Мыңдаған қалам өрнегі түсіп,
Алуан көздің от ізі қалған.
Талайдың басып алақаны ыстық,
Екінші қолға суымай барған,

Маған да жетті сол қағаз қымбат,
Жүректен шықты мызғымас антым.
Қаламның бойын қуалай зырлап,
Құйылды барып қағазға әрпім.

Үндеуден көрді көзім тез шалып,
Інімнің қолын қойылған шапшаң.
Тұрғандай болды тұтасып халық,
Осынау байтақ астында аспан.

Жалауын бейбіт өмірдің ортақ,
Көтеріп қолдан айбарлы үнмен.
Астында тудың тұрды бір шырқап,
Өзімдей ұлан өмірді сүйген.

Толды да кеуде сезіммен күшті,
Өмірдің алып қайратын көріп.
Келешек маған жымия түсті,
Өзінің ғажап ісіне сеніп.

Жазушы едік өлеңді.
Жүрегіміз бір деуші едік
Қоштасайық кел енді, -
Дегенімде жайды құшақ,

Уақыт аз бөгелмей.
Құшақтасып тұрдық үнсіз
Дәл бір шумақ өлеңдей.

Қолыма ұстап хат, қалам,
Балалық жүзбен сүйкімді.
Босағаңнан аттағам,
Бөліп тұңғыш ұйқымды.

Алғашқы бір жазуым,
Есімі қамқор көсемнің.
Жанымның тауып азығын,
Жарқырап, күліп өскенмін.

Балалық атты бір досты
Шығарып салдым партаңнан.
Жастығым маған гүл тосты,
Аялап қағып арқамнан.

Көрсем сені осы күн,
Түседі еске жаңарып,
Алғашқы сол жазуым,
Алғашқы дос - балалық!

Әке деп жүргенімнің аға екенін
Мен сәби есейгесін білдім кейін.
Қаз тұрып жаңа ғана бассам керек
Кеткенде әкем тастап жер мекенін:

Үйретті ағам маған өмір атын,
Мол сапар, оған барар жолдың сәтін.
Үйретті қуанышын, өлеңін де,
Мен, бәлкім, содан бастап болдым ақын!

Үйретті ол, ол - қадірлі жолдас еді,
Жанының жалғыз бауыры олжасы еді.
Бір ғана үйретпеген нәрсесі оның –
Қасірет, қайғы - уайым, көз жасы еді.

«Қош» деді зор майданға сапар шекті,
Көп нәрсе айтар ма еді, айтпай кетті.
Сендім мен, жеткіншегін жылатпауға
Көңілінде бірге аттанды берген серті.

Оралмай қалды ол елге қайтып содан...
... Аңыз бар жеңді деген ажалды ағам...
Жылауға еш мүмкіндік бермей өткен
Дүниеде содан қымбат кім бар маған?!

Үстінде бар солдаттың сұр плащы,
Өзіменен бірге кешкен жорық жол.
Кірпігінде жылт-жылт етіп бір тамшы,
Туған өзен жағасында тұрды ол.

Төрт жыл, бәлкім, көп болар ма одан да
Жорықта өткен күнін айға баласа.
Баяғыдай балғын құрақ бауырында,
Сол күйі әлі - туған өзен тамаша.

Салтанатпен сәлем беріп ол тұрды,
Саптағыдай әсем ұстап тұлғасын.
Көз алдында толқын қуып толқынды,
Жаңғырығып соғып жатыр жар астын.

Ақша бұлттан үзіліп бір түскендей
Шүйіледі көктен төмен шағала.
Туған жерде бақытты еді құс нендей,
Кең бесікте ұқсайды ерке балаға!

Көк өзенге тынып, кейде тулаған
Қарайды ұзақ көзін солдат бір алмай.
Жамыраған жас толқынға, жинаған
Сағынышын үлестіріп тұрғандай.

Ой толқиды құбылып, мың бұралып,
Ой толқынын қайталайды толқындар.
Көз алдынан жатыр өтіп, шұбалып
Қаһармандар, ер жолдастар, сол жылдар.

Қасиеттеп, ойда әлдилеп өткенін,
Келер күнге құшақ ашып тұр солдат.
Туған жердің қарсы ап жарқын көктемін,
Жаны күліп, көкірегінен нұр саулап...

Кездесіп сәлем берді сәби Айтпай
(Адамның бір бақыты бала емес пе?)
Кешегі қанды ұрыстан қалған қайтпай,
Досымды әлсін-әлсін салады еске.

Жанымдай көрем жақын көз жанарын,
Көтеріп жерден қунап, тез аламын.
Шымырлап қозғалғандай болады аузы
Жүрекке соғыс салған бір жараның.

Сүйемін әкесіне тартқан көзін,
Досымның айнымаған тура өзін.
Дәл осы баласына хатта жазған
Еске алам жорық күнгі соңғы сөзін:

«Барады әкең жазып өмір жолын,
Саған да сол кітаптан қалар орын.
Жазарсың жалғастырып жақсы күнді.
Келешек өмірінде қасірет жоғын».

... Өмірін қорғады ол баласының,
Қалдырып жауға деген жан ашуын.
Беріп кеткен секілді жүрегі мен
Сөнбесін деп көзінің қарашығын.

Жөнеледі асығып бала жаны.
Көз алдымнан бұлаңдап өте шыққан
Секілденіп досымның бала шағы.

Россия өмірін
Жаңа белге шығарған, —
Ұлы Петр көңілін
Ұялады бір арман.

Осы арманды бір сапар,
Қағазға арнап түсірді.
«Волгаға қос,
Донды апар,

Жина барлық күшіңді».
Оқыды ашып бұйрықты,
Астрахань губернаторы.
Болмас іске килікті,

Таусылды ықшам ақылы.
Тас тағыдай сіресіп,
Жатып алды табиғат.
Көп мехнат күн кешіп

Қайта жауап, жазды хат:
«Тақсыр, тәңір жаратты
Өзендерді осылай.
Сол күйінше кері ақты,

Қала берді қосылмай.
Етпейік құр қарсылық
Құдіретіне құдайдың.
Өтініп, қол қусырып,

Қалдыруды сұраймын».
Ұлы Петр жүрегі
Осы арманды аялап.
Тым ұзақ жыл жүреді

Туған елін аралап.
Заман қолын тұсаған
Ол өкініп тоқтапты.
Қайтып бұған еш адам,

Шолды көсем бір кезең
Картадан ел ой-қырын.
Волга мен Дон екі өзен,
Тосты алдына тағдырын.

Оның нұрлы қаламы,
Қосты сызып өзенді.
Ұқтық, сол бір даланы
Келді өзгерту кезегі.

Қайрат жиып, белсене,
Кеттік кіріп құрылысқа.
Минутымызды өлшеуге
Болып жатты күн қысқа.

Досымыз да, дұшпан да,
Қақпай кірпік қарады.
Дон жүгіріп түсті алға,
Құшты Волга ананы.

Асырған қашанғы арманын
Ана менен баланың.
Сүйсіне саған қараймын,
Ғажайып менің заманым!

Кездесуге алғаш бетпе-бет
Жүгірді Дон Еділге,
Орнады теңіз көкпеңбек
Құшақтасқан жерінде.

Атқарып заман ұлы ісін,
Өзгертіп әлем картасын,
Алуға біраз тынысын
Ерлер жатты тарқасып.

Толқынға сүйеп кемерін,
Теплоход тұрды жүздеген.
Айтысып әркім мекенін,
Қоштасты жарқын жүзбенен:

Каналға - алып құрылысқа!
Бөгеліп тұрған сол бір сәт
Жас жігіт, бастық қасында:

Жылжыды кеме лезде
Алыстай сырғып жағадан.
Дауыстар шықты бір кезде:

Жағада тұрған сол жігіт,
Сілтеді қолын жалғыз-ақ.
Кемеде ду-ду жұрт күліп,
Жігітке қарап тұрды ұзақ.

Сүйікті... Еңбекте үздік көрінген
Алып қап тұрып жігітті.

Менің де бір сәлемім!
Онда кеткен бұйымды
Білем: дәптер, күнделік
Оқысын өткен жолымды,

Көк астында бір алып,
Көргенімде Оралды.
Көк вагонда ырғалып,
Көкірегімді жыр алды.

Жатты Орал жиһанның,
Мырзасындай береген.
Әр өлкесі Отанның.
Ғажап еді не деген!

Тау жүрегін соқтырып,
Жатыр алуан зауыттар.
Құрыш құйған отты үріп
Онда батыр халық бар.

Бөктерінде көк егін,
Жатыр колхоз қарық боп.
Шіркін, Орал көлемін,
Құшар ма едім алып боп!

Ақты пойыз, найзағай
Тізбегіндей түндегі.
Ай астында айнадай,
Кетті тартып ілгері.

«Жігіт, жырың беріп кет»,
Дегендей бір сөз тастап.
Қапталдасып еріп кеп,
Қалды Орал алыстап.

Жігіт еді бейтаныс,
Жолықты да ол бірде:

Келші сағат он бірде! –
Деді, мен де тұрып ем,
Айта қоймай «мақұлды».

Жыл ғой биыл ақырғы.
Дегесін ол, шақырған
Мезгілінде бардым бір.
Үстел үсті толтырған

Карта екен, «ал, үңіл!» —
Деді жігіт жымиып

Сан шомылған тұңғиық, —
Тұрды алдымда Өлкейек.
Сонан әрі тағы да,
Көп жоспарын көрсетті.

Қанша күші барын да
Сол өзеннің өлшепті.

Басшылармен кездестім.
Талқылап бұл жоспарды
Теріс демеді елде ешкім.

Қосу керек, ащы екен...
Деді ол, мен де деп қалдым:
«Дипломың жақсы екен».
Сәуір, 1952 жыл

Жол үстінде екеу тұр,
Ағып келеді машина.

Дейді бірі досына.
Қол көтерді жақын кеп
Машина да тоқтады.
Екеу мінді бас изеп,

Көп сөйлесіп жатпады.
Бірі — едәуір жастағы
Колхозшы, бірі — агроном.
Қарт кеңесті бастады,

Тілеуі болғыр, жақсы адам.
Бұл сөйлесе күл де отыр,
Ойынпаз - ақ, жарқын жан!
Бес жыл, бәлкім, одан да

Істегелі көп шығар.
Мұны біздің ауданда
Танымайтын жоқ шығар.
Жазда, күзде, көктемде,

Жүргені ылғи қатынап.
Келсе — шай-қант, кетерде —
Азық, май, жүн артып ап.
Қажығанын білмейсің,

Ылғи жарқын осы күй.
Адал еңбек иесі
Аты өзінің Василий.
Бұған құрмет етеді,

Біздің колхоз адамы, —
Деп қария шертеді...
Машина ағып барады...

Көктемде жайып көлемін,
Кектей өтіп алапты,
Басып өзен кемерін
Су қаптайтын жан-жақты.

Биыл да сол әдеті
Су бұрқана тасыпты.
Салмақ болып бөгетті,
Халық күрес ашыпты.

«Күш атасын танымас»
Алыпты ел бұғаулап
Көніпті асау бағынбас,
Кете алмапты су аунап.

Бөгет салған сол тұста
Тұратын көп ағашы.
Қаза болған соғыста
Партизандар моласы.

Ел күшімен дөңгелеп
Су тынғанда тартып дем.
Аталыпты сол бөгет
Партизандар атымен.

Жылда толқын шұбалып
Құр пайдасыз кешетін.
Тұр егінді суарып
Ел ырысын шешетін.

Шөп машина қалағы
Күн көзінде жалтылдап,
Түсті пішен орағы
Көк майсада жарқылдап.

Қос машина, қыз, жігіт
Қатар еді арасы:
Қалды жігіт мүдіріп
Ширек сағат шамасы.

Винттің бірі жоқ мүлде
Ал, көгалдан таба алшы!
Үш оралды қыз міне,
Қап, қырсықты қарашы!

Жақындады қыз дағы,
Онан сайын түсті иық:

Нағып жатсың шұқшиып?!
─ Винт жоқ, белдік темірге
Жалғасатын төстегі!

Винтің сенің бос па еді!
─ Жә, менде бар біреуі
Сүйте ме екен ер кісі!..
Алыстады қыз енді,

Құлақта қап күлкісі...
Жетсем бір, деп, - тұсына
Бұл да шапшаң кетті алға.
Ал, қыз кездің ұшында

Жаның тыныш жай тауып.
Отырмысың, есен-сау
Көлеңкеде шот қағып.

Оның, құрбым, жоқ шамы!
Әр тасында сол шоттың
Маңдай терің моншағы.

Арқаның бір өзені Өлкейектен
Даланың тентек желі көктей өткен.
Тұратын жағасында жалғыз терек
Тайынбас жас батырдай жекпе-жектен.

Жалықпай күткен жандай бір арманды,
Даланы жалғыз шолып келді ол мәңгі.
Алға ұзақ жыл үстінен аса қарап,
Сол терек шақырғандай нулы орманды.

Жаңа өмір кестесіндей жерге салған,
Келеді өсіп сонда бір жас орман.
Іске асты ұзақ жылдар шөгіп жатқан
Тарихтың өзіменен құрдас арман.

Түрдік те тер шығара біз білекті.
Аударып алып тастап құзды шеткі.
Суартып әр толқынға бір ағашты
Далаға сүйреп кеттік Өлкейекті.

Келген дәнді суарып
Ертеден - ақ Егінкөл,
«Егініме суыңды
Есіркесең тегін бер»

Деп, әрине, жалынып
Ел адамы айтпаған.
Арық қазып жабылып,
Күн жоқ суын тартпаған.

Қазір жалғыз Дүйсембек,
Двигатель басқарып.
Жатыр көлдің мол суын,
Көп егінге ақтарып.

Аспан жасыл, жер жасыл,
Бір бәсеке қылғандай.
Дала күнде бір ғасыр,
Өмір жасап тұрғандай.

Жағалай жазық. Тау қырман,
Сәске түс, қазір күн ашық.
Машина лек-лек ағылған,
Құшағын қырман тұр ашып.

Аяма жүк, артсаң арт!
Жүк болып па тон жарым!» —

Біз берейік көп үйіп.
Шиқ етсе ғой балоның,
Жолда қалдың шоңқиып!

Уайымдама жеңешем.
Бір қағыссақ қас-қабақ
Соны да көп демес ем».
Еңбектің сәті бір думан,

Қағады кейде жыр қанат.
Таусылар емес тау қырман,
Аймаққа төне тұр қарап.

Бір өлермен баласың!
Сарша тамыз кезінде
Қайда тартып барасың?!

Сарымай тартып барамын?
Таң боп келем өзім де
Ыстығына даланың.

Бұл арадан шалғайын?
Не шыдатады ыстық күн
Кетпей ме еріп бар майың?!

Ери қоймас сарымайым.
Ерісе де кел деген
Мезгілінен қалмайын...

Алматыда қарсы алдым
Колхоздағы әкемді.
Көрмегелі қанша күн
Көп жаңалық әкелді.

Келді алдыма жаз жайлау,
Өрістегі қалың мал.
Бауыры майса Қызбел тау,
Желіде құлын жібек жал.

Айтып жатты саралап,
Көп жаңалық елде екен.
Депутат боп ел қалап
Астанаға келді әкем!..

