолдануға ыңғайлы, дизайнын сүйкімді және интерфейстерін достық етуге деген түйсігі жоғары еді. Оның кемелдікке деген құштарлығы оны өте талапшыл етті және ол харизма мен шашыраңқы қарқындылық арқылы басқарды. Гейтс әдістемелік жағынан мықтырақ болды; ол өнімді шолу жиналыстарын тығыз кестемен өткізіп, мәселелердің түйінін зергерлік шеберлікпен шешетін. Екеуі де дөрекі бола алатын, бірақ Гейтспен — ол мансабының басында Аспергер шкаласының шетімен жүргендей көрінетін типтік гик болды — кесіп айту мінез-құлқы жеке сипатта емес, эмоционалды қатыгездіктен гөрі зияткерлік өткірлікке негізделген еді. Джобс адамдарға күйдіретін, жаралайтын қарқындылықпен қарайтын; Гейтс кейде көзге тіке қарауға қиналатын, бірақ ол негізінен адамгершілігі мол еді.
«Олардың әрқайсысы өзін екіншісінен ақылдымын деп ойлады, бірақ Стив әдетте Биллге сәл төмен адам ретінде қарайтын, әсіресе талғам мен стиль мәселелерінде», — деді Энди Херцфельд. «Билл Стивке жоғарыдан қарайтын, өйткені ол іс жүзінде бағдарламалай алмайтын». Қарым-қатынастарының басынан бастап Гейтс Джобсқа тәнті болды және оның адамдарға тигізетін сиқырлы әсеріне сәл қызғанышпен қарады. Бірақ ол сонымен бірге оны «түбегейлі оғаш» және «адам ретінде біртүрлі кемшілігі бар» деп тапты және Джобстың дөрекілігі мен «сені боқ деп айту немесе сені азғыру режимінде болу» бейімділігі оны жиіркендірді. Өз кезегінде Джобс Гейтсті тым шектеулі деп тапты. «Егер ол жас кезінде бір рет қышқыл (есірткі) қабылдаса немесе ашрамға барса, кеңірек адам болар еді», — деп мәлімдеді бірде Джобс.
Олардың тұлғасы мен мінезіндегі айырмашылықтар оларды цифрлық дәуірдің негізгі бөлінісіне айналатын қарама-қарсы жақтарға жетеледі. Джобс бақылауды қалайтын және суретшінің ымырасыз темпераментіне берілген перфекционист болды; ол және Apple аппараттық құралдарды, бағдарламалық жасақтаманы және мазмұнды біртұтас пакетке тығыз біріктіретін цифрлық стратегияның үлгісіне айналды. Гейтс бизнес пен технологияның ақылды, есепшіл және прагматикалық талдаушысы болды; ол Microsoft операциялық жүйесі мен бағдарламалық жасақтамасын әртүрлі өндірушілерге лицензиялауға ашық еді.
Отыз жылдан кейін Гейтс Джобсқа деген құрметін білдірді. «Ол технология туралы ешқашан көп білген емес, бірақ оның не жұмыс істейтіні туралы таңғажайып түйсігі болды», — деді ол. Бірақ Джобс Гейтстің нақты күшті жақтарын толық бағалау арқылы ешқашан жауап қайтармады. «Билл негізінен қиялсыз және ешқашан ештеңе ойлап таппаған, сондықтан менің ойымша, ол қазір технологиядан гөрі филантропияда өзін жайлы сезінеді», — деді Джобс әділетсіз түрде. «Ол жай ғана басқа адамдардың идеяларын ұятсыз ұрлап алды».
Macintosh алғаш әзірленіп жатқан кезде, Джобс Сиэтл маңындағы Гейтстің кеңсесіне барды. Microsoft Apple II үшін кейбір қосымшаларды, соның ішінде Multiplan деп аталатын электрондық кесте бағдарламасын жазған болатын және Джобс Гейтс пен оның компаниясын алдағы Macintosh үшін одан да көп нәрсе жасауға қызықтырғысы келді. Гейтстің конференц-залында отырып, Джобс Калифорниядағы автоматтандырылған зауытта миллиондап шығарылатын, достық интерфейсі бар бұқараға арналған компьютердің қызықты көрінісін суреттеді. Оның Калифорниялық кремний компоненттерін сорып алып, дайын Macintosh-тарды шығаратын арман зауыты туралы сипаттамасы Microsoft командасына жобаны «Құм» (Sand) деп атауға түрткі болды. Олар тіпті оны «Стивтің таңғажайып жаңа құрылғысы» (Steve’s amazing new device) деген аббревиатураға айналдырды.
Гейтс Microsoft-ты Altair үшін BASIC бағдарламалау тілінің нұсқасын жазу арқылы іске қосқан болатын. Джобс Microsoft-тың Macintosh үшін BASIC нұсқасын жазғанын қалады, өйткені Возняк — Джобстың көп түрткілегеніне қарамастан — Apple II-нің BASIC нұсқасын жылжымалы нүктелі сандарды өңдеу үшін ешқашан жақсартпаған еді. Сонымен қатар, Джобс Microsoft-тың Macintosh үшін мәтіндік процессор және электрондық кесте бағдарламалары сияқты қолданбалы бағдарламалық жасақтаманы жазғанын қалады. Сол кезде Джобс патша, ал Гейтс әлі де сарай қызметкері еді: 1982 жылы Apple-дің жылдық сатылымы 1 миллиард доллар болса, Microsoft-тікі небәрі 32 миллион доллар болды. Гейтс Excel деп аталатын жаңа электрондық кестенің, Word деп аталатын мәтіндік процессордың және BASIC-тің графикалық нұсқаларын жасауға келісті.
Гейтс Купертиноға Macintosh операциялық жүйесінің демонстрацияларына жиі барып тұрды және ол қатты таң қалмады. «Есімде, біз бірінші рет барғанда, Стивте экранда секіріп жүрген заттар ғана бар қолданба болды», — деді ол. «Бұл жұмыс істеп тұрған жалғыз қолданба еді». Гейтсті Джобстың көзқарасы да жиіркендірді. «Бұл біртүрлі азғыру сапары болды, Стив: "Бізге сендер аса қажет емессіңдер және біз осы керемет нәрсені жасап жатырмыз, және ол құпия", — деп айтты. Ол өзінің Стив Джобс сату режимінде болды, бірақ сонымен бірге: "Маған сендер керек емессіңдер, бірақ мен сендерге қатысуға рұқсат етуім мүмкін", — дейтін сату режимінде еді».
Macintosh қарақшылары Гейтсті қабылдау қиын деп тапты. «Билл Гейтстің жақсы тыңдаушы емес екенін байқауға болатын еді. Ол біреудің бір нәрсенің қалай жұмыс істейтінін түсіндіргеніне шыдай алмайтын — оның орнына ол алға секіріп, оның қалай жұмыс істейтінін болжауға тырысатын», — деп еске алды Херцфельд. Олар оған Macintosh курсорының экранда жыпылықтамай қалай бірқалыпты қозғалатынын көрсетті. «Курсорды салу үшін қандай аппараттық құралды қолданасыңдар?» — деп сұрады Гейтс. Функционалдылыққа тек бағдарламалық жасақтама арқылы қол жеткізе алғанын мақтан тұтатын Херцфельд: «Бізде ол үшін арнайы аппараттық құрал жоқ!» — деп жауап берді. Гейтс курсорды осылай жылжыту үшін арнайы аппараттық құрал қажет екенін айтып тұрып алды. «Сонымен, мұндай адамға не айтасың?» — деді кейінірек Macintosh инженерлерінің бірі Брюс Хорн. «Маған Гейтстің Macintosh-тың талғампаздығын түсінетін немесе бағалайтын адам емес екені анық болды».
Өзара сақтыққа қарамастан, екі команда да Microsoft-тың Macintosh үшін дербес компьютерді жаңа салаға шығаратын графикалық бағдарламалық жасақтама жасайтынына қуанып, атап өту үшін қымбат мейрамханаға кешкі асқа барды. Көп ұзамай Microsoft бұл тапсырмаға үлкен топ бөлді. «Бізде Mac-та жұмыс істейтін адамдар оныкінен көп болды», — деді Гейтс. «Онда он төрт немесе он бес адам болды. Бізде жиырма шақты адам болды. Біз шынымен өмірімізді осыған тіктік». Джобс олардың талғамы жоқ деп ойласа да, Microsoft бағдарламашылары табанды болды. «Олар қорқынышты қолданбалар шығарды», — деп еске алды Джобс, «бірақ олар жұмысты жалғастырды және оларды жақсартты». Ақырында Джобс Excel-ге қатты ғашық болғаны сонша, ол Гейтспен құпия келісім жасады: Егер Microsoft екі жыл бойы Excel-ді тек Macintosh үшін жасаса және IBM PC үшін нұсқасын жасамаса, онда Джобс Macintosh үшін BASIC нұсқасында жұмыс істейтін тобын жауып, оның орнына Microsoft-тың BASIC-ін шексіз мерзімге лицензиялайтын болды. Гейтс келісімді ақылмен қабылдады, бұл жобасы тоқтатылған Apple командасын ашуландырды және Microsoft-қа болашақ келіссөздерде артықшылық берді.
Әзірге Гейтс пен Джобс байланыс орнатты. Сол жазда олар Висконсин штатындағы Женева көліндегі Playboy Club демалыс орнында салалық талдаушы Бен Розен ұйымдастырған конференцияға барды, онда Apple әзірлеп жатқан графикалық интерфейстер туралы ешкім білмейтін. «Бәрі IBM PC бәрі деп жүрді, бұл жақсы еді, бірақ Стив екеуміз жымиып жүрдік, өйткені бізде бірдеңе бар еді», — деп еске алды Гейтс. «Ол ақпаратты аздап шығарып жатты, бірақ ешкім түсінбеді».
Гейтс Apple демалыстарының тұрақты қонағына айналды. «Мен әрбір луауға (гавайлық кеш) бардым», — деді Гейтс. «Мен команданың бір бөлігі болдым».
Гейтс Купертиноға жиі барып тұруды ұнатты, онда ол Джобстың қызметкерлерімен құбылмалы қарым-қатынасын және оның құмарлықтарын көрсететінін бақылайтын. «Стив өзінің ең жоғарғы "сиқырлы сыбызғышы" (pied piper) режимінде болып, Mac әлемді қалай өзгертетінін жариялап, адамдарды ессіз жұмыс істетіп, керемет шиеленістер мен күрделі жеке қарым-қатынастар орнататын». Кейде Джобс жоғары көңіл-күйден бастап, содан кейін Гейтспен қорқыныштарын бөлісуге көшетін. «Біз жұма күні кешке барып, кешкі ас ішетінбіз, ал Стив бәрі керемет деп мақтанатын. Содан кейін екінші күні, міндетті түрде, ол: "О, құдай-ай, бұл нәрсе сатыла ма, о құдай, мен бағаны көтеруім керек, сенен кешірім сұраймын, менің командам ақымақтар тобы", — дейтін».
Xerox Star іске қосылған кезде Гейтс Джобстың шындықты бұрмалау өрісін іс жүзінде көрді. Бір жұма күні кешкі аста Джобс Гейтстен осы уақытқа дейін қанша Star сатылғанын сұрады. Гейтс алты жүз деді. Келесі күні Гейтс пен бүкіл команданың алдында Джобс үш жүз Star сатылғанын айтты, Гейтстің жаңа ғана бәріне алты жүз деп айтқанын ұмытып кетті. «Сонымен оның бүкіл командасы маған: "Сен оған оның бос сөз айтып тұрғанын айтасың ба?" дегендей қарай бастады», — деп еске алды Гейтс. «Бұл жағдайда мен қармақты жұтпадым». Тағы бір жолы Джобс пен оның командасы Microsoft-қа барып, Seattle Tennis Club-та кешкі ас ішті. Джобс Macintosh пен оның бағдарламалық жасақтамасының қолдануға өте оңай болатыны, тіпті нұсқаулықтар болмайтыны туралы уағыз айта бастады. «Бұл кез келген Mac қосымшасы үшін нұсқаулық болады деп ойлаған адам ең үлкен ақымақ дегендей болды», — деді Гейтс. «Ал біз: "Ол шынымен солай ойлай ма? Біз оған нұсқаулықтармен жұмыс істеп жатқан адамдарымыз бар екенін айтпауымыз керек пе?" деп ойладық».
Біраз уақыттан кейін қарым-қатынас қиындай түсті. Бастапқы жоспар бойынша Excel, Chart және File сияқты кейбір Microsoft қосымшалары Apple логотипін алып жүруі және Macintosh сатып алғанда бірге берілуі керек еді. «Біз әр машинаға әр қолданба үшін 10 доллар алатын болдық», — деді Гейтс. Бірақ бұл келісім бәсекелес бағдарламалық жасақтама өндірушілерін ренжітті. Сонымен қатар, Microsoft бағдарламаларының кейбірі кешігуі мүмкін сияқты көрінді. Сондықтан Джобс Microsoft-пен келісімшартындағы ережені қолданып, оның бағдарламалық жасақтамасын жинақтамауды шешті; Microsoft өз бағдарламалық жасақтамасын тұтынушыларға тікелей сатылатын өнімдер ретінде таратуға асығуы керек болды.
Гейтс көп шағымданбай келісті. Ол Джобстың, өзі айтқандай, «тез және еркін ойнай алатынына» үйреніп қалған еді және ол жинақтамау Microsoft-қа көмектеседі деп күдіктенді. «Біз бағдарламалық жасақтамамызды бөлек сату арқылы көбірек ақша таба алатын едік», — деді Гейтс. «Егер сіз нарықтағы үлесіңіз қомақты болады деп ойласаңыз, бұл жақсы жұмыс істейді». Microsoft ақырында бағдарламалық жасақтамасын басқа да платформалар үшін жасай бастады және ол Macintosh нұсқасынан гөрі Microsoft Word-тың IBM PC нұсқасына басымдық бере бастады. Соңында Джобстың жинақтау келісімінен бас тарту туралы шешімі Microsoft-қа қарағанда Apple-ге көбірек зиян тигізді.
Macintosh-қа арналған Excel шыққан кезде, Джобс пен Гейтс оны Нью-Йорктегі Tavern on the Green мейрамханасындағы баспасөз кешкі асында бірге таныстырды. Microsoft оның IBM PC үшін нұсқасын жасай ма деген сұраққа Гейтс Джобспен жасасқан келісімін ашпады, тек «уақыт өте келе» бұл болуы мүмкін деп жауап берді. Джобс микрофонды алды. «Мен "уақыт өте келе" бәріміз өлеміз деп сенемін», — деп әзілдеді ол.
GUI шайқасы
Сол кезде Microsoft IBM және үйлесімді компьютерлерге лицензиялаған DOS деп аталатын операциялық жүйені шығарып жатқан болатын. Ол пайдаланушыларға C:> сияқты сұрқай шағын шақырулармен қарсы тұратын ескірген пәрмен жолы интерфейсіне негізделген еді. Джобс пен оның командасы Microsoft-пен тығыз жұмыс істей бастағанда, олар Microsoft Macintosh-тың графикалық қолданушы интерфейсін (GUI) көшіріп алады деп алаңдай бастады. Энди Херцфельд Microsoft-тағы байланыс тұлғасының Macintosh операциялық жүйесінің қалай жұмыс істейтіні туралы егжей-тегжейлі сұрақтар қойып жатқанын байқады. «Мен Стивке Microsoft Mac-ты клондағалы жатыр деп күдіктенетінімді айттым», — деп еске алды ол.
Олардың алаңдауы орынды еді. Гейтс графикалық интерфейстер болашақ екеніне және Microsoft-тың Xerox PARC-те әзірленген нәрсені көшіруге Apple сияқты құқығы бар екеніне сенді. Кейінірек ол ашық мойындағандай: «Біз: "Ей, біз графикалық интерфейстерге сенеміз, біз де Xerox Alto-ны көрдік", — дейміз».
Бастапқы келісімдерінде Джобс Гейтсті Microsoft 1983 жылдың қаңтарында Macintosh жөнелтілгеннен кейін бір жыл өткенге дейін Apple-ден басқа ешкімге графикалық бағдарламалық жасақтама жасамайтынына келісуге көндірген болатын. Өкінішке орай, Apple үшін бұл Macintosh-ты іске қосу бір жылға кешіктірілуі мүмкін екенін қарастырмады. Сондықтан Гейтс 1983 жылдың қарашасында Microsoft терезелері, белгішелері және нұқуға арналған тінтуірі бар графикалық интерфейсті қамтитын IBM PC үшін жаңа операциялық жүйені әзірлеуді жоспарлап отырғанын жариялағанда өз құқығында болды. Ол Windows деп аталатын болды. Гейтс Нью-Йорктегі Helmsley Palace қонақүйінде Microsoft тарихындағы ең сәнді өнім хабарландыруын өткізді, ол Джобстың стиліне ұқсас еді.
Джобс қатты ашуланды. Ол бұл туралы ештеңе істей алмайтынын білді — Microsoft-тың Apple-мен бәсекелес графикалық бағдарламалық жасақтама жасамау туралы келісімі аяқталып жатқан еді — бірақ ол бәрібір ашуға булықты. «Гейтсті дереу осында алдырыңдар», — деп бұйырды ол басқа бағдарламалық жасақтама компанияларына Apple-дің евангелисі болған Майк Бойчқа. Гейтс жалғыз келді және Джобспен сөйлесуге дайын болды. «Ол мені өзінің ашуын шығару үшін шақырды», — деп еске алды Гейтс. «Мен Купертиноға бұйрық орындауға барғандай бардым. Мен оған: "Біз Windows-ты жасап жатырмыз", — дедім. Мен оған: "Біз компаниямызды графикалық интерфейстерге тігіп отырмыз", — дедім».
Олар Джобстың конференц-залында кездесті, онда Гейтс бастықтарының оған шабуыл жасағанын көргісі келетін он Apple қызметкерінің қоршауында қалды. Джобс өз әскерінің үмітін ақтады. «Сендер бізді тонап жатырсыңдар!» — деп айқайлады ол. «Мен саған сендім, ал сен қазір бізден ұрлап жатырсың!» Херцфельд Гейтстің жай ғана салқынқанды отырып, Стивтің көзіне тіке қарап, содан кейін өзінің жіңішке дауысымен классикалық жауап қайтарғанын еске алды. «Стив, менің ойымша, бұған басқаша қарауға болады. Менің ойымша, бұл екеуміздің де Xerox атты бай көршіміз болған сияқты және мен оның үйіне теледидарын ұрлау үшін кіріп, оны сенің ұрлап кеткеніңді көрген сияқтымын».
Гейтстің екі күндік сапары Джобстың эмоционалды реакциялары мен манипуляция әдістерінің толық спектрін тудырды. Сондай-ақ, Apple-Microsoft симбиозы шаян биіне айналғанын айқын көрсетті, екі жақ та сақтықпен айналып жүрді, өйткені кез келгенінің шағуы екеуіне де қиындық тудыруы мүмкін еді. Конференц-залдағы текетірестен кейін Гейтс Джобсқа Windows үшін жоспарланған нәрсенің жеке демосын тыныш көрсетті. «Стив не айтарын білмеді», — деп еске алды Гейтс. «Ол: "О, бұл бірдеңені бұзу", — деп айта алар еді, бірақ олай етпеді. Ол: "О, бұл шын мәнінде бос қоқыс екен", — деуді таңдады». Гейтс қуанды, өйткені бұл оған Джобсты бір сәт тыныштандыруға мүмкіндік берді. «Мен: "Иә, бұл сүйкімді кішкентай қоқыс", — дедім». Сонымен Джобс басқа эмоциялардың гаммасынан өтті. «Осы кездесу барысында ол өте дөрекі болды», — деді Гейтс. «Содан кейін ол жылай жаздап: "О, маған мына нәрсені шығаруға мүмкіндік берші", — дейтін бөлім болды». Гейтс өте сабырлы болу арқылы жауап берді. «Адамдар эмоцияға берілгенде, мен азырақ эмоцияға берілемін».
Маңызды әңгімелесуді қалаған кезде жиі жасайтындай, Джобс ұзақ серуендеуді ұсынды. Олар Купертино көшелерімен Де Анза колледжіне дейін барып-қайтып, асханаға тоқтап, содан кейін тағы да серуендеді. «Біз серуендеуге мәжбүр болдық, бұл менің басқару әдістерімнің бірі емес», — деді Гейтс. «Сол кезде ол: "Жарайды, жарайды, бірақ оны біз істеп жатқан нәрсеге тым ұқсас етпе", — дей бастады».
Ақырында, Microsoft Windows 1.0-ді 1985 жылдың күзіне дейін жөнелтуге дайындай алмады. Тіпті сол кезде де ол сапасыз өнім болды. Онда Macintosh интерфейсінің талғампаздығы жоқ еді және Билл Аткинсон ойлап тапқан қабаттасатын терезелердің сиқырлы қиылуының орнына, онда тақтайшалы терезелер болды. Рецензенттер оны келеке етті, ал тұтынушылар одан бас тартты. Дегенмен, Microsoft өнімдерінде жиі болатындай, табандылық ақырында Windows-ты жақсартты, содан кейін үстемдік етуге әкелді.
Джобс ашуын ешқашан баса алмады. «Олар бізді толығымен тонап алды, өйткені Гейтсте ұят жоқ», — деді Джобс маған отыз жылға жуық уақыт өткен соң. Мұны естіген Гейтс: «Егер ол бұған сенсе, ол шынымен де өзінің шындықты бұрмалау өрістерінің біріне енген», — деп жауап берді. Заңдық тұрғыдан Гейтс дұрыс болды, мұны соттар жылдар бойы кейіннен растады. Ал практикалық деңгейде оның дәлелдері де күшті болды. Apple Xerox PARC-те көргенін пайдалану құқығына келісім жасаса да, басқа компаниялардың ұқсас графикалық интерфейстерді дамытуы сөзсіз еді. Apple анықтағандай, компьютерлік интерфейс дизайнының «түрі мен сезімін» (look and feel) қорғау қиын нәрсе.
Дегенмен Джобстың реніші түсінікті еді. Apple жаңашыл, қиялы бай, орындалуы жағынан талғампаз және дизайны жағынан керемет болды. Бірақ Microsoft дөрекі көшірілген өнімдер сериясын жасаса да, операциялық жүйелер соғысында жеңіске жетті. Бұл ғаламның жұмыс істеуіндегі эстетикалық кемшілікті әшкереледі: Ең жақсы және ең жаңашыл өнімдер әрқашан жеңе бермейді. Он жылдан кейін бұл ақиқат Джобстың сәл тәкаппар және шектен шыққан, бірақ шындық лебі бар сөздерді айтуына себеп болды. «Microsoft-тың жалғыз проблемасы — оларда талғам жоқ, оларда мүлдем талғам жоқ», — деді ол. «Мен мұны кішігірім мағынада емес, үлкен мағынада айтып отырмын, яғни олар түпнұсқа идеяларды ойламайды және өз өнімдеріне көп мәдениет әкелмейді».
ОН ЖЕТІНШІ ТАРАУ ИКАР Жоғарыға көтерілген нәрсе...
Биікке ұшу
1984 жылдың қаңтарында Macintosh-тың іске қосылуы Джобсты атақтылықтың одан да жоғары орбитасына шығарды, бұл оның сол кезде Манхэттенге жасаған сапары кезінде айқын көрінді. Ол Йоко Ононың ұлы Шон Леннонға арнап өткізген кешіне барып, тоғыз жасар балаға Macintosh сыйлады. Балаға ол қатты ұнады. Суретшілер Энди Уорхол мен Кит Харинг сол жерде болды және олар машинамен жасай алатын нәрселеріне қатты таң қалғаны сонша, заманауи өнер әлемі қауіпті бұрылыс жасай жаздады. «Мен шеңбер сыздым», — деп мақтанды Уорхол QuickDraw-ды қолданғаннан кейін. Уорхол Джобстан Мик Джаггерге компьютер апаруды талап етті. Джобс рок-жұлдыздың таунхаусына келгенде, Джаггер аң-таң болды. Ол Джобстың кім екенін білмейтін еді. Кейінірек Джобс өз командасына: «Менің ойымша, ол есірткі қабылдаған. Немесе оның миы зақымдалған», — деді. Алайда Джаггердің қызы Джейд компьютерді бірден ұнатып, MacPaint-пен сурет сала бастады, сондықтан Джобс оны оған берді.
Ол Манхэттеннің Орталық саябағының батысындағы Сан-Ремода Скаллиге көрсеткен ең жоғарғы қабаттағы дуплексті пәтерді сатып алды және оны жөндеу үшін И. М. Пей фирмасынан Джеймс Фридті жалдады, бірақ ол ешқашан ол жерге көшпеді. (Кейінірек ол оны Боноға 15 миллион долларға сатты.) Ол сондай-ақ Пало-Альто төбелеріндегі Вудсайдтан мыс бароны салған ескі испандық колониалдық стильдегі он төрт бөлмелі зәулім үйді сатып алды, ол жерге көшкенімен, оны жиһаздауға қолы тимеді.
Apple-де оның мәртебесі қайта жанданды. Скалли Джобстың өкілеттігін шектеу жолдарын іздеудің орнына, оған көбірек билік берді: Lisa және Macintosh бөлімшелері біріктіріліп, Джобс басшылыққа тағайындалды. Ол биікте қалықтап жүрді, бірақ бұл оны жұмсақ етпеді. Шынында да, ол біріктірілген Lisa және Macintosh командаларының алдында тұрып, олардың қалай біріктірілетінін сипаттаған кезде оның қатыгез адалдығының есте қаларлық көрінісі болды. Ол Macintosh тобының жетекшілері барлық жоғары лауазымдарға ие болатынын және Lisa қызметкерлерінің төрттен бірі жұмыстан шығарылатынын айтты. «Сендер сәтсіздікке ұшырадыңдар», — деді ол Lisa-да жұмыс істегендерге тіке қарап. «Сендер В командасысыңдар. В деңгейлі ойыншылар. Мұнда В немесе С деңгейлі ойыншылар тым көп, сондықтан бүгін біз кейбіреулеріңізді осы алқаптағы бауырлас компанияларда жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болу үшін босатамыз».
Екі командада да жұмыс істеген Билл Аткинсон мұны тек қатыгездік қана емес, әділетсіздік деп санады. «Бұл адамдар өте қатты жұмыс істеді және керемет инженерлер болды», — деді ол. Бірақ Джобс Macintosh тәжірибесінен алған негізгі басқару сабағы деп санаған нәрсеге жабысып алды: Егер сіз А деңгейлі ойыншылар командасын құрғыңыз келсе, қатыгез болуыңыз керек. «Команда өскен сайын бірнеше В ойыншысына төзу тым оңай, содан кейін олар тағы бірнеше В ойыншысын тартады, көп ұзамай сізде тіпті С ойыншылары да болады», — деп еске алды ол. «Macintosh тәжірибесі маған А ойыншылары тек басқа А ойыншыларымен жұмыс істегенді ұнататынын үйретті, яғни В ойыншыларына ерік беруге болмайды».
Әзірге Джобс пен Скалли өздерінің достығы әлі де берік екеніне өздерін сендіре алды. Олар бір-біріне деген сүйіспеншіліктерін соншалықты ашық және жиі білдіргені сонша, олар Hallmark ашықхаттарының сөресіндегі мектеп оқушылары сияқты естілетін. Скаллидің келгеніне бір жыл мамыр айында толды және оны атап өту үшін Джобс оны Купертиноның оңтүстік-батысындағы төбелерде орналасқан Le Mouton Noir атты сәнді мейрамханаға кешкі асқа шақырды. Скаллиді таң қалдырып, Джобс Apple басқармасын, оның топ-менеджерлерін және тіпті кейбір Шығыс жағалау инвесторларын жинады. Коктейль кезінде олардың барлығы оны құттықтап жатқанда, Скалли есіне алды: «Стив артқы жағында басын изеп, Чешир мысығының күлкісімен жымиып тұрды». Джобс кешкі асты мақтауға толы тостпен бастады. «Мен үшін ең бақытты екі күн Macintosh жөнелтілген кез және Джон Скалли Apple-ге қосылуға келіскен кез болды», — деді ол. «Бұл менің бүкіл өмірімдегі ең керемет жыл болды, өйткені мен Джоннан көп нәрсе үйрендім». Содан кейін ол Скаллиге жылдың естеліктерінен құралған монтажды ұсынды.
Жауап ретінде Скалли соңғы бір жылда Джобстың серіктесі болудың қуанышы туралы айтты және ол үстел басындағылардың барлығына әртүрлі себептермен есте қаларлық сөзбен аяқтады. «Apple-дің бір көшбасшысы бар», — деді ол, «Стив және мен». Ол бөлменің арғы жағына қарап, Джобстың көзіне түсті және оның жымиғанын көрді. «Бұл біз бір-бірімізбен сөйлесіп тұрғандай болды», — деп еске алды Скалли. Бірақ ол Артур Рок пен басқалардың сұраулы, мүмкін тіпті күмәнмен қарап отырғанын байқады. Олар Джобстың оны толығымен басқарып алғанына алаңдады. Олар Скаллиді Джобсты бақылау үшін жалдаған еді, ал енді Джобстың бақылауды қолға алғаны анық болды. «Скалли Стивтің мақұлдауын қалағаны сонша, оған қарсы тұра алмады», — деп еске алды Рок.
Джобсты қуанту және оның тәжірибесіне жүгіну Скаллиге ақылды стратегия болып көрінген шығар. Бірақ ол бақылауды бөлісу Джобстың табиғатына жат екенін түсінбеді. Бас иу оған тән емес еді. Ол компанияны қалай басқару керектігі туралы ашық айта бастады. Мысалы, 1984 жылғы бизнес-стратегия жиналысында ол компанияның орталықтандырылған сату және маркетинг қызметкерлерін әртүрлі өнім бөлімшелеріне қызмет көрсету құқығы үшін бәсекелесуге мәжбүрлеуді ұсынды. (Бұл, мысалы, Macintosh тобы Apple-дің маркетингтік тобын пайдаланбауды шешіп, оның орнына өзінікін құра алатынын білдіретін еді.) Басқа ешкім қолдамады, бірақ Джобс оны өткізуге тырыса берді. «Адамдар маған бақылауды қолға алып, оны отырғызып, аузын жабуымды күтті, бірақ мен олай етпедім», — деп еске алды Скалли. Жиналыс тараған кезде ол біреудің: «Неге Скалли оның аузын жаппайды?» деп сыбырлағанын естіді.
Джобс Macintosh шығару үшін Фремонтта заманауи зауыт салуды шешкенде, оның эстетикалық құмарлықтары мен бақылаушы табиғаты жоғары деңгейде іске қосылды. Ол жабдықтардың Apple логотипі сияқты ашық түстерге боялғанын қалады, бірақ ол бояу үлгілерін қарауға соншалықты көп уақыт жұмсады, ақырында Apple-дің өндіріс жөніндегі директоры Мэтт Картер оларды әдеттегі бежевый және сұр түстермен орнатты. Джобс экскурсия жасағанда, машиналарды өзі қалаған ашық түстерге қайта бояуды бұйырды. Картер қарсылық білдірді; бұл дәлдікті қажет ететін жабдық еді және машиналарды қайта бояу проблемалар тудыруы мүмкін еді. Ол дұрыс болып шықты. Ашық көк түске боялған ең қымбат машиналардың бірі дұрыс жұмыс істемей қалды және «Стивтің ақымақтығы» деп аталды. Ақырында Картер жұмыстан кетті. «Онымен күресуге соншалықты көп күш жұмсалды және бұл әдетте мағынасыз нәрсе үшін болатын, ақырында мен шыдай алмадым», — деп еске алды ол.
Джобс оның орнына Деби Коулманды тағайындады, ол Джобсқа ең жақсы қарсы тұрған адам үшін берілетін команданың жыл сайынғы сыйлығын жеңіп алған, жігерлі, бірақ ақкөңіл Macintosh қаржы қызметкері еді. Бірақ ол қажет болған жағдайда оның қыңырлығын қалай қанағаттандыру керектігін білетін. Apple-дің арт-директоры Клемент Мок оған Джобстың қабырғалардың аппақ болғанын қалайтынын хабарлағанда, ол: «Зауытты аппақ қылып бояуға болмайды. Барлық жерде шаң мен қоқыс болады», — деп қарсылық білдірді. Мок: «Стив үшін тым ақ деген ақ түс жоқ», — деп жауап берді. Ақырында ол келісті. Аппақ қабырғалары және ашық көк, сары және қызыл машиналары бар зауыт едені «Александр Колдердің көрмесіне ұқсады», — деді Коулман.
Зауыттың сыртқы түріне деген шектен тыс алаңдаушылығы туралы сұрағанда, Джобс бұл кемелдікке деген құштарлықты қамтамасыз етудің бір жолы екенін айтты:
Мен зауытқа барып, шаң бар-жоғын тексеру үшін ақ қолғап киетінмін. Мен оны барлық жерден табатынмын — машиналардан, сөрелердің үстінен, еденнен. Және мен Дебиден оны тазалауды сұрайтынмын. Мен оған зауыттың еденінен тамақ іше алатындай болуымыз керек деп айттым. Бұл Дебиді жындандыра жаздады. Ол неге екенін түсінбеді. Ал мен ол кезде мұны түсіндіре алмадым. Көрдіңіз бе, маған Жапонияда көргендерім қатты әсер етті. Мен ол жақта қатты таң қалған нәрсенің бір бөлігі — және біздің зауытта жетіспейтін нәрсе — командалық жұмыс пен тәртіп сезімі еді. Егер бізде сол жерді мінсіз таза ұстауға тәртіп болмаса, онда бізде осы машиналардың барлығын жұмыс істетіп тұруға да тәртіп болмайды.
Бір жексенбі күні таңертең Джобс әкесін зауытты көруге алып келді. Пол Джобс әрқашан өз шеберлігінің дәл болуын және құралдарының реттелуін қадағалайтын, ал ұлы да солай істей алатынын көрсетуді мақтан тұтты. Коулман экскурсия жүргізу үшін бірге барды. «Стив нұр шашып тұрғандай болды», — деп еске алды ол. «Ол әкесіне бұл туындыны көрсетуді қатты мақтан тұтты». Джобс бәрінің қалай жұмыс істейтінін түсіндірді, ал әкесі шынымен таң қалғандай болды. «Ол әкесіне қарай берді, ал әкесі бәрін ұстап көріп, бәрінің қаншалықты таза және мінсіз көрінетінін ұнатты».
Даниэль Миттеран зауытты аралағанда жағдай онша тәтті болмады. Францияның социалистік президенті Франсуа Миттеранның Кубаға сүйсінетін әйелі аудармашысы арқылы жұмыс жағдайлары туралы көп сұрақ қойды, ал аудармашы ретінде Ален Россманды алып алған Джобс озық робототехника мен технологияны түсіндіруге тырысты. Джобс "дәл уақытында" (just-in-time) өндіріс кестелері туралы айтқаннан кейін, ол үстеме жұмыс ақысы туралы сұрады. Джобс ренжіп қалды, сондықтан ол автоматтандырудың еңбек шығындарын азайтуға қалай көмектесетінін сипаттады, бұл тақырып оны қуантпайтынын білсе де. «Бұл ауыр жұмыс па?» — деп сұрады ол. «Олар қанша демалыс уақытын алады?» Джобс өзін ұстай алмады. «Егер ол олардың әл-ауқатына соншалықты қызығушылық танытса, — деді ол аудармашыға, — оған кез келген уақытта осында келіп жұмыс істей алатынын айт». Аудармашы бозарып кетті және ештеңе демеді. Бір сәттен кейін Россман француз тілінде: «Мистер Джобс сізге зауытқа келіп, қызығушылық танытқаныңыз үшін алғыс айтады», — деп араласты. Джобс та, мадам Миттеран да не болғанын білмеді, деп еске алды Россман, бірақ оның аудармашысы өте жеңілдеп қалғандай көрінді.
Кейінірек, ол Mercedes-імен Купертиноға қарай тас жолмен жүйткіп келе жатып, Россманға мадам Миттеранның көзқарасы туралы ашуланды. Бір кезде ол сағатына 100 мильден сәл асып бара жатқанда, полиция қызметкері оны тоқтатып, айыппұл жаза бастады. Бірнеше минуттан кейін офицер жазып жатқанда, Джобс сигнал берді. «Кешіріңіз?» — деді полиция қызметкері. Джобс: «Мен асығыспын», — деп жауап берді. Таңқаларлығы, офицер ашуланбады. Ол жай ғана айыппұлды жазып бітірді және егер Джобс тағы да 55-тен асып кетсе, түрмеге жіберілетінін ескертті. Полиция қызметкері кеткен бойда Джобс жолға қайта шығып, 100-ге дейін үдеді. «Ол қарапайым ережелер оған қолданылмайтынына толық сенді», — деп таң қалды Россман.
Оның әйелі Джоанна Хоффман Macintosh іске қосылғаннан кейін бірнеше айдан соң Джобспен Еуропаға барғанда дәл осыны көрді. «Ол мүлдем жағымсыз болды және кез келген нәрседен құтылып кете аламын деп ойлады», — деп еске алды ол. Парижде ол француз бағдарламалық жасақтамасын жасаушылармен ресми кешкі ас ұйымдастырған болатын, бірақ Джобс кенеттен барғысы келмейтінін шешті. Оның орнына ол Хоффманның алдында көлік есігін жауып, плакат суретшісі Фолонды көруге баратынын айтты. «Әзірлеушілер қатты ашуланғаны сонша, біздің қолымызды алмай қойды», — деді ол.
Италияда ол Apple-дің бас менеджерін, кәдімгі бизнестен келген жұмсақ, толықша жігітті бірден ұнатпады. Джобс оған оның командасы немесе сату стратегиясы өзіне әсер етпегенін тіке айтты. «Сен Mac-ты сатуға лайық емессің», — деді Джобс суық түрде. Бірақ бұл бейбақ менеджер таңдаған мейрамханаға реакциясымен салыстырғанда түк емес еді. Джобс вегетариандық тамақты талап етті, бірақ даяшы қаймаққа толы тұздықты әкеліп қойды. Джобстың ашуланғаны сонша, Хоффман оны қорқытуға мәжбүр болды. Ол егер ол тынышталмаса, ыстық кофені шалбарына төгетінін сыбырлады.
Еуропалық сапардағы ең маңызды келіспеушіліктер сату болжамдарына қатысты болды. Шындықты бұрмалау өрісін пайдалана отырып, Джобс әрқашан өз командасын жоғары болжамдар жасауға итермелейтін. Ол еуропалық менеджерлерге егер олар үлкен болжамдар жасамаса, оларға ешқандай бөлу (allocation) бермеймін деп қорқыта берді. Олар шынайы болуды талап етті, ал Хоффман төреші болуға мәжбүр болды. «Сапардың соңында менің бүкіл денем бақылаусыз дірілдеп тұрды», — деп еске алды Хоффман.
Осы сапарда Джобс Apple-дің Франциядағы менеджері Жан-Луи Гассемен алғаш рет танысты. Гассе сапар барысында Джобсқа сәтті қарсы тұрған санаулы адамдардың бірі болды. «Оның шындыққа қатысты өз жолы бар», — деп кейінірек атап өтті Гассе. «Онымен күресудің жалғыз жолы — одан да қатты қорқыту болды». Джобс егер Гассе сату болжамдарын көтермесе, Францияның үлесін қысқартамын деген әдеттегі қоқан-лоққысын жасағанда, Гассе ашуланды. «Мен оның жағасынан ұстап, тоқтауын айтқаным есімде, содан кейін ол шегінді. Мен өзім де ашулы адам болатынмын. Мен айығып келе жатқан "есекқұмармын" (assaholic). Сондықтан мен мұны Стивтен тани алдым».
Алайда Гассе Джобстың қалаған кезде сүйкімді бола алатынына таң қалды. Франсуа Миттеран [informatique pour tous] — баршаға арналған компьютер — інжілін уағыздап жүрген болатын және Марвин Минский мен Николас Негропонте сияқты технология саласындағы әртүрлі академиялық сарапшылар хорға қосылуға келді. Джобс Bristol қонақүйінде топқа сөз сөйлеп, егер Франция барлық мектептеріне компьютер қойса, қалай алға жылжитынын суреттеп берді. Париж оның романтикалық қырын да оятты. Гассе де, Негропонте де оның сол жерде әйелдерге ғашық болғаны туралы әңгімелейді.
Құлдырау
Macintosh шығарылымымен бірге келген толқудың жарылысынан кейін, оның сатылымы 1984 жылдың екінші жартысында төмендей бастады. Мәселе іргелі болды: Бұл таңқаларлық, бірақ өкінішке орай баяу және қуаты аз компьютер еді, және ешқандай шу оны жасыра алмады. Оның сұлулығы қолданушы интерфейсінің жасыл түсті әріптері мен сұрқай пәрмен жолдары бар күңгірт экранға емес, шуақты ойын бөлмесіне ұқсауында еді. Бірақ бұл оның ең үлкен әлсіздігіне әкелді: Мәтіндік дисплейдегі таңба бір байттан аз кодты алатын, ал Mac әріпті кез келген талғампаз қаріппен пиксель бойынша салғанда, оған жиырма немесе отыз есе көп жад қажет болды. Lisa мұны 1000K-тан астам жедел жадпен (RAM) жөнелту арқылы шешті, ал Macintosh 128K-мен шектелді.
Тағы бір мәселе ішкі қатқыл дискінің болмауы еді. Джобс Джоанна Хоффман осындай сақтау құрылғысы үшін күрескенде оны «Xerox фанаты» деп атаған болатын. Ол Macintosh-та тек бір дискет жетегі болуын талап етті. Егер деректерді көшіргіңіз келсе, жалғыз жетекке дискеттерді салып-шығарудан теннисшінің шынтақ ауруының жаңа түріне шалдығуыңыз мүмкін еді. Сонымен қатар, Macintosh-та желдеткіш болмады, бұл Джобстың догматикалық қыңырлығының тағы бір мысалы. Желдеткіштер, оның ойынша, компьютердің тыныштығын бұзатын. Бұл көптеген компоненттердің істен шығуына әкелді және Macintosh-қа «бежевый тостер» деген лақап ат берді, бұл оның танымалдылығын арттырмады. Ол соншалықты тартымды болды, алғашқы бірнеше айда жақсы сатылды, бірақ адамдар оның шектеулері туралы көбірек білген сайын сатылым төмендеді. Хоффман кейінірек қынжыла айтқандай: «Шындықты бұрмалау өрісі түрткі бола алады, бірақ содан кейін шындықтың өзі соққы береді».
1984 жылдың соңында, Lisa сатылымы іс жүзінде жоқ болып, ал Macintosh сатылымы айына он мыңнан төмен түскенде, Джобс шарасыздықтан сапасыз және өзіне тән емес шешім қабылдады.
Macintosh XL, «Леммингтер» және Жобстың құлдырауы
Сатылмаған Lisa компьютерлерінің тізімдемесі жасалып, оларға Macintosh эмуляциялық бағдарламасы орнатылды да, «Macintosh XL» деген жаңа өнім ретінде сатылымға шығарылды. Lisa өндірісі тоқтатылғандықтан және қайта жанданбайтындықтан, бұл Жобстың өзі сенбейтін нәрсені шығарған сирек жағдайларының бірі болды. «Мен қатты ашуландым, өйткені Mac XL шынайы емес еді», — деді Хоффман. «Бұл жай ғана артық Lisa-ларды есіктен шығарып тастаудың амалы болатын. Ол жақсы сатылды, содан кейін біз бұл сұмдық алдауды тоқтатуға мәжбүр болдық, сөйтіп мен жұмыстан кеттім».
Көңілсіз көңіл-күй 1985 жылдың қаңтарында жасалған жарнамадан да байқалды, ол IBM-ге қарсы бағытталған әйгілі «1984» жарнамасының рухын қайталауы тиіс еді. Өкінішке орай, түбегейлі айырмашылық бар болатын: Бірінші жарнама қаһармандық, оптимистік нотамен аяқталса, Ли Клоу мен Джей Чиат ұсынған «Леммингтер» (Lemmings) деп аталатын жаңа жарнаманың раскадровкаларында көздері байланған, қара костюмді корпоративтік менеджерлердің жардан құлап, өліп жатқаны көрсетілген. Бастапқыда Жобс пен Скалли бұған алаңдаушылық білдірді. Бұл Apple-дің жағымды немесе даңқты бейнесін жеткізетіндей емес, керісінше IBM сатып алған әрбір менеджерді қорлайтындай көрінді.
Жобс пен Скалли басқа идеяларды сұрады, бірақ агенттік қызметкерлері қарсылық білдірді. «Сендер былтыр "1984"-ті де көрсеткілерің келмеген», — деді олардың бірі. Скаллидің айтуынша, Ли Клоу: «Мен осы жарнамаға бүкіл беделімді, бәрін тігемін», — деп қосыпты. Ридли Скоттың ағасы Тони түсірген фильм нұсқасы келгенде, тұжырымдама одан да нашар болып көрінді. Жардан құлап бара жатқан ақылсыз менеджерлер Ақшақар туралы мультфильмдегі «Хей-хо, Хей-хо» әнінің қаралы нұсқасын айтып бара жатты, ал сүреңсіз түсірілім оны раскадровкалардағыдан да депрессивті етіп көрсетті.
«Мұны көрсету арқылы бүкіл Америкадағы іскер адамдарды қорлайтыныңызға сене алар емеспін», — деп айқайлады Деби Коулман жарнаманы көргенде Жобсқа. Маркетингтік жиналыстарда ол бұл жарнаманы қаншалықты жек көретінін айтып, қарсы шықты. «Мен оның үстеліне жұмыстан шығу туралы арызымды қойдым. Оны Mac-та жаздым. Мен мұны корпоративтік менеджерлерге жасалған қорлау деп санадым. Біз үстел үсті баспа жүйесімен (desktop publishing) енді ғана нарыққа кіре бастаған едік».
Супербоулдағы сәтсіздік және Нью-Йорктегі жанжал
Дегенмен, Жобс пен Скалли агенттіктің өтініштеріне көніп, жарнаманы Супербоул кезінде көрсетті. Олар ойынға Скаллидің әйелі Лизимен (ол Жобсты ұнатпайтын) және Жобстың жаңа құрбысы Тина Редсемен бірге Стэнфорд стадионына барды. Жарнама сүреңсіз ойынның төртінші ширегінің соңына қарай көрсетілгенде, жанкүйерлер оны үлкен экраннан қарап, ешқандай реакция білдірмеді. Бүкіл ел бойынша реакцияның көпшілігі теріс болды. «Бұл Apple қол жеткізгісі келген адамдардың дәл өзін қорлады», — деді нарықты зерттеу фирмасының президенті Fortune журналына. Apple-дің маркетинг менеджері кейіннен компания Wall Street Journal газетінен кешірім сұрау жарнамасын сатып алуы мүмкін екенін айтты. Джей Чиат егер Apple олай істесе, оның агенттігі қарсы бетті сатып алып, кешірім сұрағаны үшін кешірім сұрайтынын айтып қорқытты.
Жобстың жарнамаға да, Apple-дегі жалпы жағдайға да қатысты жайсыздығы қаңтар айында Нью-Йоркке кезекті жеке баспасөз сұхбаттарын беруге барғанда айқын көрінді. Регис Маккеннаның фирмасынан Энди Каннингем Carlyle қонақ үйіндегі логистика мен қолдауға жауапты болды. Жобс келгенде, сағат түнгі 10 болғанына және кездесулер келесі күні басталатынына қарамастан, ол люкс бөлмесін толығымен қайта жасақтау керектігін айтты. Пианино дұрыс жерде тұрған жоқ; құлпынайлар дұрыс сұрыптан емес еді. Бірақ оның ең үлкен қарсылығы гүлдерді ұнатпауында болды. Ол калла лалагүлдерін (calla lilies) қалады.
«Біз калла лалагүлінің қандай екендігі туралы үлкен дауға қалдық», — деп еске алды Каннингем. «Мен олардың қандай екенін білемін, өйткені олар менің үйлену тойымда болған, бірақ ол лалагүлдің басқа түрін талап етіп, мені нағыз калла лалагүлінің қандай екенін білмейтін "ақымақпын" деді».
Сонымен Каннингем сыртқа шығып, бұл Нью-Йорк болғандықтан, түн ортасында ашық тұрған және ол қалаған лалагүлдерді таба алатын жерді тапты. Олар бөлмені қайта реттеп болған кезде, Жобс оның киіміне қарсылық білдіре бастады. «Бұл костюм жиіркенішті», — деді ол оған. Каннингем оның кейде бағытсыз ашуға булығатынын білетін, сондықтан оны тыныштандыруға тырысты. «Қараңыз, мен сіздің ашулы екеніңізді білемін және сіздің не сезініп тұрғаныңызды түсінемін», — деді ол. «Сен менің не сезініп тұрғанымды, қарғыс атқыр, мүлде түсінбейсің, — деп жауап қайтарды ол, — мен болудың қандай екенін, қарғыс атқыр, білмейсің».
Отыз жас
Отызға толу — көптеген адамдар үшін, әсіресе сол жастан асқан ешкімге сенбейтінін жариялаған ұрпақ үшін маңызды белес.
Өзінің отызыншы туған күнін атап өту үшін, 1985 жылдың ақпанында Жобс Сан-Францискодағы St. Francis қонақ үйінің бал залында мың адамға арналған сәнді, бірақ сонымен бірге ойнақы — смокинг пен теннис аяқ киімін киген — кеш ұйымдастырды. Шақыру қағазында былай делінген: «Ескі үнді мақалы бар: "Өміріңнің алғашқы 30 жылында сен әдеттеріңді қалыптастырасың. Өміріңнің соңғы 30 жылында әдеттерің сені қалыптастырады". Келіңіздер, менікін атап өтуге көмектесіңіздер».
Бір үстелде бағдарламалық жасақтама магнаттары, соның ішінде Билл Гейтс пен Митч Капор отырды. Басқасында Элизабет Холмс сияқты ескі достар болды, ол серігі ретінде смокинг киген әйелді ертіп келді. Энди Херцфельд пен Баррелл Смит жалға смокинг алып, жалпылдақ теннис аяқ киімін киіп келді, бұл олардың Сан-Франциско симфониялық оркестрі орындаған Штраус вальстеріне билеген сәтін одан сайын есте қаларлық етті.
Боб Дилан бас тартқандықтан, ойын-сауықты Элла Фицджеральд қамтамасыз етті. Ол негізінен өзінің стандартты репертуарын орындады, бірақ кейде «Ипанемалық қыз» (The Girl from Ipanema) сияқты әндерді Купертинолық жігіт туралы етіп өзгертті. Ол тапсырыс сұрағанда, Жобс бірнешеуін атады. Ол «Туған күніңмен» әнінің баяу орындалуымен аяқтады. Скалли сахнаға шығып, «технологияның ең көрнекті көрегеніне» тост айтты. Возняк та шығып, Жобсқа 1977 жылғы Батыс жағалаудағы компьютерлік жәрмеңкедегі (Apple II таныстырылған жер) Zaltair алаяқтығының жақтауға салынған көшірмесін сыйлады. Венчурлық капиталист Дон Валентайн сол уақыттан бергі онжылдықтағы өзгеріске таң қалды.
«Ол отыздан асқан ешкімге сенбеу керектігін айтқан Хо Ши Минге ұқсайтын адамнан, өзіне Элла Фицджеральдпен бірге керемет отызыншы туған күн кешін сыйлайтын адамға айналды», — деді ол.
Көптеген адамдар сыйлық таңдау қиын адамға арнайы сыйлықтар іздеді. Мысалы, Деби Коулман Ф. Скотт Фицджеральдтың «Соңғы магнат» (The Last Tycoon) кітабының бірінші басылымын тапты. Бірақ Жобс оғаш, бірақ өзіне тән әрекетпен барлық сыйлықтарды қонақ үй бөлмесінде қалдырды. Возняк пен Apple ардагерлерінің кейбірі ұсынылған ешкі ірімшігі мен лосось муссын ұнатпай, кештен кейін кездесіп, Denny’s мейрамханасына тамақтануға барды.
«30 немесе 40 жастағы суретшінің шынымен таңғажайып нәрсе қоса алуы сирек кездеседі», — деді Жобс мұңайып жазушы Дэвид Шеффке. Шефф ол отызға толған айда Playboy журналында ұзақ және ашық сұхбат жариялаған болатын. «Әрине, тумысынан қызыққұмар, өмірге деген таңданысымен мәңгілік кішкентай бала болып қалатын адамдар бар, бірақ олар сирек». Сұхбат көптеген тақырыптарды қамтыды, бірақ Жобстың ең әсерлі толғаныстары қартаю және болашаққа бетпе-бет келу туралы болды:
«Сіздің ойларыңыз санаңызда құрылыс ағаштары (scaffolding) сияқты үлгілерді құрастырады. Сіз шын мәнінде химиялық үлгілерді ойып жазасыз. Көп жағдайда адамдар сол үлгілерде, пластинкадағы ойықтар сияқты, тұрып қалады және олардан ешқашан шыға алмайды. Мен әрқашан Apple-мен байланыста боламын. Өмірімнің соңына дейін менің өмірімнің жібі мен Apple-дің жібі гобелен сияқты бір-бірімен өріліп жатады деп үміттенемін. Мен ол жерде болмайтын бірнеше жыл болуы мүмкін, бірақ мен әрқашан қайтып ораламын... Егер сіз өз өміріңізді шығармашылық жолмен, суретші ретінде сүргіңіз келсе, тым көп артқа қарамауыңыз керек. Сіз жасаған нәрсеңізді және кім болғаныңызды алып, оларды лақтырып тастауға дайын болуыңыз керек. Сыртқы әлем сіздің бейнеңізді күшейтуге тырысқан сайын, суретші болып қалу қиындай түседі, сондықтан суретшілер жиі: "Сау бол. Мен кетуім керек. Мен жынданып барамын және бұл жерден кетіп барамын", — деп айтуға мәжбүр болады. Және олар бір жерге барып, қысқы ұйқыға кетеді. Мүмкін кейінірек олар сәл басқаша болып қайта шығатын шығар».
Осы мәлімдемелердің әрқайсысымен Жобс өмірінің жақын арада өзгеретінін алдын ала сезгендей болды. Мүмкін оның өмірінің жібі шынымен де Apple жібімен өріліп, қайта ажырайтын шығар. Мүмкін оның кім болғанының кейбір бөліктерін лақтырып тастайтын уақыт келген шығар. Мүмкін «Сау бол, мен кетуім керек» деп айтып, кейінірек [басқаша ойлап] (thinking differently) қайта шығатын уақыт келген шығар.
Жаппай кету (Exodus)
Энди Херцфельд 1984 жылы Macintosh шыққаннан кейін демалыс алған болатын. Оған қуатын қалпына келтіру және өзі ұнатпайтын жетекшісі Боб Бельвильден алыстау қажет болды. Бір күні ол Жобстың Macintosh командасындағы инженерлерге 50 000 долларға дейін бонус таратқанын білді. Сөйтіп ол Жобсқа барып, өзіне де бонус сұрады. Жобс Бельвильдің демалыстағы адамдарға бонус бермеу туралы шешім қабылдағанын айтты. Кейінірек Херцфельд бұл шешімді шын мәнінде Жобс қабылдағанын естіп, онымен бетпе-бет келді. Бастапқыда Жобс бұлталақтады, содан кейін: «Жарайды, сенің айтқаның рас деп есептейік. Бұл жағдайды қалай өзгертеді?» — деді. Херцфельд егер Жобс бонусты оны қайтару үшін ұстап отырса, онда ол принципті түрде қайтып келмейтінін айтты. Жобс райынан қайтты, бірақ бұл Херцфельдтің көңілінде жағымсыз із қалдырды.
Демалысы аяқталуға жақындағанда, Херцфельд Жобспен кешкі ас ішуге кездесу белгіледі және олар кеңседен бірнеше квартал жердегі итальяндық мейрамханаға жаяу барды. «Мен шынымен қайтқым келеді», — деді ол Жобсқа. «Бірақ қазір бәрі былық болып кеткен сияқты». Жобс сәл ашулы және алаңдаулы болды, бірақ Херцфельд сөзін жалғастырды. «Бағдарламалық жасақтама командасының рухы мүлдем түсіп кеткен және айлар бойы ештеңе істемеді, ал Баррелл қатты күйінгені сонша, жыл соңына дейін шыдамайды».
Сол кезде Жобс оның сөзін бөлді. «Сен не айтып тұрғаныңды білмейсің!» — деді ол. «Macintosh командасы керемет жұмыс істеп жатыр, ал мен қазір өмірімнің ең жақсы кезеңін өткізіп жатырмын. Сен жағдайдан мүлдем хабарсызсың». Оның көзқарасы күйдіріп жіберердей еді, бірақ ол сонымен бірге Херцфельдтің бағалауына таңданғандай кейіп танытуға тырысты.
«Егер сіз шынымен солай ойласаңыз, менің қайтып келуімнің ешқандай жолы жоқ деп ойлаймын», — деп жауап берді Херцфельд мұңайып. «Мен қайтқым келетін Mac командасы енді жоқ». «Mac командасына есею керек болды, саған да солай ету керек», — деп жауап берді Жобс. «Мен сенің қайтып келгеніңді қалаймын, бірақ қаламасаң, өз еркің. Әйтеуір, сен өзің ойлағандай маңызды емессің». Херцфельд қайтып келмеді.
1985 жылдың басында Баррелл Смит те кетуге дайын болды. Ол егер Жобс оны райынан қайтаруға тырысса, жұмыстан шығу қиын болады деп қорықты; [шындықты бұрмалау өрісі] (reality distortion field) әдетте қарсы тұру үшін тым күшті болатын. Сондықтан ол Херцфельдпен бірге одан қалай құтылуға болатынын жоспарлады. «Таптым!» — деді ол бір күні Херцфельдке. «Мен шындықты бұрмалау өрісін жоққа шығаратын жұмыстан шығудың тамаша әдісін білемін. Мен жай ғана Стивтің кабинетіне кіремін де, шалбарымды түсіріп, оның үстеліне сиіп жіберемін. Ол бұған не дей алады? Бұл міндетті түрде жұмыс істейді». Mac командасындағылар тіпті батыл Баррелл Смиттің бұған дәті бармайды деп бәстесті. Ақыры ол кетуге шешім қабылдағанда, Жобстың туған күні кешінің қарсаңында, ол Жобсқа кіруге жазылды. Ол кіргенде Жобстың кең жымиып тұрғанын көріп таң қалды. «Сен мұны істейсің бе? Шынымен істейсің бе?» — деп сұрады Жобс. Ол жоспар туралы естіген екен.
Смит оған қарады. «Істеуім керек пе? Егер керек болса, істеймін». Жобс оған қарап еді, Смит мұның қажет еместігін түсінді. Сөйтіп ол азырақ драмамен арызын беріп, жақсы қарым-қатынаста шығып кетті.
Оның артынан Macintosh-тың тағы бір ұлы инженері Брюс Хорн кетті. Хорн қоштасуға кіргенде, Жобс оған: «Mac-тағы қате нәрселердің бәрі сенің кінәң», — деді. Хорн: «Шын мәнінде, Стив, Mac-тағы көптеген дұрыс нәрселер менің кінәм, және мен ол нәрселерді енгізу үшін жанталаса күресуге мәжбүр болдым», — деп жауап берді. «Сенікі дұрыс», — деп мойындады Жобс. «Қалуың үшін саған 15 000 акция беремін». Хорн ұсыныстан бас тартқанда, Жобс өзінің жылы жағын көрсетті. «Ал, мені құшақташы», — деді ол. Сөйтіп олар құшақтасты.
Возняктың кетуі және қашықтан басқару пульті дауы
Бірақ сол айдағы ең үлкен жаңалық компанияның негізін қалаушылардың бірі Стив Возняктың Apple-ден тағы да кетуі болды. Возняк ол кезде Apple II бөлімшесінде орта деңгейдегі инженер болып тыныш жұмыс істеп, компанияның түп-тамырының қарапайым бойтұмары ретінде қызмет етіп, басқару мен корпоративтік саясаттан мүмкіндігінше аулақ жүрген еді. Ол Жобстың Apple II-ні бағаламайтынын сезді, ал Apple II компанияның «сауын сиыры» болып қала берді және 1984 жылғы Рождестводағы сатылымның 70%-ын құрады. «Apple II тобындағы адамдарға компанияның қалған бөлігі өте маңызды емес адамдар ретінде қарады», — деді ол кейінірек. «Бұл Apple II-нің ұзақ уақыт бойы компаниямыздағы ең көп сатылатын өнім болғанына және алдағы жылдарда да солай болатынына қарамастан орын алды». Ол тіпті өзіне тән емес әрекетке барып, бір күні телефон тұтқасын көтеріп, Скаллиге қоңырау шалып, оны Жобс пен Macintosh бөлімшесіне тым көп көңіл бөлгені үшін сөкті.
Көңілі қалған Возняк өзі ойлап тапқан әмбебап қашықтан басқару құрылғысын шығаратын жаңа компания ашу үшін тыныш кетуге шешім қабылдады. Бұл құрылғы теледидарды, стереоны және басқа электрондық құрылғыларды оңай бағдарламалауға болатын қарапайым түймелер жиынтығымен басқаратын еді. Ол Apple II бөлімшесінің инженерлік басшысына хабарлады, бірақ өзін Жобсқа немесе Марккулаға тікелей айтатындай маңызды санамады. Сондықтан Жобс бұл туралы алғаш рет Wall Street Journal газетіне ақпарат тарап кеткенде естіді.
Өзінің ақкөңіл қалпында Возняк тілші қоңырау шалғанда сұрақтарға ашық жауап берді. Иә, деді ол, Apple компаниясы Apple II бөлімшесіне жеткіліксіз көңіл бөліп жатқанын сезді. «Apple-дің бағыты бес жыл бойы сұмдық қате болды», — деді ол.
Екі аптадан аз уақыт өткен соң Возняк пен Жобс бірге Ақ үйге барды, онда Рональд Рейган оларға алғашқы Ұлттық технология медалін табыс етті. Президент телефон алғаш көрсетілгенде президент Резерфорд Хейздің айтқан сөзін келтірді: «Таңғажайып өнертабыс, бірақ оны кім қолданғысы келеді?» — содан кейін қалжыңдап: «Мен сол кезде оның қателесуі мүмкін деп ойладым», — деді. Возняктың кетуіне байланысты ыңғайсыз жағдайға орай, Apple мерекелік кешкі ас ұйымдастырмады. Сондықтан Жобс пен Возняк кейін серуендеп, сэндвич дүкенінде тамақтанды. Возняктың еске алуынша, олар жылы сөйлесіп, келіспеушіліктері туралы талқылаудан аулақ болды.
Возняк қоштасудың достық рәуіште болғанын қалады. Бұл оның стилі еді. Сондықтан ол 20 000 доллар жалақымен Apple-дің толық емес жұмыс күніндегі қызметкері болып қалуға және іс-шаралар мен көрмелерде компанияның атынан шығуға келісті. Бұл бір-бірінен алыстаудың сыпайы жолы болуы мүмкін еді. Бірақ Жобс жай ғана қоя салмады.
Олар Вашингтонға бірге барғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, бір сенбіде Жобс Хартмут Эсслингердің Пало-Альтодағы жаңа студиясына барды (оның frogdesign компаниясы Apple үшін дизайн жұмыстарын жүргізу үшін сол жерге көшкен болатын). Сол жерде ол фирманың Возняктың жаңа қашықтан басқару құрылғысы үшін жасаған эскиздерін көріп қалып, қатты ашуланды. Apple-дің келісімшартында frogdesign-ға басқа компьютерлік жобаларда жұмыс істеуге тыйым салатын тармақ бар еді және Жобс соны алға тартты. «Мен оларға Вознякпен жұмыс істеу біз үшін қолайсыз екенін хабарладым», — деп еске алды ол.
Wall Street Journal болған жағдайды естігенде, Вознякпен байланысты, ол әдеттегідей ашық және адал болды. Ол Жобстың оны жазалап жатқанын айтты. «Стив Жобс мені жек көреді, бәлкім, Apple туралы айтқан сөздерім үшін шығар», — деді ол тілшіге. Жобстың әрекеті таңқаларлықтай ұсақшылдық болды, бірақ бұл ішінара оның өнімнің сыртқы түрі мен стилі оны брендтеуге қызмет ететінін басқаларға қарағанда жақсы түсінуінен туындады. Возняктың аты жазылған және Apple өнімдерімен бірдей дизайн тілін қолданатын құрылғы Apple шығарған нәрсе деп қате қабылдануы мүмкін еді. «Бұл жеке бас араздығы емес», — деді Жобс газетке, Возняктың пульті Apple жасаған нәрсеге ұқсамауын қалайтынын түсіндіріп. «Біз дизайн тіліміздің басқа өнімдерде қолданылғанын қаламаймыз. Воз өз ресурстарын табуы керек. Ол Apple ресурстарын пайдалана алмайды; біз оған ерекше қарай алмаймыз».
Жобс frogdesign-ның Возняк үшін жасаған жұмысының ақысын төлеуге ерікті болды, бірақ сонда да фирма басшылары таң қалды. Жобс олардан Возняк үшін жасалған сызбаларды өзіне жіберуді немесе жоюды талап еткенде, олар бас тартты. Жобс оларға Apple-дің келісімшарттық құқығын алға тартқан хат жіберуге мәжбүр болды. Фирманың дизайн директоры Герберт Пфайфер Вознякпен даудың жеке сипатта емес екендігі туралы Жобстың мәлімдемесін ашық түрде жоққа шығарып, оның қаһарына ұшырау қаупіне барды. «Бұл билік ойыны», — деді Пфайфер Journal-ға. «Олардың арасында жеке проблемалар бар».
Херцфельд Жобстың не істегенін естігенде қатты ашуланды. Ол Жобстан шамамен он екі квартал жерде тұратын және Жобс кейде серуендеп жүріп оған соғатын. «Возняктың пультіне қатысты оқиғаға қатты ашуланғаным сонша, Стив келесі жолы келгенде мен оны үйге кіргізбедім», — деп еске алды Херцфельд. «Ол қателескенін білді, бірақ ақталуға тырысты, мүмкін өзінің бұрмаланған шындығында ол солай істей алған шығар». Тіпті ренжіген кезде де жұмсақ мінезді Возняк басқа дизайн фирмасын жалдады және тіпті Apple-дің өкілі ретінде қалуға келісті.
Текетірес, Көктем 1985
1985 жылдың көктемінде Жобс пен Скалли арасындағы араздықтың көптеген себептері болды. Кейбіреулері жай ғана іскерлік келіспеушіліктер еді, мысалы, Жобс Macintosh-ты қолжетімді еткісі келгенде, Скаллидің бағаны жоғары ұстап, пайданы барынша арттыруға тырысуы. Басқалары оғаш психологиялық сипатта болды және олардың бастапқыда бір-біріне деген қызу және екіталай құштарлығынан туындады. Скалли Жобстың сүйіспеншілігін қатты аңсады, Жобс әке бейнесі мен тәлімгерді асыға іздеді, ал құштарлық суи бастағанда эмоционалды кері әсер пайда болды. Бірақ оның негізінде өсіп келе жатқан алшақтықтың екі жақта да бір-бірден екі негізгі себебі болды.
Жобс үшін мәселе Скаллидің ешқашан «өнім адамы» бола алмауында еді. Ол не жасап жатқандарының нәзік тұстарын түсінуге күш салмады немесе қабілет танытпады. Керісінше, ол Жобстың кішкентай техникалық түзетулер мен дизайн бөлшектеріне деген құштарлығын шектен шыққан және нәтижесіз деп тапты. Ол мансабын рецептері өзіне мүлдем қатысы жоқ газдалған сусындар мен жеңіл тамақтарды сатумен өткізген еді. Ол өнімдерге табиғи түрде құмар емес еді, бұл Жобс елестете алатын ең ауыр күнәлардың бірі болатын. «Мен оған инженерияның егжей-тегжейін үйретуге тырыстым, — деп еске алды Жобс, — бірақ оның өнімдердің қалай жасалатыны туралы еш түсінігі болмады және біраз уақыттан кейін бұл жай ғана дауларға ұласты. Бірақ мен өз көзқарасымның дұрыс екенін түсіндім. Өнім — бұл бәрі». Ол Скаллиді түк білмейтін адам ретінде көре бастады және оның жеккөрушілігі Скаллидің оның сүйіспеншілігіне деген аштығы мен олардың бір-біріне өте ұқсас екендігі туралы қиялдарымен күшейе түсті.
Скалли үшін мәселе Жобстың, енді жағымпаздану немесе манипуляциялау режимінде болмаған кезде, жиі жағымсыз, дөрекі, өзімшіл және басқа адамдарға қатыгез болуында еді. Ол Жобстың дөрекі мінез-құлқын Жобс Скаллидің өнім бөлшектеріне құмарлығының жоқтығын қаншалықты жек көрсе, соншалықты жиіркенішті деп тапты. Скалли мейірімді, қамқор және шектен тыс сыпайы болды. Бірде олар Xerox вице-төрағасы Билл Главинмен кездесуді жоспарлап отырғанда, Скалли Жобстан өзін дұрыс ұстауды өтінді. Бірақ олар отыра салысымен Жобс Главинге: «Сендер не істеп жатқандарыңды мүлдем білмейсіңдер», — деді де, кездесу үзілді. «Кешір, бірақ мен өзімді ұстай алмадым», — деді Жобс Скаллиге. Бұл көптеген осындай жағдайлардың бірі ғана еді. Atari-ден Аль Алкорн кейінірек байқағандай: «Скалли адамдарды бақытты етуге және қарым-қатынастарға алаңдауға сенді. Стивке бұл түкке де тұрмайтын. Бірақ ол өнімге Скалли ешқашан жасай алмайтын жолмен қамқорлық жасады және ол А деңгейіндегі ойыншы емес кез келген адамды қорлау арқылы Apple-де тым көп [ақымақтардың] (bozos) жұмыс істеуіне жол бермеді».
Басқарма дүрбелеңге қатты алаңдай бастады және 1985 жылдың басында Артур Рок пен басқа да наразы директорлар екеуіне де қатаң ескерту жасады. Олар Скаллиге компанияны басқаруы керектігін және мұны Жобспен дос болуға тырысудан гөрі көбірек билікпен жасау керектігін айтты. Олар Жобсқа Macintosh бөлімшесіндегі былықты реттеу керектігін және басқа бөлімшелерге жұмысты қалай істеу керектігін айтпауын ескертті. Содан кейін Жобс кабинетіне шегініп, Macintosh-ында: «Мен ұйымның қалған бөлігін сынамаймын, мен ұйымның қалған бөлігін сынамаймын...» деп терді.
Macintosh үмітті ақтамауын жалғастырған сайын — 1985 жылдың наурызындағы сатылым бюджеттік болжамның тек 10%-ын құрады — Жобс кабинетінде ашуланып отырды немесе дәліздерді кезіп, проблемалар үшін басқаларды сөкті. Оның көңіл-күйінің құбылуы нашарлай түсті, айналасындағыларға деген қорлығы да солай болды. Орта деңгейдегі менеджерлер оған қарсы шыға бастады. Маркетинг басшысы Майк Мюррей салалық конференцияда Скаллимен жеке кездесуді сұрады. Олар Скаллидің қонақ үй бөлмесіне көтеріліп бара жатқанда, Жобс оларды байқап қалып, бірге барғысы келетінін айтты. Мюррей одан келмеуін өтінді. Ол Скаллиге Жобстың бүлініш тудырып жатқанын және оны Macintosh бөлімшесін басқарудан шеттету керектігін айтты. Скалли Жобспен текетіреске баруға әлі дайын емес екенін айтты. Мюррей кейінірек тікелей Жобсқа меморандум жіберіп, оның әріптестеріне қарым-қатынасын сынап, «жеке тұлғаны қаралау арқылы басқаруды» айыптады.
AppleLabs идеясы және Гассе
Бірнеше апта бойы дүрбелеңнің шешімі бар сияқты көрінді. Жобс Пало-Альто маңындағы Woodside Design фирмасының эксцентрлік инженері Стив Китчен жасаған жалпақ экранды технологияға қызығып қалды. Ол сондай-ақ тінтуірді қажет етпейтін, саусақпен басқарылатын сенсорлық экран жасайтын тағы бір стартапқа тәнті болды. Бұлар бірге Жобстың «кітап ішіндегі Mac» жасау туралы көзқарасын жүзеге асыруға көмектесуі мүмкін еді. Китченмен серуендеу кезінде Жобс жақын маңдағы Менло-Парктегі ғимаратты байқап, осы идеялармен жұмыс істеу үшін [жасырын зертхана] (skunkworks) ашу керектігін жариялады. Оны AppleLabs деп атауға болады және Жобс оны басқарып, шағын командамен жұмыс істеу және керемет жаңа өнім жасау қуанышына қайта орала алар еді.
Скалли бұл мүмкіндікке қатты қуанды. Бұл оның басқару мәселелерінің көбін шешіп, Жобсты өзінің ең жақсы істейтін ісіне қайтарып, Купертинодағы оның бүлдіргіш қатысуынан құтылуға мүмкіндік берер еді. Скаллиде Жобстың орнына Macintosh бөлімшесінің менеджері ретінде үміткер де бар еді: Жобстың Францияға сапарынан зардап шеккен Apple-дің Франциядағы басшысы Жан-Луи Гассе. Гассе Купертиноға ұшып келіп, егер Жобстың қол астында емес, бөлімшені өзі басқаратынына кепілдік алса, жұмысты қабылдайтынын айтты. Басқарма мүшелерінің бірі, Macy’s-тен Фил Шлейн Жобсты жаңа өнімдер ойлап табу және шағын, ынталы команданы шабыттандыру оған жақсырақ болатынына сендіруге тырысты.
Бірақ біраз ойланғаннан кейін Жобс бұл өзі қалаған жол емес деп шешті. Ол Гассеге бақылауды беруден бас тартты, ал Гассе болмай қоймайтын билік қақтығысынан аулақ болу үшін ақылмен Парижге қайтып кетті. Көктемнің қалған бөлігінде Жобс екіұдай күйде болды. Кейде ол өзін корпоративтік менеджер ретінде көрсеткісі келіп, тегін сусындар мен бірінші класты әуе сапарларын жою арқылы шығындарды үнемдеуге шақыратын меморандум жазса, басқа кездері оны AppleLabs ҒЗТК (R&D) тобын басқаруға шақырғандармен келісетін.
Наурыз айында Мюррей «Таратылмасын» деп белгіленген, бірақ бірнеше әріптесіне берген тағы бір меморандум шығарды. «Apple-дегі үш жылымда мен соңғы 90 күндегідей шатасуды, қорқынышты және дисфункцияны ешқашан көрген емеспін», — деп бастады ол. «Қатардағы қызметкерлер бізді тұманды тұңғиыққа қарай ағып бара жатқан рөлсіз қайық деп қабылдайды». Мюррей қоршаудың екі жағында да болған еді; кейде ол Скаллиге қарсы Жобспен сөз байласса, бұл меморандумда ол кінәні Жобсқа артты. «Дисфункцияның себебі ме, әлде салдары ма, әйтеуір Стив Жобс қазір бұзылмас болып көрінетін билік базасын бақылауда ұстап отыр».
Сол айдың соңында Скалли ақыры батылдығын жинап, Жобсқа Macintosh бөлімшесін басқарудан бас тарту керектігін айтты. Ол бір күні кешке Жобстың кабинетіне барып, текетіресті ресми ету үшін адам ресурстары жөніндегі менеджер Джей Эллиотты ертіп барды. «Сіздің данышпандығыңыз бен көрегендігіңізге менен артық сүйсінетін ешкім жоқ», — деп бастады Скалли. Ол бұрын да мұндай қошеметтерді айтқан, бірақ бұл жолы ойды қатал «бірақ» сөзі бөлетіні анық еді. Және солай болды да. «Бірақ бұл шынымен жұмыс істемейді», — деп мәлімдеді ол. «Бірақ» сөзімен тесілген қошеметтер жалғасты. «Біз бір-бірімізбен керемет достық орнаттық, — деді ол, — бірақ мен сіздің Macintosh бөлімшесін басқару қабілетіңізге сенімімді жоғалттым». Ол сондай-ақ Жобсты сыртынан [ақымақ] (bozo) деп жамандағаны үшін сөкті.
Жобс есеңгіреп қалғандай көрінді және оғаш қарсылық білдірді: Скалли оған көбірек көмектесіп, жаттықтыруы керек еді: «Сіз менімен көбірек уақыт өткізуіңіз керек». Содан кейін ол қарсы шабуылға шықты. Ол Скаллиге компьютерлер туралы ештеңе білмейтінін, компанияны сұмдық нашар басқарып отырғанын және Apple-ге келгелі бері Жобстың көңілін қалдырғанын айтты. Содан кейін ол жылай бастады. Скалли тырнағын тістелеп отырып қалды.
«Мен мұны басқарма алдына қоямын», — деп мәлімдеді Скалли. «Мен сізге Macintosh бөлімшесін басқару жөніндегі операциялық қызметіңізден кетуді ұсынамын. Мен сіздің мұны білгеніңізді қалаймын». Ол Жобсты қарсыласпауға және оның орнына жаңа технологиялар мен өнімдерді дамытумен айналысуға келісуге шақырды.
Жобс орнынан атып тұрып, Скаллиге тесіле қарады. «Мен сіздің бұлай істейтініңізге сенбеймін», — деді ол. «Егер сіз бұлай істесеңіз, компанияны құртасыз».
Келесі бірнеше аптада Жобстың мінез-құлқы қатты құбылды. Бір сәтте ол AppleLabs-ты басқаруға кету туралы айтса, келесі сәтте Скаллиді орнынан алу үшін қолдау іздеп жүретін. Ол Скаллимен байланысқа шығып, содан кейін оның сыртынан соққы беретін, кейде бұл бір түнде болатын. Бір күні түнгі сағат 9-да ол Apple-дің бас заңгері Аль Эйзенстатқа қоңырау шалып, Скаллиге сенімін жоғалтқанын және оны жұмыстан шығаруға басқарманы көндіру үшін көмек қажет екенін айтты; сол түні сағат 11-де ол Скаллиге телефон соғып: «Сіз кереметсіз, мен сізбен жұмыс істегенді жақсы көретінімді білгеніңізді қалаймын», — деді.
11 сәуірдегі басқарма жиналысы
11 сәуірдегі басқарма жиналысында Скалли ресми түрде Жобстан Macintosh бөлімшесінің басшысы қызметінен кетуді және оның орнына жаңа өнімді дамытуға назар аударуды сұрағысы келетінін хабарлады. Содан кейін басқарма мүшелерінің ең қатал және тәуелсізі Артур Рок сөз алды. Ол екеуінен де шаршаған еді: өткен жылы басқаруды қолға алуға батылы жетпеген Скаллиден де, «ерке бала сияқты әрекет еткен» Жобстан да. Басқарма бұл дауды артта қалдыруы керек еді, ол үшін олардың әрқайсысымен жеке кездесу қажет болды.
Жобс бірінші болып сөйлеуі үшін Скалли бөлмеден шығып кетті. Жобс Скаллидің компьютерлер туралы түсінігі жоқ болғандықтан проблема екенін айтты. Рок Жобсты сөгумен жауап берді. Ол өзінің гүрілдеген даусымен Жобстың бір жыл бойы ақымақтық жасағанын және бөлімшені басқаруға құқығы жоқ екенін айтты. Тіпті Жобстың ең күшті жақтаушысы Фил Шлейн де оны компания үшін зерттеу зертханасын басқаруға сыпайы түрде көшуге көндіруге тырысты.
Басқармамен жеке кездесу кезегі Скаллиге келгенде, ол ультиматум қойды: «Сіздер мені қолдайсыздар, сонда мен компанияны басқару жауапкершілігін аламын, немесе біз ештеңе істемейміз, сонда сіздерге жаңа бас директор (CEO) табуға тура келеді». Егер өкілеттік берілсе, ол бірден әрекет етпейтінін, бірақ алдағы бірнеше айда Жобсты жаңа рөлге біртіндеп ауыстыратынын айтты. Басқарма бірауыздан Скаллиді жақтады. Оған уақыты дұрыс деп санаған кезде Жобсты қызметінен алу құқығы берілді. Жобс басқарма бөлмесінің сыртында күтіп тұрып, жеңіліп жатқанын жақсы білді, ол ұзақ уақыт әріптесі болған Дел Йокамды көріп, оны құшақтады.
Басқарма шешім қабылдағаннан кейін Скалли бітімгершілікке тырысты. Жобс ауысудың баяу, алдағы бірнеше айда жүруін сұрады және Скалли келісті. Сол күні кешке Скаллидің атқарушы көмекшісі Нанетт Бакхаут Жобсқа қоңырау шалып, жағдайын сұрады. Ол әлі де кабинетінде, есеңгіреген күйде отырған еді. Скалли кетіп қалған болатын, ал Жобс онымен сөйлесуге келді. Ол тағы да Скаллиге деген көзқарасында қатты ауытқи бастады. «Джон маған мұны неге істеді?» — деді ол. «Ол мені сатып кетті». Содан кейін ол басқа жаққа ауытқыды. Мүмкін ол Скаллимен қарым-қатынасын қалпына келтіру үшін біраз уақыт бөлуі керек шығар, деді ол. «Джонның достығы бәрінен де маңызды, меніңше, мен солай істеуім керек, достығымызға назар аударуым керек».
Төңкеріс жоспарлау
Жобс «жоқ» деген жауапты қабылдай алмайтын. Ол 1985 жылдың мамыр айының басында Скаллидің кабинетіне барып, Macintosh бөлімшесін басқара алатынын көрсету үшін көбірек уақыт сұрады. Ол өзін операциялық маман ретінде дәлелдейтініне уәде берді. Скалли шегінбеді. Жобс келесіде тікелей шабуыл жасап көрді: Ол Скаллиден отставкаға кетуді сұрады. «Меніңше, сіз шынымен қарқыныңызды жоғалттыңыз», — деді Жобс оған. «Сіз бірінші жылы өте керемет болдыңыз және бәрі тамаша өтті. Бірақ бірдеңе болды». Әдетте сабырлы Скалли қарсы жауап беріп, Жобстың Macintosh бағдарламалық жасақтамасын дамыта алмағанын, жаңа модельдер шығара алмағанын немесе тұтынушыларды тарта алмағанын атап өтті. Кездесу кімнің нашар менеджер екендігі туралы айқай-шуға ұласты. Жобс шығып кеткеннен кейін, Скалли басқалар кездесуді бақылап тұрған кабинетінің шыны қабырғасынан теріс айналып, жылап жіберді.
Іс 14 мамыр, сейсенбі күні, Macintosh командасы Скалли мен басқа Apple корпоративтік басшыларына тоқсандық шолу жасаған кезде ушыға бастады. Жобс бөлімшені бақылаудан әлі бас тартпаған еді және ол командасымен корпоративтік басқарма бөлмесіне келгенде өршеленіп тұрды. Ол және Скалли бөлімшенің миссиясы қандай екендігі туралы дауласудан бастады. Жобс оның мақсаты көбірек Macintosh машиналарын сату десе, Скалли оның мақсаты тұтастай алғанда Apple компаниясының мүдделеріне қызмет ету екенін айтты. Әдеттегідей бөлімшелер арасында ынтымақтастық аз болды; мысалы, Macintosh командасы Apple II бөлімшесі жасап жатқаннан өзгеше жаңа диск жетектерін жоспарлап жатқан еді. Хаттамаға сәйкес, пікірталас толық бір сағатқа созылды.
Содан кейін Жобс жүзеге асырылып жатқан жобаларды сипаттады: өндірістен алынған Lisa-ның орнын басатын анағұрлым қуатты Mac; және Macintosh пайдаланушыларына желіде файлдарды бөлісуге мүмкіндік беретін FileServer бағдарламалық құралы. Скалли бұл жобалардың кешігетінін бірінші рет білді. Ол Мюррейдің маркетингтік көрсеткіштеріне, Бельвильдің инженерлік мерзімдерді өткізіп алғанына және Жобстың жалпы басқаруына суық сын айтты. Осының бәріне қарамастан, Жобс кездесуді Скаллиге, сол жердегі басқалардың көзінше, бөлімшені басқара алатынын дәлелдеуге тағы бір мүмкіндік беру туралы өтінішпен аяқтады. Скалли бас тартты.
Сол түні Жобс Macintosh командасын Вудсайдтағы Nina’s Café-ге кешкі асқа алып барды. Жан-Луи Гассе қалада болды, өйткені Скалли оның Macintosh бөлімшесін қабылдауға дайындалуын қалады, сөйтіп Жобс оны да қосылуға шақырды. Бельвиль «Стив Жобс әлемінің не екенін шынымен түсінетіндер үшін» тост көтерді. «Стив бойынша әлем» (the world according to Steve) деген тіркесті Apple-дегі басқалар ол жасаған шындықтың бұрмалануын кемсіту үшін қолданатын. Басқалар кеткеннен кейін Бельвиль Жобспен оның Mercedes-інде отырып, оны Скаллимен өлімге дейін күресуді ұйымдастыруға шақырды.
Бірнеше ай бұрын Apple Қытайға компьютерлер экспорттау құқығын алған болатын және Жобс 1985 жылғы Еске алу күні (Memorial Day) демалысында Халық жиналысының ғимаратында келісімге қол қоюға шақырылған еді. Ол Скаллиге айтты, ал Скалли өзі барғысы келетінін шешті, бұл Жобсқа өте қолайлы болды. Жобс Скаллидің жоқтығын пайдаланып, төңкеріс жасауды ұйғарды. Еске алу күніне дейінгі апта бойы ол көптеген адамдарды серуенге шығарып, жоспарларымен бөлісті. «Джон Қытайда болғанда мен төңкеріс жасаймын», — деді ол Майк Мюррейге.
Мамырдың жеті күні (Seven Days in May)
Бейсенбі, 23 мамыр: Macintosh бөлімшесіндегі жоғарғы көмекшілерімен өтетін тұрақты бейсенбілік кездесуінде Жобс өзінің жақын ортасына Скаллиді орнынан алу жоспары туралы айтты. Ол сондай-ақ корпоративтік адам ресурстары жөніндегі директор Джей Эллиотқа сыр ашты, ол оған ұсынылған бүліктің іске аспайтынын тікелей айтты. Эллиот кейбір басқарма мүшелерімен сөйлесіп, оларды Жобсты жақтауға шақырған, бірақ басқарманың көпшілігі, сондай-ақ Apple-дің аға қызметкерлерінің көпшілігі Скалли жағында екенін анықтаған еді. Дегенмен Жобс алға ұмтылды. Ол тіпті Гассенің оның орнын алуға Парижден келгеніне қарамастан, автотұрақты айналып жүріп оған жоспарларын ашып қойды. «Мен Гассеге айтып қателік жасадым», — деп мойындады Жобс жылдар өткен соң мысқылмен.
Сол күні кешке Apple-дің бас заңгері Аль Эйзенстат өз үйінде Скалли, Гассе және олардың әйелдері үшін шағын барбекю ұйымдастырды. Гассе Эйзенстатқа Жобстың не жоспарлап жүргенін айтқанда, ол Гассеге Скаллиге хабарлауды ұсынды. «Стив Джоннан құтылу үшін астыртын әрекет ұйымдастырып, төңкеріс жасамақшы болды», — деп еске алды Гассе. «Аль Эйзенстаттың үйінің қонақ бөлмесінде мен сұқ саусағымды Джонның төсіне ақырын тигізіп: "Егер ертең Қытайға кетсеңіз, орныңыздан айырылуыңыз мүмкін. Стив сізден құтылуды жоспарлап жатыр", — дедім».
Жұма, 24 мамыр: Скалли сапарын тоқтатып, жұма күні таңертеңгі атқарушы қызметкерлер жиналысында Жобспен бетпе-бет келуді шешті. Жобс кешігіп келді және үстел басында отырған Скаллидің жанындағы әдеттегі орнының бос емес екенін көрді. Ол үстелдің арғы шетіне отырды. Ол жақсы тігілген костюм киген және қуатты көрінді. Скалли бозарып кеткен еді. Ол күн тәртібін алып тастап, бәрінің ойында жүрген мәселеге көшетінін хабарлады. «Менің назарыма сіздің мені компаниядан қуып шыққыңыз келетіні түсті», — деді ол тікелей Жобсқа қарап. «Мен сізден мұның рас-өтірігін сұрағым келеді».
Жобс мұны күтпеген еді. Бірақ ол ешқашан қатал шындықты айтудан тайынбайтын. Оның көздері сығырайып, Скаллиге кірпік қақпай қадалды. «Менің ойымша, сіз Apple үшін зиянсыз және компанияны басқаруға лайықсыз адамсыз», — деп жауап берді ол суық және баяу түрде. «Сіз шынымен бұл компаниядан кетуіңіз керек. Сіз қалай жұмыс істеу керектігін білмейсіз және ешқашан білген емессіз». Ол Скаллиді өнімді әзірлеу процесін түсінбейді деп айыптады, содан кейін өзімшіл соққы жасады: «Мен сізді маған өсуге көмектесу үшін шақырдым, ал сіз маған көмектесуде дәрменсіз болдыңыз».
Бөлмедегі қалған адамдар қатып қалғанда, Скалли ақыры ашуға булықты. Жиырма жыл бойы мазаламаған бала кезіндегі тұтықпасы қайта орала бастады. «Мен саған сенбеймін және сенімсіздікке төзбеймін», — деп тұтықты ол. Жобс компанияны басқаруда Скаллиден жақсырақ болатынын мәлімдегенде, Скалли тәуекелге барды. Ол бөлмедегілерден осы сұрақ бойынша дауыс беруді сұрауды шешті. «Ол осы айлакер маневрді жасады», — деп еске алды Жобс отыз бес жылдан кейін де күйініп. «Бұл атқарушы комитеттің жиналысында болды және ол: "Не мен, не Стив, кімге дауыс бересіңдер?" — деді. Ол бәрін маған дауыс беру үшін ақымақ болу керек болатындай етіп ұйымдастырды».
Кенеттен қатып қалған бақылаушылар қыбырлай бастады. Дел Йокам бірінші болып сөйлеуге мәжбүр болды. Ол Жобсты жақсы көретінін, оның компанияда қандай да бір рөл атқаруын қалайтынын айтты, бірақ Жобс оған қарап тұрғанда батылдығын жинап, Скаллиді «құрметтейтінін» және оның компанияны басқаруын қолдайтынын айтып аяқтады. Эйзенстат Жобсқа тікелей қарап, дәл солай деді: Ол Жобсты ұнатады, бірақ Скаллиді қолдайды. Аға қызметкерлер жиналыстарына сыртқы кеңесші ретінде қатысатын Регис Маккенна тікелей болды. Ол Жобсқа қарап, оның компанияны басқаруға әлі дайын емес екенін айтты, мұны ол бұрын да айтқан еді. Басқалар да Скаллиді жақтады. Билл Кэмпбелл үшін бұл әсіресе қиын болды. Ол Жобсты жақсы көретін және Скаллиді аса ұнатпайтын. Оның даусы дірілдеп, Жобсқа Скаллиді қолдауға шешім қабылдағанын айтты және екеуін мәселені шешіп, Жобсқа компанияда ойнайтын рөл табуға шақырды. «Стивтің бұл компаниядан кетуіне жол бере алмайсыз», — деді ол Скаллиге.
Жобс күйрегендей көрінді. «Мен жағдайдың қандай екенін білдім деп ойлаймын», — деді ол және бөлмеден атып шықты. Ешкім оның соңынан ермеді.
Ол кабинетіне қайтып оралып, Macintosh штатындағы көптен бергі адал адамдарын жинап, жылай бастады. Ол Apple-ден кетуге мәжбүр болатынын айтты. Ол есіктен шығып бара жатқанда, Деби Коулман оны тоқтатты. Ол және басқалар оны сабырға келуге және асығыс ештеңе жасамауға шақырды. Ол демалыс күндерін ой жинақтауға арнауы керек еді. Мүмкін компанияның екіге бөлінуіне жол бермеудің жолы бар шығар.
Скалли жеңісінен қатты күйзеліске ұшырады. Жаралы жауынгер сияқты ол Эйзенстаттың кабинетіне шегініп, корпоративтік заңгерден серуендеуге шығуды сұрады. Олар Эйзенстаттың Porsche көлігіне отырғанда, Скалли: «Мен мұны соңына дейін жеткізе аламын ба, білмеймін», — деп налыды. Эйзенстат оның не айтқысы келгенін сұрағанда, Скалли: «Мен отставкаға кетемін деп ойлаймын», — деп жауап берді. «Сіз олай істей алмайсыз», — деп қарсылық білдірді Эйзенстат. «Apple құлдырайды». «Мен отставкаға кетемін», — деп мәлімдеді Скалли. «Мен компанияға лайық емеспін деп ойлаймын». «Меніңше, сіз жауапкершіліктен қашып отырсыз», — деп жауап берді Эйзенстат. «Сіз оған қарсы тұруыңыз керек». Содан кейін ол Скаллиді үйіне жеткізіп тастады.
Скаллидің әйелі оның күндіз үйге қайтып келгенін көріп таң қалды. «Мен сәтсіздікке ұшырадым», — деді ол оған мұңайып. Ол Жобсты ешқашан ұнатпаған және күйеуінің оған деген құштарлығын бағаламаған қызуқанды әйел еді. Сондықтан ол болған жағдайды естігенде, көлігіне мініп, Жобстың кеңсесіне қарай жүйткіді. Оның Good Earth мейрамханасына кеткенін біліп, ол сол жаққа барып, Macintosh командасындағы жақтастарымен шығып келе жатқан Жобспен автотұрақта бетпе-бет келді.
«Стив, сенімен сөйлесуге бола ма?» — деді ол. Оның аузы ашылып қалды. «Джон Скалли сияқты тамаша адамды танудың өзі қандай мәртебе екенін білесің бе?» — деп талап етті ол. Ол көзін тайдырып әкетті. «Мен сөйлеп тұрғанда көзіме қарай алмайсың ба?» — деп сұрады ол. Бірақ Жобс қараған кезде — оған өзінің жаттыққан, кірпік қақпайтын көзқарасымен қарағанда — ол шегініп кетті. «Жарайды, маған қарама», — деді ол. «Мен адамдардың көбінің көзіне қарағанда жанды көремін. Сенің көзіңе қарағанда түпсіз тұңғиықты, бос қуысты, [өлі аймақты] (dead zone) көремін». Содан кейін ол кетіп қалды.
Сенбі, 25 мамыр: Майк Мюррей Жобстың Вудсайдтағы үйіне барып, кеңес берді: Ол жаңа өнім көрегені рөлін қабылдауды, AppleLabs-ты бастауды және штаб-пәтерден кетуді қарастыруы керек. Жобс мұны қарастыруға дайын сияқты көрінді. Бірақ алдымен ол Скаллимен бітімге келуі керек еді. Сөйтіп ол телефонды алып, Скаллиге зәйтүн бұтағын ұсынып (бітімге шақырып) таң қалдырды. Келесі күні түстен кейін кездесіп, Стэнфорд университетінің үстіндегі төбелерде бірге серуендей аламыз ба, деп сұрады Жобс. Олар бұрын, бақытты кездерде сол жерде серуендеген еді, мүмкін сондай серуенде олар мәселелерді шеше алар.
Жобс Скаллидің Эйзенстатқа жұмыстан кеткісі келетінін айтқанын білмеді, бірақ ол кезде бұл маңызды емес еді. Түнде ол райынан қайтып, қалуға шешім қабылдаған болатын. Алдыңғы күнгі жанжалға қарамастан, ол әлі де Жобстың оны ұнатқанын қалады. Сондықтан ол келесі күні түстен кейін кездесуге келісті.
Егер Жобс бітімгершілікке дайындалып жатса, бұл оның сол түні Мюрреймен көргісі келген фильм таңдауынан байқалмады. Ол «Паттонды» (Patton) таңдады, бұл ешқашан берілмейтін генерал туралы эпопея еді. Бірақ ол таспаның көшірмесін бір кездері генерал үшін әскер тасымалдаған әкесіне берген болатын, сондықтан оны алу үшін Мюрреймен бірге балалық шағындағы үйіне барды. Ата-анасы үйде жоқ еді, ал оның кілті болмады. Олар артқы жағын айналып өтіп, ашық есік немесе терезелерді тексерді, ақыры қойды. Бейнепрокатта «Паттонның» көшірмесі болмады, сондықтан соңында ол Гарольд Пинтердің «Сатқындық» (Betrayal) пьесасының 1983 жылғы фильм нұсқасын көруге мәжбүр болды.
Жексенбі, 26 мамыр: Жоспарланғандай, Жобс пен Скалли жексенбі күні түстен кейін Стэнфорд кампусының артында кездесіп, төбелер мен жылқы жайылымдарының арасында бірнеше сағат серуендеді. Жобс Apple-де операциялық рөлге ие болуы керек деген өтінішін қайталады. Бұл жолы Скалли берік тұрды. Бұл жұмыс істемейді, деп қайталай берді ол. Скалли оны жеке зертханасы бар өнім көрегені рөлін алуға шақырды, бірақ Жобс мұны оны жай ғана «қуыршақ басшыға» айналдыру деп қабылдамады. Шындықпен барлық байланысты жоққа шығара отырып, ол Скаллиге бүкіл компанияны басқаруды өзіне беруді ұсынды. «Неге сіз төраға болмайсыз, ал мен президент және бас атқарушы директор (CEO) болмаймын?» — деп ұсынды ол. Скалли оның қаншалықты шынайы көрінгеніне таң қалды.
«Стив, мұның еш қисыны жоқ», — деп жауап берді Скалли. Содан кейін Жобс компанияны басқару міндеттерін бөлісуді ұсынды, өзі өнім жағын, ал Скалли маркетинг пен бизнесті басқаратын болады. Бірақ басқарма Скаллиге батылдық беріп қана қоймай, оған Жобсты бағындыруды бұйырған еді. «Компанияны бір адам басқаруы керек», — деп жауап берді ол. «Менде қолдау бар, ал сенде жоқ».
Үйге қайтар жолда Жобс Майк Марккуланың үйіне соқты. Ол үйде болмады, сондықтан Жобс оны келесі күні кешкі асқа шақырған хабарлама қалдырды. Ол сондай-ақ Macintosh командасындағы адал жақтастарының негізгі тобын шақырмақшы болды. Ол олар Марккуланы Скаллиді жақтаудың ақымақтық екеніне көндіре алады деп үміттенді.
Дүйсенбі, 27 мамыр: Еске алу күні шуақты және жылы болды. Macintosh командасының адал мүшелері — Деби Коулман, Майк Мюррей, Сьюзан Барнс және Боб Бельвиль — стратегия құру үшін жоспарланған кешкі астан бір сағат бұрын Жобстың Вудсайдтағы үйіне келді. Күн батып бара жатқанда аулада отырып, Коулман Жобсқа Скаллидің өнім көрегені болу және AppleLabs-ты бастауға көмектесу туралы ұсынысын қабылдау керектігін айтты. Ішкі шеңбердегілердің ішінде Коулман реалист болуға ең дайын адам еді. Жаңа ұйымдастыру жоспарында Скалли оны өндіріс бөлімін басқаруға тағайындаған болатын, өйткені ол оның адалдығы тек Жобсқа ғана емес, Apple-ге де тиесілі екенін білетін. Басқалардың кейбірі агрессивтірек болды. Олар Марккуланы Жобсты басшылыққа қоятын қайта құру жоспарын қолдауға шақырғысы келді.
Марккула келгенде, ол бір шартпен тыңдауға келісті: Жобс үндемеуі керек. «Мен Жобстың оларды бүлікке шақырғанын көргім келмеді, мен Macintosh командасының ойларын шынымен естігім келді», — деп еске алды ол. Күн суыта бастағанда, олар жиһазы аз зәулім үйдің ішіне кіріп, каминнің жанына отырды. Марккула мұны шағым айту сессиясына айналдырудың орнына, оларды FileServer бағдарламалық жасақтамасын шығарудағы проблемаға не себеп болғаны және Macintosh тарату жүйесінің сұраныстың өзгеруіне неге жақсы жауап бермегені сияқты нақты басқару мәселелеріне назар аудартты. Олар аяқтаған кезде, Марккула Жобсты қолдаудан тікелей бас тартты. «Мен оның жоспарын қолдамайтынымды айттым, сөйтіп бәрі бітті», — деп еске алды Марккула. «Бастық Скалли болды. Олар ашулы және эмоцияға берілген еді және бүлік ұйымдастырып жатты, бірақ іс бұлай жасалмайды».
Сейсенбі, 28 мамыр: Марккуладан Жобстың алдыңғы кешті өзіне қарсы әрекет етуге жұмсағанын естіп ашуланған Скалли сейсенбі күні таңертең Жобстың кабинетіне барды. Ол басқармамен сөйлескенін және олардың қолдауына ие екенін айтты. Ол Жобстың кеткенін қалады. Содан кейін ол Марккуланың үйіне барып, қайта құру жоспарларының тұсаукесерін жасады. Марккула егжей-тегжейлі сұрақтар қойды және соңында Скаллиге батасын берді. Кеңсесіне қайтып келгенде, Скалли басқарманың басқа мүшелеріне қоңырау шалып, олардың әлі де қолдайтынына көз жеткізді. Олар қолдады.
Сол кезде ол Жобсқа қоңырау шалып, оның түсінгеніне көз жеткізгісі келді. Басқарма оның қайта құру жоспарын түпкілікті мақұлдады, ол осы аптада жүзеге асатын болды. Гассе Жобстың сүйікті Macintosh-ын, сондай-ақ басқа өнімдерді бақылауға алады және Жобс басқаратын басқа бөлімше жоқ. Скалли әлі де біршама бітімгершілік танытты. Ол Жобсқа басқарма төрағасы атағымен қалуға және операциялық міндеттері жоқ өнім көрегені болуға мүмкіндік бар екенін айтты. Бірақ бұл кезеңде AppleLabs сияқты жасырын зертхана ашу идеясы да күн тәртібінен түскен еді.
Ақыры бұл санаға жетті. Жобс шағымдануға, шындықты бұрмалауға ешқандай жол жоқ екенін түсінді. Ол егіліп жылап, телефон соға бастады — Билл Кэмпбеллге, Джей Эллиотқа, Майк Мюррейге және басқаларға. Жобс қоңырау шалғанда Мюррейдің әйелі Джойс шетелмен сөйлесіп жатқан еді, оператор бұл төтенше жағдай деп сөзді бөлді. Бұл маңызды болуы керек, деді ол операторға. «Солай», — деген Жобстың даусын естіді ол. Күйеуі телефонды алғанда, Жобс жылап тұрды. «Бәрі бітті», — деді ол. Содан кейін тұтқаны қойды.
Мюррей Жобстың қатты күйзелгені сонша, асығыс бірдеңе істеп қоя ма деп қорқып, қайта қоңырау шалды. Жауап болмады, сондықтан ол Вудсайдқа барды. Есікті қаққанда ешкім ашпады, сондықтан ол артқы жағына өтіп, сыртқы баспалдақпен көтеріліп, жатын бөлмеге қарады. Жобс жиһаздалмаған бөлмеде матрацтың үстінде жатыр еді. Ол Мюррейді кіргізді және олар таң атқанша сөйлесті.
Сәрсенбі, 29 мамыр: Жобс ақыры «Паттон» таспасын тапты, оны сәрсенбі күні кешке көрді, бірақ Мюррей оның тағы бір шайқасқа дайындалуына жол бермеді. Оның орнына ол Жобсты жұма күні Скаллидің қайта құру жоспарын хабарлауына келуге шақырды. Бүлікші қолбасшы емес, жақсы сарбаз рөлін ойнаудан басқа амал қалмаған еді.
Қаңбақтай домалап (Like a Rolling Stone)
Жобс аудиторияның артқы қатарына ақырын кіріп, Скаллидің әскерлерге жаңа ұрыс тәртібін түсіндіргенін тыңдады. Көптеген жанама көзқарастар болды, бірақ оны аз адам таныды және ешкім көпшілік алдында қолдау көрсетуге келмеді. Ол Скаллиге кірпік қақпай қарап тұрды, Скалли жылдар өткен соң «Стивтің жеккөрушілікке толы көзқарасын» есіне алатын. «Бұл иілмейтін көзқарас, — деп еске алды Скалли, — сүйектеріңді тесіп өтіп, сенің жұмсақ және өлімге бейім жеріңе дейін жететін рентген сәулесі сияқты». Сахнада тұрып, Жобсты байқамағансып, Скалли бір сәт бір жыл бұрын Кембриджге (Массачусетс штаты) Жобстың қаһарманы Эдвин Лэндке барған достық сапарын еске алды. Лэнд өзі құрған Polaroid компаниясынан қуылған болатын және Жобс Скаллиге жиіркенішпен: «Ол бар болғаны бірнеше миллионды желге ұшырды, ал олар оның компаниясын тартып алды», — деген еді. Енді, деп ойлады Скалли, ол Жобстың компаниясын тартып алып жатыр.
Скалли ұйымдастыру сызбасын көрсеткенде, Гассені біріктірілген Macintosh және Apple II өнімдер тобының жаңа басшысы ретінде таныстырды. Сызбада «төраға» деп жазылған кішкентай қорапша болды, оған Скаллиден немесе басқа ешкімнен сызықтар тартылмаған еді. Скалли қысқаша бұл рөлде Жобс «жаһандық көреген» рөлін атқаратынын атап өтті. Бірақ ол Жобстың қатысып отырғанын мойындамады. Сирек, ыңғайсыз шапалақ соғылды.
Жобс келесі бірнеше күн бойы үйінде болды, перделері жабық, жауап беретін машинасы қосулы, тек құрбысы Тина Редсемен ғана кездесті. Ол сағаттап отырып Боб Диланның таспаларын, әсіресе «Уақыт өзгеруде» (The Times They Are a-Changin’) әнін тыңдады. Ол он алты ай бұрын Apple акционерлеріне Macintosh-ты таныстырған күні екінші шумақты оқыған болатын. Сол шумақ әдемі аяқталатын: «Өйткені қазір жеңілген / Кейін жеңіске жетеді...»
Жексенбі күні түнде оның бұрынғы Macintosh жасағынан құтқару тобы Энди Херцфельд пен Билл Аткинсонның бастауымен мұңды сейілтуге келді. Жобс олардың қаққанына жауап беруге біраз уақыт алды, содан кейін оларды ас үйдің жанындағы жиһазы бар санаулы бөлмелердің біріне алып барды. Редсенің көмегімен ол тапсырыс берген вегетариандық тағамдарды ұсынды. «Сонымен шын мәнінде не болды?» — деп сұрады Херцфельд. «Жағдай шынымен көрініп тұрғандай жаман ба?»
«Жоқ, одан да жаман». Жобс түнеріп кетті. «Бұл сен елестете алғаннан да әлдеқайда жаман». Ол Скаллиді сатқындық жасады деп айыптады және Apple онсыз басқара алмайтынын айтты. Оның төраға ретіндегі рөлі толығымен салтанатты (рәміздік) сипатта екенін айтып шағымданды. Оны Bandley 3 кеңсесінен өзі «Сібір» деп атаған шағын және дерлік бос ғимаратқа шығарып жіберген еді. Херцфельд тақырыпты бақытты күндерге бұрды, сөйтіп олар өткенді еске ала бастады.
Осы аптаның басында Дилан Empire Burlesque атты жаңа альбомын шығарған болатын және Херцфельд оның көшірмесін әкеліп, олар оны Жобстың жоғары технологиялық ойнатқышында тыңдады. Апокалипсистік хабары бар «Түн аспаннан құлағанда» (When the Night Comes Falling from the Sky) атты ең көрнекті трек кешке сәйкес келетіндей көрінді, бірақ Жобсқа ол ұнамады. Ол дерлік диско сияқты естілді және ол Диланның Blood on the Tracks альбомынан бері құлдырап бара жатқанын мұңайып дәлелдеді. Сондықтан Херцфельд инені альбомдағы соңғы әнге, Диланның гитара мен гармоникада жалғыз ойнайтын қарапайым акустикалық нөмірі «Қара көздерге» (Dark Eyes) ауыстырды. Ол баяу және мұңды еді, Херцфельд бұл Жобсқа оның қатты жақсы көретін ертедегі Дилан тректерін еске салады деп үміттенді. Бірақ Жобсқа бұл ән де ұнамады және альбомның қалған бөлігін тыңдауға құлқы болмады.
Жобстың шамадан тыс реакциясы түсінікті еді. Скалли бір кездері ол үшін әке бейнесі болған. Майк Марккула да солай болған. Артур Рок та солай болған. Сол аптада үшеуі де оны тастап кетті. «Бұл ерте жаста қабылданбау (бас тартылу) туралы терең сезімге қайта оралтады», — деді кейінірек оның досы және заңгері Джордж Райли. «Бұл оның жеке мифологиясының терең бөлігі және ол өзіне өзінің кім екенін анықтайды». Жобс жылдар өткен соң: «Мен өзімді соққы алғандай сезіндім, ауа жетпей, тыныс ала алмай қалдым», — деп еске алды.
Артур Роктың қолдауынан айырылу әсіресе ауыр болды. «Артур мен үшін әке сияқты еді», — деді Жобс. «Ол мені қамқорлығына алды». Рок оған опера туралы үйреткен, ол және оның әйелі Тони Сан-Франциско мен Аспенде оны қонақ еткен. «Бірде Сан-Францискоға көлікпен келе жатқанымыз есімде, мен оған: "Құдай-ау, мына Bank of America ғимараты қандай ұсқынсыз", — дедім, ал ол: "Жоқ, бұл ең жақсысы", — деді де, маған дәріс оқи жөнелді, әрине, онікі дұрыс еді». Жылдар өткен соң оқиғаны айтып бергенде Жобстың көзіне жас келді: «Ол менен гөрі Скаллиді таңдады. Бұл мені шынымен есеңгіретіп тастады. Ол мені тастап кетеді деп ешқашан ойламаған едім».
Жағдайды ушықтырған нәрсе, оның сүйікті компаниясы қазір ол [ақымақ] (bozo) деп санайтын адамның қолында еді. «Басқарма менің компанияны басқара алмайтынымды сезді және бұл олардың қабылдайтын шешімі болды», — деді ол. «Бірақ олар бір қателік жасады. Олар менімен не істеу керек және Скаллимен не істеу керек деген шешімді бөлуі керек еді. Олар мені Apple-ді басқаруға дайын емес деп санаса да, Скаллиді жұмыстан шығаруы керек еді». Оның жеке қайғысы баяу сейілгенімен, Скаллиге деген ашуы, сатқындық сезімі тереңдей түсті.
Скалли талдаушылар тобына Жобстың төраға атағына қарамастан компанияға қатысы жоқ деп санайтынын айтқанда жағдай нашарлады. «Операциялық тұрғыдан алғанда, Стив Жобс үшін бүгін де, болашақта да ешқандай рөл жоқ», — деді ол. «Оның не істейтінін білмеймін». Бұл тікелей түсініктеме топты таң қалдырды және аудиторияда демдерін ішке тартқан дыбыс естілді.
Мүмкін Еуропаға кету көмектесер, деп ойлады Жобс. Сөйтіп маусым айында ол Парижге барды, онда Apple іс-шарасында сөйлеп, вице-президент Джордж Г.У. Буштың құрметіне арналған кешкі асқа қатысты. Сол жерден ол Италияға барды, онда Редсемен бірге Тоскана төбелерінде көлік жүргізіп, жалғыз өзі серуендеу үшін велосипед сатып алды. Флоренцияда ол қаланың сәулеті мен құрылыс материалдарының фактурасына тәнті болды. Әсіресе Тоскананың Фиренцуола қаласының маңындағы Il Casone карьерінен алынған төсектастар есінде қалды. Олар тыныштандыратын көкшіл сұр түсті еді. Жиырма жылдан кейін ол ірі Apple дүкендерінің көпшілігінің едендері осы құмтастан жасалады деп шешеді.
Apple II Ресейде енді ғана сатылымға шығып жатқандықтан, Жобс Мәскеуге бет алды, онда ол Аль Эйзенстатпен кездесті. Кейбір қажетті экспорттық лицензияларға Вашингтонның мақұлдауын алуда қиындықтар болғандықтан, олар Мәскеудегі Америка елшілігінің коммерциялық атташесі Майк Мервинге барды. Ол оларға Кеңес Одағымен технология бөлісуге қарсы қатаң заңдар бар екенін ескертті. Жобс ашуланды. Париждегі көрмеде вице-президент Буш оны «төменнен революция жасау» үшін Ресейге компьютерлер кіргізуге шақырған болатын. Шашлыкқа маманданған грузин мейрамханасындағы кешкі аста Жобс наразылығын жалғастырды. «Бұл біздің мүдделерімізге айқын пайда әкеліп тұрғанда, мұның Америка заңын бұзатынын қалай айта аласыз?» — деп сұрады ол Мервиннен. «Орыстардың қолына Mac беру арқылы олар барлық газеттерін басып шығара алар еді».
Жобс Мәскеуде өзінің қызуқанды жағын көрсетіп, Троцкий туралы сөйлесуді талап етті, ол харизматикалық революционер болған, бірақ кейін қуғынға ұшырап, Сталиннің бұйрығымен өлтірілген еді. Бір сәтте оған бекітілген КГБ агенті оған қызуын басуды ұсынды. «Сіз Троцкий туралы сөйлескіңіз келмейді», — деді ол. «Біздің тарихшылар жағдайды зерттеді және біз оны енді ұлы адам деп санамаймыз». Бұл көмектеспеді. Олар Мәскеу мемлекеттік университетіне компьютер студенттерімен сөйлесуге барғанда, Жобс сөзін Троцкийді мақтаудан бастады. Ол Жобс өзін ұқсата алатын революционер еді.
Жобс пен Эйзенстат Америка елшілігіндегі Төртінші шілде мерекесіне қатысты және Елші Артур Хартманға жазған алғыс хатында Эйзенстат Жобстың келесі жылы Apple-дің Ресейдегі кәсіпорындарын белсендірек жүргізуді жоспарлап отырғанын атап өтті. «Біз қыркүйекте Мәскеуге қайта оралуды алдын ала жоспарлап отырмыз». Бір сәтте Скаллидің Жобс компания үшін «жаһандық көрегенге» айналады деген үміті орындалатындай көрінді. Бірақ олай болмады. Қыркүйек айында мүлдем басқа нәрсе күтіп тұрған еді.
NeXT: Бұғаудан босаған Прометей
Қарақшылар кемені тастап кетті
1985 жылдың тамызында Еуропадан қайтып келгеннен кейін, не істеу керектігін ойластырып жүрген Жобс Стэнфорд биохимигі Пол Бергке қоңырау шалып, гендік сплайсинг және рекомбинантты ДНҚ саласындағы жетістіктерді талқылады. Берг биологиялық зертханада эксперименттер жүргізудің қаншалықты қиын екенін, экспериментті өсіру және нәтиже алу үшін апталар кетуі мүмкін екенін сипаттады. «Неге оларды компьютерде модельдемеске?» — деп сұрады Жобс. Берг мұндай мүмкіндіктері бар компьютерлер университет зертханалары үшін тым қымбат екенін айтты. «Кенеттен ол мүмкіндіктерге қатты қызығып кетті», — деп еске алды Берг. «Оның ойында жаңа компания ашу болды. Ол жас және бай еді, және өмірінің қалған бөлігінде не істейтінін табуы керек болды».
Жобс ғалымдардан олардың жұмыс станцияларына қатысты қажеттіліктерін сұрастырып жүрген болатын. Бұл оны 1983 жылдан бері қызықтырған еді, ол кезде Браун университетінің информатика кафедрасына Macintosh-ты көрсетуге барғанда, университет зертханасында пайдалы нәрсе істеу үшін әлдеқайда қуатты машина қажет екенін естіген болатын. Академиялық зерттеушілердің арманы қуатты әрі жеке (дербес) жұмыс станциясына ие болу еді. Macintosh бөлімшесінің басшысы ретінде Жобс «Үлкен Мак» (Big Mac) деп аталған осындай машинаны жасау жобасын бастаған болатын. Ол UNIX операциялық жүйесімен, бірақ Macintosh-тың ыңғайлы интерфейсімен жұмыс істеуі керек еді. Бірақ Жобс Macintosh бөлімшесінен қуылғаннан кейін, оның орнына келген Жан-Луи Гассе Big Mac жобасын тоқтатты.
Бұл орын алғанда, Жобсқа Big Mac чиптер жиынтығын жасап жатқан Рич Пейджден мазасыз қоңырау түсті. Бұл Жобстың наразы Apple қызметкерлерімен жүргізген, оны жаңа компания ашуға және оларды құтқаруға шақырған әңгімелер сериясының соңғысы болды. Мұны істеу жоспарлары Еңбек күні (Labor Day) демалысында нақтылана бастады, ол кезде Жобс Macintosh-тың бастапқы бағдарламалық жасақтама басшысы Бад Трибблмен сөйлесіп, қуатты, бірақ жеке жұмыс станциясын жасайтын компания ашу идеясын ортаға салды. Ол сондай-ақ кету туралы айтып жүрген Macintosh бөлімшесінің тағы екі қызметкерін, инженер Джордж Кроу мен бақылаушы Сьюзан Барнсты тартты.
Командада бір маңызды бос орын қалды: жаңа өнімді университеттерге сата алатын адам. Айқын үміткер Дэн’л Левин болды, ол Apple-де Macintosh компьютерлерін жаппай сатып алу үшін университеттер консорциумын ұйымдастырған еді. Есімінде екі әріп жетіспейтінінен бөлек (Dan'l), Левин Кларк Кенттің сымбатты келбетіне және Принстон түлегіне тән жылтырлыққа ие болды. Ол және Жобс ортақ байланысқа ие болды: Левин Принстонда Боб Дилан және харизматикалық көшбасшылық туралы диссертация жазған, ал Жобс осы екі тақырып туралы да бірдеңе білетін.
Левиннің университет консорциумы Macintosh тобы үшін құдайдың сыйы болды, бірақ Жобс кеткеннен кейін және Билл Кэмпбелл маркетингті университеттерге тікелей сату рөлін төмендететіндей етіп қайта ұйымдастырғаннан кейін ол көңілі қалып жүрген еді. Ол Жобсқа қоңырау шалуды ойлап жүргенде, сол Еңбек күні демалысында Жобс бірінші болып қоңырау шалды. Ол Жобстың жиһаздалмаған зәулім үйіне барды және олар жаңа компания құру мүмкіндігін талқылап, ауланы аралады. Левин қуанды, бірақ міндеттеме алуға дайын емес еді. Ол келесі аптада Кэмпбеллмен Остинге баратын болды және шешім қабылдау үшін сол уақытқа дейін күткісі келді. Қайтып келгеннен кейін ол жауабын берді: Ол қосылады. Жаңалық 13 қыркүйектегі Apple басқарма жиналысына дәл уақытында келді.
Жобс әлі де номиналды түрде басқарма төрағасы болса да, биліктен айырылғалы бері ешқандай жиналысқа қатыспаған еді. Ол Скаллиге қоңырау шалып, қатысатынын айтты және күн тәртібінің соңына «төрағаның есебі» үшін тармақ қосуды сұрады. Ол оның не туралы екенін айтпады, ал Скалли бұл соңғы қайта құруды сынау болады деп болжады. Оның орнына, сөйлеу кезегі келгенде, Жобс басқармаға жаңа компания ашу жоспарларын сипаттады. «Мен көп ойландым және өмірімді жалғастыратын уақыт келді», — деп бастады ол. «Маған бірдеңе істеу керек екені анық. Мен отыз жастамын». Содан кейін ол жоғары білім нарығына арналған компьютер жасау жоспарын сипаттау үшін дайындалған жазбаларға жүгінді. Жаңа компания Apple-мен бәсекелес болмайды деп уәде берді және ол өзімен бірге тек бірнеше негізгі емес қызметкерлерді ғана алатынын айтты. Ол Apple төрағасы қызметінен кетуді ұсынды, бірақ бірге жұмыс істей алатындарына үміт білдірді. Мүмкін Apple оның өнімін тарату құқығын сатып алғысы келер немесе оған Macintosh бағдарламалық жасақтамасын лицензиялар, деп ұсынды ол.
Майк Марккула Жобстың Apple-ден біреуді жалдауы мүмкін дегенге ашуланды. «Неге сен мүлдем біреуді алуың керек?» — деп сұрады ол. «Ашуланбаңыз», — деп сендірді ол оны және басқарманың қалған мүшелерін. «Бұлар сіздер жоқтауын сезбейтін өте төменгі деңгейдегі адамдар және олар бәрібір кеткелі жатыр».
Басқарма бастапқыда Жобстың кәсіпорнына сәттілік тілеуге бейім болды. Жеке талқылаудан кейін директорлар тіпті Apple жаңа компанияның 10% үлесін алуды және Жобстың басқармада қалуын ұсынды.
Сол түні Жобс және оның бес бүлікшісі кешкі асқа оның үйінде қайта жиналды. Ол Apple инвестициясын қабылдауды жақтады, бірақ басқалары оны бұл ақылсыздық екеніне көндірді. Олар сондай-ақ бірден, дәл қазір бәрі бірге жұмыстан шыққаны дұрыс болатынына келісті. Сөйтіп олар таза үзіліс жасай алар еді. Сондықтан Жобс Скаллиге кететін бесеуінің аты-жөнін жазған ресми хат жазып, оған өзінің өрмекші тәрізді кіші әріптермен қолтаңбасын қойды да, келесі күні таңертең оның 7:30-дағы қызметкерлер жиналысының алдында тапсыру үшін Apple-ге барды.
«Стив, бұлар төменгі деңгейдегі адамдар емес қой», — деді Скалли. «Олар бәрібір жұмыстан шыққалы жатқан адамдар еді», — деп жауап берді Жобс. «Олар бүгін таңғы тоғызда арыздарын береді».
Жобстың көзқарасы бойынша ол адал болды. Бесеуі бөлімше басшылары немесе Скаллидің жоғарғы командасының мүшелері емес еді. Шын мәнінде, олардың барлығы компанияның жаңа ұйымдастырылуынан өздерін төмендетілгендей сезінген. Бірақ Скаллидің көзқарасы бойынша бұлар маңызды ойыншылар еді; Пейдж Apple стипендиаты (Apple Fellow) болса, Левин жоғары білім нарығының кілті болатын. Сонымен қатар, олар Big Mac жоспарлары туралы білетін; ол тоқтатылған болса да, бұл әлі де меншікті ақпарат еді. Дегенмен Скалли сабырлы болды. Мәселені ушықтырудың орнына, ол Жобстан басқармада қалуды сұрады. Жобс бұл туралы ойланатынын айтты.
Бірақ Скалли 7:30-дағы қызметкерлер жиналысына кіріп, жоғарғы көмекшілеріне кімдердің кетіп жатқанын айтқанда, шу көтерілді. Олардың көпшілігі Жобс төраға ретіндегі міндеттерін бұзды және компанияға таңқаларлық опасыздық көрсетті деп санады. «Біз оны алаяқ ретінде әшкерелеуіміз керек, сонда адамдар оны мессия деп санауды тоқтатады», — деп айқайлады Кэмпбелл, Скаллидің айтуынша.
Кэмпбелл кейінірек Жобстың үлкен қорғаушысы және қолдаушы басқарма мүшесі болғанымен, сол таңда қатты ашуланғанын мойындады. «Мен қатты ашуландым, әсіресе оның Дэн’л Левинді алып кеткеніне», — деп еске алды ол. «Дэн’л университеттермен қарым-қатынасты құрған болатын. Ол Стивпен жұмыс істеудің қаншалықты қиын екендігі туралы үнемі күңкілдеп жүретін, содан кейін ол кетіп қалды». Кэмпбеллдің ашуланғаны сонша, ол жиналыстан шығып кетіп, Левинге үйіне қоңырау шалды. Әйелі оның душта екенін айтқанда, Кэмпбелл: «Мен күтемін», — деді. Бірнеше минуттан кейін әйелі оның әлі душта екенін айтқанда, Кэмпбелл тағы да: «Мен күтемін», — деді. Левин ақыры телефонға келгенде, Кэмпбелл одан мұның рас-өтірігін сұрады. Левин мұны растады. Кэмпбелл басқа сөз айтпастан тұтқаны қоя салды.
Аға қызметкерлерінің ашу-ызасын естігеннен кейін, Скалли басқарма мүшелеріне сауалнама жүргізді. Олар да Джобстың маңызды қызметкерлерді өзіне тартып әкетпеймін деген уәдесімен оларды адастырғанын сезінді. Артур Рок әсіресе қатты ашуланды. Ол Еске алу күніндегі (Memorial Day) текетірес кезінде Скаллиді жақтаса да, Джобспен әкелік қарым-қатынасын түзете алған еді. Небәрі бір апта бұрын ол Джобсты қызымен бірге Сан-Францискоға шақырып, әйелі екеуі онымен танысқан болатын және төртеуі Роктың Пасифик-Хайтстағы үйінде жақсы кешкі ас ішкен еді. Джобс өзі құрып жатқан жаңа компания туралы тіс жармағандықтан, Рок бұл туралы Скаллиден естігенде өзін сатып кеткендей сезінді. «Ол басқармаға келіп, бізге өтірік айтты», — деп күркіреді Рок кейінірек. «Ол бізге компания құру туралы енді ғана ойланып жүргенін айтты, ал шын мәнінде оны құрып қойған екен. Ол бірнеше орта деңгейдегі адамдарды алатынын айтты. Сөйтсе, бес бірдей аға маманды алып кетіпті».
Марккула да өзінің сабырлы қалыбында реніш білдірді. «Ол кетпес бұрын жасырын түрде келісіп қойған бірнеше топ-менеджерді алып кетті. Іс бұлай жасалмайды. Бұл джентльмендік емес».
Демалыс күндері басқарма да, атқарушы құрам да Скаллиді Apple өз негізін қалаушысына соғыс жариялауы керек екеніне көндірді. Марккула ресми мәлімдеме жасап, Джобсты «оның өз компаниясы үшін Apple-дің ешқандай негізгі қызметкерлерін жұмысқа алмайтыны туралы мәлімдемелеріне тікелей қайшы» әрекет етті деп айыптады. Ол: «Біз қандай шаралар қолдану керектігін бағалап жатырмыз», — деп қорқынышты түрде қосып қойды. Wall Street Journal газеті Кэмпбеллдің Джобстың қылығына «таңғалғанын және шошып қалғанын» жазды.
Джобс Скаллимен кездесуден кейін іс бірқалыпты жүреді деп ойлап, үндемеген еді. Бірақ газеттерді оқығаннан кейін жауап беру керектігін сезінді. Ол бірнеше таңдаулы тілшілерге қоңырау шалып, келесі күні үйіне жеке брифингке шақырды. Содан кейін ол Regis McKenna компаниясында өзінің пиарымен айналысқан Энди Каннингемге хабарласты.
«Мен оның Вудсайдтағы жиһаздалмаған зәулім үйіне бардым», — деп еске алады ол, — «және оны асүйде бес әріптесімен бірге отырғанын көрдім, ал көгалда бірнеше тілші күтіп тұрған еді».
Джобс оған толыққанды баспасөз мәслихатын өткізетінін айтып, айтқысы келетін қорлайтын сөздерді төгіп тастады. Каннингем шошып кетті. «Бұл сіздің беделіңізге нұқсан келтіреді», — деді ол. Ақыры ол райынан қайтты. Ол тілшілерге жұмыстан кету туралы хатының көшірмесін беріп, ресми түсініктемелерді бірнеше бейтарап мәлімдемемен шектеуді шешті.
Джобс жұмыстан кету туралы хатын жай ғана поштамен жіберуді ойлаған, бірақ Сьюзан Барнс мұның тым құрметсіздік болатынына көндірді. Оның орнына ол хатты Марккуланың үйіне өзі апарды, сол жерде ол Аль Эйзентатты да кездестірді. Шамамен он бес минутқа созылған шиеленісті әңгіме болды; содан кейін сыртта күтіп тұрған Барнс есікке келіп, Джобс өкінетін сөз айтып қоймас бұрын оны алып кетті. Ол Macintosh-та жазылып, жаңа LaserWriter-де басылған хатты қалдырды:
17 қыркүйек, 1985 жыл
Құрметті Майк:
Бүгінгі таңғы газеттерде Apple мені Төрағалықтан алып тастауды қарастырып жатқаны туралы болжамдар жарияланды. Бұл хабарламалардың дереккөзін білмеймін, бірақ олар жұртшылықты адастырады және маған қатысты әділетсіз.
Есіңізде болса, өткен бейсенбідегі Басқарма жиналысында мен жаңа кәсіпорын ашуға шешім қабылдағанымды және Төраға қызметінен кететінімді мәлімдеген едім.
Басқарма менің өтінішімді қабылдаудан бас тартып, оны бір аптаға кейінге қалдыруды сұрады. Басқарманың ұсынылған жаңа кәсіпорынға қатысты қолдауы мен Apple-дің оған инвестиция салуға ниетті екендігін ескере отырып, мен келістім. Жұма күні мен Джон Скаллиге маған кімдер қосылатынын айтқаннан кейін, ол Apple мен менің жаңа кәсіпорным арасындағы ықтимал ынтымақтастық салаларын талқылауға дайын екенін растады.
Кейіннен Компания маған және жаңа кәсіпорынға қарсы дұшпандық ұстаным ұстанған сияқты. Сондықтан мен отставкамның дереу қабылдануын талап етуге мәжбүрмін...
Өзіңіз білетіндей, компаниядағы соңғы қайта құрулар мені жұмыссыз және тіпті тұрақты басқару есептеріне қолжетімсіз қалдырды. Мен небәрі 30-дамын және әлі де үлес қосып, жетістікке жеткім келеді.
Бірге атқарған істерімізден кейін, біздің қоштасуымыздың достық рәуіште және лайықты болғанын қалаймын.
Шын жүректен, Стивен П. Джобс
Шаруашылық бөлімінің қызметкері Джобстың кеңсесіне оның заттарын жинауға барғанда, еденде жатқан сурет жақтауын көрді. Онда Джобс пен Скаллидің жылы әңгімелесіп тұрған фотосуреті және жеті ай бұрын жазылған жазу бар еді: «Ұлы идеяларға, Ұлы тәжірибелерге және Ұлы достыққа! Джон». Шыны жақтау быт-шыт болып сынған. Джобс кетер алдында оны бөлменің арғы жағына лақтырып жіберген еді. Сол күннен бастап ол Скаллимен ешқашан сөйлескен жоқ.
Джобстың отставкасы жарияланғанда Apple акциялары толық бір тармаққа немесе шамамен 7%-ға өсті. «Шығыс жағалаудағы акционерлер әрқашан компанияны басқаратын калифорниялық "тентектерге" алаңдайтын», — деп түсіндірді техникалық акциялар бюллетенінің редакторы. «Енді Возняк та, Джобс та кеткен соң, акционерлер жеңілдеп қалды». Бірақ он жыл бұрын оған тәлімгер болған Atari негізін қалаушысы Нолан Бушнелл Time журналына Джобстың қатты жетіспейтінін айтты. «Apple шабытты қайдан алады? Apple енді Pepsi-дің жаңа бренді сияқты романтикаға ие бола ма?»
Джобспен бітімге келу әрекеттері сәтсіз аяқталған бірнеше күннен кейін, Скалли мен Apple басқармасы оны «фидуциарлық міндеттемелерді бұзғаны үшін» сотқа беруді ұйғарды. Талап арызда оның болжамды заң бұзушылықтары көрсетілген:
- Apple алдындағы фидуциарлық міндеттемелеріне қарамастан, Джобс Apple Директорлар кеңесінің Төрағасы және Apple
- қызметкері бола тұра және Apple мүдделеріне адал болып көріне тұра...
- (a) Apple-мен бәсекелесетін кәсіпорын құруды жасырын жоспарлады;
- (b) өзінің бәсекелес кәсіпорны Apple-дің Келесі Буын Өнімін жобалау, әзірлеу және нарыққа шығару жоспарын заңсыз
- пайдаланып, артықшылыққа ие болуын жасырын түрде ұйымдастырды...
- (c) Apple-дің негізгі қызметкерлерін жасырын түрде азғырды.
Сол кезде Джобс Apple акцияларының 6,5 миллионына, яғни компанияның 11%-ына иелік ететін, оның құны 100 миллион доллардан асатын. Ол акцияларын сата бастады және бес айдың ішінде барлығын сатып жіберді, тек акционерлер жиналысына қатысқысы келсе мүмкіндігі болуы үшін бір ғана акцияны сақтап қалды. Ол қатты ашулы болды және бұл оның бәсекелес компания ашуға деген құлшынысынан көрінді. «Ол Apple-ге ашулы болды», — деді жаңа компанияға қысқа уақытқа жұмысқа барған Джоанна Хоффман. «Apple күшті болған білім беру нарығын нысанаға алу — бұл Стивтің кек алуы еді. Ол мұны кек алу үшін жасады».
Әрине, Джобс бұлай ойламады. «Менде ешқандай өкпе-реніш жоқ», — деді ол Newsweek-ке. Ол тағы да сүйікті тілшілерін Вудсайдтағы үйіне шақырды, бұл жолы оны сақ болуға шақыратын Энди Каннингем қасында болмады. Ол Apple-ден бес әріптесін заңсыз азғырды деген айыптауды жоққа шығарды. «Бұл адамдардың бәрі маған өздері қоңырау шалды», — деді ол жиһаздалмаған қонақ бөлмесінде жиналған журналистер тобына. «Олар компаниядан кетуді ойлап жүрген. Apple-дің адамдарды елеусіз қалдыратын әдеті бар».
Ол оқиғаның өз нұсқасын жариялау үшін Newsweek мұқабасына шығуға келісті және берген сұхбаты ашық болды. «Менің қолымнан келетін ең жақсы нәрсе — талантты адамдар тобын тауып, олармен бірге заттар жасау», — деді ол журналға. Ол Apple-ге деген сүйіспеншілігін әрқашан сақтайтынын айтты. «Мен Apple-ді кез келген ер адамның ғашық болған алғашқы әйелін еске алғанындай еске аламын». Бірақ қажет болса, оның басшылығымен күресуге де дайын еді. «Біреу сізді көпшілік алдында ұры деп атаса, жауап беруіңіз керек». Apple-дің оны сотқа береміз деп қорқытуы шектен шыққандық еді. Бұл сондай-ақ қайғылы жағдай болды. Бұл Apple-дің енді өзіне сенімді, бүлікшіл компания емес екенін көрсетті. «4300 қызметкері бар 2 миллиард долларлық компанияның көк джинсы киген алты адаммен бәсекелесе алмайтынын ойлау қиын».
Джобстың сөздеріне қарсы тұру үшін Скалли Вознякқа қоңырау шалып, оны сөйлеуге шақырды. «Стив қорлайтын және жаныңды жаралайтын адам бола алады», — деді ол сол аптада Time журналына. Ол Джобстың оны жаңа фирмасына қосылуға шақырғанын ашып айтты — бұл Apple-дің қазіргі басшылығына тағы бір соққы берудің айлакер жолы болар еді — бірақ ол мұндай ойындарға қатысқысы келмей, Джобстың қоңырауына жауап бермеген. San Francisco Chronicle газетіне ол Джобстың frogdesign компаниясына оның қашықтан басқару пультімен жұмыс істеуіне қалай кедергі келтіргенін айтып берді, себебі ол Apple өнімдерімен бәсекелесуі мүмкін деген сылтау айтқан. «Мен керемет өнім күтемін және оған сәттілік тілеймін, бірақ оның адалдығына сене алмаймын», — деді Возняк.
Өз бетіңше болу
«Стивпен болған ең жақсы оқиға — біз оны жұмыстан шығарып, көзіңді құрт дегеніміз», — деді кейінірек Артур Рок.
Көпшілік қолдайтын теория бойынша, қатал махаббат оны ақылдырақ және жетілген етті. Бірақ бәрі оңай емес еді. Apple-ден қуылғаннан кейін құрған компаниясында Джобс өзінің барлық түйсіктеріне, жақсысына да, жаманына да ерік бере алды. Ол шектеусіз болды. Нәтижесінде нарықта сәтсіздікке ұшыраған бірқатар таңғажайып өнімдер пайда болды. Бұл нағыз оқу тәжірибесі еді. Оны III актідегі үлкен жетістікке дайындаған нәрсе Apple-дегі I актіден қуылуы емес, II актідегі тамаша сәтсіздіктері болды.
Оның ерік берген бірінші түйсігі дизайнға деген құштарлығы еді. Жаңа компаниясына таңдаған атауы өте қарапайым болды: Next. Оны ерекше ету үшін оған әлемдік деңгейдегі логотип қажет деп шешті. Сөйтіп ол корпоративтік логотиптердің мэтрі Пол Рэндтің соңынан түсті. Жетпіс бір жастағы бруклиндік графикалық дизайнер Esquire, IBM, Westinghouse, ABC және UPS сияқты бизнестегі ең танымал логотиптерді жасаған болатын. Оның IBM-мен келісімшарты бар еді және ондағы басшылары оның басқа компьютерлік компанияға логотип жасауы мүдделер қақтығысы болатынын айтты. Сондықтан Джобс телефонды алып, IBM бас директоры Джон Эйкерске қоңырау шалды. Эйкерс қалада болмады, бірақ Джобстың табандылығы сонша, оны ақыры вице-төраға Пол Риццомен байланыстырды. Екі күннен кейін Риццо Джобсқа қарсы тұрудың пайдасыз екенін түсініп, Рэндке жұмыс істеуге рұқсат берді.
