Ерте заманда Тарғын деген ер болыпты. Елінде кісі өлтіріп қылмысты болып, қырық сан Қырым жұртына кетіпті. Ол уақытта Қырымда қырық мың мешіт, қырық хан бар екен. Қырық ханның үлкені Ақша хан екен. Тарғын Ақша ханның елінде жүрді. Айдан - ай, жылдан - жыл өтті.Тарғынның батыр екенін ешкім білмеді. Ол уақытта Қырымның ар жағында бір жау бар еді: Он сан оймауыт, тоғыз сан торғауыт. Осы екі елді алам деп, Ақша хан талап етіп аттанды. Тарғын ешбір адам жүр демей – ақ қолмен бірге аттанып кетті. Тарғынның әскермен бірге келе жатқанын тағы ешбір адам көрген жоқ. Әскер торғауытқа барып жетті. Бұлар барып жеткен соң, торғауыттан шын қағып, дабыл соғып неше мың адам шығып соғыс қылды. Жер жүзіне қан сейіл болды. Ақша хан қамалды бұзып ала алмады. Тарғын әлі ұрысқа кірген жоқ. Ешбір адам соғысқа кір деп Тарғынға айтқан жоқ. Ақша хан көп әскерін қырып, торғауытты ала алмай кері қайтпақ болды.

Аллалап батыр шабады.

Қарамайды бүл батыр.

Тарғын қамалға кірген соң, Ақша ханның әскерлері мұның Тарғын екенін танымаса да: «Біздің Ноғайдың бір батыры той» деп, қамалға Тарғынның артынан әскер де кірді. Қамалды бұзып алып көңілдері ашылып тынды. Ақша хан қуанып еліне кайтты. Елге келген соң, таранып, тыныштап көңілі хош болған соң, хан тағында отырып үкім қылды:

Ақжүніс атты қыз еді.

Ер Тарғынның батырлығын, ерлігін, қайратын қарауылшы құлдар, даяшылар Ақжүніс сұлуға түсіндіріп айтты. Ақжүніс бір құлын шақырып алып, қолына мың ділдә ұстатып:

Ер Тарғын Ақша ханның қанатты қара жорғасына Ақжүністі мінгізіп алып қашты. Үш күн, үш түн өткенде қарауылшы құлдар ханның бір қазысына барып:

Жалғыз дара көрінді.

Кіргізбей қоймас қазған көр.

Ақжүніс пен екеуі аз әңгіме құрады.

Қасқая қарап тұрады.

Ылдидан шапса төске озған.

Төстен төмен желеді.

Көріп көңіл бөледі.

Бұ да өзіндей ер еді.

Ақ сақалды бабасы.

Иіліп сәлем береді.

Жақсы құптап қалады.

Жазығым қарттау болмаса.

Мен де өзіңдей кендірмін.

Көк сүңгіні алармын.

Аянбай тұрған ер болсаң.

Әңгіме-дүкен құрады.

Қарсы қарай тұрады.

Шошып тізгін жимады.

Беренге батыр сыймады.

Атып тастауғы қимады.

Тарғынды Қожақ. сыйлады.

Қартқожақ жалғыз ақ тоқал оқпен атып, Тарғынның қорамсақтағы жүз алпыс кез оғын күл пара қылды. Тарғын, «Кезегім болды ма?» — деп, қылышын суырып Қожаққа дүрсе қоя берді. Қожақ: «Токта! Менің кезегім біткен жоқ. Мен сені аяғандықтан өзіңді атпай, оғыңды атып едім, өзімнің, ерлігімді білдірейін деп едім. Егер ақылы болса, менің аяғанымды білер де қызды тастар д.а, жүре берер деп едім. Сен мемін аяғанымды білмедің... Ендеше бар тағы тұр. Енді сені тура атамын!», — деді.

«Мұның мұнысы рас екен. Менің өзімді байлап атса таудай ініме, таудай атыма тигізбей ме? Аяғаны рас екен. Мен мұның қадірін білейін», — деді де, қызды тастап жүре берді.