Үш сауымы биенің.
Қайда жүрдің күндікке,
Бар ма істер бір емің?? —
Деп Әбдікен ақсақал,

Жетектеді құлынды.
Жымиды да жас Сапар,
Екі жеңін түрінді.

Тебеген көк қасқа аты.
Мүлде мұның тұяғын
Екі бөліп тастапты.
Сайлап құрал-жабдығын

Кірісті ол қол сыбап.
Арасында әлгінің
Дайын болды сом тұяқ.

Рақмет, көлеңкем!
Күттіруің көп еді,
Бітіруің тез екен!
Көпке дейін көзін сап,

Дәрігер арттан қарады.
Шал соңында құлыншақ
Желе шауып барады.

Жиылыс ұзап тарады
Қайтты үйіне Тұралы.

Басым болды сын жағы.
Бір мәселе — мен екем,
Мені қатты сынады.
Жоқ-ау енді шынында,

Өзгенікі бір басқа,
Мені тіпті шуылдап,
Жазғырады құр босқа.
Әсіресе Тұрағұл,

Шикілігің бар шығар.
Жазғыруға кім ынтық
Жөні бар ғой айыптың...

Қой суармай қойыппын.
Жатады олар несіне,
Сөз шығын сондайға!
Ертесі не, кеші не

Қой су ішсе болмай ма? —
Деді ол кейіп, түксие:

Бір шай ішсең болмай ма? —
Деді әйелі Гүлжамал,
«Батыр» басын шайқады!..
Күбір етті: — бар ма амал,

Күнде ерке қыз тұрасың таң қарсы алып,
Жылқы өргізем сол кезде мен ән салып.
Таң емес қой оятқан, менің әнім
Жасырсаң да қалдым-ау, тез аңғарып.

Жақсы өмірдің жүзі емей
Жаз да атқан таңым не?
Кел ұялып, бөгелмей
Қосыл, құрбым, әніме.

Сен егіннен қайтқанда түс кезінде,
Шыныңды айтшы, көзіңе түспедім бе?
Қарап ең ғой бір емес, бірнеше рет.
Қара қырдан жылқы айдап түскенімде.

Енбек, ойын-күлкі емей.
Жақсы өмірдің сәні не?
Жүрегіңді бүркемей
Жақындай түс әлі де.

Кешкі сауық клубта қызған шақта,
Қайдан кетсін жігіттен қыз аулаққа.
Қандай қызық теңіздің бетіңдей би,
Қыз бер жақта қалғанда, біз аржақта.

Жақсы отың бар көзіңде,
Кел, жанымыз табыссын!
Манағыдан өзің де
Жақын келіп қалыпсың!

«Ұшады қара торғай қанат қағып»
Жеткенде осы ән бізге көктен талып,
Басына көк майсаның алтын сеуіп
Қалған кез сары белге күн де барып.

Кешкілік жұмыстан соң жұрт жиналып
Жаңалық, әрлі-берлі сөз қозғалып,
Алдында қызыл отау тынығу сәт,
Шарықтап шадыманды отыр халық.

Біреулер «шәу, пәлі» деп елти түсіп,
Қояды қошеметтеп желпінісіп.
Кенеттен тамылжыта құйылған ән
Көкейге қонақтауға кетті түсіп.

Қызыл отау. Радио ән самғатты,
«Анау кім басындағы, бұра қатты!»
Десіп жұрт гуілдесті, «қара торғай»
Қалықтап жұрт үстінде тұра қапты.

Барады бауыр жібіп, жаным балқып!!
Жақсы әннің әуенімен тыныс алып,
Тыңдасты қаумаласып қалың халық.
Келгендей әнші жаны ел ішіне

Дала ауасы жақсы екен!
Бір дүр ете түсті де,
Машина кетті зымырап.
Көк майсаның үстінде

Келеді деп естіп ек.
Бөгеп бәлкім шаруасы
Шыққан шығар кешірек?! —
Деді колхоз бастығы

Қарсы ап тұрып қонағын.
Мал дәрігері — жас жігіт
Қақты үстінен жол шаңын.
Сәл аз ғана күлімдеп,

Түпкілікті бір қонақ! —
Жайнап жүзі тұр жігіт,
Қарап қапты басекең...
Бір қозғалып қойды жұрт,

Ол бәлдене бермес тым.
Жолдас, бастық, мен де онша.
Жаман шопыр емеспін!
Ду күлісті тұрған топ:

«Уа, іске сәт, іске» — деп.
Жатыр бастық: «тоқтау жоқ.
«Газик» пе, әлде «Зис» пе? — деп.

Қол тұрмасын, батыр, кел!
Алғашқысы дәрігерлік,
Шопырлыққа тағы әкел! —
Ду күлісті тұрған топ

Қошеметті пішінмен.
Көздерінде ойнап от
Бәрі риза ішінен.
Қазан, 1953 жыл

Аттанарда ауылдан
Қарап едім әжеме:
─ Қош тұр, ұлым, бар жылдам,
Астанаға сәлем де! —

Ұлы мұнда, әжесі
Кімге айтып тұр сәлемді!

Сәлем айтпан мен нағып?
Осы біздің балларды
Жатқан жоқ па сол бағып?!

Күліп тұрған әуелде,
Тұрды қос сөз естіліп:
«Астанаға сәлем де!»

Алатауды көрдің бе, дос, алабүйрек таңдағы,
Бұлт үстіне қонған бүркіт, — деп қаласың Талғарды.
Ақторғын бұлт жел көтеріп желегіндей жеңгенің,
Елестетер жерден ұшқан көк аспанның белбеуін.

Тау астынан көкті көздеп атқан алтын допқа ұқсап,
Күн шығады қас сұлудай ерге жайған от құшақ.
Сонда зауыт гудоктары үнін қосып, жар сала
Деп тұрғандай. «Жаңа іске сәт, қайырлы таң астана

Дүр сілкініп алма бағы таңғы шықты аунатып,
Араласаң, жібермей ме көңіліңді самғатып.
Түндегі өмір тыныстары күндізгімен ұштасып,
Көптің бірі — келе жатам кеңсеге мен нық басып.

Көкірегінде жаңа таңның жадыратқан нұры бар.
Жемісті еңбек етсең солай жаның да бір тынығар.
Көздің жауын алар көркем астананың әр таңы,
Сондай әсем өміріңді алдыңа әкеп тартады.

Отырды олар көңілді көктемінде
Ой жіберіп алыс жыл, еткен күнге.
Тіл ұшына атаның келді бір сөз
Қарт әжеге қарап жалт еткенінде:

Теңейтін кез қызға оны түседі еске.
Күн жасартып болғанда мен бозбала,
Он жақтағы уыз қыз сіз емес пе?
Тіл ұмытып кетіпті сөзді «қартаң».

Жыр айтсам да дәл қазір жігітті айтам.
Көңілімді нұр самал алды желпіп
Оң діземді баса отыр, Дина қалқам».
Әжем сол кез жымиып тыңдап қапты.

Домбырада күй кетті ойнап тәтті.
Қос кеудеден лезде қатар самғап,
Туып жатты жыр мен күй «Жастық» атты.
Отырды олар көңілдің көктемінде

Ой жіберіп алыс жыл, өткен күнге.
Екі оралған жастықтың ең алғашқы
Жыр мен күйі кең тарап кетті өмірге...

Сырбайға
Құрдастай ойнап онымен,
Інідей жүрдім именіп.
Жаралы сол қолымен

Жіберсе жақтан бір періп.
Бетіме ыстық нұр теуіп
Көзімнен оттар ұшатын.
Уатып, қолмен көтеріп

Төсіне қайта қысатын.
Тапқасын құрдас, ағаны,
Жанынан қалғым келмейтін.
Кетуші ек кезіп даланы,

Көруге ғажап жер көркін.
Киімді кидім сол құсап,
Сондай ғып қойдым шашымды.
Қызық - ау сол бір сәби шақ.

Айнытпаушы ем даусымды.
Бір күні басын шайқады ол: —
Өз қалпыңа түс, бала!
Өзіңше үнмен айтар бол,

Үйренсең де, ұқсама!
Арада жылдар өтті көп,
Ажырадық біз содан.
Өзіме өзім бердім серт

Деп енді оған ұқсаман.
Ақын екен ол сонда,
Кейін ұғып, болжадым.
Жақсы жырдың соңына

Көрдім қойған қолдарын.
Кездестік кейін екеуміз,
Жыр үйінің ішінен.
Баяғы айтқан сертімді

Бетіңіздің әжімі,
Бірде бар да, бірде жоқ,
Сөзіңіздің әзілі
Бірде аз да, бірде көп.

Өміріңіз бен ісіңіз
Келеді ұзақ айырылмай.
Қайратыңыз, күшіңіз
Тұр қалпында айнымай.

Жаныңыз бар жас тұрған,
Қарттығыңызды ескертпей.
Боз қыраудың астынан
Көктеп шыққан көк шөптей.

Сізбен бірге алдымнан
Жаңа жылды тағы аштым.
Шашыңыздың ағынан,
Жасыңыздың саны ассын!

Сөзім осы әзіргі,
Ал, ұстаңыз бокалдан!
Қайтсем дағы әзілді
Сізден тәуір айта алман.

Тарих - кітап. Үңілем мен сан жылға,
Нелер ғажап оқиғалар бар мұнда.
Міне, бір жыл... Батыр Богдан тұр сөйлеп,
Бүкіл байтақ Украина алдында.

... «Тағдыр ортақ, ашылмасын іргеміз,
Бірге аттандық алдағы алыс күнге біз!
Салтанатпен ант етеді Украина
Россия, мәңгі өзіңмен біргеміз!»

Оқыдым мен, жаным нұрмен желпінді,
Көз алдымда екі бауыр ел тұрды.
Қайсар іні аға омырауын аймалап
Аңсап келіп құшып жатқан секілді.

Үш ғасырдың жотасынан кейінге
Көз жіберсең, Украина көгінде
Жарқырайды тұңғыш достық жұлдызы
Ұлы айғақтай жеткен біздің өмірге.

Неткен ғажап қасиетті той бүгін,
Кетті кернеп Отанымның ой-қырын!
Бар баласы мерекенің мүшесі
Россия ана! Сенің ыстық қойныңның!

Украина, сәлем бауыр - құрдастан,
Шаттығыңа қуанышын бір қосқан.
Сарқылмайтын бұлағындай достықтың
Бүгін сендік біздегі өлең, жыр, дастан.

Нәрсіз гүл де құлпырмас!
Жақсы жырды әзірле,
Жан шөлдесе, сусын бас!

Тақырыбы — осы өмір.
Шабыт жиып, әл жиып,
Жаздым өлең, ғажап бұл!
Өлеңімнен жымиып,

Қыздың өзі қарап тұр.
* * *
Кешір, маған, жас сұлу,
Кешір жастық өмірде.

Шын жүрекпен сөйлесу,
Әзіл емес ол мүлде.
Кешір, бәлкім, ол сөзді
Келістіріп айтпауым.

Үміт шын - ақ қол созды,
Тек ретін таппадым.
Кешір, жарқын жүзбенен
Не қалса да есінде.

Бірақ сені өзгеден
Қызғанышымды кешірме!

Астанада көшесі бар Гогольдің,
Астанада қызыл гүлдей жарым бар.
Сол көшемен мендік бақытты өмірдің
Сол жарыммен қыдырған бір шағы бар...

Астанада көшесі бар Гогольдің,
Алыс жүрсем келеді көз алдыма.
Сол көшеден жұлдыз болып көріндім,
Кешкі ауада мені тосқан жарыма.

Астанада көшесі бар Гогольдің,
Гүлге толып кететұғын кезі бар.
Дәл езімдей жігіттің, жас өмірдің
Жарына айтып үлгірмеген сөзі бар.

Астанада көшесі бар Гогольдің,
Астанада жақсы құрбыларым бар.
Астанада сол бір жастық өмірдің
Ортасында менің де өткен шағым бар.

Менің дағы шат күліп,
Өтті студент бір шағым.
Көрдім барып сағынып,
Институт кұшағын.

Мезгіл өтті қаншама...
Кеп жаңалық. не түрлі
Әр терезе аңсаған
Достар көзі секілді.

Екі кісі тұр еді,
Институт алдында,
Кенет соның біреуі
Бір жалт қарап қалды да,

Маған қарап ұмтылды,
Мен де күтіп тұрмадым.
Тани кеттім Гүлсімді,
Енді бірі Нұрғаным.

Сағыныштың күші ме,
Кірпігінен қыздардың
Жас жылт ете түсті де,
Сезім тербеп қозғалдым.

Бүккіш - ақ қой қыз, бірақ,
Білдіре ме сырларын!
Күміс күлкі сыңғырлап
Бөліп кетті ар жағын...

... — Келіп тұрмыз біз тағы
Баяғы үйдің алдына... —
Деді қыздар. Сөз әрі
Аяқталмай қалды да

Аз уақыт тым-тырыс,
Біз тұрған үй жан-жағы.
Жатты жарлап үзіліс
Институт қоңырауы.

Сол бір ғажап дағдыдан,
Айнымаған әлі біз
Қалың топқа ағылған
Кенет ере қалыппыз...

«Әлденеше жаздым да,
Әлденеше бүктедім.
Жазылған сөз аз мұнда,
Аз болса да көп дедім.

Ауызбен - ақ айтар ем,
Алыс тұрмын өзіңнен.
Қаста болсаң қайтер ем,
Жасқанар ма ем көзіңнен!?

Мұның бәрі кіріспе,
Хат екен деп түсінбе.
Нағыз хаттың сөздері
Келесі бет ішінде»...

«Сүйем» деген сөзді алып,
Жолға шықты көк конверт.
Келе жатты жас үміт
Жермен, кейде көкке өрлеп.

Құрбы хатын сағынған
Қыз ап оқып қарады.
Хат ішінде жазылған
Жалғыз - ақ сөз небәрі.

Жазды жауап қара көз,
Өткеннен соң бір апта.
Айнымаған сол бір сөз,
Кіріспесіз бірақта.

Ауада аз діріл бар
Жел елшісі секілді.
Ақ жібектей бұлт шетін
Анда-санда желпиді.

Ай жүзеді тым баяу
Бірақ, бұлтқа бөгелмей.
Осындайда кім ояу
Білейінші дегендей.

Көк теректің түбінде
Тұр жігіт қыз қасында
Тек жапырақ күбірге
Үн қосады асыға.

Қыз мойнына құлаған
Жігіттің он білегі.
Бәлкім, сөзі ұнаған,
Қыз сыңғырлап күледі.

Күледі де қыз жерден
Қалады бір сәт көз алмай,
Әлгі күміс күлкісі
Жерге түсіп қалғандай.

Я, — деген бір дыбыс
Жетті желмен маған да,
Жарты яки бүтін сөз
Жұмбақ өзге адамға.

Елең еттім бұл үнге,
Еске түсті жыл арғы.
Болғам терек түбінде
Мен де екеудің сыңары.

Бұл да таныс жай еді,
Екі жастың жүрегі...
О да осындай ай еді,
О да осындай түн еді...

* * *
Қызық - ау өткен сол бір шақ,
Қызына сүйген бата алмай,
Түсінде бәрін жайып сап,

Өңінде бір сөз айта алмай.
Сепкендей аппақ күмісті,
Ай төнеді төбеден.
Сезімде толқын тым күшті,

Тіл ұялшақ не деген?!
* * *
Есімде сол күн, сол қала...
Ішінде тұрдық гүл бақтың.