Рэнд Пало-Альтоға ұшып келіп, Джобспен серуендеп, оның көзқарасын тыңдады. Компьютер куб пішінді болады, деп мәлімдеді Джобс. Ол бұл пішінді жақсы көретін. Ол мінсіз және қарапайым еді. Сондықтан Рэнд логотип те 28° бұрышқа еңкейтілген куб болуы керек деп шешті. Джобс қарастыру үшін бірнеше нұсқа сұрағанда, Рэнд клиенттер үшін әртүрлі нұсқалар жасамайтынын мәлімдеді. «Мен сіздің мәселеңізді шешемін, ал сіз маған ақша төлейсіз», — деді ол Джобсқа. «Менің жасағанымды қолданасыз немесе қолданбайсыз, бірақ мен нұсқалар жасамаймын және кез келген жағдайда сіз маған ақша төлейсіз».
Джобс мұндай ойлау жүйесіне тәнті болып, үлкен тәуекелге барды. Компания бір дизайнды алу үшін таңқаларлық 100 000 доллар төлеуге келісті. «Біздің қарым-қатынасымызда айқындық болды», — деді Джобс. «Оның суретші ретінде тазалығы бар еді, бірақ ол бизнес мәселелерін шешуде зерек болды. Оның сыртқы келбеті қатал, қырсық шалдың бейнесін жетілдірген, бірақ іштей ол қонжық сияқты еді». Бұл Джобстың ең жоғары мақтауларының бірі болды: суретші ретіндегі тазалық.
Рэндке небәрі екі апта қажет болды. Ол нәтижені Джобсқа Вудсайдтағы үйіне жеткізу үшін қайта ұшып келді. Алдымен олар кешкі ас ішті, содан кейін Рэнд оған өзінің ойлау процесін сипаттайтын талғампаз және жарқын кітапшаны ұсынды. Соңғы бетте Рэнд өзі таңдаған логотипті көрсетті. «Дизайны, түстерінің орналасуы және бағыты жағынан логотип қарама-қайшылықтарды зерттеу болып табылады», — деп жариялады оның кітапшасы. «Көңілді бұрышқа еңкейтілген ол Рождестволық мөрдің бейресмилігімен, достығымен және шынайылығымен және резеңке мөртабанның беделімен ерекшеленеді». "Next" сөзі кубтың шаршы бетін толтыру үшін екі жолға бөлінді, тек "e" әрпі кіші әріппен жазылды. Рэндтің кітапшасында түсіндірілгендей, бұл әріп «білім, кемелдік... e = mc2» дегенді білдіру үшін ерекшеленді.
Джобстың презентацияға қалай әрекет ететінін болжау жиі қиын болатын. Ол оны боқ немесе керемет деп атауы мүмкін еді; оның қай жаққа шығатынын ешкім білмейтін. Бірақ Рэнд сияқты аңызға айналған дизайнермен Джобстың ұсынысты қабылдау ықтималдығы жоғары болды. Ол соңғы бетке қарап тұрды да, Рэндке қарап, оны құшақтап алды. Олардың арасында бір кішігірім келіспеушілік болды: Рэнд логотиптегі "e" әрпі үшін қою сары түсті қолданған, ал Джобс оны ашығырақ және дәстүрлі сарыға өзгерткісі келді. Рэнд үстелді жұдырығымен ұрып: «Мен бұл іспен елу жыл айналысып келемін және не істеп жатқанымды білемін», — деп мәлімдеді. Джобс көнді.
Компанияның жаңа логотипі ғана емес, жаңа атауы да болды. Енді ол Next емес еді. Ол NeXT болды. Басқалар логотипке соншалықты мән берудің, оған 100 000 доллар төлеудің қажеттілігін түсінбеуі мүмкін еді. Бірақ Джобс үшін бұл NeXT-тің әлі алғашқы өнімін жасамаса да, өмірді әлемдік деңгейдегі сезіммен және бірегейлікпен бастағанын білдірді. Марккула үйреткендей, ұлы компания алғашқы әсерден-ақ өз құндылықтарын сіңіре білуі керек.
Бонус ретінде Рэнд Джобсқа жеке визитка жасап беруге келісті. Ол түрлі-түсті қаріптік шешім ұсынды, бұл Джобсқа ұнады, бірақ олар Steven P. Jobs жазуындағы "P" әрпінен кейінгі нүктенің орналасуы туралы ұзақ және қызу дауласты. Рэнд нүктені қорғасын қаріптегідей "P"-дан оңға қарай қойған еді. Стив нүктенің "P"-ның иінінің астына, солға қарай жылжытылғанын қалады, бұл цифрлық типографияда мүмкін еді. «Бұл салыстырмалы түрде кішкентай нәрсе туралы айтарлықтай үлкен дау болды», — деп еске алады Сьюзан Каре. Бұл жолы Джобс жеңді.
NeXT логотипін нақты өнімдердің сыртқы келбетіне ауыстыру үшін Джобсқа өзі сенетін өнеркәсіптік дизайнер қажет болды. Ол бірнеше үміткермен сөйлесті, бірақ олардың ешқайсысы оны Apple-ге әкелген жабайы бавариялық Хартмут Эсслингердей таңғалдырмады. Эсслингердің frogdesign компаниясы Кремний алқабында кеңсесін ашқан болатын және Джобстың арқасында Apple-мен табысты келісімшартқа отырған еді. IBM-ді Пол Рэндке NeXT үшін жұмыс істеуге рұқсат беруге көндіру — Джобстың шындықты бұрмалауға болатынына деген сенімі арқылы жүзеге асқан кішігірім керемет еді. Бірақ бұл Apple-ді Эсслингерге NeXT үшін жұмыс істеуге рұқсат беруге көндіру ықтималдығымен салыстырғанда түк емес еді.
Бұл Джобсты әрекет етуден тоқтатпады. 1985 жылдың қараша айының басында, Apple оны сотқа бергеннен кейін небәрі бес апта өткен соң, Джобс Эйзентатқа хат жазып, рұқсат сұрады. «Мен осы демалыс күндері Хартмут Эсслингермен сөйлестім және ол маған NeXT-тің жаңа өнімдерінде онымен және frogdesign-мен неге жұмыс істегім келетінін түсіндіріп хат жазуды ұсынды», — деді ол. Таңқаларлығы, Джобстың уәжі бойынша ол Apple-дің не жоспарлап отырғанын білмейді, бірақ Эсслингер біледі-мыс. «NeXT Apple өнімдерінің дизайнының ағымдағы немесе болашақ бағыттары туралы ешқандай ақпаратқа ие емес, біз жұмыс істеуіміз мүмкін басқа дизайн фирмалары да білмейді, сондықтан байқаусызда ұқсас өнімдерді жасап қоюымыз мүмкін. Мұндай жағдайдың орын алмауына көз жеткізу үшін Хартмуттың кәсібилігіне сүйену Apple-дің де, NeXT-тің де мүддесіне сай келеді». Эйзентат Джобстың бетпақтығына таңғалғанын еске алып, қысқа жауап қайтарды. «Мен бұған дейін Apple атынан сіздің Apple-дің құпия іскерлік ақпаратын пайдалануды көздейтін бизнес бағытымен айналысып жатқаныңызға алаңдаушылық білдіргенмін», — деп жазды ол. «Сіздің хатыңыз менің алаңдаушылығымды еш азайтпайды. Шын мәнінде, ол менің алаңдаушылығымды күшейтеді, өйткені онда сіздің "Apple өнімдерінің дизайнының ағымдағы немесе болашақ бағыттары туралы ешқандай ақпаратыңыз жоқ" екендігі айтылған, ал бұл шындыққа жанаспайды». Эйзентат үшін бұл өтінішті одан сайын таңқаларлық еткен нәрсе — бір жыл бұрын frogdesign-ды Возняктың қашықтан басқару құрылғысындағы жұмысынан бас тартуға мәжбүрлеген дәл осы Джобс болатын.
Джобс Эсслингермен жұмыс істеу үшін (және басқа да себептерге байланысты) Apple берген сот ісін шешу қажет екенін түсінді. Бақытқа орай, Скалли келісімге дайын болды. 1986 жылдың қаңтарында олар қаржылық шығынсыз соттан тыс келісімге келді. Apple-дің талап арызын қайтарып алуының орнына, NeXT бірқатар шектеулерге келісті: оның өнімі жоғары деңгейлі жұмыс станциясы ретінде сатылады, тікелей колледждер мен университеттерге сатылады және 1987 жылдың наурызына дейін шығарылмайды. Apple сондай-ақ NeXT машинасының «Macintosh-пен үйлесімді операциялық жүйені пайдаланбауын» талап етті, дегенмен Apple керісінше талап еткенде ұтар еді деп дауласуға болады.
Келісімнен кейін Джобс Эсслингерді Apple-мен келісімшартын аяқтауға шешім қабылдағанға дейін үгіттеуді жалғастырды. Бұл frogdesign-ға 1986 жылдың соңында NeXT-пен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Эсслингер Пол Рэнд сияқты толық еркіндікті талап етті. «Кейде Стивпен жуан жұдырықты қолдануға тура келеді», — деді ол. Рэнд сияқты, Эсслингер де суретші болды, сондықтан Джобс оған басқа пенделерге бермейтін жеңілдіктерді беруге дайын еді.
Джобс компьютердің әр қабырғасы дәл бір фут және әр бұрышы дәл 90 градус болатын мінсіз куб болуын бұйырды. Ол кубтарды ұнататын. Оларда салмақтылық бар еді, сонымен бірге ойыншықтың лебі сезілетін. Бірақ NeXT кубы — инженерлік есептеулерден гөрі дизайн қалауларының үстемдік етуінің Джобстық үлгісі болды. Дәстүрлі пицца қорабы пішініне жақсы сәйкес келетін схемалық тақталарды кубқа сыйғызу үшін қайта конфигурациялап, қабаттастыруға тура келді.
Одан да сорақысы, кубтың мінсіздігі оны өндіруді қиындатты. Қалыптарға құйылатын бөлшектердің көпшілігінің бұрыштары таза 90 градустан сәл үлкен болады, сонда оларды қалыптан шығару оңайырақ болады (бұрыштары 90 градустан сәл үлкен табадан тортты шығару оңайырақ болатыны сияқты). Бірақ Эсслингер кубтың тазалығы мен мінсіздігін бұзатын мұндай «қалыптан шығару бұрыштары» болмайтынын айтты, ал Джобс мұны қызу қолдады. Сондықтан қабырғаларды Чикагодағы арнайы шеберханада құны 650 000 доллар тұратын қалыптарды пайдаланып, бөлек жасауға тура келді. Джобстың кемелдікке деген құштарлығы бақылаудан шығып кетті. Ол қалыптардан қалған шассидегі кішкентай сызықты байқағанда (басқа компьютер өндірушілері мұны болмай қоймайтын нәрсе деп қабылдар еді), ол Чикагоға ұшып барып, құюшыны бәрін басынан бастап, мінсіз етіп жасауға көндірді. «Көптеген құюшылар атақты адамның ұшып келетінін күтпейді», — деп атап өтті инженерлердің бірі.
Джобс сондай-ақ компанияға қалып беттерінің түйіскен жеріндегі барлық сызықтарды кетіру үшін 150 000 долларлық тегістеу машинасын сатып алғызды және магний корпусының күңгірт қара болуын талап етті, бұл оның ақауларды көрсетуге бейімділігін арттырды. Джобс әрқашан өнімнің көрінбейтін бөліктері де оның қасбеті сияқты әдемі жасалуы керек деген ойға берілетін, дәл әкесі оған қоршау тұрғызған кезде үйреткендей. NeXT-те шектеусіз қалғанда ол мұны да шектен шығарды. Ол машинаның ішіндегі бұрандалардың қымбат жалатылған болуын қадағалады. Ол тіпті күңгірт қара бояудың куб корпусының ішкі жағына да жағылуын талап етті, дегенмен оны тек жөндеушілер ғана көретін еді.
Сол кезде Esquire журналына жазып жүрген Джо Носера Джобстың NeXT қызметкерлерінің жиналысындағы қарқындылығын былай сипаттады:
Оның бұл жиналыста отырғанын айту дұрыс емес, өйткені Джобс көп отырмайды; оның үстемдік ету жолдарының бірі — таза қозғалыс. Бір сәтте ол орындығында тізерлеп отырады; келесі минутта ол шалқайып отырады; келесі сәтте ол орындығынан атып тұрып, артындағы тақтаға жазып жатады. Ол әдеттерге толы. Ол тырнағын тістейді. Ол сөйлеп тұрған адамға үрейлі шынайылықпен қарайды. Оның сәл және түсініксіз сарғайған қолдары үнемі қозғалыста.
Носераны әсіресе Джобстың «әдептіліктің әдейі жоқтығы» таңғалдырды. Бұл басқалар ақымақ нәрсе айтқанда өз пікірін жасыра алмау ғана емес; бұл адамдарды төмендетуге, қорлауға, өзінің ақылдырақ екенін көрсетуге саналы дайындық, тіпті бұрмаланған құлшыныс еді. Мысалы, Дэн'л Левин ұйымдастыру сызбасын ұсынғанда, Джобс көзін алайтты. «Бұл сызбалар бос сөз», — деп ол сөзін бөлді. Дегенмен оның көңіл-күйі Apple-дегідей құбылмалы болды. Қаржы қызметкері жиналысқа келгенде, Джобс оны «осы істегі өте, өте керемет жұмысы» үшін мақтады; ал алдыңғы күні Джобс оған: «Бұл келісім — қоқыс», — деген еді.
NeXT-тің алғашқы он қызметкерінің бірі компанияның Пало-Альтодағы алғашқы штаб-пәтерінің интерьер дизайнері болды. Джобс жаңа және әдемі жобаланған ғимаратты жалға алса да, оны толығымен бұзып, қайта салдырды. Қабырғалар әйнекпен, кілемдер ашық түсті қатты ағаш еденмен алмастырылды. Бұл процесс 1989 жылы NeXT Редвуд-Ситидегі үлкенірек кеңістікке көшкенде қайталанды. Ғимарат су жаңа болса да, Джобс кіреберіс вестибюль әсерлірек болуы үшін лифтілерді жылжытуды талап етті. Орталық элемент ретінде Джобс И.М. Пейге ауада қалықтап тұрғандай көрінетін үлкен баспалдақты жобалауға тапсырыс берді. Мердігер оны салу мүмкін емес деді. Джобс салуға болады деді және ол салынды. Жылдар өткен соң Джобс мұндай баспалдақтарды Apple-дің фирмалық дүкендерінің ерекшелігіне айналдырды.
Компьютер
NeXT-тің алғашқы айларында Джобс пен Дэн'л Левин кампустарды аралап, пікір сұрау үшін жиі бірнеше әріптестерімен бірге жолға шықты. Гарвардта олар Harvest мейрамханасында кешкі ас үстінде Lotus бағдарламалық жасақтамасының төрағасы Митч Капормен кездесті. Капор нанына май жаға бастағанда, Джобс одан: «Сіз сарысу холестерині туралы естідіңіз бе?» — деп сұрады. Капор: «Келісейік. Сіз менің тамақтану әдеттеріме түсініктеме бермейсіз, ал мен сіздің мінезіңіз туралы тақырыптан аулақ боламын», — деп жауап берді. Бұл әзіл ретінде айтылған еді, бірақ Капор кейінірек атап өткендей: «Адами қарым-қатынастар оның күшті жағы емес еді». Lotus NeXT операциялық жүйесі үшін электрондық кесте бағдарламасын жазуға келісті.
Джобс машинамен бірге пайдалы контентті ұсынғысы келді, сондықтан инженерлердің бірі Майкл Хоули цифрлық сөздік жасап шығарды. Ол Oxford University Press баспасындағы досының Шекспир шығармаларының жаңа басылымын теруге қатысқанын білді. Бұл компьютерлік таспаның болуы мүмкін екенін және егер солай болса, оны NeXT жадына енгізуге болатынын білдірді. «Сөйтіп мен Стивке қоңырау шалдым, ол мұның керемет болатынын айтты және біз Оксфордқа бірге ұштық». 1986 жылдың шуақты көктем күнінде олар Оксфордтың қақ ортасындағы баспа үйінің зәулім ғимаратында кездесті, онда Джобс Оксфордтың Шекспир басылымына құқық алу үшін 2000 доллар және сатылған әрбір компьютер үшін 74 цент ұсынды. «Бұл сіздер үшін таза пайда болады», — деп дәлелдеді ол. «Сіздер көш бастайсыздар. Бұл бұрын-соңды жасалмаған». Олар негізінен келісті, содан кейін Лорд Байрон ішкен жақын маңдағы пабқа сыра ішіп, кегли ойнауға барды. Іске қосылған кезде NeXT сөздікті, тезаурусты және Оксфорд дәйексөздер сөздігін қамтып, іздеуге болатын электронды кітаптар тұжырымдамасының пионерлерінің біріне айналды.
NeXT үшін дайын чиптерді пайдаланудың орнына, Джобс инженерлеріне бір чипте әртүрлі функцияларды біріктіретін арнайы чиптерді жобалатты. Бұл онсыз да қиын еді, бірақ Джобс оның орындағанын қалайтын функцияларды үнемі өзгерту арқылы оны мүмкін емес дерлік етті. Бір жылдан кейін бұл кідірістің негізгі көзі болатыны белгілі болды.
Ол сондай-ақ Macintosh үшін жасағандай, өзінің толық автоматтандырылған және футуристік зауытын салуды талап етті; ол тәжірибеден сабақ алмаған еді. Бұл жолы да ол сол қателіктерді жіберді, тек шектен шыққан түрде. Ол түс схемасын мәжбүрлі түрде қайта қараған сайын машиналар мен роботтар боялып, қайта боялды. Қабырғалар Macintosh зауытындағыдай мұражайлық ақ түсті болды және корпоративтік штаб-пәтердегідей 20 000 долларлық қара былғары орындықтар мен тапсырыспен жасалған баспалдақ болды. Ол 165 футтық конвейердегі жабдықтардың схемалық тақталар жасалған кезде оңнан солға қарай жылжитындай етіп конфигурациялануын талап етті, осылайша процесс қарау галереясынан бақылайтын келушілерге жақсырақ көрінетін еді. Бос схемалық тақталар бір шетінен енгізіліп, жиырма минуттан кейін адам қолы тиместен екінші шетінен дайын тақталар болып шығатын. Процесс канбан деп аталатын жапондық қағидатқа сүйенді, онда әрбір машина келесі машина басқа бөлшекті қабылдауға дайын болғанда ғана өз тапсырмасын орындайды.
Джобс қызметкерлермен қарым-қатынас жасау тәсілін өзгертпеді. «Ол сүйкімділікті немесе көпшілік алдында қорлауды көп жағдайда тиімді болатындай етіп қолданды», — деп еске алады Триббл. Бірақ кейде бұл нәтиже бермеді. Бір инженер, Дэвид Полсен, NeXT-тегі алғашқы он айда аптасына тоқсан сағат жұмыс істеді. Ол «Стив жұма күні түстен кейін кіріп келіп, біздің істеп жатқан ісімізге қаншалықты көңілі толмайтынын айтқанда» жұмыстан шығып кетті. Business Week одан қызметкерлерге неге сонша қатал қарайтынын сұрағанда, Джобс бұл компанияны жақсартатынын айтты. «Менің жауапкершілігімнің бір бөлігі — сапа өлшемі болу. Кейбір адамдар кемелдік күтілетін ортаға үйренбеген». Бірақ оның рухы мен харизмасы әлі де бар еді. Көптеген экскурсиялар, айкидо шеберлерінің келуі және көшпелі жиындар болды. Және ол әлі де қарақшылар туының рухын шығаратын. Apple «1984» жарнамасын жасаған және «Қош келдіңіз IBM — шынымен» деген газет жарнамасын шығарған Chiat/Day жарнама фирмасын жұмыстан шығарғанда, Джобс Wall Street Journal газетіне толық беттік жарнама жариялап: «Құттықтаймыз Chiat/Day — Шынымен... Өйткені мен сізге кепілдік бере аламын: Apple-ден кейін де өмір бар», — деп жазды.
Мүмкін, оның Apple-дегі күндерімен ең үлкен ұқсастығы — Джобстың өзімен бірге шындықты бұрмалау өрісін ала келгені болды. Бұл 1985 жылдың аяғында Пеббл-Бичтегі компанияның алғашқы жиынында көрінді. Онда Джобс алғашқы NeXT компьютері небәрі он сегіз айдан кейін жөнелтілетінін жариялады. Бұл күннің мүмкін емес екені қазірдің өзінде белгілі болды, бірақ ол бір инженердің шынайы болып, 1988 жылы жөнелтуді жоспарлау туралы ұсынысын елемеді. «Егер біз олай етсек, әлем бір орында тұрмайды, технология терезесі бізден өтіп кетеді және біз жасаған барлық жұмысты унитазға тастауға тура келеді», — деп дәлелдеді ол.
Macintosh командасының ардагері және Джобсқа қарсы шығуға дайын адамдардың бірі Джоанна Хоффман солай етті. «Шындықты бұрмалаудың мотивациялық құндылығы бар және менің ойымша, бұл жақсы», — деді ол Джобс тақтаның жанында тұрғанда. «Алайда, өнімнің дизайнына әсер ететін күнді белгілеуге келгенде, біз нағыз терең боққа батамыз». Джобс келіспеді: «Менің ойымша, біз бір жерге қазық қағуымыз керек, және егер біз бұл терезені жіберіп алсақ, онда біздің сенімділігіміз жоғала бастайды». Ол айтпаған, бірақ бәрі күдіктенген нәрсе — егер олардың мақсаттары орындалмаса, ақшалары таусылуы мүмкін еді. Джобс өз қаражатынан 7 миллион доллар уәде еткен, бірақ олардың қазіргі шығын қарқынымен, егер олар жөнелтілген өнімдерден кіріс ала бастамаса, бұл ақша он сегіз айда таусылатын еді.
Үш айдан кейін, олар келесі жиынға Пеббл-Бичқа қайтып келгенде, Джобс өзінің қағидалар тізімін «Бал айы аяқталды» деп бастады. 1986 жылдың қыркүйегінде Сономада өткен үшінші жиынға келгенде, кесте бұзылып, компания қаржылық тығырыққа тірелетіндей көрінді.
Перо көмекке келеді
1986 жылдың аяғында Джобс венчурлық капитал фирмаларына 3 миллион долларға NeXT-тің 10% үлесін ұсынатын ұсыныс жіберді. Бұл бүкіл компанияны 30 миллион долларға бағалады, бұл санды Джобс ойдан шығарған еді. Осы уақытқа дейін компанияға 7 миллион доллардан аз қаржы салынған және ұқыпты логотип пен сәнді кеңселерден басқа көрсететін ештеңе жоқ еді. Оның кірісі немесе өнімдері, тіпті көкжиекте көрінетіні де жоқ еді. Венчурлық капиталистердің барлығы инвестиция салу ұсынысынан бас тартқаны таңқаларлық емес.
Алайда, таңғалған бір ковбой болды. Electronic Data Systems компаниясын құрып, кейін оны General Motors-қа 2,4 миллиард долларға сатқан кішкентай техастық Росс Перо 1986 жылдың қарашасында Джобс пен NeXT туралы сегменті бар PBS арнасының «Кәсіпкерлер» деректі фильмін көріп қалады. Ол Джобс пен оның командасын бірден жақын тартқаны сонша, оларды теледидардан көріп отырып: «Мен олардың сөйлемдерін аяқтап отырдым», — деді. Бұл Скалли жиі қолданатын сөзге қатты ұқсас еді. Перо келесі күні Джобсқа қоңырау шалып: «Егер саған инвестор керек болса, маған хабарлас», — деп ұсыныс жасады.
Джобсқа инвестор шынымен де қатты қажет еді. Бірақ ол мұны көрсетпеуге тырысты. Ол қайта қоңырау шалмас бұрын бір апта күтті. Перо NeXT-ті бағалау үшін бірнеше талдаушыларын жіберді, бірақ Джобс Перомен тікелей сөйлесуге тырысты. Перо кейінірек өміріндегі үлкен өкініштерінің бірі — 1979 жылы өте жас Билл Гейтс Далласқа оған келгенде Microsoft-ты немесе оның үлкен үлесін сатып алмағаны екенін айтты. Перо Джобсқа қоңырау шалған кезде Microsoft 1 миллиард долларлық бағалаумен жария компанияға айналған еді. Перо көп ақша табу және қызықты оқиғаға қатысу мүмкіндігін жіберіп алған болатын. Ол бұл қателікті қайталамауға тырысты.
Джобс Пероға бірнеше ай бұрын венчурлық капиталистерге жасырын ұсынылғаннан үш есе қымбат ұсыныс жасады. 20 миллион долларға Перо компанияның 16% үлесін алатын болды, бұл Джобс тағы 5 миллион доллар салғаннан кейін жүзеге аспақ еді. Бұл компанияның шамамен 126 миллион долларға бағаланатынын білдірді. Бірақ ақша Перо үшін басты мәселе емес еді. Джобспен кездесуден кейін ол қатысатынын мәлімдеді. «Мен шабандоздарды таңдаймын, ал шабандоздар аттарды таңдап, оларға мінеді», — деді ол Джобсқа. «Сендер мен бәс тігетін жігіттерсіңдер, сондықтан өздерің шешіңдер».
Перо NeXT-ке оның 20 миллион долларлық құтқару шеңберінен де құнды нәрсе әкелді: Ол компанияның дәйексөздерге толы, жігерлі жанкүйері болды, ол ересектер арасында компанияға сенімділік сыйлай алды. «Стартап компания тұрғысынан алғанда, бұл мен компьютерлік индустрияда 25 жыл ішінде көрген ең аз тәуекелді компания», — деді ол New York Times газетіне. «Бізде аппараттық құралдарды көрген кейбір тәжірибелі адамдар болды — олар таңғалды. Стив және оның бүкіл NeXT командасы — мен көрген ең мінсіздікке құмар адамдар тобы».
Перо сондай-ақ Джобстың ортасын толықтыратын таңдаулы әлеуметтік және іскерлік орталарда жүрді. Ол Джобсты Сан-Францискода Гордон мен Энн Гетти Испания королі Хуан Карлос I үшін берген галстукты кешкі асқа алып барды. Король Перодан кіммен танысу керектігін сұрағанда, Перо бірден Джобсты көрсетті. Көп ұзамай олар Перо кейінірек сипаттағандай «электрлі әңгімеге» кірісті, Джобс компьютер саласындағы келесі толқынды қызу сипаттады. Соңында король жазба жазып, оны Джобсқа берді. «Не болды?» — деп сұрады Перо. Джобс: «Мен оған компьютер саттым», — деп жауап берді.
Осы және басқа да оқиғалар Перо барған жерінде айтатын Джобс туралы мифтендірілген әңгімеге енгізілді. Вашингтондағы Ұлттық баспасөз клубындағы брифингте ол Джобстың өмірбаянын Техас өлшеміндегі аңызға айналдырды:
...кедей болғаны сонша, колледжге баруға шамасы келмеді, түнде гаражында жұмыс істеді, хоббиі болған компьютерлік чиптермен ойнады, ал Норман Роквеллдің суретіндегі кейіпкерге ұқсайтын әкесі бір күні кіріп келіп: «Стив, не сата алатын бірдеңе жаса, не жұмысқа тұр», — деді. Алпыс күннен кейін әкесі оған жасап берген ағаш қорапта алғашқы Apple компьютері жасалды. Және бұл орта мектеп түлегі әлемді сөзбе-сөз өзгертті.
Шындыққа жанасатын жалғыз сөйлем Пол Джобстың Роквелл суретіндегі біреуге ұқсайтыны туралы болды. Және, мүмкін, соңғы сөйлем, Джобстың әлемді өзгерткені туралы. Әрине, Перо бұған сенді. Скалли сияқты, ол да Джобстан өзін көрді. «Стив мен сияқты», — деді Перо Washington Post тілшісі Дэвид Ремникке. «Біз бірдей оғашпыз. Біз жан егіздеріміз».
Гейтс және NeXT
Билл Гейтс жан егізі емес еді. Джобс оны Macintosh үшін бағдарламалық қосымшалар шығаруға көндірген болатын, бұл Microsoft үшін өте табысты болып шықты. Бірақ Гейтс Джобстың шындықты бұрмалау өрісіне төзімді адамдардың бірі болды және нәтижесінде ол NeXT платформасына арналған бағдарламалық жасақтама жасамауға шешім қабылдады. Гейтс мезгіл-мезгіл демонстрацияларды көру үшін Калифорнияға барып тұрды, бірақ әр жолы көңілі толмай қайтатын. «Macintosh шынымен бірегей болды, бірақ мен Стивтің жаңа компьютерінде не ерекше екенін түсінбеймін», — деді ол Fortune журналына.
Мәселенің бір бөлігі бәсекелес титандардың бір-біріне ілтипат көрсете алмауында еді. Гейтс 1987 жылдың жазында NeXT-тің Пало-Альтодағы штаб-пәтеріне алғаш рет барғанда, Джобс оны вестибюльде жарты сағат күттірді, дегенмен Гейтс әйнек қабырғалар арқылы Джобстың еркін әңгімелесіп жүргенін көріп тұрды. «Мен NeXT-ке бардым, менде ең қымбат сәбіз шырыны Odwalla болды, мен ешқашан мұндай сәнді техникалық кеңселерді көрген емеспін», — деп еске алады Гейтс басын шайқап, сәл жымиып. «Ал Стив кездесуге жарты сағатқа кешігіп келді».
Гейтстің айтуынша, Джобстың сату ұсынысы қарапайым болды. «Біз Mac-ты бірге жасадық», — деді Джобс. «Бұл сіз үшін қалай жұмыс істеді? Өте жақсы. Енді біз мұны бірге жасаймыз және бұл керемет болады».
Бірақ Гейтс Джобсқа қатал болды, дәл Джобс басқаларға бола алатындай. «Бұл машина — қоқыс», — деді ол. «Оптикалық дискінің кідірісі тым төмен, қарғыс атқыр корпусы тым қымбат. Бұл нәрсе күлкілі». Ол сол кезде шешім қабылдады және әрбір келесі сапарында Microsoft-тың NeXT үшін қосымшалар әзірлеуге басқа жобалардан ресурстарды бұруының мағынасыз екенін растады. Одан да сорақысы, ол мұны бірнеше рет жария түрде айтты, бұл басқалардың NeXT үшін әзірлеуге уақыт бөлу ықтималдығын азайтты. «Оған арнап әзірлеу ме? Мен оған сиемін», — деді ол InfoWorld-қа.
Олар конференцияда дәліздердің бірінде кездейсоқ кездесіп қалғанда, Джобс Гейтсті NeXT үшін бағдарламалық жасақтама жасаудан бас тартқаны үшін сөге бастады. «Нарыққа ие болған кезіңде, мен қарастырамын», — деп жауап берді Гейтс. Джобс ашуланды. «Бұл жұрттың көзінше болған айқай-шулы шайқас болды», — деп еске алады Xerox PARC инженері Адель Голдберг. Джобс NeXT компьютер саласының келесі толқыны екенін айтты. Гейтс, әдеттегідей, Джобс қызған сайын эмоциясыз бола түсті. Ақыры ол басын шайқап, кетіп қалды.
Олардың жеке бәсекелестігінің — және кейде құлықсыз құрметінің — астарында негізгі философиялық айырмашылық жатты. Джобс аппараттық және бағдарламалық жасақтаманың толық интеграциясына сенді, бұл оны басқалармен үйлесімді емес машина жасауға әкелді. Гейтс әртүрлі компаниялар бір-бірімен үйлесімді машиналар жасайтын әлемге сенді және одан пайда тапты; олардың аппараттық құралдары стандартты операциялық жүйені (Microsoft Windows) басқарды және барлығы бірдей бағдарламалық қосымшаларды (мысалы, Microsoft Word және Excel) пайдалана алды. «Оның өнімі үйлесімсіздік деп аталатын қызықты мүмкіндікпен келеді», — деді Гейтс Washington Post газетіне. «Ол бар бағдарламалық жасақтамалардың ешқайсысын іске қоспайды. Бұл өте жақсы компьютер. Егер мен үйлесімсіз компьютер жасауға кіріссем, оны ол сияқты жақсы жасай алар ма едім, білмеймін».
1989 жылы Кембридждегі (Массачусетс) форумда Джобс пен Гейтс кезекпен сөйлеп, өздерінің бәсекелес дүниетанымдарын ортаға салды. Джобс компьютерлік индустрияда әрбір бірнеше жыл сайын жаңа толқындардың қалай пайда болатыны туралы айтты. Macintosh графикалық интерфейспен революциялық жаңа тәсілді бастады; енді NeXT мұны оптикалық дискіге негізделген қуатты жаңа машинамен байланыстырылған объектіге бағытталған бағдарламалау арқылы жасап жатыр. Әрбір ірі бағдарламалық жасақтама сатушысы осы жаңа толқынның бір бөлігі болуы керек екенін түсінді, деді ол, «Microsoft-тан басқа». Гейтс шыққан кезде, ол Джобстың бағдарламалық және аппараттық құралдарды толық бақылауы сәтсіздікке ұшырайтынына сенімін қайталады, дәл Apple Microsoft Windows стандартымен бәсекелестікте сәтсіздікке ұшырағаны сияқты. «Аппараттық құралдар нарығы мен бағдарламалық жасақтама нарығы бөлек», — деді ол. Джобстың тәсілінен туындауы мүмкін керемет дизайн туралы сұрағанда, Гейтс сахнада әлі тұрған NeXT прототипін нұсқап: «Егер сізге қара түс керек болса, мен сізге бір құты бояу әкеліп беремін», — деп мысқылдады.
IBM
Джобс Гейтске қарсы керемет джиу-джитсу әдісін ойлап тапты, бұл компьютерлік индустриядағы күштер тепе-теңдігін мәңгілікке өзгертуі мүмкін еді. Бұл Джобстан оның табиғатына қайшы келетін екі нәрсені жасауды талап етті: бағдарламалық жасақтамасын басқа аппараттық құрал жасаушыға лицензиялау және IBM-мен бірігу. Оның прагматикалық қыры болды, кішкентай болса да, сондықтан ол өз құлықсыздығын жеңе алды. Бірақ оның жүрегі бұған ешқашан толық берілмеген еді, сондықтан одақ қысқа мерзімді болып шықты.
Бұл 1987 жылдың маусымында Вашингтонда Washington Post баспагері Кэтрин Грэмнің жетпіс жылдығына арналған шынымен есте қаларлық кеште басталды. Алты жүз қонақ қатысты, оның ішінде президент Рональд Рейган да болды. Джобс Калифорниядан, ал IBM төрағасы Джон Эйкерс Нью-Йорктен ұшып келді. Бұл олардың алғаш рет кездесуі еді. Джобс мүмкіндікті пайдаланып, Microsoft-ты жамандап, IBM-ді Windows операциялық жүйесін пайдаланудан бас тартқызуға тырысты. «Мен оған IBM бүкіл бағдарламалық стратегиясын Microsoft-қа тігу арқылы үлкен тәуекелге барып жатыр деп ойлайтынымды айтпай тұра алмадым, өйткені олардың бағдарламалық жасақтамасы онша жақсы емес деп санадым», — деп еске алады Джобс.
Джобстың қуанышына орай, Эйкерс: «Бізге көмектескіңіз келе ме?» — деп жауап берді. Бірнеше аптадан кейін Джобс бағдарламалық жасақтама инженері Бад Трибблмен бірге IBM-нің Армонктағы (Нью-Йорк) штаб-пәтеріне келді. Олар NeXT-тің демосын көрсетті, бұл IBM инженерлерін таңғалдырды. Машинаның объектіге бағытталған операциялық жүйесі NeXTSTEP ерекше маңызға ие болды. «NeXTSTEP бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу процесін баяулататын көптеген ұсақ-түйек бағдарламалау жұмыстарын өз мойнына алды», — деді IBM жұмыс станциялары бөлімінің бас менеджері Эндрю Хеллер, ол Джобсқа тәнті болғаны сонша, жаңа туған ұлының атын Стив деп қойды.
Келіссөздер 1988 жылға дейін созылды, Джобс ұсақ-түйектерге бола ашуланатын болды. Ол түстер немесе дизайн туралы келіспеушіліктерге байланысты жиналыстардан шығып кететін, оны тек Триббл немесе Левин ғана сабырға шақыратын. Ол өзін IBM немесе Microsoft, қайсысы көбірек қорқытатынын білмейтін сияқты еді. Сәуір айында Перо Далластағы штаб-пәтерінде медиация сессиясын өткізуді ұйғарды және келісім жасалды: IBM NeXTSTEP бағдарламалық жасақтамасының ағымдағы нұсқасын лицензиялайды және егер менеджерлерге ұнаса, олар оны кейбір жұмыс станцияларында пайдаланады. IBM Пало-Альтоға 125 беттік келісімшарт жіберді. Джобс оны оқымастан лақтырып жіберді. «Сіздер түсінбейсіздер», — деді ол бөлмеден шығып бара жатып. Ол бірнеше беттен тұратын қарапайым келісімшартты талап етті және оны бір апта ішінде алды.
Джобс келісімді қазан айына жоспарланған NeXT компьютерінің үлкен тұсаукесеріне дейін Билл Гейтстен құпия ұстағысы келді. Бірақ IBM ашық болуды талап етті. Гейтс қатты ашуланды. Ол мұның IBM-ді Microsoft операциялық жүйелеріне тәуелділіктен арылтуы мүмкін екенін түсінді. «NeXTSTEP ешнәрсемен үйлесімді емес», — деп ол IBM басшыларына айқайлады.
Бастапқыда Джобс Гейтстің ең жаман қорқынышын жүзеге асырғандай көрінді. Microsoft операциялық жүйелеріне тәуелді басқа компьютер өндірушілері, әсіресе Compaq және Dell, Джобсқа келіп, NeXT клонын жасауға және NeXTSTEP-ті лицензиялауға құқық сұрады. Егер NeXT аппараттық құралдар бизнесінен мүлдем шықса, әлдеқайда көп төлеу туралы ұсыныстар да болды.
Бұл Джобс үшін тым көп болды, кем дегенде қазіргі уақытта. Ол клондау туралы талқылауларды тоқтатты. Және ол IBM-ге суи бастады. Суықтық өзара болды. IBM-де келісім жасаған адам кеткенде, Джобс оның орнына келген Джим Каннавиномен кездесу үшін Армонкқа барды. Олар бөлмені босатып, жеке сөйлесті. Джобс қарым-қатынасты жалғастыру және NeXTSTEP-тің жаңа нұсқаларын IBM-ге лицензиялау үшін көбірек ақша талап етті. Каннавино ешқандай міндеттеме алмады және кейіннен Джобстың қоңырауларына жауап беруді тоқтатты. Келісім күшін жойды. NeXT лицензиялық алым үшін аздап ақша алды, бірақ ол әлемді өзгерту мүмкіндігіне ешқашан ие болмады.
Іске қосу, Қазан 1988
Джобс өнімді іске қосуды театрландырылған қойылымдарға айналдыру өнерін жетілдірген еді және 1988 жылы 12 қазанда Сан-Францискодағы Симфония залында өткен NeXT компьютерінің әлемдік премьерасы үшін ол өзінен асып түскісі келді. Ол күмәншілдерді таңғалдыруы керек еді. Іс-шараға дейінгі апталарда ол күн сайын дерлік Сан-Францискоға барып, Macintosh-тың түпнұсқа қаріптері мен белгішелерін жасаған NeXT-тің графикалық дизайнері Сьюзан Каренің викториандық үйінде отырды. Ол әрбір слайдты дайындауға көмектесті, ал Джобс сөздерден бастап фон түсі ретінде қызмет ететін жасыл түстің дұрыс реңкіне дейін бәріне алаңдады. «Маған мына жасыл түс ұнайды», — деді ол мақтанышпен қызметкерлердің алдында сынақ өткізіп жатқанда. «Керемет жасыл, керемет жасыл», — деп бәрі қостады.
Ешбір деталь тым ұсақ емес еді. Джобс шақыру тізімін және тіпті түскі ас мәзірін (минералды су, круассандар, кілегей ірімшігі, бұршақ өскіндері) қарап шықты. Ол бейне проекциялау компаниясын таңдап, көмек үшін оларға 60 000 доллар төледі. Және ол шоуды қою үшін постмодернистік театр продюсері Джордж Коутсты жалдады. Коутс пен Джобс, таңқаларлық емес, қатаң және түбегейлі қарапайым сахналық көріністі таңдады. Қара мінсіз кубтың ашылуы қара фон, қара матамен жабылған үстел, компьютердің үстіне жабылған қара перде және қарапайым гүл вазасы бар өте минималистік сахнада өтуі керек еді. Аппараттық құрал да, операциялық жүйе де іс жүзінде дайын болмағандықтан, Джобсқа симуляция жасау ұсынылды. Бірақ ол бас тартты. Бұл торсыз арқанмен жүру сияқты болатынын біле тұра, ол демонстрацияны тікелей эфирде жасауды шешті.
Іс-шараға үш мыңнан астам адам келді, олар перде ашылуынан екі сағат бұрын кезекке тұрды. Олардың көңілі қалмады, кем дегенде шоудан. Джобс сахнада үш сағат болды және ол тағы да New York Times тілшісі Эндрю Поллактың сөзімен айтқанда, «өнімді таныстырудың Эндрю Ллойд Уэббері, сахналық талғам мен арнайы эффектілердің шебері» екенін дәлелдеді. Chicago Tribune тілшісі Уэс Смит іске қосу «шіркеу жиналыстары үшін Екінші Ватикан қандай болса, өнім демонстрациялары үшін сондай болды» деді.
Джобс көрермендерді өзінің алғашқы сөзімен-ақ қол соғуға мәжбүр етті: «Қайтып оралу керемет». Ол дербес компьютер архитектурасының тарихын баяндаудан бастады және олардың енді «онжылдықта бір немесе екі рет қана болатын оқиғаға — есептеу келбетін өзгертетін жаңа архитектураның шығарылуына» куә болатынына уәде берді. NeXT бағдарламалық және аппараттық құралы, деді ол, бүкіл елдегі университеттермен үш жыл кеңескеннен кейін жасалған. «Біз жоғары білім беру саласының жеке мейнфреймді қалайтынын түсіндік».
Әдеттегідей, асыра сілтеулер болды. Өнім «керемет» болды, деді ол, «біз елестете алатын ең жақсы нәрсе». Ол тіпті көрінбейтін бөлшектердің сұлулығын мақтады. Бір футтық куб қорапқа орналастырылатын бір футтық шаршы схемалық тақтаны саусақ ұшында теңестіріп тұрып: «Кейінірек мынаған қарауға мүмкіндік аласыз деп үміттенемін. Бұл менің өмірімде көрген ең әдемі баспа схемалық тақтасы», — деп шабыттанды. Содан кейін ол компьютердің сөздерді қалай ойната алатынын көрсетті — ол Кингтің «Менде арман бар» және Кеннедидің «Сұрама» сөздерін көрсетті — және аудио тіркемелері бар электрондық поштаны жіберді. Ол өзінің хабарламасын жазу үшін компьютердегі микрофонға еңкейді. «Сәлем, бұл Стив, өте тарихи күні хабарлама жіберіп тұрмын». Содан кейін ол көрермендерден хабарламаға «қол шапалақтауды» қосуды сұрады, олар солай істеді.
Джобстың басқару философияларының бірі — кейде тәуекелге бел буып, қандай да бір жаңа идеяға немесе технологияға «компанияны тігу» өте маңызды. NeXT іске қосылымында ол мысал ретінде мақтанған нәрсе, ақырында, ақылды құмар ойын болмай шықты: жоғары сыйымдылықты (бірақ баяу) оптикалық оқу/жазу дискісінің болуы және сақтық көшірме ретінде иілгіш дискінің болмауы. «Екі жыл бұрын біз шешім қабылдадық», — деді ол. «Біз жаңа технологияны көрдік және компаниямызды тәуекелге тігуге шешім қабылдадық».
Содан кейін ол көрегендік болып шыққан мүмкіндікке тоқталды. «Біз алғашқы нағыз цифрлық кітаптарды жасадық», — деді ол Оксфордтың Шекспир басылымы мен басқа да томдардың қосылғанын атап өтіп. «Гутенбергтен бері баспа кітап технологиясының деңгейінде ілгерілеу болған жоқ».
Кейде ол өзінің әлсіз жақтарын күлкілі түрде білетін және ол электронды кітап демонстрациясын өзін келеке ету үшін пайдаланды. «Мені сипаттау үшін кейде қолданылатын сөз — "меркурийлік" (құбылмалы)», — деді ол, содан кейін кідірді. Көрермендер, әсіресе NeXT қызметкерлері мен Macintosh командасының бұрынғы мүшелері отырған алдыңғы қатарлар түсіністікпен күлді. Содан кейін ол компьютердің сөздігінен сөзді тауып, бірінші анықтаманы оқыды: «Меркурий планетасының астында туған немесе оған қатысты». Төмен қарай жылжытып: «Менің ойымша, олар үшіншісін меңзеп тұр: "Көңіл-күйдің болжамсыз өзгергіштігімен сипатталады"», — деді. Тағы да күлкі естілді. «Егер біз тезаурусты төмен қарай жылжытсақ, антонимі "сатурндық" екенін көреміз. Бұл не? Оны екі рет басу арқылы біз оны сөздіктен бірден қараймыз, міне: "Көңіл-күйі суық және тұрақты. Әрекет етуге немесе өзгеруге баяу. Тұнжыраған немесе қырсық мінезді"». Күлкі толқынын күтіп тұрғанда оның жүзінде кішкене күлкі пайда болды. «Ал», — деп қорытындылады ол, — «менің ойымша, "меркурийлік" болу онша жаман емес». Қол шапалақтаудан кейін ол дәйексөздер кітабын пайдаланып, өзінің шындықты бұрмалау өрісі туралы нәзік ойды жеткізді. Ол таңдаған дәйексөз Льюис Кэрроллдың «Айна арқылы» кітабынан алынған еді. Алиса қанша тырысса да мүмкін емес нәрселерге сене алмайтынын айтып налығанда, Ақ патшайым: «Ал мен кейде таңғы асқа дейін алты мүмкін емес нәрсеге сенетінмін», — деп жауап береді. Әсіресе алдыңғы қатарлардан түсіністікпен күлген дауыстар естілді.
Барлық жақсы көңіл-күй жаман жаңалықты қантпен жабуға немесе назарды басқа жаққа аударуға қызмет етті. Жаңа машинаның бағасын жариялау уақыты келгенде, Джобс өнім демонстрацияларында жиі жасайтын әрекетті жасады: мүмкіндіктерді тізбектеп, оларды «мыңдаған және мыңдаған доллар тұрады» деп сипаттап, көрермендерді оның шын мәнінде қаншалықты қымбат болуы керектігін елестетуге мәжбүрледі. Содан кейін ол төмен баға болып көрінеді деп үміттенген бағаны жариялады: «Біз жоғары білім беру саласына 6500 долларлық бірыңғай бағаны ұсынамыз». Сенімді адамдардан шашыраңқы қол шапалақтау болды. Бірақ оның академиялық кеңесшілер тобы бағаны 2000-3000 доллар аралығында ұстауға көптен бері итермелеген және олар Джобс солай етуге уәде берді деп ойлаған. Олардың кейбіреулері шошып кетті. Бұл әсіресе қосымша принтердің тағы 2000 доллар тұратынын және оптикалық дискінің баяулығы 2500 долларлық сыртқы қатты дискіні сатып алуды ұсынылатын ететінін білгенде шындыққа айналды.
Ол мән бермеуге тырысқан тағы бір көңілсіздік болды: «Келесі жылдың басында бізде бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілер мен агрессивті соңғы пайдаланушыларға арналған 0.9 шығарылымы болады». Аздап қобалжыған күлкі болды. Оның айтқаны — машинаның және оның бағдарламалық жасақтамасының нақты шығарылымы, 1.0 шығарылымы деп аталатын нұсқасы, іс жүзінде 1989 жылдың басында болмайтын еді. Шын мәнінде ол нақты күнді белгілемеді. Ол жай ғана оның сол жылдың екінші тоқсанында болуы мүмкін екенін меңзеді. 1985 жылдың аяғындағы алғашқы NeXT жиынында ол Джоанна Хоффманның қарсылығына қарамастан, машинаны 1987 жылдың басында дайын ету міндеттемесінен бас тартпаған еді. Енді оның екі жылдан астам уақытқа кешігетіні белгілі болды.
Іс-шара сөзбе-сөз жоғары нотада аяқталды. Джобс сахнаға Сан-Франциско симфониясының скрипкашысын шақырды, ол сахнадағы NeXT компьютерімен дуэтте Бахтың ля минор скрипка концертін ойнады. Адамдар қуанышпен қол соқты. Баға мен кешіктірілген шығарылым дүрбелеңде ұмытылды. Бір тілші одан кейін бірден машинаның неге сонша кешігетінін сұрағанда, Джобс: «Ол кешіккен жоқ. Ол өз уақытынан бес жылға озық», — деп жауап берді.
Стандартты тәжірибесіне айналғандай, Джобс таңдаулы басылымдарға оқиғаны мұқабаға шығаруға уәде бергені үшін «эксклюзивті» сұхбаттар беруді ұсынды. Бұл жолы ол бір «эксклюзивті» артық жасады, бірақ бұл шынымен зиян тигізбеді. Ол іске қосу алдында Business Week тілшісі Кэти Хафнердің оған эксклюзивті қолжетімділік сұрауына келісті, бірақ ол Newsweek-пен және содан кейін Fortune-мен де осындай келісім жасады. Оның ескермегені — Fortune-ның топ редакторларының бірі Сьюзан Фрейкер Newsweek редакторы Мейнард Паркерге тұрмысқа шыққан еді. Fortune-ның сюжеттік конференциясында олар өздерінің эксклюзиві туралы қызу сөйлесіп жатқанда, Фрейкер Newsweek-ке де эксклюзив уәде етілгенін және оның Fortune-нан бірнеше күн бұрын шығатынын білетінін айтты. Сөйтіп Джобс сол аптада тек екі журналдың мұқабасына шықты. Newsweek «Мистер Чипс» деген мұқаба жолын қолданып, оның әдемі NeXT-ке сүйеніп тұрғанын көрсетті және оны «соңғы жылдардағы ең қызықты машина» деп жариялады. Business Week оны уағызшы немесе профессор сияқты саусақтарының ұшын түйістіріп, қара костюмде періштедей етіп көрсетті. Бірақ Хафнер өзінің эксклюзивінің айналасындағы манипуляция туралы ашық жазды. «NeXT сұхбаттарды қызметкерлері мен жеткізушілеріне мұқият бөліп берді және оларды цензордың көзімен бақылады», — деп жазды ол. «Бұл стратегия жұмыс істеді, бірақ оның құны болды: Мұндай айла-шарғылар — өзімшіл және тынымсыз — Джобстың Apple-де оған қатты зиян тигізген қырын көрсетті. Ең ерекшеленетін қасиет — Джобстың оқиғаларды бақылауға деген қажеттілігі».
Дүрбелең басылған кезде, NeXT компьютеріне реакция бәсең болды, әсіресе ол әлі коммерциялық қолжетімді болмағандықтан. Бәсекелес Sun Microsystems компаниясының данышпан және мысқылшыл бас ғалымы Билл Джой оны «алғашқы яппи жұмыс станциясы» деп атады, бұл таза мақтау емес еді. Билл Гейтс, күтілгендей, жария түрде менсінбеушілік танытуды жалғастырды. «Шынымды айтсам, көңілім қалды», — деді ол Wall Street Journal газетіне. «1981 жылы Стив бізге Macintosh-ты көрсеткенде біз қатты қуанған едік, өйткені оны басқа компьютермен қатар қойғанда, ол бұрын-соңды ешкім көрмеген нәрсе еді». NeXT машинасы ондай емес еді. «Жалпы алғанда, бұл мүмкіндіктердің көпшілігі шынымен де болмашы». Ол Microsoft NeXT үшін бағдарламалық жасақтама жазбау жоспарын жалғастыратынын айтты. Хабарландыру іс-шарасынан кейін бірден Гейтс қызметкерлеріне пародийлық электрондық хат жазды. «Барлық шындық толығымен тоқтатылды», — деп басталды ол. Оған қайта қарап, Гейтс бұл «мен жазған ең жақсы электрондық хат» болуы мүмкін деп күледі.
NeXT компьютері ақыры 1989 жылдың ортасында сатылымға шыққанда, зауыт айына он мың дана шығаруға дайын болды. Шын мәнінде, сатылым айына шамамен төрт жүз болды. Әдемі боялған зауыт роботтары негізінен бос тұрды, ал NeXT ақша жоғалтуды жалғастырды.
ОН ТОҒЫЗЫНШЫ ТАРАУ PIXAR
Технология өнермен кездеседі Эд Кэтмулл, Стив Джобс және Джон Лассетер, 1999
Lucasfilm-нің компьютерлік бөлімі
1985 жылдың жазында Джобс Apple-дегі орнын жоғалтып жатқанда, ол Xerox PARC-те болған және сол кезде Apple стипендиаты болған Алан Кеймен серуендеуге шықты. Кей Джобстың шығармашылық пен технологияның қиылысына қызығушылық танытатынын білетін, сондықтан ол Джордж Лукастың киностудиясының компьютерлік бөлімін басқаратын досы Эд Кэтмуллды көруге баруды ұсынды. Олар лимузин жалдап, Марин округіне, Кэтмулл мен оның шағын компьютерлік бөлімі орналасқан Лукастың Skywalker Ranch шетіне барды. «Мен қатты таңғалдым және қайтып келіп, Скаллиді оны Apple үшін сатып алуға көндіруге тырыстым», — деп еске алады Джобс. «Бірақ Apple-ді басқаратын адамдар қызығушылық танытпады және олар мені қуып шығумен әлек болды».
Lucasfilm компьютерлік бөлімі цифрлық кескіндерді көрсетуге арналған аппараттық және бағдарламалық жасақтама жасады, сонымен қатар онда қысқаметражды фильмдер жасайтын компьютерлік аниматорлар тобы болды, оны Джон Лассетер есімді талантты, мультфильмді жақсы көретін басшы басқарды. Өзінің алғашқы «Жұлдызды соғыстар» трилогиясын аяқтаған Лукас даулы ажырасу процесінде болды және оған бөлімді сату қажет болды. Ол Кэтмуллға мүмкіндігінше тезірек сатып алушы табуды тапсырды.
1985 жылдың күзінде бірнеше әлеуетті сатып алушылар бас тартқаннан кейін, Кэтмулл мен оның әріптесі Элви Рэй Смит бөлімді өздері сатып алу үшін инвесторлар іздеуге шешім қабылдады.
Сөйтіп олар Джобсқа қоңырау шалып, тағы бір кездесу ұйымдастырды және оның Вудсайдтағы үйіне барды. Скаллидің опасыздығы мен ақымақтығы туралы біраз уақыт сөйлегеннен кейін, Джобс олардың Lucasfilm бөлімін толығымен сатып алуды ұсынды. Кэтмулл мен Смит қарсылық білдірді: Олар жаңа иесін емес, инвесторды қалады. Бірақ көп ұзамай ортақ шешім табылды: Джобс бөлімнің көп бөлігін сатып алып, төраға қызметін атқарады, бірақ Кэтмулл мен Смитке оны басқаруға рұқсат береді.
«Мен оны сатып алғым келді, өйткені мен компьютерлік графикаға қатты қызығатынмын», — деп еске алады Джобс. «Мен олардың өнер мен технологияны біріктіруде басқалардан әлдеқайда алда екенін түсіндім, ал бұл мені әрқашан қызықтыратын». Ол Лукасқа 5 миллион доллар төлеуді және бөлімді жеке компания ретінде капиталдандыру үшін тағы 5 миллион доллар инвестициялауды ұсынды. Бұл Лукас сұрағаннан әлдеқайда аз еді, бірақ уақыты дұрыс болды. Олар келісім жасауға шешім қабылдады.
Lucasfilm-нің қаржы директоры Джобсты тәкаппар және қырсық деп тапты, сондықтан барлық қатысушылардың жиналысын өткізу уақыты келгенде, ол Кэтмуллға: «Біз дұрыс иерархияны орнатуымыз керек», — деді. Жоспар бойынша бәрі Джобспен бір бөлмеге жиналуы керек еді, содан кейін қаржы директоры жиналысты кім басқаратынын көрсету үшін бірнеше минутқа кешігіп кіруі керек еді. «Бірақ қызық жағдай болды», — деп еске алады Кэтмулл. «Стив жиналысты қаржы директорынсыз уақытында бастады және қаржы директоры кірген кезде Стив жиналысты бақылауына алып үлгерген еді».
Джобс Джордж Лукаспен тек бір рет кездесті, ол оған бөлімдегі адамдар компьютер жасаудан гөрі анимациялық фильмдер жасауға көбірек мән беретінін ескертті. «Білесің бе, бұл жігіттер анимацияға жанын беруге дайын», — деді Лукас оған. Лукас кейінірек былай деп еске алды: «Мен оған бұл негізінен Эд пен Джонның күн тәртібі екенін ескерттім. Менің ойымша, ол компанияны жүрегімен сатып алды, өйткені бұл оның да күн тәртібі еді».
Соңғы келісімге 1986 жылдың қаңтарында қол жеткізілді. Ол бойынша Джобс өзінің 10 миллион долларлық инвестициясы үшін компанияның 70% иеленетін болды, ал қалған акциялар Эд Кэтмуллға, Элви Рэй Смитке және басқа отыз сегіз негізін қалаушы қызметкерге, тіпті қабылдау бөлмесінің қызметкеріне дейін таратылды. Бөлімнің ең маңызды аппараттық құралы Pixar Image Computer деп аталды және жаңа компания өз атауын осыдан алды.
Біраз уақыт Джобс Кэтмулл мен Смитке Pixar-ды көп араласпай басқаруға мүмкіндік берді. Ай сайын олар басқарма жиналысына жиналатын, әдетте NeXT штаб-пәтерінде, онда Джобс қаржы мен стратегияға назар аударатын. Дегенмен, өзінің тұлғасы мен бақылау инстинкттерінің арқасында Джобс көп ұзамай күштірек рөл атқара бастады. Ол Pixar-дың аппараттық және бағдарламалық жасақтамасы қандай болуы мүмкін екендігі туралы көптеген идеяларды — кейбіреулері ақылға қонымды, басқалары оғаш — төгіп тастады. Және Pixar кеңселеріне сирек баратын кездерінде ол шабыттандыратын тұлға болды. «Мен Оңтүстік баптист болып өстім және бізде таңқаларлық, бірақ жемқор уағызшылармен жаңғыру жиналыстары болатын», — деп еске алады Элви Рэй Смит. «Стивте бұл бар: тілдің күші және адамдарды баурап алатын сөздер торы. Біз басқарма жиналыстарын өткізген кезде мұны білетінбіз, сондықтан біреу Стивтің бұрмалау өрісіне түсіп қалып, оны шындыққа қайтару керек болғанда қолданатын белгілерді — мұрынды қасу немесе құлақты тарту — ойлап таптық».
Джобс әрқашан аппараттық және бағдарламалық жасақтаманы біріктірудің артықшылығын бағалайтын, Pixar өзінің Image Computer және рендеринг бағдарламалық жасақтамасымен дәл осылай жасады. Ол сондай-ақ анимациялық фильмдер мен графика сияқты шығармашылық мазмұнды шығарды. Үш элемент те Джобстың көркем шығармашылық пен технологиялық құмарлықтың үйлесімінен пайда көрді. «Кремний алқабының адамдары Голливудтың шығармашылық түрлерін онша құрметтемейді, ал Голливуд адамдары техникалық адамдарды жалдайтын және ешқашан кездесуге міндетті емес адамдар деп санайды», — деді кейінірек Джобс. «Pixar екі мәдениет те құрметтелетін бір орын болды».
Бастапқыда кіріс аппараттық құралдар жағынан келуі керек еді. Pixar Image Computer 125 000 долларға сатылды. Негізгі тұтынушылар аниматорлар мен графикалық дизайнерлер болды, бірақ машина көп ұзамай медицина саласында (CAT сканерлеу деректерін үш өлшемді графикада көрсетуге болатын) және барлау салаларында (барлау ұшулары мен спутниктерден алынған ақпаратты көрсету үшін) мамандандырылған нарықтарды тапты. Ұлттық қауіпсіздік агенттігіне сатылымдарға байланысты Джобсқа қауіпсіздік рұқсатын алуға тура келді, бұл оны тексеретін ФТБ агенті үшін қызықты болған шығар. Бір сәтте Pixar басшысының есіне түсіргендей, тергеуші Джобсты есірткі қолдану сұрақтарын қарастыру үшін шақырды, ол бұған ұялмай жауап берді. «Мен оны соңғы рет қолданған кезде...» — деп айтатын ол, немесе кейде жоқ, ол есірткінің нақты сол түрін ешқашан қолданып көрмегенін айтатын.
Джобс Pixar-ды шамамен 30 000 долларға сатылатын компьютердің арзанырақ нұсқасын жасауға итермеледі. Ол Кэтмулл мен Смиттің оның ақысы туралы наразылығына қарамастан, оны Хартмут Эсслингердің жобалауын талап етті. Ол түпнұсқа Pixar Image Computer-ге ұқсайтын болып шықты, ол ортасында дөңгелек ойығы бар куб еді, бірақ онда Эсслингердің қолтаңбасы бар жұқа ойықтар болды.
Джобс Pixar компьютерлерін жаппай нарыққа сатқысы келді, сондықтан ол Pixar қызметкерлеріне ірі қалаларда сату кеңселерін ашқызды — олардың дизайнын өзі бекітті — шығармашылық адамдар көп ұзамай машинаны пайдаланудың барлық түрлерін ойлап табады деген теорияға сүйенді. «Менің көзқарасым бойынша, адамдар шығармашылық жануарлар және өнертапқыш ешқашан елестетпеген құралдарды пайдаланудың ақылды жаңа жолдарын табады», — деді ол кейінірек. «Мен Mac-та болғандай, Pixar компьютерінде де солай болады деп ойладым». Бірақ машина қарапайым тұтынушылар арасында танымал болмады. Ол тым қымбат болды және оған арналған бағдарламалық жасақтамалар көп емес еді.
Бағдарламалық жасақтама жағынан Pixar-да 3D графика мен кескіндерді жасауға арналған Reyes (Renders everything you ever saw — Сіз көргеннің бәрін рендейді) деп аталатын рендеринг бағдарламасы болды. Джобс төраға болғаннан кейін компания RenderMan деп аталатын жаңа тіл мен интерфейсті жасады, ол Adobe-тің PostScript лазерлік басып шығару үшін стандарт болғаны сияқты, 3D графикалық рендеринг үшін стандартқа айналады деп үміттенді.
Аппараттық құралдардағыдай, Джобс олар жасаған бағдарламалық жасақтама үшін тек мамандандырылған емес, жаппай нарықты табуға тырысу керек деп шешті. Ол ешқашан тек корпоративтік немесе жоғары деңгейлі мамандандырылған нарықтарды мақсат етуге қанағаттанбайтын. «Ол RenderMan-ның қарапайым адамдар үшін қандай болатыны туралы керемет көзқарастарымен бөлісетін», — деп еске алады Pixar маркетинг директоры Пэм Кервин. «Ол қарапайым адамдар оны таңғажайып 3D графика мен фотореалистік кескіндер жасау үшін қалай қолданатыны туралы идеяларды айта беретін». Pixar командасы RenderMan-ның Excel немесе Adobe Illustrator сияқты пайдалану оңай емес екенін айтып, оны райынан қайтаруға тырысатын. Содан кейін Джобс тақтаға барып, оны қалай қарапайым және қолданушыға ыңғайлы етуге болатынын көрсететін. «Біз бастарын изеп, қуанып: "Иә, иә, бұл керемет болады!" — дейтінбіз», — деп еске алады Кервин. «Содан кейін ол кетіп қалатын, біз бір сәт ойланып: "Ол не ойлады!" — дейтінбіз. Ол сондай біртүрлі харизматикалық еді, онымен сөйлескеннен кейін бағдарламадан шығу (депрограммалау) қажет болатын». Белгілі болғандай, орташа тұтынушылар шынайы кескіндерді көрсетуге мүмкіндік беретін қымбат бағдарламалық жасақтамаға мұқтаж емес еді. RenderMan сәтті болмады.
Алайда, аниматорлардың суреттерін фильм үшін түсті кескіндерге айналдыруды автоматтандыруға құштар бір компания болды. Рой Дисней ағасы Уолт негізін қалаған компанияда басқарма төңкерісін басқарған кезде, жаңа бас директор Майкл Эйснер одан қандай рөлді қалайтынын сұрады. Дисней компанияның құрметті, бірақ сөніп бара жатқан анимация бөлімін жандандырғысы келетінін айтты. Оның алғашқы бастамаларының бірі процесті компьютерлендіру жолдарын қарастыру болды және Pixar келісімшартты жеңіп алды. Ол CAPS деп аталатын арнайы аппараттық және бағдарламалық жасақтама пакетін жасады...
Компьютерлік анимация өндірісі жүйесі (CAPS). Ол алғаш рет 1988 жылы «Су перісі» (The Little Mermaid) мультфильмінің соңғы сахнасында, Тритон патшаның Ариэльмен қоштасатын сәтінде қолданылды. CAPS өндірістің ажырамас бөлігіне айналғандықтан, Disney ондаған Pixar Image Computer құрылғыларын сатып алды.
Анимация
Pixar-дағы цифрлық анимация бизнесі — шағын анимациялық фильмдер жасайтын топ — бастапқыда жай ғана қосымша бағыт болды, оның негізгі мақсаты компанияның аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету мүмкіндіктерін көрсету еді. Оны Джон Лассетер басқарды, оның балаң жүзі мен мінез-құлқы Джобстыкімен бәсекелесе алатын көркемдік перфекционизмді жасырып тұратын. Голливудта туған Лассетер сенбі күнгі таңғы мультфильмдерді жақсы көріп өсті. Тоғызыншы сыныпта ол Disney студиясының тарихы туралы баяндама жазып, сол кезде-ақ өмірін қалай өткізгісі келетінін шешкен болатын.
Орта мектепті бітіргеннен кейін Лассетер Уолт Дисней негізін қалаған Калифорния өнер институтының анимация бағдарламасына оқуға түсті. Жазғы демалыста және бос уақытында ол Disney мұрағаттарын зерттеп, Диснейлендтегі «Джунгли круизі» аттракционында гид болып жұмыс істеді. Соңғы тәжірибе оған оқиғаны баяндаудағы уақыт пен қарқынның (тайминг) құндылығын үйретті; бұл кадр-кадрмен анимациялық бейне жасау кезінде меңгеру қиын, бірақ маңызды тұжырымдама еді. Ол үшінші курсында жасаған «Ханым және шам» (Lady and the Lamp) қысқаметражды фильмі үшін Студенттік Академия сыйлығын жеңіп алды. Бұл туынды оның Disney фильмдеріне қарыздар екенін көрсетті және шамдар сияқты жансыз заттарға адами қасиеттер дарытудағы оның қолтаңбасына айналған талантын алдын ала байқатты. Оқуды бітіргеннен кейін ол өзіне жазылған жұмысқа орналасты: Disney студиясында аниматор болды.
Бірақ бұл жұмыс сәтсіз аяқталды.
«Біз сияқты жас жігіттердің кейбірі анимация өнеріне "Жұлдызды соғыстар" деңгейіндегі сапаны әкелгісі келді, бірақ бізді тежеп отырды», — деп еске алды Лассетер. — «Менің көңілім қалды, содан кейін екі бастықтың арасындағы дауға ілігіп қалдым да, бас аниматор мені жұмыстан шығарып жіберді».
Сөйтіп, 1984 жылы Эд Кэтмулл мен Элви Рэй Смит оны «Жұлдызды соғыстар» деңгейіндегі сапа анықталып жатқан жерге — Lucasfilm-ге жұмысқа шақыра алды. Компьютерлік бөлімшесінің шығындарына онсыз да алаңдаулы Джордж Лукастың толық штатты аниматорды жалдауды мақұлдайтыны белгісіз еді, сондықтан Лассетерге «интерфейс дизайнері» деген атақ берілді.
Джобс сахнаға шыққаннан кейін, ол және Лассетер графикалық дизайнға деген құмарлықтарымен бөлісе бастады.
«Мен Pixar-да суретші болған жалғыз адам едім, сондықтан Стивпен оның дизайн сезімі арқылы тіл табыстым», — деді Лассетер.
Ол гүлді гавай жейделерін киетін, кеңсесін ескі ойыншықтарға толтырып тастаған және чизбургерлерді жақсы көретін, көпшіл, ойнақы және құшақтасуға бейім адам еді. Ал Джобс — қатал және жинақы ортаны ұнататын, тік мінезді, жіптіктей арық вегетарианшы болатын. Бірақ олар бір-біріне өте жақсы сәйкес келді. Лассетер суретші болғандықтан, Джобс оған құрметпен қарады, ал Лассетер Джобсты өнерді бағалай алатын және оның технология мен коммерциямен қалай ұштасатынын білетін меценат ретінде дұрыс қабылдады.
Джобс пен Кэтмулл аппараттық және бағдарламалық жасақтамаларын көрсету үшін Лассетер 1986 жылы жыл сайынғы компьютерлік графика конференциясы — SIGGRAPH үшін тағы бір қысқаметражды анимациялық фильм шығаруы керек деп шешті. Сол кезде Лассетер үстеліндегі Luxo шамын графикалық рендеринг үшін модель ретінде пайдаланып жүрген болатын және ол Luxo-ны тірі кейіпкерге айналдыруды ұйғарды. Досының кішкентай баласы оған Luxo Jr.-ды (Кіші Люксо) қосуға шабыт берді. Ол бірнеше сынақ кадрларын басқа аниматорға көрсеткенде, әріптесі оған міндетті түрде оқиға баяндау керектігін айтты. Лассетер тек қысқаметражды фильм жасап жатқанын айтты, бірақ аниматор оған тіпті бірнеше секундтың ішінде де оқиғаны баяндауға болатынын еске салды. Лассетер бұл сабақты жадына түйіп алды. Luxo Jr. екі минуттан сәл ғана асты; онда ата-ана шам мен бала шамның допты бір-біріне итеріп ойнағаны, соңында доп жарылып қалып, баланың көңілі түскені баяндалды.
Джобс қатты қуанғаны сонша, NeXT-тегі қысымға қарамастан уақыт бөліп, тамыз айында Далласта өтіп жатқан SIGGRAPH-қа Лассетермен бірге ұшып барды.
«Ауа райының ыстық және қапырық болғаны сонша, сыртқа шыққанда ауа бізді теннис ракеткасымен ұрғандай болды», — деп еске алды Лассетер.
Көрмеде он мың адам болды және бұл Джобсқа қатты ұнады. Көркем шығармашылық, әсіресе ол технологиямен байланысты болғанда, оған қуат беретін. Фильмдер көрсетіліп жатқан аудиторияға кіру үшін ұзын кезек болды, бірақ кезегін күтуді ұнатпайтын Джобс сөйлесіп жүріп, оларды бірінші болып кіргізді. Luxo Jr. ұзақ уақыт бойы тік тұрып қол соққан қошеметке ие болып, ең үздік фильм деп танылды.
«О, ғажап!» — деп айқайлады Джобс соңында. — «Мен мұны шынымен түсіндім, мұның не туралы екенін ұқтым».
Кейінірек ол былай деп түсіндірді:
«Біздің фильм жай ғана жақсы технология емес, өнері бар жалғыз фильм болды. Pixar, дәл Macintosh сияқты, осы үйлесімді жасау туралы еді».
Luxo Jr. «Оскар» сыйлығына ұсынылды және Джобс салтанатты рәсімге қатысу үшін Лос-Анджелеске ұшып барды. Ол жеңіске жетпесе де, Джобс жыл сайын жаңа анимациялық қысқаметражды фильмдер жасауға бел буды, тіпті бұлай істеудің бизнес тұрғысынан қисыны шамалы болса да. Pixar-да қиын кезеңдер туып, ол бюджетті қысқарту жөніндегі қатыгез жиналыстарда ешкімді аямастан отыратын. Содан кейін Лассетер жаңа ғана үнемделген ақшаны өзінің келесі фильміне жұмсауды сұрайтын, ал Джобс келісетін.
Tin Toy (Қалайы ойыншық)
Джобстың Pixar-дағы қарым-қатынастарының бәрі бірдей жақсы болған жоқ. Оның ең үлкен қақтығысы Кэтмуллдың серіктесі Элви Рэй Смитпен болды. Техастың солтүстігіндегі ауылдық жерде баптистік ортадан шыққан Смит ірі денелі, дауысы қатты шығатын күлкісі бар және үлкен тұлғалы — кейде соған сай эгосы бар — еркін рухты хиппи, компьютерлік бейнелеу инженеріне айналды.
«Элви жай ғана нұр шашып тұратын, жүзі жарқын, күлкісі достық пейілді және конференцияларда жанкүйерлері көп болатын», — деді Пэм Кервин. — «Элви сияқты тұлға Стивтің жүйкесіне тиюі мүмкін еді. Екеуі де көреген, энергиясы тасыған және эгосы жоғары адамдар. Элви Эд сияқты бітімге келуге және кейбір нәрселерге көз жұмуға дайын емес еді».
Смит Джобсты харизмасы мен эгосы билікті асыра пайдалануға итермелейтін адам ретінде көрді.
«Ол теледидардағы уағызшы сияқты болды», — деді Смит. — «Ол адамдарды басқарғысы келді, бірақ мен оған құл болғым келмеді, сондықтан біз қақтығысып қалдық. Эд ағыспен жүзуге көбірек бейім болды».
Джобс кейде жиналыста шектен шыққан немесе шындыққа жанаспайтын бірдеңе айту арқылы өз үстемдігін көрсетуге тырысатын. Смит оның бетіне басудан үлкен ләззат алатын және мұны қарқылдап күліп, мысқылмен жасайтын. Бұл оны Джобсқа жақындата қоймады.
Бір күні директорлар кеңесінің отырысында Джобс Смитті және Pixar-дың басқа да жоғары лауазымды басшыларын Pixar Image Computer-дің жаңа нұсқасына арналған схемалық тақталарды дайындауды кешіктіргені үшін сөге бастады. Сол кезде NeXT те өзінің компьютерлік тақталарын аяқтауды қатты кешіктіріп жатқан болатын және Смит мұны атап өтті:
— Эй, сендер NeXT тақталарыңмен одан да қатты кешігіп жатырсыңдар ғой, сондықтан бізге тап беруді қой.
Джобс ашудан жарылды, немесе Смиттің сөзімен айтқанда, «мүлдем сызықтық емес» (болжаусыз) күйге түсті. Смит өзін шабуыл астында немесе қарсылас сезінгенде, оңтүстік-батыс акцентіне көшуге бейім еді. Джобс оны өзінің мысқыл стилімен келеке ете бастады.
«Бұл қорқыту тактикасы болды, мен бар күшіммен жарылдым», — деп еске алды Смит. — «Бір кезде қарасам, біз бір-біріміздің бетімізге — шамамен үш дюйм қашықтықта — айқайлап тұр екенбіз».
Джобс жиналыс кезінде ақ тақтаға (whiteboard) иелік етуге өте қызғанышпен қарайтын, сондықтан денелі Смит оны ығыстырып, тақтаға жаза бастады.
— Сен бұлай істей алмайсың! — деп айқайлады Джобс.
— Не? — деп жауап берді Смит. — Мен сенің ақ тақтаңа жаза алмаймын ба? Бос сөз.
— Не? — деп жауап берді Смит. — Мен сенің ақ тақтаңа жаза алмаймын ба? Бос сөз.
Осы сәтте Джобс бөлмеден атылып шығып кетті.
Ақырында Смит цифрлық сурет салу және кескінді өңдеуге арналған бағдарламалық жасақтама шығаратын жаңа компания құру үшін жұмыстан кетті. Джобс оған Pixar-да жүргенде жасаған кейбір кодтарды пайдалануға рұқсат беруден бас тартты, бұл олардың дұшпандығын одан әрі өршітті.
«Элви ақырында өзіне керегін алды, — деді Кэтмулл, — бірақ ол бір жыл бойы қатты күйзеліске түсіп, өкпе инфекциясына шалдықты».
Соңында бәрі жақсы аяқталды; Microsoft ақырында Смиттің компаниясын сатып алды, сөйтіп ол бір компаниясы Джобсқа, екіншісі Гейтске сатылған негізін қалаушы деген атаққа ие болды.
Ең жақсы уақыттың өзінде қырсық Джобс, Pixar-дың үш бағыты да — аппараттық құралдар, бағдарламалық қамтамасыз ету және анимациялық контент — шығынға ұшырап жатқаны белгілі болғанда, тіпті шыдамсыз болып кетті.
«Маған мына жоспарларды әкеледі, ал соңында мен тағы да ақша салуға мәжбүр боламын», — деп еске алды ол.
Ол ұрысатын, бірақ сосын чекті жазып беретін. Apple-ден қуылып, NeXT-те сәтсіздікке ұшырап жатқан ол үшінші рет жеңілуді көтере алмас еді.
Шығындарды тоқтату үшін ол қысқартулардың үлкен толқынын бұйырды және мұны өзіне тән эмпатияның жетіспеушілігімен жүзеге асырды. Пэм Кервин айтқандай, оның «жұмыстан шығарып жатқан адамдарға адамгершілік танытуға эмоционалдық немесе қаржылық мүмкіндігі болмады». Джобс жұмыстан шығаруды дереу, ешқандай өтемақысыз жүргізуді талап етті. Кервин Джобсты автотұрақта серуендетіп жүріп, қызметкерлерге кем дегенде екі апта бұрын ескерту жасауды өтінді.
— Жарайды, — деп жауап қатты ол, — бірақ ескерту екі апта бұрынғы күннен бастап есептеледі.
Кэтмулл Мәскеуде болатын, Кервин оған жанталаса қоңырау шалды. Ол қайтып келгенде, мардымсыз өтемақы жоспарын енгізіп, жағдайды сәл де болса тыныштандыра алды.
Бірде Pixar анимациялық тобы Intel-ді өздерінің жарнамалық роликтерін жасауға көндіруге тырысып жатқанда, Джобс шыдамсыздана бастады. Жиналыс кезінде Intel-дің маркетинг жөніндегі директорын сөгіп жатып, ол телефонды алып, бас директор Энди Гроувқа тікелей қоңырау шалды. Әлі де тәлімгер рөлін атқарып жүрген Гроув Джобсқа сабақ үйретуге тырысты: Ол өзінің Intel менеджерін қолдады.
«Мен өз қызметкерімді жақтадым», — деп еске алды ол. — «Стив өзіне жеткізуші ретінде қарағанды ұнатпайды».
Гроув Джобс Pixar Intel-ге 3D графикасын рендерингтеу процессорларының қуатын қалай жақсартуға болатыны туралы ұсыныстар бере алады деп ұсынған кезде де тәлімгер болды. Intel инженерлері ұсынысты қабылдағанда, Джобс Pixar кеңесі үшін ақы төленуі керек деп электрондық хат жазды. Intel-дің бас инженері: «Біз бұрын микропроцессорларымызға қатысты жақсы идеялар үшін ешқандай қаржылық келісімге отырған емеспіз және болашақта да олай етуге ниетіміз жоқ», — деп жауап берді. Джобс жауапты Гроувқа жіберіп, инженердің жауабын «Intel-дің компьютерлік графиканы түсінудегі нашар көрсеткіштерін ескерсек, өте тәкаппар» деп бағалады. Гроув Джобсқа қатаң жауап қайтарып, идеялармен бөлісу — «дос компаниялар мен достардың бір-бірі үшін жасайтын ісі» екенін айтты. Гроув бұрын Джобспен идеяларын жиі тегін бөліскенін және Джобстың мұндай пайдакүнем болмауы керектігін қосты. Джобс райынан қайтты.
«Менің кемшіліктерім көп, бірақ олардың арасында ondankorlyq (алғыс білмеушілік) жоқ», — деп жауап берді ол. — «Сондықтан мен ұстанымымды 180 градусқа өзгерттім — біз тегін көмектесеміз. Айқын көзқарас үшін рақмет».
Pixar қарапайым тұтынушыларға, немесе тым болмағанда Джобстың дизайнға деген құмарлығын бөлісетін қарапайым тұтынушыларға бағытталған кейбір қуатты бағдарламалық өнімдерді жасай алды. Джобс үйде супер-реалистік 3D кескіндерін жасау мүмкіндігі үстел үсті баспа ісі (desktop publishing) дүмпуінің бір бөлігіне айналады деп үміттенді. Мысалы, Pixar's Showplace пайдаланушыларға өздері жасаған 3D объектілерінің көлеңкелерін өзгертуге мүмкіндік берді, осылайша олар объектілерді әртүрлі бұрыштардан сәйкес көлеңкелермен көрсете алатын еді. Джобс мұны керемет тартымды деп ойлады, бірақ тұтынушылардың көпшілігі онсыз да өмір сүре беретін. Бұл оның құмарлықтары оны адастырған жағдай болды: Бағдарламалық жасақтаманың таңғажайып мүмкіндіктері көп болғанымен, онда Джобс әдетте талап ететін қарапайымдылық жоқ еді. Pixar Adobe-мен бәсекелесе алмады, өйткені Adobe күрделілігі аз, бірақ әлдеқайда қарапайым және арзан бағдарламалық жасақтама шығаратын.
Pixar-дың аппараттық және бағдарламалық өнімдер желісі сәтсіздікке ұшыраса да, Джобс анимациялық топты қорғауды жалғастырды. Бұл топ ол үшін терең эмоционалды ләззат сыйлайтын сиқырлы өнердің кішкентай аралына айналды және ол оны дамытуға және оған бәс тігуге дайын болды. 1988 жылдың көктемінде қолма-қол ақшаның тапшы болғаны сонша, ол барлық сала бойынша шығындарды қысқарту туралы қаулы қабылдау үшін жиналыс шақырды. Жиналыс біткен соң, Лассетер мен оның анимациялық тобы Джобстан тағы бір қысқаметражды фильмге қосымша ақша сұрауға қорықты. Ақыры олар тақырыпты қозғады, ал Джобс күмәнмен қарап, үнсіз отырды. Бұл оның қалтасынан тағы 300 000 долларға жуық ақша шығаруды талап ететін еді. Бірнеше минуттан кейін ол раскадровкалар (storyboards) бар-жоғын сұрады. Кэтмулл оны анимациялық кеңселерге алып барды, ал Лассетер өз шоуын бастағанда — тақталарын көрсетіп, дауыстарды салып, өніміне деген құштарлығын байқатқанда — Джобс жіби бастады.
Оқиға Лассетердің сүйікті тақырыбы — классикалық ойыншықтар туралы болды. Ол сәбимен кездесіп, одан қорқатын және қашатын Тинни есімді адам-оркестр ойыншығының көзқарасымен баяндалды. Диван астына қашып тығылған Тинни басқа да қорқып қалған ойыншықтарды табады, бірақ сәби басын соғып алып жылағанда, Тинни оны жұбату үшін қайта шығады.
Джобс ақша беретінін айтты.
«Мен Джонның істеп жатқан ісіне сендім», — деді ол кейінірек. — «Бұл өнер еді. Ол уайымдады, мен де уайымдадым. Мен әрқашан "иә" дедім».
Лассетердің презентациясының соңында оның айтқан жалғыз сөзі: «Джон, сенен сұрайтыным — мұны керемет етіп жаса», — болды.
Tin Toy 1988 жылы анимациялық қысқаметражды фильмдер үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, бұл компьютерлік графикамен жасалған алғашқы фильм еді. Жеңісті атап өту үшін Джобс Лассетер мен оның командасын Сан-Францис-кодағы Greens атты вегетариандық мейрамханаға алып барды. Лассетер үстелдің ортасында тұрған Оскарды алып, жоғары көтеріп, Джобсқа тост айтты: «Сіздің сұрағаныңыз тек керемет фильм жасауымыз еді».
Disney-дің жаңа командасы — бас директор Майкл Эйснер және кино бөліміндегі Джеффри Катценберг — Лассетерді қайтару жолындағы ізденісті бастады. Оларға Tin Toy ұнады және олар жан бітіп, адами эмоцияларға ие болатын ойыншықтар туралы анимациялық оқиғалармен көбірек нәрсе жасауға болады деп ойлады. Бірақ Джобстың оған артқан сеніміне риза болған Лассетер компьютерлік анимацияның жаңа әлемін жасай алатын жалғыз жер Pixar екенін сезді. Ол Кэтмуллға: «Мен Disney-ге барып режиссер бола аламын немесе осында қалып тарих жасай аламын», — деді. Сөйтіп Disney Pixar-мен өндірістік келісім жасау туралы сөйлесе бастады.
«Лассетердің қысқаметражды фильмдері оқиға желісі жағынан да, технологияны қолдану жағынан да таңғажайып еді», — деп еске алды Катценберг. — «Мен оны Disney-ге алуға қатты тырыстым, бірақ ол Стив пен Pixar-ға адал болды. Егер оларды жеңе алмасаң, оларға қосыл. Біз Pixar-мен бірігудің және оларға біз үшін ойыншықтар туралы фильм жасатудың жолдарын іздеуді шештік».
Бұл уақытта Джобс Pixar-ға өз ақшасынан 50 миллион долларға жуық қаржы құйған болатын — бұл оның Apple-ден кеткенде алған ақшасының жартысынан көбі еді — және ол NeXT-те әлі де шығынға ұшырап жатқан. Ол бұл мәселеде қатал болды; 1991 жылы жеке қаржыландырудың тағы бір кезеңін қосу туралы келісімнің бір бөлігі ретінде ол Pixar қызметкерлерін опциондарынан бас тартуға мәжбүрледі. Бірақ ол сонымен бірге өнер мен технологияның бірлесіп не істей алатынына деген сүйіспеншілігінде романтик болды. Қарапайым тұтынушылар Pixar бағдарламалық жасақтамасында 3D модельдеуді ұнатады деген сенімі қате болып шықты, бірақ оның орнын дұрыс болып шыққан түйсік басты: ұлы өнер мен цифрлық технологияны біріктіру анимациялық фильмдерді 1937 жылы Уолт Дисней «Ақшақарға» жан бітіргеннен бергі кез келген нәрседен артық өзгертеді.
Артқа көз жүгірте отырып, Джобс егер көбірек білгенде, анимацияға ертерек назар аударып, компанияның аппараттық немесе бағдарламалық қосымшаларын алға жылжытуға алаңдамас едім деді. Екінші жағынан, егер ол аппараттық және бағдарламалық жасақтаманың ешқашан табыс әкелмейтінін білгенде, Pixar-ды қабылдамас еді.
«Өмір мені осыған мәжбүрлегендей болды және бәлкім, бұл жақсылыққа болған шығар».
ЖИЫРМАСЫНШЫ ТАРАУ ҚАРАПАЙЫМ ЖІГІТ
Махаббат — бар болғаны сегіз әріп (Love Is Just a Four-Letter Word)
Мона Симпсон және оның күйеу жігіті Ричард Аппел, 1991 жыл.
Джоан Баэз
1982 жылы, әлі Macintosh-пен жұмыс істеп жүргенде, Джобс әйгілі фолк-әнші Джоан Баэзбен оның әпкесі Мими Фарина арқылы танысты. Мими түрмелерге компьютерлерді қайырымдылық ретінде жинаумен айналысатын ұйымды басқаратын. Бірнеше аптадан кейін ол және Баэз Купертинода түскі ас ішті.
«Мен көп нәрсе күткен жоқпын, бірақ ол шынымен ақылды және күлкілі болды», — деп еске алды ол.
Сол кезде оның Барбара Ясинскимен қарым-қатынасы аяқталуға жақын еді. Олар Гавайида демалып, Санта-Круз тауларында бір үйді бөлісіп, тіпті Баэздің концерттерінің біріне бірге барған болатын. Ясинскимен қарым-қатынасы сөнген кезде, Джобс Баэзбен байыптырақ араласа бастады. Ол жиырма жетіде, ал Баэз қырық бірде еді, бірақ бірнеше жыл бойы олардың арасында романтикалық қатынас болды.
«Бұл кездейсоқ достардың ғашықтарға айналған байыпты қарым-қатынасына ұласты», — деп еске алды Джобс сәл мұңды дауыспен.
Джобстың Рид колледжіндегі досы Элизабет Холмс оның Баэзбен кездесуінің бір себебі — оның сұлу, күлкілі және талантты болуынан бөлек — оның бір кездері Боб Диланның ғашығы болғаны деп есептеді.
«Стив Диланмен байланысты жақсы көрді», — деді ол кейінірек.
Баэз бен Дилан 1960 жылдардың басында ғашықтар болған және одан кейін достар ретінде гастрольдік сапарларға шыққан, соның ішінде 1975 жылы Rolling Thunder Revue-мен бірге. (Джобста сол концерттердің бутлег жазбалары болған).
Джобспен кездескенде Баэздің соғысқа қарсы белсенді Дэвид Харриспен некесінен туған он төрт жасар ұлы Габриэль бар еді. Түскі ас кезінде ол Джобсқа Гейбке теруді үйретуге тырысып жүргенін айтты.
— Сіз жазу машинкасын айтып тұрсыз ба? — деп сұрады Джобс.
Ол иә дегенде, Джобс:
— Бірақ жазу машинкасы ескірген ғой, — деп жауап берді.
— Егер жазу машинкасы ескірген болса, онда мен кіммін? — деп сұрады ол.
Ол иә дегенде, Джобс:
— Бірақ жазу машинкасы ескірген ғой, — деп жауап берді.
— Егер жазу машинкасы ескірген болса, онда мен кіммін? — деп сұрады ол.
Ыңғайсыз үнсіздік орнады. Баэз кейінірек маған айтқандай:
«Мен мұны айтқан бойда жауаптың тым айқын екенін түсіндім. Сұрақ ауада қалықтап қалды. Мен жай ғана шошып кеттім».
Macintosh командасын таңғалдырып, Джобс бір күні кеңсеге Баэзбен кіріп келіп, оған Macintosh прототипін көрсетті. Оның құпиялылыққа деген құмарлығын ескергенде, олар оның компьютерді бөгде адамға көрсеткеніне аң-таң болды, бірақ Джоан Баэздің қатысуы оларды одан бетер таңғалдырды. Ол Гейбке Apple II сыйлады, ал кейінірек Баэзге Macintosh берді. Келген сайын Джобс өзіне ұнайтын мүмкіндіктерді көрсететін.
«Ол мейірімді және шыдамды болды, бірақ білімі жағынан тым озық болғаны сонша, маған үйретуге қиналатын», — деп еске алды ол.
Ол кенеттен мультимиллионер болды; ал Баэз әлемге әйгілі жұлдыз болса да, қарапайым және онша бай емес еді. Ол кезде Баэз оны қалай түсінерін білмеді және отыз жылға жуық уақыт өткен соң ол туралы айтқанда әлі де оны жұмбақ көретін. Қарым-қатынастарының басындағы бір кешкі аста Джобс Ральф Лорен және оның Polo дүкені туралы айта бастады, Баэз ол жерде ешқашан болмағанын мойындады. «Ол жерде саған өте жарасатын әдемі қызыл көйлек бар», — деді ол, содан кейін оны Стэнфорд сауда орталығындағы дүкенге алып барды.
«Мен іштей: "Керемет, мен әлемдегі ең бай адамдардың бірімен біргемін және ол маған мына әдемі көйлекті алып бергісі келеді", — деп ойладым», — деп еске алды Баэз.
Дүкенге барғанда Джобс өзіне бірнеше жейде сатып алды да, оған қызыл көйлекті көрсетті. «Сен мұны сатып алуың керек», — деді ол. Баэз сәл таңғалып, оған шамасы келмейтінін айтты. Ол ештеңе демеді және олар кетіп қалды.
«Егер біреу кеш бойы солай сөйлесе, оны саған алып береді деп ойламайсың ба?» — деп сұрады ол менен, оқиғаға шынымен таңғалып. — «Қызыл көйлектің жұмбағы өз қолыңда. Мен өзімді біртүрлі сезіндім».
Ол оған компьютерлер сыйлайтын, бірақ көйлек емес, ал гүл әкелгенде, олардың кеңседегі іс-шарадан қалғанын міндетті түрде айтатын.
«Ол романтик болды, әрі романтикалық болудан қорқатын», — деді ол.
NeXT компьютерімен жұмыс істеп жатқанда, ол Баэздің Вудсайдтағы үйіне барып, компьютердің музыканы қаншалықты жақсы шығара алатынын көрсетті.
«Ол Брамс квартетін ойнатты және маған түбінде компьютерлер адамдардан жақсы ойнайтынын, тіпті иірімдер мен ырғақтарды жақсырақ келтіретінін айтты», — деп еске алды Баэз.
Бұл идея оны жиіркендірді.
«Ол қуаныштан бал-бұл жанып тұрды, ал мен ашудан қысылып: "Музыканы қалайша бұлай қорлауға болады?" — деп ойладым».
Джобс Деби Коулман мен Джоанна Хоффманға Баэзбен қарым-қатынасы туралы сыр ақтарып, жасөспірім ұлы бар және балалы болу жасынан асқан әйелге үйлене аламын ба деп уайымдайтын.
«Кейде ол оны Дилан сияқты нағыз "саяси" әнші емес, "мәселелер" әншісі деп кемсітетін», — деді Хоффман. — «Ол мықты әйел болды, ал Джобс бақылаудың өзінде екенін көрсеткісі келді. Оның үстіне, ол әрқашан отбасын құрғысы келетінін айтатын, ал онымен бұл мүмкін емес екенін білді».
Сөйтіп, шамамен үш жылдан кейін олар романтикалық қарым-қатынастарын тоқтатып, жай ғана достарға айналды.
«Мен оған ғашықпын деп ойладым, бірақ шын мәнінде ол маған қатты ұнайтын», — деді ол кейінірек. — «Біз бірге болуға жазылмағанбыз. Мен балаларды қаладым, ал ол басқа бала қаламады».
1989 жылғы естелік кітабында Баэз күйеуімен ажырасуы және неге қайта тұрмысқа шықпағаны туралы жазды: «Мен жалғыздыққа тиесілімін, содан бері солай, арасында көбінесе пикник сияқты үзілістер болып тұрады». Ол кітаптың соңында «ас үйіме мәтіндік процессор қойып, мені оны пайдалануға мәжбүрлегені үшін Стив Джобсқа» деген жылы лебіз білдірді.
Джоанна мен Монаны табу
Джобс отыз бір жаста болғанда, Apple-ден қуылғанына бір жыл өткен соң, темекі шегетін анасы Клара өкпе қатерлі ісігіне шалдықты. Ол анасының төсегінің жанында уақыт өткізіп, бұрын сирек сөйлесетін тақырыптарда әңгімелесті және бұрын қоюдан тартынған сұрақтарын қойды.
— Сен және әкем үйленгенде, сен пәк қыз болдың ба? — деп сұрады ол.
Анасына сөйлеу қиын болса да, ол күлімсіреуге тырысты. Сол кезде ол бұрын тұрмыста болғанын, бірақ күйеуінің соғыстан қайтпағанын айтты. Сондай-ақ ол Пол Джобс екеуі оны қалай асырап алғаны туралы кейбір мәліметтерді айтып берді.
Көп ұзамай Джобс оны асырап алуға берген әйелді таба алды. Оның анасын іздеудегі үнсіз әрекеті 1980 жылдардың басында басталған еді, ол кезде жалдаған детективі ештеңе таба алмаған болатын. Содан кейін Джобс туу туралы куәлігінен Сан-Францисколық дәрігердің атын байқады.
«Ол телефон анықтамалығында бар екен, сондықтан мен оған қоңырау шалдым», — деп еске алды Джобс.
Дәрігерден пайда болмады. Ол жазбаларының өртте жойылып кеткенін айтты. Бұл шындық емес еді. Шын мәнінде, Джобс қоңырау шалғаннан кейін дәрігер хат жазып, оны конвертке салып, сыртына: «Мен өлгеннен кейін Стив Джобсқа жеткізілсін», — деп жазып қойған. Ол көп ұзамай қайтыс болғанда, жесірі хатты Джобсқа жіберді. Онда дәрігер анасының Висконсиннен келген Джоанна Шибл есімді тұрмысқа шықпаған аспирант болғанын түсіндірді.
Оны табу үшін тағы бірнеше апта және басқа детективтің жұмысы қажет болды. Оны асырап алуға бергеннен кейін Джоанна оның биологиялық әкесі Абдулфаттах «Джон» Джандалиге тұрмысқа шығып, олардың Мона есімді тағы бір баласы болған. Джандали оларды бес жылдан кейін тастап кетті, ал Джоанна мәнерлеп сырғанау нұсқаушысы Джордж Симпсонға тұрмысқа шықты. Бұл неке де ұзаққа созылмады, ал 1970 жылы ол Монамен бірге (екеуі де енді Симпсон тегін алған) Лос-Анджелеске алып келген ұзақ сапарды бастады.
Джобс өзінің нағыз ата-анасы деп санайтын Пол мен Клараға туған анасын іздеп жүргенін айтуға құлықсыз болды. Өзіне тән емес сезімталдықпен және ата-анасына деген терең сүйіспеншілігін көрсете отырып, ол олар ренжіп қала ма деп уайымдады. Сондықтан ол 1986 жылдың басында Клара Джобс қайтыс болғанға дейін Джоанна Симпсонмен ешқашан байланысқан жоқ.
«Мен олардың өздерін ата-анам емес деп сезінгенін қаламадым, өйткені олар толығымен менің ата-анам болды», — деп еске алды ол. — «Мен оларды қатты жақсы көргенім сонша, іздеуім туралы білгендерін қаламадым, тіпті біреу біліп қойса, журналистерге жазбауды өтіндім».
Клара қайтыс болғанда, ол Пол Джобсқа айтуды ұйғарды, ол мұны қалыпты қабылдап, Стивтің биологиялық анасымен байланысуына қарсы еместігін айтты.
Сөйтіп, бір күні Джобс Джоанна Симпсонға қоңырау шалып, өзінің кім екенін айтты және онымен кездесу үшін Лос-Анджелеске келуге келісті. Кейінірек ол мұны негізінен қызығушылықтан жасағанын айтты.
«Мен қасиеттерді анықтауда тұқым қуалаушылықтан гөрі қоршаған ортаға көбірек сенемін, бірақ сонда да биологиялық тамырларың туралы аздап ойланасың», — деді ол.
Сондай-ақ ол Джоаннаны оның істеген ісі дұрыс болғанына сендіргісі келді.
«Мен биологиялық анаммен кездескім келді, негізінен оның жағдайын білу үшін және алғыс айту үшін, өйткені мен түсік болып кетпегеніме қуаныштымын. Ол жиырма үште болды және мені өмірге әкелу үшін көп қиындық көрді».
Джобс Лос-Анджелестегі үйіне келгенде Джоанна эмоцияға ерік берді. Ол оның атақты және бай екенін білетін, бірақ нақты не үшін екенін білмейтін. Ол бірден ішкі сырын ақтара бастады. Оны асырап алу қағаздарына қол қоюға мәжбүрлегенін, тек оның жаңа ата-анасының үйінде бақытты екенін айтқанда ғана қол қойғанын айтты. Ол оны әрқашан сағынатын және істеген ісі үшін қиналатын. Джобс оны түсінетінін және бәрі жақсы аяқталғанын айтып жұбатса да, ол қайта-қайта кешірім сұрады.
Ол тынышталған соң, Джобсқа оның Мона Симпсон есімді туған қарындасы бар екенін, оның қазір Манхэттенде жазушы болып жүргенін айтты. Ол Монаға ағасы бар екенін ешқашан айтпаған еді және сол күні телефон арқылы жаңалықты, немесе оның бір бөлігін жеткізді.
«Сенің ағаң бар, ол керемет, ол атақты және мен оны сенімен таныстыру үшін Нью-Йоркке алып барамын», — деді ол.
Мона анасы және олардың Висконсиннен Лос-Анджелеске дейінгі сапары туралы «Кез келген жер, тек бұл емес» (Anywhere but Here) романын аяқтау үстінде еді. Оны оқығандар Джоаннаның Монаға ағасы туралы жаңалықты жеткізудегі біртүрлілігіне таңғалмайды. Ол оның кім екенін айтудан бас тартты — тек оның кедей болғанын, кейін байығанын, сымбатты және атақты екенін, ұзын қара шашы бар екенін және Калифорнияда тұратынын айтты. Мона ол кезде Манхэттеннің Ист-Ривер маңындағы Джордж Плимптонның таунхаусының бірінші қабатында орналасқан Paris Review әдеби журналында жұмыс істейтін. Ол және оның әріптестері ағасының кім болуы мүмкін екендігі туралы болжам ойынын бастады. Джон Траволта? Бұл сүйікті болжамдардың бірі болды. Басқа актерлер де басты үміткерлер қатарында еді. Бір кезде біреу «мүмкін ол Apple компьютерін бастаған жігіттердің бірі шығар» деген болжам айтты, бірақ ешкім олардың аттарын есіне түсіре алмады.
Кездесу St. Regis қонақ үйінің фойесінде өтті.
«Ол өте ашық және сүйкімді, жай ғана қарапайым және жақсы жігіт болды», — деп еске алды Мона.
Олар отырып бірнеше минут сөйлесті, содан кейін ол қарындасын ұзақ серуенге алып шықты, тек екеуі ғана. Джобс өзіне қатты ұқсайтын бауыры бар екеніне қатты қуанды. Екеуі де өнерге құштар, қоршаған ортаны бақылағыш және сезімтал, бірақ ерік-жігері күшті еді. Кешкі асқа бірге барғанда, олар бірдей сәулеттік бөлшектерді байқап, кейін сол туралы қызу әңгімелесті.
— Менің қарындасым — жазушы! — деп мақтанды ол Apple-дегі әріптестеріне мұны білгенде.
1986 жылдың соңында Плимптон «Кез келген жер, тек бұл емес» (Anywhere but Here) кітабына арнап кеш ұйымдастырғанда, Джобс Монаға серік болу үшін Нью-Йоркке ұшып барды. Олар барған сайын жақындай түсті, дегенмен олардың кім екенін және қалай табысқанын ескерсек, достықтарында күткендегідей қиындықтар да болды.
«Мона басында менің оның өмірінде пайда болғаныма және анасының маған соншалықты эмоционалды түрде бауыр басқанына қатты қуана қойған жоқ», — деді ол кейінірек. — «Бір-бірімізді тани келе, біз шынымен жақсы достарға айналдық және ол — менің отбасым. Онсыз не істерімді білмеймін. Одан артық қарындасты елестете алмаймын. Асырап алынған қарындасым Пэтти екеуміз ешқашан жақын болған емеспіз».
Мона да оған деген терең сүйіспеншілікті дамытты және кейде оны қатты қорғайтын, дегенмен кейінірек ол туралы «Қарапайым жігіт» (A Regular Guy) атты өткір роман жазды, онда оның қылықтары жайсыз дәлдікпен сипатталған.
Олар дауласатын санаулы нәрселердің бірі оның киімі еді. Ол жағдайы төмен жазушы сияқты киінетін, ал Джобс оны «жеткілікті деңгейде тартымды» киім кимегені үшін сөгетін. Бірде оның ескертулері Монаның ашуын келтіргені сонша, ол оған хат жазды: «Мен жас жазушымын және бұл менің өмірім, әрі мен модель болуға тырысып жатқан жоқпын». Ол жауап бермеді. Бірақ көп ұзамай жапондық сәнгер, Джобстың сүйіктілерінің біріне айналған қатаң және технологиялық стиль иесі Иссей Миякенің дүкенінен қорап келді.
«Ол мен үшін шопинг жасапты, — деді ол кейінірек, — және маған дәл келетін, түстері жарасымды керемет заттарды таңдапты».
Оған әсіресе бір шалбарлы костюм қатты ұнады және сәлемдемеде оның үшеуі болды, бәрі бірдей.
«Мен Монаға жіберген алғашқы костюмдер әлі есімде», — деді ол. — «Олар зығырдан тігілген шалбар мен жейделер еді, бозғылт сұр-жасыл түсті, оның қызғылт шашымен керемет үйлесетін».
Жоғалған әке (The Lost Father)
Осы аралықта Мона Симпсон бес жасында тастап кеткен әкесін табуға тырысып жүрген еді. Манхэттеннің көрнекті жазушылары Кен Аулетта мен Ник Пиледжи арқылы ол зейнетке шыққан Нью-Йорк полицейімен танысты, ол жеке детективтік агенттік құрған екен.
«Мен оған қолымдағы азғантай ақшамды төледім», — деп еске алды Симпсон, бірақ іздеу нәтижесіз болды.
Содан кейін ол Калифорниядағы басқа жеке детективпен кездесті, ол Көлік департаментінің базасы арқылы Сакраментодан Абдулфаттах Джандалидің мекенжайын таба алды. Симпсон ағасына айтып, олардың әкесі болып табылатын адамды көру үшін Нью-Йорктен ұшып келді.
Джобстың онымен кездесуге ешқандай қызығушылығы болмады.
«Ол маған жақсы қарамады», — деп түсіндірді ол кейінірек. — «Мен оған ешқандай өкпе артпаймын — тірі қалғаныма қуаныштымын. Бірақ мені бәрінен бұрын мазалайтыны — оның Монаға жақсы қарамағаны. Ол оны тастап кетті».
Джобстың өзі некесіз туған қызы Лизаны тастап кеткен болатын және қазір олардың қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысып жүрген еді, бірақ бұл күрделі жағдай оның Джандалиге деген сезімін жұмсартпады. Симпсон Сакраментоға жалғыз барды.
«Бұл өте ауыр болды», — деп еске алды Симпсон.
Ол әкесінің шағын мейрамханада жұмыс істеп жатқанын көрді. Ол қызын көргеніне қуанышты сияқты болды, бірақ бүкіл жағдайға біртүрлі енжар қарады. Олар бірнеше сағат сөйлесті, ол Висконсиннен кеткеннен кейін оқытушылықтан қол үзіп, мейрамхана бизнесіне қалай келгенін айтып берді.
Джобс Симпсоннан өзі туралы айтпауды өтінген еді, сондықтан ол айтпады. Бірақ бір кезде әкесі оның анасы екеуінің Мона туылғанға дейін тағы бір сәбиі, ұл баласы болғанын жайбарақат айтып қалды.
— Оған не болды? — деп сұрады ол.
— Біз ол сәбиді енді ешқашан көрмейміз. Ол сәби жоқ, — деп жауап берді ол.
— Біз ол сәбиді енді ешқашан көрмейміз. Ол сәби жоқ, — деп жауап берді ол.
Симпсон тіксініп қалды, бірақ ештеңе демеді.
Одан да таңғаларлық жаңалық Джандали бұрын басқарған мейрамханаларын сипаттағанда ашылды. Ол қазір отырған Сакраментодағы жерден гөрі жақсырақ, сәндірек мейрамханалары болғанын айтты. Ол қызына Сан-Хосенің солтүстігіндегі Жерорта теңізі мейрамханасын басқарған кезін көрсе ғой деп, сәл толқып әңгімеледі.
«Ол керемет жер еді», — деді ол. — «Табысты технология адамдарының бәрі сол жерге келетін. Тіпті Стив Джобс та».
Симпсон есеңгіреп қалды.
«О, иә, ол келіп тұратын, ол сүйкімді жігіт еді және көп шайпул беретін», — деп қосты әкесі.
Мона «Стив Джобс — сіздің ұлыңыз!» деп айқайлап жіберуден әрең тыйылды.
Сапар аяқталған соң, ол мейрамханадағы таксофоннан Джобсқа жасырын қоңырау шалып, Берклидегі Espresso Roma кафесінде кездесуге келісті. Жеке және отбасылық драманы одан әрі күшейте түсіп, Джобс өзімен бірге қазір бастауыш сыныпта оқитын және анасы Крисэннмен тұратын Лизаны ертіп келді. Олар кафеге келгенде сағат кешкі 10-ға таяп қалған еді, Симпсон болған оқиғаны ақтарып айтып берді. Джобс Сан-Хосе маңындағы мейрамхана туралы естігенде қатты таңғалды. Ол сол жерде болғанын, тіпті биологиялық әкесі болып табылатын адаммен кездескенін есіне түсірді.
«Бұл таңғаларлық жағдай болды», — деді ол кейінірек бұл жаңалық туралы. — «Мен ол мейрамханада бірнеше рет болғанмын және иесімен кездескенім есімде. Ол сириялық болатын. Таз. Біз қол алысқанбыз».
Дегенмен Джобстың оны көруге деген құлшынысы әлі де болмады.
«Ол кезде мен бай адам едім және оның мені бопсалауға тырыспайтынына немесе баспасөзге жүгінбейтініне сенбедім», — деп еске алды ол. — «Мен Монадан ол кісіге мен туралы айтпауын өтіндім».
Ол ешқашан айтқан жоқ, бірақ жылдар өткен соң Джандали Джобспен туыстығы туралы интернеттен оқып қалды. (Бір блогер Симпсонның анықтамалық кітапта Джандалиді әкесі деп көрсеткенін байқап, оның Джобстың да әкесі екенін түсінген). Ол кезде Джандали төртінші рет үйленген және Невада штатындағы Риноның батысында орналасқан Boomtown Resort and Casino-да тамақ және сусындар жөніндегі менеджер болып жұмыс істейтін. 2006 жылы ол жаңа әйелі Росциллді Симпсонға қонаққа алып келгенде, осы тақырыпты қозғады.
— Стив Джобсқа қатысты мынау не нәрсе? — деп сұрады ол.
Ол оқиғаны растады, бірақ Джобстың онымен кездесуге қызығушылығы жоқ деп ойлайтынын қосты. Джандали мұны қабылдағандай болды.
«Әкем — ойшыл және әдемі әңгімеші, бірақ ол өте, өте енжар», — деді Симпсон. — «Ол Стивке ешқашан хабарласқан жоқ».
Симпсон Джандалиді іздеу оқиғасын 1992 жылы жарық көрген «Жоғалған әке» (The Lost Father) атты екінші романына негіз етіп алды. (Джобс NeXT логотипін жасаған дизайнер Пол Рэндті мұқабаны жасауға көндірді, бірақ Симпсонның айтуынша, «Ол сұмдық жаман болды және біз оны ешқашан пайдаланбадық»). Сондай-ақ ол Хомстағы және Америкадағы Джандали отбасының түрлі мүшелерін тауып, 2011 жылы өзінің сириялық тамырлары туралы роман жазып жатқан болатын. Вашингтондағы Сирия елшісі оған арнап кешкі ас берді, оған Флоридада тұратын және осы оқиға үшін арнайы ұшып келген немере ағасы мен оның әйелі қатысты.
Симпсон Джобс түбінде Джандалимен кездеседі деп болжады, бірақ уақыт өте келе ол одан сайын аз қызығушылық танытты. 2010 жылы Джобс пен оның ұлы Рид Симпсонның Лос-Анджелестегі үйіне туған күн кешіне барғанда, Рид биологиялық атасының суреттерін қарап біраз уақыт өткізді, бірақ Джобс оларға назар аудармады. Ол өзінің сириялық мұрасына да мән бермеді. Әңгіме барысында Таяу Шығыс тақырыбы қозғалғанда, тіпті 2011 жылғы «Араб көктемі» көтерілістерінен кейін Сириядағы жағдай ушыққанда да, бұл тақырып оны қызықтырмады немесе оған тән қатты пікірлерді тудырмады.
«Менің ойымша, ол жақта не істеу керектігін ешкім нақты білмейді», — деді ол мен Обама әкімшілігі Мысыр, Ливия және Сирия істеріне көбірек араласуы керек пе деп сұрағанымда. — «Аралассаң да таяқ жейсің, араласпасаң да таяқ жейсің».
Джобс биологиялық анасы Джоанна Симпсонмен достық қарым-қатынасты сақтап қалды. Жылдар бойы ол және Мона Рождествоны жиі Джобстың үйінде өткізетін. Бұл кездесулер сүйкімді, бірақ сонымен бірге эмоционалды түрде шаршататын болуы мүмкін еді. Джоанна кейде жылап жіберіп, оны қаншалықты жақсы көргенін айтып, одан бас тартқаны үшін кешірім сұрайтын. Джобс оны бәрі жақсы аяқталды деп жұбататын. Бір Рождествода ол оған былай деді:
— Уайымдамаңыз. Менің балалық шағым керемет өтті. Менде бәрі жақсы болды.
Лиза (Lisa)
Алайда Лиза Бреннанның балалық шағы керемет болған жоқ. Ол кішкентай кезінде әкесі оны көруге сирек келетін.
«Мен әке болғым келмеді, сондықтан болмадым», — деді Джобс кейінірек даусынан өкініш лебі сезіліп.
Дегенмен кейде оның жүрегі елжірейтін. Бір күні Лиза үш жаста болғанда, Джобс оған және Крисэннге сатып әперген үйдің жанынан өтіп бара жатып, тоқтауды ұйғарды. Лиза оның кім екенін білмейтін. Ол үйге кірместен, табалдырықта отырып Крисэннмен сөйлесті. Бұл көрініс жылына бір немесе екі рет қайталанатын. Джобс ескертусіз келіп, Лизаның мектебі немесе басқа мәселелер туралы аздап сөйлесіп, содан кейін өзінің Mercedes-імен кетіп қалатын.
Бірақ Лиза сегізге толғанда, 1986 жылы, барып тұру жиілей түсті. Джобс енді Macintosh-ты жасау жолындағы қажымас еңбекке немесе Скаллимен болған билік үшін күреске батпаған еді. Ол NeXT-те болды, ол жер тынышырақ, достыққа бейім және Крисэнн мен Лиза тұратын жерге жақын Пало-Альтода орналасқан еді. Оның үстіне, үшінші сыныпқа келгенде Лизаның ақылды және өнерге жақын бала екені белгілі болды, мұғалімдері оның жазу қабілетін ерекше атап өтетін. Ол қайсар және көңілді қыз еді, әкесінің қырсық мінезінен де жұрнақ бар болатын. Сондай-ақ ол оған аздап ұқсайтын, қастары иілген және сәл Таяу Шығысқа тән қырлы жүзді еді. Бір күні әріптестерін таңғалдырып, ол қызын кеңсеге алып келді. Дәлізде дөңгелеп ойнап жүріп, ол: «Маған қараңдар!» — деп шыңғырды.
Джобстың досы болған NeXT-тің ұзын бойлы және көпшіл инженері Эви Теванян олардың кейде кешкі асқа бара жатып, Крисэнннің үйіне соғып, Лизаны алып кететіндерін еске алады.
«Ол қызға өте мейірімді болды», — деп еске алды Теванян. — «Ол вегетарианшы болды, Крисэнн де солай, бірақ қызы олай емес еді. Ол бұған қарсы болмады. Ол Лизаға тауық етіне тапсырыс беруді ұсынды, сөйтіп ол солай істеді».
Табиғи тағамдарға рухани көзқараспен қарайтын екі вегетариан ата-ананың арасында жүргенде тауық етін жеу оның кішкентай еркелігіне айналды.
«Біз азық-түлігімізді — пунтарелла, квиноа, балдыркөк, кэроб қосылған жаңғақтарды — әйелдер шашын боямайтын, ашытқы иісі шығып тұратын дүкендерден алатынбыз», — деп жазды ол кейінірек анасымен бірге өткізген уақыты туралы. — «Бірақ кейде біз шетелдік дәмді тағамдарды да татып көретінбіз. Бірнеше рет біз істікте қатар-қатар айналып пісіп жатқан тауықтары бар дәмді тағамдар дүкенінен ыстық, дәмдеуіштер қосылған тауық сатып алып, оны көлікте отырып, фольгамен қапталған қағаз қапшықтан қолымызбен жейтінбіз».
Диеталық әуестіктері фанатизм толқындарымен келетін әкесі не жейтініне өте талғампаз болды. Ол бір күні сорпаның құрамында май бар екенін білгеннен кейін аузындағысын түкіріп тастағанын көрді. Apple-де жүргенде аздап босаңсыған ол қайтадан қатаң вегандыққа көшті. Тіпті жас кезінің өзінде Лиза оның диеталық әуестіктері өмірлік философияны көрсететінін түсіне бастады, онда аскетизм мен минимализм кейінгі сезімдерді күшейте алатын.
«Ол мол өнімнің құрғақ көздерден, ләззаттың шектеуден келетініне сенді», — деп атап өтті ол. — «Ол көп адам біле бермейтін теңдеулерді білетін: Нәрселер өздерінің қарама-қарсылығына алып келеді».
Сол сияқты, әкесінің жоқтығы мен салқындығы оның сирек жылулық сәттерін одан сайын қатты қуанышты ететін.
«Мен онымен бірге тұрмадым, бірақ ол кей күндері біздің үйге соғып, біздің арамыздағы құдай сияқты бірнеше дірілдеген сәттер немесе сағаттар өткізетін», — деп еске алды ол.
Көп ұзамай Лиза онымен серуендеуге қызықты бола бастады. Ол сондай-ақ онымен бірге ескі Пало-Альтоның тыныш көшелерінде ролик тебетін, жиі Джоанна Хоффман мен Энди Херцфельдтің үйлеріне тоқтайтын. Ол қызын Хоффманға алғаш рет алып келгенде, есікті қағып: «Бұл — Лиза», — деп хабарлады. Хоффман бірден таныды.
«Оның Джобстың қызы екені айдан анық еді», — деді ол маған. — «Ешкімде ондай жақ сүйегі жоқ. Бұл — қолтаңба сияқты жақ сүйек».
Өзінің ажырасқан әкесін он жасқа дейін көрмегендіктен зардап шеккен Хоффман Джобсты жақсырақ әке болуға шақырды. Ол оның кеңесін тыңдады және кейінірек ол үшін алғыс айтты.
Бірде ол Лизаны Токиоға іссапарға алып барды және олар жылтыр әрі іскерлік стильдегі Okura қонақ үйіне тоқтады. Төменгі қабаттағы талғампаз суши-барда Джобс унаги сушиінің үлкен табақтарына тапсырыс берді, ол бұл тағамды қатты жақсы көргені сонша, жылы пісірілген жыланбалықты вегетариандық тағам ретінде қабылдауға рұқсат беретін. Кесектер ұсақ тұзбен немесе жұқа тәтті тұздықпен қапталған еді, Лиза кейінірек олардың аузында қалай ерігенін есіне алды. Олардың арасындағы қашықтық та солай еріп кетті.
«Бұл менің онымен бірге, сол ет табақтарының үстінде өзімді соншалықты еркін әрі риза сезінген алғашқы кезім еді; салқын салаттардан кейінгі молшылық, рұқсат және жылулық бір кездері қолжетімсіз болған кеңістіктің ашылғанын білдірді. Ол биік төбелер мен кішкентай орындықтардың астында, етпен және менімен бірге өзіне қатал емес, тіпті адами болып көрінді», — деп жазды ол кейінірек.
Бірақ бәрі әрдайым керемет бола бермеді. Джобс Лизамен де басқалармен сияқты құбылмалы болды, құшақтау мен тастап кетудің арасында ауытқып тұрды. Бір келгенде ол ойнақы болса, келесі жолы суық болатын; көбінесе ол мүлдем келмейтін.
«Ол олардың қарым-қатынасына әрқашан сенімсіз болды», — деді Херцфельд. — «Мен оның туған күн кешіне бардым, Стив келуі керек еді, бірақ ол өте, өте кешікті. Қыз қатты мазасызданып, көңілі түсті. Бірақ ол ақыры келгенде, қыздың жүзі жайнап кетті».
Лиза да жауап ретінде қырсық болуды үйренді. Жылдар бойы олардың қарым-қатынасы екеуінің ортақ қырсықтығынан ұзарған құлдырау сәттері бар «американдық төбешіктер» (аттракцион) сияқты болды. Ренжісіп қалғаннан кейін олар айлар бойы бір-бірімен сөйлеспей жүре беретін. Екеуі де, тіпті ол қайталанған денсаулық мәселелерімен күресіп жүргенде де, бірінші болып қадам жасауға, кешірім сұрауға немесе жарасуға талпыныс жасауға шебер емес еді. 2010 жылдың күзінде бір күні ол менімен бірге ескі суреттер салынған қорапты мұңайып қарап отырып, Лизаның кішкентай кезінде оған барған суретіне тоқталды.
«Мен ол жаққа жеткілікті түрде бармаған шығармын», — деді ол.
Ол онымен сол жылы мүлдем сөйлеспегендіктен, мен одан қоңырау шалып немесе электрондық хат жазып хабарласқысы келе ме деп сұрадым. Ол маған бір сәт бос көзқараспен қарады да, басқа ескі фотосуреттерді ақтаруға кірісті.
Романтик (The Romantic)
Әйелдерге келгенде, Джобс өте романтикалық бола алатын. Ол драмалық түрде ғашық болуға, қарым-қатынастың әрбір шарықтауы мен құлдырауын достарымен бөлісуге және сүйіктісінен жырақта болғанда көпшілік алдында сағынышын білдіруге бейім еді. 1983 жылдың жазында ол Джоан Баэзбен бірге Кремний алқабындағы шағын кешкі асқа барды және Пенсильвания университетінің студенті Дженнифер Иганның жанына отырды, қыз оның кім екенін нақты білмейтін. Ол кезде ол және Баэз бірге мәңгі жас бола алмайтындарын түсінген еді, ал Джобс жазғы демалысында Сан-Франциско апталығында жұмыс істеп жүрген Иганға қызығып қалды. Ол оны тауып алып, қоңырау шалды және Телеграф Хилл маңындағы вегетариандық суфлеге маманданған Café Jacqueline атты шағын бистроға алып барды.
Олар бір жылдай кездесіп жүрді және Джобс оны көру үшін шығысқа жиі ұшатын. Бостондағы Macworld іс-шарасында ол үлкен жиынға қаншалықты ғашық екенін және сүйіктісін көру үшін Филадельфияға ұшаққа асығуы керектігін айтты. Аудитория таң-тамаша болды. Нью-Йоркке барғанда, қыз онымен бірге болу үшін пойызбен келіп, Carlyle қонақ үйінде немесе Джей Чиаттың Жоғарғы Ист-Сайдтағы пәтерінде тоқтайтын. Олар Café Luxembourg-те тамақтанып, Джобс жөндеуді жоспарлап жүрген San Remo ғимаратындағы пәтерге (бірнеше рет) барып, киноға немесе (кем дегенде бір рет) операға баратын.
Ол және Иган көптеген түндерде телефон арқылы сағаттап сөйлесетін. Олар талқылаған тақырыптардың бірі — оның буддизмді зерттеуден туындаған материалдық заттарға байланбау маңызды деген сенімі еді. Ол қызға біздің тұтынушылық қалауларымыз зиянды, ал рухани ағартуға жету үшін байланбау және материализмнен ада өмір сүруді дамыту керек деп айтатын. Ол тіпті оған өзінің дзен мұғалімі Кобунь Чиноның нәрселерді аңсау мен иемденуден туындайтын мәселелер туралы дәрісі жазылған таспаны жіберді.
Иган қарсы шықты. Адамдар құмартатын компьютерлер мен басқа да өнімдерді жасау арқылы ол сол философияға қайшы келіп тұрған жоқ па?
«Ол бұл екіұштылыққа ашуланатын және біз бұл туралы қызу пікірталас жүргізетінбіз», — деп еске алды Иган.
Ақырында Джобстың өзі жасаған заттарға деген мақтанышы адамдардың мұндай иеліктерге байланбауы керек деген сезімін жеңіп шықты. 1984 жылдың қаңтарында Macintosh шыққан кезде, Иган Пенсильвания университетіндегі қысқы демалысында Сан-Францискодағы анасының пәтерінде жатқан болатын. Бір күні кешке анасының қонақтары есік алдында қорапқа салынған су жаңа Macintosh ұстаған Стив Джобстың — кенеттен өте танымал болған адамның — пайда болып, оны орнату үшін Иганның жатын бөлмесіне өтіп бара жатқанын көріп, аң-таң болды.
Джобс Иганға, басқа бірнеше достарына айтқандай, өзінің ұзақ өмір сүрмейтіні туралы түйсігін айтты. Сол себепті ол тынымсыз және шыдамсыз болғанын жеткізді.
«Ол өзінің барлық жоспарлаған істерін бітіруге асығыстық сезімін сезінетін», — деді кейінірек Иган.
Олардың қарым-қатынасы 1984 жылдың күзінде, Иган тұрмысқа шығу туралы ойлауға әлі тым жас екенін ашық айтқан кезде бәсеңдеді.
Көп ұзамай, 1985 жылдың басында Apple-де Скаллимен текетірес күшейе бастаған тұста, Джобс жиналысқа бара жатып, коммерциялық емес ұйымдарға компьютерлер алуға көмектесетін Apple Foundation қорымен жұмыс істейтін жігіттің кеңсесіне тоқтады. Кеңседе табиғи тазалықтың хиппи аурасы мен компьютерлік кеңесшінің байсалды сезімталдығын бойына жинаған нәзік, өте аққұба әйел отырды. Оның есімі Тина Редсе еді.
«Ол мен көрген ең сұлу әйел болды», — деп еске алды Джобс.
Ол келесі күні оған қоңырау шалып, кешкі асқа шақырды. Ол жігітімен бірге тұратынын айтып, бас тартты. Бірнеше күннен кейін ол оны жақын маңдағы саябаққа серуендеуге алып шығып, тағы да кездесуге шақырды, бұл жолы ол жігітіне барғысы келетінін айтты. Ол өте адал және ашық болды. Кешкі астан кейін ол жылай бастады, өйткені өмірінің астаң-кестең болатынын білді. Солай болды да. Бірнеше айдың ішінде ол Вудсайдтағы жиһаздалмаған зәулім үйге көшіп келді.
«Ол мен шынайы ғашық болған бірінші адам еді», — деді Джобс кейінірек. — «Біздің байланысымыз өте терең болды. Мені ол сияқты ешкім жақсырақ түсіне алмайтын шығар».
Редсе қиын отбасынан шыққан және Джобс онымен асырап алынғаны туралы өз қайғысымен бөлісті.
«Екеуміз де балалық шағымыздан жаралы едік», — деп еске алды Редсе. — «Ол маған біздің қоғамға бейімсіз (misfits) екенімізді, сондықтан бірге болуымыз керектігін айтты».
Олар физикалық тұрғыдан құмарлыққа толы болды және көпшілік алдында сезімдерін білдіруге бейім еді; NeXT фойесіндегі олардың сүйісулері қызметкерлердің есінде жақсы сақталған. Кинотеатрларда және Вудсайдқа келген қонақтардың алдында болған ұрыстары да солай. Дегенмен ол оның тазалығы мен табиғилығын үнемі мақтайтын. Джобстың өзге әлемдік Редсеге деген құштарлығын талқылағанда, байсалды Джоанна Хоффман атап өткендей:
«Стив осалдықтар мен невроздарға қарап, оларды рухани қасиеттерге айналдыруға бейім болды».
1985 жылы Apple-ден шеттетіліп жатқанда, Редсе онымен бірге Еуропаға сапар шекті, ол жақта Джобс жарасын жазып жүрген еді. Бір күні кешке Сена өзенінің үстіндегі көпірде тұрып, олар Францияда қалу, мүмкін біржола орнығып қалу туралы байсалды емес, романтикалық идеяны талқылады. Редсе құлшыныс білдірді, бірақ Джобс қаламады. Ол күйіп қалса да, әлі де амбицияға толы еді. «Мен — не істесем, соның көрінісімін», — деді ол оған. Ол жиырма бес жыл өткен соң, олар екі жаққа кетіп, бірақ рухани байланысын сақтап қалғаннан кейін оған жіберген мұңды электрондық хатында сол Париж сәтін еске алды:
Біз 1985 жылдың жазында Париждегі көпірде болдық. Күн бұлтты еді. Біз тегіс тас қоршауға сүйеніп, төменде ағып жатқан жасыл суға қарап тұрдық. Сенің әлемің қақ айырылып, содан кейін сенің келесі таңдауыңа қарай қайта құрылуды күтіп, кідіріп қалған еді. Мен бұрын болған нәрседен қашқым келді. Мен сені менімен бірге Парижде жаңа өмір бастауға, бұрынғы болмысымызды тастап, бойымызға басқа нәрсенің таралуына мүмкіндік беруге көндіруге тырыстым. Мен сенің қираған әлеміңнің сол қара тұңғиығы арқылы еңбектеп өтіп, жасырын және жаңа болып, қарапайым өмірге шыққым келді; онда мен саған қарапайым кешкі ас пісіріп, біз күн сайын ойыннан басқа мақсаты жоқ тәтті ойын ойнаған балалар сияқты бірге болар едік. Сен күліп: «Мен не істей аламын? Мен өзімді жұмысқа жарамсыз етіп тастадым ғой», — демес бұрын, бұл туралы ойландың деп ойлағым келеді. Біздің батыл болашағымыз бізді қайтадан иемденіп алмас бұрын болған сол бір сәттік кідірісте, біз Францияның оңтүстігіндегі фермада, немерелеріміздің ортасында, шыдамдылық пен таныстық хош иісіне толы кішкентай әлемімізде, жаңа піскен нан бөлкелері сияқты жылы және толыққанды болып, күндерімізді тыныш өткізіп, сол қарапайым өмірді бейбіт қартайған шағымызға дейін бірге сүрдік деп ойлағым келеді.
Қарым-қатынас бес жыл бойы бірде жоғары, бірде төмен құбылып тұрды. Редсе оның сирек жиһаздалған Вудсайдтағы үйінде тұруды жек көрді. Джобс бір кездері Chez Panisse-те жұмыс істеген сәнді жас жұбайларды үй қызметшілері және вегетариандық аспаздар ретінде жалдаған болатын, олар оған өзін бөгде адам сияқты сезіндіретін. Ол кейде, әсіресе Джобспен болған қатты ұрыстардың бірінен кейін, Пало-Альтодағы өз пәтеріне көшіп кететін. «Елемеу — қорлаудың бір түрі», — деп жазды ол бірде жатын бөлмеге апаратын дәліздің қабырғасына. Ол оған тәнті болды, бірақ оның қаншалықты немқұрайлы бола алатынына таңғалатын. Кейінірек ол соншалықты өзімшіл адамға ғашық болудың қаншалықты ауыр болғанын еске алды. Қамқорлық жасауға қабілетсіз болып көрінетін адамды қатты жақсы көру — ол ешкімге тілемейтін тозақтың ерекше түрі екенін айтты.
Олар көп жағынан әртүрлі болды.
«Қатыгездіктен мейірімділікке дейінгі спектрде олар қарама-қарсы полюстерге жақын тұрды», — деді кейінірек Херцфельд.
Редсенің мейірімділігі үлкенді-кішілі істерде көрінетін; ол әрқашан көшедегі адамдарға ақша беретін, (әкесі сияқты) психикалық ауруға шалдыққандарға көмектесуге ерікті болатын және Лиза мен тіпті Крисэнннің өзін жайлы сезінуіне қамқорлық жасайтын. Ол бәрінен бұрын Джобсты Лизамен көбірек уақыт өткізуге көндіруге көмектесті. Бірақ ода Джобстың амбициясы мен жігері жоқ еді. Оны Джобсқа соншалықты рухани етіп көрсететін эфирлік қасиеті олардың бір толқында қалуын қиындатты.
«Олардың қарым-қатынасы керемет дауылды болды», — деді Херцфельд. — «Екеуінің де мінездеріне байланысты олар көп, өте көп ұрысатын».
Сондай-ақ оларда эстетикалық талғамның Редсе сенгендей түбегейлі жеке нәрсе ме, әлде Джобс сенгендей әмбебап және үйретуге болатын нәрсе ме деген мәселеде негізгі философиялық айырмашылық болды. Ол оны Баухаус қозғалысының тым қатты ықпалында кеткен деп айыптады.
«Стив адамдарға эстетиканы үйрету, оларға нені ұнату керектігін үйрету біздің міндетіміз деп есептеді», — деп еске алды ол. — «Мен бұл көзқараспен бөліспеймін. Менің ойымша, біз өзімізді және бір-бірімізді терең тыңдағанда, туа біткен және шынайы нәрсенің ашылуына мүмкіндік береміз».
Олар ұзақ уақыт бірге болғанда, іс насырға шабатын. Бірақ бөлек болғанда, Джобс оны сағынатын. Ақыры, 1989 жылдың жазында ол оған үйленуге ұсыныс жасады. Ол келісе алмады. Бұл оны жындандыратынын айтты достарына. Ол тұрақсыз отбасында өскен және оның Джобспен қарым-қатынасы сол ортаға тым ұқсас болды. Олар бір-бірін тартатын қарама-қарсылықтар болды, деді ол, бірақ бұл қоспа тым жарылғыш еді.
«Мен "Стив Джобс" деген иконаға жақсы әйел бола алмас едім», — деп түсіндірді ол кейінірек. — «Мен көптеген деңгейде сәтсіздікке ұшырар едім. Біздің жеке қарым-қатынасымызда мен оның мейірімсіздігіне төзе алмадым. Мен оны ренжіткім келмеді, бірақ оның басқа адамдарды ренжіткенін қарап тұрғым да келмеді. Бұл ауыр және қажытатын еді».
Олар айырылысқаннан кейін Редсе Калифорниядағы психикалық денсаулық ресурстарының желісі OpenMind-ты құруға көмектесті. Ол кездейсоқ психиатриялық анықтамалықтан Нарциссистік тұлғаның бұзылуы (Narcissistic Personality Disorder) туралы оқып, Джобс осы критерийлерге толық сәйкес келеді деп шешті.
«Бұл біз күрескен көптеген нәрселерді соншалықты жақсы сипаттап, түсіндіргені сонша, мен одан мейірімдірек немесе азырақ өзімшіл болуды күту соқыр адамнан көруді күтумен бірдей екенін түсіндім», — деді ол. — «Бұл сондай-ақ оның сол кезде қызы Лизаға қатысты жасаған кейбір таңдауларын түсіндірді. Менің ойымша, мәселе эмпатияда — эмпатияға қабілеттілік жетіспейді».
Редсе кейінірек тұрмысқа шығып, екі балалы болды, содан кейін ажырасты. Ара-тұра Джобс, тіпті бақытты некеде тұрса да, оны ашық түрде сағынатын. Ол қатерлі ісікпен күресін бастағанда, ол қолдау көрсету үшін қайтадан байланысқа шықты. Олардың қарым-қатынасын еске алған сайын ол қатты толқитын.
«Біздің құндылықтарымыз қақтығысып, біз бір кездері үміттенген қарым-қатынасты орнатуға мүмкіндік бермесе де, — деді ол маған, — ондаған жылдар бұрын оған деген қамқорлық пен сүйіспеншілік жалғаса берді».
Сол сияқты, Джобс бір күні түстен кейін қонақ бөлмесінде отырып, оны еске алғанда кенеттен жылап жіберді.
«Ол мен білетін ең таза адамдардың бірі болды», — деді ол көзінен жас парлап. — «Онда рухани бірдеңе және біздің байланысымызда рухани бірдеңе бар еді».
Ол қарым-қатынасты сақтап қала алмағанына әрқашан өкінетінін және оның да сондай өкініштері бар екенін білетінін айтты. Бірақ бұл тағдырға жазылмаған еді. Бұл мәселеде екеуі де келісті.
ЖИЫРМАСЫНШЫ ТАРАУ ОТБАСЫ АДАМЫ
Джобс әулетінің үйінде (At Home with the Jobs Clan)
Лорен Пауэллмен бірге, 1991 жыл.
Лорен Пауэлл
Осы сәтте, оның кездесу тарихына сүйене отырып, кез келген сәйкестіруші (matchmaker) Джобсқа лайықты әйелдің жиынтық портретін жасай алар еді. Ақылды, бірақ қарапайым. Оған қарсы тұра алатындай мықты, бірақ дүрбелеңнен жоғары тұра алатындай дзенге жақын. Жақсы білімді және тәуелсіз, бірақ оған және отбасына бейімделуге дайын. Жерге жақын (шынайы), бірақ аздап эфирлік қасиеті бар. Оны қалай басқару керектігін білетіндей зерек, бірақ үнемі олай етуге мұқтаж болмайтындай сенімді. Және органикалық вегетариандық тағамды ұнататын, жеңіл әзіл сезімі бар сұлу, ұзын бойлы аққұба болуы артық етпес еді. 1989 жылдың қазан айында, Тина Редсемен айырылысқаннан кейін, дәл осындай әйел оның өміріне кірді.
Дәлірек айтсақ, дәл осындай әйел оның дәрісханасына кірді. Джобс бейсенбі күні кешке Стэнфорд бизнес мектебінде «Шыңнан көрініс» (View from the Top) дәрістерінің бірін оқуға келіскен болатын. Лорен Пауэлл бизнес мектебінің жаңа аспиранты еді және оның тобындағы бір жігіт оны дәріске баруға көндірді. Олар кешігіп келді және барлық орындар бос емес еді, сондықтан олар өткелге (aisle) отырды. Билет тексеруші оларға орнын ауыстыру керектігін айтқанда, Пауэлл досын алдыңғы қатарға алып барып, сол жердегі брондалған екі орынды иемденіп алды. Джобс келгенде оны Пауэллдің жанындағы орынға отырғызды.
«Мен оң жағыма қарадым, ол жерде сұлу қыз отыр екен, сөйтіп мен таныстырылуды күтіп отырып, әңгімелесе бастадық», — деп еске алды Джобс. Олар аздап әзілдесті, Лорен лотерея ұтып алғанын, ал жүлдесі — Джобс оны кешкі асқа апаруы керек екенін айтып қалжыңдады. «Ол сондай сүйкімді болды», — деді ол кейінірек.
Сөз сөйлегеннен кейін Джобс сахнаның шетінде студенттермен сөйлесіп тұрды. Ол Пауэллдің кетіп бара жатқанын, сосын қайтып келіп, тобырдың шетінде тұрғанын, содан кейін қайтадан кетіп қалғанын бақылады. Ол оны әңгімеге тартпақ болған деканды қақпайлап өтіп, оның соңынан жүгірді.