Қожақ қыздың қасына келіп еді. Қыз атынан түсті де, киімін бүркеніп жылай берді. Қожақ: «Сен неге жылайсың? Мені карт деп жылаймысың? Жә, болмаса жаман деп жылаймысың? Әкеңнің айтқан уәдесі бар: кім қуып жетіп айырса сол өзі алсын деген. Егер де өлтірсе де құны көк деген. Көп жылай берсең, басынды қылышпен кесіп тастап жүре берем... Қартта болсам, мен жек көретін қарт емен! Ешкімнен кем емеспін! Сен бүйтіп жылай бергенше, түр, жылама! Бетіңді аш! Маған көрсет, бетіңді де, бойың да, қабағың да! Жараса аламын. Егер де бір жерің жарамаса алмаймын», — деді.

Құрулы тұрған күзгі бар.

Күзгіні көр де көзім көр.

Сандалды көр де тісім көр.

Қарды көр де етім көр.

Ақша ханның қызы едім.

Асыранды қазы едім.

Жылқыда шаңқан бозы едім.

Аузындағы сөзі едім.

Жалғыз шидан оқ аттың.

Өлтірсең де тимеймін.

Қожақ Ақжүністі сүйгеніне қосайын деді де, Ер Тарғынға қосты да «Барыңыз! Менен озған дәурен екеуіңізге құтты болсын», — деді.

Ер Тарғын Ақжүністі алып, Еділдегі Орманбеттегі он сан ноғайлыға барады. Он сан ноғайлының он ханы бар еді. Сол он ханның ішінде бір Ханзада деген хан бар еді. Ханзада ханның қол астындағы бір бидің үйіне келіп, Ер Тарғын мен Ақжүніс қонды,

Би Тарғынды қатты сыйлады. Ханзадаға барып мәлім қылды. Ханзада хан

Қанша бақса да Ер Тарғын жазылмады, жатқан орнынан тұрмады. Ханзада ханның елі алты бұтақты Бұлғыр тауды жайлайтын еді. Бұлғыр таудан екі көшіп Ханзада ханның елі баяғы қалмақтың жайлауы Шағанға барып қонды. Ер Тарғынның бойына барып қонған соң, қайтып келіп аламыз деп алты-жеті күндік азық беріп, Ер Тарғынды, Ақжүністі, тарлан атты жұртына тастап кетті. Тамақ таусылды, елден кісі келмеді. Арқандаулы Тарлан атты бағатын кісі жоқ. Ер Тарғын мен Ақжүніс аштан өлердей болды. Ер Тарғын қапаланды: елі, жұрты, туған жері есіне түсіп Ер Тарғын жылады да толғады:

Қаптай қонар елім жоқ.

Сөйлесетін тілің жоқ.

Ауызда жерге жемім жоқ.

Көгеріп келіп жатырмын.

Үстіме киер кебін жоқ.

Есімнен қалмас бұл еткені.

Кептер ұшар жем үшін.

Күн-түн қатып жортқан мен.

Сыйламады сөзімді.

Пейілі жаман оңбасын.

Суыра алмады оғымды.

Аға-інісін жақтырған.

Атын алған мен едім.

Талды кестім сал үшін.

Сен тұрғанда бармадым.

Өзімнен туған балам жоқ.

Атам менен анам жоқ.

Ағам менен інім жоқ.

Белімнен басқа жарам жоқ.

Ауызға жерге асым жоқ.

Біреу қайырылып келмеді.

Күн жауарға ұқсайды.

Түн жауарға ұқсайды.

Соғылғанға ұқсайды.

Таянғанға ұқсайды.

Қай - қайдағың құрсайды.

Бие қызығын көрсін деп.

Болғаным ба сормаңдай!..

Ақжүніс Тарғын өлсе, көңілі маған қош болсын деді де толғады.

«Мені жұрт ағаштан жығылып өлді демес, Шаған бойындағы көп қалмақты асырамын деп, жаудан өлді дер», — деп, Ер Тарғын ойлайды екен: «Қатыным бұлай деген соң, басқа жұрт мені ағаштан жығылып өлді деп, ойлап тұрсам: мұным бек ұят екен», — деп Ер Тарғын қорланды. Бұрын елшілерге белін қаратқанда белін бастырмайтын еді. Ашуланып: «Бүйтіп жатқанша, бір жолата өлейін!», — деп, Ер Тарғын белін қолмен басып қалғанда бел омыртқасы сырт етіп орнына түсіп кетті.