Сен үнсіз, тек мен ғана
Анда-санда тіл қаттым.
Тіл қаттым, бірақ, сенен мен
Көп айтқаныма өкіндім.

Тыңдағың келіп сен тұрдың,
Тыңдағым келіп мен тұрдым.
Домалап кенет мөп-мөлдір,
Ыршыды жастар көзіңнен.

Аңырып қалдым, бейне бір
Тапқандай кінә сезімнен.
Кейіннен жүрек шақ ұқты,
Оныңда көп сыр бар екен.

Жақындап келген бақытты
Жаныңның сезген шағы екен
Қыдырдық қол ұстасып,
Қаланың гүл бағында.

Мен сөйледім тағы да,
Сен тыңдадың тағы да.
Білмедік қай кез болғанын,
Уақытты байқар біз бар ма!

Келерде алда тұрған күн,
Қайтарда да тұрды алда...
* * *
Өзгеден ерек бір нұр бар,

Мен үшін сәулем, көзіңде.
Кеудемде жүрек бұлқынар,
Жалт ете қалған кезінде.
Алайда, оның мен үшін

Сиқыры жоқ, сыры ашық.
Мендегі сезім пернесін
Сол жанарың тұр басып.
Жаныңмен жаным жалғасты.

Көзіңде тұрған бұл нұрың
Махаббаттың алғашқы
Жарқылы деп ұғындым.

Сен де, мен де — әкемнің
Өмірінің куәсі.
Сенде тұрған секілді
Менен соңғы бір жасы.

Айнымапсың сен одан.
Күнде көрем жүзіңді.
Әкем келе жатқандай
Қайта басып ізімді...

«Балалықтың көшінен
Мен қалғалы көгі мезгіл,
Болған жоқ қой», — деп жүрсем
Байқатпапты өткен жыл.

Өмір қандай жомарт ең
Қос қуаныш сыйладың!!
Болды тұңғыш баламмен
Құрдас тұңғыш жинағым

Кәне, қанат қағыңдар,
Құрдас туған балларым!
Өмір - күнім қабыл ал,
Гүлге бөлеп жолдарын.

Жетіп қалған екенбіз,
Уақыт зулап, жер өніп.
Келші, жарым, екеуміз,
Ата-ана боп көрелік!

Ақын жырын аялап
Тербетеді, толқыды.
Кеудеде өлең ұялап,
Жазады да, оқиды.

Сондай-ақ күн қалың қып,
Жібергенде нұр құйып.
Көз ашып жер – қалыңдық,
Қарады оған жымиып.

Кезек беріп, бұл жазға
Көшті жерден қар қалмай.
Манағы аппақ қағазға
Жыр жазылып қалғандай.

Тартсам сені кей күнде,
Боламын рақат тапқандай.
Қосылып сенің шегіңе
Жүрегім тәтті үн қатқандай.

Көңілдің шексіз аспаны
Болады бір жарқ еткендей!
Ақынның албырт жас жаны,
Қалықтап. шырқап кеткендей.

Шақырар болсам шабыттың
Биікте жатқан бұлағын.
Шірей бұрап алып бір
Төгілте тартып, тынамын.

Жауынды бұлттың қанаты
Секілді қаламұш маған,
Домалап түскен сан әріп,
Тамшыға кенет ұқсаған.

Сондай-ақ сен де бір қалам
Сияң жоқ бірақ кепкендей.
Атасы күйдің, ұлы адам
Шегіне жазып кеткендей.

Жас шағым өтті жабықпай,
Жағанда сан жыл асыр сап.
Астыңда жүздім балықтай,
Бетімді толқын жасырса - ақ.

Шілдеде қандай момақан,
Толқының майда мақпалдай.
Бірнеше жұмсақ алақан
Көтеріп бара жатқандай.

Менің балғын денемді,
Жүземін мәз боп шалқалап.
Сонда анам еске келеді,
Қыдыртар кейде арқалап.

Ақ көбігін суыңның
Деп жұтушы ем «шекерсің».
Өсе келе ұғындым
Жыр өзені екенсің.

Үстіңгі шекті басып дірілдетіп,
Бас бармақ үн шығарды күмбірлетіп.
Жөнелді тарап бойға күйдің басы
Бір жайдың алыс күнгі үнін шертіп...

Кіршіксіз ақ жүрегін тат баспаған
Алдымда отырды қарт, ақ шашты адам
Көрініп кәне күннің куәсіндей
Артына талай қилы жыл тастаған.

Жеті түн. Жұрт ұйқыда. Ауыл жым-жырт.
Төнеді аспан жерге, қоса мүлгіп.
Ауада жеңіл қанат жел еседі,
(Бас бармақ домбырада баяу жылжып.)

Күн ұзақ жортуылдан түк таба алмай,
Дария да жатыр сұлық ұйықтағандай,
Әр жерде ояу толқын дөңбекшиді
Түнде де тентек қалпын ұмытпағандай.

Шеткі үйден біреу шықты есік ашып,
Беттеді дарияға, белден асып...
(Сол кезде ұрлап басып бас пернені
Жөнелді сұқ саусақ та төмен қашып.)

Лүпілдеп жүрек шіркін, жан асыға
Көк талдың отырды кеп арасына.
О, ғажап, шырақ жағып, қолға ұстады...
(Шынашақ домбыраның сағасында)...

Түн түнек, білінбейді кім екені,
Қолында жаққан шырақ дір етеді.
Алыста манаураған төбеттердің
Ауылдан үріп қойды бір-екеуі.

Аймақтың естілгендей бар тынысы
Елеңдеп отыр мына жалқы кісі.
Сол кезде шалынды кеп құлаққа анық
Пысқырған арғы беттен ат дыбысы.

Сәл биік көтерілді жанған шырақ,
Кенеттен шолп етті су, шөп сылдырап.
Қақ тіліп омырауымен тұнық суды
Қасқиып жүзіп келеді қара арғымақ.

(Жөнелді бір тебіреніп толқынға ұқсап
Саусақтың тұтқынынан дыбыс босап.)
Жағаға шыққаннан соң біреу түсіп
Арқандап, арғымақты қойды тұсап.

Манағы шырақ сөнді, болды ғайып.
Кездесті жағада екеу құшақ жайып.
Айқасты білектері, төс түйісіп
Бірі қыз, бір жігіт болуы анық.

Сол түннің әлсіз бұзып тыныштығын
Шығарды ғашық жандар сүйіс үнін.
(Бұл жерде шал маңдайы қойды жіпсіп
Ол жайдың байқамаған кім ыстығын?)

Дарияның екі беті түркпен, қазақ
Ол кезде ел болатын достығы аз-ақ.
Таң атса бір-біріне сәлеміндей
Зуылдап жатушы еді тартқан садақ.

Босамай қолдан найза, аттан тақым,
Жазықсыз қанжығада қан тұратын.
Екі елдің өз заманда ерегісін
Жақсылап жазып өтті алдыңғы ақын1

...Тәнтән қыз ару еді — ауыл бағы,
Көркімен қабат ұнап жалын жаны.
Сан сабаз түсінде оны сүйіп, құшып
Өңінде құшағынан табылмады.

...Жарқ етіп жаңа нұрын жаққанында
Қалт етпей қыздың ізін бақты ауыл да.
Мұндай қыз дәурені ұзақ болмаушы еді
Кетер — деп — қай жігіттің ат жалында?

* * *
Дариға - ай, аз дәуренге қыздай жұмбақ
Жан барма сыр сақтағыш жұрттан ұрлап
Бағады – ау, із білдірмей, шу шығармай

Жатса да жан сезімі іште тулап.
Жағаға Тәнтән еді барып жүрген,
Бос тастап от төсекті жарым түннен.
Жүрген соң ылғи күтіп ай батуын

Бұл сырды дүниеде тек жұлдыз білген.
...Ұмытып дүние дауын, ел егесін,
Қоздырмай қан жортуыл делебесін
Асынбай алтын балдақ ақ қылышты

Серті деп сергу білмес ер егестің.
Жүйткімей алғы шепке атқан оқтай,
Тұлпардың тұяғынан шан боратпай,
Үн қоспай боз көдемен ат құйрығы,

Ұшынан қызыл қамшы көбік ақпай.
Жүріспен жанға тыныс жұмсақ аяң,
Дыбысын төңірекке етпей баян.
Ер еді түрікпен түздің қыранындай

Келеді секілденіп момын қоян.
Тесіліп меңіреу түнге жіті қарап,
Жан-жаққа құлақ тігіп, дыбыс санап,
Қашаннан иесіне сенімді дос

Бағыттан айну білмес қара арғымақ.
Жағаға жеткеннен соң, айыл тартып,
Мінгенде қайта ырғып, шылбыр қамтып.
Жануар дарияға түсе қалып

Тартушы еді, тұрған жерге шырақ шалқып.
Иесі деуші еді оны жаннан есті,
Өзі де жануардың жылқы емес-ті.
Жағадан қыздың жаққан отын танып

Желігіп жеті түнде дария кешті.
Осылай жүрді сұлу жарын қарсы ап,
Әр күні түн болуын тілеп, аңсап,
Батырдың жанын, тәнін мол қаусырған

Ырғиды домбырада кәрі саусақ,
Сабылған арғымақтың жүрісін сап.
Тәп-тәтті кейде қыздың шолпылындай
Сағадан үн келеді жылы-жұмсақ.

Қарт көз сап сабырменен отыр маған.
Үн келіп бір мезетте топырлаған,
Жөнелді барлық саусақ қос шекте ойнап
Жер ғой бұл ат шапқанда солқылдаған.

Бір жасап қайтқан сайын ер өмірі,
Желігіп, ұзай бере жел көңілі,
Сүйейтін ауыздыққа арғымақты
Жиырылып қалсын бір деп жер өңірі.

Жөнелді ауылына қыз да қайтып,
Кірді, әне есігінен... қалды жатып:
(Сабылды ерсіл - қарсыл сонда саусақ
Әлдебір өкініштің, үнін айтып).

Серік деп сенгенімен қара түнді,
Ол дағы алдайтұғын кезін білді,
Еңбектеп боз жусанның арасымен
Жүгіріп ең шеткі үйге біреу кірді.

Ойпырым-ай, ол қандай сұм түнді баққан,
Қыз жолын тосып, ұзақ андып жатқан!!
Білмеді байғұс сұлу, кетті ұйықтап
Бұл күні құрылғанын қанды қақпан.

Біліп ап өткен түнде қыздың сырын
Жағаға залым дұшпан жетті бұрын.
Бағы ма, я соры ма тосып тұрған
Жігіт те ерте келе қапты бүгін.

Отырды қанішер сұм шырақ жағып,
Ол отты қара арғымақ қалды танып.
Күшті екен күндегіден дария ағыны
Жануар бір пысқырды түсе қалып.

Шалқиып дария жатыр екі ортада.
Жөнелді жүзіп тура, ер қорқа ма!
Жаздырмай ат бауырын ағыс бөгеп
Кешігіп жайдағыдан келді ортаға.

Сол кезде домбырадан ширығып күй,
Дегендей тыңдаушыға осы үнді түй.
Айнымас қоңыр сазы, енді қазір
Азынап ашы бебеу қағады ылғи.

Не болды? Арғы бетке ат өтті ме?
Кез болып сүрінді әлде қапы екпінге?
Толқынның әлде айнығыш мінезі ұстап
Жігітті аттан жұлып әкетті ме?

О, құрсын, жаманат сөз серпіл кейін
Әлі де біраз жер бар шетке дейін.
Барады қара арғымақ жүзіп әлі
Тастар ма, ол иесін — сүйікті ерін?!

Отырған арғы бетте тұрды да адам,
Жағаға онан сайын келіп таман
Еңкейтті қолындағы от - шырағын
Бір сұмдық болмаса игі, сірә, жаман!

Не ғажап болар екен ал, мына сәт!
Шырақты бір тақтайға бекітіп ап
Аяусыз қара қолы қажырамай
Ағыстың қоя берді алдына сап.

Істелді ауыр қылмысын! Оны қайда
Байқайтын жанашыр дос осындайда?!
Жалт етіп қара арғымақ қуып берді,
Ендігі өкініштен бар не пайда?

Қаскүнем жар астына қалды бұғып.
Барады жануар ат әлі қуып.
Бұрылмас бауыздасаң басы қатты,
Талды ма шіркін жігіт мысы құрып?

Алысқа, тым алысқа кетті ұзап,
Жауға да қызмет еткен құрғыр шырақ.
Өрінде дарияның жалғыз сәуле
Армандай елестейді құр бұлдырап.

Амал не, тым тұтқиыл мына сорға,
Жағаға қыз асығып жетті сонда.
Бұлдырап бара жатыр жалғыз шырақ
Қара атты соңындағы көрді зорға.

Қатыгез зілдей тағдыр қара тастан,
Алдында жерге құлап барады аспан.
Төменде сылқ-сылқ күліп дария жатыр
Жап-жаңа қыз бақытын ала қашқан.

Жығылды, төседі қыз жерге басын,
Жібектей жел қозғайды сүмбіл шашын.
Ес-түссіз тұра салып жүгірді алға
Шақырып жар жағалап жалғыз досын.

Меңіреу күш қыздың қайтсын қызғанышын.
Бауырына бүктегендей бір табысын.
Аймаққа жаңғырып үн қатады,
Көк дария қайталаған қыз дауысын.

...Ыңырсып күй кетеді осы жерде,
Аяныш қыз жәйітін тосып елге.
Келеді көз алдыңа қыз бейнесі
Күй бейбақ үздік-үздік өксігенде.

Бір кезек құбылады күй сарыны
Естіліп дарияның шу - сарылы.
Алдыңнан қанат қағып өткендей-ақ
Баянсыз бір махаббат қысқа күні.

Тынбастан ақса дағы күн-түн шұбап,
Дариядай жоғалатын теңіз құлап.
Күй дағы бірте-бірте бітеді екен
Құлақта көпке дейін ызыңы қап...

Тартатын көп құмар күй «Тәнтән қызы»
Домбырада жосылып жатқан ізі.
Осылай күй ішінде көп жасапты
Тағы бір махаббаттың жақсы аңызы.

Екен-ау жер әсемі Медеу, Медет!
Шыққанда шоқтығына күн дөңгелеп,
Оятып тауды таңғы ұйқысынан,
Бауырынан күй еседі бір керемет.

Ақша қар — таудың зерлі тақиясы,
Шындары шөккен нардай бұлт ұясы.
Талтүсте қарауытқан қойнаулары
Секілді табиғаттың құпиясы.

Құс сайрап көк аспанның қиырынан,
Тұрғанда тау үстіне құйылып ән,
Қылыштай дірілдейді күн көзінде
Ақ бұлақ шыңның түскен иығынан.

Сыр айтып сыпсың қайың қарағайға,
Бұлбұлдың әні еседі әлдеқайда.
Сығалар әккі барыс жапырақтан
Қойтастың үстіндегі құралайға.

Маралдың сол мезетте дауысы келіп,
Құралай ықшам ырғып, кетер желіп.
Тас шашып табанымен қалар барыс,
Биіктен қылаң етіп өтер елік.