Автотұрақта оны қуып жеткен соң, ол: «Кешіріңіз, сіз ұтып алған лотерея және мен сізді кешкі асқа апаруым керек деген әңгіме болған жоқ па еді?» — деді. Ол күлді. «Сенбі күні қалай қарайсыз?» — деп сұрады ол. Ол келісіп, нөмірін жазып берді. Джобс Вудсайдтың жоғарғы жағындағы Санта-Круз тауларында орналасқан Thomas Fogarty шарап зауытына бару үшін көлігіне беттеді, ол жерде NeXT білім беру сату тобы кешкі ас өткізіп жатқан болатын. Бірақ ол кенеттен тоқтап, артына бұрылды.
«Мен: "Охо, білім беру тобымен болғанша, онымен кешкі ас ішкенім артық қой", — деп ойладым да, оның көлігіне жүгіріп барып: "Бүгін кешкі асқа қалай қарайсыз?" — дедім».
Ол келісті. Бұл күздің әдемі кеші еді, олар Пало-Альтодағы St. Michael’s Alley атты ерекше вегетариандық мейрамханаға жаяу барды және сол жерде төрт сағат отырды. «Содан бері біз біргеміз», — деді ол.
Эви Теванян шарап зауытының мейрамханасында NeXT білім беру тобының қалған мүшелерімен бірге күтіп отырған еді.
«Стив кейде сенімсіз болатын, бірақ мен онымен сөйлескенде ерекше бір жағдай болғанын түсіндім», — деді ол.
Пауэлл түн ортасынан ауа үйіне жеткен бойда, Берклидегі жақын досы Кэтрин (Кэт) Смитке қоңырау шалып, оның автожауапкеріне хабарлама қалдырды. «Менімен не болғанына сенбейсің! — делінген еді онда. — Менің кіммен кездескеніме сенбейсің!» Смит келесі күні таңертең қайта қоңырау шалып, оқиғаны естіді.
«Біз Стив туралы білетінбіз және ол бізді қызықтыратын тұлға еді, өйткені біз бизнес студенттері болдық», — деп еске алды ол.
Энди Херцфельд және басқалары кейінірек Пауэлл Джобспен кездесуді алдын ала жоспарлаған деп болжады.
«Лорен жақсы адам, бірақ ол есепшіл бола алады және менің ойымша, ол оны басынан-ақ нысанаға алған», — деді Херцфельд. — «Оның колледждегі бөлмелесі маған Лореннің Стивтің суреті бар журнал мұқабаларын жинағанын және онымен міндетті түрде кездесуге серт бергенін айтқан. Егер Стивтің айла-шарғыға түскені рас болса, мұнда біраз ирония бар».
Бірақ Пауэлл кейінірек бұлай болмағанын айтты. Ол тек досы барғысы келгендіктен барған және кімді көруге бара жатқанын аздап шатастырған.
«Мен спикердің Стив Джобс екенін білдім, бірақ көз алдыма Билл Гейтстің бейнесі келді», — деп еске алды ол. — «Мен оларды шатастырып алыппын. Бұл 1989 жыл еді. Ол NeXT-те жұмыс істеп жүрген және мен үшін онша маңызды тұлға емес болатын. Мен қатты құлшынбадым, бірақ досым қалады, сондықтан біз бардық».
«Менің өмірімде шын ғашық болған екі ғана әйел болды: Тина және Лорен», — деді Джобс кейінірек. — «Мен Джоан Баэзге ғашықпын деп ойладым, бірақ шын мәнінде ол маған қатты ұнайтын. Тек Тина, содан кейін Лорен болды».
Лорен Пауэлл 1963 жылы Нью-Джерсиде дүниеге келген және ерте жастан өз-өзіне сенімді болуды үйренген. Оның әкесі Теңіз жаяу әскерінің ұшқышы болған және Калифорнияның Санта-Ана қаласындағы апатта қаһармандықпен қаза тапқан; ол зақымданған ұшақты қондыруға әкеле жатқанда, соқтығысқаннан кейін өмірін сақтап қалу үшін катапульт жасаудың орнына, тұрғын ауданға құламас үшін ұшуды жалғастыра берген. Оның анасының екінші некесі сұмдық жағдайға айналды, бірақ ол үлкен отбасын асырауға қаражаты болмағандықтан кете алмайтынын сезді. Он жыл бойы Лорен мен оның үш ағасы проблемаларды оқшаулап, сырт көзге жақсы мінез-құлық танытып, шиеленісті үйде өмір сүруге мәжбүр болды. Ол мұны жақсы атқарды.
«Мен алған сабақ айқын болды: мен әрқашан өз-өзімді қамтамасыз еткім келді», — деді ол. — «Мен мұны мақтан тұттым. Менің ақшаға қарым-қатынасым — ол өзін-өзі қамтамасыз ету құралы, бірақ ол менің болмысымның бір бөлігі емес».
Пенсильвания университетін бітіргеннен кейін ол Goldman Sachs-та тіркелген кірісті сауда стратегі болып жұмыс істеді, компания шоты үшін орасан зор ақша сомаларымен сауда жасады. Оның бастығы Джон Корзин оны Goldman-да қалдыруға тырысты, бірақ ол жұмыстың рухани байытпайтынын шешті.
«Сіз шынымен табысты бола аласыз, — деді ол, — бірақ сіз жай ғана капиталдың қалыптасуына үлес қосасыз».
Сөйтіп, үш жылдан кейін ол жұмыстан шығып, Италияның Флоренция қаласына кетті, сол жерде сегіз ай тұрып, кейін Стэнфорд бизнес мектебіне оқуға түсті.
Бейсенбі күнгі кешкі астан кейін ол Джобсты сенбі күні Пало-Альтодағы пәтеріне шақырды. Кэт Смит онымен танысу үшін Берклиден келіп, өзін оның бөлмелесімін деп таныстырды. Олардың қарым-қатынасы өте құмарлыққа толы болды.
«Олар сүйісіп, құшақтасатын», — деді Смит. — «Ол оған ынтық болды. Ол маған телефон соғып: "Қалай ойлайсың, мен оған ұнаймын ба?" — деп сұрайтын. Мен осындай аңыз адамның маған қоңырау шалғанына таңғалып, біртүрлі күйде қалатынмын».
1989 жылғы Жаңа жыл қарсаңында үшеуі он бір жастағы Лизамен бірге Берклидегі Элис Уотерстің әйгілі Chez Panisse мейрамханасына барды. Кешкі ас кезінде бірдеңе болып, Джобс пен Пауэлл дауласа бастады. Олар бөлек кетті, ал Пауэлл түнді Кэт Смиттің пәтерінде өткізді. Келесі күні таңғы тоғызда есік қағылды, Смит ашқанда, жаңбыр астында өзі терген дала гүлдерін ұстап тұрған Джобсты көрді. «Кіріп, Лоренді көруге бола ма?» — деді ол. Ол әлі ұйықтап жатқан еді, Джобс жатын бөлмеге кірді.
Смит қонақ бөлмеде киімін алуға кіре алмай, бірнеше сағат күтті. Ақыры ол түнгі көйлегінің сыртынан пальто киіп, тамақ алу үшін Peet’s Coffee-ге барды. Джобс түстен кейін ғана шықты.
— Кэт, бір минутқа бері келе аласың ба? — деп сұрады ол.
Олардың бәрі жатын бөлмеге жиналды.
«Өзің білетіндей, Лореннің әкесі қайтыс болған, ал анасы бұл жерде емес, сен оның ең жақын досы болғандықтан, мен саған сұрақ қойғалы тұрмын», — деді ол. — «Мен Лоренге үйленгім келеді. Сен батаңды бересің бе?»
Смит төсекке шығып, ойланып қалды. «Саған бұл ұнай ма?» — деп сұрады ол Пауэллден. Ол иә деп басын изегенде, Смит: «Ендеше, жауап дайын», — деп жариялады.
Алайда бұл түпкілікті жауап емес еді. Джобстың бір нәрсеге ессіз қарқынмен назар аударып, содан кейін кенеттен назарын басқа жаққа бұратын әдеті бар болатын. Жұмыста ол қалаған нәрсесіне, қалаған уақытында назар аударатын, ал басқа мәселелерде адамдар оны қанша тартуға тырысса да, жауапсыз қалатын. Жеке өмірінде де ол сондай болды. Кейде ол және Пауэлл көпшілік алдында сезімдерін соншалықты қатты білдіретін, тіпті қасындғылардың бәрін, соның ішінде Кэт Смит пен Пауэллдің анасын да ұялтатын. Таңертең Вудсайдтағы зәулім үйінде ол Пауэллді магнитофонынан Fine Young Cannibals тобының «She Drives Me Crazy» әнін бар даусымен қойып оятатын. Бірақ басқа уақытта ол оны елемей қоятын.
«Стив оны әлемнің орталығы санап, қатты назар аудару мен суық тартып, жұмысқа кірісіп кету арасында құбылып тұратын», — деді Смит. — «Оның лазер сәулесі сияқты назар аудару күші бар еді, ол саған түскенде, сен оның назарының нұрына бөленесің. Ал ол басқа нүктеге ауысқанда, сен үшін өте, өте қараңғы болып қалады. Бұл Лоренді қатты шатастыратын».
Ол 1990 жылдың бірінші күні оның үйлену туралы ұсынысын қабылдағаннан кейін, Джобс бұл туралы бірнеше ай бойы қайта сөз қозғамады. Ақыры, олар Пало-Альтодағы құмсалғыштың шетінде отырғанда, Смит оған сұрақ қойды. Не сынан орын таба алмады, сондықтан ол қонақүйдегі өте сәнді мейрамханаға тапсырыс берді. «Мен мұнда тамақтанғым келмейді», — деп мәлімдеді Джобс үстелге нан қойыла салысымен. Ол бәрін тұрғызып, сыртқа алып шықты, ал Джобстың мейрамханадағы қылықтарына әлі үйренбеген Теванян шошып кетті. Джобс оларды Норт-Бичтегі өзі жақсы көретін «Café Jacqueline» суфле мейрамханасына алып барды, бұл шынымен де жақсы таңдау еді. Содан кейін олар лимузинмен «Алтын қақпа» көпірінен өтіп, Саусалитодағы барға барды, онда үшеуі де текилаға тапсырыс берді, бірақ оны тек ұрттап қана қойды. «Бойдақ кеші ретінде бұл керемет болған жоқ, бірақ Стив сияқты адам үшін ойлап тапқанымыздың ең жақсысы осы болды, әрі мұны ұйымдастыруға басқа ешкім ниет білдірмеді», — деп еске алды Теванян. Джобс риза болды. Ол Теванянның қарындасы Мона Симпсонға үйленгенін қалады. Бұдан ештеңе шықпаса да, бұл ой оның ықыласының белгісі еді.
Пауэлл өзінің неге тап болғанын алдын ала білді. Ол үйлену тойын жоспарлап жатқанда, шақыру қағаздарының каллиграфиясын жасайтын адам нұсқаларды көрсету үшін үйге келді. Отыратын жиһаз болмағандықтан, ол еденге отырып, үлгілерін жайып қойды. Джобс бірнеше минут қарап тұрды да, орнынан тұрып бөлмеден шығып кетті. Олар оның қайтып келуін күтті, бірақ ол келмеді. Біраз уақыттан кейін Пауэлл оны бөлмесінен іздеп барды. «Оны қуып жібер, — деді ол. — Мен оның шимайларына қарай алмаймын. Бұл — қоқыс».
1991 жылы 18 наурызда отыз алты жастағы Стивен Пол Джобс пен жиырма жеті жастағы Лорен Пауэлл Йосемити ұлттық паркіндегі «Ahwahnee Lodge» қонақүйінде үйленді. 1920 жылдары салынған Ahwahnee — тас, бетон және ағаштан тұрғызылған, Art Deco, «Өнер және қолөнер» (Arts and Crafts) қозғалысы мен Саябақ қызметінің алып каминдерге деген сүйіспеншілігін араластырған стильдегі үлкен ғимарат. Оның ең жақсы ерекшелігі — көріністері. Оның еденнен төбеге дейінгі терезелері Хаф-Доум (Half Dome) жартасына және Йосемити сарқырамасына қарап тұр.
Шамамен елу адам келді, оның ішінде Стивтің әкесі Пол Джобс пен қарындасы Мона Симпсон бар. Мона өзінің күйеу жігіті, кейін теледидарлық комедия жазушысы болған заңгер Ричард Аппельді ертіп келді. (The Simpsons мультсериалының сценарисі ретінде ол Гомердің анасын әйелінің құрметіне атаған). Джобс олардың барлығының жалдамалы автобуспен келуін талап етті; ол іс-шараның барлық аспектілерін бақылауда ұстағысы келді.
Рәсім солярийде өтті, сыртта қалың қар жауып тұрды, ал алыстан Глейшер Пойнт (Glacier Point) әрең көрінетін. Рәсімді Джобстың көптен бергі Сото-дзен ұстазы Кобун Чино жүргізді. Ол таяқшаны сілкіп, гонг ұрып, хош иісті заттар жағып, қонақтардың көбіне түсініксіз болып көрінген күңкілмен дұға оқыды. «Мен оны мас деп ойладым», — деді Теванян. Ол мас емес еді. Үйлену тойының торты Йосемити алқабының соңындағы гранит шыңы — Хаф-Доум пішінінде болды, бірақ ол қатаң вегандық болғандықтан (жұмыртқа, сүт немесе кез келген тазартылған өнімдерсіз), қонақтардың біразы оны жеуге жарамсыз деп тапты. Содан кейін олардың бәрі серуендеуге шықты, ал Пауэллдің үш ірі денелі ағасы қар лақтырысып, бір-бірін құлатып, алысып ойнады. «Көрдің бе, Мона, — деді Джобс қарындасына, — Лорен Джо Наматтың ұрпағы, ал біз Джон Мьюрдің ұрпағымыз».
Отбасылық үй
Пауэлл күйеуінің табиғи тағамдарға деген қызығушылығын бөлісті. Бизнес мектебінде оқып жүргенде ол Odwalla шырын компаниясында жарты күн жұмыс істеп, алғашқы маркетингтік жоспарды әзірлеуге көмектескен болатын. Джобсқа тұрмысқа шыққаннан кейін ол мансапқа ие болу маңызды деп санады, өйткені бала кезінен өзін-өзі қамтамасыз ету қажеттілігін үйренген еді. Сөйтіп, ол Terravera атты жеке компаниясын ашты, ол дайын органикалық тағамдар жасап, оларды Солтүстік Калифорниядағы дүкендерге жеткізді.
Ерлі-зайыптылар Вудсайдтағы оқшауланған және жиһаздалмаған, сәл қорқынышты зәулім үйде тұрудың орнына, ескі Пало-Альтодағы отбасыларға қолайлы ауданда орналасқан сүйкімді әрі қарапайым үйге көшті. Бұл артықшылықты аймақ еді — кейіннен көршілер қатарына көреген венчурлық капиталист Джон Доерр, Google негізін қалаушы Ларри Пейдж және Facebook негізін қалаушы Марк Цукерберг, сондай-ақ Энди Херцфельд пен Джоанна Хоффман қосылды — бірақ үйлер сән-салтанатты емес болатын және оларды көзден тасалайтын биік қоршаулар немесе ұзын кіреберіс жолдар жоқ еді. Оның орнына үйлер кең тротуарлары бар тегіс, тыныш көшелердің бойында бір-біріне жақын орналасқан. «Біз балалар достарына жаяу бара алатын ауданда тұрғымыз келді», — деді кейінірек Джобс.
Бұл үй Джобс нөлден бастап салғанда таңдайтын минималистік және модернистік стильде емес еді. Сондай-ақ бұл Пало-Альтодағы көшемен өтіп бара жатқан адамдарды тоқтап, назар аударуға мәжбүр ететін үлкен немесе ерекше зәулім үй де емес болатын. Оны 1930 жылдары ағылшын немесе француз ауылдық коттедждерінің «ертегі стиліндегі» (storybook style) мұқият жасалған үйлерге маманданған жергілікті дизайнер Карр Джонс салған.
Екі қабатты үй қызыл кірпіштен қаланған, ашық ағаш арқалықтары және қисық сызықты тақтайша шатыры бар; ол Котсуолдтың жайылған коттеджін немесе ауқатты Хоббит тұратын үйді еске түсіретін. Калифорниялық жалғыз ерекшелік — үйдің қанаттарымен қоршалған миссия стиліндегі аула. Екі қабатты күмбезді төбесі бар қонақ бөлмесі бейресми стильде, едені плитка мен терракотадан жасалған. Бір шетінде төбенің ұшар басына дейін созылған үлкен үшбұрышты терезе болды; Джобс сатып алғанда онда витраж бар еді, бұл оны шіркеуге ұқсататын, бірақ ол оны мөлдір әйнекке ауыстырды. Ол және Пауэлл жасаған тағы бір өзгеріс — асүйді кеңейтіп, оған ағаш жағатын пицца пешін және отбасының негізгі жиналатын орнына айналатын ұзын ағаш үстелге орын қосу болды. Бұл төрт айлық жөндеу жұмысы болуы керек еді, бірақ он алты айға созылды, өйткені Джобс дизайнды қайта-қайта өзгерте берді. Олар сондай-ақ артқы жағындағы шағын үйді сатып алып, оны бұзып, аула жасады, Пауэлл оны маусымдық гүлдерге, көкөністер мен шөптерге толы әдемі табиғи баққа айналдырды.
Джобс Карр Джонстың қарапайым және берік құрылымды қамтамасыз ету үшін ескі материалдарды, соның ішінде пайдаланылған кірпіштер мен телефон бағаналарынан алынған ағаштарды қалай қолданғанына тәнті болды. Асүйдегі арқалықтар үй салынған кезде құрылысы жүріп жатқан «Алтын қақпа» көпірінің бетон іргетастарына арналған қалыптарды жасауға пайдаланылған екен. «Ол өзін-өзі оқытқан ұқыпты шебер болған, — деді Джобс әрбір детальді көрсете отырып. — Ол ақша табудан гөрі өнертапқыш болуды көбірек ойлаған және ешқашан байымаған. Ол Калифорниядан ешқашан кетпеген. Оның идеялары кітапханадағы кітаптар мен Architectural Digest журналын оқудан туындаған».
Джобс Вудсайдтағы үйін бірнеше қажетті заттардан басқа ештеңемен жабдықтамаған еді: жатын бөлмесіндегі комод пен матрас, асхана болуы тиіс бөлмедегі карта үстелі мен бірнеше жиналмалы орындықтар. Ол айналасында тек өзі сүйсіне алатын заттардың болғанын қалады, сондықтан жай ғана барып, көп жиһаз сатып алу қиынға соқты. Енді ол әйелімен және жақында дүниеге келетін баласымен қалыпты аудандағы үйде тұрып жатқандықтан, қажеттілікке байланысты кейбір жеңілдіктерге баруға тура келді. Бірақ бұл қиын болды. Олар төсектер, комодтар және қонақ бөлмеге арналған музыкалық жүйе алды, бірақ диван сияқты заттарды алу ұзаққа созылды. «Біз сегіз жыл бойы жиһаз туралы теориялық тұрғыда сөйлестік, — деп еске алды Пауэлл. — Біз көп уақытымызды "Диванның мақсаты не?" деген сұрақты талқылаумен өткіздік». Тұрмыстық техниканы сатып алу да жай ғана импульсивті сауда емес, философиялық тапсырма болды. Бірнеше жылдан кейін Джобс Wired журналына жаңа кір жуғыш машина алу процесін былай сипаттады:
Америкалықтар кір жуғыш және кептіргіш машиналарды мүлдем дұрыс жасамайтыны белгілі болды. Еуропалықтар оларды әлдеқайда жақсы жасайды, бірақ олар киімді жууға екі есе көп уақыт жұмсайды! Сөйтсек, олар суды төрт есе аз жұмсайды екен және киімде жуғыш зат әлдеқайда аз қалады. Ең бастысы, олар киімді бүлдірмейді. Олар сабынды да, суды да әлдеқайда аз қолданады, бірақ киім әлдеқайда таза, жұмсақ болып шығады және ұзаққа шыдайды. Біз отбасымызбен қандай ымыраға барғымыз келетіні туралы біраз уақыт сөйлестік. Нәтижесінде біз дизайн туралы ғана емес, отбасылық құндылықтар туралы да көп талқыладық. Біз үшін кірді бір жарым сағаттың орнына бір сағатта жуу маңызды ма? Әлде киімдеріміздің өте жұмсақ болып, ұзаққа шыдағаны маңызды ма? Судың төрттен бірін ғана пайдалану біз үшін маңызды ма? Біз екі апта бойы кешкі ас үстелінде күн сайын осы туралы сөйлестік.
Ақырында олар Германияда жасалған Miele кір жуғыш және кептіргіш машинасын алды. «Мен соңғы жылдары кез келген жоғары технологиялық құрылғыдан гөрі осылардан көбірек ләззат алдым», — деді Джобс.
Джобс күмбезді төбесі бар қонақ бөлмесі үшін сатып алған жалғыз өнер туындысы — Ансель Адамстың Калифорниядағы Лон-Пайннан түсірілген Сьерра-Невададағы қысқы күннің шығуы бейнеленген баспа суреті болды. Адамс бұл үлкен қабырға суретін қызына арнап жасаған, кейін қызы оны сатқан. Бірде Джобстың үй қызметшісі оны дымқыл шүберекпен сүртіп алғанда, Джобс Адамспен бірге жұмыс істеген адамды тауып алып, үйге шақырып, суреттің бір қабатын алып тастап, қалпына келтірткен.
Үйдің қарапайым болғаны сонша, Билл Гейтс әйелімен қонаққа келгенде біраз таң қалды. «Сендердің бәрің осында тұрасыңдар ма?» — деп сұрады сол кезде Сиэтл маңында 66 000 шаршы футтық зәулім үй салып жатқан Гейтс. Тіпті Apple-ге екінші рет келіп, әлемге әйгілі миллиардер болған кезінде де Джобстың оққағарлары немесе үйде тұратын қызметшілері болмады, ол тіпті күндіз артқы есікті құлыптамайтын.
Оның қауіпсіздікке қатысты жалғыз мәселесі, өкінішке орай және біртүрлі жағдайда, Энди Херцфельдтің серігі болған, бұйра шашты, періште жүзді Macintosh бағдарламалық жасақтамасының инженері Баррел Смиттен туындады. Apple-ден кеткеннен кейін Смит шизофренияға шалдықты. Ол Херцфельдтен төменірек көшедегі үйде тұрды және ауруы асқынған сайын көшеде жалаңаш жүретін, кейде көліктер мен шіркеулердің терезелерін сындыратын болды. Оған күшті дәрілер берілді, бірақ оның мөлшерін реттеу қиынға соқты. Бірде оның «жындары» қайта қозып, кешкісін Джобстың үйіне барып, терезелерге тас лақтырып, шатасқан хаттар қалдырып, бір рет үйге пиротехника лақтырды. Ол тұтқындалды, бірақ емделуге жіберілгендіктен іс тоқтатылды. «Баррел сондай күлкілі және аңғал еді, содан кейін сәуірдің бір күні кенеттен сынып кетті, — деп еске алды Джобс. — Бұл ең біртүрлі, ең қайғылы жағдай болды».
Джобс оған жаны ашып, Херцфельдтен көмектесу үшін тағы не істей алатынын жиі сұрайтын. Бірде Смит түрмеге қамалып, өзінің кім екенін айтудан бас тартты. Херцфельд мұны үш күннен кейін біліп, Джобсқа қоңырау шалып, оны шығаруға көмектесуін сұрады. Джобс көмектесті, бірақ Херцфельдті бір сұрақпен таң қалдырды: «Егер менімен де осындай жағдай болса, сен маған Баррелге қарағандай жақсы қарайсың ба?»
Джобс Пало-Альтодан тауға қарай он мильдей жердегі Вудсайдтағы зәулім үйін сақтап қалды. Ол 1925 жылы салынған он төрт жатын бөлмесі бар испандық отаршылдық қайта өрлеу стиліндегі үйді бұзып, орнына үш есе кіші, жапондық шабытпен жасалған өте қарапайым модернистік үй салғысы келді. Бірақ жиырма жылдан астам уақыт бойы ол қирап жатқан түпнұсқа үйді сақтап қалғысы келетін табиғатты қорғаушылармен баяу жүретін сот процестерін жүргізді. (2011 жылы ол ақыры үйді бұзуға рұқсат алды, бірақ ол кезде екінші үй салуға құлқы болмады).
Кейде Джобс жартылай қараусыз қалған Вудсайдтағы үйді, әсіресе оның бассейнін отбасылық кештер үшін пайдаланатын. Билл Клинтон президент болған кезде, ол және Хиллари Клинтон Стэнфордта оқитын қызына келген сапарларында осы аумақтағы 1950 жылдардағы ранчо үйінде тоқтаған. Негізгі үй де, ранчо үйі де жиһаздалмағандықтан, Пауэлл Клинтондар келер алдында жиһаз және өнер дилерлеріне қоңырау шалып, үйлерді уақытша жабдықтау үшін ақы төлейтін. Бірде, Моника Левински дауы басталғаннан кейін көп ұзамай, Пауэлл жиһаздарды соңғы рет тексеріп жүріп, суреттердің бірінің жоқ екенін байқады. Алаңдаған ол алдын ала келген топтан және Құпия қызметтен не болғанын сұрады. Олардың бірі оны шетке шығарып, бұл ілгіштегі көйлектің суреті екенін, Левински ісіндегі көк көйлек мәселесін ескере отырып, оны жасыруды жөн көргендерін түсіндірді. (Джобспен түнде болған телефон әңгімелерінің бірінде Клинтон Левински мәселесін қалай шешу керектігін сұрады. «Мен сіздің мұны істеген-істемегеніңізді білмеймін, бірақ егер істесеңіз, елге шындықты айтуыңыз керек», — деді Джобс президентке. Желінің арғы жағында үнсіздік орнады).
Лизаның көшіп келуі
Лиза сегізінші сыныпта оқып жүргенде мұғалімдері Джобсқа қоңырау шалды. Елеулі проблемалар туындаған еді және оған анасының үйінен көшіп кеткені дұрыс болар деп шешілді. Джобс Лизамен серуендеп, жағдай туралы сұрады және оған өзімен бірге тұруды ұсынды. Ол он төртке енді толған, ересек қыз еді, сондықтан екі күн ойланды. Содан кейін ол келісімін берді. Ол қай бөлмені қалайтынын білетін: әкесінің бөлмесінің дәл жанындағы бөлме. Бірде үйде ешкім жоқта ол сол бөлменің жалаң еденіне жатып көріп, сынап көрген болатын.
Бұл қиын кезең болды. Крисанн Бреннан кейде бірнеше квартал жердегі өз үйінен жаяу келіп, ауладан оларға айқайлайтын. Мен жақында одан сол кездегі мінез-құлқы және Лизаның үйден кетуіне әкелген айыптаулар туралы сұрағанымда, ол сол кезеңде болған оқиғаларды әлі күнге дейін өз санасында қорыта алмағанын айтты. Бірақ кейін ол маған жағдайды түсіндіруге көмектесетін ұзақ электрондық хат жазды:
Стивтің Вудсайд қаласынан Вудсайдтағы үйін бұзуға қалай рұқсат алғанын білесіз бе? Оның тарихи құндылығына байланысты Вудсайдтағы үйін сақтап қалғысы келетін адамдар қауымдастығы болды, бірақ Стив оны бұзып, бағы бар үй салғысы келді. Стив ол үйді бірнеше жыл бойы қараусыз қалдырып, тоздырғаны сонша, оны сақтап қалудың еш амалы қалмады. Қалағанына қол жеткізу үшін ол ең аз араласу және қарсылық көрсетпеу стратегиясын қолданды. Осылайша, үйге ештеңе істемей, тіпті терезелерін жылдар бойы ашық қалдыру арқылы үй қирап қалды. Керемет емес пе? . . . Дәл осылай Стив Лиза 13-14 жаста болғанда, оны өз үйіне көшіріп алу үшін менің ықпалымды ЖӘНЕ менің әл-ауқатымды әлсіретуге тырысты. Ол бір стратегиядан бастады, содан кейін маған одан да зиянды және Лиза үшін проблемалы болатын басқа, оңайырақ стратегияға көшті. Бұл үлкен адалдық болмауы мүмкін, бірақ ол қалағанына қол жеткізді.
Лиза Пало-Альто орта мектебіндегі төрт жылында Джобс және Пауэллмен бірге тұрды және Лиза Бреннан-Джобс есімін қолдана бастады. Джобс жақсы әке болуға тырысты, бірақ кейде ол суық және алшақ болатын. Лиза қашып кету керек деп сезінгенде, жақын маңда тұратын достық пейілді отбасынан пана іздейтін. Пауэлл қолдау көрсетуге тырысты және Лизаның мектептегі іс-шараларының көбіне қатысатын сол болды.
Лиза жоғары сыныпқа келгенде, ол гүлдене бастағандай көрінді. Ол мектептің «The Campanile» газетіне қосылып, бірлескен редактор болды. Әкесіне алғашқы жұмысын берген адамның немересі, сыныптасы Бен Хьюлеттпен бірге ол мектеп кеңесінің әкімшілерге берген жасырын жалақы өсімін әшкереледі. Колледжге түсу уақыты келгенде, ол шығысқа барғысы келетін білді. Ол Гарвардқа құжат тапсырды — әкесі қалада болмағандықтан, өтінішке оның қолын өзі қойды — және 1996 жылы оқуға қабылданды.
Гарвардта Лиза «The Crimson» колледж газетінде, содан кейін «The Advocate» әдеби журналында жұмыс істеді. Жігітімен айырылысқаннан кейін ол Лондондағы Кингс колледжінде бір жыл оқыды. Колледж жылдарында оның әкесімен қарым-қатынасы құбылмалы болып қала берді. Ол үйге келгенде, кешкі асқа не берілетіні, өгей бауырларына жеткілікті көңіл бөліп-бөлмегені сияқты көңіл бөлгені сияқты ұсақ-түйек нәрселер үшін ұрыс өршіп кетіп, олар апталап, кейде айлап сөйлеспей қоятын. Жанжалдардың ушыққаны сонша, Джобс оны қаржыландыруды тоқтататын, сөйтіп ол Энди Херцфельдтен немесе басқалардан қарыз алатын. Бірде Лиза әкесі оқу ақысын төлемейді деп ойлап, Херцфельдтен 20 000 доллар қарыз алды. «Ол маған қарыз бергенім үшін ашуланды, — деп еске алды Херцфельд, — бірақ келесі күні таңертең ерте қоңырау шалып, есепшісі арқылы ақшаны маған аударып берді». Джобс 2000 жылы Лизаның Гарвардтағы бітіру кешіне барған жоқ. Ол: «Ол мені тіпті шақырған жоқ», — деді.
Дегенмен, сол жылдары жақсы сәттер де болды. Соның бірінде жазда Лиза үйге келіп, технологияларға қолжетімділікті қолдайтын «Electronic Frontier Foundation» қорғау тобының қайырымдылық концертінде өнер көрсетті. Концерт Сан-Францискодағы Grateful Dead, Jefferson Airplane және Джими Хендрикс танымал еткен «Fillmore» аудиториясында өтті. Ол Трейси Чэпменнің «Төңкеріс туралы әңгіме» (Talkin’ bout a Revolution) әнұранын («Кедей адамдар көтеріледі / Және өз үлестерін алады») орындап жатқанда, әкесі залдың түбінде бір жасар қызы Эринді құшақтап тұрды.
Лиза Манхэттенге штаттан тыс жазушы болып көшкеннен кейін де Джобспен қарым-қатынасы құбылмалы күйде қалды. Олардың проблемалары Джобстың Крисаннға деген наразылығынан ушыға түсті. Ол Крисаннға пайдалану үшін 700 000 долларлық үй сатып алып, оны Лизаның атына жаздырған еді, бірақ Крисанн қызын үйді өз атына аударуға көндіріп, кейін оны сатып жіберді. Түскен ақшаны рухани кеңесшісімен саяхаттауға және Парижде тұруға жұмсады. Ақша таусылған соң, ол Сан-Францискоға қайтып оралып, «жарық суреттері» мен буддалық мандалалар жасайтын суретші болды. «Мен "Байланыстырушымын" және дамып келе жатқан адамзат пен жоғарылаған Жердің болашағына үлес қосатын көрегенмін», — деп жазды ол өз веб-сайтында (оны Херцфельд жүргізіп отырды). «Мен суреттерді жасап, олармен бірге өмір сүре отырып, қасиетті тербелістің пішіндерін, түстерін және дыбыс жиіліктерін сезінемін». Крисаннға мұрын қуысының ауыр инфекциясы мен тіс проблемасы үшін ақша қажет болғанда, Джобс беруден бас тартты, бұл Лизаның онымен тағы бірнеше жыл сөйлеспеуіне себеп болды. Осылайша бұл үрдіс жалғаса берді.
Мона Симпсон осының бәрін, сонымен қатар өз қиялын қосып, 1996 жылы жарық көрген «Қарапайым жігіт» (A Regular Guy) атты үшінші романына арқау етті. Кітаптың басты кейіпкері Джобсқа негізделген және белгілі бір дәрежеде шындыққа сәйкес келеді: онда Джобстың сүйек ауруына шалдыққан дарынды досына көрсеткен үнсіз жомарттығы мен арнайы көлік сатып алып бергені суреттеледі, сондай-ақ оның Лизамен қарым-қатынасының көптеген жағымсыз тұстары, соның ішінде әкеліктен бастапқыда бас тартуы дәл сипатталады. Бірақ басқа бөліктері таза ойдан шығарылған; мысалы, Крисанн Лизаға көлік жүргізуді өте ерте жастан үйреткені рас, бірақ кітаптағы бес жасар «Джейннің» әкесін табу үшін таулар арқылы жалғыз өзі жүк көлігін айдап өтетін сахнасы, әрине, ешқашан болған емес. Сонымен қатар, романда журналистік тілмен айтқанда, тексеруге келмейтін тым жақсы ұсақ-түйектер бар, мысалы, Джобсқа негізделген кейіпкердің алғашқы сөйлемдегі таң қалдыратын сипаттамасы: «Ол унитазды ағызуға уақыты жоқ адам еді».
Сырттай қарағанда, романның Джобсты бейнелеуі қатал көрінеді. Симпсон басты кейіпкерін «басқа адамдардың тілектері мен қыңырлығына жағынудың еш қажеттілігін көрмейтін» адам ретінде сипаттайды. Оның гигиенасы да нағыз Джобстыкі сияқты күмәнді. «Ол дезодорантқа сенбейтін және дұрыс тамақтану мен жалбызды кастиль сабынын қолданса, терлемейтінін және иіс шығармайтынын жиі айтатын». Бірақ роман лирикалық және көп деңгейлі, ал соңында өзі құрған ұлы компанияны басқару тізгінінен айырылып, өзі тастап кеткен қызын бағалауды үйренген адамның толық бейнесі ашылады. Соңғы сахнада ол қызымен билеп жүреді.
Кейінірек Джобс романды ешқашан оқымағанын айтты. «Мен оның мен туралы екенін естідім, — деді ол маған, — егер ол мен туралы болса, мен қатты ашуланар едім, ал мен қарындасыма ашуланғым келмеді, сондықтан оқымадым». Алайда, кітап шыққаннан кейін бірнеше ай өткен соң ол New York Times газетіне оны оқығанын және басты кейіпкерден өзін көргенін айтты. «Оның шамамен 25%-ы, тіпті қимыл-қозғалыстарына дейін толығымен мен, — деді ол тілші Стив Лорға. — Бірақ мен сізге қай 25% екенін айтпаймын». Әйелінің айтуынша, шын мәнінде Джобс кітапқа көз жүгіртіп шығып, одан қандай қорытынды жасау керектігін білу үшін әйелінен оқып шығуды сұраған.
Симпсон қолжазбаны жарияламас бұрын Лизаға жіберді, бірақ бастапқыда ол кіріспеден ары оқымады. «Алғашқы беттерде мен өз отбасыммен, анекдоттарыммен, заттарыммен, ойларыммен және Джейн кейіпкеріндегі өзіммен бетпе-бет келдім, — деп атап өтті ол. — Ал шындықтардың арасында ойдан шығарылған нәрселер қыстырылған — мен үшін өтірік, бірақ шындыққа қауіпті жақындығымен айқын көрінетін өтірік». Лизаның жаны жараланды және ол Harvard Advocate басылымына неге екенін түсіндіретін мақала жазды. Оның алғашқы нұсқасы өте ащы болды, кейін жарияламас бұрын оны сәл жұмсартты. Ол Симпсонның достығын қиянат деп қабылдады. «Мен сол алты жыл бойы Монаның материал жинап жүргенін білмедім, — деп жазды ол. — Мен одан жұбаныш іздеп, кеңес алған кезде, оның да менен бірдеңе алып жатқанын білмедім». Ақырында Лиза Симпсонмен татуласты. Олар кітапты талқылау үшін дәмханаға барды, Лиза оны аяғына дейін оқи алмағанын айтты. Симпсон оған соңы ұнайтынын айтты. Жылдар бойы Лизаның Симпсонмен қарым-қатынасы үзіліп-жалғанып тұрды, бірақ кейбір жағынан ол әкесімен қарым-қатынасына қарағанда жақынырақ болды.
Балалар
1991 жылы, Джобсқа тұрмысқа шыққаннан кейін бірнеше айдан соң Пауэлл босанғанда, олардың баласы екі апта бойы «бала Джобс» (baby boy Jobs) деп аталды, өйткені есім таңдау кір жуғыш машина таңдаудан сәл ғана оңайырақ болды. Ақырында олар оған Рид Пол Джобс деген есім берді. Оның екінші есімі Джобстың әкесінің құрметіне қойылды, ал бірінші есімі (Джобс пен Пауэллдің екеуі де растағандай) Джобстың колледжінің аты болғандықтан емес, жай ғана құлаққа жағымды естілгендіктен таңдалды.
Рид көп жағынан әкесіне ұқсады: өткір және ақылды, көзқарасы қадалып тұратын және таңғажайып сүйкімділігі бар. Бірақ әкесінен айырмашылығы, оның мінезі жұмсақ және қарапайым болды. Ол шығармашыл еді — бала кезінде костюм киіп, рөлге енгенді ұнататын — сонымен қатар ғылымға қызығатын үздік оқушы болды. Ол әкесінің қадалып қарайтын көзқарасын қайталай алатын, бірақ ол ашық мейірімділік танытатын және табиғатында қатыгездіктің бір түйірі де жоқ сияқты еді.
Эрин Сиена Джобс 1995 жылы дүниеге келді. Ол сәл тыныштау болды және кейде әкесінің назарының жетіспеушілігінен зардап шегетін. Ол әкесінің дизайн мен сәулет өнеріне деген қызығушылығын қабылдады, бірақ сонымен бірге оның салқындығынан жараланбау үшін эмоционалдық қашықтықты сақтауды үйренді.
Ең кішісі Ив 1998 жылы дүниеге келді және ол ерік-жігері күшті, көңілді, «отты қызға» айналды. Ол мұқтаж да емес, қорықпайтын да, әкесімен қалай сөйлесуді, келіссөз жүргізуді (және кейде жеңуді), тіпті оны келеке етуді де білетін. Әкесі егер ол Америка Құрама Штаттарының президенті болмаса, күндердің күнінде Apple-ді басқаратын сол болады деп әзілдейтін.
Джобс Ридпен тығыз қарым-қатынас орнатты, бірақ қыздарымен арасы алшақтау болды. Басқалармен қарым-қатынасындағыдай, ол кейде оларға бар назарын аударатын, бірақ басқа нәрселерді ойлап жүргенде оларды мүлдем елемейтін кездері де жиі болатын. «Ол жұмысына беріліп кетеді, кейде қыздардың жанында болмай қалады», — деді Пауэлл. Бірде Джобс әйеліне балаларының қандай жақсы болып өсіп келе жатқанына таңданып: «Әсіресе біз олардың жанында үнемі бола бермейтінімізді ескерсек», — деді. Бұл Пауэллді күлдірді әрі сәл ашуландырды, өйткені ол Рид екі жасқа толғанда мансабын тастап, көбірек балалы болуды шешкен еді.
1995 жылы Oracle басшысы Ларри Эллисон Джобстың қырық жылдық мерейтойына арнап технология жұлдыздары мен магнаттарға толы кеш ұйымдастырды. Эллисон жақын досқа айналды және ол Джобстың отбасын өзінің көптеген сәнді яхталарының біріне жиі серуенге алып шығатын. Рид оны «біздің бай досымыз» деп атай бастады, бұл әкесінің байлығын көрсетуден қалай тартынатынының күлкілі дәлелі еді. Джобстың буддистік күндерінен алған сабағы — материалдық игіліктер өмірді байытудан гөрі, оны жиі қоқысқа толтыратыны болды. «Мен білетін кез келген басқа бас директордың күзетшілері бар, — деді ол. — Олар тіпті үйлерінде де бар. Бұл — ақымақ өмір салты. Біз балаларымызды бұлай тәрбиелегіміз келмейтінін шештік».
ЖИЫРМА ЕКІНШІ ТАРАУ ОЙЫНШЫҚТАР ХИКАЯСЫ Базз бен Вуди көмекке келеді
Джеффри Катценберг
«Мүмкін еместі жасау — бір ғанибет», — деген еді бірде Уолт Дисней. Бұл Джобсқа ұнайтын көзқарас түрі болатын. Ол Диснейдің детальдар мен дизайнға деген құмарлығына тәнті болды және Pixar мен Дисней құрған киностудия арасында табиғи үйлесім бар деп есептеді.
Walt Disney компаниясы Pixar-дың компьютерлік анимациялық өндіріс жүйесін (CAPS) лицензиялап алған болатын, бұл оны Pixar компьютерлерінің ең ірі тұтынушысына айналдырды. Бір күні Диснейдің кино бөлімінің басшысы Джеффри Катценберг Джобсты Бербанктегі студияға технологияның жұмысын көруге шақырды. Дисней қызметкерлері оған жер-жерді көрсетіп жүргенде, Джобс Катценбергке бұрылып: «Дисней Pixar-ға риза ма?» — деп сұрады. Катценберг үлкен ықыласпен «иә» деп жауап берді. Содан кейін Джобс: «Ал біз, Pixar, Диснейге ризамыз деп ойлайсың ба?» — деп сұрады. Катценберг солай шығар деп жауап қатты. «Жоқ, риза емеспіз, — деді Джобс. — Біз сіздермен бірге фильм түсіргіміз келеді. Міне, сол бізді бақытты етер еді».
Катценберг келісті. Ол Джон Лассетердің қысқаметражды анимациялық фильмдеріне тәнті болып, оны Диснейге қайтаруға сәтсіз әрекеттенген еді. Сондықтан Катценберг Pixar командасын фильм бойынша серіктестікті талқылауға шақырды. Кэтмулл, Джобс және Лассетер келіссөз үстеліне жайғасқанда, Катценберг ашық сөйледі. «Джон, сен маған жұмыс істеуге келмейтіндіктен, — деді ол Лассетерге қарап, — мен мұны былай іске асырамын».
Дисней компаниясының Pixar-мен кейбір ортақ қасиеттері болғаны сияқты, Катценбергтің де Джобспен ұқсастықтары бар еді. Екеуі де қалаған кезде сүйкімді бола алатын, ал көңіл-күйлеріне немесе мүдделеріне сәйкес келгенде агрессивті (немесе одан да жаман) болатын. Pixar-дан кетудің алдында тұрған Элви Рэй Смит кездесуде болды. «Катценберг пен Джобс маған бір-біріне қатты ұқсайтын адамдар болып көрінді, — деп еске алды ол. — Екеуі де таңғажайып сөйлеу қабілетіне ие тирандар». Катценберг мұны жақсы білетін. «Бәрі мені тиран деп ойлайды, — деді ол Pixar командасына. — Мен тиранмын. Бірақ мен әдетте дұрыс айтамын». Джобстың да дәл осылай айтқанын елестетуге болады.
Екі бірдей құмарлық иесіне жарасатындай, Катценберг пен Джобс арасындағы келіссөздер айларға созылды. Катценберг Диснейге Pixar-дың 3D анимация жасауға арналған меншікті технологиясына құқық берілуін талап етті. Джобс бас тартты және ақырында бұл айқаста жеңіске жетті. Джобстың өз талабы болды: Pixar фильмге және оның кейіпкерлеріне ішінара иелік етуі керек, бейнеқұқықтарды да, жалғасын да (сиквелдер) бақылауды бөлісуі керек. «Егер қалағаның осы болса, — деді Катценберг, — біз әңгімені доғара аламыз, ал сендер кете берсеңдер болады». Джобс қалды және бұл тармақ бойынша шегініс жасады.
Лассетер екі ширақ және ширыққан басшының семсерлескенін көргенде таң қалды. «Стив пен Джеффридің айқасын көру мен үшін таңғажайып болды, — деп еске алды ол. — Бұл семсерлесу жарысы сияқты еді. Екеуі де шебер болатын». Бірақ Катценберг жекпе-жекке қылышпен (saber), ал Джобс жай ғана рапирамен (foil) шыққан еді. Pixar банкроттық алдында тұрды және Диснеймен келісімге Диснейдің Pixar-ға мұқтаждығынан гөрі көбірек мұқтаж болды. Оның үстіне, Дисней бүкіл жобаны қаржыландыра алатын, ал Pixar олай ете алмайтын. Нәтижесінде 1991 жылдың мамырында келісім жасалды, оған сәйкес Дисней фильмге және оның кейіпкерлеріне толық иелік ететін болды, шығармашылық бақылауға ие болды және Pixar-ға билет сатылымынан түскен табыстың шамамен 12,5%-ын төлейтін болды. Оның Pixar-дың келесі екі фильмін жасауға опциясы (бірақ міндеттемесі емес) және фильм кейіпкерлерін пайдалана отырып (Pixar-мен немесе онсыз) жалғасын түсіру құқығы болды. Дисней сондай-ақ кез келген уақытта аз ғана айыппұл төлеп, фильмді тоқтата алатын.
Джон Лассетер ұсынған идея «Ойыншықтар хикаясы» (Toy Story) деп аталды. Ол Лассетер мен Джобс бөліскен сенімнен туындады: өнімдердің мәні, олардың жаратылу мақсаты болады. Егер заттың сезімі болса, бұл сезімдер оның өз мәнін орындауға деген ұмтылысына негізделер еді. Мысалы, стақанның мақсаты — су ұстау; егер оның сезімі болса, ол толы болғанда қуанып, бос болғанда мұңаяр еді. Компьютер экранының мәні — адаммен байланыс орнату. Бір дөңгелекті велосипедтің мәні — циркте мінілу. Ал ойыншықтарға келсек, олардың мақсаты — балалардың ойнауы, сондықтан олардың экзистенциалды қорқынышы — лақтырылып тасталу немесе жаңа ойыншықтардың көлеңкесінде қалу. Сондықтан ескі сүйікті ойыншық пен жылтыр жаңа ойыншықты жұптастыратын «достар туралы фильм» (buddy movie) маңызды драмаға ие болар еді, әсіресе оқиға ойыншықтардың баладан ажырап қалуы төңірегінде өрбісе. Түпнұсқа сценарий былай басталды: «Әркімнің басында ойыншығын жоғалту сияқты балалық шақтағы ауыр тәжірибе болған. Біздің хикаямыз ойыншықтың көзқарасы бойынша өрбиді, ол өзі үшін ең маңызды нәрсені — балалардың ойнауын жоғалтып, қайтаруға тырысады. Бұл — барлық ойыншықтардың өмір сүру себебі. Бұл — олардың болмысының эмоционалдық негізі».
Екі басты кейіпкер Базз Лайтер мен Вуди болып қалыптасқанға дейін көптеген өзгерістерден өтті. Екі апта сайын Лассетер мен оның командасы Диснейдегілерге көрсету үшін соңғы раскадровкалар мен кадрларды дайындайтын. Алғашқы сынақ көрсетілімдерінде Pixar өзінің таңғажайып технологиясын паш етті, мысалы, Вудидің комод үстінде қозғалып жүргені және жалюзи арқылы түскен жарықтың оның торлы жейдесіне көлеңке түсіруі — қолмен салу мүмкін емес дерлік әсер. Алайда Диснейді сюжетпен таң қалдыру қиынырақ болды. Pixar-дың әрбір презентациясында Катценберг оның көп бөлігін сынап, егжей-тегжейлі ескертулерін жаудыратын. Және қолында планшеті бар қызметкерлер тобы Катценберг айтқан әрбір ұсыныс пен қыңырлықтың орындалуын қадағалау үшін дайын тұратын.
Катценбергтің басты талабы екі басты кейіпкерге көбірек «өткірлік» қосу болды. Бұл «Ойыншықтар хикаясы» деп аталатын анимациялық фильм болуы мүмкін, деді ол, бірақ ол тек балаларға арналмауы керек. «Басында ешқандай драма, нақты оқиға және қақтығыс болмады», — деп еске алды Катценберг. Ол Лассетерге «Мойындамаушылар» (The Defiant Ones) және «48 сағат» (48 Hours) сияқты классикалық достар туралы фильмдерді көруді ұсынды, онда әртүрлі көзқарастағы екі кейіпкер бірге болып, тіл табысуға мәжбүр болады. Сонымен қатар, ол «қыр» (edge) деп атаған нәрсені қосуды талап етті, бұл Вудидің кейіпкерін қызғаншақ, қатыгез және ойыншықтар қорабына жаңадан келген Баззға қарсы агрессивті етуді білдірді. «Бұл — ойыншық ойыншықты жейтін әлем», — дейді Вуди бір сәтте Баззды терезеден итеріп жібергеннен кейін.
Катценберг пен басқа Дисней басшыларының көптеген ескертулерінен кейін Вуди барлық сүйкімділігінен айырылды. Бір сахнада ол басқа ойыншықтарды төсектен лақтырып тастап, Слинкиге көмекке келуді бұйырады. Слинки тартынғанда, Вуди: «Сенің жұмысың ойлану деп кім айтты, серіппелі шұжық?» — деп ақырады. Содан кейін Слинки Pixar командасының мүшелері жақында өздеріне қоятын сұрақты қояды: «Ковбой неге сонша қорқынышты?» Вудиді дыбыстауға келісім берген Том Хэнкс бір сәтте: «Бұл жігіт нағыз оңбаған ғой!» — деп айқайлап жіберді.
Тоқта!
Лассетер мен оның Pixar командасы 1993 жылдың қарашасында фильмнің бірінші жартысын көрсетуге дайын болды, сондықтан олар оны Катценберг пен басқа Дисней басшыларына көрсету үшін Бербанкке алып келді. Толықметражды анимация бөлімінің басшысы Питер Шнайдер Катценбергтің Дисней үшін анимацияны сырттан жасату идеясын ешқашан ұнатпаған еді, ол мұны былық деп жариялап, өндірісті тоқтатуға бұйрық берді. Катценберг келісті. «Неге бұл соншалықты қорқынышты?» — деп сұрады ол әріптесі Том Шумахерден. «Өйткені бұл енді олардың фильмі емес», — деп жауап берді Шумахер тікесінен. Кейінірек ол былай деп түсіндірді: «Олар Катценбергтің ескертулерін орындады, сөйтіп жоба мүлдем жолдан тайып кетті».
Лассетер Шумахердің дұрыс айтқанын түсінді. «Мен сол жерде отырып, экрандағы нәрседен қатты ұялдым, — деп еске алды ол. — Бұл мен көрген ең бақытсыз, қатыгез кейіпкерлерге толы оқиға болды». Ол Диснейден Pixar-ға қайтып оралып, сценарийді қайта өңдеуге мүмкіндік сұрады. Катценберг қолдау көрсетті.
Джобс шығармашылық процеске көп араласқан жоқ. Оның бақылауда ұстауға бейімділігін, әсіресе талғам мен дизайн мәселелеріндегі қасиетін ескерсек, бұл ұстамдылық оның Лассетер мен Pixar-дағы басқа суретшілерге деген құрметінің, сондай-ақ Лассетер мен Кэтмуллдың оны араластырмай ұстай білу қабілетінің дәлелі болды. Алайда ол Диснеймен қарым-қатынасты басқаруға көмектесті және Pixar командасы мұны бағалады. Катценберг пен Шнайдер «Ойыншықтар хикаясының» өндірісін тоқтатқанда, Джобс жұмысты өзінің жеке қаражатымен жалғастырды. Және ол Катценбергке қарсы олардың жағына шықты. «Ол "Ойыншықтар хикаясын" бүлдіріп тастады, — деді кейінірек Джобс. — Ол Вудидің жаман жігіт болғанын қалады, ал олар бізді жапқан кезде біз оны қуып шығып: "Бұл біздің қалағанымыз емес", — дедік те, оны өзіміз қалағандай етіп жасадық».
Pixar командасы үш айдан кейін жаңа сценариймен қайтып келді. Вуди кейіпкері Эндидің басқа ойыншықтарының тиран бастығынан олардың дана көсеміне айналды. Базз Лайтер келгеннен кейінгі оның қызғанышы жанашырлықпен бейнеленді және ол Рэнди Ньюманның «Біртүрлі нәрселер» (Strange Things) әнімен сүйемелденді. Вудидің Баззды терезеден итеріп жіберетін сахнасы қайта жазылып, Базздың құлауы Вудидің Luxo шамымен жасаған кішкентай қулығынан туындаған жазатайым оқиға ретінде көрсетілді. Катценберг және оның командасы жаңа тәсілді мақұлдады, сөйтіп 1994 жылдың ақпанында фильм қайтадан өндіріске енді.
Катценберг Джобстың шығындарды бақылауда ұстауға бағытталған назарына тәнті болды. «Тіпті бюджетті жоспарлаудың бастапқы кезеңінде де Стив оны мүмкіндігінше тиімді етуге тырысты», — деді ол. Бірақ 17 миллион долларлық өндірістік бюджет жеткіліксіз болып шықты, әсіресе Катценберг оларды Вудиді тым «өткір» етуге мәжбүрлегеннен кейін қажет болған күрделі өзгертулерді ескергенде. Сондықтан Джобс фильмді дұрыс аяқтау үшін көбірек қаражат талап етті.
«Тыңда, біз келісім жасастық, — деді оған Катценберг. — Біз саған бизнесті бақылау құқығын бердік, ал сен оны біз ұсынған сомаға жасауға келістің». Джобс қатты ашуланды. Ол Катценбергке телефон шалып немесе ұшып барып, Катценбергтің сөзімен айтқанда, «тек Стив қана бола алатындай жабайы түрде табанды» болды. Джобс шығындардың артуына Дисней жауапты екенін, өйткені Катценберг түпнұсқа тұжырымдаманы қатты бүлдіргендіктен, бәрін қалпына келтіру үшін қосымша жұмыс қажет болғанын айтты. «Тоқтай тұр! — деп қарсы жауап қатты Катценберг. — Біз сендерге көмектестік. Сендер біздің шығармашылық көмегіміздің пайдасын көрдіңдер, енді соған ақы төлегенімізді қалайсыңдар». Бұл кімнің кімге жақсылық жасап жатқаны туралы дауласқан екі бақылаушы маньяктың (control freaks) ісі еді.
Джобсқа қарағанда дипломатиялық қабілеті жоғары Эд Кэтмулл жаңа ымыралы бюджетке қол жеткізе алды. «Менде Джеффри туралы фильмде жұмыс істейтін кейбір адамдарға қарағанда әлдеқайда оң пікір қалыптасты», — деді ол. Бірақ бұл оқиға Джобсты болашақта Диснейге қалай көбірек ықпал етуге болатыны туралы жоспар құруға итермеледі. Оған жай ғана мердігер болу ұнамады; оған бақылауда ұстау ұнайтын. Бұл Pixar болашақта жобаларға өз қаржысын салуы керек және Диснеймен жаңа келісім қажет дегенді білдірді.
Фильм алға жылжыған сайын Джобс оған қатты қызыға бастады. Ол Hallmark-тан бастап Microsoft-қа дейінгі түрлі компаниялармен Pixar-ды сату туралы сөйлесіп жүрген еді, бірақ Вуди мен Базздың өмірге келгенін көру оған киноиндустрияны өзгертудің алдында тұрғанын түсіндірді. Фильмнің сахналары аяқталған сайын ол оларды қайта-қайта қарап, жаңа құмарлығымен бөлісу үшін достарын үйіне шақыратын. «Ол шыққанға дейін "Ойыншықтар хикаясының" қанша нұсқасын көргенімді айтып жеткізе алмаймын, — деді Ларри Эллисон. — Ақырында бұл азаптаудың бір түріне айналды. Мен барып, соңғы 10% жақсартуды көретінмін. Стив оны дұрыс жасауға — оқиғаны да, технологияны да — қатты берілген және кемелдіктен төмен ештеңеге қанағаттанбайды».
Джобстың Pixar-ға салған инвестициялары шынымен ақталуы мүмкін деген сезімі 1995 жылдың қаңтарында Дисней оны Манхэттендегі Орталық саябақтағы шатырда өткен «Покахонтас» фильмінің үзінділерінің салтанатты баспасөз көрсетіліміне шақырған кезде күшейе түсті. Іс-шарада Диснейдің бас директоры Майкл Эйснер «Покахонтас» премьерасы Орталық саябақтың Ұлы көгалында (Great Lawn) сексен футтық экрандарда 100 000 адамның алдында өтетінін жариялады. Джобс керемет премьераларды қалай ұйымдастыруды білетін шоумен болса да, бұл жоспарға таң қалды. Базз Лайтердің «Шексіздікке және одан да әрі!» (To infinity and beyond!) деген ұлы ұраны кенеттен құлақ асуға тұрарлық болып көрінді.
Джобс сол жылдың қарашасында «Ойыншықтар хикаясының» шығуы Pixar-ды ашық акционерлік қоғамға (IPO) айналдыруға себеп болады деп шешті. Тіпті әдетте құлшынып тұратын инвестициялық банкирлер де күмәнданып, бұл мүмкін емес деді. Pixar бес жыл бойы ақша жоғалтумен болды. Бірақ Джобс табандылық танытты. «Мен қобалжып, екінші фильміміз шыққанша күтуіміз керек деп дауластым, — деп еске алды Лассетер. — Стив менің сөзімді елемей, фильмдеріміздің ақшасының жартысын салып, Диснеймен келісімді қайта қарау үшін бізге қолма-қол ақша керек деді».
Шексіздікке!
1995 жылдың қарашасында «Ойыншықтар хикаясының» екі премьерасы болды. Дисней Лос-Анджелестегі үлкен ескі театр «El Capitan»-да біреуін ұйымдастырып, көрші ғимаратта кейіпкерлер бейнеленген ойын үйін салды. Pixar-ға бірнеше билет берілді, бірақ кеш пен оның атақты қонақтар тізімі толығымен Диснейдің өнімі болды; Джобс тіпті оған қатысқан жоқ. Оның орнына, келесі күні ол Сан-Францискодағы ұқсас театр «Regency»-ді жалға алып, өзінің жеке премьерасын өткізді. Том Хэнкс пен Стив Мартиннің орнына қонақтар Ларри Эллисон және Энди Гроув сияқты Кремний алқабының атақты адамдары болды. Бұл анық Джобстың шоуы еді; фильмді таныстыру үшін сахнаға Лассетер емес, ол шықты.
Екі жақты премьералар қордаланған мәселені айқындап берді: «Ойыншықтар хикаясы» Диснейдің фильмі ме, әлде Pixar-дың фильмі ме? Pixar Диснейге фильм жасауға көмектесетін жай ғана анимациялық мердігер ме? Әлде Дисней Pixar-ға фильмдерін шығаруға көмектесетін жай ғана дистрибьютор және маркетолог па? Жауап екеуінің ортасында жатты. Мәселе қатысушылардың, негізінен Майкл Эйснер мен Стив Джобстың эголары осындай серіктестікке келе ала ма деген сұрақта болды.
«Ойыншықтар хикаясы» коммерциялық және сыни тұрғыдан блокбастерлік табысқа жеткенде бәс тігілді. Ол алғашқы демалыста-ақ 30 миллион доллар жинап, өз құнын ақтады және «Бэтмен мәңгілік» (Batman Forever) пен «Аполлон 13» (Apollo 13) фильмдерін басып озып, ішкі нарықта 192 миллион доллар және дүние жүзі бойынша барлығы 362 миллион доллар түсіммен жылдың ең көп табыс әкелген фильмі болды. Rotten Tomatoes шолу агрегаторының мәліметі бойынша, сауалнамаға қатысқан жетпіс үш сыншының 100%-ы оған оң баға берген. Time журналының қызметкері Ричард Корлисс оны «жылдың ең тапқыр комедиясы» деп атады, Newsweek-тен Дэвид Ансен оны «ғажайып» деп жариялады, ал New York Times-тан Джанет Маслин оны балаларға да, ересектерге де «Диснейдің ең жақсы екі деңгейлі дәстүріндегі керемет ақылдылық туындысы» ретінде ұсынды.
Джобс үшін жалғыз кедергі Маслин сияқты шолушылардың Pixar-дың пайда болуы туралы емес, «Дисней дәстүрі» туралы жазуы болды. Оның шолуын оқығаннан кейін ол Pixar-дың беделін көтеру үшін шабуылға шығу керек деп шешті. Ол және Лассетер Чарли Роуздың шоуына барғанда, Джобс «Ойыншықтар хикаясының» Pixar фильмі екенін баса айтты және тіпті жаңа студияның дүниеге келуінің тарихи сипатын көрсетуге тырысты. «Ақшақар (Snow White) шыққаннан бері әрбір ірі студия анимация бизнесіне кіруге тырысты және осы уақытқа дейін Дисней толықметражды анимациялық блокбастер жасаған жалғыз студия болды, — деді ол Роузға. — Енді Pixar мұны жасаған екінші студия болды».
Джобс Диснейді жай ғана Pixar фильмінің дистрибьюторы ретінде көрсетуге тырысты. «Ол үнемі: "Біз, Pixar, нағыз іс тындырушымыз, ал сендер, Дисней жігіттері, түкке тұрғысызсыңдар", — деп айта беретін, — деп еске алды Майкл Эйснер. — Бірақ "Ойыншықтар хикаясының" сәтті шығуына себепкер болған біз едік. Біз фильмді қалыптастыруға көмектестік және оны хит ету үшін тұтынушылық маркетологтарымыздан бастап Disney Channel-ге дейінгі барлық бөлімшелерімізді жұмылдырдық». Джобс негізгі мәселе — «Фильм кімдікі?» деген сұрақ сөз соғысымен емес, келісімшарт арқылы шешілуі керек деген қорытындыға келді. «"Ойыншықтар хикаясының" табысынан кейін, — деді ол, — егер біз жай ғана жалдамалы жұмыс орны емес, студия құрғымыз келсе, Диснеймен жаңа келісім жасасуымыз керек екенін түсіндім». Бірақ Диснеймен тең дәрежеде отыру үшін Pixar үстелге ақша қоюы керек еді. Бұл сәтті IPO-ны қажет етті.
Акцияларды жария орналастыру (IPO) «Ойыншықтар хикаясының» ашылуынан тура бір апта өткен соң болды. Джобс фильм сәтті болады деп бәс тіккен еді және бұл қауіпті бәс үлкен нәтиже берді. Apple IPO-сы кезіндегідей, акциялар сатылымға шығатын таңғы сағат 7-де жетекші андеррайтердің Сан-Францискодағы кеңсесінде мерекелік шара жоспарланды. Бастапқыда акциялардың өтетініне сенімді болу үшін оларды шамамен 14 доллардан ұсыну жоспарланған болатын. Джобс оларды 22 доллардан бағалауды талап етті, егер ұсыныс сәтті болса, бұл компанияға көбірек ақша әкелер еді. Бұл оның ең батыл үміттерінен де асып түсті. Ол Netscape-тен асып түсіп, жылдың ең үлкен IPO-сы болды. Алғашқы жарты сағатта акция 45 долларға дейін көтерілді және сатып алу тапсырыстары тым көп болғандықтан сауданы кешіктіруге тура келді. Содан кейін ол одан әрі көтеріліп, 49 долларға жетті, сөйтіп күнді 39 доллармен аяқтады.
Осы жылдың басында Джобс Pixar-ды салып, салған 50 миллион долларын қайтарып алуға мүмкіндік беретін сатып алушы табуға үміттенген еді. Күннің соңында оның қолында қалған акциялар — компанияның 80%-ы — одан жиырма есе көп, таңқаларлық 1,2 миллиард долларға бағаланды. Бұл Apple 1980 жылы жария компанияға айналған кезде тапқан табысынан шамамен бес есе көп еді. Бірақ Джобс New York Times тілшісі Джон Маркоффқа ақшаның ол үшін көп мағынасы жоқ екенін айтты. «Менің болашағымда яхта жоқ, — деді ол. — Мен мұны ешқашан ақша үшін істеген емеспін».
Сәтті IPO Pixar енді фильмдерін қаржыландыру үшін Диснейге тәуелді болмайтынын білдірді. Бұл Джобс қалаған ықпал ету құралы еді. «Енді біз фильмдеріміздің құнының жартысын қаржыландыра алатындықтан, мен пайданың жартысын талап ете алдым, — деп еске алды ол. — Бірақ одан да маңыздысы, мен ко-брендингті (бірлескен бренд) қаладым. Бұл Диснеймен қатар Pixar фильмдері болуы керек еді».
Джобс Эйснермен түскі ас ішуге ұшып барды, Эйснер оның батылдығына таң қалды. Оларда үш фильмге келісім болған, ал Pixar тек біреуін ғана жасаған еді. Әр тараптың өз «ядролық қаруы» болды. Эйснермен жанжалдасып айырылысқаннан кейін Катценберг Диснейден кетіп, Стивен Спилберг және Дэвид Геффенмен бірге DreamWorks SKG компаниясының негізін қалаушы болды. Егер Эйснер Pixar-мен жаңа келісімге келмесе, үш фильмдік келісім аяқталғаннан кейін Pixar Катценбергтікі сияқты басқа студияға кететінін айтты Джобс. Эйснердің қолында мынадай қауіп болды: егер бұл орын алса, Дисней Лассетер жасаған Вуди, Базз және барлық кейіпкерлерді пайдаланып, «Ойыншықтар хикаясының» жалғасын өзі жасай алатын еді. «Бұл біздің балаларымызды қорлаумен тең болар еді, — деп еске алды кейінірек Джобс. — Джон сол мүмкіндікті ойлағанда жылап жіберді».
Сөйтіп олар жаңа келісім жасады. Эйснер Pixar-ға болашақ фильмдерге ақшаның жартысын салуға және оның есесіне пайданың жартысын алуға рұқсат беруге келісті. «Ол бізде көп хит болады деп ойламады, сондықтан ол өзіне біраз ақша үнемдеп қалдым деп ойлады, — деді Джобс. — Түптеп келгенде, бұл біз үшін керемет болды, өйткені Pixar қатарынан он блокбастер шығарды». Олар сондай-ақ ко-брендинг туралы келісті, дегенмен оны анықтау үшін көп саудаласуға тура келді. «Мен бұл Дисней фильмі деген ұстанымда болдым, бірақ ақырында көндім, — деп еске алды Эйснер. — Біз төрт жасар балалар сияқты "Дисней" әріптері қаншалықты үлкен болады, "Pixar" қаншалықты үлкен болады деп келіссөз жүргізе бастадық». Бірақ 1997 жылдың басында олар он жыл ішінде бес фильм түсіру туралы келісімге келді және тіпті, тым болмағанда қазіргі уақытқа, достар ретінде қоштасты. «Эйснер ол кезде маған ақылға қонымды және әділ болды, — деді кейінірек Джобс. — Бірақ ақырында, он жыл ішінде мен оның қараңғы адам екеніне көз жеткіздім».
Pixar акционерлеріне жазған хатында Джобс барлық фильмдерде, сондай-ақ жарнама мен ойыншықтарда Диснеймен тең брендке ие болу құқығын жеңіп алу келісімнің ең маңызды аспектісі екенін түсіндірді. «Біз Pixar-дың Дисней бренді сияқты сенім деңгейін бейнелейтін брендке айналғанын қалаймыз, — деп жазды ол. — Бірақ Pixar бұл сенімге ие болуы үшін тұтынушылар фильмдерді Pixar жасап жатқанын білуі керек». Джобс мансабында керемет өнімдер жасауымен танымал болды. Бірақ оның құнды брендтері бар ұлы компанияларды құру қабілеті де сондай маңызды еді. Және ол өз дәуірінің ең үздік екеуін құрды: Apple және Pixar.
ЖИЫРМА ҮШІНШІ ТАРАУ ЕКІНШІ КЕЛУ Қандай дөрекі құбыжық, оның уақыты ақыры келді... Стив Джобс, 1996 жыл
Бәрі құлдырауда
Джобс 1988 жылы NeXT компьютерін таныстырғанда, үлкен толқу болды. Келесі жылы компьютер сатылымға шыққанда, бұл толқу басылды. Джобстың баспасөзді таң қалдыру, қорқыту және өз ыңғайына көндіру қабілеті сыр бере бастады және компанияның қиындықтары туралы бірқатар мақалалар шықты. «Сала өзара алмастырылатын жүйелерге көшіп жатқан уақытта NeXT басқа компьютерлермен үйлеспейді, — деп хабарлады Associated Press тілшісі Барт Зиглер. — NeXT-те жұмыс істейтін бағдарламалық жасақтама салыстырмалы түрде аз болғандықтан, оған тұтынушыларды тарту қиын».
NeXT өзін жұмыс станциясының қуаты мен дербес компьютердің қолайлылығын қалаған адамдар үшін жаңа санаттағы — дербес жұмыс станцияларының көшбасшысы ретінде көрсетуге тырысты. Бірақ ол тұтынушылар енді оларды жылдам дамып келе жатқан Sun Microsystems компаниясынан сатып алып жатқан еді. 1990 жылы NeXT-тің кірісі 28 миллион доллар болса, Sun сол жылы 2,5 миллиард доллар тапты. IBM NeXT бағдарламалық жасақтамасын лицензиялау туралы келісімнен бас тартты, сондықтан Джобс өз табиғатына қайшы келетін нәрсені істеуге мәжбүр болды: аппараттық және бағдарламалық жасақтаманың біртұтас болуы керек деген терең сеніміне қарамастан, ол 1992 жылдың қаңтарында NeXTSTEP операциялық жүйесін басқа компьютерлерде іске қосу үшін лицензиялауға келісті.
Джобстың күтпеген қорғаушыларының бірі Жан-Луи Гассе болды, ол Apple-де Джобсты алмастырған кезде онымен қақтығысып, кейін өзі де қуылған еді. Ол NeXT өнімдерінің шығармашылығын мадақтайтын мақала жазды. «NeXT Apple болмауы мүмкін, — деп дәлелдеді Гассе, — бірақ Стив бәрібір Стив». Бірнеше күннен кейін оның әйелі есіктің қағылғанын естіп, жоғарыға жүгіріп шығып, оған Джобстың тұрғанын айтты. Ол Гассеге мақала үшін алғыс айтып, оны Intel басшысы Энди Гроувпен бірге NeXTSTEP-тің IBM/Intel платформасына көшірілетінін жариялайтын іс-шараға шақырды. «Мен Стивтің әкесі Пол Джобстың жанында отырдым, ол өте салиқалы адам екен, — деп еске алды Гассе. — Ол қиын ұлды тәрбиеледі, бірақ оны сахнада Энди Гроувпен бірге көргеніне мақтанып, қуанып отырды».
Бір жылдан кейін Джобс сөзсіз келесі қадамға барды: ол аппараттық құралдарды жасаудан мүлдем бас тартты. Бұл Pixar-да аппараттық құралдарды жасаудан бас тартқан кездегідей ауыр шешім болды. Ол өз өнімдерінің барлық аспектілеріне мән беретін, бірақ аппараттық құралдар оның ерекше құмарлығы еді. Ол керемет дизайннан қуат алатын, өндірістік детальдарға қатты мән беретін және роботтарының мінсіз машиналарын жасап жатқанын сағаттап бақылайтын. Бірақ енді ол жұмыс күшінің жартысынан көбін қысқартуға, сүйікті зауытын Canon-ға сатуға (олар сәнді жиһаздарды аукционға шығарды) және шабытсыз машиналар өндірушілеріне операциялық жүйені лицензиялауға тырысатын компаниямен қанағаттануға мәжбүр болды.
1990 жылдардың ортасына қарай Джобс өзінің жаңа отбасылық өмірінен және кинобизнестегі таңғажайып жеңісінен біраз ләззат тапты, бірақ дербес компьютер индустриясы туралы үмітсіздікке бой алдырды. «Инновация іс жүзінде тоқтады, — деді ол 1995 жылдың соңында Wired журналының қызметкері Гэри Вольфқа. — Microsoft өте аз инновациямен үстемдік етуде. Apple жеңілді. Жұмыс үстелі нарығы қараңғы ғасырларға енді».
Ол Тони Перкинспен және Red Herring редакторларымен сұхбатында да көңілсіз болды. Алдымен ол өзінің «Жаман Стив» қырын көрсетті. Перкинс пен оның әріптестері келгеннен кейін көп ұзамай Джобс артқы есіктен «серуендеуге» шығып кетіп, қырық бес минут бойы қайтып оралмады. Журналдың фотографы суретке түсіре бастағанда, ол оған мысқылдап ұрсып, тоқтатып тастады. Перкинс кейінірек: «Манипуляция, өзімшілдік немесе тікелей дөрекілік пе, біз оның ессіздігінің астарында не жатқанын түсіне алмадық», — деп атап өтті. Ақыры сұхбатқа отырғанда, ол тіпті вебтің пайда болуы да Microsoft-тың үстемдігін тоқтатуға аз әсер ететінін айтты. «Windows жеңді, — деді ол. — Ол Mac-ты жеңді, өкінішке орай, ол UNIX-ті жеңді, ол OS/2-ні жеңді. Сапасыз өнім жеңіске жетті».
Apple-дің құлдырауы
Джобс қуылғаннан кейін бірнеше жыл бойы Apple үстел үсті баспа жүйесіндегі уақытша үстемдігіне негізделген жоғары пайда маржасымен жайлы өмір сүрді. 1987 жылы өзін данышпан сезінген Джон Скалли қазіргі кезде ұят естілетін бірқатар мәлімдемелер жасады. Джобс Apple-дің «керемет тұтынушылық өнімдер компаниясы болғанын» қалады, деп жазды Скалли. «Бұл ессіз жоспар еді. . . . Apple ешқашан тұтынушылық өнімдер компаниясы болмайды. . . . Біз әлемді өзгерту туралы армандарымызға шындықты икемдей алмаймыз. . . . Жоғары технологияны тұтынушылық өнім ретінде жобалау және сату мүмкін емес».
Джобс бұған қатты шошынды және 1990 жылдардың басында Скалли Apple-дің нарықтағы үлесінің тұрақты төмендеуіне басшылық еткен кезде ашуланып, менсінбейтін болды. «Скалли жемқор адамдар мен жемқор құндылықтарды әкелу арқылы Apple-ді құртты, — деп кейінірек қынжылды Джобс. — Олар керемет өнімдер жасаудан гөрі, негізінен өздері үшін, сондай-ақ Apple үшін ақша табуды ойлады». Ол Скаллидің пайдаға ұмтылуы нарық үлесін алу есебінен жүзеге асты деп есептеді. «Macintosh Microsoft-тан жеңілді, өйткені Скалли өнімді жақсарту және оны қолжетімді етудің орнына, барлық пайданы сығып алуды талап етті». Нәтижесінде пайда ақыры жоғалып кетті.
Microsoft-қа Macintosh-тың графикалық қолданушы интерфейсін қайталау үшін бірнеше жыл қажет болды, бірақ 1990 жылға қарай ол Windows 3.0 нұсқасын шығарды, бұл компанияның жұмыс үстелі нарығындағы үстемдікке жорығын бастады. 1995 жылы шыққан Windows 95 ең табысты операциялық жүйеге айналды, ал Macintosh сатылымы құлдырай бастады. «Microsoft жай ғана басқа адамдардың жасағанын ұрлап алды, — деді кейінірек Джобс. — Apple соған лайық болды. Мен кеткеннен кейін ол жаңа ештеңе ойлап таппады. Mac әрең жақсарды. Ол Microsoft үшін оңай олжа (sitting duck) болды».
Оның Apple-ге деген реніші Стэнфорд бизнес мектебінің клубында студенттің үйінде сөз сөйлеген кезде айқын көрінді. Студент одан Macintosh пернетақтасына қол қоюды сұрады. Джобс егер ол кеткеннен кейін Mac-қа қосылған пернелерді алып тастай алса ғана қол қоятынын айтты. Ол көлігінің кілтін шығарып, бір кездері өзі тыйым салған төрт бағыттауыш курсор пернесін, сондай-ақ F1, F2, F3 . . . функционалдық пернелерінің жоғарғы қатарын қатты тартып шығарып тастады. «Мен әлемді бір пернетақта арқылы өзгертіп жатырмын», — деді ол байсалды түрде. Содан кейін ол бүлінген пернетақтаға қол қойды.
1995 жылғы Рождестволық демалысында Гавайидегі Кона ауылында Джобс өзінің досы, Oracle төрағасы, тоқтаусыз Ларри Эллисонмен жағажайда серуендеп жүрді. Олар Apple-ді басып алу ұсынысын жасау және Джобсты оның басшысы ретінде қайтару туралы талқылады. Эллисон 3 миллиард доллар қаржы таба алатынын айтты: «Мен Apple-ді сатып аламын, сен бас директор болғаның үшін бірден оның 25%-ын аласың және біз оны бұрынғы даңқына қайтара аламыз». Бірақ Джобс бас тартты. «Мен дұшпандық жолмен басып алатын адам емеспін деп шештім, — деп түсіндірді ол. — Егер олар менен қайтып келуімді сұраса, басқаша болар еді».
1996 жылға қарай Apple-дің нарықтағы үлесі 1980 жылдардың соңындағы 16% жоғары көрсеткіштен 4%-ға дейін төмендеді. 1993 жылы Скаллидің орнына бас директор болған Apple-дің еуропалық операцияларының неміс текті басшысы Майкл Шпиндлер компанияны Sun, IBM және Hewlett-Packard-қа сатуға тырысты. Бұл сәтсіз аяқталды және ол 1996 жылдың ақпанында қызметінен босатылып, орнына National Semiconductor компаниясының бас директоры болған зерттеуші инженер Гил Амелио келді. Оның бірінші жылында компания 1 миллиард доллар жоғалтты, ал 1991 жылы 70 доллар болған акция бағасы 14 долларға дейін түсті, ал технологиялық көпіршік басқа акцияларды шырқау биікке көтеріп жатқан кез еді.
Амелио Джобстың жанкүйері емес еді. Олардың алғашқы кездесуі 1994 жылы, Амелио Apple басқармасына сайланғаннан кейін болған. Джобс оған қоңырау шалып: «Мен сізге барып жолыққым келеді», — деп хабарлады. Амелио оны National Semiconductor-дағы кеңсесіне шақырды және кейінірек Джобстың келгенін кеңсесінің шыны қабырғасы арқылы бақылағанын еске алды. Ол «агрессивті және епті боксшыға немесе олжасына секіруге дайын талғампаз жыртқыш мысыққа ұқсайтын». Бірнеше минуттық сыпайылықтан кейін — бұл Джобс әдеттегіден әлдеқайда көп уақыт бөлген сыпайылық еді — ол келу себебін бірден жариялады. Ол Амелионың оған Apple-ге бас директор ретінде қайта оралуға көмектесуін қалады. «Apple әскерін жинай алатын бір ғана адам бар, — деді Джобс, — компанияны түзете алатын бір ғана адам бар». Macintosh дәуірі өтті, деп дәлелдеді Джобс, енді Apple үшін дәл сондай инновациялық жаңа нәрсе жасайтын уақыт келді.
«Егер Mac өлсе, оны не алмастырады?» — деп сұрады Амелио. Джобстың жауабы оны таң қалдырмады. «Стивте нақты жауап жоқ сияқты көрінді, — деді кейінірек Амелио. — Ол жаттанды сөздер жиынтығын айтқандай болды». Амелио Джобстың «шындықты бұрмалау өрісіне» куә болып тұрғанын сезді және оған иммунитеті бар екенін мақтан тұтты. Ол Джобсты кеңсесінен рәсімсіз шығарып салды.
1996 жылдың жазында Амелио оның күрделі проблемасы бар екенін түсінді. Apple үмітін Copland деп аталатын жаңа операциялық жүйені құруға артқан еді, бірақ Амелио бас директор болғаннан кейін көп ұзамай оның Apple-дің жақсырақ желілік және жадты қорғау қажеттіліктерін шешпейтін, сондай-ақ жоспарланғандай 1997 жылы жөнелтуге дайын болмайтын ісіп кеткен «бу» (vaporware) екенін анықтады. Ол көпшілік алдында тез арада балама табатынына уәде берді. Оның проблемасы — ондай баламаның жоқтығында еді.
Сондықтан Apple-ге тұрақты операциялық жүйені, жақсырақ UNIX-ке ұқсас және объектіге бағытталған қолданбалы қабаты бар жүйені жасай алатын серіктес қажет болды. Әрине, мұндай бағдарламалық жасақтаманы ұсына алатын бір компания бар еді — NeXT — бірақ Apple-дің оған назар аударуы үшін біраз уақыт қажет болды.
Apple алдымен Жан-Луи Гассе бастаған Be деп аталатын компанияға назар аударды. Гассе Be-ні Apple-ге сату туралы келіссөздер жүргізе бастады, бірақ 1996 жылдың тамызында Гавайиде Амелиомен кездесуде ол өз мүмкіндігін асыра бағалап жіберді. Ол елу адамдық командасын Apple-ге әкелгісі келетінін айтты және компанияның 15%-ын сұрады, бұл шамамен 500 миллион долларға тең еді. Амелио таң қалды. Apple Be-ні шамамен 50 миллион долларға бағалаған болатын. Бірнеше ұсыныс пен қарсы ұсыныстан кейін Гассе кем дегенде 275 миллион доллар талап етуден бас тартпады. Ол Apple-де басқа балама жоқ деп ойлады. Амелиоға Гассенің: «Мен оларды "жұмыртқасынан" ұстап алдым және ауырғанша қысамын», — деген сөзі жетті. Бұл Амелиоға ұнамады.
Apple-дің бас технологиялық директоры Эллен Хэнкок Sun компаниясының UNIX негізіндегі Solaris операциялық жүйесін пайдалануды жақтады, дегенмен оның әлі ыңғайлы қолданушы интерфейсі жоқ еді. Амелио, қызық болғанда, Microsoft-тың Windows NT жүйесін пайдалануды құптай бастады, ол оның сыртқы түрін Mac сияқты етіп өзгертіп, сонымен бірге Windows қолданушыларына қолжетімді бағдарламалық жасақтаманың кең ауқымымен үйлесімді етуге болады деп есептеді. Келісім жасауға құлшынған Билл Гейтс Амелиоға жеке өзі қоңырау шала бастады.
Әрине, тағы бір нұсқа бар еді. Екі жыл бұрын Macworld журналының шолушысы (және Apple-дің бұрынғы бағдарламалық жасақтама евангелисі) Гай Кавасаки Apple NeXT-ті сатып алып, Джобсты бас директор етіп тағайындағаны туралы әзіл пресс-релиз жариялаған болатын. Әзілде Майк Марккула Джобстан: «Сен өміріңнің қалған бөлігін қантпен қапталған UNIX сатумен өткізгің келе ме, әлде әлемді өзгерткің келе ме?» — деп сұрайды. Джобс: «Мен қазір әке болғандықтан, маған тұрақты табыс көзі қажет болды», — деп жауап береді. Релизде «оның NeXT-тегі тәжірибесіне байланысты, ол... әкеледі деп күтілуде» делінген.
Apple-ге жаңа кішіпейілділік сезімін қайтарады». Сондай-ақ онда Билл Гейтстің енді Microsoft көшіріп алатын Джобстың жаңа инновациялары көбірек болады деген сөзі келтірілген. Баспасөз хабарламасындағының бәрі, әрине, әзіл ретінде жазылған еді. Бірақ шындықтың сатирамен қабысатын оғаш әдеті бар.
Купертиноға қарай бет түзеу
«Стивке қоңырау шалып, осы мәселе бойынша сөйлесе алатындай оны жақсы танитын біреу бар ма?» — деп сұрады Амелио қызметкерлерінен. Екі жыл бұрын Джобспен кездесуі сәтсіз аяқталғандықтан, Амелио оған өзі қоңырау шалғысы келмеді. Бірақ, сөйтсе, оған мұқтаждық та жоқ екен. Apple компаниясына NeXT тарапынан хабарламалар келіп түсе бастаған еді. NeXT-тің орта буын маркетологы Гаррет Райс Джобспен кеңеспестен, жай ғана телефон тұтқасын көтеріп, Эллен Хэнкокқа хабарласып, олардың бағдарламалық жасақтамасын қарап көргісі келе ме, жоқ па, соны сұраған болатын. Хэнкок онымен кездесуге біреуді жіберді.
1996 жылғы Алғыс айту күніне қарай екі компания орта деңгейдегі келіссөздерді бастап кетті, ал Джобс Амелиоға тікелей қоңырау шалды. «Мен қазір Жапонияға бара жатырмын, бірақ бір аптадан соң ораламын және келген бойда сізбен кездескім келеді», — деді ол. «Біз кездескенше ешқандай шешім қабылдамаңыз».
Амелио Джобспен бұрынғы тәжірибесіне қарамастан, одан хабар алғанына қатты қуанды және онымен жұмыс істеу мүмкіндігіне елітіп қалды. «Мен үшін Стивпен телефон арқылы сөйлесу керемет винтажды шараптың хош иісін жұтқанмен бірдей болды», — деп еске алды ол. Ол екеуі кездеспейінше Be компаниясымен немесе басқа ешкіммен келісім жасамайтынына сендірді.
Джобс үшін Be компаниясымен бәсекелестік кәсіби ғана емес, жеке сипатқа да ие еді. NeXT сәтсіздікке ұшырап жатқан болатын, ал Apple тарапынан сатып алыну мүмкіндігі — өте тартымды құтқару шеңбері еді. Оның үстіне, Джобс өкпелегіш болатын, кейде бұл сезім өте күшті еді, ал Гассе (Gassée), Джобс NeXT-те жүргенде жарасып кеткендей көрінгеніне қарамастан, оның «қара тізімінің» басында тұрды. «Гассе — менің өмірімдегі нағыз сұмдық адамдардың бірі», — деп кейін Джобс әділетсіз түрде айтып жүрді. «Ол 1985 жылы маған арқамнан пышақ сұқты». Скаллидің, оған тиесілісін айту керек, Джобстың кеудесінен пышақ сұғарлықтай джентльмендігі бар еді.
1996 жылы 2 желтоқсанда Стив Джобс он бір жыл бұрын қуылғаннан бері алғаш рет Apple-дің Купертинодағы кампусына қадам басты.
Атқарушы конференц-залында ол Амелио және Хэнкокпен кездесіп, NeXT-ті таныстырды. Ол тағы да тақтаға жазып, сызып, компьютерлік жүйелердің төрт толқыны туралы дәрісін оқыды, оның айтуынша, бұл толқындар NeXT-тің іске қосылуымен шарықтау шегіне жеткен еді. Ол өзі құрметтемейтін екі адаммен сөйлесіп тұрғанына қарамастан, барынша тартымды болуға тырысты. Ол әсіресе кішіпейілділік танытуда ептілік көрсетті.
«Бұл мүлдем ақылға қонымсыз идея шығар», — деді ол, бірақ егер оларға ұнаса: «Мен сіздер қалаған кез келген келісімді жасаймын — бағдарламалық жасақтаманы лицензиялау, компанияны сату, не болса да». Шын мәнінде, ол бәрін сатуға құштар еді және сол тәсілді алға тартты. «Мұқият қарасаңыздар, сіздерге менің бағдарламалық жасақтамамнан да көбірек нәрсе керек екенін түсінесіздер», — деді ол оларға. «Сіздер бүкіл компанияны сатып алып, барлық адамдарды алғыларыңыз келеді».
Бірнеше аптадан кейін Джобс отбасымен бірге Рождестволық демалысқа Гавайиге барды. Ларри Эллисон да сол жерде болды, ол өткен жылы да сонда болған еді. «Білесің бе, Ларри, мен Apple-ге қайта оралып, оны сен сатып алмай-ақ бақылауыма алудың жолын таптым деп ойлаймын», — деді Джобс жағалауда серуендеп жүріп. Эллисон былай деп еске алды: «Ол өз стратегиясын түсіндірді, яғни Apple-ге NeXT-ті сатып алғызу, содан кейін басқарма құрамына кіріп, бас директор (CEO) болуға бір қадам жақындау».
Эллисон Джобс маңызды бір тұсты жіберіп алды деп ойлады. «Бірақ Стив, мен бір нәрсені түсінбей тұрмын», — деді ол. «Егер біз компанияны сатып алмасақ, қалай ақша табамыз?» Бұл олардың қалауларының қаншалықты әртүрлі екенін еске салды. Джобс қолын Эллисонның сол иығына қойып, мұрындары түйістірердей жақын тартып: «Ларри, міне, сондықтан менің сенің досың болғаным өте маңызды. Саған бұдан артық ақшаның керегі жоқ», — деді.
Эллисон өзінің жауабы жыламсырағандай шыққанын еске алды: «Жарайды, маған ақша керек емес шығар, бірақ неге Fidelity-дегі қандай да бір қор менеджері ақша алуы керек? Неге оны басқа біреу алуы керек? Неге біз емес?»
«Менің ойымша, егер мен Apple-ге қайтып барсам және Apple-дің ешқандай үлесіне ие болмасам, сен де ие болмасаң, менде моральдық биіктік болады», — деп жауап берді Джобс.
«Стив, бұл моральдық биіктік — өте қымбат жылжымайтын мүлік», — деді Эллисон. «Қарашы, Стив, сен менің ең жақын досымсың, ал Apple — сенің компанияң. Мен сен не қаласаң, соны істеймін». Джобс кейінірек сол кезде Apple-ді басып алуды жоспарламағанын айтса да, Эллисон мұны сөзсіз деп санады. «Амелиомен жарты сағаттан артық уақыт өткізген кез келген адам оның өзін-өзі құртудан басқа ештеңе істей алмайтынын түсінетін еді», — деді ол кейінірек.
NeXT пен Be арасындағы үлкен «сайыс» (bakeoff) 10 желтоқсанда Пало-Альтодағы Garden Court қонақүйінде Амелио, Хэнкок және Apple-дің басқа алты басшысының алдында өтті. NeXT бірінші болып шықты, Эви Теванян бағдарламалық жасақтаманы көрсетті, ал Джобс өзінің гипноздық сату шеберлігін паш етті. Олар бағдарламалық жасақтаманың экранда бір уақытта төрт бейнеклипті қалай ойната алатынын, мультимедиа жасай алатынын және Интернетке қосыла алатынын көрсетті.
«Стивтің NeXT операциялық жүйесі туралы сату сөзі таңқаларлық болды», — деді Амелио. «Ол оның артықшылықтары мен күшті жақтарын Оливье Макбет рөлінде ойнағандай сипаттады».
Гассе одан кейін кірді, бірақ ол келісімді қалтасына салып қойғандай әрекет етті. Ол ешқандай жаңа презентация ұсынбады. Ол жай ғана Apple командасы Be OS мүмкіндіктерін білетінін айтып, қосымша сұрақтары бар-жоғын сұрады. Бұл қысқа сессия болды. Гассе сөйлеп жатқанда, Джобс пен Теванян Пало-Альто көшелерінде серуендеп жүрді. Біраз уақыттан кейін олар кездесуде болған Apple басшыларының біріне жолығып қалды. «Сіздер жеңесіздер», — деді ол оларға.
Теванян кейінірек бұл таңқаларлық емес екенін айтты: «Бізде жақсырақ технология болды, бізде толық шешім болды және бізде Стив болды».
Амелио Джобсты қайтару екі ұшты семсер болатынын білді, бірақ Гассені қайтару да сондай еді. Ескі күндерден қалған Macintosh ардагерлерінің бірі Ларри Теслер Амелиоға NeXT-ті таңдауды ұсынды, бірақ: «Қай компанияны таңдасаңыз да, сіз жұмысыңызды тартып алатын адамды — Стивті немесе Жан-Луиді аласыз», — деп қосты.
Амелио Джобсты таңдады. Ол Джобсқа қоңырау шалып, Apple басқармасына NeXT-ті сатып алу туралы келіссөздер жүргізуге рұқсат сұрайтынын айтты. Ол кездесуге қатысқысы келе ме? Джобс келісті. Ол кіргенде, Майк Марккуланы көрген сәтте эмоционалды жағдай орын алды. Бір кездері оның тәлімгері және әкесіндей болған Марккула 1985 жылы Скалли жағына шыққаннан бері олар сөйлеспеген еді. Джобс жанына барып, оның қолын алды.
Джобс Амелионы достық жағдайда келіссөз жүргізу үшін Пало-Альтодағы үйіне шақырды. Амелио өзінің классикалық 1973 жылғы Mercedes көлігімен келгенде, Джобс таңғалды; оған көлік ұнады. Ақыры жөндеуден өткен асүйде Джобс шайға су қойды, содан кейін олар ашық ошақты пицца пешінің алдындағы ағаш үстелге отырды. Келіссөздердің қаржылық бөлігі бірқалыпты өтті; Джобс Гассенің артық сұрау қателігін қайталамауға тырысты. Ол Apple NeXT-тің әр акциясына 12 доллар төлеуді ұсынды. Бұл шамамен 500 миллион долларды құрайтын еді. Амелио мұның тым қымбат екенін айтты. Ол бір акцияға 10 доллар немесе 400 миллион доллардан сәл астам қарсы ұсыныс жасады. Be-ден айырмашылығы, NeXT-те нақты өнім, шынайы кірістер және керемет команда болды, бірақ Джобс бұл қарсы ұсынысқа бәрібір жағымды таңданыс білдірді. Ол бірден қабылдады.
Бір келіспеушілік Джобстың төлемді қолма-қол ақшамен алғысы келуінде болды. Амелио оның «ортақ мүддесі болуы» керектігін және төлемді кем дегенде бір жыл ұстауға келісетін акциялармен алуын талап етті. Джобс қарсыласты. Ақырында олар ымыраға келді: Джобс 120 миллион долларды қолма-қол ақшамен және 37 миллион долларды акциялармен алатын болды және ол акцияларды кем дегенде алты ай ұстауға уәде берді.
Әдеттегідей, Джобс әңгімелерінің бір бөлігін серуендеу кезінде өткізгісі келді. Олар Пало-Альтоны аралап жүргенде, ол Apple басқармасына кіру туралы ұсыныс жасады. Амелио мұны тым тез жасауға тарих тым ауыр екенін айтып, тайқып кетуге тырысты. «Гил, бұл жаныма қатты батады», — деді Джобс. «Бұл менің компаниям еді. Скаллимен болған сол сұмдық күннен бері мен шеттетілдім». Амелио түсінетінін айтты, бірақ басқарманың не қалайтынына сенімді емес еді. Ол Джобспен келіссөздерді бастағалы жатқанда, «логиканы сержант ретінде басшылыққа алуды» және «харизмадан аулақ болуды» ойына түйген болатын. Бірақ серуен кезінде ол да басқалар сияқты Джобстың күш өрісіне түсіп қалды. «Мен Стивтің энергиясы мен ынтасына арбалып қалдым», — деп еске алды ол.
Ұзын кварталдарды бірнеше рет айналып өткеннен кейін, олар үйге Лорен мен балалар келіп жатқанда оралды. Олардың бәрі жеңіл өткен келіссөздерді атап өтті, содан кейін Амелио Mercedes-імен кетіп қалды. «Ол мені өмір бойғы досындай сезіндірді», — деп еске алды Амелио. Джобстың шынымен де солай істейтін қасиеті бар еді. Кейінірек, Джобс оны қуып шығуды ұйымдастырғаннан кейін, Амелио сол күнгі Джобстың достық пейіліне қарап, мұңайып: «Мен ауыр түрде түсінгенімдей, бұл өте күрделі тұлғаның бір қыры ғана екен», — деп атап өтті.
Гассеге Apple компаниясы NeXT-ті сатып алып жатқанын хабарлағаннан кейін, Амелионың алдында одан да ыңғайсыз тапсырма тұрды: Билл Гейтске айту. «Ол ашудан жарыла жаздады», — деп еске алды Амелио. Гейтс Джобстың бұл төңкерісті жүзеге асырғанын күлкілі, бірақ таңқаларлық емес деп тапты. «Сен шынымен Стив Джобста бірдеңе бар деп ойлайсың ба?» — деп сұрады Гейтс Амелиодан. «Мен оның технологиясын білемін, ол жылытылған UNIX-тен басқа ештеңе емес және сендер оны ешқашан өз машиналарыңда жұмыс істете алмайсыңдар». Гейтстің де Джобс сияқты өзін-өзі қыздырып алатын әдеті бар еді, ол дәл қазір солай етті: «Стивтің технология туралы ештеңе білмейтінін түсінбейсің бе? Ол жай ғана супер сатушы. Сенің осындай ақымақ шешім қабылдағаныңа сене алар емеспін... Ол инженерия туралы ештеңе білмейді және оның айтқандары мен ойлағандарының 99%-ы қате. Сен ол қоқысты не үшін сатып алып жатырсың?»
Жылдар өткен соң, мен бұл мәселені оның есіне салғанымда, Гейтс соншалықты ренжігенін еске алмады. Оның айтуынша, NeXT-ті сатып алу Apple-ге шынымен жаңа операциялық жүйе берген жоқ. «Амелио NeXT үшін көп төледі және шынын айтайық, NeXT операциялық жүйесі ешқашан шынайы қолданылмады». Оның орнына, бұл сатып алу Эви Теванянды алып келді, ол қолданыстағы Apple операциялық жүйесін дамытуға көмектесіп, ақырында оған NeXT технологиясының ядросын енгізді. Гейтс бұл келісімнің Джобсты билікке қайтаруға жазылғанын білді. «Бірақ бұл тағдырдың тәлкегі еді», — деді ол. «Олар ақырында көпшілік болжай алмаған, керемет бас директор (CEO) болатын жігітті сатып алды, өйткені оның бұл салада тәжірибесі аз еді, бірақ ол керемет дизайн талғамы мен инженерлік талғамы бар данышпан жігіт болатын. Ол уақытша бас директор болып тағайындалу үшін өзінің ессіздігін жеткілікті деңгейде баса білді».
Эллисон мен Гейтстің сенгеніне қарамастан, Джобста Амелио сонда болған кезде Apple-дегі белсенді рөлге қайта оралу-оралмау туралы терең қарама-қайшылықты сезімдер болды. NeXT-ті сатып алу туралы хабарландыруға бірнеше күн қалғанда, Амелио Джобстан Apple-ге толық уақытқа қосылуды және операциялық жүйені дамытуды қолға алуды сұрады. Алайда Джобс Амелионың өтінішінен жалтара берді.
Ақырында, үлкен хабарландыру жасалуы тиіс күні Амелио Джобсты шақырды. Оған жауап керек еді. «Стив, сен жай ғана ақшаңды алып кеткің келе ме?» — деп сұрады Амелио. «Егер қалауың сол болса, жарайды». Джобс жауап бермеді; ол жай ғана тесіле қарап тұрды. «Штатта болғың келе ме? Кеңесші ше?» Джобс тағы да үнсіз қалды. Амелио сыртқа шығып, Джобстың заңгері Ларри Сонсиниді ұстап алып, Джобс не қалайды деп ойлайтынын сұрады. «Білмеймін», — деді Сонсини. Содан соң Амелио Джобспен бірге жабық есік артына қайта оралып, тағы бір рет байқап көрді. «Стив, ойыңда не бар? Не сезініп тұрсың? Өтінемін, маған қазір шешім қабылдау керек».
«Мен кеше түнде мүлдем ұйықтамадым», — деп жауап берді Джобс. «Неге? Қандай мәселе бар?» «Мен атқарылуы тиіс барлық істер туралы және біз жасап жатқан келісім туралы ойладым, бәрі бір-біріне қосылып кетті. Мен қазір қатты шаршадым және анық ойлай алмай тұрмын. Маған енді артық сұрақ қойылғанын қаламаймын».
Амелио мұның мүмкін еместігін айтты. Ол бірдеңе айтуы керек еді. Ақыры Джобс: «Қарашы, егер оларға бірдеңе айту керек болса, жай ғана төрағаның кеңесшісі деп айт», — деді. Амелио солай істеді.
Хабарландыру сол кеште — 1996 жылғы 20 желтоқсанда — Apple штаб-пәтеріндегі 250 қуанған қызметкердің алдында жасалды. Амелио Джобстың өтінішін орындап, оның жаңа рөлін жай ғана толық емес уақыттағы кеңесші ретінде сипаттады. Сахнаның қапталынан шығудың орнына, Джобс аудиторияның артқы жағынан кіріп, қатарлардың арасымен асықпай жүріп өтті. Амелио жиналғандарға Джобстың бірдеңе айтуға тым шаршағанын ескерткен еді, бірақ ол кезде Джобс қошеметтен қуат алып үлгерген болатын. «Мен қатты толқып тұрмын», — деді Джобс. «Мен ескі әріптестерімді қайта көруді асыға күтемін».
Financial Times газетінен Луиза Кихоу кейін сахнаға көтеріліп, Джобстан айыптаушы сарынмен Apple-ді ақыры өз қолына алғалы жатыр ма деп сұрады. «О, жоқ, Луиза», — деді ол. «Қазір менің өмірімде басқа да көптеген нәрселер болып жатыр. Менің отбасым бар. Мен Pixar-да жұмыс істеймін. Менің уақытым шектеулі, бірақ кейбір идеялармен бөлісе аламын деп үміттенемін».
Келесі күні Джобс Pixar-ға барды. Ол бұл жерге барған сайын ғашық бола түскен еді және ол ондағы ұжымға әлі де президент болып қалатынын және жұмысқа терең араласатынын білдіргісі келді. Бірақ Pixar адамдары оның Apple-ге толық емес уақытқа қайта оралғанына қуанышты болды; Джобстың назарының сәл азайғаны жақсы нәрсе болар еді. Ол үлкен келіссөздер кезінде пайдалы болды, бірақ қолында тым көп уақыт болғанда қауіпті болуы мүмкін еді.
Ол сол күні Pixar-ға келгенде, Лассетердің кабинетіне барып, Apple-де жай ғана кеңесші болудың өзі оның көп уақытын алатынын түсіндірді. Ол Лассетердің батасын алғысы келетінін айтты. «Мен бұл жағдайдың отбасымнан және Pixar-дағы екінші отбасымнан жырақта өткізетін уақытқа қалай әсер ететінін ойлай беремін», — деді Джобс. «Бірақ мұны істегім келетін жалғыз себеп — Apple бар болса, әлем жақсырақ болады».
Лассетер жымиды. «Мен батамды беремін», — деді ол.
ЖИЫРМА ТӨРТІНШІ ТАРАУ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ
Жеңілген енді жеңіске жетеді Амелио Вознякқа қоңырау шалып жатқанда Джобстың кідіруі, 1997 жыл
Сахна сыртында қалықтау
«Отыз немесе қырық жастағы суретшінің шынымен таңғажайып үлес қоса алуы сирек кездеседі», — деп мәлімдеген еді Джобс отызға толар шағында.
Бұл сөз 1985 жылы Apple-ден қуылуымен басталған онжылдықта, яғни отызыншы жылдарындағы Джобсқа қатысты шындық еді. Бірақ 1995 жылы қырыққа толғаннан кейін ол гүлдене түсті. Сол жылы «Ойыншықтар хикаясы» (Toy Story) жарыққа шықты, ал келесі жылы Apple-дің NeXT-ті сатып алуы оған өзі негізін қалаған компанияға қайта кіруге мүмкіндік берді. Apple-ге қайта оралу арқылы Джобс қырықтан асқан адамдардың да ұлы инноватор бола алатынын дәлелдеді. Жиырма жасында дербес компьютерлерді өзгерткен ол, енді музыкалық плеерлер, дыбыс жазу индустриясының бизнес моделі, ұялы телефондар, қосымшалар, планшеттік компьютерлер, кітаптар және журналистика үшін де солай істеуге көмектеспек еді.
Ол Ларри Эллисонға өзінің қайта оралу стратегиясы NeXT-ті Apple-ге сату, басқармаға тағайындалу және бас директор Гил Амелио сүрінген кезде дайын тұру екенін айтқан болатын. Джобс ақшаға қызықпайтынын айтқанда Эллисон таңғалған шығар, бірақ бұл ішінара шындық еді. Онда Эллисонның көзге ұрып тұратын тұтынушылық қажеттіліктері де, Гейтстің қайырымдылық импульстары да, Forbes тізімінде қаншалықты жоғары көтеріле алатынын көруге деген бәсекелестік құштарлық та жоқ еді.
Оның орнына оның эгосы мен жеке ұмтылыстары адамдарды таңғалдыратын мұра қалдыру арқылы қанағаттануды іздеуге жетеледі. Шын мәнінде, қос мұра: инновациялық өнімдер жасау және ұзақ жасайтын компания құру. Ол Эдвин Лэнд, Билл Хьюлетт және Дэвид Паккард сияқты адамдармен бір пантеонда, тіпті олардан бір саты жоғары тұрғысы келді. Ал мұның бәріне қол жеткізудің ең жақсы жолы — Apple-ге қайта оралып, өз патшалығын қайтарып алу еді.
Алайда билік тостағаны ерніне жақындағанда, ол біртүрлі екіұшты, құлықсыз, бәлкім, назды күйге түсті.
Ол 1997 жылдың қаңтарында Амелиоға уәде еткендей, ресми түрде толық емес уақыттағы кеңесші ретінде Apple-ге қайта оралды. Ол кейбір кадрлық мәселелерде, әсіресе NeXT-тен ауысқан өз адамдарын қорғауда белсенділік таныта бастады. Бірақ басқа жағынан ол ерекше енжар болды. Оны басқармаға шақырмау туралы шешім оның намысына тиді және компанияның операциялық жүйе бөлімін басқару туралы ұсынысты қорлау деп қабылдады. Осылайша Амелио Джобстың бір мезгілде шатырдың ішінде де, сыртында да болатын жағдайын жасады, бұл тыныштыққа кепілдік бермейтін еді. Джобс кейінірек былай деп еске алды:
Гил менің маңайда жүргенімді қаламады. Ал мен оны сайқымазақ деп ойладым. Мен мұны оған компанияны сатпас бұрын білгенмін. Мен енді Macworld сияқты іс-шараларда негізінен шоу үшін ғана шығарыламын деп ойладым. Бұл маған жарайтын еді, өйткені мен Pixar-да жұмыс істеп жүрдім. Мен Пало-Альтоның орталығынан аптасына бірнеше күн жұмыс істейтін кеңсе жалдадым және бір-екі күнге Pixar-ға барып тұрдым. Бұл жақсы өмір еді. Мен баяулап, отбасыммен уақыт өткізе алатынмын.
Джобс шынымен де қаңтардың басында Macworld көрмесіне шығарылды және бұл оның Амелионың ақымақ екендігі туралы пікірін растады. Төрт мыңға жуық адал жанкүйер Амелионың негізгі баяндамасын тыңдау үшін Сан-Францискодағы Marriott қонақүйінің залынан орын алуға таласты. Оны актер Джефф Голдблюм таныстырды. «Мен "Жоғалған әлем: Юра кезеңінің саябағы" (The Lost World: Jurassic Park) фильмінде хаос теориясының сарапшысын ойнаймын», — деді ол. «Бұл маған Apple іс-шарасында сөйлеуге құқық береді деп ойлаймын». Содан кейін ол сөзді Амелиоға берді, ол сахнаға жарқыраған спорттық пиджак және мойнына дейін түймеленген жағасыз жейде киіп шықты. Wall Street Journal тілшісі Джим Карлтонның айтуынша, ол «Вегас комигіне ұқсап тұрды», ал технологиялық жазушы Майкл Мэлоунның сөзімен айтқанда, «дәл сіздің жаңа ажырасқан ағаңыздың алғашқы кездесуге барған түріне ұқсады».
Үлкен мәселе Амелионың демалысқа кетіп, сөз жазушыларымен қатты ұрысып қалуында және дайындықтан бас тартуында болды. Джобс сахна сыртына келгенде, ондағы хаосқа қатты ренжіді және Амелио мінбеде тұрып, байланыссыз және шексіз презентацияны күңкілдеп оқып жатқанда, ол ашудан қайнап тұрды. Амелио телепромптерде шығып тұрған тезистермен таныс емес еді және көп ұзамай презентациясын суырып салма түрде жалғастыруға тырысты. Ол қайта-қайта ойынан жаңылып қала берді. Бір сағаттан астам уақыттан кейін аудиторияның төбе шашы тік тұрды. Бірнеше жағымды үзілістер болды, мысалы, ол жаңа музыкалық бағдарламаны көрсету үшін әнші Питер Габриэльді шығарған кезде. Сондай-ақ ол бірінші қатарда отырған Мұхаммед Әлиді көрсетті; чемпион Паркинсон ауруы туралы веб-сайтты насихаттау үшін сахнаға шығуы керек еді, бірақ Амелио оны ешқашан жоғарыға шақырмады немесе оның неге сол жерде екенін түсіндірмеді.
Амелио екі сағаттан астам уақыт бойы мылжыңдап, ақыры бәрі күтіп отырған адамды сахнаға шақырды. «Сенімділік, стиль және таза магнетизм шашқан Джобс сахнаға шыққанда, ебедейсіз Амелиоға мүлдем қарама-қайшы болды», — деп жазды Карлтон. «Элвистің оралуы да бұдан үлкен сенсация тудырмас еді». Жиналғандар орындарынан атып тұрып, оған бір минуттан астам уақыт бойы ду қол шапалақтады. Елеусіз қалған онжылдық аяқталды. Ақыры Джобс тыныштық сұрап қол бұлғады да, мәселенің тоқ етерін айтты. «Біз ұшқынды қайтаруымыз керек», — деді ол. «Mac он жыл ішінде көп алға жылжыған жоқ. Сондықтан Windows қуып жетті. Сондықтан біз одан да жақсы операциялық жүйені ойлап табуымыз керек».
Джобстың жігерлендіруші сөзі Амелионың қорқынышты өнерін құтқаратын финал болуы мүмкін еді. Өкінішке орай, Амелио сахнаға қайта шығып, тағы бір сағат бойы мылжыңын жалғастырды. Ақыры, шоу басталғаннан кейін үш сағаттан астам уақыт өткен соң, Амелио Джобсты сахнаға қайта шақырып, содан кейін тосынсый ретінде Стив Вознякты да шақырып, кешті аяқтады. Тағы да у-шу болды. Бірақ Джобс қатты ашулы еді. Ол қолдарын көтеріп, салтанатты трио көрінісін жасаудан қашты. Оның орнына ол ақырын сахнадан сырғып кетті. «Ол мен жоспарлаған жабылу сәтін аяусыз құртты», — деп кейін шағымданды Амелио. «Оның өз сезімдері Apple үшін жақсы баспасөзден маңыздырақ болды». Бұл Apple үшін жаңа жылдың жетінші күні ғана еді, бірақ орталықтың ұстап тұра алмайтыны қазірдің өзінде белгілі болды.
Джобс бірден өзі сенетін адамдарды Apple-дің жоғары лауазымдарына қойды. «Мен NeXT-тен келген шынымен жақсы адамдардың сол кезде Apple-де жоғары қызметте отырған біліксіз адамдар тарапынан арқадан пышақталмағанына көз жеткізгім келді», — деп еске алды ол. NeXT-тің орнына Sun компаниясының Solaris жүйесін таңдауды жақтаған Эллен Хэнкок оның «ақымақтар тізімінің» басында тұрды, әсіресе ол жаңа Apple операциялық жүйесінде Solaris ядросын пайдаланғысы келетінін айтқанда. Тілшінің Джобстың бұл шешімді қабылдауда қандай рөл атқаратыны туралы сұрағына ол қысқаша: «Ешқандай», — деп жауап берді. Ол қателесті. Джобстың алғашқы қадамы NeXT-тегі екі досының оның міндеттерін қабылдап алуын қамтамасыз ету болды.
Бағдарламалық жасақтама инженериясын басқару үшін ол досы Эви Теванянды тағайындады. Аппараттық қамтамасыз ету жағын басқаруға ол NeXT-те аппараттық бөлім болған кезде дәл осы жұмысты атқарған Джон Рубинштейнді шақырды. Джобс қоңырау шалғанда Рубинштейн Скай аралында демалып жатқан болатын. «Apple-ге көмек керек», — деді ол. «Бортқа келгің келе ме?» Рубинштейн келісті. Ол Macworld-қа қатысып, Амелионың сахнадағы сәтсіздігін көруге үлгерді. Жағдай ол күткеннен де нашар еді. Ол және Теванян жиналыстарда бір-біріне қарап, жындыханаға түсіп қалғандай күй кешетін, адамдар сандырақ мәлімдемелер жасап жатқанда, Амелио үстелдің басында есеңгіреген күйде отыратын.
Джобс кеңсеге үнемі келіп тұрмады, бірақ Амелиомен жиі телефон арқылы сөйлесетін. Теванян, Рубинштейн және басқа сенімді адамдарының жоғары лауазымдарға тағайындалғанына көз жеткізгеннен кейін, ол назарын кең таралған өнім желісіне аударды. Оның ең жек көретін нәрселерінің бірі — қолжазбаны тану мүмкіндігі бар Newton қолдық дербес цифрлық көмекшісі еді. Бұл әзілдер мен Doonesbury комикстерінде көрсетілгендей жаман емес еді, бірақ Джобс оны жек көрді. Ол экранда жазу үшін стилус немесе қалам қолдану идеясын менсінбеді. «Құдай бізге он стилус берді», — дейтін ол саусақтарын бұлғап. «Тағы біреуін ойлап таппай-ақ қояйық». Сонымен қатар, ол Ньютонды Джон Скаллидің жалғыз ірі инновациясы, оның сүйікті жобасы деп санады. Осының өзі Джобстың көз алдында оның тағдырын шешті.
«Сен Ньютонды құртуың керек», — деді ол бір күні Амелиоға телефон арқылы. Бұл күтпеген ұсыныс болды және Амелио қарсылық білдірді. «Құрту дегенің не?» — деді ол. «Стив, оның қаншалықты қымбатқа түсетінін білесің бе?» «Оны жап, есептен шығар, құтыл», — деді Джобс. «Оның қанша тұратыны маңызды емес. Егер одан құтылсаң, адамдар сені қолдайды». «Мен Ньютонды зерттедім және ол табыс әкеледі», — деп мәлімдеді Амелио. «Мен одан құтылуды қолдамаймын». Алайда мамыр айында ол Ньютон бөлімін бөліп шығару жоспарын жариялады, бұл оның қабірге қарай бір жылдық кідірісті жүрісінің басы еді.
Теванян мен Рубинштейн Джобсты хабардар етіп отыру үшін оның үйіне келіп тұратын және көп ұзамай Кремний алқабының көп бөлігі Джобстың Амелиодан билікті үнсіз тартып алып жатқанын білді. Бұл Макиавеллилік билік ойынынан гөрі, Джобстың өз болмысы еді. Бақылауды қалау оның табиғатына сіңген болатын. Желтоқсандағы хабарландыру кезінде Джобс пен Амелиоға сұрақ қойғанда мұны болжаған Financial Times тілшісі Луиза Кихоу бұл оқиғаны бірінші болып жазды. «Мистер Джобс тақтың артындағы күшке айналды», — деп хабарлады ол ақпанның соңында. «Ол Apple операцияларының қай бөліктерін қысқарту керектігі туралы шешімдерді бағыттап отыр деп айтылуда. Мистер Джобс бұрынғы Apple әріптестерінің бірқатарын компанияға қайта оралуға шақырып, басшылықты қолға алуды жоспарлап отырғанын қатты меңзеген. Мистер Джобстың сырластарының бірінің айтуынша, ол Мистер Амелио мен оның тағайындаған адамдарының Apple-ді жандандыра алмайтынына көзі жеткен және ол "өз компаниясының" аман қалуын қамтамасыз ету үшін оларды ауыстыруға ниетті».
Сол айда Амелио жыл сайынғы акционерлер жиналысына қатысып, 1996 жылдың соңғы тоқсанының нәтижелері неге өткен жылмен салыстырғанда сатылымның 30%-ға төмендегенін көрсеткенін түсіндіруге мәжбүр болды. Акционерлер ашу-ызасын шығару үшін микрофондарға кезекке тұрды. Амелио жиналысты қаншалықты нашар өткізгенін түсінбеді. «Презентация менің ең жақсы берген баяндамаларымның бірі ретінде қабылданды», — деп жазды ол кейінірек. Бірақ DuPont компаниясының бұрынғы бас директоры, қазір Apple басқармасының төрағасы (Марккула төраға орынбасары болып төмендетілген) Эд Вулард шошып кетті. «Бұл — апат», — деп сыбырлады оның әйелі сессия кезінде. Вулард келісті. «Гил өте сәнді киініп келді, бірақ оның түрі мен сөзі ақымақ сияқты болды», — деп еске алды ол. «Ол сұрақтарға жауап бере алмады, не айтып тұрғанын білмеді және ешқандай сенім ұялатпады».
Вулард телефонды алып, өзі ешқашан кездеспеген Джобсқа қоңырау шалды. Сылтау — оны Делавэрге DuPont басшыларына сөйлеуге шақыру еді. Джобс бас тартты, бірақ Вулардтың еске алуынша, «бұл өтініш Гил туралы сөйлесу үшін жасалған айла болатын». Ол телефон әңгімесін сол бағытқа бұрып, Джобстан Амелио туралы пікірі қандай екенін тікелей сұрады. Вулард Джобстың абайлап сөйлегенін, Амелионың дұрыс жұмыста емес екенін айтқанын еске алады. Джобс ашығырақ болғанын еске алды:
Мен ішімнен ойладым: мен оған шындықты айтамын, Гилдің ақымақ екенін айтамын немесе үндемей қалу арқылы өтірік айтамын. Ол Apple басқармасында, мен оған не ойлайтынымды айтуға міндеттімін; екінші жағынан, егер мен оған айтсам, ол Гилге айтады, бұл жағдайда Гил мені ешқашан тыңдамайды және мен Apple-ге әкелген адамдарды құртады. Мұның бәрі менің басымда отыз секундтан аз уақыт ішінде өтті. Ақыры мен бұл адамға шындықты айтуға қарыздармын деп шештім. Мен Apple-ге қатты алаңдадым. Сондықтан мен бәрін жайып салдым. Мен бұл жігіттің мен көрген ең нашар бас директор екенін, егер бас директор болу үшін лицензия керек болса, ол оны ала алмайтынын айттым. Телефонды қойғанда, мен өте ақымақ нәрсе істеген шығармын деп ойладым.
Сол көктемде Ларри Эллисон кеште Амелионы көріп қалып, оны технологиялық журналист Джина Смитпен таныстырды, ол Apple-дің жағдайы қалай деп сұрады. «Білесіз бе, Джина, Apple кеме сияқты», — деп жауап берді Амелио. «Бұл кеме қазынаға толы, бірақ кемеде тесік бар. Ал менің жұмысым — барлығын бір бағытта ескек есуге жұмылдыру». Смит аң-таң болып: «Иә, бірақ тесік ше?» — деп сұрады. Содан бері Эллисон мен Джобс кеме туралы астарлы әңгімені айтып күліп жүрді. «Ларри маған бұл оқиғаны айтып бергенде, біз суши мейрамханасында едік, мен күлкіден орындығымнан құлап түсе жаздадым», — деп еске алды Джобс. «Ол сондай сайқымазақ еді және өзін тым маңызды санайтын. Ол бәрінің оны доктор Амелио деп атауын талап ететін. Бұл әрқашан ескерту белгісі».
Fortune журналының жақсы дереккөздері бар технологиялық тілшісі Брент Шлендер Джобсты танитын және оның ойларымен таныс еді, наурыз айында ол былықты егжей-тегжейлі баяндайтын мақала шығарды. «Apple Computer, Кремний алқабындағы дисфункциялық менеджмент пен сәтсіз техно-армандардың үлгісі, қайтадан дағдарыс режимінде, сатылымның құлдырауымен, шатқаяқтаған технологиялық стратегиямен және қансыраған бренд атауымен баяу қозғалыста күресуде», — деп жазды ол. «Макиавеллилік көзқараспен қарағанда, Джобс Голливудтың тартымдылығына қарамастан — соңғы кездері ол "Ойыншықтар хикаясы" мен басқа да компьютерлік анимациялық фильмдерді шығаратын Pixar-ды басқарып жүр — Apple-ді басып алуды жоспарлап жүрген сияқты».
Эллисон тағы да жаулықпен басып алу және өзінің «ең жақсы досы» Джобсты бас директор етіп тағайындау идеясын көпшілік алдында қозғады. «Стив — Apple-ді құтқара алатын жалғыз адам», — деді ол журналистерге. «Ол бір ауыз сөз айтса болды, мен көмектесуге дайынмын». Баланың қасқыр туралы үшінші рет айқайлағаны сияқты, Эллисонның соңғы басып алу туралы ойлары көп назар аудармады, сондықтан айдың соңында ол San Jose Mercury News тілшісі Дэн Гиллморға Apple-дің бақылау пакетін сатып алу үшін 1 миллиард доллар жинайтын инвесторлар тобын құрып жатқанын айтты. (Компанияның нарықтық құны шамамен 2,3 миллиард доллар еді.) Мақала шыққан күні Apple акциялары қызу саудада 11%-ға көтерілді. Ойынды қыздыра түсу үшін Эллисон savapple@us.oracle.com электрондық поштасын ашып, көпшіліктен осы істі жалғастыру керек пе деген сұраққа дауыс беруді сұрады.
Джобс Эллисонның өзіне-өзі тағайындап алған рөліне біраз қызыға қарады. «Ларри мұны ара-тұра қозғап тұрады», — деді ол тілшіге. «Мен Apple-дегі рөлім кеңесші болу екенін түсіндіруге тырысамын». Алайда Амелио қатты ашуланды. Ол Эллисонды сөгу үшін қоңырау шалды, бірақ Эллисон тұтқаны көтермеді. Сондықтан Амелио Джобсқа қоңырау шалды, оның жауабы екіұшты, бірақ ішінара шынайы болды. «Мен не болып жатқанын шынымен түсінбеймін», — деді ол Амелиоға. «Менің ойымша, мұның бәрі жындылық». Содан кейін ол мүлдем шынайы емес сендіруді қосты: «Сен екеуміздің қарым-қатынасымыз жақсы». Джобс Эллисонның идеясын жоққа шығаратын мәлімдеме жасап, алыпқашпа сөздерді тоқтата алар еді, бірақ Амелионың ашуына тиіп, ол олай істемеді. Ол оқшау қалды, бұл оның мүдделеріне де, табиғатына да сай келетін.
Ол кезде баспасөз Амелиоға қарсы шыққан еді. Business Week «Apple тартылған етке айналды ма?» деген сұрақ қойылған мұқабамен шықты; Red Herring «Гил Амелио, өтінеміз, отставкаға кетіңіз» деген тақырыппен редакциялық мақала жариялады; ал Wired қасиетті жүрек ретінде айқышқа шегеленген, тікенді тәжі бар Apple логотипін және «Дұға етіңдер» деген тақырыпты мұқабасына шығарды. Boston Globe шолушысы Майк Барникл Apple-дің жылдар бойғы дұрыс емес басқаруын сынап: «Адамдарды қорқытпайтын жалғыз компьютерді алып, оны 1997 жылғы Red Sox буллпенінің (қосалқы ойыншылар құрамы) технологиялық баламасына айналдырған бұл ақымақтар қалайша әлі жалақы алып жүр?» — деп жазды.
Джобс пен Амелио ақпан айында келісімшартқа қол қойғанда, Джобс қуаныштан секіріп: «Сен екеуміз мұны атап өту үшін керемет шарап ішуге баруымыз керек!» — деп мәлімдеген еді. Амелио өз жертөлесінен шарап әкелуді ұсынды және әйелдерін шақыруды ұсынды. Күнін белгілеу маусым айына дейін созылды және шиеленістің күшеюіне қарамастан, олар жақсы уақыт өткізе алды. Тамақ пен шарап қонақтар сияқты үйлесімсіз болды; Амелио әрқайсысы шамамен 300 доллар тұратын 1964 жылғы Cheval Blanc және Montrachet шараптарын әкелді; Джобс Редвуд-Ситидегі вегетариандық мейрамхананы таңдады, ондағы тамақ шоты бар болғаны 72 доллар болды. Амелионың әйелі кейін: «Ол сондай сүйкімді, әйелі де сондай», — деп атап өтті.
Джобс адамдарды қалаған кезінде баурап алып, сүйкімді бола алатын және оған бұл ұнайтын. Амелио мен Скалли сияқты адамдар Джобс оларға ілтипат танытқандықтан, ол оларды ұнатады және құрметтейді деп сенуге бейім болды. Бұл әсерді ол кейде мақтауға шөлдегендерге жалған қошемет көрсету арқылы күшейтетін. Бірақ Джобс өзі ұнататын адамдарды қорлай алатыны сияқты, өзі жек көретін адамдарға да оңай сүйкімді бола алатын. Амелио мұны көрмеді, өйткені Скалли сияқты ол да Джобстың сүйіспеншілігіне қатты мұқтаж еді. Шынында да, оның Джобспен жақсы қарым-қатынасқа деген құштарлығын сипаттау үшін қолданған сөздері Скаллидің сөздерімен бірдей дерлік. «Мен бір мәселемен күресіп жатқанда, онымен бірге талқылайтынмын», — деп еске алды Амелио. «Он жағдайдың тоғызында біз келісетінбіз». Қалай болғанда да, ол Джобстың оны шынымен құрметтейтініне өзін сендірді: «Мен Стивтің ақылының мәселелерге қалай қарайтынына таңғалатынмын және біз өзара сенімді қарым-қатынас құрып жатырмыз деген сезімде болдым».
Амелионың көңілі қалуы олардың кешкі асынан бірнеше күн өткен соң орын алды. Келіссөздер кезінде ол Джобстың алған Apple акцияларын кем дегенде алты ай, дұрысы ұзағырақ ұстауын талап еткен болатын. Сол алты ай маусымда аяқталды. 1,5 миллион акция сатылған кезде Амелио Джобсқа қоңырау шалды. «Мен адамдарға сатылған акциялар сенікі емес деп айтып жатырмын», — деді ол. «Есіңде ме, сен екеуміз алдымен бізге хабарламай ешқайсысын сатпайсың деп келіскенбіз».
«Дұрыс», — деп жауап берді Джобс. Амелио бұл жауапты Джобс акцияларын сатпады деп қабылдады және ол солай деп мәлімдеме жасады. Бірақ SEC-тің (Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия) келесі есебі шыққанда, Джобстың шынымен де акцияларды сатқаны белгілі болды. «Қарғыс атқыр, Стив, мен сенен осы акциялар туралы тікелей сұрадым, ал сен өзің екеніңді жоққа шығардың». Джобс Амелиоға Apple-дің қайда бара жатқаны туралы «депрессия ұстамасы» кезінде сатқанын және мұны мойындағысы келмегенін, өйткені «біраз ұялғанын» айтты. Жылдар өткен соң мен одан бұл туралы сұрағанымда, ол жай ғана: «Мен Гилге айтуым керек деп санамадым», — деді.
Неліктен Джобс акцияларды сату туралы Амелионы адастырды? Бір себебі қарапайым: Джобс кейде шындықтан қашатын. Хельмут Сонненфельдт бірде Генри Киссинджер туралы: «Ол өз мүддесі үшін өтірік айтпайды, ол оның табиғатында болғандықтан өтірік айтады», — деген еді. Джобстың табиғатында қажет деп тапқан кезде адастыру немесе құпия ұстау бар болатын. Бірақ ол сондай-ақ кейде біздің көбіміз жұмсартып немесе жасырып қалатын шындықты айтып, өте қатал адалдық танытатын. Екіжүзділік те, шыншылдық та оның қарапайым ережелер оған қолданылмайды деген ницшелік көзқарасының әртүрлі қырлары ғана еді.
Аю қуған шығу (Шекспирдің "Қысқы ертегі" пьесасындағы сахналық нұсқауға сілтеме)
Джобс Ларри Эллисонның басып алу туралы әңгімесін басудан бас тартты және ол акцияларын жасырын сатып, бұл туралы жалған ақпарат берді. Сондықтан Амелио ақыры Джобстың оны көздеп жүргеніне көзі жетті. «Мен оның менің командамда екеніне сенуге тым дайын және тым құштар болғанымды ақыры түсіндім», — деп еске алды Амелио. «Стивтің мені жұмыстан шығаруды ұйымдастыру жоспарлары алға жылжып жатты».
Джобс шынымен де әр мүмкіндікте Амелионы жамандап жүрді. Ол өзін тоқтата алмады. Бірақ басқарманы Амелиоға қарсы қоюда маңыздырақ фактор болды. Бас қаржы директоры Фред Андерсон Эд Вулард пен басқарманы Apple-дің мүшкіл жағдайынан хабардар етуді өзінің фидуциарлық міндеті деп санады. «Фред маған ақшаның азайып бара жатқанын, адамдардың кетіп жатқанын және тағы да негізгі ойыншылардың кетуді ойластырып жүргенін айтқан адам болды», — деді Вулард. «Ол кеменің жақында қайраңға соғылатынын анық айтты, тіпті оның өзі де кетуді ойлап жүрген еді». Бұл Вулардтың Амелионың акционерлер жиналысын бүлдіріп алғанын көргеннен кейінгі уайымын одан сайын күшейтті.
Маусым айында Амелио қатыспаған басқарманың атқарушы сессиясында Вулард қазіргі директорларға өз болжамдарын қалай есептегенін сипаттады. «Егер біз Гилді бас директор ретінде қалдырсақ, банкроттықтан құтылуға тек 10% мүмкіндігіміз бар деп ойлаймын», — деді ол. «Егер біз оны жұмыстан шығарып, Стивті басқаруға келуге көндірсек, бізде аман қалуға 60% мүмкіндік бар. Егер біз Гилді жұмыстан шығарып, Стивті қайтара алмасақ және жаңа бас директор іздеуге тура келсе, онда аман қалуға 40% мүмкіндігіміз бар». Басқарма оған Джобстан қайтып келуін сұрауға өкілеттік берді.
Вулард пен оның әйелі Лондонға ұшты, онда олар Уимблдон теннис матчтарын тамашалауды жоспарлаған еді. Ол күндіз теннистің бір бөлігін көрді, бірақ кештерін Inn on the Park қонақүйіндегі люкс бөлмесінде Америкадағы адамдарға қоңырау шалумен өткізді, ол жақта күндіз болатын. Сапарының соңында оның телефон шоты 2000 долларды құрады.
Алдымен ол Джобсқа қоңырау шалды. Басқарма Амелионы жұмыстан шығарғалы жатыр, деді ол, және Джобстың бас директор ретінде қайтып келуін қалайды. Джобс Амелионы келеке етуде және Apple-ді қайда апару керектігі туралы өз идеяларын алға тартуда агрессивті болған еді. Бірақ кенеттен, тостаған ұсынылғанда, ол бұлтақтай бастады. «Мен көмектесемін», — деп жауап берді ол.
«Бас директор ретінде ме?» — деп сұрады Вулард. Джобс жоқ деді. Вулард оның тым болмаса бас директордың міндетін атқарушы болуын қатты сұрады. Джобс тағы да бас тартты. «Мен кеңесші боламын», — деді ол. «Ақысыз». Ол сондай-ақ басқарма мүшесі болуға келісті — бұл оның аңсаған нәрсесі еді — бірақ басқарма төрағасы болудан бас тартты. «Бұл менің қазір бере алатынымның бәрі», — деді ол. Қауесеттер тарай бастағаннан кейін, ол Pixar қызметкерлеріне оларды тастап кетпейтініне сендіріп, жадынама электрондық поштасын жіберді. «Маған үш апта бұрын Apple директорлар кеңесінен қоңырау шалып, Apple-ге бас директор ретінде қайтып келуімді сұрады», — деп жазды ол. «Мен бас тарттым. Содан кейін олар менен төраға болуды сұрады, мен тағы да бас тарттым. Сондықтан уайымдамаңыздар — ессіз қауесеттер жай ғана қауесет. Менің Pixar-дан кету жоспарым жоқ. Сіздер менен құтыла алмайсыздар».
Неліктен Джобс тізгінді қолға алмады? Неліктен ол екі онжылдық бойы қалағандай көрінген жұмысты алуға құлықсыз болды? Мен одан сұрағанымда, ол былай деді:
Біз жаңа ғана Pixar-ды ашық акционерлік қоғамға айналдырдық және мен онда бас директор болғаныма қуанышты едім. Мен екі ашық компанияның бас директоры қызметін атқарған, тіпті уақытша болса да, ешкімді білмейтінмін және оның заңды екеніне де сенімді емес едім. Мен не істегім келетінін білмедім. Мен отбасыммен көбірек уақыт өткізуден ләззат алып жүрдім. Мен екіұдай күйде болдым. Мен Apple-дің былыққа батқанын білдім, сондықтан мен ойландым: Мен осы жайлы өмір салтымнан бас тартқым келе ме? Pixar акционерлерінің бәрі не ойлайды? Мен өзім құрметтейтін адамдармен сөйлестім. Ақыры мен бір сенбі күні таңғы сегіздер шамасында — тым ерте — Энди Гроувқа қоңырау шалдым. Мен оған жақсы және жаман жақтарын айттым, ал ол ортасында мені тоқтатып: «Стив, маған Apple-дің түкке де керегі жоқ», — деді. Мен таңғалдым. Сол кезде мен Apple-ге бейжай қарамайтынымды түсіндім — мен оны бастадым және оның әлемде болғаны жақсы нәрсе. Сол кезде мен оларға бас директор жалдауға көмектесу үшін уақытша негізде қайтып баруды шештім.
Оның отбасымен көбірек уақыт өткізуден ләззат алып жүрмін деген уәжі сенімсіз еді. Ол бос уақыты болған кездің өзінде «Жыл әкесі» кубогын жеңіп алуға жаратылмаған болатын. Ол балаларына, әсіресе Ридке көңіл бөлуді жақсартып келе жатты, бірақ оның негізгі назары жұмысында болды. Ол екі кіші қызынан жиі алшақ жүрді, Лизамен тағы да араздасып қалды және күйеу ретінде жиі тік мінезді болды.
Сонымен, оның Apple-ді басқарудағы екіұдайлығының нақты себебі не еді? Өзінің қырсықтығы мен бақылауға деген тоймас құштарлығына қарамастан, Джобс бір нәрсеге сенімсіз болған кезде шешім қабылдай алмайтын және тұйық болатын. Ол кемелдікті аңсады және ол кемшілігі бар нәрсеге қалай келісуге болатынын түсінуге әрқашан шебер емес еді. Ол күрделілікпен күресуді немесе ымыраға келуді ұнатпады. Бұл өнімдерде, дизайнда және үй жиһаздарында шындық еді. Бұл жеке міндеттемелерге келгенде де шындық болды. Егер ол іс-әрекет бағытының дұрыс екеніне сенімді болса, оны тоқтату мүмкін емес еді. Бірақ егер оның күмәні болса, ол кейде шегініп, өзіне толық сәйкес келмейтін нәрселер туралы ойламауды жөн көретін. Амелио одан қандай рөл атқарғысы келетінін сұрағанда болғандай, Джобс үнсіз қалып, оны ыңғайсыз ететін жағдайларды елемейтін.
Бұл көзқарас ішінара оның әлемді екілік жүйеде көру бейімділігінен туындады. Адам не батыр, не ақымақ, өнім не ғажап, не қоқыс болатын. Бірақ ол күрделірек, реңкті немесе нәзік нәрселерден тығырыққа тірелуі мүмкін еді: үйлену, дұрыс диван сатып алу, компанияны басқаруға міндеттеме алу. Сонымен қатар, ол сәтсіздікке ұшырағысы келмеді. «Менің ойымша, Стив Apple-ді құтқаруға бола ма, жоқ па, соны бағалағысы келді», — деді Фред Андерсон.
Вулард пен басқарма, Джобс кеңесші ретінде қаншалықты белсенді рөл атқаратыны туралы әлі ашық айтпаса да, Амелионы жұмыстан шығаруды шешті. Амелио әйелімен, балаларымен және немерелерімен пикникке шыққалы жатқанда, Лондондағы Вулардтан қоңырау келді. «Біз сіздің қызметтен кеткеніңізді қалаймыз», — деді Вулард қарапайым ғана. Амелио бұл талқылауға жақсы уақыт емес екенін айтты, бірақ Вулард табандылық таныту керек деп санады. «Біз сізді ауыстыратынымызды жариялағалы жатырмыз».
Амелио қарсыласты. «Есіңізде болсын, Эд, мен басқармаға бұл компанияны аяққа тұрғызу үшін үш жыл қажет болатынын айтқанмын», — деді ол. «Мен тіпті жарты жолға да жеткен жоқпын».
«Басқарма бұдан әрі талқылағысы келмейтін жерге жетті», — деп жауап берді Вулард. Амелио шешім туралы кім білетінін сұрады, ал Вулард оған шындықты айтты: басқарманың қалған мүшелері және Джобс. «Стив — біз бұл туралы сөйлескен адамдардың бірі», — деді Вулард. «Оның пікірінше, сіз өте жақсы жігітсіз, бірақ компьютер индустриясы туралы көп білмейсіз».