Айуан бұ да зарланды.

Тарлан атқа екеуі мінгесті. Ақжүніске бар қару-жарағын асындырды. Ақжүністі алдына мінгізіп, өзі артына мініп, Ақжүністен ұстап: Кешегі жұртына тастап кететін ноғайлының еліне қарай жүр! - деді. Жүрді.

Ақ тарыдай ақтарып.

Кел табайын жөнімді.

Ер Тарғын аттың басын тартып тұрды, сонда Ақжүніс тұрып: «Бұлай етпеңіз, беліңнің жазылғанын білдіріп, тастап кеткен ноғайлы ішіне барып, хан халқына көрініп жақсыларына ой салып, жамандарын қорқытып, қайтыңыз. Егерде бармай қайтып кетсеңіз, қырым халқынан Ақша ханның қол астынан бір Тарғын деген батыр келіп, бір омыртқасы сынған соң, қарға-құзғынға жем болып, Бқлғыр таудың құлағында өліп қалды дер», — деді.

Екеуі ел шетіне келіп түсті. Елге бармады. Бұларды малшы - қосшы көрді де, таныды да елге шауып барып хабар берді: «Тарғын келді!» — деп. Ел биге, би ханға шапты. «Тарғын батыр ел шетіне келіп түсті»! — десті. Кешегі Ер Тарғын Шаған бойынан қуып шығарған көп қалмақ келіп, Ханзада ханның бір сұлу қызы бар еді. Сол қызды бер, болмаса еліңді шабамын деп тұр екен. Ер Тарғын келді дегенді естіген соң, хан, халқы, билері, мырзалары жиылып барып көрісті. Отырысты. «Айыпқа бұйырмаңыз! Біз бара алмадық». «Елімізге жау келіп қамап жатыр, өзіміз бек қайғыда болдық. Өзіңіз аман-есен келдіңіз бе»? — десті. «Аллаға шүкір келдім», — деді Ер Тарғын. «Бұл жауды әуелгідей барып қуып, бізді жаудан бостан қыл»,— деді хан. «Менің әзір жауға шабатын қуатым жоқ. Жау қашатын айланы мен сіздерге үйретейін. Өздерің барыңдар. Менің үйреткен айламды қылсаңдар, өздеріңнен де жау қашар», — деді Ер Тарғын. «Шабуға әліңіз жоқ болса үйретіңіз!» — деді хан.

«Жаудың қашатын айласы осы кез! Көзіме көрінбе» — деді Ер Тарғын.

«Олай болса, зәріңізден қайтыңыз; бұлдыр тауға сені жалғыз тастап кеткендігімнің ұятына Ақжүністің үстіне саған жалғыз қызымды берейін! Жұртымның саған бармаған айыбы үшін қолыңды бер!», — деді де қолын алды. Сонан соң Ер Тарғын райынан қайтып, Ханзада ханның ордасына келді. Бірнеше күнде белі жазылды. Қалмақ Ер Тарғын келгенін білмеді, қызын бермеген соң, атқа мініп ханның елін шаппақ болып, дабылдарын соғып ханның үстіне келді.

Сонадан байқап көреді.

Соғысуға келеді.

Іздегенім сен дейді.

Мен бір жүрген ер дейді.

Қағысқалы кел дейді».

Кезегімді бер»,— дейді.

Қасқайып қарап тұрады.

Көп оғына жол салды.

Толғап атып салды.

Кірістен шығып кетеді.

Тарғынға таман жетеді.

Сегізінен өтеді.

Ажал бермен тәубәсі.

Жетінші бабасы.

Қасқайып қарсы түр солай.

Бәлем саған дүниені!».

Жарандар қамын жей берді.

Бір салған жоқ мол салды.

Толғап Тарғын қалады.

Төңкеріп тастай кетеді.

Көңіліне қайғы бітеді.

Домбауыл барып құлады.

Бәлем қалмақ сұлады.

Ақыл-айла табады.

Тұрған жерде қамады.

Тартатұғын шақ болды.

Әжептәуір мүшелі».

Енді аттан түседі.

Кеудеден жан кетпесе.

Келді қалмақ қамады.

Аллалап Тарғын шабады.

Үркітеді, қырады.

Атысқан жау артық көп.

Қай уақытта тынады.

Қару қанға тойылды.

Сауытын қанға малшынды.

Тіріде қанға тоймады.

Жауға таман әл барды.

Бауыздады тамақтан.

Адам шыдар ер емес.

Ер арқасы құрысты.

Ер жігітке сын болды.

Атайын деп мылтықты.

Қиқу салған дыбыспен.

Болдыратын күн жетті.

Болар-болмас әлі бар.

Сұсы басты пақырдың.

Ежелден жау құйылқы.

Қызара келіп күн шықты.

Өзі қапты оңаша.

Оймақтай-ақ, қалыпты.

Екі елісі қалыпты.

Бір тұтамы қалыпты.

Жалғыз қарыс қалыпты.

Ет арқасы қызады.

Түске таман желеді.

Иіліп сәлем береді.

Ер Тарғын келген соң, Ханзада хан қуанышына ат шаптырып той қылып, арақ-шарап ішіп, тойдың қызығымен таңның атқанын, күннің батқанын халық білмеді. Олай да болса, хан қызын берем деген уәдесінде тұрмай, қызын бермейді. «Тегіңді сұрап келіп отырсам: қожа менен төреге ешбір атасқан жерің жоқ екен. Саған қызымды беруге аталарымның аруағынан қорқам. Енді он сан Орманбеттің ішін қыдыр. Қор, қандай сұлу қыз тапсаң, сол қызды алып берем»,— дейді Ханзада хан.

«Биылғы Бұлғыр таудың ішіне жалғыз тастап кеткеніңнің күнәсін кешіп едім. Енді бұл қызынды беремін деп, жауынды қашырып алып тұрып, қызыңды бермесең де кетемін», — деді де, Ақжүністі алдына алды да Қырымға қарай жүре берді Ер Тарғын. Ханзада хан, ханның елі Ер Тарғыннан қатты қорықты: «Бүл кетері кетті, қайтып келер... Бізді жаман қылар», — десті. Малын баға алмады, отын жаға алмады, асын іше алмады... Хан, халқы шыбын болды... Жұрт әбігер тартты. Ханзада ханның елінде жасы жүзден асқан бір Сыпыра жырау деген қарт бар еді. Сыпыра жырау өз өмірінде тоғыз ханды өткерген, толғау толғап, тоғыз ханды түзеткен еді. Жұрт сасқан соң, хан мен халқы жиылып Сыпыра жырауға барды да: «Біз Ер Тарғынды екі рет алдадық: әуелі Бұлғыр тауға тастап кетіп, қайтып келеміз деп, келмей кеттік, екінші қыз беремін деп, жауымызды қырдырып алып, қызды бермей қалдық. Ер Тарғын ашуланып, Қырымдағы қырық құрдасымды алып келіп, біздің елді шабам деп кетті; Қырымға барып мұнда қайтіп келер ме? Иә болмаса бізге өтірік айтып алдап, бізді қорқытып кетті ме? Соны болжап бізге айтшы, көпті көрген адам едің. Ер десең сенің ақылыңмен боламыз», — деп сұрады.

Ағаң ісі жаман - ды».

Сонда хан қызын Ер Тарғынға бермек болды да: «Біздің ханның да, халықтың да өтірігі шықты. Бізде Тарғын тіліне нанатұғын бір кісі қалмады. Енді не қылып тоқтатамыз? Осы Еділден Тарғын тіліне нанатын бір кісі тауып бер», — деді.

Қызметін қылған бөлініп.

Омарұлы Себенді.

Уәдесі берген бар болар.

Тілегін бермей кетпен деген-ді».

Бірін-бірі көрді енді.

Ер Тарғын ханның, үйіне келген соң, хан мен халқы жиылып келіп отырды. Хан ұялып, ешбір сөз бастап айта алмады. Ер Тарғын сөзді бастамады.

Тас інінен бөріні.

Өтірік сөзден өлмеді.