Жарда ұшып жарбаң етіп тас жапалақ.
Сұр бөрі жүгіреді тал тасалап.
Сарыауыз балапандай сарық қойлар
Жусайды бір қойнауда оңаша қап.

Сәл ғана бір биікте бұл арадан,
Қойшы тұр ат суарып құламадан.
Аймақтың сақшысындай жіті жанар
Астынан саусағының сығалаған.

Рауғаш, тал, тораңғы, жалбыз жалпақ,
Қымыздық, қырмызы гүл қызыл қалпақ.
Алуан бедеріне жұпар сіңген
Кілемдей көз тұндырып жатыр алқап.

Он таудың Медеу, Медет ортасында,
Ұқсайды күмбез шыңдар қақпасына.
Тауларды қауыштырған көкжиекпен
Жүйткіген өрге қарай топ машина.

Екен ғой Медеу, Медет жер көркемі,
Бауырынан төмен тоқсан сел кетеді.
Бесігі қуаныштың, рақаттың
Еңбектен тыныс алған ер мекені.

Бір жазыққа алты асқақ
Таласып шыңдар шеккендей,
Ортадан ойып жер тастап,
Ашуын соған төккендей.

Көл екен бір ғажайып,
Қарасаң кезің талатын.
Төсінде қалқып сан қайық,
Қарлығаш малған қанатын.

Қып-қызыл жақпар тас шуда
Қолменен қашап өргендей.
Жүрегі тайып шапшуға
Жолбарыс сусап өлгендей.

Бар дейсің мұнда қандай сыр,
Көк шыныдай көл беті.
Аспан жасыл, тау жасыл,
Тартыпты соған перзенті.

Бар ма екен тосын сұлулық,
Есік көлдің көркіндей!
Жанымыз қалды тынығып,
Осынау айдың бетіндей.

Көңілін көлдей асқақ тым,
Есуден кім жалыққан!
Қорықпа, досым — жас ақын,
Қалтылдаған қайықтан!

Жанында жатыр жыр тұнып
Толқындай соқпай жар төсін.
Сол өлең бір күн бұлқынып,
Көтеріп кетсе қайтесің?!

Құшағынан сытылып
Алқаракөк аспанның,
Алтын табақ ай жатты
Өркешінде қос таудың.

Әр төбеде жиылып
Қараймыз біз көз алмай.
Бар жанарды үйіріп
Ай да тұрды қозғалмай.

Көрді ме екен Алатау
Өзінің мұз - қар басын,
Табиғаттай сұлудың
Ұстап тұрып айнасын?!

«Жолығыс тауы» деп мұны
Кім екен қызық атаған?!
Көзіңді тартар көп гүлі
Көргенде құмар тарқаған.

Алқынып шығып басына,
Баса алмай жүрек дүрсілін,
Сүйеніп таудың тасына,
Айтты екен қызға кім сырын?!

Белгісіз бәрі... тым-тырыс,
Жағалай майса көк шалғын.
Қатпайды маңай еш дыбыс
Құпиясын сақтап жастардың.

* * *
Төңірек сәтте тыншықты,
Біртіндеп сөніп кешкі арай.
Атылып тауға қыз шықты

Қайын құрық ұстаған,
Осынау кеткен аттанып
Таныс па еді қыз саған? —
Дейді досым жалт қарап,

Мен үңілем тағы да.
Еркін қайрат, бақ, талап
Келді көздің алдына...
Шалып қияқ бастарын

Желге тартты көп асау.
Бұлты қонып аспанның.
Қарауытты Алатау...
* * *

Ақ боз аттың үстінде
Ақын шапты көсілтіп.
Дала аңсаған кісіге
Бәрінен де осы ынтық.

Тауда қалды жаңғырық,
Сатырлаған тұяқтан.
Оң қолында тал құрық,
Қуды асауды құрақтан.

Ауызында бал қияқ
Желге тартты шу асау.
Ақын шапты құлдилап,
Қарай берді Алатау.

Қуамын деп асауды
Қуды ма, әлде, кім білсін —
Қиялдың жүйрік тұлпарын,
Өткір ұйқас жебесін!

* * *
Асқар тауға қыдырсаң,
Аласармас көңілің.
Өрмелесең, жығылсақ —

Елестейді өмірің.
Аспан жақын қаракөк,
Аңырасың сәл тұрып.
«Аялдама, алға!» — деп

Шың тұрады шақырып.
Көңілің тасып беймезгіл,
Сен шақырсаң егесіп.
Алыстайды шың түгіл

Алдындағы төбешік.
Болдырма, көңіл жүйрігі,
Тағы да алға, тағы да.
Осылай мезгіл бұйрығы,

Осылай өмір заңы да!
1955 жыл

Кеудеме толды жұмбақ күш,
Түсті де салмақ сезімге.
Төсіне көктің болат құс
Шаншыла шыққан кезінде.

Бет алдым — сенсің, Москвам,
Келемін аспан ішінде.
Өмірде көру — осы арман,
Көріп ем кеп - ақ түсімде.

Биіктей бердім, биіктеп
Әлде өзім, әлде көңілім.
Астым да үстім тұнық көк,
Көрсетпес жердің өңірін.

Биіктей бердім мен содан,
Көсіле түсті көк заңғар.
Биіктеп кете берсе адам
Әдеті ғой қуанар.

«Москва!» — деді қасымнан
Отырған қатар жолаушы. —
Сәлем саған, Москвам,
Арманымның қаласы!

Биіктен асып кеп жүрдім,
Таусылды көктің белесі —
Сен болып маған көріндің —
Дүниенің төбесі.

Ол — биікте, төменде — оның сынығы.
Аңыздағы дәу - алыптар бұрынғы
Әулетімен түгел келіп байқаса:
«Көрмедік — дер — мұндай ғажап зіліңді»

Өзінде бір алып күшті сезбеген
Шығу қиын мұндай өнер өзгеден.
Көңілің ылғи таңданудан тиылмас,
Ұзақ қарап тоймасаң тек көзбенен.

Нені армандап, нені ойлады сол шебер,
Жылдарды арнап, жұмсағанда сонша өнер?!
Деді ме екен: «жетсін мұның дауысы!»
Россияға жар салар күн болса егер?!

Қоршай салған сұрғылт тас,
Ортасында діңгегі.
Тарих әсте ұмытпас
Қалған бұл да бір белгі.

Көне ғасыр, жылдарда
Жаза орны — бұл баяғы
Ел басында тұрғанда
Патшалардың таяғы.

Зор еңсесі ерлердің
Қиылыпты қоғадай.
Қазір көрсең сол жерде
Жайқалып тұр көкорай.

Осынау бір көне үйге
Өлеңімді көтеріп,
Ақыл алып, мен ылғи
Жүрген жандай көп келіп.

Кіре бердім еркіндеп,
Ниетім жоқ жасқанбақ,
Еңсемізді біртіндеп
Биіктегі баспалдақ.

Кіп-кішкене қос бөлме
Алып ақын тұрған үй.
Өлең болып өскенде
Көңіл шіркін сыйған үй.

Нелер сабаз отырған
Сол қалпында орындық.
Үйді жырға толтырған
Алуан ақын жолығып.

Қаламы да қалпында
Иек артқан дәуітке.
Соңғы жолдың артында
Қалыпты тек көп нүкте.

Бітпей қалған өлең бе,
Ойында оның тізілген?
Әлде сол бір өмір ме
Аяқталмай, үзілген?

Үйдің іші тым-тырыс,
Ешкім жоқ үн қатқандай.
Ақын алып бір тыныс
Жаңа ғана жатқандай...

Қабірінде біз тұрмыз
Қасиетті Зояның.
Қалай әсем қыршын қыз
Жазған өмірбаянын!

Бүлдіршіндей кескінін
Мәрмәр тастан құйыпты.
Батар күндей кешқұрым
Жанған күйі тыныпты.

Өзі тағып тірлікте
Үлгірмеген гүлдері.
Атын жазған биікке,
Желпиді оны қыр желі.

Гүл сыбыры, жел үні,
Шертеді екен сыр қандай!
Сәл қимылдап еріні
Зоя сөйлеп тұрғандай...

«Тірі гүлдер...» - деді де,
Қарады бір ізгі ана.
Тұр еді жұрт көңілінде
Осынау бір сөз ғана.

28 Панфиловшыларға
Жол іздедім алуан жолдын, ішінен,
Неге іздедім, өзім ғана түсінем.
Аппақ шашын күздің желі желпіген,

Жөн сұрадым жалғыз ғана кісіден.
Жөн сілтеді, аялдамай жөнелдім.
Қасымда тек жан серігім өлеңім.
Бір аяулы, сағынышты жақынға

Бейне ыстық сәлем бере келемін.
Келдім міне... кеттім бойлап, жаяулап.
Бірде жедел, бірде барлап, баяулап.
Көлденеңге, бәлкім, ерсі көріндім

Жүрген жандай сезім қуып, ой аулап.
Жата қалып, жан достарым, бұл шыным,
Қара бұйра топырағын бір сүйдім.
Бауырлардың қаны сіңген, қайран жер,

Түсінбедің, әлде мұны түсіндің?!
Ерлік жолы, даңқ жолы мәңгілік,
Жатты алдымда күнге тесі шағылып,
Қиялымда осы жолдың бойымен

Өтті жылдар, батыр ұлдар ағылып.
Кез еді бұл күн жиекке ұласқан,
Атлас шапан астарындай тұрды аспан.
Батырлардың топырағынан жаралған

Кейде тау, кейде орман, тақыр жонға,
Жағалай үлестіріп тарту - олжа.
Базарлы анадай бір жомарт көңіл
Жарқырап, айналайын, жатыр Волга.

Жығыла қарадым мен ынтық жардай,
Көп еді төсінде оның жұлдыз қандай!
Қиналдым жерде жатқан мына аспанды
Көзімнің шарасына сыйғыза алмай.

Біресе ол өзен болып тулап, тасып,
Біресе от - сәуле боп құшақ ашып,
Қарады мың көзімен бір өзіме
Әр үйдің әйнегінен нұрын шашып.

Кім көрген судың жанып от болғанын,
Бір Волга енді қазір көп болғанын.
Ұзатып салды мені жеті түнде,
Артымда самаладай аппақ жалын.

Көріп ем Москваның түнгі аспанын,
Күндізге түні айнымай ұласқанын.
Жаңағы еске салды соны Волга,
Қалайша енді риза болмас жаным!

Сол көрген жомарт көңілі, шат мінезі,
Әр уақыт ықласы мол, жақсы кезі,
Соңымнан осынша жер еріп келіп,
Шығарып салғандай - ақ Москва өзі.

1956 жыл
* * *
Қолынан келсе әр ұлға
Берер - ау ана мәңгі өмір!

Баланың азық жанына,
Не жетсін саған, бал көңіл!
Сен қуансаң, баланың
Қуанбас бар ма мұршасы!

Аналық жүрек сал әнін,
Шырқашы, ана, шырқашы!
Мейрамың міне келді, сен
Күлші бір әлем тыңдардай.

Болады маған сен күлсең,
Бар бала күліп тұрғандай.

Балалық, жастық шағымды
Алып өттім далаңмен.
Бөледің жырға жанымды,
Борыштымын саған мен!

Аяулым сенсің жер, көкте,
Айтпасаң екен арманым:
«Сол адамның мен текке
Көтердім, — деп — салмағын!»

Профессор - жазушы
Қажығали Жұмалиевке
Мен — шәкірт оған сәби күндерімнен,
Ол — ұстаз сырласатын кіл менімен.

Мыңдаған қара бала біледі оны,
Мектепке соларменен ол бірге кірген.
Білімнің ең алғашқы жүгі маған, —
Қос кітап қойыныма тығып алған.

Сескенбей жүгіргенде мектебіме
Қызыл күн, шұнақ аяз, шыны қардан,
Білдім бе сонда-ақ арнап сый көңілді
Баяндап құрметімді, сүйгенімді.

Балқытып бала жүрек ыстығына
Құшақтап ұстазымды жүргенімді.
Білгем жоқ ол кім еді қымбат маған,
Мен одан өлең көргем, жыр жаттағам,

Кеудемнен күмбір қағып, бірақ онда
Ақындық әлі ешкімге тіл қатпаған.
Үйретті ол ата-баба жыр мұрасын;
Туған жер аспанының шұғыласын

Жаныма жайып берді. Деді бәлкім: —
Бұл сырды ержете кеп ұғынарсың. —
Ержеттім, деді ол: «Інім, тезірек жет»,
Оқыдым енді тура өзіне кеп.

Отырдым талай күндер ойға батып,
Қадалып көз жіберіп жүзіне көп.
Саңқылдап қоңыр дауысы шабыттанып,
Тоқтайды төгіп жырды барып-барып.

Ауылдан ала келген кітабымды
Қараймын әлсін-әлсін ашып қалып.
Дәл өзі! Сол кітаптың шын иесі,
Жадында сан тарауы, жүз жүйесі,

Алдымда профессор тұрды менің,
Өнбойы өлең-жырдың дүниесі.
Үйретті ол, аямады бар білгенін,
Өсірді, аялады жан гүлдерін,

Сол күйі, ұстаз күйі үлгі болып,
Мәңгілік көз алдымда қалды менің!
Қасында шәкірті мол әлі күнге,
Жақыны ол — өз ағасы бәрінің де,

Сағынар алыс жүрген азаматтар
Жалғасып оныменен жаны күнде.
Өткенде институттан қарап қалам,
Баяғы көңілменен сабаққа алаң.

Жарқырап кең маңдайы, терезеден
Тұрғандай профессор қарап маған.

Мейлі шарлап теңіз өттім, тау бастым,
Мейлі көктің, ақ бұлтына жармастым,
Сонда дағы сен қалмассың көкейден,
Сонда дағы сені ұмыта алмаспын.

Бар қазақтың, орман, көлі, өзені,
Тау қиясы, жалпақ, жазық, кезеңі.
Сайрап сөйлеп тұрған жоқ па қазақша,
Қалай тозар сендік асыл сөз енді!

Сенде емес пе солардың бар ажары,
Орман үні, бұлағының таза әні.
Гүл, бәйшешек, көкорайдың жұпары,
Жақсы қысы, жомарт көктем, жаз айы.

Ана тілім, күшім менің, қуатым.
Жырым сендік жүрегімнен туатын.
Тауысар ма ырысыңды, қорыңды
Дізелесіп қатар жазса мың ақын!

Екі қойшы — делегат
Тұр ішінде гүл - бақтың.
Бірі жігіт, бірі қарт,
Шуын тыңдап бұлақтың.

«Ішкен жанда құмар көп,
Көкірекке нұр сіңіп!
Алматының суы - ай!» — деп,
Жігіт тұрды сүйсініп.

Қарт түсті де ойға сәл.
Биікке көз тастады: -
Мықты ғой, — деп - анау шал! —
Алатауды нұсқады...

* * *
Ана бір жыл көктемде,
Мен ауылдан кеткенде,
Сәби інім бар еді,

Жел көтерген бала еді.
Ерік дейтін есімін,
Ерке - ақ еді осы інім.
Астанаға Ерікті

Ән көтеріп келіпті.
Кетпей тұрды ойымнан,
Жас өнері, жас күні,
Қуып жеткен соңымнан,

Таланттың бір тасқыны...
* * *
Ақын шал жыр жазыпты махаббаттан.
Жолаушы ұзақ жолдан келе жатқан,

Түнде бір көруші еді алыс отты
Үстінде қоңыр қырдың діріл қаққан.
Сол отқа жолаушы әуре жетем деумен,
Астында болдырған ат тепеңдеумен,

Сондай-ақ қуса, ұстарын білмесе де,
Қоя ма ұмтылуын, шіркін, кеудең!..

Таң сәріден оянып,
Көйлектің жеңін түрініп,
Есімде өткен балалық
Қой соңынан жүгіріп.

Есімде жайлау Құлансаз,
Есімде жасыл шұға жаз.
Шағындау шоқша сақалды
Есімде шопан — қарт ұстаз.

Мыңдаған қойдың ішінен
Болған да шашау, жоқ бірі,
Танитын жазбай түсінен
Қозыны, қошқар, тоқтыны.

Мал «тілін» - әр кез өзі ұғар,
Одан жақын болмақ кім?
Уыздан бұрын, қозылар
Бармағын емген сол қарттың.

Иегін сүйеп оған кеп,
Қозының тұрған кездері,
Сүйкімді - ақ еді маған көп
Кішкене мөлдір көздері.

Дәметіп қартқа қараған,
Сүйкімді шөбін жегізген.
Қозыға тұңғыш сол адам
Емшегін жердің емізген.

Қай жерде қандай шөп тәтті,
Қай таудың төсі сыз болмақ?
Саялы жайылым сақтатты
Қара жел, суық күзге арнап.

Малшының небір қыс - жазын,
Өмірдің осы мектебін,
Көрсетті маған ұстазым,
Алдынан соның өткенмін.

Есімде жасыл шұға жаз,
Хош иіс жайлау Құлансаз.
Баулыған асыл өнерге,
Қарызбын саған, қарт ұстаз!

1955 жыл
* * *

Жүрегімнен тұңғыш ұшқан қарлығаш,
Аспанымда әдемі ізің қалды, рас.
Бір жыл болды, хабарың жоқ, қайдасың,
Басты сені көкірегіне қай құрдас?

Таба алмадым, бірінде жоқ бұл маңның,
Әрі ренжіп, әрі шат боп қуандым.
Ренжимін жатыр ма деп тығылып,
Қуанамын сәт бастым деп бір адым.

Жоқ, әйтеуір, біле алмадым хабарын,
Қадірлісі - ай іштен шыққан баланың!
Кеш, оқушым, айтар ма деп бірер сөз,
Жүздеріне үміттенген қарадым.

Өгей өлең өз жүрегін суытқан
Көзі бар ма көп жүрегін жылытқан?
«Құрдасымның» кемшілігін бүркеме.
Ақынмын деп жыр жазайын шыныққан.

Ақынсың деп сен айтар бол мақтанмен,
Бар ойынды ішке бүкпей, ақтар кең!
Мен сендерсіз бола алмаймын еш ақын
Ақынмын деп өз кеудемді қаққанмен.

Ақындықтың азап, шаттық - бар жүгін,
Көтермек боп шықтым жолға, ал, бүгін.
Өкінбеймін өзім отсыз қалдым деп,
Мың жүрекке тарап жатса жалыным.

Тұрмын қолға алып мен
Биылғы егін бір дәнін,
Қалдым содан танып мен
Туған дала дидарын.

Дала тұрды бір дән боп
Уысымда мекендеп.
Қалдым сонда бір таң боп:
«Адам үлкен екен!» — деп.

Былдырлап тілің шыққалы,
Атадың кенет атыңды.
Қызықтап үйде жұрт бәрі,
Тіледі қайта айтуды.

Сен тұрдың жұртқа аң-таң қап,
Кісідей бұрын көп таныс. ...
Осыдан, бәлкім, басталмақ
Адаммын деген мақтаныш!

Жап-жасыл екен жер мен көк
Шақырым бойы алты жүз.
Алып бір шардың көкпеңбек
Ішінде келе жатырмыз.

Машина жүйткіп келеді,
Жерде жұлдыз аққандай.
Мына бір жасыл кілемді
Бүктеп келе жатқандай.

Дейді қария — биылғы!
Ақ тарының иісі
Барады жарып мұрынды...

Есіңде ме бұдан он бес жыл бұрын,
Құмда сезбей жаздағы өткір күн нұрын,
Жалықпастан жалаңаяқ қуушы ең
Сүйрей қашқан асау тайдың шылбырын.

Сүйкімді боп жұрт атаған атың көп,
Кім ойлады бірақ сені ақын — деп?
Кім ойлады ойынқұмар жанында
Болашақ жыр бастамасы жатыр — деп?

Бір туғасын аялдамай, бөгелмей
Өтті жылдар өзің жазған өлеңдей,
Өтті жылдар, сені кетті марқайтып,
Күнің бар ма жырға отырған бөленбей?

Міне, бүгін сен кәдімгі ақынсың,
Туған халық жүрегіне жақынсың.
Келді жырың жүрексінбей съезге,
Келді бірге достық ақыл, батыл сын.

«Дәл он бес жыл бұрын.
Құмның қасында
Ойнаған ол асау тайдың басында.
Ортақ үлкен жырдың қамын сөз етіп,

Тұрмақ бүгін съезд трибунасында!» —
Деп қуанса менің қазір көңілім,
Сенем анық, көрмейді ешкім оны мін.
Жыр өскені, болашағы сөз болса

Жатыр сонда сенің де ортақ өмірің.
1955 жыл

Жыр жазамын дегенде
Сөзден тыяр лас, бөтен.
Жетімдік көрмей өлеңде
Әкесі болған жақсы екен!

Кітапхана ішінде бір балғын қыз
Сұрап тұрды жыр жинағын досымның.
«Өлеңқұмар, япыр-ау, бұл, қай жұлдыз?!»
Деген сөзін естіп қалдым көршімнің.

Ризалықпен қарай бердім сүйсініп,
Көңілімде сөзім туып бір терең.
«Жыр абыройы, осы екен ғой тіршілік!»
Қыздың ыстық қолтығында тұрды өлең!

Алып әсер сыңғыраған үнінен
Шығарында, тағы бұрдым бетімді:
Бейне, менің ақын досым сұлумен
Қолтықтасып бара жатқан секілді...

* * *
Бала күнде сенімен
Көп ойнадым «тығылмақ».
Ол күн бейне керуен,

Көшті алысқа зуылдап.
Таптырмаушы ең сен ылғи,
Шаршатушы ең, күн ұзақ.
Сенен кіші мен сәби

Тығылғаным қызық - ақ.
Басым шөптің ішінде,
Аяғым ашық жататын.
Сол «тығылғыш кісіге»

Күліп шегің қататын.
Көңілімде өзге өкініш,
Сен сонда шындап ойнапсың.
Өскенде де тығылғыш

Мінезіңді қоймапсың.
* * *
(Қайнекейге)
Теңізде туған толқынның

Татулығы тым ыстық.
Бірінің бірі қолтығын
Сүйеп жатар, сүйісіп.
Сондай-ақ, аға, жалыным,

Сөндірме, сақтай түс мұны!
Қамқорлық алақаныңның
Жанымда жатыр ыстығы!
1954 жыл

«Өлеңде пікір болмаса,
Жыр емес ол, далбаса!»
Деген сөзді мың айтып,
Жазды сынды молайтып,

Бастырды да баспаға,
Ұқсап шықты басқаға!
Пікірсіз сынның болмағы —
Бәрінен қиын сол дағы!

(Ақындар күнінде)
Бақыт жайлы сан аңыз
Тыңдағаным бар еді.
Айтып жүрген әр ауыз

Ол жар еді, бала еді.
Көрдім соның бәрінен
Үлкен бақыт мен енді.
Көтерді ол жаным мен

Жұдырықтай денемді.
Көтерді ол, мен ыстық
Алақанның астында
Тұрдым, алды туыс қып

Көкірегіне басты да,
Маңдайымнан бір сүйді,
Ғашық едім атына.
Жаным ғажап сүйсінді

Алып махаббатына.
Төбесіне көтерген
Өз ақынын, өз ұлын,
Бақыт деген — ең үлкен

Халқым екен өзімнің.
1956 жыл

Шеткі көше... Тротуар үстінде,
Жалғыз маса жатыр қалпақ ішінде.
Көшедегі кірлі таңба секілді
Сол бір қалпақ жалт қараған кісіге.

Әлде күндіз, әлде түнде, әлде кеш,
Қашан қалды?.. Қалпақ тілсіз ләм демес.
Қанша сыйлы болса дағы бас киім,
Көңілі түсіп көтермейді пәнде де еш!

Иесі тек құлазыған қалпақтың —
Жатыр маса, — қарайды оған жалпақ күн.
Кең көшеде қалған сарқыт секілді.
Қашанғы бір қонағынан қабақтың.

Қайда иесі? Қайда сол жан жалаң бас?
Қалған пенде ар-ұяттан жалаңаш?
Жатыр ма әлде ұқсап мына масаға
Бір түкпірде шаң-топырақ аралас?..

Түс суытар оны көріп жұрт өңге,
Елестейді дәл қасынан өткенде:
Стаканның, түбіне сап, уыстап
Қасиетін жұтып қойған бір пенде.

Өзгеріп құлазыған дала заңы,
Уақыттың намазшамы, таң азаны,
Мың отты жанарымен түнді күн ғып
Қарайды қырларыңнан қала ажары.

Жасы көп адамыңның кәрісінен,
Ер туып жатыр қаптап әр ісіңнен,
Боз кеуде жалпақ орнын дәнге берді,
Туған жер, қуанамын сол үшін мен!

Бусанып жаз шілдеде көк аспаның,
Көремін жасыл жермен ұласқанын.
Оянып от құндақтан күн шыққанда
Қозғайды биік егін жел бастарын.

Сар дала ырыс, бақыт кен мекені,
Сен болдың күн астында жер көркемі.
Аяңда алтын нұрмен тұр тыныстап
Бір кезде ата аңсаған ел көктемі.

Туған жер, бар бақытың жүзінде тұр,
Жырық бар өзеніндей Ертіс, Есіл.
Ғасырдың отыз бесін алар қамтып,
Өмірің бұл жасаған отыз бес жыл.

Қапшыққа сап үлбіреген мақтаны,
Біреу үйінің ішіне әкеп, сақтады.
Мекен еткен көптен үйдің іргесін,
Бір қаптесер мынау істі көргесін,

Сырлы еденге тайғанақтап аяғы,
Кәсібіне қайта басты баяғы.
Тесті дағы, тосты ауызын дәметіп,
Ұзамай дән құйылар деп сау етіп.

Көрмегесін дайын түскен азығын,
Жұмсақ затқа қалды басып азуын.
Құрғақ мақта көмейіне жақпады,
Шашып тастап кете барды мақтаны.

Не екенін білмесе де қаптағы,
Қаптесерге түбін тесу шарт тағы!

Жиі-жиі мазасын ап даланың,
Қарға отырды басында бір бағанның.
Тас төбеден бара жатты күн ауып,
Көкте торғай сайрады да бір ауық,

Нақ қарғаның өте берді қасынан
Селк етті ол бұл туыстың даусынан:

Менің шырқап салуыма келмейді.
Ылғи нашар ән естимін әрдайым, —
Деді дағы қағып қойды таңдайын...
Өмірде бар қарға білмес ақиқат;

Қарғаға арнап ән шығармас табиғат.
1956 жыл

Елуге келер көп кісі
Еленбей елде бар, жоғы.
Секілді дала шоқысы
Иықтан асқан саржолы.

Қазылып жатыр қазақтың,
Жырында сайрап іздерің.
Өлеңнің отын маздаттың,
Жылуды бойдан үзбедің.

Болушы еді талайдан,
Еліне мағлұм бір шебер.
Өнерін қашан аянған,
Мұрасын ұрпақ сүйсе егер?

Сол шебердей өзіңді,
Тұтынып келдік біз — әрең.
Жүрегін, ыстық сезімді,
Ақылың бәрін дүзеген.

Құтты боп жарты ғасыр бұл,
Ағажан, жаса, өрге тарт,
Көбейген сайын жас бұлбұл,
Көбейе берсін бізде қарт!

Кездесер қиын жол тосын,
Көмекке зәру жастар бар.
Арқамызда мол болсын,
Ақала бас асқарлар!

Мейлі қыран бұлтты шалып,
Жайдың оғын қарсы алсын.
Мейлі күнге жақын барып,
Нұрына оның көзі қансын.

О, таза құс, сенің, аққу,
Бар сыбағаң қымбат одан.
Тәңірім сені тап өзіндей,
Пәк дүниемен құндақтаған.

Аспан да пәк, теңіз де пәк,
Түспес саған көлеңкесі
Астың жұлдыз, үстің жұлдыз,
Қос тұңғиық сен еркесі.

* * *
(Ф. Тютчевтен)
Қарашы сонау айдынға,
Тірілген судың бетіне,

Иегін артып ағынға,
Ағады сендер жөңкіле.
Күндіз де түнде еріксіз,
Азайып, кеміп, жұқарып,

Барады жылап, еріп мұз,
Бір-бірін соғып, мұқалып.
Үлкені де кішісі,
Бәрі бір болып, енді олар,

Қалмай белгі, еш түсі,
Құрдымға сіңер, жоғалар.
Тірлікте қылған дәсердей
Адамдық аттың «мен - мені»,

Емес пе бейне сол сендей.
Ойнақы тағдыр сендегі?

Сенен, ана, сегіз бала жаралған,
Сенен, ана, сегіз сәби нәр алған.
Балалығым ұстағанда, мен сені
Қызғанушы ем кенже туған балаңнан.

Сонда маған сабырменен қараушы ең,
Не бір асыл қымбатым деп санаушы ең.
Алушы едің жанарыңмен тоқтатып,
Кешір мені, кеш ұғынсам, ана сен!

Сақтап сәби жанды қауіп, қатерден,
Сен болғанда мені өмірге әкелген,
Мен екенмін, мейірімің молайтып,
Тұңғыш рет ана атағын әперген.

Қуаныш пен қайғының екі арасын
Сен ғана өлшеп, мәніне жете аласың.
Қуанышқа шын ортақ бола біліп,
Жылағанды мәз-мейрам ете аласың.

Ол сенін жұрттан бұрын тыңдағаның,
Адамның тұңғыш даусын, жылағанын
Сәл жымиған сәбидің кескінінен
Ұқтың алғаш шаттықтың нұрлы ажарын.

Қарсы тұрар қайғыға өзіңде ерлік,
Үйренгенсің бақытты көзің көріп.
Қуансам да, қашанда қайғырсам да,
Көз алдыма тұрасың өзің келіп.

Қарашы сонау айдынға,
Тірілген судың бетіне,
Иегін артып ағынға,
Ағады сендер жөңкіле.

Күндіз де түнде еріксіз,
Азайып, кеміп, жұқарып,
Барады жылап, еріп мұз,
Бір-бірін соғып, мұқалып.

Үлкені де кішісі,
Бәрі бір болып, енді олар,
Қалмай белгі, еш түсі,
Құрдымға сіңер, жоғалар.

Тірлікте қылған дәсердей
Адамдық аттың «мен - мені»,
Емес пе бейне сол сендей.
Ойнақы тағдыр сендегі?

* * *
(С. Есениннен)
Батар күннің өшіп қызыл қанаты,
Мүлгіп шарбақ, тұр тұманның ішінде.

Жабықпа сен, үйім, жанның панасы,
Тағы жалғыз қалдық - ау деп күрсінбе.
Төбедегі судырлаған қамысқа,
Ай тұр сүртіп көкшіл жиек мүйізін.

Мен шығарып салмай қалдым алысқа,
Ол сапарға жалғыз кетті жолы ұзын.
Білем, жылдар қам көңілді жұбатар,
Сол жылдардай дерт айығын, тыншығар.

Пәк жаны мен бал ерінің ол сақтар,
Сақтар дағы жат адамға ұсынар.
Әлсіз адам көрінгеннен бақ сұрар,
Мықты кісі күшке сенер жалықпай.

Ол жат адам жаныштар да лақтырар
Жеге - жеге тер шіріткен қамыттай.
Деме маған: тосқаның тек сол тағдыр,
Өшпендікті көп ойлаудан не қиын,

Соғар біздің мекен-жайға тағы бір
Жылытуға қойнындағы сәбиін.
Шешер тонын, шешер тағы шәлісін,
От басына менімен бір мекендеп.

Еркелер де, айтар маған таныс үн:
Менің балам саған тартқан екен — деп.

Түсіріп көктен сәулесін
Ай тұрды көлге үңіліп.
Желпіп айдың кеудесін
Самал өтті жүгіріп.

Құлады көлге бір қияқ
Жағадағы қамыстан...
Естілді күлкі сыңғырлап
Әлдеқайда алыстан.

Төңірек жым-жырт тағы да,
Болды әсем үн ғайып.
Көлдің күміс жолына
Шыға келді бір қайық.

Келеді қайық жағалап,
Осынау көлді баққандай.
Қанатын баяу сабалап
Құс ұшып келе жатқандай.

«Сонан соң?» — деді қыз даусы,
Үн тағы да тез сөнді.
Бос қалды ескек тұтқасы,
Қайық та баяу теңселді.

Еліктеген адамдай
Су үстінде, төменде:
Қос құшағын жаза алмай
Тұрысты екі көлеңке...

* * *
Тұңғыш рет аулақта
Жігіт сені күткенде,
Көп қарадың жан - жаққа,

Болмаса да түк пенде.
Еппен жіті қозғалып,
Ай астымен тарттың сен!
Махаббатты қызғанып

Алып бара жаттың сен!
Сол бір түнде жігітке
Жолаушыдай көріндің.
Келіп жеткен үмітке

Тың жолымен өмірдің.
Дедің: «Сезген тұңғыш кім,
Жақсы екен ғой, оңаша!»
Айтты жігіт: «Шығыстың

Түні неткен тамаша!»
* * *
Көтерілді үлкен күн
Көк аспаннан қоныс іздеп.

Асқар таудан гүл тердім
Жарыма сый болсын - деп.
Ақшыл, көкшіл, жасыл гүл —
Толды менің құшағым.

Жақсы сәтте осы бір
Табиғатқа ұқсадым.
Таптырмады қызыл гүл.
Аяқ жетер төменнен.

Әлдеқайда бір бұлбұл
Тамылжытты төбемнен.
Жоқ бір сүрлеу, жоқ соқпақ
Өзім жүрген асуда.

Көп алқынып, көп тоқтап
Жеттім таудың басына.
Неткен қызыл гүл алыс,
Әрең қолмен ұстадым.

Алақанда — қуаныш,
Алатауда — көк сағым.
Алысты алдым мен жиып.
Келді алдыма шартарап.

Сен екенсің ен, биік
Тұңғыш жақсы махаббат.
Жауынды күтер жапырақ,
Аспанның естіп күркірін.

Жаратпайды қыз бірақ
Жігіттің жасық күңкілін.
Аспандікі не күркір
Нөсермен жерді көмбесе!

Қамықпай, қайтсын қыз шіркін
Жігіттен жігер көрмесе!
* * *
Май айындай әсемсің,

Жақсы жеңгем, Балайым,
Жас махаббат есесін,
Қайталай берсін май айың!
1956 жыл

* * *
Қалма, қалқам, өкпелеп
Жоқ нәрсеге жабырқап.
Тоздырармыз көп көйлек, —

Тозбас бірақ махаббат!
1956 жыл

Тартшы, дос, «Қосбасарға» қолыңды ойнат,
Секірсін шіркін саусақ перне бойлап.
Көз жұмып, көрейін бір көңілімнен
Жас күнді өтіп кеткен желдей ойнап.

Қосбасар, қос-қос басар, айқай, думан,
Басынан қосшағылдың қоян қуған.
Жете алмай ақ көйлекті қуғыншылар
Кешкісін қайтушы едік жаяу қырдан.

Көрші ата, ақсақал шал, күйші баба,
Сонда бір көкейінен күй шығара,
Осынау «Қосбасарға» шертуші еді,
Тұрғанда түн әлдилеп, тыншып ауа.

«Қосбасар», қашқан қоян, қуған бала,
Қалайша тоғысады бір арнаға?
Дерсің дос, берер оған жауабым жоқ,
Жанымда қалған содан құмар ғана.

Қанымда осы күйге бар туыстық,
Кетеді естігенде жасым ыршып.
Осы күй — менің қимас балалығым,
Ол шіркін көрінбесін қайтып ыстық?

* * *
Тағы майдың таңы атты,
Тағы бұлбұл күй шертті.
Балқытады алапты

Домбырадай мың шекті.
Алатау тұр таңырқап,
Баурайы жасыл бақ.
Аңғармайды аңқау қарт,

Ағар бұлақ тас ұрлап.
Әр үйдің бір бағына
Жасырар су олжасын,
Жаққандай бұл жанына

Иеді оған тал басын...
Май айында қашаннан
Маған таныс бір терек.
Ағатын су қасынан,

Күлген қыздай еркелеп.
Барушы едім мен жиі
Бір күш соған тартатын.
Қандай екен ендігі

Сол терегім тым жақын!..
...Бұлт қанатын нұр жалап
Майдың күні кешкірді.
Өте бердім мен жанап,

Зеравшан дария жағасы жасыл,
Көрдім бір жаздай қос қызды асыл,
Агроном Гүлгүн — сол қыздың бірі,
Атақты бағбан — Самарқан гүлі,

Үндінің қызы — жүрегі ән-күй,
Қонағы Гүлгүн — Индира Ганди.
Мекендеп жасыл құлпырған бақты,
Үндіден келген қонақтар жатты.

Диқандар біздің әңгіме шертіп,
Қонақты күтті зор құрмет етіп.
Ашылып дарқан достыққа құшақ,
Жайылды жомарт дастарқан сол шақ.

Гүл бақта осы жалғасып жүрек,
Сөйлесті қос қыз ұстасып білек.
Қолтықтап Гүлгүн Үндінің айын,
Баяндап жүрді бақыты жайын,

Естіген мен жоқ, кеңесін, ісін.
Сонда да шатпын, жылиды ішім.
Екі дос солай қыдырды ұзақ,
Алдында тұрды әсем бір гүл бақ,

Жүрегі Гүлгүн елжіреп, сүйді,
Индира досқа ұсынды гүлді. —
Үндіге мұны еккейсің, — деді,
Көңілмен достық көктесін, — деді.

Гүл басып төске елжіреп жан - күй,
Аттанып кетті еліне Ганди.
Сол гүлді аман жеткізді Ганди,
Бойына бұлақ еккізді Ганди.

Үндінің арай нұрына балқып,
Ашылды сол гүл, жанарды тартып.
Көргенде ұлы Үндінің халқы,
Достықтың гүлі — деп атап кеткен.

Сол гүлдің ғажап нұрына балқып
Үндінің күні күледі көктен,
Секілді биік адал дос көңіл;
Бойлады көкке, құлпырды со гүл.

Ауыздан түспей сонау гүл жалғыз,
Елінде Үнді болыпты аңыз,
Көрмекке соны келеді шеттен,
Тарихы соның өлең боп кеткен,

Солмайтын бұл гүл, мәңгі гүл десіп,
Әр баққа соның тұқымын еккен.

Қыз тудың, атын Дили деп қойдым,
Ержетті Дили, ұқсады саған.
Дилижан қызым, мерекем, тойым,
Екінші биыл класқа барған.

Көрген жан оны тастамайды естен:
«Жұлдызды қыз боп, туған - ақ шіркін,
Әдебі әсем, көркем боп өскен.
Шешесі бейне тұлғасы бүтін

Келгенде мейман анада бізге, Ойнады Дили,
Биледі биді.
Түсірді еске, әкелді көзге
Алыс бір жырды, таныс бір күйді.

Ішінде біздің шап-шағын үйдің.
Назданып маған дұтарды беріп,
Деуші едің: «тартшы
«Гүлбахар» биін!»

Ойнадым күйді, дірілдеп иық,
Білегіңді иіп, құлпыра түстің.
Сытырлап саусақ нәзік те сүйрік,
Майысып гүлдей, құстай боп ұштың...

Алдында мейман биледі Дили
Толтырып күйге ішін бір үйдің.
Көрінді маған жастық шақ біздің,
Көрінді маған сол гөзәл биің.

Өкінем кейде, өткенге ой тастап:
Дилидей көріп жүрдім бе сені?
Дилидей мәз ғып, төбеме ұстап,
Дилидей ыстық сүйдім бе сені?!

Қайран дала, туған жер,
Қасиетің нендей - ді?!
Сағымды сай, мұнар бел
Көз алдымда көлбейді!

Екеу ме еді жүрегім,
Сен сыйлаған кеудеме?
Тұрсын, ба ұстап біреуін,
Ыстық - ақсың сен неге?

Көңіл шіркін құс білем,
Кетті көгіңді аралап.
Мұндай ғажап күшті мен
Ұға алдым ба бағалап?

Сәлем, сауық сайран күн,
Сағынып қалған екенмін,
Иісіңнен сенің айналдым,
Бесігім, туған мекенім.

Шырқа, туыс, сала бер,
Әнің бір ыстық, тамаша - ай!
«Салқын ауа, самал жел —
Қостанайдың даласы - ай!»

Қаланың күтіп қақпасын
Тұратын халық шұбалып.
Жадағай көпір тақтасын
Олжалап қашып, су алып.

«Оп-оңай менен өтпес, — деп,
Жолаушы келсе шалғайдан!»
Төменде Тобыл кес-кестеп,
Биікте қала шалқайған.

Сан машина заулаған
Көрем қазір көпірді.
Екі иықты жалғаған
Мойын омыртқа секілді.

Мың тарау жолды қолына ап,
Кеңейтіп пейіл, тынысын.
Қостанай тұр қабылдап
Қойнындағы ырысын.

Арасы қырық шақырым,
Алыста Тобыл тулайтын.
Арбамен жүріп ақырын
Жолаушы кеште құлайтын.

Қостанай көгі тарқатпай
Тұрғанда оның түтінін.
Паровоз жолда дем тартпай,
Басады мұнда ентігін.

Қала да жап-жас, қарқын жас,
Қайнатып жатыр өмірді.
Туған жер қоры сарқылмас,
Суырса қанша темірді.

Келеді өсіп бір алып,
Темірдей берік бір қала.
Комбинат даусын шығарып,
Жаңғырығып тұр дала.

Барады Сарбай өркендеп
«Қала едім көне, талайғы,
Қосылып кетер ме екен? — деп
Қостанай жалт-жалт қарайды.

Күндізі ысып, түн мұздап,
Қостанай желі құбыладан.
Қарасу жолы тым ұзақ,
Қарасу жолы бұралаң.

Машина шамы үңгиді
Жеті қат түннің, қойынын.
Көрдім де, үздім, бір күйді
Желісін ұзақ ойымның.

Келемін қарап манадан,
Осылай ма еді бұл дала?
Жана бір өттік қаладан,
Алдымда тағы бір қала!

Түндегі дала сайраны?
Деді де шопыр, ойланды,
Машина жүрді бәсеңдеп.
Өзі де мендей таң қалды:

О, ғажап, оттар қозғалып,
Жүйткиді ерсіл - қарсылы.
Көрінді содан көзге анық,
Бүгінгі дала бар сыры.

Түнменен талас дән жиған
Комбайн екен жүздеген.
Осылай шықты алдымнан
Мекенім менің іздеген!

Ой салар көрген кісіге,
Отына бөлеп даланы.
Сүйемін. түннің ішінде
Қозғалып тұрған қаланы.

«Қойбағар» көлден су ұрлап,
Қашады өзен Қарасу.
Тосатын оны құр-құрлап
Арада неше бар асу.

Өзі де суын ұрлатып
Пысық, озбыр сайларға,
Таңдайын шілде құрғатып,
Қалатын шығып қайранға.

Енді, құрбым кеп қара,
Қарасу бойы қалың дән,
Қарасу бойы көп қала,
Бәрі де кеше салынған.

Қарасу үсті қаз-үйрек,
Таңда өзен толы құс.
Көңілде қалсын, көз үйрет,
Осынау ғажап көрініс!

Көкжиекке батып күн,
Қаздар кайтқан шақ қандай!
Өзеннен шығып ақ толқын
Әр үйге кіріп жатқандай.

Қарасу бойы — жақсы өмір.
Күндізі - еңбек, кеші — сайран.
Адамы қандай ақ, көңіл,
Таппайсың, шыным, ешқайдан!

Сен едің бір «құдірет»
Зәресін алған талайдың.
Жағасын ұстап, күбірлеп
Қарт әжем бұлтқа қарайтын.

Сағынтқан, көкке қол жетпей
Сен екенсің жарық, нұр.
Монтер інім, селт етпей,
Үй сайын сүйреп барып жүр.

Көз жеткісіз көк алап,
Келеміз біз аралап.
Жел сабақты шайқаған,
Сабақ желге айтады ән.

Айырылдым деп дәнінен —
Түсіндірер әнімен.
Қайда дәні, алтыны,
Тиді ненің салқыны?

Піскен дәнді, не керек,
Жеп қойыпты көбелек.
Тиген екен қырғидай,
Қалдырмаған бір бидай.

Кеткен еңбек, талай күн,
Қараймын да аяймын.
«Көбелек жауыз екен! — деп,
Айтса оны, бекер — деп,

Бет бақтырмас көп «білгіш»,
Өткенге тек өкінгіш.
Көбелек ұшар, жоғалар,
Тағы да сабақ дән алар.

Сабақ алсын кей «маман» —
Деген келді ой маған.

(Социалистік Еңбек Ері
Аманкелді Исақовқа)
Сағымды түсте күн қызып,
Көзіңе түссе комбайн.

Көрінеді екен, бір қызық,
Шөгеріп қойған нардайын.
Сол «нардың» нақ қасынан
Көрдім нардай кісіні.

Қалпағын алып басынан,
Күректей қолын ұсынды.

Шырайы сонша әдемі.
Алғашқы көрген кісіге —
Түп-түзу екен сәлемі!
Екеумізге орындық

Комбайнның қалағы.
Тұрған жерім жолығып,
Орылған егін балағы.
Әңгіме басы сарабдал,

Аяғы кетті ұласып,
Бар шаруадан хабардар
Сөйлестік ұзақ сыр ашып.
Егіннің жайы, ел қамы,

Мектептің хәлі нендейді?
Есен бе жұрттың ден - қары,
Дәрігерлер қалай емдейді?
Ойының жоқ кем жағы,

Жаны да көңіл толтырды.
Аттана бердім мен дағы,
Батыр да атқа отырды.
Жосылды алып комбайн,

Жотадан астым енді мен.
Жолығу жайлы жыр дайын
Бүгінгі Аманкелдімен!