«Неліктен сіз Стивті мұндай шешімге араластырасыз?» — деп жауап берді Амелио ашуланып. «Стив тіпті директорлар кеңесінің мүшесі емес, сондықтан ол бұл әңгімеде не істеп жүр?» Бірақ Вулард шегінбеді, ал Амелио әйеліне айтпас бұрын отбасылық пикникті жалғастыру үшін тұтқаны қойды.
Кейде Джобс тік мінезділік пен мұқтаждықтың біртүрлі қоспасын көрсететін. Ол әдетте адамдардың ол туралы не ойлайтынына титтей де мән бермейтін; ол адамдармен байланысты үзіп, олармен қайта сөйлескісі келмейтін. Дегенмен, кейде ол өзін түсіндіруге мәжбүрлікті сезінетін. Сондықтан сол кеште Амелио, өзінің таңданысына орай, Джобстан қоңырау қабылдады. «Гил, мен жай ғана білгеніңді қаладым, мен бүгін Эдпен осы мәселе туралы сөйлестім және мен бұл туралы шынымен өкінемін», — деді ол. «Менің оқиғалардың бұлай өрбуіне ешқандай қатысым жоқ екенін білгеніңді қалаймын, бұл басқарма қабылдаған шешім болды, бірақ олар менен кеңес сұрады». Ол Амелионы «мен кездестірген адамдардың ішіндегі ең жоғары адалдыққа ие» адам ретінде құрметтейтінін айтты және сұралмаған кеңес беруге көшті. «Алты ай демалыс ал», — деді оған Джобс. «Мен Apple-ден қуылғанда, бірден жұмысқа кірісіп кеттім және мен бұған өкіндім». Ол егер Амелио тағы да кеңес алғысы келсе, тыңдаушы болуды ұсынды.
Амелио есеңгіреп қалды, бірақ алғыс сөздерін күңкілдеп айта алды. Ол әйеліне бұрылып, Джобстың айтқанын баяндап берді. «Бір жағынан, маған ол адам әлі де ұнайды, бірақ мен оған сенбеймін», — деді ол әйеліне. «Мен Стивке толығымен алданып қалдым», — деді ол, — «және мен өзімді нағыз ақымақ сезінемін». «Көпшілікке қосыл», — деп жауап берді күйеуі.
Өзі де қазір компанияның бейресми кеңесшісі болған Стив Возняк Джобстың қайтып келе жатқанына қатты қуанды. (Ол тез кешіретін.) «Бұл бізге дәл керек нәрсе еді», — деді ол, — «өйткені Стив туралы не ойласаңыз да, ол сиқырды қалай қайтару керектігін біледі». Джобстың Амелионы жеңуі де оны таңғалдырған жоқ. Ол Wired журналына оқиғадан кейін көп ұзамай айтқандай: «Гил Амелио Стив Джобспен кездесті, ойын бітті».
Сол дүйсенбіде Apple-дің жоғары қызметкерлері аудиторияға шақырылды. Амелио сабырлы және жайбарақат болып кірді. «Сонымен, менің кететін уақытым келгенін хабарлауға өкініштімін», — деді ол. Уақытша бас директор болуға келіскен Фред Андерсон келесі болып сөйледі және ол Джобстан нұсқау алатынын анық айтты. Содан кейін, 4 шілде демалысындағы күресте биліктен айырылғанына тура он екі жыл болғанда, Джобс Apple сахнасына қайта шықты.
Ол мұны көпшілік алдында (немесе тіпті өзіне) мойындағысы келсе де, келмесе де, Джобстың бақылауды қолға алатыны және жай ғана кеңесші болмайтыны бірден белгілі болды. Ол сол күні сахнаға шыққан бойда — шорты, кроссовка және қара водолазка киген — өзінің сүйікті мекемесін жандандыруға кірісті. «Жарайды, маған бұл жерде не дұрыс емес екенін айтыңдар», — деді ол. Біраз күңкілдер болды, бірақ Джобс оларды тоқтатты. «Бұл өнімдер!» — деп жауап берді ол. «Сонымен өнімдерде не дұрыс емес?» Тағы да жауап беруге бірнеше талпыныс болды, ақыры Джобс дұрыс жауапты айту үшін сөзді бөлді. «Өнімдер нашар!» — деп айқайлады ол. «Оларда енді секс жоқ!»
Вулард Джобсты кеңесші ретіндегі рөлі өте белсенді болатынына келісуге көндіре алды. Джобс «жаңа бас директор жалдағанға дейін оларға көмектесіп, Apple-ге қатысуымды 90 күнге дейін арттыруға келістім» деген мәлімдемені мақұлдады. Вулардтың өз мәлімдемесінде қолданған тапқыр тұжырымы Джобстың «команданы басқаратын кеңесші ретінде» қайтып келе жатқаны болды.
Джобс Амелионың үлкен бұрыштық кеңсесінен әдейі бас тартып, атқарушы қабаттағы мәжіліс залының жанынан шағын кеңсе алды. Ол бизнестің барлық аспектілеріне араласты: өнім дизайны, қай жерді қысқарту керек, жеткізушілермен келіссөздер және жарнама агенттігін қарау. Ол Apple-дің үздік қызметкерлерінің кетуін тоқтату керек деп санады және ол үшін олардың акция опциондарын қайта бағалағысы келді. Apple акцияларының бағасы соншалықты төмендеп кеткендіктен, опциондар құнсыз болып қалған еді. Джобс орындау бағасын төмендеткісі келді, сонда олар қайтадан құнды болар еді. Сол кезде бұл заңды түрде рұқсат етілген болатын, бірақ жақсы корпоративтік тәжірибе болып саналмайтын. Apple-ге қайтып келген алғашқы бейсенбісінде Джобс телефон арқылы басқарма жиналысын шақырып, мәселені баяндады. Директорлар қарсылық білдірді. Олар өзгерістің не білдіретінін заңды және қаржылық тұрғыдан зерттеуге уақыт сұрады. «Бұл тез жасалуы керек», — деді Джобс оларға. «Біз жақсы адамдардан айырылып жатырмыз».
Тіпті өтемақы комитетін басқаратын оның жақтасы Эд Вулард та қарсы болды. «DuPont-та біз ешқашан мұндай нәрсе істеген емеспіз», — деді ол. «Сіздер мені мұны түзету үшін әкелдіңіздер, ал адамдар — ең бастысы», — деп дауласты Джобс. Басқарма екі айға созылуы мүмкін зерттеуді ұсынғанда, Джобс жарылды: «Сендер естеріңнен ауыстыңдар ма?!?» Ол ұзақ үнсіздік сақтады, содан кейін жалғастырды. «Жігіттер, егер сендер мұны істегілерің келмесе, мен дүйсенбіде қайтып келмеймін. Өйткені менде бұдан әлдеқайда қиын мыңдаған маңызды шешімдер бар, егер сендер мұндай шешімді қолдай алмасаңдар, мен сәтсіздікке ұшыраймын. Сондықтан егер мұны істей алмасаңдар, мен кеттім, ал сендер кінәні маған арта аласыңдар, "Стив жұмысқа дайын емес еді" деп айта аласыңдар».
Келесі күні басқармамен кеңескеннен кейін Вулард Джобсқа қайта қоңырау шалды. «Біз мұны мақұлдаймыз», — деді ол. «Бірақ кейбір басқарма мүшелеріне бұл ұнамайды. Біз сіз басымызға тапанша тақап тұрғандай сезінеміз». Жоғарғы командаға арналған опциондар (Джобста ешқандай опцион болмады) 13,25 долларға қайта белгіленді, бұл Амелио қуылған күнгі акцияның бағасы еді.
Жеңісті жариялап, басқармаға алғыс айтудың орнына, Джобс өзі құрметтемейтін басқармаға есеп беруге мәжбүр болғанына ашулануын жалғастырды. «Пойызды тоқтатыңдар, бұлай болмайды», — деді ол Вулардқа. «Бұл компания қирап жатыр, менің басқарманы күтуші сияқты бағуға уақытым жоқ. Сондықтан барлығыңыздың отставкаға кетулеріңіз керек. Әйтпесе мен отставкаға кетемін және дүйсенбіде қайтып келмеймін». Қала алатын жалғыз адам, деді ол, Вулард болатын.
Басқарма мүшелерінің көпшілігі шошып кетті. Джобс әлі де толық уақытқа қайтып келуге немесе кеңесшіден артық болуға міндеттеме алудан бас тартып отырған еді, соған қарамастан ол оларды кетуге мәжбүрлеуге құқығы бар деп санады. Алайда ащы шындық сол, оның оларға үстемдік ететін күші бар еді. Олар оның ашуланып кетіп қалуына жол бере алмайтын, сондай-ақ ол кезде Apple басқармасының мүшесі болып қалу перспективасы да онша қызықты емес еді. «Бастан өткергендерінен кейін, көпшілігі босатылғанына қуанышты болды», — деп еске алды Вулард.
Басқарма тағы да көнді. Ол тек бір өтініш жасады: Вулардтан басқа тағы бір директордың қалуына рұқсат ете ме? Бұл сырт көзге жақсы көрінуге көмектесер еді. Джобс келісті. «Олар сұмдық басқарма, қорқынышты басқарма болды», — деді ол кейінірек. «Мен оларға Эд Вулард пен Гарет Чанг деген жігітті қалдыруға келістім, ол нөл болып шықты. Ол қорқынышты емес еді, жай ғана нөл. Вулард болса, керісінше, мен көрген ең жақсы басқарма мүшелерінің бірі болды. Ол ханзада, мен кездестірген ең қолдаушы және дана адамдардың бірі еді».
Отставкаға кету сұралғандардың арасында Майк Марккула да болды. Ол 1976 жылы жас венчурлық капиталист ретінде Джобстың гаражына келіп, жұмыс үстеліндегі жаңа компьютерге ғашық болып, 250 000 долларлық несие желісіне кепілдік беріп, жаңа компанияның үшінші серіктесі және үштен бір бөлігінің иесі болған еді. Кейінгі екі онжылдықта ол басқармадағы бірден-бір тұрақты адам болып, әртүрлі бас директорларды кіргізіп-шығарып отырды. Ол кейде Джобсты қолдады, бірақ онымен қақтығысып та қалды, әсіресе 1985 жылғы текетірестерде Скалли жағына шыққан кезде. Джобс қайтып келгенде, ол кету уақыты келгенін білді.
Джобс әсіресе оған қарсы шыққан адамдарға суық және қатты бола алатын, бірақ ол сондай-ақ алғашқы күндерден бері бірге болған адамдарға сезімтал бола алатын. Возняк, әрине, олар бір-бірінен алыстап кетсе де, сол сүйікті санатқа жататын; Энди Херцфельд және Macintosh командасының басқа да бірнеше мүшесі сондай еді. Соңында Майк Марккула да сондай болды. «Мен оның тарапынан қатты сатқындық көргендей сезіндім, бірақ ол әке сияқты еді және мен оны әрқашан жақсы көрдім», — деп кейін еске алды Джобс. Сондықтан одан Apple басқармасынан кетуді сұрау уақыты келгенде, Джобс мұны жеке өзі жасау үшін Марккуланың Вудсайд төбелеріндегі сарайға ұқсас зәулім үйіне барды. Әдеттегідей, ол серуендеуді сұрады және олар аумақты аралап, пикник үстелі бар қызыл ағаш тоғайына барды. «Ол маған жаңа басқарма қалайтынын айтты, өйткені ол бәрін жаңадан бастағысы келді», — деді Марккула. «Ол мен мұны ауыр қабылдайды деп уайымдады және мен олай етпегенде жеңілдеп қалды».
Олар қалған уақытты Apple болашақта не нәрсеге назар аударуы керектігі туралы сөйлесумен өткізді. Джобстың амбициясы ұзақ жасайтын компания құру еді және ол Марккуладан мұның формуласы қандай екенін сұрады. Марккула ұзақ жасайтын компаниялар өзін-өзі қалай қайта ойлап табуды біледі деп жауап берді. Hewlett-Packard мұны бірнеше рет жасады; ол аспаптар шығаратын компания ретінде басталып, содан кейін калькулятор компаниясы, содан кейін компьютер компаниясы болды. «Apple ДК бизнесінде Microsoft тарапынан шеттетілді», — деді Марккула. «Сен компанияны басқа тұтынушылық өнімдер немесе құрылғылар сияқты басқа нәрсемен айналысу үшін қайта ойлап табуың керек. Сен көбелек сияқты болып, метаморфозаға ұшырауың керек». Джобс көп сөйлемеді, бірақ келісті.
Ескі басқарма шілде айының соңында ауысуды бекіту үшін жиналды. Джобс сияқты тік мінезді емес, сыпайы Вулард Джобс джинсы мен кроссовка киіп келгенде сәл таңғалды және Джобс ардагер басқарма мүшелерін қателіктері үшін сөге бастай ма деп уайымдады. Бірақ Джобс жай ғана жайдары түрде: «Сәлем, бәріңе», — деді. Олар отставкаларды қабылдау, Джобсты басқармаға сайлау және Вулард пен Джобсқа жаңа басқарма мүшелерін табуға өкілеттік беру ісіне кірісті.
Джобстың бірінші шақырғаны, таңқаларлық емес, Ларри Эллисон болды. Ол қосылуға қуанышты болатынын айтты, бірақ жиналыстарға қатысуды жек көретін. Джобс оған жиналыстардың жартысына ғана келсе де жарайтынын айтты. (Біраз уақыттан кейін Эллисон жиналыстардың үштен біріне ғана келетін болды. Джобс оның Business Week мұқабасында шыққан суретін алып, оны шынайы өлшемге дейін үлкейтіп, картон қиындысына жабыстырып, оның орындығына қойып қойды.)
Джобс сондай-ақ 1980-жылдардың басында Apple-де маркетингті басқарған және Скалли мен Джобс қақтығысының ортасында қалған Билл Кэмпбеллді шақырды. Кэмпбелл ақырында Скаллимен бірге қалған еді, бірақ оны жек көріп кеткені соншалық, Джобс оны кешірді. Қазір ол Intuit компаниясының бас директоры және Джобстың серуендес досы еді. «Біз оның үйінің артында отырғанбыз», — деп еске алды Пало-Альтода Джобстан небәрі бес квартал жерде тұратын Кэмпбелл, — «және ол Apple-ге қайтып бара жатқанын және менің басқармада болғанымды қалайтынын айтты. Мен: "Құдай-ау, әрине, мен мұны істеймін", — дедім». Кэмпбелл Колумбияда футбол жаттықтырушысы болған және оның үлкен таланты, Джобстың айтуынша, «В деңгейлі ойыншылардан А деңгейлі өнер көрсетуді талап ету» еді. Apple-де, деді Джобс оған, ол А деңгейлі ойыншылармен жұмыс істейтін болады.
Вулард Chrysler-де, содан кейін IBM-де бас қаржы директоры болған Джерри Йоркты әкелуге көмектесті. Басқалары қарастырылып, кейін Джобс тарапынан қабылданбады, олардың арасында сол кезде Hasbro-ның Playskool бөлімін басқарған және Disney-де стратегиялық жоспарлаушы болған Мег Уитмен де бар еді. (1998 жылы ол eBay-дің бас директоры болды, ал кейінірек Калифорния губернаторлығына сәтсіз үміткер болды.) Жылдар өте Джобс Apple басқармасына қызмет ету үшін кейбір күшті көшбасшыларды, соның ішінде Аль Горды, Google-ден Эрик Шмидтті, Genentech-тен Арт Левинсонды, Gap және J. Crew-ден Микки Дрекслерді және Avon-нан Андреа Юнгты әкелді. Бірақ ол әрқашан олардың адал екеніне, кейде тым адал екеніне көз жеткізетін. Олардың мәртебесіне қарамастан, олар кейде Джобстан сескенетін немесе қорқатын сияқты көрінетін және оны қуантуға тырысатын.
Бірде ол SEC-тің бұрынғы төрағасы Артур Левитті басқарма мүшесі болуға шақырды. 1984 жылы өзінің алғашқы Macintosh компьютерін сатып алған және Apple компьютерлеріне мақтанышпен «тәуелді» болған Левитт қатты қуанды. Ол Купертиноға баруға асық болды, онда Джобспен рөлді талқылады. Бірақ содан кейін Джобс Левиттің корпоративтік басқару туралы сөйлеген сөзін оқыды, онда басқармалар күшті және тәуелсіз рөл атқаруы керек деп айтылған еді, сөйтіп ол шақыруды қайтарып алу үшін телефон соқты. «Артур, менің ойымша, сіз біздің басқармада бақытты болмайсыз және біз сізді шақырмағанымыз дұрыс деп ойлаймын», — деді Джобс оған Левиттің айтуынша. «Шынымды айтсам, сіз көтерген кейбір мәселелер кейбір компаниялар үшін орынды болғанымен, Apple мәдениетіне мүлдем сәйкес келмейді деп ойлаймын». Левитт кейінірек былай деп жазды: «Мен есеңгіреп қалдым... Apple басқармасы бас директордан тәуелсіз әрекет етуге арналмағаны маған айқын болды».
Macworld Бостон, тамыз 1997 жыл
Apple акцияларының опциондарын қайта бағалау туралы қызметкерлерге арналған жадынамаға «Стив және атқарушы команда» деп қол қойылды және көп ұзамай оның компанияның барлық өнімді қарау жиналыстарын жүргізіп жатқаны белгілі болды. Осы және Джобстың қазір Apple-ге терең араласқанының басқа да белгілері шілде айында акциялардың шамамен 13 доллардан 20 долларға дейін көтерілуіне көмектесті. Бұл сондай-ақ 1997 жылғы тамыздағы Бостондағы Macworld көрмесіне жиналған Apple-дің адал жанкүйерлері арасында толқу тудырды. Бес мыңнан астам адам Джобстың негізгі баяндамасын тыңдау үшін Park Plaza қонақүйінің Castle конференц-залына сығылысу үшін бірнеше сағат бұрын келді. Олар қайтып оралған қаһармандарын көруге — және оның оларды қайтадан басқаруға шынымен дайын екенін білуге келді.
Жоғарғы экранда Джобстың 1984 жылғы суреті жарқ еткенде, үлкен қошемет жарылды. «Стив! Стив! Стив!» — деп айқайлай бастады көпшілік, ол әлі таныстырылып жатқан кезде-ақ. Ақыры ол сахнаға шыққанда — қара жилет, жағасыз ақ жейде, джинсы киген және жүзінде тентек күлкісі бар — айқайлар мен жарқылдар кез келген рок-жұлдыздікінен кем түспеді. Алдымен ол ресми түрде қайда жұмыс істейтінін еске салып, толқуды басты. «Мен Стив Джобспын, Pixar-дың төрағасы және бас директорымын», — деп өзін таныстырды ол экранда осы атау жазылған слайдты көрсетіп. Содан кейін ол Apple-дегі рөлін түсіндірді. «Мен, басқа да көптеген адамдар сияқты, Apple-дің қайтадан сауығуына көмектесу үшін бірігіп жатырмыз».
Бірақ Джобс қолындағы басқару құралымен жоғарғы слайдтарды ауыстырып, сахнада әрі-бері жүргенде, оның қазір Apple-де басшылықта екені — және солай қалуы мүмкін екені анық болды. Ол соңғы екі жылда Apple сатылымының неге 30%-ға төмендегені туралы ешқандай жазбасыз, мұқият дайындалған презентация жасады. «Apple-де көптеген керемет адамдар бар, бірақ олар дұрыс емес нәрселерді істеп жатыр, өйткені жоспар қате болды», — деді ол. «Мен жақсы стратегияның соңынан еруге асық адамдарды таптым, бірақ ондай стратегия болмады». Жиналғандар тағы да айқайлап, ысқырып, қошемет көрсетті.
Ол сөйлеген сайын оның құштарлығы арта түсті және ол Apple-дің не істейтіні туралы айтқанда «олар» емес, «біз» және «мен» деп айта бастады. «Менің ойымша, Apple компьютерін сатып алу үшін әлі де өзгеше ойлау керек», — деді ол. «Оларды сатып алатын адамдар өзгеше ойлайды (think different). Олар — осы әлемдегі шығармашылық рухтар және олар әлемді өзгертуге ұмтылады. Біз сондай адамдар үшін құралдар жасаймыз». Ол осы сөйлемдегі «біз» сөзіне екпін түсіргенде, қолдарын біріктіріп, саусақтарымен кеудесін түртті. Содан кейін, өзінің қорытынды сөзінде ол Apple-дің болашағы туралы айтқанда «біз» сөзіне екпін түсіруді жалғастырды. «Біз де өзгеше ойлайтын боламыз және өнімдерімізді басынан бастап сатып алып келе жатқан адамдарға қызмет етеміз. Өйткені көптеген адамдар оларды жынды деп ойлайды, бірақ біз сол жындылықтан данышпандықты көреміз». Ұзаққа созылған ду қол шапалақтау кезінде адамдар бір-біріне таңдана қарады, ал кейбіреулері көздерінен жасты сүртті. Джобс өзінің және Apple-дің «бізі» бір екенін өте анық көрсетті.
Microsoft келісімі
Джобстың 1997 жылғы тамыздағы Macworld-тағы көрінісінің шарықтау шегі — Time және Newsweek журналдарының мұқабасына шыққан бомба хабарландыру болды. Сөзінің соңына қарай ол су ішу үшін кідірді және бәсең дауыспен сөйлей бастады. «Apple экожүйеде өмір сүреді», — деді ол. «Оған басқа серіктестердің көмегі қажет. Деструктивті қарым-қатынастар бұл салада ешкімге көмектеспейді». Драмалық әсер ету үшін ол тағы да кідірді, содан кейін түсіндірді: «Мен бүгін біздің алғашқы жаңа серіктестіктеріміздің бірін, өте маңыздысын жариялағым келеді, ол — Microsoft-пен серіктестік». Адамдар демдерін ішіне тартқанда, экранда Microsoft пен Apple логотиптері бірге пайда болды.
Apple мен Microsoft он жыл бойы авторлық құқық пен патент мәселелері бойынша, әсіресе Microsoft Apple-дің графикалық қолданушы интерфейсінің (GUI) түрі мен сезімін ұрлады ма деген мәселе бойынша соғысып келген еді. Джобс 1985 жылы Apple-ден шығарылып жатқан кезде, Джон Скалли тізе бүгу келісімін жасаған болатын: Microsoft Windows 1.0 үшін Apple GUI-ін лицензиялай алады, ал оның есесіне ол Excel-ді екі жылға дейін Mac үшін эксклюзивті етеді. 1988 жылы Microsoft Windows 2.0-ні шығарғаннан кейін, Apple сотқа берді. Скалли 1985 жылғы келісім Windows 2.0-ге қолданылмайды және Windows-ты одан әрі жетілдіру (мысалы, Билл Аткинсонның терезелерді қабаттастыру әдісін көшіру) құқық бұзушылықты айқынырақ етті деп мәлімдеді. 1997 жылға қарай Apple істі және түрлі апелляцияларды ұтылып қалды, бірақ сот процесінің қалдықтары мен жаңа сотқа беру қаупі сақталып қалды. Сонымен қатар, Президент Клинтонның Әділет министрлігі Microsoft-қа қарсы ауқымды монополияға қарсы іс қозғауға дайындалып жатқан еді. Джобс жетекші прокурор Джоэл Клейнді Пало-Альтоға шақырды. Microsoft-қа қарсы үлкен жаза қолдану туралы уайымдамаңыз, деді Джобс оған кофе ішіп отырып. Оның орнына оларды жай ғана сот процесімен байлап қойыңыз. Бұл Apple-ге Microsoft-ты «айналып өтуге» және бәсекелес өнімдерді ұсынуды бастауға мүмкіндік береді, деп түсіндірді Джобс.
Амелионың тұсында текетірес жарылғыш сипатқа ие болды. Microsoft болашақ Macintosh операциялық жүйелері үшін Word және Excel бағдарламаларын әзірлеуге міндеттеме алудан бас тартты, бұл Apple-ді құртып жіберуі мүмкін еді. Билл Гейтсті қорғай келе айтсақ, ол жай ғана кекшіл болған жоқ. Ешкім, соның ішінде Apple-дің үнемі өзгеріп отыратын басшылығы да жаңа операциялық жүйенің қандай болатынын білмей тұрғанда, оның болашақ Macintosh операциялық жүйесі үшін әзірлеме жасауға міндеттеме алуға құлықсыз болуы түсінікті еді. Apple NeXT-ті сатып алғаннан кейін бірден Амелио мен Джобс Microsoft-қа бару үшін бірге ұшты, бірақ Гейтс олардың қайсысы басшы екенін түсіне алмай қиналды. Бірнеше күннен кейін ол Джобсқа жеке қоңырау шалды. «Эй, бұл неғылған былық, мен қосымшаларымды NeXT операциялық жүйесіне қоюым керек пе?» — деп сұрады Гейтс. Джобс «Гил туралы кекете сөйлеп» жауап берді, деп еске алды Гейтс, және жағдайдың жақында анықталатынын меңзеді.
Көшбасшылық мәселесі Амелионың қуылуымен ішінара шешілгенде, Джобстың алғашқы қоңырауларының бірі Гейтске болды. Джобс былай деп еске алды:
Мен Биллге қоңырау шалып: «Мен бұл істі ретке келтіремін», — дедім. Биллдің Apple-ге деген әрқашан жұмсақ көзқарасы бар еді. Біз оны қолданбалы бағдарламалық жасақтама бизнесіне кіргіздік. Алғашқы Microsoft қосымшалары Mac-қа арналған Excel және Word болды. Сондықтан мен оған қоңырау шалып: «Маған көмек керек», — дедім. Microsoft Apple-дің патенттерін таптап жүрген еді. Мен: «Егер біз соттасуды жалғастыра берсек, бірнеше жылдан кейін біз миллиард долларлық патенттік сотты ұтып алуымыз мүмкін. Сен мұны білесің, мен де білемін. Бірақ егер біз соғысатын болсақ, Apple ол уақытқа дейін өмір сүрмейді. Мен мұны білемін. Сондықтан мұны қазір реттеудің жолын табайық. Маған керегі — Microsoft-тың Mac үшін әзірлеуді жалғастыратыны туралы міндеттемесі және біздің табысымызға мүдделі болуы үшін Microsoft-тың Apple-ге инвестиция салуы», — дедім.
Мен оған Джобстың айтқанын баяндап бергенімде, Гейтс мұның дәл екенін растады. «Бізде Mac нәрселерімен жұмыс істеуді ұнататын адамдар тобы болды және бізге Mac ұнайтын», — деп еске алды Гейтс. Ол Амелиомен алты ай бойы келіссөздер жүргізген еді және ұсыныстар барған сайын ұзарып, күрделене түскен болатын. «Содан кейін Стив келіп: "Эй, бұл келісім тым күрделі. Маған керегі — қарапайым келісім. Мен міндеттеме алғым келеді және инвестиция алғым келеді", — деді. Сөйтіп біз мұны төрт аптаның ішінде құрастырдық».
Гейтс және оның бас қаржы директоры Грег Маффей келісімнің негізін жасау үшін Пало-Альтоға сапар шекті, содан кейін Маффей егжей-тегжейлермен жұмыс істеу үшін келесі жексенбіде жалғыз қайтып келді. Ол Джобстың үйіне келгенде, Джобс тоңазытқыштан екі бөтелке су алып, Маффейді Пало-Альто маңайында серуендеуге алып шықты. Екі ер адам да шорты киген еді, ал Джобс жалаң аяқ жүрді. Олар Баптисттік шіркеудің алдында отырып, Джобс негізгі мәселелерге тоқталды. «Бұлар — біз мән беретін нәрселер», — деді ол. «Mac-қа арналған бағдарламалық жасақтама шығару міндеттемесі және инвестиция».
Келіссөздер тез өткенімен, соңғы детальдар Джобстың Бостондағы Macworld көрмесінде сөйлейтін сөзіне бірнеше сағат қалғанда ғана аяқталды. Ол Park Plaza Castle ғимаратында дайындық жүргізіп жатқанда ұялы телефоны шырылдады. «Сәлем, Билл», — деді ол, оның сөздері ескі залда жаңғырып естілді. Содан кейін ол бұрышқа барып, басқалар естімеуі үшін бәсең дауыспен сөйлесті. Қоңырау бір сағатқа созылды. Ақырында, келісімнің қалған тұстары шешілді. «Билл, осы компанияға қолдау көрсеткенің үшін рақмет», — деді Джобс шолақ шалбармен жүрелеп отырып. «Менің ойымша, бұдан әлем жақсара түседі».
Macworld-тегі негізгі баяндамасы кезінде Джобс Microsoft-пен жасалған келісімнің егжей-тегжейін түсіндірді. Басында адал жанкүйерлер тарапынан күңкілдер мен ысқырықтар естілді. Әсіресе, Джобстың бейбіт келісімнің бір бөлігі ретінде «Apple Internet Explorer-ді Macintosh-тағы негізгі браузер етуге шешім қабылдады» деп жариялауы қатты ашуландырды. Аудитория наразылық білдіріп айқайға басты, ал Джобс тез арада: «Біз таңдау еркіндігіне сенетіндіктен, басқа интернет-браузерлерді де ұсынатын боламыз және қолданушы, әрине, қаласа, әдепкі браузерді өзгерте алады», — деп қосып өтті. Бірен-саран күлкі мен шашыраңқы қол шапалақтау естілді. Аудитория бірте-бірте райынан қайта бастады, әсіресе ол Microsoft-тың Apple-ге 150 миллион доллар инвестиция құйып, дауыс беру құқығы жоқ акцияларды алатынын хабарлағанда.
Бірақ бұл жұмсақ көңіл-күй Джобс сахналық мансабындағы сирек кездесетін визуалды және пиарлық қателіктердің бірін жіберген сәтте бұзылды. «Бүгін менімен бірге спутниктік байланыс арқылы арнайы қонақ бар», — деді ол, сол сәтте Джобс пен аудиторияның төбесінен төніп тұрған үлкен экранда кенеттен Билл Гейтстің жүзі пайда болды. Гейтстің жүзінде мысқылға ұқсас жеңіл күлкі бар еді. Аудитория үрейлене демін ішіне тартты, содан кейін наразылық айқайлары мен ысқырықтар естілді. Бұл көрініс 1984 жылғы «Үлкен аға» (Big Brother) жарнамасының қатыгез жаңғырығы сияқты болғаны сонша, сіз спортшы әйел жүгіріп шығып, балғамен экранды талқандайды деп күткендей (әлде үміттенгендей?) болдыңыз.
Бірақ мұның бәрі шынайы өмірде болып жатты және келекелеуден бейхабар Гейтс Microsoft штаб-пәтерінен спутниктік байланыс арқылы сөйлей бастады. «Менің мансабымдағы ең қызықты жұмыстардың кейбірі Стивпен бірге Macintosh-та істеген жұмыстарым болды», — деді ол өзінің жіңішке, әуезді даусымен. Ол Macintosh үшін жасалып жатқан Microsoft Office-тің жаңа нұсқасын мақтай бастағанда, аудитория тынышталып, жаңа әлемдік тәртіпті баяу қабылдай бастағандай болды. Гейтс Word пен Excel-дің жаңа Mac нұсқалары «Windows платформасында жасағандарымызға қарағанда көп жағынан жетілдірілген» болады дегенде, тіпті біраз қол шапалақтауға ие болды.
Джобс өзінің және аудиторияның төбесінен төніп тұрған Гейтстің бейнесі қателік болғанын түсінді. «Мен оның Бостонға келгенін қаладым», — деді кейінірек Джобс. «Бұл менің сахналау бойынша ең нашар және ақымақ оқиғам болды. Бұл жаман болды, өйткені ол мені кішкентай, Apple-ді кішкентай етіп көрсетті және бәрі Биллдің қолында тұрғандай әсер қалдырды». Гейтс те оқиғаның бейнетаспасын көргенде ыңғайсызданды. «Мен бет-әлпетімнің соншалықты үлкейтіліп көрсетілетінін білмедім», — деді ол.
Джобс аудиторияны экспромт уағызбен тыныштандыруға тырысты. «Егер біз алға жылжып, Apple-дің қайтадан сауыққанын көргіміз келсе, біз мұндағы кейбір нәрселерден бас тартуымыз керек», — деді ол аудиторияға. «Біз Apple жеңуі үшін Microsoft жеңілуі керек деген түсініктен арылуымыз керек... Менің ойымша, егер біз Mac-та Microsoft Office болғанын қаласақ, оны шығаратын компанияға кішкене алғыспен қарағанымыз жөн».
Microsoft туралы хабарландыру, Джобстың компанияға деген құштарлықпен қайта оралуымен бірге, Apple үшін өте қажет серпіліс берді. Күннің соңына қарай оның акциялары 6,56 долларға немесе 33%-ға өсіп, 26,31 долларға жетті, бұл Амелио отставкаға кеткен күнгі бағадан екі есе жоғары еді. Бір күндік секіріс Apple-дің нарықтық капитализациясына 830 миллион доллар қосты. Компания құрдымның шетінен қайтып оралды.
ЖИЫРМА БЕСІНШІ ТАРАУ
ӨЗГЕШЕ ОЙЛА (THINK DIFFERENT)
Джобс iCEO ретінде Пикассоны жұмылдыру Міне, ессіз жандар
Macintosh-ты іске қосу кезіндегі әйгілі «1984» жарнамасын жасаған Chiat/Day компаниясының креативті директоры Ли Клоу 1997 жылдың шілде айының басында Лос-Анджелесте көлік жүргізіп келе жатқанда, оның көлік телефоны шырылдады. Бұл Джобс еді. «Сәлем, Ли, бұл Стив», — деді ол. «Білсеңші не болғанын? Амелио жаңа ғана отставкаға кетті. Мұнда келе аласың ба?»
Apple жаңа агенттікті таңдау үшін байқау өткізіп жатқан болатын және Джобс көргендеріне тәнті болмады. Сондықтан ол Клоу мен оның сол кезде TBWA\Chiat\Day деп аталатын фирмасының осы іс үшін бәсекеге түскенін қалады. «Біз Apple-дің әлі тірі екенін, — деді Джобс, — және оның әлі де ерекше бір нәрсені білдіретінін дәлелдеуіміз керек».
Клоу тапсырыс үшін жарыспайтынын айтты. «Сіз біздің жұмысымызды білесіз», — деді ол. Бірақ Джобс оған жалынды. BBDO және
Arnold Worldwide сияқты ұсыныс жасап жатқан басқалардың бәрінен бас тартып, Джобс айтқандай «ескі достарды» қайтару қиын
болар еді. Клоу көрсете алатын бірдеңе дайындап Купертиноға ұшып баруға келісті.
Arnold Worldwide сияқты ұсыныс жасап жатқан басқалардың бәрінен бас тартып, Джобс айтқандай «ескі достарды» қайтару қиын
болар еді. Клоу көрсете алатын бірдеңе дайындап Купертиноға ұшып баруға келісті.
Жылдар өткен соң сол көріністі еске алғанда, Джобс жылап жіберді.
Бұл менің тамағыма өксік тығылтады, шынымен өксік тығылтады. Лидің Apple-ді қатты жақсы көретіні айқын еді. Міне, жарнама саласындағы ең үздік жігіт. Ол он жыл бойы ешкіммен жарыспаған. Бірақ ол осында келіп, бар жанымен кірісті, өйткені ол Apple-ді біз сияқты жақсы көретін. Ол және оның командасы «Өзгеше ойла» (Think Different) деген тамаша идеяны ойлап тапты. Және бұл басқа агенттіктер көрсеткен кез келген нәрседен он есе жақсы болды. Бұл мені толқытты және Лидің соншалықты мән бергені мен оның «Өзгеше ойла» идеясының қаншалықты керемет болғанын ойласам, әлі күнге дейін жылаймын. Кейде мен тазалықтың — рух пен махаббат тазалығының куәсі боламын және мен әрқашан жылаймын. Бұл жай ғана ішіңе еніп, сені баурап алады. Бұл сондай сәттердің бірі еді. Онда мен ешқашан ұмытпайтын тазалық бар еді. Ол маған идеяны көрсетіп жатқанда мен кабинетімде жыладым және бұл туралы ойласам, әлі де жылаймын.
Джобс пен Клоу Apple әлемдегі ұлы брендтердің бірі, эмоционалдық тартымдылығы бойынша алғашқы бестікке кіретініне келісті, бірақ олар адамдарға оның несімен ерекшеленетінін еске салуы керек еді. Сондықтан олар өнімдер көрсетілетін жарнамалар жиынтығын емес, бренд имиджі науқанын қалады. Ол компьютерлердің не істей алатынын емес, шығармашыл адамдардың компьютермен не істей алатынын дәріптеуге арналған болатын. «Бұл процессор жылдамдығы немесе жады туралы емес еді», — деп еске алды Джобс. «Бұл шығармашылық туралы болды». Бұл тек әлеуетті тұтынушыларға ғана емес, сонымен қатар Apple-дің өз қызметкерлеріне де бағытталған еді: «Біз Apple-де өзіміздің кім екенімізді ұмытып кеттік. Кім екеніңді еске түсірудің бір жолы — өз қаһармандарыңның кім екенін еске түсіру. Бұл науқанның бастауы осы болды».
Клоу мен оның командасы «өзгеше ойлайтын» «ессіздерді» мадақтайтын түрлі тәсілдерді қолданып көрді. Олар Seal-дың «Crazy» әнімен («Біз сәл ессіз болмасақ, аман қалмаймыз») бір бейнеролик жасады, бірақ оған құқық ала алмады. Содан кейін олар Роберт Фросттың «Таңдалмаған жол» (The Road Not Taken) өлеңін оқыған жазбасын және Робин Уильямстың «Өлі ақындар қоғамы» (Dead Poets Society) фильміндегі сөздерін қолданып көрді. Ақырында олар өз мәтіндерін жазу керек деп шешті; олардың жобасы «Міне, ессіз жандар» деп басталды.
Джобс әдеттегідей талапшыл болды. Клоудың командасы мәтіннің бір нұсқасымен ұшып келгенде, ол жас копирайтерге айқай салды. «Бұл қоқыс!» — деп айқайлады ол. «Бұл жарнама агенттігінің қоқысы және мен оны жек көремін». Бұл жас копирайтердің Джобспен алғаш кездесуі еді және ол үнсіз тұрып қалды. Ол ешқашан қайтып келмеді. Бірақ Джобсқа қарсы тұра алатындар, соның ішінде Клоу және оның әріптестері Кен Сегал мен Крейг Танимото, онымен бірге жұмыс істеп, оған ұнайтын өлең жолдарын жасай алды. Оның алпыс секундтық түпнұсқа нұсқасы былай оқылды:
Міне, ессіз жандар. Бейімделмейтіндер. Бүлікшілер. Бұзақылар. Төртбұрышты тесіктегі дөңгелек қазықтар. Дүниеге басқаша
қарайтындар. Олар ережелерді ұнатпайды. Және олардың статус-квоға құрметі жоқ. Сіз олардың сөзін дәйексөз ете аласыз,
олармен келіспей аласыз, оларды мадақтай немесе даттай аласыз. Сіз істей алмайтын жалғыз нәрсе — оларды елемеу. Өйткені
олар нәрселерді өзгертеді. Олар адамзатты алға сүйрейді. Және кейбіреулер оларды ессіз көрсе де, біз данышпандықты
көреміз. Өйткені әлемді өзгерте алатынына сенетіндей ессіз адамдар — оны өзгертетін жандар.
қарайтындар. Олар ережелерді ұнатпайды. Және олардың статус-квоға құрметі жоқ. Сіз олардың сөзін дәйексөз ете аласыз,
олармен келіспей аласыз, оларды мадақтай немесе даттай аласыз. Сіз істей алмайтын жалғыз нәрсе — оларды елемеу. Өйткені
олар нәрселерді өзгертеді. Олар адамзатты алға сүйрейді. Және кейбіреулер оларды ессіз көрсе де, біз данышпандықты
көреміз. Өйткені әлемді өзгерте алатынына сенетіндей ессіз адамдар — оны өзгертетін жандар.
Осы сезімдердің әрқайсысын өзіне жақын қабылдайтын Джобс жолдардың кейбірін, соның ішінде «Олар адамзатты алға сүйрейді» дегенді өзі жазды. Тамыз айының басындағы Бостон Macworld көрмесіне дейін олар шикі нұсқасын дайындады. Олар оның дайын емес екеніне келісті, бірақ Джобс ондағы негізгі баяндамасында тұжырымдамаларды және «өзгеше ойла» тіркесін қолданды. «Мұнда керемет идеяның ұшқыны бар», — деді ол сол кезде. «Apple — бұл қалыптан тыс ойлайтын, компьютерлерді әлемді өзгертуге көмектесу үшін пайдаланғысы келетін адамдар туралы».
Олар грамматикалық мәселені талқылады: Егер «different» (өзгеше) сөзі «think» (ойлау) етістігін анықтауы керек болса, ол «think differently» (өзгешелеу ойлау) сияқты үстеу болуы керек еді. Бірақ Джобс «different» сөзінің «think victory» (жеңісті ойла) немесе «think beauty» (сұлулықты ойла) тіркестеріндегідей зат есім ретінде қолданылуын қалады. Сондай-ақ, бұл «think big» (ауқымды ойла) сияқты ауызекі қолданысқа үндес еді. Джобс кейінірек былай деп түсіндірді: «Біз оны іске қоспас бұрын дұрыс па, жоқ па деп талқыладық. Егер біздің не айтқымыз келетінін ойласаңыз, бұл грамматикалық тұрғыдан дұрыс. Бұл бірдей ойлау емес, бұл өзгеше ойлау. Сәл өзгеше ойла, мүлдем өзгеше ойла, өзгеше ойла. "Think differently" маған мағынаны дәл жеткізбейтін еді».
«Өлі ақындар қоғамы» рухын ояту үшін Клоу мен Джобс мәтінді Робин Уильямсқа оқытқысы келді. Оның агенті Уильямстың жарнамаға түспейтінін айтты, сондықтан Джобс оған тікелей қоңырау шалуға тырысты. Ол Уильямстың әйеліне хабарласты, бірақ әйелі оның қаншалықты сенімді сөйлейтінін білгендіктен, актермен сөйлесуге рұқсат бермеді. Олар сондай-ақ Майя Анджелу мен Том Хэнксті қарастырды. Сол күзде Билл Клинтон қатысқан қайырымдылық кешінде Джобс президентті оңаша алып шығып, Хэнкске телефон соғып, оны көндіруін сұрады, бірақ президент бұл өтінішті елеусіз қалдырды. Ақырында олар Apple-дің адал жанкүйері Ричард Дрейфусқа тоқтады.
Теледидарлық жарнамалардан бөлек, олар тарихтағы ең есте қалатын баспа науқандарының бірін жасады. Әр жарнамада тарихи тұлғаның ақ-қара портреті, тек Apple логотипі және бұрышында «Think Different» деген сөздер болды. Оны ерекше тартымды еткен нәрсе — бет-әлпеттерге ешқандай жазба берілмеуі еді. Олардың кейбіреулерін — Эйнштейн, Ганди, Леннон, Дилан, Пикассо, Эдисон, Чаплин, Кинг — тану оңай болды. Бірақ басқалары адамдарды кідіртіп, ойландырып, мүмкін досынан сұрауға мәжбүр етті: Марта Грэм, Ансель Адамс, Ричард Фейнман, Мария Каллас, Фрэнк Ллойд Райт, Джеймс Уотсон, Амелия Эрхарт.
Көбісі Джобстың жеке қаһармандары еді. Олар тәуекелге барған, сәтсіздікке қарсы тұрған және мансабын басқаша әрекет етуге тіккен шығармашыл адамдар болатын. Фотография әуесқойы ретінде ол мінсіз иконалық портреттердің болуын қамтамасыз етуге араласты. «Бұл Гандидің дұрыс суреті емес», — деп ол бір кезде Клоуға ашуланды. Клоу Гандидің ұршық жанындағы әйгілі Маргарет Бурк-Уайт түсірген суреті Time-Life Pictures-ке тиесілі екенін және коммерциялық мақсатта қолдануға берілмейтінін түсіндірді. Сондықтан Джобс Time Inc. бас редакторы Норман Перлстайнға қоңырау шалып, ерекшелік жасауға көндірді. Ол Юнис Шрайверге қоңырау шалып, оның отбасын өзі жақсы көретін, інісі Бобби Кеннедидің Аппалачияны аралап жүрген суретін жариялауға көндірді және марқұм қуыршақшы Джим Хенсонның дұрыс суретін алу үшін оның балаларымен жеке сөйлесті.
Сол сияқты ол Йоко Оноға марқұм күйеуі Джон Леннонның суретін сұрап қоңырау шалды. Ол біреуін жіберді, бірақ ол Джобсқа ұнамады. «Жарнама шықпас бұрын мен Нью-Йоркте болдым және өзім жақсы көретін шағын жапон мейрамханасына бардым да, оған сол жерде болатынымды хабарладым», — деп еске алды ол. Ол келгенде, Йоко оның үстеліне келді. «Мынау жақсырақ», — деді ол конвертті ұсынып. «Мен сені көремін деп ойладым, сондықтан мұны өзіммен бірге алып жүрдім». Бұл оның және Джонның төсекте бірге жатып, гүл ұстаған классикалық фотосуреті еді және Apple ақырында соны қолданды. «Мен Джонның оған неге ғашық болғанын түсінемін», — деп еске алды Джобс.
Ричард Дрейфус оқыған мәтін жақсы шықты, бірақ Ли Клоуда басқа идея болды. Егер дауысты Джобстың өзі жазса ше? «Сіз бұған шынымен сенесіз», — деді оған Клоу. «Мұны сіз істеуіңіз керек». Сонымен Джобс студияда отырып, бірнеше дубль жасады және көп ұзамай бәріне ұнаған дауыс жолын шығарды. Идея бойынша, егер олар мұны қолданса, иконалық суреттерге жазба қоймағандай, сөздерді кім айтып жатқанын адамдарға айтпайтын еді. Ақырында адамдар бұл Джобс екенін түсінер еді. «Мұның сіздің даусыңызбен айтылуы өте күшті әсер етеді», — деп дәлелдеді Клоу. «Бұл брендті қайтарудың бір жолы болады».
Джобс өз даусы бар нұсқаны қолдануды немесе Дрейфуспен қалуды шеше алмады. Ақырында, жарнаманы жіберетін түн келді; ол «Ойыншықтар хикаясының» (Toy Story) теледидарлық премьерасында көрсетілуі керек еді. Жиі болатындай, Джобс шешім қабылдауға мәжбүр болғанды ұнатпады. Ол Клоуға екі нұсқаны да жіберуді бұйырды; бұл оған таңға дейін шешім қабылдауға уақыт беретін еді. Таң атқанда Джобс қоңырау шалып, Дрейфус нұсқасын қолдануды айтты. «Егер біз менің даусымды қолдансақ, адамдар білген кезде бұл мен туралы деп ойлайды», — деді ол Клоуға. «Бұл мен туралы емес. Бұл Apple туралы».
Алма коммунасынан кеткеннен бері Джобс өзін, ал кеңейтілген мағынада Apple-ді контрмәдениеттің баласы ретінде анықтады. «Өзгеше ойла» және «1984» сияқты жарнамаларда ол Apple брендін өзі миллиардер болғаннан кейін де өзінің бүлікшіл қырын растайтындай етіп орналастырды және бұл басқа беби-бумерлер мен олардың балаларына да солай етуге мүмкіндік берді. «Мен оны жас жігіт кезінде алғаш кездестіргеннен бері, ол өз брендінің адамдарға қандай әсер еткенін қалайтыны туралы керемет түйсікке ие болды», — деді Клоу.
Өз брендін Ганди, Эйнштейн, Пикассо және Далай Ламамен байланыстырудай керемет батылдықты өте аз компаниялар немесе корпоративтік басшылар — мүмкін ешқайсысы — жасай алмас еді. Джобс адамдарды қолданатын компьютері арқылы ғана өздерін антикорпоративтік, шығармашыл, жаңашыл бүлікшілер ретінде анықтауға ынталандыра алды. «Стив технология саласындағы жалғыз лайфстайл (өмір салты) брендін жасады», — деді Ларри Эллисон. «Адамдар мақтан тұтатын көліктер бар — Porsche, Ferrari, Prius — өйткені менің айдаған көлігім мен туралы бірдеңе айтады. Адамдар Apple өнімі туралы да солай сезінеді».
«Өзгеше ойла» науқанынан бастап және Apple-дегі қалған жылдарында Джобс әр сәрсенбі күні түстен кейін өзінің жетекші агенттігімен, маркетинг және коммуникация мамандарымен хабарлама стратегиясын талқылау үшін үш сағаттық еркін жиналыс өткізіп тұрды. «Жер бетінде маркетингпен Стив сияқты айналысатын бас директор жоқ», — деді Клоу. «Әр сәрсенбіде ол әрбір жаңа жарнамалық роликті, баспа жарнамасын және билбордты бекітеді». Жиналыс соңында ол жиі Клоу мен оның агенттіктегі екі әріптесі Дункан Милнер мен Джеймс Винсентті қандай өнімдер дайындалып жатқанын көрсету үшін Apple-дің қатаң қорғалатын дизайн студиясына алып баратын. «Ол бізге әзірленіп жатқан нәрселерді көрсеткенде өте қызу және эмоционалды болады», — деді Винсент. Өнімдер жасалып жатқан кезде маркетинг гуруларымен өзінің құштарлығын бөлісе отырып, ол олар шығарған әрбір жарнаманың дерлік оның эмоциясына толы болуын қамтамасыз ете алды.
iCEO
«Өзгеше ойла» жарнамасындағы жұмысты аяқтап жатқанда, Джобс өзі де біраз өзгеше ойланды. Ол компанияны басқаруды ресми түрде, кем дегенде уақытша негізде өз қолына алуды шешті. Ол Амелио қуылғаннан бері он апта бойы де-факто көшбасшы болды, бірақ тек кеңесші ретінде ғана. Фред Андерсон уақытша бас директордың атаулы рөлін атқарды. 1997 жылы 16 қыркүйекте Джобс бұл атақты қабылдайтынын жариялады, ол сөзсіз iCEO (интернет/уақытша CEO) болып қысқартылды. Оның міндеттемесі тұрақсыз болды: Ол жалақы алмады және келісімшартқа қол қоймады. Бірақ оның әрекеттері тұрақсыз емес еді. Ол басшылықта болды және консенсуспен басқарған жоқ.
Сол аптада ол өзінің жаңа рөлін және компанияның жаңа жарнамаларын атап өту үшін Apple аудиториясына жоғарғы менеджерлері мен қызметкерлерін жинап, артынан сыра мен вегетариандық тағамдар ұсынылған пикник ұйымдастырды. Ол шолақ шалбар киіп, кампуста жалаң аяқ жүрді және сақалы өсіп кеткен еді. «Менің қайтып келгеніме он апта болды, өте қатты жұмыс істеп жатырмын», — деді ол шаршаңқы, бірақ қатты белді көрініп. «Біздің істеуге тырысып жатқанымыз асқақ нәрсе емес. Біз керемет өнімдер, керемет маркетинг және керемет дистрибуция сияқты негіздерге қайта оралуға тырысамыз. Apple негізгі нәрселерді жақсы орындаудан алыстап кетті».
Тағы бірнеше апта бойы Джобс пен басқарма тұрақты бас директор іздеуді жалғастырды. Kodak-тан Джордж М. К. Фишер, IBM-нен Сэм Палмисано, Sun Microsystems-тен Эд Зандер сияқты түрлі есімдер аталды, бірақ үміткерлердің көпшілігі Джобс белсенді басқарма мүшесі болып қалатын болса, бас директор болуды қарастыруға құлықсыз болды. San Francisco Chronicle газеті Зандердің қарастырылудан бас тартқанын хабарлады, өйткені ол «Стивтің оның иығынан сығалап, әр шешіміне күмән келтіргенін қаламады». Бірде Джобс пен Эллисон жұмысқа үміткер болып жүрген хабарсыз компьютерлік кеңесшіге әзілдеп, оның таңдалғаны туралы электрондық хат жіберді. Бұл олардың жай ғана ойнап жатқаны туралы мақалалар газеттерде шыққанда күлкі мен ұятқа себеп болды.
Желтоқсан айына қарай Джобстың iCEO мәртебесі уақытшадан белгісізге ауысқаны анық болды. Джобс компанияны басқаруды жалғастырғандықтан, басқарма іздеуді үнсіз тоқтатты. «Мен Apple-ге қайтып оралып, рекрутингтік агенттіктің көмегімен төрт айға жуық уақыт бойы бас директор жалдауға тырыстым», — деп еске алды ол. «Бірақ олар дұрыс адамдарды таба алмады. Сондықтан мен ақыры қалдым. Apple ешкімді қызықтыратындай жағдайда емес еді».
Джобс тап болған мәселе екі компанияны басқарудың өте ауыр болуы еді. Артына қарап, ол денсаулық мәселелерін сол күндермен байланыстырды: Бұл қиын, шынымен қиын болды, өмірімдегі ең жаман уақыт. Менің жас отбасым бар еді. Менде Pixar болды. Мен жұмысқа таңғы 7-де кетіп, түнгі 9-да қайтатынмын, балалар ұйықтап жататын. Мен сөйлей алмайтынмын, сөзбе-сөз сөйлей алмайтынмын, қатты шаршағаным соншалық. Мен Лоренмен сөйлесе алмайтынмын. Қолымнан келетіні жарты сағат теледидар көріп, өсімдік сияқты жату ғана еді. Бұл мені өлтіруге жақын қалды. Мен қара Porsche кабриолетімен Pixar-ға жоғары, Apple-ге төмен жүретінмін және бүйрегімде тастар пайда бола бастады. Мен ауруханаға асығатынмын, аурухана маған бөксеме Демерол екпесін салатын және ақырында мен оны шығаратынмын.
Қажытатын кестеге қарамастан, Джобс Apple-ге неғұрлым терең бойлаған сайын, ол кетіп қала алмайтынын түсінді. Майкл Деллден 1997 жылдың қазан айындағы компьютерлік көрмеде егер ол Стив Джобс болып, Apple-ді басқарса не істейтіні сұралғанда, ол: «Мен оны жауып, ақшаны акционерлерге қайтарып берер едім», — деп жауап берді. Джобс Деллге электрондық хат жазды. «Бас директорларда деңгей (class) болуы керек», — делінген онда. «Бұл сіз ұстанатын пікір емес екенін көріп тұрмын». Джобс өз командасын жігерлендіру үшін бәсекелестікті қыздырғанды ұнататын — ол мұны IBM және Microsoft-пен жасаған — және ол мұны Деллмен де жасады. Ол өндіріс пен дистрибуцияның тапсырыс бойынша құрастыру жүйесін енгізу үшін менеджерлерін жинағанда, Джобс фон ретінде Майкл Деллдің бетінде нысанасы бар үлкейтілген суретін қолданды. «Біз сенің соңыңнан келеміз, досым», — деді ол әскерлерінің қошеметі астында.
Оның ынталандыратын құштарлықтарының бірі ұзаққа созылатын компания құру еді. Он екі жасында Hewlett-Packard-қа жазғы жұмысқа орналасқанда, ол дұрыс басқарылатын компания кез келген жеке шығармашыл тұлғадан гөрі инновацияны көбірек тудыра алатынын білді. «Мен ең жақсы инновация кейде компанияның өзі, компанияны ұйымдастыру тәсілі екенін түсіндім», — деп еске алды ол. «Компанияны қалай құру туралы түсініктің өзі қызықты. Мен Apple-ге қайтып келу мүмкіндігін алған кезде, компаниясыз менің пайдасыз болатынымды түсіндім, сондықтан мен қалып, оны қайта құруды шештім».
Клондарды өлтіру
Apple туралы үлкен пікірталастардың бірі — Microsoft Windows-ты лицензиялағандай, Apple де өз операциялық жүйесін басқа компьютер өндірушілеріне агрессивті түрде лицензиялауы керек пе еді деген мәселе болды. Возняк басынан бастап осы тәсілді жақтады. «Бізде ең әдемі операциялық жүйе болды, — деді ол, — бірақ оны алу үшін біздің жабдықты екі есе қымбат бағаға сатып алу керек болды. Бұл қателік еді. Біз операциялық жүйені лицензиялау үшін тиісті бағаны есептеуіміз керек еді». Xerox PARC жұлдызы, 1984 жылы Apple-ге ғылыми қызметкер болып келген Алан Кей де Mac OS бағдарламалық жасақтамасын лицензиялау үшін қатты күресті. «Бағдарламалық жасақтама адамдары әрқашан көп платформалы болады, өйткені сіз бәрінде жұмыс істегіңіз келеді», — деп еске алды ол. «Бұл үлкен шайқас болды, мүмкін менің Apple-де жеңілген ең үлкен шайқасым шығар».
Microsoft операциялық жүйесін лицензиялау арқылы байлық жинап жатқан Билл Гейтс 1985 жылы, Джобс жұмыстан шеттетіліп жатқан кезде, Apple-ді де солай етуге шақырған болатын. Гейтс егер Apple Microsoft-тың кейбір операциялық жүйе тұтынушыларын тартып алса да, Microsoft Macintosh және оның клондарын пайдаланушылар үшін Word және Excel сияқты қолданбалы бағдарламалық жасақтаманың нұсқаларын жасау арқылы ақша таба алатынына сенді. «Мен оларды күшті лицензиар болуға көндіру үшін бәрін жасадым», — деп еске алды ол. Ол Скаллиге ресми жазба жіберіп, жағдайды түсіндірді. «Индустрия Apple басқа дербес компьютер өндірушілерінің қолдауынсыз және нәтижесіндегі сенімділігінсіз өздерінің инновациялық технологиясынан стандарт жасай алмайтын деңгейге жетті», — деп дәлелдеді ол. «Apple Macintosh технологиясын "Mac үйлесімді" құрылғыларды дамыту үшін 3–5 маңызды өндірушіге лицензиялауы керек». Гейтс жауап алмады, сондықтан ол Mac-ты клондауға жақсы болатын кейбір компанияларды ұсынып екінші жазба жазды және: «Мен лицензиялауға кез келген жолмен көмектескім келеді. Маған қоңырау шалыңызшы», — деп қосты.
Apple Macintosh операциялық жүйесін лицензиялауға 1994 жылға дейін қарсы тұрды, сол жылы бас директор Майкл Спиндлер екі шағын компанияға, Power Computing және Radius-қа Macintosh клондарын жасауға рұқсат берді. 1996 жылы Гил Амелио басшылыққа келгенде, ол тізімге Motorola-ны қосты. Бұл күмәнді бизнес стратегиясы болып шықты: Apple сатылған әрбір компьютер үшін 80 доллар лицензиялық төлем алды, бірақ нарықты кеңейтудің орнына, клондар Apple-дің өзінің 500 долларға дейін пайда табатын жоғары деңгейлі компьютерлерінің сатылымын жеп қойды.
Джобстың клондау бағдарламасына қарсылығы тек экономикалық емес еді. Оның бұған туа біткен жиіркеніші бар болатын. Оның негізгі принциптерінің бірі аппараттық және бағдарламалық жасақтаманың тығыз интеграциялануы керек еді. Ол өмірінің барлық аспектілерін бақылауды жақсы көретін және компьютерлермен мұны істеудің жалғыз жолы — пайдаланушы тәжірибесіне басынан аяғына дейін жауапкершілік алу болды.
Сондықтан Apple-ге қайтып оралғаннан кейін ол Macintosh клондарын өлтіруді басымдыққа айналдырды. 1997 жылдың шілдесінде, ол Амелионы қуып шығуға көмектескеннен кейін бірнеше аптадан соң Mac операциялық жүйесінің жаңа нұсқасы шыққанда, Джобс клон жасаушыларға оны жаңартуға рұқсат бермеді. Power Computing басшысы Стивен «Кинг» Канг тамыз айында Джобс Бостон Macworld көрмесіне келгенде клондауды жақтайтын наразылықтар ұйымдастырды және егер Джобс оны лицензиялаудан бас тартса, Macintosh ОЖ өледі деп көпшілік алдында ескертті. «Егер платформа жабылса, бәрі бітеді», — деді Канг. «Толық жойылу. Жабық болу — өлім сүйісі».
Джобс келіспеді. Ол Эд Вулардқа телефон соғып, Apple-ді лицензиялау бизнесінен шығаратынын айтты. Басқарма келісті және қыркүйекте ол Power Computing-ке лицензиясынан бас тартуы және Apple-ге тұтынушылар базасына қолжетімділік беруі үшін 100 миллион доллар төлеуге келісім жасады. Көп ұзамай ол басқа клондардың да лицензияларын тоқтатты. «Нашар жабдық жасайтын компанияларға біздің операциялық жүйемізді пайдалануға және сатылымдарымызды азайтуға рұқсат беру әлемдегі ең ақымақ нәрсе болды», — деді ол кейінірек.
Өнім желісін шолу
Джобстың үлкен күшті жақтарының бірі назар аударуды білуі еді. «Не істемеу керектігін шешу не істеу керектігін шешу сияқты маңызды», — деді ол. «Бұл компаниялар үшін де, өнімдер үшін де шындық».
Ол Apple-ге оралған бойда осы принципті қолдануға кірісті. Бір күні ол дәліздерді аралап жүріп, Амелионың көмекшісі болған және жұмысын аяқтап жатқанын айтқан жас Уортон мектебінің түлегін кездестірді. «Жақсы, өйткені маған қара жұмыс істейтін адам керек», — деді оған Джобс. Оның жаңа рөлі Джобс Apple-дегі ондаған өнім командаларымен кездескенде жазбалар жүргізу, олардан не істеп жатқанын түсіндіруді сұрау және өнімдерін немесе жобаларын жалғастыруды негіздеуге мәжбүрлеу болды.
Ол сондай-ақ Apple-де жұмыс істеген, бірақ сол кезде Macromedia графикалық бағдарламалық жасақтама компаниясында жүрген досы Фил Шиллерді жұмылдырды. «Стив командаларды жиырма орындық мәжіліс залына шақыратын, ал олар отыз адам болып келіп, PowerPoint көрсетуге тырысатын, ал Стив оны көргісі келмейтін», — деп еске алды Шиллер. Өнімді шолу процесі кезінде Джобстың алғашқы істеген істерінің бірі PowerPoint-қа тыйым салу болды. «Маған адамдардың ойланудың орнына слайд презентацияларын қолданатыны ұнамайды», — деп еске алды кейінірек Джобс. «Адамдар мәселеге презентация жасау арқылы қарайтын. Мен олардың слайдтар топтамасын көрсеткенше, араласып, үстел басында талқылағанын қаладым. Не туралы айтып тұрғанын білетін адамдарға PowerPoint қажет емес».
Өнімді шолу Apple-дің қаншалықты бағытсыз болып кеткенін көрсетті. Компания бюрократиялық инерцияға байланысты және сатушылардың қыңырлығын қанағаттандыру үшін әр өнімнің бірнеше нұсқасын шығарып жатқан еді. «Бұл жындылық болды», — деп еске алды Шиллер. «Тонна өнімдер, олардың көпшілігі қоқыс, адасқан командалар жасаған». Apple-де Macintosh-тың ондаған нұсқасы болды, олардың әрқайсысының 1400-ден 9600-ге дейінгі әртүрлі түсініксіз нөмірлері бар еді. «Адамдар маған мұны үш апта бойы түсіндірді», — деді Джобс. «Мен түсіне алмадым». Ақырында ол: «Достарыма қайсысын сатып алуды айтуым керек?» — деген сияқты қарапайым сұрақтар қоя бастады.
Ол қарапайым жауаптар ала алмаған кезде, модельдер мен өнімдерді қысқарта бастады. Көп ұзамай ол олардың 70%-ын қысқартты. «Сіздер ақылды адамдарсыздар», — деді ол бір топқа. «Уақыттарыңызды мұндай қоқыс өнімдерге жұмсамауларыңыз керек». Инженерлердің көбі оның жаппай жұмыстан босатуға әкелген қатал тактикасына ашуланды. Бірақ Джобс кейінірек жақсы инженерлер, соның ішінде жобалары жабылған кейбіреулері риза болғанын айтты. Ол 1997 жылдың қыркүйегіндегі бір қызметкерлер жиналысында: «Мен жиналыстан өнімдері жаңа ғана тоқтатылған адамдармен шықтым, бірақ олар қуаныштан төбелері көкке жеткендей болды, өйткені олар ақыры біздің қайда бара жатқанымызды түсінді», — деді.
Бірнеше аптадан кейін Джобс ақыры шыдай алмады. «Тоқтаңдар!» — деп айқайлады ол бір үлкен өнім стратегиясы сессиясында. «Бұл жындылық». Ол маркерді алып, тақтаға барды да, төрт шаршылы диаграмма жасау үшін көлденең және тік сызық сызды. «Міне, бізге керегі осы», — деп жалғастырды ол. Екі бағанның төбесіне ол «Тұтынушы» және «Кәсіби» деп жазды; екі қатарды «Үстел компьютері» және «Портативті» деп белгіледі. Олардың міндеті, деді ол, әр квадрант үшін бір-бірден төрт керемет өнім жасау болды. «Бөлмеде үнсіздік орнады», — деп еске алды Шиллер.
Джобс жоспарды қыркүйектегі Apple басқармасының жиналысында ұсынғанда да таңқаларлық үнсіздік болды. «Гил бізді әр жиналыста көбірек өнімдерді бекітуге шақыратын», — деп еске алды Вулард. «Ол бізге көбірек өнім керек деп айта беретін. Стив келіп, бізге азырақ керек деді. Ол төрт квадрантты матрицаны сызды және біз осыған назар аударуымыз керек деді». Басында басқарма қарсылық білдірді. Бұл тәуекел еді, деді олар Джобсқа. «Мен мұны іске асыра аламын», — деп жауап берді ол. Басқарма жаңа стратегияға ешқашан дауыс берген жоқ. Джобс басшылықта болды және ол алға жылжыды.
Нәтижесінде Apple инженерлері мен менеджерлері кенеттен төрт салаға қатты назар аударды. Кәсіби үстел компьютері квадранты үшін олар Power Macintosh G3 жасауға кірісті. Кәсіби портативті компьютер үшін PowerBook G3 болды. Тұтынушы үстел компьютері үшін жұмыс кейін iMac болған нәрсеге басталды. Ал тұтынушы портативті компьютері үшін олар кейін iBook болған нәрсеге назар аударды. «i» әрпі, Джобс кейінірек түсіндіргендей, құрылғылардың Интернетпен үздіксіз интеграцияланатынын көрсету үшін болды.
Apple-дің назарын шоғырландыруы принтерлер мен серверлер сияқты басқа бизнестерден шығуды білдірді. 1997 жылы Apple негізінен Hewlett-Packard DeskJet нұсқасы болып табылатын StyleWriter түсті принтерлерін сатып жатқан еді. HP ақшасының көп бөлігін сия картридждерін сату арқылы табатын. «Мен түсінбеймін», — деді Джобс өнімді шолу жиналысында. «Сіздер миллион дана шығарып, бұлардан ақша таппайсыздар ма? Бұл ақымақтық». Ол бөлмеден шығып, HP басшысына қоңырау шалды. Келісімімізді бұзайық, деп ұсынды Джобс, біз принтер бизнесінен шығамыз және оны сіздерге қалдырамыз. Содан кейін ол мәжіліс залына қайтып келіп, шешімді жариялады. «Стив жағдайға қарап, бізге қалыптан тыс шығу керектігін бірден білді», — деп еске алды Шиллер.
Оның қабылдаған ең көрнекті шешімі — қолжазбаны тану жүйесі жақсы деуге келетін жеке цифрлық көмекші Newton-ды біржола жою болды. Джобс оны жек көрді, өйткені бұл Скаллидің сүйікті жобасы еді, ол мінсіз жұмыс істемеді және оның стилус құрылғыларына жиіркеніші бар болатын. Ол 1997 жылдың басында Амелионы оны жоюға көндіруге тырысқан, бірақ тек бөлімшені бөліп шығаруға көндіре алған еді. 1997 жылдың соңында Джобс өнімдерге шолу жасағанда, ол әлі де бар болатын. Ол кейінірек өз ойын былай сипаттады:
Егер Apple онша қауіпті емес жағдайда болғанда, мен оны қалай жұмыс істетуге болатынын анықтау үшін өзім тереңірек үңілер едім. Мен оны басқарып отырған адамдарға сенбедім. Менің ішкі түйсігім онда жақсы технология бар екенін, бірақ оны дұрыс басқармау құртқанын сезді. Оны жабу арқылы мен жаңа мобильді құрылғыларда жұмыс істей алатын жақсы инженерлерді босаттым. Ақырында біз iPhone және iPad-қа көшкенде оны дұрыс жасадық.
Назар аудару қабілеті Apple-ді сақтап қалды. Қайтып келген бірінші жылында Джобс үш мыңнан астам адамды жұмыстан шығарды, бұл компанияның балансын сақтап қалды. Джобс 1997 жылдың қыркүйегінде уақытша бас директор болған кезде аяқталған қаржы жылында Apple 1,04 миллиард доллар жоғалтты. «Біз төлем қабілетсіздігіне ұшырауға тоқсан күннен аз уақыт қалған едік», — деп еске алды ол. 1998 жылғы қаңтардағы Сан-Франциско Macworld көрмесінде Джобс бір жыл бұрын Амелио сәтсіздікке ұшыраған сахнаға шықты. Ол жаңа өнім стратегиясын мақтаған кезде толық сақал қойып, былғары күртеше киген еді. Және ол алғаш рет презентацияны өзінің қолтаңбасына айналатын тіркеспен аяқтады: «О, және тағы бір нәрсе...» (One more thing...). Бұл жолы «тағы бір нәрсе» — «Пайданы ойла» (Think Profit) болды. Ол осы сөздерді айтқанда, жиналғандар ду қол шапалақтады. Екі жылдық ауыр шығындардан кейін Apple 45 миллион доллар табыс тауып, тоқсанды пайдамен аяқтады. 1998 жылғы толық қаржы жылында ол 309 миллион доллар пайда тапты. Джобс қайтып оралды, Apple де солай.
ЖИЫРМА АЛТЫНШЫ ТАРАУ
ДИЗАЙН ПРИНЦИПТЕРІ
Джобс пен Айв студиясы Джони Айв және күнбағыс iMac, 2002
Джони Айв
Джобс 1997 жылдың қыркүйегінде iCEO болғаннан кейін бірден жоғарғы басшылығын жігерлендіру үшін жинағанда, аудиторияда компанияның дизайн командасының басшысы, сезімтал және құштар отыз жастағы британдық отырды. Джонатан Айв, бәріне Джони ретінде белгілі, жұмыстан шығуды жоспарлап жүрген. Ол компанияның өнім дизайнына емес, пайданы барынша арттыруға назар аударғанынан шаршаған еді. Джобстың сөзі оны қайта ойлануға мәжбүр етті. «Мен Стивтің біздің мақсатымыз тек ақша табу емес, керемет өнімдер жасау екенін жариялағаны есімде», — деп еске алды Айв. «Осы философияға негізделген шешімдер біздің Apple-де қабылдап жүрген шешімдерімізден түбегейлі өзгеше болды». Айв пен Джобс көп ұзамай өз дәуірінің ең үлкен өнеркәсіптік дизайн ынтымақтастығына әкелетін байланыс орнатты.
Айв Лондонның солтүстік-шығыс шетіндегі Чингфорд қаласында өсті. Оның әкесі жергілікті колледжде сабақ беретін күміс ұстасы болды. «Ол керемет шебер», — деп еске алды Айв. «Оның маған беретін Рождестволық сыйлығы колледж шеберханасындағы бір күндік уақыты болатын, Рождестволық демалыс кезінде ол жерде ешкім болмайтын, ол маған ойыма келген нәрсені жасауға көмектесетін». Жалғыз шарт — Джони жасайтын нәрсесінің суретін қолмен салуы керек еді. «Мен әрқашан қолмен жасалған заттардың сұлулығын түсінетінмін. Мен ең маңыздысы оған салынған қамқорлық екенін түсіндім. Мен өнімдегі ұқыпсыздықты сезгенде қатты жиіркенемін».
Айв Ньюкасл политехникалық институтына оқуға түсіп, бос уақыты мен жазын дизайн консалтингінде жұмыс істеумен өткізді. Оның туындыларының бірі — төбесінде кішкентай шары бар қалам болды, онымен ойнау қызық еді. Бұл иесіне қаламмен ойнақы эмоционалды байланыс орнатуға көмектесті. Дипломдық жұмысы үшін ол есту қабілеті нашар балалармен сөйлесуге арналған микрофон мен құлаққапты — таза ақ пластиктен — жасады. Оның пәтері дизайнды жетілдіруге көмектесу үшін жасаған көбік модельдерге толы болды. Ол сондай-ақ банкомат пен иілген телефонды жобалады, екеуі де Корольдік өнер қоғамының марапаттарын жеңіп алды. Кейбір дизайнерлерден айырмашылығы, ол жай ғана әдемі эскиздер жасап қоймады; ол сонымен қатар инженерия мен ішкі компоненттердің қалай жұмыс істейтініне назар аударды. Колледжде Macintosh-та дизайн жасай алған кезде оған аян келгендей болды. «Мен Mac-ты аштым және осы өнімді жасаған адамдармен байланысым бар екенін сездім», — деп еске алды ол. «Мен кенеттен компанияның не екенін немесе қандай болуы керектігін түсіндім».
Оқуды бітіргеннен кейін Айв Лондонда Tangerine атты дизайн фирмасын құруға көмектесті, ол Apple-мен консалтингтік келісімшартқа отырды. 1992 жылы ол Купертиноға көшіп, Apple дизайн бөліміне жұмысқа орналасты. Ол 1996 жылы, Джобс қайтып келерден бір жыл бұрын бөлім басшысы болды, бірақ бақытты емес еді. Амелио дизайнды аз бағалайтын. «Өнімге қамқорлық жасау сезімі болмады, өйткені біз тапқан ақшамызды барынша көбейтуге тырыстық», — деді Айв. «Олардың бізден, дизайнерлерден қалағаны — бірдеңенің сыртқы көрінісінің моделі ғана еді, содан кейін инженерлер оны мүмкіндігінше арзан етіп жасайтын. Мен жұмыстан шығуға шақ қалдым».
Джобс басшылыққа келіп, жігерлендіретін сөзін айтқанда, Айв қалуды шешті. Бірақ Джобс бастапқыда сырттан әлемдік деңгейдегі дизайнер іздеді. Ол IBM ThinkPad-ты жасаған Ричард Саппермен және Ferrari 250 мен Maserati Ghibli-ді жасаған Джорджетто Джуджаромен сөйлесті. Бірақ содан кейін ол Apple-дің дизайн студиясын аралап, жылы шырайлы, ынталы және өте байсалды Айвпен тіл табысып кетті. «Біз формалар мен материалдарға қатысты тәсілдерді талқыладық», — деп еске алды Айв. «Біз бір толқында болдық. Мен кенеттен компанияны неге жақсы көретінімді түсіндім».
Айв, кем дегенде бастапқыда, Джобс аппараттық бөлімді басқаруға әкелген Джон Рубинштейнге есеп берді, бірақ ол Джобспен тікелей және ерекше тығыз қарым-қатынас орнатты. Олар үнемі бірге түскі ас іше бастады және Джобс күнін Айвтың дизайн студиясына сөйлесуге кіріп аяқтайтын. «Джонидің ерекше мәртебесі болды», — деді Лорен Пауэлл. «Ол біздің үйге келетін және біздің отбасыларымыз жақын болып кетті. Стив оны ешқашан әдейі ренжітпейді. Стивтің өміріндегі адамдардың көпшілігін алмастыруға болады. Бірақ Джониді емес».
Джобс маған Айвқа деген құрметін былай сипаттады: Джонидің тек Apple-де ғана емес, әлемде жасаған өзгерісі орасан зор. Ол барлық жағынан өте ақылды адам. Ол бизнес тұжырымдамаларын, маркетинг тұжырымдамаларын түсінеді. Ол нәрселерді бірден қағып алады. Ол біздің негізгі ісімізді басқалардан жақсы түсінеді. Егер менің Apple-де рухани серіктесім болса, ол — Джони. Джони екеуміз өнімдердің көпшілігін бірге ойлап табамыз, содан кейін басқаларды тартып: «Эй, бұл туралы не ойлайсың?» — дейміз. Ол үлкен көріністі де, әр өнімнің ең ұсақ бөлшектерін де түсінеді. Және ол Apple өнім шығаратын компания екенін түсінеді. Ол жай ғана дизайнер емес. Сондықтан ол тікелей маған жұмыс істейді. Оның Apple-де менен басқа кез келген адамнан көбірек операциялық билігі бар. Оған не істеу керектігін айтатын немесе араласпа деуге қақысы бар ешкім жоқ. Мен осылай орнаттым.
Көптеген дизайнерлер сияқты, Айв белгілі бір дизайнға негіз болған философия мен қадамдық ойлауды талдағанды ұнататын. Джобс үшін процесс интуитивтірек болды. Ол өзіне ұнайтын модельдер мен эскиздерді нұсқап, ұнамайтындарын сынайтын. Содан кейін Айв ишараларды қабылдап, Джобс мақұлдаған тұжырымдамаларды дамытатын.
Айв Braun электроника фирмасында жұмыс істеген неміс өнеркәсіптік дизайнері Дитер Рамстың жанкүйері болды. Рамс «Аз, бірақ жақсырақ» (Weniger aber besser) қағидасын уағыздады, сол сияқты Джобс пен Айв әр жаңа дизайнды қаншалықты жеңілдете алатынын көру үшін күресті. Apple-дің алғашқы брошюрасы «Қарапайымдылық — ең жоғары талғампаздық» деп жариялағаннан бері, Джобс күрделілікті елемеу емес, оны жеңу арқылы келетін қарапайымдылыққа ұмтылды. «Бір нәрсені қарапайым ету, негізгі қиындықтарды шынымен түсіну және талғампаз шешімдер табу үшін көп еңбек ету керек», — деді ол.
Айвтың бойынан Джобс үстірт емес, шынайы қарапайымдылыққа ұмтылудағы жан серігін тапты. Дизайн студиясында отырып, Айв өз философиясын сипаттады:
Неліктен біз қарапайымды жақсы деп санаймыз? Өйткені физикалық өнімдермен біз оларға үстемдік ете алатынымызды сезінуіміз керек. Күрделілікті ретке келтіргенде, сіз өнімнің сізге бағынуының жолын табасыз. Қарапайымдылық — бұл жай ғана визуалды стиль емес. Бұл жай ғана минимализм немесе артық нәрсенің болмауы емес. Бұл күрделіліктің тереңіне үңілуді қамтиды. Шынымен қарапайым болу үшін өте тереңге бару керек. Мысалы, бір нәрседе бұрандалар болмауы үшін, сіз өте шиеленіскен және өте күрделі өнімге тап болуыңыз мүмкін. Жақсы жол — қарапайымдылықпен тереңірек бару, ол туралы және оның қалай жасалатыны туралы бәрін түсіну. Маңызды емес бөліктерден құтылу үшін өнімнің мәнін терең түсіну керек.
Бұл Джобс пен Айв бөліскен негізгі принцип болды. Дизайн өнімнің сыртқы көрінісі ғана емес еді. Ол өнімнің мәнін көрсетуі керек болды. «Көптеген адамдардың сөздік қорында дизайн сыртқы қабатты білдіреді», — деді Джобс Apple тізгінін қайта алғаннан кейін көп ұзамай Fortune журналына. «Бірақ мен үшін дизайнның мағынасы бұдан мүлдем алыс. Дизайн — бұл адам жасаған туындының негізгі жаны, ол кейіннен сыртқы қабаттарда көрініс табады».
Нәтижесінде Apple-де өнімді жобалау процесі оның қалай құрастырылатынымен және өндірілетінімен тығыз байланысты болды. Айв Apple-дің Power Mac компьютерлерінің бірін сипаттады. «Біз өте қажет нәрселерден басқасының бәрінен құтылғымыз келді», — деді ол. «Ол үшін дизайнерлер, өнім әзірлеушілер, инженерлер және өндірістік топ арасында толық ынтымақтастық қажет болды. Біз басына қайта-қайта оралып отырдық. Бізге бұл бөлік керек пе? Біз оны басқа төрт бөліктің қызметін атқаратындай ете аламыз ба?»
Өнімнің дизайны, оның мәні және өндірісі арасындағы байланыс Джобс пен Айв Францияда саяхаттап жүріп, ас үй жабдықтары дүкеніне кіргенде айқын көрінді. Айв өзіне ұнаған пышақты алды, бірақ содан кейін көңілі қалып орнына қойды. Джобс та солай істеді. «Біз екеуміз де сабы мен жүзінің арасындағы кішкентай желімді байқадық», — деп еске алды Айв. Олар пышақтың жақсы дизайны оның жасалу жолымен қалай бүлінгені туралы сөйлесті. «Біз пышақтарымыздың желімделгенін қаламаймыз», — деді Айв. «Стив екеуміз ыдыс-аяқ сияқты нәрсенің тазалығын бұзатын және мәнін төмендететін осындай нәрселерге мән береміз және өнімдердің таза әрі біртұтас болып көрінуі үшін қалай жасалуы керектігі туралы бірдей ойлаймыз».
Басқа компаниялардың көпшілігінде инженерия дизайнды басқарады. Инженерлер өздерінің сипаттамалары мен талаптарын белгілейді, ал дизайнерлер содан кейін оларды сыйғызатын корпустар мен қабықтарды ойлап табады. Джобс үшін процесс керісінше жүретін. Apple-дің алғашқы күндерінде Джобс түпнұсқа Macintosh корпусының дизайнын бекітті, ал инженерлер тақталар мен компоненттерді соған сыйғызуға мәжбүр болды.
Ол қуылғаннан кейін Apple-дегі процесс қайтадан инженерлер басқаратын жүйеге көшті. «Стив қайтып келгенге дейін инженерлер "Міне, ішкі құрылыс" — процессор, қатты диск — дейтін, содан кейін ол дизайнерлерге қорапқа салу үшін берілетін», — деді Apple маркетинг басшысы Фил Шиллер. «Осылай істегенде, сіз қорқынышты өнімдер шығарасыз». Бірақ Джобс қайтып келіп, Айвпен байланыс орнатқанда, таразы қайтадан дизайнерлер жағына ауды. «Стив бізді ұлы ететін нәрсе дизайн екенін үнемі айтып отырды», — деді Шиллер. «Дизайн қайтадан инженерияны басқарды, керісінше емес».
Кейде бұл кері әсер етуі мүмкін еді, мысалы, Джобс пен Айв iPhone 4-тің жиегі үшін тұтас щеткаланған алюминий бөлігін пайдалануды талап еткенде, инженерлер бұл антеннаға кедергі келтіреді деп алаңдаған болатын. Бірақ әдетте оның дизайнының ерекшелігі — iMac, iPod, iPhone және iPad үшін — Apple-ді ерекшелендіріп, Джобс қайтып келгеннен кейінгі жылдардағы жеңістеріне әкелді.
Студия ішінде
Джони Айв билік ететін дизайн студиясы Apple кампусындағы Two Infinite Loop ғимаратының бірінші қабатында орналасқан, ол күңгірт терезелермен және ауыр қапталған, құлыпталған есікпен қорғалған. Ішке кіре берісте екі көмекші кіруді күзететін шыны қабырғалы қабылдау үстелі бар. Тіпті жоғары деңгейлі Apple қызметкерлеріне де арнайы рұқсатсыз кіруге болмайды. Менің осы кітап үшін Джони Айвпен сұхбаттарымның көпшілігі басқа жерде өтті, бірақ 2010 жылдың бір күнінде ол маған түстен кейін студияны аралап, оның Джобспен сол жерде қалай ынтымақтасатыны туралы сөйлесуді ұйымдастырды.
Кіреберістің сол жағында жас дизайнерлер отыратын үстелдер тобы бар; оң жағында жұмыс барысындағы туындыларды көрсетуге және ойнауға арналған алты ұзын болат үстелі бар үлкен негізгі бөлме орналасқан. Негізгі бөлменің арғы жағында жұмыс станцияларына толы компьютерлік дизайн студиясы бар, ол экрандағы нәрселерді көбік модельдерге айналдыратын қалыптау машиналары бар бөлмеге апарады. Оның арғы жағында модельдерді шынайы етіп көрсету үшін роботпен басқарылатын бүрку камерасы бар. Көрініс сирек және индустриалды, металл сұр декормен безендірілген. Сырттағы ағаштардың жапырақтары күңгірт терезелерге жарық пен көлеңкенің қозғалатын өрнектерін түсіреді. Фонда техно және джаз ойнап тұрады.
Джобс денсаулығы жақсы болып, кеңседе болған кезде, ол әр күн сайын Айвпен түскі ас ішіп, түстен кейін студияға соғатын. Кірген кезде ол үстелдерді шолып, дайындалып жатқан өнімдерді көре алатын, олардың Apple стратегиясына қалай сәйкес келетінін сезініп, әрқайсысының дамып келе жатқан дизайнын саусақтарымен тексеретін. Әдетте екеуі ғана болатын, ал басқа дизайнерлер жұмыстарынан бастарын көтеріп қарағанымен, құрметті қашықтықты сақтайтын. Егер Джобста нақты мәселе болса, ол механикалық дизайн басшысын немесе Айвтың басқа орынбасарларын шақыруы мүмкін еді. Егер бір нәрсе оны қызықтырса немесе корпоративтік стратегия туралы ойлар тудырса, ол бас операциялық директор Тим Кукты немесе маркетинг басшысы Фил Шиллерді келіп қосылуға шақыруы мүмкін еді. Айв әдеттегі процесті сипаттады:
Бұл үлкен бөлме — компаниядағы біз жұмыс істеп жатқан барлық нәрсені айналаға қарап көруге болатын жалғыз жер. Стив кіргенде, осы үстелдердің біріне отырады. Егер біз жаңа iPhone-да жұмыс істеп жатсақ, мысалы, ол орындықты алып, әртүрлі модельдермен ойнай бастауы және оларды қолымен сезініп, қайсысы көбірек ұнайтынын айтуы мүмкін. Содан кейін ол басқа үстелдерді аралап, басқа өнімдердің қайда бағыт алғанын көру үшін тек өзі және мен болып жүреді. Ол бүкіл компанияның ауқымын, iPhone мен iPad-ты, iMac пен ноутбукты және біз қарастырып жатқан барлық нәрсені сезіне алады. Бұл оған компанияның энергиясын қайда жұмсап жатқанын және нәрселердің қалай байланысатынын көруге көмектеседі. Және ол: «Мұны істеудің мағынасы бар ма, өйткені біз мына жерде көп өсіп жатырмыз ғой?» деген сияқты сұрақтар қоя алады. Ол нәрселерді бір-бірімен байланыста көреді, бұл үлкен компанияда жасау қиын нәрсе. Осы үстелдердегі модельдерге қарап, ол алдағы үш жылдың болашағын көре алады. Дизайн процесінің көп бөлігі — бұл әңгімелесу, үстелдерді айналып жүріп, модельдермен ойнаған кездегі пікір алмасу. Ол күрделі сызбаларды оқығанды ұнатпады. Ол модельді көргісі және сезінгісі келеді. Онікі дұрыс. Біз модель жасап, оның қоқыс екенін түсінгенде мен таң қаламын, дегенмен CAD [компьютерлік дизайн] рендерингтеріне қарағанда ол керемет көрінген еді. Ол мұнда келгенді жақсы көреді, өйткені мұнда тыныш және жайлы. Егер сіз визуалды адам болсаңыз, бұл жұмақ. Ресми дизайн шолулары жоқ, сондықтан үлкен шешім қабылдау нүктелері жоқ. Оның орнына біз шешімдерді икемді ете аламыз. Біз күн сайын қайталайтындықтан және ақымақ презентациялар болмайтындықтан, біз үлкен келіспеушіліктерге тап болмаймыз.
Бұл күні Айв Macintosh үшін жаңа еуропалық қуат ашасы мен қосқышын жасауды қадағалап жатты. Тексеру үшін ең кішкентай вариациялары бар ондаған көбік модельдер құйылып, боялған. Кейбіреулер дизайн басшысының осындай нәрсеге алаңдауын оғаш көруі мүмкін, бірақ Джобс та бұған араласты. Apple II үшін арнайы қуат көзін жасатқаннан бері Джобс мұндай бөлшектердің тек инженериясына ғана емес, дизайнына да мән берді. Оның есімі MacBook пайдаланатын ақ қуат блогының және оның қанағаттанарлық шерту дыбысы бар магниттік қосқышының патентінде көрсетілген. Шын мәнінде, ол 2011 жылдың басындағы жағдай бойынша Америка Құрама Штаттарындағы 212 түрлі Apple патентінің өнертапқыштарының бірі ретінде тіркелген.
Айв пен Джобс тіпті әртүрлі Apple өнімдерінің қаптамасына да қатты мән беріп, патенттеген. Мысалы, 2008 жылы 1 қаңтарда берілген АҚШ-тың D558572 патенті iPod Nano қорабына арналған, онда қорап ашылған кезде құрылғының бесікте қалай орналасқанын көрсететін төрт сурет бар. 2009 жылы 21 шілдеде берілген D596485 патенті iPhone қаптамасына арналған, оның берік қақпағы және ішінде кішкентай жылтыр пластик науасы бар.
Ертеде Майк Марккула Джобсқа «сіңіруді» (impute) — адамдар кітапты мұқабасына қарап бағалайтынын түсінуді — және сондықтан Apple-дің барлық әшекейлері мен қаптамалары ішінде әдемі асыл тас бар екенін білдіруі керектігін үйреткен болатын. iPod Mini немесе MacBook Pro болсын, Apple тұтынушылары жақсы жасалған қорапты ашып, өнімнің тартымды түрде орналасқанын көргендегі сезімді біледі. «Стив екеуміз қаптамаға көп уақыт бөлеміз», — деді Айв. «Маған бірдеңені ашу процесі ұнайды. Сіз өнімді ерекше сезіну үшін ашу рәсімін жасайсыз. Қаптама театр бола алады, ол оқиға құра алады».
Суретшіге тән сезімтал мінезі бар Айв кейде Джобстың тым көп несие (credit) алғанына ренжитін, бұл әдет жылдар бойы басқа әріптестерін де мазалаған. Оның Джобсқа деген жеке сезімдерінің күштілігі сонша, кейде ол тез жараланатын. «Ол менің идеяларымды қарап шығып: "Бұл жарамайды. Бұл онша жақсы емес. Маған мынау ұнайды", — дейтін», — деді Айв. «Ал кейінірек мен аудиторияда отырамын, ал ол бұл туралы өз идеясы сияқты айтып жатады. Мен идеяның қайдан шыққанына маньяктарша назар аударамын және тіпті идеяларым жазылған дәптерлерді сақтаймын. Сондықтан ол менің дизайндарымның бірін өзіне телігенде жаным ауырады». Айв сондай-ақ сырттан келгендер Джобсты Apple-дегі жалғыз идея адамы ретінде көрсеткенде ашуланатын. «Бұл бізді компания ретінде осал етеді», — деді Айв байсалды түрде, даусы бәсеңдеп. Бірақ содан кейін ол Джобстың шын мәнінде атқарған рөлін мойындау үшін кідірді. «Басқа көптеген компанияларда идеялар мен керемет дизайн процесс барысында жоғалып кетеді», — деді ол. «Менен және менің командамнан шыққан идеялар, егер Стив бізді итермелеуге, бізбен жұмыс істеуге және идеяларымызды өнімге айналдыру үшін барлық қарсылықтарды жеңуге осында болмағанда, мүлдем маңызды емес, еш жерде болмас еді».
ЖИЫРМА ЖЕТІНШІ ТАРАУ
iMAC
Сәлем (Қайтадан) Болашаққа оралу
Джобс пен Айв ынтымақтастығынан шыққан алғашқы үлкен дизайн жеңісі — 1998 жылдың мамырында таныстырылған, үй тұтынушылары нарығына бағытталған iMac үстел компьютері болды. Джобстың белгілі бір талаптары болды. Ол пернетақтасы, мониторы және компьютері қораптан шыға сала пайдалануға дайын «бәрі біреуінде» (all-in-one) өнімі болуы керек еді. Оның бренд мәлімдемесін жасайтын ерекше дизайны болуы керек еді. Және ол шамамен 1200 долларға сатылуы керек еді. (Сол кезде Apple-де 2000 доллардан арзан сатылатын компьютер жоқ болатын.) «Ол бізге 1984 жылғы түпнұсқа Macintosh-тың тамырына, бәрі біреуінде тұтынушылық құрылғыға қайта оралуды айтты», — деп еске алды Шиллер. «Бұл дизайн мен инженерияның бірге жұмыс істеуі керек екенін білдірді».
Бастапқы жоспар Oracle басшысы Ларри Эллисон қолдаған «желілік компьютерді» жасау болды, бұл қатты дискісі жоқ, негізінен Интернетке және басқа желілерге қосылу үшін қолданылатын арзан терминал еді. Бірақ Apple-дің қаржы жөніндегі бас директоры Фред Андерсон өнімді үйге арналған толыққанды үстел компьютеріне айналдыру үшін диск жетегін қосу арқылы оны сенімдірек етуге күш салды. Джобс ақыры келісті.
Аппараттық құралдарға жауапты Джон Рубинштейн ұсынылған жаңа машинада пайдалану үшін Apple-дің жоғары деңгейлі кәсіби компьютері PowerMac G3 микропроцессоры мен ішкі құрылысын бейімдеді. Оның қатты дискісі және компакт-дискілерге арналған науасы болатын, бірақ Джобс пен Рубинштейн батыл қадам жасап, әдеттегі иілгіш диск (floppy disk) жетегін қоспауды шешті. Джобс хоккей жұлдызы Уэйн Гретцкидің: «Шайба болған жерге емес, баратын жерге сырғана», — деген қағидасын келтірді. Ол уақытынан сәл алда болды, бірақ ақырында компьютерлердің көпшілігі иілгіш дискілерді алып тастады.
Айв және оның бас орынбасары Дэнни Костер футуристік дизайндардың эскиздерін жасай бастады. Джобс олардың бастапқыда жасаған ондаған көбік модельдерін дөрекі түрде қабылдамады, бірақ Айв оны қалай жұмсақ бағыттау керектігін білді. Айв олардың ешқайсысы толық дұрыс емес екенімен келісті, бірақ үміт күттіретін біреуін көрсетті. Ол иілген, ойнақы көрінетін және үстелге жабысып қалған қозғалмайтын тақта сияқты емес еді. «Онда үстеліңізге жаңа ғана келген немесе секіріп түсіп, бір жаққа кеткелі тұрғандай сезім бар», — деді ол Джобсқа.
Келесі көрсетілімге қарай Айв ойнақы модельді жетілдірді. Бұл жолы әлемге екілік (binary) көзқараспен қарайтын Джобс оны қатты ұнатты. Ол көбік прототипін алып, штаб-пәтерде өзімен бірге алып жүре бастады, оны сенімді көмекшілері мен басқарма мүшелеріне құпия түрде көрсетті. Apple өз жарнамаларында өзгеше ойлаудың даңқын асқақтатып жатты, бірақ осы уақытқа дейін бар компьютерлерден айтарлықтай ерекшеленетін ешнәрсе ұсынылмаған еді. Ақырында, Джобста жаңа нәрсе болды.
Айв пен Костер ұсынған пластик корпус теңіз жасыл-көк түсті болды, кейіннен Австралиядағы жағажай суының түсіне орай «bondi blue» деп аталды және ол машинаның ішін көруге болатындай мөлдір еді. «Біз компьютердің сіздің қажеттіліктеріңізге қарай өзгеретінін, хамелеон сияқты екенін жеткізуге тырыстық», — деді Айв. «Сондықтан бізге мөлдірлік ұнады. Сізде түс болуы мүмкін, бірақ ол статикалық емес сияқты сезілді. Және ол бетпақтау (cheeky) болып көрінді».
Метафоралық тұрғыдан да, шын мәнінде де мөлдірлік компьютердің ішкі инженериясын сыртқы дизайнмен байланыстырды. Джобс әрқашан схемалық тақталардағы чиптер қатарының, олар ешқашан көрінбесе де, ұқыпты көрінуін талап ететін. Енді олар көрінетін болды. Корпус компьютердің барлық компоненттерін жасауға және оларды бір-біріне сәйкестендіруге жұмсалған қамқорлықты көрсететін болды. Ойнақы дизайн қарапайымдылықты жеткізумен қатар, шынайы қарапайымдылық талап ететін тереңдікті де ашатын еді. Пластикалық қабықтың қарапайымдылығының өзі үлкен күрделілікті қамтыды. Айв пен оның командасы корпустарды жасау процесін жетілдіру үшін Apple-дің кореялық өндірушілерімен жұмыс істеді, тіпті мөлдір түстердің тартымды көрінуін зерттеу үшін мармелад (jelly bean) фабрикасына барды. Әр корпустың құны бір данаға 60 доллардан асты, бұл кәдімгі компьютер корпусынан үш есе қымбат еді. Басқа компаниялар мөлдір корпустың қосымша шығындарды ақтайтындай сатылымды арттыратынын көрсету үшін презентациялар мен зерттеулерді талап ететін еді. Джобс мұндай талдауды сұраған жоқ.
Дизайнды iMac-қа орнатылған тұтқа толықтырды. Ол функционалдыдан гөрі ойнақы және семиотикалық болды. Бұл үстел компьютері еді; оны алып жүретін адамдар көп емес болатын. Бірақ Айв кейінірек түсіндіргендей:
Ол кезде адамдар технологиямен ыңғайлы сезінбейтін. Егер сіз бір нәрседен қорықсаңыз, оған қол тигізбейсіз. Мен анамның оған қол тигізуге қорқатынын көз алдыма елестете алдым. Сондықтан мен ойладым, егер онда тұтқа болса, бұл қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді. Ол қолжетімді. Ол интуитивті. Ол сізге қол тигізуге рұқсат береді. Ол оның сізге бағыныштылығын сездіреді. Өкінішке орай, ойық тұтқаны жасау көп ақша тұрады. Ескі Apple-де мен даудан ұтылар едім. Стивтің керемет жері сол, ол оны көрді де: «Бұл керемет!» — деді. Мен барлық ойымды түсіндірген жоқпын, бірақ ол оны интуитивті түрде түсінді. Ол жай ғана оның iMac-тың достық пейілі мен ойнақылығының бір бөлігі екенін білді.
Джобс Айвтың эстетикалық қалаулары мен түрлі дизайн қыңырлықтарына тап болған кезде практикалық шығындарды алға тартатын Рубинштейн қолдаған өндіріс инженерлерінің қарсылықтарын тойтаруға мәжбүр болды. «Біз оны инженерлерге алып барғанда, — деді Джобс, — олар оны жасай алмайтындығының отыз сегіз себебін алға тартты. Ал мен: "Жоқ, жоқ, біз мұны істейміз", — дедім. Олар: "Неге?" — деді. Мен: "Өйткені мен бас директормын және мен мұны істеуге болады деп ойлаймын", — дедім. Сөйтіп олар амалсыздан жасады».
Джобс Ли Клоу мен Кен Сегалды және TBWA\Chiat\Day жарнама тобындағы басқаларды не дайындап жатқанын көру үшін ұшып келуін сұрады. Ол оларды қорғалатын дизайн студиясына алып келді және Айвтың мөлдір тамшы тәрізді дизайнын драмалық түрде ашты, ол болашақта өтетін «Джетсондар» (The Jetsons) анимациялық телешоуындағы бірдеңеге ұқсайтын. Бір сәт олар аң-таң болды. «Біз қатты таң қалдық, бірақ ашық айта алмадық», — деп еске алды Сегал. «Біз шынымен: "Құдай-ау, олар не істеп жатқанын біле ме?" — деп ойладық. Бұл тым радикалды болды». Джобс олардан атаулар ұсынуды сұрады. Сегал бес нұсқамен қайтып келді, олардың бірі «iMac» еді. Джобсқа бастапқыда олардың ешқайсысы ұнамады, сондықтан Сегал бір аптадан кейін басқа тізіммен келді, бірақ агенттік әлі де «iMac-ты» қалайтынын айтты. Джобс: «Осы аптада мен оны жек көрмеймін, бірақ маған әлі де ұнамайды», — деп жауап берді. Ол оны кейбір прототиптерге жібек трафаретпен басып көрді және атау оған ұнай бастады. Сөйтіп ол iMac болды.
iMac-ты аяқтау мерзімі жақындаған сайын, Джобстың аңызға айналған ашуы, әсіресе өндірістік мәселелерге тап болғанда, қайтадан күшпен пайда болды. Бір өнімді шолу жиналысында ол процестің баяу жүріп жатқанын білді. «Ол өзінің сұмдық қаһарының көріністерінің бірін көрсетті және қаһары мүлдем таза болды», — деп еске алды Айв. Ол үстелді айналып өтіп, Рубинштейннен бастап бәріне шабуыл жасады. «Сендер біздің компанияны құтқаруға тырысып жатқанымызды білесіңдер, — деп айқайлады ол, — ал сендер оны құртып жатырсыңдар!»
Түпнұсқа Macintosh командасы сияқты, iMac командасы да үлкен хабарландыруға дәл уақытында үлгерді. Бірақ Джобстың соңғы бір жарылысы болмай тұрып емес. Іске қосу презентациясына дайындық кезі келгенде, Рубинштейн екі жұмыс істейтін прототип құрастырды. Джобс соңғы өнімді бұрын көрмеген еді және сахнада оған қараған кезде дисплейдің астындағы алдыңғы жағындағы түймені көрді. Ол оны басып еді, CD науасы ашылды. «Бұл неғылған бәле?!?» — деп сұрады ол, бірақ сыпайы емес түрде. «Ешқайсымыз ештеңе демедік, — деп еске алды Шиллер, — өйткені ол CD науасының не екенін білетіні анық еді». Сөйтіп Джобс ұрсуын жалғастырды. Ол таза CD ұясы (slot) болуы керек еді деп талап етті, ол қымбат көліктерде кездесетін талғампаз ұялы жетектерге сілтеме жасады. «Стив, бұл біз компоненттер туралы сөйлескенде мен саған көрсеткен жетек қой», — деп түсіндірді Рубинштейн. «Жоқ, ешқашан науа болған емес, тек ұя», — деп талап етті Джобс. Рубинштейн шегінбеді. Джобстың ашуы басылмады. «Мен жылап жібере жаздадым, өйткені бірдеңе істеуге тым кеш еді», — деп еске алды кейінірек Джобс.
Олар дайындықты тоқтатты және бір сәтте Джобс бүкіл өнімді іске қосудан бас тартатындай көрінді. «Руби маған: "Мен жындымын ба?" дегендей қарады», — деп еске алды Шиллер. «Бұл менің Стивпен алғашқы өнім іске қосуым еді және оның "Егер ол дұрыс болмаса, біз оны іске қоспаймыз" деген ұстанымын бірінші рет көрдім». Ақырында, олар iMac-тың келесі нұсқасы үшін науаны ұялы жетекке ауыстыруға келісті. «Егер сендер мүмкіндігінше тезірек ұялы режимге өтеміз деп уәде берсеңдер ғана мен іске қосуды жалғастырамын», — деді Джобс көзіне жас алып.
Ол көрсетуді жоспарлаған бейнероликте де мәселе болды. Онда Джони Айв өзінің дизайн ойлауын сипаттап: «Джетсондарда қандай компьютер болар еді? Бұл кешегі болашақ сияқты болды», — деп сұрайды. Сол сәтте мультфильмнен Джейн Джетсонның бейнеэкранға қарап тұрғанын көрсететін екі секундтық үзінді, одан кейін Джетсондардың шырша жанында сықылықтап күліп тұрған тағы екі секундтық клипі болды. Дайындық кезінде өндіріс көмекшісі Джобсқа клиптерді алып тастау керектігін айтты, өйткені Hanna-Barbera оларды пайдалануға рұқсат бермеген. «Қалдыр», — деп ақырды Джобс оған. Көмекші бұған қарсы ережелер бар екенін түсіндірді. «Маған бәрібір», — деді Джобс. «Біз оны қолданамыз». Клип қалды.
Ли Клоу түрлі-түсті журнал жарнамаларының сериясын дайындап жатқан, ол Джобсқа беттердің сынамаларын жібергенде, жауап ретінде ашулы қоңырау алды. Жарнамадағы көк түс iMac-тың көк түсінен өзгеше деп талап етті Джобс. «Сендер не істеп жатқандарыңды білмейсіңдер!» — деп айқайлады Джобс. «Мен жарнамаларды жасауға басқа біреуді аламын, өйткені бұл бүлінген». Клоу қарсы дауласты. Оларды салыстыр, деді ол. Кеңседе болмаған Джобс өзінікін дұрыс деп, айқайлауды жалғастырды. Ақырында Клоу оны түпнұсқа фотосуреттермен отырғызды. «Мен ақыры оған көк түстің сол көк түс екенін дәлелдедім». Жылдар өткен соң, Gawker веб-сайтындағы Стив Джобс талқылау тақтасында Джобстың үйінен бірнеше квартал жердегі Пало-Альтодағы Whole Foods дүкенінде жұмыс істеген біреуден мынадай әңгіме пайда болды: «Мен бір күні түстен кейін арбаларды жинап жүргенімде, мүгедектер орнында тұрған күміс түсті Mercedes-ті көрдім. Стив Джобс ішінде көлік телефонына айқайлап жатты. Бұл бірінші iMac таныстырылуының алдында болған еді және мен оның: "Жеткілікті. Көк. Емес. Қарғыс атқыр!!!" — дегенін анық естідім деп ойлаймын».
Әдеттегідей, Джобс драмалық ашылуға дайындалуда тым мұқият болды. CD жетегінің науасына ашуланып бір дайындықты тоқтатқан ол, шоудың керемет өтуіне көз жеткізу үшін басқа дайындықтарды созды. Ол сахнаны кесіп өтіп: «Жаңа iMac-қа сәлем айтыңыз», — деп жариялайтын кульминациялық сәтті қайта-қайта пысықтады. Ол жаңа машинаның мөлдірлігі айқын көрінуі үшін жарықтың мінсіз болуын қалады. Бірақ бірнеше рет жүріп өткеннен кейін ол әлі де қанағаттанбады, бұл Скаллидің 1984 жылғы түпнұсқа Macintosh-ты іске қосу дайындығында куә болған сахналық жарықтандыруға деген құмарлығының жаңғырығы еді. Ол шамдардың жарығырақ болуын және ертерек жануын бұйырды, бірақ бұл да оған ұнамады. Сөйтіп ол аудитория қатарына жүгіріп барып, алдыңғы орындыққа аяғын асып, ортаңғы орындыққа жантайды. «Дұрыс болғанша жасай берейік, жарай ма?» — деді ол. Олар тағы бір әрекет жасады. «Жоқ, жоқ», — деп шағымданды Джобс. «Бұл мүлдем жұмыс істемейді». Келесі жолы шамдар жеткілікті жарық болды, бірақ олар тым кеш жанды. «Мен бұл туралы сұраудан шаршадым», — деп гүрілдеді Джобс. Ақырында, iMac дәл керек деңгейде жарқырады. «О! Дәл сол жерде! Бұл керемет!» — деп айқайлады Джобс.
Бір жыл бұрын Джобс өзінің алғашқы тәлімгері әрі серіктесі Майк Марккуланы басқармадан шығарып жіберген болатын. Бірақ ол жаңа iMac-пен жасаған дүниесін мақтан тұтқаны сонша және оның түпнұсқа Macintosh-пен байланысына қатты тебіренгені соншалық, Марккуланы Купертиноға жеке көрсетілімге шақырды. Марккула таңғалды. Оның жалғыз қарсылығы Айв жасаған жаңа тінтуірге қатысты болды. Марккула оның хоккей шайбасына ұқсайтынын және адамдар оны жек көретінін айтты. Джобс келіспеді, бірақ Марккуланікі дұрыс болып шықты. Басқа жағынан алғанда, машина өзінің ізашары сияқты «ессіз керемет» болып шықты.
Тұсаукесер, 6 мамыр, 1998 жыл
1984 жылы түпнұсқа Macintosh-ты іске қосқан кезде Джобс театрдың жаңа түрін жасаған еді: өнімнің дебюті дәуірлік оқиға ретінде, оның шарықтау шегінде аспан ашылып, жарық түсіп, періштелер ән салып, таңдаулы адал жандар хоры «Аллилуя» деп шырқайтын «жарық болсын» сәтімен аяқталатын. Apple-ді құтқарып, дербес компьютерлерді қайта өзгертеді деп үміттенген өнімнің салтанатты ашылуы үшін Джобс символдық түрде Купертинодағы Де Анза қоғамдық колледжінің Флинт аудиториясын таңдады, бұл 1984 жылы қолданған сол орын болатын. Ол күмәнді сейілту, әскерді жинау, әзірлеушілер қауымдастығының қолдауына ие болу және жаңа машинаның маркетингін бастау үшін бар күшін салды. Бірақ ол мұны импресарио рөлін ойнауды ұнатқандықтан да жасады. Керемет шоу қою оның құмарлығын керемет өнім шығарумен бірдей деңгейде оятатын.
Өзінің сезімтал жағын көрсете отырып, ол көрермендердің алдыңғы қатарына шақырған үш адамға сыпайы алғыс айтудан бастады. Ол олардың бәрімен араздасып қалған еді, бірақ енді олардың қайта қосылғанын қалады. «Мен компанияны ата-анамның гаражында Стив Вознякпен бірге бастадым, Стив бүгін осында», — деді ол оны нұсқап, қол шапалақтауға шақырып. «Бізге Майк Марккула және көп ұзамай біздің бірінші президентіміз Майк Скотт қосылды», — деп жалғастырды ол. «Бұл кісілердің екеуі де бүгін залда отыр. Және бұл үш жігітсіз ешқайсымыз мұнда болмас едік». Қол шапалақтау қайта күшейгенде оның көздері бір сәт жасқа толды. Сондай-ақ залда Энди Херцфельд және түпнұсқа Mac командасының көпшілігі болды. Джобс оларға күлімсіреп қарады. Ол оларды мақтанышқа бөлейтініне сенді.
Apple-дің жаңа өнім стратегиясының кестесін көрсетіп, жаңа компьютердің өнімділігі туралы бірнеше слайдтарды өткізгеннен кейін, ол жаңа сәбиін ашуға дайын болды. «Бұл — бүгінгі компьютерлердің түрі», — деді ол артындағы үлкен экранда қорап тәрізді компоненттер мен монитордың сарғыш жиынтығының суреті көрсетілгенде. «Ал мен сіздерге олардың бүгіннен бастап қандай болатынын көрсету мәртебесін алғым келеді».
Ол сахна ортасындағы үстелден матаны тартып алып, жаңа iMac-ты ашты, ол шамдар жанған кезде жарқырап, жалтырап тұрды. Ол тінтуірді басты, сол кезде түпнұсқа Macintosh іске қосылғандағыдай, экранда компьютер жасай алатын барлық ғажайып нәрселердің жылдам суреттері жыпылықтады. Соңында 1984 жылғы Macintosh-ты сәндеген сол ойнақы қаріппен «hello» сөзі пайда болды, бұл жолы оның астында жақша ішінде «again» сөзі тұрды: Hello (again). Дүркіреген қол шапалақ соғылды. Джобс артқа шегініп, жаңа Macintosh-ына мақтанышпен қарады. «Ол басқа ғаламшардан келген сияқты», — деді ол көрермендер күлген кезде. «Жақсы ғаламшардан. Дизайнерлері жақсырақ ғаламшардан».
Джобс тағы да жаңа мыңжылдықтың жаршысы болған иконалық жаңа өнім шығарды. Ол «Басқаша ойла» (Think Different) уәдесін орындады. Сарғыш қораптар мен кабельдер үйіндісі және көлемді орнату нұсқаулығы бар мониторлардың орнына, мұнда сипағанда тегіс және таңқурайдың жұмыртқасындай көзге жағымды, достық пейілді және ширақ құрылғы тұрды. Сіз оның сүйкімді кішкентай тұтқасынан ұстап, талғампаз ақ қораптан шығарып, қабырға розеткасына тікелей қоса аласыз. Компьютерден қорыққан адамдар енді оны қалады және олар оны басқалар таңданатын және мүмкін қызығатын бөлмеге қойғысы келді. «Ғылыми-фантастикалық жылтырды коктейль қолшатырының китч қыңырлығымен үйлестіретін аппараттық құрал», — деп жазды Стивен Леви Newsweek журналында, — «бұл соңғы жылдары енгізілген ең керемет көрінетін компьютер ғана емес, сонымен қатар Кремний алқабының түпнұсқа арман компаниясының енді ұйқыда еместігін білдіретін кеуде қаққан мәлімдеме». Forbes оны «индустрияны өзгертетін табыс» деп атады, ал Джон Скалли кейінірек қуғыннан шығып: «Ол 15 жыл бұрын Apple-ді табысты еткен сол қарапайым стратегияны жүзеге асырды: хит өнімдер жасау және оларды керемет маркетингпен жылжыту», — деп ағынан жарылды.
Сын тек бір таныс бұрыштан естілді. iMac мақтауға ие болып жатқанда, Билл Гейтс Microsoft-қа келген қаржылық сарапшылар жиынында мұның өткінші сән екеніне сендірді. «Apple қазір ұсынып отырған жалғыз нәрсе — түстердегі көшбасшылық», — деді Гейтс әзілдеп қызылға бояп қойған Windows негізіндегі ДК-ні нұсқап. «Біздің оны қуып жетуіміз көп уақыт алмайды деп ойлаймын». Джобс қатты ашуланды және тілшіге талғамы мүлдем жоқ деп көпшілік алдында айыптаған Гейтстің iMac-ты басқа компьютерлерден неліктен тартымды ететіні туралы түсінігі жоқ екенін айтты. «Біздің бәсекелестеріміздің жіберіп алып жатқан нәрсесі — олар мұны сән туралы деп ойлайды және олар мұны сыртқы көрініс туралы деп ойлайды», — деді ол. «Олар: "Біз мына қоқыс компьютерге кішкене бояу жағамыз, сөйтіп бізде де ондай болады" дейді».
iMac 1998 жылдың тамызында 1299 долларға сатылымға шықты. Ол алғашқы алты аптада 278 000 дана сатылды және жыл соңына дейін 800 000 дана сатылып, Apple тарихындағы ең жылдам сатылатын компьютерге айналды. Ең бастысы, сатылымның 32%-ы компьютерді алғаш рет сатып алған адамдарға, ал тағы 12%-ы Windows машиналарын пайдаланып жүрген адамдарға тиесілі болды.
Көп ұзамай Айв iMac-тар үшін бонди көк түсіне қосымша төрт жаңа «шырынды» түсті ойлап тапты. Бір компьютерді бес түсте ұсыну, әрине, өндіріс, түгендеу және тарату үшін үлкен қиындықтар туғызатын еді. Көптеген компанияларда, соның ішінде ескі Apple-де де, шығындар мен пайданы қарастыратын зерттеулер мен жиналыстар болар еді. Бірақ Джобс жаңа түстерге қараған кезде қатты шабыттанып, басқа басшыларды дизайн студиясына шақырды. «Біз түрлі түстерді жасаймыз!» — деді ол оларға қуана. Олар кеткеннен кейін Айв өз командасына таңдана қарады. «Көптеген жерлерде бұл шешімді қабылдауға айлар кететін еді», — деп еске алды Айв. «Стив мұны жарты сағатта шешті».
Джобс iMac үшін қалаған тағы бір маңызды жетілдіру болды: жек көретін CD науасынан құтылу. «Мен өте жоғары деңгейлі Sony стереосында саңылаулы (slot-load) жетекті көрдім», — деді ол, — «сондықтан мен жетек өндірушілеріне барып, тоғыз айдан кейін шығарған iMac нұсқасы үшін саңылаулы жетек жасатып алдым». Рубинштейн оны бұл өзгерістен айнытуға тырысты. Ол музыканы жай ғана ойнатып қоймай, CD-ге жаза алатын жаңа жетектер пайда болатынын және олар саңылауларда жұмыс істеуге бейімделгенге дейін науа түрінде қолжетімді болатынын болжады. «Егер сіз саңылауларға өтсеңіз, технология жағынан әрқашан артта қаласыз», — деп дәлелдеді Рубинштейн.
«Маған бәрібір, менің қалайтыным осы», — деп Джобс бірден жауап қайтарды. Олар Сан-Францискодағы суши-барда түскі ас
ішіп отырған болатын және Джобс әңгімені серуендеп жалғастыруды талап етті. «Мен сіздің маған жеке өтініш ретінде
саңылаулы жетекті жасап бергеніңізді қалаймын», — деп сұрады Джобс. Рубинштейн келісті, әрине, бірақ онікі дұрыс болып
шықты. Panasonic музыканы көшіріп және жаза алатын CD жетегін шығарды және ол алдымен ескі үлгідегі науа тиегіштері бар
компьютерлер үшін қолжетімді болды. Мұның салдары келесі бірнеше жылға созылды: бұл Apple-дің өз музыкасын көшіріп және
жазғысы келетін пайдаланушылардың қажеттіліктерін өтеуде баяулауына әкелді, бірақ бұл кейіннен Джобс музыка нарығына
кіру керектігін түсінген кезде, Apple-ді бәсекелестерінен озып кетудің жолын табуда қиялшыл және батыл болуға мәжбүр
етті.
ішіп отырған болатын және Джобс әңгімені серуендеп жалғастыруды талап етті. «Мен сіздің маған жеке өтініш ретінде
саңылаулы жетекті жасап бергеніңізді қалаймын», — деп сұрады Джобс. Рубинштейн келісті, әрине, бірақ онікі дұрыс болып
шықты. Panasonic музыканы көшіріп және жаза алатын CD жетегін шығарды және ол алдымен ескі үлгідегі науа тиегіштері бар
компьютерлер үшін қолжетімді болды. Мұның салдары келесі бірнеше жылға созылды: бұл Apple-дің өз музыкасын көшіріп және
жазғысы келетін пайдаланушылардың қажеттіліктерін өтеуде баяулауына әкелді, бірақ бұл кейіннен Джобс музыка нарығына
кіру керектігін түсінген кезде, Apple-ді бәсекелестерінен озып кетудің жолын табуда қиялшыл және батыл болуға мәжбүр
етті.
ЖИЫРМА СЕГІЗІНШІ ТАРАУ БАС ДИРЕКТОР Осынша жылдан кейін де әлі ессіз
Тим Кук
Стив Джобс Apple-ге оралып, бірінші жылында «Басқаша ойла» жарнамаларын және iMac-ты шығарған кезде, бұл көптеген адамдар білетін нәрсені растады: ол шығармашыл және көреген бола алатын. Ол мұны Apple-дегі бірінші кезеңінде көрсеткен еді. Оның компанияны басқара алатын-алмайтыны түсініксіз болды. Ол мұны бірінші кезеңінде мүлдем көрсетпеген еді.
Джобс бұл ғаламның ережелері оған қолданылмайды деген қиялына үйреніп қалғандарды таңғалдыратын егжей-тегжейлі реализммен іске кірісті. «Ол менеджер болды, бұл атқарушы немесе көреген болудан өзгеше және бұл мені жағымды таңғалдырды», — деп еске алды оны қайта шақырған басқарма төрағасы Эд Вулард. Оның басқару мантрасы «Фокус» болды. Ол артық өнім желілерін жойды және Apple әзірлеп жатқан жаңа операциялық жүйе бағдарламалық жасақтамасындағы қажетсіз мүмкіндіктерді қысқартты. Ол өнімдерді өз зауыттарында өндіруге деген бақылаушы құмарлығынан бас тартты және оның орнына схемалық тақталардан бастап дайын компьютерлерге дейін барлығын жасауды аутсорсингке берді.
Және ол Apple жеткізушілеріне қатаң тәртіп орнатты. Ол басшылыққа келгенде, Apple-дің қоймаларында екі айдан астам уақытқа жететін қор жатты, бұл кез келген басқа технологиялық компаниядан көп еді. Жұмыртқа мен сүт сияқты, компьютерлердің жарамдылық мерзімі қысқа, сондықтан бұл пайдаға кем дегенде 500 миллион доллар соққы болды. 1998 жылдың басына қарай ол мұны бір айға дейін қысқартты.
Джобстың жетістіктері оңайға түспеді, өйткені жұмсақ дипломатия әлі де оның репертуарының бөлігі емес еді. Airborne Express бөлімшесі қосалқы бөлшектерді жеткілікті жылдам жеткізбей жатқанын шешкенде, ол Apple менеджеріне келісімшартты бұзуды бұйырды. Менеджер мұның сотқа әкелуі мүмкін екенін айтып қарсылық білдіргенде, Джобс: «Оларға жай ғана айт, егер олар бізбен ойнаса, бұл компаниядан енді ешқашан бір тиын да алмайды», — деп жауап берді. Менеджер жұмыстан шықты, сот ісі болды және оны шешуге бір жыл кетті. «Егер мен қалсам, менің акция опциондарым 10 миллион доллар тұрар еді», — деді менеджер, — «бірақ мен бұған шыдай алмайтынымды білдім — және ол мені бәрібір жұмыстан шығарар еді». Жаңа дистрибьюторға қорды 75%-ға қысқарту бұйырылды және ол солай істеді. «Стив Джобстың тұсында жұмысты орындамауға мүлдем төзімділік жоқ», — деді оның бас директоры. Тағы бір сәтте, VLSI Technology жеткілікті чиптерді уақытында жеткізуде қиындықтарға тап болғанда, Джобс жиналысқа басып кіріп, олардың «мүшесі жоқ ақымақтар» екенін айтып айқайлай бастады. Компания соңында чиптерді Apple-ге уақытында жеткізді және оның басшылары арқасында «FDA командасы» деп жазылған күртешелер жасады.
Джобстың қол астында үш ай жұмыс істегеннен кейін Apple-дің операциялар жөніндегі басшысы қысымға шыдай алмайтынын шешіп, жұмыстан кетті. Бір жылға жуық уақыт бойы Джобс операцияларды өзі басқарды, өйткені ол сұхбаттасқан үміткерлердің барлығы «ескі толқындағы өндіріс адамдары сияқты көрінді», — деп еске алды ол. Ол Майкл Делл жасағандай, «дәл уақытында» (just-in-time) зауыттары мен жеткізу тізбектерін құра алатын адамды қалады. Содан кейін, 1998 жылы ол Compaq Computers компаниясының сатып алу және жеткізу тізбегі жөніндегі сыпайы, отыз жеті жастағы менеджері Тим Кукты кездестірді. Ол оның операциялар жөніндегі менеджері ғана емес, Apple-ді басқарудағы таптырмас сахна сыртындағы серіктесіне айналды. Джобс былай деп еске алды:
Тим Кук сатып алу саласынан келді, бұл бізге қажет нәрсе үшін дәл келетін тәжірибе еді. Мен оның және менің нәрселерді дәл бірдей көретінімізді түсіндім. Мен Жапониядағы көптеген «дәл уақытында» зауыттарында болдым және Mac үшін және NeXT-те сондай зауыт салдым. Мен не қалайтынымды білдім, сосын Тимді кездестірдім, ол да соны қалады. Сонымен біз бірге жұмыс істей бастадық және көп ұзамай мен оның не істеу керектігін дәл білетініне сендім. Оның көзқарасы менікімен бірдей болды және біз жоғары стратегиялық деңгейде өзара әрекеттесе алдық, ал мен көптеген нәрселерді ұмыта алатынмын, егер ол келіп маған ескертпесе.
Кеме жасау зауыты жұмысшысының ұлы Кук Алабама штатының Робертсдейл қаласында, Мобил мен Пенсакола арасындағы, Мексика шығанағы жағалауынан жарты сағаттық жердегі шағын қалада өсті. Ол Обернде өнеркәсіптік инженерия мамандығын алды, Дьюкте бизнес дәрежесін алды және келесі он екі жыл бойы Солтүстік Каролинаның Зерттеу үшбұрышында IBM-де жұмыс істеді. Джобс онымен сұхбаттасқан кезде, ол жақында ғана Compaq-қа жұмысқа орналасқан болатын. Ол әрқашан өте логикалық инженер болды және Compaq ол кезде анағұрлым ақылға қонымды мансаптық таңдау болып көрінді, бірақ ол Джобстың аурасына түсіп қалды. «Стивпен алғашқы сұхбатымнан бес минут өткен соң, мен сақтық пен логиканы ысырып тастап, Apple-ге қосылғым келді», — деді ол кейінірек. «Менің түйсігім Apple-ге қосылу шығармашыл данышпанмен жұмыс істеудің өмірде бір рет берілетін мүмкіндігі екенін айтты». Сөйтіп ол солай істеді. «Инженерлерге шешімді аналитикалық түрде қабылдауды үйретеді, бірақ ішкі сезімге немесе түйсікке сүйену ең қажет болатын кездер болады».
Apple-де оның рөлі Джобстың түйсігін жүзеге асыру болды, ол мұны тыныш ыждағаттылықпен орындады. Ешқашан үйленбеген ол өзін жұмысқа арнады. Ол көп күндері 4:30-да тұрып, электрондық хаттар жіберетін, содан кейін бір сағат жаттығу залында болып, 6-дан сәл асқанда жұмыс үстелінде болатын. Ол алдағы аптаға дайындалу үшін жексенбі күні кешке конференц-қоңыраулар белгілейтін. Ашуға бейім және жойқын сөздер айтатын бас директор басқаратын компанияда Кук жағдайларды сабырлы мінезбен, жайлы Алабама акцентімен және үнсіз көзқарастармен басқарды. «Ол күлкіге қабілетті болса да, Куктың әдепкі бет-әлпеті — түйілген қабақ, ал оның әзілі құрғақ түрге жатады», — деп жазды Адам Лашинский Fortune журналында. «Жиналыстарда ол ұзақ, ыңғайсыз үзілістерімен танымал, бұл кезде сіз тек оның үнемі жейтін энергетикалық батончиктерінің қабын ашқан дыбысын ғана естисіз».
Қызметінің басындағы жиналыста Кукқа Apple-дің қытайлық жеткізушілерінің біріндегі мәселе туралы айтылды. «Бұл өте жаман», — деді ол. «Біреу Қытайда болып, мұны басқаруы керек». Отыз минуттан кейін ол үстел басында отырған операциялар жөніндегі басшыға қарап, еш эмоциясыз: «Сен неге әлі осындасың?» — деп сұрады. Басшы орнынан тұрып, тікелей Сан-Франциско әуежайына барып, Қытайға билет сатып алды. Ол Куктың басты орынбасарларының біріне айналды.
Кук Apple-дің негізгі жеткізушілерінің санын жүзден жиырма төртке дейін қысқартты, оларды бизнесті сақтап қалу үшін тиімдірек келісімдер жасауға мәжбүрледі, көбін Apple зауыттарының жанына орналасуға көндірді және компанияның он тоғыз қоймасының онын жапты. Қор жиналатын орындарды азайту арқылы ол қордың өзін азайтты. Джобс 1998 жылдың басында өнім қорын екі айлық мөлшерден бір айға дейін қысқартқан еді. Сол жылдың қыркүйегіне қарай Кук оны алты күнге дейін түсірді. Келесі қыркүйекте ол таңғаларлық екі күндік мөлшерге дейін төмендеді. Сонымен қатар, ол Apple компьютерін жасаудың өндірістік процесін төрт айдан екі айға дейін қысқартты. Мұның бәрі ақшаны үнемдеп қана қоймай, әрбір жаңа компьютерге қолжетімді ең соңғы компоненттерді орнатуға мүмкіндік берді.
Жартылай водолазкалар және командалық жұмыс
1980 жылдардың басында Жапонияға сапарында Джобс Sony төрағасы Акио Моритадан оның компаниясының зауыттарында неге бәрі униформа киетінін сұрады. «Ол қатты ұялып, соғыстан кейін ешкімнің киімі болмағанын және Sony сияқты компаниялар жұмысшыларына күнде киетін бірдеңе беруге мәжбүр болғанын айтты», — деп еске алды Джобс. Жылдар өте келе униформалар өздерінің ерекше стилін дамытты, әсіресе Sony сияқты компанияларда және бұл жұмысшыларды компаниямен байланыстырудың бір жолына айналды. «Мен Apple үшін де осындай байланысты қалайтынымды шештім», — деді Джобс.
Стильді бағалайтын Sony әйгілі дизайнер Иссей Миякеге өз униформаларының бірін жасауды тапсырған еді. Бұл жеңдері ағытылып, жилетке айналатын рипстоп нейлоннан жасалған күртеше болатын. «Сонымен мен Иссейге қоңырау шалып, одан Apple үшін жилет жасауын сұрадым», — деді Джобс. «Мен бірнеше үлгілермен қайтып келдім және бәріне егер біз бәріміз осы жилеттерді кисек керемет болар еді деп айттым. О, құдайым, мені сахнадан ысқырып қуып шықты. Бұл идеяны бәрі жек көрді».
Алайда, осы процесте ол Миякемен достасып кетті және оған жиі барып тұрды. Сондай-ақ оған өзі үшін униформа болу идеясы ұнады, бұл күнделікті ыңғайлылық (ол айтқан негіздеме) және өзіндік стильді жеткізу қабілеті үшін де еді. «Сонымен мен Иссейден маған ұнайтын қара жартылай водолазкаларының біразын жасап беруін сұрадым, ол маған жүз шақтысын жасап берді». Джобс бұл оқиғаны айтып жатқанда менің таңғалғанымды байқап, шкафта жиналып тұрған оларды нұсқады. «Міне, менің киетінім», — деді ол. «Бұл маған өмірімнің соңына дейін жетеді».
Оның автократиялық табиғатына қарамастан — ол ешқашан консенсус құрбандығына табынған емес — Джобс Apple-де ынтымақтастық мәдениетін дамыту үшін көп жұмыс істеді. Көптеген компаниялар жиналыстарының аздығымен мақтанады. Джобста олар көп болды: әр дүйсенбіде атқарушы қызметкерлер сессиясы, сәрсенбі күні түстен кейін маркетингтік стратегия сессиясы және шексіз өнімді шолу сессиялары. PowerPoint пен ресми презентацияларға әлі де аллергиясы бар ол үстел басындағы адамдардың мәселелерді әртүрлі қырынан және әртүрлі бөлімдердің көзқарасымен талқылауын талап етті.
Өйткені ол Apple-дің үлкен артықшылығы бүкіл виджеттің — дизайннан аппараттық құралға, бағдарламалық жасақтамаға және мазмұнға дейін — интеграциясында деп есептеді, ол компаниядағы барлық бөлімдердің қатар жұмыс істеуін қалады. Ол қолданған тіркестер «терең ынтымақтастық» және «қатарлас инженерия» болды. Өнім инженериядан дизайнға, өндіріске, маркетингке және таратуға кезекпен берілетін әзірлеу процесінің орнына, бұл әртүрлі бөлімдер бір уақытта ынтымақтастықта болды. «Біздің әдісіміз интеграцияланған өнімдерді әзірлеу болды, ал бұл біздің процесіміздің де интеграцияланған және ынтымақтастықта болуы керектігін білдірді», — деді Джобс.
Бұл тәсіл негізгі қызметкерлерді жалдауға да қатысты болды. Ол үміткерлерді тек жұмыс істегісі келетін бөлімнің менеджерлерімен ғана емес, жоғарғы басшылармен — Кук, Теванян, Шиллер, Рубинштейн, Айвпен кездестіретін. «Содан кейін біз адамсыз жиналып, оның сәйкес келетін-келмейтінін талқылаймыз», — деді Джобс. Оның мақсаты компанияның екінші сұрыпты таланттармен толып кетуіне әкелетін «ақымақтардың қаптауына» (bozo explosion) қарсы қырағы болу еді:
Өмірдегі көптеген нәрселер үшін ең жақсы мен орташаның арасындағы айырмашылық шамамен 30%. Ең жақсы ұшақ рейсі, ең жақсы тамақ орташадан 30%-ға жақсырақ болуы мүмкін. Мен Воздан көргенім — орташа инженерден елу есе жақсы адам еді. Ол баста жиналыстар өткізе алатын. Mac командасы осындай, А деңгейлі ойыншылардан тұратын тұтас команда құру әрекеті болды. Адамдар олар тіл табыса алмайды, бір-бірімен жұмыс істеуді жек көреді деді. Бірақ мен А ойыншыларының А ойыншыларымен жұмыс істегенді ұнататынын, олар тек С ойыншыларымен жұмыс істегенді ұнатпайтынын түсіндім. Pixar-да бұл тұтас А ойыншыларынан тұратын компания болды. Мен Apple-ге қайтып келгенде, осыны жасауға тырыстым. Сізге ынтымақтастыққа негізделген жалдау процесі қажет. Біз біреуді жалдағанда, тіпті ол маркетингте болса да, мен оны дизайн мамандарымен және инженерлермен сөйлестіремін. Менің үлгі тұтар тұлғам Дж. Роберт Оппенгеймер болды. Мен оның атом бомбасы жобасы үшін қандай адамдарды іздегені туралы оқыдым. Мен ол сияқты жақсы болмадым, бірақ мен соған ұмтылдым.
Бұл процесс қорқынышты болуы мүмкін еді, бірақ Джобстың талантты танитын көзі бар еді. Олар Apple-дің жаңа операциялық жүйесінің графикалық интерфейсін жасайтын адамдарды іздеп жатқанда, Джобс жас жігіттен электрондық хат алып, оны шақырды. Үміткер қобалжып тұрды және кездесу жақсы өтпеді. Сол күні кешке Джобс оны фойеде мұңайып отырған жерінен кездестіріп қалды. Жігіт оған өз идеяларының бірін көрсете ала ма деп сұрады, Джобс оның иығынан қарап, Adobe Director арқылы жасалған, экранның төменгі жағындағы докқа көбірек белгішелерді сыйғызу жолының кішкентай демосын көрді. Жігіт курсорды докқа тығылған белгішелердің үстінен жүргізгенде, курсор үлкейткіш әйнекке еліктеп, әр белгішені үрлегендей үлкейтті. «Мен: "Құдайым-ау" дедім де, оны сол жерде жұмысқа алдым», — деп еске алды Джобс. Бұл мүмкіндік Mac OSX-тің сүйікті бөлігіне айналды, ал дизайнер мультитач экрандары үшін инерциялық айналдыру (сырғытуды аяқтағаннан кейін экранның бір сәт сырғып тұруын қамтамасыз ететін тамаша мүмкіндік) сияқты нәрселерді жобалауға кірісті.
Джобстың NeXT-тегі тәжірибесі оны есейтті, бірақ оны көп жұмсартпады. Оның Mercedes-інде әлі де нөмір жоқ еді және ол әлі де алдыңғы есіктің жанындағы мүгедектерге арналған орындарға, кейде екі орынды қатар алып қоятын. Бұл тұрақты әзілге айналды. Қызметкерлер «Басқаша қой» (Park Different) деген белгілер жасады, ал біреу мүгедектер арбасының белгісін Mercedes логотипімен бояп тастады.
Адамдарға оған қарсы шығуға рұқсат етілді, тіпті ынталандырылды және кейде ол бұл үшін оларды құрметтейтін. Бірақ сіз ол сіздің идеяларыңызды өңдеп жатқанда, оның сізге шабуыл жасауына, тіпті басыңызды жұлып алуына дайын болуыңыз керек еді. «Сіз онымен сол сәтте ешқашан дауда жеңбейсіз, бірақ кейде түбінде жеңесіз», — деді Ли Клоумен жұмыс істеген шығармашыл жас жарнамашы Джеймс Винсент. «Сіз бірдеңе ұсынасыз, ол: "Бұл ақымақ идея", — деп мәлімдейді, ал кейінірек ол қайтып келіп: "Міне, біз не істейміз", — дейді. Ал сіз: "Мен сізге екі апта бұрын осыны айттым ғой, ал сіз мұны ақымақ идея дедіңіз", — дегіңіз келеді. Бірақ сіз олай айта алмайсыз. Оның орнына сіз: "Бұл керемет идея, солай жасайық", — дейсіз».
Адамдар сондай-ақ Джобстың кездейсоқ қисынсыз немесе қате тұжырымдарына төзуге мәжбүр болды. Отбасына да, әріптестеріне де ол шындыққа қатысы шамалы қандай да бір ғылыми немесе тарихи фактіні үлкен сеніммен жариялауға бейім еді. «Ол мүлдем ештеңе білмейтін нәрсе болуы мүмкін, бірақ өзінің ессіз стилі мен шексіз сенімділігінің арқасында ол адамдарды өзінің не айтып тұрғанын білетініне сендіре алады», — деді Айв, ол бұл қасиетті біртүрлі сүйкімді деп сипаттады. Дегенмен, егжей-тегжейге мән беретін көзімен Джобс кейде басқалар байқамаған ұсақ-түйектерді дұрыс тап басатын. Ли Клоу Джобсқа жарнаманың бір нұсқасын көрсеткенін, оның сұрауы бойынша кейбір шамалы өзгерістер енгізгенін, содан кейін жарнаманың толығымен бүлінгені туралы айқайға тап болғанын еске алды. «Ол біздің екі артық кадрды қиып тастағанымызды байқады, бұл байқау мүмкін емес дерлік өте қысқа нәрсе еді», — деді Клоу. «Бірақ ол кескіннің музыканың ырғағымен дәл бір сәтте түйісуіне сенімді болғысы келді және ол толығымен дұрыс айтты».
iCEO-дан CEO-ға дейін
Apple басқармасындағы оның тәлімгері Эд Вулард Джобсты екі жылдан астам уақыт бойы CEO атауының алдындағы «уақытша» (interim) сөзін алып тастауға үгіттеді. Джобс өзіне міндеттеме алудан бас тартып қана қоймай, жылына небәрі 1 доллар жалақы алып, акция опциондарын алмау арқылы бәрін таңғалдырды. «Мен келгенім үшін 50 цент аламын», — деп әзілдегенді ұнататын ол, — «ал қалған 50 цент өнімділікке негізделген». 1997 жылдың шілдесінде қайтып келгеннен бері Apple акциялары 14 доллардан сәл төмен бағадан 2000 жылдың басындағы интернет көпіршігінің шыңында 102 доллардан сәл жоғары бағаға дейін көтерілді. Вулард оған 1997 жылы тым болмаса қарапайым акция грантын алуды өтінген еді, бірақ Джобс: «Мен Apple-де бірге жұмыс істейтін адамдардың мені баю үшін қайтып келді деп ойлағанын қаламаймын», — деп бас тартты. Егер ол сол қарапайым грантты қабылдағанда, ол 400 миллион доллар тұрар еді. Оның орнына ол осы кезеңде 2,50 доллар тапты.