Ер Тарғын райынан қайтып, ханы, халқы берген сыйын алып, қара ноғайдың ханымен, халқымен татуласты, табысты да: Жан арыстан, Үш Тарғын деген тауға барып жайлады, осы жерді мысыр етті. Ер Тарғын осы жердегі елге хан болды. Тарғын қартайып тұғырдан түсті: ажал келіп дүниеден өтті. Ақжүністен Ардабай деген ұл туды; үлкені Әжіргерей мырза. Әжіргерей жиырма жасында дүниеден өтті. Жеті жасар Айқожа деген кенже баласы қалды. Айқожа бес қалада хан болды. «Ер Тарғын» — «Қара қыпшақ Қобыланды», «Ер Сайын», «Манас» қатарлы қазақ-қырғыз жырынын бірі. Бұл жырды В. В. Радлов жазып алған. Мен қара сөзбен жазғанын қысқартып, өлеңмен жазған жерлерін өңдедім. Ер Тарғынның барған елі қырық сан Қырым, төбелескені торғауыт пен қалмақ. Қырымның елінде жүріп Ер Тарғын торғауытты алады, ноғайлының елінде жүріп қалмақты шабады, қырады. 1438 жылы Қырым Алтын Ордадан бөлініп өз алдына хандық болған. Қырымның бірінші ханы Қажыгерей (1437 — 1466) хан болды. 1783 жылы Қырымды орыс алып, хандық жоғалды. 1437 — 1783 жылдардың арасында Қырымда 35 хан болған. Бұлардың ішінде Ер Тарғын қашып барған Ақша хан жоқ. Қырым Алтын Орданың қысымы болып тұрғанда ноғай Алтын Ордада барып Қырымды билеген. Ноғай, Мамай, Едіге, Жобан тарих белгілеген Алтын Орданың билері. Ноғай өзі Алтын Орданың ханы Толы Бұғы ханды өлтірген. Тоқта хан Ноғайды өлтірген. Алтын Ордамен алысып Ноғайдың аты шыққан. Ноғайлы деген ел осы Ноғайдың елі. Ноғайлы елінің жайы Дон, Қобан, Еділ, Жайық. Осы өзендердің аяғында атысып - шабысып, көшіп жүрген. Еділдің аяғында тұратын, осы күні тұрған қалмақпен Ноғайлы елі еріксіз көрші болған. Ақша ханға еріп жүріп, Ер Тарғын алған торғауыт қалмақ болады. «Ақтабан шұбырынды, Алқаөл сұлама» деген қырғыннан кейін Абылай ханның заманында Торғауыт алашты қақ жарып Еділдің аяғынан күншығысқа оз жеріне Зұңғарға қайтқан. Жолда босып бара жатқан қалмақты, торғауытты қазақ шауып, талап, қырып отырған. Жайықтан Ертіске дейін шашылып жатқан «Қалмаққырған», «Шүршітқырған» деген таулар сонда майдан болған жерлер. Шаған өзені Теке (Орал қаласы) тұрған жерде Жайық құяды. Шағанның басы Орал тауының Еділге қарай шөгіп, бел болып бытыраған, «Сырт» деген, етегінен шығады. Сырттың сайында, төбесінің бетінде қора-қора ел мен ағаш осы күнде де бар. Ер Тарғын басына шығып қарауыл қараған емен осы Сырттың емені. Біздің Бөкейлікте Тарғын қысымы деген аймақ бар. Бұлардың жерінде Үш Тарғын деген жерлер бар. Бұл жерлер сырттан келген далалар. Самара мен Бөкейлік губернияларының шегі Тарғын деген өзен. Бұл өзенді орыс «Тұрғын», қазақ «Тарғын» дейді. Тарғын өзенінің күн батысында Жанарыстан өзені, орыс «Еруслан» дейді, Еділ құяды. Астрахань теміржолының бойындағы Кырасінжі Құт осы Жанарыстан бойында болады. Тарғын өзенінің сол жағында сәуеңке деген мұжық қаласынан бір шақырым жерде далада үлкен жер оба бар. Осы жерді жайлап жүрген қазақ мұны Тарғынның обасы дейді. Ер Тарғын «Жанарыстан, Үш Тарғын деген тауға барып жайлады. Осы жерді мысыр етті» дейді жыр. Бұлай болғанда Тарғынның мысыр еткен жері біздің Бөкейлік. «Ер Тарғынның» жырын шығарған ақын Бөкейліктен. Тарғын сияқтыны өзі алып қоятын біздің жыршылардың әдеті; «Қозы Көрпеш — Баянды» Лепсі уезінде найман өзінікі қылып алып қойған Найман жырлап жүрген «Қозы Көрпеш — Баяндағы» жерлер, өзендер бәрі Найманның жері, жайы. Жырлар Тарғынды қырғыз дейді. Ер Тарғын ноғайлының елін, ханын қорқытқанда Қырымда қырық құрдасым бар деп, келеді. Ер Тарғынның қырғыздағы жырдағы «Аршын», «Сағат» сияқты жұқпалы бос сөз. Қара Тоқа Мұрат ақын Еділ — Жайықты ноғайлының жері деп жырлап келіп «Көліктің ұлы Қартқожақ, Естерек ұлы Тарғынның» тарыққанда ақыл сұраған жері. Ер Тарғын Қырымда болсын, Еділ — Жайықта болсын, ноғайлы елінің тумасы. Өнер қылған елі Ноғайлы, жүрген жері: Қырым, Еділ, Жайық. Алтынбел ханның ханымы қыз тапты: қызды көріп күн тұтылды, қызға түсіп ай тұтылды. Қызға қарап ханым талып қалды. Хан естіп дамға көрсетпей, жер астына сақтап, асыраңдар деп жарлық қылды. Ханым бір кемпірді алғызып, асыра деп қызды берді. Кемпір қызды алып, темір қараңғы үйге апарып асырады. Қыз бой жетті, бір күні қыз кемпірден қайда барасың, күнде кетесің, қайтасың деп сұрады. «Дүние бар, сенің әке-шешең бар, мен соларға барып қайтам» деп кемпір жауап берді. Қыз жалынып кемпірден тіледі: «Маған дүниені көрсет, мен ешкімге айтпайын» деді. Қыз далаға шығып еді, қызға тәңірдің көзі түсті. Қыз талып қалды: екі қабат болды. Қыз күні жеткен сайын жуандай бастады. Мұны кемпір кәрді. Кемпір састы; ханымға барып айтты: - Қыз ер көрмей, Тәңірдің нұры түсіп екі қабат болды. Ханым ханға барып айтып еді, хан қызды өлтіріп таста деп жарлық берді. Хан өз қызын өзі өлтірді деген жаман ат болады деді ханым. Олай болса, не қылсаң соны қыл, бірақ, менің үйімнен қыздың көзін жоғалт деді.Ханым қызын өлтіре алмады: қызды алтын сандыққа салып, қақпағын жауып, кілтті сандыққа іліп, суға салып қоя берді. Домдағұл соқыр мен Тоқтағұл мерген анда жүріп, теңізде жүзіп келе жатқан алтын сандықты көрді. Екеуі олжаны болды: Домдағұл сыртын, Тоқтағұл ішін алмақ болды. Садақтың оғына жібек шыжым тағып Тоқтағұл атып еді: оқ алтын сандыққа барып қадалды. Шыжым мен сандықты судың сағасына тартып алып, ашып еді: ішінен айдай сұлу қыз шықты. Ерлер көріп талып қалды. Қызды Тоқтағұл мерген алды. Қыздан Шыңғыс туды. «Бұл қазақтың ертегісі. Мұны қазақ буряттан алса керек»,— дейді Г. Н. Потанин. Ер Тарғынмен жекпе-жекке шыққан қалмақ Домбауылдан маңғұл Домбауылдың есі шығып түр. Шоқан Домбауыл деген қалмақтың ханы дейді. Ноғайлының ханы Тарғынға қосып берген үш батырдың бірі Қарасайұлы Көбен. Шоқан да Оралықұлы Қарасай бүл Қарасай да Домбауыл сияқты ертегіден көшкен, «Орақ батырдың» жырынан «Ер Тарғын» жырына көшкен - ау деймін.