Аттанды соңғы жорыққа,
Алты бірдей комбайн.
Күн шықты көк иыққа
Қызартып аспан таңдайын.

Енді бір сәтте даланың
Дір ете қалып денесі,
Жаңғыртып егін алабын,
Жүйткіді еңбек кемесі.

Шомылған көкшіл сағымға
Егінші қосы — мекені.
Жатыр алда, адырда
Егінші қосы — мекені.

Жүйткиді алты комбайн
Жиырып сары кілемді.
Бұларға тосып маңдайын,
Күн төбеде тұр енді.

Ал, әне қалды бір пұшпақ,
Қырықты... жұтты... таусылды...
Жақсы екен, шіркін, бұл бір шақ,
Құшағын егін қаусырды!

Құттықтап ерлер бір-бірін
Бөріктерін көкке атты.
Аяқтап солай қыр жырын,
Комбайн тыныс тоқтатты.

(Файзулла
Жақсылықовқа)
Үйінде болдым біраз күн
Жанымен жарқын туысып.

Оңаша оймен жыр жаздым,
Төңірек толы тыныштық.
Қабақта қажу тұрса да,
Көзінде ойнап көңілді от. —

Келтірмей жатыр мұршаға,
Егінде биыл өнім көп.
Бастықтың үйі, есіңе ал,
Ақынға жақсы кабинет.

Жыр туып жатса несі бар? —
Деп қояды әзілдеп.
Сүйеді қалған сағынып,
Домалақ қара баласын.

Елжіреп сен де, жан ұғып,
Сүйсіне қарап қаласың.
Елеңдер сосын далаға,
Сәлемнен кейін сөз қысқа.

Дала да оған бір бала
Дәметіп тұрған жөн, нұсқа.
Жанына ылғи нәр толып,
Жүретін жеміс әперіп.

Көңілі байтақ қамқорлық,
Жақсы ғой мұндай әкелік!

Ел ырысын жинасқан
Егінім мол күндері,
Сенің жаның бір дастан,
Дағыстанның гүлдері.

Дос жинадың қаншама!
Біздің жақсы қауымда
Қажыма да шаршама! —
Дедік біздер. Хош алдың,

Кеттің жасап сен ерлік.
Дос құшақтан босандың,
Махаббатқа бөленіп.
Болдық бірге сайрандаса,

Елім тәтті дәмін сап.
Қолымызда қой жамбас,
Дастарқанда бауырсақ.
Жүрген жері қуаныш,

Абырой алған жарыстан,
Гүл өсірген, мың алғыс,
Саған, саған, Дағыстан.

Шығарып салған, жан досым,
Алғысымды ал да, аялда.
Әрине, маған жол болсын,
Жақсылық болсын саған да!

«Көк иықтан асарда,
Көзіңді жібер маған!» — деп,
Тұрғандай қала қашан да,
Көңілімде менің алаң көп.

Қарайын саған, Қостанай,
Тағы да тағы қарайын!
Өткіздім сенде кеш талай,
Қарсы алып таңның арайын!

Мен тасып барам сен үшін,
Өмірден алар есең мол!
Әзірге сау бол, ел ішім,
Жолдасым, сен де есен бол!

Өткенге іштей салауат айтып,
Жұбатпақ болып өзгені мәз ғып,
Оралдым туған үйіме қайтып,
Жиюға тәтті көңілге азық.

Бәрі де маған бір терең сырдай:
Көмескі сүрлеу жолдардың табы.
Тұрбадан ұшқан ұшқыннан жылай
Еріген ескі шарбақтың қары.

Джигтубан, Рион — жазықтар жалпақ,
Мүлгиді қардың астында бәрі.
Осынау ауа ғажайып рақат,
Мен тұрмын жұтып қана алмай әлі.

Ал одан әрі мәңгіге аппақ
Бастарын созып, аспанды сүзіп,
Өркешті шыңдар жағалай қаптап,
Тұр ашық күнде ауада жүзіп.

Сөйтсе де мына төңірек біткен
Қалпы бар қазір көктемді күткен,
Сықырлар мұз да тек жүрсең аттап,
Бойына үрей, қауіпті сақтап

Аралап аппақ деревня ішін
Келемін, көктем сеземін иісін.
Талайғы кәрі ағаштарменен
Кеңесіп келем, сөйлесіп келем.

Бұтаққа шумақ қарларын асқан,
Қымтанып, иін тіресіп бәрі,
Көктемнің жайын жорамалдасқан
Айнымай қапты шалдардан кәрі.

Бәрі де күту қамында қазір.
Олардың сөзі мүлтіксіз келмек.
Соларды құптап, қағады діріл
Биікте сымдар бұтақты тербеп.

Көктемді тұңғыш сезеді ағаш,
Солар ғой жар сап, беретін хабар.
Мың жылғы қария, көктем де жап-жас
Күйінде бізге күлімдеп қарар.

Алуан бұтақ, көңілді әулет,
Алқасында солардың бірге
Тұрғанда, қайғы, қасірет, бейнет
Сезбеймін түгін жанымнан мүлде.

* * *
Кәдімгі түннің болса да бірі,
Бұл түнді бұрқақ түн қылдым өзім.
Бұрқырап ойда шабыттың жыры,

Құйындап бойда қиял мен сезім.
Махаббат кернеп, қызғана жазып
Отырмын қағаз боратып, бастап.
Үйіме қорған, сарайлар сәнді

Кереметтің бәрін орнатып тастап.
Күңкілдек пешім, бүлкілдеп, аузы,
Жұтады тыққан отынды қылғып.
Қағады жылдам, ол бейне тазы

Кетті бір ағаш тағы да сырғып.
Түнімен жаңбыр,
Терезе сырт-сырт,
Шоқ болған ағаш,

Отпенен ойнап,
Қараңғы түнде етеді жалт-жұлт,
Бейне бір адам көзіндей жайнап.
Көмірге көшер, өтсе егер бір сәт.

Күш пенен отты — бір содан ұғын!
Кесінді болып жаралмас еш зат, —
Жүрегі еді ол еменнің бұрын.
Өскен ол емен тұғырлы күшпен,

Тереңнен үңгіп тамырын алып,
Сол тұғыр қалпы балтаға түскен
Тұруға балқып, от болып жанып
Шоқ болып соңғы қасиетің ғажап,

Жаншы, бір емен жүрегі асыл.
Қағазға түсір сәулеңді, маздап,
Шоқтанып жанған күйінде басыл!
Толқысын алтын сәулелер үйде,

Шашылсын аппақ ұшқындар бір сәт.
Еменнің сонау тіршілік күнде
Қисапсыз кешкен минутына ұқсап!
Өтейік мейлі қанша жыл жасап,

Ал енді жұртқа шындығын айтсақ, —
Емен мен ақын қасиеті бірдей,
Жанады солай бір-біріне ұқсап.

Қарсы алып қалыңдықтай таң шапағын,
Таулар тұр төгілдіріп ақ шапанын.
Келеміз етектегі елден шығып,
Ауылына жаяу тартып жақсы атаның.

Бір тоқтап дем аламыз әр асуға,
Жолдасым, осы арадан қара шыңға!
Төменде гүл жауқазын, биікте қар,
Біз тұрмыз қыс пен жаздың арасында.

Күзеткен қарт мекенін күз жағалай,
Именіп біз келеміз қыз баладай.
Басталды осы жерден Жәкең ауылы,
Таулар да аяңдады бізге қарай.

* * *
Ал міне қасиетті орын... кір, бас и де,
Қашаннан халықпенен сырлас үйге.
Кірер ең алып бірге бәрін соның,

Сыртта тау, күн мен аспан сыймас үйге.
Жәкең де соны сендей армандаған,
Арманнан бір оңаша қалған ба адам?
Бұл жерде қарт домбыра шегі үзіліп,

Күй толғап, енді қайтып жалғанбаған.
Тыныштық. Басқан үйді түннің мысы —
Ұшпайды нәзік қанат жырдың құсы.
Үйдегі әр қимылды ұлы жанның

Өзіне бағындырып тұр ұйқысы...
Секілді төңкерілген кішкене аспан,
Күмбез тұр, сырлы есігін іштен ашқан.
Бұл тұста, осы күмбез дәл астында

Туған жер өз перзентін төске басқан.
Жағалай қайың — терек — мың жасарған.
Басында құс баласы ұя салған.
Жаз келсе, жұпар сеуіп жапырақтар,

Жомарт көк ақ маржанын құя салған.
Белгі етіп осыларды енді ол күнге,
Тілдесіп жаңа туған ермен бірге,
Құстардай сонау терек басындағы,

Секілді өлең-жырдың әулиесі,
Тебіренген теңіз болып жан-жүйесі,
Маңдайы жырта қарыс секілді бір
Ақылдың ақ шалқары, ой дүниесі,

Алдымда отыр менің қадірлі қарт,
Дегендей сөзімді күт, жанымды бақ.
Қартайған қалам тербеп қайран шалдар,
Бұлар да бір күн бізді сағындырмақ.

Кездессе шарапаты мол жақсы адам,
Болмай ма бір сөзі оның олжа саған!
Қазынаң көп қой сенің, алашағың
Өмірде ол атқарған, ол жасаған.

Дәметкіш бала әдетін көріп менен,
Жымиды ол бір ғажайып көрікпенен.
Маңдайға қабақтары барып қайтып,
Көзінен көрінді ыңғай «кел, ұқ!» деген.

Әлде сол сәби күнің қаз қалпында,
Сүйе ме хикаяны, ғажаптарды? —
Деді де жымиды кеп, дене қозғап,
Қаншама мәз болса да, міне ғажап,

Күлкісі қарт адамның қалады екен,
Ішінде тек талпынып шыға жаздап!
Мен үнсіз бақылаймын оның бәрін.

Бар еді қадірлі ақын, қазір ол жоқ,
Тауысқан тым ертерек өмір дәмін.
Таланты көбімізден үздік еді,
Қасынан қалмай оның біз бір елі,

Сүйсіндік дүниеде барлығына,
Құрметтің мұхитында ол жүзіп еді!
Жасы оның еді кіші бәрімізден.
Жасырмай жаюшы еді жанын бізден.

Өнердің болса қанша меруерті
Табиғат бойына оның бәрін тізген.
(Бұл жерде ол қабақ түйді ауыр оймен) —
Жүрсе де сонша құрмет, абыроймен.

Кішілік қалпын әсте ұмытпады;
Адамның бар ажары жаны ғой кең!
Сәлемі, кездесуі - бәрі кіші,
Тұратын бар сөзіңе нанып іші.

Бала еді, қалса дағы жасы ұлғайып,
Болғысы келмейтін ол кәрі кісі.
Бойында қасиетті бір балалық
Сақталған адам еді, ұрлап алып

Жер-ана бермей қойды қайтіп бізге,
Ұқпадық, бәлкім, оны құндамадық!
Бірақ ол ешкімге өкпе кетпеді айтып,
Жұлдыздай момын сөнген көкке батып.

Екен ғой кішілігі — кісілігі,
Табиғат бойына дән еккен артық!
Тынды ол. Болдым деген қалыппенен,
Көз алмай көп уақыт қалып менен.

«Үлкендік жарасатын жалғыз мықты —
Ол ана, ол ақсақал — халық! — деген
Ойының бұл жалғасын «бөліспей-ақ
Ұқ!» — деген белгі берді ол іштей-ақ!»

Қиялмен ауырлаған қарт денесін
Көтеріп зорға тұрды күміс таяқ...

Күн еңкейіп, көлеңке есіп бауырда,
Соңғы сәуле аз қонақтап тау, қырға,
Қандай жақсы, қырауытып алыстан
Кешке жақын келе жатсаң ауылға!

Жақсы ауада жаның сая табады,
Сонау көкте оқшау жұлдыз жанады.
Үйген шөптің иісін сезіп жарау ат
Дөңгелетіп жөнеледі шанаңды.

Деген кезде, сөзді алғандай дәл ұстап,
Саған таныс бір есімді шақырып,
Шеткі албардан жатар біреу дауыстап.
Аттың басын соған бұрып қиялап,

Орыныңнан көп отырған ұялап,
Бір қозғалып, жайланады көңілің,
Сонда есіктен қара бала сығалап.

Деген сөзден үй иесі түсінер.
Іштен ала шыққан буы басылмай,
Қалбалақтап дер жалма-жан: «Түсіңдер!»
Хал-жай сұрап, амандасып малшымен,

Етігіңнің қарын қағып қамшымен,
Қорбаң етіп, ілез сүңгіп кетесің
Жомарт үйге дастарқанның басы кең...

Отырмыз біз дәл осындай үйде бір,
Жаны жарқын, қария екен сый көңіл,
Өзі жасап, бастан өткен сан жылдың
Көп сырларын көкейіне түйген бұл.

Колхозының кемшілігін, табысын,
Біліп отыр, айтып отыр — бәрі шын.

Деп қояды, - кемдеу жатыр әлі сын.
Сын демекші, айталық біз расын,
Сын дегенді білмеуші едім өз басым.
Мен балама, кемпір маған ұрсатын,

Кейде ынтымақ бірліктігін бұзғасын.
Кей мінезі жалғыз ұлдың қырыс кеп,
Мен ұрыссам, «ұрысқаның дұрыс», — деп,
Кемпір байғұс жатып мені қостайтын,

«Балаға әке ең жанашыр туыс», — деп.
Бақсам соның мағынасы — сын екен,
Сын дегенің ұрсу ғой деп жүр екем.
Бәрімізге колхоз ортақ болған соң,

Бір мін болса, ол да ортақ мін екен.
Ұрысқан соң ұрсу керек жақсылап,
Мінің болса, мойында да, бак шыдап
Жаман ұрсу, араз ұрсу болмасын,

Екі ұрсудың айырмасы бар, шырақ!
Біз де бұған риза боп қаламыз,
Бірте-бірте жақындайды арамыз,

Содан қалқам, жүрегімде дақ қалған,
Бұл қайғының басқа түсер салмағын
Біледі тек бала асырап, баққан жан.
Мен жыламан, шешең қайтіп шыдасын,

Егіледі ол айтса болды баласын.
Шерлі жүрек серги ме, әлде, қайтеді,
Есіл көздің жасын сығып алғасын.
Мұны айтқанда, өзінің де кірпігі

Сағынасың, аңсайсың ғой шіркінді!
Өздеріндей өрім еді ол да бір,
Жас адамды оқытты ғой бұл дәуір.
Оқуы оның болды да үлкен қалада

Мәз қылушы еді келіп-кетіп жылда бір.
Нән қалада балам оқып жүр деппіз,
Жас өкпесін дерт жайлапты, білмеппіз.
Кеш қамдаған емі дәру болмапты.

Тұрған кезі қара желін үрлеп күз.
Барған екен жуықтағы курортқа,
Амалың не — сепкендей боп суды отқа,
Қайран қыршын сөніп кеткен, босатпас

Ілінген соң ажал деген бір ноқта.
Деді де қарт, қалды тоқтап, үн, тілсіз,
Тебіреніп, іштен ілез тындық біз.

Сағатында жұлып кеткен суық күз.
Қой, балалар, сендер мұңға батпаңдар,
Қайдан шықты іште тұнып жатқан зар!
Күнде ақтарып баламыздың кітабын,

Иіскейміз, күткендейміз хат-хабар.
Алып берші, кемпір, әлгі сандықты.
Жазғаны деп айтушы еді қай мықты,
Әйтеуір сол түспеуші еді қолынан,

Соңғы жолда сонысы үйде қалыпты.
Қария ана шағын сандық ақтарып,
Қолымен бір қалың кітап шықты алып.
Краснодон батырлары екен ол

Жастар екен жықпай өткен ел туын,
Көп қыршынның ерлік ісі осында
Сақта мұны, жақсы сақта, кемпірім!..
Изей бердік басты біз де мақұлдап,

Қариялар жүрегіне жақындап.
Кітап жайлы осы аяулы пікірді
Көңіл сүйіп, ой оралып, жан тыңдап.

Ұқыпты ана кітапты орап қойды алып,
Жүрген қария шаруа күтіп, қой бағып,
Осынау сәт отыр жалғыз ұлымен
Жақсы кітап жайында көп ойланып.

Кітап, кітап! Сенің сырың көп, тегі,
Сен адамзат өмірінің мектебі.
Бұл қарияның сонау жалғыз ұлының
Қалды артында аша алмаған беттері.

Қария өзі тіпті ашқан жоқ бір бетін,
Әріптердің танымайды суретін.
Алайда сол адам қазір кітаптың
Қадірін де бір кісідей білетін.

Алуан жолды өмірі оның ғасырлық,
Білуіңе асыл сыры асығып,
Мен көрмеген, жазылмаған, жазатын
Жатты алдымда кітап болып ашылып.

Туған Торғай, қала Торғай, қарт Торғай,
Көкірегің көне сырға неткен бай.
Мен де аналық құшағында ерке өстім,
Сенің жомарт пейіліңнен шет қалмай.

Әлі күнге маған ыстық әр үйің,
Әр үйіңнің адамдарын танимын.
Әр аулаға ізін тастап кетіпті
Кешегі бір жалаңаяқ сәби күн.

Ол күндердің, бал күндердің құрдасы,
Кімі ғалым, кімі ақын, кімі малшы –
Енді қазір ержеткенде солардың
Естіледі әр тараптан үн - даусы.

Тағы да аңсап, сені еске алдым мен бүгін
Көз алдыма сонау бала келді күн.
Көз алдыма келді әжем, көп жасап
Арқалаған жеткілікті жер жүгін...

Сенің көшең жұмбақ еді жасымнан, —
Қайда көрсем қорғасын оқ шашылған.
Теруші едік етек-жеңді толтырып,
Ұқтым бір күн сол сырыңды жасырған...

..Күндегідей теріп келіп қорғасын,
Жатыр едім алып асық дорбасын,
Ұршығына тамып кеткен мөлдіреп,
Қарт әжемнің қалдым көріп көз жасын.

Қарт әжемнің қалдық көріп көз жасын,
«Сол жұтты ғой, сол жұтты ғой ер басын!»
Деді де әжем, маған қарап күрсініп,
Отыруға нұсқады тек өз қасын.

«Нені ұғасың, не білесің, жаманым,
Қазір мына тыныштық қой заманың.
Құлындарым, сүйіп қана сендерді
Жазылды ғой жандағы ізі жараның.

Көп қой менің естігенім, көргенім,
Арманым жоқ, қайта жанды сөнгенім.
Сен естіші, көкең жайлы айтайын,
Есіме алып өткен күннің ерлерін.

Сол жылғы жаз аспанында бұлты кеп,
Бірде қырға, бірде ойға дүркіреп
Біздің ауыл дамыл таппай көшеді,
Шаң боратып жердің қоңын сілкілеп.

Өйткені оның көшетұғын жеңі бар,
Дәл үстінде Қостанайдың жолы бар,
Сол жолменен шұбыратын әскерлер
Қалың елге қаптай келіп жолығар.

Сол жылғы бір отрядтың көбін - ай,
Шаңдады да жатты қара жол ұдай.
Бірін-бірі қуған, шапқан, дүрлігіс
Алғашында біз қаламыз танымай.

Бүгін ақтар, ертең, қызыл алмасып,
Соңғы топқа келесі топ жалғасып,
Торғай менен біздің ауыл арасы
Өліктерге толып кетті, қан басып.

Қызыл келсе ауыл үсті тыныштық,
Асын ішіп аттанады бір ыстық.
Ақтар жаман, атып - шауып, шулатып
Жылқымызды кетеді айдап, қуысып.

Әсіресе, ақтан бізге күн қараң,
Демеді олар «бұл — сәбиің, бұл — балаң»
«Осы ма, — деп, — большевиктер ауылы?»
Қырды, кетті — қаңырады Шұбалаң2

Ауылдың бар азаматы, расында
Атқа мінген, соғыстың жүр басында!
Жыл тәулікте үй ішін бір көрмеген
Көкең сонда Аманкелді қасында.

Осы түнде деді: «Торғай алынды!»
Қала үстінде қаптаған өрт жалыны,
Көкендердің көксегені болды, — деп,
Ақсуатқа көшірді әкеп ауылды.

Көкең келді: «Енді үкімет қолда! — деп,
Көп жыл сарсаң айналды ғой оңға!» — деп
Аманкелді таратыпты әскерін,
Айырылыпты қайран ерлер зорға деп.

Ойнақтаған қаракөк ат астында,
Қызыл жұлдыз шошаймасы басында,
Қаз-қалпында қаршығадай денесі,
Ақ тал енген қою қара шашына.

«Көп болды ғой көрмегелі, құлыным!» —
Дей беріппін, құшағымда тұр ұлым.
Бар дүние қызығына берер ме
Байғұс ана бала жүрек жылуын.

Жүрді - ау талай ат қажытып, ер соғып,
Қоңыр жүзі тотығыпты жел сорып.
Өткір көзі онан сайын тереңдеп
Кеткендей ме, дағдыланып жер шолып.

Орақ мұрны сәл үлкейіп көрінді,
«Жүдегендік өзгерткен ғой өңіңді».
Деп қоямын, жүз айналып, толғанып,
Осы сапар өзі ерекше көңілді.

Алды жинап азаматын ауылдың,
Деді: «Аяғы басылған жоқ дауылдың».
Одан әрі жұртты ұйытып сөйледі
Сабырлы еді, саналы еді жан ұлым!

Түсінем бе көп сөзіне мен байғұс!
Дөсердеймін «ұшырдым, — деп — сондай құс
Байқағаным — балам өсіп келіпті,
Демеді оны қолтығынан қандай күш?

Сұрамадым, сазбен алдын тоспадым,
Білдім бірақ әлі де ұзақ іс барын.
Ұғындырып ол жұртына көп айтты,
Сол кезеңде достары кім, дұшпан кім!

Көкең алған Әлібиден тапсырма,
Депті оған: «Елден ерен жас жина!
Біз құрамыз еңбекші тап әскерін,
Жау кеп әлі жатқан жардың астында!»

Ойладым ба содан жылап қалам, деп?
Мен бір ана бауырымда балам көп.
Арыстаным көрінгесін көзіме,
Мен сорлыда — деп ойладым — алаң жоқ.

Енді көзім ашылды деп қырсықтан,
Енді даусым шығады — деп тұншыққан,
Мың қуаныш айырбастар деген ем,
Кешегі күн көздің жасын бір сыққан.

Кенет бастан соқты келіп бір дауыл,
Аяғынан қайта шошып тұрды ауыл.
(Бұл жерде әжем кетті қатты егіліп) —
Айта алмаймын содан соңғы күнді ауыр

Естиді адам кей-кейде бір сұмдықты,
Аза бойы қаза болар шындықты.
Сол күні өзім түс көріп ем тым жаман,
Үстімдегі үйді дауыл жығыпты.

Содан қайтып көз ілікпей шықтым да
Үлкен үйге барып едім тұп-тура.
Бір суық сез алған екен ел ішін
«Аманкелді түсті — деген — тұтқынға!»

Кеп екен ғой көңілдің де сенері!
Сан қырғыннан аман өткен ел ері.
Қапияда кетті-ау деген өкініш
Қан қақсатып, қалтыратты денені.

Ұзақ жылғы қуған арман, мұраттың
Тек ғұмыры болғаны ма аз-ақ күн?
Қан төксе де жыламайын — деп еді,
О, жасаған, елді неге боздаттың?

Деп үлкендер сақалдарын жас жуып,
Қатуланып алды ашулы жас жігіт.
Сенің кекең сапарынан қайтқан жоқ,
Әлде біреуі кетті өлтіріп қас қылып?

Ойым онға, қиял мыңға жүгірді.
Қала жақтан мылтық даусы білінді.
Тілсіз түнде әлсін-әлсін гүрсілдеп
Әлдеқайда жаңғыртады қиырды.

Ит ұлиды, жас балалар шырылдап,
Қариялар құлақтарын тығындап.
Ай астында бұға түсер жарлы ауыл,
Оқ өткенде төбесінен зуылдап.

Ертеңгісін келді хабар әртүрлі:
Деді бірі: «Аманкелді атылды!»
Ыршып түсті ел жүрегі сұмдықтан,
Еңсемізді тұңғиыққа батырды.

Әрбір үйдің түндіктері желпілдеп,
Жел тартады қаралы күй еңкілдеп.
Бұлты қалың басындағы сорының
Ел көзінде тұрды жасы мөлтілдеп.

Қала жақта дүрсілдеген күнде атыс,
Қызыл алау өрт шомылған күнбатыс, —
Жаманаттан жұрт құлағы шулайды,
Деп тұрғандай бір қырсық жау «тыңдай түс!»

Көкең әлі оралмады дүз кетіп,
Қала жақтың хабарына біз жетік.
«Қанды көйлек серіктерін батырдың
Жатыр — деді — шартараптан іздетіп!»

Болды сұмдық! Ұрды құдай төбеден!
Сынды — дедім — арқамдағы зор емен.
Күткен адам ұлы апаттың боларын
Дүниеде бақытсыз жан не дегені

Ес, ақыл жоқ, жаутаң-жаутаң қараймын,
Көрінгеннің бәрі үрей, бәрі айбын.
Адам өзін бейшара деп түсіну
Қандай қиын! Өтті-ау, қалқам, солай күн!

Тағы арада кештер түсіп, таң атты,
Ондай халде мезгілді кім санапты?
Келді хабар: кешегі күн кешкісін
Қайран ердің он сегізін қамапты.

Үрейленіп, жаманаттан жатыр кеп,
Қарамадым жұрт көзіне дәтім кеп.
Дауыстады. естіп тұрмын алыстан
«Он сегіздің ішінде жоқ Хакімбек!»

«Сақта, құдай, сақта, құдай!» дей бердім,
Бәрі түгел өзім білген ерлердің,
Тек бір ғана құлыным жоқ ішінде,
Қайда екенін енді таппай сенделдім.

Өкінішім қалмайды әлі ішімде,
Ертеңгі күн ұлы сәске түсінде,
Жетіп келді көкең сорлы сап етіп,
Жазып тұр ма жау қолына түсуге!

Жиналысты жанашырлар жасырын,
Айтып жатыр көңілдегі бар сырын.
«Қашып үлгір қара шалмай тұрғанда,
Кесіп қойды бар үкімін басыңның». —

Деді жылап, жалбарынып ағайын.
(Менің сорым болып тұр ғой тағайын) –
Жалғыз қашып жан сауғалар жайым жоқ,
Өкінбеңдер тәуекел ғып барайын!

Батыр өлді, қапыл өлді, боздағым,
Осындайда кім ойлайды өз бағын.
Бөлінбеймін еңіреген ерлерден,
Бөлек жерде төгілсін деп өз қаным!

Деді, бітті. Мінезі оның, сондай - ды,
Басын алсаң бір қарысса болмайды.
Ауыл тұрды артта қалып қол бұлғап,
Тағы үстіне жамылып ап мол қайғы.

Адам өзі бастан кешсе ауыр күн,
Жан-жүрегін өртеп кеткен жалынның
Оңай болмас ізін ойда тірілту,
Кәрі адамға қатты соғар кәрі мұң,

Сол себепті қайта өзіңе оралдым,
Жақсы оқушым, азды-көпті жоралғым.
Осы жерде әңгіменің кезегін
Ауызынан қарт әжемнің мен алдым.

* * *
Жоғарыда, ұзын көше басында,
Тас түрме тұр, казарманың қасында.
Қала қойны оқ-дәрінің иісі.

Түксиеді ол толып жұмбақ ашуға.
Мына шақта, ұлы қылмыс үстінде,
Тұрғандай ол тісін жармай ешкімге.
Ел білмейді, не сұмдықтың болғанын

Бұл дуанда өткен соңғы үш күнде.
Қанды айқасқа ерді қарсы шақырмай,
Еркек болып, ер есімі айтылмай.
Тек қана елдің қырсығына туатын

Опасыздан жаман жау жоқ, япырым-ай
Өлді батыр, зұлым жауы қор етті,
Білмейді ешкім ақтық рет не депті?
Жаудан өзге жан болмады қасында,

Тастамады тарих бұдан деректі...
... Енді міне серіктері қорғансыз,
Қапияда қалған басып жау арсыз.
Тас түрмеде көздері оттай жайнайды,

Кешегі ерлер, бүгін сорлы, талайсыз.
Қанша бейнет, қанша күрес, жақсы арман
Бейне жастық бастарына жастанған
Жарылды да, кете берді желге ұшып,

Жерден безіп, мекен іздеп аспаннан.
Қарады да ең соңғы ердің түсіне,
Кіріп келген өздерінің үстіне,
Күңіреніп қоя берді сабаздар,

Тапсырды ісін енді қандай кісіге?
Жатты ұласып өкінішке өкініш
Енді өртеніп кек, ызадан отырып.
Дауыл еді өмірлері бұрқаған.

Болды мына қырсық сәтте тым-тырыс.
Жанашыры табылған соң ортадан?
Кетті босап он тоғыздан екі адам,
Хакімбектің ауылынан біреуі.

Ұясына қан үйіріп күн батты,
Өтті мезгіл арқалаған жұмбақты.
Бірте-бірте түн қабағы қалыңдап,
Төңіректі қара қанат мұң жапты.

Өзен жақтан әупілдейді әупілдек,
Көтере алмай, үстіне бір зар тиеп,
Жатыр ма әлде естір жерде елге айтып,
«Осы түннен бар ғой менің қаупім?!» —деп

Құралайдың соңғы салқын бұл түні,
Селкілдейді жусан басы, ши түбі.
Кигендері жалаң етке жүн шекпен.
Желкесінде төнген ажал мылтығы.

Келе жатты, келе жатты он жеті,
Алдарында қысқа өмірдің жол шеті,
Арттарында он жеті әскер — әзірейіл,
Түн жамылған опасыз жау жендеті.

Он бес қазақ, ортасында екі орыс,
Енді аяқсыз қалғаны ма үлкен іс?
Қайда, қайда олар қуған азаттық,
Бір ажалға айырбас па бір жеңіс??

«Күрес қиын, өлім оңай, түбінде,
Күрестік пе күрес қызу күнінде?
Жаудан сауға сұрап жату жөні жоқ,
Уақыт солай, біз құрбанбыз бүгінге.