Оның уақытша атауға жабысып алуының негізгі себебі Apple-дің болашағына деген сенімсіздік сезімі болды. Бірақ 2000 жыл жақындағанда, Apple-дің қайта жанданғаны және бұл оның арқасында болғаны анық болды. Ол Лоренмен ұзақ серуендеп, көптеген адамдарға енді формальдылық болып көрінетін, бірақ ол үшін әлі де үлкен мәселе болған жайтты талқылады. Егер ол уақытша белгісін алып тастаса, Apple ол елестеткен барлық нәрселер үшін, соның ішінде Apple-ді компьютерлерден тыс өнімдерге енгізу мүмкіндігі үшін негіз бола алар еді. Ол солай етуге шешім қабылдады.
Вулард қатты қуанды және басқарма оған үлкен акция грантын беруге дайын екенін айтты. «Сізбен ашық сөйлесейін», — деп жауап берді Джобс. «Менің қалайтыным — ұшақ. Бізде жақында үшінші бала дүниеге келді. Маған коммерциялық рейстермен ұшу ұнамайды. Мен отбасымды Гавайиге апарғанды ұнатамын. Шығысқа барғанда, мен танитын ұшқыштардың болғанын қалаймын». Ол коммерциялық ұшақта немесе терминалда, тіпті TSA (көлік қауіпсіздігі басқармасы) күндеріне дейін де сыпайылық пен шыдамдылық таныта алатын адам түрі емес еді. Джобс кейде ұшағын пайдаланатын басқарма мүшесі Ларри Эллисонның (Apple 1999 жылы Джобстың оны пайдаланғаны үшін Эллисонға 102 000 доллар төледі) еш қарсылығы болмады. «Оның не істегенін ескерсек, біз оған бес ұшақ беруіміз керек!» — деп дәлелдеді Эллисон. Кейінірек ол: «Бұл Apple-ді құтқарып, ештеңе алмаған Стив үшін тамаша алғыс сыйы болды», — деді.
Сонымен Вулард Джобстың тілегін қуана орындап, Gulfstream V ұшағын берді, сонымен қатар оған он төрт миллион акция опционын ұсынды. Джобс күтпеген жауап қайтарды. Ол көбірек қалады: жиырма миллион опцион. Вулард аң-таң болып, ренжіді. Басқарманың акционерлерден тек он төрт миллион беруге құқығы бар еді. «Сіз ештеңе қаламаймын дедіңіз, біз сізге ұшақ бердік, оны сіз қаладыңыз», — деді Вулард.
«Мен бұрын опциондарды талап етпеген едім», — деп жауап берді Джобс, — «бірақ сіз опциондар компанияның 5%-ына дейін
болуы мүмкін деп ұсындыңыз және мен қазір соны қалаймын».
болуы мүмкін деп ұсындыңыз және мен қазір соны қалаймын».
Бұл мерекелік кезең болуы тиіс уақыттағы ыңғайсыз дау болды. Соңында күрделі шешім қабылданды, оған сәйкес 2000 жылдың қаңтарында оған ағымдағы бағамен бағаланған, бірақ 1997 жылы берілгендей мерзімде бекітілген он миллион акция, сонымен қатар 2001 жылы берілуі тиіс тағы бір грант берілді. Жағдайды қиындатқан нәрсе, интернет көпіршігінің жарылуымен акция құлады. Джобс опциондарды ешқашан пайдаланбады және 2001 жылдың соңында оларды төменірек орындау бағасы бар жаңа грантпен ауыстыруды сұрады. Опциондар үшін күрес компанияны кейіннен мазалайтын болды.
Ол опциондардан пайда таппаса да, тым болмаса ұшақтың қызығын көрді. Таңқаларлық емес, ол интерьердің қалай жобаланатынына қатты алаңдады. Бұл оның бір жылдан астам уақытын алды. Ол Эллисонның ұшағын бастапқы нүкте ретінде пайдаланып, оның дизайнерін жалдады. Көп ұзамай ол оны жындандыра жаздады. Мысалы, Эллисонның ұшағында кабиналар арасындағы есіктің ашу түймесі және жабу түймесі болды. Джобс өзінікінде ауыстырып қосатын бір түйме болуын талап етті. Оған түймелердің жылтыратылған тот баспайтын болаты ұнамады, сондықтан ол оларды күңгірт металл түймелермен ауыстыртты. Бірақ соңында ол өзі қалаған ұшақты алды және оны жақсы көрді. «Мен оның ұшағына және өзімдікіне қараймын, оның өзгерткен барлық нәрсесі жақсырақ болды», — деді Эллисон.
2000 жылдың қаңтарында Сан-Францискодағы Macworld көрмесінде Джобс Apple үш жыл бұрын NeXT-тен сатып алған кейбір бағдарламалық жасақтаманы пайдаланатын жаңа Macintosh операциялық жүйесін, OSX-ті таныстырды. Оның Apple-ге қайта қосылуға дайын болуы мен NeXT операциялық жүйесінің Apple-ге енгізілуінің бір сәтте болуы орынды және толығымен кездейсоқ емес еді. Эви Теванян NeXT операциялық жүйесінің UNIX-ке қатысты Mach ядросын алып, оны Дарвин деп аталатын Mac OS ядросына айналдырды. Ол қорғалған жадты, жетілдірілген желіні және ығыстырушы көптапсырмалылықты ұсынды. Бұл Macintosh-қа дәл қажет нәрсе еді және ол бұдан былай Mac OS-тің негізі болатын болды. Кейбір сыншылар, соның ішінде Билл Гейтс, Apple-дің NeXT операциялық жүйесін толығымен қабылдамағанын атап өтті. Мұнда шындық бар, өйткені Apple мүлдем жаңа жүйеге секірмей, бар жүйені дамытуды шешті. Ескі Macintosh жүйесі үшін жазылған қолданбалы бағдарламалық жасақтама жаңасына үйлесімді немесе оңай көшірілетін болды және жаңартқан Mac пайдаланушысы көптеген жаңа мүмкіндіктерді байқайтын, бірақ мүлдем жаңа интерфейсті емес.
Macworld жанкүйерлері жаңалықты әрине ынтамен қабылдады және Джобс докты және оның ішіндегі белгішелердің үстінен курсорды жүргізгенде қалай үлкейетінін көрсеткенде ерекше қол соқты. Бірақ ең үлкен қошемет оның «О, және тағы бір нәрсе» (One more thing) кодасына сақтап қойған хабарландыруына арналды. Ол Pixar-дағы және Apple-дегі міндеттері туралы айтып, жағдайдың жұмыс істей алатынына көзі жеткенін айтты. «Сондықтан мен бүгін уақытша атауын алып тастайтынымды хабарлауға қуаныштымын», — деді ол үлкен күлкімен. Көпшілік Beatles қайта қосылғандай айқайлап, орындарынан атып тұрды. Джобс ернін тістеп, сым жиекті көзілдірігін түзеп, сыпайы кішіпейілділік танытты. «Сендер мені ыңғайсыз сезіндіріп жатырсыңдар. Мен күн сайын жұмысқа келіп, Apple мен Pixar-дағы ғаламшардағы ең талантты адамдармен жұмыс істеймін. Бірақ бұл жұмыстар — командалық спорт. Мен сіздердің алғыстарыңызды Apple-дегі барлық адамдардың атынан қабылдаймын».
ЖИЫРМА ТОҒЫЗЫНШЫ ТАРАУ APPLE ДҮКЕНДЕРІ Genius барлары және Сиена құмтасы
Нью-Йорктегі Бесінші авеню дүкені
Тұтынушы тәжірибесі
Джобс ештеңенің бақылауын басқаға беруді жек көретін, әсіресе ол тұтынушы тәжірибесіне әсер етуі мүмкін болса. Бірақ ол мәселеге тап болды. Процестің ол бақыламайтын бір бөлігі болды: дүкеннен Apple өнімін сатып алу тәжірибесі.
Byte Shop күндері өтті. Индустрия сатылымдары жергілікті компьютерлік арнайы дүкендерден мегажелілер мен ірі супермаркеттерге ауысып жатты, ондағы сатушылардың көпшілігінде Apple өнімдерінің ерекше табиғатын түсіндіруге білімі де, ынтасы да жоқ еді. «Сатушыны қызықтыратын жалғыз нәрсе 50 долларлық сыйақы болды», — деді Джобс. Басқа компьютерлер бір-біріне ұқсас еді, бірақ Apple-де инновациялық мүмкіндіктер мен жоғары баға болды. Ол iMac-тың Dell мен Compaq арасындағы сөреде отырғанын және хабарсыз сатушының әрқайсысының сипаттамаларын жатқа айтып тұрғанын қаламады. «Егер біз дүкендегі тұтынушыларға хабарымызды жеткізудің жолдарын таба алмасақ, біз құримыз».
Джобс 1999 жылдың аяғында Apple бөлшек сауда дүкендерінің желісін дамыта алатын басшылармен құпия түрде сұхбаттаса бастады. Үміткерлердің бірінде дизайнға деген құмарлық және тума бөлшек саудагердің балалық ынтасы бар еді: Рон Джонсон, Target компаниясының мерчандайзинг жөніндегі вице-президенті, ол Майкл Грейвс жасаған шәйнек сияқты ерекше көрінетін өнімдерді шығаруға жауапты болған. «Стивпен сөйлесу өте оңай», — деді Джонсон олардың алғашқы кездесуін еске алып. «Кенеттен жыртық джинсы мен водолазка киген ол пайда болады да, неге керемет дүкендер қажет екендігі туралы айта жөнеледі. Егер Apple табысқа жететін болса, деді ол маған, біз инновация арқылы жеңеміз. Ал тұтынушыларға жеткізудің жолы болмаса, инновация арқылы жеңе алмайсың».
Джонсон 2000 жылдың қаңтарында қайтадан сұхбатқа келгенде, Джобс серуендеуді ұсынды. Олар таңғы 8:30-да 140 дүкені бар үлкен Стэнфорд сауда орталығына барды. Дүкендер әлі ашылмаған еді, сондықтан олар бүкіл сауда орталығын қайта-қайта аралап, оның қалай ұйымдастырылғанын, үлкен әмбебап дүкендердің басқа дүкендерге қатысты қандай рөл атқаратынын және неге кейбір арнайы дүкендердің табысты екенін талқылады.
Дүкендер сағат 10-да ашылғанда олар әлі серуендеп, сөйлесіп жүрген еді және олар Eddie Bauer дүкеніне кірді. Оның сауда орталығынан кіретін бір есігі және автотұрақтан кіретін тағы бір есігі болды. Джобс Apple дүкендерінің тек бір кіреберісі болуы керек деп шешті, бұл тәжірибені бақылауды жеңілдететін еді. Және олар Eddie Bauer дүкені тым ұзын және тар деп келісті. Тұтынушылар дүкенге кірген бойда оның орналасуын интуитивті түрде түсінуі маңызды болды.
Сауда орталығында техникалық дүкендер жоқ еді және Джонсон мұның себебін түсіндірді: Қалыптасқан пікір бойынша, тұтынушы компьютер сияқты ірі және сирек сатып алынатын затты алған кезде, жалдау ақысы арзанырақ, бірақ ыңғайсыз жерге баруға дайын болады. Джобс келіспеді. Apple дүкендері сауда орталықтарында және басты көшелерде — қаншалықты қымбат болса да, жаяу жүргіншілер көп жүретін жерлерде болуы керек. «Біз оларды өнімдерімізді көру үшін он миль жүргізе алмауымыз мүмкін, бірақ біз оларды он фут жүргізе аламыз», — деді ол. Әсіресе Windows пайдаланушыларын тұтқиылдан ұстау керек еді: «Егер олар жанынан өтіп бара жатса, біз оны жеткілікті тартымды етсек, олар қызығушылықпен кіреді және бізде не бар екенін көрсетуге мүмкіндік алсақ, біз жеңеміз».
Джонсон дүкеннің өлшемі брендтің маңыздылығын білдіретінін айтты. «Apple Gap сияқты үлкен бренд пе?» — деп сұрады ол. Джобс оның әлдеқайда үлкен екенін айтты. Джонсон сондықтан оның дүкендері үлкенірек болуы керек деп жауап берді. «Әйтпесе сіз өзекті болмайсыз». Джобс Майк Марккуланың жақсы компания «сіңіруі» (impute) керек — ол қаптамадан бастап маркетингке дейін барлық ісінде өз құндылықтары мен маңыздылығын жеткізуі керек деген қағидасын сипаттады. Джонсонға бұл қатты ұнады. Бұл компанияның дүкендеріне сөзсіз қатысты еді. «Дүкен брендтің ең қуатты физикалық көрінісіне айналады», — деп болжады ол. Ол жас кезінде Ральф Лореннің Манхэттендегі Жетпіс екінші және Мэдисон көшелерінде жасаған ағашпен қапталған, өнерге толы зәулім үй тәрізді дүкеніне барғанын айтты. «Мен поло жейдесін сатып алған сайын, Ральфтың идеалдарының физикалық көрінісі болған сол зәулім үйді ойлаймын», — деді Джонсон. «Микки Дрекслер мұны Gap-пен жасады. Сіз Gap өнімі туралы таза кеңістігі, ағаш едендері, ақ қабырғалары және бүктелген тауарлары бар керемет Gap дүкенінсіз ойлай алмайсыз».
Олар аяқтаған кезде Apple-ге барып, конференц-залда компанияның өнімдерімен ойнап отырды. Олар көп емес еді, кәдімгі дүкеннің сөрелерін толтыруға жеткіліксіз, бірақ бұл артықшылық болды. Олар салатын дүкен түрі өнімдердің аз болуынан ұтады деп шешті. Ол минималистік және кең болады және адамдарға заттарды сынап көруге көп орын ұсынады. «Көптеген адамдар Apple өнімдерін білмейді», — деді Джонсон. «Олар Apple-ді культ деп ойлайды. Сіз культтен керемет (cool) нәрсеге ауысқыңыз келеді және адамдар заттарды сынап көре алатын ғажап дүкеннің болуы бұған көмектеседі». Дүкендер Apple өнімдерінің этикасын сіңіреді: ойнақы, оңай, шығармашыл және сәнді мен қорқыныштының арасындағы сызықтың жарқын жағында.
Прототип
Джобс идеяны ақыры ұсынғанда, басқарма қуана қоймады. Gateway Computers қала маңындағы дүкендерді ашқаннан кейін құлдырап жатқан еді және Джобстың қымбат жерлерде орналасқандықтан жақсырақ жұмыс істейді деген дәлелі сырт көзге сенімді көрінбеді. «Басқаша ойла» және «Міне, ессіздер» жарнамалық ұрандар үшін жақсы болды, бірақ басқарма оларды корпоративтік стратегияның нұсқаулығы етуге тартынды. «Мен басымды қасып, мұны ессіздік деп ойладым», — деп еске алды 2000 жылы Apple басқармасына қосылған Genentech бас директоры Арт Левинсон. «Біз шағын компаниямыз, маргиналды ойыншымыз. Мен мұндай нәрсені қолдай алатыныма сенімді емеспін дедім». Эд Вулард та күмәнданды. «Gateway мұны сынап көрді және сәтсіздікке ұшырады, ал Dell дүкендерсіз тікелей тұтынушыларға сату арқылы табысқа жетіп жатыр», — деп дәлелдеді ол. Джобс басқарманың тым көп қарсылығын ұнатпады. Соңғы рет бұл болғанда, ол мүшелердің көпшілігін ауыстырған еді. Бұл жолы жеке себептермен, сондай-ақ Джобспен арқан тартысудан шаршағандықтан, Вулард қызметінен кетуге шешім қабылдады. Бірақ кетпес бұрын басқарма төрт Apple дүкенінің сынақ нұсқасын мақұлдады.
Джобстың басқармада бір қолдаушысы болды. 1999 жылы ол Бронкста туған бөлшек сауда ханзадасы Миллард «Микки» Дрекслерді жұмысқа алды, ол Gap бас директоры ретінде ұйқыдағы желіні американдық кэжуал мәдениетінің иконасына айналдырған еді. Ол дизайн, имидж және тұтынушылардың қалауы мәселелерінде Джобс сияқты табысты және зерек әлемдегі санаулы адамдардың бірі болды. Сонымен қатар, ол түпкілікті бақылауды талап етті: Gap дүкендері тек Gap өнімдерін сатты, ал Gap өнімдері тек Gap дүкендерінде сатылды. «Мен әмбебап дүкен бизнесінен кеттім, өйткені өнімімнің қалай өндірілетінінен бастап қалай сатылатынына дейін бақылай алмауға шыдай алмадым», — деді Дрекслер. «Стив дәл сондай, сондықтан ол мені жұмысқа алды деп ойлаймын».
Дрекслер Джобсқа кеңес берді: Apple кампусының жанында дүкеннің прототипін жасырын түрде тұрғыз, оны толығымен жабдықта, содан кейін өзіңді жайлы сезінгенше сол жерде бол. Сонымен Джонсон мен Джобс Купертинодағы бос қойманы жалға алды. Алты ай бойы әр сейсенбіде олар сол жерде таңертеңгілік ми шабуылы сессиясын өткізіп, кеңістікті аралай жүріп бөлшек сауда философиясын жетілдірді. Бұл Айвтың дизайн студиясының дүкендегі баламасы болды, Джобс өзінің визуалды тәсілімен опцияларды дамыған сайын ұстап және көріп, инновациялар ойлап таба алатын пана болды. «Маған ол жаққа жалғыз барып, жай ғана тексерген ұнайтын», — деп еске алды Джобс.
Кейде ол Дрекслерді, Ларри Эллисонды және басқа сенімді достарын келіп қарауға мәжбүрлейтін. «Тым көп демалыс күндері, ол маған Toy Story-дің жаңа көріністерін көрсетпеген кезде, мені қоймаға барып, дүкеннің макеттерін қарауға мәжбүрлейтін», — деді Эллисон. «Ол эстетика мен қызмет көрсету тәжірибесінің әрбір егжей-тегжейіне құмар болды. Іс насырға шапқаны сонша, мен: "Стив, егер мені тағы да дүкенге баруға мәжбүрлесең, мен сені көруге келмеймін", — дедім».
Эллисонның Oracle компаниясы кассалық есептегішті болдырмайтын қолмен басқарылатын төлем жүйесіне арналған бағдарламалық жасақтаманы әзірлеп жатқан еді. Әр сапарында Джобс Эллисонды несие картасын беру немесе түбіртекті басып шығару сияқты қажетсіз қадамдарды жою арқылы процесті оңтайландыру жолдарын табуға итермеледі. «Егер сіз дүкендер мен өнімдерге қарасаңыз, Стивтің сұлулыққа қарапайымдылық ретіндегі құмарлығын көресіз — бұл Баухаус эстетикасы және тамаша минимализм, ол дүкендердегі төлем процесіне дейін барады», — деді Эллисон. «Бұл қадамдардың абсолютті минималды санын білдіреді. Стив бізге төлемнің қалай жұмыс істеуі керектігі туралы нақты, айқын рецепт берді».
Дрекслер прототипті көруге келгенде, оның кейбір сыни ескертпелері болды: «Мен кеңістік тым бөлшектенген және жеткілікті таза емес деп ойладым. Тым көп алаңдататын архитектуралық ерекшеліктер мен түстер болды». Ол тұтынушы бөлшек сауда кеңістігіне кіріп, бір көзқараспен ағынды түсінуі керек екенін баса айтты. Джобс қарапайымдылық пен алаңдататын нәрселердің болмауы өнім үшін қандай маңызды болса, керемет дүкен үшін де сондай маңызды екенімен келісті. «Содан кейін ол мұны шегелеп тастады», — деді Дрекслер. «Оның көзқарасы өнімінің қалай жобаланғаны мен жасалғанынан бастап қалай сатылғанына дейінгі бүкіл тәжірибені толық бақылау болды».
2000 жылдың қазан айында, процесс аяқталуға жақын деп ойлаған кезде, Джонсон сейсенбі күнгі жиналыстардың бірінің алдындағы түн ортасында ауыр оймен оянды: Олар бір нәрсені түбегейлі қате жасады. Олар дүкенді Apple-дің негізгі өнім желілерінің әрқайсысының айналасында ұйымдастырып жатқан еді, PowerMac, iMac, iBook және PowerBook үшін аймақтар болды. Бірақ Джобс жаңа тұжырымдаманы әзірлей бастаған еді: компьютер сіздің барлық сандық әрекеттеріңіздің хабы ретінде. Басқаша айтқанда, сіздің компьютеріңіз камераларыңыздағы бейнелер мен суреттерді, мүмкін бір күні музыкалық ойнатқышыңыз бен әндеріңізді немесе кітаптарыңыз бен журналдарыңызды басқаруы мүмкін. Джонсонның таң алдындағы ойы дүкендер дисплейлерді компанияның төрт компьютер желісінің айналасында ғана емес, сонымен қатар адамдардың істегісі келетін нәрселерінің айналасында ұйымдастыруы керек деген болды. «Мысалы, мен фильм бөлімі болуы керек деп ойладым, онда біз iMovie қосылған түрлі Mac және PowerBook компьютерлерін қойып, бейнекамерадан қалай импорттауға және өңдеуге болатынын көрсетеміз».
Джонсон сол сейсенбіде Джобстың кеңсесіне ерте келіп, оған дүкендерді қайта конфигурациялау қажеттігі туралы кенеттен келген түсінігін айтты. Ол бастығының ұстамсыз тілі туралы әңгімелерді естіген, бірақ оның қамшысын әлі сезбеген еді — осы уақытқа дейін. Джобс жарылды. «Бұл қандай үлкен өзгеріс екенін білесің бе?» — деп айқайлады ол. «Мен бұл дүкенде алты ай бойы өліп-тіріліп жұмыс істедім, ал енді сен бәрін өзгерткің келеді!» Джобс кенеттен тынышталды. «Мен шаршадым. Мен тағы бір дүкенді нөлден бастап жобалай аламын ба, білмеймін».
Джонсон сөйлей алмай қалды, ал Джобс оның үндемей қалуын қадағалады. Адамдар сейсенбілік жиналысқа жиналған прототип дүкеніне барар жолда ол Джонсонға оған да, команданың басқа мүшелеріне де бір ауыз сөз айтпауды бұйырды. Сонымен жеті минуттық жол үнсіз өтті. Олар келгенде, Джобс ақпаратты өңдеуді аяқтаған еді. «Мен Ронның дұрыс айтқанын білдім», — деп еске алды ол. Сонымен Джонсонды таңғалдырып, Джобс жиналысты: «Рон біз бәрін қате жасадық деп ойлайды. Ол дүкен өнімдердің айналасында емес, адамдардың не істейтінінің айналасында ұйымдастырылуы керек деп ойлайды», — деп бастады. Үзіліс болды, содан кейін Джобс жалғастырды. «Және білесіздер ме, ол дұрыс айтады». Ол жоспарланған қаңтардағы ашылуды үш-төрт айға кешіктіретініне қарамастан, макетті қайта жасайтындарын айтты. «Бізде дұрыс жасауға тек бір ғана мүмкіндік бар».
Джобс сол күні өз командасына дұрыс жасаған барлық нәрсесі оның «артқа айналдыру» түймесін басқан сәтін талап еткені туралы әңгімені айтуды ұнататын. Әр жағдайда ол мінсіз емес екенін анықтаған нәрсені қайта өңдеуге мәжбүр болды. Ол мұны Toy Story-де Вуди кейіпкерінің жағымсыз адамға айналып кеткен кезінде және түпнұсқа Macintosh-пен бірнеше рет жасағаны туралы айтты. «Егер бірдеңе дұрыс болмаса, оны жай ғана елемей, кейін түзетемін деп айта алмайсыз», — деді ол. «Басқа компаниялар солай істейді».
Қайта қаралған прототип ақыры 2001 жылдың қаңтарында аяқталғанда, Джобс басқармаға оны бірінші рет көруге рұқсат берді. Ол дизайнның артындағы теорияларды тақтаға сызу арқылы түсіндірді; содан кейін ол басқарма мүшелерін екі мильдік жолға фургонға отырғызды. Олар Джобс пен Джонсонның не салғанын көргенде, бірауыздан жалғастыруды мақұлдады. Басқарманың келісімі бойынша, бұл бөлшек сауда мен бренд имиджі арасындағы қарым-қатынасты жаңа деңгейге көтеретін еді. Бұл сондай-ақ тұтынушылардың Apple компьютерлерін Dell немесе Compaq сияқты жай ғана тауарлық өнім ретінде көрмеуін қамтамасыз ететін еді.
Көптеген сыртқы сарапшылар келіспеді. «Мүмкін Стив Джобстың тым басқаша ойлауды доғаратын уақыты келген шығар», — деп жазды Business Week «Кешіріңіз Стив, міне Apple дүкендерінің неге жұмыс істемейтінінің себебі» деген тақырыптағы мақаласында. Apple-дің бұрынғы қаржы директоры Джозеф Грациано: «Apple-дің мәселесі — ол әлі де ірімшік пен крекерге риза болып отырған әлемде уылдырық беру арқылы өсуге болады деп сенеді», — деп дәйексөз келтірілді. Ал бөлшек сауда кеңесшісі Дэвид Голдштейн: «Мен оларға өте ауыр және қымбат қателіктің жарығын сөндіргенге дейін екі жыл беремін», — деп мәлімдеді.
Ағаш, тас, болат, шыны
2001 жылы 19 мамырда Вирджиния штатының Тайсонс Корнер қаласында бірінші Apple дүкені ашылды, онда жылтыр ақ есептегіштер, ағартылған ағаш едендер және төсекте жатқан Джон мен Йоконың үлкен «Басқаша ойла» постері болды. Скептиктер қателесті. Gateway дүкендеріне аптасына орта есеппен 250 келуші келетін. 2004 жылға қарай Apple дүкендеріне аптасына орта есеппен 5400 адам келді. Сол жылы дүкендердің кірісі 1,2 миллиард долларды құрап, бөлшек сауда саласында миллиард долларлық межеге жету бойынша рекорд орнатты. Әр дүкендегі сатылымдар Эллисонның бағдарламалық жасақтамасы арқылы әр төрт минут сайын есептеліп, өндіріс, жеткізу және сату арналарын қалай біріктіру керектігі туралы жедел ақпарат беріп отырды.
Дүкендер гүлденген сайын Джобс әрбір аспектіге араласып отырды. Ли Клоу былай деп еске алды: «Дүкендер ашылып жатқан кездегі маркетингтік жиналыстарымыздың бірінде Стив бізді дәретхана белгілерінің сұр түсінің қандай реңкте болуы керектігін шешуге жарты сағат жұмсауға мәжбүр етті». Bohlin Cywinski Jackson сәулет фирмасы қолтаңбалы дүкендерді жобалады, бірақ барлық негізгі шешімдерді Джобс қабылдады.
Джобс әсіресе NeXT-те салған баспалдаққа ұқсайтын баспалдақтарға назар аударды. Ол салынып жатқан дүкенге барғанда, әрқашан баспалдаққа өзгерістер енгізуді ұсынатын. Оның есімі баспалдақтарға қатысты екі патенттік өтінімде жетекші өнертапқыш ретінде көрсетілген, біреуі титанмен біріктірілген толық шыны баспалдақтар мен шыны тіреуіштерді қамтитын мөлдір көрініс үшін, екіншісі жүктемелерді көтеру үшін бір-біріне ламинатталған бірнеше шыны парақтардан тұратын монолитті шыны блокты пайдаланатын инженерлік жүйе үшін.
1985 жылы Apple-дегі бірінші кезеңінен қуылып жатқан кезде ол Италияға барып, Флоренция тротуарларының сұр тасына тәнті болған еді. 2002 жылы ол дүкендердегі ашық түсті ағаш едендер біршама қарапайым көріне бастады деген қорытындыға келгенде — Microsoft бас директоры Стив Балмер сияқты біреуді мазалайтынын елестету қиын алаңдаушылық — Джобс сол тасты пайдаланғысы келді. Оның кейбір әріптестері бетонды пайдаланып түсі мен текстурасын көшіріп алуды ұсынды, бұл он есе арзан болар еді, бірақ Джобс оның шынайы болуы керектігін талап етті. Ұсақ түйіршікті текстурасы бар сұр-көк Пьетра Серена құмтасы Флоренцияның сыртындағы Фиренцуоладағы Il Casone отбасылық карьерінен келеді. «Біз таудан шыққанның тек 3%-ын ғана таңдаймыз, өйткені оның дұрыс реңкі, тамырлары және тазалығы болуы керек», — деді Джонсон. «Стив түсті дұрыс таңдау керектігін және ол жоғары сапалы материал болуы керектігін қатты сезінді». Сонымен Флоренциядағы дизайнерлер дәл қажетті карьер тасын таңдап, оны дұрыс плиткаларға кесуді қадағалады және әр плитканың серіктес плиткаларының жанына қойылуын қамтамасыз ету үшін стикермен белгіленуін қадағалады. «Бұл Флоренцияның тротуарлары үшін қолданылатын тас екенін білу оның уақыт сынағына төтеп бере алатынына кепілдік береді», — деді Джонсон.
Дүкендердің тағы бір ерекшелігі Genius Bar болды. Джонсон бұл идеяны өз командасымен екі күндік демалыста ойлап тапты. Ол олардың барлығынан өздеріне ұнаған ең жақсы қызметті сипаттауды сұрады. Барлығы дерлік Four Seasons немесе Ritz-Carlton қонақүйіндегі қандай да бір жағымды тәжірибені атады. Сонымен Джонсон өзінің алғашқы бес дүкен менеджерін Ritz-Carlton оқыту бағдарламасынан өткізіп, консьерж үстелі мен бардың арасындағы бірдеңені қайталау идеясын ойлап тапты. «Егер біз барға ең ақылды Mac адамдарын қойсақ ше?» — деді ол Джобсқа. «Біз оны Genius Bar деп атай аламыз».
Джобс бұл идеяны ессіздік деп атады. Ол тіпті атауына да қарсы болды. «Сіз оларды данышпандар (geniuses) деп атай алмайсыз», — деді ол. «Олар гиктер. Оларда genius bar деп аталатын нәрсені жеткізуге қажетті адамдармен қарым-қатынас дағдылары жоқ». Джонсон жеңілдім деп ойлады, бірақ келесі күні ол Apple-дің бас заңгерін кездестірді, ол: «Айтпақшы, Стив маған жаңа ғана "genius bar" атауын сауда белгісі ретінде тіркеуді бұйырды», — деді.
Джобстың көптеген құмарлықтары 2006 жылы ашылған Манхэттендегі Бесінші авеню дүкенінде тоғысты: текше, қолтаңбалы баспалдақ, шыны және минимализм арқылы максималды мәлімдеме жасау. «Бұл шынымен Стивтің дүкені болды», — деді Джонсон. Тәулік бойы жұмыс істейтін ол бірінші жылы аптасына елу мың келушіні тарту арқылы қолтаңбалы, трафигі жоғары орындарды табу стратегиясын ақтады. (Gateway-дің көрсеткішін еске түсіріңіз: аптасына 250 келуші.) «Бұл дүкен әлемдегі кез келген дүкенге қарағанда шаршы футқа шаққанда көбірек табыс табады», — деп мақтанышпен атап өтті Джобс 2010 жылы. «Ол сондай-ақ жалпы алғанда — шаршы футқа ғана емес, абсолютті доллармен — Нью-Йорктегі кез келген дүкеннен көп табыс табады. Оған Saks және Bloomingdale's кіреді».
Джобс өнім шығарылымдары үшін қолданған сол бір ерекшелікпен дүкен ашылуларына да қызығушылық тудыра алды. Адамдар дүкен ашылуларына барып, бірінші болып кіру үшін сыртта түней бастады. «Менің сол кездегі 14 жасар ұлым Пало-Альтодағы алғашқы түнеуімді ұсынды және бұл тәжірибе қызықты әлеуметтік оқиғаға айналды», — деп жазды Apple дүкенінің жанкүйерлеріне арналған веб-сайтты бастаған Гари Аллен. «Ол екеуміз бірнеше рет түнедік, соның ішінде басқа елдерде бес рет және көптеген керемет адамдармен таныстық».
2011 жылдың шілдесінде, алғашқылары ашылғаннан кейін он жыл өткен соң, 326 Apple дүкені болды. Ең үлкені Лондондағы Ковент-Гарденде, ең биігі Токиодағы Гинзада болды. Бір дүкенге шаққандағы орташа жылдық табыс 34 миллион долларды құрады, ал 2010 қаржы жылындағы жалпы таза сатылым 9,8 миллиард доллар болды. Бірақ дүкендер одан да көп нәрсе жасады. Олар Apple кірісінің тек 15%-ын тікелей құрады, бірақ шу мен бренд туралы хабардарлықты қалыптастыру арқылы олар компанияның барлық ісін жанама түрде көтеруге көмектесті.
2011 жылы қатерлі ісік салдарымен күресіп жүрсе де, Джобс Нью-Йорктегі Grand Central терминалында салғысы келетін жоба сияқты болашақ дүкен жобаларын елестетуге уақыт бөлді. Бір күні түстен кейін ол маған Бесінші авеню дүкенінің суретін көрсетіп, әр жағындағы он сегіз шыны бөлігін нұсқады. «Бұл сол кездегі шыны технологиясының соңғы үлгісі болды», — деді ол. «Шыны жасау үшін біз өз автоклавтарымызды жасауға мәжбүр болдық». Содан кейін ол он сегіз панель төрт үлкен панельмен ауыстырылған сызбаны шығарды. Бұл оның келесі істегісі келетін нәрсесі екенін айтты. Тағы да, бұл эстетика мен технологияның қиылысындағы сынақ болды. «Егер біз мұны қазіргі технологиямызбен жасағымыз келсе, текшені бір футқа қысқартуға тура келер еді», — деді ол. «Ал мен оны қаламадым. Сондықтан біз Қытайда жаңа автоклавтар салуымыз керек».
Рон Джонсон бұл идеяға қатты қуанбады. Ол он сегіз панель төрт панельге қарағанда жақсырақ көрінеді деп ойлады. «Біздегі қазіргі пропорциялар GM ғимаратының колоннадасымен сиқырлы түрде үйлеседі», — деді ол. «Ол зергерлік қорап сияқты жарқырайды. Менің ойымша, егер біз әйнекті тым мөлдір етсек, ол жоғалып кетеді». Ол Джобспен бұл мәселені талқылады, бірақ нәтиже болмады. «Технология жаңа нәрсеге мүмкіндік бергенде, ол соны пайдаланғысы келеді», — деді Джонсон. «Оның үстіне, Стив үшін аз әрқашан көп, қарапайым әрқашан жақсырақ. Сондықтан, егер сіз аз элементтері бар шыны қорап жасай алсаңыз, ол жақсырақ, қарапайым және технологияның алдыңғы қатарында. Стив өнімдерінде де, дүкендерінде де сол жерде болғанды ұнатады».
ОТЫЗЫНШЫ ТАРАУ САНДЫҚ ХАБ iTunes-тен iPod-қа дейін
Түпнұсқа iPod, 2001 жыл
Нүктелерді қосу
Жылына бір рет Джобс өзінің ең құнды қызметкерлерін демалысқа алып кететін, оны «Топ 100» деп атайтын. Олар қарапайым нұсқаулық негізінде таңдалатын: егер сіз келесі компанияңызға құтқару қайығымен тек жүз адамды ала алатын болсаңыз, кімді алар едіңіз. Әр демалыстың соңында Джобс тақтаның алдында тұрып (ол тақталарды жақсы көретін, өйткені олар оған жағдайды толық бақылауға мүмкіндік беретін және назар аударуды тудыратын) және: «Біз келесі кезекте қандай он нәрсені істеуіміз керек?» — деп сұрайтын. Адамдар өз ұсыністарын тізімге енгізу үшін күресетін. Джобс оларды жазып алып, содан кейін ақымақ деп тапқандарын сызып тастайтын. Көп тартыстан кейін топ ондық тізімді шығаратын. Содан кейін Джобс төменгі жетіні сызып тастап: «Біз тек үшеуін ғана жасай аламыз», — деп жариялайтын.
2001 жылға қарай Apple өзінің дербес компьютерлік ұсыныстарын жандандырды. Енді басқаша ойлайтын уақыт келді. Сол жылы оның тақтасындағы «келесі не» тізімінің басында жаңа мүмкіндіктер жиынтығы тұрды.
Сол кезде сандық әлемге қараңғылық түскен еді. Dot-com көпіршігі жарылып, NASDAQ шыңынан 50%-дан астамға құлады.
2001 жылғы қаңтардағы Super Bowl кезінде алдыңғы жылғы он жетімен салыстырғанда тек үш технологиялық компанияның жарнамасы болды. Бірақ дефляция сезімі тереңірек болды. Джобс пен Возняк Apple-ді құрғаннан бергі жиырма бес жыл ішінде дербес компьютер сандық революцияның орталық бөлігі болды. Енді сарапшылар оның орталық рөлі аяқталып жатқанын болжады. Ол «іш пыстыратын бірдеңеге айналды», — деп жазды Wall Street Journal тілшісі Уолт Моссберг. Gateway бас директоры Джефф Вайцен: «Біз ДК-нің орталық бөлік болуынан алыстап бара жатырмыз», — деп мәлімдеді.
Дәл сол сәтте Джобс Apple-ді — және онымен бірге бүкіл технологиялық индустрияны өзгертетін жаңа үлкен стратегияны іске қосты. Дербес компьютер шетке ығысудың орнына, музыкалық ойнатқыштардан бейнемагнитофондар мен камераларға дейінгі әртүрлі құрылғыларды үйлестіретін «сандық хабқа» (digital hub) айналатын болды. Сіз осы құрылғылардың барлығын компьютеріңізбен байланыстырып, синхрондайсыз және ол сіздің музыкаңызды, суреттеріңізді, бейнелеріңізді, мәтіндеріңізді және Джобс атаған «сандық өмір салтыңыздың» барлық аспектілерін басқарады. Apple енді жай ғана компьютерлік компания болмайды — шын мәнінде ол өз атауынан бұл сөзді алып тастайды — бірақ Macintosh iPod, iPhone және iPad сияқты таңғажайып жаңа гаджеттердің хабына айналу арқылы қайта жанданады.
Отызға толған кезінде Джобс музыкалық альбомдар туралы метафора қолданған еді. Ол неге отыздан асқан адамдар қатып қалған ойлау үлгілерін дамытатынын және инновацияға азырақ бейім болатынын ойлады. «Адамдар сол үлгілерде, пластинкадағы ойықтар сияқты тұрып қалады және олардан ешқашан шыға алмайды», — деді ол. Қырық бес жасында Джобс енді өз ойығынан шығайын деп тұрған еді.
FireWire
Джобстың компьютеріңіз сандық хабқа айналуы мүмкін деген көзқарасы Apple 1990 жылдардың басында әзірлеген FireWire деп аталатын технологияға негізделген. Бұл бейне сияқты сандық файлдарды бір құрылғыдан екіншісіне жылжытатын жоғары жылдамдықты сериялық порт болды. Жапондық бейнекамера өндірушілері оны қабылдады және Джобс оны 1999 жылдың қазан айында шыққан iMac-тың жаңартылған нұсқаларына қосуды шешті. Ол FireWire бейнені камералардан компьютерге жылжытатын жүйенің бөлігі бола алатынын, онда оны өңдеуге және таратуға болатынын көре бастады.
Бұл жұмыс істеуі үшін iMac-та керемет бейне өңдеу бағдарламалық жасақтамасы болуы керек еді. Сонымен Джобс Adobe сандық графикалық компаниясындағы ескі достарына барып, олардан Windows компьютерлерінде танымал болған Adobe Premiere-дің жаңа Mac нұсқасын жасауды сұрады. Adobe басшылары Джобсты таңғалдырып, үзілді-кесілді бас тартты. Олардың айтуынша, Macintosh-та оны ақтау үшін пайдаланушылар тым аз болды. Джобс қатты ашуланды және өзін сатқындыққа ұшырағандай сезінді. «Мен Adobe-ты картаға енгіздім, ал олар мені лақтырып кетті», — деп кейінірек мәлімдеді ол. Adobe жағдайды одан сайын ушықтырды, ол Photoshop сияқты басқа танымал бағдарламаларын Mac OSX үшін жазбады, дегенмен Macintosh сол қолданбаларды пайдаланатын дизайнерлер мен басқа шығармашылық адамдар арасында танымал болды.
Джобс Adobe-ты ешқашан кешірмеді және он жылдан кейін Adobe Flash-тің iPad-та жұмыс істеуіне рұқсат бермеу арқылы компаниямен жария соғысқа кірісті. Ол жүйенің барлық негізгі элементтерін түпкілікті бақылауға деген ұмтылысын күшейтетін құнды сабақ алды: «1999 жылы Adobe бізді лақтырып кеткенде менің негізгі түсінігім — біз аппараттық құрал мен бағдарламалық жасақтаманы бақыламайтын кез келген бизнеске кірмеуіміз керек, әйтпесе басымыз кетеді».
Сонымен 1999 жылдан бастап Apple өнер мен технологияның қиылысындағы адамдарға назар аудара отырып, Mac үшін қолданбалы бағдарламалық жасақтама шығара бастады. Оларға сандық бейнені өңдеуге арналған Final Cut Pro; қарапайым тұтынушылық нұсқасы болған iMovie; бейне немесе музыканы дискіге жазуға арналған iDVD; Adobe Photoshop-пен бәсекелесуге арналған iPhoto; музыка жасауға және араластыруға арналған GarageBand; әндеріңізді басқаруға арналған iTunes; және әндерді сатып алуға арналған iTunes Store кірді.
Сандық хаб идеясы тез арада нақтыланды. «Мен мұны алғаш рет бейнекамерамен түсіндім», — деді Джобс. «iMovie пайдалану бейнекамераңызды он есе құнды етеді». Ешқашан отырып көрмейтін жүздеген сағаттық шикі кадрлардың орнына, сіз оны компьютеріңізде өңдеп, талғампаз ауысулар жасап, музыка қосып және өзіңізді атқарушы продюсер ретінде көрсете отырып, титрларды жүргізе аласыз. Бұл адамдарға шығармашыл болуға, өздерін көрсетуге, эмоционалды бірдеңе жасауға мүмкіндік берді. «Сол кезде маған дербес компьютердің басқа нәрсеге айналатыны түсінікті болды».
Джобстың тағы бір түсінігі болды: Егер компьютер хаб қызметін атқарса, бұл портативті құрылғылардың қарапайым болуына мүмкіндік береді. Құрылғылар жасауға тырысқан көптеген функцияларды, мысалы, бейне немесе суреттерді өңдеуді, олар нашар орындайтын, өйткені олардың экрандары кішкентай және көптеген функциялары бар мәзірлерді оңай сыйғыза алмайтын. Компьютерлер мұны оңайырақ шеше алатын.
Және тағы бір нәрсе... Джобс сондай-ақ мұның бәрі — құрылғы, компьютер, бағдарламалық жасақтама, қолданбалар, FireWire — тығыз интеграцияланған кезде жақсы жұмыс істейтінін көрді. «Мен түпкілікті шешімдерді ұсынуға одан сайын сенетін болдым», — деп еске алды ол.
Бұл түсініктің сұлулығы мынада болды: мұндай интеграцияланған тәсілды қамтамасыз етуге жақсы орналасқан тек бір ғана компания болды. Microsoft бағдарламалық жасақтама жазды, Dell және Compaq аппараттық құрал жасады, Sony көптеген сандық құрылғылар шығарды, Adobe көптеген қолданбалар әзірледі. Бірақ тек Apple осылардың барлығын жасады. «Біз бүкіл виджетке — аппараттық құралға, бағдарламалық жасақтамаға және операциялық жүйеге иелік ететін жалғыз компаниямыз», — деп түсіндірді ол Time журналына. «Біз пайдаланушы тәжірибесі үшін толық жауапкершілікті ала аламыз. Біз басқа жігіттер жасай алмайтын нәрселерді жасай аламыз».
Apple-дің сандық хаб стратегиясына алғашқы интеграцияланған қадамы бейне болды. FireWire арқылы сіз бейнеңізді Mac-қа ала аласыз, ал iMovie арқылы оны шедеврге өңдей аласыз. Содан кейін ше? Сіз оны достарыңызбен теледидардан көру үшін DVD-ге жазғыңыз келеді. «Сонымен біз DVD жаза алатын тұтынушылық жетекті алу үшін жетек өндірушілерімен жұмыс істеуге көп уақыт жұмсадық», — деді ол. «Біз мұны бірінші болып жеткіздік». Әдеттегідей Джобс өнімді пайдаланушы үшін мүмкіндігінше қарапайым етуге назар аударды және бұл оның табысының кілті болды. Apple-де бағдарламалық жасақтама дизайнында жұмыс істеген Майк Евангелист Джобсқа интерфейстің ерте нұсқасын көрсеткенін еске алды. Бірнеше скриншоттарды қарап шыққаннан кейін Джобс орнынан атып тұрып, маркерді алып, тақтаға қарапайым тіктөртбұрыш сызды. «Міне, жаңа қолданба», — деді ол. «Оның бір терезесі бар. Сіз бейнеңізді терезеге сүйреп әкелесіз. Содан кейін "Жазу" (Burn) деген түймені басасыз. Болды. Біз осыны жасаймыз». Евангелист аң-таң болды, бірақ бұл iDVD болған нәрсенің қарапайымдылығына әкелді. Джобс тіпті «Жазу» түймесінің белгішесін жасауға көмектесті.
Джобс сандық фотосуреттің де жарылайын деп тұрғанын білді, сондықтан Apple компьютерді фотосуреттеріңіздің хабына айналдыру жолдарын әзірледі. Бірақ бірінші жылы ол бір үлкен мүмкіндіктен көз жазып қалды. HP және басқалары музыкалық CD-лерді жазатын жетекті шығарып жатқан еді, бірақ Джобс Apple музыкаға емес, бейнеге назар аударуы керек деп шешті. Сонымен қатар, оның iMac-тың науалық диск жетегінен құтылып, оның орнына талғампаз саңылаулы жетекті пайдалану туралы ашулы талабы оның бастапқыда науа пішімі үшін жасалған алғашқы CD жазғыштарды қамти алмайтынын білдірді. «Біз бұл жағынан кеш қалдық», — деп еске алды ол. «Сондықтан бізге тез қуып жету керек болды».
Инновациялық компанияның белгісі — ол жаңа идеяларды бірінші болып ойлап табуында ғана емес, сонымен қатар артта қалғанын байқаған кезде қалай секіріп өту керектігін білуінде.
iTunes
Музыканың үлкен нәрсе болатынын түсіну үшін Джобсқа көп уақыт қажет болмады. 2000 жылға қарай адамдар CD-лерден музыканы компьютерлеріне көшіріп (ripping) немесе Napster сияқты файл алмасу қызметтерінен жүктеп алып, ойнату тізімдерін өздерінің бос дискілеріне жазып жатты. Сол жылы Америка Құрама Штаттарында сатылған бос CD-лердің саны 320 миллион болды. Елде небәрі 281 миллион адам бар еді. Бұл кейбір адамдардың CD жазуға қатты кіріскенін білдірді, ал Apple оларға қызмет көрсетпейтін. «Мен өзімді ақымақ сезіндім», — деді ол Fortune журналына. «Мен біз мұны жіберіп алдық деп ойладым. Қуып жету үшін көп жұмыс істеуіміз керек болды».
Джобс iMac-қа CD жазғышты қосты, бірақ бұл жеткіліксіз еді. Оның мақсаты музыканы CD-ден тасымалдауды, оны компьютерде басқаруды және содан кейін ойнату тізімдерін жазуды қарапайым ету болды. Басқа компаниялар музыканы басқару қолданбаларын жасап жатқан еді, бірақ олар қолайсыз және күрделі болды. Джобстың таланттарының бірі екінші сұрыпты өнімдерге толы нарықтарды байқау еді. Ол қолжетімді музыкалық қолданбаларға — соның ішінде Real Jukebox, Windows Media Player және HP-дің CD жазғышымен бірге ұсынатын қолданбасына қарап, қорытындыға келді: «Олардың күрделі болғаны сонша, олардың мүмкіндіктерінің жартысын тек данышпан ғана түсіне алатын еді».
Сол кезде Билл Кинкейд келді. Бұрынғы Apple бағдарламалық жасақтама инженері, ол Калифорнияның Уиллоус қаласындағы трекке өзінің Formula Ford спорттық көлігімен жарысуға бара жатып (біртүрлі болса да) Ұлттық қоғамдық радионы тыңдап келе жатқан. Ол MP3 деп аталатын сандық ән пішімін ойнататын Rio деп аталатын портативті музыкалық ойнатқыш туралы репортажды естіді. Репортер: «Қуанбаңдар, Mac пайдаланушылары, өйткені ол Mac-пен жұмыс істемейді», — деген сияқты бірдеңе айтқанда ол елең ете қалды. Кинкейд ішінен: «Ха! Мен мұны түзете аламын!» — деді.
Mac үшін Rio менеджерін жазуға көмектесу үшін ол достары Джефф Роббин мен Дэйв Хеллерді шақырды, олар да бұрынғы Apple бағдарламалық жасақтама инженерлері еді. SoundJam деп аталатын олардың өнімі Mac пайдаланушыларына Rio үшін интерфейс және компьютерлеріндегі әндерді басқаруға арналған бағдарламалық жасақтама ұсынды. 2000 жылдың шілдесінде, Джобс өз командасын музыканы басқару бағдарламалық жасақтамасын ойлап табуға итермелеп жатқанда, Apple келіп, SoundJam-ды сатып алды, оның негізін қалаушыларды Apple қатарына қайтарды. (Үшеуі де компанияда қалды, ал Роббин келесі онжылдықта музыкалық бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу тобын басқаруды жалғастырды. Джобс Роббинді соншалықты құнды деп санағаны сонша, ол бірде Time журналының тілшісіне оның тегін жарияламауды өтінді, өйткені бәсекелестер оны өздеріне тартып алады деп қорықты.
Mac үшін Rio менеджерін жазуға көмектесу үшін ол достары Джефф Роббин мен Дэйв Хеллерді шақырды, олар да бұрынғы Apple бағдарламалық жасақтама инженерлері еді. SoundJam деп аталатын олардың өнімі Mac пайдаланушыларына Rio үшін интерфейс және компьютерлеріндегі әндерді басқаруға арналған бағдарламалық жасақтама ұсынды. 2000 жылдың шілдесінде, Джобс өз командасын музыканы басқару бағдарламалық жасақтамасын ойлап табуға итермелеп жатқанда, Apple келіп, SoundJam-ды сатып алды, оның негізін қалаушыларды Apple қатарына қайтарды. (Үшеуі де компанияда қалды, ал Роббин келесі онжылдықта музыкалық бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу тобын басқаруды жалғастырды. Джобс Роббинді соншалықты құнды деп санағаны сонша, ол бірде Time тілшісіне оның тегін баспауға уәде бергеннен кейін ғана онымен кездесуге рұқсат етті.)
Джобс SoundJam-ды Apple өніміне айналдыру үшін олармен жеке жұмыс істеді. Ол түрлі функцияларға толы болды, сәйкесінше көптеген күрделі экрандардан тұрды. Джобс оларды бағдарламаны қарапайым әрі қызықты етуге итермеледі. Орындаушыны, әнді немесе альбомды іздеп жатқаныңызды көрсетуді талап ететін интерфейстің орнына, Джобс кез келген нәрсені теруге болатын қарапайым іздеу жолағын талап етті. Команда iMovie-ден тегістелген металл өңін және атауын алды. Олар оны iTunes деп атады.
Джобс iTunes-ті 2001 жылдың қаңтарында Macworld көрмесінде сандық хаб стратегиясының бір бөлігі ретінде таныстырды. Ол барлық Mac қолданушылары үшін тегін болатынын хабарлады. «iTunes арқылы музыкалық революцияға қосылыңыз және музыкалық құрылғыларыңызды он есе құнды етіңіз», — деп қорытындылады ол зор қошеметпен. Оның жарнамалық ұраны кейінірек былай деп айтылды: [Rip. Mix. Burn.] (Көшір. Араластыр. Жаз.).
Сол күні түстен кейін Джобс New York Times газетінің тілшісі Джон Маркоффпен кездесті. Сұхбат нашар өтіп жатты, бірақ соңында Джобс Mac компьютеріне отырып, iTunes-ті көрсетті. Экранда психоделикалық өрнектер билеп жатқанда: «Бұл маған жастық шағымды еске түсіреді», — деді ол. Бұл оны қышқыл (LSD) қабылдаған кездерін еске алуға жетеледі. ЛСД қабылдау оның өміріндегі ең маңызды екі немесе үш нәрсенің бірі болғанын айтты Джобс Маркоффқа. Ешқашан қышқыл қабылдамаған адамдар оны ешқашан толық түсінбейді.
iPod
Сандық хаб стратегиясының келесі қадамы портативті музыка ойнатқышын жасау болды. Джобс Apple-дің мұндай құрылғыны iTunes бағдарламалық жасақтамасымен қатар жобалау мүмкіндігі бар екенін түсінді, бұл оны қарапайым етуге мүмкіндік беретін еді. Күрделі тапсырмаларды компьютерде, ал жеңілдерін құрылғыда орындауға болатын. Осылайша iPod дүниеге келді — Apple компаниясын компьютер өндірушіден әлемдегі ең құнды компанияға айналдыруды бастаған құрылғы.
Джобстың бұл жобаға деген ерекше құштарлығы болды, өйткені ол музыканы жақсы көретін. Нарықта бар музыкалық ойнатқыштар, оның әріптестеріне айтуынша, «мүлдем жарамсыз» (truly sucked) еді. Фил Шиллер, Джон Рубинштейн және қалған команда мүшелері келісті. Олар iTunes-ті жасап жатқанда, Rio және басқа ойнатқыштарды қолданып көріп, оларды қуана-қуана сынап тастайтын. «Біз отырып алып: "Мына заттар шынымен сасық", — дейтінбіз», — деп еске алды Шиллер. «Оларға шамамен он алты ән сыятын және оларды қалай қолдану керектігін түсіну мүмкін емес еді».
Джобс 2000 жылдың күзінде портативті музыка ойнатқышын жасауды талап ете бастады, бірақ Рубинштейн қажетті компоненттер әлі қолжетімсіз екенін айтты. Ол Джобстан күтуді сұрады. Бірнеше айдан кейін Рубинштейн қолайлы шағын СКД (LCD) экранын және қайта зарядталатын литий-полимерлі батареяны таба алды. Ең қиын міндет — кішкентай, бірақ керемет музыка ойнатқышын жасауға жеткілікті жады бар диск жетегін табу еді. Содан кейін, 2001 жылдың ақпанында ол Apple жеткізушілеріне бару үшін Жапонияға кезекті сапарына аттанды.
Toshiba-мен өткен кәдімгі кездесудің соңында инженерлер зертханада маусым айына дейін дайын болатын жаңа өнім бар екенін атап өтті. Бұл кішкентай, 1,8 дюймдік диск (күміс доллар көлеміндей) еді, ол бес гигабайт жадыны (шамамен мың ән) сақтай алатын, бірақ олар онымен не істеу керектігін білмей отырған. Toshiba инженерлері оны Рубинштейнге көрсеткенде, ол оны не үшін қолдануға болатынын бірден түсінді. Қалтасында мың ән! Керемет. Бірақ ол сыр білдірмеді. Джобс та Жапонияда, Токиодағы Macworld конференциясында негізгі баяндама жасап жүрген болатын. Олар сол түні Джобс тоқтаған Hotel Okura қонақүйінде кездесті. «Мен енді мұны қалай жасау керектігін білемін», — деді Рубинштейн оған. «Маған бар болғаны 10 миллион долларлық чек керек». Джобс бірден рұқсат берді. Сонымен Рубинштейн Toshiba-мен олар жасай алатын әрбір дискіге эксклюзивті құқықтар алу туралы келіссөздер жүргізе бастады және даму тобын басқара алатын адамды іздеуге кірісті.
Тони Фаделл — киберпанк стиліндегі және тартымды күлкісі бар, Мичиган университетінде оқып жүргенде-ақ үш компания құрған, өзіне сенімді кәсіпкер бағдарламашы еді. Ол General Magic қол құрылғыларын жасаушы компанияда жұмыс істеген (онда ол Apple-ден кеткен Энди Херцфельд және Билл Аткинсонмен танысқан), содан кейін Philips Electronics-те біраз ыңғайсыз уақыт өткізді, онда ол қысқа ағартылған шашымен және бүлікшіл стилімен қалыптасқан мәдениетке қарсы шықты. Ол жақсырақ сандық музыка ойнатқышын жасау туралы бірнеше идея ойлап тапқан еді, бірақ оларды RealNetworks, Sony және Philips компанияларына сәтсіз ұсынған болатын. Бір күні ол Колорадода ағасымен шаңғы тебуге барғанда, көтергіште отырғанда ұялы телефоны шырылдады. Бұл Рубинштейн еді, ол Apple компаниясының «шағын электронды құрылғымен» жұмыс істей алатын адам іздеп жатқанын айтты. Өзіне сенімді Фаделл мұндай құрылғыларды жасаудың шебері екенін айтып мақтанды. Рубинштейн оны Купертиноға шақырды.
Фаделл өзін жеке сандық көмекшімен (PDA), Newton-ның ізбасарымен жұмыс істеуге жалдап жатыр деп ойлады. Бірақ ол Рубинштейнмен кездескенде, тақырып бірден үш ай бұрын шыққан iTunes-ке ауысты. «Біз бар MP3 ойнатқыштарын iTunes-ке қосуға тырыстық, бірақ олар сұмдық, мүлдем сұмдық болып шықты», — деді Рубинштейн оған. «Біз өзіміздің нұсқамызды жасауымыз керек деп ойлаймыз».
Фаделл қатты қуанды. «Мен музыкаға ғашық едім. Мен RealNetworks-те осының бір бөлігін жасауға тырыстым және Palm компаниясына MP3 ойнатқышын ұсынғанмын». Ол кем дегенде кеңесші ретінде қосылуға келісті. Бірнеше аптадан кейін Рубинштейн егер ол команданы басқаратын болса, толық уақытты Apple қызметкері болуы керек деп талап етті. Бірақ Фаделл қарсыласты; ол өз бостандығын ұнататын. Рубинштейн Фаделлдің қыңырлығына қатты ашуланды. «Бұл өмірлік шешімдердің бірі», — деді ол Фаделлге. «Сен ешқашан өкінбейсің».
Ол Фаделлді мәжбүрлеуге шешім қабылдады. Ол жобаға тағайындалған жиырма шақты адамды бөлмеге жинады. Фаделл кіргенде, Рубинштейн оған: «Тони, егер сен толық уақытқа қол қоймасаң, біз бұл жобаны жасамаймыз. Сен қосыласың ба, әлде жоқ па? Қазір шешуің керек», — деді.
Фаделл Рубинштейннің көзіне қарап, содан кейін аудиторияға бұрылып: «Apple-де әрқашан осылай бола ма, адамдарды ұсынысқа қол қоюға мәжбүрлей ме?» — деді. Ол бір сәт үнсіз тұрып, иә деді де, Рубинштейннің қолын құлықсыз қысты. «Бұл Джон екеуміздің арамызда көптеген жылдар бойы жағымсыз сезім қалдырды», — деп еске алды Фаделл. Рубинштейн келісті: «Менің ойымша, ол мені сол үшін ешқашан кешірген жоқ».
Фаделл мен Рубинштейннің қақтығысуы тағдырға жазылған еді, өйткені екеуі де iPod-тың атасымын деп есептеді. Рубинштейннің ойынша, оған тапсырманы Джобс бірнеше ай бұрын берген, ол Toshiba диск жетегін тапқан және экранды, батареяны және басқа негізгі элементтерді анықтаған. Содан кейін ол Фаделлді мұның бәрін құрастыру үшін шақырған. Ол және Фаделлдің танымалдылығына қызғанышпен қараған басқалар оны «Тони Бәліш» (Tony Baloney) деп атай бастады. Бірақ Фаделлдің көзқарасы бойынша, ол Apple-ге келмес бұрын керемет MP3 ойнатқышының жоспарларын жасап қойған және Apple-ге келуге келіспес бұрын оны басқа компанияларға ұсынып жүрген. iPod үшін ең көп несиені кім алуы керек немесе кім [Podfather] атағына ие болуы керек деген мәселе жылдар бойы сұхбаттарда, мақалаларда, веб-парақшаларда және тіпті Wikipedia жазбаларында талқыланды.
Бірақ келесі бірнеше айда олардың дауласуға уақыты болмады. Джобс iPod-тың Рождествоға дейін шыққанын қалады, бұл оны қазан айында таныстыруға дайын болу керектігін білдірді. Олар Apple жұмысының негізі бола алатын MP3 ойнатқыштарын жобалап жатқан басқа компанияларды іздестіріп, PortalPlayer атты шағын компанияға тоқтады. Фаделл ондағы командаға: «Бұл Apple-ді қайта құратын жоба, және он жылдан кейін бұл компьютер бизнесі емес, музыка бизнесі болады», — деді. Ол оларды эксклюзивті келісімге қол қоюға көндірді және оның тобы PortalPlayer-дің күрделі интерфейстері, қысқа батарея қызметі және он әннен асатын ойнату тізімін жасай алмау сияқты кемшіліктерін түзете бастады.
That’s It! (Міне, осы!)
Кейбір кездесулер тарихи сәтті белгілегені үшін де, көшбасшының қалай жұмыс істейтінін көрсететіні үшін де есте қалады. 2001 жылдың сәуір айында Apple-дің төртінші қабатындағы конференц-залында өткен жиын сондай болды, онда Джобс iPod-тың негіздері туралы шешім қабылдады. Фаделлдің Джобсқа ұсыныстарын тыңдау үшін Рубинштейн, Шиллер, Айв, Джефф Роббин және маркетинг жөніндегі директор Стэн Нг жиналды. Фаделл Джобсты танымайтын және түсінікті себептермен қобалжып тұрды. «Ол конференц-залға кіргенде, мен тік отырып: "О, бұл Стив қой!" деп ойладым. Мен өте сақ болдым, өйткені оның қаншалықты қатал бола алатынын естігенмін».
Кездесу әлеуетті нарық пен басқа компаниялардың не істеп жатқаны туралы презентациядан басталды. Джобстың, әдеттегідей, шыдамы жетпеді. «Ол слайдтарға бір минуттан артық назар аудармайды», — деді Фаделл. Слайдта нарықтағы басқа ықтимал ойнатқыштар көрсетілгенде, ол қолын сілтеді. «Sony туралы уайымдамаңдар», — деді ол. «Біз не істеп жатқанымызды білеміз, ал олар білмейді». Осыдан кейін олар слайдтарды көрсетуді тоқтатты, оның орнына Джобс топқа сұрақтар жаудырды. Фаделл сабақ алды: «Стив слайдтардан гөрі сол сәтте болып, мәселелерді талқылағанды жөн көреді. Бірде ол маған: "Егер саған слайдтар қажет болса, бұл сенің не туралы айтып тұрғаныңды білмейтініңді көрсетеді", — деді».
Оның орнына Джобс өзі ұстап, тексеріп, сипай алатын физикалық заттарды көрсеткенді ұнататын. Сондықтан Фаделл конференц-залға үш түрлі модельді алып келді; Рубинштейн оған өзінің таңдаулы нұсқасы [pièce de résistance] (ең басты туынды) болуы үшін оларды кезекпен қалай көрсету керектігін үйреткен еді. Олар сол нұсқаның макетін үстелдің ортасындағы ағаш тостағанның астына жасырды.
Фаделл өзінің көрсетілімін қораптан әртүрлі бөлшектерді алып, үстелге жаюдан бастады. Онда 1,8 дюймдік диск, СКД экраны, платалар және батареялар болды, олардың барлығында құны мен салмағы жазылған. Ол оларды көрсеткен кезде, олар келесі жылы бағалар мен өлшемдердің қалай төмендеуі мүмкін екенін талқылады. Кейбір бөлшектерді Lego блоктары сияқты біріктіріп, нұсқаларды көрсетуге болатын еді.
Содан кейін Фаделл пенопласттан жасалған және тиісті салмақ беру үшін ішіне балық аулау қорғасындары салынған модельдерін аша бастады. Біріншісінде музыкаға арналған ауыстырылатын жад картасына арналған слот болды. Джобс оны күрделі деп қабылдамады. Екіншісінде динамикалық RAM жады болды, ол арзан еді, бірақ батарея таусылса, барлық әндер жоғалып кететін. Джобсқа бұл ұнамады. Содан кейін Фаделл 1,8 дюймдік қатты дискісі бар құрылғының қандай болатынын көрсету үшін бірнеше бөлшекті біріктірді. Джобс қызығушылық танытқандай болды. Шоу Фаделлдің тостағанды көтеріп, сол баламаның толық жиналған моделін ашуымен шарықтау шегіне жетті. «Мен Lego бөлшектерімен көбірек ойнаймын деп үміттенген едім, бірақ Стив біз модельдеген қатты диск нұсқасына бірден тоқтады», — деп еске алды Фаделл. Ол бұл процеске таң қалды. «Мен Philips-те жұмыс істеуге дағдыланғанмын, онда мұндай шешімдер көптеген PowerPoint презентацияларымен және қосымша зерттеулермен кездесуден кездесуге созылатын».
Кезек Фил Шиллерге келді. «Мен өз идеямды көрсете аламын ба?» — деп сұрады ол. Ол бөлмеден шығып, бір уыс iPod модельдерімен қайтып оралды, олардың барлығының алдыңғы жағында бірдей құрылғы болды: жақында әйгілі болатын трек-дөңгелек (trackwheel). «Мен ойнату тізімін қалай ақтаруға болатынын ойладым», — деп еске алды ол. «Түймені жүздеген рет баса алмайсың. Егер дөңгелек болса керемет болмас па еді?» Дөңгелекті бас бармақпен айналдыру арқылы әндерді жылжытуға болатын еді. Ұзақ айналдырған сайын жылжу жылдамдығы арта түсетін, осылайша жүздеген әнді оңай өткізіп жіберуге болатын. Джобс: «Міне, осы!» — деп айқайлады. Ол Фаделл мен инженерлерді осыған жұмылдырды.
Жоба іске қосылғаннан кейін Джобс күн сайын оған терең бойлады. Оның басты талабы «Қарапайымдат!» болды. Ол пайдаланушы интерфейсінің әрбір экранын қарап шығып, қатаң сынақтан өткізетін: Егер ол әнді немесе функцияны қаласа, оған үш рет басу арқылы жетуі керек. Және басу интуитивті болуы керек. Егер ол бір нәрсеге қалай өту керектігін түсіне алмаса немесе ол үш рет басудан көп уақытты алса, ол қатал болатын. «Біз пайдаланушы интерфейсінің мәселесіне бастарын қатырып, барлық нұсқаларды қарастырдық деп ойлаған кездеріміз болды, ал ол келіп: "Мынаны ойладыңдар ма?" — дейтін», — деді Фаделл. «Содан кейін бәріміз: "Құдай-ау", — дейтінбіз. Ол мәселені немесе тәсілді қайта анықтайтын және біздің кішкентай мәселеміз жойылып кететін».
Күн сайын түнде Джобс телефон арқылы идеялар айтатын. Фаделл және басқалары бір-біріне қоңырау шалып, Джобстың соңғы ұсынысын талқылап, оны өздері қалаған бағытқа қалай бұру керектігін жоспарлайтын, бұл шамамен жарты жағдайда жұмыс істейтін. «Бізде Стивтің соңғы идеясының құйыны болатын және біз бәріміз одан алда болуға тырысатынбыз», — деді Фаделл. «Күн сайын осындай бірдеңе болатын, мейлі ол ауыстырып-қосқыш болсын, түйме түсі болсын немесе баға стратегиясының мәселесі болсын. Оның стилімен жұмыс істегенде, әріптестеріңмен бірлесіп, бір-біріңді қолдау қажет еді».
Джобстың негізгі түсініктерінің бірі — мүмкіндігінше көп функцияларды iPod-та емес, компьютердегі iTunes арқылы орындау керек еді. Кейінірек ол былай деп еске алды:
iPod-ты қолдануды шынымен жеңілдету үшін — және бұл менің тарапымнан көп дауласуды қажет етті — біз құрылғының өзі жасайтын нәрселерді шектеуіміз керек болды. Оның орнына біз бұл функцияларды компьютердегі iTunes-ке салдық. Мысалы, біз құрылғының өзінде ойнату тізімдерін жасай алмайтындай етіп жасадық. Сіз ойнату тізімдерін iTunes-те жасайсыз, содан кейін құрылғымен синхрондайсыз. Бұл даулы болды. Бірақ Rio және басқа құрылғыларды соншалықты «мисыз» еткен нәрсе — олардың күрделілігі еді. Олар ойнату тізімдерін жасау сияқты нәрселерді істеуге мәжбүр болды, өйткені олар компьютердегі jukebox бағдарламалық жасақтамасымен біріктірілмеген еді. Сондықтан iTunes бағдарламалық жасақтамасы мен iPod құрылғысына иелік ету арқылы біз компьютер мен құрылғының бірге жұмыс істеуіне мүмкіндік алдық және күрделілікті дұрыс жерге орналастырдық.
Барлық қарапайымдылықтың ең «Дзен» сипаты Джобстың әріптестерін таң қалдырған жарлығы болды: iPod-та қосу-өшіру қосқышы болмайды. Бұл Apple құрылғыларының көпшілігіне тән болды. Оның қажеті жоқ еді. Apple құрылғылары пайдаланылмаған кезде ұйқы режиміне өтеді және кез келген пернені басқанда оянады. Бірақ «Шыртыл — сен өштің. Сау бол» дейтін қосқыштың қажеті жоқ еді.
Кенеттен бәрі өз орнына келді: мың ән сыятын диск; мың әнді шарлауға мүмкіндік беретін интерфейс пен айналдыру дөңгелегі; мың әнді он минуттан аз уақытта синхрондай алатын FireWire қосылымы; және мың әнге жететін батарея. «Біз кенеттен бір-бірімізге қарап: "Бұл өте керемет болады", — дедік», — деп еске алды Джобс. «Біз оның қаншалықты керемет екенін білдік, өйткені әрқайсымыздың оны қаншалықты қатты қалайтынымызды білдік. Және тұжырымдама өте әдемі әрі қарапайым болды: қалтаңыздағы мың ән».
Копирайтерлердің бірі оны «Pod» деп атауды ұсынды. Джобс iMac және iTunes атауларынан үлгі алып, оны iPod деп өзгерткен адам болды.
The Whiteness of the Whale (Киттің ақтығы)
Джони Айв iPod-тың көбік моделімен ойнап, дайын өнімнің қандай болуы керектігін ойластырып жүргенде, Сан-Францискодағы үйінен Купертиноға бара жатқан жолда оған бір ой келді. Оның беті таза ақ болуы керек, деді ол көліктегі әріптесіне, және ол жылтыратылған тот баспайтын болаттан жасалған артқы жағымен біркелкі жалғасуы керек. «Көптеген шағын тұтынушылық өнімдерде бір реттік сезім бар», — деді Айв. «Оларда мәдени салмақ жоқ. iPod туралы мен мақтан тұтатын нәрсе — онда оны бір реттік емес, маңызды сезіндіретін бірдеңе бар».
Ақ түс жай ғана ақ емес, таза ақ болуы керек еді. «Тек құрылғы ғана емес, құлаққаптар, сымдар және тіпті қуат блогы да», — деп еске алды ол. «Таза ақ». Басқалары құлаққаптар, әрине, барлық құлаққаптар сияқты қара болуы керек деп дауласты. «Бірақ Стив мұны бірден түсінді және ақ түсті қабылдады», — деді Айв. «Онда тазалық болатын». Ақ құлаққап сымдарының ирелеңдеген ағыны iPod-ты иконаға айналдыруға көмектесті. Айв оны былай сипаттады:
Онда өте маңызды және бір реттік емес бірдеңе болды, сонымен бірге өте тыныш және өте ұстамды бірдеңе болды. Ол сіздің бетіңізге құйрығын бұлғаңдатпады. Ол ұстамды болды, бірақ сонымен бірге сол желбіреген құлаққаптарымен ессіз де еді. Сондықтан маған ақ түс ұнайды. Ақ — жай ғана бейтарап түс емес. Ол сондай таза және тыныш. Батыл және көзге түсетін, сонымен бірге көзге түспейтін де.
TBWA\Chiat\Day агенттігіндегі Ли Клоудың жарнамалық тобы құрылғының мүмкіндіктерін көрсететін дәстүрлі өнімді таныстыру жарнамаларын жасаудың орнына, iPod-тың иконалық табиғатын және оның ақтығын атап өтуді қалады. Жақында агенттікке қосылған, топта ойнаған және диджей болып жұмыс істеген ұзын бойлы жас британдық Джеймс Винсент Apple жарнамасын бүлікшіл беби-бумерлерге емес, хипстер мыңжылдық ұрпақтың музыка сүйер қауымына бағыттауға көмектесетін табиғи адам болды. Арт-директор Сьюзан Алинсанганның көмегімен олар iPod-қа арналған билбордтар мен постерлер сериясын жасап, оларды Джобстың тексеруі үшін конференц-зал үстеліне жайды.
Оң жақ шетіне олар ақ фонда iPod-тың тікелей фотосуреттері бейнеленген ең дәстүрлі нұсқаларды қойды. Сол жақ шетіне олар ең графикалық және иконалық нұсқаларды қойды, онда тек iPod тыңдап билеп жүрген адамның сұлбасы және музыкамен бірге тербелген ақ құлаққап сымдары көрсетілген. «Бұл сіздің музыкамен эмоционалды және өте жеке қарым-қатынасыңызды түсінді», — деді Винсент. Ол креативті директор Дункан Милнерге Джобсты сол жаққа тартуға болатынын көру үшін бәрі сол жақ шетте нық тұруды ұсынды. Ол кіргенде, бірден оң жаққа барып, өнімнің анық суреттеріне қарады. «Бұл керемет көрінеді», — деді ол. «Осылар туралы сөйлесейік». Винсент, Милнер және Клоу екінші шеттен қозғалмады. Ақырында, Джобс басын көтеріп, иконалық нұсқаларға көз жүгіртті де: «О, сендерге мына нәрсе ұнайтын сияқты», — деді. Ол басын шайқады. «Бұл өнімді көрсетпейді. Бұл оның не екенін айтпайды». Винсент иконалық суреттерді қолдануды, бірақ «Қалтаңыздағы 1000 ән» деген ұранды қосуды ұсынды. Бұл бәрін айтып тұратын еді. Джобс үстелдің оң жақ шетіне қайта қарап, ақыры келісті. Көп ұзамай оның иконалық жарнамаларды итермелеу өз идеясы болғанын айта бастағаны таңқаларлық емес. «Айналада: "Бұл iPod-ты қалай сатады?" деп сұраған кейбір скептиктер болды», — деп еске алды Джобс. «Сол кезде идеяны өткізу үшін бас директор болудың пайдасы тиді».
Джобс Apple-де компьютер, бағдарламалық жасақтама және құрылғының біріктірілген жүйесі бар екендігінің тағы бір артықшылығын түсінді. Бұл iPod сатылымы iMac сатылымын арттыратынын білдірді. Бұл, өз кезегінде, Apple-дің iMac жарнамасына жұмсайтын ақшасын алып, оны iPod жарнамасына жұмсауға болатынын білдірді — бір оқпен екі қоян. Шын мәнінде үш қоян, өйткені жарнамалар бүкіл Apple брендіне жылтырлық пен жастық леп беретін еді. Ол былай деп еске алды:
Менде iPod-ты жарнамалау арқылы дәл сонша Mac сата аламыз деген ессіз идея болды. Сонымен қатар, iPod Apple-ді инновация мен жастықты бейнелейтін компания ретінде көрсететін еді. Сондықтан мен жарнамалық ақшаның 75 миллион долларын iPod-қа ауыстырдым, дегенмен бұл санат оның жүзден бір бөлігін де ақтамайтын еді. Бұл біздің музыкалық ойнатқыштар нарығында толығымен үстемдік еткенімізді білдірді. Біз басқалардан шамамен жүз есе көп ақша жұмсадық.
Теледидар жарнамаларында Джобс, Клоу және Винсент таңдаған әндерге билеген иконалық сұлбалар көрсетілді. «Музыканы табу біздің апта сайынғы маркетингтік кездесулеріміздегі басты ермегіміз болды», — деді Клоу. «Біз қандай да бір өткір әуенді қоятынбыз, Стив: "Мен мұны жек көремін", — дейтін, ал Джеймс оны көндіруге мәжбүр болатын». Жарнамалар көптеген жаңа топтарды, әсіресе Black Eyed Peas тобын танымал етуге көмектесті; «Hey Mama» әні бар жарнама сұлбалар жанрының классикасы болып табылады. Жаңа жарнама өндіріске жіберілгелі жатқанда, Джобс жиі екіұшты ойда болып, Винсентке қоңырау шалып, одан бас тартуды талап ететін. «Бұл тым попса сияқты» немесе «Бұл тым болмашы сияқты», — дейтін ол. «Мұны тоқтатайық». Джеймс абдырап қалып, оны райынан қайтаруға тырысатын. «Күте тұрыңыз, бұл керемет болады», — деп дауласатын ол. Әдетте Джобс келісетін, жарнама жасалатын және ол оны жақсы көріп кететін.
Джобс iPod-ты 2001 жылдың 23 қазанында өзінің қолтаңбасына айналған өнімді таныстыру іс-шараларының бірінде көрсетті. «Кеңес: Бұл Mac емес», — деп шақыру қағазы қызықтырды. Өнімді ашатын уақыт келгенде, оның техникалық мүмкіндіктерін сипаттағаннан кейін, Джобс үстелге барып, барқыт матаны алып тастайтын әдеттегі әдісін жасамады. Оның орнына ол: «Менде біреуі дәл қазір қалтамда бар», — деді. Ол джинсы шалбарының қалтасына қолын салып, жылтыраған ақ құрылғыны алып шықты. «Бұл таңғажайып кішкентай құрылғы мың әнді сыйдырады және ол менің қалтама дәл сыяды». Ол оны қайта салып, қошемет астында сахнадан кетті.
Бастапқыда техникалық гиктер арасында, әсіресе 399 долларлық бағаға қатысты біраз күмән болды. Блогосферада iPod «idiots price our devices» (ақымақтар құрылғыларымызды бағалайды) дегенді білдіреді деген әзіл тарады. Алайда тұтынушылар оны тез арада хитке айналдырды. Одан да маңыздысы, iPod Apple болуға жазылған барлық нәрсенің мәніне айналды: инженериямен байланысқан поэзия, технологиямен тоғысқан өнер мен шығармашылық, батыл және қарапайым дизайн. Оның компьютерден FireWire-ге, құрылғыға, бағдарламалық жасақтамаға және мазмұнды басқаруға дейінгі біріктірілген түпкілікті жүйе болуынан туындаған пайдалану жеңілдігі болды. iPod-ты қораптан шығарғанда, ол соншалықты әдемі болғаны сонша, ол жарқырап тұрғандай көрінді және басқа музыкалық ойнатқыштарды Өзбекстанда жобаланған және өндірілген сияқты етіп көрсетті.
Түпнұсқа Mac-тан бері өнімнің анық көрінісі компанияны болашаққа дәл осылай жетелеген емес. «Егер біреу Apple не үшін жер бетінде жүр деп ойласа, мен мұны жақсы мысал ретінде көрсетер едім», — деді Джобс сол кезде Newsweek тілшісі Стив Левиге. Біріктірілген жүйелерге ұзақ уақыт бойы күмәнмен қараған Возняк өз философиясын қайта қарай бастады. «О, Apple-дің мұны ойлап тапқаны қисынды», — деп таңданды Возняк iPod шыққаннан кейін. «Ақыр соңында, Apple-дің бүкіл тарихы — аппараттық және бағдарламалық жасақтаманы жасау, нәтижесінде екеуі бірге жақсы жұмыс істейді».
Леви iPod-тың баспасөз алдын ала қаралымын алған күні, ол Билл Гейтспен кешкі аста кездесіп қалып, оған құрылғыны көрсетті. «Сіз мұны көрдіңіз бе?» — деп сұрады Леви. Леви былай деп атап өтті: «Гейтс ғылыми-фантастикалық фильмдердегі ғарыш келімсегі жаңа нысанға тап болғанда, онымен өзінің арасында қандай да бір күш туннелін жасап, ол туралы барлық ақпаратты тікелей миына сорып алатын күйге түсті». Гейтс айналдыру дөңгелегімен ойнап, барлық түймелер комбинациясын басып көрді, ал көздері экранға қадалып тұрды. «Бұл керемет өнім сияқты», — деді ол ақыры. Содан кейін ол кідіріп, таңдана қарады. «Бұл тек Macintosh үшін бе?» — деп сұрады ол.
CHAPTER THIRTY-ONE THE iTUNES STORE (ОТЫЗ БІРІНШІ ТАРАУ: iTUNES ДҮКЕНІ)
I’m the Pied Piper (Мен алабажақ киінген дударшымын)
Warner Music 2002 жылдың басында Apple қиындыққа тап болды. iPod, iTunes бағдарламалық жасақтамасы және компьютер арасындағы үздіксіз байланыс сізде бар музыканы басқаруды жеңілдетті. Бірақ жаңа музыка алу үшін сіз осы жайлы ортадан шығып, CD сатып алуыңыз немесе әндерді онлайн жүктеп алуыңыз керек болды. Соңғы әрекет әдетте файл алмасу және қарақшылық қызметтерінің бұлыңғыр аймақтарына кіруді білдіретін. Сондықтан Джобс iPod қолданушыларына әндерді жүктеп алудың қарапайым, қауіпсіз және заңды жолын ұсынғысы келді.
Музыка индустриясы да қиындыққа тап болды. Оны адамдарға әндерді тегін алуға мүмкіндік беретін Napster, Grokster, Gnutella, Kazaa сияқты қарақшылық қызметтердің «хайуанаттар бағы» мазалады. Ішінара осының нәтижесінде 2002 жылы CD-лердің заңды сатылымы 9%-ға төмендеді.
Музыкалық компаниялардың басшылары футбол ойнап жүрген екінші сынып оқушыларының талғампаздығымен сандық музыканы көшіруден қорғаудың ортақ стандартын келісу үшін жанталасып жатты. Warner Music-тен Пол Видич және оның AOL Time Warner-дегі әріптесі Билл Радучел Sony-мен бірге осы бағытта жұмыс істеді және олар Apple-ді өз консорциумының бір бөлігі етуге үміттенді. Сөйтіп, олардың бір тобы 2002 жылдың қаңтарында Джобспен кездесу үшін Купертиноға ұшып барды.
Бұл оңай кездесу болмады. Видич суық тиіп, даусынан айырылып қалғандықтан, презентацияны оның орынбасары Кевин Гейдж бастады. Конференция үстелінің басында отырған Джобс мазасызданып, ашулы көрінді. Төрт слайдтан кейін ол қолын сілтеп, сөзді бөлді. «Сендердің бастарың арттарыңа кіріп кеткен», — деп атап өтті ол. Барлығы даусын шығаруға тырысып жатқан Видичқа бұрылды. «Сіз дұрыс айтасыз», — деді ол ұзақ үнсіздіктен кейін. «Біз не істеу керектігін білмейміз. Сіз бізге мұны анықтауға көмектесуіңіз керек». Джобс кейінірек сәл таң қалғанын еске алды және Apple Warner-Sony әрекетімен жұмыс істеуге келісті.
Егер музыкалық компаниялар музыкалық файлдарды қорғаудың стандартталған кодтау әдісі туралы келісе алғанда, көптеген онлайн дүкендер көбеюі мүмкін еді. Бұл Джобсқа онлайн сатылымдардың қалай жүргізілетінін Apple бақылайтын iTunes дүкенін құруды қиындатар еді. Алайда Sony 2002 жылғы қаңтардағы Купертинодағы кездесуден кейін келіссөздерден шығуға шешім қабылдап, Джобсқа сол мүмкіндікті өз қолымен берді, өйткені Sony роялти алатын өзінің меншікті форматын қолдады.
«Стивті білесіз ғой, оның өз күн тәртібі бар», — деп түсіндірді Sony бас директоры Нобуюки Идеи Red Herring редакторы Тони Перкинске. «Ол данышпан болса да, сізбен бәрін бөлісе бермейді. Егер сіз үлкен компания болсаңыз, бұл адаммен жұмыс істеу қиын... Бұл қорқынышты түс». Сол кездегі Sony North America басшысы Говард Стрингер Джобс туралы: «Бірігуге тырысу, шынын айтқанда, уақытты босқа өткізу болар еді», — деп қосты.
Оның орнына Sony Universal-мен бірігіп, Pressplay деп аталатын жазылым қызметін құрды. Ал AOL Time Warner, Bertelsmann және EMI RealNetworks-пен бірігіп, MusicNet-ті құрды. Ешқайсысы өз әндерін бәсекелес қызметке лицензияламады, сондықтан әрқайсысы қолжетімді музыканың жартысын ғана ұсынды. Екеуі де тұтынушыларға әндерді ағынмен тыңдауға мүмкіндік беретін, бірақ оларды сақтауға рұқсат етпейтін жазылым қызметтері болды, сондықтан жазылым аяқталса, оларға қолжетімділікті жоғалтатынсыз. Олардың күрделі шектеулері мен қолайсыз интерфейстері болды. Шынында да, олар PC World журналының «Барлық уақыттағы ең нашар 25 технологиялық өнім» тізімінде тоғызыншы орынға ие болудай күмәнді мәртебеге ие болды. Журнал: «Қызметтердің таңқаларлықтай мисыз мүмкіндіктері дыбыс жазу компанияларының әлі де ештеңе түсінбегенін көрсетті», — деп жариялады.
Бұл кезеңде Джобс жай ғана қарақшылыққа жол беруді шеше алар еді. Тегін музыка құндырақ iPod-тарды білдіретін. Дегенмен, ол музыканы және оны жасайтын әртістерді шынымен жақсы көретіндіктен, шығармашылық өнімдерді ұрлау деп санаған нәрсеге қарсы болды. Кейінірек ол маған былай деді:
Apple-дегі алғашқы күндерден бастап мен зияткерлік меншікті жасаған кезде өркендейтінімізді түсіндім. Егер адамдар біздің бағдарламалық жасақтамамызды көшіріп алса немесе ұрласа, біз бизнестен шығып қалар едік. Егер ол қорғалмаса, бізде жаңа бағдарламалық жасақтама немесе өнім дизайнын жасауға ынта болмас еді. Егер зияткерлік меншікті қорғау жоғала бастаса, шығармашылық компаниялар жоғалады немесе ешқашан басталмайды. Бірақ қарапайым себеп бар: Ұрлау дұрыс емес. Бұл басқа адамдарға зиян тигізеді. Және бұл сіздің жеке мінезіңізге нұқсан келтіреді.
Алайда ол қарақшылықты тоқтатудың ең жақсы жолы — шын мәнінде жалғыз жолы — музыкалық компаниялар ойлап тауып жатқан мисыз қызметтерден гөрі тартымды балама ұсыну екенін білді. «Біз заттарды ұрлайтын адамдардың 80%-ы мұны қаламайды, жай ғана заңды балама жоқ деп есептейміз», — деді ол Esquire журналынан Энди Лангерге. «Сондықтан біз: "Бұған заңды балама жасайық", — дедік. Бәрі ұтады. Музыкалық компаниялар ұтады. Әртістер ұтады. Apple ұтады. Және қолданушы ұтады, өйткені ол жақсырақ қызмет алады және ұры болудың қажеті жоқ».
Сонымен Джобс «iTunes Store» құруға және бес ірі дыбыс жазу компаниясын өз әндерінің сандық нұсқаларын сол жерде сатуға рұқсат беруге көндіруге кірісті. «Мен ешқашан уақытымның соншалықты көп бөлігін адамдарды өздері үшін дұрыс нәрсені істеуге көндіруге жұмсаған емеспін», — деп еске алды ол. Компаниялар баға белгілеу моделі мен альбомдарды бөлшектеу туралы алаңдағандықтан, Джобс өзінің жаңа қызметі тек нарықтың 5%-ын құрайтын Macintosh-та ғана болатынын алға тартты. Олар идеяны аз тәуекелмен сынап көре алатын еді. «Біз нарықтағы шағын үлесімізді өз пайдамызға жараттық, егер дүкен зиянды болып шықса, ол бүкіл ғаламды құртпайды деп дәлелдедік», — деп еске алды ол.
Джобстың ұсынысы сандық әндерді 99 центке сату болды — қарапайым және импульсивті сатып алу. Дыбыс жазу компаниялары оның 70 центін алатын. Джобс бұл музыкалық компаниялар қалайтын ай сайынғы жазылым моделінен гөрі тартымдырақ болатынын талап етті. Ол адамдардың жақсы көретін әндерімен эмоционалды байланысы бар екеніне сенді. Олар «Sympathy for the Devil» және «Shelter from the Storm» әндерін жай ғана жалға алғысы келмейді, иеленгісі келеді. Ол сол кезде Rolling Stone журналынан Джефф Гуделлге айтқандай: «Менің ойымша, сіз Екінші келуді (Second Coming) жазылым моделінде қолжетімді ете аласыз және ол сәтті болмауы мүмкін».
Джобс сондай-ақ iTunes Store тек толық альбомдарды емес, жеке әндерді сататынын талап етті. Бұл екі немесе үш керемет әні және оншақты толтырғыш әні бар альбомдар шығару арқылы ақша табатын дыбыс жазу компанияларымен қақтығыстың ең үлкен себебі болды; тұтынушылар қалаған әнін алу үшін бүкіл альбомды сатып алуға мәжбүр болатын. Кейбір музыканттар Джобстың альбомдарды бөлшектеу жоспарына көркемдік негізде қарсылық білдірді. «Жақсы альбомның ағымы бар», — деді Nine Inch Nails тобынан Трент Резнор. «Әндер бір-бірін қолдайды. Маған музыканы осылай жасаған ұнайды». Бірақ қарсылықтар орынсыз болды. «Қарақшылық пен онлайн жүктеулер альбомды бөлшектеп тастаған болатын», — деп еске алды Джобс. «Әндерді жеке сатпасаңыз, қарақшылықпен бәсекелесе алмайсыз».
Мәселенің өзегінде технологияны жақсы көретін адамдар мен өнерді жақсы көретін адамдар арасындағы алшақтық жатты. Джобс Pixar мен Apple-де көрсеткендей, екеуін де жақсы көрді, сондықтан ол алшақтықты жоюға қабілетті болды. Кейінірек ол былай деп түсіндірді:
Мен Pixar-ға барғанда, үлкен алшақтықты байқадым. Технологиялық компаниялар шығармашылықты түсінбейді. Олар музыкалық лейблдегі A&R (әртістер мен репертуар) маманының жүз әртісті тыңдап, қайсы бесеуі сәтті болуы мүмкін екенін сезетін интуитивті ойлау қабілетін бағаламайды. Және олар шығармашылық адамдар күні бойы диванда отырады және тәртіпсіз деп ойлайды, өйткені олар Pixar сияқты жерлердегі шығармашылық адамдардың қаншалықты жігерлі және тәртіпті екенін көрмеген. Екінші жағынан, музыкалық компаниялар технология туралы мүлдем хабарсыз. Олар жай ғана барып, бірнеше техникалық маман жалдай аламыз деп ойлайды. Бірақ бұл Apple-дің музыка шығаратын адамдарды жалдауға тырысқанымен бірдей болар еді. Біз екінші сұрыпты A&R адамдарын алар едік, дәл музыкалық компаниялар екінші сұрыпты техникалық адамдармен қалғаны сияқты. Мен технологияны өндіру интуиция мен шығармашылықты қажет ететінін және көркем нәрсе шығару нағыз тәртіпті қажет ететінін түсінетін санаулы адамдардың бірімін.
Джобстың Time Warner-дің AOL бөлімшесінің бас директоры Барри Шулермен ұзақ қарым-қатынасы болды және ол ұсынылған iTunes Store-ға музыкалық лейблдерді қалай тарту керектігі туралы оның ақылын сұрай бастады. «Қарақшылық барлығының сақтандырғыштарын істен шығарып жатыр», — деді Шулер оған. «Сіз iPod-тан бастап дүкенге дейін біріктірілген түпкілікті қызметке ие болғандықтан, музыканың қалай қолданылатынын жақсы қорғай аласыз деген дәлелді қолдануыңыз керек».
Бір күні 2002 жылдың наурызында Шулерге Джобс қоңырау шалды және ол Видичті конференцияға қосуды ұйғарды. Джобс Видичтен Купертиноға келіп, Warner Music басшысы Роджер Эймсті ертіп келе ала ма деп сұрады. Бұл жолы Джобс сүйкімді болды. Эймс мысқылшыл, көңілді және ақылды британдық еді, Джобсқа ұнайтын түр (Джеймс Винсент пен Джони Айв сияқты). Сонымен Жақсы Стив сахнаға шықты. Кездесудің басында бір сәтте Джобс тіпті дипломаттың ерекше рөлін ойнады. Эймс пен Apple-де iTunes-ті басқаратын Эдди Кью Англиядағы радио неге Америка Құрама Штаттарындағыдай жанданған емес деген тақырыпта дауласып қалды, ал Джобс араласып: «Біз технология туралы білеміз, бірақ музыка туралы көп білмейміз, сондықтан дауласпайық», — деді.
Эймс жаңа ғана корпорациясының AOL бөлімшесіне өзінің жаңадан ашылған музыка жүктеу қызметін жақсарту туралы басқармадағы шайқаста жеңіліп қалған еді. «Мен AOL арқылы сандық жүктеу жасағанда, мен ешқашан әнді өзімнің боқ компьютерімнен таба алмайтынмын», — деп еске алды ол. Сондықтан Джобс iTunes Store прототипін көрсеткенде, Эймс таң қалды. «Иә, иә, бұл біздің күткеніміз», — деді ол. Ол Warner Music-тің тіркелуіне келісті және басқа музыкалық компанияларды тартуға көмектесуді ұсынды.
Джобс қызметті Time Warner-дің басқа басшыларына көрсету үшін шығысқа ұшты. «Ол Mac алдында ойыншығы бар бала сияқты отырды», — деп еске алды Видич. «Кез келген басқа бас директордан айырмашылығы, ол өніммен толығымен айналысты». Эймс пен Джобс iTunes Store-дың егжей-тегжейлерін, соның ішінде тректі әртүрлі құрылғыларға қанша рет қоюға болатынын және көшіруден қорғау жүйесі қалай жұмыс істейтінін талқылай бастады. Олар көп ұзамай келісімге келіп, басқа музыкалық лейблдерді жинауға кірісті.
Herding Cats (Мысықтарды бағу / Қиынның қиыны)
Тарту керек негізгі ойыншы Universal Music Group басшысы Даг Моррис болды. Оның иелігінде U2, Эминем және Мэрайя Кэри сияқты міндетті түрде болуы керек әртістер, сондай-ақ Motown және Interscope-Geffen-A&M сияқты қуатты лейблдер болды. Моррис сөйлесуге құштар еді. Басқа магнаттардан гөрі ол қарақшылыққа қатты ренжіген және музыкалық компаниялардағы технологиялық адамдардың біліктілігіне тойып біткен еді. «Бұл Жабайы Батыс сияқты болды», — деп еске алды Моррис. «Ешкім сандық музыка сатпады және ол қарақшылыққа толы болды. Дыбыс жазу компанияларында қолданып көргеніміздің бәрі сәтсіз болды. Музыка мамандары мен технологтар арасындағы дағдылар жиынтығындағы айырмашылық өте үлкен».
Эймс Джобспен бірге Бродвейдегі Морристің кеңсесіне бара жатқанда, ол Джобсқа не айту керектігін түсіндірді. Бұл жұмыс істеді. Морристі таң қалдырған нәрсе — Джобстың бәрін тұтынушы үшін оңай, сонымен қатар дыбыс жазу компаниялары үшін қауіпсіз етіп байланыстыруы болды. «Стив керемет нәрсе жасады», — деді Моррис. «Ол осы толық жүйені ұсынды: iTunes Store, музыканы басқару бағдарламалық жасақтамасы, iPod-тың өзі. Бұл өте тегіс болды. Онда толық пакет болды».
Моррис Джобста музыкалық компанияларда жоқ техникалық көрегендік бар екеніне сенімді болды. «Әрине, біз мұны істеу үшін Стив Джобсқа сенуіміз керек», — деді ол өзінің технологиялық вице-президентіне, «өйткені Universal-да технология туралы ештеңе білетін ешкім жоқ». Бұл Universal технологтарын Джобспен жұмыс істеуге құштар етпеді және Моррис оларға қарсылықтарын доғарып, тез арада келісім жасауды бұйыруға мәжбүр болды. Олар FairPlay-ге, Apple-дің сандық құқықтарды басқару жүйесіне тағы бірнеше шектеулер қоса алды, осылайша сатып алынған ән тым көп құрылғыларға таралмайтын болды. Бірақ жалпы алғанда, олар Джобстың Эймс және оның Warner әріптестерімен бірге жасаған iTunes Store тұжырымдамасымен келісті.
Моррис Джобсқа қатты тәнті болғаны сонша, ол Interscope-Geffen-A&M компаниясының тез сөйлейтін және өркөкірек бастығы Джимми Айовинді шақырды. Айовин мен Моррис соңғы отыз жыл бойы күн сайын сөйлесетін ең жақын достар еді. «Мен Стивпен кездескенде, оны біздің құтқарушымыз деп ойладым, сондықтан оның әсерін алу үшін бірден Джиммиді шақырдым», — деп еске алды Моррис.
Джобс қалаған кезінде ерекше сүйкімді бола алатын және Айовин демо үшін Купертиноға ұшып келгенде ол сондай болды. «Қаншалықты қарапайым екенін көрдің бе?» — деп сұрады ол Айовиннен. «Сенің техникалық мамандарың мұны ешқашан жасамайды. Музыкалық компанияларда мұны жеткілікті қарапайым ете алатын ешкім жоқ». Айовин бірден Морриске қоңырау шалды. «Бұл жігіт бірегей!» — деді ол. «Сен дұрыс айтасың. Онда дайын шешім бар». Олар Sony-мен екі жыл жұмыс істегендеріне және оның еш нәтиже бермегеніне шағымданды. «Sony ешқашан ештеңені түсінбейді», — деді ол Морриске. Олар Sony-мен жұмыс істеуді тоқтатып, оның орнына Apple-ге қосылуға келісті. «Sony-дің мұны қалай жіберіп алғаны мен үшін мүлдем ақылға сыймайды, тарихи сәтсіздік», — деді Айовин. «Егер бөлімшелер бірге жұмыс істемесе, Стив адамдарды жұмыстан шығаратын еді, ал Sony бөлімшелері бір-бірімен соғысып жатты».
Шынында да, Sony Apple-ге айқын қарсы мысал болды. Оның жылтыр өнімдер шығаратын тұтынушылық электроника бөлімі және сүйікті әртістері (соның ішінде Боб Дилан) бар музыкалық бөлімі болды. Бірақ әр бөлім өз мүдделерін қорғауға тырысқандықтан, компания тұтастай алғанда түпкілікті қызмет көрсету үшін ешқашан біріге алмады.
Sony музыкасының жаңа басшысы Энди Лакқа Sony өз музыкасын iTunes Store-да сата ма, жоқ па деген мәселе бойынша Джобспен келіссөз жүргізу сияқты жағымсыз міндет жүктелді. Тоқтаусыз және зерек Лак теледидар журналистикасындағы көрнекті мансаптан жаңа ғана келген еді — CBS News продюсері және NBC президенті — және ол адамдарды қалай бағалау керектігін білетін және әзіл сезімін сақтайтын. Ол Sony үшін өз әндерін iTunes Store-да сату ақылсыздық әрі қажеттілік екенін түсінді — бұл музыка бизнесіндегі көптеген шешімдерге тән жағдай сияқты көрінді. Apple тек ән сатылымынан ғана емес, iPod сатылымынан да қарақшыдай пайда табатын еді. Лак музыкалық компаниялар iPod-тың сәттілігіне жауапты болғандықтан, олар сатылған әрбір құрылғыдан роялти алуы керек деп есептеді.
Джобс Лакпен көптеген әңгімелерінде келісіп, музыкалық компаниялармен шынайы серіктес болғысы келетінін айтатын. «Стив, егер сен маған құрылғыңның әрбір сатылымы үшін бірдеңе берсең, мен сендікпін», — деді Лак оған өзінің гүрілдеген даусымен. «Бұл әдемі құрылғы. Бірақ біздің музыка оны сатуға көмектесуде. Мен үшін шынайы серіктестік деген осы».
«Мен сенімен біргемін», — деп жауап берді Джобс бірнеше рет. Бірақ содан кейін ол Даг Моррис пен Роджер Эймске барып, қастандық жасағандай, Лактың жай ғана түсінбейтінін, оның музыка бизнесінен хабары жоқ екенін, оның Моррис пен Эймс сияқты ақылды емес екенін айтып шағымданатын. «Классикалық Стив стилінде ол бірдеңеге келісетін, бірақ ол ешқашан орындалмайтын», — деді Лак. «Ол сені дайындап, содан кейін оны үстелден алып тастайтын. Ол патологиялық, бұл келіссөздерде пайдалы болуы мүмкін. Және ол данышпан».
Лак саладағы басқалардың қолдауынсыз өз ісін жеңе алмайтынын білді. Бірақ Джобс басқа дыбыс жазу лейблдерін бақылауда ұстау үшін жағымпаздық пен Apple-дің маркетингтік ықпалын пайдаланды. «Егер индустрия бірге тұрғанда, біз лицензиялық төлем алып, бізге ауадай қажет екі жақты кіріс ағынын ала алар едік», — деді Лак. «iPod-ты сатқызатын біз едік, сондықтан бұл әділ болар еді». Әрине, бұл Джобстың түпкілікті стратегиясының сұлулықтарының бірі болды: iTunes-тегі әндердің сатылымы iPod сатылымын арттырады, бұл Macintosh сатылымын арттырады. Лакты одан сайын ашуландырған нәрсе — Sony де солай істей алар еді, бірақ ол ешқашан аппараттық, бағдарламалық және мазмұн бөлімдерін бірлесіп жұмыс істеуге көндіре алмады.
Джобс Лакты азғыруға қатты тырысты. Нью-Йоркке бір сапарында ол Лакты Four Seasons қонақүйіндегі пентхаусына шақырды. Джобс таңғы асқа тапсырыс беріп қойған еді — екеуіне сұлы ботқасы мен жидектер — және «шектен тыс ілтипатты» болды, деп еске алды Лак. «Бірақ Джек Уэлч маған ғашық болмауды үйреткен. Моррис пен Эймсті азғыруға болатын еді. Олар: "Сен түсінбейсің, сен ғашық болуың керек", — дейтін және олар солай істеді. Сөйтіп мен салада оқшауланып қалдым».
Тіпті Sony өз музыкасын iTunes Store-да сатуға келіскеннен кейін де, қарым-қатынас даулы болып қала берді. Жаңартулардың немесе өзгерістердің әрбір жаңа кезеңі текетіреске әкелетін. «Эндимен болған жағдайда, бұл көбінесе оның үлкен эгосы туралы болды», — деп мәлімдеді Джобс. «Ол музыка бизнесін ешқашан шынымен түсінбеді және ол ешқашан нәтиже бере алмады. Мен оны кейде ақымақ (dick) деп ойладым». Мен оған Джобстың айтқанын жеткізгенімде, Лак: «Мен Sony және музыка индустриясы үшін күрестім, сондықтан оның мені неге ақымақ деп ойлағанын түсінемін», — деп жауап берді.
Алайда дыбыс жазу лейблдерін iTunes жоспарымен жүруге көндіру жеткіліксіз болды. Олардың көптеген әртістерінің келісімшарттарында өз музыкасының сандық таралуын жеке бақылауға немесе әндерінің альбомдарынан бөлініп, жеке сатылуына жол бермеуге мүмкіндік беретін ерекшеліктер болды. Сондықтан Джобс әртүрлі танымал музыканттарды көндіруге кірісті, бұл оған қызықты, бірақ күткеннен әлдеқайда қиын болды.
iTunes іске қосылмас бұрын Джобс жиырмаға жуық ірі әртіспен, соның ішінде Боно, Мик Джаггер және Шерил Кроумен кездесті. «Ол маған үйге, түнгі сағат онда тынымсыз қоңырау шалып, Led Zeppelin немесе Мадоннаға жету керектігін айтатын», — деп еске алды Эймс. «Ол табанды болды және басқа ешкім бұл әртістердің кейбірін көндіре алмас еді».
Мүмкін ең қызық кездесу Dr. Dre-нің Apple штаб-пәтеріне Джобсқа келген кезі болған шығар. Джобс Beatles пен Диланды жақсы көретін, бірақ рэптің тартымдылығын түсінбейтінін мойындады. Енді Джобсқа Эминем мен басқа рэперлердің iTunes Store-да сатылуға келісімі қажет болды, сондықтан ол Эминемнің тәлімгері Dr. Dre-мен кездесті. Джобс оған iTunes Store-дың iPod-пен үздіксіз жұмыс істеу жолын көрсеткеннен кейін, Dr. Dre: «Жігітім, ақыры біреу мұны дұрыс жасады», — деп жариялады.
Музыкалық талғам спектрінің екінші шетінде кернейші Уинтон Марсалис болды. Ол Jazz at Lincoln Center үшін қаражат жинау мақсатында Батыс жағалауда турнеде жүрген және Джобстың әйелі Лоренмен кездесіп жатқан. Джобс оның Пало-Альтодағы үйіне келуін талап етті және iTunes-ті көрсетуге кірісті. «Не іздегіңіз келеді?» — деп сұрады ол Марсалистен. Бетховен, деп жауап берді кернейші. «Оның не істей алатынын қараңыз!» — деп Джобс Марсалистің назары ауған сайын қайталай берді. «Интерфейстің қалай жұмыс істейтінін қараңыз». Марсалис кейінірек былай деп еске алды: «Мен компьютерлерге аса қызықпаймын және оған мұны айта бердім, бірақ ол екі сағат бойы тоқтамады. Ол елітіп қалған адам еді. Біраз уақыттан кейін мен компьютерге емес, оған қарай бастадым, өйткені оның құштарлығы мені қатты қызықтырды».
Джобс iTunes Store-ды 2003 жылдың 28 сәуірінде Сан-Францискодағы Moscone орталығында таныстырды. Шашы қысқа қиылған және сиреген, әдейі қырынбаған кейіптегі Джобс сахнада жүріп, Napster-дің «Интернеттің музыка жеткізу үшін жаратылғанын қалай көрсеткенін» сипаттады. Оның Kazaa сияқты ұрпақтары әндерді тегін ұсынды, деді ол. Мұнымен қалай бәсекелесуге болады? Бұл сұраққа жауап беру үшін ол осы тегін қызметтерді пайдаланудың кемшіліктерін сипаттаудан бастады. Жүктеулер сенімсіз және сапасы жиі нашар болды. «Бұл әндердің көбін жеті жасар балалар кодтаған және олар керемет жұмыс жасамаған». Сонымен қатар, алдын ала тыңдау немесе альбом суреті болмады. Содан кейін ол: «Ең сорақысы — бұл ұрлық. Кармамен ойнамаған дұрыс», — деп қосты.
Онда неге бұл қарақшылық сайттар көбейіп кетті? Себебі, деді Джобс, балама болмады. Pressplay және MusicNet сияқты жазылым қызметтері «сізге қылмыскер сияқты қарайды», — деді ол жолақты түрме киімін киген тұтқынның слайдын көрсетіп. Содан кейін экранда Боб Диланның слайды пайда болды. «Адамдар жақсы көретін музыкасын иеленгісі келеді».
Дыбыс жазу компанияларымен көптеген келіссөздерден кейін, ол: «олар әлемді өзгерту үшін бізбен бірге бірдеңе істеуге дайын болды», — деді. iTunes Store 200 000 тректен басталады және ол күн сайын өседі. Дүкенді пайдалану арқылы сіз әндеріңізді иелене аласыз, оларды CD-ге жаза аласыз, жүктеу сапасына сенімді бола аласыз, жүктеп алмас бұрын әнді алдын ала тыңдай аласыз және оны iMovie және iDVD-леріңізбен бірге «өміріңіздің саундтрегін жасау» үшін пайдалана аласыз, деді ол. Бағасы? Бар болғаны 99 цент, деді ол, Starbucks латтесінің құнының үштен бірінен аз. Неліктен бұл тұрарлық? Өйткені Kazaa-дан дұрыс әнді алу үшін бір минут емес, шамамен он бес минут кетеді. Шамамен төрт долларды үнемдеу үшін бір сағат уақытыңызды жұмсау арқылы, ол есептеді, «сіз ең төменгі жалақыдан аз ақшаға жұмыс істеп жатырсыз!» Және тағы бір нәрсе... «iTunes арқылы бұл енді ұрлық емес. Бұл жақсы карма».
Бұл сөзге ең қатты қол шапалақтағандар алдыңғы қатардағы дыбыс жазу лейблдерінің басшылары болды, оның ішінде әдеттегі бейсбол кепкесін киген Джимми Айовиннің жанында отырған Даг Моррис және Warner Music-тен келген бүкіл топ. Дүкенге жауапты Эдди Кью Apple алты айда миллион ән сатады деп болжады. Оның орнына iTunes Store алты күнде миллион ән сатты. «Бұл тарихта музыка индустриясы үшін бетбұрыс кезеңі ретінде қалады», — деп мәлімдеді Джобс.
Microsoft
«Біз түтінге тұншықтық (We were smoked).»
Бұл Microsoft корпорациясының Windows жүйесін дамытуға жауапты басшысы Джим Оллчиннің iTunes Store-ды көрген күні сағат 17:00-де төрт әріптесіне жіберген тік электрондық хаты еді. Онда тағы бір ғана жол болды: «Олар музыкалық компанияларды бұған қалай көндірді?»
Кешкісін Microsoft корпорациясының онлайн бизнес тобын басқаратын Дэвид Коулдан жауап келді. «Apple мұны Windows-қа әкелгенде (олар Windows-қа әкелмеу қателігін жасамайды деп ойлаймын), біз шынымен түтінге тұншығамыз». Ол Windows командасына «нарыққа осындай шешімді шығару» керектігін айтты және «Бұл тікелей пайдаланушы құндылығын жеткізетін түпкілікті қызмет төңірегінде назар аударуды және мақсатты сәйкестендіруді талап етеді, бұл бізде бүгін жоқ», — деп қосты. Microsoft-тың өзінің Интернет қызметі (MSN) болса да, ол Apple сияқты түпкілікті қызмет көрсетуге дағдыланбаған еді.
Билл Гейтстің өзі сол түні сағат 22:46-да пікір білдірді. Оның «Тағы да Apple-дің Джобсы» деген тақырып жолы оның ренішін білдірді. «Стив Джобстың маңызды бірнеше нәрсеге назар аудару, пайдаланушы интерфейсін дұрыс жасайтын адамдарды табу және заттарды революциялық деп нарыққа шығару қабілеті таңқаларлық», — деді ол.
Ол да Джобстың музыкалық компанияларды өз дүкенімен келісуге көндіре алғанына таң қалды. «Бұл мен үшін өте оғаш. Музыкалық компаниялардың өз операциялары пайдаланушыға мүлдем қолайсыз қызмет ұсынады. Қалайша олар Apple-ге біршама жақсы нәрсе жасауға мүмкіндік беруді шешті».
Гейтс сондай-ақ адамдарға ай сайын жазылудың орнына әндерді сатып алуға мүмкіндік беретін қызметті басқа ешкім жасамағанын оғаш көрді. «Мен бұл оғаштық біздің бүлдіргенімізді білдіреді деп айтпаймын — егер біз бүлдірсек, Real, Pressplay, MusicNet және негізінен басқалардың бәрі де бүлдірді», — деп жазды ол. «Енді Джобс мұны жасағаннан кейін, біз пайдаланушы интерфейсі мен Құқықтары сондай жақсы болатын нәрсені алу үшін тез әрекет етуіміз керек... Менің ойымша, бізге Джобс бізді тағы да аңдаусыз қалдырғанына қарамастан, біз тез қозғалып, сәйкес келе алатынымызды және жақсырақ нәрсе жасай алатынымызды дәлелдейтін жоспар қажет». Бұл таңқаларлық жеке мойындау болды: Microsoft тағы да аңдаусыз қалды және ол тағы да Apple-ді көшіру арқылы қуып жетуге тырысады. Бірақ Sony сияқты, Microsoft та Джобс жол көрсеткеннен кейін де мұны жүзеге асыра алмады.
Оның орнына Apple Коул болжағандай Microsoft-ты түтінге тұншықтыруды жалғастырды: Ол iTunes бағдарламалық жасақтамасы мен дүкенін Windows-қа көшірді. Бірақ бұл ішкі азапты талап етті. Біріншіден, Джобс пен оның командасы iPod-тың Windows компьютерлерімен жұмыс істеуін қалай ма, жоқ па, соны шешуі керек болды. Джобс бастапқыда қарсы болды. «iPod-ты тек Mac үшін сақтау арқылы ол Mac сатылымын біз күткеннен де көп арттырды», — деп еске алды ол. Бірақ оған қарсы оның төрт топ-менеджері тұрды: Шиллер, Рубинштейн, Роббин және Фаделл. Бұл Apple-дің болашағы қандай болуы керек деген дау болды. «Біз тек Mac бизнесінде емес, музыкалық ойнатқыш бизнесінде болуымыз керек деп сезіндік», — деді Шиллер.
Джобс әрқашан Apple-дің аппараттық құралдар, бағдарламалық жасақтама және перифериялық құрылғылар керемет тәжірибе жасау үшін бірге жақсы жұмыс істейтін және бір өнімнің сәттілігі барлық серіктестердің сатылымын арттыратын өзінің біртұтас утопиясын, сиқырлы қоршалған бағын құруын қалады. Енді ол өзінің ең ыстық жаңа өнімінің Windows машиналарымен жұмыс істеуі үшін қысымға тап болды және бұл оның табиғатына қайшы келді. «Бұл айлар бойы өте үлкен дау болды», — деп еске алды Джобс, «мен басқаларға қарсы». Бір сәтте ол Windows қолданушылары iPod-ты «тек менің өлігімнің үстінен аттап қана» қолданатынын мәлімдеді. Бірақ оның командасы әлі де итермелей берді. «Бұл ДК-ге (PC) жетуі керек», — деді Фаделл.
Ақырында Джобс: «Маған оның бизнес үшін мағынасы бар екенін дәлелдемейінше, мен мұны істемеймін», — деп мәлімдеді. Бұл шын мәнінде оның шегіну жолы болды. Егер сіз эмоция мен догманы бір жаққа қойсаңыз, Windows қолданушыларына iPod сатып алуға рұқсат беру бизнес үшін мағынасы бар екенін дәлелдеу оңай еді. Сарапшылар шақырылды, сату сценарийлері әзірленді және барлығы бұл көбірек пайда әкеледі деген қорытындыға келді. «Біз электрондық кесте әзірледік», — деді Шиллер. «Барлық сценарийлер бойынша Mac сатылымының каннибализациясының (өз нарығын өзі жаулау) ешқандай мөлшері iPod сатылымынан асып түспейтін еді».
Джобс кейде өз беделіне қарамастан берілуге дайын болды, бірақ ол ешқашан сыпайы жеңіліс сөздері үшін марапат алған емес. «Құрысын», — деді ол талдауды көрсеткен кездесуде. «Мен сендер сияқты есектерді тыңдаудан шаршадым. Бар, не істегілерің келсе, соны істеңдер».
Бұл тағы бір сұрақты тудырды: Apple iPod-тың Windows машиналарымен үйлесімді болуына рұқсат бергенде, ол сол Windows қолданушылары үшін музыканы басқару бағдарламалық жасақтамасы ретінде қызмет ететін iTunes нұсқасын жасауы керек пе? Әдеттегідей, Джобс аппараттық және бағдарламалық жасақтама бірге жүруі керек деп есептеді: Пайдаланушы тәжірибесі iPod-тың компьютердегі iTunes бағдарламалық жасақтамасымен толық синхрондауда (былайша айтқанда) жұмыс істеуіне байланысты болды. Шиллер қарсы болды. «Мен мұны ақылсыздық деп ойладым, өйткені біз Windows бағдарламалық жасақтамасын жасамаймыз», — деп еске алды Шиллер. «Бірақ Стив: "Егер біз мұны істейтін болсақ, дұрыс істеуіміз керек", — деп дауласа берді».
Бастапқыда Шиллер жеңді. Apple сыртқы компания MusicMatch бағдарламалық жасақтамасын пайдалану арқылы iPod-тың Windows-пен жұмыс істеуіне рұқсат беруді шешті. Бірақ бағдарламалық жасақтаманың қолайсыз болғаны сонша, ол Джобстың пікірін дәлелдеді және Apple Windows-қа арналған iTunes-ті шығару үшін жеделдетілген жұмысқа кірісті. Джобс былай деп еске алды:
iPod-ты ДК-де жұмыс істету үшін біз бастапқыда jukebox-ы бар басқа компаниямен серіктес болдық, оларға iPod-қа қосылудың құпия тұздығын бердік, ал олар нашар жұмыс жасады. Бұл әлемдердің ең нашары болды, өйткені бұл басқа компания пайдаланушы тәжірибесінің үлкен бөлігін бақылады. Сонымен біз осы нашар сыртқы jukebox-пен шамамен алты ай өмір сүрдік, содан кейін ақыры Windows-қа арналған iTunes-ті жаздық. Соңында, сіз жай ғана басқа біреудің пайдаланушы тәжірибесінің үлкен бөлігін бақылағанын қаламайсыз. Адамдар менімен келіспеуі мүмкін, бірақ мен бұл мәселеде өте тұрақтымын.
iTunes-ті Windows-қа көшіру барлық музыкалық компанияларға қайта оралуды білдірді — олар iTunes-те болу туралы келісімдерді ол тек Macintosh қолданушыларының шағын әлемі үшін болады деген кепілдік негізінде жасаған еді — және қайтадан келіссөздер жүргізу керек болды. Sony әсіресе қарсы болды. Энди Лак мұны Джобстың келісім жасалғаннан кейін шарттарды өзгертуінің тағы бір мысалы деп санады. Солай болды да. Бірақ ол кезде басқа лейблдер iTunes Store-дың қалай жұмыс істеп жатқанына риза болды және келісті, сондықтан Sony берілуге мәжбүр болды.
Джобс Windows-қа арналған iTunes-тің іске қосылғанын 2003 жылдың қазан айында жариялады. «Міне, адамдар бұл болғанға дейін біз ешқашан қоспаймыз деп ойлаған мүмкіндік», — деді ол артындағы алып экранға қолын сілтеп. «Тозақ мұз болып қатты (Hell froze over)», — деп жариялады слайд. Шоуда Мик Джаггер, Dr. Dre және Бононың iChat арқылы қатысуы және бейнелері көрсетілді. «Бұл музыканттар мен музыка үшін өте керемет нәрсе», — деді Боно iPod және iTunes туралы. «Сондықтан мен корпоративтік көтті сүю үшін осындамын. Мен әркімдікін сүйе бермеймін».
Джобс ешқашан кішірейтіп айтуға бейім емес еді. Көпшіліктің қошеметімен ол: «Windows-қа арналған iTunes — бұл Windows үшін жазылған ең жақсы қолданба шығар», — деп мәлімдеді.
Microsoft риза болмады. «Олар ДК бизнесінде ұстанған стратегияны, яғни аппараттық және бағдарламалық жасақтаманы бақылауды жалғастыруда», — деді Билл Гейтс Business Week-ке. «Біз адамдарға таңдау беру тұрғысынан әрқашан Apple-ден сәл өзгеше әрекет еттік». Тек үш жылдан кейін, 2006 жылдың қарашасында Microsoft ақыры iPod-қа өзінің жауабын шығара алды. Ол Zune деп аталды және iPod-қа ұқсайтын, бірақ сәл қолайсыздау еді. Екі жылдан кейін ол 5%-дан аз нарық үлесіне қол жеткізді. Джобс Zune-ның шабыттандырмайтын дизайны мен нарықтағы әлсіздігінің себебі туралы қатал айтты:
Жасым ұлғайған сайын мотивацияның қаншалықты маңызды екенін көбірек көремін. Zune нашар болды, өйткені Microsoft-тағы адамдар музыканы немесе өнерді біз сияқты шынымен жақсы көрмейді. Біз жеңдік, өйткені біз музыканы жеке өзіміз жақсы көреміз. Біз iPod-ты өзіміз үшін жасадық, ал сіз бірдеңені өзіңіз үшін немесе ең жақын досыңыз немесе отбасыңыз үшін жасағанда, сіз жалқауланбайсыз. Егер сіз бірдеңені жақсы көрмесеңіз, сіз артық қадам жасамайсыз, демалыс күндері артық жұмыс істемейсіз, статус-квоға соншалықты қарсы шықпайсыз.
Mr. Tambourine Man (Даңғырашы мырза)
Энди Лактың Sony-дегі алғашқы жылдық жиналысы 2003 жылдың сәуірінде, Apple iTunes Store-ды іске қосқан аптада өтті. Ол төрт ай бұрын музыка бөлімінің басшысы болып тағайындалған және сол уақыттың көп бөлігін Джобспен келіссөздер жүргізуге жұмсаған еді. Шын мәнінде ол Токиоға тікелей Купертинодан келіп, iPod-тың соңғы нұсқасын және iTunes Store сипаттамасын алып келді. Жиналған екі жүз менеджердің алдында ол қалтасынан iPod-ты алып шықты. «Міне, ол», — деді ол бас директор Нобуюки Идеи мен Sony-дің Солтүстік Америкадағы басшысы Говард Стрингер қарап тұрғанда. «Міне, Walkman-ды өлтіруші. Мұнда жұмбақ ет жоқ. Музыкалық компанияны сатып алуыңыздың себебі — осындай құрылғыны жасайтын адам болуыңыз үшін еді. Сіз жақсырақ жасай аласыз».
Бірақ Sony жасай алмады. Ол Walkman арқылы портативті музыканың ізашары болды, оның керемет дыбыс жазу компаниясы болды және әдемі тұтынушылық құрылғыларды жасаудың ұзақ тарихы болды. Онда Джобстың аппараттық құралдарды, бағдарламалық жасақтаманы, құрылғыларды және мазмұн сатылымын біріктіру стратегиясымен бәсекелесуге барлық активтер болды. Неліктен ол сәтсіздікке ұшырады? Ішінара ол AOL Time Warner сияқты өздерінің жеке кірістері бар бөлімшелерге (бұл сөздің өзі қорқынышты еді) ұйымдастырылған компания болғандықтан; мұндай компанияларда бөлімшелерді бірлесіп жұмыс істеуге итермелеу арқылы синергияға қол жеткізу мақсаты әдетте қол жетпес болатын.
Джобс Apple-ді жартылай автономды бөлімшелерге ұйымдастырмады; ол өзінің барлық командаларын мұқият бақылап, оларды бір пайда мен шығын есебі бар, бір тұтас және икемді компания ретінде жұмыс істеуге итермеледі. «Бізде жеке P&L (пайда мен шығын) есебі бар "бөлімшелер" жоқ», — деді Тим Кук. «Біз компания үшін бір P&L жүргіземіз».
Сонымен қатар, көптеген компаниялар сияқты, Sony каннибализациядан қорықты. Егер ол адамдарға сандық әндерді бөлісуді жеңілдететін музыкалық ойнатқыш пен қызмет жасаса, бұл оның дыбыс жазу бөлімінің сатылымына нұқсан келтіруі мүмкін еді. Джобстың бизнес ережелерінің бірі — ешқашан өзіңді каннибализациялаудан қорықпау. «Егер сіз өзіңізді каннибализацияламасаңыз, мұны басқа біреу жасайды», — деді ол. Сондықтан iPhone iPod сатылымын каннибализациялауы мүмкін болса да, немесе iPad ноутбук сатылымын каннибализациялауы мүмкін болса да, бұл оны тоқтатпады.
Сол шілдеде Sony музыка индустриясының ардагері Джей Самитті тағайындап, әндерді онлайн сататын және оларды Sony-дің портативті музыкалық құрылғыларында ойнатуға мүмкіндік беретін Sony Connect деп аталатын iTunes тәрізді қызметін құрды. «Бұл қадам бірден кейде қарама-қайшы келетін электроника және мазмұн бөлімдерін біріктіру жолы ретінде түсінілді», — деп хабарлады New York Times. «Бұл ішкі шайқасты көпшілік Walkman-ды ойлап тапқан және портативті аудио нарығындағы ең үлкен ойыншы Sony-дің Apple-ден жеңілуінің себебі ретінде көрді». Sony Connect 2004 жылдың мамырында іске қосылды. Ол Sony оны жапқанға дейін үш жылдан сәл астам уақыт жұмыс істеді.
Microsoft 1980-ші жылдары операциялық жүйесін лицензиялағаны сияқты, Windows Media бағдарламалық жасақтамасын және сандық құқықтар форматын басқа компанияларға лицензиялауға дайын болды. Джобс, керісінше, Apple-дің FairPlay жүйесін басқа құрылғы жасаушыларға лицензияламайтын еді; ол тек iPod-та жұмыс істеді. Сондай-ақ ол басқа онлайн дүкендерге iPod-та пайдалану үшін ән сатуға рұқсат бермеді. Түрлі сарапшылар бұл ақыр соңында Apple-дің нарықтағы үлесін жоғалтуына әкеледі деді, дәл 1980-ші жылдардағы компьютерлік соғыстардағыдай. «Егер Apple меншікті архитектураға сүйенуді жалғастырса, — деді Гарвард бизнес мектебінің профессоры Клейтон Кристенсен Wired журналына, — iPod тауашалық (niche) өнімге айналуы мүмкін». (Бұл жағдайдан басқа кезде, Кристенсен әлемдегі ең көреген бизнес талдаушылардың бірі болды және Джобсқа оның «Инноватор дилеммасы» кітабы қатты әсер еткен еді.) Билл Гейтс те дәл осы уәжді айтты. «Музыкада ерекше ештеңе жоқ», — деді ол. «Бұл оқиға ДК-де ойналып қойған».
RealNetworks негізін қалаушы Роб Глейзер 2004 жылдың шілдесінде Harmony деп аталатын қызмет арқылы Apple шектеулерін айналып өтуге тырысты. Ол Джобсты Apple-дің FairPlay форматын Harmony-ге лицензиялауға көндіруге тырысқан, бірақ бұл болмаған кезде, Глейзер оны жай ғана кері инженерия арқылы көшіріп, Harmony сататын әндермен бірге қолданды. Глейзердің стратегиясы Harmony сататын әндер кез келген құрылғыда, соның ішінде iPod, Zune немесе Rio-да ойнайтын болады дегенге негізделді және ол «Таңдау еркіндігі» ұранымен маркетингтік науқанды бастады. Джобс қатты ашуланып, Apple «RealNetworks-тің iPod-қа бұзып кіру үшін хакердің тактикасы мен этикасын қабылдағанына таң қалғанын» айтып, мәлімдеме жасады. RealNetworks бұған жауап ретінде «Эй Apple! Менің iPod-ымды сындырма» деген талап қойған Интернет петициясын бастады. Джобс бірнеше ай үнсіз қалды, бірақ қазан айында ол Harmony арқылы сатып алынған әндерді жарамсыз ететін iPod бағдарламалық жасақтамасының жаңа нұсқасын шығарды. «Стив — бірегей жігіт», — деді Глейзер. «Сіз онымен бизнес жасағанда бұл туралы білесіз».
Осы уақытта Джобс және оның командасы — Рубинштейн, Фаделл, Роббин, Айв — Apple-дің көшбасшылығын кеңейтетін iPod-тың жаңа нұсқаларын ойлап табуды жалғастыра алды. 2004 жылдың қаңтарында жарияланған алғашқы ірі қайта қарау iPod Mini болды. Түпнұсқа iPod-тан әлдеқайда кіші — визитка көлеміндей ғана — оның сыйымдылығы аз болды және бағасы шамамен бірдей еді. Бір сәтте Джобс оны өлтіруді шешті, өйткені ол неге біреу аз нәрсе үшін бірдей ақша төлегісі келетінін түсінбеді. «Ол спортпен шұғылданбайды, сондықтан оның жүгіру кезінде немесе жаттығу залында қаншалықты керемет болатынын түсінбеді», — деді Фаделл. Шын мәнінде Mini кішігірім флэш-дискілі ойнатқыштардың бәсекелестігін жою арқылы iPod-ты нарықтағы үстемдікке шығарған нәрсе болды. Ол енгізілгеннен кейінгі он сегіз айдың ішінде Apple-дің портативті музыкалық ойнатқыштар нарығындағы үлесі 31%-дан 74%-ға дейін өсті.
2005 жылдың қаңтарында енгізілген iPod Shuffle одан да революциялық болды. Джобс iPod-тағы әндерді кездейсоқ ретпен ойнайтын shuffle (араластыру) мүмкіндігі өте танымал болғанын білді. Адамдар тосынсыйларды ұнататын және олар ойнату тізімдерін орнатуға және қайта қарауға тым жалқау еді. Кейбір қолданушылар тіпті ән таңдау шынымен кездейсоқ па, егер солай болса, неге олардың iPod-ы, айталық, Neville Brothers-ке қайта орала беретінін анықтауға әуестеніп кетті. Бұл мүмкіндік iPod Shuffle-ға әкелді. Рубинштейн мен Фаделл кішкентай және арзан флэш-ойнатқышты жасау үстінде болғанда, олар экранды кішірейту сияқты нәрселерді жасай берді. Бір сәтте Джобс ессіз ұсыныспен келді: Экранды мүлдем алып тастаңдар. «Не?!?», — деп жауап берді Фаделл. «Жай ғана алып тастаңдар», — деп талап етті Джобс. Фаделл қолданушылар әндерді қалай шарлайтынын сұрады. Джобстың түсінігі бойынша, шарлаудың қажеті жоқ еді; әндер кездейсоқ ойнайтын. Ақыр соңында, бұл сіз таңдаған әндер ғой. Бар болғаны көңіл-күйіңіз болмаса, әнді өткізіп жіберетін түйме ғана қажет еді. «Белгісіздікті қабылда» (Embrace uncertainty), — деп жазылды жарнамаларда.
Бәсекелестер сүрініп, Apple инновацияларды жалғастырған сайын, музыка Apple бизнесінің үлкен бөлігіне айналды. 2007 жылдың қаңтарында iPod сатылымы Apple кірісінің жартысын құрады. Құрылғы сонымен қатар Apple брендіне жылтырлық қосты. Бірақ одан да үлкен жетістік iTunes Store болды. 2003 жылдың сәуірінде енгізілгеннен кейінгі алғашқы алты күнде бір миллион ән сатқан дүкен бірінші жылында жетпіс миллион ән сатты. 2006 жылдың ақпанында дүкен өзінің миллиардыншы әнін сатты, оны Мичиган штатының Вест Блумфилд қаласынан он алты жасар Алекс Островский Coldplay тобының «Speed of Sound» әнін сатып алғанда жасады және Джобстан құттықтау қоңырауын алып, он iPod, iMac және 10 000 долларлық музыкалық сыйлық сертификатына ие болды.
iTunes Store-дың сәттілігінің тағы бір нәзік пайдасы болды. 2011 жылға қарай маңызды жаңа бизнес пайда болды: адамдар өздерінің онлайн жеке басын және төлем ақпаратын сеніп тапсыратын қызмет болу. Amazon, Visa, PayPal, American Express және басқа да бірнеше қызметтермен қатар, Apple қауіпсіз және оңай сауда жасауды жеңілдету үшін электрондық пошта мекенжайы мен несие картасы туралы ақпаратты сеніп тапсырған адамдардың дерекқорларын құрды. Бұл Apple-ге, мысалы, онлайн дүкені арқылы журналға жазылуды сатуға мүмкіндік берді; бұл орын алғанда, журнал шығарушы емес, Apple жазылушымен тікелей қарым-қатынаста болатын. iTunes Store бейнелерді, қолданбаларды және жазылымдарды сатқан сайын, ол 2011 жылдың маусымына қарай 225 миллион белсенді қолданушысы бар дерекқор құрды, бұл Apple-ді сандық коммерцияның келесі дәуіріне орналастырды. Тілі байланып қалған жалғыз сәт Боб Диланның қасында болған кезі еді. Ол 2004 жылдың қазан айында Пало-Альто маңында өнер көрсетіп жатқан, ал Джобс қатерлі ісікке қарсы алғашқы отасынан кейін сауығып келе жатқан болатын. Дилан Боно немесе Боуи сияқты көпшіл адам емес еді. Ол ешқашан Джобстың досы болған емес, болғысы да келмеген. Дегенмен, ол концерт алдында Джобсты қонақүйіне шақырды. Джобс былай деп еске алды:
Біз оның бөлмесінің сыртындағы қоршауда отырып, екі сағат сөйлестік. Мен қатты қобалжыдым, өйткені ол менің қаһармандарымның бірі еді. Сондай-ақ мен оның ақылы бұрынғыдай өткір болмай ма, көптеген адамдар сияқты өзінің карикатурасына айналып кеткен жоқ па деп қорықтым. Бірақ мен қатты қуандым. Оның ақылы шегедей мықты екен. Ол мен үміттенгеннің бәрін ақтады. Ол өте ашық және шынайы болды. Ол маған өз өмірі және әндерін қалай жазғаны туралы айтып берді. Ол: «Олар жай ғана мен арқылы өтетін, мен оларды құрастыруға мәжбүр болған жоқпын. Бұл енді қайталанбайды, мен енді олай жаза алмаймын», — деді. Содан кейін ол кідіріп, қарлыққан дауысымен және сәл жымиып: «Бірақ мен оларды әлі де айта аламын», — деді.
Келесі жолы Дилан жақын маңда өнер көрсеткенде, ол Джобсты концерт алдында өзінің жабдықталған тур автобусына шақырды. Дилан оның сүйікті әні қандай деп сұрағанда, Джобс "One Too Many Mornings" деді. Дилан сол түні сол әнді орындады. Концерттен кейін Джобс артқы жақтан шығып бара жатқанда, тур автобусы жанына келіп, шыңғырып тоқтады. Есік ашылды. «Сонымен, менің саған арнап айтқан әнімді естідің бе?» — деп сұрады Дилан қарлыққан дауыспен. Содан кейін ол жүріп кетті.
Джобс бұл оқиғаны айтқанда, Диланның дауысын өте жақсы салады. «Ол менің барлық уақыттағы қаһармандарымның бірі», — деп еске алды Джобс. «Оған деген сүйіспеншілігім жылдар өткен сайын өсіп, толыса түсті. Оның жас кезінде мұны қалай жасағанын әлі күнге дейін түсіне алмаймын».
Оны концертте көргеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Джобсқа ауқымды жоспар келді. iTunes Store дүкені Диланның жазылған барлық әндерінің, барлығы жеті жүзден астам, сандық «қорапты жинағын» (boxed set) 199 $ бағамен ұсынуы керек еді. Джобс цифрлық дәуірдегі Диланның кураторы болғысы келді. Бірақ Диланның лейблі Sony-дің басшысы Энди Лэк iTunes-ке қатысты елеулі жеңілдіктерсіз келісім жасауға құлықсыз болды. Сонымен қатар, Лэк баға тым төмен және бұл Диланды арзандатады деп есептеді. «Боб — ұлттық қазына, — деді Лэк, — ал Стив оны iTunes-те тауарға айналдыратын бағамен сатқысы келді». Бұл Лэк пен басқа дыбыс жазу басшыларының Джобспен арадағы мәселелерінің түп-төркініне тиді: бағаны олар емес, Джобс белгілейтін. Сондықтан Лэк бас тартты.
«Жарайды, онда мен Диланның өзіне тікелей хабарласамын», — деді Джобс. Бірақ бұл Дилан айналысатын шаруа емес еді, сондықтан мәселені шешу оның агенті Джефф Розенге жүктелді.
«Бұл өте жаман идея», — деді Лэк Розенге сандарды көрсетіп. «Боб — Стивтің қаһарманы. Ол келісімді жақсартады». Лэк Джобсты кері қайтаруға, тіпті оның жүйкесіне тиюге кәсіби және жеке құлшыныс танытты. Сондықтан ол Розенге ұсыніс жасады. «Егер сіз қазірше кідіре тұрсаңыз, мен сізге ертең миллион долларға чек жазып беремін». Лэк кейінірек түсіндіргендей, бұл болашақ роялти есебінен берілген аванс, «дыбыс жазу компаниялары жасайтын бухгалтерлік істердің бірі» еді. Розен қырық бес минуттан кейін қайта қоңырау шалып, келісті. «Энди бізбен мәселені шешіп, мұны жасамауды сұрады, біз жасамадық», — деп еске алды ол. «Меніңше, Энди бізге кідіре тұру үшін қандай да бір аванс берді».
