Атам мен Əжемнің,
Əкем мен Анамның
рухына, құрметіне бағыштадым!
Автор

Адай С.
А 24 Алтынзер: Өлеңдер /С.Адай. – Алматы: «Арыс» бас-
пасы», – 2016. – 776 б.

© Адай С., 2016
© «Арыс» баспасы, 2016

Алтынзер – қазақы жыр, қама бөрік.
Жатырмыз алтындығын жаңа көріп.
Ішінде мың өлеңнің бірі алтын
Сезім – бақ, сенім – байлық, сана – көрік.

Алтынзер – асау өлең, бар асылым,
Асаудың соры қалың, жарасы мың.
Көзімнің ағын ойып ас қыла бер,
Сөзімнің оймашы тек қарашығын.

Құба жырым аттанды, құлан ішкен қақтан-ды,
Құрға ұран жаққан-ды.
Құл көңілі – мұнарлы, ұл көңілі – ұранды,
Құдайдың өзі бұйыртты құба жырға ақ таңды.

Бесқаруым берен-ді,
Тағынайын кел енді,
Тағасыз өскен тарпаңмын, жусанды қырда жатқам-ды.
Біз айтпаймыз өлеңді,

Көмейден өзі көгерді,
Қайырлы болсын қазаққа, халал да өлең Хақтан-ды!
Бетінен қағып қайырма,
Бөле де қырқып айырма,

«Өлең – сөздің патшасы», ақ киіз, алтын тақтан-ды!..
Желіде ботам жырлап көр, күміспен күптеп сырлап көр.
Жел менен мойын ырғап көр.
Өзекке тепсе кетпеген өзіңнен туған құлын ем,

Жал-құйрығы жібек пе, ақ парақта құла жыр,
Құлагер тағдыр бұ да бір.
Шыңырауда мен тұрмын, шың басында өлең тұр,
Бұл неғылған бұла жыр.

Шұбалаң құйрық шұбарым, көмейі қоңырау күміс-ті,
Құлан да танау тынысты.
Қаламым найза, халық жыр, қаптың суы шабытым,
Қаратау бізден ығысты.

Күйме тартсам күреңмін, күйге бассам «Адаймын»1,
Пернемде жатыр талай мұң.
Көкмойнақтың құлыны ем, үркерден саяқ шығып ап,
Маңғыстауға қараймын.

Ат дүбірі тұяқтан, ер дүбірі намыстан,
Найзаласып алысқан.
Құйыны бөлек құла түз, мұнартып қанша тұрасыз,
Ай шығынып үркінді,

Ақындар салған дабыстан.
Кірпігі найза кер құла, кемелге келген жыр-дағы,
Ашылар оның бір бағы.
Тұяғы болат құрғырдың, шабыссыз күні жоқ білем,

Тұсауға салсам тұрмады.
Таңдайын таңға тілдіріп, оқыранып тынбайды,
Сыбызғы самал сырнайлы.
1 «Адаймын» – Құрманғазының күйі – «Адай».

Қамыс та құлақ қасқаның, қолтығынан үрлейді,
Ел жайлы айтып бір қайғы.
Жал-құйрығын күн тарап, шаршыға шықты шамырқап,
Жасырмақ болдым жаным сап.

Дұға қылдым содан соң, Құдайдан тілеп құлаға,
Білгенімнің бəрін сап.
Қос жанарын төңкеріп, батар күндей қызарған,
Жал-құйрығы ұзарған.

Ордаға жапқан жібектей есілді жырым есілді,
Енді жар бол, Бір Аллам!?

Жан қақпасын қағып кірген кім жаным,
Өзіңсің бе сырғалым?!
Көздеріңнен тамшылап тұр көрдім мен,
Көк жаңбырға есе бермес жырларым.

Ақтылы қой аспан кезген бұлттарым,
Маңырайды, маңыстайды ұққаным.
Жыр иесі жүрегімнің төрінде,
Таң асырған құтпаным.

Шың басынан езу тартып күн батты,
Күн басымен жүрегімді тыңдапты.
Інілер мен ағалардан аманат,
Іздеп келем бір бақты.

Қыдыр жетті, қырсық кетті, бақ келді,
Қара өлеңді Хақ берді.
Сөз атасы Майқы бидің елінде,
Өзіме сай орын берді, тақ берді.

* * *
Өлеңсіз тірлік болар ма!?
Сарқылмай ақсын сол арна.
Қазаққа біткен сауап бар,

Өлеңге біткен обалда.
Шер-шыңырау шығыр-ды,
Шығырдан байғұс ығыр-ды.
Халалдан болған қара нар,

Ала бұлт торлап аспанды,
Ауылға дауыл бас салды.
Қара нар жырдың көзінен,
Кірпігін бойлап жас тамды.

Жүректің тұсын сыз еттім,
Жасайды нарға ізет кім!?
Шығырдан нарды босатып,
Шырағын жағып күзеттім.

* * *
Аранға түспей жүрмісің, ақбөкен жырым жылап қал,
Өмір – парақ, жыр – ақпар.
Ай көзінде бір тамшы, күн көзінде күміс шық,

Сырнайлы кеуде сыр ақтар.
Сыбызғы сазың төгілсін, еркелесін тал шыбық,
Есі кетсін алқынып.
Ер көңілі үмітті, ел көңілі ынтызар,

Тəй-тəй басқан сəбидей таң келеді талпынып.
Уыз таңдай дүние, бесігіңді бер маған,
Бұрыла берме кер заман.
Ұраншыл туған ұл едік, ұлағат көрген бабадан,

Еңкейіп жерге қараған егесті жерде ер жаман.
...Бесігіңді бер маған!

Шекпенін сүйреп шеттеді,
Қазаққа біткен қара жыр.
Іздемең енді тек деді,
Жанымда содан жара жүр.

Жарасын жазар өлеңнің,
Жан көрсең бізге белгі бер.
Өлеңсіз өрде сөнер күн,
Өлетін жерге келді дер.

Қызғыштай қорып қырылған,
Жайраған анау жырым ба?!
Шаршадық торғай шырылдан,
Жыр жазып көріп ырымға.

Бабамды көрген бастас жыр,
Басыма өлең жастап тұр.
Келелі мая кер үлек,
Қатепті нар мен ақ бас жыр.

Шағылды кешіп шаңдатқан,
Боздаған Сарша1, Сам2 жақтан.
Бұйдасыз бура өлең бұл,
Атасын айтпай аңдатқан.

Бұйдасын түптен шайнаған,
Бұйдалап жүрген қай надан!?
Қайыртпай басын бос кетті,
Жабылып бəрі байлаған.

Сенбесең сертшіл Пірге бар,
Періште салмақ тілге нəр.
Кер Үлек пенен Бура-жыр,
Бізден де басқа кімде бар!?

* * *
Танауыңды қуырған,
Тал өзекті суырған,
Ақ нөсер жырды селдетіп,

Жусанды белде жуынғам.
Жұпарға жусап жұтынды,
Жұлқынып бура құтырды.
Шап етінің шайыры,

Шаңқай көкке тұтылды.
1 Сарша,
2 Сам – Маңғыстаудағы жер атаулары.
Қолаңсасы бұрқырап,

Қолды болған бұл тұрақ.
Нар қомында барады,
Бозторғай өлең шырқырап.
* * *

Көгенді жырды көп шештім,
Өлеңді жерді жайладым.
Күн сөнбей мен де өшпеспін,
Айдан да алыс айлағым.

Орман да болып сыңсыдым,
Өзен боп астым кемерден.
Жүрекпен осы бір сығым,
Əлемге қуат берем мен.

Тəңірден алған бал-көзін,
Тəп-тəтті уыз мына жыр.
Кім көріп жатыр жан көзін..,
Жарқырай шапсын құла жыр.

Жетімді көрсе жемдейді.
Еміркеніп емдейді.
Сен өзің де жетімсің,
Десем де жырым сенбейді.

Жетілген еді апанда,
Ай үріккен жапанда.
Қол беріп уақыт іркілді,
Қосылған күні қатарға.

* * *
Көңілі пəсік ез кімнің,
Таптайды содан жан алып.
Кəрі қой сынды –мезгілдің,

Тістерін тісеп санадық.
Ардың туы – ақ өлең!
Үміттің туы – үркер-ді.
Əміршіл неткен əлем ең,

Күміс те бедер жыр еді, күймесі алтын зерден-ді,
Зеңгір де көктен берген-ді.
Кіршіктен зият кіл таза, иманды құлдың жанындай,
Батасы асыл ерден-ді.

Берекет іздеп шөл астым, Бекетті іздеп бел астым,
Ен жайладым ел астым.
Жерұйық іздеп өлеңнен, жеті қат жер мен аспанның,
Босағасын тел аштым.

Сыңғырап аққан бұлақ бұл, сырлассаң үнсіз кемді күн,
Сұрайды Хақтан теңдігін.
Қызғыш кетті қиылдан, бозторғай ұшты бозаңнан,
Жыр іздеп жүр ме ел бүгін?!

Балбал да, бəдіз, бесіктас даланың бойы тылсым-ды,
Тамшылап жанға жыр сіңді.
Шымылдық-шілтер жамылған, хан қызындай қара өлең,
Іздеумен өттім бір сізді.

Өлеңнің иін қандырып, теріден шелін айырдым,
Оюлап шетін қайырдым.
Ордаңызға жыр келді, озалдан асыл ботасы
Аруана менен айырдың.

Не болмаса кісінеп, көмейі толған сыңғырға,
Атасы асау құрғыр ма!?
Жібектен жабу жабар ма, жіліктеп, əлде, алар ма,
Бақ сынап, міне, тұр бұл да.

Алтынды қазық алқада, жарқырап, əне, жүр жалғыз.
Көкмойнақ шапқан құрданбыз.
Сəріден жемдеп баптаған, жақтауын тартып дүлдүлдің,
Кермеге басын бұрғанбыз.

* * *
Ақкөз құм шідер шешіп бұрқанады,
Қуырылып қу даланың тұр танабы.
Сорғалап жадау бұлттың арасынан,

Талықсып таңдайыма нұр тамады.
Кез мая, келіншек тал, боз бұйырғын,
Мен сенің қобыз сарнау, өз күйіңмін.
Салмағын жапқан білмес, артқан білер,

Арнасы ала шаңдақ сөз-құйынның.
Қыл өзек, қырық қабат сыр-қайнарым,
Шағылға өлең бағып, жыр жайладым.
Тауларға бір ескертіп дала барын,

Кермеге тігіп кеттім қыр байрағын.
Алтын қыр, кеңістіктің сайранымыз,
Жым-жылас жығылған тау, қайдағы құз?!
Тас ғалам білсе білді, білмесе сол,

Солай шығар... Соны мен де біліп ем,
Айла қашып құтылған ба тіріден.
Жаз-жапырақ сарғайыпты күз келіп,
Дірілдейді бірі қорқып бірінен.

Тіл берсеңіз сөйлеп кетпек қалтылдап,
Күз болған соң, көзінде шық, салқын бақ.
Ажал келіп алдап жатыр барлығын,
Еппен ғана етектерін алтындап.

Қамыс біткен қылыштасып жататын,
Бір-бірінің қызыл қанын тататын.
Енді, міне, қорқыныштан шулап тұр,
Осындайлар орманымды сататын.

* * *
Қалы да басқұр, терме ши, қазақтың жаны сəулет-ті,
Сəулелі күнге тəубе етті.
Көтерді сосын көп ғасыр қиылған желке, бас пенен,

Тəңірім салған нəубетті.
Қыш құмыра қылтиып, шашылған сүйек шаңдатты,
Шарғасын елдің аңдатты.
Шарайна көңіл жасаурап, кірпікке моншақ шық байлап,

Қара сұр түзде қан жатты.
Сағана тамдар сарғайып самсаған ерді күзетті,
Бұл да мейір ізет-ті.
Шілденің күні тоңазып, толарсақтан ой кешіп,

Жүрегіме сыз өтті.
Өнерім – ұлттың сəулеті, өз бейнемді таппадым,
Тəңір бізді сақтағын.
Жат қолында жыртылып, жалау болды жүрегім,

Алма ағашы көп талқыға салынды,
Жемісі жоқ, бермегінен жаңылды.
Кеше ғана қарашығы бағбанның,
Енді, міне, кер есекке таңылды.

Есек жатыр саясында ырымдап,
Қайғылының тыңдамайды сырын жат.
Қора салды шауып тастап ақыры,
Бақыт солай бастан ауды қырындап.

Отқа жақты омырды да дүр білек,
Тал-шыбықтар соны көріп тұр жүдеп.
От болған соң, шоқ болды да, жоқ болды,
Кім айтады алма өмір сүрді деп.

* * *
Маңғыстау-шалқыған жыр, батпан мұңым.
Мысалы: Нұрым1 – бота, Ақтан2 – құлын.
Сұраған өлең өріп Хақтан құнын.

Қара өлең күйме жегіп күлімдейді,
Хан ұлы қол созғандай тақтан бүгін.
От-Ман тау ордалы ел, Ман-Аталы,
Сəл өзге сіздегіден дала таңы.

Баласы Ер Адайдың Пірім Бекет,
Алашқа нұрдан шашу таратады.
Жырлаған соның бəрін
Көзбен көріп,

Біз де бір дегелектің3 балапаны.
1 Нұрым,
2 Ақтан – Маңғыстау өлкесінің атақты ақын-жыраулары.
3 Дегелек – құс атауы.

Даланың əні дамылсыз, көмейі күміс сыңғырап,
Барады солай жылжып-ақ.
Сексеуіл, селеу, ақ сора, шағылдың бойы сағым-ды,
Жетімек бота жүр жылап.

Даланың əні бағзыдан, жел басар-да желігін,
Кезеріп кепті ерінім.
Жүректің көзін ашарға жырдан болсын құбылаң,
Тəуекел етсең сен інім.

Бетеге бойлап биік бол, жусанды бойлап аласар,
Жан берісіп талас ал.
Батасын беріп қол жайған, біздің де дала – қара өлең,
Тері де тымақ қара шал.

Даланың ұлы біз деген, өрісі бірге нарлармен,
Астасқан биік заңғармен.
Сырласуға қалайсың, қағидалы қара шал,
Батаңды алған балдармен?!

* * *
Алтын-ды сарай, ақ сарай, алдыңнан ашты қақпасын,
Жаңылса енді жаққа сын.
Гауһарлы жүзік маржан тас, хан тағында өлең бар,

Төрелік айтар таққа сын.
Хан салтанат жырларым, адалдан болсаң дəмдісің,
Сайратып жанның ал құсын.
Батаңды бер де, қолды жай, бағзының сөзі өлмесін,

Баһадүр шалдар бармысың!?..
* * *
Желтоқсан боп, қаңтар болып жалмайды,
Құлдың сөзін құлағына алмайды.

Жазғы дəурен жанның нəзік сəулесі,
Енді оның елесі де қалмайды.
Тарыққанға таңның нұры балдай-ды.
Үркер туды маған көзін салмайды.

Жел жеңешем атымды айтпай түрткілеп,
Құлағыма сыбырлаудан талмайды.
Мен қайтейін шарам бар ма үгілдім,
Кешегіден сəл салқындау бүгін күн.

Жолым үйдің босағасын қайта ашып,
Ақ параққа жүгіндім.
Жанған отпыз, балауыз шам, білтеміз.
Шалықтаңыз, оңды-солды сілтеңіз.

Жазды күтпей жүр дейсің бе мен де бір,
Амал қайсы айтып өлтір білсеңіз!?

Кімге керек кіммен қалай жүргенің,
Қанша ғұмыр, қайда барып сүргенің.
Қара суды қай күн ішсең қайғысыз,
Сол күн сенің ең бақытты күндерің.

Кімге керек кіммен қалай жүргенің,
Қанша ғұмыр, қайда барып сүргенің.
Сауап алсаң сау күніңе тəуба ғып,
Сол күн сенің ең бақытты күндерің.

Кімге керек кіммен қалай жүргенің,
Қанша ғұмыр, қайда барып сүргенің.
Бір адамға қайыр қылып үлгерсең,
Сол күн сенің ең бақытты күндерің.

Жан тілегім, жан шуағым, көгершін.
Көгерерсің, мамығыңды төгерсің.
Төрт құбылаң
Түгел жыр мен өлең-ді,

Сенің көзің содан басқа не көрсін?!
...Өлеңсің!
Бал құлыным, бағым менің, бөбегім.
Бір тыныс ал, қалғыды ма өлеңің?!

Маңдайыңнан бір сүйейін жан ботам,
Мен өзіңе өмірден де шөл едім.
Құлынымның естіледі жыр-үні.
Анасына болса болды құлыны.

Өлең қуып бара жатыр өртеніп,
Қазағымның қара көзді бір ұлы.
Бұла күннің тұлымы,
Омыртқамның жұлыны.

Көп қарадың, көзің талып қарықтың,
Қарғам менің сонша неден тарықтың!?
Ту сыртыңнан тұрған анау барып кім!?
Жаным қалмай қамықтым.

Жамыратып көгенінен көңілдің,
Қошақанын қоңыр жырдың ағыттың.
Шырақ жағып күзетіп тұр алып түн.
Еркелетіп əн-бесікпен тербейін,

Көбелегін өлең деген шалықтың.
Алтын арқау жарықпын.
Көгершінім!.. Көбелегім!.. Бөбегім!
Құтты болсын, Қыдыр баққан өлеңің!

Тəңір өзі жаздырады ақынға,
Жыр құндаққа жүрегіңді бөлегін.
Жүрегімсің бүлкілдеген, бүрлеген,
Көзімді ашсам күнмен бірге көремін.

Бөбегім!..
Бөктер асып кетсем дағы шалғайға,
Сені тербеп кету үшін келемін.
Бөбегім!..

Бөбегім!..
Көз қуаныш, жан шаттығым Сен едің.
Бөбегім!.. Бөбегім!..
Құтты болсын Қыдыр баққан өлеңің!

...Бөбегім!
Ертең тағы ертелетіп келемін.
Жырдан уыз беремін.
* * *

Ұл өсірді, қыз өсірді қанықты,
Өткіншісін адам білді, жан ұқты.
Анау жанның қабағы тым салыңқы,
Мына жігіт егделеніп қалыпты.

Əр кеудеде бір-бір арман, күдік-ті,
Не боларын пенде қашан біліпті.
Бір демдік кеш, түс тағылым, таң үміт,
Қақпақылдап доп қылады жігітті.

Əрі теуіп, бері теуіп даң қылып,
Дүниені домалайды шаң қылып.
Елесіңді ел ұмытып əп-сəтте,
Жоқ қылады, азғантай күн бар қылып.

Барлығыңа сенесің бе, барсың ба?!
Өмір мəңгі ойсыз, мұңсыз, зарсызға.
Əке кетер ұрпақ қалар сол даңғыл,
Жүк қалмайды жол үстінде нарсыз да.

* * *
Ақ самалым, ағып өткен, ақ нұрым,
Көздеріңнен көрем сенің бақ құнын.
Күлген жақсы аз тірлікте орнымен,

Күлші көкем, үйренейін күлуді,
Күліп өмір сүруді.
Мен өмірді қайта сүйіп келемін,
Лебізіңе құлағымыз түрулі.

Жүрміз, міне, бір ұтылып, бір ұтып,
Көп үміттің көкбөрісін ұлытып.
Сен күлдірдің, мен балаша қуандым,
Күлкіні де қалған екем ұмытып.

Көктем өткен,
Көгілдір көл жайғасқан,
Елшілікке жіберіпті айды аспан.
Көл мен айдың бір табысып тағдыры,

Уəде беріп байласқан.
Ішіп алған ай сұлудың жанарын,
Көлдің қара көзайым көк қабағын.
Ай бейшара неғылғалы жүр екен,

Қара жердің қанға бөккен танабын.
Есі кетіп сүйіп жатыр көл бетін,
Құдай басқа айдың күнін бермесін.
Не дейсің бұл сүйген көңіл, дерттіге,

Көкті тастап бір көлшікке келгесін.
Солай қалқам сезім деген соқыр-ды,
Көрмейді ол қазулы көр, отыңды.
Естімейді не десеңде өзің біл,

Елемейді қағида мен сотыңды.
Ғашықтардың сезіп жатыр жайын кім!?
Жүрек жасы шырынындай қайыңның.
Көп жұлдызды көрмей келген ғарыштан,

Күшті болсаң айды көлден айырғын.
Жасай берсін!.. Жанның ізгі сезімі.
Махаббаттың бар өзгеше, өз үні.
Шөлмек сынды жайрап өлер əп-сəтте,

Жеткен күні ажалы мен төзімі.
Біздің көңіл көл секілді ай қайда!?
Не бұйырса, сол қонады маңдайға.
Тағдыр деген пішулі тон əу баста,

Бұйрық болса су ішінде жанбай ма!?
Ай жанып тұр ару көлдің ішінде,
Оған мейлі түсін оны түсін бе!?
Көл құрғаса, ай өледі ақырын,

Жаралған ғой бірге өлу үшінде.
Көл жылады құрғайтынын білгесін,
Ай жылады тағарсың деп кімге сын.
Екі ғашық аймаласты, сүйісті,

Қара түнмен қымтап алып іргесін.
* * *
Шыңыраудан шыңғырды,
Сүйегін санап сындырды.

Көр қылып көзін ойдырды,
Төр құрып көрге қойдырды.
Төлежіп төбе, қыр мұңды
Аяғын топтап байлады.

Асырмақ болып айдады
Итжеккенге бұл жырды.
Төбесінен ұрдырды.
Отқа да салып өртеді,

Суға да салып батырды,
Өлмейтін бұл да құрғыр-ды.
Құшақтап əне тұр күнді.
Жез киік жырым шұбырды,

Жел айдап қайта бұрылды.
Алқымында арыстан,
Желкесінде жолбарыс,
Бұл өлең неткен ғұмырлы.

Сексеуілдей сіңірлі.
Апан да сүрлеу, ор қабақ.
Айықпас дерттей торламақ.
Заманның көзі шел еді,

Қазақ пен өлең келеді,
Шекеден қаны сорғалап.
Əділдік қашан орнамақ!?..
* * *

Елгезегім, елігім-ау, еркешім,
Таңнан ала, жаннан нала шертесің.
Ащы дəмін татқан сайын өмірдің,
Қонағысың өзің жатқан төріңнің.

Өз босағаң қимастықпен қарар-ды,
Баба кетті, бала келді жаңарды.
Жолаушысың өз отыңды сүйе біл,
Жан Тəңірлік, тек, тəніне ие құл.

* * *
Сол ауылда баба тірлік, бал ғұмыр,
Құшағына алды іңір.
Ауыл көшті, азынаған құм қалды,

Сосын тағы жалғыз ұл.
Бір сағыныш ауыл көрсем дірілдер,
Саған мəлім сырым дер.
Бесігімнің қоңырауын жел қағып,

Келді қайтып бір ұл дер.
Ауыл еді аңқылдаған ақ тілек,
Аңқасынан шағыл көшіп жатты кеп.
Құлындарым құрсағымнан шыға сап,

Қала жаққа қашты деп.
Қара торғай қайдағыны жыр қылды,
Түсінеді кім мұңды.
Сол торғайдан үйреніп ем бір кезде,

Құлын екен күміс тұяқ, алтын-ды,
Кім біледі нарқыңды.
Шабыс тілеп кісінейді тектім-ай,
Иесінің қабағы тым салқынды.

Бітпес жанға біткен екен асылым,
Жандың-күйдің, шұрқырадың, жасыдың.
Жыл өткен соң тулақ болды терісі,
Ал иесі жалап отыр қасығын.

Қайда барсаң əділетсіз бөлісің,
Тарылады, таусылады өрісің.
Қара бие тағы туды дүлдүлді,
Бірақ енді бəрібір ғой сен үшін.

Дір-дір етті енесіне тығылды.
Ол да сосын қанды қолдан жығылды.
Жабы тусам жаны қалар бəлкім деп,
Қара бие қара айғырдан шығынды.

* * *
Қанағатсыз ындын көрдім терең-ақ,
Ала бермек одан түйе, сенен ат.
Ит көзіне – бұл дүние қу сүйек,

Иесіне жілік майы керек-ақ.
Жыр оқып ем күбір-күбір күлісті,
Безіп кетті, жыр ұшты.
Таңқы ниет тарылтып-ақ барады,

Ұлтқа біткен тынысты.
* * *
Жеп біткен-ді жүйкем менен етімді,
Өлең жаздық содан енді не тынды?

Жыр найзағай күміс бұтақ, қара бұлт,
Қара көздің қан тамыры секілді.
Нөсерлетіп, сел қаптатып, тасынды,
Тау толқындар тауға барып асылды.

Жүрегімді жүз періште ұрлап ап,
Келер күннің кеудесіне жасырды.
* * *
Алтын əдіп, қызыл барқыт киінген,

Батар күнге сүйінгем.
Асық атсам алшы түскен кездерім,
Күміс сақа иірген.
Бір сыз алып бара жатыр бүйірден,

Жүрек ысып күйінген.
Жалғыз тал тұр үкісіндей арудың,
Адасқан мен жол асқанға иілген.
Күн маңдайы күреңітті, қызарды,

Қонақпыз ғой біз əлгі.
Шаңқай түстің көлеңкесі өзгеше,
Батар сəтте жанталасып ұзарды.

Адамзаттың ойыны жүр осылып,
Ақылынан отыр, міне, тосылып.
Буаз бұлттар іш тастап жүр айналып,
Келедегі кер маяға қосылып..

Өз-өзіңді жұтып жатсың ұлы жұт,
Өз қанына алды адам құнығып.
Бізге артатын қандай кінəң бар дей ме,
Қыр басында көкбөрілер тұр ұлып.

Жер үстінде күнəліміз баршамыз,
Күні келсе сазайында тартамыз.
Бізді қоймай кезегі мен шақырған,
«Өркениет» осы ма, əлгі, алқаңыз?!..

* * *
Біздің жанның босағасы жырдан-ды,
Ақ ордада кім қалды?!
Жан төрінде жадау көңіл өлеңім,

Керегенің көздерінен ұрланды.
Кірпігіне күміс моншақ зерлеген,
Ат қазықта мүлгиді əне кер дөнен.
Үйір басы қара айғыр-қара түн,

Қоштасып жүр елменен.
Кісінейді күміс көмей жан бұлақ,
Сен де қалқам ал жылап.
Ұсынады орамалын сарғайған,

* * *
Аққу кетті, шағала тұр жағада,
Құс қатары ерді бұл да қараға.
Аққу кетті кімге керек киесі,

Кіммін дейді бəрі болмақ қарашы,
Қанып-ақ тұр табасы.
Жағадағы жан біткенге қажетсіз,
Аққу менен шағаланың арасы.

* * *
Күй шанақтың бөбешігі дір қағып,
Ғасырлар тұр киіп алған кіл қамыт.
Күй бастауы ноғайлының көшімен,

Бара жатыр ырғалып.
Өрнегіндей қалы басқұр, кілемнің,
Осы күйдің құнын кəне, білер кім.
Тиегің – сыр, ішегің – тіл, пернең – бал,

Қамыс құлақ шідерлім.
Домбырам-ай!..
Сөз бастаған ділмарым.
Сендік үнді сертке балап тыңдадым.

Қолын бұлғап шақырады мені де,
Көмейіңе тығылып ап жырларым.

(М. Мақатаев түсіме енген таң)
Жұмақ қой жаның кəусар сыңғырағын,
Сыңғыра, сырлы өзен, жыр бұлағым.
Поэзия-пырағым амансың ба,

Аққу мойын қайшылап тұр құлағын.
Мұқаң болып
Жаныма періште кеп,
Мұнар болып содан соң бұлдырадым.

Дүлдүлім-ай, пырағым, кермедегім,
Жыр оқып дүлдүліме бермек едім.
Жаныңның жайлауынан
Жұмақ көрдім,

Жүрегіңе салып ап тербеп едің.
Ізіңнен шырақ жаққан
Құлының ем,
Жан отыма жылыншы сенде менің!

Сергек едің, сенделген шерден едің,
Сенімім мол, серттескен ерге менің.
«Күпі киген қазақтың қара өлеңін»,
Қайта зерлеп, қастерлеп берген едің.

Сен күрсінсең
Дүние бірге жылар,
Табан ет жəне аппақ терден едің.
Жалынмын, жанған оттан арылмаспын,

Санамды сары жібек сағым бассын.
Бар əлем бауырыңа сыйып тұрған,
Сайраған сандуғашсың, қарылғашсың!
Ақ қарсың, ақ бас таусың,

Хан Тəңірі,
Дəл сендей жанартау боп жарылмас шың.

* * *
Күндерді қара, күндерді.
Түндерді қара, түндерді.
Аманат жанын кім берді,

Аллалап тағы кім келді.
Қарашы түріп іргеңді.
Сахардың таңы атты ма?
Қарасы түннің батты ма?

Біреуге соры жолдасы,
Біреуге мəңгі бақ мұра.
Несібе бұйрық тағдырын,
Тəңірден əркім тапты ма.

Шешімі солай Иеңнің,
Шерлене берме жақсы ма?
* * *
Гүл берейін, атқан таңға гүл бердім.

Жарқыраған іргем күн.
Менің жаным қауыз жарып бүрленіп,
Жырға айналып жүргенмін.
Сəулесін-ай,

Атқан таңның ақ мамық,
Жүрегіме нұры сіңді, бақ дарып.
Күн дидарын көз бен ішіп алған соң,
Ай қарады ажарыма сақтанып.

Күлкім менің,
Күнге айналған пəктігім,
Жарық күннен, жалғаншыдан тəтті кім?!
Өмір жайлы жыр жазамын тағы да,

* * *
Ерді көрдім,
Елге сүйеу жалын-ды,
Сонадайдан сұңқар көзге шалынды.

Па, шіркін-ай тусаң ту деп ел-халық,
Ақыл-естен жаңылды.
Таңдайын-ай!.. Туды екен қалай, кім!?
Ақ маңдайын күміс күнге балаймын.

Иесі ғой адам таныр жан болса,
Алтын тақты сарайдың.
* * *
Ақ сəулесі ай көзінен мөлтілдеп,

Түн үңілді өз қолыңмен өлтір деп.
Таңнан қашып тастап кетпек тағы деп,
Ай мен түнді жатты жалғыз көл тілдеп.
Ай қамалды бұлт ішіне кілттеніп,

Түн сейілді атар таңнан жіктеліп.
Шырын бұлттар шауып өткен тұсынан,
Кəрі айғыр-тау оянды тіктеліп.
Тау тұлғасын таң мүсіндеп жаңарды,

Түнге жарық батыр деді қараңды.
Бозторғайға боз ала таң дем беріп,
Айтып жатыр бар əнді.
* * *

Осы күшік оқсатады талайды,
Неде болса біздің ит қой жарайды.
Қалтамызға басын тығып үңіліп,
Қолдарымды жалайды.

Осы бəле жемқор болып жүрмесін,
Байқасын ел, жүре қарап күлмесін.
Сырттан болмақ енді бұған қайдан-ды,
Сүйек-саяқ жинап өмір сүргесін.

Бөрі көрсет бөлтірігін жемдеймін.
Мынау ит қой ар-ұжданы кем деймін.
Елге күзет, малға құтпан дейсің бе,
Мақтамашы!?.. Осы итіңе сенбеймін.

Қарғы тағып шекіреймек көп күшік,
Ғұмыр нама жазып алған тектісіп.
Өңкей күшік ырылдасып жүргенде,
Бар жиғанын қара мысық кетті ішіп.

Бұл неғылған тоқтығы жоқ тобыр-ды,
Сезген көңіл, көреген көз қорынды.
Қабыртқаңды омыртқаңнан сөкпей жеп,
Итке сенсең қайнатады сорыңды.

* * *
Арғымақтың шабысын-ай, шабысын,
Тұяғы мен толғап келді дабысын.
Белден асты, елден асты, жел-жүйрік,

Бермеу үшін намысын.
Арғымақтар, міне, солай өледі,
Тербетеді сосын оны жер өзі.
Текті туған жануар ғой дерегі,

Оған намыс керегі.
Жұлдыз болып ағып өтті кермеден,
Нені білдің!?... Хабарлысың сен неден!?
Арғымақтар жеңіс үшін туады,

Жарысады желменен.
* * *
Сөйледің аға, сөз бердік,
Сенімен бірге өзгердік.

Бастасаң қайда аттандық,
Ағамыз бар деп мақтандық.
Бəрі де шындық деп көрдік,
Келмейді аға тектен құт.

Біз деген өзі аңғалмыз,
Оранып отқа жанғанбыз.
Күл десең күлдік, жыладық,
Шүкірлік қылдық шыдадық.

Қимадық аға жаманға,
Аудардық бəрін заманға.
Солай да-солай күн өтті,
Жүректі уайым жүдетті.

Уəденің арты болмады,
Антыңыз қайда сондағы.
Ағалар кетті алыстап,
Біз қалдық түнде шам ұстап.

Мен өзі тұрмын қай маңда!?
Кемедей қалдық қайраңда.
Адаспа жаным сен менен,
Көрерміз бірге елменен.

* * *
Оранып ап көк бүлдірген көктемге,
Сығалайсың терезеңнен өткенде.
Бұйымтайшыл ер көңілі аруға,

Неге қаштың қолым əрең жеткенде.
Төстеріңнен көктем бүрі бүршіктеп,
Терезеңді телмеңдейсің сүртіп кеп.
Ақын байғұс жырға айналар ақ парақ,

Сөзбен зерлеп кірпігімен жыр түптеп.
Сен күлесің көктем болып жымиып,
Мен қараймын батар күндей қиылып.
Періштеге айналасың содан соң,

Сары-арқа, омбы қар,
Ақ бас төбе, сорлы жар.
Атқа тисе тақымы,
Азат жүрек орнығар.

Құлан дүбір тұқым-ды,
Құл-құтаннан ұтылды.
Ержекең1 сол шер айтып,
Көзі күндей тұтылды.

Арқа-дөңім ақ самал,
Қала қақпан тас қамал.
Кіл алшаңы Алаштың
Тартты қырға бастап ал.

1 Ержан – Ержан Əбенұлы Сəрсембаев. (Арқаның азаматы)
Тарих талдап ұлықтап,
Жылға кешіп, жыр ұрттап,
Жанға алдық бостандық,

* * *
Кер үлек
Кемел басып күркіреді,
Аяғын басар-баспас іркіледі.

Құйрығын көп көтерді қара мая,
Кер үлек тұмсығымен түртіп еді.
Қайыған қаймалшасы, кəрісі де,
Берісі, жақсылықтың əрісі не!?

Қара шал
Кер үлекті мақтайды кеп,
Бағзыдан баға беріп əр ісіне.
Кер үлек

Қара шалға қарамады,
Келесі келер жылы жаңарады.
Күлімдеп кемпір отыр
Сонадайда,

Андрей Белый:
«Кюри тəжірибесінде бұл əлем,
Атом бомбасы болып жарылды» – деп,
1921 жылы жазған.

Өлдің бе, өрттей лаулап зарлап болып,
Ескертіп, арашалап қалмақ болып.
Адамзат атомдарын жастанып жүр,
Бір-бірін сəті түссе жармақ болып.

Көрмедім əлеміңнің жаңарғанын,
Əрине, мұның бəрі саған мəлім.
Адамдарды адамдар қорғау емес,
Қорлаудың көп іздеп жүр амалдарын.

Мынау əлем азаптан арылған ба!?
Жан алғыш бар, əрине, жаның барда.
Ақындардан көретін болды енді,
Ақымақтар атом боп жарылғанда.

Қозғама деді бұл істі,
Қорланып менде көндім деп.

1 Қолғанат – Қолғанат Нұржаубай.
Қанағат түбі қайырдан.
Кем едік тегі кімнен біз,
Сенімнен кімдер айырған?!

* * *
Жыр тамып тұр сенің қара көзіңнен,
Не табасың сөзімнен.
Сезесің бе сенде бəрі байлықтың,

Ізде жырды жүрегіңнен өзіңнің.
Сенде бəрі асыл арман, үміттің,
Ұлт санасы – ұлықсың.
Не таппақсың мендік жырдан таста əрі,

Сенің өзің сырға толы құлыпсың.
Сен бар жерде ортаймаған көңілім,
Өлең менің – өмірім.
Қайтесің сол мендік жырды парақтап,

Өз үніңнің қыздыр жағып көрігін.
* * *
Сағы сынған сөз көрдің бе, сарғайған,
Арлы жанның көмейінде қан майдан.

Құлыптаулы сөз көрдің бе, кісенді,
Бағы тайған маңдайдан.
Сөз көрдің бе адалдықтан көмілген,
Құшақтасқан, пышақтасқан өліммен.

Сөз көрдің бе дарға асылған далада,
Ту сыртынан өз иттері көп үрген.
Сөз өлмейді түн тізерлеп, ай құшсын,
Бүтін дейсің ақ қанаты қай құстың.

Сөзді көрсең зындан кезіп, сенделген,
Обалына дұға қылғын байғұстың.

* * *
Сенің үнің күміс сынды сыңғырап,
Бір күледі, бір жылап.
Сол ғұмырың аққан жұлдыз, аппақ таң,

Сұлу бар ма бақ тапқан?!
Көз қызығы көңілдерге жұбаныш,
Жыр-жұлдызым тұр алыс.
Менің қолым – тал бұтағы дір қаққан,

Шырақ ұстап жыр жаққан.
Сен сөндірме өзі жанып өртенсін,
Жанбай қалса өртерсің.
Ақын едім – алтын шуақ күнің ем,

Өмір ғой бұл, бірі кем.
(От ішінде айтып тұрмын мұны мен)
* * *
Дəл осылай өте бергін, елеме,

Өткен қайтып келе ме.
Дəл осылай мұңсыз болып көрінгін,
Өзі солай өмірдің.
Дəл осылай танымаған бол жаным,

Мен тағы да жолдамын.
Дəл осылай жылап жүріп күле біл,
Қасыңдағы кім еді ұл?!
Құтты болсын, міне, өлең, міне, гүл!

Жерің қалды қайда кеттің қыраным,
Қайт, Қайт!?
Елің қалды қайда кеттің қыраным,
Қайт, Қайт!?

Қиту-қиту, қайт-қайт,
Сыңарым,
Қыраным, Қыраным!..
Алтыннан бау тағып ем,

Аялап-ақ бағып ем,
Тұмар байлап тіл мен көзден сақтадым,
Тұғырыңа күміс шеге қағып ем,
Тояттатып сəріден.

Қиту-қиту, қайт-қайт!
Қанжығаңды қандатып,
Қан соқтаны жегіздім,
Жембасарға бұлттан бұлақ еміздім.

Сылап бақтым,
Сұрап бақтым Тəңірден,
Сыңарындай сырлас едің егіздің.
Қайт-қайт,

Қиту-қиту,
Қайт-қайт!..
Қара шыңға кеттің бе?!
Құз басына жеттің бе?!

Бостандықтан қымбат не бар шынында,
Бəрін құрбан еттің бе!?
Бар, бара ғой,
Бар ендеше – Беренім!

Сен құлдыққа көнбейтұғын ер едің.
Бəрін тастап
Мен де ұшқым келеді,
Аспан бірақ жақтырмайды Жер Елін.

Кетті қыран,
Кең сарайлы зеңгірге,
Қолын жайды жылаулы жан, ер кімге!?

Бар, бара ғой,
Бостандықтың – Патшасы,
Қанатыңды емін-еркін кердің бе!?
Бар!.. Бар!..

Қыран үшін Қыдыр Ата бар құзда.
Құдай өзі жар болсын, тек, Жалғызға!
Бар!.. Бар!..
Бостандығың – бар бақытың, байлығың,

Бар, бара ғой, бəрі сендік,
Ай, күнің.
Жұбатудың керегі жоқ,
Күй тартқын,

Өмір қалай, соған, міне, сай жырым.
* * *
Білесіз бе қыдыр баққан қыр барын,
Жүресің бе бір жаным.

Айыл қияқ, ақ бас жусан, ақ жүзген,
Аппақ дала, аппақ менің жыр бағым.
Сүт секілді бұлағы да, қайнары,
Тамып кетсе тастың өзі жайнады.

Жұмақ жырға,
Құрақ жырға аунадым,
Жел құндақтап, сары самал байлады.
Қаңбақ түртіп қаша түсіп ойнамақ,

Тау маужырап, талықсиды ой-қабақ.
Сонау тұрған
Құлпытасқа тіл бітіп,
Тірілермен ол да бір сəт тойламақ.

* * *
Қозы құйрық қоңыр төбе бұлтиған,
Жалғыз үй тұр құнтиған.
Қара бала жолаушыға күледі,

Екі көзін күннен алмай жыртиған.
Серек құлақ секемшілдеу сұр қаншық,
Үріп көрді ғазиз жаннан құрбансып.
Үй иесі ат тізгіндеп көп жүрді,

Бізді көрмей тұрғансып.
Бір мезетте бота қашты, бақырды,
Есер бура құйын қылды тақырды.
Қаңғып келіп қайдан жүрген бүлгін деп,

Үй иесі қатынына ақырды.
Бура кетті... Біз де кеттік тұрмадық,
Шөліркедік, құрғадық.
Жəутеңдеген қабақтар мен қастарға,

Үйден шықса жолаушы да бір ғаріп.
* * *
Ат-көлігің аман екен, кезіктік, мəлім маған сырыңыз,
Жылдағыдан жаз ұзақтау, жылы күз.

Күні кеше кетіп едің елден жат,
Қызық екен мұныңыз.
Ат ұстарға бала шықты, аға деп, пиғылыңды білместен,
Сен жөнелдің ақ ордаға кірместен.

Əу басында бір семірген жан едің,
Өсек-аяң, арыз-шағым ірмектен.
Батар күн де басын тығар жер таппай, ақ шағылды

Жақсы ой – ширек ырысың,
Жақсы сөз – жарым ырысың.
Жақсы іс – бүтін ырысың.
(Тылсыммен бірге тынысың.)

Үш ырысты сүйген жан
Қуантады Алласын!
Үш ырысты іздеуден
Ақыл-ойың талмасын.

Таза ниет жүректен
Үш ырысың бүрлейді,
Тілегіңді періште Тəңіріңе жалғасын!
Үш ырыспен нұрландыр

Жан бақшасы гүлденсін.
Шақыра біл бақытты
Бал пернесі тілге енсін.
Сен өзің де содан соң

Сəуле шашып жүресің
Қусаңдағы кетпейтін,
Құтқа айналар іргең шын.
Тəтті арман, үмітің,

Айналады шындыққа.
Тұрғызбайды қайғы-мұң,
Қапияда бір жықса.
Хақтан сұрап қайыр күт,

Кедергіні жолдағы
Кемелдікпен сырғыт та.
Сырғанасын, сырғысын,
Жолдан кетсін кедергі.

Маңдайыңды тасқа ұрып,
Жылағанда не берді.
Сырлы сарай көңілің
Сұлу болсын күннен де.

Қалай болса қалауың
Солай тағдыр білгенге.
Алла бəрін көруші
Жəне шексіз шебер-ді!

Күлді сүйген – көмілді.
Күнді сүйген – көгерді.
Шер-шеменді ұмытып,
Қуанайық, кел, енді!

* * *
Қалы кілем қара нарға мап болды,
Бір азғантай, мақтау-мадақ бақ болды.
Желкесінен пышақ қайрап тұрса да,

Көңілінен қайғы-уайым жат болды.
Көп күлісті, көп əңгіме жаңғырды,
Түнді түріп босағадан таң кірді.
Пəленшекең сөйлеп жатып кетті деп,

Ауыл-үйді суық хабар шаң қылды.
Кімнің қандай маңдайында сызық тұр,
Қалағанын ажал апам үзіп тұр.
Қатар теңнің барған емес біреуі,

Жалғыз ердің аты шықпас жаһанда,
Жалғыз ерді кім қосады қатарға.
Айға сеніп басын салар базарға,
Күннің өзі ұясына батарда.

Жалғыз ерге жан шуағын төге біл,
Сен білмесең, ол білмесе сөнер ұл.
Жақсы жалғыз қалып қойса обал-ақ,
Жан біткенге көңіліңді бөле жүр.

Ер мұңайса, ел бағыттан жаңылар,
Рəсуа болса қайдан табылар.
Ел байлығы – ер жігіттің ниеті,
Сол халықтың бағы бар.

«...Ағылшынның ақын-драматургы
Бен д жамин Джонсонды құр меттеп-ақ
жерлеген. Бірақ жарлы ақын молалық-
тың ақшасын төлеп үлгермей кетіпті...

Безбүйрек иелері ақынның соны сын ке-
шірмей, біраз уақыттан кейін моласын
қазып, жерін бас қа біреуге сатады. Ал
өзін сол зираттың аяқ жағына тігінен

тұр ғызып жерлейді».
(«Ж-ш» 56 б)
Өзге құрлық... Мендік сана жат бұдан.
Ойдың бұлты ақ тұман.

Өмір кіршең, өнер таза арпалыс,
Қайнай-қайнай сарқылғандай ақ құман.
Ақша жеген ардың құны көк тиын,
Жер тозақ та, көк құйын.

Шешілмейді бұл тірліктің жұмбағы,
Тоқсан тарау, тоғыз күрмеу, от түйін.
Құдай тегін жасап берді ғаламды,
Сəл өлермен қылды бірақ адамды.

Қайран өнер көрден орын таппадың,
Тік тұрғызып сұрап жатыр бағаңды.
Қайта сатты сен жатқан көр басқалық,
Сатып алды ақшалысы бассалып.

Қайран өнер тік тұрып тұр молада,
Əлі күнге əлдекімге ақталып.
Өркениет орын беріп жатты ма!?
Табан орнын əлде тағы сатты ма!?

Өнерліге өлім жоқ деп айтатын,
Əділ Құдай солай шешім тапты ма?!
Солай шығар Хақ біледі шындығын,
Өнер деген өлімі жоқ сырлы мұң.

Біздің қорым даласындай басқаның,
Тфə!.. Тфə!.. Бұл да бақыт, құлдығым!
Сауда сайрап, иман-əдеп шегінген,
Шеген құлқын, шемен ниет не білген!?

Есіріктер бəрін сатпақ əлемде,
Есек миын тиын тісі кемірген.
Сорлы қоғам өз бейнетін іздеген,
Қатігезсіз сіз деген.

Сен қайда да жатып жегің келеді,
Өнерпазбыз тік тұрамыз біз деген.
* * *
Сен өзіңнің жүрегіңді қарап көр,

Ақ босаға, азат төр.
Өз жаныңнан бақыт іздеп таптың ба!?
Жұпарын жұт бір ирани бақ қыл да!
Өз кеудеңнен құлақ түріп, сыр аңды,

Алтын сандық бұл əлгі.
Өз рухың күннен ыстық, нұрдан-ды,
Нұрсыз болса, жер жұтады құр жанды.

Иман күзет болмаса,
Əлдекімдер əлеміңді ойнатар.
...Қайдағыны ойлатар.
Не боларын білмей кетер адамзат,

Қайғы да тар... Той да тар.
Иман күзет болмаса,
Өлеңнен де əдеп кетер, сыр кетер.
...Жыр бекер.

Адал сөзден айырылса пендеңіз,
Қала бекер...Қыр бекер.
Иман күзет болмаса,
Көктің төрін шайтан басар, жын басар.

...Тыңдатар.
Иман ғана – бар бақыттың бесігі,
Адамды адам сүйген жерде – гүл баһар!
Адамды сүй,

Тəңір сүйіп жасаған.
Адамзатқа махаббат бер Жасаған!
Жаныңызға иман күзет болмаса,
Тəніңізді шайтан ұрлар тасадан.

Мұхит елі, теңіз елі, көл елі,
Шалғын аймақ, шың мен құзар, шөл елі.
Өз-өзіне сенген халық оянар,
Бір-біріне сенбеген ұлт өледі.

Алақанда мөрі бар-ды Алланың.
...Жасырады жалғаның.
Ұлт жүрегін иман-əдеп жалғаса,
Озбырлардан онда аман қалғаның.

Ортақ сенім, ортақ намыс, ортақ ар,
От ішінен жол табар.
Бірін-бірі алдаған ұлт, ұл мен қыз,
Қайда барса қайғы төсеп, сор табар.

Өтірікке Құдай қорған болмайды.
...Сорлайды.
Алтыннан тау жасап алып жатса да,
Бақытсыздық бастарын кеп торлайды.

Иман күзет болмаса,
Өлең сөздің базары не, бағы не?
...Алдамшы ғой бəрі де.
Менен кеттің, көпке жеттің өлеңім,

Алладан жалғыз бақ тілеп,
Əруақтарға дұға қыл.
* * *
Жүрек – гүлім,

Тілек – шырын, сыр – жалын.
Бал-шырыннан жасап алған жыр да мұң.
Түн бақшаның жұлдыздарын жайнаттым,
Сорым егіз, бір бағым.

...Жырларым!
Шырын жақтым езуіме, ерінге,
Кербез əлем керіл ме.
Табан етін бабалардың жастандым,

Сонау тамшы сорғалаған терің бе!?
Бабаларым бақ-тілектің арнасы,
Біздің тұрақ құз бен құлау, жар басы.
Жүрегіме қонақ қылдым бəріңді,

Бұл ниеттің бірақ қанша бар бəсі?..
Өгіз өлді,
Енді сынбақ арбасы.
* * *

Адамзаттың санасында у бар-ды,
Ие болып қу қалды.
Ескі құрлық, жаңа құрлық бір құрлық,
Қолдарында таңбасы жоқ ту қалды.

Жады шалыс, ал санасы алжыған,
Қан-қан əлем қанжығаң.
Батар күн мен атар таңның құрбаны,
Айтатының жалғыз əн.

Таңнан кешке, кештен таңға сырғанап,
Жолың тұман шырғал-ақ.
Аманат жан кеудеңізден шығарда,
Дүниеге үлгересің бір қарап.

Көк малта, көк езулі желдің үні.
Сендірмек несіменен ендігіні.
Қайырсыз туған жаннан төрелік жоқ,
Желтоқсан көрт үлектің келді күні.

Жын шашып жылдағысын қайталады,
Қыс қатты қылауынан байқалады.
Есесін жауға алдырған көрт үлектің,
Қай адам шын бағасын айталады.

Желтоқсан ақбас боран алжыған ба,
Тірелді ізі сорға, алды жарға.
Барады қайран жылдар көкпар болып,
Тұяғын бір серіппей қанжығаңда.

(Араша түсетұғын арлы бар ма!?)
Қар жауды есік алды ақ қалашық,
Қалжа жеп қалашыққа жат бал ашып.
Көктеп тұр қар астынан үш мұзғалдақ,

Өлең қосып басымызды жырладық,
Атасы бір, анасы бір, бір халық.
Бір түп ағаш секілденген жапанда,
Жалғыз-жалғыз жан кешеміз ырғалып.

Тамырым бір, тағдырым бір ұлығым,
Жүрегіңнен естіліп-ақ тұр үнің.
Күміс жалын күнмен тарап, ай тұяқ,
Өлең болып келді саған құлының.

Маңдайымнан сыйпа менің аймала,
Өз ұлың ғой, өз тілекшің қайда да.
Сені жырлау менің жалғыз арманым,
Тұсау салма, шідерлеме, байлама.

Өз құлының сендік арды даулайды,
Сары самал, жел боп есіп саулайды.
Сен жатсың ба, өрісімді өгейлеп,
Қаракөз жыр қазағымнан аумайды.

«..Ақынды көбіне-көп заманы,
қоғамы, ортасы өлтіреді»
Қадыр Мырза Əли
Білмеймін кімнен кінə, неден міні,

Құтылар сенен кімі?!
Саған, сірə, бəрі бір сұмдық ажал,
Құзар шың мен құрдымы, тереңдігі.
Орман өлді, өртенді, күлі қалды,

Кеудесінен көк жанын жұлып алды.
Ақын өлді кебін қып ақ парақты,
Ақ қағаздың бетінде мұңы қалды.

Қу тірліктің көп көрдік талапайын,
Қалай сені қарғам-ау талатайын.
Руми1 боп у ішкен, отқа түскен,
Ақындықты қайтесің балақайым.

Жамандар жолдан жалтарсын,
Азамат ерге артар сын.
Шыдамай айтқан шындықтан,
Шыдатпас қайғы тартарсың.

Сананы уайым билейді,
Қолыңа шындық тимейді.
Жағасы жайлау өтірік,
Өлсең де мойын имейді.

Ақиқат іздеп өлгендер,
Жүрегін турап бөлгендер.
От ішінен бақ іздеп,
Өздерін-өзі көмгендер.

Құлпытас дұға сұрады,
Моласы мүлгіп жылады.
Ақынның аппақ есімі,
Қапа-қара таста тұр əні.

Қалжырап қасқа талыпты,
Құлапты құшып табытты.
«Елім» – деп шауып жүретін,
Ертерек кетіп қалыпты.

Шаршатты дала, жол жүгі,
Аядым аңғал сорлыны.
«Ұлтым» деп өлген бейбақты,
Ұмытты ұлты сол күні.

Шығыстың қолы шырмаулы, батыстың басы даңғырап,
Қай жерде қарғам қалды бақ?
Əр шөңгеге бір табан есесі кетіп егілген,
Толқыны толғау қанды жап.

Қанжапқын болған дүние көзіңді сүртер кімің бар,
Көзіңде сора, ірің бар.
Құл біткенге естілер араша бермес ашулы,
Ақырдан жеткен бір үн бар.

Қайырып жырды толғадық, көңілге басу айтарға,
Қаһардың беті қайтар ма?..
Айласын басқа тауысып дұшпандық шықты даңғылға,
Адамзат соны байқар ма?!

Бейбіт те күннің қақпасын өздері жатыр бұзғылап,
Соқырмыз енді біз бірақ.
Адамзат деген көк мұхит, тасыса мұхит жан қалмас,
Кетеді толқын сізді де ап.

Жон арқасын қарашы, айырар айғақ тобаңнан,
Түйе де шекпен оранған.
Түймелі басқа не келмес, өткенді сұра түбектен,
Өзеуреп соққан бораннан.

Қаралы мойын қасқалдақ, аруана бауыр ыңырсып,
Айналған заман бір ұршық.
Ай жүзінде жүз ноқат, күн жүзінде қылау бар,
Аспанға сауған ғұмыр сүт.

Боз қурай сайда безілдеп, тіл кезеп жатыр жел үрлеп,
Көрген жоқ бақыт тегін кеп.
Қолыңда барға қанағат, тістеулі кеткен бармақты,
Болдың ба өзі кебіндеп?..

Маңғыстау саған не дейін, қаныңмын тамған тамырдан,
Сөз алдым сəре-сарымнан.
Келемін жортып бұл жолы кер бестіге қамшы сап,
Жем-Сағыз бенен Нарыннан.

Қайың құрық, қаз бас ер, қос таралғы, бір жүген,
Бапкерсіз, бапсыз тұр білем.
Ат əбзелі не керек,
Жабыға жайдақ мүлгіген.

Күміспен зерлеп күлдірген, сегіз өрім қамшым дүр,
Атасы мұның алтын дүр.
Бедерлеп іліп сəндікке,
Бітік көз неме шалқып жүр.

Бұған да қылдық шүкірлік, табанға таптап жатпаса,
Тапсырып жатқа сатпаса.
Құлыннан шығар бір дүлдүл,
Құдайдың өзі сақтаса.

Заманға салсаң зар асау.
(Қаңтарға салсаң қар асау)
Қобылап мыстан жасаған,
Барсың ба Балқан, Қаратау!

Асаулы көңіл тұсаулы,
Төбемнен төстеп құс ауды.
Сəскелік тұста сəнді едім,
Мəн кетіп міне түс ауды.

Ақшамның жүзі қызыл-ды,
Іріді сүттей бұзылды.
Тұрмыстың қамы езгілеп,
Мойынға тұмар тұз ілді.

Балқан да, Балқан, Балқан-ай,
Күн кештік кеше əрқалай.
Қаратау көсік шайнады,
Қара жау қылыш сайлап-ай.

Найзамен жығып орданы,
Жау жаланып торлады.
Ман-Атасын тербеткен
Маңғыстауды қорлады.

Кебенек киген өлең бұл,
Бастасам екен неден жыр.
Қаратау басы қара бұлт,
Бауырын шықтап не деп жүр?!

Қаратау қардың тұтқыны,
Ұланы болсаң ұқ мұны.
Қан сиіп көзден тұрмасын,
Жасқа айналып шық түбі.

Ай сəулесін тыныс қып,
Ел ауып бір кез жылыстық.
Көзіңнен заман жас сауар,
Еліңнен кетсе тыныштық.

Жол үстінде жолым үй жолдан қалсаң кірерсің,
Тілегін сосын тілерсің.
Тілінген тірсек еліңнің,
Тірлігін көріп, білерсің.

Ақжарқын жеңгең пəк күліп, көжесін берер көңілмен,
Бермеген бір күн өмір дем.
Қанағат-шүкір жайлаған,
Көп ыстық осы үй төріңнен.

Шығарып салар шырылдап, шаршасаң тағы келгін деп,
Керегем кербез кеңмін деп.
Ауылға барам мен жиі,
Ертеңгі күнге сенгім кеп.

* * *
Отпан тауым есіңе алып тұрарсың,
Есі кетіп сені сүйген балаңды.
Сен де бірақ тарқамайтын мұнарсың,

Кім біледі бағаңды?!
Туыс қылып көрмек болдық Алашты,
Тұғырыңнан ұран жағып, шақырдық.
Қыран шыңға, қырсық жынға таласты,

Тау астында жатыр құт.
Бабам тұрды балдарынан үміт қып,
Анам тұрды уыз салған таңдайға.
Ер мен елді танытсақ деп ұлық қып,

Талай соққы тиді біздің маңдайға.
Бердік, міне, тауларды да, тастарды,
Қай қадеге жаратады қарасын.
Ата салттан айырмаңдар жастарды,

Өз білгенін жастан кəрі жасырмас,
Өзі көрмей жас көңілі басылмас.
Өз еліне бақ іздеген жігіттің,
Тірлігінде сордан көзі ашылмас.

Ақтан күйіп сағы сынып шағылар,
Отқа түсер, шоққа айналар, жағылар.
Ұстаған ту ұстараның жүзіндей,
Сен құласаң жат қолынан табылар.

Талай қарсақ, түлкі шығар жолына,
Жау жасанар солы менен оңына.
Жігіт солай бар қызығын ел үшін,
Өмірімен қоса берер қолыңа.

Лақтырған соң тиер жерін тас табар,
Таба қылар есіл ерді басқалар.
Кетер сосын орны толмас ерлердің,
Сонда біліп ұлы жоқтау басталар.

* * *
Құйын шауып барады, дүрмек қозып дүбірден,
Тілдеспейді біріңмен.
Ашулы дауыл аламан,

Шап айылы үзілген, төс айылы түрілген.
Кекіл мен жалын от тарап, ойрандады, шелденді.
Есі кетіп ел келді.
Ермек қылып ауылды,

Есерге дауыл жел берді, желігіп салды шеңгелді.
Адырна сазы аңырап, егілме күйі езіліп,
Ел отыр бəрін сезініп.
Кесіртке құйрық кез құйын,

Мың асқанға бір тосқан, тынарсыңыз кезігіп.
* * *
Ен Түлей, Есен-қазақ қырда қыдыр,
Жыр-дағы бір.

Отырып сөз тыңдарға уақыт бар ма,
Айтатын бұрынғыны кім қалып жүр?
Үнсіз қыр, бізде енді үндемелік,
Айтармыз кімге келіп?

Бəрі де шулап кетті дұрыс қой деп,
Қайтайық қала жаққа жүр деп едік.
Жел жекіп бар кетіңдер, жөнел деді.
...Не көрмеді?!

Күйігім аз болғандай ішімдегі,
Күн тесіп бара жатыр төбемдегі.
* * *
Жұтынтып жұлдыз шамын аспан жақты,

Жүзінде ай арудың дастан жатты.
Бұл өлке туысқа жат,
Жатқа туыс,
Бастан қатты.

Ен қазақ, Алтай асу, Жайық жаным,
Жаныңдамын.
Бұл өлке туысқа жат,
Жатқа туыс,

Бізді де бар ма екен сағынғаның?!
Түн күліп,
Ай мазақтап қылжақ қылды.
Қаны бар қазақ көрсе кім жақтырды!?..

Мысығы алауыз бен
Керауыздың,
Есігін киіз үйдің тырнап тұрды.

* * *
Қайнаған тірлік, қайыр қош,
Білер ме жанның жайын дос.
Сүрінген сəтте сезілер,

Ер ауған күні айыл бос.
Кіжің-кіжің керілдек,
Кіжініп шығар тебіндеп.
Кешегі жүрген көп жолдас,

Көңілмен сүйіп теңім деп.
Буынсыз жерден кілтілдер,
Суытып түрін тілсіз кер.
Адал ерде аңғал көп,

Достарым бар деп жүрсіздер.
Сүрінген күні ұтылдық,
Сүйенер жан жоқ тұтылдық.
Мың жігіттен бір жігіт,

Қасыңда қалса шүкірлік.
* * *
Қырғидың қату қабағы,
Қалт етсе елге шабады.

Əспеттеп жүрген əтешті,
Кекілден ұстап сабады.
Ата қаз қашып алқынды,
Қырғи салды жарқылды.

Біз сенің сонда көргенбіз,
Кер əтеш көтеу артыңды.
Өзіңді дара сезінбе,
Əдептен аттап безінбе.

Көктен қырғи келмесін,
Көсемсіп тұрған кезіңде.
Алтынмен аптап қарадық,
Күміспен күптеп тарадық.

Қадірін соның білдің бе,
Суыды көңіл, аражік.
* * *
Қардың басын бұрыннан да қар алған,

Ақ пен қара, бақ пен сордан таралған.
Күштілердің ақыл айту міндеті,
Əлсіз байғұс тыңдау үшін жаралған.
Мінбесінен көкек сайрап жұлқынар,

Ала қанат, кекілі де бір тұмар.
Қарқылдасып қарға тыным бермейді,
Қараниет көмейінің құрты бар.
Өзі біліп арыстан жүр, пілменен,

Үрейленіп есігін еш ілмеген.
Азулылар ақылдасып кеңеспек,
Бүгін тағы кімді жейді, кімменен?!
Пілге барсам өз тұмсығын бұлдайды,

Кімге барсам ақиқатты тыңдайды?!
Ей, қара жер, қайда алып барасың,
Ұрыс-керіс, кіл дүрдараз, қырбайды?!
* * *

Сенің жаның, ақ ниетің мөп-мөлдір,
Көздеріңде көктем жүр.
Ақша бұлт боп аспан жақтан қараймын,
Біздің көңіл шеттеп жүр.

Сен іздесең мен тұрармын күн жақта,
Нұрға шомыл, үн қатпа.
Кірпігіңе ақ сəулемді моншақ қыл,
Көңіліңді, көз жасыңды құрғат та.

Сен өзіңді ай тербеген самал де,
Алтын тектес бағам де.
Бұлбұл торда, мың құл жолда, сапарда,
Өмір солай, амал не?!..

Қара тобыр өзгертеді сүр-өңін,
Əлдекімнің олжа қылып шүленін.
Күн де біреу, мен де жалғыз, ал жерде,
Сен де жалғыз жүр ме екенсің, жүрегім!?..

Бұл да бір,
Ақ берен бе, көк берен бе,
Мұндай ер өткен тарих, көп көгенде.
Желіден құлын көрсе басын шапқан,

Кермеден өлген өтіп, өтпегенде.
Қызыл қан
Қылша мойын, көкмайнақ-ты,
Жау аңдып, жер бетіне көп қоймапты.

Нарлардың жанын алып
Тік тұрғызып,
Қайтесің бармақ шайнап, өт қайнапты.
Өт қайнапты,

Өксігін жұтқан тұлып,
Салыпты жүрек тұрған тұстан құлып.
Ту жасап терісінен
Ұлттығыңның,

Тау жасап сүйегіңнен ...Стан құрып.
Зəр қатып санамызға, ділімізге,
У жетті ұраны жат түбімізге.
Біз сонда

Ұзақ жылдар өліп қалдық,
Ал, қазір тіріміз бе!?..
Білмеймін!..
Өлгендердің біріміз бе?

Өлген болсақ
Неге біз, мал-жандымыз,
Үңіліп өліктерге таң қалды құз.
Біз бұрын:

Ұлтпен өлшеп ғұмыр кештік,
Ал, қазір ақша дейміз – жалғанды Біз!..
Қызыл сөз,
Қызыл жала, Алаш Орда!

Қаңқасы қансырайды қара сорда.
«Қазаққа тойдым» – дейді ажал байғұс,
Сонда да талас көрге, талас орға!
Алаш тор да, Алаш сор да, Алаш Ор-да!

Ол Алаш баяғыда өткен Алаш!
Ажалды өзі барып өпкен Алаш.
«Өз иттері» жабысып
Сіңірінен,

Сілкілеп қызыл қанын төккен Алаш!
Бүгінгі Алаш:
Ертеңгі жоқтауымыз.
Бір жыласақ мүмкін бе тоқтауымыз?

Ал, жақсы,
Шыдамдымыз, Біз – мылқаумыз,
Мылқауды да заңды ма, соттауыңыз!?

Ілесіп мыңы келді бір дұшпанға,
Шоқ шайнап, қалың елім күл құсқанда,
Бірігіп кəпірменен жанымды алған,
«Банды» боп біздің шалдар жұлқысқанда.

Анау қарт
Қаз жүріске салып-ақ жүр,
Күнінде көсем болған құл-құтпанға.
Көрмепті бір қақалып

Қылқанына –
Ауылды аймағымен қылғытқанда.
Əлі де «АҚ ҮЙ»
Көрсе көлеңкесін,

Жылқыдай үйездейді шыбындаған.
«Ақ үй»-де ақ келіншек сияқты ғой,
Көз тартып көлденеңдеп жымыңдаған.
Сары үстел,

Сары табақ,
Мөршіл билік –
Ашпауға тырысады сырын маған.
Өтті өмір,

Жоқ заманың екі келмек,
Қолына мақтау қағаз тие қалса,
Келеді кемпіріне кекіреңдеп.
Қара мөрді

Ақ саусақ аялайды:
«Бұл өзі жоғарыдан бекіген» – деп.
Бізде де
Бір кемпір бар мақтаналық,

«Ақ Үй-жан» –
Ақ келіншек, ал, неңіз бар,
Ақынға бөлек қойған, сақтап, алып?!

Қашанда достан тілек, жаудан жарақ,
Мал бағып несібесін сауған қазақ.
Көзіне көк аспанды
Қонақ қылып,

Қонысын күн жаңартып ауған қазақ.
Ақ бота,
Желі құлын,
Көген қозы,

Ақ шұбат, құнан қымыз, саумал қазақ.
Сталиннің мұртындай –
Бір қара бұлт,
Манадан тұр көз алмай таудан қарап.

* * *
Ақ қанат жырым, ақ парақ,
Құлайсың тəй-тəй аттап ап.
Арулар сені мақтап жүр,

Алқымы мамық, ақ тамақ.
Көгершін жырым, көктегім,
Айтады саған өкпе кім?!
Жүрегім менің – жұмыр жер,

Жеті қат жырды сөкпегін.
Аспанмен туыс бұла жыр,
Құласаң көктен, құла жүр.
Мұқала қоймас дегенмен,

Мұң айтып өскен мұнар ұл.
Шарғаңды біл де шаптықпа,
Не жетсін салқын сақтыққа.
Біздегі намыс – отты өлең,

Өлесің отқа бас тықпа?!
* * *
Кінəліні іздеушіміз əлі біз,
Кінəліміз шындығында бəріміз.

Ақылдымыз өзгелерді сынағыш,
Жалғыз ескек, жамау желкен, сыңар іс.
Шындығында ақыл бізден тым алыс.
Өкпеліміз шыдамаймыз шыртылдап,

Екі иықта періштеміз тұр тыңдап.
Табалауға шеберміз-ақ жырқылдап.
Өзімізді кешіргіш-ақ жандармыз,
Кешіп-кешіп кенжелеп-ақ қалғанбыз.

Талапсызбыз, бірақ таудай арманбыз.
Сан қиялды жастап алып қалғыған,
Сенің биік ұшарыңа бар күмəн.
Білетінің «білем» деген жалғыз əн.

Тылсым əлем тырнағын да жасырмақ,
Білген елдер жоқ іздеп жүр ғасырлап.
Елге қара етегіңнен басыңды ап.
Кінəліні іздеушіміз əлі біз.

Шындығында кінəліміз бəріміз.
Оған куə жанымыз бен тəніміз.
* * *
Ақтылы қойдай төбешік,

Алдымнан менің өре шық.
Жабырқау көңіл мысалы
Момақан мола, көр есік.
Аңқасы кеуіп шөлдеген,

Көр ішінде көлденең,
Шейіттер жатыр ыңырсып,
Шемені қоздап өлмеген.
Бабамнан қалған алтыным,

Бағзының зауал-зарпымын.
Құлының едім Маңғыстау,
Құрсауда жүріп тарпыдым.

Бəйгі берді шабанға,
Төр сыйлады наданға.
Бізге біткен боз жусан,
Тапталып жатыр табанда.

Құрағын іздеп көл келді,
Өзімшіл кілең өр келді.
Бізге біткен боз жусан,
Боз төбеде өлген-ді.

Аяққа солай басылды,
Өз бойын өзі жасырды.
Бізге біткен боз жусан,
Бағасын білсең асыл-ды.

Бұл неғылған құрғыр-ды.
Тұлымдыны тұл қылды.
Өзіне біткен жусанды
Өкшелеп жүріп құм қылды.

* * *
Бодан болдым, сен айырдың еркімнен,
Селбесіп-ақ күн кешіп ем сертіммен.
Өгіздеймін қамытбауым қан сірке,

Соқа сүйреп тер сіңген.
Ыңырандым, ыңырсыдым, ықтадым,
Оңашада себездедім, шықтадым.

Ақ жаңбырдың арасынан жол көздеп,
Ақ туымды жықпадым.
Жасын ойнап жанның оты күйдірді,
Шыдам берді, тағдыр солай сый қылды.

Тəуелсіздік іздеп келді құштым мен,
Маңдайынан сүйдірді.
Сүйдім бе өзі, шыныменен маңдай ма?!
Қайда кетті?.. Көз алдымда қалмай ма?!

Қой шын шығар!?..
Шыныменен сүйдім мен,
Алдамайды!.. Алдай ма?!..

Ойылған көздің жасы дүр,
Ой жеген ердің басы бұл.
Қашаған1 айтқан асылдың –
«Өл-тіріде бəсі бір»

Көшкен жұртта қазық тұр,
Көргенін жерге жазып тұр.
Іздеген жанға мың дерек,
Із кескен жанға азық бұл.

Ат байлады кім келді,
Үнсіз... бəле тілден-ді.
Қазыққа қатқан қан көрдім,
Кім екен шапқан іргемді!?

Қайғыдан қазық талғандай,
Үзілген арқау жалғанбай.
Қадалып жерге қазық тұр,
Жүрекке қанжар салғандай.

1 Қашаған – Қашаған жырау.
* * *
Ғапыл көрдім айтарының бəрі нық,
Күрсінеді ақиқатқа шағынып.

Көз алдымнан өмір өтті дастан боп,
Шексіз арман, ақ үміт.
Ғапыл көрдім сағым сынды шілдеде,
Өмір сүрмек, кім, неге?!

Неге жүрміз не бітірдік, не бітпек,
Өлім шындық, өмір түспен бірге ме!?
Бар шындықтың сол қазығы ақырғы,
Жалғаншыңыз ғапыл-ды.

Сүйіп үлгер құлға құлша құшақ аш,
Алыс пенен жақынды.

Самсаған мешіт сары алтын,
Жаңарсын Қазан, жаңарсын!
Жиғаның болса базарың,
Иманың болса адамсың.

Намазға салған гүл-тамыр,
Шақырып азан шырқа бір.
Əруақтар рух жайласын,
Қиылған мойын қылша бір.

Еңбек пен атқан таң алып,
Ебімен келген жаңалық.
Келеді Қазан1 бой түзеп,
Тоты да құстай таранып.

Туысқа бізді теңеңіз,
Желкені бірге кемеміз.
Екі де жарты бір бүтін,
Сүйенісіп келеміз.

Өрекпіп өзін қорлайды
Керексіп жатты толғайды.
Өзге де жақсы дегенмен,
Өзіңнен артық болмайды.

Парижге барсаң сұлу-ды,
Сұлудың торы құрулы.
Көңілім шықтап елді ойлап,
Көкбөрі болып ұлулы.

Бас идім барлығына, кіндіктің қаны қалды,
Қария кемсеңдейді əкемді танып əлгі.
Көз көрген көп жақсының еріні маңдайымда,
Селдетті жаным əнді.

...Ел кетті, əні қалды.
Бəрі қалды... жалған екен.., ештеңе емес мəңгі!

Бабасыз болмас баласы,
Бірі тон, бірі жағасы.
Жер иесі – Ер Адай!
Ел киесі – Пір Бекет!

Адайдың алтын сағасы.
Атасы – Ұлық,
Ұлы – Пір,
Үш жүз алпыс Əулие,

Тайдырмас тірек, тағасы.
Иман-əдеп, салт-дəстүр,
Маңғыстаудың бағасы.
Алласы сүйіп

Бақ берген,
Құр емес шығар шамасы.

Ақсақал анау бас болып,
Артынан ердік жас болып.
Біздің тарих жылап тұр,
Тамшылы тауда тас болып.

Көзімнің жасы ұласты,
Ұл серуендеп қыр асты.
Ақкетікте Тамшылы1,
Там-тұмдап маған сыр ашты.

1 Ақкетік, Тамшылы – қала, жер атауы (Маңғ-да).
Тістеді қанды ерінін,
Жас жуып тұрды көрігін.
Ботадай боздап емгенмін,

Аруана қырдың желінін.
Таңдайымда нəрі тұр,
Тамшылы тарих – кəрі сыр.
Көп тілінген маңдайда,

Өлтіріп жатыр,
Өрт іліп жатыр, дерт іліп,
Тел шыбық жатыр мертіліп.
Қай жаққа алып барады

Оқ жылан жолдар серпіліп.
Ажалдан алған сыбаға,
Қан құсып жатыр мына ара,
Қарауыл төбе мұнара.

Жағадан қолы кетпеген,
Бұл əлем солай тұра ма?
Естісі қайда, данасы,
Адамның азды баласы.

Жазылмай кетті жарасы.
Адамзат қолың қызыл қан,
Қолыңа бір сəт қарашы?!..

Адаммын дейсің ал жақсы,
Арыңның бетін шаң басты.
Ісіңіз қандай бар жақсы?!..
Ашылды əлем етегі,

Шындық пен шырғал қалжасты.
Түңіліп сенің түріңнен,
Дүние іздеп жүгірген,
Шегініп орман, тал қашты.

Жауызға дауыл жалғасты.
Ындының сенің тоймады,
Ырқыңмен шайтан ойнады.
Құрлық пен құрлық соғысып,

Қан төккен күнін тойлады.
Ұймаға батты бойлады,
Ұятсыз-арсыз ойлары.
Жасынан көздің бақ іздеп,

Жасырын жүріп тақ іздеп,
Көсеуге шоқты көрсетті,
Көбірек қанын ағыз деп.
* * *

«Елміз» дедің, сосын, мен де «ел» дедім
Соны айтқан сен бе едің?
Шапан киіп, бата алғансың білемін,
Көп кешірдім, көкірегім кең менің.

Қаһарлансаң опырылып жер түсті,
Ел көзіне қайғы қатып, шер түсті.
Саған сеніп келем еріп ізіңнен,
Кешіп өтіп Еділ менен Ертісті.

Ой-жасаған!..
Мырзалығың тым бөлек.
Бізге осы бұйырғаны жыр демек.
Қара мысық қалғып отыр ойланып,

Ошақ түбін іргелеп.
Мен де қалғып қоса қабат мүлгідім.
Сырын білер кім мұның?!
Есінеумен өтті менің өмірім,

Құдай өзі білер-дағы құл мұңын.
* * *
Жетектей бер біз бұйдалы түйеміз.
Жердегі Сіз-Иеміз!

Күліп тұрып айта білсең өтірік –
Жылап тұрып өзіңізді сүйеміз!..
Біз тауыстық бұл көңілдің шарасын.
Не дегенмен дарасың.

Ағажан-ау, алдың тұман, артың шаң,
Қайда алып барасың!?..
Мезгіл қандай?..
Таң ба, түс пе, сəрі ме?!

Адасып жүр жас, жасамыс, кəрі де.
«Қайда алып барасың» – деп қақсаумен,
Келер жердің келіп болдық бəріне.
Мың адасқан жолаушы едік,

Жолы жұт.
Қалдық көштен қол үзіп.
Үркер болып көшіп кетті аспанға,
Көңілдегі толы үміт.

Үш ай тоқсан, үркеріміз шалғайда,
Оны білер шал қайда?!
Қарияңыз өз қорасын көрсетіп,
Дей береді мал қайда?!

(Мал құрыды.. Онша емес, хал-жай да.)
* * *
Қара шалдың бір қайғысы
Кер үлек,

Мақтайды жоқ теңі деп.
Бір тұмсаны қосты əкеліп қасына,
Осы еді бір кемі деп.

Аярлардың аспан бетте тұрағы,
Шындық жатыр үйелеп.
Төбе құрбан, тау құрбан,
Мүддесіне жау бұрған.

Мəнсіз əлем,
Заңшыл əлем,
Зорлықшыл,
Біз шаршадық қарарың мен қаулыңнан!

Сол бір арна, сол ағын.
Сен сергелдең, мен пұшайман боламын.
Ғылымменен уақытты да тоқтатып,
Қол жетпейді деп жүргенде жоққа түк,

Оқсатып:
Бір мезгілде Өткен.., Бүгін.., Ертеңнің..,
Кілтін алып кетпесін де Соларың!..

Таусылмайтын қансонар,
Қансонар емес жан-сонар,
Қаныңмен бояп тон жуып,
Көз жасыңмен қол жуып,

Бармағын жалап бал сорар.
Кім екен, сонда, ал солар?!
Көңілі көптің қылаулы,
Əлемің, əне, жылаулы.

Тəлкектің мына шешімін,
Тəңірден ғана сұраулы.
Қан-қан да болған əр таңы.
Қаншама сұмдық бар тағы!?..

Желтоқсан өтті, алда тұр,
Қансонардың қаңтары.

Мақтымқұлы гөклен қайда, гөкленің?!
Қайғы айтқаның қапаланып неткенің.
Мен өзімде өкпелімін заманға,
Осы болды жеткенім.

Мақтымқұлы ер гөкленді аңсадың,
Шерттің шерді, шемен ойды тамсадың.
Тағдырыңды Түрікменіңнен бөлмедің,
Көңіліңде кетті сенің қанша мұң?!

Мақтымқұлы гөклен қайда, гөкленің!?
Онсыз сенің келмей қойды көктемің.
Менде жүрмін сайғақ санап моладан,
Ерен қылыш, ерлерімді көкседім.

Гөклен қайда таптыңыз ба бабасы,
Көңіліңнің басылды ма сабасы.
Мен де жүрмін ұран күтіп, ұл күтіп,
Ұлттың солай таусылды ма шарасы.

Мақтымқұлы гөкленіңді жырладың,
Мен де жырды үмітпенен сырладым.
Сыншыл ақын, міншіл ақын жөнелер,
Сен аман бол, туған елім, қырларым.

Тынышпын мен, тұнжыраған көлдеймін,
Күн туысым, көкке қарай өрлеймін.
Қазақпын Мен сексеуілмен тамырлас,
Өртесең де, шапсаңдағы өлмеймін.

Мақтымқұлы жан күйіңді сезіндім,
Келмес енді кемел күннен шегінгім.
Мен көтермей кім көтерер көк туын,
Қазақ деген қасиетті Елімнің!..

Піл артылса түйені де майырған,
Талайлардың таңын солай айырған.
Өзі білмек, қандай бағыт ұстанбақ,
Тек қасында тебентұмсық құс қалмақ.

Құс байғұстың бар білері тазалық,
Оғанда Піл жатыр əне, жаза ғып.
Піл аунаса мың қоғаны жапырмақ,
Тамырымен қопарады тақырлап.

Тебентұмсық тазаламақ дертінен,
Піл алыспақ ашу-ыза өртімен.
Пілге бірақ ақыл айту мүмкін бе?!
Жылағым да келер менің күлкім де!

Басын көрсең жұмыр жердің жартысы,
Ісін көрсең қара орманның əртісі!..
Жылап-күліп, күліп-жылап тұрамыз,
Неге олай Піл-Көкемнен сұраңыз!?..

Сен қайдасың Тебентұмсық түстің бе!?
Жүрсің бе, əлі, Піл-Дəдəмнің үстінде.
Піл болмаса, иесіздік орнайды,
Иесізді ит пенен құс торлайды.

Басы үлкен болғанымен бұл Пілдің,
Ақылы аз, соған енді шыр-пырмын!..
Біздің билік сол ашулы Піл сынды.
Піл болсаң да тыңдап үйрен ұлтыңды.

* * *
Ұяң сəуле – ұяң жүндей үлпілдек,
Ұяңсың-ау шіркін, көк.
Ұясынан күн төгіп тұр ақ нұрын,

Біздер өмір сүрсін деп.
Сəулесін-ай жарық күннің тəп-тəтті,
Жастығыма жарық нұрын жастапты.
Біз өмірді рəсуа қылған соң,

Күн де қаша бастапты.
Батқалы тұр, өкпе-назы бар сынды,
Ақ сəулесі сарқылды.
Ал содан соң бұқа мүйіз қара түн,

Қаратауға артылды.
* * *
Желбегей қыр күміс түйме, шашбаулым,
Шыңырау көк, астау күн.

Қандай ауыр білесің бе екенін,
Өзің жайлы бастау жыр.
Қылау құмның ақ тозаңы бүркініп,
Кезбе құйын жер жыртығын жүр тігіп.

Көшкен сағым, өшкен жалын аңызақ,
Қарап қалған іркіліп.
Мен бір жүрген жолаушымын дедім де,
Сорды сығып, тұзын жақтым ерінге.

Сорлы ақыным жалғыз қайда барасың,
Еліңе қайт, –деді маған, – елірме!
Содан бері қайта жүріп келемін,
Сен де бір сол таптырмайтын ел едің.

Мен өзіңді іздеуменен шөлдедім,
Саған бірақ жоқ та шығар керегім.

* * *
Қарабарқын сорға біткен бұтадай,
Бұлттан шықты жұтап ай.
Қара кемпір от жақпақшы ошаққа,

Ол да қойды тұтамай.
Түннің көзін қап-қара жас торлап-ты,
Қалжырапты, сорлапты.
Таң иегін тауға сүйеп егілді,

Содан басқа жанашыры болмапты.
Қап-қара түн қара қоға секілді,
Түршіктірді етімді.
Жарық күтіп жағаласып келеміз,

Мен білмеймін не тынды!?
* * *
Шая болды, ежегейлеп, кенжелеп,
Өспеген ұлт, дерт жеген деп жел-кебек.

Дəні жоқ-та қауызы бар
Бос кеуде,
Кімге сондай ел керек!?
Жатып алған мен де жалқау, шегіншек,

Кел екеуміз енді бірге егілсек.
Бұл дүние қалтамызда тұрғандай,
Дұрыс болмақ не білсек!?
Білгеніміз алты қырдан аспады,

Сосын тоза бастады.
Талайларды өткіншісі жылатқан,
Өмір ғой бұл, қасталы.
* * *

Шырша торғай жаңғақ көрсе тамсанар,
Əркімге бір қансонар.
Бір Тəңірдің апарады алдына,
Сансыз сүрлеу, бар сонар.

Шыртылдатып қоңыз біткен қанатын,
Ескі əдет, жаңа түн.
Адам отыр құбыласын ұмытып,
Бақытына баратын

Бір қарағай сұлап барып жан берді,
Мұны орман сан көрді.
Ішіңе тарт қайғың болса көрсетпе,
Сен де суық ал демді.

Солай... Солай...
Орманеке, орай жұрт,
Кімге қанша қалды енді!?..
* * *

Ұзақ сапар ереуіл ат ентіккен,
Ұзақ күй ғой, шертіп пе ең!?
Неде болса келмей кетті бұрауы,
Қиын енді шыдамы мен шыдауы.

Жан байғұсың шүберекке түйілген,
Жанып-күйген, сүйінген.
Құрсауынан құтылмаған азаптың,
Жаны қандай сірі еді қазақтың.

Бөксесін заман күйлетпек,
Көкбөріні-ай сүйреп кеп,
Атасыз анау көп итке,
Талатып ерді үйретпек.

Талап та жатыр таңсыққа,
Əлде бір, төбет, қаншық па.
Байлапты есіл бөріні,
Аунатты иттер шалшыққа.

Шаттанды шулап үрісті,
Иесі иттің күлісті.
Көкбөрі жалғыз итің көп,
«Көптің ісі дұрыс-ты»

Жабыла талап арланды,
Қыңсылап иттер зарланды.
Өлтірді бөрі бір итті,
Өлгенше бəрі таң қалды.

Байлауда бөрі алқынды,
Қуаты иттің сарқылды.
Əділет болса майданда,
Көрер ем сенің артыңды.

Жалғыз да бөрі жан берді,
Жабылған иттер қан көрді.
Көкбөрі тектес ерлерім,
Иттерден қорлық сан көрді.

Көңілге мұнар орнап жүр,
Көзімді бұлт боп торлап жүр.
Киесін өзі қолымен,
Талатып итке қорлап жүр.

Біріксін ерлер алысса.
Жаманмен жалғыз табыс па.
Иттердің бағы – арсыздық,
Қасқырдың соры – намыста!

* * *
Өмір сол өткен күнді жетелеген.
Жетер өлең
Жазбаймын жаңылыстым,

Жазықсыз жарылыспын,
Өлеңмен қандай тағдыр некелеген.
Бермеймін көңілімді, пейілімді,
Мен саған өрт ішінен бекер ерем.

Жанымды жеп біттің ғой, жетер өлең!
Сенімен қандай тағдыр некелеген!?
Əжемнің қошақаны ем
Жаным жайлау,

Əкемнің балапаны ем көкелеген.
Сарылып сау басыма
Жыр шақырып,
Осылай мен өмірден өте берем.

Қалсайшы көке менен!?..
Қалмайсың қалыбымды мекен қылып,
Алдайсың мекер күліп.
Жандайсың от ұсынған,

Шоқ сыйлаған,
Адастым ақылымнан есен жүріп.
Оңаша от ішінен жаным күйіп,
Білдірмей жан біткенге кетем күліп.

От көрсең көбелек боп ұрынғайсың,
Шоқ көрсең сорлы ақын деп жылынғайсың.
Кет енді жігіт күнім,
Желең күнім,

Біз кеттік жанып-күйіп өлеңменен,
Өзіңе мұңым айқын, сырым да айқын.
Бұрылмайсың!...
Ақынбыз не көрмеген!?

* * *
Қайда анау қазақы жыр, көңілім,
Сенің неге жасқа толған өңірің.
Саған берсем болар ма екен бір жамау,

Жүрегімнің қырық тілік бөлігін.
Өмір деген осы енді қайталау,
Біліп тұрып, көріп тұрып байқамау.
Туғаныңнан өлгеніңше дүрелеп,

Ал соны да өмір деп жұрт айтады-ау.
Күн батты да қараңғылық басталды,
Жел іңгəлар бала сынды тастанды.
Домбырамның қағып едім бауырын,

Бал ішектен жас тамды.
* * *
Өңіржиек өзге қыр, əдіптеген,
Қара бау, қара қозы, таныс көген.

Қайғысы ортақ болса да қайран ауыл,
Неге қашып барады алыс менен.
Көгеніңде көп тұрған қозың едім,
Мойынымды үрпіңе созып едім.

Сен тағынған орама білезікпен,
Жібек шапан, ауылдың тозығы едім.
...Қозың едім.
Сусар бөрік киінген төбем менің,

Жер нақышын, салыпты көк өрнегін.
Қозы-лақ боп алдымнан маңырайды,
Көгенінен ауылдың өлеңдерім.
Осы менің бал-тамыр елім еді,

Балдан тəтті уызы желін еді.
Бота болып боздайды өлеңдерім,
Құлын болып кісінер желідегі.
...Елім еді.

* * *
Құнан қымыз сапырған, сары қымыз,
Əжемнің əлдилеген жарығымыз.
Тұла бойы құйыннан жаратылған,

Ауылдың жүрек пенен тамырымыз.
Күрең шəй, күлге көмген күлшесіміз,
Бір шамның сөнер-сөнбес білтесіміз.
Қазақ керек болғанда бізбен жүріп,

Құлынға құйын болып ілтесіңіз.
Ботаның қара көзін жайлап алған,
Арманым анау менің айда қалған.
Бар еді бір тұлпарым елден ерек,

Ішінен көп шыбықтың сайлап алған.
Мініп ап сол шыбыққа жөнелгенбіз,
Қозыдай ағытылған көгеннен біз.
Өмірге мынау жарық келіп едік,

* * *
Қызарып батар күннің алмалығы,
Төгілді тауға мұңы, талға жыры.
Атар таң не береді,

Не келеді,
Кім біліп жатыр дейсің алдағыны.
Бат енді, сірə, солай, батасыңыз,
Қалғыды төбе біткен атасы құз.

Күн өтті,
Қайта келіп түнің басты,
Ақ төсек, өлі ұйқыда жатасыңыз.
Содан соң таң бұйырса жанығамыз,

Сүрініп көлеңкеге шалынамыз.
Өмір сол – көп орылған алқап сынды,
Мысалы: бидай масақ, тары қабыз.
* * *

шырын қыз,
Сарғайып сені іздеумен, сарқындық білмей сырын біз.
Самаурын тектес сезім бұл, қайнауы жетсе төгілген,
Сағынып өткен ғұмырмыз.

Қаусырма бешпент тағынған, желекті қырдың жайнағы,
Қырмызы қызыл гүл еді, гүлімнің баяу қайда əні!?
Жыр деген боздау ботам-ды, қызылдап оны бір мұң кеп,
Қып-қызыл жүрек жайрады.

Ал, енді көркем көңілім, не десең де сенбес-ті,
Қызғалдақ күннің құлағын, қып-қызыл қанжар жел кесті.
Жер тарпып жүрген құла жыр, құлазып көкке қарайды,
Өткенді ешкім бермес-ті.

* * *
Сен енді, бұл қазаққа қара да тұр,
Ниеті Нілді кешіп бара жатыр.
Сені ойлап таң атқанша тілек қылар,

Кеткенше жұлдыз біткен тарап ақыр.
Тапсырар тағдырыңды желге жылап,
«Аһ» ұрар төбе жайлап, белге құлап.
Еліне аман барсын дейді сосын,

* * *
Бұлтты емген қошақаным қоңыр кеш,
Сонау асу, жолың көш.
Қас пен көзің нұрлы шуақ,сырдан-ды,

Қозы көште жыр қалды.
Жетті ақын, енді біраз дем алғын,
Жырдан шаршап, тағы содан ем алдым.
Таста деді қаламымды тастадым,

Анам ғой ол, аспаным!
Енді біраз еркелейін еліме,
Еркелетсе Мені де.
Сəби болып жетегіне ерейін,

Еркелейін елім ғой деп тынбастан,
Жүрекпін Мен, күй керуен, жыр дастан.

Жұлдыз болып, аймен бірге өрейік,
Ата жұртқа біз де еркелеп көрейік!

Жат өлкеден уыз емген ұлыңбыз,
Алақанға зəру болған тұлымбыз.
* * *
Жақын жанға, бауыр көңіл шыдар ма?!

Елді аман қыл, бір Алла!?
Шыңның басын шыр айналар қоштасып,
Ұясынан ұшар сəтте қыран да.
Біздің халық, бізге ғана қандас-ты,

Бауыр ашып құшақтаудан талмас-ты.
Өз елінен өзін қойса жоғары,
Сол бір жанды дей беріңіз алжасты.

* * *
Саз келеді, сағыныш боп, сағым боп,
Жаз дегенде жаным жоқ.
Сүйем оның гүл жазира бақтарын,

Жайқалады аппақ бидай, тарым боп.
Қоғалы көл, қолым жетпес сұлу-ды,
Қаз бен үйрек солай мойын бұрулы.
Құс базары қайнап жатыр беткейде,

Ақ қайыңнан алтыбақан құрулы.
Жер кеземін, ел кеземін, кербезім,
Көкке қадап күрсінеді ер көзін.
Қиқулайсың жүрегімде көп өлең,

Бар, бара ғой, аралашы жерді өзің.
* * *
Алақаны анашым боп үлпілдеп,
Ай сəулесі аялады бір түн кеп.

Қайран анам сені ойлап қамықтым,
Қанды өзегім бүлкілдеп.
Сендей мені кім біледі, түсініп,
Кеттің мені көкке шалғай ұшырып.

Алабұртып көп қараймын бейнеңе,
Батар күндей тұтылып.
Түн көзінен жұлдыз тамып алқынды,
Осы менің жан сусарым əр түнгі.

Анам менің – ақ тілектің уызы,
Желеп-жебеп жата көргін халқыңды!

Жарық күн жаным жарқыра,
Бал бұлақтарым сарқыра.
Шыңдардан шынар еңкейіп,
Саяңды түсір халқыма.

Ақша бұлт көшкін, ақша бұлт,
Ақ жаңбыр болсын тасқа құт.
Мал баққан елдің баласы ем,
Жанымды зеңгір аспан ұқ.

Ақ уыз арман
Көп үміт,
Ақ еділ таңнан басталып,
Қайғыны қайтем тасталық,

Сүйінші сұрап
Ақ самал,
Базарын күннің бақша ғып,
Жатайық сырды ақтарып.

Бал шыбық тербеп бойларын,
Балғындар салсын ойнағын.

Жарық күн деген – жан нұры,
Нұрланып жаным тойлағын.
Бүр жарып тұрсын көк орман,
Көп арман күтіп көп алдан.

Бірін де көрмей осының,
Қаншама тағдыр жоғалған.
Қауырсын қанат арманмын,
Қайыра толғап самғармын.

Құлынды сүйді қария,
Еншісі деп қарғамның.
Мал көрген
Елдің баласы ем,

Сəулесі ырыс таңнанмын!
Ақ уыз аппақ арманмын!
Кіршіксіз таза
Көңілмін,

Жарқыра көкте жанған күн!
* * *
Тал мүсінін жасырғансып иілмек,
Сүйер болсаң, сүйін деп.

Бал құраққа бəрі қызық елпілдеп,
Көңіліңнің біле бермес күйін көп.
Бала ғой ол, бал құрағым желкілдек,
Алтын нұрын берсін көк.

Көктем келді көкорай бел гүлдеді,
Жалғаншыны, жарық күнді көрсін деп.
Тал сүйенді ақ қайыңға шырынды,
Сүрмек жаңа ғұмырды.

Қара орманға бата беріп бақ тілеп,
Бір қарағай көз алдымда жығылды.
...Өмір солай,
Бұл да енді бір үлгі.

Тер қатты ма
Тұлпарым?
Жарғақ тоным бар менің жауып көрсем бола ма!?
Көңіліңіз тола ма!?

Неге көкке
Көз тігесің дүлдүлім,
Қара жерден ыңғайлы ма сол ара?!
Тұлпарым-ау,

Жалықтың ба,шабыстан?
Ала байрақ, қара байрақ, көп байрақ,
Өмір-дүбір,
Өтті күндер, өтті айлап.

Сəтті күні
Есеп алар жалғаншы,
Сағат тілі тоқтай қап.
Қайран Тұлпар,

Ентігеді қара тер.
Олжасына иесі мас, есірік,
Мақтанып тұр дəрежесін өсіріп.
Есіл тұлпар

Өлді ақыры тер қатып,
Ит пенен құс жеді сосын көсіліп.
Есек пенен
Жабы біткен күлісті:

«Осы ма деп оза шауып көргенің»,
Енді, əрине, тұлпар күткен ерде мін.
Жырдан қанша
Алып келдім

Мен бəйгі,
Жамылайын тоным қайда, бер менің!?..
Ит пенен құс
Біздерді де аңдып жүр.

Омыртқаңды онға бөліп кемірмек,
Кім айтты, сол, ақын болу жеңіл деп.
Сөз атасы –
Майқы биден сұраңыз,

Өле білу ол да бақыт елім деп.
Өлеңім тұр,
Құйрық-жалы күмістен.
Жүрегіммен, бауырыммен жылыттым.

Сақта-сақта жыр-тұлпарды ұлық күн.
Кісінейді
Көкке қарап
Ол да, əне,

Кілтін сұрап құлыптың.
Таң мəзірі – Тəңірден,
Не болары Хаққа аян жігіттің!..
* * *

Ұстаттым қылыш ұстадан, кесілгір мынау кескек жыр,
Еселеп кеспей не істеп жүр!?
Екі де көзде бір бұлау, есесі кеткен қан жүрек,
Еңбегім менің еш деп жүр.

Ұстаттым қылыш ұстадан, желменен жемсеп суардым,
Жең түріп енді туар кім?!
Нар қомында жыр қалды, жоқтаулы көзде жас бар ма,
Қан шықты көзден суалды.

Нар шөгеріп жүкті алар, нар ұлдар қашан туар-ды!?..
Қаптаған қара дүрмек тұр, қазақ па мынау, бұлар кім?!
Нар қомында жыр жазып,
Көз жазып қалған шығармын.

...Бұлар кім?!..
* * *
Қазбауыр бұлт боз төбеге айналды,
Қарай-қарай қалтарыста ай қалды.

Үркер үркіп бір қуысқа тығылды,
Бір зобалаң байқалды.
Түн суыды қар қаптады жеріңді,
Ер маужырап қарауға да ерінді.

Мұның өзі үш ай тоқсан басы деп,
Кəрі серке мүйіз жанып керілді.
Бүрсеңдеді таң асырған торғайым,
Туған елдің торғайында қорғайын.

Сорлы торғай менен басқа кімің бар,
Сен өзің де білесің ғой ол жайын?!
* * *
Таң нөсерлеп ақ сəулесін ақтарды,

Аққа жуып бақтарды.
Ақ тілегін нұрға шайып ұмсынған,
Қайта көргім келеді сол шақтарды.
Айға жұлдыз серік болып жарқырап,

Бақ гүлдейді уыз нұрға малтып ап.
Еріндерін қызыл гүлдің күн сүйді,
Аш белінен тартып ап.
Қалтырайды, діріл қағып, көп гүлдер,

Күнді сүйіп, арманыма жеттім дер.
Аман болсын ауылымның ақ таңы,
Ақ сəулесін жырлайтұғын тек, тіл бер.
(...Бегім-бикеш, шаһзадалы, Бек күндер.)

* * *
Мұражайда мұралар тұр қан-қатты,
Көзінде жас, көңілінде шаң жатты.
Періштесі тіл қатады кім білді?!

Кіл қызықтап жүрген жанбыз бір күнді.
Еріндерін көп шайнаған қара мұң,
Біздер жайлы не білдің дер қарағым!?
Не білейік, білгізді ме біздерге.

Сен деген сағынышсың алтын бесік,
Ер шығар есігіңнен халқым десіп.
Келеді саған қарай алғыс айтып,
Шашу ғып жұлдыздарын бар түн көшіп.

Кеш мені алтын бесік, ұлағаттым!?
Қол жайып мың кешірім сұрамақпын.
Кеш білдім қадіріңді алтын ұям,
Мен де бір бүршігі едім мына бақтың.

...Кешірім сұрамақпын!?
* * *
Жол ақысы жүрген екен, ал жүрдік.
Сөз ақысын шырын төлеу бал қылдық.

Жол шетінде жалғыз мола, жалғыз үй,
Кеміріпті екеуін де жалғыздық.
Үнсіз мекен, тілсіз бөтен жандарға,
Үндемеді мен үздігіп барғанда.

Үмітінен үкі тағып алыпты,
Тұғыр жасап қолын созды арманға.
Жалғыз үйдің үміті зор əлі де,
Қыс қаһарын тіккенменен кəріге.

Шүметегі шүріппедей шолтиып,
Қара бала қарап тұрды бəріне.
* * *
Ескі керек білу үшін жаңаны,

Жаңа керек жамау үшін ескіні.
Бұл тірліктің қос жағалау танабы,
Міне, солай кескіні.
Жаңаны біл, таңдап алып қарағын.

Ескіні біл тамырыңнан адаспа.
Жарқырайды жаңа күн,
Жарық қой деп жанған отпен таласпа.
От сөнеді жаңа сосын күл болмақ,

Ескінің де елмен бірге құндысы.
Жаңа таңсық жас өрендер жүр қолдап,
Тарих болса – ұлт қуаты, ұл күші.

Өмір сүрсең жау табылар жан-жақтан,
Қанатына періштенің қан жаққан.
Тəтті сөз бар ішін ашсаң уы бар,
Ащы сөз бар ішін ашсаң бал жаққан.

Сөз тыңдасаң асығыстық қылмағын,
Тарата біл тоқсан тігіс, сырмағын.
Аңсыз болсаң аранға кеп түсерсің,
Салып қояр сау басыңа шырғалын.

Өзіңнен көр, кімді түзеп алмақсың,
Жең ұшынан неге білмей жалғастың.
Жəне тағы, адал сөздің құнын біл,
Ащы екен деп қапияда қалмассың.

Таразысы таза болсын сананың,
Ит тісінен босамайды балағың.
Асықпағын, ақыл-ой мен сарала,
Қайда жүрсең сабырлы бол, қарағым!..

* * *
Екі əйелдің əңгімесі тым жатық,
Еркелейді бір-біріне сыр қатып.
Көмейінен көмбе сөзді ақтарды,

Сүт сұрауға келгенменен бір қасық.
Еріндері көп түріліп, басылып,
Көп сыр айтты көптен бір сəт жасырып.
Əңгімеден бұзау жасап емізді,

Бір-бірінен қыза-қыза асырып.
Ант ішкен-ді сыр сақтауға ғұмырлық,
Мың ұрлықтың артын ашты бір ұрлық.
Ертесіне елді айналды екеуі,

Естігенін өсегіне жұлын ғып.
* * *
Шеменін шермен қозғап нар келеді,
Айдады сары бура бар келені.

Елпілдеп етегінен құйын тұрып,
Ізінен сол бураның шаң келеді.
Жаулығын түзеп алып қыр қарады,
Түрулі боз төбенің бір балағы.

Күн батты түс ауды да, бəрі өткінші,
Қара түн ай құлағын сырғалады.
Түнімен сары бура күркіреді,
Үркер тұр гүл секілді бір түп өлі.

Шаншылды бір найзағай көкке барып,
Бураның қатып қалған кірпігі еді.
Жөнелді ертесіне бəрі қырға,
Не зауал жоқ дейсіңіз кəрі құмда.

Келесін иесіне тапсырды да,
Белгісіз өліп кетті сары бура.
* * *
Қайран менің есіл елім, зарығым,

Бабалардың сыбызғы саз сарымын.
Сарнау белдің сəресінде бір зіл бар,
Кеткен кектің кім қайтарар қарымын!?
Біздің тарих көк мес болған көн сынды,

Терімізден тірі айырып өлтірді.
Уыз тарих ұлттан шалғай тығулы,
Көрер екем сенің қашан көркіңді?!..
Сарғайыпты қанды ноқат парағың,

Қан шеңгелден босамапты тамағың.
Қызыл шақа жүрек көрдім шыңғырған,
Арасынан азап пенен жараның.
* * *

Ақша қардай аппақ жырды бораттым,
Босқа күйген, тасқа тиген болатпын.
Қара шаштан ұстап алып уыстап,
Өмірімді жатыр менің тонап түн.

Құбыласы өлең болған торғаймын,
Несін айтам ол жайдың.
Менің өзім өрт ішінде жүрсем де,
Қолыңды соз оттан сені қорғаймын.

Жүрегіммен, тілегіммен тербеймін,
Сені сүймек мендей кім?!
Білсем дағы көңіліңді көзіңнен,
Үндемеймін, тілсіз қара жердеймін.

Менің ұлтым, менің жеңіс байрағым,
Жүрегімнің төріне əкеп байладым.
Біздің жүрек өлең айтсын, өртенсін,
Тыңдайтын жан бар ма өзі, қайда, кім?!

* * *
Ақ төсін шағыл ағытпақ,
Ақ шамын жатыр жағып бақ.
Ақ көйлек киген ару жүр,

Ақ түннен олжа алып қап.
Ағарып барып таң күлді,
Арудың сырын тал білді.
Ауылдан ұзап жөнелген,

Айтпайды ару жалғызды.
Ақ сəуле шуақ шашқан-ды,
Ақ уыз көңіл мастанды.
Аттанған əлгі жолаушы,

Арудан шырын татқанды.
Айналып ізге қарады,
Аймалап көзбен барады.
Ақырын сүйді жүзінен,

Ақ күннің аппақ самалы.
* * *
Тау мен тасқа қазекеміз үңіліп,
Бəрінен де түңіліп,

Шөп іздеп жүр тасбақаның ұртынан,
Бұл да енді бір үміт.
Тасбақа да тас бүркеніп қырсықты,
Бере қоймас майлы кемік, іркітті.

Бітей алса болар еді-ау тасекем,
Бізге біткен жыртықты.
Тасекең де шындығында тас екен,
Қазекеңе қас екен.

Алтын-күміс зəулім үйлер немді алған,
Арпа-бидай ас екен.
Жат біткенің пайдасына жетікті,
Құны қанша, не тікті?!

Қазекеңнің тасбақасын аңқитып,
Ауызынан шөбін алып кетіпті.
Несі барын, несі жоғын білмеген,
Жөн сұрайды кім менен?!..

Қазақ қашан болар екен бақытты,
Бір тасбақа шөбін беріп тілменен.
Тау мен тасқа қазекеміз үңіліп,
Бəрінен де түңіліп,

Шөп іздеп жүр тасбақаның ұртынан,
Бұл да енді бір үміт.
* * *
Қара шекпен жамылып ап кəрі түн,

Жоғалғандай тіршіліктің мəні шын..
Таң асыра түсті торғай тұзаққа,
Бір-ақ жұтым дəн үшін.
Мен де тұрмын шырғалында өмірдің,

Ой түбіне көмілдім.
Өксігімнің күрек тісін ақситып,
Бармағымды кемірдім.
Түн шағынып айды құшып жығылды,

Қимайды ол да ғұмырды.
Өмір жұмбақ бəрі елес өткеннің,
Өлең жұмбақ айналасы жұмыр-ды.

* * *
Шаранасы шырылдаған бесік күн,
Құндағыңда өсіппін.
Ескі мола ауыл жаққа қарайды,

Бара жатыр солай қарай көшіп құм.
Сағым қашты сонадайдан солқылдап,
Жолаушының жатыр мұңын жол тыңдап.
Не ойлап тұр күміс түйме, зер шапан,

Қара түннің бұйра шашы толқындап.
Қара түнге қарай-қарай сүйінгем,
Ай-ана қаз балапанын иірген.
Езуінен сілекейі тамшылап,

Уақыт маған қарап тұрды бүйірден.
* * *
Жабағысын тастамаған даланың,
Күзеу жырын теріп жүрмін қарағым.

Міне тағы сары қарын күз келді,
Жапырақтар қашты түріп балағын.
Сартап сүрлеу ескіліктің бедері,
Құлағының кереңі.

Өзге айтпаса өзінікін жөн көрмес,
Бір қызықтау ел еді.
Жабағысын жел үптеген боз қырат,
Өлең өксіп, сөз жылап.

Ей, жарық күн, сен де таныс бикешсің,
Тоймайды ғой көз бірақ.
* * *
Сен басқаның етегіне оралдың,

Тозып біттің, тоналдың.
Еріген мұз секілденіп сəлден соң,
Көшкен бұлттай, өшкен оттай жоғалдың.
Рəсуа, зая болған жан едің,

Бір кездері жарқыраған таң едің.
Менен басқа еске алар қай пенде,
Көрсетші, қане, кім!?
* * *

Көңіліңнен көктем көрдім, гүл көрдім,
Мен де сосын қауыз жарып үлгердім.
Жанарыңда ақ сəулелі арман тұр,
Гүлге ғашық күндердің.

Жапырақтан сорғалайды таңғы шық,
Таңғы гүлді қал құшып.
Бар сұлулық бал шарапқа айналды,
Сол шарапты қанжүрегім алды ішіп.

Ер құшағы жалын атты, нұрланды,
Күн болды бұл бір мəнді.
Куə таңның көмекейі бүлкілдеп,
Күн торғайдың тамағында жыр қалды.

* * *
Жерде қазақ Шыңғыс ханға таласты,
Көкте бабам ұрпағынан адасты.
Менен биік болып көрсін осы деп,

Бетеге де бетін тырнап шыңғырды,
Иелемек бір қырды.
Молдаторғай айдар тағып айшықтап,
Соның бəрін сорғалатып жыр қылды.

Жол құйрығын бұлғап ала жөнелді,
Мен білмедім не көрді!?
Абайсызда төгіп алдым ақыры,
Көңілімнің тостағынан өлеңді.

Самал сүйіп, жел қасыды желкемді,
Кім ойламақ ертеңді?!
Соның бəрін көрмейін деп бір шоқ гүл,
Жылдағыдан кештеу бүрлеп, ерте өлді.

* * *
Сенің көзің маған айтып тұр бəрін,
Түсе қоймас шырғалың.
Сен алдадың, мен алдандым күлдім де,

Жүрегіңді тыңдадым.
Қарпып сөйлеп, көрініп тұр қарлығың,
Арқалағың келіп жүр ме нар жүгін?!
Мен осыдан құтылмақпын қашан деп,

Сендік жүрек маған шақты зарлығын.
Сен кеткесін үш күн жаттым ауырып,
Жүрмесем де жауығып.
Енді қайтып сен бар жерде тұрмаспын,

Бұлақ көрсең – қазақ көрдің тұп-тұнық,
Шырақ көрсең – ол да соның сəулесі.
Дала жатыр байтақ елін ұқтырып,
Жүрегінде көп шүкірлік, тəубесі.

Тауды көрсең – менің халқым еңселі,
Көлді көрсең – менің шалқар көңілім!
Көктем келді – қаз бен үйрек келсе еді,
Ол да менің шат-шадыман өмірім!

Шыңға барсаң – шын арманы жұртымның,
Құзға барсаң, алыс емес аспаным.
Жанартаулар – жан шуағы ұлтымның,
Жел тербейді, ел толғайды дастанын.

Шолпан жұлдыз, темірқазық, үркерім,
Мерейімнің көрсетеді асқағын.
Жұлдыздармен менің асыл бір тегім,
Көкпен көшіп, құстарға жол тастадым.

Даңғыл көрсең – ұлы көштен мені көр,
Жаз жайлаған, жанның таза мөлдірі.
Жерін сүйген, елін сүйген Серілер,
Түмен Түрік, алты Алаштың өндірі.

Бір сағыныш, мың арманмын шаршыда,
Ақбөкеннен алдым жолдың үлгісін.
Қарай-қарай бабам кетті артына,
Бізге тастап ет жүрегін бір қысым.

Туған елді баба-жүрек тербетпек,
Бал береді, уыз қатып жырлайды.
Арманына елі менен Ер жетпек,
Елі барда шегер енді кім қайғы?!

Ел тірегің – бар бақыттың ордасы,
Аман болсын алашымның бөбегі.
Алашымды – Тəңір-Алла қолдашы,
Атажұртым – əз жұмаққа төр еді.

Білімді бол, бірлік жеңер сайысса,
Туған елсіз ер бақыты бекердей.
Жалғыз жусан жат қолында майысса,
Қос қабырғам бірге сынып кетердей.

* * *
Ақ шағылға, аппақ сағым ілесіп,
Сай қолаттан сайран көңіл тұр өсіп.
Кез құйынның жылдам екен саусағы,

Арқан өрмек, құм есіп.
Атамекен алты қырдың патшасы,
Қажеті жоқ алтын сарай бақшасы.
Құлын болып құлдырайын мен де енді,

Ауыр ой мен қалың мұңды тасташы.
Елдің қамы берен қылыш ер ісі,
Туған елге ердің байрақ, жеңісі!
Өзіме бер, өзім ғана сүймекпін,

Жүрегім ғой, бұл Маңғыстау, менікі!
* * *
Тастап келген киіксіңіз қай белді,
Дəл қасыма ару емес, ай келді.

Шалқар шабыт шаттық көңіл дос-жаран,
Іздегенге сұраған жан сай келді.
Ақ балтыры ақ қайыңды шеттетті,
Біздің көңіл бек кетті.

Сусын шалық сұрқай сері ер едік,
Шарап келді, шаратабақ ет жетті.
Содан соң ба?! ...Таң асыпты белгісіз.
Ауырған бас, қос бүйірден келді сыз.

Арғы жағын арулардан сұрарсың,
Менен басқа не білмексіз, енді, Сіз!?..
* * *
Аққу іздеп «аһ» ұрады сыңарын,

Кімдер осы махаббатты жоқ деген.
Сен де қалқам ағыл-тегіл жылағын,
Ойнай бермей ішке салып от пенен.
Жыла жаным көз жасыңды бұлақ қыл,

Махаббаттың тал-құрағы сімірсін.
Босап алшы, бордай езіл жылап бір,
Сосын қалғып, кірпігіңіз ілінсін.
Көз жасыңмен бір жуып ал көңілді,

Қасірет пен қайғысынан тазарсын.
Сүй бірақ та жарық күн мен өмірді,
Аттай берсең асқар шыңға барарсың.
Тағдыр да сол бір Алланың жарлығы,

Өзгереді мəңгі емес ештеңе.
Сүйе білген жүректердің барлығы,
Бақыттырақ жалғыз ғұмыр кешсе де.

* * *
Періште емес пендеңізде мін болмақ,
Жан шыңғырар, жақ ішінде тіл қоздап.
Ым-жымы бір халық қана ұлт болмақ,

Ырылдасқан иттен басқа кім болмақ!?
Ниет бірге, жүрек бірге, намыстым,
Үнсіз ұғып, тілсіз жүріп табыссын.
Ордаңызда ортақ мүдде болмаса,

Егіз туған ер болсаң да алыссың.
Көздеріне қалам қылып кірпікті,
Қарашығын түртіпті.
Бата қалды, бақ тарады, сөз арзан,

Көрініп күндікшінің тілден мүгі,
Байқалды бақай есеп жүргендігі.
Əруағы өлілердің кешірмейді,
Жаласын тірілердің білген күні.

Көкбөрім азуыңды қайрадың ба?
Ит пен құс сен кеткен соң ай қабуда.
Сөз тиіп ас пен тойда құл-құтанға,
Бар шындық өтірікке айналуда.

Ерлердің күйе жақпа ерлігіне,
Кесірі тиіп жүрер кер күніңе.
Əруағы көрініп кеп атқан күні,
Ішқұсаң ағып кетер терлігіңе.

Батырдың өзіне бер сыбағасын,
Хақ куə, дала куə, құлама шың.
Жазасын жаман тартар тірісінде,
Əйтеуір сыбағаңды бір аласың!

Өшті өлер, өре тұрған кекті өлер.
Ер өлер, ел жолында текті өлер.
Тарихқа қиянатшыл өзімшілдер,
Тарихтың қанжарымен кескіленер.

Ар-ұят иманына құлып болар,
Қаны су, жүзі қара тұлып болар.
Рухы көрден шығып күнде қашып,
Есігін ұрпағының ұрып болар.

Тартып ап талақ ойдан дара көген,
Не деп жүр қу надандар қара керең.
Өсекші туысының етін жейді,
Немене өсек емей жала деген.

* * *
Бауырмын оттай қызынған,
Дəуірмін оқтай ізім қан.
Жауырмын заман кемірген,

Ауылмын айдай сызылған.
Бəрін де көрген аймақпын,
Тəлімге көген жайнақпын.
Тəрбие-тəлім иманнан,

Иманның құлы – байрақтым!
Апарды көрге табыттап,
Сыпырып бəрін алып қап.
Иман мен сауап жетектеп,

Жаның бір ұшты қалықтап.
Тепкілеп көміп жөнелді,
Дұғадан басқа не берді.
Алладан сауал болған күн,

Айдың көркін күн біледі сен емес,
Күннен басқа тең емес.
Өз шарғаңнан өріс тауып қам қылғын,
Елес қуған ер емес.

Жел базарлап ақ қанатын сыланар,
Қауырсынын сұрап ал.
Өз туыңа тұғыр жасап мерей қыл,
Ту түбіне тұра қал.

Шың басында шынар барын білгенмін,
Сұрамақсың кімнен құн.
Өз биігің асқар ала айбының,
Босағаңнан кірген кім?

Аяласаң өз төріңді қадірле,
Осы сөзім кəміл ме?
Өз төріңде бақ-береке қыдыр бар,
Өзің бірақ білесің ғой бəрінде.

* * *
Кеудені кербез жыр қысып,
Көрінген жерден гүл құшып,
Бұлбұл да жырым бұлағай,

Бұрқанып көкке тұрды ұшып.
Айды да берсең тербеттім,
Күнді де берсең өрлеттім.
Именбей бастым алшаңдап,

Иесі мендей жер-көктің.
Шалқыған шалқар жырданбыз,
Қыдырға қоныс қырданбыз.
Таңдайдан дəмі кетпейтін,

Татқан да жанға бір дəмбіз.
* * *
Түн бесіктеп, ай бағам,
Жарты əлемді жайлағам.

Батыр сынды жатырмыз,
Бес қаруы жайраған.
Нар қомында жыр кетті,
Жар көзінде сыр кетті.

Ала таңнан шу қылып,
Қара тағы кім кетті?!
Жүк ауған күн керексіз,
Ер сүрінбес себепсіз.

Аз ғана күн бой салып,
Жайқалған біз терекпіз.
* * *
Айтылмасын өкпе-сын,

Бұрқанып бура шөккесін.
Аунаса бура өз жері,
Аяғы тиіп кетпесін.
Əр нəрсеге негіз бар.

Ерге де серік егіз бар.
Бұтына тығып бураның,
Басыңызды неңіз бар!?..
Ақ көбігін шашып жүр,

Аңқасын желге ашып жүр.
Аунаса бура өз жері,
Аяғы тисе қашып жүр.

* * *
Жапырақ жасыл, күн күміс,
Сырласқан жанға түн біліс.
Жаныңды жанып шуаққа,

Қанағат қыл да, жыр ғып ұш.
Алтыннан асыл кемері,
Табан ет, маңдай тер еді.
Бақыттың баян бесігі,

Бабамнан қалған жер еді.
Жаратқан Хақтың жарлығы.
Даламның тау мен нар құмы.
Атамнан қалған мұрам-ды,

Осынша бақтың барлығы.
* * *
Қауызын жарып тірліктің,
Бүр күттім жаннан жыр күттім.

Жапырақ күннен шық тамды,
Жаныммен ұрттап қылғыттым.
Бал-шырын гүлдер жоғалды,
Баянсыз өмір сол əлгі.

Ақ түсіп қара бұрымға,
Ай менен күнге тоналды.
Жан едік жақсы із көрген,
Қайдасың гүлзар қыз керуен.

Қолаң шаш соңғы сонау жыл,
Қоштасып кетті біздермен.

Сөз обалын жүрек білмес құлақсыз,
Ер обалын елі білмес құлықсыз.
Шыңды құшар қар жамылған жылап құз,
Тау жағдайын біз сұрамас, бұзықпыз.

Тығыларда тау түседі есіне,
Шөлдегенде бұлақ қайда деп сұрар.
Пендеміз ғой жасырамыз несіне,
Құзды қажап, шыңды шырғап жеп тынар.

Құс болсаң да Алла қабыл еткен күн,
Талап бітсе, қанат бітсе самғайсың.
Төбе көрсең төбесіне тепкенсін,
Сен өзің де тау боп кете алмайсың.

Көңіл асса көлеңкесін жау көрер,
Аз ақылын шыртылдатып түкірмек.
Түлен түртіп төрт жағынан дау берер,
Бір қанағат қылмай кетер «Шүкір!..» – деп.

Тау қорқады бізді көрсе қашқақтап,
Дау қорқады бізді көрсе дірілдеп.
Пенде кетіп бара жатыр асқақтап,
Ниетінің екі көзі іріңдеп.

Не жазбағы бар дейсің бе мұның да.
Тонды пішсең, сырттан пішпе ғұмырда.
Дүниеге ат ойнатқан ел едік,
Бұл қазақтың кім жоқ дейсің ұлында.

Əр жусанның өз түбінде сыры бар,
Əр дəуірдің өз күнінде жыры бар.

Əр халықтың хақысы бар Ер тумақ,
Əрбір таудың өз биігі, шыңы бар.
Мендік елді мен танимын бастысы!..
Əрбір қазақ – бір Алланың ақ құсы.

Əр халықтың кеудесінде намыс бар,
Ешкім келмес табан асты жатқысы.
Менің Елім – Мендік ойдың асылы!
Бұла сезім буырқанды, тасыды.

Апанында мен бір жатқан көкбөрі,
Əлдекімнің деп жүрмеңдер жасығы!

Көңілді көрген кімің бар, жағасы жайлау көл сынды,
Кетірді менің көркімді.
Көмейі құрғап ес танып,
Ер мұңайып, ел сынды.

Азаптың бəрі көзінде, қазақтың бəрі шөл сынды.
Базарлы көлде сайран жоқ,
Барады өмір майдан боп,
Босаға тимей ұлына, дұшпанның орны төр сынды.

Шырыл да торғай, шыр қақты,
Бір тамшы қанда жыр жатты,
Торғай да тағдыр ел едік, өлтірді, ойбай, өлтірді!..
Көңілді көрген кімің бар, боз бота сынды боз бұлау,

Кірпігі оның боз қырау.
Бодан да болған заманға,
Сөзімді бекер создым-ау.
Бүр жарып едім сəл ғана, жап-жасыл күйде тоздым-ау.

Орманың ойсыз қалғыған,
Қандай ем енді бар бұған.
Күресін болған күздегі, жапырақ сынды сөз мынау.
Қалғиды сана есінеп,

Нар қомында көшіп ек,
Ұлтының жайын көрмеген, ұйқыдан іскен көз мынау.
Оятар мені қайсың бар, көзімді ашып үйреткін,
Бұйдасын жаттың сүйреттім.

Қалғыған күйде жатсын деп,
Ұйқыны маған үйреттің.
Елімді қалай сүймекпін!?
Күлкілі мендік тірлікке, қарайды көктен күйреп күн.

Таң атты бірақ тұрмадым,
Тұр десе басты ырғадым,
Ай қадап кетті басыма найзасыменен түйреп түн.
Оятар мені қайсың бар, көзімді ашып үйреткін!?..

Атажұрт анау ақ бесік, қарайсың жолға не тілеп,
Ауыл тұр анау жетімек.
Жел үрлеп көрді санамды,
Аранның мынау шеті деп.

Айдамай түсіп аранға, құлауға біз де бекіп ек.
Даланың өңі күл сынды,
Көзіне жас кеп іркілді.
Етегі елпең қалаға, ауылды тастап кетіп ек.

Жусаны қырдың жоғалған,
Жоқ жерден жауға тоналған,
Төс етін жатыр құзғындар бір қарап сосын екі жеп.

Тобылғы сайда тоным бар,
Тораңғыл сайда жолым бар.
Тоз төбеде ізім бар,
Торшолақ күнде сорым бар.

Тепеңдетіп терлетіп,
Торшолақ жүрмес кер кетіп.
Сүңгілі қалам қолға алдық,
Сүрініп жүріп ер жетіп.

Көп күннің жыртып парағын,
Көп іркілді талабым.
Заманы бұлтаң, заңы жат,
Түсінбей түкте барамын.

Үргектейсің, тірек таппай сен неге,
Кімге барып тығыламын мен деме.
Заңды біл де, заманыңа тік қара,
Жерге қарау жеңіс емес пендеге.

Білгендерден біліміңді артық қыл,
Өз орныңа тартып кір.
Өзін-өзі қорғамайтын халықтың,
Несібесін ит пенен құс қарпып тұр.

Қорғансызды басып-жаншып бастайды,
Бір-бір құзғын қолтыққа сап жастайды.
Ең соңында ел болмасын бұлар деп,
Санасының көзін ойып тастайды.

* * *
Ай көрінбес, күн көрінбес түн басты,
Тасқа ұрып, тауға ұрып бір басты.
Айдын көлдің еңсесінен қыр басты,

Төбе біткен түнмен үнсіз жымдасты.
Тау мүжіліп, еміс-еміс бұлдырап,
Бір шалғайдан жетім бұлақ тұр жылап.
Тал иілді тасқа басын ұрғылап,

Көк жапырақ аша мойын құр құлақ.
Қара түннің қарашығы еңсер-ді,
Қара жер де қалыбында теңселді.
Жанға серік жан бар еді құшақтап,

Тас түнектен қорғаштадым еркемді.
Құшақтай түс..,
Қалқам мені сен де енді!..
* * *

Таныс көше, тар көшелер талаңғыр,
Кеңдік болмас саған бір.
Батпақтардан бас көтеріп тұра алмай,
Екі етек, бір жаға мен заман жүр.

Бағаналар бəрі таныс үңілді,
Алмақ менен бір үлгі.
Мен байғұс та білмей келгем қай тұсқа,
Қойсам екен жүгімді.

Шал болыпты анау ағам ер еді,
Бір ауылдың сүйеніші, терегі.
Қаласынан моласы көп мекен бұл,
Жолға шықсаң қабаттасып ереді.

Сонау аула мына кемпір жеңешем,
Енді бұған не десем?!..
Аққу еді, сыры да жоқ, сыны да –
Енді сені қандай құсқа теңесем!?

...Жеңешем!
Қайран өмір болар екен не десем!?..
* * *
Өмір сенің қойыныңда мұз бар-ды,

Содан, міне, сыз қалды.
Мен сезбейді деп жүрсің бе қарағым,
Қыраулаған, жылаулы аран ызғарды.
Дірілдесем сен тоңасың үнсізбін,

Қытығыма тиіп-ақ жүр қырсыз күн.
Өмір деген сен іздеген осы ма,
Тілдемеймін, тəубе еттім, мұңсызбын.

Не бітеді мұң айтқанда мұңдыға,
Екі жылау, бір бұла.
Көз жасыңды неде болса көрмесін,
Ұраншылдау ұл мына!

* * *
Мың жыл өтер, сосын тағы сан ғасыр,
Өмір жұмбақ, тау да тұнжыр, тал да сыр.
Мағынасы жоққа айналған тірлікте,

Жоқтан басқа бар ма сыр?!
Сен де жоқсың, мен де жоқпын, жоқ болған,
Бір атылған оқ болған.
Аққу өлді айдын қалды көрдің бе!?

...Күлді қарға, ол сол күні тоқ болған.
* * *
Тау екенсің, биік екен, тұлғаңыз,
Біздің жүрек жыр қабыз.

Қабыздадым, қауызынан жыр көрдім,
Таң нұрымен сырлаңыз.
Тау екенсің таңның емген үрпісін,
Көрдіңіз бе аппақ уыз жыр түсін.

Жүрегіммен келем саған арқалап,
Осы жырды ұлт үшін.
Тау екенсің бұлағың көп, бұлтың аз,
Өлеңімнің іші жалын, сырты наз.

Тыңдамауға шебер бəрі шетінен,
Сөз тыңдайтын жұртым аз.
Тау екенсің көпті көріп, күрсінген,
Жырлап берем саған келіп бір күн мен.

Аспан жақтан ай көрінді, түн бе бұл,
Тау басында тұрғам шығар кім білген!?..
* * *
Əлем сенің жүзің неткен жылтырақ,

Лақтайсың секеңдеген шымқып ап.
Көрінгенге ере түсіп маңырап,
Сөзіңде жоқ бір тұрақ.
Сен білесің, не сұмдықты жасырын,

Бүк түсті ме асығың?!
Жүрегіңнің сүртіп алып көз жасын,
Қалтырадың, дірілдедің, жасыдың.
Білдірмейсің күнің жақын құрықты,

Бірақ оны кім ұқты?!
От үстінде ойын ойнап, базарлап,
Ындын-құрдым дүниеге құнықты.
Қайда барып мəн табасың, күңгіртсің,

Ғасыр өтіп бара жатыр сырғып күн.
Қан тамбаған жері бар ма зорлықсыз,
Қабағында құрлықтың.
* * *

Ой-хой, шіркін, бұл енді төбет болды,
Білмеймін кімнен қандай көмек болды.
Қасқыр алып жарытпас енді, əрине,
Дегенмен күшігінен бөлек болды.

Күшігінде тістейтін балағыңнан,
Мұндайға сөзің шығын, сана құрбан.
Тфə!.. Тфə!.. Құрығыр көзіңді аудар,
Иттерден хабары жоқ қарағымнан.

Бұл өзі қарамайды ақ-қараға,
Сақ болғын, саққұлақтан қасқа бала.
Сөз айтып түсіндіріп əлек болма,
Тоқтайды сүйек пенен асқа ғана.

Иттен де озар-кетер дəуір дейді,
Өмірін қаңтар қажап, сəуір жейді.
Көк төбет өле қалса біз бармыз деп,
Шəлекей «шəкірттері» шəуілдейді.

Есігімді қағып тұрған періштем,
Сен дегенде көкіректе өріс кең.
Сен боп келіп еркелейді достарым,
Тай-құлындай тебіскен.

Босағамнан қыдыр кетпей шалқыдым,
Достарыммен күлкім күміс, бал шырын.
Кем жерімді кешіріммен толтырып,
Елемеген артығын.

Есігімді періштелер қағып тұр,
Төрелесіп, төрге шықпай нағып тұр.
Дос көңілі мейірім мен шапағат,
Қабағымды бағып тұр.

Қарыздармын тең-құрбыға, достарға.
Қарамаған жетер-жетпес, жоқ барға.
Дос қадірін қайдан білсін долы жан,
Өз-өзіне тоқ қарға.

Опынып ойдан шаршадық, кеш кемел де, таң шалық.
Кім жазар жырдың жалғасын?!
Ешкіге біткен сақал мен мүйіздің құны қаншалық,
Отарды қырып алғасын.

Ауылдың іші мың күбір, сыр аңдысқан сырғақтап,
Үміттің шоғын үрлемек.
Елеусіз ұлда арман көп, ескінің жырын жүр жаттап,
Оны да біреу күндемек.

Көк бас серке бұл жолы оралмады өрістен,
Құр қалды байрақ, туынан.
Қойдың көзі азайды, қойшының көзі боз-бұлау,
Маңдайын ұрып суыған.

* * *
Нұрлы кітап, жырлы кітап, көп кітап,
Ой орманын орап алар от құсап.
Ал содан соң

Өзегіңді өртейді,
Жүрегіңе түсіп кеткен шоқ құсап.
Еңкілдейсің, елжірейсің жын қағып,
Заман өтер көз алдыңнан ырғалып.

Шындық іздеп шырқыраған дəуірдің,
Шырмауынан қолын созар жыр налып.
Дүниені, сан ғасырды шарлаған,
Үн қатады, ақ парақтан бар ғалам.

Тұңғиыққа бара жатыр сүйрелеп,
Сөресіне қаштым қойып жалма-жан.
Ер болмасаң ен парақты ақтарма,
Тап боларсың асу бермес шатқалға.

Төрде кітап, босағада мен тұрмын,
Дұға қылдым даналарға жатқанда.

Шіркін-ай,
Ауыл біткен бауырмал-ды,
Жə, солай жаннан зият дəуір қалды.
Кіл жақсы

Жаны жалын, жүзі нұрлы,
Бəрі де ауылдан ба, ауылдан-ды.
Түлігі жамыраған сəнім менің,
Шарлайтын шаңқай түсте əнім менің.

Ауылды іздерсіңдер
Əлі талай,
Күн болса күрең бұлтты əлім-берім.

Ер қаруы – бес қару, алтыншысы үнсіздік,
Тілсіз ғұмыр бір сіздік.
Сөзіңді сөйлер өлең бар,
Жаратса қайттің жырсыз ғып.

Қазаққа біткен өмірдің өзегі жырдан жанып тұр,
Жұмаққа жырды алып кір.
Анасы бұлақ ару жыр,
Қабағын елдің бағып тұр.

Барасың қайда құлыным жыр мəзірі дайын-ды,
Жыр білер сенің жайыңды.
Қалың қазақ – қара орман қайыра шақыр өлеңге,
Қарағай менен қайыңды.

* * *
Сонау бір жылғы дауыл ма,
Қан шашып тиді бауырға.
Құс ойнақ құйын желкілдек,

Желпілдеп соқты ауылға.
Түндігін түріп турады,
Іңірде шайтан тулады.
Бейқұт та жатқан берен жұрт,

«Бекет!..» деп жылап шулады.
Содан да бері өкпелі,
Өкпеден қаны кетпеді.
Көп қырылды мекеннің,

Қабағынан қату күннің сыр аңды,
Қанша өмірді жыр алды.
Бақыт маған көрсеткен-ді төбесін,
Сəлден соң-ақ уақыт тілін шығарды.

Мен түсіндім,
Түсіндім де жыр жаздым.
Қауырсынын ұрлап алып бір қаздың.
Ол байғұс та қаңқылдайды күнде кеп,

Арасынан сұлу менен сырбаздың.
Қаз боп ұшып, қауырсын боп үлпілдеп,
Өлең мені мазалайсыз бір Сіз кеп.
Аспанымды айналады аққу жыр,

Жас мұңдыны, қарт күлкіні жақтырмай,
Қос жағаға лақтырды-ай.
Кезіп жүрміз қас пен қабақ арасын,
Көңілдердің қойды бабы таптырмай.

Жарым күлді қайтесің деп тұншығып.
Өлең жаздым, тұр күлімдеп күн шығып.
Жаңа туған шаранасы өлеңнің,
Таң үрпісін еміп жатты ұмтылып.

Ел жасарса, ер көгеріп бүрлейді,
Ел еңкейсе, ер де өмір сүрмейді.
Қара бақыр қайғы болып жаманға,
Қара халық ерге батып жүр дейді.

Ел көркейсе, ер бақыттан жарылар,
Ондай ердің Құдай берген бағы бар.
Ел еңкейсе ер өлгені қайғыдан,
Қырық бəле, қырдан келіп жабылар.

Ел мақтанса, ерін айтып сілкінер,
Жастап өлер шын бақыттың кілтін ер.
Ел еңкейсе ер ғұмыры түк те емес,
Дүниені тісін қайрап бір тілдер.

Шашау шықпас үйір алды бар айғыр,
Құлыныңды қарай жүр.
Жол үстінде жоқ деп пе едің дұшпаның,
Жолды бағып талай жүр.

Кісінейді құлақ жарып жарықтық,
Мал киесі, анық құт.
Төрткүл елге төрден тұрып көз салды,
Құз басына барып тік.

Шіренеді ата басы тарпынып,
Шырын байтал шыр айналды алқынып.
Үйір үркіп не ойлап тұр білмеді,
Іштерінен тартынып.

Көп қарады көкті кезген қыранға,
Екі жолдың енді бірі тұр алда.
Аманат қып бір бəйбіше биеге,
Құлындарын кетті құздан құларда.

* * *
Жəудіреп отыр жан жүректерім, жан халқым,
Тамыры бірге талдансың.
Тағдыры бірге армансың,

Тал қармап жүріп, талай зауалдан қалғансың.
Жалғансың өмір, жалғансың.
Кеудеңнен жаның үзілсе, кемді күн сосын самғарсың.
Күле сал, қалқам, күле сал,

Өмірдің бəрі күрес, ал,
Шықпаған жанда қайғы көп, дегенмен бір сəт алдансын.
Алданған жақсы шаттанып,
Адалға қыдыр, аққа құт,

Күле сал, жаным, күле сал, жүрмегін мұңға тапталып.
Тəттісің өмір, балдансың,

Сезімге сенім ұя сап, септесіп бір сəт жалғансын.
Қол жетпес биік, заңғарсың.
...Армансың!

Ақ қары, Алатаудың аппақ қары,
Жаныма шипа болған аппақ дəрі.
Шыршасы шыңға құмар мекен еді,
Көз алдымда асқақтады.

Селдетіп ақ жаңбырын нөсерледі,
Қазақтың шүкір, Алла, есен жері.
Жазбасын тыныштық пен берекеттен,
Ай жатып кетер ме еді.

Қызыл гүл еріндері қызыл далап,
Қарағай құлама құз ұзын қабақ.
Қара орман қара көрсе үркеді екен,
Жолаушыға қырын қарап.

* * *
Қаройдың сайы қалың жым,
Мен де бір сенің талыңмын.
Жырымнан уыз қаттырып,

Жылуын бердім жанымның.
Маңғыстау сені қамдадым,
Шарайна шағыл шаңдағым.
Өмірді мынау өткіздім,

Өзіңнен іздеп бар мəнін.
Қабырға бойлап кеңестім,
Бекіре жалды белеспін.
Айдынға шыққан аңғал ем,

Ескегімді сен естің.
Жеңісімді ел сүйіп,
Келемін шемен шер түйіп.
Өзіңді іздеп өттім мен,

Сен күйініп даттадың,
Мен сүйініп мақтадым.
Сүйегің суса босқа өттің,
Даукескен қамал – қасқа күн.

Жыртылды балақ жылдардан,
Шындықтың жолы шырғалдаң.
Кінəмшыл туыс – кіл қонақ,
Ырыққа көнбей ырғалған.

Мен аунадым түнмін деп,
Сен аунадың күнмін деп.
Ойқанып сосын ол келді,
Көкті тіреп жүрмін деп.

Демедік бауыр, туыс-құт!..
Кеудені өстік қуыс қып.
Кереге бойлап кер жылан,
Уықты бойлап у іштік.