Алайда 2006 жылға қарай Лэк сол кезде Sony BMG деп аталатын компанияның бас директоры қызметінен кетті, ал Джобс келіссөздерді қайта бастады. Ол Диланға оның барлық әндері жазылған iPod жіберді және Розенге Apple ұйымдастыра алатын маркетингтік науқанның түрін көрсетті. Тамыз айында ол үлкен келісімді жариялады. Бұл Apple-ге Дилан жазған барлық әндердің 199 долларлық сандық жинағын сатуға, сонымен қатар Диланның жаңа Modern Times альбомын алдын ала тапсырыс беруге эксклюзивті құқық берді. «Боб Дилан — біздің заманымыздың ең құрметті ақындары мен музыканттарының бірі және ол менің жеке қаһарманым», — деді Джобс хабарландыру кезінде. 773 тректен тұратын жинаққа қырық екі сирек кездесетін жазба кірді, мысалы, Миннесота қонақүйінде жазылған "Wade in the Water" әнінің 1961 жылғы таспасы, Гринвич-Виллидждегі Gaslight кафесіндегі тірі концерттен "Handsome Molly" әнінің 1962 жылғы нұсқасы, 1964 жылғы Ньюпорт фольклорлық фестиваліндегі "Mr. Tambourine Man" әнінің керемет орындалуы (Джобстың сүйіктісі) және 1965 жылғы "Outlaw Blues" әнінің акустикалық нұсқасы.
Келісімнің бір бөлігі ретінде Дилан iPod-қа арналған теледидар жарнамасына түсті, онда оның жаңа Modern Times альбомы көрсетілді. Бұл Том Сойер достарын дуалды әктеуге көндіргеннен бергі сценарийді түбегейлі өзгертудің ең таңғаларлық жағдайларының бірі болды. Бұрын атақты адамдарды жарнамаға түсіру үшін оларға көп ақша төлеу қажет болатын. Бірақ 2006 жылға қарай жағдай керісінше өзгерді. Ірі әртістер iPod жарнамаларына түскісі келді; бұл көрініс табысқа кепілдік беретін. Джеймс Винсент мұны бірнеше жыл бұрын болжаған еді, сол кезде Джобс көптеген музыканттармен байланысы бар екенін және оларға жарнамаға түсу үшін ақша төлей алатынын айтқан болатын. «Жоқ, жағдай жақында өзгереді», — деп жауап берді Винсент. «Apple — брендтің басқа түрі және ол көптеген әртістердің брендіне қарағанда салқынқанды (cool). Біз топтарға ақша төлеу туралы емес, ұсынатын мүмкіндігіміз туралы сөйлесуіміз керек».
Ли Клоу Apple-дегі және жарнама агенттігіндегі жас қызметкерлер арасында Диланды пайдалануға қарсылық болғанын еске алды. «Олар ол әлі де жеткілікті дәрежеде заманауи ма деп күмәнданды», — деді Клоу. Джобс мұның ешқайсысын тыңдағысы келмеді. Ол Диланның болғанына қатты қуанды.
Джобс Дилан жарнамасының әрбір егжей-тегжейіне беріліп кетті. Розен Купертиноға ұшып келді, сөйтіп олар альбомды қарап шығып, қолданғысы келетін әнді таңдады, ол "Someday Baby" болып шықты. Джобс Клоудың Диланның дублерін пайдаланып жасаған сынақ бейнеролигін мақұлдады, содан кейін ол Нэшвиллде Диланның өзімен түсірілді. Бірақ ол дайын болғанда, Джобс оны жек көрді. Ол жеткілікті дәрежеде ерекше болмады. Ол жаңа стильді қалады. Сондықтан Клоу басқа режиссерді жалдады, ал Розен Диланды бүкіл жарнаманы қайта түсіруге көндіре алды. Бұл жолы ол жұмсақ артқы жарықпен, ковбой қалпағын киген Диланның орындықта отырып, гитара шертіп ән айтып жатқанын, ал кепка киген сәнді әйелдің iPod-пен билеп жүргенін көрсетті. Джобсқа бұл қатты ұнады.
Жарнама iPod маркетингінің "гало эффектісін" көрсетті: ол Диланға жас аудиторияны жаулап алуға көмектесті, дәл iPod Apple компьютерлері үшін жасағандай. Жарнаманың арқасында Диланның альбомы бірінші аптада Billboard чартында бірінші орынға шығып, Кристина Агилера мен Outkast-тың көп сатылатын альбомдарын басып озды. Бұл Диланның 1976 жылғы Desire альбомынан бері, отыз жылдан кейін бірінші рет шыңға шығуы еді. Ad Age басылымы Apple-дің Диланды алға жылжытудағы рөлін тақырыпқа шығарды. «iTunes жарнамасы үлкен бренд үлкен жұлдыздың беделін пайдалану үшін үлкен чек жазатын кәдімгі атақты адамдардың мақұлдауы емес», — деп хабарлады ол. «Бұл формула керісінше жұмыс істеді, құдіретті Apple бренді Дилан мырзаға жас демографияға жол ашып, оның сатылымын Форд әкімшілігінен бері болмаған деңгейге көтеруге көмектесті».
The Beatles
Джобстың бағалы CD-лерінің арасында Beatles тобының "Strawberry Fields Forever" әнін өңдеу барысындағы он шақты таспаға жазылған сессиялары бар бутлег болды. Бұл оның өнімді қалай жетілдіру керектігі туралы философиясының музыкалық сүйемелдеуіне айналды. Энди Херцфельд бұл CD-ні тауып, 1986 жылы Джобсқа көшірмесін жасап берген еді, дегенмен Джобс кейде адамдарға оны Йоко Онодан алдым деп айтатын. Бір күні Пало-Альтодағы үйінің қонақ бөлмесінде отырып, Джобс оны табу үшін әйнектелген кітап шкафтарын ақтарып, содан кейін оны қосып, одан не үйренгенін сипаттады:
Бұл күрделі ән және олардың бірнеше ай бойы алға-артқа жылжып, ақыры оны жасап шығарған шығармашылық процесін бақылау өте қызықты. Леннон әрқашан менің сүйікті "битім" болған. [Леннон бірінші дубль кезінде тоқтап, топты аккордты қайта қарауға мәжбүрлегенде ол күледі.] Олардың жасаған кішкентай ауытқуын естідің бе? Ол жұмыс істемеді, сондықтан олар қайтып келіп, тоқтаған жерінен қайта бастады. Бұл нұсқада бәрі өте шикі. Бұл оларды қарапайым адамдар сияқты естіртеді. Сіз басқа адамдардың осы нұсқаға дейін осылай жасағанын елестете аласыз. Мүмкін жазу және ойлап табу емес, бірақ ойнау жағынан. Дегенмен олар тоқтамады. Олар сондай перфекционист болғаны сонша, жалғастыра берді, жалғастыра берді. Бұл маған отыздағы кезімде қатты әсер етті. Олардың бұған қаншалықты еңбек сіңіргенін байқауға болады. Олар осы жазбалардың әрқайсысының арасында қыруар жұмыс атқарды. Олар оны мінсіздікке жақындату үшін қайта-қайта өңдеді. [Үшінші дубльді тыңдап отырып, ол аспаптандырудың қаншалықты күрделенгенін көрсетеді.] Біз Apple-де заттарды жиі осылай жасаймыз. Тіпті жаңа ноутбук немесе iPod-тың қанша моделін жасайтынымызды алсақ та. Біз бір нұсқадан бастаймыз, содан кейін оны жетілдіреміз, жетілдіреміз, дизайнның, түймелердің немесе функцияның қалай жұмыс істейтінінің егжей-тегжейлі модельдерін жасаймыз. Бұл көп жұмыс, бірақ соңында ол жақсара түседі және көп ұзамай: «Уау, олар мұны қалай жасады?!? Бұрандалары қайда?» деген сияқты болады.
Сондықтан Beatles тобының iTunes-те болмауы Джобстың мазасын кетіргені түсінікті еді. Оның Beatles тобының іскерлік холдингі Apple Corps-пен күресі отыз жылдан астам уақытқа созылды, бұл көптеген журналистердің қарым-қатынас туралы мақалаларында «ұзақ және бұралаң жол» (long and winding road) тіркесін тым жиі қолдануына себеп болды. Бұл 1978 жылы басталды, сол кезде Apple Computers іске қосылғаннан кейін көп ұзамай Apple Corps оны сауда белгісін бұзғаны үшін сотқа берді, себебі Beatles тобының бұрынғы дыбыс жазу лейблі Apple деп аталатын. Сот ісі үш жылдан кейін Apple Computers Apple Corps-қа 80 000 доллар төлеген кезде реттелді. Келісімде сол кезде зиянсыз болып көрінген шарт болды: Beatles ешқандай компьютерлік жабдық шығармайды, ал Apple ешқандай музыкалық өнімдерді сатпайды.
Beatles келісімнің өз бөлігін сақтады; олардың ешқайсысы ешқашан компьютер шығарған емес. Бірақ Apple ақыры музыка бизнесіне кіріп кетті. Ол 1991 жылы Mac музыкалық файлдарды ойнату мүмкіндігін қосқанда, содан кейін 2003 жылы iTunes Store іске қосылғанда қайтадан сотқа тартылды. Құқықтық мәселелер ақыры 2007 жылы шешілді, сол кезде Apple атауға бүкіл әлем бойынша құқықтар үшін Apple Corps-қа 500 миллион доллар төлеуге келісті, содан кейін Beatles тобына Apple Corps атауын өздерінің жазбалары мен іскерлік холдингтері үшін пайдалану құқығын қайта лицензиялады.
Өкінішке орай, бұл Beatles тобын iTunes-ке енгізу мәселесін шешпеді. Бұл болуы үшін Beatles және олардың әндерінің көпшілігіне құқығы бар EMI Music сандық құқықтарды қалай басқару керектігі туралы өз келіспеушіліктерін шешуі керек еді. «Beatles-тің бәрі iTunes-те болғысы келеді, — деп еске алды кейінірек Джобс, — бірақ олар мен EMI кәрі ерлі-зайыптылар сияқты. Олар бір-бірін жек көреді, бірақ ажыраса алмайды. Менің сүйікті тобымның iTunes-тен тыс қалған соңғы топ болуы — мен тірі кезімде шешілгенін қатты қалаған нәрсем еді». Ақырында, ол бұған қол жеткізді.
Боно
U2 тобының жетекші әншісі Боно Apple-дің маркетингтік күшін қатты бағалайтын. Ол өзінің Дублиндегі тобы әлі де әлемдегі ең үздік екеніне сенімді болды, бірақ 2004 жылы, отыз жыл бірге болғаннан кейін, олар өз имиджін жаңартуға тырысып жатқан еді. Олар қызықты жаңа альбом шығарды, онда топтың жетекші гитарисі Эдж «барлық рок әуендерінің анасы» деп жариялаған ән бар еді. Боно оны танымал етудің жолын табу керектігін білді, сондықтан ол Джобсқа қоңырау шалды.
«Мен Apple-ден нақты бір нәрсе қаладым», — деп еске алды Боно. «Бізде "Vertigo" деген ән болды, онда агрессивті гитара риффі бар еді, мен оның жұқпалы болатынын білдім, бірақ егер адамдар оны көп, өте көп рет естісе ғана». Ол әнді радио арқылы насихаттау дәуірі аяқталды деп алаңдады. Сонымен Боно Джобсқа Пало-Альтодағы үйіне барды, бақшаны аралап жүріп, ерекше ұсыніс жасады. Жылдар бойы U2 жарнамаларға түсу үшін 23 миллион долларға дейінгі ұсыністардан бас тартқан еді. Енді ол Джобстың топты iPod жарнамасында тегін — немесе кем дегенде өзара тиімді пакеттің бөлігі ретінде пайдаланғанын қалады. «Олар бұрын ешқашан жарнамаға түспеген», — деп еске алды кейінірек Джобс. «Бірақ олар тегін жүктеп алудан зардап шегіп жатты, оларға біздің iTunes-пен не істеп жатқанымыз ұнады және олар біз оларды жас аудиторияға насихаттай аламыз деп ойлады».
Кез келген басқа бас директор U2-ны жарнамаға қосу үшін жанталасар еді, бірақ Джобс сәл қарсылық танытты. Apple iPod жарнамаларында танымал адамдарды емес, тек сұлбаларды көрсететін. (Диланның жарнамасы әлі жасалмаған еді.) «Сізде жанкүйерлердің сұлбалары бар, — деп жауап берді Боно, — ендеше келесі кезең әртістердің сұлбалары бола алмай ма?» Джобс бұл зерттеуге тұрарлық идея сияқты естілетінін айтты. Боно Джобсқа тыңдау үшін How to Dismantle an Atomic Bomb альбомының шықпаған көшірмесін қалдырды. «Ол топтан тыс бұл альбомға ие болған жалғыз адам еді», — деді Боно.
Кездесулер легі басталды. Джобс Лос-Анджелестің Холмби Хиллз ауданындағы үйіне, U2-ны тарататын Interscope records басшысы Джимми Айовинмен сөйлесуге ұшып барды. Ол жерде Эдж және U2 менеджері Пол МакГиннесс болды. Тағы бір кездесу Джобстың ас үйінде өтті, онда МакГиннесс келісім шарттарын күнделігінің артқы жағына жазып алды. U2 жарнамада пайда болады, ал Apple альбомды билбордтардан бастап iTunes басты бетіне дейінгі көптеген жерлерде белсенді түрде насихаттайды. Топ тікелей ақы алмайды, бірақ iPod-тың арнайы U2 шығарылымының сатылымынан роялти алады. Боно, Лэк сияқты, музыканттар әрбір сатылған iPod-тан роялти алуы керек деп есептеді және бұл оның өз тобы үшін шектеулі түрде болса да осы принципті бекітуге жасаған кішкентай әрекеті еді. «Боно екеуміз Стивтен бізге қара түстісін жасап беруін сұрадық», — деп еске алды Айовин. «Біз жай ғана коммерциялық демеушілік жасап жатқан жоқпыз, біз ко-брендингтік келісім жасап жатырмыз».
«Біз өзіміздің жеке iPod-ымызды, кәдімгі ақ түстілерден ерекшеленетін нәрсені қаладық», — деп еске алды Боно. «Біз қара түсті қаладық, бірақ Стив: "Біз ақтан басқа түстерді сынап көрдік, олар жұмыс істемейді", — деді». Бірнеше күннен кейін Джобс жұмсарып, идеяны алдын ала қабылдады.
Жарнамада топтың жартылай сұлбадағы жоғары вольтты кадрлары iPod тыңдап билеп жүрген әйелдің әдеттегі сұлбасымен алмасып отырды. Бірақ ол Лондонда түсіріліп жатқан кезде, Apple-мен келісім бұзыла бастады. Джобс арнайы қара iPod идеясына және роялти мөлшерлемелері толық бекітілмегеніне күмәндана бастады. Ол Apple жарнама агенттігіндегі Джеймс Винсентке қоңырау шалып, Лондонға хабарласып, істі тоқтата тұруды бұйырды. «Меніңше, бұл жүзеге аспайды», — деді Джобс. «Олар біздің оларға қаншалықты құндылық беріп жатқанымызды түсінбейді, іс насырға шауып барады. Басқа жарнама жасауды ойластырайық». Өмір бойы U2 жанкүйері болған Винсент жарнаманың топ үшін де, Apple үшін де қаншалықты үлкен болатынын білді және Боноға қоңырау шалып, істі ретке келтіруге мүмкіндік сұрады. Джобс оған Бононың ұялы телефонының нөмірін берді, ол әншіні Дублиндегі ас үйінен тапты.
Боно да екіұдай ойда еді. «Меніңше, бұл жұмыс істемейді», — деді ол Винсентке. «Топ құлықсыз». Винсент мәселенің неде екенін сұрады. «Біз Дублинде жасөспірім кезімізде ешқашан "naff stuff" (арзан/қоқыс дүниелер) жасамаймыз деп айтқанбыз», — деп жауап берді Боно. Винсент британдық болса да және рок жаргонымен таныс болса да, мұның не мағына беретінін білмейтінін айтты. «Ақша үшін қоқыс нәрселер жасау», — деп түсіндірді Боно. «Біз үшін ең бастысы — жанкүйерлеріміз. Егер жарнамаға түссек, олардың сенімін ақтамағандай сезінеміз. Бұл дұрыс емес сияқты. Уақытыңызды алғанымызға өкініштімін».
Винсент Apple мұны жүзеге асыру үшін тағы не істей алатынын сұрады. «Біз сізге қолымыздағы ең маңызды нәрсені — музыкамызды беріп жатырмыз», — деді Боно. «Ал сіз бізге не қайтарасыз? Жарнама, ал жанкүйерлеріміз оны сіздер үшін деп ойлайды. Бізге көбірек нәрсе керек». Винсент арнайы U2 шығарылымындағы iPod ұсынысы мен роялти келісімі үлкен мәміле екенін айтты. «Бұл біз бере алатын ең құнды нәрсе», — деді ол Боноға.
Әнші келісімді қайта құруға дайын екенін айтты, сондықтан Винсент дереу Джони Айвқа, тағы бір үлкен U2 жанкүйеріне (ол оларды алғаш рет 1983 жылы Ньюкаслдағы концертте көрген) қоңырау шалып, жағдайды сипаттады. Содан кейін ол Джобсқа қоңырау шалып, қара iPod-тың қандай болатынын көрсету үшін Айвты Дублинге жіберуді ұсынды. Джобс келісті. Винсент Боноға қайта қоңырау шалып, оның Джони Айвты танитын-танымайтынын сұрады, олардың бұрын кездескенін және бір-бірін құрметтейтінін білмеген еді. «Джони Айвты танимын ба?» — деп күлді Боно. «Мен ол жігітті жақсы көремін. Мен оның жуынған суын ішуге дайынмын».
«Бұл тым қатты айтылды, — деп жауап берді Винсент, — бірақ оның келіп, сіздің iPod-ыңыздың қаншалықты керемет болатынын көрсетуіне қалай қарайсыз?»
«Мен оны өзімнің Maserati-іммен күтіп аламын», — деп жауап берді Боно. «Ол менің үйімде қалады, мен оны қыдыртамын және оны қатты мас қыламын».
Келесі күні Айв Дублинге бет алғанда, Винсент әлі де екіұдай ойда жүрген Джобсты райынан қайтаруға мәжбүр болды. «Біз дұрыс істеп жатырмыз ба, білмеймін», — деді ол. «Біз мұны басқа ешкім үшін жасағымыз келмейді». Ол әртістердің әрбір сатылған iPod-тан роялти алу прецедентін орнатудан қорықты. Винсент оны U2 келісімі ерекше болатынына сендірді.
«Джони Дублинге келді, мен оны теміржол үстіндегі теңізге қарайтын тыныш қонақ үйіме орналастырдым», — деп еске алды Боно. «Ол маған қою қызыл басқару дөңгелегі бар әдемі қара iPod-ты көрсетті, мен жарайды, біз мұны жасаймыз дедім». Олар жергілікті пабқа барып, кейбір егжей-тегжейлерді талқылады, содан кейін Купертинодағы Джобсқа қоңырау шалып, оның келісетінін білмек болды. Джобс қаржының әрбір егжей-тегжейі және дизайн бойынша біраз уақыт саудаласты, ақыры келісімді қабылдады. Бұл Бононы таң қалдырды. «Бас директордың егжей-тегжейге соншалықты мән беретіні таңқаларлық», — деді ол. Мәселе шешілген соң, Айв пен Боно жақсылап ішуге кірісті. Екеуі де пабтарда өздерін еркін сезінетін. Бірнеше пинтадан кейін олар Калифорниядағы Винсентке қайта қоңырау шалуды ұйғарды. Ол үйде жоқ еді, сондықтан Боно оның жауап беру машинасына хабарлама қалдырды, Винсент оны ешқашан өшірмеуге тырысты. «Мен мұнда, қайнаған Дублинде досың Джонимен отырмын», — делінген онда. «Біз екеуміз де сәл маспыз және осы керемет iPod-қа ризамыз, мен оның бар екеніне және қолымда ұстап тұрғаныма сене алар емеспін. Рақмет!»
Джобс теледидар жарнамасы мен арнайы iPod-ты таныстыру үшін Сан-Хоседегі театрды жалға алды. Боно мен Эдж сахнада оған қосылды. Альбом бірінші аптада 840 000 данамен сатылып, Billboard чартында бірінші орынға шықты. Боно кейін баспасөзге жарнамаға ақысыз түскенін айтты, өйткені «U2 жарнамадан Apple сияқты көп құндылық алады». Джимми Айовин бұл топқа «жас аудиторияға жетуге» мүмкіндік беретінін қосты.
Бір қызығы, компьютерлік және электроникалық компаниямен байланыс орнату рок-топ үшін сәнді көрінудің және жастарға ұнаудың ең жақсы жолы болды. Боно кейінірек барлық корпоративтік демеушіліктер шайтанмен келісім емес екенін түсіндірді. «Қарап көрейікші, — деді ол Chicago Tribune музыкалық сыншысы Грег Котқа. — Мұндағы "шайтан" — көптеген рок-топтардағы адамдардан гөрі шығармашыл адамдар тобы. Жетекші әнші — Стив Джобс. Бұл адамдар электр гитарадан кейінгі музыкалық мәдениеттегі ең әдемі өнер туындысын жасауға көмектесті. Бұл — iPod. Өнердің міндеті — ұсқынсыздықты қуып шығу».
Боно Джобсты 2006 жылы өзімен тағы бір келісім жасауға көндірді, бұл жолы Африкадағы ЖИТС-пен күресуге ақша жинау және хабардар ету мақсатындағы Product Red науқаны үшін. Джобс қайырымдылыққа аса қызығушылық танытпайтын, бірақ ол Бононың науқанының бір бөлігі ретінде арнайы қызыл iPod жасауға келісті. Бұл шын жүректен жасалған міндеттеме емес еді. Мысалы, ол науқанның фирмалық белгісін — компания атауын жақшаға алып, одан кейін жоғарғы индекспен "red" сөзін қоюды, яғни (APPLE)RED деп жазуды қаламады. «Мен Apple-дің жақша ішінде болғанын қаламаймын», — деп талап етті Джобс. Боно: «Бірақ Стив, біз осылайша өз ісіміз үшін бірлікті көрсетеміз», — деп жауап берді. Әңгіме қызып кетті — тіпті боқтасуға дейін барды — ақыры олар таңертеңге дейін ойлануға келісті. Ақырында Джобс ымыраға келді, шамамен. Боно өз жарнамаларында қалағанын жасай алатын болды, бірақ Джобс ешқашан өз өнімдерінде немесе дүкендерінде Apple сөзін жақшаға алмайтын болды. iPod (PRODUCT)RED деп белгіленді, (APPLE)RED емес.
«Стив шапшаң болуы мүмкін, — деп еске алды Боно, — бірақ сол сәттер бізді жақын достар етті, өйткені өміріңізде мұндай қызу талқылаулар жүргізе алатын адамдар көп емес. Оның өз пікірі бар. Біздің шоулардан кейін мен онымен сөйлесемін және оның әрқашан айтар пікірі болады». Джобс пен оның отбасы кейде Боно мен оның әйеліне және төрт баласына Франция Ривьерасындағы Ницца маңындағы үйіне қонаққа баратын. Бір демалыста, 2008 жылы, Джобс қайық жалдап, оны Бононың үйінің жанына байлады. Олар бірге тамақтанды, ал Боно No Line on the Horizon альбомына дайындап жатқан әндердің таспаларын ойнатты. Бірақ достыққа қарамастан, Джобс әлі де қатал келіссөз жүргізуші болды. Олар тағы бір жарнама және "Get On Your Boots" әнінің арнайы шығарылымы үшін келісім жасауға тырысты, бірақ ортақ мәмілеге келе алмады. Боно 2010 жылы белін ауыртып алып, турды тоқтатуға мәжбүр болғанда, Пауэлл оған Flight of the Conchords комедиялық дуэтінің DVD-і, Mozart’s Brain and the Fighter Pilot кітабы, өз омартасының балы және ауырсынуды басатын крем салынған сыйлық себетін жіберді. Джобс соңғы затқа жазба қалдырып: «Ауырсынуды басатын крем — мен мұны жақсы көремін», — деп жазды.
Йо-Йо Ма
Джобс тұлға ретінде де, орындаушы ретінде де қастерлейтін бір классикалық музыкант болды: Йо-Йо Ма, виолончельде шығаратын дыбыстары сияқты нәзік әрі терең, жан-жақты виртуоз. Олар 1981 жылы Джобс Аспен дизайн конференциясында, ал Ма Аспен музыкалық фестивалінде болған кезде танысқан. Джобс тазалықты көрсететін әртістерге қатты әсерленетін және ол оның жанкүйері болды. Ол Маны үйлену тойында ойнауға шақырды, бірақ ол гастрольдік сапармен елден тыс жерде болды. Ол бірнеше жылдан кейін Джобстың үйіне келіп, қонақ бөлмесінде отырып, 1733 жылғы Страдивари виолончелін шығарып, Бахты ойнады. «Мен сіздің үйлену тойыңызда осыны ойнар едім», — деді ол оларға. Джобстың көзіне жас келіп, оған: «Сіздің ойнағаныңыз — мен естіген Құдайдың бар екендігінің ең жақсы дәлелі, өйткені мен адамның жалғыз өзі мұны жасай алатынына сенбеймін», — деді. Кейінгі сапарында Ма ас үйде отырғанда Джобстың қызы Эринге виолончельді ұстауға рұқсат берді. Сол кезде Джобс қатерлі ісікке шалдыққан болатын және ол Мадан жерлеу рәсімінде ойнауға уәде алды.
ОТЫЗ ҮШІНШІ ТАРАУ
PIXAR ДОСТАРЫ
... және жаулары
A Bug’s Life (Қоңыздың өмірі)
Apple iMac-ты жасап шығарған кезде, Джобс оны Pixar-дағыларға көрсету үшін Джони Айвпен бірге барды. Ол машинаның Базз Лайтер мен Вудиді жасаушыларға ұнайтын жігерлі тұлғасы бар екенін сезді және Айв пен Джон Лассетердің өнер мен технологияны ойнақы түрде байланыстыру талантын бөлісетінін ұнатты.
Pixar Джобс үшін Купертинодағы қарбаластан қашып құтылатын пана болды. Apple-де менеджерлер жиі қобалжулы және шаршаңқы болатын, Джобс құбылмалы мінез танытатын, ал адамдар онымен қарым-қатынасының қандай екеніне алаңдайтын. Pixar-да әңгімешілер мен иллюстраторлар бір-бірімен де, тіпті Джобспен де байсалды және жұмсақ қарым-қатынаста болды. Басқаша айтқанда, әр жердегі тонды басшылық белгілейтін: Apple-де Джобс, ал Pixar-да Лассетер.
Джобс кино жасаудың шынайы ойнақылығынан ләззат алды және компьютерлік жаңбыр тамшыларының күн сәулесін сындыруына немесе шөптің желмен тербелуіне мүмкіндік беретін сиқырлы алгоритмдерге құмар болды. Бірақ ол шығармашылық процесті бақылауға тырысудан өзін тежей алды. Дәл осы Pixar-да ол басқа шығармашылық адамдардың гүлденуіне және көшбасшылық етуіне мүмкіндік беруді үйренді. Бұл көбінесе оның Лассетерді жақсы көретіндігінен болды, ол Айв сияқты нәзік суреткер еді және Джобстың ең жақсы қасиеттерін аша білді.
Джобстың Pixar-дағы негізгі рөлі келісімдер жасау болды, онда оның табиғи қызуқандылығы активке айналды. Toy Story (Ойыншықтар хикаясы) шыққаннан кейін көп ұзамай ол 1994 жылдың жазында Disney-ден кетіп, Стивен Спилберг және Дэвид Геффенмен бірігіп DreamWorks SKG компаниясын құрған Джеффри Катценбергпен қақтығысып қалды. Джобс оның Pixar командасы Катценбергке ол әлі Disney-де жүргенде ұсынылған екінші фильмі A Bug’s Life туралы айтқанын және ол DreamWorks-те Antz (Құмырсқа Антц) фильмін шығаруды шешкенде анимациялық жәндіктер фильмі идеясын ұрлап алғанын айтты. «Джеффри Disney анимациясын басқарып тұрғанда, біз оған A Bug’s Life идеясын ұсындық», — деді Джобс. «Анимация тарихының алпыс жылында Лассетерге дейін ешкім жәндіктер туралы анимациялық фильм түсіруді ойламаған. Бұл оның керемет шығармашылық ұшқындарының бірі болды. Ал Джеффри кетіп, DreamWorks-ке барды да, кенеттен жәндіктер туралы анимациялық фильм түсіру идеясына ие болды. Және ол презентацияны ешқашан естімегендей сыңай танытты. Ол өтірік айтты. Ол беті бүлк етпестен өтірік айтты».
Шындығында, жоқ. Нақты оқиға сәл қызықтырақ. Катценберг Disney-де болған кезінде Bug’s Life презентациясын ешқашан естімеген. Бірақ ол DreamWorks-ке кеткеннен кейін Лассетермен байланыста болды, кейде оған «Ей досым, қалайсың, жай хабарласып жатырмын» деген сияқты қысқа қоңыраулар шалып тұратын. Сонымен Лассетер DreamWorks орналасқан Universal аумағындағы Technicolor нысанында болған кезде, ол Катценбергке қоңырау шалып, бірнеше әріптесімен бірге соқты. Катценберг олардан келесі не істеп жатқанын сұрағанда, Лассетер оған айтып берді. «Біз оған басты кейіпкері құмырсқа болатын A Bug’s Life-ты сипаттап бердік және оның басқа құмырсқаларды ұйымдастырып, шегірткелермен күресу үшін цирк әртістері тобын жалдағаны туралы бүкіл оқиғаны айттық», — деп еске алды Лассетер. «Мен сақ болуым керек еді. Джеффри оның қашан шығатыны туралы сұрақтар қоя берді».
Лассетер 1996 жылдың басында DreamWorks құмырсқалар туралы өз компьютерлік анимациялық фильмін жасауы мүмкін деген қауесеттерді естігенде алаңдай бастады. Ол Катценбергке қоңырау шалып, тікелей сұрады. Катценберг күмілжіп, Лассетердің мұны қайдан естігенін сұрады. Лассетер қайта сұрады, ал Катценберг мұның шындық екенін мойындады. «Мұны қалай істедің?» — деп айқайлады сирек дауыс көтеретін Лассетер.
«Бұл идея бізде бұрыннан болған», — деді Катценберг және оны DreamWorks-тің даму жөніндегі директоры ұсынғанын түсіндірді.
«Мен саған сенбеймін», — деп жауап берді Лассетер.
Катценберг Disney-дегі бұрынғы әріптестеріне қарсы тұру үшін Antz-ды тездеткенін мойындады. DreamWorks-тің алғашқы ірі фильмі Prince of Egypt (Египет ханзадасы) болуы керек еді, ол 1998 жылғы Алғыс айту күніне жоспарланған болатын және ол Disney-дің Pixar-дың A Bug’s Life фильмін сол демалыс күндері шығаруды жоспарлап отырғанын естігенде қатты шошыды. Сондықтан ол Disney-ді A Bug’s Life шығарылым күнін өзгертуге мәжбүрлеу үшін Antz-ды өндіріске асығыс енгізді.
«Құрып кет», — деп жауап берді әдетте мұндай сөздерді қолданбайтын Лассетер. Ол Катценбергпен келесі он үш жыл бойы сөйлеспеді.
Джобс қатты ашуланды және ол эмоцияларын сыртқа шығаруда Лассетерге қарағанда әлдеқайда тәжірибелі еді. Ол Катценбергке қоңырау шалып, айқайлай бастады. Катценберг ұсыныс жасады: егер Джобс пен Disney A Bug’s Life фильмін Prince of Egypt-пен бәсекелеспейтіндей етіп жылжытса, ол Antz өндірісін кешіктіреді. «Бұл ашық бопсалау әрекеті болды және мен оған келіспедім», — деп еске алды Джобс. Ол Катценбергке Disney-ді шығарылым күнін өзгертуге мәжбүрлеу үшін ештеңе істей алмайтынын айтты.
«Әрине істей аласың», — деп жауап берді Катценберг. «Сен тауларды орнынан жылжыта аласың. Сен маған үйреттің ғой!» Ол Pixar банкротқа ұшырай жаздағанда, Toy Story жасауға келісім беріп, оны құтқарып қалғанын айтты. «Мен сол кезде сені қолдаған жалғыз адам едім, ал қазір сен олардың сені маған қарсы қолдануына жол беріп отырсың». Ол егер Джобс қаласа, Disney-ге айтпай-ақ A Bug’s Life өндірісін баяулата алатынын ұсынды. Егер солай етсе, Катценберг Antz-ды тоқтата тұратынын айтты. «Бұл туралы ойлама да», — деп жауап берді Джобс.
Катценбергтің реніші орынды еді. Эйснер мен Disney-дің Pixar фильмін оның Disney-ден кетіп, бәсекелес анимациялық студия ашқаны үшін кек алу мақсатында пайдаланып отырғаны анық болды. «Prince of Egypt біз жасап жатқан бірінші нәрсе еді, ал олар жай ғана дұшпандық таныту үшін біз жариялаған шығарылым күніне бірдеңе қойды», — деді ол. «Менің көзқарасым Lion King-дегідей болды: егер қолыңды менің торыма салып, маған тиіссең, байқа».
Ешкім шегінбеді және бәсекелес құмырсқа фильмдері баспасөзде дүрбелең тудырды. Disney бәсекелестікті ушықтыру Antz-ға көмектеседі деген теориямен Джобсты үнсіз қалдыруға тырысты, бірақ оның аузын жабу оңай емес еді. «Жамандар сирек жеңеді», — деді ол Los Angeles Times газетіне. Жауап ретінде DreamWorks-тің зерек маркетологы Терри Пресс: «Стив Джобс тыныштандыратын дәрі ішуі керек», — деп ұсынды.
Antz 1998 жылдың қазан айының басында шықты. Бұл жаман фильм емес еді. Вуди Аллен конформистік қоғамда өмір сүретін, бірақ өз даралығын білдіруге ұмтылатын невротикалық құмырсқаны дыбыстады. «Бұл Вуди Аллен енді жасамайтын Вуди Аллен комедиясының түрі», — деп жазды Time. Ол ішкі нарықта 91 миллион доллар және бүкіл әлем бойынша 172 миллион доллар жинап, айтарлықтай табысқа жетті.
A Bug’s Life жоспарланғандай алты аптадан кейін шықты. Оның Эзоптың «Құмырсқа мен шегіртке» ертегісін керісінше баяндайтын эпикалық сюжеті және шөптің жәндік көзімен көрінісі сияқты таңғажайып бөлшектерге мүмкіндік беретін жоғары техникалық виртуоздығы болды. Time ол туралы әлдеқайда жылы лебіз білдірді. «Оның дизайн жұмысының кереметтігі сонша — ондаған ұсқынсыз, жәндік тәрізді, сүйкімді кейіпкерлер мекендейтін жапырақтар мен лабиринттерден тұратын кең экранды Эдем — DreamWorks фильмін онымен салыстырғанда радио сияқты етіп көрсетеді», — деп жазды Ричард Корлисс. Ол кассада Antz-дан екі есе жақсы нәтиже көрсетіп, ішкі нарықта 163 миллион доллар және бүкіл әлем бойынша 363 миллион доллар жинады. (Ол сондай-ақ Prince of Egypt-ті де басып озды.)
Бірнеше жылдан кейін Катценберг Джобспен кездесіп қалып, жағдайды реттеуге тырысты. Ол Disney-де болған кезінде A Bug’s Life презентациясын ешқашан естімегенін айтты; егер естіген болса, оның Disney-мен келісімі оған пайданың бір бөлігін берер еді, сондықтан бұл ол өтірік айтатын нәрсе емес. Джобс күліп, мұны қабылдағандай болды. «Мен сенен шығарылым күнін жылжытуды сұрадым, сен келіспедің, сондықтан менің баламды қорғағаным үшін маған ренжи алмайсың», — деді оған Катценберг. Ол Джобстың «өте сабырлы және дзен сияқты» болып, түсінгенін айтқанын еске алды. Бірақ Джобс кейінірек Катценбергті ешқашан толық кешірмегенін айтты:
Біздің фильм оның фильмін кассада талқандады. Бұл жақсы сезім болды ма? Жоқ, бұл әлі де жиіркенішті сезім болды, өйткені адамдар Голливудтағылардың бәрі жәндіктер туралы фильмдер түсіріп жатыр деп айта бастады. Ол Джоннан тамаша бірегейлікті тартып алды және оның орнын ешқашан толтыру мүмкін емес. Бұл арсыздық, сондықтан мен оған ешқашан сенген емеспін, тіпті ол қателігін түзеуге тырысқаннан кейін де. Ол Shrek-пен табысқа жеткеннен кейін маған келіп: «Мен өзгерген адаммын, мен ақыры өзіммен үйлесім таптым», — деп сандырақтады. Бұл маған: қойшы, Джеффри, дегендей әсер етті.
Өз тарапынан Катценберг әлдеқайда кеңпейілділік танытты. Ол Джобсты «әлемдегі нағыз данышпандардың» бірі деп санады және олардың құбылмалы қарым-қатынастарына қарамастан оны құрметтеуді үйренді.
Antz-ды жеңуден де маңыздысы Pixar-дың бір ғана хитпен шектелмейтінін көрсету болды. A Bug’s Life Toy Story сияқты көп табыс тапты, бұл бірінші табыстың кездейсоқ емес екенін дәлелдеді. «Бизнесте классикалық нәрсе бар, ол — екінші өнім синдромы», — деді кейінірек Джобс. Бұл сіздің бірінші өніміңізді не табысты еткенін түсінбеуден туындайды. «Мен мұны Apple-де бастан өткердім. Менің ойымша, егер біз екінші фильмімізден өтсек, біз жетістікке жетеміз».
Стивтің жеке фильмі
1999 жылдың қарашасында шыққан Toy Story 2 (Ойыншықтар хикаясы 2) одан да үлкен болып, бүкіл әлем бойынша 485 миллион доллар жинады. Pixar-дың табысы енді қамтамасыз етілгендіктен, көрнекті штаб-пәтер салу уақыты келді. Джобс пен Pixar нысандар тобы Сан-Францискодан Бэй көпірі арқылы өтетін Беркли мен Окленд арасындағы өнеркәсіптік аудан Эмеривиллден қараусыз қалған Del Monte жеміс консервілеу зауытын тапты. Олар оны бұзып тастады, ал Джобс он алты акр жер учаскесіне жаңа ғимаратты жобалау үшін Apple дүкендерінің сәулетшісі Питер Болинді жалдады.
Джобс жаңа ғимараттың жалпы тұжырымдамасынан бастап материалдар мен құрылысқа қатысты ең кішкентай бөлшектерге дейін әрбір аспектісіне беріліп кетті. «Стив ғимараттың дұрыс түрі мәдениет үшін керемет нәрселер жасай алатынына қатты сенді», — деді Pixar президенті Эд Кэтмулл. Джобс ғимараттың құрылуын фильмнің әрбір сахнасын терлеп-тепшіп жасайтын режиссер сияқты бақылады. «Pixar ғимараты Стивтің жеке фильмі болды», — деді Лассетер.
Лассетер бастапқыда әртүрлі жобаларға арналған жеке ғимараттары және әзірлеу топтарына арналған бунгалолары бар дәстүрлі Голливуд студиясын қалаған еді. Бірақ Disney-дегілер жаңа кампустарын ұнатпайтынын айтты, өйткені командалар өздерін оқшауланған сезінетін, ал Джобс мұнымен келісті. Шын мәнінде, ол басқа шектен шығуды шешті: кездейсоқ кездесулерді ынталандыруға арналған орталық атриумы бар бір үлкен ғимарат.
Сандық әлемнің тұрғыны болғанына қарамастан, немесе мүмкін оның оқшаулау әлеуетін тым жақсы білгендіктен, Джобс бетпе-бет кездесулерге қатты сенетін. «Біздің желілік дәуірімізде идеяларды электрондық пошта және iChat арқылы дамытуға болады деп ойлау азғыруы бар», — деді ол. «Бұл ақымақтық. Шығармашылық стихиялық кездесулерден, кездейсоқ талқылаулардан туындайды. Сіз біреуді кездестіресіз, оның не істеп жатқанын сұрайсыз, "Уау" дейсіз және көп ұзамай түрлі идеяларды пісіре бастайсыз».
Сондықтан ол Pixar ғимаратын кездесулер мен жоспарланбаған ынтымақтастықты дамыту үшін жобалады. «Егер ғимарат бұған ықпал етпесе, сіз көптеген инновацияларды және сәттіліктен туындайтын сиқырды жоғалтасыз», — деді ол. «Сондықтан біз ғимаратты адамдарды кеңселерінен шығарып, басқа жағдайда көрмейтін адамдармен орталық атриумда араласуға мәжбүрлейтіндей етіп жобаладық». Алдыңғы есіктер, негізгі баспалдақтар мен дәліздердің бәрі атриумға апаратын, кафе мен пошта жәшіктері сол жерде болды, конференц-залдардың терезелері соған қарап тұрды, ал алты жүз орындық театр мен екі кішігірім көрсетілім залының бәрі соған шығатын. «Стивтің теориясы бірінші күннен бастап жұмыс істеді», — деп еске алды Лассетер. «Мен айлар бойы көрмеген адамдарды кездестіре бастадым. Мен ынтымақтастық пен шығармашылықты дәл осылай дамытатын ғимаратты ешқашан көрген емеспін».
Джобс тіпті ғимаратта атриумға жалғанған әр жынысқа арналған бір-бірден ғана үлкен дәретхана болуы керек деп бұйрық берді. «Ол мұны өте, өте қатты қалады», — деп еске алды Pixar бас менеджері Пэм Кервин. «Кейбіреулеріміз бұл тым артық деп санадық. Бір жүкті әйел дәретханаға бару үшін он минут жаяу жүруге мәжбүр болмауы керек екенін айтты, бұл үлкен дауға ұласты». Бұл Лассетердің Джобспен келіспеген сирек сәттерінің бірі болды. Олар ымыраға келді: екі қабаттың екеуінде де атриумның екі жағында екі дәретхана жинағы болатын болды.
Ғимараттың болат арқалықтары көрініп тұратындықтан, Джобс ең жақсы түс пен текстураны табу үшін бүкіл елдегі өндірушілердің үлгілерін мұқият қарап шықты. Ол Арканзастағы зауытты таңдап, оларға болатты таза түске дейін құммен тазалауды бұйырды және жүк тасушылардың оны сызып алмауын қадағалады. Ол сондай-ақ барлық арқалықтардың дәнекерленбей, болттармен бекітілуін талап етті. «Біз болатты құммен тазалап, мөлдір жабынмен қаптадық, сондықтан оның қандай екенін көре аласыз», — деп еске алды ол. «Болат құрастырушылар арқалықтарды орнатып жатқанда, демалыс күндері отбасыларын әкеліп көрсететін».
Ең қызықты кездейсоқтық «Махаббат бөлмесі» (The Love Lounge) болды. Аниматорлардың бірі кеңсесіне көшкен кезде артқы қабырғадан кішкентай есік тапты. Ол еңбектеп өтуге болатын аласа дәлізге ашылды, ол ауаны баптау клапандарына қол жеткізуді қамтамасыз ететін қаңылтырмен қапталған бөлмеге апаратын. Ол және оның әріптестері құпия бөлмені басып алып, оны жаңа жылдық шамдармен және лава шамдарымен безендірді, жануарлар терісі бейнеленген орындықтармен, шашақты жастықтармен, жиналмалы коктейль үстелімен, ішімдік бөтелкелерімен, бар жабдықтарымен және «Махаббат бөлмесі» деп жазылған майлықтармен жабдықтады. Дәлізде орнатылған бейнекамера тұрғындарға кімнің жақындап келе жатқанын бақылауға мүмкіндік берді.
Лассетер мен Джобс маңызды қонақтарды сол жерге әкеліп, қабырғаға қол қойғызатын. Қолтаңбалардың арасында Майкл Эйснер, Рой Дисней, Тим Аллен және Рэнди Ньюман бар. Джобсқа бұл ұнайтын, бірақ ол ішімдік ішпейтіндіктен, кейде оны Медитация бөлмесі деп атайтын. Оның айтуынша, бұл оған Рид колледжінде Дэниел Коттке екеуінің бөлмесін еске түсіретін, бірақ қышқылсыз (есірткісіз).
Ажырасу
2002 жылдың ақпанында Сенат комитетінің алдында сөйлеген сөзінде Майкл Эйснер Джобстың Apple iTunes үшін жасаған жарнамаларын сынға алды. «Толық беттік жарнамалары мен билбордтары бар компьютерлік компаниялар: Көшір, араластыр, жаз (Rip, mix, burn), — дейді», — деп мәлімдеді ол. «Басқаша айтқанда, егер олар осы нақты компьютерді сатып алса, ұрлық жасап, оны барлық достарына тарата алады».
Бұл ақылды пікір емес еді. Ол «көшіру» (rip) мағынасын дұрыс түсінбеді және бұл CD-ден компьютерге файлдарды импорттау емес, біреуді тонауды білдіреді деп болжады. Ең маңыздысы, бұл Джобсты қатты ашуландырды, Эйснер мұны білуі керек еді. Бұл да ақылдылық емес еді. Pixar жақында Disney келісімі бойынша төртінші фильмін, Monsters, Inc. (Құбыжықтар корпорациясы) шығарған болатын, ол бүкіл әлем бойынша 525 миллион доллар жинап, олардың ішіндегі ең табыстысы болды. Disney-дің Pixar-мен келісімін жаңарту уақыты таяп қалған еді, ал Эйснер серіктесінің көзіне таяқ сұғу арқылы жағдайды жеңілдетпеді. Джобстың таңғалғаны сонша, ол Disney басшысына қоңырау шалып: «Майклдың маған не істегенін білесің бе?» — деп айқайлады.
Эйснер мен Джобс әртүрлі ортадан және қарама-қарсы жағалаулардан шыққан, бірақ олар ерік-жігері күшті және ымыраға келуге аса бейім емес жағынан ұқсас еді. Екеуінің де жақсы өнімдер жасауға деген құштарлығы болды, бұл көбінесе егжей-тегжейлерді микроменеджменттеуді және сындарын жұмсартпауды білдіретін. Эйснердің Disney World-тегі Animal Kingdom саябағындағы Wildlife Express пойызына қайта-қайта мініп, тұтынушы тәжірибесін жақсартудың ақылды жолдарын ойлап тапқанын бақылау — Джобстың iPod интерфейсімен ойнап, оны жеңілдету жолдарын іздегенін бақылаумен бірдей еді. Олардың адамдарды қалай басқаратынын бақылау онша ғибратты тәжірибе емес еді.
Екеуі де біреудің айтқанына көнгеннен гөрі, адамдарды итермелегенді жақсы көретін, бұл олар бір-біріне солай істеуге тырысқанда жағымсыз атмосфераға әкелді. Келіспеушілік кезінде олар екінші тарап өтірік айтып тұр деп мәлімдеуге бейім еді. Сонымен қатар, Эйснер де, Джобс та бір-бірінен бірдеңе үйрене алатынына сенбейтін сияқты еді; немесе үйренетін ештеңе бар деп өтірік кішіпейілділік таныту ешқайсысының ойына келмеді. Джобс кінәні Эйснерге артты:
Менің ойымша, ең жаманы сол, Pixar Disney-дің бизнесін сәтті түрде қайта ойлап тапты, бірінен соң бірі керемет фильмдер шығарды, ал Disney сәтсіздікке ұшырай берді. Disney-дің бас директоры Pixar-дың мұны қалай жасап жатқанына қызығушылық танытады деп ойлайсың. Бірақ жиырма жылдық қарым-қатынас барысында ол Pixar-ға бар болғаны екі жарым сағатқа ғана келді, оның өзінде кішігірім құттықтау сөздерін айту үшін. Ол ешқашан қызығушылық танытпады. Мен таң қалдым. Қызығушылық өте маңызды.
Бұл тым қатал айтылды. Эйснер Pixar-ға одан сәл көбірек барған, соның ішінде Джобс жоқ кездегі сапарлары да бар. Бірақ оның студиядағы өнерге немесе технологияға аз қызығушылық танытқаны рас еді. Джобс та Disney менеджментінен үйренуге көп уақыт жұмсаған жоқ.
Джобс пен Эйснер арасындағы ашық атыс 2002 жылдың жазында басталды. Джобс әрқашан ұлы Уолт Диснейдің шығармашылық рухына тәнті болатын, әсіресе ол ұрпақтарға жалғасатын компания құрғаны үшін. Ол Уолттың жиені Ройды осы тарихи мұра мен рухтың бейнесі деп санады. Рой Эйснерден алшақтап бара жатқанына қарамастан, әлі де Disney басқармасында болды және Джобс оған Эйснер бас директор болып тұрғанда Pixar-Disney келісімін жаңартпайтынын білдірді.
Рой Дисней және оның Disney басқармасындағы жақын серігі Стэнли Голд басқа директорларға Pixar мәселесі туралы ескерте бастады. Бұл Эйснерді 2002 жылдың тамыз айының соңында басқармаға ұстамсыз электрондық хат жіберуге итермеледі. Ол Pixar ақыры келісімді жаңартатынына сенімді екенін айтты, себебі Disney осы уақытқа дейін жасалған Pixar фильмдері мен кейіпкерлеріне құқықтарға ие еді. Сонымен қатар, ол бір жылдан кейін, Pixar Finding Nemo (Немоны іздеу) фильмін аяқтаған соң, Disney келіссөздерде жақсырақ позицияда болады деді.
«Кеше біз келесі мамырда шығатын жаңа Pixar фильмі Finding Nemo-ны екінші рет көрдік», — деп жазды ол. «Бұл сол жігіттер үшін шынайылықты тексеру болады. Ол жаман емес, бірақ олардың алдыңғы фильмдеріндей жақсы емес. Әрине, олар оны керемет деп ойлайды». Бұл электрондық хатта екі үлкен мәселе болды: ол Los Angeles Times газетіне тарап кетіп, Джобстың ашуын келтірді және Эйснердің фильмге берген бағасы қате, өте қате болды.
Finding Nemo Pixar-дың (және Disney-дің) осы уақытқа дейінгі ең үлкен хиті болды. Ол Lion King-ді оңай басып озып, қазіргі уақытта тарихтағы ең табысты анимациялық фильмге айналды. Ол ішкі нарықта 340 миллион доллар және бүкіл әлем бойынша 868 миллион доллар жинады. 2010 жылға дейін ол қырық миллион дана сатылыммен барлық уақыттағы ең танымал DVD болды және Disney тақырыптық саябақтарындағы ең танымал аттракциондардың кейбірін тудырды. Сонымен қатар, бұл үздік анимациялық фильм үшін Оскарды жеңіп алған бай текстуралы, нәзік және терең әдемі көркемдік жетістік болды. «Маған фильм ұнады, өйткені ол тәуекелге бару және жақсы көретін адамдарыңа тәуекелге баруға рұқсат беруді үйрену туралы», — деді Джобс. Оның табысы Pixar-дың ақша қорына 183 миллион доллар қосып, Disney-мен соңғы текетірес үшін 521 миллион долларлық қомақты соғыс қазынасын берді.
Finding Nemo аяқталғаннан кейін көп ұзамай Джобс Эйснерге бір жақты болғаны сонша, анық қабылданбау үшін жасалған ұсыныс жасады. Қолданыстағы келісімдегідей кірістерді елу де елуге бөлудің орнына, Джобс Pixar өзі жасаған фильмдер мен ондағы кейіпкерлерге толық иелік ететін және Disney-ге фильмдерді таратқаны үшін бар болғаны 7,5% ақы төлейтін жаңа келісімді ұсынды. Сонымен қатар, қолданыстағы келісім бойынша соңғы екі фильм — The Incredibles (Супер отбасы) және Cars (Көліктер) жұмыс үстінде еді — жаңа тарату келісіміне ауысуы керек болды.
Алайда Эйснердің қолында бір күшті көзір болды. Pixar келісімді жаңартпаса да, Disney Toy Story және Pixar жасаған басқа фильмдердің жалғасын түсіруге құқылы еді және ол Вудиден Немоға дейінгі барлық кейіпкерлерге иелік етті, дәл Микки Маус пен Дональд Дакқа иелік еткендей. Эйснер қазірдің өзінде Disney-дің жеке анимациялық студиясына Toy Story 3-ті жасатуды жоспарлап — немесе қорқытып — отырған еді, ал Pixar оны жасаудан бас тартқан болатын. «Ол компанияның Cinderella II-ні шығарып не істегенін көргенде, не боларын ойлап түршігесің», — деді Джобс.
Эйснер 2003 жылдың қарашасында Рой Диснейді басқармадан шығаруға қол жеткізді, бірақ бұл дүрбелеңді тоқтатпады. Дисней өткір ашық хат жариялады. «Компания өз бағытын, шығармашылық қуатын және мұрасын жоғалтты», — деп жазды ол. Оның Эйснердің болжамды кемшіліктерінің тізіміне Pixar-мен сындарлы қарым-қатынас орнатпау да кірді. Бұл кезде Джобс Эйснермен жұмыс істегісі келмейтінін шешіп қойған еді. Сондықтан 2004 жылдың қаңтарында ол Disney-мен келіссөздерді тоқтататынын жариялады.
Джобс әдетте Пало-Альтодағы ас үй үстелінің басында достарымен бөлісетін қатты пікірлерін жария етпеуге тырысатын. Бірақ бұл жолы ол іркілмеді. Журналистермен конференц-байланыста ол Pixar хиттер шығарып жатқанда, Disney анимациясы «ұятты сәтсіздіктер» жасап жатқанын айтты. Ол Эйснердің Disney Pixar фильмдеріне қандай да бір шығармашылық үлес қосты деген түсінігін келеке етті: «Шындық мынада, жылдар бойы Disney-мен шығармашылық ынтымақтастық аз болды. Сіз біздің фильмдеріміздің шығармашылық сапасын Disney-дің соңғы үш фильмінің шығармашылық сапасымен салыстырып, әр компанияның шығармашылық қабілетін өздеріңіз бағалай аласыздар». Жақсырақ шығармашылық топ құрумен қатар, Джобс кинотеатрға барушылар үшін Disney сияқты тартымды бренд құрудың таңғажайып ерлігін жасады. «Біз Pixar бренді қазір анимациядағы ең қуатты және сенімді бренд деп санаймыз». Джобс оған ескерту жасау үшін қоңырау шалғанда, Рой Дисней: «Зұлым мыстан өлгенде, біз қайтадан бірге боламыз», — деп жауап берді.
Джон Лассетер Disney-мен қарым-қатынасты үзу мүмкіндігінен шошып кетті. «Мен балаларым үшін, біз жасаған кейіпкерлермен не болатыны үшін алаңдадым», — деп еске алды ол. «Бұл жүрегіме қанжар сұққандай болды». Ол Pixar конференц-залында өзінің жоғары лауазымды қызметкерлеріне айтқан кезде жылап жіберді және студияның атриумына жиналған сегіз жүзге жуық Pixar қызметкерлерінің алдында сөйлегенде тағы да жылады. «Бұл сіздің сүйікті балаларыңыз бар сияқты және сіз оларды сотталған педофилдерге асырап алуға беруге мәжбүрсіз». Джобс атриум сахнасына келесі болып шығып, жағдайды тыныштандыруға тырысты. Ол неліктен Disney-мен байланысты үзу қажет болуы мүмкін екенін түсіндірді және ол Pixar мекеме ретінде табысты болу үшін алға қарауды жалғастыруы керек екеніне сендірді. «Оның сізді сендіруге деген абсолютті қабілеті бар», — деді студияның көптен бергі технологы Орен Джейкоб. «Кенеттен бәрімізде не болса да, Pixar гүлденеді деген сенім пайда болды».
Disney-дің бас операциялық директоры Боб Айгер араласып, залалды бақылауға алуға мәжбүр болды. Ол айналасындағылар қаншалықты құбылмалы болса, соншалықты парасатты және салмақты еді. Оның тәжірибесі теледидар саласында болды; ол 1996 жылы Disney сатып алған ABC желісінің президенті болған. Оның беделі корпоративтік қызметкер ретінде қалыптасқан және ол епті басқаруда үздік болды, бірақ сонымен бірге оның талантты көре білетін өткір көзі, адамдарды түсінуге қабілетті әзілқойлығы және өзіне сенімді болғандықтан бәсең ұстайтын тыныш стилі бар еді. Эйснер мен Джобстан айырмашылығы, оның тәртіпті сабырлылығы болды, бұл оған үлкен эголармен жұмыс істеуге көмектесті. «Стив бізбен келіссөздерді тоқтататынын жариялау арқылы көпшіліктің назарын аударды», — деп еске алды кейінірек Айгер. «Біз дағдарыс режиміне көштік және мен жағдайды реттеу үшін кейбір әңгімелесу нүктелерін әзірледім».
Эйснер Фрэнк Уэллс оның президенті қызметін атқарған кезде Disney-де он керемет жылды басқарды. Уэллс Эйснерді көптеген басқару міндеттерінен босатты, осылайша ол әрбір фильм жобасын, тақырыптық саябақ аттракционын, теледидар пилотын және сансыз басқа өнімдерді жақсарту жолдары туралы әдетте құнды және жиі тамаша ұсыністарын жасай алды. Бірақ Уэллс 1994 жылы тікұшақ апатынан қайтыс болғаннан кейін, Эйснер ешқашан дұрыс менеджер таба алмады. Катценберг Уэллстің жұмысын талап етті, сондықтан Эйснер оны қуып жіберді. Майкл Овиц 1995 жылы президент болды; бұл жақсы көрініс емес еді және ол екі жылға жетпей кетіп қалды. Джобс кейінірек өз бағасын берді:
Бас директор ретіндегі алғашқы он жылында Эйснер шынымен жақсы жұмыс істеді. Соңғы он жылда ол шынымен жаман жұмыс істеді. Өзгеріс Фрэнк Уэллс қайтыс болғанда келді. Эйснер — шынымен жақсы шығармашылық адам. Ол шынымен жақсы ескертулер береді. Сондықтан Фрэнк операцияларды басқарып тұрғанда, Эйснер жобадан жобаға ұшып, оларды жақсартуға тырысатын ара сияқты бола алатын. Бірақ Эйснер істі басқаруға мәжбүр болғанда, ол қорқынышты менеджер болды. Ешкім оған жұмыс істегенді ұнатпады. Олар өздерінде ешқандай билік жоқ деп сезінді. Оның гестапо сияқты стратегиялық жоспарлау тобы болды, олардың мақұлдауынсыз сіз бір тиын да жұмсай алмайтынсыз. Мен онымен қарым-қатынасты үзсем де, оның алғашқы он жылдағы жетістіктерін құрметтеуге мәжбүр болдым. Және оның маған ұнайтын бір бөлігі болды. Ол кейде бірге болуға көңілді адам — ақылды, тапқыр. Бірақ оның қараңғы жағы болды. Оның эгосы оны жеңіп кетті. Эйснер маған бастапқыда ақылға қонымды және әділ болды, бірақ ақырында, онымен он жыл бойы қарым-қатынас жасау барысында мен оның қараңғы жағын көрдім.
Эйснердің 2004 жылғы ең үлкен мәселесі — ол өзінің анимациялық бөлімінің қаншалықты бүлінгенін толық түсінбеуі болды. Оның ең соңғы екі фильмі, Treasure Planet (Қазына планетасы) және Brother Bear (Аю бауыр), Disney мұрасына да, оның баланстарына да абырой әкелмеді. Хит анимациялық фильмдер компанияның өмірлік күші болды; олар тақырыптық саябақ аттракциондарын, ойыншықтарды және телешоуларды тудырды. Toy Story фильмнің жалғасына, Disney on Ice шоуына, Disney круиздік кемелерінде қойылатын Toy Story мюзикліне, Базз Лайтер қатысатын бейнеге арналған фильмге, компьютерлік әңгімелер кітабына, екі бейне ойынға, жиырма бес миллион дана сатылған ондаған экшн ойыншықтарына, киім желісіне және Disney тақырыптық саябақтарындағы тоғыз түрлі аттракционға әкелді. Treasure Planet үшін бұлай болмады.
«Майкл Disney-дің анимациядағы проблемалары қаншалықты өткір екенін түсінбеді», — деп түсіндірді кейінірек Айгер. «Бұл оның Pixar-мен қарым-қатынасында көрініс тапты. Ол ешқашан Pixar-ға қаншалықты мұқтаж екенін сезінбеді». Сонымен қатар, Эйснер келіссөз жүргізгенді жақсы көретін және ымыраға келуді жек көретін, бұл дәл сондай Джобспен жұмыс істегенде ең жақсы комбинация емес еді. «Әрбір келіссөз ымыраға келу арқылы шешілуі керек», — деді Айгер. «Олардың ешқайсысы ымыраға келудің шебері емес».
Тығырық 2005 жылдың наурыз айындағы сенбі күні кешке аяқталды, сол кезде Айгерге бұрынғы сенатор Джордж Митчелл және басқа Disney басқарма мүшелері қоңырау шалды. Олар оған бірнеше айдан кейін Disney-дің бас директоры ретінде Эйснерді алмастыратынын айтты. Айгер келесі күні таңертең тұрғанда, қыздарына, содан кейін Стив Джобс пен Джон Лассетерге қоңырау шалды. Ол өте қарапайым және анық түрде Pixar-ды бағалайтынын және келісім жасағысы келетін айтты. Джобс қатты қуанды. Оған Айгер ұнайтын және тіпті олардың арасындағы кішкентай байланысқа таң қалды: оның бұрынғы сүйіктісі Дженнифер Иган мен Айгердің әйелі Уиллоу Бэй Пенсильвания университетінде бөлмелес болған еді.
Сол жазда, Айгер ресми түрде қызметке кіріспес бұрын, ол және Джобс келісім жасаудың сынақ нұсқасын өткізді. Apple музыкамен қатар бейнені де ойнататын iPod шығарғалы жатқан еді. Оған сату үшін телешоулар қажет болды және Джобс олар үшін келіссөздерді тым жария түрде жүргізгісі келмеді, өйткені әдеттегідей ол өнімді сахнада таныстырғанға дейін құпия болғанын қалады. Таңғы сағат 5-тегі жаттығуларынан бастап түнге дейін күні бойы қолданатын бірнеше iPod-ы бар Айгер оның телешоулар үшін не істей алатынын елестетіп қойған еді. Сондықтан ол бірден ABC-тің ең танымал шоуларын, Desire Housewives (Үмітсіз үй шаруасындағы әйелдер) және Lost (Аман қалғандар) ұсынды. «Біз бұл келісімді бір аптада жасадық және ол күрделі болды», — деді Айгер. «Бұл маңызды болды, өйткені Стив менің қалай жұмыс істейтінімді көрді және бұл бәріне Disney-дің Стивпен жұмыс істей алатынын көрсетті».
Бейне iPod туралы хабарландыру үшін Джобс Сан-Хоседегі театрды жалға алды және ол Айгерді сахнадағы тосын қонағы болуға шақырды. «Мен оның хабарландыруларының ешқайсысында болған емеспін, сондықтан оның қаншалықты үлкен оқиға екенін білмедім», — деп еске алды Айгер. «Бұл біздің қарым-қатынасымыз үшін нағыз серпіліс болды. Ол менің технологияны жақтайтынымды және тәуекелге баруға дайын екенімді көрді». Джобс өзінің әдеттегі виртуозды өнерін көрсетіп, жаңа iPod-тың барлық мүмкіндіктерін, оның «біз жасаған ең жақсы нәрселердің бірі» екенін және iTunes Store енді музыкалық бейнелер мен қысқаметражды фильмдерді сататынын айтып өтті. Содан кейін, әдеттегідей, ол «Және иә, тағы бір нәрсе бар (one more thing):» деп аяқтады. iPod телешоуларды сататын болды. Үлкен қошемет болды. Ол ең танымал екі шоудың ABC арнасында екенін атап өтті. «Ал ABC кімге тиесілі? Disney-ге! Мен бұл жігіттерді білемін», — деп қуанды ол.
Содан кейін Айгер сахнаға шыққанда, ол Джобс сияқты еркін және өзін жайлы сезінді. «Стив екеумізді қатты қуантатын нәрселердің бірі — керемет мазмұн мен керемет технологияның қиылысы», — деді ол. «Біздің Apple-мен қарым-қатынасымыздың кеңейгенін жариялау үшін осында болу керемет», — деп қосты ол. Содан кейін, тиісті кідірістен кейін ол: «Pixar-мен емес, Apple-мен», — деді.
Бірақ олардың жылы құшақтасуынан жаңа Pixar-Disney келісімі қайтадан мүмкін екені анық болды. «Бұл менің жұмыс істеу тәсілімді білдірді, ол "Соғыс емес, махаббат жаса" болатын», — деп еске алды Айгер. «Біз Рой Диснеймен, Comcast-пен, Apple-мен және Pixar-мен соғысып жаттық. Мен мұның бәрін, ең алдымен Pixar-ды түзеткім келді».
Айгер Гонконгтағы жаңа Диснейлендтің ашылуынан жаңа ғана оралған еді, оның жанында Эйснер бас директор ретіндегі соңғы үлкен іс-шарасында болды. Салтанатты шараларға Бас көше бойымен өтетін әдеттегі Disney шеруі кірді. Айгер шерудегі соңғы онжылдықта жасалған жалғыз кейіпкерлер Pixar кейіпкерлері екенін түсінді. «Басымда шам жанғандай болды», — деп еске алды ол. «Мен Майклдың қасында тұрдым, бірақ мен мұны толығымен ішімде сақтадым, өйткені бұл оның сол кезеңдегі анимацияны басқаруына айтылған үкім еді. Lion King, Beauty and the Beast және Aladdin-нен кейінгі он жыл, содан кейін он жыл бойы ештеңе болмады».
Айгер Бербанкке қайтып оралып, қаржылық талдау жасады. Ол соңғы онжылдықта анимациядан ақша жоғалтқанын және қосымша өнімдерге көмектесетін ештеңе шығармағанын анықтады. Жаңа бас директор ретіндегі алғашқы жиналысында ол талдауды басқармаға ұсынды, оның мүшелері бұл туралы ешқашан айтылмағанына ашуланды. «Анимация қалай жүрсе, компаниямыз да солай жүреді», — деді ол басқармаға. «Хит анимациялық фильм үлкен толқын іспетті, оның дүмпуі төмендегі қайықтарға, саябақтарға және тұтынушылық тауарларға дейін жетеді. Егер толқын болмаса, дүмпу де болмайды».
Айгер басқармаға үш нұсқаны ұсынды. «Мен оларға бізде үш таңдау бар екенін айттым», — деп еске алды Айгер. «Біріншісі — қазіргі басшылықты сақтау, бірақ мен оларға оның жұмыс істемейтінін дәлелдедім. Екіншісі — жаңа басшылықты табу, бірақ мен оларға нағыз таланттардың жоқ екенін айттым. Үшіншісі — Pixar-ды сатып алу». Басқарма мүшелері оған біртүрлі қарады, бірақ олар оған Джобспен байланысып, оның қызығушылығын байқап көруге рұқсат берді.
Айгер Джобсқа қоңырау шалып, мәселені төтесінен қойды. «Мен бір ессіз нәрсе туралы ойлап жүрмін», — деді ол. «Ол не?» — деп сұрады Джобс. «Біз сіздерді сатып алуымыз керек». Джобс кідірді. «Дұрыс айтасың, бұл ессіз идея», — деді ол. Содан кейін ол: «Бірақ неге келмеске, сөйлесейік», — деп қосты.
Олар Купертинодағы Apple кампусында кездесті. Джобс конференц-залдағы ақ тақтаға артықшылықтар мен кемшіліктерді тізе бастады. «Оның кемшіліктері артықшылықтарынан көп болды», — деп еске алды Айгер. Олардың қатарында: «Disney мәдениеті Pixar-ды жеп қояды» және «Сіздердің аниматорларыңыз бүлінеді» дегендер болды. Бірақ артықшылықтары салмақтырақ болды: «Disney Pixar-ды жай ғана студия болудан сақтап қалады» және «Бұл екі компанияға да болашақ сыйлайды».
Ақырында, 2006 жылдың қаңтарында Disney Pixar-ды 7,4 миллиард долларға сатып алуға келісті. Бұл Джобстың Pixar-ға салған 10 миллион долларынан (және кейінгі жылдардағы тағы 50 миллион долларынан) орасан зор қайтарым болды. Мәміле нәтижесінде Джобс Disney-дің ең ірі жеке акционеріне айналды.
Келісім жарияланар алдында Джобс Айгерге өзінің денсаулығы туралы маңызды құпияны ашты. Олар серуендеп жүргенде, Джобс оған қатерлі ісігінің қайтып келгенін айтты. Ол Айгерге егер қаласа, келісімнен бас тартуға мүмкіндік берді, өйткені болашақта белгісіздік көп еді. Айгер бұл жаңалықтан қатты соққы алды, бірақ ол келісімнен бас тартпауды шешті. «Мен сенің құпияңды сақтаймын», — деді ол.
Ең маңыздысы, келісім Pixar-дың шығармашылық бақылауын сақтап қалды. Лассетер мен Кэтмулл Disney анимациялық бөлімін де басқаратын болды, бірақ Pixar студиясы бөлек қалды. «Біз Pixar-дың Disney-ге айналғанын қаламаймыз», — деді Айгер. «Біз Disney-дің Pixar-ға айналғанын қалаймыз».
Анимациялық фильмдер — бұл үлкен толқын, ал оның әсері біздің бизнестің барлық бөлігіне — шерудегі кейіпкерлерден бастап музыкаға, саябақтарға, бейнеойындарға, теледидарға, интернетке және тұтынушылық тауарларға дейін жетеді. Егер менде [QUOTE]толқын жасаушылар[QUOTE] болмаса, компания табысқа жете алмайды». Ол оларға бірнеше таңдау ұсынды. Олар қазіргі анимация басшылығымен қала алар еді, бірақ оның ойынша, бұл жұмыс істемейтін еді. Олар басшылықтан құтылып, басқа біреуді таба алар еді, бірақ ол оның кім болатынын білмейтінін айтты. Немесе олар Pixar-ды сатып ала алар еді. «Мәселе мынада, мен оның сатылатынын білмеймін, ал егер сатылса, бұл өте қомақты ақша болады», — деді ол. Басқарма оған келісімді зерттеуге рұқсат берді.
Айгер бұған ерекше жолмен кірісті. Ол Джобспен алғаш сөйлескенде, Гонконгта өзіне келген аянды және оның Disney-ге Pixar ауадай қажет екеніне қалай көз жеткізгенін мойындады. «Сондықтан мен Боб Айгерді қатты ұнатып қалдым», — деп еске алды Джобс. «Ол мұны жай ғана ақтарыла салды. Келіссөздерге кіріскенде жасай алатын ең ақымақ нәрсе — осы, тым болмағанда дәстүрлі ережелер кітабына сәйкес. Ол жай ғана барлық карталарын үстелге қойып: [QUOTE]Біз құрыдық[QUOTE], — деді. Маған бұл жігіт бірден ұнады, өйткені мен де солай жұмыс істейтінмін. Қане, барлық карталарды бірден үстелге қояйық та, олардың қалай түсетінін көрейік». (Шын мәнінде, бұл Джобстың әдеттегі жұмыс тәсілі емес еді. Ол көбінесе келіссөздерді басқа компанияның өнімдері немесе қызметтері нашар екенін жариялаудан бастайтын).
Джобс пен Айгер көп серуендеді — Apple кампусының айналасында, Пало-Альтода, Sun Valley-дегі Allen and Co. демалыс орнында. Бастапқыда олар жаңа дистрибьюторлық келісім жоспарын ойлап тапты: Pixar өзі шығарған фильмдер мен кейіпкерлерге барлық құқықтарды қайтарып алады, ал оның есесіне Disney Pixar-дан үлестік қатысуға ие болады және болашақ фильмдерін тарату үшін Disney-ге қарапайым ақы төлейді. Бірақ Айгер мұндай келісім Pixar-ды жай ғана Disney-ге бәсекелес етеді деп алаңдады, тіпті Disney-дің онда үлесі болса да, бұл жаман болар еді. Сондықтан ол шын мәнінде үлкенірек нәрсе жасау керектігін меңзей бастады. «Мен бұл мәселеде қалыптан тыс ойлап жүргенімді білгеніңізді қалаймын», — деді ол. Джобс бұл ұсыныстарды қолдайтын сияқты болды. «Бұл талқылаудың сатып алу талқылауына ұласуы мүмкін екені екеумізге де көп ұзамай түсінікті болды», — деп еске алды Джобс.
Бірақ алдымен Джобсқа Джон Лассетер мен Эд Кэтмуллдың батасы қажет болды, сондықтан ол оларды үйіне шақырды. Ол бірден іске көшті. «Біз Боб Айгермен жақынырақ танысуымыз керек», — деді ол оларға. «Біз онымен бірігіп, оған Disney-ді қайта құруға көмектескіміз келуі мүмкін. Ол керемет жігіт». Олар бастапқыда күмәнмен қарады. «Ол біздің қатты таңғалғанымызды байқады», — деп еске алды Лассетер.
— Егер сендер мұны қаламасаңдар, жарайды, бірақ шешім қабылдамас бұрын Айгермен танысқандарыңды қалаймын, — деп
жалғастырды Джобс. — Мен де сендер сияқты сезімде болдым, бірақ мен бұл жігітті шынымен ұнатып қалдым.
Ол iPod-қа ABC шоуларын қосу туралы келісім жасау қаншалықты оңай болғанын түсіндіріп:
— Бұл Эйснердің Disney-інен жер мен көктей айырмашылығы бар. Ол ашық адам және онымен ешқандай драма болмайды, — деп
қосты.
Лассетер өзінің және Кэтмуллдың ауыздары сәл ашылып, жай ғана отырып қалғанын еске алады.
жалғастырды Джобс. — Мен де сендер сияқты сезімде болдым, бірақ мен бұл жігітті шынымен ұнатып қалдым.
Ол iPod-қа ABC шоуларын қосу туралы келісім жасау қаншалықты оңай болғанын түсіндіріп:
— Бұл Эйснердің Disney-інен жер мен көктей айырмашылығы бар. Ол ашық адам және онымен ешқандай драма болмайды, — деп
қосты.
Лассетер өзінің және Кэтмуллдың ауыздары сәл ашылып, жай ғана отырып қалғанын еске алады.
Айгер іске кірісті. Ол Лос-Анджелестен Лассетердің үйіне кешкі асқа ұшып барды және түн ортасынан ауғанша сөйлесіп отырды. Ол сондай-ақ Кэтмуллды кешкі асқа шақырды, содан кейін Pixar студиясына жалғыз, нөкерсіз және Джобссыз барды. «Мен шығып, барлық режиссерлермен жеке-жеке кездестім және олардың әрқайсысы маған өз фильмдерін таныстырды», — деді ол. Лассетер өз командасының Айгерге қаншалықты әсер еткенін мақтан тұтты, бұл әрине оның Айгерге деген жылылығын арттырды. «Мен сол күнгіден артық Pixar-ды ешқашан мақтан тұтқан емеспін», — деді ол. «Барлық командалар мен таныстырылымдар таңғажайып болды, ал Боб таң-тамаша қалды».
Шынында да, алдағы бірнеше жылда не күтіп тұрғанын — Cars, Ratatouille, WALL-E — көргеннен кейін, Айгер Disney-дегі қаржы жөніндегі бас директорына: «Құдай-ау, оларда керемет дүниелер бар. Біз бұл келісімді жасауымыз керек. Бұл — компанияның болашағы», — деді. Ол Disney анимациясының өндірістегі фильмдеріне сенімі жоқ екенін мойындады.
Олар ұсынған келісім бойынша Disney Pixar-ды 7,4 миллиард долларлық акцияға сатып алуы керек еді. Осылайша Джобс Disney-дің ең ірі акционері атанып, компания акцияларының шамамен 7%-ына ие болар еді, салыстырмалы түрде Эйснерде 1,7%, ал Рой Диснейде 1% болды. Disney Animation Pixar-дың қарамағына өтіп, біріктірілген бөлімшені Лассетер мен Кэтмулл басқаратын болды. Pixar өзінің тәуелсіз болмысын сақтап қалады, оның студиясы мен штаб-пәтері Эмеривиллде қалады және тіпті өздерінің электрондық пошта мекенжайларын да сақтап қалады.
Айгер Джобстан Лассетер мен Кэтмуллды жексенбі күні таңертең Лос-Анджелестегі Сенчури-Ситиде өтетін Disney басқармасының құпия жиналысына әкелуді сұрады. Мақсат — оларды түбегейлі және қымбат келісімге қатысты жайлы сезінуге мүмкіндік беру еді. Олар көлік тұрағынан лифтке мінуге дайындалып жатқанда, Лассетер Джобсқа: «Егер мен тым қатты қозып кетсем немесе тым ұзақ сөйлесем, жай ғана аяғымды түртіп қой», — деді. Джобсқа мұны бір рет жасауға тура келді, бірақ басқа жағынан Лассетер мінсіз сату таныстырылымын жасады. «Мен фильмдерді қалай жасайтынымыз, философиямыз қандай екені, бір-бірімізге деген адалдығымыз және шығармашылық талантты қалай тәрбиелейтініміз туралы айттым», — деп еске алды ол. Басқарма көп сұрақ қойды, ал Джобс олардың көбіне Лассетердің жауап беруіне мүмкіндік берді. Бірақ Джобс өнер мен технологияны байланыстырудың қаншалықты қызықты екені туралы айтты. «Біздің мәдениетіміздің мәні осында, дәл Apple-дегідей», — деді ол.
Алайда Disney басқармасы бірігуді мақұлдауға мүмкіндік алмас бұрын, Майкл Эйснер келісімді бұзуға тырысу үшін «о дүниеден» қайта оралды. Ол Айгерге қоңырау шалып, мұның тым қымбат екенін айтты. «Анимацияны өзің түзете аласың», — деді Эйснер оған. «Қалай?» — деп сұрады Айгер. «Мен сенің қолыңнан келетінін білемін», — деді Эйснер. Айгер сәл ашуланды. «Майкл, өзің түзете алмаған нәрсені менің түзете алатынымды қалай айтасың?» — деп сұрады ол.
Эйснер енді мүше немесе қызметкер болмаса да, басқарма жиналысына келіп, сатып алуға қарсы сөйлегісі келетінін айтты. Айгер қарсылық білдірді, бірақ Эйснер ірі акционер Уоррен Баффетке және жетекші директор Джордж Митчеллге қоңырау шалды. Бұрынғы сенатор Айгерді Эйснерге сөз беруге көндірді. «Мен басқармаға Pixar-ды сатып алудың қажеті жоқ екенін айттым, өйткені олар Pixar жасаған фильмдердің 85%-ына онсыз да иелік етеді», — деп баяндады Эйснер. Ол жасалып қойған фильмдер үшін Disney жалпы табыстың осынша пайызын алып отырғанын, сонымен қатар барлық сиквелдерді жасауға және кейіпкерлерді пайдалануға құқығы бар екенін меңзеді. «Мен презентация жасап: [QUOTE]Міне, Disney әлі иелік етпейтін Pixar-дың 15%-ы. Сіздер алатын нәрсе — осы ғана. Қалғаны — болашақ Pixar фильмдеріне тігілген бәс[QUOTE], — дедім». Эйснер Pixar-дың жақсы кезеңді бастан өткеріп жатқанын мойындады, бірақ ол мұның жалғасуы мүмкін емес екенін айтты. «Мен қатарынан X санында хит шығарып, кейін сәтсіздікке ұшыраған продюсерлер мен режиссерлердің тарихын көрсеттім. Бұл Спилбергте, Уолт Диснейде, бәрінде болған». Оның есебі бойынша, келісім өзін ақтау үшін әрбір жаңа Pixar фильмі 1,3 миллиард доллар табыс табуы керек еді. «Менің мұны білетінім Стивті жындандыра жаздады», — деді кейінірек Эйснер.
Ол бөлмеден шыққаннан кейін, Айгер оның дәлелдерін тармақ-тармақ бойынша жоққа шығарды. «Маған сол презентацияда не қате болғанын айтуға рұқсат етіңіздер», — деп бастады ол. Басқарма екеуін де тыңдап болған соң, Айгер ұсынған келісімді мақұлдады.
Айгер Джобспен кездесіп, Pixar қызметкерлеріне келісім туралы бірлесіп хабарлау үшін Эмеривиллге ұшып барды. Бірақ олар мұны жасамас бұрын, Джобс Лассетер және Кэтмуллмен оңаша отырды. «Егер екеуіңнің біреуіңде күмән болса, — деді ол, — мен оларға жай ғана жоқ, рақмет деп айтамын да, бұл келісімді тоқтатамын». Ол толықтай шынайы емес еді. Сол сәтте мұны істеу мүмкін емес дерлік болатын. Бірақ бұл жағымды ишарат болды. «Мен келісемін, — деді Лассетер. — Мұны жасайық». Кэтмулл келісті. Олардың бәрі құшақтасты, ал Джобс жылады.
Содан кейін бәрі атриумға жиналды. «Disney Pixar-ды сатып алып жатыр», — деп жариялады Джобс. Бірнеше адам көз жасына ерік берді, бірақ ол келісімді түсіндірген кезде, қызметкерлер мұның кейбір жағынан кері сатып алу екенін түсіне бастады. Кэтмулл Disney анимациясының басшысы, ал Лассетер оның бас шығармашылық директоры болатын болды. Соңында олар қошемет көрсетті. Айгер шетте тұрған еді, Джобс оны сахнаның ортасына шақырды. Ол Pixar-дың ерекше мәдениеті туралы және Disney оны сақтауға және одан үйренуге қаншалықты мұқтаж екендігі туралы айтқан кезде, жиналғандар ду қол шапалақтады.
«Менің мақсатым әрқашан тек керемет өнімдер жасау ғана емес, сонымен қатар керемет компаниялар құру болды», — деді кейінірек Джобс. «Уолт Дисней соны жасады. Біз бірігуді жүзеге асырған кезде, Pixar-ды керемет компания ретінде сақтап қалдық және Disney-ге де сондай болып қалуға көмектестік».
ОТЫЗ ТӨРТІНШІ ТАРАУ ЖИЫРМА БІРІНШІ ҒАСЫРДАҒЫ MAC-ТАР
Apple-ді ерекшелеу iBook-пен бірге, 1999
Молюскілер, Мұз текшелері және Күнбағыстар
1998 жылы iMac енгізілгеннен бері Джобс пен Джони Айв таңқаларлық дизайнды Apple компьютерлерінің қолтаңбасына айналдырды. Мандарин түстес молюскіге ұқсайтын тұтынушылық ноутбук және Дзен мұз текшесін еске түсіретін кәсіби жұмыс үстелі компьютері болды. Шкафтың түбінен табылатын кең балақты шалбарлар сияқты, бұл модельдердің кейбірі ретроспективті түрде қарағанда сол кезде жақсырақ көрінген еді және олар кейде тым шектен шыққан дизайнға деген сүйіспеншілікті көрсетеді. Бірақ олар Apple-ді ерекшелендірді және Windows әлемінде аман қалу үшін қажетті жарнамалық серпілістерді қамтамасыз етті.
2000 жылы шығарылған Power Mac G4 Cube соншалықты тартымды болды, тіпті біреуі Нью-Йорктегі Қазіргі заманғы өнер мұражайында көрмеге қойылды. Kleenex қорабының өлшеміндей сегіз дюймдік мінсіз текше Джобстың эстетикасының таза көрінісі болды. Күрделілік минимализмнен туындады. Бетінде ешқандай түймелер болмады. CD науасы жоқ, тек нәзік саңылау болды. Және түпнұсқа Macintosh сияқты, желдеткіш те болмады. Таза Дзен. «Сыртынан соншалықты ойластырылған нәрсені көргенде, сіз: [QUOTE]О, ғажап, оның іші де шынымен жақсы ойластырылған болуы керек[QUOTE], — дейсіз», — деді ол Newsweek-ке. «Біз артық нәрселерді алып тастау, жою арқылы алға жылжимыз».
G4 Cube өзінің қарапайымдылығымен дерлік көзге ұрып тұрды және ол қуатты болды. Бірақ ол сәтті болмады. Ол жоғары деңгейлі жұмыс үстелі компьютері ретінде жасалған еді, бірақ Джобс оны, барлық дерлік өнімдер сияқты, тұтынушыларға жаппай сатылатын нәрсеге айналдырғысы келді. Cube екі нарыққа да жақсы қызмет ете алмады. Қарапайым кәсіпқойлар үстелдеріне зергерлік мүсін іздемеді, ал жаппай нарықтағы тұтынушылар қарапайым жұмыс үстелі компьютері үшін екі есе көп ақша төлеуге құлықты болмады. Джобс Apple тоқсанына 200 000 Cube сатады деп болжады. Бірінші тоқсанда ол оның жартысын сатты. Келесі тоқсанда ол отыз мыңнан аз дана сатты. Кейінірек Джобс NeXT компьютері сияқты Cube-тің де дизайнын тым күрделендіріп, бағасын тым қымбаттатып жібергенін мойындады. Бірақ бірте-бірте ол сабақ алды. iPod сияқты құрылғыларды жасау кезінде ол шығындарды бақылап, оларды уақытында және бюджетке сай іске қосу үшін қажетті ымыраға келуді үйренді.
Ішінара Cube сатылымының нашар болуына байланысты Apple 2000 жылдың қыркүйегінде көңіл көншітпейтін кіріс көрсеткіштерін жариялады. Бұл технологиялық көпіршіктің жарылып, Apple-дің білім беру нарығындағы үлесі төмендеп жатқан кезі еді. Компанияның акция бағасы 60 доллардан жоғары болған жерінен бір күнде 50%-ға төмендеді, ал желтоқсанның басында ол 15 доллардан төмен болды.
Мұның ешқайсысы Джобсты ерекше, тіпті назар аударарлық жаңа дизайнды ілгерілетуден тайдырмады. Жалпақ экранды дисплейлер коммерциялық тұрғыдан тиімді болған кезде, ол Jetsons мультфильмінен шыққандай көрінетін мөлдір тұтынушылық жұмыс үстелі компьютері — iMac-ті ауыстыратын уақыт келді деп шешті. Айв компьютердің ішкі бөліктері жалпақ экранның артына бекітілген біршама дәстүрлі модельді ойлап тапты. Джобсқа ол ұнамады. Pixar-да және Apple-де жиі жасайтынындай, ол бәрін қайта қарау үшін тежегішті басты. Оның ойынша, дизайнда тазалық жетіспейтін бірдеңе болды. «Егер оның артына осыншама нәрсені жабыстыратын болсақ, бұл жалпақ дисплейдің не қажеті бар?» — деп сұрады ол Айвтан. «Біз әр элементтің өзіне тән болуына мүмкіндік беруіміз керек».
Джобс сол күні мәселені ойлану үшін үйіне ерте қайтты, содан кейін Айвты шақырды. Олар Джобстың әйелі көптеген күнбағыс отырғызған бақшаға шықты. «Мен жыл сайын бақшада ерекше бірдеңе жасаймын, сол жолы балаларға арналған күнбағыс үйі бар көптеген күнбағыстар болды», — деп еске алды ол. «Джони мен Стив дизайн мәселесін талқылап жатты, содан кейін Джони: [QUOTE]Егер экран негізден күнбағыс сияқты бөлек болса ше?[QUOTE] — деп сұрады. Ол қатты қуанып, сурет сала бастады». Айв өз дизайндарының қандай да бір оқиғаны баяндағанын ұнататын және ол күнбағыс пішіні жалпақ экранның күнге ұмтылатындай икемді және сезімтал екенін жеткізетінін түсінді.
Айвтың жаңа дизайнында Mac экраны жылжымалы хром мойынға бекітілді, сондықтан ол тек күнбағысқа ғана емес, сонымен қатар сүйкімді Luxo шамына да ұқсады. Шынында да, ол Джон Лассетер Pixar-да жасаған алғашқы қысқаметражды фильмдегі Luxo Jr.-дың ойнақы мінезін еске түсірді. Apple дизайн үшін көптеген патенттер алды, олардың көпшілігінде Айв көрсетілген, бірақ «жалпақ панельді дисплейге бекітілген жылжымалы құрастырмасы бар компьютерлік жүйе» үшін берілген патентте Джобс өзін негізгі өнертапқыш ретінде көрсетті.
Артқа қарасақ, Apple-дің кейбір Macintosh дизайндары тым сүйкімді болып көрінуі мүмкін. Бірақ басқа компьютер өндірушілері екінші шетте болды. Бұл инновациялық болуы күтілетін сала еді, бірақ оның орнына арзан жобаланған жалпы қораптар үстемдік етті. Көк түстерге бояу және жаңа пішіндерді сынап көру сияқты бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін Dell, Compaq және HP сияқты компаниялар өндірісті аутсорсингке беру және баға бойынша бәсекелесу арқылы компьютерлерді жай тауарға айналдырды. Өзінің батыл дизайндарымен және iTunes пен iMovie сияқты жаңашыл қосымшаларымен Apple инновация енгізетін жалғыз орын болды.
Ішіндегі Intel
Apple инновациялары тек сыртқы көрініспен шектелмеді. 1994 жылдан бері ол IBM және Motorola серіктестігі жасаған PowerPC деп аталатын микропроцессорды қолданып келген. Бірнеше жыл бойы ол Intel чиптерінен жылдамырақ болды, бұл артықшылықты Apple әзіл жарнамаларда мақтан тұтты. Алайда Джобс қайтып келген кезде Motorola чиптің жаңа нұсқаларын шығаруда артта қалып қойған еді. Бұл Джобс пен Motorola бас директоры Крис Гэлвин арасындағы жанжалды тудырды. Джобс 1997 жылы Apple-ге қайтып келгеннен кейін Macintosh операциялық жүйесін клондар жасаушыларға лицензиялауды тоқтатуға шешім қабылдағанда, ол Гэлвинге Motorola-ның клоны StarMax Mac үшін ерекшелік жасауды қарастыруы мүмкін екенін, бірақ ол үшін Motorola ноутбуктерге арналған жаңа PowerPC чиптерін әзірлеуді жеделдетуі керектігін айтты. Әңгіме қыза түсті. Джобс Motorola чиптері нашар деген пікірін білдірді. Мінезі ауыр Гэлвин де қалыспады. Джобс тұтқаны қоя салды. Motorola StarMax тоқтатылды және Джобс жасырын түрде Apple-ді Motorola-IBM PowerPC чипінен шығарып, оның орнына Intel чипін қабылдауды жоспарлай бастады. Бұл оңай шаруа емес еді. Бұл жаңа операциялық жүйе жазумен бірдей болды.
Джобс өз басқармасына нақты билік бермеді, бірақ ол ақ тақтаның жанында тұрып, еркін талқылаулар жүргізген кезде идеяларды талқылау және стратегияларды сенімді түрде ойластыру үшін оның жиналыстарын пайдаланды. Он сегіз ай бойы директорлар Intel архитектурасына көшу мәселесін талқылады. «Біз мұны талқыладық, көптеген сұрақтар қойдық және ақырында бәріміз мұны істеу керек деп шештік», — деп еске алды басқарма мүшесі Арт Левинсон.
Сол кезде Intel президенті болған, кейін бас директор болған Пол Отеллини Джобспен жиі кездесе бастады. Олар Джобс NeXT-ті сақтап қалу үшін күресіп жүргенде танысқан еді және Отеллини кейінірек айтқандай, «оның тәкаппарлығы уақытша басылған» кез болатын. Отеллини адамдарға сабырлы және мысқылмен қарайтын, сондықтан ол 2000-шы жылдардың басында Apple-де Джобспен жұмыс істегенде «оның қаны қайта қызып, бұрынғыдай кішіпейіл емес екенін» байқағанда, ренжудің орнына көңілденді. Intel-дің басқа компьютер өндірушілерімен келісімдері болды және Джобс оларға қарағанда жақсырақ баға алғысы келді. «Сандарды сәйкестендіру үшін шығармашылық жолдарды табуға тура келді», — деді Отеллини. Келіссөздердің көп бөлігі Джобс қалағандай ұзақ серуендерде, кейде Стэнфорд кампусының жоғарғы жағындағы Dish деп аталатын радиотелескопқа апаратын соқпақтарда өтті. Джобс серуенді әңгіме айтудан және компьютерлер тарихының дамуын қалай көретінін түсіндіруден бастайтын. Соңында ол баға туралы саудаласатын.
«Intel-дің Энди Гроув пен Крейг Барретт басқарған күндерден қалған қатал серіктес деген беделі бар еді», — деді Отеллини. «Мен Intel-дің жұмыс істеуге болатын компания екенін көрсеткім келді». Сөйтіп, Intel-дің мықты командасы Apple-мен жұмыс істеді және олар ауысу мерзімін алты айға қысқарта алды. Джобс Отеллиниді Apple-дің Top 100 басқарушылар жиналысына шақырды, онда ол қоян костюміне ұқсайтын әйгілі Intel зертханалық халатын киіп, Джобсты қатты құшақтады. 2005 жылғы жария хабарландыруда әдетте ұстамды Отеллини бұл әрекетті қайталады. Үлкен экранда «Apple және Intel, ақыры бірге» деген жазу жыпылықтады.
Билл Гейтс таңғалды. Түрлі-түсті корпустарды жобалау оны таңғалдырмады, бірақ компьютердегі орталық процессорды ауыстыру бойынша құпия бағдарламаның мінсіз және уақытында аяқталуы ол шынымен таңданған ерлік болды. «Егер сіз: [QUOTE]Жарайды, біз микропроцессорлық чипті өзгертеміз және ешқандай кідіріс болмайды[QUOTE] десеңіз, бұл мүмкін емес болып естіледі», — деді ол маған жылдар өткен соң, мен одан Джобстың жетістіктері туралы сұрағанымда. «Олар негізінен соны жасады».
Опциондар
Джобстың қызық мінездерінің бірі оның ақшаға деген көзқарасы болды. 1997 жылы Apple-ге қайтып келгенде, ол өзін жылына 1 долларға жұмыс істейтін, мұны өзі үшін емес, компанияның игілігі үшін жасайтын адам ретінде көрсетті. Дегенмен, ол опциондық мегагранттар идеясын — Apple акцияларын алдын ала белгіленген бағамен сатып алуға арналған опциондардың үлкен пакеттерін беруді құптады, бұл басқарма комитетінің шолулары мен өнімділік критерийлері сияқты әдеттегі жақсы өтемақы тәжірибелеріне бағынбайтын еді.
Ол өз лауазымынан «уақытша» сөзін алып тастап, ресми түрде бас директор болған кезде, Эд Вулард пен басқарма оған 2000 жылдың басында мегагрант (ұшаққа қоса) ұсынды; ақшаға қызықпайтын адам бейнесіне қарамастан, ол басқарма ұсынғаннан да көп опцион сұрап, Вулардты таңғалдырды. Бірақ ол оларды алғаннан кейін көп ұзамай, мұның бәрі бекер екені белгілі болды. Apple акциялары 2000 жылдың қыркүйегінде Cube сатылымының көңіл көншітпеуіне және интернет көпіршігінің жарылуына байланысты құлдырады, бұл опциондарды құнсыз етті.
Жағдайды ушықтырған 2001 жылғы маусымдағы Fortune журналының мұқабасындағы «Бас директорлардың жалақыны тонауы» атты мақала болды. Мұқабада Джобстың мысқылдай күлімсіреген суреті тұрды. Сол кезде оның опциондары құнсыз болса да, оларды беру кезіндегі бағалаудың техникалық әдісі (Black-Scholes бағалауы деп аталады) олардың құнын 872 миллион долларға бағалады. Fortune мұны бас директорға берілген «ең үлкен» өтемақы пакеті деп жариялады. Бұл ең жаман жағдай болды: Джобстың Apple-дегі төрт жылдық қажырлы және сәтті жұмысы үшін қалтасына салатын ақшасы жоқ дерлік еді, бірақ ол ашкөз бас директорлардың символына айналып, екіжүзді болып көрінді және өзінің беделіне нұқсан келтірді. Ол редакторға ашулы хат жазып, оның опциондары іс жүзінде «нөлге тең» екенін мәлімдеді және оларды журнал хабарлаған 872 миллион доллардың жартысына Fortune-ға сатуды ұсынды.
Осы уақытта Джобс басқармадан тағы бір үлкен опциондар грантын беруді қалады, өйткені оның ескілері құнсыз болып көрінді. Ол басқармаға да, өзіне де бұл баю емес, тиісті бағалану туралы екенін айтты. «Бұл ақша туралы емес еді», — деді ол кейінірек опциондарға қатысты SEC сот ісіндегі жауап алу кезінде. «Әркім өз әріптестерінің мойындағанын қалайды... Мен басқарма менімен бірдей деңгейде емес деп сезіндім». Ол басқарма өзі сұрамай-ақ, жаңа грант ұсынуы керек еді деп есептеді. «Мен өте жақсы жұмыс істеп жатырмын деп ойладым. Бұл сол кезде менің көңіл-күйімді көтерер еді».
Оның өзі таңдаған басқармасы шын мәнінде оны қатты жақсы көрді. Сондықтан олар 2001 жылдың тамызында, акция бағасы 18 доллардан сәл төмен болған кезде, оған тағы бір үлкен грант беруге шешім қабылдады. Мәселе мынада болды: ол әсіресе Fortune мақаласынан кейін өз беделіне алаңдады. Ол басқарма ескі опциондарын бір уақытта жоймаса, жаңа грантты қабылдағысы келмеді. Бірақ мұны істеу бухгалтерлік есепке теріс әсер ететін еді, өйткені бұл ескі опциондарды қайта бағалау болып саналатын. Бұл ағымдағы кірістерден шегерім жасауды талап ететін еді. Бұл «ауыспалы есеп» мәселесін болдырмаудың жалғыз жолы — ескі опциондарды жаңа опциондар берілгеннен кейін кем дегенде алты айдан соң жою болды. Сонымен қатар, Джобс басқармамен жаңа опциондардың қаншалықты тез берілетіні туралы саудаласа бастады.
Тек 2001 жылдың желтоқсан айының ортасында ғана Джобс ақыры жаңа опциондарды қабылдауға және сырт көзге қарамастан, ескілері жойылғанша алты ай күтуге келісті. Бірақ ол кезде акция бағасы (бөлінуді ескергенде) 3 долларға өсіп, шамамен 21 доллар болды. Егер жаңа опциондардың орындалу бағасы осы жаңа деңгейде белгіленсе, олардың әрқайсысы 3 долларға арзан болар еді. Сондықтан Apple-дің заң кеңесшісі Нэнси Хейнен соңғы акция бағаларын қарап шығып, акция 18,30 доллар болған қазан айындағы күнді таңдауға көмектесті. Ол сондай-ақ басқарманың грантты сол күні мақұлдағанын көрсететін хаттамалар жинағын бекітті. Мерзімді кері шегеру Джобс үшін 20 миллион долларға бағалануы мүмкін еді.
Джобс тағы да бір тиын таппай-ақ жаман атаққа қалатын болды. Apple акцияларының бағасы төмендей берді және 2003 жылдың наурызына қарай тіпті жаңа опциондар да соншалықты төмен болғаны сонша, Джобс олардың барлығын 75 миллион долларлық акциялар грантына айырбастады, бұл 1997 жылы қайтып келгеннен бастап 2006 жылғы гранттың аяқталуына дейінгі әрбір жұмыс жылы үшін шамамен 8,3 миллион долларды құрады.
Егер Wall Street Journal 2006 жылы мерзімі кері шегерілген қор опциондары туралы қуатты мақалалар сериясын жарияламағанда, мұның ешқайсысы маңызды болмас еді. Apple аталмады, бірақ оның басқармасы өз тәжірибелерін тексеру үшін үш мүшеден — Ал Гор, Google-дан Эрик Шмидт және бұрын IBM мен Chrysler-де істеген Джерри Йорктан тұратын комитет тағайындады. «Біз басында егер Стив кінәлі болса, нәтижесі қандай болса да қабылдаймыз деп шештік», — деп еске алды Гор. Комитет Джобстың және басқа да жоғары лауазымды тұлғалардың гранттарында кейбір заңбұзушылықтарды анықтады және ол дереу нәтижелерді SEC-ке (Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия) тапсырды. Есепте Джобстың мерзімді кері шегеру туралы білгені, бірақ соңында қаржылық пайда көрмегені айтылды. (Disney-дегі басқарма комитеті де Джобс басқарған кезде Pixar-да осындай мерзімді кері шегеру орын алғанын анықтады).
Мұндай мерзімді кері шегеру тәжірибелерін реттейтін заңдар бұлыңғыр болды, әсіресе Apple-де ешкім күмәнді мерзімді гранттардан пайда көрмегендіктен. SEC өз тергеуін жүргізуге сегіз ай жұмсады және 2007 жылдың сәуірінде Apple-ге қарсы шара қолданбайтынын жариялады, бұл «ішінара оның Комиссияның тергеуіндегі жедел, ауқымды және ерекше ынтымақтастығына [және оның] жедел түрде өзін-өзі хабарлауына негізделген». SEC Джобстың мерзімді кері шегеру туралы білгенін анықтаса да, оны кез келген заңсыздықтан ақтады, өйткені ол «бухгалтерлік салдардан хабарсыз болды».
SEC Apple-дің бұрынғы қаржы жөніндегі бас директоры, басқарма мүшесі болған Фред Андерсонға және бас заң кеңесшісі Нэнси Хейненге қарсы шағым түсірді. Төртбұрышты жақты және терең адалдығы бар отставкадағы Әскери-әуе күштерінің капитаны Андерсон Apple-де ақылды және сабырлы ықпал етуші болды, ол Джобстың ашуын бақылау қабілетімен танымал еді. Оған SEC тек гранттардың бір жиынтығына (Джобсқа берілгендер емес) қатысты құжаттарға «салғырттық» танытқаны үшін айып тақты және SEC оған корпоративтік басқармаларда қызмет етуді жалғастыруға рұқсат берді. Дегенмен, ол Apple басқармасынан кетуге мәжбүр болды.
Андерсон өзін құрбандыққа шалынған ешкі деп санады. Ол SEC-пен келісімге келгенде, оның адвокаты кінәнің бір бөлігін Джобсқа артатын мәлімдеме жасады. Онда Андерсон «Джобс мырзаға атқарушы топтың гранты нақты басқарма келісімі күнінде бағалануы керек екенін, әйтпесе бухгалтерлік айыппұл болуы мүмкін екенін ескерткені» және Джобстың «басқарма алдын ала мақұлдау берді» деп жауап бергені айтылған.
Бастапқыда өзіне тағылған айыптармен күрескен Хейнен ақыры ешқандай заңсыздықты мойындамай немесе жоққа шығармай, келісімге келіп, 2,2 миллион доллар айыппұл төледі. Сол сияқты компанияның өзі де акционерлердің сот ісін реттеп, 14 миллион доллар шығынды өтеуге келісті.
«Бір адамның өз бейнесіне деген құмарлығынан туындаған осыншама болдырмауға болатын мәселелер сирек кездеседі», — деп жазды Джо Носера New York Times газетінде. «Дегенмен, бұл Стив Джобс қой».
Ережелер мен регламенттерді менсінбейтін ол Хейнен сияқты адамға оның қалауына қарсы шығуды қиындататын климат жасады. Кейде керемет шығармашылық орын алды. Бірақ оның айналасындағы адамдар құнын төлеуі мүмкін еді. Әсіресе өтемақы мәселелерінде оның қыңырлығына қарсы тұрудың қиындығы кейбір жақсы адамдарды жаман қателіктер жасауға итермеледі.
Өтемақы мәселесі кейбір жағынан Джобстың көлік тұрағына қатысты қылығын еске түсірді. Ол «Бас директор үшін сақталған» орын сияқты артықшылықтардан бас тартты, бірақ мүгедектерге арналған орындарға тұрақтау құқығын өзіне алды. Ол (өзіне де, басқаларға да) жылына 1 долларға жұмыс істеуге дайын адам ретінде көрінгісі келді, бірақ сонымен бірге өзіне үлкен акциялар гранттарының берілуін қалады. Оның ішінде бизнес кәсіпкерге айналған контрмәдениет бүлікшісінің қайшылықтары қайнап жатты, ол өзінің сатылмай және ақшаға құнықпай-ақ, қосылып және бапталғанына сенгісі келді.
ОТЫЗ БЕСІНШІ ТАРАУ БІРІНШІ РАУНД
Memento Mori
Қатерлі ісік
Кейінірек Джобс оның қатерлі ісігі 1997 жылдан бастап Apple мен Pixar-ды қатар басқарған ауыр жылдың салдарынан болды деп болжады. Ол әрі-бері жүргенде бүйрегінде тастар және басқа да аурулар пайда болды және үйге шаршағаны соншалық, әрең сөйлейтін. «Бәлкім, қатерлі ісік сол кезде өсе бастаған шығар, өйткені сол кезде менің иммундық жүйем өте әлсіз болды», — деді ол.
Шаршаудың немесе әлсіз иммундық жүйенің қатерлі ісік тудыратынына ешқандай дәлел жоқ. Алайда оның бүйрек проблемалары жанама түрде қатерлі ісіктің анықталуына әкелді. 2003 жылдың қазан айында ол өзін емдеген урологпен кездейсоқ кездесіп қалды және ол одан бүйрегі мен несепағарын компьютерлік томографиядан (CAT scan) өткізуді сұрады. Соңғы тексеруден бері бес жыл өткен еді. Жаңа сканерлеу бүйрегінде ешқандай ақау жоқ екенін көрсетті, бірақ ұйқы безінде көлеңке бар екенін көрсетті, сондықтан дәрігер одан ұйқы безін тексеруді сұрады. Ол жасамады. Әдеттегідей, ол өзі өңдегісі келмейтін ақпаратты әдейі елемеуге шебер еді. Бірақ дәрігер қоймады. «Стив, бұл шынымен маңызды», — деді ол бірнеше күннен кейін. «Сен мұны істеуің керек».
Оның дауыс ырғағының шұғылдығы соншалық, ол келісті. Ол бір күні таңертең ерте барды және сканерлеуді зерттегеннен кейін дәрігерлер оған ісік бар деген жаман хабарды жеткізу үшін кездесті. Олардың бірі тіпті істерін ретке келтіру керектігін айтты, бұл оның өмір сүруіне бірнеше ай ғана қалуы мүмкін екенін айтудың сыпайы түрі еді. Сол күні кешке олар эндоскопты тамағынан ішегіне дейін жіберіп, ұйқы безіне ине шаншып, ісіктен бірнеше жасуша алу арқылы биопсия жасады. Пауэлл күйеуінің дәрігерлерінің қуаныштан көздеріне жас алғанын еске алады. Бұл аралшық жасушасы немесе ұйқы безінің нейроэндокриндік ісігі болып шықты, ол сирек кездеседі, бірақ баяу өседі және сәтті емделу ықтималдығы жоғары. Оның жолы болды, өйткені ол өте ерте анықталды — бүйректі жоспарлы тексерудің жанама нәтижесі ретінде — және оны таралып кетпей тұрып хирургиялық жолмен алып тастауға болатын еді.
Оның алғашқы қоңырауларының бірі Үндістандағы ашрамда алғаш кездескен Ларри Бриллиантқа болды. «Сен әлі Құдайға сенесің бе?» — деп сұрады Джобс одан. Бриллиант сенетінін айтты және олар үнді гуруы Ним Кароли Баба үйреткен Құдайға апаратын көптеген жолдарды талқылады. Содан кейін Бриллиант Джобстан не болғанын сұрады. «Менде қатерлі ісік бар», — деп жауап берді Джобс.
Apple басқармасында болған Арт Левинсон өзінің Genentech компаниясының басқарма жиналысын басқарып отырғанда, ұялы телефоны шырылдап, экранда Джобстың аты пайда болды. Үзіліс бола салысымен Левинсон оған қайта қоңырау шалып, ісік туралы хабарды естіді. Оның қатерлі ісік биологиясы саласында білімі бар еді және оның фирмасы қатерлі ісікті емдеуге арналған дәрі-дәрмектер шығаратын, сондықтан ол кеңесші болды. Простата қатерлі ісігімен күресіп, оны жеңген Intel-ден Энди Гроув та солай етті. Джобс оған жексенбі күні қоңырау шалды, ол бірден Джобстың үйіне келіп, екі сағат отырды.
Достары мен әйелінің үрейін ұшырып, Джобс ісікті алып тастау үшін операция жасатпауға шешім қабылдады, ал бұл жалғыз қабылданған медициналық тәсіл болатын. «Мен шынымен денемді ашқызғым келмеді, сондықтан басқа нәрселердің көмектесер-көмектеспесін көргім келді», — деді ол маған жылдар өткен соң өкінішпен. Нақтырақ айтқанда, ол қатаң вегетариандық диета ұстады, көп мөлшерде жаңа сығылған сәбіз және жеміс шырындарын ішті. Бұл режимге инемен емдеуді, түрлі шөптік емдерді және кейде интернеттен тапқан немесе ел аралап жүріп кеңес алған адамдардың, соның ішінде экстрасенстің басқа да емдерін қосты. Біраз уақыт ол органикалық шөптерді, шырынмен ашығуды, ішекті жиі тазартуды, сумен емдеуді және барлық жағымсыз сезімдерді шығаруды насихаттайтын оңтүстік Калифорниядағы табиғи емдеу клиникасын басқаратын дәрігердің ықпалында болды.
«Ең бастысы, ол денесін ашуға дайын емес еді», — деп еске алды Пауэлл. «Біреуді оған мәжбүрлеу қиын». Дегенмен ол тырысып бақты. «Дене рухқа қызмет ету үшін бар», — деп дәлелдеді ол. Достары оны операция жасатуға және химиотерапия алуға бірнеше рет үгіттеді. «Стив өзін жылқының тезегін және тамыр жеп емдеуге тырысқанда мен онымен сөйлестім және оған жынды екенін айттым», — деп еске алды Гроув. Левинсон Джобсқа «күн сайын жалынғанын» және «онымен тіл табыса алмағаны қатты қынжылтқанын» айтты. Бұл ұрыстар олардың достығын бұза жаздады. Джобс диеталық емдерін талқылағанда, Левинсон: «Бұл қатерлі ісік олай жұмыс істемейді. Сен мұны операциясыз және улы химикаттармен атқыламай шеше алмайсың», — деп табандады. Тіпті ауруларды емдеудің баламалы және тағамдық әдістерінің пионері, диетолог Дин Орниш те Джобспен ұзақ серуендеп, кейде дәстүрлі әдістер дұрыс таңдау екенін айтты. «Саған шынымен операция қажет», — деді оған Орниш.
Джобстың қырсықтығы 2003 жылғы қазандағы диагноздан кейін тоғыз айға созылды. Мұның бір себебі оның шындықты бұрмалау өрісінің қараңғы жағынан туындады. «Менің ойымша, Стив әлемнің белгілі бір қалыпта болғанын қатты қалайтыны сонша, ол оны солай болуға ерік күшімен мәжбүрлеймін деп ойлайды», — деп болжады Левинсон. «Кейде бұл жұмыс істемейді. Шындық кешірмейді». Оның назар аудару қабілетінің екінші жағы — өзі айналысқысы келмейтін нәрселерді сүзгіден өткізіп тастауға деген қорқынышты дайындығы еді. Бұл оның көптеген ұлы жаңалықтарына әкелді, бірақ сонымен бірге кері әсерін де тигізуі мүмкін еді. «Оның өзі қаламайтын нәрселерді елемеу қабілеті бар», — деп түсіндірді Пауэлл. «Ол жай ғана солай жаратылған». Бұл оның отбасы мен некесіне қатысты жеке тақырыптар болсын, инженерлік немесе бизнес мәселелері болсын, немесе денсаулық пен қатерлі ісік мәселелері болсын, Джобс кейде жай ғана араласпай қоятын.
Бұрын ол әйелі «сиқырлы ойлау» деп атаған қасиеті үшін — яғни, ол нәрселерді өзі қалағандай болуға ерік күшімен бағыттай аламын деген болжамы үшін марапатталатын. Бірақ қатерлі ісік олай жұмыс істемейді. Пауэлл оны райынан қайтару үшін оған жақын адамдардың бәрін, соның ішінде қарындасы Мона Симпсонды да жұмылдырды. 2004 жылдың шілдесінде жасалған CAT сканері ісіктің өскенін және таралуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл оны шындыққа тура қарауға мәжбүр етті.
Джобсқа 2004 жылы 31 шілдеде, сенбі күні Стэнфорд университетінің медициналық орталығында операция жасалды. Оған асқазан мен ішектің үлкен бөлігін, сондай-ақ ұйқы безін алып тастайтын толық «Уиппл процедурасы» жасалмады. Дәрігерлер мұны қарастырды, бірақ оның орнына ұйқы безінің бір бөлігін ғана алып тастайтын, аз радикалды тәсілді — модификацияланған Уиппл процедурасын таңдады.
Джобс келесі күні аурухана бөлмесіндегі AirPort Express-ке қосылған PowerBook компьютерін пайдаланып, қызметкерлерге операциясы туралы хабарлап электрондық хат жіберді. Ол өзіндегі ұйқы безі қатерлі ісігінің түрі «жыл сайын диагноз қойылатын ұйқы безі қатерлі ісігінің жалпы жағдайларының шамамен 1%-ын құрайтынын және егер уақытында анықталса (менікі солай болды), хирургиялық жолмен емдеуге болатынын» айтып сендірді. Ол химиотерапия немесе сәулелік емдеуді қажет етпейтінін және қыркүйекте жұмысқа қайта оралуды жоспарлап отырғанын айтты. «Мен жоқта Apple-дің күнделікті жұмысына жауапты болуды Тим Куктан сұрадым, сондықтан біз ырғақтан жаңылмауымыз керек. Мен тамыз айында кейбіреулеріңізге тым көп қоңырау шалатыныма сенімдімін және қыркүйекте сіздермен кездесуді асыға күтемін».
Операцияның бір жанама әсері Джобс үшін проблемаға айналды, өйткені оның жасөспірім кезінен бері ұстанатын тазалану және ашығу сияқты оғаш әдеттері мен диеталары бар еді. Ұйқы безі асқазанға тамақты қорытуға және қоректік заттарды сіңіруге мүмкіндік беретін ферменттерді қамтамасыз ететіндіктен, ағзаның бір бөлігін алып тастау жеткілікті ақуыз алуды қиындатады. Пациенттерге жиі тамақтануға және ет пен балық ақуыздарын, сондай-ақ майлы сүт өнімдерін қамтитын құнарлы диетаны сақтауға кеңес беріледі. Джобс мұны ешқашан жасамаған және ешқашан жасамайтын да еді.
Ол ауруханада екі апта жатты, содан кейін күш жинауға тырысты. «Мен қайтып келіп, ана тербелмелі орындықта отырғаным есімде», — деді ол маған қонақ бөлмесіндегі орындықты нұсқап. «Менде жүруге күш жоқ еді. Кварталды айналып өту үшін маған бір апта қажет болды. Мен өзімді бірнеше квартал жердегі бақтарға дейін, содан кейін одан әрі жүруге мәжбүрледім және алты айдың ішінде қуатымды толықтай дерлік қалпына келтірдім».
Өкінішке орай, қатерлі ісік таралып кеткен еді. Операция кезінде дәрігерлер бауырдан үш метастаз тапты. Егер олар тоғыз ай бұрын операция жасағанда, оны таралмай тұрып ұстап қалуы мүмкін еді, бірақ олар мұны ешқашан нақты біле алмайды. Джобс химиотерапия қабылдай бастады, бұл оның тамақтану қиындықтарын одан әрі ушықтырды.
Стэнфорд бітіру кеші
Джобс қатерлі ісікпен күресін құпия ұстады — ол 2003 жылдың қазан айында диагнозы туралы үндемегені сияқты, бәріне «жазылып кеткенін» айтты. Мұндай құпиялылық таңқаларлық емес еді; бұл оның табиғатының бір бөлігі болатын. Оның қатерлі ісік диагнозы туралы өте жеке және ашық сөйлесуге шешім қабылдағаны таңқаларлық болды. Ол сахналанған өнім көрсетілімдерінен басқа сирек сөз сөйлесе де, Стэнфордтың 2005 жылғы маусым айындағы бітіру кешінде сөз сөйлеу шақыруын қабылдады. Денсаулығына қатысты қорқыныштан және елу жасқа толғаннан кейін ол ойшыл көңіл-күйде болды.
Сөз дайындауға көмектесу үшін ол дарынды сценарист Аарон Соркинді (A Few Good Men, The West Wing) шақырды. Джобс оған кейбір ойларын жіберді. «Бұл ақпан айында болды, мен ештеңе естімедім, сөйтіп сәуірде оны қайта түрттім, ол: [QUOTE]О, иә[QUOTE], — деді, мен оған тағы бірнеше ой жібердім», — деп еске алды Джобс. «Ақыры мен онымен телефон арқылы сөйлестім, ол [QUOTE]Иә[QUOTE] деп айта берді, бірақ ақырында маусымның басы келді, ал ол маған ешқашан ештеңе жібермеді». Джобс дүрбелеңге түсті. Ол әрқашан өз презентацияларын өзі жазатын, бірақ ешқашан бітіру кешінде сөз сөйлеп көрмеген еді. Бір түні ол отырып, әйелімен пікір алмасқаннан басқа ешкімнің көмегінсіз сөзді өзі жазып шықты. Нәтижесінде, бұл Стив Джобстың мінсіз өнімі сияқты әшекейсіз және жеке сезімге толы, өте шынайы және қарапайым әңгіме болып шықты.
Алекс Хейли бірде сөзді бастаудың ең жақсы жолы — «Сізге бір оқиға айтып берейін» деу екенін айтқан. Ешкім лекция тыңдауға құмартпайды, бірақ бәрі оқиғаны жақсы көреді. Джобс осы тәсілді таңдады. «Бүгін мен сіздерге өмірімнен үш оқиға айтып бергім келеді», — деп бастады ол. «Болды. Ешқандай үлкен нәрсе емес. Жай ғана үш оқиға».
Біріншісі Рид колледжін тастап кету туралы болды. «Мен өзімді қызықтырмайтын міндетті сабақтарға қатысуды тоқтатып, әлдеқайда қызықты болып көрінген сабақтарға қатыса бастадым». Екіншісі Apple-ден қуылудың ол үшін қалай жақсы болғаны туралы еді. «Табысты болудың ауыртпалығы жаңадан бастаушының жеңілдігімен алмасты, бәріне сенімсіздікпен қарауға мүмкіндік берді». Төбелерінде «барлық электронды қалдықтарды қайта өңдеңіздер» деген жазуы бар ұшақтың айналып жүргеніне қарамастан, студенттер ерекше зейін қойып тыңдады, ал оларды баурап алған үшінші әңгіме болды. Бұл қатерлі ісік диагнозы және оның әкелген түсінігі туралы еді:
Жақында өлетінімді есте сақтау — өмірдегі үлкен таңдауларды жасауға көмектесетін мен кездестірген ең маңызды құрал. Өйткені барлығы дерлік — барлық сыртқы үміттер, барлық мақтаныш, ұятқа қалудан немесе сәтсіздіктен қорқу — бұл нәрселер өлім алдында жай ғана жоғалып кетеді де, тек шын мәнінде маңызды нәрсе қалады. Өлетініңді есте сақтау — жоғалтатын нәрсем бар деген тұзаққа түспеудің мен білетін ең жақсы жолы. Сіз онсыз да жалаңашсыз. Жүрегіңізді тыңдамауға ешқандай себеп жоқ.
Сөздің көркем минимализмі оған қарапайымдылық, тазалық және сүйкімділік берді. Антологиялардан YouTube-ке дейін қай жерден іздесеңіз де, бұдан жақсырақ бітіру кеші сөзін таба алмайсыз. Басқалары маңыздырақ болған шығар, мысалы, 1947 жылы Гарвардта Еуропаны қайта құру жоспарын жариялаған Джордж Маршаллдың сөзі, бірақ ешқайсысы бұдан артық әсем болған емес.
Елудегі Арыстан
Отыз және қырық жылдық мерейтойларында Джобс Кремний алқабының жұлдыздарымен және басқа да атақты адамдармен бірге тойлаған еді. Бірақ 2005 жылы елуге толғанда, қатерлі ісік операциясынан оралғаннан кейін, әйелі ұйымдастырған тосын кешке негізінен оның ең жақын достары мен кәсіби әріптестері қатысты. Бұл достарының бірінің Сан-Францискодағы жайлы үйінде өтті және ұлы аспаз Элис Уотерс Шотландиядан әкелінген албырт балығын, кускус және бақшада өсірілген түрлі көкөністер дайындады. «Бұл өте жылы және интимдік жағдайда өтті, бәрі және балалар бір бөлмеде отыра алды», — деп еске алды Уотерс. Ойын-сауық ретінде Whose Line Is It Anyway? шоуының актерлері комедиялық импровизация жасады. Джобстың жақын досы Майк Слейд, сондай-ақ Apple мен Pixar-дағы әріптестері, соның ішінде Лассетер, Кук, Шиллер, Клоу, Рубинштейн және Теванян болды.
Кук Джобс жоқта компанияны басқаруда жақсы жұмыс атқарды. Ол Apple-дің қыңыр актерлерінің жақсы жұмыс істеуін қамтамасыз етті және назар орталығына шығудан аулақ болды. Джобс белгілі бір деңгейге дейін күшті тұлғаларды ұнататын, бірақ ол ешқашан орынбасарына шынайы өкілеттік бермеген немесе сахнаны бөліспеген еді. Оның орынбасары болу қиын болатын. Жарқырасаң да жақпайсың, жарқырамасаң да жақпайсың. Кук сол қиындықтардан өте алды. Ол басқарған кезде сабырлы және шешімді болды, бірақ өзіне назар аударуды немесе қошеметті іздемеді. «Кейбір адамдар Стивтің барлық нәрсе үшін мақтау алатынына ренжиді, бірақ мен бұған ешқашан мән берген емеспін», — деді Кук. «Шынымды айтсам, менің атымның газетте мүлдем болмағанын қалаймын».
Джобс медициналық демалыстан оралғанда, Кук Apple-дегі қозғалмалы бөліктердің тығыз байланысын сақтайтын және Джобстың ашуына сабырмен қарайтын адам рөлін жалғастырды. «Мен Стив туралы мынаны түсіндім: адамдар оның кейбір пікірлерін айқайлау немесе негативизм деп қателеседі, бірақ шын мәнінде бұл оның құмарлығын көрсету тәсілі ғана. Сондықтан мен мұны солай қабылдадым және мәселелерді ешқашан жеке басыма қабылдаған емеспін». Көп жағынан ол Джобстың айнадағы бейнесі іспетті еді: сабырлы, көңіл-күйі тұрақты және (NeXT-тегі тезаурус атап өткендей) құбылмалы емес, тұнжыраңқы. «Мен жақсы келіссөз жүргізушімін, бірақ ол менен жақсырақ, өйткені ол салқынқанды», — деді кейінірек Джобс. Біраз мақтаудан кейін ол ақырын ғана бір ескерту қосты, бұл маңызды, бірақ сирек айтылатын еді: «Бірақ Тим өнім адамы емес».
2005 жылдың күзінде, медициналық демалыстан оралғаннан кейін, Джобс Кукты Apple-дің бас операциялық директоры етіп тағайындады. Олар Жапонияға бірге ұшып бара жатқан. Джобс Куктан сұраған жоқ; ол жай ғана оған бұрылып: «Мен сені COO етуге шешім қабылдадым», — деді.
Сол шамада Джобстың ескі достары, 1997 жылғы қалпына келтіру кезінде жұмысқа алынған аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету лейтенанттары Джон Рубинштейн мен Ави Теванян кетуге шешім қабылдады. Теванянның жағдайында, ол көп ақша тапқан және жұмысты тастауға дайын еді. «Ави — керемет жігіт және жақсы адам, Рубиге қарағанда әлдеқайда салмақты және үлкен эгосы жоқ», — деді Джобс. «Ави кеткенде біз үшін үлкен жоғалту болды. Ол қайталанбас тұлға — данышпан».
Рубинштейннің жағдайы сәл даулы болды. Ол Куктың жоғарылауына ренжіді және Джобстың қол астында тоғыз жыл жұмыс істегеннен кейін шаршаған еді. Олардың айқайласуы жиілей түсті. Сондай-ақ маңызды мәселе болды: Рубинштейн бұрын өзінің қол астында жұмыс істеген, ал қазір тікелей Джобсқа есеп беретін Джони Айвпен жиі қақтығысып қалатын. Айв әрқашан таңқаларлық, бірақ инженерлік тұрғыдан қиын дизайндарды ұсынатын. Аппараттық құралдарды практикалық жолмен жасау Рубинштейннің міндеті болғандықтан, ол жиі қарсылық білдіретін. Ол табиғатынан сақ адам еді. «Түптеп келгенде, Руби HP-ден шыққан», — деді Джобс. «Ол ешқашан тереңге үңілмейтін, ол агрессивті емес еді».
Мысалы, Power Mac G4 тұтқаларын ұстап тұратын бұрандалар мәселесі болды. Айв олардың белгілі бір жылтырлығы мен пішіні болуы керек деп шешті. Бірақ Рубинштейн бұл «астрономиялық» қымбатқа түседі және жобаны апталарға кешіктіреді деп ойлап, идеяға вето қойды. Оның міндеті өнімдерді жеткізу болды, бұл ымыраға келуді білдіретін. Айв бұл тәсілді инновацияға жат деп санады, сондықтан ол одан асып Джобсқа, сондай-ақ оны айналып өтіп орта деңгейдегі инженерлерге баратын. «Руби: [QUOTE]Сен мұны істей алмайсың, бұл кешіктіреді[QUOTE] дейтін, ал мен: [QUOTE]Меніңше, істей аламыз[QUOTE] дейтінмін», — деп еске алды Айв. «Мен мұны білетінмін, өйткені мен оның сыртынан өнім командаларымен жұмыс істеген едім». Осы және басқа жағдайларда Джобс Айвты жақтады.
Кейде Айв пен Рубинштейн төбелеске дейін бара жаздайтын дауларға кірісетін. Ақыры Айв Джобсқа: «Не ол, не мен», — деді. Джобс Айвты таңдады. Сол кезде Рубинштейн кетуге дайын еді. Ол әйелімен бірге Мексикадан жер сатып алған және сол жерде үй салу үшін демалыс алғысы келді. Ақырында ол Apple-дің iPhone-ына бәсекелес болуға тырысып жатқан Palm компаниясына жұмысқа орналасты. Джобс Palm-ның оның бұрынғы қызметкерлерін жалдап жатқанына қатты ашуланғаны сонша, ол Palm-ның бақылау пакетін сатып алған, бұрынғы Apple қаржы директоры Фред Андерсон басқаратын жеке капитал тобының негізін қалаушы Боноға шағымданды. Боно Джобсқа жауап хат жазып: «Сен бұған бола ашуланбауың керек. Бұл Beatles тобының Herman and the Hermits олардың жол командасының біреуін алып кеткені үшін қоңырау шалғаны сияқты», — деді. Джобс кейінірек тым қатты әрекет еткенін мойындады. «Олардың толығымен сәтсіздікке ұшырағаны сол жараны жазады», — деді ол.
Джобс дау-дамайы аз және біршама сабырлы жаңа басқару тобын құра алды. Оның негізгі ойыншылары Кук пен Айвтан басқа, iPhone бағдарламалық жасақтамасын басқаратын Скотт Форсталл, маркетингке жауапты Фил Шиллер, Mac аппараттық құралдарымен айналысатын Боб Мэнсфилд, интернет қызметтерін басқаратын Эдди Кью және қаржы жөніндегі бас директор Питер Оппенгеймер болды. Оның жоғарғы командасында сыртқы ұқсастық болса да — барлығы орта жастағы ақ нәсілді ер адамдар — стильдер ауқымы әртүрлі болды. Айв эмоционалды және мәнерлі болса, Кук болаттай суық еді. Олардың барлығы Джобсқа құрметпен қарау керектігін, сонымен бірге оның идеяларына қарсы шығып, дауласуға дайын болу керектігін білді — бұл тепе-теңдікті сақтау қиын, бірақ әрқайсысы мұны жақсы орындады. «Мен егер өз пікіріңді айтпасаң, ол сені таптап өтетінін ерте түсіндім», — деді Кук. «Ол көбірек талқылау тудыру үшін қарама-қайшы ұстанымдарды ұстанады, өйткені бұл жақсы нәтижеге әкелуі мүмкін. Сондықтан егер сіз келіспеушілік білдіруге ыңғайсыз болсаңыз, онда ешқашан аман қалмайсыз».
Еркін пікірталасқа арналған негізгі орын дүйсенбі күні таңертеңгі сағат 9-да басталып, үш-төрт сағатқа созылатын атқарушы топтың жиналысы болды. Назар әрқашан болашаққа аударылатын: Әр өнім бұдан әрі не істеуі керек? Қандай жаңа нәрселер әзірленуі керек? Джобс жиналысты Apple-де ортақ миссия сезімін күшейту үшін пайдаланды. Бұл бақылауды орталықтандыруға қызмет етті, бұл компанияны жақсы Apple өнімі сияқты тығыз біріктірілген етіп көрсетті және орталықсыздандырылған компанияларды мазалайтын бөлімшелер арасындағы күрестің алдын алды.
Джобс жиналыстарды фокусты күшейту үшін де пайдаланды. Роберт Фридландтың фермасында оның жұмысы алма ағаштарын күшті болып қалуы үшін кесу болды және бұл оның Apple-дегі кесу жұмыстарының метафорасына айналды. Әр топқа маркетингтік ойларға негізделген өнім желілерін көбейтуге немесе мыңдаған идеялардың гүлденуіне рұқсат берудің орнына, Джобс Apple-дің бір уақытта тек екі немесе үш басымдыққа назар аударуын талап етті. «Айналасында болып жатқан шуды өшіруде одан асқан ешкім жоқ», — деді Кук. «Бұл оған бірнеше нәрсеге назар аударуға және көптеген нәрселерге жоқ деп айтуға мүмкіндік береді. Мұны жақсы жасай алатын адамдар аз».
Өзінің және командасының алған сабақтарын институционализациялау үшін Джобс Apple университеті деп аталатын ішкі орталық ашты. Ол Йель менеджмент мектебінің деканы болған Джоэл Подолниді компания қабылдаған маңызды шешімдерді, соның ішінде Intel микропроцессорына көшу және Apple дүкендерін ашу шешімін талдайтын кейстер сериясын құрастыру үшін жұмысқа алды. Жоғары басшылар жаңа қызметкерлерге осы кейстерді үйретуге уақыт бөлді, осылайша Apple-дің шешім қабылдау стилі мәдениетке сіңісті.
Ежелгі Римде жеңімпаз қолбасшы көшелермен шеру жасағанда, аңыз бойынша, оның соңынан «Memento mori»: Өлетініңді ұмытпа деп қайталап отыру міндеті жүктелген қызметші жүретін болған. Өлімді еске салу батырға нәрселерге дұрыс қарауға, кішіпейілділік ұялатуға көмектесетін. Джобстың memento mori-ін дәрігерлері жеткізді, бірақ бұл кішіпейілділік ұялатпады. Керісінше, ол сауыққаннан кейін одан да зор құмарлықпен оралды. Ауру оған жоғалтатын ештеңесі жоқ екенін еске салды, сондықтан ол толық жылдамдықпен алға ұмтылуы керек еді. «Ол миссиямен оралды», — деді Кук. «Ол қазір үлкен компанияны басқарып отырса да, менің ойымша, басқа ешкім жасамайтын батыл қадамдар жасауды жалғастырды».
Біраз уақыт оның жеке стилін жұмсартқанына, қатерлі ісікпен бетпе-бет келу және елу жасқа толу оның ашуланған кездегі дөрекілігін азайтқанына дәлел немесе тым болмағанда үміт болды. «Ол операциядан қайтып келгеннен кейін бірден қорлау әрекеттерін бұрынғыдай көп жасамады», — деп еске алды Теванян. «Егер ол наразы болса, айқайлап, қатты ашуланып, балағат сөздер айтуы мүмкін еді, бірақ ол мұны сөйлесіп тұрған адамды мүлдем жойып жіберетіндей етіп жасамайтын. Бұл жай ғана адамды жақсырақ жұмыс істеуге итермелеу тәсілі еді». Теванян мұны айтқан кезде сәл ойланып қалды да, ескерту қосты: «Егер ол біреуді шынымен жаман және кетуі керек деп ойламаса, бұл анда-санда болып тұратын».
Алайда, ақырында дөрекі қырлары қайта оралды. Оның әріптестерінің көпшілігі бұған үйреніп қалғандықтан және төтеп беруді үйренгендіктен, оларды ең қатты ренжіткен нәрсе оның ашуының бөгде адамдарға бағытталуы болды. «Бірде біз смузи алу үшін Whole Foods дүкеніне бардық», — деп еске алды Айв. «Оны жасап жатқан егде жастағы әйел еді, ол оның қалай жасап жатқанына қатты тиісті. Кейінірек ол жанашырлық танытты. «Ол егде жастағы әйел және бұл жұмысты істегісі келмейді». Ол екеуін байланыстырмады. Ол екі жағдайда да мінсіздікті талап етуші болды».
Джобспен Лондонға барған сапарында Айвқа қонақүй таңдау сияқты алғыссыз міндет жүктелді. Ол Джобсқа ұнайды деп ойлаған, күрделі минимализмі бар тыныш бес жұлдызды Hempel бутигін таңдады. Бірақ олар тіркелген бойда ол іштей дайындала бастады және шынымен де бір минуттан кейін телефоны шырылдады. «Мен бөлмемді жек көремін», — деп мәлімдеді Джобс. «Бұл түкке тұрғысыз қоқыс, кеттік». Сөйтіп Айв жүктерін жинап, қабылдау бөліміне барды, онда Джобс таңғалған қызметкерге өз ойын тікелей айтып жатты. Айв адамдардың көпшілігі, соның ішінде өзі де, бірдеңенің сапасыз екенін сезсе де, ұнамды болғысы келетіндіктен тікелей айтпайтынын түсінді, «бұл шын мәнінде менмендік қасиет». Бұл тым жұмсартылған түсініктеме еді. Қалай болғанда да, бұл Джобсқа тән қасиет емес болатын.
Айв табиғатынан өте мейірімді болғандықтан, өзі қатты жақсы көретін Джобстың неге бұлай әрекет ететініне бас қатыратын. Бір күні кешке Сан-Францискодағы барда ол алға еңкейіп, шынайы ынтамен мұны талдауға тырысты:
Ол өте, өте сезімтал жігіт. Оның қоғамға жат мінез-құлқын, дөрекілігін соншалықты арсыз ететін нәрселердің бірі — осы. Мен қалың терілі және сезімсіз адамдардың неге дөрекі болатынын түсіне аламын, бірақ сезімтал адамдарды түсінбеймін. Мен бірде одан неге сонша ашуланатынын сұрадым. Ол: «Бірақ мен ұзақ ашуланбаймын», — деді. Оның бір нәрсеге қатты қозып кететін балаға тән қабілеті бар және ол оның бойында мүлдем сақталмайды. Бірақ басқа кездері, шынымды айтсам, ол қатты күйзеліске түскенде, катарсиске жету жолы — біреуді ренжіту деп ойлаймын. Және ол өзінде бұлай істеуге еркіндік пен құқық бар деп есептейді. Әлеуметтік қарым-қатынастың қалыпты ережелері оған жүрмейді деп санайды. Өте сезімтал болғандықтан, ол біреуді қалай тиімді және әсерлі түрде жаралау керектігін жақсы біледі. Және ол солай істейді.
Ара-тұра ақылды әріптесі Джобсты сабырға шақыру үшін шетке шығарып алатын. Ли Клоу бұл істің шебері еді. Джобс біреуді көпшілік алдында қорлаған кезде, ол ақырын ғана: «Стив, сенімен сөйлесуге бола ма?» — дейтін. Ол Джобстың кеңсесіне кіріп, бәрінің қаншалықты тырысып жұмыс істеп жатқанын түсіндіретін. «Сен оларды қорлаған кезде, бұл ынталандырудан гөрі, қажытады», — деді ол осындай сессиялардың бірінде. Джобс кешірім сұрап, түсінгенін айтатын. Бірақ кейін қайта бастайтын. «Бұл жай ғана менің болмысым», — дейтін ол.
Жұмсарған бір нәрсе — оның Билл Гейтске деген көзқарасы еді. Microsoft 1997 жылы Macintosh үшін керемет бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуді жалғастыруға келіскен кездегі уәдесінде тұрды. Сонымен қатар, Apple-дің цифрлық хаб стратегиясын қайталай алмағандықтан, ол бәсекелес ретінде маңыздылығын жоғалта бастады. Гейтс пен Джобстың өнімдер мен инновацияларға деген көзқарастары мүлдем әртүрлі болды, бірақ олардың бәсекелестігі әрқайсысында таңқаларлық өзін-өзі тануды тудырды.
2007 жылдың мамыр айында өткен All Things Digital конференциясы үшін Wall Street Journal шолушылары Уолт Моссберг пен Кара Свишер оларды бірлескен сұхбатқа шақыру үшін жұмыс істеді. Моссберг алдымен мұндай конференцияларға көп бармайтын Джобсты шақырды және ол Гейтс келсе, өзінің де келетінін айтқанда таң қалды. Мұны естіген Гейтс те қабылдады.
Моссберг кешкі бірлескен кездесудің пікірсайыс емес, жылы шырайлы талқылау болғанын қалады, бірақ Джобс сол күні ертерек жеке сұхбатында Microsoft-қа тиісіп өткеннен кейін бұл екіталай болып көрінді. Windows компьютерлеріне арналған Apple-дің iTunes бағдарламалық жасақтамасының өте танымал екендігі туралы сұраққа Джобс: «Бұл тозақтағы біреуге бір стақан мұзды су бергенмен тең», — деп әзілдеді.
Сондықтан Гейтс пен Джобс кешкі бірлескен сессия алдында грим бөлмесінде кездесетін уақыт келгенде, Моссберг алаңдаулы болды. Гейтс бірінші келді, оның көмекшісі Ларри Коэн оған Джобстың сол күнгі ескертуі туралы хабарлаған еді. Джобс бірнеше минуттан кейін кіріп келгенде, ол мұз салынған шелектен бір бөтелке су алып, отырды. Бір-екі сәт үнсіздіктен кейін Гейтс: «Олай болса, мен тозақтан келген өкіл шығармын», — деді. Ол күлген жоқ. Джобс кідіріп, оған өзінің тентек жымиыстарының бірімен қарады да, мұзды суды ұсынды. Гейтс босаңсыды және шиеленіс сейілді.
Нәтижесі сандық дәуірдің екі вундеркинді бір-бірі туралы алдымен сақтықпен, содан кейін жылы лебізбен сөйлескен қызықты дуэт болды. Көрермендер арасында болған технологиялық стратег Лиз Байер әрқайсысы бір-бірін бақылаудан не үйренгенін сұрағанда, олар есте қаларлықтай ашық жауаптар берді. «Стивтің талғамына ие болу үшін көп нәрсе берер едім», — деп жауап берді Гейтс. Біраз қобалжыған күлкі естілді; Джобс он жыл бұрын Microsoft-қа қатысты мәселе оларда мүлдем талғамның жоқтығында деп әйгілі мәлімдеме жасаған еді. Бірақ Гейтс байсалды екенін айтты. Джобс «интуитивті талғам жағынан табиғи талант» еді. Ол Джобс екеуі Microsoft-тың Macintosh үшін жасап жатқан бағдарламалық жасақтамасын қалай бірге қарастырғандарын еске алды. «Мен Стивтің шешімді адамдар мен өнімді сезіну негізінде қабылдайтынын көретінмін, мұны түсіндіру маған қиын. Оның іс-әрекеті мүлдем басқаша және менің ойымша, бұл сиқырлы. Және бұл жағдайда, ғажап».
Джобс еденге қарады. Кейінірек ол маған Гейтстің қаншалықты шынайы және кішіпейіл болғанына қатты таңғалғанын айтты. Джобс та өз кезегі келгенде сондай шынайы болды, бірақ онша кішіпейіл емес еді. Ол Apple-дің түпкілікті біріктірілген өнімдерді жасау идеологиясы мен Microsoft-тың өз бағдарламалық жасақтамасын бәсекелес аппараттық құрал өндірушілеріне лицензиялауға ашықтығы арасындағы үлкен айырмашылықты сипаттады. Музыка нарығында оның iTunes-iPod пакетінде көрініс тапқан біріктірілген тәсіл жақсырақ болып шықты, бірақ Microsoft-тың бөлінген тәсілі дербес компьютерлер нарығында жақсы нәтиже көрсетті деп атап өтті. Ол кездейсоқ түрде көтерген бір сұрақ: Ұялы телефондар үшін қай тәсіл жақсырақ жұмыс істеуі мүмкін?
Содан кейін ол терең мағыналы ой айтты: Дизайн философиясындағы бұл айырмашылық оны және Apple-ді басқа компаниялармен ынтымақтастықта нашар болуға әкелді деді. «Возняк екеуміз компанияны толықтай өзіміз жасауға (whole banana) негіздеп құрғандықтан, адамдармен серіктес болуға онша жақсы емес едік», — деді ол. «Егер Apple-дің ДНҚ-сында серіктестік көбірек болғанда, бұл оған өте жақсы қызмет етер еді деп ойлаймын».
ОТЫЗ АЛТЫНШЫ ТАРАУ iPHONE
Үшеуі бірде революциялық өнім Қоңырау шалатын iPod
2005 жылға қарай iPod сатылымы шарықтап кетті. Сол жылы таңқаларлық жиырма миллион дана сатылды, бұл алдыңғы жылғыдан төрт есе көп еді. Өнім компанияның кірісі үшін маңызды бола бастады, сол жылы кірістің 45%-ын құрады, сонымен қатар ол компанияның имиджін жақсартып, Mac сатылымын арттырды. Сондықтан Джобс алаңдады. «Ол әрқашан бізге не кедергі келтіруі мүмкін екенін ойлап жүретін», — деп еске алды басқарма мүшесі Арт Левинсон. Оның келген қорытындысы: «Біздің нанымызды тартып алатын құрылғы — ұялы телефон». Ол басқармаға түсіндіргендей, телефондар камералармен жабдықталғандықтан, сандық камера нарығы құлдырап жатты. Егер телефон өндірушілері оларға музыкалық ойнатқыштарды орната бастаса, iPod-пен де солай болуы мүмкін еді. «Бәрі телефон ұстайды, сондықтан бұл iPod-ты қажетсіз етуі мүмкін».
Оның бірінші стратегиясы Билл Гейтстің алдында өзінің ДНҚ-сында жоқ екенін мойындаған нәрсені жасау болды: басқа компаниямен серіктес болу. Ол Motorola-ның жаңа бас директоры Эд Зандермен Motorola-ның танымал RAZR телефонына серік болатын, ішіне iPod орнатылған ұялы телефон және сандық камера жасау туралы сөйлесе бастады. Осылайша ROKR дүниеге келді. Ол iPod-тың тартымды минимализміне де, RAZR-дың ыңғайлы жұқалығына да ие болмады. Ұсқынсыз, жүктеу қиын және жүз әнмен шектелген ол комитет тарапынан келісілген өнімнің барлық белгілеріне ие болды, бұл Джобстың жұмыс істеу тәсіліне қайшы еді. Аппараттық құрал, бағдарламалық жасақтама және мазмұн бір компанияның бақылауында болудың орнына, оларды Motorola, Apple және сымсыз байланыс операторы Cingular біріктірді. «Сіздер мұны болашақтың телефоны деп атайсыздар ма?» — деп келеке етті Wired 2005 жылғы қарашадағы мұқабасында.
Джобс қатты ашуланды. «Мен Motorola сияқты ақымақ компаниялармен жұмыс істеуден шаршадым», — деді ол Тони Фаделлге және басқаларға iPod өнімдерін шолу жиналыстарының бірінде. «Өзіміз жасайық». Ол нарықтағы ұялы телефондардан бір оғаш нәрсені байқады: Портативті музыкалық ойнатқыштар бұрын қандай болса, олардың бәрі де сондай сапасыз еді. «Біз отырып алып, телефондарымызды қаншалықты жек көретініміз туралы айтатынбыз», — деп еске алды ол. «Олар тым күрделі болды. Оларда ешкім түсінбейтін мүмкіндіктер болды, соның ішінде мекенжай кітабы да. Бұл жай ғана Византиялық (тым күрделі) еді». Apple-дің сыртқы заңгері Джордж Райли заңды мәселелерді талқылау үшін жиналыстарда отырғанын еске алады, Джобс іші пысқанда Райлидің ұялы телефонын алып, оның қаншалықты «мисыз» екенін көрсете бастайтын. Сөйтіп Джобс пен оның командасы өздері қолданғысы келетін телефон жасау мүмкіндігіне қатты қуанды. «Бұл — ең жақсы мотиватор», — деді кейінірек Джобс.
Тағы бір мотиватор әлеуетті нарық болды. 2005 жылы мектеп оқушыларынан бастап әжелерге дейін барлығына 825 миллионнан астам ұялы телефон сатылды. Көпшілігі қоқыс болғандықтан, портативті музыкалық ойнатқыштар нарығындағыдай премиум және сәнді өнімге орын бар еді. Бастапқыда ол жобаны AirPort сымсыз базалық станциясын жасап жатқан Apple тобына берді, себебі бұл сымсыз өнім деген теорияға сүйенді. Бірақ көп ұзамай ол мұның негізінен iPod сияқты тұтынушылық құрылғы екенін түсінді, сондықтан оны Фаделл мен оның командасына қайта тапсырды.
Олардың бастапқы тәсілі iPod-ты өзгерту болды. Олар трекдөңгелекті пайдаланушыға телефон опцияларын айналдыру және пернетақтасыз нөмірлерді енгізу жолы ретінде қолданып көрді. Бұл табиғи үйлесім емес еді. «Бізде дөңгелекті пайдалануда, әсіресе телефон нөмірлерін теруде көптеген қиындықтар болды», — деп еске алды Фаделл. «Бұл қолайсыз болды». Мекенжай кітабын айналдыру үшін жақсы болғанымен, кез келген нәрсені енгізу үшін қорқынышты еді. Команда пайдаланушылар негізінен мекенжай кітабында бар адамдарға қоңырау шалады деп өздерін сендіруге тырысты, бірақ олар мұның шын мәнінде жұмыс істемейтінін білді.
Сол кезде Apple-де екінші жоба жүріп жатқан еді: планшеттік компьютер жасау жөніндегі құпия әрекет. 2005 жылы бұл оқиғалар қиылысты және планшетке арналған идеялар телефонды жоспарлауға ұласты. Басқаша айтқанда, iPad идеясы шын мәнінде iPhone-ның туылуынан бұрын пайда болды және оны қалыптастыруға көмектесті.
Мультитач
Microsoft-та планшеттік компьютер жасап жатқан инженерлердің бірі Лорен мен Стив Джобстың досына үйленген еді және ол өзінің елу жылдық мерейтойына оларды Билл және Мелинда Гейтспен бірге кешкі асқа шақырғысы келді. Джобс құлықсыздау барды. «Стив кешкі аста маған өте жылы шырай танытты», — деп еске алды Гейтс, бірақ ол туған күн иесіне «онша жылы болмады».
Гейтс әлгі жігіттің Microsoft үшін жасаған планшеттік компьютері туралы ақпаратты жариялай бергеніне ренжіді. «Ол біздің қызметкер және ол біздің зияткерлік меншігімізді ашып жатыр», — деп баяндады Гейтс. Джобс та ренжіді және бұл Гейтс қорыққан нәтижеге әкелді. Джобс былай деп еске алды:
Бұл жігіт маған Microsoft-тың осы планшеттік ДК бағдарламалық жасақтамасымен әлемді толығымен өзгертетіні және барлық ноутбуктерді жоятыны, ал Apple оның Microsoft бағдарламалық жасақтамасын лицензиялауы керектігі туралы айтып мазамды алды. Бірақ ол құрылғыны мүлдем дұрыс жасамаған еді. Онда стилус болды. Стилус болса, бітті, шаруаң бітті. Бұл кешкі ас оның маған бұл туралы оныншы рет айтуы еді, менің шаршағаным сонша, үйге келіп: «Құрысыншы, оған планшеттің шын мәнінде қандай болатынын көрсетейік», — дедім.
Джобс келесі күні кеңсеге барып, командасын жинады да: «Мен планшет жасағым келеді және онда пернетақта немесе стилус болмауы керек», — деді. Пайдаланушылар экранды саусақтарымен түрту арқылы тере алуы керек еді. Бұл экранда мультитач деп аталатын мүмкіндік, яғни бір уақытта бірнеше енгізуді өңдеу қабілеті болуы керек дегенді білдірді. «Сендер маған мультитач, сенсорлық дисплей ойлап таба аласыңдар ма?» — деп сұрады ол. Бұл олардың алты ай уақытын алды, бірақ олар қарапайым, бірақ жұмыс істейтін прототип ойлап тапты.
Джони Айвтың мультитачтың қалай дамығаны туралы естелігі басқаша болды. Ол дизайн тобының Apple-дің MacBook Pro трекпадтары үшін әзірленген мультитач енгізу үстінде жұмыс істеп жатқанын және олар бұл мүмкіндікті компьютер экранына ауыстыру жолдарын тәжірибеден өткізіп жатқанын айтты. Олар оның қандай болатынын қабырғаға көрсету үшін проекторды пайдаланды. «Бұл бәрін өзгертеді», — деді Айв өз командасына. Бірақ ол оны Джобсқа бірден көрсетпеуге тырысты, әсіресе оның адамдары бос уақытында жұмыс істеп жатқандықтан және ол олардың ынтасын басып тастағысы келмеді. «Стив пікір айтуға өте жылдам болғандықтан, мен оған басқа адамдардың көзінше заттарды көрсетпеймін», — деп еске алды Айв. «Ол: «Бұл қоқыс», — деп, идеяны тұншықтырып тастауы мүмкін. Мен идеялардың өте нәзік екенін сеземін, сондықтан олар даму үстінде болғанда абай болу керек. Егер ол мұны жаратпай тастаса, өте өкінішті болар еді, өйткені мен мұның өте маңызды екенін білдім».
Айв демонстрацияны өз конференц-залында дайындап, оны Джобсқа оңаша көрсетті, өйткені аудитория болмаса, оның асығыс шешім қабылдау ықтималдығы аз екенін білді. Бақытқа орай, ол оған ұнады. «Бұл — болашақ», — деп қуанды ол.
Бұл шынымен де керемет идея болғаны сонша, Джобс оның ұсынылып отырған ұялы телефонға интерфейс жасау мәселесін шеше алатынын түсінді. Ол жоба әлдеқайда маңыздырақ еді, сондықтан ол мультитач интерфейсі телефон өлшеміндегі экранға бейімделіп жатқанда, планшетті дамытуды уақытша тоқтатты. «Егер ол телефонда жұмыс істесе, — деп еске алды ол, — біз қайтып оралып, оны планшетте қолдана алатынымызды білдім».
Джобс Фаделлді, Рубинштейнді және Шиллерді дизайн студиясының конференц-залындағы құпия кездесуге шақырды, онда Айв мультитачтың мүмкіндіктерін көрсетті. «О, ғажап!» — деді Фаделл. Бұл бәріне ұнады, бірақ олар мұны ұялы телефонда жұмыс істете алатындарына сенімді емес еді. Олар екі жолмен жүруді ұйғарды: P1 — iPod басқару дөңгелегін (trackwheel) қолданатын телефонның кодтық атауы, ал P2 — мультитач экранын қолданатын жаңа балама нұсқа болды.
Делавэрдегі FingerWorks деп аталатын шағын компания мультитач трекпадтар желісін шығарып жатқан болатын. Делавэр университетінің екі ғалымы, Джон Элиас пен Уэйн Вестерман негізін қалаған FingerWorks мультитач сенсорлық мүмкіндіктері бар планшеттерді жасап шығарған және шымшу немесе сырғыту сияқты әртүрлі саусақ қимылдарын пайдалы функцияларға айналдыру жолдарына патенттер алған еді. 2005 жылдың басында Apple компанияны, оның барлық патенттерін және екі негізін қалаушының қызметтерін тыныш қана сатып алды. FingerWorks өз өнімдерін басқаларға сатуды тоқтатып, жаңа патенттерін Apple атынан тіркей бастады.
P1 басқару дөңгелегі мен P2 мультитач телефон нұсқаларында алты ай жұмыс істегеннен кейін, Джобс шешім қабылдау үшін өзінің жақын ортасын конференц-залға шақырды. Фаделл басқару дөңгелегі бар модельді дамытуға қатты тырысқан еді, бірақ ол нөмір терудің қарапайым жолын табу мәселесін шеше алмағанын мойындады. Мультитач тәсілі қауіптірек болды, өйткені олар инженерлік тұрғыдан оны жүзеге асыра алатындарына сенімді емес еді, бірақ ол сонымен бірге қызықтырақ әрі үміт күттіретін. «Бұл біздің жасағымыз келетін нәрсе екенін бәріміз білеміз», — деді Джобс сенсорлық экранды нұсқап. «Ендеше, мұны жұмыс істетейік». Бұл ол айтқандай, «компания тағдыры шешілетін сәт» (bet-the-company moment) болды: егер сәтті шықса — үлкен табыс, сәтсіз болса — үлкен қауіп.
Команданың бірнеше мүшесі BlackBerry-дің танымалдылығын ескере отырып, пернетақтаның да болуын жақтады, бірақ Джобс бұл идеяға вето қойды. Физикалық пернетақта экраннан орын алады және ол сенсорлық экрандағы пернетақта сияқты икемді әрі бейімделгіш болмайды.
«Аппараттық пернетақта оңай шешім сияқты көрінеді, бірақ ол шектейді», — деді ол. «Егер біз пернетақтаны экранда бағдарламалық жасақтама арқылы жасасақ, қаншама инновацияларды бейімдей алатынымызды ойлап көріңіздер. Осыған бәс тігейік, содан кейін оны жұмыс істетудің жолын табамыз».
Нәтижесінде телефон нөмірін тергіңіз келгенде сандық панельді, жазғыңыз келгенде жазу машинкасының пернетақтасын және әрбір нақты әрекет үшін қажетті түймелерді көрсететін құрылғы пайда болды. Ал бейнеролик көргенде олардың барлығы жоғалып кетеді. Аппараттық құралды бағдарламалық жасақтамамен алмастыру арқылы интерфейс сұйық әрі икемді болды.
Джобс алты ай бойы күн сайын уақытының бір бөлігін дисплейді жетілдіруге арнады. «Бұл менің өмірімдегі ең күрделі қызық болды», — деп еске алды ол. «Бұл "Sgt. Pepper" альбомының нұсқаларын дамытушы болу сияқты еді». Қазір қарапайым болып көрінетін көптеген мүмкіндіктер шығармашылық ми шабуылдарының нәтижесі болды. Мысалы, команда құрылғы қалтаңызда жүргенде кездейсоқ музыка ойнап немесе қоңырау шалып жібермеуі үшін не істеу керектігін уайымдады. Джобс қосу-өшіру қосқыштарын жек көретін, оларды «талғамсыз» деп санайтын. Шешім «Ашу үшін сырғыту» (Swipe to Open) болды — құрылғы ұйқы режимінде болғанда оны іске қосатын қарапайым және қызықты экрандық сырғытпа.
Тағы бір серпіліс — телефонды құлағыңызға тақаған кезде оны анықтайтын сенсор болды, осылайша құлақ қалқаны кездейсоқ қандай да бір функцияны іске қосып жібермейтін. Және, әрине, белгішелер оның сүйікті пішінінде келді, ол Билл Аткинсонға алғашқы Macintosh бағдарламалық жасақтамасына енгіздірген қарапайым пішін: дөңгеленген тіктөртбұрыштар. Джобс әрбір егжей-тегжейге үңілген сессиялардан кейін команда мүшелері басқа телефондарда күрделі болған нәрселерді жеңілдету жолдарын тапты. Олар қоңырауларды күту режиміне қоюға немесе конференц-байланыс жасауға көмектесетін үлкен жолақты қосты, электрондық пошта арқылы шарлаудың оңай жолдарын тапты және әртүрлі қолданбаларға өту үшін көлденең сырғытуға болатын белгішелерді жасады — мұның бәрі аппараттық құралға орнатылған пернетақтаны пайдаланудан гөрі экранда визуалды түрде қолдануға болатындықтан оңайырақ болды.
Gorilla Glass
Джобс белгілі бір тағамдарға әуес болғаны сияқты, әртүрлі материалдарға да қызығушылық танытты. 1997 жылы Apple-ге қайта оралып, iMac-пен жұмыс істей бастағанда, ол мөлдір және түрлі-түсті пластикпен не істеуге болатынын қабылдады. Келесі кезең металл болды. Ол және Айв иілген пластикалық PowerBook G3-ті тегіс титан PowerBook G4-ке ауыстырды, ал екі жылдан кейін олар әртүрлі металдарды қаншалықты ұнататынын көрсету үшін оны алюминийден қайта жасады. Содан кейін олар анодталған алюминийден iMac және iPod Nano жасады, бұл металдың қышқыл ваннаға салынып, беті тотығуы үшін электрлендірілгенін білдіретін. Джобсқа мұны оларға қажетті мөлшерде жасау мүмкін емес екені айтылды, сондықтан ол Қытайда осыны жүзеге асыратын зауыт салдырды. Айв SARS эпидемиясы кезінде процесті қадағалау үшін сол жаққа барды. «Мен процесте жұмыс істеу үшін жатақханада үш ай тұрдым», — деп еске алды ол. «Руби және басқалары мұны мүмкін емес деді, бірақ мен мұны жасағым келді, өйткені Стив екеуміз анодталған алюминийдің шынайы тұтастығы бар екенін сездік».
Келесі кезекте шыны болды. «Металды жасағаннан кейін мен Джониге қарап, біз шыныны игеруіміз керек дедім», — деді Джобс. Apple дүкендері үшін олар үлкен терезе әйнектері мен шыны баспалдақтар жасаған болатын. iPhone үшін бастапқы жоспар iPod сияқты пластикалық экран болуы керек еді. Бірақ Джобс егер экрандар шыны болса, ол әлдеқайда талғампаз және салмақты сезіледі деп шешті. Сондықтан ол сызаттарға төзімді және берік шыны іздеуге кірісті.
Іздеуге ең қолайлы жер Азия болды, өйткені дүкендерге арналған шыны сол жақта жасалып жатқан. Бірақ Джобстың досы, Нью-Йорктің солтүстігіндегі Corning Glass компаниясының басқарма мүшесі Джон Сили Браун оған компанияның жас және жігерлі бас директоры Уэнделл Уикспен сөйлесу керектігін айтты. Сонымен ол Corning-тің негізгі коммутатор нөмірін теріп, Уикспен байланыстыруды сұрады. Ол көмекшіге түсті, көмекші хабарламаны жеткізуді ұсынды. «Жоқ, мен Стив Джобспын», — деп жауап берді ол. «Мені қосыңыз». Көмекші бас тартты. Джобс Браунға қоңырау шалып, «шығыс жағалауына тән сандыраққа» тап болғанына шағымданды. Уикс мұны естігенде, Apple-дің негізгі коммутаторына қоңырау шалып, Джобспен сөйлесуді сұрады. Оған өтінішін жазбаша түрде факс арқылы жіберу керектігі айтылды. Джобсқа не болғаны айтылғанда, оған Уикс ұнап қалды және оны Купертиноға шақырды.
Джобс iPhone үшін Apple-ге қандай шыны қажет екенін сипаттады, ал Уикс оған Corning 1960 жылдары химиялық алмасу процесін дамытқанын және бұл «gorilla glass» деп аталған нәрсеге әкелгенін айтты. Ол керемет берік болды, бірақ нарық таппағандықтан, Corning оны шығаруды тоқтатқан еді. Джобс оның жеткілікті деңгейде жақсы екеніне күмән келтірді және Уикске шынының қалай жасалатынын түсіндіре бастады. Бұл Уискстің күлкісін келтірді, өйткені ол бұл тақырыпты Джобстан жақсы білетін.
«Сіз үндемей тұра аласыз ба, — деп сөзін бөлді Уикс, — мен сізге біраз ғылым үйретейін?»
Джобс аңтарылып қалып, үнсіз қалды. Уикс тақтаға барып, шыны бетінде қысу қабатын тудыратын ион алмасу процесін қамтитын химия бойынша сабақ берді. Бұл Джобстың райын өзгертті және ол алты ай ішінде Corning жасай алатын барлық gorilla glass-ты алғысы келетінін айтты. «Бізде ондай қуат жоқ», — деп жауап берді Уикс. «Біздің зауыттардың ешқайсысы қазір бұл шыныны жасамайды».
«Қорықпаңыз», — деп жауап берді Джобс. Бұл көңілді және өзіне сенімді, бірақ Джобстың шындықты бұрмалау өрісіне үйренбеген Уисксті таң қалдырды. Ол жалған сенімділік инженерлік қиындықтарды жеңе алмайтынын түсіндіруге тырысты, бірақ бұл Джобс бірнеше рет қабылдамайтынын көрсеткен тұжырым еді. Ол Уикске кірпік қақпай қарады. «Иә, сіз мұны істей аласыз», — деді ол. «Ойыңызды жинақтаңыз. Сіз мұны істей аласыз».
Уикс бұл оқиғаны қайталап айтып бергенде, таңданыспен басын шайқады. «Біз мұны алты айға жетпейтін уақытта жасадық», — деді ол. «Біз ешқашан жасалмаған шыныны шығардық». Кентукки штатының Харрисбург қаласындағы бұрын LCD дисплейлерін жасаған Corning нысаны бір түнде толық уақытты gorilla glass шығаруға көшірілді. «Біз оған ең жақсы ғалымдарымыз бен инженерлерімізді қойдық және біз оны жай ғана іске асырдық». Уискстің кең кеңсесінде жақтауға салынған бір ғана естелік зат тұр. Бұл iPhone шыққан күні Джобс жіберген хабарлама: «Сіздерсіз біз мұны жасай алмас едік».
Дизайн
Алғашқы «Ойыншықтар хикаясы» (Toy Story) және Apple дүкені сияқты көптеген ірі жобаларында Джобс аяқталуға жақын қалғанда «пауза» түймесін басып, үлкен өзгерістер енгізуді шешетін. Бұл iPhone дизайнымен де болды. Бастапқы дизайнда шыны экран алюминий корпусқа орнатылған еді. Бір дүйсенбі күні таңертең Джобс Айвқа барды. «Мен кеше түнде ұйықтамадым, — деді ол, — өйткені мен оны жақсы көрмейтінімді түсіндім». Бұл оның алғашқы Macintosh-тан кейінгі ең маңызды өнімі еді, бірақ ол оған дұрыс болып көрінбеді. Айв, өкінішке орай, Джобстың дұрыс екенін бірден түсінді. «Оның бұл байқауды жасауға мәжбүр болғаны үшін қатты ұялғаным есімде».
Мәселе мынада еді: iPhone толығымен дисплейге негізделуі керек еді, бірақ олардың қазіргі дизайнында корпус жолдан былай тұрудың орнына дисплеймен бәсекелесіп тұрғандай болды. Құрылғы тым еркекшора, тапсырмаға бағытталған, тиімді болып сезілді. «Жігіттер, сіздер соңғы тоғыз айда осы дизайн үшін жандарыңызды салдыңыздар, бірақ біз оны өзгертеміз», — деді Джобс Айвтың командасына. «Бәріміз түнімен және демалыс күндері жұмыс істеуге мәжбүр боламыз, егер қаласаңыздар, біз сіздерге қару тарата аламыз, бізді қазір атып тастауларыңызға болады». Қарсылық білдірудің орнына команда келісті. «Бұл менің Apple-дегі ең мақтан тұтатын сәттерімнің бірі болды», — деп еске алды Джобс.
Жаңа дизайн gorilla glass дисплейінің дәл шетіне дейін баруына мүмкіндік беретін жұқа тот баспайтын болат жиекпен аяқталды. Құрылғының әрбір бөлігі экранға бағынышты сияқты көрінді. Жаңа көрініс қатал, бірақ сонымен бірге жылы болды. Оны сипағың келетін. Бұл ішіндегі схемалық тақталарды, антеннаны және процессордың орналасуын қайта жасау керек дегенді білдірді, бірақ Джобс өзгертуге бұйрық берді. «Басқа компаниялар өнімді шығарып жіберер еді, — деді Фаделл, — бірақ біз қайта іске қосу түймесін басып, бәрін басынан бастадық».
Дизайнның бір қыры Джобстың перфекционизмін ғана емес, сонымен бірге оның бақылауға деген құштарлығын да көрсетті: құрылғы мықтап жабылған болатын. Корпусты ашу мүмкін емес еді, тіпті батареяны ауыстыру үшін де. 1984 жылғы түпнұсқа Macintosh сияқты, Джобс адамдардың ішін шұқылағанын қаламады. Шын мәнінде, Apple 2011 жылы үшінші тарап жөндеу шеберханаларының iPhone 4-ті ашып жатқанын білгенде, кішкентай бұрандаларды коммерциялық қолжетімді бұрағышпен ашу мүмкін емес, бұзуға төзімді Pentalobe бұрандасымен алмастырды. Ауыстырылатын батареяның болмауы iPhone-ды әлдеқайда жұқа етуге мүмкіндік берді. Джобс үшін жұқа әрқашан жақсырақ болатын. «Ол әрқашан жұқа нәрсені әдемі деп санайтын», — деді Тим Кук. «Сіз мұны барлық жұмыстардан көре аласыз. Бізде ең жұқа ноутбук, ең жұқа смартфон бар, біз iPad-ты жұқа етіп жасадық, содан кейін одан да жұқарттық».
Іске қосу
iPhone-ды іске қосу уақыты келгенде, Джобс әдеттегідей журналға арнайы алдын ала қарау мүмкіндігін беруді шешті. Ол Time Inc. бас редакторы Джон Хьюиге қоңырау шалып, өзіне тән асқақ сөздермен бастады: «Бұл біз жасаған ең жақсы нәрсе». Ол Time-ға эксклюзив бергісі келді, «бірақ Time-да оны жаза алатын ақылды ешкім жоқ, сондықтан мен оны басқа біреуге беремін». Хьюи оны Time журналының зерек технологиялық жазушысы (және романист) Лев Гроссманмен таныстырды. Өз мақаласында Гроссман iPhone шын мәнінде көптеген жаңа мүмкіндіктерді ойлап таппағанын, тек осы мүмкіндіктерді қолдануды әлдеқайда ыңғайлы еткенін дұрыс атап өтті. «Бірақ бұл маңызды. Құралдарымыз жұмыс істемегенде, біз тым ақымыз болғанымыз үшін немесе нұсқаулықты оқымағанымыз үшін немесе саусақтарымыз тым жуан болғаны үшін өзімізді кінәлауға бейімбіз... Құралдарымыз сынғанда, біз өзімізді сынғандай сезінеміз. Ал біреу оны жөндегенде, біз өзімізді сәл де болса бүтінделгендей сезінеміз».
2007 жылдың қаңтарында Сан-Францискодағы Macworld көрмесіндегі тұсаукесерге Джобс iMac-ты іске қосқан кездегідей Энди Херцфельдті, Билл Аткинсонды, Стив Вознякты және 1984 жылғы Macintosh командасын қайта шақырды. Таңғажайып өнім презентацияларына толы мансабында бұл оның ең үздігі болуы мүмкін. «Ара-тұра бәрін өзгертетін революциялық өнім пайда болады», — деп бастады ол. Ол бұрынғы екі мысалды келтірді: «бүкіл компьютер индустриясын өзгерткен» түпнұсқа Macintosh және «бүкіл музыка индустриясын өзгерткен» бірінші iPod. Содан кейін ол іске қосқалы отырған өнімге мұқият тоқталды:
«Бүгін біз осы кластағы үш революциялық өнімді таныстырамыз. Біріншісі — сенсорлық басқаруы бар кең экранды iPod. Екіншісі — революциялық ұялы телефон. Ал үшіншісі — серпінді интернет-коммуникация құрылғысы».
Ол тізімді баса айту үшін қайталады, содан кейін: «Түсініп тұрсыздар ма? Бұл үш бөлек құрылғы емес, бұл бір құрылғы және біз оны iPhone деп атаймыз», — деді.
Бес айдан кейін, 2007 жылдың маусым айының соңында iPhone сатылымға шыққанда, Джобс пен оның әйелі Пало-Альтодағы Apple дүкеніне барып, толқуды сезінді. Ол жаңа өнімдер сатылымға шыққан күні жиі осылай жасайтындықтан, күтіп тұрған жанкүйерлер болды және олар оны Інжіл сатып алуға кірген Мұса пайғамбардай қарсы алды. Сенушілердің арасында Херцфельд пен Аткинсон да болды. «Билл түні бойы кезекте тұрды», — деді Херцфельд. Джобс қолын сермеп, күле бастады. «Мен оған біреуін жібердім ғой», — деді ол. Херцфельд: «Оған алтау керек», — деп жауап берді.
Блогерлер iPhone-ды бірден «Иса телефоны» (Jesus Phone) деп атады. Бірақ Apple бәсекелестері 500 доллар тұратын телефонның табысты болу үшін тым қымбат екенін баса айтты. «Бұл әлемдегі ең қымбат телефон», — деді Microsoft басшысы Стив Балмер CNBC-ге берген сұхбатында. «Және ол бизнес тұтынушыларға ұнамайды, өйткені оның пернетақтасы жоқ». Microsoft тағы да Джобстың өнімін жете бағаламады. 2010 жылдың соңына қарай Apple тоқсан миллион iPhone сатты және жаһандық ұялы телефон нарығындағы жалпы пайданың жартысынан астамын иеленді.
«Стив құмарлықты түсінеді», — деді қырық жыл бұрын «Dynabook» планшеттік компьютерін елестеткен Xerox PARC пионері Алан Кей.
Кей пайғамбарлық болжамдар жасауға шебер еді, сондықтан Джобс одан iPhone туралы не ойлайтынын сұрады. «Экранды бес те сегіз дюйм етіп жасаңыз, сонда сіз әлемді билейсіз», — деді Кей. Ол iPhone дизайнының бір күні Dynabook туралы оның көзқарасын жүзеге асыратын, тіпті одан асып түсетін планшеттік компьютер идеяларына бастама болғанын білмеді.
ОТЫЗ ЖЕТІНШІ ТАРАУ ЕКІНШІ РАУНД Қатерлі ісіктің қайталануы
2008 жылғы шайқастар
2008 жылдың басында Джобс пен оның дәрігерлеріне қатерлі ісіктің таралып жатқаны белгілі болды. 2004 жылы ұйқы безіндегі ісіктерді алып тастаған кезде, олар қатерлі ісік геномын ішінара ретке келтірген болатын. Бұл оның дәрігерлеріне қай жолдардың бұзылғанын анықтауға көмектесті және олар оны жұмыс істеу ықтималдығы жоғары деп санайтын мақсатты терапиямен емдеді. Ол сондай-ақ ауырсынуды басу үшін, әдетте морфин негізіндегі анальгетиктермен ем қабылдады. 2008 жылдың ақпанында Пауэллдің жақын досы Кэтрин Смит Пало-Альтода олармен бірге болған кезде, ол Джобспен серуендеуге шықты. «Ол маған өзін қатты жаман сезінгенде, жай ғана ауырсынуға назар аударатынын, ауырсынудың ішіне енетінін және бұл оны басатын сияқты болатынын айтты», — деп еске алды ол. Алайда бұл мүлдем шындық емес еді. Джобс ауырған кезде, айналасындағылардың бәріне мұны білдіретін.
Медициналық зерттеушілер қатерлі ісік немесе ауырсыну сияқты мұқият назар аудармаған тағы бір денсаулық мәселесі барған сайын қиындай түсті. Оның тамақтануында қиындықтар болып, салмақ жоғалтты. Бұл ішінара ақуыз бен басқа қоректік заттарды қорытуға қажетті ферменттерді шығаратын ұйқы безінің көп бөлігін жоғалтқанына байланысты болды. Сондай-ақ қатерлі ісік пен морфин оның тәбетін төмендетті. Содан кейін дәрігерлер қалай шешу керектігін әрең білетін психологиялық компонент болды: жасөспірім кезінен бастап ол өте шектеулі диеталар мен ашығуға деген оғаш әуестігіне ерік берген еді.
Тіпті үйленіп, балалы болғаннан кейін де ол күмәнді тамақтану әдеттерін сақтап қалды. Ол апталар бойы бір нәрсені — лимон қосылған сәбіз салатын немесе жай ғана алма жейтін, содан кейін кенеттен сол тамақтан бас тартып, оны жеуді тоқтатқанын жариялайтын.
Пауэлл олар алғаш үйленген кезде вегетариан (веган) болған, бірақ күйеуінің операциясынан кейін ол отбасылық тағамдарды балық және басқа да ақуыздармен әртараптандыра бастады. Бұрын вегетариан болған ұлдары Рид «етті де жейтін» (hearty omnivore) болды. Олар әкесінің әртүрлі ақуыз көздерін қабылдауы маңызды екенін білетін.
Отбасы бір кездері Chez Panisse мейрамханасында Элис Уотерстің қол астында жұмыс істеген, биязы әрі әмбебап аспаз Брайар Браунды жалдады. Ол күн сайын түстен кейін келіп, Пауэлл бақшасында өсірген шөптер мен көкөністерді пайдаланып, кешкі асқа пайдалы тағамдардың түр-түрін дайындайтын. Джобс қандай да бір қыңырлық танытса — сәбіз салаты, насыбайгүл қосылған паста, лимонграсс сорпасы — Браун үнсіз және шыдамдылықпен оны жасаудың жолын табатын. Джобс әрқашан тамаққа қатысты өте кірпияз болды, кез келген тамақты бірден «керемет» немесе «жиіркенішті» деп бағалауға бейім еді. Ол қарапайым адамдар ажырата алмайтын екі авокадоның дәмін татып, біреуін «бұрын-соңды өсірілген ең жақсы авокадо», ал екіншісін «жеуге жарамсыз» деп жариялай алатын.
2008 жылдың басында Джобстың тамақтану бұзылыстары нашарлай түсті. Кейбір түндері ол еденге қарап отырып, ұзын ас үй үстеліне қойылған барлық тағамдарды елемейтін. Басқалар тамақтың жартысына келгенде, ол кенеттен тұрып, ештеңе деместен кетіп қалатын. Бұл оның отбасы үшін күйзеліс болды. Олар 2008 жылдың көктемінде оның қырық фунт (шамамен 18 кг) салмақ жоғалтқанын бақылады.
Оның денсаулығына қатысты мәселелер 2008 жылдың наурыз айында Fortune журналы «Стив Джобстың проблемасы» (The Trouble with Steve Jobs) атты мақала жариялағанда қайтадан көпшілікке мәлім болды. Онда оның тоғыз ай бойы қатерлі ісігін диеталармен емдеуге тырысқаны және Apple акцияларының опциондарын кері датамен рәсімдеуге қатысты тергеу жүргізілгені ашылды. Мақала дайындалып жатқанда, Джобс Fortune журналының басқарушы редакторы Энди Серверді Купертиноға шақырып (тіпті бұйрық беріп), мақаланы жарияламауға қысым жасады. Ол Сервердің бетіне үңіліп: «Сонымен, сіз менің оңбаған (asshole) екенімді аштыңыз. Бұл несімен жаңалық?» — деп сұрады. Джобс Гавайидегі Кона ауылынан спутниктік телефон арқылы Сервердің Time Inc.-тегі бастығы Джон Хьюиге қоңырау шалғанда да осы өзін-өзі сынайтын уәжді айтты. Ол басқа бас директорлардың қатысуымен панель құрып, қандай денсаулық мәселелерін ашу дұрыс екенін талқылауды ұсынды, бірақ тек Fortune мақаланы алып тастаса ғана. Журнал олай істемеді.
Джобс 2008 жылдың маусымында iPhone 3G-ді таныстырған кезде, оның арықтығы сонша, өнімнің хабарландыруы көлеңкеде қалды. Esquire журналында Том Джунод сахнадағы «солып қалған» тұлғаны «қарақшыдай арық, бұрын оның мызғымастығының киімі болған киімді киген» деп сипаттады. Apple компаниясы оның салмақ жоғалтуы «жай ғана вирус» (common bug) салдарынан болды деген жалған мәлімдеме жасады. Келесі айда сұрақтар жалғасқан кезде, компания Джобстың денсаулығы «жеке шаруа» деген тағы бір мәлімдеме шығарды.
New York Times газетінің шолушысы Джо Носера Джобстың денсаулығына қатысты мәселелердің қалай шешіліп жатқанын айыптап, баған жазды. «Apple-ге бас директоры туралы шындықты айтады деп сенуге болмайды», — деп жазды ол шілде айының соңында. «Джобс мырзаның басшылығымен Apple құпиялылық мәдениетін қалыптастырды, бұл оған көп жағынан жақсы қызмет етті — жыл сайынғы Macworld конференциясында Apple қандай өнімдерді ұсынатыны туралы болжамдар компанияның ең жақсы маркетингтік құралдарының бірі болды. Бірақ дәл сол мәдениет оның корпоративтік басқаруын улайды». Ол бағанды жазып, Apple-дегілердің барлығынан стандартты «жеке шаруа» деген түсініктеме алып жатқанда, оған Джобстың өзінен күтпеген қоңырау түсті.
«Бұл Стив Джобс, — деп бастады ол. — Сіз мені заңнан жоғарымын деп ойлайтын тәкаппар оңбаған деп ойлайсыз, ал мен сізді
фактілерінің көбін қате беретін сұрқия деп ойлаймын».
фактілерінің көбін қате беретін сұрқия деп ойлаймын».
Осы бір таңқаларлық кіріспеден кейін Джобс денсаулығы туралы кейбір ақпаратты ұсынды, бірақ Носера оны жарияламаса (off the record) ғана. Носера өтінішті орындады, бірақ ол Джобстың денсаулығына қатысты мәселелер жай ғана вирустан гөрі күрделірек болғанымен, «олар өмірге қауіп төндірмейді және онда қатерлі ісік қайталанбаған» деп хабарлай алды. Джобс Носераға өз басқармасы мен акционерлеріне беруге дайын болғаннан гөрі көбірек ақпарат берді, бірақ бұл толық шындық емес еді.
Ішінара Джобстың салмақ жоғалтуына байланысты алаңдаушылықтан Apple акцияларының бағасы 2008 жылдың маусым айының басындағы 188 доллардан шілде айының соңында 156 долларға дейін төмендеді. Тамыз айының соңында Bloomberg News қателікпен Джобстың алдын ала дайындалған қазанамасын (obituary) жариялап жіберіп, ол Gawker сайтына шығып кеткенде жағдай одан сайын ушықты. Джобс бірнеше күннен кейін өзінің жыл сайынғы музыкалық іс-шарасында Марк Твеннің әйгілі әзілін қолдана алды. «Менің өлімім туралы хабарлар тым асыра сілтенген», — деді ол жаңа iPod желісін іске қосып тұрып. Бірақ оның жүдеу түрі сенім ұялатпады. Қазан айының басында акция бағасы 97 долларға дейін құлдырады.
Сол айда Universal Music басшысы Даг Моррис Apple-де Джобспен кездесуі керек еді. Оның орнына Джобс оны үйіне шақырды. Моррис оның қатты ауырып, қиналып тұрғанын көріп таң қалды. Моррис Лос-Анджелесте қатерлі ісікпен күресуге ақша жинайтын City of Hope ұйымының гала-кешінде марапатталғалы жатқан еді және ол Джобстың сол жерде болғанын қалады. Қайырымдылық шаралары Джобс қашатын нәрсе болатын, бірақ ол Моррис үшін де, игі іс үшін де баруға шешім қабылдады. Санта-Моника жағажайындағы үлкен шатырда өткен іс-шарада Моррис екі мың қонаққа Джобстың музыка индустриясына жаңа өмір сыйлағанын айтты. Стиви Никс, Лайонел Ричи, Эрика Баду және Эйконның өнер көрсетулері түн ортасынан ауғанша жалғасты, ал Джобс қатты тоңып қалтырады. Джимми Айовин оған киюге капюшоны бар жемпір (толстовка) берді және ол кеш бойы капюшонын басынан тастамады. «Ол сондай ауру, сондай тоңған, сондай арық еді», — деп еске алды Моррис.
Fortune журналының ардагер технологиялық жазушысы Брент Шлендер сол желтоқсанда журналдан кеткелі жатқан еді және оның қоштасу әні Джобс, Билл Гейтс, Энди Гроув және Майкл Деллмен бірлескен сұхбат болуы керек болатын. Мұны ұйымдастыру қиын болды және ол өтуі керек күнге бірнеше күн қалғанда Джобс бас тарту үшін қоңырау шалды. «Егер олар неге деп сұраса, менің оңбаған екенімді айта сал», — деді ол. Гейтс ренжіді, содан кейін денсаулық жағдайы қандай екенін білді. «Әрине, оның өте, өте салмақты себебі болды, — деді Гейтс. — Ол жай ғана айтқысы келмеді». Бұл Apple 16 желтоқсанда Джобстың соңғы он бір жыл бойы үлкен өнімдерді шығару үшін пайдаланған форумы — қаңтардағы Macworld көрмесіне жоспарланған қатысуынан бас тартатынын жариялағанда айқынырақ болды.
Блогосфера оның денсаулығы туралы болжамдарға толды, олардың көбінде шындықтың жағымсыз иісі бар еді. Джобс ашуланып, өзін қорланғандай сезінді. Ол сондай-ақ Apple-дің қарсы жауап беруде белсенді болмағанына ренжіді. Сөйтіп, 2009 жылдың 5 қаңтарында ол жаңылыстыратын ашық хат жазып, жариялады. Ол Macworld-ты отбасымен көбірек уақыт өткізгісі келетіндіктен өткізіп жіберетінін айтты. «Көпшілігіңіз білетіндей, мен 2008 жыл бойы салмақ жоғалттым, — деп қосты ол. — Дәрігерлерім оның себебін таптық деп ойлайды — гормоналды теңгерімсіздік менің денеме сау болу үшін қажетті ақуыздарды ұрлап жатыр. Күрделі қан талдаулары бұл диагнозды растады. Бұл тамақтану мәселесінің емі салыстырмалы түрде қарапайым».
Мұнда шындықтың кішкентай түйірі бар еді. Ұйқы безі шығаратын гормондардың бірі — глюкагон, ол инсулиннің кері жағы. Глюкагон бауырдың қанға қант бөлуіне себеп болады. Джобстың ісігі бауырына метастаз беріп, ойран салып жатқан еді. Іс жүзінде оның денесі өзін-өзі жеп жатты, сондықтан дәрігерлер глюкагон деңгейін төмендетуге тырысу үшін оған дәрі-дәрмек берді. Онда гормоналды теңгерімсіздік болды, бірақ бұл қатерлі ісіктің бауырына таралуына байланысты еді. Ол бұл туралы жеке өзі мойындағысы келмеді және көпшілік алдында да теріске шығарғысы келді. Өкінішке орай, бұл заңды түрде проблемалы болды, өйткені ол ашық акционерлік қоғамды басқарды. Бірақ Джобс блогосфераның өзіне деген қарым-қатынасына қатты ашуланды және ол қарсы соққы бергісі келді.
Осы кезде ол өзінің оптимистік мәлімдемесіне қарамастан қатты ауырып, жан төзгісіз ауырсынуды сезінді. Ол қатерлі ісікке қарсы дәрі-дәрмек терапиясының тағы бір кезеңін қабылдады және оның ауыр жанама әсерлері болды. Терісі құрғап, жарыла бастады. Баламалы әдістерді іздеу барысында ол эксперименттік гормон арқылы жеткізілетін сәулелік терапияны қолданып көру үшін Швейцарияның Базель қаласына ұшты. Ол сондай-ақ Роттердамда әзірленген пептидтік рецепторлық радионуклидтік терапия деп аталатын эксперименттік емдеуден өтті.
Заңгерлердің барған сайын күшейген кеңестеріне толы бір аптадан кейін Джобс ақыры медициналық демалысқа шығуға келісті. Ол бұл туралы 2009 жылдың 14 қаңтарында Apple қызметкерлеріне арналған тағы бір ашық хатында жариялады. Бастапқыда ол шешімді блогерлер мен баспасөздің тым қызығушылығына жапты. «Өкінішке орай, менің жеке денсаулығыма деген қызығушылық мен және менің отбасым үшін ғана емес, Apple-дегі басқалар үшін де алаңдаушылық тудыруда», — деді ол. Бірақ содан кейін ол «гормоналды теңгерімсіздіктің» емі өзі айтқандай қарапайым емес екенін мойындады. «Өткен аптада мен денсаулығыма қатысты мәселелер мен ойлағаннан да күрделі екенін білдім». Тим Кук күнделікті операцияларды қайтадан өз қолына алатын болды, бірақ Джобс бас директор болып қала беретінін, маңызды шешімдерге қатысуды жалғастыратынын және маусым айында қайтып оралатынын айтты.
Джобс Билл Кэмпбеллмен және Арт Левинсонмен кеңесіп жүрген, олар оның жеке денсаулық кеңесшілері және компанияның тең жетекші директорлары рөлдерін қатар атқарды. Бірақ басқарманың қалған мүшелері толық хабардар болмады, ал акционерлер бастапқыда қате ақпараттандырылды. Бұл кейбір заңды мәселелерді туындатты және SEC (Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия) компанияның акционерлерден «маңызды ақпаратты» жасырған-жасырмағанын тексеру үшін тергеу ашты. Егер компания жалған ақпараттың таралуына жол берсе немесе компанияның қаржылық болашағына қатысты шынайы ақпаратты жасырса, бұл бағалы қағаздар алаяқтығы, яғни ауыр қылмыс болып саналады. Джобс пен оның сиқыры Apple-дің қайта өрлеуімен тығыз байланысты болғандықтан, оның денсаулығы осы стандартқа сәйкес келетін сияқты көрінді. Бірақ бұл заңның бұлыңғыр саласы еді; бас директордың құпиялылық құқығын таразылау керек болды. Бұл тепе-теңдік әсіресе Джобс жағдайында қиын болды, өйткені ол құпиялылығын бағалайтын және компаниясын басқа бас директорларға қарағанда көбірек бейнелейтін. Ол тапсырманы жеңілдетпеді. Ол аз құпия болу керек деп ұсынған кез келген адамға қарсы шыққанда қатты эмоцияға беріліп, кейде айқайлап, кейде жылайтын.
Кэмпбелл Джобспен достығын бағалады және оның құпиялылығын бұзуға фидуциарлық міндеттеме алғысы келмеді, сондықтан ол директор қызметінен кетуді ұсынды. «Құпиялылық жағы мен үшін өте маңызды, — деді ол кейінірек. — Ол менің миллион жылдан бергі досым». Заңгерлер ақырында Кэмпбеллге басқармадан кетудің қажеті жоқ, бірақ ол тең жетекші директор қызметінен шеттелуі керек деп шешті. Оның орнына Avon компаниясынан Андреа Юнг келді. SEC тергеуі нәтижесіз аяқталды және басқарма Джобсты көбірек ақпарат жариялауға шақырғандардан қорғау үшін бірігіп кетті. «Баспасөз біздің жеке мәліметтерді жайып салғанымызды қалады, — деп еске алды Ал Гор. — Заң талап еткеннен артық ақпарат беру Стивтің өз еркінде еді, бірақ ол жеке өміріне қол сұғылғанын қаламайтынын қатаң ұстанды. Оның тілегі құрметтелуі керек». Мен Гордан 2009 жылдың басында, Джобстың денсаулығы акционерлерге айтылғаннан әлдеқайда нашар болған кезде, басқарма ашығырақ болуы керек пе еді деп сұрағанымда, ол: «Біз заңның нені талап ететінін және ең жақсы тәжірибелер қандай екенін қарастыру үшін сырттан заңгер жалдадық және бәрін ереже бойынша жасадық. Мен ақталып тұрғандай естілетін шығармын, бірақ бұл сын менің жынымды келтірді», — деп жауап берді.
Басқарманың бір мүшесі келіспеді. Chrysler және IBM компанияларының бұрынғы қаржы директоры Джерри Йорк көпшілік алдында ештеңе айтпады, бірақ ол Wall Street Journal тілшісіне жарияламау шартымен (off the record) 2008 жылдың соңында компания Джобстың денсаулығына қатысты мәселелерді жасырғанын білгенде «жиіркенгенін» айтты. «Шынымды айтсам, сол кезде отставкаға кеткенімді қалаймын». Йорк 2010 жылы қайтыс болғанда, Journal оның пікірлерін ресми түрде жариялады. Йорк сондай-ақ Fortune журналына жарияламау шартымен ақпарат берген, журнал оны Джобс 2011 жылы үшінші рет денсаулық демалысына шыққанда пайдаланды.
Apple-дегі кейбіреулер Йоркке телінген сөздердің дәл екеніне сенбеді, өйткені ол сол кезде ресми түрде қарсылық білдірмеген еді. Бірақ Билл Кэмпбелл бұл хабарламалардың шындыққа жанасатынын білді; Йорк оған 2009 жылдың басында шағымданған болатын. «Джерри түнде ақ шарапты мөлшерден тыс ішіп қойып, таңғы екі немесе үште қоңырау шалып: "Қарғыс атқыр, мен оның денсаулығы туралы мына сандыраққа сенбеймін, біз көз жеткізуіміз керек" дейтін. Содан кейін мен оған келесі күні таңертең қоңырау шалсам, ол: "О, бәрі жақсы, проблема жоқ" дейтін. Сондықтан сол кештердің кейбірінде ол қызып алып, тілшілермен сөйлескеніне сенімдімін».
Мемфис
Джобстың онкологиялық тобының жетекшісі Стэнфорд университетінің ғалымы, асқазан-ішек және колоректальды қатерлі ісіктер бойынша жетекші зерттеуші Джордж Фишер болды. Ол Джобсқа бірнеше ай бойы бауыр трансплантациясын қарастыруы мүмкін екенін ескерткен, бірақ бұл Джобс қабылдауға қарсыласқан ақпарат түрі еді. Пауэлл Фишердің бұл мүмкіндікті қайта-қайта көтергеніне қуанды, өйткені ол күйеуін бұл идеяны қарастыруға көндіру үшін бірнеше рет түрткілеу қажет болатынын білді.
Ол ақыры 2009 жылдың қаңтарында, өзінің «гормоналды теңгерімсіздігін» оңай емдеуге болатынын мәлімдегеннен кейін сенді. Бірақ бір мәселе болды. Ол Калифорнияда бауыр трансплантациясын күту тізіміне қойылды, бірақ ол жақта уақытында ешқашан ала алмайтыны белгілі болды. Оның қан тобына сәйкес келетін донорлар саны аз еді. Сондай-ақ, Америка Құрама Штаттарында саясатты белгілейтін Біріккен ағзаларды бөлу желісі (United Network for Organ Sharing) қолданатын көрсеткіштер қатерлі ісікке шалдыққан науқастардан гөрі цирроз және гепатитпен ауыратындарға басымдық беретін.
Науқастың, тіпті Джобс сияқты бай адамның да кезектен тыс өтуінің заңды жолы жоқ және ол өтпеді де. Реципиенттер трансплантацияның қаншалықты шұғыл қажет екенін анықтау үшін гормон деңгейлерінің зертханалық сынақтарын пайдаланатын MELD ұпайына (Model for End-Stage Liver Disease) және күту уақытының ұзақтығына қарай таңдалады. Әрбір донорлық мұқият тексеріледі, деректер қоғамдық веб-сайттарда қолжетімді (optn.transplant.hrsa.gov/) және сіз кез келген уақытта күту тізіміндегі мәртебеңізді бақылай аласыз.
Пауэлл ағза донорлығы веб-сайттарын бақылаушыға айналды, ол күн сайын түнде күту тізімінде қанша адам бар екенін, олардың MELD ұпайлары қандай екенін және қанша уақыт тұрғанын тексеретін. «Сіз есептей аласыз, мен солай істедім, Калифорнияда бауыр алғанша маусым айынан асып кетер еді, ал дәрігерлер оның бауыры сәуір айында істен шығады деп болжады», — деп еске алды ол. Сөйтіп, ол сұрастыра бастады және бір уақытта екі түрлі штатта тізімде тұруға рұқсат етілгенін анықтады, мұны әлеуетті реципиенттердің шамамен 3%-ы жасайды. Мұндай бірнеше тізімге тіркелу саясатпен шектелмейді, дегенмен сыншылар бұл байларға артықшылық береді дейді, бірақ бұл қиын. Екі негізгі талап болды: әлеуетті реципиент таңдалған ауруханаға сегіз сағат ішінде жете алуы керек (Джобс мұны ұшағының арқасында жасай алатын) және сол аурухананың дәрігерлері науқасты тізімге қоспас бұрын жеке қабылдап, бағалауы керек.
Apple-дің сыртқы кеңесшісі қызметін жиі атқарған Сан-Францисколық заңгер Джордж Райли қамқор Теннесси джентльмені еді және ол Джобспен жақын болып кеткен. Оның ата-анасы екеуі де Мемфистегі Методист университетінің ауруханасында дәрігер болған, ол сол жерде туған және сол жердегі трансплантация институтын басқаратын Джеймс Исонның досы болатын. Исонның бөлімшесі елдегі ең жақсы және ең көп жұмыс істейтіндердің бірі еді; 2008 жылы ол және оның командасы 121 бауыр трансплантациясын жасады. Ол басқа жақтан келген адамдардың Мемфисте қосымша тіркелуіне қарсы болмады. «Бұл жүйені алдау емес, — деді ол. — Бұл адамдардың денсаулық сақтау қызметін қай жерден алғысы келетінін таңдауы. Кейбір адамдар емделу үшін Теннессиден Калифорнияға немесе басқа жерге кетеді. Енді бізде Калифорниядан Теннессиге келетін адамдар бар». Райли Исонның Пало-Альтоға ұшып келіп, сол жерде қажетті бағалауды жүргізуін ұйымдастырды.
2009 жылдың ақпан айының соңына қарай Джобс Теннесси тізімінен (сондай-ақ Калифорниядағы тізімнен) орын алды және жүйкеге тиетін күту басталды. Наурыздың бірінші аптасында оның жағдайы күрт нашарлады, ал күту уақыты жиырма бір күн болады деп болжанды. «Бұл қорқынышты болды, — деп еске алды Пауэлл. — Біз үлгере алмайтындай көрінді». Әр күн сайын азап күшейе түсті. Ол наурыздың ортасында тізімде үшінші орынға, содан кейін екінші, ақыры бірінші орынға көтерілді. Бірақ содан кейін күндер өте берді. Қорқынышты шындық мынада еді: Әулие Патрик күні және «Наурыз ессіздігі» (March Madness — Мемфис 2009 жылғы турнирде болды және аймақтық орын болды) сияқты алдағы оқиғалар донор табу ықтималдығын арттырды, өйткені ішімдік ішу көлік апаттарының көбеюіне әкеледі.
Шынында да, 2009 жылдың 21 наурызындағы демалыс күндері жиырмадан асқан жас жігіт көлік апатынан қайтыс болып, оның ағзалары қолжетімді болды. Джобс пен оның әйелі Мемфиске ұшып, таңғы сағат 4-ке таман қонды және оларды Исон күтіп алды. Ұшу-қону жолағында көлік күтіп тұрды және олар ауруханаға асығып бара жатқанда қабылдау құжаттары дайын болатындай етіп бәрі ұйымдастырылған еді.
Трансплантация сәтті өтті, бірақ көңіл көншітпеді. Дәрігерлер оның бауырын алып тастағанда, ішкі ағзаларды қоршап тұратын жұқа мембрана — перітонеумде дақтар тапты. Сонымен қатар, бауырда ісіктер болды, бұл қатерлі ісіктің басқа жерлерге де таралуы мүмкін екенін білдірді. Ол мутацияға ұшырап, тез өскен сияқты. Олар үлгілер алып, қосымша генетикалық карта жасады.
Бірнеше күннен кейін олар тағы бір процедура жасауға мәжбүр болды. Джобс барлық кеңестерге қарамастан асқазанын тазалаудан (pump out) бас тартты, ал олар оған тыныштандыратын дәрі бергенде, ол ішіндегісінің бір бөлігін өкпесіне жұтып қойып, пневмонияға шалдықты. Сол кезде олар ол өліп қалуы мүмкін деп ойлады. Кейінірек ол былай деп сипаттады:
«Мен өліп қала жаздадым, өйткені осы қарапайым процедурада олар қателік жіберді. Лорен сол жерде болды және олар балаларымды ұшақпен алдырды, өйткені олар мені таңға дейін шыдамайды деп ойлады. Рид Лореннің ағаларының бірімен колледждерді қарап жүрген. Біз жеке ұшақпен оны Дартмут маңынан алдырып, не болып жатқанын айттық. Қыздарды да ұшақ алып келді. Олар бұл мені есі дұрыс күйде көретін соңғы мүмкіндік болуы мүмкін деп ойлады. Бірақ мен аман қалдым».
Пауэлл емдеуді қадағалауды өз қолына алды, күні бойы аурухана бөлмесінде болып, әрбір мониторды қырағылықпен бақылады. «Лорен оны қорғаған әдемі жолбарыс болды», — деп еске алды Джобсқа келушілерге рұқсат берілген бойда келген Джони Айв. Оның анасы мен үш ағасы оған серік болу үшін әртүрлі уақытта келді. Джобстың қарындасы Мона Симпсон да қорғаушыдай шыр айналды. Ол және Джордж Райли Джобс төсегінің жанында Пауэллді алмастыруға рұқсат берген жалғыз адамдар болды. «Лореннің отбасы бізге балаларға қарауға көмектесті — оның анасы мен ағалары керемет болды, — деді кейінірек Джобс. — Мен өте әлсіз болдым және ынтымақтаспадым. Бірақ мұндай тәжірибе сізді терең байланыстырады».
Пауэлл күн сайын таңғы сағат 7-де келіп, тиісті деректерді жинап, оларды электрондық кестеге енгізетін. «Бұл өте күрделі болды, өйткені көптеген әртүрлі нәрселер болып жатты», — деп еске алды ол. Джеймс Исон және оның дәрігерлер тобы таңғы сағат 9-да келгенде, ол Джобсты емдеудің барлық аспектілерін үйлестіру үшін олармен кездесу өткізетін. Кешкі сағат 9-да, кетер алдында, ол әрбір өмірлік көрсеткіш пен басқа өлшемдердің қалай өзгеріп жатқаны туралы есеп дайындап, келесі күні жауап алғысы келетін сұрақтар тізімін жасайтын. «Бұл маған миымды іске қосуға және зейінімді шоғырландыруға мүмкіндік берді», — деп еске алды ол.
Исон Стэнфордта ешкім толық жасамаған нәрсені жасады: медициналық көмектің барлық аспектілерін өз қолына алды. Ол мекемені басқарғандықтан, трансплантациядан кейінгі қалпына келтіруді, қатерлі ісік сынақтарын, ауырсынуды емдеуді, тамақтануды, оңалтуды және күтімді үйлестіре алды. Ол тіпті Джобсқа ұнайтын энергетикалық сусындарды алу үшін дүкенге тоқтайтын.
Медбикелердің екеуі Миссисипидің шағын қалаларынан еді және олар Джобстың сүйіктілеріне айналды. Олар салмақты отбасылы әйелдер болды және одан қорықпады. Исон олардың тек Джобсқа бекітілуін ұйымдастырды. «Стивті басқару үшін табанды болу керек, — деп еске алды Тим Кук. — Исон Стивті басқарды және оны басқа ешкім істете алмайтын, оған пайдалы, бірақ жағымсыз болуы мүмкін нәрселерді істеуге мәжбүрледі».
Барлық мәпелеуге қарамастан, Джобс кейде жынданып кете жаздады. Ол бақылаудың өзінде болмағанына ашуланды, кейде галлюцинация көрді немесе ашуға булықты. Тіпті есін әрең біліп жатқанда да, оның күшті тұлғасы көрініп тұрды. Бірде пульмонолог ол қатты тыныштандырылған кезде бетіне маска кигізуге тырысты. Джобс оны жұлып алып, дизайнын жек көретінін және оны киюден бас тартатынын күңкілдеді. Сөйлеуге әрең шамасы келсе де, ол масканың бес түрлі нұсқасын әкелуді бұйырды және өзіне ұнайтын дизайнды таңдайтынын айтты. Дәрігерлер Пауэллге аң-таң болып қарады. Ақыры ол масканы кигізу үшін оның назарын басқа жаққа аудара алды. Ол сондай-ақ саусағына кигізілген оттегі мониторын жек көрді. Ол оның ұсқынсыз және тым күрделі екенін айтты. Ол оны қалай қарапайым етіп жасауға болатыны туралы жолдарды ұсынды. «Ол қоршаған орта мен заттардың әрбір нюансына өте сезімтал болды және бұл оны қажытты», — деп еске алды Пауэлл.
Бір күні, ол әлі есін бір біліп, бір білмей жатқанда, Пауэллдің жақын досы Кэтрин Смит оны көруге келді. Оның Джобспен қарым-қатынасы әрқашан жақсы бола бермейтін, бірақ Пауэлл оның келуін талап етті. Ол оны ымдап шақырып, қағаз бен қалам сұрап: «Мен iPhone-ымды қалаймын», — деп жазды. Смит оны комод үстінен алып, оған әкелді. Оның қолын ұстап, ол «ашу үшін сырғыту» (swipe to open) функциясын көрсетті және оны мәзірлермен ойнауға мәжбүрледі.
Джобстың Крисанннан туған қызы Лиза Бреннан-Джобспен қарым-қатынасы нашарлаған еді. Ол Гарвардты бітіріп, Нью-Йорк қаласына көшкен және әкесімен сирек сөйлесетін. Бірақ ол Мемфиске екі рет ұшып келді және Джобс мұны бағалады. «Оның мұны істегені мен үшін көп нәрсені білдірді», — деп еске алды ол. Өкінішке орай, ол сол кезде оған бұл туралы айтпады. Джобстың айналасындағы көптеген адамдар Лизаның әкесі сияқты талапшыл бола алатынын байқады, бірақ Пауэлл оны жылы қарсы алып, араластыруға тырысты. Бұл ол қалпына келтіргісі келген қарым-қатынас еді.
Джобс жазыла бастағанда, оның қырсық мінезінің көбі қайта оралды. Оның өт жолдары әлі де бар еді. «Ол сауыға бастағанда, ризашылық кезеңінен тез өтіп, бірден мазасыз және бұйрық беруші режиміне қайта оралды, — деп еске алды Кэт Смит. — Біз бәріміз ол бұдан мейірімдірек көзқараспен шыға ма деп ойладық, бірақ олай болмады». Ол сондай-ақ тамақ талғағыш болып қала берді, бұл бұрынғыдан да үлкен мәселе болды. Ол тек жеміс смузилерін ішетін және өзін қанағаттандыруы мүмкін нұсқаны табу үшін жеті немесе сегіз түрін қатар қоюды талап ететін. Ол қасықты аузына тигізіп, кішкене дәмін татып: «Мынау жарамайды. Мынау да жарамайды», — деп үкім шығаратын. Ақыры Исон қарсы шықты. «Білесіз бе, бұл дәм мәселесі емес, — деп ақыл айтты ол. — Мұны тамақ деп ойлауды доғарыңыз. Мұны дәрі деп ойлаңыз».
Apple-ден келушілер болған кезде Джобстың көңіл-күйі көтерілді. Тим Кук үнемі келіп, оны жаңа өнімдердің барысымен таныстырып тұрды. «Әңгіме Apple-ге ауысқан сайын оның жадырап кететінін көруге болатын, — деді Кук. — Шам жанғандай болатын». Ол компанияны қатты жақсы көрді және қайтып оралу үмітімен өмір сүріп жатқандай көрінді. Егжей-тегжейлер оған қуат беретін. Кук iPhone-ның жаңа моделін сипаттағанда, Джобс келесі бір сағатты оны қалай атау керектігін — олар iPhone 3GS деп келісті — сонымен қатар «GS» әріптерінің өлшемі мен қарпін, әріптердің бас әріппен жазылуы (иә) және курсивпен жазылуы (жоқ) керектігін талқылаумен өткізді.
Бір күні Райли жұмыстан кейін Sun Studio-ға тосын сапар ұйымдастырды, бұл Элвис, Джонни Кэш, Би Би Кинг және басқа да көптеген рок-н-ролл пионерлері ән жазған қызыл кірпішті ғибадатхана еді. Оларға жеке экскурсия жасалып, жас қызметкерлердің бірі тарих туралы дәріс оқыды, ол Джерри Ли Льюис қолданған темекі күйдірген орындықта Джобспен бірге отырды. Джобс сол кезде музыка индустриясындағы ең ықпалды адам болса да, бала оны жүдеу күйінде танымады. Олар кетіп бара жатқанда, Джобс Райлиге: «Ана бала шынымен ақылды екен. Біз оны iTunes-ке жұмысқа алуымыз керек», — деді. Сөйтіп Райли Эдди Кьюге қоңырау шалды, ол баланы сұхбаттасу үшін Калифорнияға алдырды және ақырында оны iTunes-тің ерте R&B және рок-н-ролл бөлімдерін құруға көмектесу үшін жұмысқа алды. Райли кейінірек Sun Studio-дағы достарын көруге барғанда, олар мұның өз ұрандарында айтылғандай, Sun Studio-да армандар әлі де орындалатынын дәлелдейтінін айтты.
Қайтып оралу
2009 жылдың мамыр айының соңында Джобс әйелі және қарындасымен бірге Мемфистен жеке ұшағымен қайтып келді. Оларды Сан-Хосе әуежайында Тим Кук пен Джони Айв күтіп алды, олар ұшақ қонған бойда бортқа көтерілді. «Оның көзінен қайтып оралғанына қуанышты екенін көруге болатын, — деп еске алды Кук. — Оның бойында күрес рухы бар еді және іске кірісуге асық болды». Пауэлл бір бөтелке газдалған алма сидрын шығарып, күйеуі үшін тост көтерді және бәрі құшақтасты.
Айв эмоциялық тұрғыдан қажыған еді. Ол әуежайдан Джобстың үйіне көлікпен барды және ол жоқта істі жүргізу қаншалықты қиын болғанын айтты. Ол сондай-ақ Apple-дің инновациясы Джобсқа тәуелді және егер ол қайтып оралмаса, жоғалып кетеді деген әңгімелерге шағымданды. «Мен қатты ренжідім», — деді Айв оған. Ол өзін «күйрегендей» және бағаланбағандай сезінгенін айтты.
Джобс та Пало-Альтоға оралғаннан кейін көңілсіз күйде болды. Ол компания үшін алмастырылмайтын адам болмауы мүмкін деген оймен күресіп жүрді. Apple акциялары ол жоқта жақсы нәтиже көрсетті, 2009 жылдың қаңтарында демалысын жариялаған кездегі 82 доллардан мамырдың соңында қайтып оралғанда 140 долларға дейін көтерілді. Джобс демалысқа шыққаннан кейін көп ұзамай сарапшылармен болған конференц-байланыста Кук өзінің эмоциясыз стилінен ауытқып, Джобс жоқ болса да Apple неге қарыштап дами беретіні туралы жігерлі мәлімдеме жасады:
«Біз жер бетінде керемет өнімдер жасау үшін жүрміз деп сенеміз және бұл өзгермейді. Біз үнемі инновацияға назар аударамыз. Біз күрделіге емес, қарапайымға сенеміз. Біз жасайтын өнімдердің артындағы негізгі технологияларды иеленуіміз және бақылауымыз керек деп сенеміз және біз айтарлықтай үлес қоса алатын нарықтарға ғана қатысамыз. Біз мыңдаған жобаларға "жоқ" деп айтуға сенеміз, осылайша біз өзіміз үшін шын мәнінде маңызды және мәнді санаулы жобаларға назар аудара аламыз. Біз топтарымыздың терең ынтымақтастығы мен өзара әрекеттесуіне сенеміз, бұл бізге басқалар жасай алмайтын жолмен жаңалық енгізуге мүмкіндік береді. Және шынын айтқанда, біз компаниядағы әрбір топта кемелдіктен төмен ештеңеге келіспейміз және қателескен кезде мойындайтын адалдығымыз бен өзгеруге батылдығымыз бар. Менің ойымша, кімнің қандай қызметте екеніне қарамастан, бұл құндылықтар осы компанияға соншалықты сіңіп кеткен, сондықтан Apple өте жақсы жұмыс істейтін болады».
Бұл Джобс айтатын (және айтқан) нәрсе сияқты естілді, бірақ баспасөз оны «Кук доктринасы» деп атады. Джобс ашуланып, қатты күйзеліске түсті, әсіресе соңғы сөйлемге байланысты. Ол мұның шындық болуы мүмкін екеніне мақтану керек пе, әлде ренжу керек пе, білмеді. Ол шетке шығып, бас директор емес, төраға болуы мүмкін деген әңгімелер болды. Бұл оны төсектен тұруға, ауырсынуды жеңуге және қалпына келтіретін ұзақ серуендерін қайта бастауға одан сайын ынталандырды.
Ол қайтып оралғаннан кейін бірнеше күннен соң басқарма жиналысы жоспарланған болатын және Джобс келіп, бәрін таң қалдырды. Ол ақырын басып кірді және жиналыстың көп бөлігінде қала алды. Маусым айының басында ол үйінде күнделікті жиналыстар өткізіп жүрді, ал айдың соңында жұмысқа қайта оралды. Енді ол өліммен бетпе-бет келгеннен кейін жұмсағырақ бола ма? Әріптестері жауапты тез алды. Жұмысқа қайта оралған бірінші күні ол бірқатар жанжал шығарып, жоғарғы командасын шошытты. Ол алты ай бойы көрмеген адамдарын жерден алып, жерге салды, кейбір маркетингтік жоспарларды жыртып тастады және жұмысын сапасыз деп тапқан бірнеше адамды сөгіп тастады. Бірақ сол күні кешке бірнеше досына айтқан сөзі шын мәнінде көп нәрсені аңғартты. «Бүгін қайтып оралғанымда керемет уақыт өткіздім, — деді ол. — Өзімді қаншалықты шығармашылық сезініп тұрғаныма және бүкіл команданың қандай екеніне сене алар емеспін». Тим Кук мұны сабырмен қабылдады. «Мен Стивтің өз көзқарасын немесе құмарлығын білдіруден тартынғанын ешқашан көрген емеспін, — деді ол кейінірек. — Бірақ бұл жақсы болды».
Достары Джобстың қырсықтығын сақтап қалғанын байқады. Сауығу кезінде ол Comcast-тың жоғары ажыратымдылықтағы кабельдік қызметіне жазылды және бір күні компанияны басқаратын Брайан Робертске қоңырау шалды. «Мен ол бұл туралы жақсы нәрсе айту үшін қоңырау шалып тұр деп ойладым, — деп еске алды Робертс. — Оның орнына ол маған "Бұл жиіркенішті (It sucks)" деді». Бірақ Энди Херцфельд дөрекіліктің астында Джобстың адалырақ бола бастағанын байқады. «Бұрын Стивтен бірдеңе сұрасаң, ол мүлдем керісінше істеуі мүмкін еді, — деді Херцфельд. — Бұл оның табиғатындағы қыңырлық болатын. Енді ол шынымен пайдалы болуға тырысады».
Оның көпшілік алдына қайта оралуы 9 қыркүйекте, компанияның кезекті күзгі музыкалық іс-шарасында сахнаға шыққан кезде болды. Оған бір минутқа жуық уақыт бойы тік тұрып қол соғылды, содан кейін ол бауыр донорын алғанын айтып, ерекше жеке жазбамен бастады. «Мұндай жомарттық болмаса, мен бұл жерде болмас едім, — деді ол, — сондықтан бәріміз осындай жомарт болып, ағза доноры болуды таңдаймыз деп үміттенемін». «Мен тік тұрмын, мен Apple-ге қайта оралдым және оның әр күнін жақсы көремін» деген шаттық сәттен кейін ол тоғыз түрлі анодталған алюминий түсіндегі, бейнекамералары бар жаңа iPod Nano желісін таныстырды.
2010 жылдың басына қарай ол күшінің көп бөлігін қалпына келтірді және өзінің және Apple-дің ең өнімді жылдарының бірі болатын жұмысқа қайта кірісті. Ол Apple-дің цифрлық хаб стратегиясын іске қосқаннан бері екі рет қатарынан үлкен жеңіске жеткен еді: iPod және iPhone. Енді ол тағы бір соққы жасауға дайындалып жатты.
ОТЫЗ СЕГІЗІНШІ ТАРАУ iPAD Пост-ПК дәуіріне қадам
Сіз революцияны қалаймын дейсіз
2002 жылы Джобс өзі жасаған планшеттік компьютердің бағдарламалық жасақтамасын насихаттай берген Microsoft инженеріне ренжіген болатын, ол пайдаланушыларға ақпаратты экранға стилус немесе қаламмен енгізуге мүмкіндік беретін. Сол жылы бірнеше өндіруші осы бағдарламалық жасақтаманы қолданатын планшеттік компьютерлерді шығарды, бірақ олардың ешқайсысы әлемді өзгертпеді. Джобс мұны қалай дұрыс жасау керектігін — стилуссыз! — көрсетуге асық болды, бірақ Apple дамытып жатқан мультитач технологиясын көргенде, ол алдымен iPhone жасау үшін оны пайдалануды шешкен еді.
Осы уақытта планшет идеясы Macintosh аппараттық тобының ішінде пісіп-жетіліп жатты. «Бізде планшет жасау жоспары жоқ», — деп мәлімдеді Джобс 2003 жылдың мамырында Уолт Моссбергке берген сұхбатында. «Адамдар пернетақтаны қалайтыны белгілі болды. Планшеттер басқа да көптеген компьютерлері мен құрылғылары бар бай адамдарға ұнайды». Оның «гормоналды теңгерімсіздік» туралы мәлімдемесі сияқты, бұл да жаңылыстыратын еді; оның жыл сайынғы «Топ 100» жиындарының көпшілігінде планшет талқыланатын болашақ жобалардың қатарында болды. «Біз бұл идеяны осы жиындардың көбінде көрсеттік, өйткені Стив планшет жасауға деген құлшынысын ешқашан жоғалтқан емес», — деп еске алды Фил Шиллер.
Планшет жобасы 2007 жылы Джобс арзан нетбук компьютерінің идеяларын қарастырып жатқанда серпін алды. Дүйсенбі күні атқарушы топтың ми шабуылы сессиясында Айв неге оған экранға бекітілген пернетақта қажет екенін сұрады; бұл қымбат және көлемді еді. Пернетақтаны мультитач интерфейсін қолдана отырып экранға қойыңыз, деп ұсынды ол. Джобс келісті. Сөйтіп, ресурстар нетбукты жобалауға емес, планшет жобасын жандандыруға бағытталды.
Процесс Джобс пен Айвтың дұрыс экран өлшемін анықтауынан басталды. Олар жиырма модель жасады — әрине, барлығы дөңгеленген тіктөртбұрыштар — өлшемдері мен арақатынастары сәл өзгеше. Айв оларды дизайн студиясындағы үстелге жайып қоятын, ал түстен кейін олар жауып тұрған барқыт матаны көтеріп, олармен ойнайтын. «Экран өлшемі қандай болуы керектігін біз осылай таптық», — деді Айв.
Әдеттегідей Джобс мүмкіндігінше таза қарапайымдылыққа ұмтылды. Бұл құрылғының негізгі мәні не екенін анықтауды талап етті. Жауап: дисплей экраны. Сондықтан басты қағида — олар жасағанның бәрі экранға бағынуы керек болды. «Дисплейден алаңдататын көптеген мүмкіндіктер мен түймелер болмауы үшін біз қалай жолдан былай тұрамыз?» — деп сұрады Айв. Әр қадамда Джобс алып тастауға және жеңілдетуге итермеледі.
Бір сәтте Джобс модельге қарап, сәл көңілі толмады. Ол жеткілікті деңгейде ыңғайлы және достық сипатта сезілмеді, оны табиғи түрде қолға алып, алып кете алмайтындай болды. Айв мәселені дөп басты: Олар оны бір қолмен, импульсивті түрде ұстап алуға болатынын білдіруі керек еді. Жиектің төменгі жағы сәл дөңгеленген болуы керек, сонда сіз оны абайлап көтерудің орнына жай ғана іліп алғанда ыңғайлы сезінесіз. Бұл инженерлер қажетті қосылым порттары мен түймелерді астына қарай ақырын жоғалып кететіндей жұқа ернеуге жобалауы керек дегенді білдірді.
Егер сіз патенттік өтінімдерге назар аударған болсаңыз, Apple 2004 жылдың наурызында өтінім берген және он төрт айдан кейін берілген D504889 нөмірлі патентті байқар едіңіз. Тізімдегі өнертапқыштардың арасында Джобс пен Айв болды. Өтінімде шеттері дөңгеленген тікбұрышты электронды планшеттің эскиздері болды, ол дәл iPad сияқты көрінетін, соның ішінде ер адамның оны сол қолымен ұстап, оң қолының сұқ саусағымен экранды түртіп тұрғаны бейнеленген.
Macintosh компьютерлері енді Intel чиптерін қолданатындықтан, Джобс бастапқыда iPad-та Intel жасап жатқан төмен вольтты Atom чипін қолдануды жоспарлады. Intel басшысы Пол Отеллини дизайн бойынша бірлесіп жұмыс істеуге қатты тырысты және Джобстың бейімі оған сену болды. Оның компаниясы әлемдегі ең жылдам процессорларды жасайтын.
Бірақ Intel батареяның қызмет ету мерзімін сақтауды қажет ететін емес, қабырғаға қосылатын машиналарға арналған процессорларды жасауға дағдыланған еді. Сондықтан Тони Фаделл қарапайым және аз қуат жұмсайтын ARM архитектурасына негізделген нәрсені қатты жақтады. Apple ARM-мен ерте серіктес болған және оның архитектурасын қолданатын чиптер түпнұсқа iPhone-да болған. Фаделл басқа инженерлерден қолдау жинап, Джобсқа қарсы шығып, оның райын қайтаруға болатынын дәлелдеді. Джобс жақсы мобильді чип жасау үшін Intel-ге сену дұрыс деп талап еткенде, бір жиналыста Фаделл: «Қате, қате, қате!» — деп айқайлады. Фаделл тіпті жұмыстан кетемін деп қорқытып, Apple төсбелгісін үстелге қойды.
Ақыры Джобс көнді. «Мен сені естідім, — деді ол. — Мен ең жақсы жігіттеріме қарсы шықпаймын». Шын мәнінде ол екінші шектен шықты. Apple ARM архитектурасын лицензиялады, бірақ сонымен бірге Пало-Альтодағы P.A. Semi деп аталатын 150 адамдық микропроцессорлық дизайн фирмасын сатып алды және оған ARM архитектурасына негізделген және Оңтүстік Кореяда Samsung өндірген A4 деп аталатын тапсырыс бойынша жүйелік чип (system-on-a-chip) жасатты. Джобс былай деп еске алды:
«Жоғары өнімділік жағынан Intel — ең жақсысы. Егер сіз қуат пен құнға мән бермесеңіз, олар ең жылдам чипті жасайды. Бірақ олар бір чипте тек процессорды жасайды, сондықтан көптеген басқа бөлшектер қажет болады. Біздің A4-те процессор, графика, мобильді операциялық жүйе және жадты басқару — бәрі бір чипте. Біз Intel-ге көмектесуге тырыстық, бірақ олар көп тыңдамайды. Біз оларға жылдар бойы графикаларының нашар екенін айтып келеміз. Әр тоқсан сайын біз мен және біздің үздік үш жігіт пен Пол Отеллини қатысатын кездесу белгілейміз. Басында біз бірге керемет нәрселер жасап жаттық. Олар болашақ iPhone-дар үшін чиптер жасайтын үлкен бірлескен жобаны қалады. Біздің олармен бірге жүрмеуіміздің екі себебі болды. Біріншісі — олар шынымен баяу. Олар икемді емес, пароход сияқты. Біз өте жылдам жүруге дағдыланғанбыз. Екіншісі — біз оларға бәрін үйреткіміз келмеді, өйткені олар барып, оны біздің бәсекелестерімізге сатуы мүмкін еді».
Отеллинидің айтуынша, iPad-тың Intel чиптерін қолдануы қисынды болар еді. Мәселе, оның айтуынша, Apple мен Intel баға бойынша келісе алмады. Сондай-ақ, олар дизайнды кім басқаратыны туралы келіспеді. Бұл Джобстың кремнийден бастап сыртқы қабығына дейін өнімнің әрбір аспектісін бақылауға деген құштарлығының, тіпті мәжбүрлігінің тағы бір мысалы болды.
Іске қосу, қаңтар 2010
Джобстың өнімді іске қосу үшін тудыра алатын әдеттегі толқуы 2010 жылдың 27 қаңтарында Сан-Францискода iPad-тың тұсаукесері үшін туындаған дүрбелеңмен салыстырғанда түкке тұрғысыз болып қалды. The Economist оны мұқабасына шапан киген, басында нимб бар және «Иса планшеті» (Jesus Tablet) деп аталған нәрсені ұстап тұрған күйінде шығарды. Wall Street Journal да осыған ұқсас асқақ нотада жазды: «Соңғы рет планшет туралы осыншама толқу болған кезде, оған кейбір өсиеттер жазылған еді».
Іске қосудың тарихи сипатын атап өту үшін Джобс өзінің алғашқы Apple күндеріндегі көптеген ардагерлерді қайта шақырды. Ең әсерлісі, бір жыл бұрын оның бауырын ауыстырған Джеймс Исон және 2004 жылы ұйқы безіне операция жасаған Джеффри Нортон көрермендер арасында, оның әйелі, ұлы және Мона Симпсонмен бірге отырды.
Джобс үш жыл бұрын iPhone үшін жасағандай, жаңа құрылғыны контекстке қоюда өзінің әдеттегі шеберлігін көрсетті. Бұл жолы ол iPhone мен ноутбукты және олардың арасында сұрақ белгісі бар экранды көрсетті. «Сұрақ мынада: ортада бірдеңеге орын бар ма?» — деп сұрады ол. Бұл «бірдеңе» веб-шолуда, электрондық поштада, фотосуреттерде, бейнеде, музыкада, ойындарда және электронды кітаптарда жақсы болуы керек еді. Ол нетбук тұжырымдамасының жүрегіне қазық қақты. «Нетбуктар ешнәрседе жақсы емес!» — деді ол. Шақырылған қонақтар мен қызметкерлер қол соқты. «Бірақ бізде жақсы нәрсе бар. Біз оны iPad деп атаймыз».
iPad-тың кездейсоқ сипатын атап өту үшін Джобс ыңғайлы былғары кресло мен бүйірлік үстелге (шын мәнінде, оның талғамын ескерсек, бұл Ле Корбюзье креслосы мен Ээро Сааринен үстелі еді) жайбарақат барып, біреуін іліп алды. «Бұл ноутбуктан әлдеқайда жақын», — деп шабыттанды ол. Ол New York Times веб-сайтына кіріп, Скотт Форсталл мен Фил Шиллерге электрондық хат жіберді («О, біз шынымен iPad-ты жариялап жатырмыз»), фотоальбомды ақтарды, күнтізбені пайдаланды, Google Maps-те Эйфель мұнарасын үлкейтіп көрсетті, кейбір бейнеклиптерді (Star Trek және Pixar-дың Up) көрді, iBook сөресін көрсетті және ән ойнатты (Боб Диланның «Like a Rolling Stone», оны ол iPhone тұсаукесерінде ойнатқан еді). «Бұл керемет емес пе?» — деп сұрады ол.
Соңғы слайдында Джобс iPad бейнелеген өмірінің тақырыптарының бірін атап өтті: Технология көшесі мен Гуманитарлық ғылымдар көшесінің қиылысын көрсететін белгі. «Apple-дің iPad сияқты өнімдерді жасай алуының себебі — біз әрқашан технология мен гуманитарлық ғылымдардың қиылысында болуға тырыстық», — деп қорытындылады ол. iPad шығармашылық өмір сүру құралдарымен кездесетін «Whole Earth Catalog»-тың цифрлық реинкарнациясы болды.
Бұл жолы алғашқы реакция «Аллилуия хоры» болған жоқ. iPad әлі қолжетімді емес еді (ол сәуірде сатылымға шығатын болды) және Джобстың демосын көргендердің кейбірі оның не екенін толық түсінбеді. Стероид қабылдаған iPhone ба? «Снуки The Situation-мен кездесе бастағаннан бері менің көңілім мұншалықты қалмаған еді», — деп жазды Newsweek тілшісі Дэниел Лайонс (ол желідегі пародияда «Жалған Стив Джобс» рөлін сомдайтын). Gizmodo «iPad туралы жиіркенішті сегіз нәрсе» (көп тапсырмалы режим жоқ, камералар жоқ, Flash жоқ...) деген тақырыппен мақала жариялады. Тіпті атауы да блогосферада келекеге ұшырап, әйелдер гигиенасы өнімдері мен макси төсемдер (maxi pads) туралы мысқыл пікірлер айтылды. «#iTampon» хэштегі сол күні Twitter-де трендтегі үшінші тақырып болды.
Билл Гейтс тарапынан да қажетті теріске шығару болды. «Мен әлі де дауыс, қалам және нақты пернетақтаның қоспасы — басқаша айтқанда нетбук — негізгі ағым болады деп ойлаймын», — деді ол Брент Шлендерге. «Сондықтан, мен iPhone-дағыдай отырып алып: "О құдайым, Microsoft жеткілікті деңгейде мақсат қоймады" дейтіндей сезімде емеспін. Бұл жақсы оқырман, бірақ iPad-та мен қарап: "О, мұны Microsoft жасаса ғой" дейтін ештеңе жоқ». Ол енгізу үшін стилусты қолданатын Microsoft тәсілі жеңетінін талап етуді жалғастырды. «Мен көп жылдар бойы стилусы бар планшетті болжап келемін, — деді ол маған. — Мен ақыры дұрыс болып шығамын немесе өлемін».
Хабарландырудан кейінгі түні Джобс ренжулі және көңілсіз болды. Біз оның ас үйінде кешкі асқа жиналған кезде, ол үстелді айналып жүріп, iPhone-ынан электрондық хаттар мен веб-беттерді ашты.
«Мен соңғы жиырма төрт сағатта сегіз жүзге жуық электрондық хат алдым. Олардың көпшілігі шағымдануда. USB сымы жоқ! Анау жоқ, мынау жоқ. Кейбіреулері: "Қарғыс атқыр, мұны қалай істейсіз?" деген сияқты. Мен әдетте адамдарға жауап жазбаймын, бірақ мен: "Ата-анаңыз сіздің қандай болып өскеніңізді мақтан тұтар еді" деп жауап бердім. Ал кейбіреулеріне iPad атауы ұнамайды және тағысын тағы. Мен бүгін біртүрлі депрессияға түстім. Бұл сені аздап кері серпіп тастайды».
Ол сол күні өзі бағалаған бір құттықтау қоңырауын алды, ол президент Обаманың аппарат басшысы Рам Эмануэльден еді. Бірақ ол кешкі аста президент қызметке кіріскеннен бері оған қоңырау шалмағанын атап өтті.
Сәуір айында iPad сатылымға шығып, адамдар оны қолдарына алған кезде қоғамдық сын басылды. Time да, Newsweek те оны мұқабаға шығарды. «Apple өнімдері туралы жазудың қиын жері — олар көптеген жарнамалық шумен (hype) оралып келеді, — деп жазды Лев Гроссман Time журналында. — Apple өнімдері туралы жазудың тағы бір қиын жері — кейде бұл шу шындық болып шығады». Оның негізгі ескертпесі, маңыздысы, «бұл мазмұнды тұтынуға арналған тамаша құрылғы болғанымен, оны жасауға көп мүмкіндік бермейді» деген болды. Компьютерлер, әсіресе Macintosh, адамдарға музыка, бейнелер, веб-сайттар және блогтар жасауға мүмкіндік беретін құралдарға айналған еді, оларды әлемге көрсетуге болатын. «iPad назарды мазмұнды жасаудан оны жай ғана қабылдауға және манипуляциялауға ауыстырады. Ол сізді үнсіз қалдырады, басқа адамдардың шедеврлерінің енжар тұтынушысына айналдырады». Бұл Джобс жүрегіне жақын қабылдаған сын болды. Ол iPad-тың келесі нұсқасында пайдаланушының көркемдік шығармашылығын жеңілдету жолдарына баса назар аударуға кірісті.
Newsweek-тің мұқабасындағы тақырып «iPad-тың керемет жері неде? Барлығы» болды. Іске қосу кезінде оны «Снуки» пікірімен түйреген Дэниел Лайонс өз пікірін өзгертті. «Менің алғашқы ойым, Джобстың демосын көріп отырып, бұл аса үлкен нәрсе емес сияқты көрінді, — деп жазды ол. — Бұл iPod Touch-тың үлкенірек нұсқасы ғой, солай емес пе? Содан кейін мен iPad-ты қолдану мүмкіндігіне ие болдым және маған ой келді: Мен мұны қалаймын». Лайонс басқалар сияқты бұл Джобстың сүйікті жобасы екенін және ол оның ұстанымдарының бәрін бейнелейтінін түсінді. «Оның бізге қажет екенін білмеген, бірақ кейін кенеттен онсыз өмір сүре алмайтын гаджеттерді ойлап табуға деген ғажайып қабілеті бар, — деп жазды ол. — Жабық жүйе Apple танымал болған техно-дзен тәжірибесін жеткізудің жалғыз жолы болуы мүмкін».
iPad төңірегіндегі пікірталастың көпшілігі оның жабық, ұшынан ұшына дейін (end-to-end) интеграциялануы керемет пе, әлде сәтсіздікке ұшырай ма деген мәселеге шоғырланды. Google 1980 жылдары Microsoft атқарған рөлге ұқсас рөлді ойнай бастады, ол ашық және барлық аппараттық құрал өндірушілері пайдалана алатын Android мобильді платформасын ұсынды. Fortune өз беттерінде осы мәселе бойынша пікірталас ұйымдастырды. «Жабық болуға ешқандай ақтау жоқ», — деп жазды Майкл Коупленд. Бірақ оның әріптесі Джон Фортт қарсы шықты: «Жабық жүйелер жаман атаққа ие, бірақ олар керемет жұмыс істейді және пайдаланушылар пайда көреді. Мүмкін, технология саласында мұны Стив Джобстан артық ешкім дәлелдеген жоқ. Аппараттық құралдарды, бағдарламалық жасақтаманы және қызметтерді біріктіру және оларды қатаң бақылау арқылы Apple үнемі бәсекелестерінен озып, мінсіз өнімдер шығара алады». Олар iPad түпнұсқа Macintosh-тан кейінгі бұл сұрақтың ең айқын сынағы болатынына келісті. «Apple өзінің бақылаушы беделін (control-freak rep) осы затты қуаттандыратын A4 чипімен мүлдем жаңа деңгейге көтерді, — деп жазды Фортт. — Купертино енді кремнийге, құрылғыға, операциялық жүйеге, App Store дүкеніне және төлем жүйесіне толық билік жүргізеді».
Reed колледжіндегі досы әрі Apple-дің алғашқы күндеріндегі серігі, құрылтайшыларға берілетін опциондарды ала алмағаны үшін ендігәрі өкпелемейтін Дэниел Коттке сол жерде болуды мақсат тұтты. «Он бес жыл өтті, мен оны қайта көргім келді», — деп еске алды Коттке. «Мен оны ұстап алып, iPad-ты ән мәтіндерім үшін қолданатынымды айттым. Оның көңіл-күйі керемет еді, біз осынша жылдан кейін жақсы әңгімелестік». Пауэлл мен олардың кенже баласы Ив дүкеннің бір бұрышынан бақылап тұрды.
Бір кездері аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етуді мүмкіндігінше ашық етуді жақтаған Возняк бұл пікірін өзгертуді жалғастырды. Әдеттегідей, ол дүкеннің ашылуын күтіп тұрған энтузиастармен бірге түні бойы ұйықтамады. Бұл жолы ол Сан-Хоседағы Valley Fair сауда орталығында Segway мініп жүрді. Репортер одан Apple экожүйесінің жабық табиғаты туралы сұрады. «Apple сізді өз ойын манежіне кіргізіп, сол жерде ұстайды, бірақ мұның кейбір артықшылықтары бар», — деп жауап берді ол. «Маған ашық жүйелер ұнайды, себебі мен хакермін. Бірақ адамдардың көпшіліਗੀ қолдануға оңай нәрселерді қалайды. Стивтің данышпандығы — ол нәрселерді қалай қарапайым етуді біледі, ал бұл кейде бәрін бақылауда ұстауды талап етеді».
«iPod-ыңда не бар?» деген сұрақтың орнын «iPad-ыңда не бар?» деген сұрақ басты. Тіпті iPad-ты технологиялық сәнқойлықтың белгісі ретінде қабылдаған президент Обаманың қызметкерлері де бұл ойынды ойнады. Экономикалық кеңесші Ларри Саммерсте Bloomberg қаржылық ақпарат қолданбасы, Scrabble және [The Federalist Papers] болды. Аппарат басшысы Рам Эмануэльде көптеген газеттер, Коммуникациялар жөніндегі кеңесші Билл Бертонда [Vanity Fair] және [Lost] телехикаясының толық бір маусымы, ал Саяси директор Дэвид Аксельродта Major League Baseball және NPR бар еді.
Майкл Ноердің Forbes.com сайтындағы мақаласы Джобсты қатты толқытты, ол оны маған жіберді. Ноер Колумбияның Богота қаласынан солтүстікке қарай ауылдық жердегі сүт фермасында болған кезінде iPad-тан ғылыми-фантастикалық роман оқып отырған, сол кезде атқораларды тазалайтын кедей отбасынан шыққан алты жасар бала оған жақындаған. Қызығушылық танытып, Ноер құрылғыны оған ұстатқан. Ешқандай нұсқаулықсыз және бұрын-соңды компьютер көрмеген бала оны интуитивті түрде қолдана бастаған. Ол экранды сырғытып, қолданбаларды іске қосып, пинбол ойынын ойнай жөнелген. «Стив Джобс сауатсыз алты жасар бала нұсқаулықсыз қолдана алатын қуатты компьютер жасап шығарды», — деп жазды Ноер. «Егер бұл сиқыр болмаса, онда мен не екенін білмеймін».
Бір айға жетпейтін уақыт ішінде Apple бір миллион iPad сатты. Бұл iPhone-ның осы межеге жетуінен екі есе жылдам болды. 2011 жылдың наурызына қарай, шыққанына тоғыз ай болғанда, он бес миллион дана сатылды. Кейбір көрсеткіштер бойынша бұл тарихтағы ең сәтті тұтынушылық өнімнің іске қосылуы болды.
Жарнама
Джобс iPad-қа арналған бастапқы жарнамаларға көңілі толмады. Әдеттегідей, ол маркетингке бас-көзімен кірісіп, жарнама агенттігіндегі (қазіргі TBWA/Media Arts Lab) Джеймс Винсент және Дункан Милнермен жұмыс істеді, ал Ли Клоу жартылай зейнеткерлік демалысынан кеңес беріп отырды. Олар шығарған алғашқы жарнамалық роликте ескірген джинсы мен жемпір киген жігіттің орындықта шалқайып, тізесіне қойған iPad-тан электрондық поштаны, фотоальбомды, [New York Times] газетін, кітаптарды және видеоны қарап отырған жайлы көрінісі бейнеленген еді. Сөздер жоқ, тек Blue Van тобының «There Goes My Love» әнінің ырғағы естілетін.
«Ол оны бекіткеннен кейін, Стив оны жек көретінін шешті», — деп еске алды Винсент. «Ол мұны Pottery Barn жарнамасына ұқсайды деп ойлады». Кейінірек Джобс маған былай деді:
iPod-тың не екенін түсіндіру оңай болды — қалтаңыздағы мың ән — бұл бізге тез арада танымал силуэттік жарнамаларға көшуге мүмкіндік берді. Бірақ iPad-тың не екенін түсіндіру қиын еді. Біз оны компьютер ретінде көрсеткіміз келмеді, сонымен бірге оны сүйкімді теледидар сияқты тым жұмсақ етіп көрсеткіміз де келмеді. Жарнамалардың бірінші топтамасы біздің не істеп жатқанымызды білмейтінімізді көрсетті. Оларда кашемир мен Hush Puppies стиліндегі сезім бар еді.
Джеймс Винсент бірнеше ай бойы демалыс алмаған болатын. Содан iPad ақыры сатылымға шығып, жарнамалар көрсетіле бастағанда, ол отбасымен бірге Палм-Спрингстегі Coachella музыкалық фестиваліне жол тартты, онда оның сүйікті топтары, соның ішінде Muse, Faith No More және Devo өнер көрсетіп жатқан еді. Ол келген бойда Джобс қоңырау шалды. «Сенің жарнамаларың түкке тұрғысыз», — деді ол. «iPad әлемді түбегейлі өзгертіп жатыр, ал бізге үлкен нәрсе керек. Сен маған ұсақ-түйек қоқыс бердің».
«Жарайды, сонда сіз не қалайсыз?» — деп Винсент қарсы жауап қатты. «Сіз маған не қалайтыныңызды айта алмадыңыз ғой».
«Мен білмеймін», — деді Джобс. «Сен маған жаңа нәрсе әкелуің керек. Сенің көрсеткендеріңнің ешқайсысы жақындамайды».
Винсент дауласа бастады, кенет Джобс ашуға мінді. «Ол маған айқайлай бастады», — деп еске алды Винсент. Винсенттің өзі де қызба еді, сөйтіп айқай-шу күшейе түсті.
Винсент: «Сіз маған не қалайтыныңызды айтуыңыз керек», — деп айқайлағанда, Джобс: «Сен маған бірдеңелер көрсетуің керек, мен оны көргенде бір-ақ білемін», — деп жауап қайтарды.
«О, тамаша, мен мұны креативті адамдарыма арналған тапсырмама жазып қояйын: Мен оны көргенде бір-ақ білемін».
Винсенттің қатты ызаланғаны сонша, жалдап тұрған үйдің қабырғасын жұдырығымен ұрып, үлкен ойық қалдырды. Ақыры ол бассейн жағасында отырған отбасының жанына шыққанда, олар оған үрейлене қарады. «Сенде бәрі дұрыс па?» — деп сұрады әйелі ақырында.
Винсент пен оның командасына жаңа нұсқалар жиынтығын дайындауға екі апта кетті және ол неғұрлым еркін орта болар деген үмітпен оларды кеңсенің орнына Джобстың үйінде таныстыруды сұрады. Журнал үстеліне раскадровкаларды жайып қойып, ол және Милнер он екі тәсілді ұсынды. Біреуі шабыттандыратын және толқытатын еді. Екіншісі әзілге негізделген, онда комедиялық актер Майкл Сера жалған үйдің ішінде жүріп, адамдардың iPad-ты қолдану тәсілдері туралы күлкілі пікірлер айтады. Басқаларында iPad атақты адамдармен бірге, немесе ақ фонда қатаң түрде, не болмаса шағын ситкомда немесе тікелей өнімді көрсету түрінде бейнеленген.
Нұсқаларды ой елегінен өткізгеннен кейін, Джобс өзіне не керектігін түсінді. Әзіл емес, атақты адам емес, демо емес. «Бұл мәлімдеме жасауы керек», — деді ол. «Бұл манифест болуы керек. Бұл — үлкен нәрсе». Ол iPad әлемді өзгертетінін жариялаған болатын және ол сол мәлімдемені күшейтетін науқанды қалады. Басқа компаниялар бір жылдан кейін немесе соған жақын уақытта көшірме планшеттер шығарады, деді ол, сондықтан ол адамдардың iPad-тың нағыз түпнұсқа екенін есте сақтағанын қалады. «Бізге орнынан тұрып, біздің не істегенімізді жариялайтын жарнамалар керек».
Ол кенеттен орнынан тұрды, әлсіз көрінгенімен, жүзінде күлкі бар еді. «Мен қазір массажға баруым керек», — деді ол. «Іске кірісіңдер».
Сонымен Винсент пен Милнер, копирайтер Эрик Грюнбауммен бірге «Манифест» деп атаған нәрсені жасауға кірісті. Ол жылдам қарқынды, жарқын суреттері мен дүбірлі ырғағы бар және iPad-тың революциялық екенін жариялайтын болуы керек еді. Олар таңдаған музыка Yeah Yeah Yeahs тобының «Gold Lion» әніндегі Карен О-ның дүбірлі қайырмасы болды. iPad сиқырлы іс-әрекеттер жасап жатқанда, зор дауыс былай деп мәлімдеді: «iPad — жұқа. iPad — әдемі... Ол ғажап қуатты. Ол сиқырлы... Бұл видео, фотосуреттер. Өмір бойы оқып бітіре алмайтын кітаптар. Бұл қазірдің өзінде революция және ол енді ғана басталды».
«Манифест» жарнамалары аяқталғаннан кейін, команда тағы да жұмсағырақ, жас режиссер Джессика Сандерс түсірген «өмірден бір күн» стиліндегі деректі фильмдерге ұқсас нәрсені байқап көрді. Джобсқа олар ұнады — біраз уақытқа. Содан кейін ол бастапқы Pottery Barn стиліндегі жарнамаларға қарсы шыққан себеппен бұларға да қарсы болды. «Қарғыс атқыр, — деп айқайлады ол, — олар Visa жарнамасына, кәдімгі жарнама агенттігінің дүниесіне ұқсайды».
Ол өзгеше және жаңа жарнамаларды сұраған еді, бірақ ақырында ол өзі Apple дауысы деп санайтын нәрседен ауытқығысы келмейтінін түсінді. Ол үшін бұл дауыстың ерекше қасиеттер жиынтығы бар еді: қарапайым, декларативті, таза. «Біз сол өмір салты жолымен жүрдік және ол Стивке ұнай бастаған сияқты еді, кенет ол: „Мен бұл нәрсені жек көремін, бұл Apple емес“, — деді», — деп еске алды Ли Клоу. «Ол бізге Apple дауысына қайта оралуды бұйырды. Бұл өте қарапайым, шынайы дауыс». Сөйтіп, олар таза ақ фонға қайта оралып, тек «iPad деген...» және оның не істей алатынын көрсететін ірі пландарды қолданды.
Қолданбалар
iPad жарнамалары құрылғы туралы емес, онымен не істеуге болатыны туралы еді. Шынында да, оның жетістігі тек аппараттық құралдың әдемілігінен ғана емес, сонымен қатар қолданбалар (apps) деп аталатын, сізге түрлі қызықты іс-шаралармен айналысуға мүмкіндік беретін бағдарламалардан туындады. Тегін немесе бірнеше долларға жүктеп алуға болатын мыңдаған — көп ұзамай жүз мыңдаған — қолданбалар болды. Сіз саусағыңызды бір сермеу арқылы ашулы құстарды (Angry Birds) ата аласыз, акцияларыңызды бақылай аласыз, фильмдер көре аласыз, кітаптар мен журналдар оқи аласыз, жаңалықтардан хабардар бола аласыз, ойындар ойнап, уақытты керемет босқа өткізе аласыз. Тағы да, аппараттық құралдың, бағдарламалық қамтамасыз етудің және дүкеннің интеграциясы мұны жеңілдетті. Бірақ қолданбалар платформаға өте бақыланатын түрде, бағдарламалық қамтамасыз ету мен контент жасағысы келетін сыртқы әзірлеушілер үшін біршама ашық болуға мүмкіндік берді — ашық, яғни, мұқият қадағаланатын және қоршалған қоғамдық бақ сияқты.
Қолданбалар феномені iPhone-нан басталды. Ол алғаш рет 2007 жылдың басында шыққанда, сыртқы әзірлеушілерден сатып алуға болатын қолданбалар болмады және Джобс бастапқыда оларға рұқсат беруге қарсы болды. Ол сырттан келгендердің iPhone үшін оны бүлдіретін, вирустар жұқтыратын немесе оның тұтастығын ластайтын қосымшалар жасағанын қаламады.
Басқарма мүшесі Арт Левинсон iPhone қолданбаларына рұқсат беруді қолдағандардың қатарында болды. «Мен қолданбалардың әлеуетін қорғау үшін оған жарты дүйжина рет қоңырау шалдым», — деп еске алды ол. Егер Apple оларға рұқсат бермесе, тіпті ынталандырмаса, басқа смартфон өндірушісі рұқсат берер еді және бәсекелестік артықшылыққа ие болар еді. Apple-дің маркетинг басшысы Фил Шиллер келісті. «Біз iPhone сияқты қуатты нәрсені жасап, әзірлеушілерге көптеген қолданбалар жасауға мүмкіндік бермейтінімізді елестете алмадым», — деп еске алды ол. «Тұтынушылар оларды жақсы көретінін білдім». Сырттан, венчурлық капиталист Джон Доерр қолданбаларға рұқсат беру жаңа қызметтер жасайтын жаңа кәсіпкерлердің көптігін тудырады деп дәлелдеді.
Бастапқыда Джобс талқылауды тоқтатты, себебі ол өз командасының үшінші тарап қолданбаларын әзірлеушілерді қадағалауға қатысты барлық қиындықтарды шешуге уақыты жоқ деп есептеді. Ол фокусты қалады. «Сондықтан ол бұл туралы сөйлескісі келмеді», — деді Шиллер. Бірақ iPhone іске қосылғаннан кейін, ол пікірталасты тыңдауға дайын болды. «Әңгіме болған сайын, Стив сәл ашық бола түсті», — деді Левинсон. Төрт басқарма жиналысында еркін талқылаулар болды.
Джобс көп ұзамай екі әлемнің де ең жақсысын алудың жолы бар екенін түсінді. Ол сырттан келгендерге қолданбалар жазуға рұқсат береді, бірақ олар қатаң стандарттарға сай болуы, Apple тарапынан тексеріліп, мақұлдануы және тек iTunes Store арқылы сатылуы керек еді. Бұл мыңдаған бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеушілерге мүмкіндік беру артықшылығын пайдаланудың, сонымен бірге iPhone-ның тұтастығын және тұтынушы тәжірибесінің қарапайымдылығын қорғау үшін жеткілікті бақылауды сақтаудың жолы болды. «Бұл дәл ортасын тапқан мүлдем сиқырлы шешім болды», — деді Левинсон. «Бұл бізге толық бақылауды сақтай отырып, ашықтықтың артықшылықтарын берді».
iPhone-ға арналған App Store 2008 жылдың шілдесінде iTunes-те ашылды; миллиардыншы жүктеу тоғыз айдан кейін болды. iPad 2010 жылдың сәуірінде сатылымға шыққан кезде, 185 000 қолжетімді iPhone қолданбасы болды. Олардың көпшілігін iPad-та да қолдануға болатын еді, бірақ олар үлкен экран өлшемінің артықшылығын пайдаланбады. Алайда бес айға жетпейтін уақыт ішінде әзірлеушілер арнайы iPad үшін конфигурацияланған жиырма бес мың жаңа қолданба жазды. 2011 жылдың шілдесінде екі құрылғы үшін де 500 000 қолданба болды және олар он бес миллиардтан астам рет жүктелді.
App Store бір түнде жаңа индустрияны құрды. Жатақхана бөлмелерінде, гараждарда және ірі медиа компанияларда кәсіпкерлер жаңа қолданбалар ойлап тапты. Джон Доеррдің венчурлық капитал фирмасы ең жақсы идеяларды үлестік қаржыландыру үшін 200 миллион долларлық iFund құрды. Мазмұнын тегін таратқан журналдар мен газеттер сол күмәнді бизнес үлгісінің жынын бөтелкеге қайта кіргізудің соңғы мүмкіндігін көрді. Инновациялық баспагерлер тек iPad үшін жаңа журналдар, кітаптар және оқу материалдарын жасады. Мысалы, Мадоннаның [Sex] кітабынан бастап [Miss Spider’s Tea Party]-ге дейінгі кітаптарды шығарған жоғары деңгейлі Callaway баспа үйі «кемелерді өртеп», баспадан мүлдем бас тартып, кітаптарды интерактивті қолданбалар ретінде шығаруға назар аударуды шешті. 2011 жылдың маусымына қарай Apple қолданба әзірлеушілеріне 2,5 миллиард доллар төледі.
iPad және басқа қолданбаға негізделген сандық құрылғылар сандық әлемдегі іргелі өзгерістің жаршысы болды.
1980 жылдары онлайнға шығу әдетте AOL, CompuServe немесе Prodigy сияқты қызметтерге қоңырау шалуды білдіретін, олар мазмұнға толы, мұқият қадағаланатын «қоршалған баққа» кіру үшін ақы алатын, сонымен қатар батыл қолданушыларға Интернетке кеңінен қол жеткізуге мүмкіндік беретін кейбір шығу қақпалары болатын. 1990 жылдардың басында басталған екінші кезең — миллиардтаған сайттарды байланыстыратын World Wide Web гипермәтіндік тасымалдау протоколдарын қолдана отырып, барлығына Интернетті еркін шарлауға мүмкіндік беретін браузерлердің пайда болуы еді. Адамдар қалаған веб-сайттарын оңай таба алуы үшін іздеу жүйелері пайда болды. iPad-тың шығуы жаңа модельді болжады. Қолданбалар ескі «қоршалған бақтарға» ұқсайтын. Жаратушылар ақы алып, жүктеп алған қолданушыларға көбірек функциялар ұсына алатын. Бірақ қолданбалардың өсуі вебтің ашықтығы мен байланысқан табиғатының құрбандыққа шалынғанын білдірді. Қолданбалар оңай байланыспайтын және ізделмейтін. iPad қолданбаларды да, веб-браузингті де қолдануға мүмкіндік бергендіктен, ол веб-модельмен соғысқан жоқ. Бірақ ол тұтынушылар үшін де, контент жасаушылар үшін де балама ұсынды.
Баспа және Журналистика
iPod арқылы Джобс музыка бизнесін өзгертті. iPad және оның App Store дүкені арқылы ол баспа ісінен журналистикаға, теледидар мен киноға дейінгі барлық медианы өзгерте бастады.
Кітаптар айқын нысана болды, өйткені Amazon-ның Kindle құрылғысы электронды кітаптарға сұраныс бар екенін көрсетті. Сондықтан Apple iBooks Store дүкенін құрды, ол iTunes Store әндерді сатқандай электронды кітаптарды сатты. Дегенмен, бизнес моделінде сәл айырмашылық болды. iTunes Store үшін Джобс барлық әндердің бір арзан бағамен, бастапқыда 99 центпен сатылуын талап еткен еді. Amazon басшысы Джефф Безос электронды кітаптармен осыған ұқсас тәсілді қолданып, оларды ең көбі 9,99 долларға сатуды талап еткен болатын. Джобс келіп, баспагерлерге дыбыс жазу компанияларына ұсынудан бас тартқан нәрсені ұсынды: Олар iBooks Store дүкенінде өз тауарларына қалаған бағасын қоя алады, ал Apple 30%-ын алады. Бастапқыда бұл бағалардың Amazon-ға қарағанда жоғары болатынын білдірді. Неліктен адамдар Apple-ге көбірек төлеуі керек? iPad таныстырылымында Уолт Моссберг осы сұрақты қойғанда, Джобс: «Олай болмайды», — деп жауап берді. «Баға бірдей болады». Ол дұрыс айтқан еді.
iPad іске қосылғаннан кейінгі күні Джобс маған кітаптар туралы ойын сипаттады:
Amazon бәрін бүлдірді. Ол кейбір кітаптар үшін көтерме бағаны төледі, бірақ оларды өзіндік құнынан төмен, 9,99 долларға сата бастады. Баспагерлер мұны жек көрді — олар бұл қатты мұқабалы кітаптарды 28 долларға сату қабілетін жояды деп ойлады. Сөйтіп, Apple сахнаға шықпай тұрып, кейбір кітап дүкендері кітаптарды Amazon-ға беруді тоқтата бастады. Сондықтан біз баспагерлерге айттық: «Біз агенттік модельге көшеміз, онда сіз бағаны белгілейсіз, ал біз 30%-ымызды аламыз, иә, тұтынушы сәл көбірек төлейді, бірақ сіздің қалағаныңыз осы ғой». Бірақ біз сондай-ақ кепілдік сұрадық: егер басқа біреу кітаптарды бізден арзан сатса, біз де оларды төмен бағамен сата аламыз. Сөйтіп олар Amazon-ға барып: «Сіз агенттік келісімшартқа қол қоясыз немесе біз сізге кітаптарды бермейміз», — деді.
Джобс музыка мен кітаптарға келгенде екі түрлі стандарт ұстанғанын мойындады. Ол музыкалық компанияларға агенттік модельді ұсынудан және өз бағаларын белгілеуге рұқсат беруден бас тартқан еді. Неліктен? Себебі оған мұны істеудің қажеті болмады. Бірақ кітаптарда қажет болды. «Біз кітап бизнесіндегі бірінші адамдар емес едік», — деді ол. «Қалыптасқан жағдайды ескере отырып, біз үшін ең дұрысы — осы айкидо әдісін жасап, агенттік модельге келу болды. Және біз мұны іске асырдық».
iPad таныстырылымынан кейін бірден, 2010 жылдың ақпанында Джобс журналистика бизнесінің басшыларымен кездесу үшін Нью-Йоркке барды. Екі күн ішінде ол Руперт Мердокты, оның ұлы Джеймсті және олардың [Wall Street Journal] басшылығын; Артур Сулзбергер кішіні және [New York Times]-тың жоғары лауазымды басшыларын; сондай-ақ [Time], [Fortune] және басқа да Time Inc. журналдарының басшыларын көрді. «Мен сапалы журналистикаға көмектескім келеді», — деді ол кейінірек. «Біз жаңалықтар үшін блогерлерге тәуелді бола алмаймыз. Бізге нақты репортаждар мен редакциялық бақылау бұрынғыдан да қажет. Сондықтан мен адамдарға ақша таба алатын цифрлық өнімдер жасауға көмектесудің жолын тапқым келеді». Ол адамдарды музыкаға ақша төлеуге көндіргендіктен, журналистика үшін де солай жасай аламын деп үміттенді.
Алайда баспагерлер оның құтқару шеңберіне сақтықпен қарады. Бұл олардың табысының 30%-ын Apple-ге беруі керек дегенді білдірді, бірақ бұл ең үлкен мәселе емес еді. Одан да маңыздысы, баспагерлер оның жүйесі бойынша жазылушыларымен тікелей қарым-қатынаста болмаймыз деп қорықты; оларға шот ұсыну, олармен байланысу және жаңа өнімдерді сату үшін электрондық пошта мекенжайы мен несие картасының нөмірі болмайтын еді. Оның орнына Apple тұтынушыларға иелік етіп, оларға шот ұсынып, ақпаратты өз дерекқорында сақтайтын еді. Құпиялылық саясатына байланысты, тұтынушы нақты рұқсат бермесе, Apple бұл ақпаратты бөліспейтін.
Джобс әсіресе [New York Times]-пен мәміле жасауға мүдделі болды, ол бұл газетті керемет деп санады, бірақ цифрлық мазмұн үшін қалай ақы алу керектігін таппағандықтан құлдырау қаупінде тұр деп есептеді. «Менің осы жылғы жеке жобаларымның бірі, мен шештім, — олар қаласа да, қаламаса да — [Times]-қа көмектесу», — деді ол маған 2010 жылдың басында. «Ел үшін олардың мұны шешкені маңызды деп ойлаймын».
Нью-Йоркке сапары кезінде ол Pranna азиялық мейрамханасының жертөлесіндегі жеке асхана бөлмесінде [Times]-тың елу жоғары лауазымды басшысымен кешкі ас ішті. (Ол мәзірде жоқ манго смузиі мен кәдімгі вегетариандық пастаға тапсырыс берді). Сол жерде ол iPad-ты көрсетіп, тұтынушылар қабылдайтын цифрлық мазмұн үшін қарапайым баға нүктесін табудың қаншалықты маңызды екенін түсіндірді. Ол ықтимал бағалар мен көлем кестесін сызды. Егер [Times] тегін болса, қанша оқырманы болар еді? Олар кестедегі бұл шектен тыс жағдайдың жауабын білетін, өйткені олар оны интернетте тегін таратып жатты және шамамен жиырма миллион тұрақты келушісі бар еді. Ал егер олар оны өте қымбат етсе ше? Бұл туралы да деректер бар еді; олар баспа жазылушыларынан жылына 300 доллардан астам ақы алатын және олардың шамамен миллионы бар еді. «Сіздер ортасын көздеулеріңіз керек, бұл шамамен он миллион цифрлық жазылушы», — деді ол оларға. «Бұл сіздердің цифрлық жазылымдарыңыз өте арзан және қарапайым болуы керек дегенді білдіреді, бір рет басу және айына ең көбі 5 доллар».
[Times]-тың таралым жөніндегі басшыларының бірі газетке барлық жазылушылардың, тіпті олар App Store арқылы жазылса да, электрондық поштасы мен несие картасы туралы ақпарат қажет екенін талап еткенде, Джобс Apple оны бермейтінін айтты. Бұл басшыны ашуландырды. Оның айтуынша, [Times]-та бұл ақпараттың болмауы ақылға қонымсыз еді.
«Жарайды, сіз олардан сұрай аласыз, бірақ егер олар ерікті түрде бермесе, мені кінәламаңыз», — деді Джобс. «Егер
ұнамаса, бізді пайдаланбаңыздар. Сіздерді бұл тығырыққа тіреген мен емеспін. Соңғы бес жыл бойы газеттеріңізді онлайн
тегін таратып, ешкімнің несие картасы туралы ақпаратын жинамаған — өздеріңіз».
ұнамаса, бізді пайдаланбаңыздар. Сіздерді бұл тығырыққа тіреген мен емеспін. Соңғы бес жыл бойы газеттеріңізді онлайн
тегін таратып, ешкімнің несие картасы туралы ақпаратын жинамаған — өздеріңіз».
Джобс Артур Сулзбергер кішімен де жеке кездесті. «Ол жақсы жігіт және өзінің жаңа ғимаратын мақтан тұтады, солай болуы да керек», — деді кейінірек Джобс. «Мен оған не істеу керектігі туралы өз ойымды айттым, бірақ содан кейін ешнәрсе болған жоқ». Бір жыл уақыт өтті, бірақ 2011 жылдың сәуірінде [Times] цифрлық басылымы үшін ақы ала бастады және кейбір жазылымдарды Apple арқылы сатып, Джобс белгілеген саясатты ұстанды. Дегенмен, олар Джобс ұсынған 5 долларлық айлық төлемнен шамамен төрт есе көп ақы алуды шешті.
Time-Life ғимаратында [Time] редакторы Рик Стенгел қабылдаушы болды. Джобсқа Стенгел ұнайтын, ол әр апта сайын журналдың мықты iPad нұсқасын жасау үшін Джош Куиттнер бастаған дарынды команданы тағайындаған еді. Бірақ ол сол жерде [Fortune] журналынан Энди Серверді көріп көңіл-күйі түсті. Көзіне жас алып, ол Серверге [Fortune]-ның екі жыл бұрын оның денсаулығы мен акция опциондары мәселелерінің егжей-тегжейін ашқан мақаласына әлі де қаншалықты ашулы екенін айтты. «Мен жығылып жатқанда, сіз мені тепкіледіңіз», — деді ол.
Time Inc.-тегі үлкен мәселе [Times]-тағымен бірдей болды: Журнал компаниясы Apple-дің жазылушыларға иелік етуін және тікелей шот ұсыну қарым-қатынасына кедергі жасауын қаламады. Time Inc. оқырмандарды жазылым сатып алу үшін өз веб-сайтына бағыттайтын қолданбалар жасағысы келді. Apple бас тартты. [Time] және басқа журналдар осыны жасайтын қолданбаларды ұсынғанда, оларға App Store дүкенінде болу құқығы берілмеді.
Джобс Time Warner-дің бас директоры Джефф Бьюкспен жеке келіссөздер жүргізуге тырысты, ол қулығы жоқ сүйкімділігі бар, парасатты прагматик еді. Олар бірнеше жыл бұрын iPod Touch үшін видео құқықтары бойынша бір-бірімен істес болған; Джобс оны фильмдер шыққаннан кейін көп ұзамай HBO-ның эксклюзивті көрсету құқықтарына қатысты мәмілеге көндіре алмаса да, Бьюкстің тік және шешімді стиліне тәнті болды. Өз кезегінде Бьюкс Джобстың стратегиялық ойшыл және ең ұсақ бөлшектердің шебері болу қабілетін құрметтейтін. «Стив жалпы принциптерден егжей-тегжейлерге оңай өте алады», — деді ол.
Джобс Бьюкске Time Inc. журналдарын iPad-қа шығару туралы мәміле жасау үшін қоңырау шалғанда, ол баспа бизнесі «нашар», «сіздің журналдарыңыз ешкімге керек емес» және Apple цифрлық жазылымдарды сатуға үлкен мүмкіндік ұсынып отыр, бірақ «сіздің жігіттеріңіз түсінбейді» деп ескертуден бастады. Бьюкс бұл алғышарттардың ешқайсысымен келіспеді. Ол Apple-дің Time Inc. үшін цифрлық жазылымдарды сатқанына қуанышты екенін айтты. Apple-дің 30% үлесі мәселе емес еді. «Мен сізге қазір айтып тұрмын, егер сіз біз үшін жазылым сатсаңыз, 30%-ын ала аласыз», — деді Бьюкс оған.
«Бұл менің кез келген адаммен жасаған прогресімнен артық қой», — деп жауап берді Джобс.
«Менде бір ғана сұрақ бар», — деп жалғастырды Бьюкс. «Егер сіз менің журналыма жазылым сатсаңыз және мен сізге 30% берсем, жазылым кімде болады — сізде ме, әлде менде ме?»
«Apple-дің құпиялылық саясатына байланысты мен барлық жазылушы ақпаратын бере алмаймын», — деп жауап берді Джобс.
«Онда біз басқа нәрсе ойлап табуымыз керек, өйткені мен барлық жазылушылар базасының сіздікі болып кетуін, сосын сіз оларды Apple дүкенінде жинақтағаныңызды қаламаймын», — деді Бьюкс. «Келесі кезекте, монополияға ие болған соң, сіз қайтып келіп, менің журналым бір данасы үшін 4 доллар емес, 1 доллар болуы керек деп айтасыз. Егер біреу біздің журналға жазылса, біз оның кім екенін білуіміз керек, біз сол адамдардың онлайн қауымдастықтарын құра алуымыз керек және оларға жазылымды ұзарту туралы тікелей ұсыныс жасау құқығымыз болуы керек».
Джобсқа Руперт Мердокпен тіл табысу оңайырақ болды, оның News Corp. компаниясы [Wall Street Journal], [New York Post], дүние жүзіндегі газеттерге, Fox Studios және Fox News арнасына иелік ететін. Джобс Мердокпен және оның командасымен кездескенде, олар да App Store арқылы келген жазылушыларға ортақ иелік ету керектігін дәлелдеуге тырысты. Бірақ Джобс бас тартқанда, қызық жағдай орын алды. Мердок осал адам ретінде танымал емес, бірақ ол бұл мәселеде үстемдікке ие емес екенін білді, сондықтан Джобстың шарттарын қабылдады. «Біз жазылушыларға иелік етуді қаладық және сол үшін күрестік», — деп еске алды Мердок. «Бірақ Стив ол шарттармен келісім жасамас еді, сондықтан мен: „Жарайды, іске кірісейік“, — дедім. Біз уақыт созудың ешқандай себебін көрмедік. Ол иілмейтін еді — егер мен оның орнында болсам, мен де иілмес едім — сондықтан мен жай ғана келістім».
Мердок тіпті арнайы iPad-қа арналған [The Daily] атты тек цифрлық күнделікті газетті іске қосты. Ол App Store дүкенінде Джобс белгілеген шарттармен аптасына 99 центтен сатылатын болды. Мердоктың өзі ұсынылған дизайнды көрсету үшін Купертиноға командасын алып барды. Таңқаларлық емес, Джобс оны жек көрді. «Біздің дизайнерлерге көмектесуге рұқсат бересіз бе?» — деп сұрады ол. Мердок қабылдады. «Apple дизайнерлері байқап көрді», — деп еске алды Мердок, «біздің жігіттер қайтып барып, тағы бір байқап көрді, он күннен кейін біз қайтып барып, екеуін де көрсеттік, сөйтсек оған біздің команданың нұсқасы көбірек ұнады. Бұл бізді таң қалдырды».
Таблоидтық та, байсалды да емес, [USA Today] сияқты орта нарықтық өнім болған [The Daily] аса сәтті болмады. Бірақ ол Джобс пен Мердок арасында біртүрлі жұптық байланыс орнатуға көмектесті. Мердок одан 2010 жылдың маусымында өтетін News Corp. жыл сайынғы басқарушылық жиынында сөз сөйлеуді сұрағанда, Джобс ешқашан мұндай іс-шараларға қатыспау ережесінен ерекшелік жасады. Джеймс Мердок онымен кешкі астан кейін екі сағатқа жуық сұхбат жүргізді. «Ол газеттердің технология саласында не істеп жатқанын өте ашық және сыншыл түрде айтты», — деп еске алды Мердок. «Ол бізге істі дұрыс жолға қою қиын болатынын айтты, өйткені сіздер Нью-Йорктесіздер, ал технологияда мықты кез келген адам Кремний алқабында жұмыс істейді». Бұл [Wall Street Journal Digital Network] президенті Гордон Маклеодқа ұнамады, ол сәл қарсылық білдірді. Соңында Маклеод Джобсқа келіп: «Рақмет, кеш керемет өтті, бірақ сіз мені жұмысымнан айырған шығарсыз», — деді. Мердок маған бұл көріністі сипаттағанда сәл мырс етті. «Соңында бұл шындыққа айналды», — деді ол. Маклеод үш айдың ішінде жұмыстан кетті.
Жиында сөйлеген сөзіне жауап ретінде Джобс Мердокты Fox News арнасы туралы тыңдауға көндірді, ол бұл арнаны деструктивті, ұлтқа зиянды және Мердоктың беделіне дақ түсіреді деп есептейтін. «Сіз Fox News-пен бәрін құртып жатырсыз», — деді Джобс оған кешкі ас үстінде. «Бүгінгі ось либералды және консервативті емес, ось конструктивті-деструктивті, және сіз өз тағдырыңызды деструктивті адамдармен байланыстырдыңыз. Fox қоғамымыздағы керемет деструктивті күшке айналды. Сіз бұдан жақсы бола аласыз және егер абай болмасаңыз, бұл сіздің мұраңыз болады». Джобс Мердок Fox-тың қаншалықты шектен шыққанын шынымен ұнатпайды деп ойлайтынын айтты. «Руперт қиратушы емес, құрушы», — деді ол. «Мен Джеймспен бірнеше кездесу өткіздім және ол менімен келіседі деп ойлаймын. Мен мұны сеземін».
Мердок кейінірек Джобс сияқты адамдардың Fox туралы шағымдануына үйреніп қалғанын айтты. «Оның бұл мәселеде солшыл көзқарасы бар», — деді ол. Джобс одан қызметкерлеріне Шон Хэннити мен Гленн Бек шоуларының бір апталық топтамасын жасауды сұрады — ол оларды Билл О’Рейлиден гөрі деструктивті деп санады — және Мердок мұны істеуге келісті. Кейінірек Джобс маған Джон Стюарттың командасынан Мердок көруі үшін осындай топтама жасауды сұрайтынын айтты. «Мен оны қуана көрер едім», — деді Мердок, «бірақ ол маған оны жіберген жоқ».
Мердок пен Джобс жақсы тіл табысқаны сонша, Мердок келесі жылы оның Пало-Альтодағы үйіне екі рет кешкі асқа барды. Джобс ондай жағдайларда асхана пышақтарын жасыруға тура келетінін айтып әзілдейтін, өйткені ол өзінің либералды әйелі Мердок кіріп келгенде оны жарып тастай ма деп қорықатын. Өз кезегінде Мердок әдетте ұсынылатын органикалық вегетариандық тағамдар туралы керемет сөз айтты деп хабарланды: «Стивтің үйінде кешкі ас ішу — керемет тәжірибе, егер сіз жергілікті мейрамханалар жабылмай тұрып шығып үлгерсеңіз». Өкінішке орай, мен Мердоктан осыны айттыңыз ба деп сұрағанымда, ол есіне түсіре алмады.
Сапарлардың бірі 2011 жылдың басында болды. Мердок 24 ақпанда Пало-Альто арқылы өтуі керек еді және ол Джобсқа хабарлама жазып ескертті. Ол бұл Джобстың елу алты жасқа толған туған күні екенін білмеді, ал Джобс оны кешкі асқа шақырып жауап жазғанда бұл туралы айтпады. «Бұл Лореннің жоспарға вето қоймауына көз жеткізудің менің тәсілім болды», — деп әзілдеді Джобс. «Бұл менің туған күнім еді, сондықтан ол маған Рупертті қонаққа шақыруға рұқсат беруге мәжбүр болды». Эрин мен Ив сол жерде болды, ал Рид кешкі астың соңына қарай Стэнфордтан жүгіріп келді. Джобс өзінің жоспарланған қайығының жобаларын көрсетті, Мердок оның іші әдемі, бірақ сырты «сәл қарапайым» деп ойлады. «Оның қайықты құру туралы соншалықты көп айтуы оның денсаулығына деген үлкен оптимизмді көрсетеді», — деді кейінірек Мердок.
Кешкі ас кезінде олар компанияға кәсіпкерлік және икемді мәдениетті енгізудің маңыздылығы туралы сөйлесті. Sony мұны істей алмады, деді Мердок. Джобс келісті. «Мен бұрын шынымен үлкен компанияның нақты корпоративтік мәдениеті болуы мүмкін емес деп сенетінмін», — деді Джобс. «Бірақ қазір мен мұны істеуге болатынына сенемін. Мердок мұны істеді. Мен мұны Apple-де істедім деп ойлаймын».
Кешкі ас әңгімесінің көп бөлігі білім беру туралы болды. Мердок жаңа ғана Нью-Йорк қалалық білім бөлімінің бұрынғы канцлері Джоэл Клейнді цифрлық оқу бағдарламалары бөлімін бастау үшін жұмысқа алған еді. Мердоктың еске алуынша, Джобс технология білім беруді өзгерте алады деген идеяға біршама немқұрайлы қараған. Бірақ Джобс қағаз оқулық бизнесі цифрлық оқу материалдары арқылы жойылады деген Мердоктың пікірімен келісті.
Шын мәнінде, Джобс оқулықтарды өзі өзгерткісі келетін келесі бизнес ретінде көздеп отырған еді. Ол мұны жылына 8 миллиард долларлық, цифрлық жоюға дайын индустрия деп санады. Сондай-ақ оны көптеген мектептерде қауіпсіздік мақсатында шкафтардың жоқтығы, сондықтан балалар ауыр сөмкелерді арқалап жүруге мәжбүр екендігі таң қалдырды. «iPad мұны шешер еді», — деді ол. Оның идеясы цифрлық нұсқаларды жасау үшін мықты оқулық авторларын жалдап, оларды iPad-тың ерекшелігіне айналдыру болды. Сонымен қатар, ол Pearson Education сияқты ірі баспалармен Apple-мен серіктестік орнату туралы кездесулер өткізді. «Штаттардың оқулықтарды сертификаттау процесі жемқорлыққа толы», — деді ол. «Бірақ егер біз оқулықтарды тегін етсек және олар iPad-пен бірге келсе, онда оларды сертификаттаудың қажеті жоқ. Штат деңгейіндегі нашар экономика он жылға созылады және біз оларға сол бүкіл процесті айналып өтіп, ақша үнемдеуге мүмкіндік бере аламыз».
Отыз тоғызыншы тарау ЖАҢА ШАЙҚАСТАР Және ескі жаңғырықтар
Google: Ашық және Жабық
2010 жылдың қаңтарында iPad-ты таныстырғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Джобс Apple кампусында қызметкерлермен «таун холл» жиналысын өткізді. Алайда, олардың трансформациялық жаңа өнімі туралы қуанудың орнына, ол бәсекелес Android операциялық жүйесін шығарғаны үшін Google-ға қарсы ашулы сөз сөйледі. Джобс Google-дың телефон бизнесінде Apple-мен бәсекелесуге шешім қабылдағанына қаһарланды. «Біз іздеу бизнесіне кірген жоқпыз», — деді ол. «Олар телефон бизнесіне кірді. Қателеспеңіздер. Олар iPhone-ды өлтіргісі келеді. Біз оларға жол бермейміз». Бірнеше минуттан кейін, жиналыс басқа тақырыпқа ауысқан соң, Джобс Google-дың әйгілі құндылықтар ұранына шабуыл жасау үшін өз тирадасына қайта оралды. «Мен бірінші сол басқа сұраққа қайта оралып, тағы бір нәрсе айтқым келеді. Мынау «Зұлым болма» мантрасы — бос сөз».
Джобс өзін сатқындыққа ұшырағандай сезінді. Google-дың бас директоры Эрик Шмидт iPhone мен iPad-ты әзірлеу кезінде Apple басқармасында болған, ал Google құрылтайшылары Ларри Пейдж бен Сергей Брин оған тәлімгер ретінде қараған еді. Ол өзін тоналғандай сезінді. Android-тың сенсорлық интерфейсі Apple жасаған мультитач, сырғыту, қолданба белгішелерінің торы сияқты мүмкіндіктерді көбірек қабылдай бастады.
Джобс Google-ды Android-ты дамытудан бас тартқызуға тырысқан еді. Ол 2008 жылы Пало-Альто маңындағы Google штаб-пәтеріне барып, Пейджбен, Бринмен және Android әзірлеу тобының басшысы Энди Рубинмен айқайласып қалған болатын. (Шмидт ол кезде Apple басқармасында болғандықтан, iPhone-ға қатысты талқылаулардан шеттетілген еді). «Мен егер жақсы қарым-қатынаста болсақ, Google-ға iPhone-ға қолжетімділікке кепілдік беретінімізді және басты экранда бір-екі белгішеге кепілдік беретінімізді айттым», — деп еске алды ол. Бірақ ол сондай-ақ, егер Google Android-ты дамытуды жалғастырса және мультитач сияқты iPhone мүмкіндіктерін пайдаланса, сотқа беретінін айтып қорқытты. Бастапқыда Google белгілі бір мүмкіндіктерді көшіруден аулақ болды, бірақ 2010 жылдың қаңтарында HTC мультитачпен және iPhone-ның сыртқы түрі мен сезімінің көптеген басқа аспектілерімен мақтанатын Android телефонын таныстырды.
Джобстың Google-дың «Зұлым болма» ұраны «бос сөз» деп жариялауының мән-жайы осындай еді.
Сонымен Apple HTC-ге (және кеңейтілген мағынада Android-қа) қарсы сотқа шағым түсіріп, жиырма патентті бұзды деп айыптады. Олардың арасында әртүрлі мультитач қимылдары, ашу үшін сырғыту, үлкейту үшін екі рет түрту, шымшу және кеңейту, сондай-ақ құрылғының қалай ұсталып тұрғанын анықтайтын сенсорларға қатысты патенттер болды. Сотқа шағым түсірілген аптада Пало-Альтодағы үйінде отырғанда, ол мен бұрын-соңды көрмегендей ашуланды:
Біздің шағымымыз былай дейді: «Google, сендер iPhone-ды қарғыс атқыр ұрладыңдар, бізді толығымен тонадыңдар». Үлкен ұрлық. Қажет болса, мен соңғы демім қалғанша күресемін және осы әділетсіздікті түзету үшін Apple-дің банктегі 40 миллиард долларының соңғы тиынына дейін жұмсаймын. Мен Android-ты жоямын, өйткені ол — ұрланған өнім. Мен бұл үшін термоядролық соғысқа баруға дайынмын. Олар өлердей қорқып отыр, өйткені өздерінің кінәлі екенін біледі. Іздеу жүйесінен басқа, Google-дың өнімдері — Android, Google Docs — қоқыс.
Осы ашулы сөздерден кейін бірнеше күн өткен соң, Джобсқа алдыңғы жазда Apple басқармасынан кеткен Шмидт қоңырау шалды. Ол кофе ішіп кездесуді ұсынды және олар Пало-Альто сауда орталығындағы дәмханада кездесті. «Біз уақыттың жартысын жеке мәселелер туралы сөйлесуге, ал жартысын Google Apple-дің пайдаланушы интерфейсінің дизайнын ұрлады деген оның түсінігіне арнадық», — деп еске алды Шмидт. Соңғы тақырыпқа келгенде, көбіне Джобс сөйледі. Google оны тонап кетті, деді ол түрлі-түсті тілмен. «Біз сендерді қолға түсірдік», — деді ол Шмидтке. «Мен келісімге келуге мүдделі емеспін. Маған сендердің ақшаларың керек емес. Егер маған 5 миллиард доллар ұсынсаңдар да, алмаймын. Менде ақша жеткілікті. Мен сендердің Android-та біздің идеяларымызды пайдалануды тоқтатқандарыңды қалаймын, маған керегі осы ғана». Олар ешнәрсені шешпеді.
Бұл даудың астарында одан да іргелі мәселе жатты, ол тарихи жаңғырыққа ие еді. Google Android-ты «ашық» платформа ретінде ұсынды; оның ашық бастапқы коды кез келген аппараттық құрал өндірушілеріне өздері жасаған телефондарда немесе планшеттерде пайдалану үшін еркін қолжетімді болды. Джобс, әрине, Apple өз операциялық жүйелерін аппараттық құралдармен тығыз біріктіруі керек деген догматикалық сенімде болды. 1980 жылдары Apple өзінің Macintosh операциялық жүйесін лицензияламады, ал Microsoft ақыры өз жүйесін бірнеше аппараттық құрал өндірушілеріне лицензиялау және Джобстың ойынша, Apple интерфейсін ұрлау арқылы нарықта үстемдікке ие болды.
1980 жылдары Microsoft жасаған нәрсе мен 2010 жылы Google жасауға тырысқан нәрсенің арасындағы салыстыру дәл болмаса да, мазасыздық тудыратындай және ашуландыратындай жақын еді. Бұл сандық дәуірдің ұлы пікірталасын бейнеледі: жабық қарсы ашық, немесе Джобс айтқандай, интеграцияланған қарсы фрагменттелген. Apple сенгендей және Джобстың бәрін бақылайтын перфекционизмі мәжбүрлегендей, қарапайым пайдаланушы тәжірибесін қамтамасыз ететін бір жинақы жүйеге аппараттық құралды, бағдарламалық қамтамасыз етуді және мазмұнды басқаруды байланыстыру жақсы ма? Әлде әртүрлі құрылғыларда өзгертуге және пайдалануға болатын бағдарламалық жүйелерді құру арқылы пайдаланушылар мен өндірушілерге көбірек таңдау беріп, көбірек инновацияларға жол ашқан дұрыс па? «Стивтің Apple-ді басқарудың ерекше тәсілі бар және ол жиырма жыл бұрынғыдай, яғни Apple — жабық жүйелердің тамаша инноваторы», — деді кейінірек Шмидт маған. «Олар адамдардың рұқсатсыз өз платформаларында болғанын қаламайды. Жабық платформаның пайдасы — бақылау. Бірақ Google ашықтық — жақсы тәсіл деген нақты сенімге ие, өйткені ол көбірек опцияларға, бәсекелестікке және тұтынушы таңдауына әкеледі».
Сонымен, жиырма бес жыл бұрын Microsoft-қа қарсы жасағанындай, Джобстың жабық стратегиясымен Google-ға қарсы шайқасқа шыққанын көргенде Билл Гейтс не ойлады? «Тәжірибені қаншалықты бақылайтыныңыз тұрғысынан көбірек жабық болудың кейбір артықшылықтары бар және, әрине, кейде ол мұның пайдасын көрді», — деді Гейтс маған. Бірақ Apple iOS-ты лицензиялаудан бас тарту, оның айтуынша, Android сияқты бәсекелестерге көбірек көлем алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ол әртүрлі құрылғылар мен өндірушілер арасындағы бәсекелестік тұтынушылардың таңдауын арттырады және көбірек инновацияға әкеледі деп дәлелдеді. «Бұл компаниялардың бәрі бірдей Орталық саябақтың жанында пирамидалар салып жатқан жоқ», — деді ол Apple-дің Бесінші авенюдегі дүкенін келеке етіп, «бірақ олар тұтынушылар үшін бәсекелесу негізінде инновациялар ойлап табуда». ДК-дегі жақсартулардың көпшілігі, деп атап өтті Гейтс, тұтынушыларда таңдау көп болғандықтан келді және бұл күндердің күнінде мобильді құрылғылар әлемінде де солай болады. «Түбінде, менің ойымша, ашықтық жеңеді, мен соны жақтаймын. Ұзақ мерзімді перспективада, үйлесімділік мәселесі... онымен ұзақ тұра алмайсың».
Джобс «үйлесімділік мәселесіне» сенді. Android нарықтағы үлесін арттырса да, оның бақыланатын және жабық ортаға деген сенімі мызғымас болды. Мен оған Шмидттің айтқанын жеткізгенімде: «Google біз олардан гөрі көбірек бақылау жасаймыз, біз жабықпыз, ал олар ашық дейді», — деп ашуланды. «Ал, нәтижелеріне қараңыз — Android былық. Оның экран өлшемдері мен нұсқалары әртүрлі, жүзден астам нұсқасы бар». Google-дың тәсілі түбінде нарықта жеңіске жетуі мүмкін болса да, Джобс оны жиіркенішті деп тапты. «Маған бүкіл пайдаланушы тәжірибесіне жауапты болу ұнайды. Біз мұны ақша табу үшін жасамаймыз. Біз мұны Android сияқты қоқыс емес, керемет өнімдер жасағымыз келетіндіктен жасаймыз».
Flash, App Store және Бақылау
Джобстың басынан аяғына дейін бақылауды талап етуі басқа шайқастарда да көрініс тапты. Ол Google-ға шабуыл жасаған таун холл жиналысында Adobe-тың веб-сайттарға арналған мультимедиялық платформасы Flash-ты «жалқау» адамдар жасаған «қатеге толы» батарея жегіш деп сынады. iPod пен iPhone, деді ол, ешқашан Flash-ты іске қоспайды. «Flash — бұл өнімділігі нашар және қауіпсіздік мәселелері өте жаман спагетти-шар тәрізді технология», — деді ол маған сол аптаның соңында.
Ол тіпті Flash кодын Apple iOS-пен үйлесімді болатындай етіп аударатын Adobe жасаған компиляторды пайдаланатын қолданбаларға тыйым салды. Джобс әзірлеушілерге өнімдерін бір рет жазып, оларды бірнеше операциялық жүйелерге көшіруге мүмкіндік беретін компиляторларды пайдалануды жек көрді. «Flash-тың платформалар арасында көшірілуіне рұқсат беру — нәрселердің ең төменгі ортақ бөлімге дейін қарапайымдануын білдіреді», — деді ол. «Біз платформамызды жақсарту үшін көп күш жұмсаймыз, ал егер Adobe тек барлық платформада бар функциялармен ғана жұмыс істесе, әзірлеуші ешқандай пайда көрмейді. Сондықтан біз әзірлеушілердің біздің жақсырақ мүмкіндіктерімізді пайдаланғанын қалаймыз, сонда олардың қолданбалары басқаларға қарағанда біздің платформада жақсырақ жұмыс істейді». Бұл тұрғыда ол дұрыс еді. Apple платформаларын ерекшелеу қабілетін жоғалту — олардың HP және Dell машиналары сияқты тауарға айналуына жол беру — компания үшін өліммен тең болар еді.
Сонымен қатар, бұған жеке себеп те бар еді. Apple 1985 жылы Adobe-қа инвестиция салған және екі компания бірлесіп жұмыс үстелі баспасы революциясын бастаған болатын. «Мен Adobe-ты әлемге танытуға көмектестім», — деп мәлімдеді Джобс. 1999 жылы ол Apple-ге қайтып келгеннен кейін, Adobe-тан iMac және оның жаңа операциялық жүйесі үшін видео өңдеу бағдарламалық құралын және басқа да өнімдерді жасай бастауды сұрады, бірақ Adobe бас тартты. Ол өз өнімдерін Windows үшін жасауға назар аударды. Көп ұзамай оның негізін қалаушы Джон Уорнок зейнетке шықты.
Уорнок кеткенде Adobe-тың жаны жоғалды. Ол өнертапқыш, мен жақын тартатын адам еді. Содан бері бір топ костюмділер келді және компания қоқыс шығаратын болды.
Adobe евангелистері мен блогосферадағы әртүрлі Flash жақтаушылары Джобсты тым бақылаушыл болғаны үшін сынағанда, ол ашық хат жазып, жариялауды шешті. Оның досы және басқарма мүшесі Билл Кэмпбелл оны қарап шығу үшін үйіне келді. «Бұл мен Adobe-қа жай ғана тиісіп тұрғандай естіле ме?» — деп сұрады ол Кэмпбеллден. «Жоқ, бұл фактілер, жай ғана жарияла», — деді жаттықтырушы. Хаттың көп бөлігі Flash-тың техникалық кемшіліктеріне арналды. Бірақ Кэмпбеллдің кеңесіне қарамастан, Джобс соңында екі компания арасындағы проблемалық тарих туралы айтып қалудан тыйыла алмады. «Adobe Mac OS X-ті толық қабылдаған соңғы ірі үшінші тарап әзірлеушісі болды», — деп атап өтті ол.
Apple жыл соңында кросс-платформалық компиляторларға қойылған кейбір шектеулерді алып тастады, сөйтіп Adobe Apple iOS-тың негізгі мүмкіндіктерін пайдаланатын Flash авторы құралын шығара алды. Бұл ащы соғыс болды, бірақ онда Джобстың дәлелі басым болды. Соңында бұл Adobe пен басқа компилятор әзірлеушілерін iPhone және iPad интерфейсін және оның арнайы мүмкіндіктерін жақсырақ пайдалануға итермеледі.
Джобсқа Apple-дің iPhone мен iPad-қа қандай қолданбаларды жүктеп алуға болатынын қатаң бақылауда ұстау ниеті төңірегіндегі дауларды реттеу қиынырақ болды. Вирустары бар немесе пайдаланушының құпиялылығын бұзатын қолданбалардан қорғаудың мәні бар еді; iTunes Store арқылы емес, жазылым сатып алу үшін пайдаланушыларды басқа веб-сайттарға апаратын қолданбаларға тыйым салудың кем дегенде бизнес негіздемесі болды. Бірақ Джобс пен оның командасы одан әрі кетті: Олар кез келген адамға жала жабатын, саяси жағынан қауіпті болуы мүмкін немесе Apple цензорлары порнографиялық деп тапқан кез келген қолданбаға тыйым салуды шешті.
Күтуші рөлін ойнау мәселесі Apple Марк Фиоренің анимациялық саяси мультфильмдері бар қолданбасын қабылдамай қойғанда айқын болды, оның Буш әкімшілігінің азаптау саясатына жасаған шабуылдары жала жабуға қарсы шектеуді бұзды деген негізбен. Фиоре сәуір айында редакциялық карикатура үшін 2010 жылғы Пулитцер сыйлығын жеңіп алған кезде, бұл шешім жария болып, келекеге ұшырады. Apple өз шешімін өзгертуге мәжбүр болды және Джобс көпшілік алдында кешірім сұрады. «Біз қателіктер жібергеніміз үшін кінәліміз», — деді ол. «Біз қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз, мүмкіндігінше тез үйреніп жатырмыз — бірақ біз бұл ереже дұрыс деп ойладық».
Бұл жай ғана қателік емес еді. Бұл егер біз iPad немесе iPhone қолданғымыз келсе, Apple-дің біз көретін және оқитын қолданбаларды бақылайтыны туралы үрей туғызды. Джобс Apple-дің «1984» Macintosh жарнамасында қуана жойған Оруэллдік «Үлкен Ағаға» айналу қаупінде тұрғандай көрінді. Ол бұл мәселеге байыппен қарады. Бір күні ол [New York Times] шолушысы Том Фридманға цензор сияқты көрінбей шекараны қалай сызуға болатынын талқылау үшін қоңырау шалды. Ол Фридманнан нұсқаулықтарды әзірлеуге көмектесетін кеңес беру тобын басқаруды сұрады, бірақ шолушының баспагері бұл мүдделер қақтығысы болатынын айтты және ондай комитет құрылмады.
Порнографияға тыйым салу да мәселелер туындатты. «Біз iPhone-да порноны болдырмауға моральдық жауапкершілігіміз бар деп есептейміз», — деп мәлімдеді Джобс тұтынушыға жазған электрондық поштасында. «Порно қалайтындар Android сатып ала алады».
Бұл Valleywag технологиялық өсек сайтының редакторы Райан Тейтпен электрондық пошта алмасуына түрткі болды. Бір кеште стингер коктейлін ұрттап отырып, Тейт Джобсқа Apple-дің қандай қолданбалардың өтетінін қатаң бақылауын айыптап хат жазды. «Егер Дилан бүгін 20 жаста болса, сіздің компанияңыз туралы қалай ойлар еді?» — деп сұрады Тейт. «Ол iPad-тың „революцияға“ қандай да бір қатысы бар деп ойлар ма еді? Революциялар — бостандық туралы».
Тейтті таң қалдырып, Джобс түн ортасынан кейін, бірнеше сағат өткен соң жауап берді. «Иә», — деді ол, «жеке деректеріңізді ұрлайтын бағдарламалардан бостандық. Батареяңызды құртатын бағдарламалардан бостандық. Порнодан бостандық. Иә, бостандық. Уақыт өзгеруде және кейбір дәстүрлі ДК адамдары өз әлемінің сырғып бара жатқанын сезеді. Бұл солай».
Өз жауабында Тейт Flash және басқа тақырыптар бойынша кейбір ойларын білдірді, содан кейін цензура мәселесіне қайта оралды. «Білесіз бе? Мен „порнодан бостандықты“ қаламаймын! Порно — бұл қалыпты нәрсе! Және менің әйелім келіседі деп ойлаймын».
«Балаларыңыз болған кезде сіз порно туралы көбірек алаңдауыңыз мүмкін», — деп жауап берді Джобс. «Бұл бостандық туралы
емес, бұл Apple-дің өз пайдаланушылары үшін дұрыс нәрсені істеуге тырысуы туралы». Соңында ол мысқыл қосты: «Айтпақшы,
сіз қандай керемет нәрсе жасадыңыз? Сіз бірдеңе жасайсыз ба, әлде жай ғана басқалардың жұмысын сынап, олардың ниеттерін
төмендетесіз бе?»
емес, бұл Apple-дің өз пайдаланушылары үшін дұрыс нәрсені істеуге тырысуы туралы». Соңында ол мысқыл қосты: «Айтпақшы,
сіз қандай керемет нәрсе жасадыңыз? Сіз бірдеңе жасайсыз ба, әлде жай ғана басқалардың жұмысын сынап, олардың ниеттерін
төмендетесіз бе?»
Тейт тәнті болғанын мойындады. «Тұтынушылармен және блогерлермен осылай жеке дауласатын бас директор сирек кездеседі», — деп жазды ол. «Джобс әдеттегі американдық басшының қалыбын бұзғаны үшін үлкен құрметке лайық, және бұл оның компаниясының керемет жоғары сапалы өнімдер жасайтыны үшін ғана емес: Джобс өз компаниясын цифрлық өмір туралы өте күшті пікірлер негізінде құрып, қайта құрып қана қоймай, оларды көпшілік алдында қорғауға дайын. Қызу түрде. Тікелей. Демалыс күні түнгі сағат екіде». Блогосферадағы көптеген адамдар келісті және олар Джобсқа оның қайсарлығын мадақтап хаттар жіберді. Джобс та мақтанды; ол Тейтпен алмасқан хаттарын және кейбір мақтауларды маған жіберді.
Дегенмен, Apple-дің өз өнімдерін сатып алған адамдар даулы саяси мультфильмдерді немесе, айтпақшы, порноны көрмеуі керек деп жарлық шығаруында адамды үркітетін бірдеңе бар еді. eSarcasm.com әзіл сайты «Иә, Стив, мен порно қалаймын» атты веб-науқанын бастады. «Біз тәулігіне 24 сағат былапыт нәрселерге қолжетімділікті қажет ететін лас, секске құмар бұзақылармыз», — деп жариялады сайт. «Немесе бізге техно-диктатордың нені көруге болатынын және болмайтынын шешпейтін цензурасыз, ашық қоғам идеясы ұнайды».
Сол кезде Джобс пен Apple Valleywag-пен еншілес Gizmodo веб-сайтымен шайқасып жатқан еді, олар Apple инженері барда қалдырып кеткен, әлі шықпаған iPhone 4-тің сынақ нұсқасын қолға түсірген болатын. Полиция Apple-дің шағымына жауап ретінде репортердің үйіне тінту жүргізгенде, бұл бақылау құмарлықтың тәкаппарлықпен бірігіп кеткені туралы сұрақ туғызды.
Джон Стюарт Джобстың досы және Apple жанкүйері болатын. Джобс ақпан айында медиа басшыларымен кездесу үшін Нью-Йоркке барған сапарында оған жеке барған еді. Бірақ бұл Стюартқа [The Daily Show]-да оны сынауға кедергі болмады. «Бұлай болмауы керек еді! Microsoft зұлым болуы керек еді ғой!» — деді Стюарт жартылай әзілдеп. Оның артында экранда «appholes» (қосымша тесіктері/ақымақтар) деген сөз пайда болды. «Сендер бүлікшілер едіңдер ғой, жігіттер, әлсіздер едіңдер. Бірақ қазір, сендер Билікке (The Man) айналып барасыңдар ма? Естеріңде ме, 1984 жылы сендерде Үлкен Ағаны құлату туралы керемет жарнамалар бар еді? Айнаға қарашы, жігіт!»
Көктемнің соңына қарай бұл мәселе басқарма мүшелері арасында талқыланды. «Тәкаппарлық бар», — деді маған Арт Левинсон түскі ас үстінде, ол мұны жиналыста жаңа ғана көтерген еді. «Бұл Стивтің жеке басына байланысты. Ол ішкі түйсікпен әрекет етіп, өз сенімдерін күшті түрде жеткізе алады». Мұндай тәкаппарлық Apple қайсар әлсіз тарап болған кезде жарасатын. Бірақ қазір Apple мобильді нарықта үстемдік етті. «Біз үлкен компания болуға өтуіміз және менмендік мәселесімен күресуіміз керек», — деді Левинсон.
Эл Гор да басқарма жиналыстарында бұл мәселе туралы айтты. «Apple үшін контекст түбегейлі өзгеріп жатыр», — деп еске алды ол. «Бұл балға лақтырушының Үлкен Ағаға қарсылығы емес. Қазір Apple үлкен және адамдар оны тәкаппар деп көреді». Тақырып көтерілгенде Джобс қорғана бастады. «Ол әлі де соған бейімделіп жатыр», — деді Гор. «Оған қарапайым алып болғаннан гөрі, әлсіз тарап болу жақсырақ келеді».
Джобстың мұндай әңгімелерге төзімі аз болды. Apple-дің сынға ұшырауының себебі, ол маған сол кезде айтқандай, «Google және Adobe сияқты компаниялар біз туралы өтірік айтып, бізді құлатуға тырысып жатыр». Apple кейде тәкаппарлық танытады деген пікірге ол қалай қарады? «Мен бұған алаңдамаймын, — деді ол, — өйткені біз тәкаппар емеспіз».
Антеннагейт: Дизайн Инженерияға қарсы
Көптеген тұтынушылық тауарлар компанияларында өнімді әдемі еткісі келетін дизайнерлер мен оның функционалдық талаптарды орындайтынына көз жеткізуі керек инженерлер арасында шиеленіс болады. Apple-де, Джобс дизайнды да, инженерияны да шегіне жеткізген жерде, бұл шиеленіс одан да күшті болды.
Ол және дизайн директоры Джони Айв 1997 жылы шығармашылық серіктестерге айналғанда, олар инженерлер білдірген күмәндарды жеңу керек «қолымыздан келмейді» деген көзқарастың дәлелі ретінде қарастыруға бейім болды. Олардың керемет дизайн инженерияның адам күші жетпейтін ерліктерін жасауға мәжбүрлей алады деген сенімі iMac және iPod жетістігімен бекіді. Инженерлер бірдеңені жасау мүмкін емес дегенде, Айв пен Джобс оларды байқап көруге итермеледі және әдетте олардың қолынан келетін. Кейде кішігірім проблемалар болатын. Мысалы, iPod Nano сырылып қалуға бейім болды, өйткені Айв мөлдір жабын оның дизайнының тазалығын төмендетеді деп есептеді. Бірақ бұл дағдарыс емес еді.
iPhone-ды жобалауға келгенде, Айвтың дизайн тілектері шындықты бұрмалау өрісі де өзгерте алмайтын физиканың іргелі заңына соқтығысты. Металл — антеннаның жанына қоюға болатын тамаша материал емес. Майкл Фарадей көрсеткендей, электромагниттік толқындар металдың ішімен емес, бетімен ағады. Сондықтан телефонның айналасындағы металл қоршау Фарадей торын жасап, кіретін немесе шығатын сигналдарды азайтуы мүмкін. Бастапқы iPhone төменгі жағында пластикалық жолақпен басталды, бірақ Айв бұл дизайн тұтастығын бұзады деп ойлады және айналасында алюминий жиек болуын сұрады. Бұл ақыры жұмыс істегеннен кейін, Айв iPhone 4-ті болат жиекпен жобалады. Болат құрылымдық тірек болып, өте тегіс көрінуі және телефон антеннасының бөлігі ретінде қызмет етуі керек еді.
Айтарлықтай қиындықтар болды. Антенна ретінде қызмет ету үшін болат жиекте кішкентай саңылау болуы керек еді. Бірақ егер адам сол саңылауды саусағымен немесе терлеген алақанымен жауып қалса, сигнал жоғалуы мүмкін еді. Инженерлер мұның алдын алу үшін металдың үстіне мөлдір жабын жағуды ұсынды, бірақ Айв тағы да бұл қылқаламмен өңделген металл көрінісін нашарлатады деп санады. Бұл мәселе әртүрлі жиналыстарда Джобсқа ұсынылды, бірақ ол инженерлер босқа дабыл қағып жатыр деп ойлады. Сіздер мұны істей аласыздар, деді ол. Сөйтіп олар жасады.
Және ол жұмыс істеді, дерлік мінсіз. Бірақ толық мінсіз емес. iPhone 4 2010 жылдың маусымында шыққанда, ол керемет көрінді, бірақ көп ұзамай бір мәселе анықталды: Егер сіз телефонды белгілі бір жолмен ұстасаңыз, әсіресе алақаныңыз кішкентай саңылауды жабатындай етіп сол қолыңызбен ұстасаңыз, байланысты жоғалтып алуыңыз мүмкін еді. Бұл жүз қоңыраудың біреуінде болуы мүмкін еді. Джобс шықпаған өнімдерін құпия сақтауды талап еткендіктен (тіпті Gizmodo бардан тапқан телефонның өзінде жалған қап болған), iPhone 4 көптеген электрондық құрылғылар өтетін тірі сынақтан өтпеді. Сондықтан жаппай сатып алу дүрбелеңі басталмай тұрып ақау байқалмады. «Мәселе дизайнды инженериядан жоғары қою және шықпаған өнімдерге қатысты аса құпиялық саясатын ұстанудың егіз саясаты Apple-ге көмектесті ме дегенде», — деді кейінірек Тони Фаделл. «Жалпы алғанда, иә, бірақ тексерілмеген билік — жаман нәрсе, және осы жағдай солай болды».
Егер бұл бәрін таң қалдырған Apple iPhone 4 болмағанда, бірнеше үзілген қоңырау мәселесі жаңалық болмас еді. Бірақ ол «Антеннагейт» деген атпен белгілі болды және шілде айының басында Consumer Reports қатаң сынақтар өткізіп, антенна мәселесіне байланысты iPhone 4-ті ұсына алмайтынын айтқан кезде шарықтау шегіне жетті.
Мәселе туындаған кезде Джобс отбасымен Гавайидегі Кона ауылында болды. Бастапқыда ол қорғанды. Арт Левинсон телефон арқылы тұрақты байланыста болды, ал Джобс мәселе Google мен Motorola-ның арандатуынан туындап отыр деп сендірді. «Олар Apple-ді атып түсіргісі келеді», — деді ол. Левинсон аздап кішіпейілділік танытуға шақырды. «Мұнда бір қателік бар-жоғын анықтауға тырысайық», — деді ол. Ол Apple-ді тәкаппар деп қабылдау туралы тағы да айтқанда, бұл Джобсқа ұнамады. Бұл оның әлемді ақ-қара, дұрыс-бұрыс деп қарастыру жолына қайшы келді. Apple — принципті компания деп есептеді ол. Егер басқалар мұны көрмесе, бұл олардың кінәсі, Apple үшін кішіпейіл болып ойнаудың себебі емес.
Джобстың екінші реакциясы ренжу болды. Ол сынды жүрегіне жақын қабылдап, эмоционалды түрде қиналды. «Өз түйсігінде ол біздің бизнестегі кейбір таза прагматиктер сияқты өзі ашықтан-ашық қате деп санайтын нәрселерді жасамайды», — деді Левинсон. «Сондықтан егер ол өзін дұрыспын деп сезсе, өзіне сұрақ қойғаннан гөрі, алға ұмтылады». Левинсон оны күйзеліске түспеуге шақырды. Бірақ Джобс түсті. «Қарғыс атқыр, бұл оған тұрмайды», — деді ол Левинсонға. Ақыры Тим Кук оны селқостықтан шығара алды. Ол біреудің Apple тоқмейілсіген және тәкаппар жаңа Microsoft-қа айналып бара жатқанын айтқан сөзін келтірді. Келесі күні Джобс көзқарасын өзгертті. «Мұның түбіне жетейік», — деді ол.
AT&T-ден үзілген қоңыраулар туралы деректер жиналғанда, Джобс адамдар көрсеткеннен гөрі кішігірім болса да, мәселе бар екенін түсінді. Сөйтіп ол Гавайиден ұшып келді. Бірақ кетпес бұрын ол бірнеше қоңырау шалды. Отыз жыл бұрынғы алғашқы Macintosh күндерінде онымен бірге болған бірнеше сенімді ескі достарды, данагөйлерді жинайтын уақыт келді.
Оның бірінші қоңырауы қоғаммен байланыс гуруы Регис Маккеннаға болды. «Мен мына антенна мәселесін шешу үшін Гавайиден қайтып келе жатырмын және сенімен кейбір нәрселерді талқылауым керек», — деді Джобс оған. Олар келесі күні түстен кейін 1:30-да Купертинодағы басқарма бөлмесінде кездесуге келісті. Екінші қоңырау жарнамашы Ли Клоуға болды. Ол Apple есебінен зейнетке шығуға тырысқан еді, бірақ Джобсқа оның жанында болғаны ұнайтын. Оның әріптесі Джеймс Винсент те шақырылды.
Джобс сондай-ақ сол кезде жоғары сынып оқушысы болған ұлы Ридті өзімен бірге Гавайиден алып келуді шешті. «Мен шамамен екі күн бойы 24/7 жиналыстарда боламын және сенің әрбіреуіне қатысқаныңды қалаймын, өйткені сен сол екі күнде бизнес мектебіндегі екі жылдан гөрі көбірек нәрсе үйренесің», — деді ол оған. «Сен әлемдегі ең жақсы адамдармен бір бөлмеде болып, шынымен қиын шешімдер қабылдағанын және шұжықтың қалай жасалатынын көресің». Джобс бұл тәжірибені еске алғанда көзіне жас алды. «Мен оның мені жұмыс үстінде көру мүмкіндігі үшін бәрін қайтадан бастан кешірер едім», — деді ол. «Ол әкесінің не істейтінін көрді».
Оларға Apple-дің тұрақты қоғаммен байланыс басшысы Кэти Коттон және басқа да жеті топ-менеджер қосылды. Жиналыс түс қайтадан кешке дейін созылды. «Бұл менің өмірімдегі ең керемет жиналыстардың бірі болды», — деді кейінірек Джобс. Ол жиналған барлық деректерді жайып салудан бастады. «Міне фактілер. Енді бұл туралы не істеуіміз керек?»
Маккенна ең сабырлы және тура болды. «Жай ғана шындықты, деректерді жайып сал», — деді ол. «Тәкаппар болып көрінбе, бірақ мықты және сенімді бол». Басқалар, соның ішінде Винсент, Джобсты кешірім сұрауға итермеледі, бірақ Маккенна жоқ деді. «Баспасөз мәслихатына құйрығыңды қысып кірме», — деп кеңес берді ол. «Сен жай ғана: „Телефондар мінсіз емес, біз де мінсіз емеспіз. Біз адамбыз және қолымыздан келгеннің бәрін жасап жатырмыз, міне деректер“ деуің керек». Стратегия осы болды. Тақырып тәкаппарлықты қабылдауға ауысқанда, Маккенна оны тым көп уайымдамауға шақырды. «Стивті кішіпейіл етіп көрсетуге тырысу жұмыс істейді деп ойламаймын», — деп түсіндірді кейінірек Маккенна. «Стивтің өзі туралы айтқанындай, „Не көрсеңіз, соны аласыз“».
Сол жұмада Apple аудиториясында өткен баспасөз шарасында Джобс Маккеннаның кеңесін орындады. Ол жалбарынбады немесе кешірім сұрамады, бірақ Apple мәселені түсінетінін және оны түзетуге тырысатынын көрсету арқылы проблеманы шеше алды. Содан кейін ол барлық ұялы телефондарда кейбір проблемалар бар екенін айтып, талқылау шеңберін өзгертті. Кейінірек ол маған шарада сәл «тым ашулы» естілгенін айтты, бірақ шын мәнінде ол эмоциясыз және тура тонды ұстана алды. Ол мұны төрт қысқа, декларативті сөйлеммен жеткізді:
Біз мінсіз емеспіз. Телефондар мінсіз емес. Біз мұны білеміз. Бірақ біз пайдаланушыларымызды бақытты еткіміз келеді.
Егер кімде-кім көңілсіз болса, деді ол, телефонды қайтара алады (қайтару деңгейі 1,7% болды, бұл iPhone 3GS немесе басқа телефондардың көпшілігінің қайтару деңгейінің үштен бірінен азы) немесе Apple-ден тегін бампер қабын ала алады. Ол әрі қарай басқа ұялы телефондарда да осындай проблемалар бар екенін көрсететін деректерді хабарлады. Бұл толық шындық емес еді. Apple-дің антенна дизайны оны көптеген басқа телефондардан, соның ішінде iPhone-ның алдыңғы нұсқаларынан сәл нашарлатты. Бірақ iPhone 4-тің үзілген қоңырауларына қатысты медиа шуының тым әсіреленгені шындық еді. «Бұл пропорциядан тыс үлкейтілгені соншалық, таңқаларлық», — деді ол. Оның жалбарынбағанына немесе кері қайтарып алуды бұйырмағанына шошынудың орнына, тұтынушылардың көпшілігі оның дұрыс екенін түсінді.
Саттылып кеткен телефонның күту тізімі екі аптадан үшке дейін ұзарды. Ол компанияның бұрын-соңды болмаған ең жылдам сатылатын өнімі болып қала берді. Медиа пікірталасы Джобстың басқа смартфондарда да антенна мәселелері бар деген тұжырымының дұрыс-бұрыстығына ауысты. Жауап жоқ болса да, бұл iPhone 4 ақаулы өнім бе деген сұраққа жауап беруден гөрі жақсырақ оқиға еді.
Кейбір медиа бақылаушылары сенбеді. «Тосқауыл қоюдың, әділдіктің және ренжіген шынайылықтың браволық көрінісінде Стив Джобс өткен күні сахнаға шығып, проблеманы жоққа шығарды, сынды қабылдамады және кінәні басқа смартфон өндірушілеріне артты», — деп жазды newser.com сайтынан Майкл Вольф. «Бұл қазіргі заманғы маркетингтің, корпоративтік спиннің және дағдарыс менеджментінің деңгейі, ол туралы тек аң-таң болып сұрауға болады: Олар бұдан қалай құтылып кетеді? Немесе, дәлірек айтқанда, ол бұдан қалай құтылып кетеді?» Вольф мұны Джобстың «соңғы харизматикалық тұлға» ретіндегі таңқаларлық әсеріне жатқызды. Басқа бас директорлар қорланып кешірім сұрап, жаппай қайтарып алуға барар еді, бірақ Джобсқа бұл қажет болмады. «Сұрқай, жүдеу келбет, абсолютизм, шіркеулік ұстаным, оның қасиетті нәрсемен байланысын сезіну шынымен жұмыс істейді және бұл жағдайда оған ненің мағыналы және ненің ұсақ-түйек екенін билікпен шешуге мүмкіндік береді».
Дилберт мультфильмдер сериясының авторы Скотт Адамс та сенбеді, бірақ әлдеқайда сүйсінді. Ол бірнеше күннен кейін блог жазбасын жазды (оны Джобс мақтанышпен электрондық пошта арқылы таратты), онда Джобстың «жоғары позициялық маневрі» қоғаммен байланыстың жаңа стандарты ретінде зерттелуге арналғанына таң қалды. «Apple-дің iPhone 4 мәселесіне жауабы қоғаммен байланыс оқулығына сәйкес келмеді, өйткені Джобс оқулықты қайта жазуды шешті», — деп жазды Адамс. «Егер данышпандықтың қандай болатынын білгіңіз келсе, Джобстың сөздерін зерттеңіз». Телефондардың мінсіз емес екенін алдын ала жариялау арқылы Джобс даусыз тұжырыммен дәлелдің контекстін өзгертті.
Егер Джобс контексті iPhone 4-тен жалпы барлық смартфондарға өзгертпесе, мен сізге адам қолы тисе жұмыс істемейтін сапасыз жасалған өнім туралы күлкілі комикс жасап берер едім. Бірақ контекст «барлық смартфондарда проблемалар бар» деп өзгерген бойда, юмор мүмкіндігі жоғалады. Жалпылама және іш пыстырарлық шындық сияқты юморды ешнәрсе өлтірмейді.
Міне, күн шықты (Here Comes the Sun)
Стив Джобстың мансабы толық болуы үшін шешілуі керек бірнеше мәселе бар еді. Солардың бірі — ол жақсы көретін топ, The Beatles-пен болған Отыз жылдық соғыстың аяқталуы. 2007 жылы Apple The Beatles тобының холдингтік компаниясы Apple Corps-пен сауда белгісі жөніндегі дауды реттеді, ол алғаш рет 1978 жылы жаңадан құрылған компьютерлік компанияны атауды пайдаланғаны үшін сотқа берген еді. Бірақ бұл әлі де Beatles тобын iTunes Store дүкеніне кіргізбеді. Топ соңғы ірі қарсыласушы болды, ең алдымен, әндерінің көпшілігіне иелік ететін EMI музыкалық компаниясымен цифрлық құқықтарды қалай реттеу керектігін шешпегендіктен.
2010 жылдың жазында Beatles пен EMI мәселелерді реттеді және Купертинодағы басқарма бөлмесінде төрт адамдық саммит өтті. Джобс және оның iTunes Store жөніндегі вице-президенті Эдди Кью Beatles мүдделерін басқаратын Джефф Джонсты және EMI музыкалық компаниясының басшысы Роджер Факсонды қабылдады. Енді Beatles цифрлық форматқа өтуге дайын болғанда, Apple бұл белесті ерекше ету үшін не ұсына алар еді? Джобс бұл күнді көптен бері күткен болатын. Шын мәнінде, ол және оның жарнамалық командасы Ли Клоу мен Джеймс Винсент үш жыл бұрын Beatles тобын қалай тарту керектігін жоспарлағанда кейбір жарнамалар мен роликтердің жобасын жасап қойған еді.
«Стив екеуміз мүмкін болатын барлық нәрселер туралы ойладық», — деп еске алды Кью. Бұған iTunes Store дүкенінің басты бетін алу, топтың ең жақсы фотосуреттері бар билбордтарды сатып алу және классикалық Apple стиліндегі теледидар жарнамаларының сериясын жүргізу кірді. Ең бастысы, Beatles тобының он үш студиялық альбомдарын, екі томдық «Past Masters» жинағын және 1964 жылғы Вашингтон Колизейіндегі концерттің ностальгиялық видеосын қамтитын 149 долларлық бокс-сет ұсыну болды.
Олар принципті келісімге келгеннен кейін, Джобс жарнамаларға арналған фотосуреттерді таңдауға жеке көмектесті. Әрбір жарнамалық ролик жас әрі күлімсіреген Пол Маккартни мен Джон Леннонның дыбыс жазу студиясында музыкалық параққа қарап тұрған ақ-қара фотосуретімен аяқталатын. Бұл Джобс пен Возняктың Apple схемасына қарап тұрған ескі фотосуреттерін еске түсіретін. «Beatles тобын iTunes-ке қосу біздің музыка бизнесіне не үшін кіргеніміздің шарықтау шегі болды», — деді Пауэлл досына. Рид Пало-Альтода Ивке қарап қалғанда, Эрин мен ата-анасы Джобс жақсы көретін қарапайымдылығымен ерекшеленетін Таварая Риокан қонақ үйінде тоқтады. «Бұл керемет болды», — деп еске алды Эрин.
Жиырма жыл бұрын Джобс Эриннің өгей әпкесі Лиза Бреннан-Джобсты шамамен осы жаста Жапонияға алып барған еді. Оның ең жарқын естеліктерінің бірі — онымен бірге дәмді тағамдардан дәм тату және әдетте тамақ талғайтын әкесінің унаги сушиі мен басқа да дәмді тағамдардан ләззат алғанын көру болатын. Оның тамақтан рахат алғанын көру Лизаға онымен алғаш рет өзін еркін сезінуге мүмкіндік берген еді. Эрин де осыған ұқсас жағдайды еске алды: «Әкем күн сайын түскі асты қайдан ішкісі келетінін білетін. Ол маған керемет соба (қарақұмық кеспесі) жасайтын дүкенді білетінін айтып, мені сол жерге апарды. Оның дәмді болғаны сонша, содан кейін соба жеу қиын болды, өйткені ешқайсысы оған тең келмейтін». Олар сондай-ақ кішкентай суши мейрамханасын тапты және Джобс оны iPhone-ында «мен жеген ең дәмді суши» деп белгіледі. Эрин мұнымен келісті.
Олар сондай-ақ Киотоның әйгілі Дзен буддистік ғибадатханаларын аралады; Эринге ең қатты ұнағаны — жүзден астам мүк түрі өскен бақтары мен Алтын тоғаны бар «мүк ғибадатханасы» ретінде белгілі Сайхо-джи болды. «Эрин шынымен де қатты қуанды, бұл өте қуанышты жағдай болды және оның әкесімен қарым-қатынасын жақсартуға көмектесті», — деп еске алды Пауэлл. «Ол бұған лайық еді».
Олардың кіші қызы Ив мүлдем басқа әлем еді. Ол қайсар, өзіне сенімді және әкесінен еш сескенбейтін. Оның құмарлығы атқа міну болды және ол Олимпиадаға қатысуға бел буды. Жаттықтырушы оған қаншалықты көп жұмыс істеу керектігін айтқанда, ол: «Маған нақты не істеу керектігін айтыңыз. Мен істеймін», — деп жауап берді. Ол айтты, ал қыз бағдарламаны мұқият орындай бастады.
Ив әкесін қолға түсірудің қиын міндетін жақсы меңгерген еді; ол күнтізбесіне бірдеңе енгізу үшін жұмыстағы көмекшісіне тікелей қоңырау шалатын. Ол сондай-ақ келіссөз жүргізуге өте шебер болатын. 2010 жылдың бір демалысында отбасы сапарға шығуды жоспарлап жатқанда, Эрин кетуді жарты күнге кешіктіргісі келді, бірақ әкесінен сұрауға қорықты. Сол кезде он екі жастағы Ив бұл міндетті өз мойнына алуға ерікті болды және кешкі ас кезінде Жоғарғы сот алдындағы адвокат сияқты әкесіне дәлелдерін жайып салды. Джобс оның сөзін бөліп: «Жоқ, мен олай істегім келмейді», — деді, бірақ оның ашуланғаннан гөрі көңілденгені анық байқалды. Сол күні кешке Ив анасымен отырып, өз дәлелдерін қалай жақсартуға болатынын талдады.
Джобс оның рухын бағалай бастады — және одан өзін көрді. «Ол оқ сияқты және мен кездестірген балалардың ішіндегі ең ерік-жігері күштісі», — деді ол. «Бұл қарымта қайтару сияқты». Ол қызының мінезін терең түсінетін, мүмкін оның өзіне ұқсастығы болғандықтан шығар. «Ив көп адам ойлағаннан гөрі сезімтал», — деп түсіндірді ол. «Ол өте ақылды, сондықтан адамдарды сәл басып тастауы мүмкін, бұл оның адамдарды өзінен алыстатып, жалғыз қалуына әкелуі мүмкін. Ол қазір өзінің кім екенін үйрену үстінде, бірақ өзіне қажетті достары болуы үшін мінезінің қырларын жұмсартып жатыр».
Джобстың әйелімен қарым-қатынасы кейде күрделі болғанымен, әрқашан адал еді. Парасатты және жанашыр Лорен Пауэлл тұрақтылық орнатушы ықпалға ие болды және Джобстың өзімшіл импульстарын ерік-жігері күшті және ақылды адамдармен қоршау арқылы өтеу қабілетінің үлгісі болды. Ол бизнес мәселелеріне ақырын, отбасылық мәселелерге қатты, ал медициналық мәселелерге өте қатал араласатын. Некелерінің басында ол аз қамтылған балаларға мектепті бітіріп, колледжге түсуге көмектесетін ұлттық мектептен тыс бағдарлама — College Track-тің негізін қалап, іске қосты. Содан бері ол білім беру реформасы қозғалысының жетекші күшіне айналды. Джобс әйелінің жұмысына таңданысын білдірді: «Оның College Track-пен жасаған істері мені қатты таңғалдырады». Бірақ ол қайырымдылық шараларына жалпы немқұрайлы қарайтын және оның мектептен тыс орталықтарына ешқашан бармайтын.
2010 жылдың ақпанында Джобс елу бес жасын тек отбасымен атап өтті. Ас үй ленталармен және шарлармен безендірілді, ал балалары оған қызыл барқыттан жасалған ойыншық тәж кигізді. Денсаулығына байланысты ауыр жылдан кейін енді ғана есін жиғандықтан, Пауэлл ол отбасына көбірек көңіл бөледі деп үміттенді. Бірақ ол негізінен жұмысына қайта ден қойды. «Менің ойымша, бұл отбасына, әсіресе қыздарға ауыр тиді», — деді ол маған. «Екі жыл ауырғаннан кейін, ақыры жағдайы сәл жақсарғанда, олар әкесі оларға аздап көңіл бөледі деп күтті, бірақ ол олай етпеді». Ол осы кітапта күйеуінің тұлғасының екі жағы да көрініс тауып, контекстке сай берілуін қалайтынын айтты. «Дарыны ерекше көптеген ұлы адамдар сияқты, ол барлық салада бірдей керемет емес», — деді ол. «Оның бойында өзін басқа адамдардың орнына қою сияқты әлеуметтік сыпайылық жоқ, бірақ ол адамзаттың мүмкіндіктерін кеңейтуге, адамзаттың алға жылжуына және олардың қолына дұрыс құралдарды беруге қатты мән береді».
Президент Обама
2010 жылдың күз мезгілінің басында Вашингтонға барған сапарында Пауэлл Ақ үйдегі достарымен кездесті, олар президент Обаманың сол жылдың қазан айында Силикон алқабына баратынын айтты. Ол президенттің күйеуімен кездескісі келуі мүмкін екенін ұсынды. Обаманың көмекшілеріне бұл идея ұнады; бұл оның бәсекеге қабілеттілікке жаңа басымдық беруіне сәйкес келетін. Сонымен қатар, Джобстың жақын достарының біріне айналған венчурлық капиталист Джон Доерр Президенттің Экономикалық қалпына келтіру жөніндегі консультативтік кеңесінің отырысында Джобстың Американың неге өз артықшылығын жоғалтып жатқаны туралы көзқарастарын айтқан болатын. Ол да Обамаға Джобспен кездесуді ұсынды. Сөйтіп, президенттің кестесіне Westin San Francisco Airport қонақ үйіндегі сессияға жарты сағат уақыт бөлінді.
Бір мәселе болды: Пауэлл күйеуіне айтқанда, ол кезде суға кетуге келіспеймін», — деді ол әйеліне. Пауэлл Обаманың «сізбен кездесуге шынымен құлшынып отырғанын» айтып, қоймады. Джобс егер солай болса, Обаманың өзі қоңырау шалып, кездесуді жеке сұрауы керектігін айтты. Бұл текетірес бес күнге созылды. Ақыры ол Стэнфордта оқып жүрген Ридті кешкі асқа үйге шақырып, әкесін көндіруді өтінді. Джобс ақыры келісімін берді.
Кездесу қырық бес минутқа созылды және Джобс іркіліп қалмады. «Сіз бір мерзімдік президенттікке қарай бара жатырсыз», — деді Джобс Обамаға әңгіме басында. Оның айтуынша, бұған жол бермеу үшін әкімшілік бизнеске анағұрлым қолайлы жағдай жасауы керек еді. Ол Қытайда зауыт салу қаншалықты оңай екенін сипаттап, Америкада ережелер мен қажетсіз шығындарға байланысты мұны істеу қазір мүмкін емес екенін айтты.
Джобс сондай-ақ Американың білім беру жүйесін сынап, оның үмітсіз ескіргенін және кәсіподақ жұмыс ережелерімен тұсауланғанын айтты. Мұғалімдер кәсіподақтары таратылмайынша, білім беру реформасынан үміт жоқ екенін жеткізді. Мұғалімдерге өнеркәсіптік конвейер жұмысшылары ретінде емес, кәсіби мамандар ретінде қарау керек деді ол. Директорлар оларды қаншалықты жақсы екендігіне қарай жұмысқа қабылдау және жұмыстан шығару құқығына ие болуы тиіс. Мектептер кем дегенде кешкі сағат 6-ға дейін ашық болып, жылына он бір ай жұмыс істеуі керек. Ол американдық сыныптардың әлі күнге дейін тақта алдында тұрған мұғалімдер мен оқулықтарға негізделгені ақылға сыймайтынын қосты. Барлық кітаптар, оқу материалдары мен бағалаулар цифрлық және интерактивті болып, әр оқушыға бейімделуі және нақты уақыт режимінде кері байланыс беруі керек.
Джобс Американың алдында тұрған инновациялық қиындықтарды шынымен түсіндіре алатын алты немесе жеті бас директордан тұратын топ құруды ұсынды және президент мұны қабылдады. Сөйтіп, Джобс желтоқсан айында өтетін Вашингтондағы кездесуге адамдардың тізімін жасады. Өкінішке орай, Валери Джарретт және басқа президент көмекшілері есімдерді қосқаннан кейін тізім жиырмадан асып кетті, оның басында GE басшысы Джеффри Иммельт тұрды. Джобс Джарреттке тізімнің тым ісініп кеткенін және кездесуге баруға ниеті жоқ екенін жазып, электрондық хат жіберді. Шындығында, ол кезде оның денсаулығына байланысты проблемалар қайта өршіген болатын, сондықтан Доерр президентке жеке түсіндіргендей, ол бәрібір бара алмас еді.
2011 жылдың ақпанында Доерр Силикон алқабында президент Обамаға арналған шағын кешкі ас ұйымдастыруды жоспарлай бастады. Ол және Джобс әйелдерімен бірге қонақтардың шағын тізімін жасау үшін Пало-Альтодағы [Evvia] грек мейрамханасына барды. Таңдалған он шақты технологиялық титанның қатарына Google-дан Эрик Шмидт, Yahoo-дан Кэрол Барц, Facebook-тен Марк Цукерберг, Cisco-дан Джон Чемберс, Oracle-дан Ларри Эллисон, Genentech-тен Арт Левинсон және Netflix-тен Рид Хастингс кірді. Джобстың егжей-тегжейге мән беруі тағамға да қатысты болды. Доерр оған ұсынылған мәзірді жіберді, ал ол ас дайындаушы ұсынған кейбір тағамдар — асшаяндар, треска балығы, жасымық салаты — тым сәнді және «сенің болмысыңа сай емес, Джон» деп жауап берді. Ол әсіресе шоколад трюфельдерімен сәнделген кілегейлі бәліш десертіне қарсы болды, бірақ Ақ үй қызметкерлері президенттің кілегейлі бәлішті жақсы көретінін айтып, оның сөзін жоққа шығарды. Джобс салмағын көп жоғалтқандықтан тез тоңатын, сондықтан Доерр үйді қатты жылытқаны соншалық, Цукерберг бұршақтап терлеп отырды.
Президенттің жанында отырған Джобс кешкі асты: «Саяси көзқарастарымызға қарамастан, біз елімізге көмектесу үшін сіз сұраған кез келген нәрсені істеуге дайын екенімізді білгеніңізді қалаймын», — деп бастады. Осыған қарамастан, кешкі ас бастапқыда президенттің сол жердегі бизнес үшін не істей алатыны туралы ұсыныстар легіне айналды. Мысалы, Чемберс ірі корпорацияларға шетелдегі пайдасын белгілі бір кезеңде инвестициялау үшін Америка Құрама Штаттарына қайтарған жағдайда салық төлеуден жалтаруға мүмкіндік беретін капиталды елге қайтаруға салықтық жеңілдік ұсынысын алға тартты. Президент бұған ренжіді, Цукерберг те оң жағында отырған Валери Джарреттке бұрылып: «Біз ел үшін маңызды нәрселер туралы сөйлесуіміз керек еді ғой. Неге ол тек өзіне жақсы болатын нәрсе туралы айтып отыр?» — деп сыбырлады.
Доерр әркімнен іс-қимыл тармақтарының тізімін ұсынуды сұрау арқылы талқылауды қайта бағыттай алды. Кезек Джобсқа келгенде, ол білікті инженерлердің қажеттілігін баса айтып, Америка Құрама Штаттарында инженерлік дәреже алған кез келген шетелдік студентке елде қалуға виза берілуі керектігін ұсынды. Обама мұны тек кәмелетке толмаған кезінде келіп, орта мектепті бітірген заңсыз иммигранттарға заңды тұрғын болуға мүмкіндік беретін «Dream Act» заңы аясында ғана жасауға болатынын, ал оған республикашылдар тосқауыл қойып отырғанын айтты. Джобс мұны саясаттың сал болуға әкелетінінің тітіркендіргіш мысалы деп тапты. «Президент өте ақылды, бірақ ол бізге үнемі істің неге бітпейтінінің себептерін түсіндірумен болды», — деп еске алды ол. «Бұл мені қатты ашуландырады».
Джобс әрі қарай американдық инженерлерді даярлаудың жолын табуға шақырды. Оның айтуынша, Apple-дің Қытайдағы зауыттарында 700 000 жұмысшы жұмыс істейді және сол жұмысшыларды қолдау үшін оған сол жерде 30 000 инженер қажет болған. «Америкадан жалдау үшін сонша адам таба алмайсыз», — деді ол. Бұл зауыт инженерлерінің PhD дәрежесі болуы немесе данышпан болуы шарт емес еді; оларға жай ғана өндіріске қажетті негізгі инженерлік дағдылар қажет болатын. Техникалық мектептер, қоғамдық колледждер немесе кәсіптік мектептер оларды дайындай алар еді. «Егер сіз осы инженерлерді оқыта алсаңыз, — деді ол, — біз көбірек өндіріс зауыттарын осында көшіре алар едік». Бұл дәлел президентке қатты әсер етті. Келесі айда ол көмекшілеріне екі-үш рет: «Біз Джобс айтқан 30 000 өндіріс инженерін даярлаудың жолдарын табуымыз керек», — деді.
Джобс Обаманың істі жалғастырғанына қуанды және кездесуден кейін олар телефон арқылы бірнеше рет сөйлесті. Ол Обаманың 2012 жылғы науқанына арналған саяси жарнамаларын жасауға көмектесуді ұсынды. (Ол 2008 жылы да осындай ұсыныс жасаған, бірақ Обаманың стратегі Дэвид Аксельродтың толықтай құрмет көрсетпегеніне ренжіген еді). «Менің ойымша, саяси жарнамалар өте нашар. Мен Ли Клоуды зейнеттен қайтарып, онымен бірге керемет жарнамалық роликтер ойлап тапқым келеді», — деді Джобс маған кешкі астан бірнеше апта өткен соң. Джобс апта бойы ауырсынумен күресіп жүрген еді, бірақ саясат туралы әңгіме оған қуат берді. «Кейде 1984 жылы Рейганның қайта сайлануы үшін "Америкада таң атып келеді" (It’s morning in America) ролигін жасаған Хэл Рини сияқты нағыз жарнама маманы іске араласады. Мен Обама үшін сондай нәрсе жасағым келеді».
Үшінші медициналық демалыс, 2011
Қатерлі ісік қайта пайда болғанда әрқашан белгі беретін. Джобс мұны біліп алған еді. Оның тәбеті жоғалып, бүкіл денесі ауыра бастайтын. Дәрігерлері тексерулер жүргізіп, ештеңе таппай, оны әлі де таза екеніне сендіретін. Бірақ ол жақсырақ білетін. Қатерлі ісіктің өз сигналдық жолдары бар еді және ол белгілерді сезгеннен кейін бірнеше ай өткен соң дәрігерлер ісіктің ремиссияда емес екенін анықтайтын.
Мұндай кезекті құлдырау 2010 жылдың қараша айының басында басталды. Ол ауырсынуды сезініп, тамақтануды тоқтатты және үйге келетін медбике оны тамыр арқылы тамақтандыруға мәжбүр болды. Дәрігерлер жаңа ісіктердің белгілерін таппады және бұл жай ғана инфекциялар мен ас қорыту ауруларымен күресудің кезекті кезеңі деп болжады. Ол ешқашан ауырсынуға төзімділік танытқан емес, сондықтан дәрігерлері мен отбасы оның шағымдарына біршама үйреніп қалған еді.
Ол отбасымен бірге Ризашылық күніне Кона ауылына барды, бірақ тамақтануы жақсармады. Ол жерде тамақтану ортақ бөлмеде өтетін және басқа қонақтар жүдеп кеткен Джобстың тамаққа тиіспей, теңселіп, ыңырсып отырғанын байқамаған сыңай танытты. Оның жағдайының сыртқа жария болмауы курорт пен оның қонақтарының мәдениеттілігінің дәлелі еді. Пало-Альтоға қайтып келгенде, Джобс барған сайын эмоцияға берілгіш және тұнжыраңқы бола бастады. Ол балаларына өлетінін айтып, олардың туған күндерін енді ешқашан тойлай алмайтыны туралы айтып, көңілі босайтын.
Рождествоға қарай оның салмағы 115 фунтқа (52 кг) дейін түсті, бұл оның қалыпты салмағынан елу фунттан (22 кг) астамға аз еді. Мона Симпсон мерекеге Пало-Альтоға бұрынғы күйеуі, телекомедия жазушысы Ричард Аппелмен және балаларымен бірге келді. Көңіл-күй сәл көтерілді. Отбасылар қатысушылар бір-бірін алдау үшін кітапқа ең сенімді жалған кіріспе сөйлем жазуға тырысатын [Novel] сияқты ойындар ойнады және біраз уақытқа жағдай жақсарғандай көрінді. Ол тіпті Рождестводан кейін бірнеше күн өткен соң Пауэллмен мейрамханаға кешкі асқа бара алды. Балалар Жаңа жылға шаңғы тебуге кетті, ал Пауэлл мен Мона Симпсон кезектесіп Пало-Альтода Джобспен бірге қалды.
Алайда 2011 жылдың басында бұл жай ғана кезекті жаман кезең емес екені белгілі болды. Дәрігерлер жаңа ісіктердің дәлелдерін тапты, ал қатерлі ісікке байланысты сигналдар оның тәбетінің жоғалуын одан әрі ушықтырды. Олар оның жүдеген денесі қаншалықты дәрілік терапияны көтере алатынын анықтауға тырысты. Ол достарына денесінің әрбір дюймі соққы алғандай ауыратынын айтып, ыңырсып, кейде ауырсынудан екі бүктеліп қалатын.
Бұл тұйық шеңбер еді. Қатерлі ісіктің алғашқы белгілері ауырсынуды тудырды. Ол қабылдаған морфин және басқа ауырсынуды басатын дәрілер тәбетін басты. Ұйқы безі ішінара алынып тасталған және бауыры ауыстырылғандықтан, оның ас қорыту жүйесі ақаулы болып, ақуызды сіңіру қиынға соғатын. Салмақ жоғалту агрессивті дәрілік терапияны бастауды қиындатты. Оның жүдеу жағдайы, сондай-ақ бауыр трансплантатын қабылдамау үшін кейде ішетін иммуносупрессанттар оны инфекцияларға бейім етті. Салмақ жоғалту ауырсыну рецепторларының айналасындағы май қабаттарын азайтып, оның одан сайын қатты қиналуына әкелді. Және ол ұзаққа созылған ашу мен депрессиямен сипатталатын көңіл-күйдің шектен тыс ауытқуына бейім болды, бұл тәбетін одан әрі басатын.
Джобстың тамақтану проблемалары жылдар бойы оның тамаққа деген психологиялық көзқарасымен ушыға түсті. Жас кезінде ол ашығу арқылы эйфория мен экстаз тудыра алатынын білген еді. Сондықтан ол тамақтану керектігін білсе де — дәрігерлері оған жоғары сапалы ақуыз тұтынуды жалынып сұраса да — оның түпсанасының түкпірінде ашығуға және жасөспірім кезінде қабылдаған Арнольд Эреттің жеміс диетасы сияқты диеталарға деген инстинкті сақталып қалғанын мойындады. Пауэлл оған мұның ақымақтық екенін айтып, тіпті Эреттің елу алты жасында сүрініп, басын соғып қайтыс болғанын еске салатын және Джобс үстелге келіп, үнсіз алдына қарап отырғанда ашуланатын. «Мен оның өзін тамақ жеуге мәжбүрлегенін қаладым», — деді ол, — «және үйдегі жағдай керемет шиеленісті болды». Олардың толық емес жұмыс күніндегі аспазы Брайар Браун түстен кейін келіп, түрлі пайдалы тағамдар дайындайтын, бірақ Джобс бір-екі тағамның дәмін татып көріп, бәрін жеуге жарамсыз деп қайтарып тастайтын. Бір күні кешке ол: «Мен кішкене асқабақ бәлішін жей алатын шығармын», — деп жариялады, ал байсалды Браун бір сағат ішінде әдемі бәліш пісіріп берді. Джобс тек бір тістем жеді, бірақ Браун соның өзіне қуанды.
Пауэлл тамақтану бұзылыстары жөніндегі мамандармен және психиатрлармен сөйлесті, бірақ күйеуі олардан қашқақтайтын. Ол депрессияға қарсы ешқандай дәрі қабылдаудан немесе емделуден бас тартты. «Қатерлі ісік немесе жағдайың туралы қайғы немесе ашу сияқты сезімдер болған кезде, оларды бүркемелеу — жасанды өмір сүру деген сөз», — деді ол. Шындығында, ол екінші шектен шықты. Ол айналасындағылардың бәріне өлейін деп жатқанын айтып зарлап, тұнжырап, жылап, драма жасайтын. Депрессия оның тамақтану ықтималдығын одан сайын азайтып, тұйық шеңбердің бір бөлігіне айналды.
Интернетте Джобстың жүдеген суреттері мен бейнелері пайда бола бастады және көп ұзамай оның қаншалықты ауыр екендігі туралы қауесеттер тарады. Мәселе мынада еді, Пауэлл қауесеттердің шындық екенін және олардың басылмайтынын түсінді. Джобс екі жыл бұрын бауыры істен шыққан кезде медициналық демалысқа шығуға құлықсыз келіскен болатын, бұл жолы да ол бұл идеяға қарсылық білдірді. Бұл оның ешқашан қайтып оралмайтынына сенімсіз күйде өз отанын тастап кетумен бірдей еді. Ақыры ол 2011 жылдың қаңтарында сөзсіз нәрсеге көнген кезде, басқарма мүшелері мұны күтіп отырған еді; оларға тағы бір демалыс алғысы келетінін айтқан телефон жиналысы небәрі үш минутқа созылды. Ол басқармамен жабық отырыстарда егер оған бірдеңе болса, кім басқара алатыны туралы ойларын жиі талқылап, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді нұсқалардың комбинацияларын ұсынатын. Бірақ қазіргі жағдайда Тим Кук күнделікті операцияларды қайтадан өз қолына алатынына күмән жоқ еді.
Келесі сенбі күні түстен кейін Джобс әйеліне дәрігерлерінің жиналысын өткізуге рұқсат берді. Ол Apple-де ешқашан жол бермейтін мәселеге тап болғанын түсінді. Оның емі біріктірілген емес, бытыраңқы еді. Оның сан алуан ауруларының әрқайсысын әртүрлі мамандар — онкологтар, ауырсыну мамандары, диетологтар, гепатологтар және гематологтар емдеді, бірақ олар Джеймс Исон Мемфисте жасағандай біртұтас тәсілмен үйлестірілмеген болатын. «Денсаулық сақтау саласындағы үлкен мәселелердің бірі — әр команданың жетекшісі (quarterback) болатын әлеуметтік қызметкерлердің немесе адвокаттардың болмауы», — деді Пауэлл. Бұл әсіресе Стэнфордта байқалды, онда тамақтанудың ауырсынуды емдеумен және онкологиямен қалай байланысты екенін анықтауға ешкім жауапты емес сияқты еді. Сондықтан Пауэлл Стэнфордтың түрлі мамандарын үйлеріне жиналысқа шақырды, оған USC-тен Дэвид Агус сияқты анағұрлым агрессивті және интеграцияланған тәсілі бар сырттан келген дәрігерлер де қатысты. Олар ауырсынумен күресудің және басқа емдеу шараларын үйлестірудің жаңа режимі туралы келісті.
Кейбір озық ғылымның арқасында дәрігерлер тобы Джобсты қатерлі ісіктен бір қадам алда ұстай алды. Ол әлемдегі қатерлі ісік ісігінің барлық гендері, сондай-ақ қалыпты ДНҚ-сы секвенирленген алғашқы жиырма адамның бірі болды. Бұл сол кезде 100 000 доллардан астам тұратын процесс еді.
Гендік секвенирлеу мен талдауды Стэнфорд, Джонс Хопкинс және MIT мен Гарвардтың Брод институтының командалары бірлесіп жүргізді. Джобстың ісіктерінің бірегей генетикалық және молекулалық қолтаңбасын білу арқылы дәрігерлері оның қатерлі ісік жасушаларының қалыптан тыс өсуіне әкелетін ақаулы молекулалық жолдарды тікелей нысанаға алатын арнайы дәрілерді таңдай алды. Молекулалық мақсатты терапия деп аталатын бұл тәсіл қатерлі ісікке шалдыққан немесе шалдықпағанына қарамастан, дененің барлық жасушаларының бөліну процесіне шабуыл жасайтын дәстүрлі химиотерапияға қарағанда тиімдірек болды. Бұл мақсатты терапия барлық мәселені шешетін сиқырлы оқ емес еді, бірақ кейде соған жақын болды: ол дәрігерлерге қайсы үш немесе төрт дәрінің жақсы әсер ететінін көру үшін көптеген дәрілерді — кең таралған және сирек кездесетін, қолжетімді немесе әзірленіп жатқандарын қарастыруға мүмкіндік берді. Оның қатерлі ісігі мутацияға ұшырап, осы дәрілердің біріне бейімделген сайын, дәрігерлерде келесі кезекте қолданатын басқа дәрі дайын тұратын.
Пауэлл күйеуінің күтімін қадағалауда ыждағатты болғанымен, әрбір жаңа емдеу режимі бойынша соңғы шешімді Джобстың өзі қабылдайтын. Типтік мысал 2011 жылдың мамыр айында болды, ол кезде ол Джордж Фишермен және Стэнфордтың басқа дәрігерлерімен, Брод институтының гендік секвенирлеу талдаушыларымен және сыртқы кеңесшісі Дэвид Агуспен кездесу өткізді. Олардың барлығы Пало-Альтодағы Four Seasons қонақ үйінің люкс бөлмесінде үстел басына жиналды. Пауэлл келмеді, бірақ олардың ұлы Рид қатысты. Үш сағат бойы Стэнфорд пен Брод зерттеушілері оның қатерлі ісігінің генетикалық қолтаңбалары туралы білген жаңа ақпараттары бойынша презентациялар жасады. Джобс өзінің әдеттегі қызба қалпында болды. Бір сәтте ол PowerPoint слайдтарын пайдалану қателігін жіберген Брод институтының талдаушысын тоқтатты. Джобс оны сөгіп, Apple-дің Keynote презентация бағдарламасының неге жақсырақ екенін түсіндірді; тіпті оған қалай қолдану керектігін үйретуді ұсынды. Кездесу соңында Джобс пен оның командасы барлық молекулалық деректерді қарап шығып, әлеуетті терапиялардың әрқайсысының негіздемелерін бағалап, олардың басымдығын жақсырақ анықтауға көмектесетін сынақтар тізімін жасады.
Дәрігерлерінің бірі оған оның қатерлі ісігі және соған ұқсас басқалары жақын арада пациент басқа нәрседен қайтыс болғанға дейін бақылауда ұстауға болатын созылмалы ауру ретінде қарастырылады деген үміт бар екенін айтты. «Мен осындай қатерлі ісіктен озып кете алатын алғашқылардың бірі боламын немесе одан қайтыс болатын соңғылардың бірі боламын», — деді Джобс маған дәрігерлерімен кездесулердің бірінен кейін. «Не жағаға бірінші болып жететіндердің қатарында, не суға кететін соңғылардың қатарында».
Келушілер
Оның 2011 жылғы медициналық демалысы жарияланған кезде жағдайдың ауыр көрінгені соншалық, Лиза Бреннан-Джобс бір жылдан астам уақыттан кейін қайта байланысқа шығып, келесі аптада Нью-Йорктен ұшып келуді ұйымдастырды. Оның әкесімен қарым-қатынасы реніш қабаттарына құрылған еді. Ол алғашқы он жылында әкесінің оны тастап кеткенінен түсінікті түрде жараланған болатын. Жағдайды ушықтырған нәрсе, ол әкесінің кейбір тік мінезін және әкесінің ойынша, анасының реніш сезімін мұра еткен еді. «Мен оған бес жасында жақсырақ әке болғанымды қалайтынымды талай рет айттым, бірақ енді ол өмір бойы ашуланып жүргенше, өткенді жібере салуы керек», — деп еске алды ол Лиза келер алдында.
Сапар жақсы өтті. Джобс өзін сәл жақсырақ сезіне бастаған еді және айналасындағылармен қарым-қатынасты түзеп, сүйіспеншілігін білдіруге ниетті болды. Отыз екі жастағы Лиза өмірінде алғаш рет маңызды қарым-қатынаста жүрген еді. Оның жігіті Калифорниядан шыққан жас режиссер болатын және Джобс егер олар үйленсе, Пало-Альтоға көшуді ұсынуға дейін барды. «Қарашы, менің бұл дүниеде қанша уақытым қалғанын білмеймін», — деді ол оған. «Дәрігерлер маған нақты айта алмайды. Егер мені көбірек көргің келсе, осында көшуің керек. Неге ойланып көрмейсің?» Лиза батысқа көшпесе де, Джобс жарасудың қалай өткеніне риза болды. «Мен оның келгенін қаладым ба, сенімді емес едім, өйткені мен ауырып жаттым және басқа қиындықтарды қаламадым. Бірақ оның келгеніне өте қуаныштымын. Бұл менің ішімдегі көп нәрсені реттеуге көмектесті».
Сол айда Джобсқа қарым-қатынасты түзегісі келген тағы бір адам келді. Үш кварталдан аз жерде тұратын Google негізін қалаушы Ларри Пейдж компания тізгінін қайта қолға алу жоспарын жариялаған болатын.
Эрик Шмидт. Ол Джобсты қалай мақтау керектігін білетін: Ол Джобстан келіп, жақсы бас директор (CEO) болу туралы кеңес сұрауға рұқсат етілді. Джобс Google-ға әлі де қатты ашулы еді. «Менің бірінші ойым: "Құрышы әрі", - деді ол есіне алып. - Бірақ содан кейін мен ойландым да, жас кезімде маған Билл Хьюлетттен бастап, көрші көшедегі HP-да жұмыс істейтін жігітке дейін барлығы көмектескенін түсіндім. Сондықтан мен оған қайта қоңырау шалып, келістім». Пейдж келді, Джобстың қонақ бөлмесінде отырды және оның керемет өнімдер мен ұзақ мерзімді компаниялар құру туралы идеяларын тыңдады. Джобс былай деп еске алды:
Біз [FOCUS] (назарды шоғырландыру) туралы көп сөйлестік. Және адамдарды таңдау туралы. Кімге сенуге болатынын қалай білуге болады және өзі арқа сүйей алатын орынбасарлар командасын қалай құру керек. Мен оған компанияның босаңсып кетуіне немесе «B» деңгейіндегі ойыншылармен толып кетуіне жол бермеу үшін қандай тосқауылдар мен әрекеттер жасау керектігін сипаттадым. Мен баса назар аударған басты нәрсе — [FOCUS]. Google өскенде кім болғысы келетінін анықтап алуы керек. Қазір ол барлық жерде бар. Сіз назар аударғыңыз келетін бес өнім қандай? Қалғандарынан құтылыңыз, өйткені олар сізді төмен тартады. Олар сізді Microsoft-қа айналдырып жатыр. Олар сізді керемет емес, жай ғана жарайтын өнімдер шығаруға мәжбүрлеуде. Мен қолымнан келгенше пайдалы болуға тырыстым. Мен мұны Марк Цукерберг сияқты адамдармен де жалғастырамын. Мен қалған уақытымның бір бөлігін осылай өткіземін. Мен келесі ұрпаққа осындағы ұлы компаниялардың тектік шежіресін және дәстүрді қалай жалғастыру керектігін есте сақтауға көмектесе аламын. Алқап маған үнемі қолдау көрсетті. Мен қарызымды қайтару үшін барымды салуым керек.
Джобстың 2011 жылғы медициналық демалысы туралы хабарландыруы басқаларды да Пало-Альтодағы үйге «қажылыққа» келуге итермеледі. Мысалы, Билл Клинтон келіп, Таяу Шығыстан бастап Америка саясатына дейін барлық тақырыпта сөйлесті. Бірақ ең әсерлі сапар 1955 жылы туған тағы бір технологиялық вундеркиндтен, отыз жылдан астам уақыт бойы дербес компьютерлер дәуірін анықтауда Джобстың бәсекелесі әрі серіктесі болған адамнан болды.
Билл Гейтс Джобсқа деген қызығушылығын ешқашан жоғалтқан емес. 2011 жылдың көктемінде мен онымен Вашингтонда кешкі аста болдым, ол онда өзінің қорының жаһандық денсаулық сақтау саласындағы жұмыстарын талқылауға келген еді. Ол iPad-тың сәттілігіне және Джобстың ауырып жүрсе де, оны жақсарту жолдарына назар аударып отырғанына таңданысын білдірді. «Міне, мен әлемді безгек пен сол сияқты нәрселерден құтқарып жүрмін, ал Стив әлі де таңғажайып жаңа өнімдер ойлап табуда, - деді ол мұңайып. - Мүмкін мен сол ойында қалуым керек пе еді». Ол менің оның әзілдеп тұрғанын, немесе кем дегенде жартылай әзілдеп тұрғанын түсінгеніме көз жеткізу үшін жымиды.
Ортақ достары Майк Слейд арқылы Гейтс мамыр айында Джобсқа баруға келісті. Кездесу жоспарланған күннің алдында Джобстың көмекшісі қоңырау шалып, оның өзін жақсы сезінбей тұрғанын айтты. Бірақ кездесу басқа уақытқа ауыстырылды және түстен кейін Гейтс Джобстың үйіне көлікпен келіп, артқы қақпа арқылы ашық тұрған ас үй есігіне беттеді де, үстел басында сабақ оқып отырған Ивті көрді. «Стив осында ма?» - деп сұрады ол. Ив оған қонақ бөлмесін нұсқады.
Олар үш сағаттан астам уақытты бірге өткізіп, екеуі ғана өткенді еске алды. «Біз өткенге көз жүгірткен саладағы қарт адамдар сияқты болдық, - деп еске алды Джобс. - Ол мен бұрын-соңды көрмегендей бақытты еді, және мен оның қаншалықты сау көрінетінін ойлай бердім». Гейтс те Джобстың қорқынышты дәрежеде жүдеу болғанына қарамастан, күткеннен гөрі жігерлі екеніне таң қалды. Ол денсаулық мәселелері туралы ашық айтты және, кем дегенде сол күні, оптимистік көңіл-күйде болды. Ол Гейтске өзінің мақсатты дәрі-дәрмекпен емдеу курстары қатерлі ісіктен бір қадам алда болуға тырысып, «бір тұңғиықгүл жапырағынан екіншісіне секіру» сияқты екенін айтты.
Джобс білім беру туралы бірнеше сұрақ қойды, ал Гейтс болашақ мектептері туралы өз көзқарасын сипаттап берді: оқушылар дәрістер мен бейнесабақтарды өз бетінше көреді, ал сынып уақытын талқылаулар мен есептер шығаруға пайдаланады. Олар компьютерлердің мектептерге әзірге таңқаларлықтай аз әсер еткенімен келісті — бұл медиа, медицина және заң сияқты қоғамның басқа салаларына қарағанда әлдеқайда аз еді. Гейтстің айтуынша, бұл жағдай өзгеруі үшін компьютерлер мен мобильді құрылғылар жекелендірілген сабақтарды ұсынуға және ынталандырушы кері байланыс беруге бағытталуы керек.
Олар сондай-ақ отбасылық бақыт туралы көп сөйлесті, соның ішінде жақсы балалары бар екені және дұрыс әйелдерге үйленгендері үшін қаншалықты жолы болғанын айтты. «Біз оның Лоринмен кездескені қандай сәттілік болғанын, әйелі оны жартылай есінде сақтағанын, ал мен Мелинданы кездестірдім, ол да менің есімнен ауыспауыма көмектесті», - деп еске алды Гейтс.
«Біз сондай-ақ біздің балаларымыз болудың қаншалықты қиын екенін және мұны қалай жеңілдетуге болатынын талқыладық. Бұл өте жеке әңгіме болды». Бір кезде бұрын Гейтстің қызы Дженнифермен ат жарыстарына қатысқан Ив ас үйден кіріп келді, ал Гейтс одан секірудің қандай түрлерін жақсы көретінін сұрады.
Олардың бірге өткізген уақыты аяқталуға жақындағанда, Гейтс Джобсты ол жасаған «керемет заттар» үшін және 1990-жылдардың соңында Apple-ді оны құртуға шақ қалған ақымақтардан құтқарып қалғаны үшін мақтады. Ол тіпті қызықты бір мойындау жасады. Мансап жолында олар барлық цифрлық мәселелердің ең негізгілерінің бірі бойынша қарама-қайшы философияларды ұстанған еді: аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету тығыз біріктірілуі керек пе, әлде ашық болуы керек пе? «Мен бұрын ашық, көлденең модель жеңеді деп сенетінмін, - деді оған Гейтс. - Бірақ сен біріктірілген, тік модельдің де керемет бола алатынын дәлелдедің». Джобс та өз кезегінде мойындаумен жауап берді. «Сенің моделің де жұмыс істеді», - деді ол.
Екеуінікі де дұрыс еді. Әр модель дербес компьютерлер саласында жұмыс істеді, онда Macintosh түрлі Windows машиналарымен қатар өмір сүрді және бұл мобильді құрылғылар саласында да шындыққа айналуы мүмкін еді. Бірақ олардың талқылауын еске алғаннан кейін Гейтс бір ескерту қосты: «Біріктірілген тәсіл Стив басқарып тұрғанда жақсы жұмыс істейді. Бірақ бұл оның болашақта көптеген раундтарда жеңетінін білдірмейді». Джобс та олардың кездесуін сипаттағаннан кейін Гейтс туралы ескерту қосуға мәжбүр болды: «Әрине, оның шашыраңқы моделі жұмыс істеді, бірақ ол шын мәнінде керемет өнімдер жасамады. Ол сапасыз өнімдер шығарды. Мәселе осында болды. Үлкен мәселе. Ең құрығанда, уақыт өте келе солай болды».
«Сол күн туды»
Джобстың дамытуға үміттенген басқа да көптеген идеялары мен жобалары болды. Ол iPad-қа арналған электронды мәтіндер мен оқу бағдарламаларын жасау арқылы оқулықтар индустриясын түбегейлі өзгертіп, ауыр рюкзак арқалаған студенттердің омыртқасын сақтап қалғысы келді. Ол сондай-ақ өзінің досы, Macintosh-тың бастапқы командасынан Билл Аткинсонмен бірге адамдарға iPhone арқылы жарық аз жағдайларда да керемет суреттер түсіруге мүмкіндік беретін, пиксель деңгейінде жұмыс істейтін жаңа цифрлық технологияларды ойлап табу үстінде еді. Және ол компьютерлер, музыкалық плеерлер мен телефондар үшін жасаған нәрсені теледидарлар үшін де жасағысы келді: оларды қарапайым әрі талғампаз ету. «Мен қолдануға өте оңай біріктірілген теледидар жасағым келеді, - деді ол маған. - Ол сіздің барлық құрылғыларыңызбен және iCloud-пен үздіксіз синхрондалатын болады». Пайдаланушыларға енді DVD плеерлері мен кабельдік арналардың күрделі қашықтан басқару құралдарымен әуре болудың қажеті болмайды. «Ол сіз елестете алатын ең қарапайым пайдаланушы интерфейсіне ие болады. Мен ақыры оның кілтін таптым».
Бірақ 2011 жылдың шілдесіне қарай оның қатерлі ісігі сүйектеріне және денесінің басқа бөліктеріне таралып, дәрігерлер оны жеңе алатын мақсатты дәрілерді табуда қиындықтарға тап болды. Ол ауырсынуды сезінді, ұйқысы бұзылды, қуаты азайды және жұмысқа баруды тоқтатты. Ол және Пауэлл сол айдың соңына жоспарланған отбасылық круиз үшін желкенді қайыққа тапсырыс берген еді, бірақ бұл жоспарлар бұзылды. Ол қатты тамақты мүлдем жемейтін болды және күндерінің көп бөлігін жатын бөлмесінде теледидар көрумен өткізді.
Тамыз айында мен оның мені қонаққа шақырғаны туралы хабарлама алдым. Мен оның үйіне сенбі күні таңертең барғанымда, ол әлі ұйықтап жатқан еді, сондықтан мен оның әйелі және балаларымен бірге сары раушандар мен түрлі түймедақтарға толы бақта отырдым, содан кейін ол менің кіруімді сұрады. Мен оны төсекте бүктеліп жатқан жерінен таптым, үстінде хаки түсті шолақ шалбар және ақ водолазка бар еді. Оның аяқтары таяқшадай болып қалған, бірақ күлкісі жеңіл және ақыл-ойы жүйрік еді. «Біз асығуымыз керек, өйткені менде қуат өте аз», - деді ол.
Ол маған өзінің жеке суреттерін көрсетіп, кітапта қолдану үшін бірнешеуін таңдауыма рұқсат бергісі келді. Төсектен тұруға тым әлсіз болғандықтан, ол бөлмедегі түрлі тартпаларды нұсқады, ал мен оған әрқайсысындағы фотосуреттерді мұқият әкеліп бердім. Мен төсектің шетінде отырып, ол көре алуы үшін оларды бір-бірлеп жоғары көтердім. Кейбіреулері әңгімелерді еске түсірсе, басқалары тек күрсініс немесе жымиыс тудырды. Мен оның әкесі Пол Джобстың суретін ешқашан көрмеген едім және 1950-жылдардағы сәбиді қолына ұстаған сымбатты, еңбекқор әкенің суретін кездестіргенде таң қалдым. «Иә, бұл сол, - деді ол. - Сіз мұны пайдалана аласыз». Содан кейін ол терезе жанындағы қорапты нұсқады, онда әкесінің үйлену тойында оған сүйіспеншілікпен қарап тұрған суреті бар еді. «Ол керемет адам болды», - деді Джобс ақырын ғана. Мен «Ол сені мақтан тұтар еді» дегенге ұқсас бірдеңе күбірледім. Джобс мені түзетті: «Ол мені мақтан тұтты».
Біраз уақыт суреттер оған қуат бергендей болды. Біз оның өткеніндегі Тина Редседен бастап Майк Марккула мен Билл Гейтске дейінгі түрлі адамдардың қазір ол туралы не ойлайтынын талқыладық. Мен Гейтстің Джобспен соңғы кездесуін сипаттағаннан кейін айтқан сөздерін жеткіздім: Apple біріктірілген тәсілдің жұмыс істей алатынын көрсетті, бірақ тек «Стив басқарып тұрғанда ғана». Джобс мұны ақымақтық деп санады. «Кез келген адам осылайша жақсырақ өнімдер жасай алады, тек мен ғана емес», - деді ол. Сондықтан мен одан басынан аяғына дейін біріктіруді талап ету арқылы керемет өнімдер жасаған басқа компанияны атауын сұрадым. Ол мысал келтіруге тырысып, біраз ойланды. «Автокөлік компаниялары, - деді ол ақыры, бірақ содан кейін қосып қойды: - Немесе кем дегенде бұрын солай жасайтын».
Біздің талқылауымыз экономика мен саясаттың мүшкіл жағдайына ауысқанда, ол әлемдегі мықты көшбасшылықтың жоқтығы туралы бірнеше өткір пікірлер айтты. «Мен Обамадан көңілім қалды, - деді ол. - Оған басқару қиынға соғуда, өйткені ол адамдарды ренжітуден немесе ашуландырудан тартынады». Ол менің не ойлап отырғанымды түсініп, сәл жымиып келісті: «Иә, бұл менде ешқашан болмаған мәселе».
Екі сағаттан кейін ол тынышталып қалды, сондықтан мен төсектен тұрып, кетуге ыңғайландым. «Күте тұр», - деді ол маған қайта отыруды ишаралап. Сөйлеуге жеткілікті қуат жинау үшін оған бір-екі минут қажет болды. «Менде бұл жобаға қатысты үлкен қорқыныш болды, - деді ол ақыры осы кітаппен ынтымақтасу туралы шешіміне сілтеме жасап. - Мен шынымен уайымдадым». «Неге бұлай жасадыңыз?» - деп сұрадым мен. «Мен балаларымның мені білгенін қаладым, - деді ол. - Мен олардың жанында әрдайым бола алмадым және олардың мұның себебін білгенін және не істегенімді түсінгенін қаладым. Сондай-ақ, мен ауырған кезде, егер мен өлсем, басқа адамдар мен туралы жазатынын және олардың ештеңе білмейтінін түсіндім. Олар бәрін қате жазар еді. Сондықтан менің айтқанымды біреудің естігеніне көз жеткізгім келді».
Ол екі жыл ішінде менің кітапқа не жазып жатқанымды немесе қандай қорытынды жасағанымды ешқашан сұраған емес. Бірақ қазір ол маған қарап: «Мен сіздің кітабыңызда маған ұнамайтын нәрселер көп болатынын білемін», - деді. Бұл мәлімдемеден гөрі сұраққа көбірек ұқсады және ол жауап күтіп маған қараған кезде, мен басымды изеп, жымиып, мұның шындық болатынына сенімді екенімді айттым. «Бұл жақсы, - деді ол. - Сонда ол ішкі қолданыстағы кітап сияқты көрінбейді. Мен оны біраз уақыт оқымаймын, өйткені ашуланғым келмейді. Мүмкін бір жылдан кейін оқырмын — егер әлі тірі болсам». Сол кезде оның көздері жұмылып, қуаты таусылды, сондықтан мен ақырын қоштасып кетіп қалдым.
Жаз бойы денсаулығы нашарлаған сайын, Джобс бірте-бірте сөзсіз болатын жағдаймен бетпе-бет келе бастады: Ол Apple-ге бас директор ретінде қайтып оралмайтын еді. Сондықтан отставкаға кететін уақыт келді. Ол бұл шешіммен апталар бойы алысып, оны әйелімен, Билл Кэмпбеллмен, Джони Айвпен және Джордж Райлимен талқылады. «Менің Apple үшін жасағым келген нәрселердің бірі — билікті қалай дұрыс тапсыру керектігінің үлгісін көрсету болды, - деді ол маған. Ол соңғы отыз бес жыл ішінде компанияда болған барлық қиын ауысулар туралы әзілдеді. - Бұл әрқашан үшінші әлем еліндегідей драма болды. Менің мақсатымның бір бөлігі — Apple-ді әлемдегі ең жақсы компания ету болды, ал тәртіпті ауысу — соның кілті».
Ауысуды жүзеге асырудың ең жақсы уақыты мен орны ретінде ол компанияның 24 тамызға жоспарланған кезекті кеңес отырысын таңдады. Ол жай ғана хат жіберу немесе телефон арқылы қатысудың орнына, мұны жеке өзі жасауға құлшыныс білдірді, сондықтан ол тамақтануға және күш жинауға тырысты. Кездесуден бір күн бұрын ол қатыса алатынын шешті, бірақ оған мүгедектер арбасының көмегі қажет болды. Оны штаб-пәтерге жеткізіп, мүмкіндігінше жасырын түрде мәжіліс залына кіргізу шаралары ұйымдастырылды.
Ол таңғы сағат 11-ге таман, кеңес мүшелері комитет есептерін және басқа да күнделікті істерді аяқтап жатқан кезде келді. Көбісі не болатынын білетін. Бірақ барлығының ойындағы тақырыпқа бірден көшудің орнына, Тим Кук пен қаржы жөніндегі бас директор Питер Оппенгеймер тоқсандық нәтижелер мен алдағы жылға арналған болжамдарды қарастырды. Содан кейін Джобс ақырын ғана жеке айтатын сөзі бар екенін айтты. Кук өзінің және басқа да жоғары деңгейдегі менеджерлердің шығуы керек пе деп сұрады, ал Джобс олардың шығуы керек деп шешпес бұрын отыз секундтан астам уақыт үнсіз қалды. Бөлмеде алты сыртқы директордан басқа ешкім қалмаған кезде, ол соңғы апталарда жаздырған және өңдеген хатын дауыстап оқи бастады. «Мен әрқашан егер мен Apple басшысы ретіндегі міндеттерім мен үміттерімді орындай алмайтын күн туса, бұл туралы сіздерге бірінші болып хабарлаймын деп айтқанмын, - деп басталды хат. - Өкінішке орай, сол күн туды».
Хат қарапайым, тікелей және небәрі сегіз сөйлемнен тұрды. Онда ол Куктың өзін алмастыруын ұсынды және басқарма төрағасы қызметін атқаруға ниет білдірді. «Мен Apple-дің ең жарқын және ең жаңашыл күндері алда екеніне сенемін. Және мен жаңа рөлде оның жетістігін бақылап, үлес қосуды асыға күтемін».
Ұзақ үнсіздік орнады. Ал Гор бірінші болып сөз сөйлеп, Джобстың қызмет еткен кезеңіндегі жетістіктерін тізіп шықты. Микки Дрекслер Джобстың Apple-ді қалай өзгерткенін бақылау «бизнесте мен көрген ең керемет нәрсе» болғанын қосты, ал Арт Левинсон Джобстың бірқалыпты ауысуды қамтамасыз етудегі тырысқанын мақтады. Кэмпбелл ештеңе айтпады, бірақ билікті тапсыру туралы ресми қаулылар қабылданған кезде оның көзінде жас бар еді.
Түскі ас кезінде Скотт Форсталл мен Фил Шиллер Apple дайындап жатқан кейбір өнімдердің макеттерін көрсетуге келді. Джобс оларға сұрақтар мен ойларын жаудырды, әсіресе төртінші буын ұялы байланыс желілерінің қандай мүмкіндіктері болуы мүмкін және болашақ телефондарда қандай функциялар болуы керектігі туралы. Бір кезде Форсталл дауысты тану қосымшасын көрсетті. Ол қорыққандай, Джобс демо көрсетілімнің ортасында телефонды жұлып алып, оны шатастыра ала ма, жоқ па, соны тексеруге кірісті. «Пало-Альтода ауа райы қандай?» - деп сұрады ол. Қосымша жауап берді. Тағы бірнеше сұрақтан кейін Джобс оған қарсы сұрақ қойды: «Сен еркексің бе, әлде әйелсің бе?» Таңқаларлығы, қосымша робот дауысымен: «Олар маған жыныс тағайындаған жоқ», - деп жауап берді. Бір сәтке көңіл-күй көтерілді.
Әңгіме планшеттік компьютерлерге ауысқанда, кейбіреулер HP-дің iPad-пен бәсекелесе алмай, кенеттен бұл саладан бас тартқанына жеңіс сезімін білдірді. Бірақ Джобс тұнжырап, бұл шын мәнінде қайғылы сәт екенін мәлімдеді. «Хьюлетт пен Паккард керемет компания құрды және олар оны сенімді қолға тапсырдық деп ойлады, - деді ол. - Бірақ қазір ол бөлшектеніп, жойылып жатыр. Бұл қайғылы жағдай. Мен Apple-де мұндай жағдай ешқашан болмауы үшін күштірек мұра қалдырдым деп үміттенемін». Ол кетуге дайындалып жатқанда, кеңес мүшелері оны құшақтау үшін жиналды.
Жаңалықты түсіндіру үшін өзінің атқарушы командасымен кездескеннен кейін, Джобс үйіне Джордж Райлимен бірге қайтты. Олар үйге келгенде, Пауэлл аулада Ивтің көмегімен ара ұяларынан бал жинап жатқан еді. Олар қорғаныс шлемдерін шешіп, бал құмырасын ас үйге әкелді, онда Рид пен Эрин жиналған болатын, осылайша олардың бәрі әдемі ауысуды атап өте алды. Джобс бір қасық бал алып, оның керемет тәтті екенін айтты.
Сол күні кешке ол маған денсаулығы мүмкіндік бергенше белсенді болып қалуға үміттенетінін баса айтты. «Мен жаңа өнімдермен, маркетингпен және өзіме ұнайтын нәрселермен жұмыс істейтін боламын», - деді ол. Бірақ мен одан өзі құрған компанияны басқарудан бас тарту шын мәнінде қандай сезім тудырғанын сұрағанымда, оның дауысы мұңды шықты және ол өткен шаққа ауысты. «Менің мансабым өте сәтті болды, өмірім өте сәтті болды, - деп жауап берді ол. - Мен қолымнан келгеннің бәрін жасадым».
ҚЫРЫҚ ЕКІНШІ ТАРАУ МҰРА
Өнертабыстың ең жарқын көгі
Оның тұлғасы ол жасаған өнімдерде көрініс тапты. 1984 жылғы алғашқы Macintosh-тан бастап бір ұрпақтан кейінгі iPad-қа дейінгі Apple философиясының өзегі аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етудің басынан аяғына дейін біріктірілуі болса, Стив Джобста да дәл солай болды: оның құмарлықтары, перфекционизмі, демондары, қалаулары, шеберлігі, қырсықтығы және бақылауға деген құштарлығы оның бизнеске деген көзқарасымен және нәтижесінде пайда болған өнімдермен тығыз байланысты болды.
Джобстың тұлғасы мен өнімдерін байланыстыратын бірыңғай өріс теориясы оның ең көрнекті қасиетінен басталады: оның қарқындылығы. Оның үнсіздігі айқайы сияқты күйдіргіш болуы мүмкін еді; ол өзін кірпік қақпай қарауға үйреткен болатын. Кейде бұл қарқындылық, мысалы, Боб Дилан музыкасының тереңдігін немесе сол сәтте таныстырып жатқан өнімінің Apple жасаған ең таңғажайып нәрсе екенін түсіндіргенде, «гик» (компьютер фанаты) тұрғысынан сүйкімді болатын. Басқа уақытта, мысалы, Google немесе Microsoft Apple-ді тонап жатыр деп ашуланғанда, бұл қорқынышты болуы мүмкін еді.
Бұл қарқындылық әлемге екіұдай көзқарасты қалыптастырды. Әріптестері мұны «Батыр/Ақымақ» дихотомиясы деп атады. Сіз не біреуі, не екіншісі боласыз, кейде бір күннің ішінде екеуі де болуыңыз мүмкін. Өнімдерге, идеяларға, тіпті тамаққа қатысты да солай болды: бір нәрсе не «өмірдегі ең керемет нәрсе», не сапасыз, ақылға қонымсыз, жеуге жарамсыз болатын. Нәтижесінде, кез келген байқалған кемшілік жанжал тудыруы мүмкін еді. Металл бөлігінің әрлеуі, бұранда басының қисығы, қораптағы көк түстің реңкі, навигация экранының түсініктілігі — ол кенеттен оларды «абсолютті мінсіз» деп жариялаған сәтке дейін, олардың «мүлдем жарамсыз» екенін айтатын. Ол өзін суретшімін деп санады, шын мәнінде солай болды және ол суретшіге тән мінез-құлық танытты.
Like a Rolling Stone: Майк Мюррей, Майк Марккула, Стив Джобс, Джон Скалли, Боб Меткалф, Джордж Райли, Энди Херцфельд, Тина Редсе, Майк Мерин, Эл Эйзенстат, Артур Рокпен сұхбаттар. Тина Редсенің Стив Джобсқа жазған электрондық хаты, 20 шілде, 2010 жыл; «No Job for Jobs», AP, 26 шілде, 1985 жыл; «Jobs Talks about His Rise and Fall», Newsweek, 30 қыркүйек, 1985 жыл; Херцфельд, 269–271; Янг, 387, 403–405; Янг және Саймон, 116; Роуз, 288–292; Скалли, 242–245, 286–287; Эл Эйзенстаттың Артур Хартманға хаты, 23 шілде, 1985 жыл (Эл Эйзенстаттың рұқсатымен).
18-ТАРАУ: NeXT
Қарақшылар кемеден қашуда: Дэн’л Левин, Стив Джобс, Билл Кэмпбелл, Артур Рок, Майк Марккула, Джон Скалли, Андреа Каннингем, Джоанна Хоффманмен сұхбаттар. Патрисия Белью Грей және Майкл Миллер, «Apple Chairman Jobs Resigns», Wall Street Journal, 18 қыркүйек, 1985 жыл; Джеральд Любенов және Майкл Роджерс, «Jobs Talks about His Rise and Fall», Newsweek, 30 қыркүйек, 1985 жыл; Бро Уттал, «The Adventures of Steve Jobs», Fortune, 14 қазан, 1985 жыл; Сьюзан Керр, «Jobs Resigns», Computer Systems News, 23 қыркүйек, 1985 жыл; «Shaken to the Very Core», Time, 30 қыркүйек, 1985 жыл; Джон Экхаус, «Apple Board Fuming at Steve Jobs», San Francisco Chronicle, 17 қыркүйек, 1985 жыл; Херцфельд, 132–133; Скалли, 313–317; Янг, 415–416; Янг және Саймон, 127; Роуз, 307–319; Стросс, 73; Дойчман, 36; Фидуциарлық міндеттемелерді бұзу туралы шағым, Apple Computer Стивен П. Джобс пен Ричард А. Пейджге қарсы, Калифорния Жоғарғы Соты, Санта-Клара округі, 23 қыркүйек, 1985 жыл; Патрисия Белью Грей, «Jobs Asserts Apple Undermined Efforts to Settle Dispute», Wall Street Journal, 25 қыркүйек, 1985 жыл.
Өз бетіңше болу: Артур Рок, Сьюзан Каре, Стив Джобс, Эл Эйзенстатпен сұхбаттар. «Logo for Jobs’ New Firm», San Francisco Chronicle, 19 маусым, 1986 жыл; Фил Паттон, «Steve Jobs: Out for Revenge», New York Times, 6 тамыз, 1989 жыл; Пол Рэнд, NeXT логотипінің тұсаукесері, 1985 жыл; Даг Эванс және Аллан Потташ, Стив Джобспен Пол Рэнд туралы бейнесұхбат, 1993 жыл; Стив Джобстың Эл Эйзенстатқа хаты, 4 қараша, 1985 жыл; Эйзенстаттың Джобсқа хаты, 8 қараша, 1985 жыл; Apple Computer Inc. және Стивен П. Джобс арасындағы келісім және сот ісін алдын ала үкімсіз тоқтату туралы өтініш, Калифорния Жоғарғы Сотында тіркелген, Санта-Клара округі, 17 қаңтар, 1986 жыл; Дойчман, 47, 43; Стросс, 76, 118–120, 245; Кункель, 58–63; «Can He Do It Again?» Business Week, 24 қазан, 1988 жыл; Джо Носера, «The Second Coming of Steve Jobs», Esquire, желтоқсан 1986 жыл, Good Guys and Bad Guys жинағында қайта басылды (Portfolio, 2008), 49; Брентон Шлендер, «How Steve Jobs Linked Up with IBM», Fortune, 9 қазан, 1989 жыл.
Компьютер: Митч Капор, Майкл Хоули, Стив Джобспен сұхбаттар. Питер Деннинг және Карен Френкл, «A Conversation with Steve Jobs», Communications of the Association for Computer Machinery, 1 сәуір, 1989 жыл; Джон Экхаус, «Steve Jobs Shows Off Ultra-Robotic Assembly Line», San Francisco Chronicle, 13 маусым, 1989 жыл; Стросс, 122–125; Дойчман, 60–63; Янг, 425; Кэти Хафнер, «Can He Do It Again?» Business Week, 24 қазан, 1988 жыл; The Entrepreneurs, PBS, 5 қараша, 1986 жыл, режиссері Джон Натан.
Перо көмекке келеді: Стросс, 102–112; «Perot and Jobs», Newsweek, 9 ақпан, 1987 жыл; Эндрю Поллак, «Can Steve Jobs Do It Again?» New York Times, 8 қараша, 1987 жыл; Кэти Хафнер, «Can He Do It Again?» Business Week, 24 қазан, 1988 жыл; Пэт Стегер, «A Gem of an Evening with King Juan Carlos», San Francisco Chronicle, 5 қазан, 1987 жыл; Дэвид Ремник, «How a Texas Playboy Became a Billionaire», Washington Post, 20 мамыр, 1987 жыл.
Гейтс және NeXT: Билл Гейтс, Адель Голдберг, Стив Джобспен сұхбаттар. Брит Хьюм, «Steve Jobs Pulls Ahead», Washington Post, 31 қазан, 1988 жыл; Брент Шлендер, «How Steve Jobs Linked Up with IBM», Fortune, 9 қазан, 1989 жыл; Стросс, 14; Линзмайер, 209; «William Gates Talks», Washington Post, 30 желтоқсан, 1990 жыл; Кэти Хафнер, «Can He Do It Again?» Business Week, 24 қазан, 1988 жыл; Джон Томпсон, «Gates, Jobs Swap Barbs», Computer System News, 27 қараша, 1989 жыл.
IBM: Брент Шлендер, «How Steve Jobs Linked Up with IBM», Fortune, 9 қазан, 1989 жыл; Фил Паттон, «Out for Revenge», New York Times, 6 тамыз, 1989 жыл; Стросс, 140–142; Дойчман, 133.
Іске қосу, қазан 1988 жыл: Стросс, 166–186; Уэс Смит, «Jobs Has Returned», Chicago Tribune, 13 қараша, 1988 жыл; Эндрю Поллак, «NeXT Produces a Gala», New York Times, 10 қазан, 1988 жыл; Брентон Шлендер, «Next Project», Wall Street Journal, 13 қазан, 1988 жыл; Кэти Хафнер, «Can He Do It Again?» Business Week, 24 қазан, 1988 жыл; Дойчман, 128; «Steve Jobs Comes Back», Newsweek, 24 қазан, 1988 жыл; «The NeXT Generation», San Jose Mercury News, 10 қазан, 1988 жыл.
19-ТАРАУ: PIXAR
Lucasfilm-нің компьютерлік бөлімі: Эд Кэтмулл, Элви Рэй Смит, Стив Джобс, Пэм Кервин, Майкл Эйснермен сұхбаттар. Прайс, 71–74, 89–101; Пайк, 53–57, 226; Янг және Саймон, 169; Дойчман, 115.
Анимация: Джон Лассетер, Стив Джобспен сұхбаттар. Пайк, 28–44; Прайс, 45–56.
Қаңылтыр ойыншық (Tin Toy): Пэм Кервин, Элви Рэй Смит, Джон Лассетер, Эд Кэтмулл, Стив Джобс, Джеффри Катценберг, Майкл Эйснер, Энди Гроувпен сұхбаттар. Стив Джобстың Альберт Ю-ге электрондық хаты, 23 қыркүйек, 1995 жыл; Альберт Ю-дің Стив Джобсқа хаты, 25 қыркүйек, 1995 жыл; Стив Джобстың Энди Гроувқа хаты, 25 қыркүйек, 1995 жыл; Энди Гроувтың Стив Джобсқа хаты, 26 қыркүйек, 1995 жыл; Стив Джобстың Энди Гроувқа хаты, 1 қазан, 1995 жыл; Прайс, 104–114; Янг және Саймон, 166.
20-ТАРАУ: ҚАРАПАЙЫМ ЖІГІТ
Джоан Баэз: Джоан Баэз, Стив Джобс, Джоанна Хоффман, Деби Коулман, Энди Херцфельдпен сұхбаттар. Джоан Баэз, And a Voice to Sing With (Summit, 1989), 144, 380.
Джоанна мен Монаны табу: Стив Джобс, Мона Симпсонмен сұхбаттар.
Жоғалған әке: Стив Джобс, Лорен Пауэлл, Мона Симпсон, Кен Аулетта, Ник Пиледжимен сұхбаттар.
Лиза: Крисанн Бреннан, Ави Теванян, Джоанна Хоффман, Энди Херцфельдпен сұхбаттар. Лиза Бреннан-Джобс, «Confessions of a Lapsed Vegetarian», Southwest Review, 2008; Янг, 224; Дойчман, 76.
Романтик: Дженнифер Иган, Тина Редсе, Стив Джобс, Энди Херцфельд, Джоанна Хоффманмен сұхбаттар. Дойчман, 73, 138. Мона Симпсонның «A Regular Guy» романы Джобс, Лиза және Крисанн Бреннан, сондай-ақ Оливия кейіпкерінің негізі болған Тина Редсе арасындағы қарым-қатынасқа еркін негізделген.
21-ТАРАУ: ОТБАСЫ АДАМЫ
Лорен Пауэлл: Лорен Пауэлл, Стив Джобс, Кэтрин Смит, Ави Теванян, Энди Херцфельд, Марджори Пауэлл Барденмен сұхбаттар.
Үйлену тойы, 18 наурыз, 1991 жыл: Стив Джобс, Лорен Пауэлл, Энди Херцфельд, Джоанна Хоффман, Ави Теванян, Мона Симпсонмен сұхбаттар. Симпсон, A Regular Guy, 357.
Отбасылық үй: Стив Джобс, Лорен Пауэлл, Энди Херцфельдпен сұхбаттар. Дэвид Вайнштейн, «Taking Whimsy Seriously», San Francisco Chronicle, 13 қыркүйек, 2003 жыл; Гэри Вулф, «Steve Jobs», Wired, ақпан 1996 жыл; «Former Apple Designer Charged with Harassing Steve Jobs», AP, 8 маусым, 1993 жыл.
Лизаның көшіп келуі: Стив Джобс, Лорен Пауэлл, Мона Симпсон, Энди Херцфельдпен сұхбаттар. Лиза Бреннан-Джобс, «Driving Jane», Harvard Advocate, көктем 1999 жыл; Симпсон, A Regular Guy, 251; Крисанн Бреннаннан электрондық хат, 19 қаңтар, 2011 жыл; Билл Уоркман, «Palo Alto High School’s Student Scoop», San Francisco Chronicle, 16 наурыз, 1996 жыл; Лиза Бреннан-Джобс, «Waterloo», Massachusetts Review, көктем 2006 жыл; Дойчман, 258; Крисанн Бреннан веб-сайты, chrysanthemum.com; Стив Лор, «Creating Jobs», New York Times, 12 қаңтар, 1997 жыл.
Балалар: Стив Джобс, Лорен Пауэллмен сұхбаттар.
22-ТАРАУ: ОЙЫНШЫҚТАР ХИКАЯСЫ (TOY STORY)
Джеффри Катценберг: Джон Лассетер, Эд Кэтмулл, Джеффри Катценберг, Элви Рэй Смит, Стив Джобспен сұхбаттар. Прайс, 84–85, 119–124; Пайк, 71, 90; Роберт Мерфи, «John Cooley Looks at Pixar’s Creative Process», Silicon Prairie News, 6 қазан, 2010 жыл.
Стоп! Стив Джобс, Джеффри Катценберг, Эд Кэтмулл, Ларри Эллисонмен сұхбаттар. Пайк, 90; Дойчман, 194–198; «Toy Story: The Inside Buzz», Entertainment Weekly, 8 желтоқсан, 1995 жыл.
Шексіздікке қарай! Стив Джобс, Майкл Эйснермен сұхбаттар. Джанет Маслин, «There’s a New Toy in the House. Uh-Oh», New York Times, 22 қараша, 1995 жыл; «A Conversation with Steve Jobs and John Lasseter», Чарли Роуз, PBS, 30 қазан, 1996 жыл; Джон Маркофф, «Apple Computer Co-Founder Strikes Gold», New York Times, 30 қараша, 1995 жыл.
23-ТАРАУ: ЕКІНШІ КЕЛУ
Бәрі құлдырауда: Жан-Луи Гассемен сұхбат. Барт Зиглер, «Industry Has Next to No Patience with Jobs’ NeXT», AP, 19 тамыз, 1990 жыл; Стросс, 226–228; Гэри Вулф, «The Next Insanely Great Thing», Wired, ақпан 1996 жыл; Энтони Перкинс, «Jobs’ Story», Red Herring, 1 қаңтар, 1996 жыл.
Apple-дің құлауы: Стив Джобс, Джон Скалли, Ларри Эллисонмен сұхбаттар. Скалли, 248, 273; Дойчман, 236; Стив Лор, «Creating Jobs», New York Times, 12 қаңтар, 1997 жыл; Амелио, 190 және қатты мұқабалы басылымға алғысөз; Янг және Саймон, 213–214; Линзмайер, 273–279; Гай Кавасаки, «Steve Jobs to Return as Apple CEO», Macworld, 1 қараша, 1994 жыл.
Купертиноға қарай жылжу: Джон Рубинштейн, Стив Джобс, Ларри Эллисон, Ави Теванян, Фред Андерсон, Ларри Теслер, Билл Гейтс, Джон Лассетермен сұхбаттар. Джон Маркофф, «Why Apple Sees Next as a Match Made in Heaven», New York Times, 23 желтоқсан, 1996 жыл; Стив Лор, «Creating Jobs», New York Times, 12 қаңтар, 1997 жыл; Раджив Чандрасекаран, «Steve Jobs Returning to Apple», Washington Post, 21 желтоқсан, 1996 жыл; Луиза Кехо, «Apple’s Prodigal Son Returns», Financial Times, 23 желтоқсан, 1996 жыл; Амелио, 189–201, 238; Карлтон, 409; Линзмайер, 277; Дойчман, 240.
24-ТАРАУ: ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ
Сахна сыртындағы қарбалас: Стив Джобс, Ави Теванян, Джон Рубинштейн, Эд Вулард, Ларри Эллисон, Фред Андерсонмен сұхбаттар, Джина Смиттің электрондық хаты. Шефф; Брент Шлендер, «Something’s Rotten in Cupertino», Fortune, 3 наурыз, 1997 жыл; Дэн Гиллмор, «Apple’s Prospects Better Than Its CEO’s Speech», San Jose Mercury News, 13 қаңтар, 1997 жыл; Карлтон, 414–416, 425; Мэлоун, 531; Дойчман, 241–245; Амелио, 219, 238–247, 261; Линзмайер, 201; Кейтлин Квистгаард, «Apple Spins Off Newton», Wired.com, 22 мамыр, 1997 жыл; Луиза Кехо, «Doubts Grow about Leadership at Apple», Financial Times, 25 ақпан, 1997 жыл; Дэн Гиллмор, «Ellison Mulls Apple Bid», San Jose Mercury News, 27 наурыз, 1997 жыл; Лоуренс Фишер, «Oracle Seeks Public Views on Possible Bid for Apple», New York Times, 28 наурыз, 1997 жыл; Майк Барникл, «Roadkill on the Info Highway», Boston Globe, 5 тамыз, 1997 жыл.
Шығу, аюдың ізіне түсуі: Эд Вулард, Стив Джобс, Майк Марккула, Стив Возняк, Фред Андерсон, Ларри Эллисон, Билл Кэмпбеллмен сұхбаттар. Эд Вулардтың жеке басылған отбасылық естеліктері (Вулардтың рұқсатымен); Амелио, 247, 261, 267; Гэри Вулф, «The World According to Woz», Wired, қыркүйек 1998 жыл; Питер Берроуз және Рональд Гровер, «Steve Jobs’ Magic Kingdom», Business Week, 6 ақпан, 2006 жыл; Питер Элкинд, «The Trouble with Steve Jobs», Fortune, 5 наурыз, 2008 жыл; Артур Левитт, Take on the Street (Pantheon, 2002), 204–206.
Macworld Бостон, тамыз 1997 жыл: Стив Джобс, Macworld Бостондағы сөзі, 6 тамыз, 1997 жыл.
Microsoft келісімі: Джоэл Кляйн, Билл Гейтс, Стив Джобспен сұхбаттар. Кэти Бут, «Steve’s Job», Time, 18 тамыз, 1997 жыл; Стивен Леви, «A Big Brother?» Newsweek, 18 тамыз, 1997 жыл. Джобстың Гейтспен ұялы телефон арқылы сөйлесуін Time фотографы Диана Уокер хабарлады, ол Джобстың сахнада отырған суретін түсірген, бұл сурет Time мұқабасында және осы кітаптың фото бөлімінде жарияланды.
25-ТАРАУ: ӨЗГЕШЕ ОЙЛА (THINK DIFFERENT)
Міне, ессіздер: Стив Джобс, Ли Клоу, Джеймс Винсент, Норман Перлстайнмен сұхбаттар. Кэти Бут, «Steve’s Job», Time, 18 тамыз, 1997 жыл; Джон Хейлеманн, «Steve Jobs in a Box», New York, 17 маусым, 2007 жыл.
iCEO: Стив Джобс, Фред Андерсонмен сұхбаттар. 1997 жылғы қыркүйектегі қызметкерлер жиналысының бейнежазбасы (Ли Клоудың рұқсатымен); «Jobs Hints That He May Want to Stay at Apple», New York Times, 10 қазан, 1997 жыл; Джон Сварц, «No CEO in Sight for Apple», San Francisco Chronicle, 12 желтоқсан, 1997 жыл; Карлтон, 437.
Клондарды жою: Билл Гейтс, Стив Джобс, Эд Вулардпен сұхбаттар. Стив Возняк, «How We Failed Apple», Newsweek, 19 ақпан, 1996 жыл; Линзмайер, 245–247, 255; Билл Гейтс, «Licensing of Mac Technology», Джон Скаллиге жазба, 25 маусым, 1985 жыл; Том Абате, «How Jobs Killed Mac Clone Makers», San Francisco Chronicle, 6 қыркүйек, 1997 жыл.
Өнім желісіне шолу: Фил Шиллер, Эд Вулард, Стив Джобспен сұхбаттар. Дойчман, 248; Стив Джобс, iMac тұсаукесеріндегі сөз, 6 мамыр, 1998 жыл; 1997 жылғы қыркүйектегі қызметкерлер жиналысының бейнежазбасы.
26-ТАРАУ: ДИЗАЙН ПРИНЦИПТЕРІ
Джони Айв: Джони Айв, Стив Джобс, Фил Шиллермен сұхбаттар. Джон Арлидж, «Father of Invention», Observer (Лондон), 21 желтоқсан, 2003 жыл; Питер Берроуз, «Who Is Jonathan Ive?» Business Week, 25 қыркүйек, 2006 жыл; «Apple’s One-Dollar-a-Year Man», Fortune, 24 қаңтар, 2000 жыл; Роб Уокер, «The Guts of a New Machine», New York Times, 30 қараша, 2003 жыл; Линдер Кани, «Design According to Ive», Wired.com, 25 маусым, 2003 жыл.
Студия ішінде: Джони Айвпен сұхбат. АҚШ патент және сауда белгілері жөніндегі ведомствосы, онлайн дерекқор, patft.uspto.gov; Линдер Кани, «Jobs Awarded Patent for iPhone Packaging», Cult of Mac, 22 шілде, 2009 жыл; Гарри МакКракен, «Patents of Steve Jobs», Technologizer.com, 28 мамыр, 2009 жыл.
27-ТАРАУ: THE iMAC
Болашаққа оралу: Фил Шиллер, Ави Теванян, Джон Рубинштейн, Стив Джобс, Фред Андерсон, Майк Марккула, Джони Айв, Ли Клоумен сұхбаттар. Томас Хормби, «Birth of the iMac», Mac Observer, 25 мамыр, 2007 жыл; Питер Берроуз, «Who Is Jonathan Ive?» Business Week, 25 қыркүйек, 2006 жыл; Лев Гроссман, «How Apple Does It», Time, 16 қазан, 2005 жыл; Линдер Кани, «The Man Who Named the iMac and Wrote Think Different», Cult of Mac, 3 қараша, 2009 жыл; Леви, The Perfect Thing, 198; gawker.com/comment/21123257/; «Steve’s Two Jobs», Time, 18 қазан, 1999 жыл.
Іске қосу, 6 мамыр, 1998 жыл: Джони Айв, Стив Джобс, Фил Шиллер, Джон Рубинштейнмен сұхбаттар. Стивен Леви, «Hello Again», Newsweek, 18 мамыр, 1998 жыл; Джон Сварц, «Resurgence of an American Icon», Forbes, 14 сәуір, 2000 жыл; Леви, The Perfect Thing, 95.
28-ТАРАУ: БАС ДИРЕКТОР (CEO)
Тим Кук: Тим Кук, Стив Джобс, Джон Рубинштейнмен сұхбаттар. Питер Берроуз, «Yes, Steve, You Fixed It. Congratulations. Now What?» Business Week, 31 шілде, 2000 жыл; Тим Кук, Оберн университетінің түлектеріне арналған сөз, 14 мамыр, 2010 жыл; Адам Лашинский, «The Genius behind Steve», Fortune, 10 қараша, 2008 жыл; Ник Уингфилд, «Apple’s No. 2 Has Low Profile», Wall Street Journal, 16 қазан, 2006 жыл.
Жалған водолазкалар және командалық жұмыс: Стив Джобс, Джеймс Винсент, Джони Айв, Ли Клоу, Ави Теванян, Джон Рубинштейнмен сұхбаттар. Лев Гроссман, «How Apple Does It», Time, 16 қазан, 2005 жыл; Линдер Кани, «How Apple Got Everything Right by Doing Everything Wrong», Wired, 18 наурыз, 2008 жыл.
iCEO-дан CEO-ға дейін: Эд Вулард, Ларри Эллисон, Стив Джобспен сұхбаттар. Apple сенімхат мәлімдемесі, 12 наурыз, 2001 жыл.
29-ТАРАУ: APPLE ДҮКЕНДЕРІ
Тұтынушы тәжірибесі: Стив Джобс, Рон Джонсонмен сұхбаттар. Джерри Юсим, «America’s Best Retailer», Fortune, 19 наурыз, 2007 жыл; Гэри Аллен, «Apple Stores», ifoAppleStore.com.
Прототип: Арт Левинсон, Эд Вулард, Миллард «Микки» Дрекслер, Ларри Эллисон, Рон Джонсон, Стив Джобс, Арт Левинсонмен сұхбаттар. Клифф Эдвардс, «Sorry, Steve . . . ,» Business Week, 21 мамыр, 2001 жыл.
Ағаш, тас, болат, шыны: Рон Джонсон, Стив Джобспен сұхбаттар. АҚШ патенттік ведомствосы, D478999, 26 тамыз, 2003 жыл, US2004/0006939, 15 қаңтар, 2004 жыл; Гэри Аллен, «About Me», ifoapplestore.com.
30-ТАРАУ: ЦИФРЛЫҚ ХАБ
Нүктелерді қосу: Ли Клоу, Джони Айв, Стив Джобспен сұхбаттар. Шефф; Стив Джобс, Macworld негізгі баяндамасы, 9 қаңтар, 2001 жыл.
FireWire: Стив Джобс, Фил Шиллер, Джон Рубинштейнмен сұхбаттар. Стив Джобс, Macworld негізгі баяндамасы, 9 қаңтар, 2001 жыл; Джошуа Куиттнер, «Apple’s New Core», Time, 14 қаңтар, 2002 жыл; Майк Евангелист, «Steve Jobs, the Genuine Article», Writer’s Block Live, 7 қазан, 2005 жыл; Фархад Манжу, «Invincible Apple», Fast Company, 1 шілде, 2010 жыл; Фил Шиллерден электрондық хат.
iTunes: Стив Джобс, Фил Шиллер, Джон Рубинштейн, Тони Фаделлмен сұхбаттар. Брент Шлендер, «How Big Can Apple Get», Fortune, 21 ақпан, 2005 жыл; Билл Кинкейд, «The True Story of SoundJam», http://panic.com/extras/audionstory/popup-sjstory.html; Леви, The Perfect Thing, 49–60; Кноппер, 167; Лев Гроссман, «How Apple Does It», Time, 17 қазан, 2005 жыл; Маркофф, xix.
iPod: Стив Джобс, Фил Шиллер, Джон Рубинштейн, Тони Фаделлмен сұхбаттар. Стив Джобс, iPod хабарландыруы, 23 қазан, 2001 жыл; Toshiba баспасөз хабарламалары, PR Newswire, 10 мамыр, 2000 жыл және 4 маусым, 2001 жыл; Текла Перри, «From Podfather to Palm’s Pilot», IEEE Spectrum, қыркүйек 2008 жыл; Линдер Кани, «Inside Look at Birth of the iPod», Wired, 21 шілде, 2004 жыл; Том Хормби және Дэн Найт, «History of the iPod», Low End Mac, 14 қазан, 2005 жыл.
Міне, осы! Тони Фаделл, Фил Шиллер, Джон Рубинштейн, Джони Айв, Стив Джобспен сұхбаттар. Леви, The Perfect Thing, 17, 59–60; Кноппер, 169; Линдер Кани, «Straight Dope on the IPod’s Birth», Wired, 17 қазан, 2006 жыл.
Киттің ақтығы: Джеймс Винсент, Ли Клоу, Стив Джобспен сұхбаттар. Возняк, 298; Леви, The Perfect Thing, 73; Джонни Дэвис, «Ten Years of the iPod», Guardian, 18 наурыз, 2011 жыл.
31-ТАРАУ: iTUNES ДҮКЕНІ
Warner Music: Пол Видич, Стив Джобс, Даг Моррис, Барри Шулер, Роджер Эймс, Эдди Кьюмен сұхбаттар. Пол Слоан, «What’s Next for Apple», Business 2.0, 1 сәуір, 2005 жыл; Кноппер, 157–161, 170; Девин Леонард, «Songs in the Key of Steve», Fortune, 12 мамыр, 2003 жыл; Тони Перкинс, Нобуюки Идеи және сэр Говард Стрингермен сұхбат, Дүниежүзілік экономикалық форум, Давос, 25 қаңтар, 2003 жыл; Дэн Тынан, «The 25 Worst Tech Products of All Time», PC World, 26 наурыз, 2006 жыл; Энди Лангер, «The God of Music», Esquire, шілде 2003 жыл; Джефф Гуделл, «Steve Jobs», Rolling Stone, 3 желтоқсан, 2003 жыл.
Мысықтарды бағу: Даг Моррис, Роджер Эймс, Стив Джобс, Джимми Айовин, Энди Лэк, Эдди Кью, Уинтон Марсалиспен сұхбаттар. Кноппер, 172; Девин Леонард, «Songs in the Key of Steve», Fortune, 12 мамыр, 2003 жыл; Питер Берроуз, «Show Time!» Business Week, 2 ақпан, 2004 жыл; Пуй-Винг Там, Брюс Оруолл және Анна Уайлд Мэтьюз, «Going Hollywood», Wall Street Journal, 25 сәуір, 2003 жыл; Стив Джобс, негізгі баяндама, 28 сәуір, 2003 жыл; Энди Лангер, «The God of Music», Esquire, шілде 2003 жыл; Стивен Леви, «Not the Same Old Song», Newsweek, 12 мамыр, 2003 жыл.
Microsoft: Стив Джобс, Фил Шиллер, Тим Кук, Джон Рубинштейн, Тони Фаделл, Эдди Кьюмен сұхбаттар. Джим Оллчин, Дэвид Коул, Билл Гейтстен электрондық хаттар, 30 сәуір, 2003 жыл (бұл хаттар кейінірек Айова сотының ісіне айналды және Стив Джобс маған көшірмелерін жіберді); Стив Джобс, презентация, 16 қазан, 2003 жыл; Уолт Моссбергтің Стив Джобспен сұхбаты, All Things Digital конференциясы, 30 мамыр, 2007 жыл; Билл Гейтс, «We’re Early on the Video Thing», Business Week, 2 қыркүйек, 2004 жыл.
Тамбуринші мырза: Энди Лэк, Тим Кук, Стив Джобс, Тони Фаделл, Джон Рубинштейнмен сұхбаттар. Кен Белсон, «Infighting Left Sony behind Apple in Digital Music», New York Times, 19 сәуір, 2004 жыл; Фрэнк Роуз, «Battle for the Soul of the MP3 Phone», Wired, қараша 2005 жыл; Сол Хансел, «Gates vs. Jobs: The Rematch», New York Times, 14 қараша, 2004 жыл; Джон Борланд, «Can Glaser and Jobs Find Harmony?» CNET News, 17 тамыз, 2004 жыл; Леви, The Perfect Thing, 169.
32-ТАРАУ: МУЗЫКА АДАМЫ
Оның iPod-ында: Стив Джобс, Джеймс Винсентпен сұхбаттар. Элизабет Бумиллер, «President Bush’s iPod», New York Times, 11 сәуір, 2005 жыл; Леви, The Perfect Thing, 26–29; Девин Леонард, «Songs in the Key of Steve», Fortune, 12 мамыр, 2003 жыл.
Боб Дилан: Джефф Розен, Энди Лэк, Эдди Кью, Стив Джобс, Джеймс Винсент, Ли Клоумен сұхбаттар. Мэттью Кример, «Bob Dylan Tops Music Chart Again—and Apple’s a Big Reason Why», Ad Age, 8 қазан, 2006 жыл.
The Beatles; Боно; Йо-Йо Ма: Боно, Джон Истман, Стив Джобс, Йо-Йо Ма, Джордж Райлимен сұхбаттар.
33-ТАРАУ: PIXAR ДОСТАРЫ
Құмырсқалар (A Bug’s Life): Джеффри Катценберг, Джон Лассетер, Стив Джобспен сұхбаттар. Прайс, 171–174; Пайк, 116; Питер Берроуз, «Antz vs. Bugs» және «Steve Jobs: Movie Mogul», Business Week, 23 қараша, 1998 жыл; Эми Уоллес, «Ouch! That Stings», Los Angeles Times, 21 қыркүйек, 1998 жыл; Ким Мастерс, «Battle of the Bugs», Time, 28 қыркүйек, 1998 жыл; Ричард Шикель, «Antz», Time, 12 қазан, 1998 жыл; Ричард Корлисс, «Bugs Funny», Time, 30 қараша, 1998 жыл.
Стивтің жеке фильмі: Джон Лассетер, Пэм Кервин, Эд Кэтмулл, Стив Джобспен сұхбаттар. Пайк, 168; Рик Лайман, «A Digital Dream Factory in Silicon Valley», New York Times, 11 маусым, 2001 жыл.
Ажырасу: Майк Слейд, Орен Джейкоб, Майкл Эйснер, Боб Айгер, Стив Джобс, Джон Лассетер, Эд Кэтмуллмен сұхбаттар. Джеймс Стюарт, Disney War (Simon & Schuster, 2005), 383; Прайс, 230–235; Бенни Евангелиста, «Parting Slam by Pixar’s Jobs», San Francisco Chronicle, 5 ақпан, 2004 жыл; Джон Маркофф және Лаура Холсон, «New iPod Will Play TV Shows», New York Times, 13 қазан, 2005 жыл.
34-ТАРАУ: ЖИЫРМА БІРІНШІ ҒАСЫР MAC-ТАРЫ
Моллюскалар, мұз текшелері және күнбағыстар: Джон Рубинштейн, Джони Айв, Лорен Пауэлл, Стив Джобс, Фред Андерсон, Джордж Райлимен сұхбаттар. Стивен Леви, «Thinking inside the Box», Newsweek, 31 шілде, 2000 жыл; Брент Шлендер, «Steve Jobs», Fortune, 14 мамыр, 2001 жыл; Ян Фрид, «Apple Slices Revenue Forecast Again», CNET News, 6 желтоқсан, 2000 жыл; Линзмайер, 301; АҚШ дизайн патенті D510577S, 11 қазан, 2005 жылы берілген.
Intel Inside: Пол Отеллини, Билл Гейтс, Арт Левинсонмен сұхбаттар. Карлтон, 436.
Опциондар: Эд Вулард, Джордж Райли, Эл Гор, Фред Андерсон, Эрик Шмидтпен сұхбаттар. Джефф Колвин, «The Great CEO Heist», Fortune, 25 маусым, 2001 жыл; Джо Носера, «Weighing Jobs’s Role in a Scandal», New York Times, 28 сәуір, 2007 жыл; Стивен П. Джобстың жауап алуы, 18 наурыз, 2008 жыл, SEC Нэнси Хейненге қарсы, АҚШ аудандық соты, Калифорнияның Солтүстік округі; Уильям Барретт, «Nobody Loves Me», Forbes, 11 мамыр, 2009 жыл; Питер Элкинд, «The Trouble with Steve Jobs», Fortune, 5 наурыз, 2008 жыл.
35-ТАРАУ: БІРІНШІ РАУНД
Қатерлі ісік: Стив Джобс, Лорен Пауэлл, Арт Левинсон, Ларри Бриллиант, Дин Орниш, Билл Кэмпбелл, Энди Гроув, Энди Херцфельдпен сұхбаттар.
Стэнфорд түлектеріне арналған сөз: Стив Джобс, Лорен Пауэллмен сұхбаттар. Стив Джобс, Стэнфорд түлектеріне арналған сөз.
Елудегі арыстан: Майк Слейд, Элис Уотерс, Стив Джобс, Тим Кук, Ави Теванян, Джони Айв, Джон Рубинштейн, Тони Фаделл, Джордж Райли, Боно, Уолт Моссберг, Стивен Леви, Кара Свишермен сұхбаттар. Уолт Моссберг және Кара Свишердің Стив Джобс және Билл Гейтспен сұхбаттары, All Things Digital конференциясы, 30 мамыр, 2007 жыл; Стивен Леви, «Finally, Vista Makes Its Debut», Newsweek, 1 ақпан, 2007 жыл.
36-ТАРАУ: THE iPHONE
Қоңырау шалатын iPod: Арт Левинсон, Стив Джобс, Тони Фаделл, Джордж Райли, Тим Кукпен сұхбаттар. Фрэнк Роуз, «Battle for the Soul of the MP3 Phone», Wired, қараша 2005 жыл.
Мультитач: Джони Айв, Стив Джобс, Тони Фаделл, Тим Кукпен сұхбаттар.
Gorilla Glass: Венделл Уикс, Джон Сили Браун, Стив Джобспен сұхбаттар.
Дизайн: Джони Айв, Стив Джобс, Тони Фаделлмен сұхбаттар. Фред Фогельштейн, «The Untold Story», Wired, 9 қаңтар, 2008 жыл.
Іске қосу: Джон Хьюи, Николас Негропонтемен сұхбаттар. Лев Гроссман, «Apple’s New Calling», Time, 22 қаңтар, 2007 жыл; Стив Джобс, сөз сөйлеу, Macworld, 9 қаңтар, 2007 жыл; Джон Маркофф, «Apple Introduces Innovative Cellphone», New York Times, 10 қаңтар, 2007 жыл; Джон Хейлеманн, «Steve Jobs in a Box», New York, 17 маусым, 2007 жыл; Янко Реттгерс, «Alan Kay: With the Tablet, Apple Will Rule the World», GigaOM, 26 қаңтар, 2010 жыл.
37-ТАРАУ: ЕКІНШІ РАУНД
2008 жылғы шайқастар: Стив Джобс, Кэтрин Смит, Билл Кэмпбелл, Арт Левинсон, Эл Гор, Джон Хьюи, Энди Сервер, Лорен Пауэлл, Даг Моррис, Джимми Айовинмен сұхбаттар. Питер Элкинд, «The Trouble with Steve Jobs», Fortune, 5 наурыз, 2008 жыл; Джо Носера, «Apple’s Culture of Secrecy», New York Times, 26 шілде, 2008 жыл; Стив Джобс, Apple қауымдастығына хат, 5 қаңтар және 14 қаңтар, 2009 жыл; Дорон Левин, «Steve Jobs Went to Switzerland in Search of Cancer Treatment», Fortune.com, 18 қаңтар, 2011 жыл; Юкари Канеа және Джоанн Люблин, «On Apple’s Board, Fewer Independent Voices», Wall Street Journal, 24 наурыз, 2010 жыл; Микки Мейнард (Мишелин Мейнард), Twitter жазбасы, 14:45, 18 қаңтар, 2011 жыл; Райан Читтум, «The Dead Source Who Keeps on Giving», Columbia Journalism Review, 18 қаңтар, 2011 жыл.
Мемфис: Стив Джобс, Лорен Пауэлл, Джордж Райли, Кристина Киль, Кэтрин Смитпен сұхбаттар. Джон Лауерман және Конни Гульельмо, «Jobs Liver Transplant», Bloomberg, 21 тамыз, 2009 жыл.
Оралу: Стив Джобс, Джордж Райли, Тим Кук, Джони Айв, Брайан Робертс, Энди Херцфельдпен сұхбаттар.
38-ТАРАУ: THE iPAD
Сіз революцияны қалаймын дейсіз: Стив Джобс, Фил Шиллер, Тим Кук, Джони Айв, Тони Фаделл, Пол Отеллинимен сұхбаттар. All Things Digital конференциясы, 30 мамыр, 2003 жыл.
Іске қосу, қаңтар 2010 жыл: Стив Джобс, Дэниел Котткемен сұхбаттар. Брент Шлендер, «Bill Gates Joins the iPad Army of Critics», bnet.com, 10 ақпан, 2010 жыл; Стив Джобс, Сан-Францискодағы негізгі баяндама, 27 қаңтар, 2010 жыл; Ник Саммерс, «Instant Apple iPad Reaction», Newsweek.com, 27 қаңтар, 2010 жыл; Адам Фруччи, «Eight Things That Suck about the iPad» Gizmodo, 27 қаңтар, 2010 жыл; Лев Гроссман, «Do We Need the iPad?» Time, 1 сәуір, 2010 жыл; Дэниел Лайонс, «Think Really Different», Newsweek, 26 наурыз, 2010 жыл; Techmate пікірталасы, Fortune, 12 сәуір, 2010 жыл; Эрик Ланинган, «Wozniak on the iPad» TwiT TV, 5 сәуір, 2010 жыл; Майкл Шир, «At White House, a New Question: What’s on Your iPad?» Washington Post, 7 маусым, 2010 жыл; Майкл Ноер, «The Stable Boy and the iPad», Forbes.com, 8 қыркүйек, 2010 жыл.
Жарнама: Стив Джобс, Джеймс Винсент, Ли Клоумен сұхбаттар.
Қолданбалар: Арт Левинсон, Фил Шиллер, Стив Джобс, Джон Доеррмен сұхбаттар.
Баспа және журналистика: Стив Джобс, Джефф Бьюкс, Рик Стенгел, Энди Сервер, Джош Куиттнер, Руперт Мердокпен сұхбаттар. Кен Аулетта, «Publish or Perish», New Yorker, 26 сәуір, 2010 жыл; Райан Тейт, «The Price of Crossing Steve Jobs», Gawker, 30 қыркүйек, 2010 жыл.
39-ТАРАУ: ЖАҢА ШАЙҚАСТАР
Google: Ашық және жабық: Стив Джобс, Билл Кэмпбелл, Эрик Шмидт, Джон Доерр, Тим Кук, Билл Гейтспен сұхбаттар. Джон Абелл, «Google’s ‘Don’t Be Evil’ Mantra Is ‘Bullshit’», Wired, 30 қаңтар, 2010 жыл; Брэд Стоун және Мигель Хелфт, «A Battle for the Future Is Getting Personal», New York Times, 14 наурыз, 2010 жыл.
Flash, App Store және бақылау: Стив Джобс, Билл Кэмпбелл, Том Фридман, Арт Левинсон, Эл Гормен сұхбаттар. Линдер Кани, «What Made Apple Freeze Out Adobe?» Wired, шілде 2010 жыл; Жан-Луи Гассе, «The Adobe-Apple Flame War», Monday Note, 11 сәуір, 2010 жыл; Стив Джобс, «Thoughts on Flash», Apple.com, 29 сәуір, 2010 жыл; Уолт Моссберг және Кара Свишер, Стив Джобспен сұхбат, All Things Digital конференциясы, 1 маусым, 2010 жыл; Роберт X. Кринджли (бүркеншік ат), «Steve Jobs: Savior or Tyrant?» InfoWorld, 21 сәуір, 2010 жыл; Райан Тейт, «Steve Jobs Offers World ‘Freedom from Porn’», Valleywag, 15 мамыр, 2010 жыл; JR Рафаэль, «I Want Porn», esarcasm.com, 20 сәуір, 2010 жыл; Джон Стюарт, The Daily Show, 28 сәуір, 2010 жыл.
Антеннагейт: Дизайн және инженерия: Тони Фаделл, Джони Айв, Стив Джобс, Арт Левинсон, Тим Кук, Регис МакКенна, Билл Кэмпбелл, Джеймс Винсентпен сұхбаттар. Марк Гикас, «Why Consumer Reports Can’t Recommend the iPhone4», Consumer Reports, 12 шілде, 2010 жыл; Майкл Вулфф, «Is There Anything That Can Trip Up Steve Jobs?» newser.com және vanityfair.com, 19 шілде, 2010 жыл; Скотт Адамс, «High Ground Maneuver», dilbert.com, 19 шілде, 2010 жыл.
Міне, күн шықты: Стив Джобс, Эдди Кью, Джеймс Винсентпен сұхбаттар.
40-ТАРАУ: ШЕКСІЗДІККЕ ҚАРАЙ
iPad 2: Ларри Эллисон, Стив Джобс, Лорен Пауэллмен сұхбаттар. Стив Джобс, сөз сөйлеу, iPad 2 іске қосу шарасы, 2 наурыз, 2011 жыл.
iCloud: Стив Джобс, Эдди Кьюмен сұхбаттар. Стив Джобс, негізгі баяндама, Worldwide Developers Conference, 6 маусым, 2011 жыл; Уолт Моссберг, «Apple’s Mobile Me Is Far Too Flawed to Be Reliable», Wall Street Journal, 23 шілде, 2008 жыл; Адам Лашинский, «Inside Apple», Fortune, 23 мамыр, 2011 жыл; Ричард Уотерс, «Apple Races to Keep Users Firmly Wrapped in Its Cloud», Financial Times, 9 маусым, 2011 жыл.
Жаңа кампус: Стив Джобс, Стив Возняк, Энн Бауэрспен сұхбаттар. Стив Джобс, Купертино қалалық кеңесі алдында сөйлеген сөзі, 7 маусым, 2011 жыл.
41-ТАРАУ: ҮШІНШІ РАУНД
Отбасылық байланыстар: Лорен Пауэлл, Эрин Джобс, Стив Джобс, Кэтрин Смит, Дженнифер Иганмен сұхбаттар. Стив Джобстан электрондық хат, 8 маусым, 2010 жыл, 16:55; Тина Редсенің Стив Джобсқа хаттары, 20 шілде, 2010 жыл және 6 ақпан, 2011 жыл.
Президент Обама: Дэвид Аксельрод, Стив Джобс, Джон Доерр, Лорен Пауэлл, Валери Джарретт, Эрик Шмидт, Остан Гулсбимен сұхбаттар.
Үшінші медициналық демалыс, 2011 жыл: Кэтрин Смит, Стив Джобс, Ларри Бриллиантпен сұхбаттар.
Келушілер: Стив Джобс, Билл Гейтс, Майк Слейдпен сұхбаттар.
42-ТАРАУ: МҰРА
Джонатан Зиттрейн, The Future of the Internet—And How to Stop It (Yale, 2008), 2; Кори Доктороу, «Why I Won’t Buy an iPad», Boing Boing, 2 сәуір, 2010 жыл.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру