Кімнің көңіліне тисем де, айтарым: мен электромобильдерді қайта ойлап таптым және адамдарды зымыранмен Марсқа жіберіп жатырмын. Мені сонымен қатар жайбарақат, қалыпты жігіт болады деп ойладыңдар ма? — Илон Маск, Saturday Night Live, 8 мамыр, 2021 жыл
Илон Маск
Walter Isaacson
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Әлемді өзгерте алатынына сенетін ақымақтар ғана оны шынымен өзгертеді. — Стив Джобс
ПРОЛОГ: От музасы
Ойын алаңы
Оңтүстік Африкада өскен бала кезінде Илон Маск ауырсынуды сезініп, одан аман қалуды үйренді.
Ол он екі жасында автобуспен veldskool (дала мектебі) деп аталатын жабайы табиғатта аман қалу лагеріне апарылды. «Бұл әскерилендірілген «Шыбындар әміршісі» сияқты болды», — деп еске алады ол. Балалардың әрқайсысына аз ғана тамақ пен су берілетін және оларға сол үшін төбелесуге рұқсат етілетін, тіпті соған итермелейтін. «Қорлық көрсету (буллинг) ізгілік деп саналды», — дейді оның інісі Кимбал. Үлкен балалар кішкентайларды бетінен ұрып, заттарын тартып алуды тез үйреніп алды. Кішкентай әрі эмоционалды түрде оғаш Илон екі рет соққыға жығылды. Соңында ол он фунт (шамамен 4,5 кг) салмақ жоғалтты.
Бірінші аптаның соңына қарай балаларды екі топқа бөліп, бір-біріне шабуыл жасауды бұйырды. «Бұл ақылға сыйымсыз, таңғаларлық жағдай еді», — дейді Маск. Бірнеше жыл сайын балалардың бірі қайтыс болып тұратын. Тәрбиешілер мұндай оқиғаларды ескерту ретінде айтатын. «Өткен жылы өлген ақымақ сияқты болмаңдар», — дейтін олар. «Әлсіз ақымақ болмаңдар».
Илон екінші рет veldskool-ға барғанда он алты жасқа толуға жақын еді. Ол айтарлықтай өсіп, бойы алты футқа (183 см) жетіп, денесі іріленіп, дзюдоның кейбір әдістерін үйреніп алған болатын. Сондықтан бұл жолы лагерь онша жаман болмады. «Сол кезде мені біреу мазаласа, оның мұрнынан қатты ұруға болатынын түсіндім, содан кейін олар маған тиіспейтін болды. Олар мені соққыға жығуы мүмкін еді, бірақ мұрнынан қатты ұрсам, олар маған екінші рет келмейтін».
1980-жылдардағы Оңтүстік Африка қатыгез жер болатын, онда автоматпен шабуыл жасау және пышақпен өлтіру үйреншікті жағдай еді. Бірде Илон мен Кимбал апартеидке қарсы музыкалық концертке бара жатқанда пойыздан түскенде, миына пышақ қадалған өлі адамның жанындағы қан көлшігінен өтуге мәжбүр болды. Кештің қалған бөлігінде олардың кроссовкаларының табанындағы қан асфальтқа жабысып, дыбыс шығарып тұрды.
Масктар отбасы үйдің жанынан жүгіріп өткен кез келген адамға шабуыл жасауға үйретілген неміс овчаркаларын ұстайтын. Илон алты жасында жолмен төмен қарай жүгіріп бара жатқанда, оның жақсы көретін иті шабуыл жасап, арқасынан үлкен тілім етті жұлып алды. Жедел жәрдем бөлмесінде оны тігуге дайындалып жатқанда, ол итті жазаламайтынына уәде бермейінше емделуге қарсы болды. «Сендер оны өлтірмейсіңдер ғой, иә?» — деп сұрады Илон. Олар өлтірмейміз деп ант берді. Осы оқиғаны айтып жатып, Маск кідіріп, ұзақ уақыт бос кеңістікке қарап қалды. «Сосын олар итті атып тастады».
Оның ең ауыр тәжірибелері мектепте болды. Ұзақ уақыт бойы ол сыныбындағы ең жас және ең кішкентай оқушы болды. Оған әлеуметтік ишараларды түсіну қиынға соқты. Эмпатия оған табиғи түрде келмеді және оның біреуге жағынуға деген ниеті де, инстинкті де болмаған. Нәтижесінде ол үнемі бұзақылардың нысанасына айналып, олар оны бетінен ұратын. «Егер сізді ешқашан мұрныңыздан ұрмаған болса, оның қалған өміріңізге қалай әсер ететінін елестете алмайсыз», — дейді ол.
Бір күні таңертеңгілік жиында бір топ достарымен ойнап жүрген оқушы оған соғылып кетті. Илон оны итеріп жіберді. Сөзге келіп қалды. Әлгі бала мен оның достары үзіліс кезінде Илонды іздеп тауып, оның сэндвич жеп отырғанын көрді. Олар артынан келіп, басынан теуіп, бетон баспалдақтан итеріп жіберді. «Олар оның үстіне отырып алып, басынан теуіп, аяусыз сабады», — дейді онымен бірге отырған Кимбал. «Олар біткен кезде мен оның бетін тани алмадым. Ол ісіп кеткені соншалық, көздері әрең көрінетін». Ол ауруханаға жеткізіліп, бір апта мектепке бармады. Ондаған жылдар өтсе де, ол әлі күнге дейін мұрнының ішіндегі тіндерді қалпына келтіру үшін ота жасатып келеді.
Бірақ бұл жарақаттар оның әкесі, инженер, алаяқ және харизматикалық қиялшыл Эррол Маск салған эмоционалдық жаралармен салыстырғанда түк емес еді. Мектептегі төбелестен кейін Эррол Илонның бетін соққыға жыққан баланың жағына шықты. «Ол баланың әкесі жақында ғана өз-өзіне қол жұмсаған болатын, ал Илон оны ақымақ деп атаған», — дейді Эррол. «Илонның адамдарды ақымақ деп атайтын әдеті бар еді. Мен ол баланы қалай кінәлай алар едім?»
Илон ауруханадан үйге келгенде, әкесі оны ұрысып тастады. «Ол маған айқайлап, мені ақымақ және түкке тұрғысыз деп атағанда, мен бір сағат бойы түрегеп тұруға мәжбүр болдым», — деп еске алады Илон. Осы айқай-шуды көруге мәжбүр болған Кимбал бұл оның өміріндегі ең жаман естелік екенін айтады. «Әкем ашуға мініп, әдеттегідей бақылаудан шығып кетті. Онда ешқандай жанашырлық болмаған».
Әкесімен енді сөйлеспейтін Илон да, Кимбал да оның «Илон шабуылға итермеледі» деген сөзі ақылға сыйымсыз екенін және сол үшін кінәлі баланың кәмелетке толмағандар колониясына жіберілгенін айтады. Олардың айтуынша, әкесі — үнемі қиялға толы оқиғаларды құрастыратын, кейде есеппен, кейде сандырақпен сөйлейтін құбылмалы адам. Оның «Джекилл мен Хайд» сияқты екі жақты мінезі бар дейді олар. Бір сәтте ол мейірімді болса, келесі сәтте бір сағаттан астам уақыт бойы тоқтаусыз қорлауға көшеді. Ол әрбір ұрысын Илонға оның қаншалықты аянышты екенін айтумен аяқтайтын. Илон кетуге рұқсатсыз сол жерде тұруға мәжбүр болатын. «Бұл психикалық азаптау еді», — дейді Илон ұзақ кідіріп, дауысы дірілдеп. «Ол кез келген нәрсені қалай сұмдық ету керектігін жақсы білетін».
Мен Эрролға қоңырау шалғанда, ол менімен үш сағатқа жуық сөйлесті, содан кейін келесі екі жыл ішінде үнемі қоңырау шалып, хабарлама жіберіп тұрды. Ол балаларына жасаған жақсылықтарын, кем дегенде инженерлік бизнесі жақсы жүріп тұрған кездерін сипаттауға және суреттерін жіберуге құштар. Бір кездері ол Rolls-Royce мінген, ұлдарымен бірге жабайы табиғатта үй салған және Замбиядағы кеніш иесінен шикі изумрудтар алған (бизнесі күйрегенге дейін).
Бірақ ол физикалық және эмоционалдық төзімділікке итермелегенін мойындайды. «Олардың менімен өткізген тәжірибелері veldskool-ды ойыншық қылып жіберер еді», — дейді ол және зорлық-зомбылық Оңтүстік Африкадағы оқу тәжірибесінің бір бөлігі болғанын айтады. «Екеуі сені басып тұрады, ал үшіншісі бетіңді бөренемен ұрады және тағысын тағы. Жаңа келген балалар жаңа мектептегі бірінші күні мектептің бұзақысымен төбелесуге мәжбүр болатын». Ол ұлдарына қатысты «өте қатал, көше заңына негізделген автократияны» қолданғанын мақтанышпен мойындайды. Содан кейін ол: «Илон кейінірек дәл осы қатал автократияны өзіне және басқаларға қолданатын болады», — деп қосып қойды.
«Қиындықтар мені шыңдады»
«Біреу бірде әрбір ер адам әкесінің үмітін ақтауға немесе әкесінің қателіктерін түзетуге тырысады деп айтқан еді, — деп жазды Барак Обама өз естеліктерінде, — меніңше, бұл менің дертімді түсіндіретін шығар». Илон Масктың жағдайында, әкесінің оның психикасына тигізген әсері, оны физикалық және психологиялық тұрғыдан қуып шығуға тырысқанына қарамастан, сақталып қалды. Илонның көңіл-күйі жарық пен қараңғы, қарқынды және ақымақ, оқшауланған және эмоционалды күйлер арасында ауысып тұратын, кейде айналасындағылар «демон режимі» деп қорқатын күйге түсетін. Әкесінен айырмашылығы, ол өз балаларына қамқор болатын, бірақ басқа жағынан оның мінез-құлқы үнемі күресуді қажет ететін қауіптің белгісін көрсететін: анасы айтқандай, «ол әкесіне ұқсап кетуі мүмкін» деген қауіп. Бұл мифологиядағы ең танымал сюжеттердің бірі. «Жұлдызды соғыстар» кейіпкерінің эпикалық сапары Дарт Вейдерден қалған демондарды қуып шығуды және Күштің қараңғы жағымен күресуді қаншалықты талап етеді?
«Оңтүстік Африкадағы осындай балалық шақпен, меніңше, эмоционалды түрде өзіңді жауып тастауға тура келеді», — дейді оның бірінші әйелі Жюстин, оның тірі қалған он баласының бесеуінің анасы. «Егер әкең сені үнемі ақымақ және надан деп атаса, мүмкін жалғыз жауап — ол шеше алмайтын эмоционалды өлшемді ашатын ішкі дүниеңді өшіріп тастау шығар». Бұл эмоционалды «өшіру клапаны» оны қатыгез етуі мүмкін еді, бірақ сонымен бірге оны тәуекелге бел буатын инноваторға айналдырды. «Ол қорқынышты өшіруді үйренді», — дейді ол. «Егер сіз қорқынышты өшірсеңіз, онда қуаныш немесе эмпатия сияқты басқа нәрселерді де өшіруіңіз керек болуы мүмкін».
Балалық шағындағы ПТСР (посттравмалық стресстік бұзылыс) оның бойында қанағаттану сезіміне деген жиіркенішті де қалыптастырды. «Меніңше, ол табыстың дәмін татып, гүлдердің иісін сезуді білмейді», — дейді Клэр Буше (Граймс деген атпен танымал өнерпаз), оның басқа үш баласының анасы. «Меніңше, ол бала кезінен өмір — бұл азап дегенге үйреніп қалған». Маск мұнымен келіседі. «Қиындықтар мені шыңдады», — дейді ол. «Менің ауырсыну шегім өте жоғары болды».
2008 жылы оның өміріндегі ең ауыр кезеңде, SpaceX зымырандарының алғашқы үш ұшырылымы сәтсіз болып, Tesla банкротқа ұшырау алдында тұрғанда, ол түнде шошып оянып, екінші әйелі болған Талула Райлиге әкесінің бір кездері айтқан сұмдық сөздерін айтып беретін. «Мен оның сол тіркестерді өзі қолданғанын естідім», — дейді ол. «Бұл оның жұмыс істеу тәсіліне терең әсер етті». Ол осы естеліктерді еске алғанда, ойға шомып, болат түсті көздерінің артына жасырынып, жоқ болып кеткендей көрінетін. «Меніңше, ол мұның оған әлі де қалай әсер ететінін сезбеді, өйткені ол мұны балалық шағындағы нәрсе деп ойлады», — дейді Райли. «Бірақ ол балалық, тіпті дамымай қалған жағын сақтап қалған. Ер адамның ішінде ол әлі де бала, әкесінің алдында тұрған бала».
Осы қайнаған қазаннан Масктың бойында оны кейде өзге планеталық сияқты көрсететін аура пайда болды, оның Марс миссиясы үйге оралуға деген ұмтылыс сияқты, ал гуманоидты роботтар жасауға деген құштарлығы туыстық іздеу сияқты көрінетін. Егер ол жейдесін жыртып жібергенде, оның кіндігі жоқ екенін және бұл планетада туылмағанын білсеңіз, таң қалмас едіңіз. Бірақ оның балалық шағы оны тым адами етті — эпикалық ізденістерге аттануға бел буған қатал, бірақ осал бала.
Ол өзінің оғаштығын жасыратын құштарлықты және құштарлығын жасыратын оғаштықты дамытты. Ешқашан спортшы болмаған ірі адам сияқты өз денесінде сәл ыңғайсыз сезінетін ол, мақсатқа ұмтылған аюдың жүрісімен жүретін және робот үйреткендей билейтін. Пайғамбардың сенімімен ол адамзат санасының алауын сақтау, ғаламды тану және планетамызды құтқару қажеттілігі туралы айтатын. Басында мен мұны жай ғана рөл ойнау, «Галактика бойынша автостоппен саяхат» кітабын тым көп оқыған бала-еркектің подкаст қиялдары деп ойладым. Бірақ онымен көбірек кездескен сайын, оның миссия сезімі оны алға жетелейтін күш екеніне көбірек сене бастадым. Басқа кәсіпкерлер дүниетанымды дамытуға тырысса, ол ғарыштық көзқарасты дамытты.
Оның тегі мен тәрбиесі, миының құрылымымен бірге, оны кейде қатыгез және импульсивті етті. Бұл сонымен қатар тәуекелге деген өте жоғары төзімділікке әкелді. Ол оны суыққандылықпен есептей алатын, сонымен бірге оған құмарлықпен берілетін. «Илон тәуекелді тәуекел үшін қалайды», — дейді PayPal-дың алғашқы күндерінде оның серіктесі болған Питер Тиль. «Ол одан ләззат алатын сияқты, тіпті кейде оған тәуелді сияқты көрінеді».
Ол дауыл келе жатқанда өзін ең тірі сезінетін адамдардың біріне айналды. «Мен дауыл үшін туылғанмын, тыныштық маған сәйкес келмейді», — деген еді бірде Эндрю Джексон. Маск та сондай. Ол жұмыста да, сақтап қалуға тырысқан (бірақ сәтсіз болған) романтикалық қарым-қатынастарында да дауыл мен драмаға деген тартылысты, кейде құштарлықты қамтитын «қоршаудағы адам» менталитетін дамытты. Ол дағдарыстарда, дедлайндарда және жұмыстың қарқынды кезеңдерінде жақсы жұмыс істеді. Ол қиын сынақтарға тап болғанда, күйзеліс оны түнде ұйықтатпай, құстыратын. Бірақ бұл оған қуат беретін. «Ол — драма магниті», — дейді Кимбал. «Бұл оның мәжбүрлігі, өмірінің негізгі тақырыбы».
Мен Стив Джобс туралы жазып жүргенімде, оның серіктесі Стив Возняк қойылатын басты сұрақ: «Ол соншалықты қатыгез болуы керек пе еді? Соншалықты дөрекі және қатал? Соншалықты драмаға тәуелді?» — деп айтқан болатын. Мен зерттеуімнің соңында бұл сұрақты Возға қайта қойғанымда, ол егер Apple-ді өзі басқарса, мейірімдірек болар едім деді. Ол ондағы әрбір адамға отбасы мүшесіндей қарап, адамдарды бірден жұмыстан шығармас еді. Содан кейін ол кідіріп: «Бірақ егер мен Apple-ді басқарсам, біз ешқашан Macintosh-ты жасамас едік», — деп қосты. Илон Маскқа қатысты сұрақ та осы: Ол жайбарақат бола тұрып, бізді Марсқа ұшыратын және электромобильдер болашағына бастайтын адам бола алар ма еді?
2022 жылдың басында — SpaceX отыз бір сәтті зымыран ұшырылымын жасаған, Tesla миллионға жуық көлік сатқан және ол Жер бетіндегі ең бай адам болған жылдан кейін — Маск драмаларды қоздыруға деген құмарлығы туралы өкінішпен айтты. «Мен ойлау жүйемді дағдарыс режимінен өзгертуім керек», — деді ол маған, «бұл режимде мен он төрт жылдан бері, тіпті бүкіл өмірім бойы жүрмін».
Бұл жаңа жылдық уәде емес, мұңды пікір еді. Ол осы уәдені беріп жатқанда, әлемдегі ең үлкен «ойын алаңы» — Twitter-дің акцияларын жасырын түрде сатып алып жатқан болатын. Сол сәуірде ол өзінің тәлімгері, Oracle негізін қалаушы Ларри Эллисонның Гавайидегі үйіне актриса Наташа Бассетпен бірге кетіп қалды. Оған Twitter-дің директорлар кеңесінен орын ұсынылды, бірақ демалыс күндері ол мұның жеткіліксіз екенін түсінді. Толық бақылауды қалау оның табиғатында бар еді. Сондықтан ол компанияны толығымен сатып алу туралы ұсыныс жасауға шешім қабылдады. Содан кейін ол Граймспен кездесу үшін Ванкуверге ұшты. Онда ол таңғы сағат 5-ке дейін онымен бірге жаңа империя құру ойыны — Elden Ring ойнады. Ойынды аяқтаған бойда ол өз жоспарын іске асырып, Twitter-ге шықты. «Мен ұсыныс жасадым», — деп жариялады ол.
Жылдар бойы ол өзін қараңғылықта сезінгенде немесе қауіп төнгенде, бұл оны ойын алаңында қорлық көрген кездеріне қайта алып келетін. Енді оның сол ойын алаңына иелік етуге мүмкіндігі бар еді.
Жиһанкездер Уиннифред және Джошуа Халдеман
Илон Масктың тәуекелге деген құмарлығы — отбасылық қасиет. Бұл тұрғыда ол нағашы атасы Джошуа Халдеманға тартқан. Джошуа Канаданың орталығындағы құнарсыз жазықтардағы фермада өскен, өз пікіріне берік, батыл жиһанкез болатын. Ол Айовада хиропрактика әдістерін оқып, содан кейін Мус-Джо маңындағы туған қаласына оралып, ат үйретіп, тамақ пен баспана үшін хиропрактикалық қызмет көрсетті.
Ақырында ол өз фермасын сатып алды, бірақ 1930-жылдардағы депрессия кезінде одан айырылып қалды. Келесі бірнеше жыл ішінде ол ковбой, родео орындаушысы және құрылысшы болып жұмыс істеді. Оның жалғыз тұрақтылығы — шытырман оқиғаға деген сүйіспеншілігі еді. Ол үйленіп, ажырасты, жүк пойыздарында қаңғыбас болып саяхаттады және мұхит кемесіне жасырын мініп кетті.
Фермасынан айырылу оның бойында популизмді оятты және ол азаматтарға валюта ретінде пайдалануға болатын тегін несиелік вексельдер беруді жақтаған «Әлеуметтік несие партиясы» (Social Credit Party) қозғалысына белсенді қатысты. Қозғалыстың антисемитизммен астарлас консервативті фундаменталистік бағыты болды. Канададағы оның алғашқы жетекшісі «бақылау позицияларының басым бөлігін еврейлер иеленгендіктен» «мәдени идеалдардың бұрмалануын» айыптады. Халдеман партияның ұлттық кеңесінің төрағасына дейін көтерілді.
Ол сондай-ақ үкіметті саясаткерлер емес, технократтар басқаруы керек деп есептейтін «Технократия» қозғалысына қосылды. Канаданың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсы болғаны үшін бұл қозғалысқа уақытша тыйым салынды. Халдеман қозғалысты қолдайтын газет жарнамасын жариялау арқылы бұл тыйымға қарсы шықты.
Бірде ол бал биін үйренгісі келді, осылайша ол өзі сияқты шытырман оқиғаға құмар Уиннифред Флетчермен танысты. Он алты жасында ол Moose Jaw Times Herald газетіне жұмысқа тұрды, бірақ биші және актриса болуды армандады. Сондықтан ол пойызбен Чикагоға, содан кейін Нью-Йоркке аттанды. Оралғаннан кейін ол Мус-Джода би мектебін ашты, Халдеман сабақ алуға дәл сол жерге келді. Ол оны кешкі асқа шақырғанда, ол: «Мен өз клиенттеріммен кездеспеймін», — деп жауап берді. Сондықтан ол сабақты тастап, оны қайтадан шақырды. Бірнеше айдан кейін ол: «Маған қашан тұрмысқа шығасың?» — деп сұрады. Ол: «Ертең», — деп жауап берді.
Олардың төрт баласы болды, соның ішінде 1948 жылы туған егіз қыздар Мэй мен Кэй. Бірде сапар кезінде ол фермердің алқабында тұрған бір қозғалтқышты Luscombe ұшағындағы «Сатылады» деген белгіні көріп қалды. Оның қолма-қол ақшасы болмаған, бірақ ол фермерді көлігіне айырбастауға көндірді. Бұл өте ойланбастан жасалған қадам еді, өйткені Халдеман ұшуды білмейтін. Ол оны үйіне жеткізіп, ұшақты басқаруды үйрететін адам жалдады.
Отбасы «Ұшатын Халдемандар» деген атпен танымал болды. Хиропрактикалық журнал оны «ұшатын хиропракторлар тарихындағы ең керемет тұлға» деп сипаттады. Мэй мен Кэй үш айлық болғанда, олар үлкенірек бір қозғалтқышты Bellanca ұшағын сатып алды, ал сәбилер «ұшатын егіздер» ретінде танылды.
Өзінің оғаш консервативті популистік көзқарастарымен Халдеман Канада үкіметі жеке адамдардың өміріне тым көп бақылау орнатып жатыр және ел «босаңсып кетті» деп есептеді. Сондықтан 1950 жылы ол әлі де ақ нәсілді апартеид режимі басқарып отырған Оңтүстік Африкаға көшуге шешім қабылдады. Олар Bellanca-ны бөлшектеп, жәшіктерге салып, Кейптаунға баратын жүк кемесіне мінді. Халдеман ішкі аймақта тұрғысы келді, сондықтан олар ақ нәсілді азаматтардың көбі африкаанс тілінде емес, ағылшын тілінде сөйлейтін Йоханнесбургке қарай ұшты. Бірақ олар Преторияның жанынан ұшып бара жатқанда, лаванда түсті жакаранда гүлдері гүлдеп тұрған еді, Халдеман: «Біз осында қаламыз», — деп жариялады.
Джошуа мен Уиннифред жас кезінде Уильям Хант есімді алаяқ (өзін «Ұлы Фарини» деп атайтын) Мус-Джоға келіп, Оңтүстік Африкадағы Калахари шөлін кесіп өткенде көрген ежелгі «жоғалған қала» туралы әңгімелер айтқан. «Бұл қиялшыл менің атама анық жалған суреттерді көрсетті, бірақ ол бұған сеніп, оны қайта табуды өз миссиясы деп шешті», — дейді Маск. Африкаға келгеннен кейін Халдемандар жыл сайын осы аңызға айналған қаланы іздеу үшін Калахариге бір айлық сапарға шығатын. Олар өз тамақтарын өздері аулап, арыстандардан қорғану үшін мылтықтарымен бірге ұйықтайтын.
Отбасы мынадай ұранды қабылдады: «Қауіпті, бірақ абайлап өмір сүр». Олар Норвегия сияқты жерлерге алыс қашықтыққа ұшуды бастады, Кейптауннан Алжирге дейінгі он екі мың мильдік автожарыста бірінші орынды бөлісті және Африкадан Австралияға бір қозғалтқышты ұшақпен ұшқан алғашқы адамдар болды. «Олар жанармай бактарын қою үшін артқы орындықтарды алып тастауға мәжбүр болды», — деп еске алады Мэй кейінірек.
Джошуа Халдеманның тәуекелге баруы ақыры оның түбіне жетті. Ол ұшуды үйретіп жүрген адам электр желісіне соғылып, ұшақ аударылып, апатқа ұшырағанда қайтыс болды. Оның немересі Илон ол кезде үш жаста еді. «Ол нағыз шытырман оқиғалар тәуекелді қажет ететінін білді», — дейді ол. «Тәуекел оған қуат беретін».
Халдеман бұл рухты егіз қыздарының бірі, Илонның анасы Мэйдің бойына сіңірді. «Мен дайын болсам, тәуекелге бара алатынымды білемін», — дейді ол. Жас кезінде ол жаратылыстану және математика пәндерін жақсы оқыды. Ол сондай-ақ өте көрікті болатын. Бойы ұзын, көк көзді, бет сүйектері айқын және иегі мүсінделген ол он бес жасында модель болып жұмыс істей бастады, сенбі күндері таңертең универмагтарда подиумда жүретін.
Сол кездері ол өз ауласындағы өте сымбатты, бірақ дөрекі және арсыз бір баламен танысты.
Эррол Маск
Эррол Маск жиһанкез және пысық адам болатын, ол әрқашан жаңа мүмкіндіктерді іздейтін. Оның анасы Кора Англиядан келген, онда ол мектепті он төрт жасында бітіріп, жойғыш ұшақтардың қаптамасын жасайтын зауытта жұмыс істеген, содан кейін босқындар кемесімен Оңтүстік Африкаға келген. Онда ол Мысырда немістерді алдау үшін жалған қару-жарақ пен прожекторларды орналастыру схемаларымен жұмыс істеген криптограф және әскери барлау офицері Уолтер Маскпен танысты. Соғыстан кейін ол креслода үнсіз отырып, ішімдік ішуден және кроссвордтар шешу үшін криптографиялық дағдыларын пайдаланудан басқа ештеңе істемеді. Сондықтан Кора оны тастап, екі ұлымен Англияға оралып, Buick сатып алып, содан кейін Преторияға қайтып келді. «Ол мен кездестірген ең күшті адам болды», — дейді Эррол.
Эррол инженерлік дәреже алып, қонақүйлер, сауда орталықтары мен зауыттар салумен айналысты. Сонымен қатар ол ескі көліктер мен ұшақтарды қалпына келтіруді ұнататын. Ол саясатқа да араласып, апартеидті қолдайтын Ұлттық партияның мүшесін жеңіп, Претория қалалық кеңесінің санаулы ағылшын тілді мүшелерінің бірі болды. 1972 жылғы 9 наурыздағы Pretoria News газеті бұл сайлауды «Эстаблишментке қарсы реакция» деген тақырыппен жариялады.
Халдемандар сияқты ол да ұшуды жақсы көретін. Ол екі қозғалтқышты Cessna Golden Eagle сатып алып, онымен түсірілім топтарын өзі салған орман үйіне таситын. 1986 жылы бір сапарда ұшақты сатпақшы болғанда, ол Замбиядағы ұшу-қону жолағына қонды, онда панамалық-итальяндық кәсіпкер оны сатып алуды ұсынды. Олар бағаға келісті және Эррол төлемді қолма-қол ақшамен алудың орнына, кәсіпкердің Замбиядағы үш шағын кенішінде өндірілген изумрудтардың бір бөлігін алды.
Ол кезде Замбияда отаршылдықтан кейінгі қара нәсілділер үкіметі болған, бірақ жұмыс істейтін бюрократия болмағандықтан, кеніш тіркелмеген еді. «Егер сіз оны тіркесеңіз, қолыңызда ештеңе қалмайтын еді, өйткені қара нәсілділер бәрін тартып алатын», — дейді Эррол. Ол Мэйдің отбасын нәсілшіл деп сынайды, бірақ өзінің олай емес екенін айтады. «Менің қара нәсілділерге қарсы ештеңем жоқ, бірақ олар мен сияқты емес», — дейді ол телефон арқылы ұзақ сөйлескенде.
Кеніште ешқашан үлесі болмаған Эррол шикі изумрудтарды импорттап, оларды Йоханнесбургте қырнату арқылы саудасын кеңейтті. «Көптеген адамдар маған ұрланған тауарлармен келетін», — дейді ол. «Шетелге шыққанда мен изумрудтарды зергерлерге сататынмын. Бұл құпия жұмыс болды, өйткені оның ешқайсысы заңды емес еді». Шамамен 210 000 доллар пайда тапқаннан кейін, оның изумруд бизнесі 1980-жылдары орыстар зертханада жасанды изумруд жасаған кезде күйреді. Ол изумрудтан тапқан барлық табысынан айырылды.
Олардың некесі
Эррол Маск пен Мэй Халдеман жасөспірім кезінен кездесе бастады. Басынан бастап олардың қарым-қатынасы драмаға толы болды. Ол оған бірнеше рет ұсыныс жасады, бірақ Мэй оған сенбеді. Оның опасыздық жасағанын білгенде, ол қатты ренжігені соншалық, бір апта бойы жылап, тамақ іше алмады. «Қайғыдан мен он фунт тастадым», — деп еске алады ол; бұл оған жергілікті сұлулық байқауында жеңіске жетуге көмектесті. Ол 150 доллар қолма-қол ақша мен боулинг орталығына он билет алып, «Мисс Оңтүстік Африка» байқауының финалисі атанды.
Мэй колледжді бітіргеннен кейін Кейптаунға тамақтану туралы дәріс оқуға көшті. Эррол келіп, неке жүзігін сыйлап, ұсыныс жасады. Ол үйленгеннен кейін өзгеретініне және адал болатынына уәде берді. Мэй басқа бір опасыз жігітпен қарым-қатынасын жаңа ғана үзген, салмақ қосқан және ешқашан тұрмысқа шықпаймын ба деп қорқа бастаған еді, сондықтан ол келісті.
Үйлену тойы болған түнде Эррол мен Мэй бал айына Еуропаға арзан рейспен ұшты. Францияда ол Оңтүстік Африкада тыйым салынған Playboy журналдарын сатып алып, қонақүйдің кішкентай төсегінде оларды қарап жатты, бұл Мэйдің ашуын келтірді.
Олардың ұрыс-керістері ушыға түсті. Преторияға оралғанда, ол некені бұзу туралы ойлады. Бірақ көп ұзамай оның жүрегі айнып, таңертеңгілік токсикоз басталды. Ол бал айының екінші түнінде Ницца қаласында жүкті болып қалған еді. «Оған тұрмысқа шығу қателік болғаны анық еді, — деп еске алады ол, — бірақ енді оны өзгерту мүмкін емес еді».
2. Өз бетінше ойлайтын ақыл-ой Претория, 1970-жылдар
Жалғыз және табанды
1971 жылдың 28 маусымында таңғы сағат 7:30-да Мэй Маск басы өте үлкен, салмағы сегіз фунт сегіз унция (шамамен 3,8 кг) болатын ұл баланы дүниеге әкелді. Басында ол мен Эррол оған ол біткен Франциядағы қаланың құрметіне Ницца (Nice) деп ат қоймақшы болды. Егер бала өмір бойы Ницца Маск деген есіммен жүрсе, тарих басқаша болар еді немесе кем дегенде көңілді болар еді. Оның орнына, Халдемандарды қуанту үшін Эррол балаға сол жақтың есімдерін беруге келісті: Илон — Мэйдің атасы Дж. Илон Халдеманның құрметіне, және Рив — Мэйдің нағашы әжесінің тегі.
Эрролға Илон есімі ұнады, өйткені ол библиялық есім еді, кейінірек ол мұны алдын ала сезгенін айтты. Бала кезінде ол зымыран маманы Вернер фон Браунның «Марс жобасы» атты ғылыми-фантастикалық кітабы туралы естігенін, онда планетадағы колонияны «Илон» деп аталатын басқарушы басқаратыны сипатталғанын айтады.
Илон көп жылайтын, көп жейтін және аз ұйықтайтын. Бірде Мэй оны ұйықтап қалғанша жылай берсін деп шешті, бірақ көршілері полиция шақырғаннан кейін ойынан айныды. Оның көңіл-күйі тез өзгеретін; анасының айтуынша, ол жыламаған кезде өте сүйкімді болатын.
Келесі екі жылда Мэй тағы екі бала — Кимбал мен Тосканы дүниеге әкелді. Ол оларды тым еркелетпеді. Оларға еркін жүруге рұқсат етілді. Бала күтуші болмады, тек Илон зымырандармен және жарылғыш заттармен тәжірибе жасай бастағанда оған мән бермейтін үй қызметшісі ғана болды. Ол балалық шағынан барлық саусақтары аман-есен өткеніне таң қалатынын айтады.
Ол үш жасқа толғанда, анасы оның интеллектуалды қызығушылығы жоғары болғандықтан, оны балабақшаға беру керек деп шешті. Меңгеруші оны бұл ойынан қайтаруға тырысып, сыныптағы бәрінен кіші болу әлеуметтік қиындықтар тудыратынын айтты. Тағы бір жыл күту керек еді. «Мен олай істей алмаймын», — деді Мэй. «Оған менен басқа сөйлесетін адам керек. Менің балам шынымен данышпан». Ол өз дегеніне жетті.
Бұл қателік еді. Илонның достары болмады, ал екінші сыныпқа келгенде ол айналадан оқшаулана бастады. «Мұғалім маған келіп айқайлайтын, бірақ мен оны көрмейтінмін де, естімейтінмін де», — дейді ол. Ата-анасын мектеп директорына шақырып: «Бізде Илонның ақыл-есі кеміс деп ойлауға негіз бар», — деді. Ол уақытының көп бөлігін ештеңе естімей, қиял әлемінде өткізетін, деп түсіндірді мұғалімдерінің бірі. «Ол үнемі терезеге қарап отырады, мен оған зейін қой десем, ол: «Жапырақтар қазір қоңыр болып жатыр», — дейді». Эррол Илонның сөзі дұрыс екенін, жапырақтардың шынымен қоңыр болып жатқанын айтып жауап берді.
Мәселе ата-анасы Илонның есту қабілетін тексертуге келіскенде шешілді. «Олар мұны құлақ мәселесі деп шешіп, менің аденоидтарымды алып тастады», — дейді ол. Бұл мектеп әкімшілігін тыныштандырды, бірақ оның ойланған кезде өз әлеміне кетіп қалу әдетін өзгертпеді. «Бала кезімнен бастап, егер мен бір нәрсе туралы қатты ойлана бастасам, менің барлық сенсорлық жүйелерім өшіп қалады», — дейді ол. «Мен ештеңені көре де, ести де алмаймын. Мен миымды ақпарат қабылдау үшін емес, есептеу үшін пайдаланамын». Басқа балалар оның назарын аудару үшін алдында секіріп, қолдарын бұлғайтын. Бірақ бұл көмектеспеді. «Ол бос кеңістікке қарап қалғанда, оны мазаламаған дұрыс», — дейді анасы.
Оның әлеуметтік мәселелерін өзі ақымақ деп санайтын адамдарға сыпайылық танытқысы келмейтіні ушықтыра түсті. Ол «ақымақ» деген сөзді жиі қолданатын. «Мектепке бара бастағанда ол өте жалғыз әрі мұңды болды», — дейді анасы. «Кимбал мен Тоска бірінші күні-ақ дос тауып, оларды үйге ертіп келетін, бірақ Илон ешқашан үйге дос әкелмейтін. Ол дос болғысы келетін, бірақ оны қалай істеу керектігін білмеді».
Нәтижесінде ол жалғыз қалды, өте жалғыз болды және бұл ауырсыну оның жанында мәңгілікке сақталып қалды. «Бала кезімде айтқан бір сөзім бар еді, — деп еске алды ол 2017 жылы Rolling Stone-ға берген сұхбатында. — «Мен ешқашан жалғыз болғым келмейді». Мен солай айтатынмын. «Мен жалғыз болғым келмейді».
Бір күні ол бес жаста болғанда, немере ағаларының бірі туған күн кешін өткізіп жатты, бірақ Илон төбелескені үшін жазаланып, үйде қалуы керек болды. Ол өте табанды бала еді және немере ағасының үйіне өз бетімен баруға шешім қабылдады. Мәселе мынада, үй Преторияның екінші шетінде, жаяу жүргенде екі сағаттық жерде болатын. Оның үстіне ол жол белгілерін оқи алмайтын тым кішкентай еді. «Мен жолдың қалай көрінетінін шамамен білетінмін, өйткені оны көліктен көргенмін, және сонда жетуге бел будым, сондықтан жай ғана жүре бердім», — дейді ол. Ол кешке кеш аяқталып жатқанда жетіп үлгерді. Анасы оның жолмен келе жатқанын көргенде, зәресі ұшты. Қайта жазаланамын ба деп қорыққан ол үйеңкі ағашына шығып алып, түсуден бас тартты. Кимбал ағашының астында тұрып, ағасына таңданыспен қарап тұрғанын еске алады. «Оның бойында адамды таң қалдыратын, кейде қорқынышты болатын осындай қатал табандылық бар».
Сегіз жасында ол мотоцикл алуға бел буды. Иә, сегіз жасында. Ол әкесінің креслосының жанында тұрып, өз уәжін қайта-қайта айтатын. Әкесі газетін алып, оған тыныштал деп бұйырғанда, Илон сол жерде тұра беретін. «Мұны бақылау таңғаларлық еді», — дейді Кимбал. «Ол үнсіз тұратын, содан кейін өз дәлелін жалғастыратын, сосын тағы үнсіз тұратын». Бұл бірнеше апта бойы күн сайын кешкісін қайталанды. Әкесі ақыры көніп, Илонға көк-алтын түсті 50 текше сантиметрлік Yamaha алып берді.
Илонның сонымен қатар басқалардың не істеп жатқанына мән бермей, өз бетімен кетіп қалатын әдеті бар еді. Сегіз жасында Ливерпульге туыстарына барғанда, ата-анасы оны мен інісін саябақта ойнауға қалдырып кеткен. Бір орында тұру оның табиғатына жат болғандықтан, ол көшелерді кезіп кетті. «Бір бала менің жылап тұрғанымды көріп, анасына апарды, ол маған сүт пен печенье беріп, полиция шақырды», — деп еске алады ол. Полиция бөлімшесінде ата-анасымен қауышқанда, ол ештеңе болмағандай кейіп танытты.
«Ол жаста мені мен інімді саябақта жалғыз қалдыру ақылсыздық еді, — дейді ол, — бірақ менің ата-анам қазіргі ата-аналар сияқты тым қамқор болған жоқ». Жылдар өткен соң, мен оны күн панельді шатыр құрылысында екі жасар ұлы X-пен бірге көрдім. Түн ортасы, сағат 22:00 еді, айналада үлкен көлеңкелер түсіретін прожекторлармен жарықтандырылған жүк тиегіштер мен басқа да қозғалатын техникалар жүрді. Маск X-ті жерге қойды, бала еш қорықпастан айналаны зерттей бастады. Ол сымдар мен кабельдердің арасында жүргенде, Маск оған анда-санда қарап қоятын, бірақ кедергі жасамайтын. Ақырында, X қозғалып тұрған прожекторға шыға бастағанда, Маск барып оны көтеріп алды. X шектеуге көнбей, айқайлап, қарсылық көрсетті.
Маск кейінірек өзінде Аспергер синдромы бар екенін айтатын, тіпті бұл туралы әзілдейтін де. Бұл — адамның әлеуметтік дағдыларына, қарым-қатынасына, эмоционалдық байланысына және өзін-өзі реттеуіне әсер ететін аутизм спектрінің бұзылуының бір түрі. «Бала кезінде оған ешқашан диагноз қойылған емес, — дейді анасы, — бірақ ол өзінде Аспергер бар екенін айтады және мен оның сөзі дұрыс екеніне сенімдімін». Бұл жағдай оның балалық шағындағы жарақаттарымен ушыға түсті. Оның жақын досы Антонио Грасиас айтқандай, ол өзін қорланған немесе қауіп төнгендей сезінгенде, балалық шағындағы ПТСР оның лимбикалық жүйесін — мидың эмоционалдық реакцияларды басқаратын бөлігін — басып алатын.
Нәтижесінде ол әлеуметтік ишараларды нашар түсінетін. «Адамдар бірдеңе айтса, мен оны тура мағынасында қабылдайтынмын, — дейді ол, — тек кітап оқу арқылы ғана адамдардың әрқашан ойлағанын айта бермейтінін түсіне бастадым». Ол инженерия, физика және кодтау сияқты дәлірек нәрселерді ұнататын.
Барлық психологиялық қасиеттер сияқты, Масктың мінезі де күрделі және ерекше болды. Ол өте эмоционалды болуы мүмкін еді, әсіресе өз балаларына қатысты, және жалғыз қалудан туындайтын мазасыздықты қатты сезінетін. Бірақ оның бойында күнделікті мейірімділік пен жылулықты, сондай-ақ басқаларға ұнауға деген ұмтылысты тудыратын эмоционалды рецепторлар болмады. Оның бойында эмпатия табиғи түрде қалыптаспаған. Немесе, техникалық емес тілмен айтқанда, ол нағыз «оңбаған» (asshole) бола алатын.
Ажырасу
Мэй мен Эррол Маск тағы үш жұппен бірге Октоберфест мерекесінде сыра ішіп, көңіл көтеріп отырғанда, басқа үстелдегі бір жігіт Мэйге ысқырып, оның сексуалды екенін айтты. Эррол ашуланды, бірақ әлгі жігітке емес. Мэйдің есінде қалғаны бойынша, ол Мэйді ұрмақшы болып ұмтылғанда, досы оны ұстап қалған. Ол анасының үйіне қашып кетті. «Уақыт өте келе ол есінен адаса бастады», — деді Мэй кейінірек. «Ол мені балалардың көзінше ұратын. Бес жасар Илон оны тоқтату үшін тізесінің артынан ұратыны есімде».
Эррол бұл айыптауларды «мүлдем сандырақ» деп атайды. Ол Мэйді жақсы көргенін және жылдар бойы оны қайтаруға тырысқанын айтады. «Мен өмірімде ешқашан әйел адамға қол көтерген емеспін, әсіресе әйелдеріме», — дейді ол. «Әйелдердің қаруы — ер адам оны қорлады деп жылау және өтірік айту. Ал ер адамның қаруы — сатып алу және қол қою».
Октоберфесттегі жанжалдың ертеңіне таңертең Эррол Мэйдің анасының үйіне келіп, кешірім сұрап, Мэйдің қайтып келуін өтінді. «Оған екінші рет тиісуші болма», — деді Уиннифред Халдеман. «Егер солай істесең, ол менімен бірге тұратын болады». Мэй оның бұдан кейін ешқашан қол көтермегенін, бірақ сөзбен қорлауын жалғастырғанын айтты. Ол оған «іш пыстырарлық, ақымақ және ұсқынсыз» екенін айтатын. Неке ешқашан қалпына келмеді. Эррол кейінірек бұған өзі кінәлі екенін мойындады. «Менің өте сұлу әйелім болды, бірақ әрқашан одан да сұлу, жас қыздар табылатын», — деді ол. «Мен Мэйді шынымен жақсы көрдім, бірақ бәрін бүлдіріп алдым». Олар Илон сегіз жаста болғанда ажырасты.
Мэй мен балалар Претория-Йоханнесбург аймағынан оңтүстікке қарай 380 миль жердегі Дурбан маңындағы жағалаудағы үйге көшті, онда ол модель және диетолог болып жұмыс істеді. Ақша өте аз болды. Ол балаларына ескі кітаптар мен формалар сатып алатын. Кейбір демалыс және мереке күндері ұлдар (бірақ әдетте Тоска емес) Преториядағы әкесіне бару үшін пойызға мінетін. «Ол оларды киімсіз немесе сөмкесіз қайтаратын, сондықтан мен оларға әр жолы жаңа киім сатып алуға мәжбүр болдым», — дейді ол. «Ол менің ақыры оған оралатынымды, өйткені кедейліктен балаларды асырай алмайтынымды айтатын».
Ол жиі модельдік жұмыспен немесе тамақтану туралы дәріс оқу үшін сапарға шығатын, балаларды үйде қалдыратын. «Мен толық жұмыс істегенім үшін ешқашан кінәлі сезінген емеспін, өйткені менде басқа таңдау болмады», — дейді ол. «Менің балаларым өздеріне өздері жауапты болуы керек еді». Бұл еркіндік оларды өз-өзіне сенімді болуға үйретті. Олар қиындыққа тап болғанда, оның бір ғана жауабы болатын: «Өздерің шешіңдер». Кимбал еске алғандай: «Анам жұмсақ әрі еркелетуші болған жоқ, ол үнемі жұмыс істейтін, бірақ бұл біз үшін үлкен сый болды».
Илон түнде жұмыс істейтін адамға айналды, таң атқанша кітап оқитын. Анасының шамы таңғы сағат 6-да жанғанын көргенде, ол төсекке жатып, ұйықтап қалатын. Бұл оның мектепке уақытында тұруын қиындатты, ал анасы үйде болмаған түндері ол кейде сабаққа таңғы сағат 10-да ғана баратын. Мектептен қоңыраулар түскеннен кейін, Эррол балаларды өз қамқорлығына алу үшін сотқа жүгінді және Илонның мұғалімдерін, Мэйдің модельдік агентін және көршілерін сотқа шақыртты. Сот басталар алдында Эррол істі тоқтатты. Бірнеше жыл сайын ол тағы бір сот ісін бастап, кейін оны тастап кететін. Тоска бұл оқиғаларды айтқанда жылай бастайды. «Анамның диванда отырып, еңіреп жылағаны есімде. Не істерімді білмедім. Тек оны құшақтай алатынмын».
Мэй де, Эррол да отбасылық бақыттан гөрі драмалық қарқындылыққа бейім болды, бұл қасиет олардың балаларына да берілді. Ажырасқаннан кейін Мэй тағы бір қатыгез ер адаммен кездесе бастады. Балалар оны жек көрді және кейде оның темекісіне кішкентай петардалар салып қоятын, ол тұтатқанда жарылып кететін. Ол адам үйленуге ұсыныс жасағаннан кейін көп ұзамай басқа әйелді жүкті қылып қойды. «Ол менің досым болатын», — дейді Мэй. «Біз бірге модель болып жұмыс істегенбіз».
3. Әкесімен бірге өткен өмір Претория, 1980-жылдар
Көшу
Он жасында Маск тағдыршешті шешім қабылдады, кейінірек ол бұған өкінетін болады: ол әкесімен бірге тұруға шешім қабылдады. Ол Дурбаннан Йоханнесбургке дейінгі қауіпті түнгі пойызбен жалғыз өзі барды. Станцияда оны күтіп тұрған әкесін көргенде, ол «күндей жарқырап кетті», — дейді Эррол. «Сәлем, әке, жүр гамбургер жейік!» — деп айқайлады ол. Сол түні ол әкесінің төсегіне жатып, сонда ұйықтады.
Неліктен ол әкесімен бірге тұруға шешім қабылдады? Мен мұны сұрағанда Илон күрсініп, бір минуттай үнсіз қалды. «Әкем жалғыз еді, өте жалғыз, мен оған серік болуым керек деп ойладым», — деді ол ақыры. «Ол маған психологиялық айла-шарғылар қолданды». Ол сондай-ақ әжесін, Эрролдың анасы Кораны (Нана) қатты жақсы көретін. Ол Илонды анасында үш баланың бәрі болып, әкесінде ешкімнің болмауы әділетсіздік екеніне сендірді.
Кейбір жағынан бұл көшу онша жұмбақ емес еді. Илон он жаста, әлеуметтік жағынан оғаш және достары жоқ болатын. Анасы мейірімді болғанымен, ол тым көп жұмыс істейтін, шаршаған және осал еді. Ал әкесі, керісінше, өзіне сенімді, ірі денелі және баурап алатын тұлға болатын. Оның мансабында көптеген көтерілулер мен құлдыраулар болды, бірақ сол кезде ол өзін бай сезінетін. Оның алтын түсті Rolls-Royce Corniche кабриолеті және ең бастысы, екі энциклопедия жинағы, көптеген кітаптары мен түрлі инженерлік құралдары бар еді. Сондықтан Илон, әлі кішкентай бала болса да, онымен бірге тұруды таңдады. «Бұл өте жаман идея болып шықты», — дейді ол. «Мен оның қаншалықты сұмдық екенін әлі білмеген едім». Төрт жылдан кейін Кимбал да сонда барды. «Мен ағамды онымен жалғыз қалдырғым келмеді», — дейді Кимбал. «Әкем ағамды өзімен бірге тұруға көндірді. Содан кейін мені де солай істеуге мәжбүрледі».
«Неліктен ол азап шектіретін адаммен бірге тұруды таңдады?» — деп сұрады Мэй Маск қырық жылдан кейін. «Неліктен ол бақытты үйді таңдамады?» Содан кейін ол бір сәт кідірді. «Мүмкін, ол сондай адам шығар».
Ұлдар көшіп келгеннен кейін, олар Эрролға Преториядан шығысқа қарай үш жүз миль жердегі Тимбавати қорығында туристерге жалға беруге болатын үй салуға көмектесті. Құрылыс кезінде олар түнде арыстандардан қорғану үшін Browning мылтықтарымен оттың жанында ұйықтайтын. Кірпіштер өзен құмынан жасалған, ал шатыры шөптен болды. Инженер ретінде Эррол әртүрлі материалдардың қасиеттерін зерттегенді ұнататын және еденді слюдадан (mica) жасады, өйткені ол жақсы жылу оқшаулағыш болатын. Су іздеген пілдер жиі құбырларды жұлып кететін, ал маймылдар үнемі павильондарға кіріп, ластап кететін, сондықтан ұлдар үшін жұмыс көп болды.
Илон жиі келушілермен бірге аңға шығатын. Оның тек .22 калибрлі мылтығы болса да, оның жақсы оптикалық көздеуіші болды және ол мерген болып алды. Ол тіпті жергілікті стендтік ату жарысында жеңіске жетті, бірақ сыйлыққа берілген вискиді алу үшін тым жас еді.
Илон тоғыз жаста болғанда, әкесі оны, Кимбал мен Тосканы Америкаға апарды, онда олар Нью-Йорктен Орта Батыс арқылы Флоридаға дейін көлікпен жүріп өтті. Илон мотельдердің фойесіндегі тиынмен жұмыс істейтін видео ойындарға қатты қызықты. «Бұл ең қызықты нәрсе болды», — деді ол. «Оңтүстік Африкада ондайлар әлі жоқ еді». Эррол өзінің сән-салтанат пен үнемшілдік қоспасын көрсетті: ол Thunderbird жалдады, бірақ олар арзан қонақүйлерде қонды. «Орландоға жеткенде, әкем бізді Диснейуорлдке апарудан бас тартты, өйткені ол тым қымбат еді», — деп еске алады Маск. «Меніңше, біз оның орнына қандай да бір аквапаркке бардық». Әдеттегідей, Эррол басқаша айтады, олардың Диснейуорлдке де (онда Илонға «елес үйі» аттракционы ұнаған), Джорджиядағы Six Flags-ке де барғанын айтады. «Мен оларға сапар бойы қайталай бердім: «Америка — сендер бір күні келіп тұратын жер».
Екі жылдан кейін ол үш баланы Гонконгқа апарды. «Әкемде заңды бизнес пен алаяқтықтың қоспасы болды», — деп еске алады Маск. «Ол бізді өте лас қонақүйде қалдырып, елу доллар ма, бірдеңе берді де, екі күн бойы көрінбей кетті». Олар қонақүй теледидарынан самурайлар туралы фильмдер мен мультфильмдер көрді. Тосканы қалдырып, Илон мен Кимбал көшелерді кезіп, видео ойындарды тегін ойнауға болатын электроника дүкендеріне баратын. «Қазіргі кезде біреу мұны...»
«...егер біреу әкеміздің істегенін істесе, балаларды қорғау қызметі алып кетер еді», — дейді Маск, — «бірақ ол кезде біз үшін бұл таңғажайып тәжірибе болды».
Бөлелер одағы
Илон мен Кимбал Претория маңындағы әкесінің үйіне көшкеннен кейін, Мэй отбасы бір-біріне жақын болуы үшін жақын маңдағы Йоханнесбургке қоныс аударды. Жұма күндері ол ұлдарын алып кету үшін Эрролдың үйіне көлікпен баратын. Содан кейін олар әжесі, қайсар Уиннифред Холдеманға баратын. Әжесі тауық етінен бұқтырма жасайтын, бірақ балалар оны жек көргені сонша, Мэй оларды кейін пицца жеуге апаратын.
Илон мен Кимбал әдетте түнді әжесінің көршісі, Мэйдің әпкесі Кэй Рив пен оның үш ұлы тұратын үйде өткізетін. Бес бөле — Илон мен Кимбал Маск және Питер, Линдон, Расс Ривтер — шытырман оқиғаға құмар және кейде дауласып қалатын тентек бозбалалар тобына айналды. Мэй әпкесіне қарағанда жұмсақтау және шектен тыс қамқор емес еді, сондықтан балалар қандай да бір шытырман оқиғаны жоспарлағанда онымен сөз байласатын.
«Егер біз Йоханнесбургтегі концертке барғымыз келсе, ол әпкесіне: "Мен оларды бүгін кешке шіркеу лагеріне апарамын", — деп айтатын», — дейді Кимбал. — «Содан кейін ол бізді түсіріп кететін, ал біз өз тентектігімізді жасауға кететінбіз».
Бұл сапарлар қауіпті болуы мүмкін еді.
«Пойыз тоқтаған кезде үлкен төбелес болғаны есімде, біз бір жігіттің басына пышақ сұғылғанын көрдік», — дейді Питер Рив. — «Біз вагонның ішінде тығылып отырдық, сосын есіктер жабылып, әрі қарай қозғалдық».
Кейде бандылар қарсыластарын аулау үшін пойызға мініп, вагондарды аралап, автоматтардан оқ жаудыратын. Кейбір концерттер апартеидке қарсы наразылық шаралары болатын, мысалы, 1985 жылы Йоханнесбургте өткен және 100 000 адам жиналған концерт. Жиі төбелес шығып тұратын.
«Біз зорлық-зомбылықтан жасырынуға тырыспадық, біз одан аман қалуды үйрендік», — дейді Кимбал. — «Бұл бізді қорықпауға, сонымен қатар ақымақ істер жасамауға үйретті».
Илон ең қорықпайтын бала ретінде танылды. Бөлелер киноға барғанда, егер адамдар шуласа, ол барып, олардың үлкендігіне қарамастан тыныш отыруын талап ететін жалғыз адам болатын.
«Шешім қабылдағанда қорқынышқа бой алдырмау — оның басты қағидасы», — деп еске алады Питер. — «Бұл қасиет оның бала кезінде де анық байқалатын».
Ол сондай-ақ бөлелердің ішіндегі ең бәсекеге қабілеттісі еді. Бірде олар велосипедпен Преториядан Йоханнесбургке бара жатқанда, Илон қатты педаль теуып, алға озып кетті. Басқалары жол шетіне тоқтап, жүк көлігіне мініп алды. Илон оларға қосылғанда қатты ашуланғаны сонша, оларды ұра бастады. Ол мұны жарыс деп санаған, ал олар алаяқтық жасаған еді.
Мұндай төбелестер жиі болатын. Көбінесе олар қоғамдық орындарда өтетін, балалар айналасына мән бермейтін. Илон мен Кимбалдың көптеген төбелестерінің бірі ауыл жәрмеңкесінде болды.
«Олар шаңның ішінде алысып, бір-бірін жұдырықтап жатты», — деп еске алады Питер. — «Адамдар шошып кетті, мен тобырға: "Бұл түк емес. Бұл жігіттер ағайындылар ғой", — деп айтуға мәжбүр болдым».
Төбелестер әдетте ұсақ-түйек нәрселер үшін болса да, олар қатыгез сипат алатын.
«Жеңіске жетудің жолы — бірінші болып қарсыластың шабынан ұру немесе тебу», — дейді Кимбал. — «Бұл төбелесті аяқтайтын, өйткені шабыңнан соққы алсаң, жалғастыра алмайсың».
Оқушы
Маск жақсы оқушы болды, бірақ супержұлдыз емес еді. Тоғыз және он жасында ол ағылшын тілі мен математикадан "А" бағасын алды. «Ол жаңа математикалық ұғымдарды тез қабылдайды», — деп атап өтті мұғалімі. Бірақ табельдегі түсініктемелерде үнемі бір сөз қайталанатын: «Ол өте баяу жұмыс істейді, себебі ол қиялдап отырады немесе істемеу керек нәрсемен айналысады». «Ол ешқашан ештеңені аяқтамайды. Келесі жылы ол зейінін жұмысқа аударып, сабақ кезінде қиялдамауы керек». «Оның шығармалары жанды қиялды көрсетеді, бірақ ол әрқашан уақытында аяқтамайды». Орта мектепке дейінгі орташа бағасы 100-ден 83 болды.
Мемлекеттік орта мектепте қорлық көріп, таяқ жегеннен кейін, әкесі оны жекеменшік академияға — Претория ұлдар орта мектебіне ауыстырды. Ағылшын моделіне негізделген бұл мектепте қатаң ережелер, таяқпен ұрып жазалау, міндетті шіркеу қызметі және форма болды. Ол жерде екі пәннен басқасының бәрінен үздік баға алды: Африкаанс тілі (соңғы жылы 100-ден 61 алды) және діни сауат ашу («өзін қинағысы келмеді», — деп жазды мұғалім).
«Мен мағынасыз деп санаған нәрселерге көп күш жұмсағым келмеді», — дейді ол. — «Одан да кітап оқып немесе видеоойындар ойнағанды жөн көрдім».
Ол бітіру емтихандарының физика бөлімінен "А" алды, бірақ таңқаларлығы, математика бөлімінен тек "В" алды.
Бос уақытында ол кішкентай зымырандар жасап, ең үлкен жарылысты не тудыратынын көру үшін әртүрлі қоспалармен — мысалы, бассейн хлоры мен тежегіш сұйықтығымен тәжірибе жасағанды ұнататын. Ол сондай-ақ сиқырлы трюктерді және адамдарды гипноздауды үйренді, бірде Тосканы ит екеніне сендіріп, оған шикі бекон жегізген.
Кейінірек Америкада жасағандай, бөлелер түрлі кәсіпкерлік идеяларды жүзеге асырды. Бір Пасха мерекесінде олар шоколад жұмыртқаларын жасап, фольгаға орап, үйме-үй сатты. Кимбал тапқыр схема ойлап тапты. Оларды дүкендегі Пасха жұмыртқаларынан арзанға сатудың орнына, олар қымбатқа сатты.
«Кейбір адамдар бағасына таңқалатын», — дейді ол, — «бірақ біз оларға: "Сіздер болашақ капиталистерді қолдап жатырсыздар", — деп айтатынбыз».
Кітап оқу Масктың психологиялық панасы болып қала берді. Кейде ол түстен кейін және түннің көп бөлігінде, тоғыз сағат бойы кітапқа үңіліп отыратын. Отбасы біреудің үйіне қонаққа барғанда, ол үй иесінің кітапханасына кіріп жоғалып кететін. Қалаға шыққанда, ол бөлініп кетіп, кейін кітап дүкенінде еденде отырып, өз әлеміне еніп кеткен жерінен табылатын. Ол комикстерге де қатты қызығатын. Суперқаһармандардың бірбеткей құштарлығы оған қатты әсер етті.
«Олар әрқашан әлемді құтқаруға тырысады, іш киімдерін сыртына киіп немесе теріге жабысқан темір костюмдермен жүреді, бұл туралы ойласаң, өте біртүрлі», — дейді ол. — «Бірақ олар әлемді құтқаруға тырысады».
Маск әкесінің энциклопедияларының екі жинағын да оқып шықты және анасы мен әпкесі үшін «данышпан балаға» айналды. Алайда басқа балалар үшін ол тітіркендіргіш "ботаник" еді. «Айға қарашы, ол миллион миль қашықтықта шығар», — деп таңғалды бірде бөлесі. Илон: «Жоқ, орбитаға байланысты шамамен 239 000 миль», — деп жауап берді.
Әкесінің кеңсесінен тапқан бір кітапта болашақта жасалатын ұлы өнертабыстар сипатталған еді.
«Мен мектептен келіп, әкемнің кеңсесіндегі бүйір бөлмеге барып, оны қайта-қайта оқитынмын», — дейді ол.
Идеялардың арасында иондық қозғалтқышпен жүретін зымыран болды, ол тартылыс күші үшін газ емес, бөлшектерді пайдаланатын. Оңтүстік Техастағы зымыран базасының басқару бөлмесінде түнде Маск маған сол кітапты ұзақ сипаттап берді, соның ішінде иондық қозғалтқыштың вакуумда қалай жұмыс істейтінін айтты.
«Бұл кітап мені басқа планеталарға бару туралы ойлануға мәжбүр еткен алғашқы нәрсе болды», — деді ол.
Расс Рив, Илон, Кимбал және Питер Рив
4. Ізденуші
Претория, 1980-жылдар
Экзистенциалды дағдарыс
Маск жас кезінде анасы оны өзі мұғалім болып істейтін жергілікті Англикан шіркеуінің жексенбілік мектебіне апара бастады. Бұл жақсы нәтиже бермеді. Анасы сыныбына Інжілден әңгімелер айтып беретін, ал Илон оларға күмән келтіретін.
«Сулар екіге бөлінді дегеніңіз не?» — деп сұрайтын ол. — «Бұл мүмкін емес».
Анасы Исаның халықты нан мен балықпен тамақтандырғаны туралы әңгімелегенде, ол заттардың жоқтан пайда болмайтынын айтып қарсы шығатын. Шоқындырылғандықтан, одан қасиетті тағам қабылдау күтілетін, бірақ ол бұған да күмәнмен қарай бастады.
«Мен Мәсіхтің қаны мен денесін қабылдадым, бала кезде бұл біртүрлі көрінеді», — дейді ол. — «Мен: "Бұл не сұмдық? Бұл каннибализмнің біртүрлі метафорасы ма?" — дедім».
Мэй Илонға жексенбі күндері үйде қалып, кітап оқуға рұқсат беруді жөн көрді.
Құдайдан көбірек қорқатын әкесі Илонға біздің шектеулі сезім мүшелеріміз бен ақылымыз арқылы танып-білуге болмайтын нәрселер бар екенін айтатын. «Атеист ұшқыштар болмайды», — дейтін ол, ал Илон: «Емтихан кезінде атеистер болмайды», — деп қосатын. Бірақ Илон ерте жастан ғылымның барлық нәрсені түсіндіре алатынына және өмірімізге араласатын Жаратушыны немесе құдайды ойлап табудың қажеті жоқ екеніне сенді.
Жасөспірім шағына жеткенде, бір нәрсенің жетіспейтіні жанына бата бастады. Оның айтуынша, болмыстың діни және ғылыми түсіндірмелері "Әлем қайдан пайда болды және ол неге бар?" сияқты шынымен үлкен сұрақтарға жауап бермеді. Физика әлем туралы бәрін үйрете алатын, бірақ "неге" деген сұраққа жауап бере алмайтын. Бұл оның жасөспірімдік экзистенциалды дағдарыс деп атаған кезеңіне әкелді.
«Мен өмір мен әлемнің мәні неде екенін түсінуге тырыса бастадым», — дейді ол. — «Және мен бұл туралы қатты күйзеліске түстім, өмірдің ешқандай мәні жоқ шығар деп ойладым».
Нағыз кітапқұмар ретінде ол бұл сұрақтарға кітап оқу арқылы жауап іздеді. Бастапқыда ол мазасыз жасөспірімдердің әдеттегі қателігін жасап, Ницше, Хайдеггер және Шопенгауэр сияқты экзистенциалист философтарды оқыды. Бұл шатасуды үмітсіздікке айналдырды.
«Мен жасөспірім кезінде Ницшені оқуға кеңес бермеймін», — дейді ол.
Бақытымызға орай, оны ғылыми фантастика құтқарды — бұл интеллектісі шамадан тыс жұмыс істейтін, ойынқұмар балалар үшін даналық қайнар көзі еді. Ол мектептегі және жергілікті кітапханалардағы ғылыми фантастика бөлімін түгел оқып шықты, содан кейін кітапханашыларды көбірек тапсырыс беруге көндірді.
Оның сүйікті кітаптарының бірі Роберт Хайнлайнның «Ай — қатал бикеш» романы болды, онда айдағы түзеу колониясы туралы баяндалады. Оны өзін-өзі тану қабілеті мен әзіл сезімі бар Майк атты суперкомпьютер басқарады. Компьютер түзеу колониясындағы көтеріліс кезінде өз өмірін құрбан етеді. Кітап Масктың өмірінде орталық орын алатын мәселені зерттейді: Жасанды интеллект адамзатқа пайдалы және оны қорғайтын жолмен дами ма, әлде машиналар өз ниеттерін дамытып, адамдарға қауіп төндіре ме?
Бұл тақырып оның тағы бір сүйіктісі — Айзек Азимовтың роботтар туралы әңгімелерінің өзегі болып табылады. Әңгімелерде роботтардың бақылаудан шығып кетпеуін қамтамасыз етуге арналған робототехника заңдары тұжырымдалады. 1985 жылы шыққан «Роботтар және Империя» романының соңғы сахнасында Азимов «Нөлінші заң» деп аталатын ең негізгі ережені түсіндіреді: «Робот адамзатқа зиян тигізбеуі керек немесе әрекетсіздік арқылы адамзаттың зиян шегуіне жол бермеуі керек». Азимовтың «Негіз» (Foundation) сериясының кейіпкерлері жақындап келе жатқан қараңғы дәуір алдында адам санасын сақтап қалу үшін галактиканың алыс аймақтарына қоныстанушыларды жіберу жоспарын жасайды.
Отыз жылдан астам уақыт өткен соң, Маск бұл идеялардың оны адамдарды ғарыштық түрге айналдыруға және жасанды интеллектіні адамдарға қызмет етуге бағыттауға қалай ынталандырғаны туралы кездейсоқ твит жазды:
«Foundation сериясы мен Нөлінші заң SpaceX-ті құрудың негізі болды».
Галактика бойынша автостоппен
Оның таңғажайып жылдарына ең қатты әсер еткен ғылыми-фантастикалық кітап Дуглас Адамстың «Галактика бойынша автостоппен» (The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy) шығармасы болды. Бұл көңілді және мысқылға толы хикая Масктың философиясын қалыптастыруға көмектесті және оның салмақты болмысына аздап әзіл қосты.
«Автостопшыға арналған нұсқаулық», — дейді ол, — «маған экзистенциалды депрессиядан шығуға көмектесті және мен көп ұзамай оның түрлі нәзік жолдармен таңқаларлықтай күлкілі екенін түсіндім».
Оқиға Артур Дент есімді адам туралы, оны Жер ғаламшары гиперкеңістік жолын салушы бөтен өркениет тарапынан жойылардан бірнеше секунд бұрын өтіп бара жатқан ғарыш кемесі құтқарып қалады. Дент өзінің бөтен ғаламшарлық құтқарушысымен бірге «түсініксіздікті өнер түріне айналдырған» екі басты президент басқаратын галактиканың түрлі бұрыштарын аралайды. Галактика тұрғындары «Өмір, Әлем және Барлық нәрсе туралы түпкі сұрақтың жауабын» табуға тырысады. Олар суперкомпьютер жасайды, ол жеті миллион жылдан кейін жауапты шығарады: 42. Бұл жауап аң-таң болған айқай-шу тудырғанда, компьютер: «Бұл нақты жауап. Менің ойымша, шынымды айтсам, мәселе сіздердің сұрақтың нақты не екенін ешқашан білмегендеріңізде», — деп жауап береді. Бұл сабақ Масктың есінде қалды.
«Мен кітаптан мынаны түйдім: біз жауап туралы, яғни Әлем туралы сұрақтарды дұрыс қоя алу үшін сананың ауқымын кеңейтуіміз керек», — дейді ол.
«Автостопшыға арналған нұсқаулық» Масктың кейінірек видео және үстел үсті симуляциялық ойындарына деген қызығушылығымен ұштасып, біз жоғары деңгейдегі тіршілік иелері ойлап тапқан симуляциядағы пешкалар ғана болуымыз мүмкін деген қызықты ойға өмір бойына баурап алды. Дуглас Адамс жазғандай: «Егер кімде-кім Әлемнің не үшін жаратылғанын және оның неге мұнда екенін нақты анықтаса, ол бір сәтте жоғалып, одан да біртүрлі және түсініксіз нәрсеге ауысады деген теория бар. Бұл қазірдің өзінде болып қойған деген тағы бір теория бар».
Blastar
1970 жылдардың соңында «Зындандар мен айдаһарлар» (Dungeons & Dragons) рөлдік ойыны әлемдік гиктер қауымдастығының танымал әуестігіне айналды. Илон, Кимбал және олардың Рив бөлелері үстел басында отырып, кейіпкер парақтары мен сүйектердің көмегімен қиял-ғажайып шытырман оқиғаларға енетін ойынға берілді. Ойыншылардың бірі Зындан шебері (Dungeon Master) болып, әрекеттерге төрелік ететін.
Илон әдетте Зындан шебері болатын және таңқаларлығы, мұны жұмсақтықпен атқаратын.
«Тіпті бала кезінде де Илонның түрлі мінез-құлқы мен көңіл-күйі болатын», — дейді оның бөлесі Питер Рив. — «Зындан шебері ретінде ол керемет шыдамды болды, бұл менің тәжірибемде оның әдепкі мінезі емес еді, егер не айтқым келгенін түсінсеңіз. Бұл кейде болып тұрады және болған кезде өте әдемі».
Бауыры мен бөлелеріне қысым жасаудың орнына, ол әр жағдайда олардың қандай мүмкіндіктері бар екенін сипаттау үшін өте аналитикалық түрде әрекет ететін.
Олар бірге Йоханнесбургтегі турнирге қатысты, онда олар ең жас ойыншылар болды. Турнирдің Зындан шебері оларға тапсырма берді: ойында кімнің жауыз екенін анықтап, оны өлтіру арқылы әйелді құтқару керек. Илон Зындан шеберіне қарап: «Меніңше, жауыз — сізсіз», — деді. Сөйтіп олар оны өлтірді. Илон дұрыс айтқан еді, ал бірнеше сағатқа созылуы тиіс ойын аяқталды. Ұйымдастырушылар оларды алаяқтық жасады деп айыптап, бастапқыда жүлдені беруден бас тартпақ болды. Бірақ Маск жеңіп шықты.
«Бұл жігіттер ақымақ еді», — дейді ол. — «Бұл өте айқын болды».
Маск өзінің алғашқы компьютерін он бір жасқа толған шағында көрді. Ол Йоханнесбургтегі сауда орталығында болып, оған бірнеше минут бойы жай ғана қарап тұрды.
«Мен компьютерлік журналдарды оқығанмын», — дейді ол, — «бірақ бұрын компьютерді ешқашан көрмеген едім».
Мотоцикл сияқты, ол әкесінен компьютер алып беруді сұрап мазалады. Эррол компьютерлерге біртүрлі қарсы болып, олар инженерия үшін емес, тек уақыт өлтіретін ойындар үшін жақсы деп мәлімдеді. Сондықтан Илон кездейсоқ жұмыстардан жинаған ақшасына алғашқы дербес компьютерлердің бірі Commodore VIC-20 сатып алды. Онда Galaxian және Alpha Blaster сияқты ойындарды ойнауға болатын еді, онда ойыншы Жерді бөтен ғаламшарлық басқыншылардан қорғауға тырысады.
Компьютермен бірге алпыс сағаттық сабақты қамтитын BASIC тілінде бағдарламалау курсы келді.
«Мен оны үш күнде, әрең ұйықтап жүріп бітірдім», — деп еске алады ол.
Бірнеше айдан кейін ол университеттегі дербес компьютерлерге арналған конференция туралы жарнаманы жыртып алып, әкесіне барғысы келетінін айтты. Әкесі тағы да қарсы болды. Бұл қымбат семинар еді, шамамен 400 доллар, және балаларға арналмаған болатын. Илон мұның «өте маңызды» екенін айтып, әкесінің жанында тесіле қарап тұрып алды. Келесі бірнеше күн бойы Илон қалтасынан жарнаманы шығарып, талабын қайталай берді. Ақырында әкесі университетті Илонның артқы жақта тұруы үшін жеңілдетілген баға беруге көндірді. Эррол оны алып кетуге келгенде, Илонның үш профессормен әңгімелесіп тұрғанын көрді. «Бұл балаға жаңа компьютер алу керек», — деп мәлімдеді олардың бірі.
Мектебінде бағдарламалау дағдылары бойынша тестті үздік тапсырғаннан кейін, ол IBM PC/XT алды және Pascal мен Turbo C++ тілдерін қолданып бағдарламалауды өз бетінше үйренді. Он үш жасында ол 123 жол BASIC кодын және графиканы істету үшін қарапайым ассемблер тілін пайдаланып, Blastar деп атаған видеоойын жасай алды. Ол оны PC and Office Technology журналына жіберді және ол 1984 жылғы желтоқсандағы санда қысқаша кіріспемен жарияланды: «Бұл ойында сіз өлімге әкелетін сутегі бомбалары мен мәртебелік сәуле машиналарын (Status Beam Machines) тасымалдайтын бөтен ғаламшарлық жүк кемесін жоюыңыз керек». Мәртебелік сәуле машинасының не екені түсініксіз болса да, тұжырымдама керемет естіледі. Журнал оған 500 доллар төледі, ал ол оларға тағы екі ойын сатты: бірі Donkey Kong-қа ұқсас, екіншісі рулетка мен блэкджекті имитациялайтын.
Осылайша видеоойындарға деген өмірлік тәуелділік басталды.
«Егер Илонмен ойнасаңыз, ақыры тамақ ішу керек болғанша тоқтаусыз ойнайсыз», — дейді Питер Рив.
Дурбанға барған бір сапарында Илон сауда орталығындағы ойындарды бұзудың жолын тапты. Ол жүйені тиындарды пайдаланбай-ақ сағаттап ойнай алатындай етіп қоса алды. Содан кейін ол үлкенірек идея ойлап тапты: бөлелер өздерінің видеоойын аркадасын жасай алады.
«Біз қай ойындардың ең танымал екенін жақсы білдік, сондықтан бұл сенімді іс сияқты көрінді», — дейді Илон.
Ол ақша ағыны машиналарды қалай қаржыландыратынын есептеп шығарды. Бірақ балалар қалалық рұқсаттарды алуға тырысқанда, өтінішке қол қою үшін он сегіз жастан асқан адам қажет екенін айтты. Отыз беттік формаларды толтырған Кимбал Эрролдан сұрай алмайтындарын шешті.
«Ол тым қатал адам еді», — дейді Кимбал. — «Сондықтан біз Расс пен Питтің әкесіне бардық, ал ол шошып кетті. Бұл негізінен бүкіл істі тоқтатты».
5. Қашу жылдамдығы
Оңтүстік Африкадан кету, 1989
Джекил мен Хайд
Он жеті жасында, әкесімен жеті жыл тұрғаннан кейін, Илон қашу керек екенін түсінді. Онымен өмір сүру барған сайын жүйкеге тие бастады.
Эррол көңілді және қызықты болатын кездер болды, бірақ кейде ол түнеріп, ауызша қорлап, қиялдар мен қастандық теорияларына беріліп кететін.
«Оның көңіл-күйі бір сәтте өзгеруі мүмкін еді», — дейді Тоска. — «Бәрі керемет болып тұрып, бір секундтың ішінде ол қатыгезденіп, балағат сөздер айта бастайтын».
Бұл оның екі түрлі тұлғасы бар сияқты еді.
«Бір минутта ол өте мейірімді болатын», — дейді Кимбал, — «ал келесі сәтте ол саған айқайлап, сағаттап ақыл айтатын — сөзбе-сөз екі-үш сағат бойы сені тік тұрғызып қойып, түкке тұрғысыз, бейшара деп атап, жаныңды жаралайтын зұлым сөздер айтып, кетуге рұқсат бермейтін».
Илонның бөлелері қонаққа келуге құлықсыз болды.
«Не күтіп тұрғанын ешқашан білмейтінсің», — дейді Питер Рив. — «Кейде Эррол: "Мен жаңа мотоциклдер алдым, қане, мініп көрейік", — дейтін. Ал басқа уақытта ол ашулы және қауіпті болып, қарғыс атқыр, дәретхананы тіс щеткасымен тазалауға мәжбүрлейтін».
Питер маған мұны айтқанда, бір сәт үнсіз қалып, содан кейін аздап кідіріп, Илонда да кейде осындай көңіл-күй ауытқулары болатынын атап өтті.
«Илонның көңіл-күйі жақсы болғанда, бұл әлемдегі ең керемет, ең қызықты нәрсе. Ал көңіл-күйі нашар болғанда, ол қатты түнеріп кетеді, сен жұмыртқа қабығының үстімен жүргендей боласың».
Бір күні Питер үйге келіп, Эрролдың іш киіммен ас үй үстелінде пластикалық рулетка дөңгелегімен отырғанын көрді. Ол микротолқындардың оған әсер ететін-етпейтінін тексеріп жатқан еді. Ол дөңгелекті айналдырып, нәтижені жазып алып, содан кейін оны микротолқынды пешке салып айналдырып, нәтижені жазатын. «Бұл жындылық еді», — дейді Питер.
Эррол ойынды жеңу жүйесін таба алатынына сенімді болды. Ол Илонды Претория казиносына бірнеше рет сүйреп апарып, он алты жастан үлкен көрінуі үшін киіндіріп, Эррол бәс тігу картасының астына жасырылған калькуляторды қолданған кезде Илонға сандарды жазғызатын.
Илон кітапханаға барып, рулетка туралы бірнеше кітап оқыды, тіпті компьютерінде рулетка симуляциясы бағдарламасын жазды. Содан кейін ол әкесін оның схемаларының ешқайсысы жұмыс істемейтініне сендіруге тырысты. Бірақ Эррол ықтималдық туралы тереңірек шындықты тапқанына және кейінірек маған сипаттағандай, «кездейсоқтық деп аталатын нәрсенің толық дерлік шешімін» тапқанына сенді. Мен одан мұны түсіндіруді сұрағанымда, ол былай деді: «"Кездейсоқ оқиғалар" немесе "сәйкестік" деген жоқ. Барлық оқиғалар Мандельброт жиынтығы сияқты Фибоначчи тізбегіне бағынады. Мен "сәйкестік" пен Фибоначчи тізбегі арасындағы байланысты аштым. Бұл ғылыми мақаланың тақырыбы. Егер мен оны бөліссем, "сәйкестікке" сүйенетін барлық әрекеттер құлдырайды, сондықтан мен мұны істеуге күмәнданамын».
Мен мұның бәрі нені білдіретінін толық түсінбеймін. Илон да түсінбейді:
«Мен оның инженерияда керемет болудан сиқыршылыққа сенуге қалай өткенін білмеймін. Бірақ ол әйтеуір осы эволюцияны жасады».
Эррол өте сенімді және кейде иландырарлық болуы мүмкін.
«Ол айналасындағы шындықты өзгертеді», — дейді Кимбал. — «Ол нәрселерді ойдан шығарады, бірақ өзінің жалған шындығына шынымен сенеді».
Кейде Эррол балаларына фактілерге қатысы жоқ ауқымды мәлімдемелер жасайтын, мысалы, Америка Құрама Штаттарында президент құдай саналады және оны сынауға болмайды деп сендіретін. Басқа уақытта ол өзін батыр немесе құрбан ретінде көрсететін қиял-ғажайып ертегілер тоқитын. Мұның бәрі соншалықты сенімділікпен айтылатыны сонша, Илон мен Кимбал өздерінің шындыққа деген көзқарасына күмән келтіретін.
«Осылай өсуді елестете аласыз ба?» — деп сұрайды Кимбал. — «Бұл психологиялық азаптау еді және ол саған жұғады. Соңында сен: "Шындық деген не?" — деп сұрайсың».
Мен өзімнің де Эрролдың шатасқан торына түсіп қалғанымды байқадым. Екі жыл бойы жалғасқан қоңыраулар мен электрондық хаттар сериясында ол маған балаларымен, Мэймен және өгей қызымен (одан екі баласы бар, бұл туралы кейінірек) қарым-қатынасы мен сезімдері туралы әртүрлі әңгімелер айтты. «Илон мен Кимбал менің қандай болғаным туралы өздерінің хикаясын құрастырды және бұл фактілерге сәйкес келмейді», — деп мәлімдейді ол. Оның айтуынша, оның психологиялық қорлық көрсеткені туралы әңгімелер аналарына жағу үшін айтылған. Бірақ мен оны қыспаққа алғанда, ол маған олардың нұсқасын қабылдауды айтады. «Егер олар бақытты болса, басқа хикаяны таңдағаны маған бәрібір. Менің сөзім олардікіне қарсы болғанын қаламаймын. Сөз кезегін соларға беріңіз».
Әкесі туралы айтқанда, Илон кейде бір түрлі, аздап қатқыл және ащы күлкі шығарады. Бұл әкесінің күлкісіне ұқсайды. Илон қолданатын кейбір сөздер, оның қарасы, жарықтан қараңғыға, қараңғыдан жарыққа кенет ауысуы оның отбасы мүшелеріне оның ішінде қайнап жатқан Эрролды еске салады.
«Мен Илонның маған айтқан сұмдық әңгімелерінің көлеңкесін оның өз мінез-құлқынан көретінмін», — дейді Илонның бірінші әйелі Джастин. — «Бұл маған біз қаламасақ та, өскен ортамыздың бізді қалыптастырмауы қаншалықты қиын екенін түсіндірді».
Кейде ол: «Сен әкеңе айналып барасың», — деп айтуға батылы баратын. Ол былай түсіндіреді: «Бұл оның қараңғылық әлеміне еніп бара жатқанын ескертетін біздің құпия сөзіміз еді».
Бірақ Джастин балаларына әрқашан эмоционалды түрде берілген Илонның әкесінен түбегейлі ерекшеленетінін айтады:
«Эрролмен бірге болғанда, оның айналасында шынымен жаман нәрселер болуы мүмкін деген сезім болатын. Ал егер зомби апокалипсисі болса, сіз Илонның командасында болғыңыз келеді, өйткені ол зомбилерді тәртіпке келтірудің жолын табады. Ол өте қатал болуы мүмкін, бірақ түбінде жеңіске жетудің жолын табатынына сене аласыз».
Бұл болуы үшін ол алға жылжуы керек еді. Оңтүстік Африкадан кететін уақыт келді.
Бір бағыттағы билет
Маск анасын да, әкесін де АҚШ-қа көшуге және оны, бауырларын алып кетуге көндіруге тырыса бастады. Ешқайсысы қызығушылық танытпады.
«Содан кейін мен: "Жарайды, мен өзім кетемін", — дедім», — дейді ол.
Ол алдымен анасының әкесі Миннесотада туғанына сүйеніп, АҚШ азаматтығын алуға тырысты, бірақ бұл сәтсіз болды, өйткені анасы Канадада туған және ешқашан АҚШ азаматтығын талап етпеген. Сондықтан ол Канадаға жету оңайырақ алғашқы қадам болады деп шешті. Ол Канада консулдығына өзі барып, төлқұжатқа өтініш формаларын алды және оларды тек өзі үшін емес, анасы, інісі және қарындасы үшін де толтырды (бірақ әкесі үшін емес). Рұқсаттар 1989 жылдың мамыр айының соңында келді.
«Мен келесі күні таңертең кетіп қалар едім, бірақ ол кезде билеттерді он төрт күн бұрын сатып алсаң арзанырақ болатын», — дейді ол, — «сондықтан мен сол екі аптаны күтуге мәжбүр болдым».
1989 жылы 11 маусымда, он сегіз жасқа толуына екі апта қалғанда, ол Преторияның ең жақсы мейрамханасы Cynthia’s-те әкесімен және бауырларымен кешкі ас ішті, содан кейін олар оны Йоханнесбург әуежайына апарды.
«Сен бірнеше айдан кейін қайтып келесің», — деді Илонның айтуынша әкесі менсінбей. — «Сен ешқашан табысты болмайсың».
Әдеттегідей, Эрролдың оқиғаның өз нұсқасы бар, онда ол экшн қаһарманы болған. Оның айтуынша, Илон орта мектептің соңғы жылында қатты күйзеліске түскен. Оның үмітсіздігі 1989 жылы 31 мамырда, Республика күнінде шегіне жеткен. Отбасы шеруді көруге дайындалып жатқанда, Илон төсектен тұрудан бас тартқан. Әкесі Илонның бөлмесіндегі көп қолданылған компьютері бар үлкен үстелге сүйеніп: «Америкаға барып оқығың келе ме?» — деп сұраған. Илон жанданып кеткен. «Иә», — деп жауап берген. Эррол былай дейді: «Бұл менің идеям болды. Оған дейін ол ешқашан Америкаға барғысы келетінін айтқан емес. Сондықтан мен: "Онда ертең барып, американдық мәдени атташені көр", — дедім, ол Ротари клубынан менің досым болатын».
Әкесінің әңгімесі, Илонның айтуынша, оны қаһарман ретінде көрсететін тағы бір күрделі қиялы ғана. Бұл жағдайда оның жалған екенін дәлелдеуге болады. 1989 жылғы Республика күніне қарай Илон Канада төлқұжатын алып, ұшақ билетін сатып алып қойған болатын.
6. Канада
1989
Саскачевандағы бөлесінің қорасында және Торонтодағы жатын бөлмесінде
Иммигрант
Масктың әкесі анда-санда табысты болғандықтан, ол Солтүстік Америкаға 1989 жылы көп ақшамен, бәлкім қалтасы изумрудқа толы болып келді деген аңыз қалыптасқан. Эррол кейде бұл түсінікті қолдайтын. Бірақ шын мәнінде, Эрролдың Замбиядағы изумруд кенішінен алғаны жылдар бұрын құнсызданып кеткен еді. Илон Оңтүстік Африкадан кеткенде, әкесі оған 2000 долларлық жол чектерін берді, ал анасы жасөспірім кезінде сұлулық байқауында ұтып алған ақшасына ашқан қор шотын қолма-қол ақшаға айналдырып, тағы 2000 доллар берді. Әйтпесе, Монреальға келгенде оның қолында негізінен анасының ешқашан көрмеген туыстарының тізімі ғана болды.
Ол анасының ағасына қоңырау шалуды жоспарлаған, бірақ оның Монреальдан кетіп қалғанын білді. Сондықтан ол жастар жатақханасына барып, бес адаммен бір бөлмеде тұрды.
«Мен адамдар сені тонап, өлтіре салатын Оңтүстік Африкаға үйреніп қалған едім», — дейді ол. — «Сондықтан мен барлық адамның кісі өлтіруші емес екенін түсінгенше рюкзагымның үстінде ұйықтадым».
Ол қаланы аралап, адамдардың терезелерінде тор жоқ екеніне таңғалды.
Бір аптадан кейін ол Канада бойынша автобуспен алты ай бойы кез келген жерге саяхаттауға мүмкіндік беретін 100 долларлық Greyhound Discovery Pass билетін сатып алды. Оның Саскачеван провинциясында, ата-әжесі тұрған Мус-Джо қаласынан алыс емес жердегі фермада тұратын Марк Теулон есімді өзімен жасты екінші буын бөлесі бар еді, сондықтан ол сол жаққа бет алды. Бұл Монреальдан 1700 мильден астам қашықтықта болатын.
Әр ауылға тоқтайтын автобус Канаданы кесіп өту үшін бірнеше күн жүрді. Бір аялдамада ол түскі ас алуға түсіп, автобус қозғала бастағанда жүгіріп қайта мінді. Өкінішке орай, жүргізуші оның жол чектері мен киімдері бар чемоданын түсіріп тастаған екен. Қазір оның қолында тек қайда барса да тастамайтын кітаптар салынған сөмкесі ғана қалды. Жол чектерін қалпына келтірудің қиындығы (бұл бірнеше аптаға созылды) қаржылық төлем жүйесінің өзгерісті қажет ететінін көрсететін алғашқы белгі болды.
Бөлесінің фермасына жақын қалаға жеткенде, ол қалтасындағы тиындарды пайдаланып қоңырау шалды.
«Сәлем, бұл Илон, Оңтүстік Африкадан келген бөлең», — деді ол. — «Мен автовокзалдамын».
Бөлесі әкесімен келіп, оны Sizzler стейк хаусына апарды және бидай фермасында тұруға шақырды, онда ол астық қоймаларын тазалауға және қора салуға көмектесті. Ол жерде он сегіз жасқа толған туған күнін шоколад глазурімен «Туған күніңмен Илон» деп жазылған тортпен атап өтті.
Алты аптадан кейін ол қайтадан автобусқа мініп, анасының өгей ағасымен тұру үшін тағы мың миль қашықтықтағы Ванкуверге бет алды. Жұмыспен қамту кеңсесіне барғанда, ол жұмыстардың көбі сағатына 5 доллар төлейтінін көрді. Бірақ ағаш өңдеу зауытында қазандықтарды тазалау үшін сағатына 18 доллар төлейтін бір жұмыс бар еді. Бұл қорғаныс костюмін киіп, ағаш целлюлозасы қайнатылатын камераға апаратын тар туннель арқылы өтіп, қабырғаларға жабысқан әкті күрекпен тазалауды қамтитын.
«Егер туннельдің соңындағы адам қоймалжыңды тез алып тастамаса, сіз терге малшынып, қамалып қаласыз», — деп еске алады ол. — «Бұл қараңғы құбырлар мен бұрғылау балғаларының дауысына толы Диккенс стиліндегі стимпанк сұмдығы сияқты еді».
Мэй және Тоска
Илон Ванкуверде жүргенде, Мэй Маск та көшуге шешім қабылдап, Оңтүстік Африкадан ұшып келді. Ол Тоскаға барлау есептерін жіберіп тұрды. Ванкувер тым суық және жаңбырлы, деп жазды ол. Монреаль қызықты, бірақ онда адамдар французша сөйлейді. Торонто, деп қорытындылады ол, олар баруы керек жер. Тоска Оңтүстік Африкадағы үйлері мен жиһаздарын тез арада сатып, анасымен Торонтода қосылды, Илон да сол жаққа көшті. Кимбал орта мектептегі соңғы жылын аяқтау үшін Преторияда қалды.
Бастапқыда олар бір бөлмелі пәтерде тұрды, Тоска мен анасы бір төсекте, ал Илон диванда ұйықтады. Ақша аз болды. Мэй сүтті төгіп алғанда жылағаны есінде, өйткені жаңасын сатып алуға ақшасы жоқ еді.
Тоска гамбургер жасайтын жерге, Илон Microsoft-тың Торонтодағы кеңсесіне тәжірибеден өтуші болып, ал Мэй университетке, модельдік агенттікке және диета бойынша кеңесші болып жұмысқа орналасты.
«Мен күн сайын және аптасына төрт түн жұмыс істедім», — дейді ол. — «Кір жуу және азық-түлік алу үшін жексенбі күні түстен кейін бір рет демалатынмын. Мен балаларымның не істеп жатқанын да білмедім, өйткені үйде сирек болатынмын».
Бірнеше айдан кейін олар жалдау ақысы бақыланатын үш бөлмелі пәтер жалдауға жететін ақша таба бастады. Оның киіз тұсқағаздары болды, Илон оларды жұлып тастауды талап етті, және жиіркенішті кілемі бар еді. Олар 200 долларға ауыстыратын кілем сатып алмақшы болды, бірақ Тоска 300 долларлық қалыңдау кілемді талап етті, өйткені Кимбал мен олардың бөлесі Питер келіп, еденде ұйықтайтын еді. Олардың екінші үлкен сатып алған заты Илонға арналған компьютер болды.
Торонтода оның достары немесе әлеуметтік өмірі болмады, ол уақытының көп бөлігін кітап оқумен немесе компьютерде жұмыс істеумен өткізді. Тоска, керісінше, қыдыруға құмар, өткір тілді жасөспірім еді.
«Мен сенімен барамын», — деп мәлімдейтін Илон жалғыз қалғысы келмей. «Жоқ, бармайсың», — деп жауап беретін ол.
Бірақ ол қоймаған соң, Тоска: «Сен менен әрқашан он фут алыс жүруің керек», — деп бұйыратын. Ол солай істеді. Ол Тоска мен оның достарының артынан жүріп, клубқа немесе кешке кіргенде оқу үшін кітап алып жүретін.
Торонтода Кимбалмен билеу
7. Куинс
Кингстон, Онтарио, 1990–1991
Куинсте Навайд Фарукпен және жаңа костюмімен
Өндірістік қатынастар
Масктың колледжге түсу емтихандарының ұпайлары аса керемет емес еді. SAT тесттерінің екінші кезеңінде ол ауызша емтиханнан 800-ден 670 және математикадан 730 алды. Ол таңдауын Торонтодан көлікпен оңай жетуге болатын екі университетке қысқартты: Ватерлоо және Куинс.
«Ватерлоо инженерия үшін әлдеқайда жақсы еді, бірақ әлеуметтік тұрғыдан керемет көрінбеді», — дейді ол. — «Ол жерде қыздар аз болды».
Ол информатика мен инженерияны екі жердегі профессорлар сияқты жақсы білетінін сезді, бірақ әлеуметтік өмірді қатты қалады.
«Мен студенттік шағымды бір топ жігіттермен өткізгім келмеді».
Сөйтіп, 1990 жылдың күзінде ол Куинс университетіне оқуға түсті.
Оны жатақханалардың біріндегі «халықаралық қабатқа» орналастырды, онда ол бірінші күні Навайд Фарук есімді студентпен танысты, ол оның отбасынан тыс алғашқы шынайы және тұрақты досы болды. Фаруктың әкесі пәкістандық, анасы канадалық еді, ол ата-анасы Біріккен Ұлттар Ұйымында жұмыс істеген Нигерия мен Швейцарияда өскен. Илон сияқты, оның да орта мектепте жақын достары болмаған. Куинсте ол және Маск компьютерлік және үстел ойындарына, сирек кездесетін тарихқа және ғылыми фантастикаға деген қызығушылықтары арқылы тез тіл табысты.
«Мен және Илон үшін», — дейді Фарук, — «бұл әлеуметтік жағынан қабылданған және өзіміз бола алатын алғашқы жер болған шығар».
Бірінші жылы Маск Бизнес, Экономика, Есептеу және Компьютерлік бағдарламалау пәндерінен "А" алды, бірақ Бухгалтерлік есеп, Испан тілі және Өндірістік қатынастар пәндерінен "В" алды. Келесі жылы ол жұмысшылар мен басшылық арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін Өндірістік қатынастар бойынша тағы бір курс алды. Тағы да "В" алды. Кейінірек ол Куинс түлектерінің журналына сол жердегі екі жыл ішінде үйренген ең маңызды нәрсе «ақылды адамдармен бірлесіп жұмыс істеу және ортақ мақсатқа жету үшін Сократ әдісін қолдану» екенін айтты, бұл дағды, өндірістік қатынастар сияқты, болашақ әріптестерінің байқауынша, тек ішінара ғана шыңдалған еді.
Оны өмірдің мәні туралы түнгі философиялық талқылаулар көбірек қызықтырды.
«Мен бұған қатты құштар болдым», — дейді ол, — «өйткені оған дейін менде бұл нәрселер туралы сөйлесе алатын достар болмады».
Бірақ бәрінен бұрын, ол Фарукпен бірге үстел және компьютерлік ойындар әлеміне еніп кетті.
Стратегиялық ойындар
«Сенің істеп жатқаның ұтымды емес», — деп түсіндірді Маск өзінің бірқалыпты дауысымен. — «Сен шын мәнінде өзіңе зиян келтіріп жатырсың».
Ол және Фарук жатақханада достарымен «Дипломатия» (Diplomacy) стратегиялық үстел ойынын ойнап жатқан, ойыншылардың бірі Маскқа қарсы басқа біреумен одақтасып жатты.
«Егер бұлай істесең, мен одақтастарыңды саған қарсы қойып, саған ауыр соққы беремін».
Фаруктың айтуынша, Маск келіссөздер мен қоқан-лоққыларда сенімді болу арқылы жеңіске жететін.
Маск Оңтүстік Африкада жасөспірім кезінде видеоойындардың барлық түрлерін, соның ішінде бірінші жақтан атыс және шытырман оқиғалы квесттерді ұнатқан, бірақ колледжде ол стратегиялық ойындар жанрына көбірек назар аударды. Бұл ойындар екі немесе одан да көп ойыншының жоғары деңгейдегі стратегияны, ресурстарды басқаруды, жеткізу тізбегінің логистикасын және тактикалық ойлауды қолдана отырып, империя құру үшін жарысуын қамтиды.
Стратегиялық ойындар — тақтада ойналатындары да, компьютерге арналғандары да — Масктың өмірінде орталық орынға ие болды. Оңтүстік Африкада жасөспірім кезінде ойнаған The Ancient Art of War ойынынан бастап, үш онжылдықтан кейінгі The Battle of Polytopia ойынына деген тәуелділігіне дейін, ол жеңіске жету үшін қажетті күрделі жоспарлау мен ресурстарды бәсекелестік жағдайында басқарудан ләззат алды. Бұл ойындарға сағаттап кіріп кету оның демалу, күйзелістен құтылу және бизнеске қажетті тактикалық дағдылары мен стратегиялық ойлауын шыңдау тәсіліне айналды.
Ол Куинсте жүргенде, алғашқы ұлы компьютерлік стратегиялық ойын шықты: Civilization. Онда ойыншылар қандай технологияларды дамытуды және қандай өндіріс орындарын салуды таңдау арқылы тарихқа дейінгі кезеңнен қазіргі уақытқа дейін қоғам құру үшін жарысады. Маск үстелін төсегінде отыратындай етіп, ал Фарук орындықта отырып бетпе-бет келетіндей етіп жылжытты.
«Біз шаршағанша сағаттап ойынға толық еніп кететінбіз», — дейді Фарук.
Олар Warcraft: Orcs and Humans ойынына көшті, онда стратегияның негізгі бөлігі шахталардан металл сияқты ресурстардың тұрақты қорын дамыту болып табылады. Сағаттап ойнағаннан кейін олар тамақтануға үзіліс жасайтын, сол кезде Илон ойында жеңетінін білген сәтін сипаттап беретін.
«Мен соғысқа бейімделгенмін», — деді ол Фарукқа.
Куинстегі бір сабақта бизнесті дамыту симуляциясында командалар жарысатын стратегиялық ойын қолданылды. Ойыншылар өнімдерінің бағасын, жарнамаға жұмсалатын соманы, зерттеуге қанша пайда салу керектігін және басқа айнымалыларды шеше алатын. Маск симуляцияны басқаратын логиканы кері инженерия арқылы түсініп алды, сөйтіп ол әр жолы жеңіске жете алды.
Банк тәжірибешісі
Кимбал Канадаға көшіп келіп, Илонға қосылып Куинс студенті болған кезде, ағайындылар бір әдет қалыптастырды. Олар газет оқып, ең қызықты деп тапқан адамды таңдап алатын. Илон тәлімгерлерді тартып, баурап алуды ұнататын белсенді түрлердің қатарынан емес еді, сондықтан көпшіл Кимбал бейтаныс адамдарға қоңырау шалуда бастаманы өз қолына алатын.
«Егер біз телефон арқылы байланыса алсақ, олар әдетте бізбен түскі ас ішуге келісетін», — дейді ол.
Олар таңдаған адамдардың бірі Scotiabank-тің стратегиялық жоспарлауға жауапты басшысы Питер Николсон болды. Николсон физика магистрі және математика ғылымдарының докторы дәрежесі бар инженер еді. Кимбал онымен байланысқанда, ол балалармен түскі ас ішуге келісті. Анасы оларды Eaton’s әмбебап дүкеніне апарды, онда 99 долларлық костюм сатып алсаң, жейде мен галстук тегін берілетін. Түскі аста олар философия, физика және әлемнің табиғаты туралы талқылады. Николсон оларға жазғы жұмыс ұсынып, Илонды өзінің үш адамнан тұратын стратегиялық жоспарлау тобында тікелей өзімен жұмыс істеуге шақырды.
Сол кезде қырық тоғызда болған Николсон мен Илон математикалық жұмбақтар мен біртүрлі теңдеулерді шешу арқылы көңілді уақыт өткізді.
«Мені физиканың философиялық жағы және оның шындықпен қалай байланысатыны қызықтырды», — дейді Николсон. — «Менде бұл нәрселер туралы сөйлесе алатын басқа адамдар көп болмады».
Олар сондай-ақ Масктың құмарлығына айналған тақырыпты — ғарышқа саяхатты талқылады.
Илон бір кеште Николсонның қызы Кристимен кешке барғанда, оның бірінші сұрағы: «Сен электромобильдер туралы ойлайсың ба?» — болды. Кейінірек мойындағанындай, бұл әлемдегі ең жақсы танысу сөзі емес еді.
Масктың Николсон үшін зерттеген тақырыптарының бірі Латын Америкасының қарызы болды. Банктер Бразилия мен Мексика сияқты елдерге қайтара алмайтын миллиардтаған қарыз берген еді, ал 1989 жылы АҚШ Қаржы министрі Николас Брэди бұл қарыз міндеттемелерін «Брэди облигациялары» деп аталатын сатылатын бағалы қағаздарға біріктірді. Бұл облигацияларға АҚШ үкіметі кепілдік бергендіктен, Маск олар әрқашан долларға 50 цент тұрады деп есептеді. Алайда кейбіреулері 20 центке дейін төмен бағамен сатылып жатты.
Маск Scotiabank облигацияларды осы арзан бағамен сатып алу арқылы миллиардтаған пайда таба алатынын есептеп шығарды және олардың қолжетімді екеніне көз жеткізу үшін Нью-Йорктегі Goldman Sachs сауда үстеліне қоңырау шалды.
«Иә, қанша алғыңыз келеді?» — деп жауап берді телефондағы дөрекі трейдер. «Бес миллион алуға бола ма?» — деп сұрады Маск дауысын жуандатып, салмақты етіп.
Трейдер бұл қиындық тудырмайтынын айтқанда, Маск тұтқаны тез қоя салды.
«Мен: "Джекпот, ұтылмайтын ұсыныс", — деп ойладым», — дейді ол. — «Мен Питерге бұл туралы айтуға жүгірдім және олар маған мұны істеуге ақша береді деп ойладым».
Бірақ банк бұл идеядан бас тартты. Бас директор оларда Латын Америкасының қарызы онсыз да тым көп екенін айтты.
«О, бұл жындылық қой», — деді Маск ішінен. — «Банктер осылай ойлай ма?»
Николсонның айтуынша, Scotiabank Латын Америкасындағы қарыз жағдайын өз әдістерімен реттеп жатты және ол жақсырақ жұмыс істеді.
«Ол банк шын мәніндегіден әлдеқайда ақымақ деген әсермен кетті», — дейді Николсон. — «Бірақ бұл жақсы болды, өйткені бұл оған қаржы индустриясына деген сау құрметсіздік пен ақырында PayPal-ға айналған нәрсені бастауға батылдық берді».
Маск Scotiabank-тегі уақытынан тағы бір сабақ алды: ол басқа адамдарға жұмыс істегенді ұнатпады және бұл қолынан келмеді. Басқаларға бағыну немесе басқалар одан көбірек білуі мүмкін деп болжау оның табиғатына жат еді.
8. Пенн
Филадельфия, 1992–1994
Пеннде Робин Ренмен бірге; Бостонда бөлесі Питер Рив және Кимбалмен бірге
Физика
Маск Queen’s университетінде зерігіп кетті. Ол жер әдемі болғанымен, академиялық тұрғыдан қиындық тудырмады. Сондықтан оның сыныптастарының бірі Пенсильвания университетіне (Penn) ауысқанда, ол да солай істей ала ма екенін көруді жөн көрді.
Ақша мәселесі қиын еді. Әкесі ешқандай қолдау көрсетпеді, ал анасы күн көру үшін үш жұмысты қатар алып жүрді. Бірақ Penn оған 14 000 доллар шәкіртақы мен студенттік несие пакетін ұсынды, сөйтіп 1992 жылы ол үшінші курста сол жаққа ауысты.
Ол физика мамандығын таңдады, өйткені әкесі сияқты оны да инженерия қызықтыратын. Оның ойынша, инженер болудың мәні — кез келген мәселені физиканың ең іргелі қағидаларына дейін тереңдеп зерттеу арқылы шешу еді. Сондай-ақ ол бизнес саласында да қосымша дәреже алуды ұйғарды.
«Егер мен бизнесті оқымасам, оны оқыған біреуге жұмыс істеуге мәжбүр боламын деп қорықтым», — дейді ол. «Менің мақсатым — физиканы сезіне отырып өнімдерді жобалау және ешқашан бизнес дәрежесі бар бастыққа жұмыс істемеу болды».
Ол саяси немесе көпшіл болмаса да, студенттік ассамблеяға сайлауға түсті. Оның сайлауалды уәделерінің бірі түйіндемелерін (резюме) жақсарту үшін студенттік лауазымға ұмтылатындарды келеке етті. Оның науқандық платформасының соңғы уәдесі былай болды: «Егер бұл лауазым менің түйіндемемде пайда болса, мен қоғамдық орында басыммен тұрып, сол құжаттың 50 данасын жеуге уәде беремін». Бақытымызға орай, ол жеңіліп қалды, бұл оны өзінің мінез-құлқына мүлдем сәйкес келмейтін студенттік үкімет өкілдерінің ортасына түсуден сақтап қалды.
Оның орнына ол ғылыми күштерге қатысты ақылды әзілдер айтуды, Dungeons & Dragons ойнауды, видео ойындарға берілуді және компьютерлік код жазуды ұнататын гиктер қауымына жайлы сіңісіп кетті.
Бұл ортадағы оның ең жақын досы Робин Рен болды, ол Penn-ге келмес бұрын туған жері Қытайда физика олимпиадасын жеңіп алған еді. «Ол физикадан менен мықты жалғыз адам болды», — дейді Маск. Олар физика зертханасында серіктес болып, әртүрлі материалдардың қасиеттері экстремалды температурада қалай өзгеретінін зерттеді. Тәжірибелердің бірінің соңында Маск қарындаштардың ұшындағы өшіргіштерді алып, өте суық сұйықтық құйылған банкаға салып, содан кейін оларды еденге ұрып сындырды. Ол материалдар мен қорытпалардың әртүрлі температурадағы қасиеттерін білуге және көз алдына елестетуге қызығушылық танытты.
Реннің еске алуынша, Маск оның мансабын қалыптастыратын үш салаға назар аударған. Ол тартылыс күшін калибрлесе де, материалдардың қасиеттерін талдаса да, Ренмен физика заңдарының зымыран жасауға қалай қолданылатынын талқылайтын.
«Ол Марсқа бара алатын зымыран жасау туралы айта беретін», — деп еске алады Рен. «Әрине, мен оған аса мән бермедім, өйткені ол қиялдап жүр деп ойладым».
Маск сонымен қатар электромобильдерге назар аударды. Ол Рен екеуі тамақ таситын көліктерден түскі ас алып, кампус көгалында отыратын, сол жерде Маск аккумуляторлар туралы ғылыми мақалаларды оқитын. Калифорния жақында ғана 2003 жылға қарай көліктердің 10 пайызы электрлі болуын міндеттейтін талап қабылдаған еді. «Мен мұны жүзеге асырғым келеді», — деді Маск.
Маск сондай-ақ 1994 жылы енді ғана қарқын ала бастаған күн энергиясы тұрақты энергияға апаратын ең жақсы жол екеніне сенімді болды. Оның бітіру жұмысы «Күн энергиясының маңыздылығы» деп аталды. Оны климаттың өзгеру қаупі ғана емес, сонымен қатар қазба отын қорларының азая бастауы да ынталандырды. «Қоғамның жақын арада жаңартылатын энергия көздеріне назар аударудан басқа амалы қалмайды», — деп жазды ол. Оның соңғы бетінде күн сәулесін күн панельдеріне шоғырландыратын айналары бар спутникті қамтитын және алынған электр энергиясын микротолқынды сәуле арқылы Жерге қайтаратын «болашақ электр станциясы» көрсетілген. Профессор оған 98 балл қойып: «Бұл өте қызықты және жақсы жазылған жұмыс, тек соңғы сурет аспаннан алынған сияқты», — деді.
Сауыққой
Өмір бойы Масктың өзі тудыратын эмоционалды драмадан қашудың үш жолы болды. Біріншісі — Queen’s университетінде Навайд Фарукпен бөліскен әдісі: Civilization және Polytopia сияқты империя құру стратегиялық ойындарына толығымен еніп кету қабілеті. Робин Рен Масктың тағы бір қырын көрсетті: ол «Автостоппен галактика бойынша» кітабында айтылғандай, «Өмір, Ғалам және Барлық нәрсеге» терең бойлауды ұнататын энциклопедия оқырманы еді.
Penn-де ол демалудың үшінші түрін — сауық кештерін (party) ұнатуды дамытты, бұл оны бала кезінде қоршап алған жалғыздық қабығынан шығарды. Оның серіктесі және қолдаушысы Адео Ресси есімді көңілді, көпшіл жігіт болды. Үлкен басы, күлкісі және тұлғасы бар ұзын бойлы Ресси Манхэттеннен шыққан, түнгі клубтарды жақсы көретін итальяндық американдық еді. Ерекше кейіпкер болған ол Green Times атты экологиялық газет ашып, газет көшірмелерін дипломдық жұмыс ретінде ұсынып, «Революция» атты өз мамандығын жасауға тырысты.
Маск сияқты Ресси де ауысып келген студент болғандықтан, оларды бірінші курс жатақханасына орналастырды, онда кешкі сағат 10-нан кейін кештер мен қонақтарға тыйым салынған ережелер бар еді. Екеуі де ережелерді орындағанды ұнатпайтын, сондықтан олар Батыс Филадельфияның күмәнді ауданынан үй жалдады.
Ресси ай сайын үлкен кештер өткізу жоспарын ойлап тапты. Олар терезелерді жауып, үйді қара шамдармен және фосфорлы плакаттармен безендірді. Бірде Маск үстелінің қараңғыда жарқырайтын лакталған бояумен боялып, қабырғаға шегеленгенін көрді; Ресси мұны инсталляциялық өнер деп атады. Маск оны түсіріп алып, жоқ, бұл үстел деп мәлімдеді. Қоқыс алаңынан олар жылқы басының металл мүсінін тауып, ішіне қызыл шам қойды, сөйтіп оның көздерінен сәуле шашырап тұрды. Бір қабатта топ (band), екіншісінде диджей, сыра мен желе-шоттар қойылған үстелдер болды, ал есік алдында біреу 5 доллар кіру ақысын жинап тұрды. Кейбір түндері олар бес жүз адам жинайтын, бұл бір айлық жалдау ақысын оңай өтейтін.
Мэй келгенде, ол қатты шошыды. «Мен сегіз қап қоқыс жинап, жерді сыпырдым, олар риза болады деп ойладым», — дейді ол. «Бірақ олар байқаған да жоқ». Сол түнгі кеште олар оны Элонның жатын бөлмесіне, кіреберіс есіктің жанына пальтоларды тексеру және ақшаны күзету үшін отырғызды. Ол қолында қайшы ұстап отырды, ақша жәшігін ұрламақ болған кез келген адамға қолданамын деп ойлады және Элонның матрасын сыртқы қабырғалардың біріне жылжытты. «Музыкадан үйдің қатты дірілдеп, секіргені сонша, төбе құлап кете ме деп ойладым, сондықтан шетте болсам қауіпсіз болар деп шештім».
Элон кештердің атмосферасын жақсы көрсе де, оларға ешқашан толық берілмеді. «Мен ол кезде мүлдем ішпейтінмін», — дейді ол. «Адео қатты мас болып қалатын. Мен оның есігін қағып: "Досым, тұрып, кешті басқаруың керек" дейтінмін. Ақырында бәрін қадағалау маған қалатын».
Кейінірек Ресси Масктың әдетте сәл оқшауланып жүретініне таң қалды. «Ол кеште болғанды ұнататын, бірақ оған толық кіріспейтін. Оның беріліп істейтін жалғыз нәрсесі видео ойындар еді». Барлық сауық кештеріне қарамастан, ол Масктың түбегейлі жаттанған және тұйық екенін, әлеуметтік қарым-қатынас қимылдарын үйренуге тырысып жүрген басқа планетадан келген бақылаушы сияқты екенін түсінді. «Мен Элонның сәл бақыттырақ болуды білгенін қалаймын», — дейді ол.
Батысқа қарай Силикон алқабы, 1994–1995 Шілде 1994
Жазғы тәжірибеден өтуші
1990 жылдары "Шырмауық лигасы" (Ivy League) мектептерінде өршіл студенттер не шығысқа қарай Уолл-стрит банкінің алтынмен апталған әлеміне, не батысқа қарай Силикон алқабының технологиялық утопиясы мен кәсіпкерлік құлшынысына тартылатын. Penn-де Маск Уолл-стриттен бірнеше тәжірибеден өту ұсыныстарын алды, олардың бәрі табысты еді, бірақ қаржы саласы оны қызықтырмады. Ол банкирлер мен заңгерлер қоғамға көп үлес қоспайды деп есептеді. Оның үстіне, бизнес сабақтарында кездестірген студенттерді ұнатпады.
Оның орнына ол Силикон алқабына тартылды. Бұл ұтымды шаттық онжылдығы еді, кез келген қиялға .com жалғап, Sand Hill Road-тан чек ұстаған венчурлық капиталистер мінген Porsche-лердің гүрілін күтуге болатын кезең болатын.
Ол өз мүмкіндігін 1994 жылдың жазында, Penn-дегі үшінші және төртінші курстарының арасында алды. Ол электромобильдерге, ғарышқа және видео ойындарға деген құмарлығын қанағаттандыруға мүмкіндік беретін екі тәжірибеден өту орнына ие болды.
Күндіз ол Pinnacle Research Institute-те жұмыс істеді. Бұл жиырма адамнан тұратын топ негізін қалаушы жасап шығарған «суперконденсаторды» зерттеу үшін Қорғаныс министрлігінің шағын келісімшарттарына ие еді. Конденсатор — электр зарядын қысқа уақытқа ұстап тұрып, оны тез шығара алатын құрылғы. Pinnacle электромобильдер мен ғарыштағы қаруларды энергиямен қамтамасыз етуге жеткілікті қуатты конденсатор жасай аламыз деп ойлады. Жаздың соңында жазған мақаласында Маск: «Ультраконденсатор жай ғана біртіндеп жақсарту емес, түбегейлі жаңа технология екенін атап өту маңызды», — деп мәлімдеді.
Кешкісін ол Пало-Альтодағы видео ойындар жасайтын Rocket Science атты шағын компанияда жұмыс істеді. Бір түні олардың ғимаратына келіп, жазғы жұмыс сұрағанда, олар оған өздері шеше алмаған мәселені берді: компьютерді CD-ROM-да сақталған графиканы оқумен қатар экрандағы аватарды жылжыту арқылы көп тапсырманы орындауға қалай көндіруге болады. Ол интернеттегі хабарлама тақталарына кіріп, басқа хакерлерден DOS арқылы BIOS пен джойстик оқу құралын қалай айналып өтуге болатынын сұрады. «Аға инженерлердің ешқайсысы бұл мәселені шеше алмады, ал мен оны екі аптада шештім», — дейді ол.
Олар таңданып, оның толық уақытты жұмыс істегенін қалады, бірақ АҚШ-та жұмыс визасын алу үшін оған оқуды бітіру қажет болды. Сонымен қатар, ол бір нәрсені түсінді: оның видео ойындарға деген фанатикалық махаббаты және оларды жасау арқылы ақша табу дағдылары болғанымен, бұл өмірін өткізудің ең жақсы жолы емес еді. «Мен көбірек әсер еткім келді», — дейді ол.
Жол патшасы
1980 жылдардағы өкінішті үрдістердің бірі — көліктер мен компьютерлердің мықтап жабылған құрылғыларға айналуы болды. 1970 жылдардың аяғында Стив Возняк жасаған Apple II-ні ашып, ішкі құрылысын шұқылауға болатын еді, бірақ 1984 жылы Стив Джобс шығарған Macintosh-пен олай істеу мүмкін емес болды. Сол сияқты, 1970 жылдары және одан бұрын өскен балалар көліктердің капотын ашып, карбюраторларды жөндеп, оталдыру шамдарын ауыстырып, қозғалтқыштарды күшейтіп өсті. Олар клапандар мен Valvoline майын саусақтарымен сезінетін. Бұл қолмен істеу қажеттілігі мен Heathkit (радиоконструктор) менталитеті радиолар мен теледидарларға да қатысты болды; қаласаңыз, шамдарды, кейінірек транзисторларды ауыстырып, схеманың қалай жұмыс істейтінін сезіне алатынсыз.
Жабық және мөрленген құрылғыларға бағытталған бұл үрдіс 1990 жылдары ержеткен техниктердің көпшілігінің аппараттық құралдардан (hardware) гөрі бағдарламалық жасақтамаға (software) көбірек тартылуына әкелді. Олар дәнекерлеу үтігінің тәтті иісін ешқашан білмеді, бірақ схемаларды ән салдыратындай етіп код жаза алатын. Маск басқаша болды. Ол бағдарламалық жасақтаманы да, аппараттық құралдарды да жақсы көрді. Ол код жаза алатын, бірақ сонымен бірге аккумулятор ұяшықтары мен конденсаторлар, клапандар мен жану камералары, жанармай сорғылары мен желдеткіш белдіктері сияқты физикалық компоненттерді де сезінетін.
Әсіресе, Маск көліктерді шұқылағанды жақсы көретін. Сол кезде оның жиырма жылдық BMW 300i көлігі бар еді және ол сенбі күндерін Филадельфиядағы қоқыс алаңдарын аралап, көлігін күшейтуге қажетті бөлшектерді іздеумен өткізетін. Оның төрт сатылы беріліс қорабы бар еді, бірақ BMW бес сатылы қорап шығара бастағанда, ол оны жаңартуды шешті. Жергілікті жөндеу шеберханасынан көтергішті сұрап алып, ол бірнеше сына мен аздап егеу арқылы бес сатылы беріліс қорабын бұрын төрт сатылы болған көлікке сыйғыза алды. «Ол шынымен қатты жүретін болды», — деп еске алады ол.
Ол және Кимбал 1994 жылғы жазғы тәжірибеден кейін Пало-Альтодан Филадельфияға көлікпен қайтты. «Екеуміз де: "Университет — түкке тұрғысыз, қайтуға асығудың қажеті жоқ" дедік», — деп еске алады Кимбал, — «сондықтан біз үш апталық саяхат жасадық». Көлік қайта-қайта бұзыла берді. Бір жолы олар оны Колорадо-Спрингстегі дилерлік орталыққа жеткізді, бірақ жөндеуден кейін ол қайтадан істен шықты. Сөйтіп олар оны жүк көліктері тұрағына итеріп апарды, сол жерде Элон кәсіби механик істегеннің бәрін сәтті қайта жасап шықты.
Маск сондай-ақ BMW-мен сол кездегі колледждегі сүйіктісі Дженнифер Гвиннмен бірге саяхатқа шықты. 1994 жылғы Рождестволық демалыста олар Филадельфиядан Кимбал оқып жатқан Queen’s университетіне, содан кейін анасын көру үшін Торонтоға барды. Сол жерде ол Дженниферге тегіс жасыл изумруды бар кішкентай алтын алқа сыйлады. «Оның анасының жатын бөлмесіндегі қорапта осындай бірнеше алқа бар еді, Элон маған олардың әкесінің Оңтүстік Африкадағы изумруд кенішінен екенін айтты — ол қораптан біреуін алып шықты», — деп атап өтті Дженнифер жиырма бес жылдан кейін оны онлайн аукционға қойған кезде. Шындығында, көптен бері банкрот болған кеніш Оңтүстік Африкада емес еді және оған әкесі иелік етпейтін, бірақ сол кезде Маск мұндай әсер қалдыруға қарсы болмады.
1995 жылдың көктемінде оқуды бітірген кезде Маск Силикон алқабына тағы бір рет саяхат жасауды шешті. Ол өзімен бірге Робин Ренді алып, оған механикалық қорапты жүргізуді үйретті. Олар жаңадан ашылған Денвер әуежайына тоқтады, өйткені Маск жүк тасымалдау жүйесін көргісі келді. «Ол роботтандырылған машиналардың жүкті адамның қатысуынсыз өңдеуге қалай жобаланғанына таң қалды», — дейді Рен. Бірақ жүйе былыққа толы еді. Маск жоғары роботтандырылған Tesla зауыттарын салған кезде қайта үйренуге тура келетін сабақ алды. «Ол шамадан тыс автоматтандырылған еді және олар өздері құрып жатқан нәрсенің күрделілігін жете бағаламады», — дейді ол.
Интернет толқыны
Маск жаздың соңында Стэнфордқа материалтану мамандығы бойынша магистратураға түсуді жоспарлады. Конденсаторларға әлі де қызығушылық танытып, ол олардың электромобильдерді қалай қуаттай алатынын зерттегісі келді. «Идея — көлікке ұзақ қашықтыққа жүруге мүмкіндік беретін энергия тығыздығы бар қатты денелі ультраконденсатор жасау үшін озық чип жасау жабдықтарын пайдалану еді», — дейді ол. Бірақ оқуға түсу жақындаған сайын ол уайымдай бастады. «Мен Стэнфордта бірнеше жыл өткізіп, PhD дәрежесін алып, соңында конденсаторлардың іске аспайтыны туралы қорытындыға келемін деп ойладым», — дейді ол. «Көптеген PhD докторлықтары маңызды емес. Шын мәнінде өзгеріс әкелетіндерінің саны жоқтың қасы».
Ол сол кезде мантра сияқты қайталайтын өмірлік көзқарасын қалыптастырған еді. «Мен адамзатқа шынымен әсер ететін нәрселер туралы ойладым», — дейді ол. «Мен үшеуін таптым: интернет, тұрақты энергия және ғарышқа саяхат». 1995 жылдың жазында оған біріншісі, интернет, оның магистратураны бітіргенін күтпейтіні анық болды. Желі коммерциялық пайдалануға енді ғана ашылған еді және сол тамызда Netscape браузер стартапы биржаға шығып, бір күннің ішінде нарықтық құны 2,9 миллиард долларға дейін көтерілді.
Маск Penn-дегі соңғы жылында интернет-компания құру идеясын ойлап тапты. Сол кезде NYNEX басшысы телефон компаниясының «Сары беттердің» (Yellow Pages) онлайн нұсқасын іске қосу жоспарлары туралы сөйлеуге келген еді. «Big Yellow» деп аталатын бұл жобада пайдаланушылар ақпаратты өз қажеттіліктеріне қарай бейімдей алатын интерактивті мүмкіндіктер болады деді басшы. Маск (кейін белгілі болғандай, дұрыс) NYNEX оны қалай шын мәнінде интерактивті ету керектігін білмейді деп ойлады. «Неге біз мұны өзіміз жасамаймыз?» — деп ұсынды ол Кимбалға және бизнес тізімдерін карта деректерімен біріктіре алатын код жаза бастады. Олар оны Virtual City Navigator деп атады.
Стэнфордқа құжат тапсыру мерзімі аяқталар алдында Маск Scotiabank-тегі Питер Николсоннан кеңес алу үшін Торонтоға барды. Ол Virtual City Navigator идеясын қууы керек пе, әлде PhD бағдарламасын бастауы керек пе? Стэнфордтан PhD дәрежесі бар Николсон екіұшты сөйлемеді. «Интернет революциясы өмірде бір-ақ рет болады, сондықтан темірді қызған кезінде соқ», — деді ол Маскқа Онтарио көлінің жағасында серуендеп жүріп. «Егер әлі де қызығушылығың болса, магистратураға кейін де баруға уақытың көп болады». Маск Пало-Альтоға қайтып келгенде, Ренге шешім қабылдағанын айтты. «Мен басқаның бәрін тоқтата тұруым керек», — деді ол. «Мен интернет толқынын ұстауым керек».
Ол іс жүзінде сақтандыру шарасын жасады. Ол ресми түрде Стэнфордқа оқуға түсіп, бірден кейінге қалдыруды сұрады. «Мен алғашқы интернет карталары мен Сары беттер анықтамалығы бар бағдарламалық жасақтама жаздым», — деді ол материалтану профессоры Билл Никске. «Мен сәтсіздікке ұшырауым мүмкін, егер солай болса, қайтып келгім келеді». Никс Масктың оқуын кейінге қалдыруы қиындық тудырмайтынын айтты, бірақ ол оның ешқашан қайтып келмейтінін болжады.
Мамыр 1995*
Zip2 Пало-Альто, 1995–1999*
Zip2 сатылымын Мэй және Кимбалмен тойлау; Джастинмен бірге McLaren-ді қабылдап алу*
Карта ізденістері
Кейбір ең жақсы инновациялар алдыңғы екі инновацияны біріктіруден туындайды. Элон мен Кимбалдың 1995 жылдың басында, веб экспоненциалды түрде өсе бастаған кездегі идеясы қарапайым болды: бизнестердің іздеуге болатын анықтамалығын онлайнға шығару және оны пайдаланушыларға бағыт беретін карта бағдарламалық жасақтамасымен біріктіру. Бұл әлеуетті бәрі бірдей көрген жоқ. Кимбал сол қаладағы «Сары беттерді» шығаратын Toronto Star газетінде кездесу өткізгенде, президент анықтамалықтың қалың басылымын алып, оған лақтырып жіберді. «Сен шынымен мынаны алмастырамын деп ойлайсың ба?» — деп сұрады ол.
Ағайындылар Пало-Альтодан екі үстел мен футонға (жапондық матрас) ғана орын бар кішкентай кеңсе жалдады. Алғашқы алты айда олар кеңседе ұйықтап, YMCA-да жуынды. Кейін аспаз және ресторатор болған Кимбал электр плитасын алып, анда-санда тамақ пісіретін. Бірақ негізінен олар Jack in the Box-тан тамақтанатын, өйткені ол арзан, тәулік бойы ашық және бір квартал жерде ғана болатын. «Мен әлі күнге дейін мәзірдегі әрбір тағамды айтып бере аламын», — дейді Кимбал. «Бұл менің миымда жатталып қалған». Элон терияки тостағанының жанкүйері болды.
Бірнеше айдан кейін олар жиһаздалмаған пәтер жалдады, ол сол күйінде қалды. «Онда бар болғаны екі матрас және көптеген Cocoa Puffs қораптары болды», — дейді Тоска. Олар көшіп келгеннен кейін де Элон көп түндерін кеңседе өткізіп, код жазудан шаршағанда үстелінің астында ұйықтап қалатын. «Оның жастығы да, ұйықтайтын қабы да болмады. Оның қалай шыдағанын білмеймін», — дейді алғашқы қызметкерлердің бірі Джим Амбрас. «Ара-тұра, егер таңертең клиентпен кездесу болса, мен оған үйге барып жуынып келуін айтуға мәжбүр болатынмын».
Навайд Фарук олармен жұмыс істеу үшін Торонтодан келді, бірақ көп ұзамай Маскпен жанжалдасып қалды. «Егер достығыңның сақталғанын қаласаң, — деді оған әйелі Ньяме, — бұл саған арналмаған». Сөйтіп ол алты аптадан кейін жұмыстан шықты. «Мен онымен не жұмыс істей алатынымды, не дос бола алатынымды білдім, бірақ екеуі бірдей емес, ал соңғысы жағымдырақ болып көрінді».
Эррол Маск ұлдарынан әлі алыстамаған кезде Оңтүстік Африкадан келіп, оларға 28 000 доллар және 500 долларға сатып алған ескі көлікті берді. Аналары Мэй Торонтодан жиі келіп, тамақ пен киім әкелетін. Ол оларға 10 000 доллар берді және несие картасын пайдалануға рұқсат етті, өйткені оларға карта берілмеген еді.
Олардың алғашқы сәтті қадамы карталар базасы бар Navteq компаниясына барғанда болды. Компания олар пайда таба бастағанға дейін карталарды Масктарға тегін лицензиялауға келісті. Элон карталарды аймақтағы бизнес тізімімен біріктіретін бағдарлама жазды. «Курсорды пайдаланып, картаны үлкейтіп, жылжытуға болатын еді», — дейді Кимбал. «Бұл қазіргі кезде қалыпты нәрсе, бірақ ол кезде мұны көру таңқаларлық еді. Менің ойымша, Элон екеуміз мұның интернетте жұмыс істегенін көрген алғашқы адамдар болдық». Олар компанияны Zip2 деп атады, яғни «Қалаған жеріңе зу етіп жет» (Zip to where you want to go).
Элон өзі жасаған «интерактивті желілік анықтамалық қызметі» үшін патент алды. «Өнертабыс бизнес анықтамалығы мен карта дерекқорын біріктіретін желіге қолжетімді қызметті ұсынады», — делінген патентте.
Потенциалды инвесторлармен алғашқы кездесуге олар Sand Hill Road-қа автобуспен баруға мәжбүр болды, өйткені әкелері берген көлік бұзылып қалған еді. Бірақ компания туралы хабар тарағаннан кейін, венчурлық капиталистер (VC) өздері келе бастады. Олар компьютерлік сөреге арналған үлкен жақтау сатып алып, ішіне кішкентай компьютерлерінің бірін қойды, сөйтіп келушілер оларда үлкен сервер бар деп ойлайтын. Олар оны Монти Пайтонның скетчіне сәйкес «Пинг жасайтын машина» деп атады. «Инвесторлар келген сайын біз оларға мұнараны көрсететінбіз, — дейді Кимбал, — және күлетінбіз, өйткені бұл оларға бізді күрделі іспен айналысып жатыр деп ойлауға мәжбүр ететін».
Мэй венчурлық капиталистермен кездесулерге дайындалуға көмектесу үшін Торонтодан ұшып келді, көбінесе презентацияларды басып шығару үшін Kinko’s-те түні бойы отыратын. «Түрлі-түсті басып шығару парағына бір доллар болатын, біз оны әрең төлейтінбіз», — дейді ол. «Элоннан басқамыздың бәрі шаршайтынбыз. Ол әрқашан түнде код жазып отыратын». 1996 жылдың басында әлеуетті инвесторлардан алғашқы ұсыныстар түскенде, Мэй ұлдарын атап өту үшін жақсы мейрамханаға апарды. «Бұл менің несие картамды соңғы рет қолдануымыз», — деді ол шотты төлеп жатып.
Солай болды да. Көп ұзамай олар Mohr Davidow Ventures компаниясының 3 миллион доллар инвестиция салу туралы ұсынысына таң қалды. Фирмаға соңғы презентация дүйсенбіге жоспарланған еді, ал сол демалыс күндері Кимбал анасының бұзылған компьютерін жөндеу үшін Торонтоға қысқа сапар жасауды шешті. «Біз анамызды жақсы көреміз», — деп түсіндіреді ол. Жексенбіде Сан-Францискоға қайту үшін ұшатын кезде, оны әуежайда АҚШ шекара қызметкерлері тоқтатып, жүгін тексеріп, компанияның презентациясын, визиткаларын және басқа құжаттарын көрді. Оның АҚШ-та жұмыс визасы болмағандықтан, олар оны ұшаққа отырғызбады. Ол досына әуежайдан алып кетуін және шекарадан өткізуін сұрады, ол жерде қырағылығы төмен шекарашыға Дэвид Леттерман шоуын көруге бара жатқанын айтты. Ол Буффалодан Сан-Францискоға соңғы ұшаққа үлгеріп, презентацияға уақытында жетті.
Mohr Davidow презентацияны ұнатып, инвестицияны рәсімдеді. Фирма сондай-ақ екі Маскқа жұмыс визасын алуға көмектесетін иммиграциялық заңгер тауып берді және көлік сатып алу үшін әрқайсысына 30 000 доллар берді. Элон 1967 жылғы Jaguar E-type сатып алды. Оңтүстік Африкада бала кезінде ол кітаптан ең жақсы кабриолеттер туралы суретті көріп, егер байып кетсе, соны сатып алуға уәде берген еді. «Бұл сіз елестете алатын ең әдемі көлік еді, — дейді ол, — бірақ ол аптасына кемінде бір рет бұзылатын».
Венчурлық капиталистер көп ұзамай өздері жиі жасайтын істі істеді: жас негізін қалаушыларды басқару үшін ересек бақылаушыларды әкелді. Бұл Apple-де Стив Джобспен және Google-де Ларри Пейдж бен Сергей Бринмен болған жағдай еді. Аудио жабдықтар компаниясында бизнесті дамытуды басқарған Рич Соркин Zip2-нің бас директоры (CEO) болып тағайындалды. Элон бас технологиялық директор (CTO) қызметіне ауыстырылды. Бастапқыда ол бұл өзгеріс өзіне жарайды деп ойлады; ол өнімді жасауға назар аудара алатын еді. Бірақ ол сабақ алды. «Мен ешқашан бас директор болғым келмеді, — дейді ол, — бірақ егер сіз бас директор болмасаңыз, шын мәнінде бас технологиялық немесе өнім жөніндегі директор бола алмайтыныңызды түсіндім».
Өзгерістермен бірге жаңа стратегия келді. Өнімді тікелей бизнестерге және олардың тұтынушыларына сатудың орнына, Zip2 өз бағдарламалық жасақтамасын үлкен газеттерге сатуға назар аударды, осылайша олар өздерінің жергілікті анықтамалықтарын жасай алатын болды. Бұл қисынды еді; газеттерде жарнама мен хабарландыруларды сату үшін бизнестердің есігін қағатын сатушылар тобы бар еді. Knight-Ridder, New York Times, Pulitzer және Hearst газеттері келісімшартқа отырды. Алғашқы екеуінің басшылары Zip2 басқармасына қосылды. Editor & Publisher журналы «Газет әлемінің жаңа суперқаһарманы: Zip2» деген тақырыппен мұқабалық мақала жариялап, компанияның «жекелеген газеттерге қалалық гид үлгісіндегі ауқымды анықтамалықтарды жылдам орнатуға мүмкіндік беретін бағдарламалық құрылымдардың жаңа жиынтығын» жасағанын хабарлады.
1997 жылға қарай Zip2-ні 140 газет жалдап, лицензиялық төлемдер 1000 доллардан 10 000 долларға дейін болды. Кимбалға «Сары беттер» кітабын лақтырған Toronto Star президенті оған қоңырау шалып, кешірім сұрады және Zip2 олардың серіктесі бола ала ма деп сұрады. Кимбал келісті.
Hardcore (Қатаң тәртіп)
Мансабының басынан бастап Маск талапшыл менеджер болды, жұмыс пен өмір балансы деген ұғымды менсінбеді. Zip2-де және одан кейінгі әрбір компанияда ол өзін күні бойы және түннің бір уағына дейін демалыссыз аяусыз жұмыс істетті және басқалардан да соны күтті. Оның жалғыз ермегі қарқынды видео ойындар ойнауға үзіліс жасау болды. Zip2 командасы ұлттық Quake жарысында екінші орын алды. Олар бірінші орын алар еді, дейді ол, бірақ олардың бірі компьютерін тым қатты қинап, істен шығарды.
Басқа инженерлер үйлеріне қайтқанда, Маск кейде олар жұмыс істеп жатқан кодты алып, қайта жазып шығатын. Эмпатия гені әлсіз болғандықтан, ол біреуді көпшілік алдында түзету — немесе өзі айтқандай, «олардың қарғыс атқыр ақымақ кодын жөндеу» — сүйіспеншілікке апаратын жол емес екенін түсінбеді немесе оған мән бермеді. Ол ешқашан спорт командасының капитаны немесе достар тобының жетекшісі болмаған және онда жолдастық инстинкті жоқ еді. Стив Джобс сияқты, ол адамдарды мүмкін емес деп ойлаған ерліктерді жасауға итермелесе болды, бірге жұмыс істейтін адамдарды ренжіткені немесе қорқытқаны оны шын мәнінде алаңдатпады. «Командаңдағы адамдардың сені жақсы көруі сенің жұмысың емес», — деді ол жылдар өткен соң SpaceX басшыларының жиналысында. «Шын мәнінде, бұл кері әсер етеді».
Ол Кимбалға ең қатал болды. «Мен ағамды қатты, қатты, қатты жақсы көремін, бірақ онымен жұмыс істеу қиын болды», — дейді Кимбал. Олардың келіспеушіліктері жиі кеңсе еденінде аунап төбелесуге ұласатын. Олар негізгі стратегия, ұсақ реніштер және Zip2 атауы үшін төбелесті. (Кимбал мен маркетингтік фирма оны ойлап тапты; Элон оны жек көрді.) «Оңтүстік Африкада өскендіктен, төбелесу қалыпты жағдай еді», — дейді Элон. «Бұл мәдениеттің бір бөлігі болды». Оларда жеке кеңселер болмады, тек текшелер (cubicles) болды, сондықтан бәрі қарап тұруға мәжбүр болды. Ең жаман төбелестерінің бірінде олар еденде алысып, Элон Кимбалдың бетінен ұруға дайын сияқты көрінді, сондықтан Кимбал оның қолын тістеп, етін жұлып алды. Элонға тігіс салдыру және сіреспеге қарсы екпе алу үшін жедел жәрдем бөлмесіне баруға тура келді.
«Бізде қатты күйзеліс болғанда, айналамыздағы басқа ешкімді байқамайтынбыз», — дейді Кимбал. Кейінірек ол Элонның Zip2 туралы дұрыс айтқанын мойындады. «Бұл боқ атау болды».
Нағыз өнім адамдарында делдалдарсыз тікелей тұтынушыларға сатуға деген құштарлық болады. Маск сондай еді. Ол Zip2-нің газет индустриясы үшін брендсіз сатушы болу стратегиясына көңілі толмады. «Біз газеттерге тәуелді болып қалдық», — дейді Маск. Ол «city.com» домендік атауын сатып алып, Yahoo және AOL-мен бәсекелесіп, қайтадан тұтынушылық бағытқа айналғысы келді.
Инвесторлар да өз стратегияларына күмәнмен қарай бастады. 1998 жылдың күзінде қалалық гидтер мен интернет анықтамалықтары көбейіп кетті және олардың ешқайсысы пайда көрсетпеді. Сондықтан бас директор Рич Соркин бірігіп табысқа жетеміз деген үмітпен олардың бірі CitySearch-пен бірігуді шешті. Бірақ Маск CitySearch басшысымен кездескенде, ол адам оған ұнамады. Кимбал мен кейбір инженерлердің көмегімен Элон бірігуді тоқтатқан бүлік ұйымдастырды. Ол сондай-ақ өзін қайтадан бас директор етуді талап етті. Оның орнына басқарма оны төрағалықтан алып тастап, рөлін төмендетті.
«Венчурлық капиталистермен немесе кәсіби менеджерлермен ешқашан ұлы істер жасалмайды», — деді Маск Inc. журналына. «Оларда шығармашылық немесе түсінік жоқ». Mohr Davidow серіктестерінің бірі Дерек Проудиан уақытша бас директор болып тағайындалып, компанияны сату міндеті жүктелді. «Бұл сенің бірінші компанияң», — деді ол Маскқа. «Сатып алушы тауып, ақша жасайық, сөйтіп сен екінші, үшінші және төртінші компанияңды жасай аласың».
Миллионер
1999 жылдың қаңтарында, Элон мен Кимбал Zip2-ні іске қосқаннан кейін төрт жыл өтпей жатып, Проудиан оларды кеңсесіне шақырып, AltaVista іздеу жүйесін күшейтуге ұмтылған Compaq Computer компаниясы 307 миллион доллар қолма-қол ақша ұсынғанын айтты. Ағайындылар өздерінің 12 пайыздық үлесін 60-40 етіп бөлді, сөйтіп жиырма жеті жастағы Элон 22 миллион доллармен, ал Кимбал 15 миллион доллармен шықты. Чек пәтеріне келгенде Элон таң қалды. «Менің банктегі шотым шамамен 5 000 доллардан 22 005 000 долларға дейін өсті», — дейді ол.
Масктар түскен қаражаттан әкелеріне 300 000 доллар және аналарына 1 миллион доллар берді. Элон мың сегіз жүз шаршы футтық кондоминиум сатып алды және өзі үшін ең үлкен еркелікке жол берді: 1 миллион доллар тұратын McLaren F1 спорттық көлігі, ол кездегі ең жылдам сериялық көлік. Ол CNN-ге көлікті қабылдап алу сәтін түсіруге рұқсат берді. «Бар болғаны үш жыл бұрын мен Y-да (YMCA) жуынып, кеңсе еденінде ұйықтайтынмын, ал қазір менде миллион долларлық көлік бар», — деді ол көлік жүк көлігінен түсіріліп жатқанда көшеде секіріп жүріп.
Импульсивті жарылыстан кейін ол жаңа байлыққа деген құмарлығының бұл жеңілтек көрінісі жарасымсыз екенін түсінді. «Кейбіреулер бұл көлікті сатып алуды империалист ерке балаға тән мінез-құлық деп түсінуі мүмкін», — деп мойындады ол. «Менің құндылықтарым өзгерген шығар, бірақ мен құндылықтарымның өзгергенін саналы түрде сезбеймін».
Олар өзгерді ме? Оның жаңа байлығы оның қалаулары мен импульстарына аз шектеу қоюға мүмкіндік берді, бұл әрқашан жағымды көрініс бола бермейтін. Бірақ оның шынайы, миссияға негізделген қарқындылығы өзгеріссіз қалды.
Жазушы Майкл Гросс Тина Браунның жылтыр Talk журналы үшін жаңадан байыған техно-еркелер туралы мақала жазу үшін Силикон алқабында болды. «Мен келеке етуге тұрарлық мақтаншақ басты кейіпкер іздедім», — деп еске алды Гросс жылдар өткен соң. «Бірақ мен 2000 жылы кездестірген Маск өмірге құштарлыққа толы, келеке етуге тым сүйкімді болды. Ол қазіргідей бейқам және үміттерге немқұрайлы болды, бірақ ол қарапайым, ашық, сүйкімді және күлкілі еді».
Доссыз өскен бала үшін атақ қызықтырғыш болды. «Мен Rolling Stone мұқабасында болғым келеді», — деді ол CNN-ге. Бірақ оның байлықпен қарым-қатынасы қайшылықты болып қала берді. «Мен Багам аралдарының бірін сатып алып, оны жеке иелігіме айналдыра алар едім, бірақ мен жаңа компания құруға және жасауға әлдеқайда қызығамын», — деді ол. «Мен ұтысымның бәрін жұмсаған жоқпын. Мен оның барлығын дерлік жаңа ойынға саламын».
Джастин Пало-Альто, 1990 жылдар Отбасы, Эррол мен Мэй оң жақтан екінші және үшінші*
Романтикалық драма
Маск өзінің жаңа миллион долларлық McLaren көлігінің жүргізуші орнына жайғасқанда, көріністі түсіріп жатқан CNN тілшісіне: «Нағыз сыйақы — компания құрғаныңды сезінуден алатын қанағаттану», — деді. Сол кезде оның сүйіктісі болған сұлу, нәзік жас әйел оны құшақтап алды. «Иә, иә, иә, бірақ көлік те», — деп сыбырлады ол. «Көлік. Шынын айтайық». Маск сәл ұялғандай болып, телефонындағы хабарламаларды тексеру үшін төмен қарады.
Оның есімі Джастин Уилсон еді, дегенмен ол Queen’s университетінде алғаш кездескенде әлі де қарапайым Дженнифер есімін қолданатын. Маск сияқты ол да бала кезінде кітапқұмар болған, бірақ оның талғамы ғылыми фантастикадан гөрі қараңғы қиял-ғажайып романдарға жақын еді. Ол Торонтоның солтүстік-шығысындағы шағын өзен бойындағы қалада өскен және жазушы болуды армандайтын. Төгілген шашымен және жұмбақ күлкісімен ол бір мезгілде жарқын әрі тартымды бола білді, өзі жазғысы келетін романтикалық романдағы кейіпкер сияқты еді.
Ол Маскпен бірінші курста, ал Маск екінші курста оқып жүргенде кездесті. Кеште оны көргеннен кейін, Маск оны балмұздақ жеуге шақырды. Ол келесі сейсенбіде баруға келісті, бірақ Маск оның бөлмесіне келгенде ол жоқ болып шықты. «Оның сүйікті балмұздағы қандай?» — деп сұрады ол оның досынан. Ванильді-шоколадты үгіндісі бар екенін айтты. Сөйтіп ол балмұздақ сатып алып, оны студенттік орталықта испан тілі мәтінін оқып отырған жерінен тапқанша кампусты аралады. «Меніңше, бұл сенің сүйікті дәмің», — деді ол еріп жатқан балмұздақты ұсынып. «Ол "жоқ" деген жауапты қабылдамайтын адам», — дейді Джастин.
Сол кезде Джастин әлдеқайда керемет көрінетін, иегінде кішкентай сақалы бар жазушы жігітпен айырылысып жатқан еді. «Мен ол сақал жігіттің ақымақ екенін білдіретін белгі деп ойладым», — дейді Маск. «Сондықтан мен оны менімен кездесуге көндірдім». Ол оған: «Сенің жаныңда от бар. Мен сенен өзімді көремін», — деді.
Ол Масктың ұмтылыстарына тәнті болды. «Басқа өршіл адамдардан айырмашылығы, ол ешқашан ақша табу туралы айтпайтын», — дейді ол. «Ол не бай, не кедей боламын деп ойлады, ортасы жоқ. Оны қызықтырғаны — шешкісі келетін мәселелер еді». Оның қайтпас ерік-жігері — онымен кездесуге көндіру болсын немесе электромобильдер жасау болсын — оны баурап алды. «Тіпті ақылға сыймайтын сөз сияқты көрінсе де, сіз оған сенетінсіз, өйткені ол өзі сенетін».
Ол Queen’s-тен Penn-ге кеткенге дейін олар сирек кездесті, бірақ байланыста болды және ол кейде оған раушан гүлдерін жіберіп тұрды. Ол бір жыл Жапонияда сабақ берді және Дженнифер есімінен бас тартты, «өйткені ол тым қарапайым және көптеген чирлидерлердің аты еді». Канадаға қайтып келгенде, ол әпкесіне: «Егер Элон маған қайта қоңырау шалса, мен келісемін деп ойлаймын. Мен ол жерде бірдеңені жіберіп алған сияқтымын», — деді. Қоңырау ол Zip2 туралы Times-пен кездесу үшін Нью-Йоркке барғанда түсті. Ол оны сол жерге шақырды. Демалыс күндері өте жақсы өткені сонша, ол оны өзімен бірге Калифорнияға ұшуға шақырды. Ол келісті.
Ол Zip2-ні әлі сатпаған еді, сондықтан олар оның Пало-Альтодағы пәтерінде екі үйлесімен және Дэвид Боуидің құрметіне Боуи деп аталған, дәрет сындыруға үйретілмеген таксамен бірге тұрды. Көбінесе ол жатын бөлмелерінде жазу жазып, оқшауланып отыратын. «Достарым менің үйімде қалғысы келмейтін, өйткені Джастин тым ашулы болатын», — дейді ол. Кимбал оны жақтырмады. «Егер біреу өзіне сенімсіз болса, ол өте жаман болуы мүмкін», — дейді ол. Маск анасынан Джастин туралы не ойлайтынын сұрағанда, ол әдеттегідей тік айтты: «Оның ешқандай жақсы қасиеті жоқ».
Бірақ қарым-қатынастағы өткірлікті ұнататын Маск ғашық болды. Бір күні кешкі ас үстінде, Джастиннің еске алуынша, ол қанша бала қалайтынын сұрады. «Бір немесе екі, — деп жауап берді ол, — дегенмен күтуші жалдауға шамам келсе, төртеу болғанын қалар едім».
«Сен екеуміздің айырмашылығымыз осында», — деді ол. «Мен күтушілер болады деп есептеймін». Содан кейін ол қолын тербетіп: «Балақай», — деді. Ол балалы болуды қатты қалайтын. Көп ұзамай ол Zip2-ні сатып, McLaren алды. Кенеттен күтушілерге ақша пайда болды. Ол ыңғайсызданып, мүмкін ол оны әдемі модельге айырбастап кетер деп әзілдеді. Оның орнына ол үйлерінің сыртындағы тротуарда тізерлеп отырып, сақина шығарып, дәл романтикалық романдағыдай ұсыныс жасады.
Екеуі де драмадан қуат алатын және ұрысу арқылы өмір сүретін. «Маған ғашық болған адам үшін ол менің бірдеңеден қателескенімді айтудан ешқашан тартынбайтын», — дейді ол. «Ал мен қарсы шығатынмын. Мен оған кез келген нәрсені айта алатынымды түсіндім және бұл оны мүлдем мазаламайтын». Бір күні олар McDonald’s-та досымен бірге болып, қатты ұрыса бастады. «Менің досым ұялып қалды, бірақ Элон екеуміз көпшілік алдында үлкен дау-дамайға үйреніп қалғанбыз. Оның бойында жауынгерлік элемент бар. Менің ойымша, Элонмен қарым-қатынаста болып, ұрыспау мүмкін емес».
Парижге сапарларында олар Клюни мұражайындағы «Ханым және бірмүйіз» гобелендерін көруге барды. Джастин өзіне әсер еткен нәрсені сипаттай бастады және бірмүйізді Христосқа ұқсас тұлға ретінде рухани түсіндірме берді. Маск мұны «ақымақтық» деп атады. Олар христиандық символизм туралы қызу дауласа бастады. «Ол менің не айтып тұрғанымды білмейтінімді, ақымақ және жынды екенімді айтып, қатты ашуланды», — дейді ол. «Бұл оның әкесінің оған айтқан сөздері сияқты болды».
Үйлену тойы
«Ол маған оған үйленетінін айтқанда, мен араластым», — дейді Кимбал. «Мен: "Жоқ, сен олай істемеуің керек, бұл саған лайық адам емес" дедім». Джастинмен алғаш кездескен кеште Маскпен бірге болған Навайд Фарук та оны тоқтатуға тырысты. Бірақ Маск Джастинді де, дүрбелеңді де жақсы көрді. Үйлену тойы 2000 жылдың қаңтарында Кариб теңізіндегі Сент-Мартин аралында демалыс күндеріне жоспарланған еді.
Маск бір күн бұрын заңгерлері жазған неке шартымен ұшып келді. Ол және Джастин жұма күні кешке оны куәландыратын нотариус іздеп аралды аралады, бірақ таба алмады. Ол қайтып келгенде қол қоямын деп уәде берді (екі аптадан кейін қол қойды), бірақ әңгіме көптеген шиеленіс тудырды. «Менің ойымша, ол үйленуге және бұл құжатқа қол қойылмағанына қатты қобалжыды», — дейді ол. Бұл ұрысқа ұласып, Джастин көліктен түсіп, достарын іздеп кетті. Сол түні олар виллада қайта табысты, бірақ ұрысуды жалғастырды. «Виллалар ашық аспан астында болғандықтан, бәріміз айқай-шуды естідік, — дейді Фарук, — және не істерімізді білмедік». Бір кезде Маск шығып кетіп, анасына той болмайтынын айтты. Ол жеңілдеп қалды. «Енді сен бақытсыз болмайсың», — деді ол оған. Бірақ кейін ол райынан қайтып, Джастинге оралды.
Келесі күні шиеленіс жалғасты. Кимбал мен Фарук Маскты қашып кетуі үшін әуежайға алып кетуге көндіруге тырысты. Олар неғұрлым табанды болған сайын, ол соғұрлым қасарыса түсті. «Жоқ, мен оған үйленемін», — деп мәлімдеді ол.
Сырт көзге қонақүй бассейнінің жанындағы рәсім қуанышты болып көрінді. Джастин жеңсіз ақ көйлек пен ақ гүлдерден жасалған тәж киіп, жарқырап тұрды, ал Маск тігілген смокингпен сымбатты көрінді. Мэй мен Эррол да сонда болды, тіпті бірге суретке түсті. Кешкі астан кейін бәрі конга биіне қосылды, содан кейін Элон мен Джастин алғашқы билерін биледі. Ол екі қолын оның беліне қойды. Ол қолын оның мойнына орады. Олар күлімсіреп, сүйісті. Содан кейін, билеп жүріп, ол оған сыбырлап ескертті: «Осы қарым-қатынастағы альфа — менмін».
X.com Пало-Альто, 1999–2000 PayPal негізін қалаушы Питер Тильмен бірге
Барлығы бір жерде банк
1999 жылдың басында немере ағасы Питер Рив келгенде, ол Масктың банк жүйесі туралы кітаптарға үңіліп отырғанын көрді. «Мен келесі не бастау керектігін ойлап жатырмын», — деп түсіндірді ол. Scotiabank-тегі тәжірибесі оны бұл саланың өзгеріске дайын екеніне сендірді. Сөйтіп 1999 жылдың наурызында ол банктен тапқан досы Харрис Фрикермен бірге X.com негізін қалады.
Масктың алдында CNN-ге сипаттаған таңдауы тұрды: мультимиллионер сияқты өмір сүру немесе жаңа кәсіпорынды қаржыландыру үшін бар ақшасын тігу. Ол X.com-ға 12 миллион доллар салып, салықтардан кейін өзіне жұмсауға шамамен 4 миллион доллар қалдыру арқылы тепе-теңдік сақтады.
Оның X.com-ға қатысты тұжырымдамасы ауқымды болды. Бұл барлық қаржылық қажеттіліктерге арналған бір терезелі дүкен болуы керек еді: банк қызметтері, цифрлық сатып алулар, чектер, несие карталары, инвестициялар және несиелер. Транзакциялар төлемдердің өтуін күтпей-ақ, лезде өңделетін болады. Оның түсінігі бойынша, ақша — бұл жай ғана дерекқордағы жазба және ол барлық транзакциялардың нақты уақыт режимінде қауіпсіз жазылу жолын ойлап тапқысы келді. «Егер сіз тұтынушының жүйеден ақша шығаруының барлық себептерін жойсаңыз, — дейді ол, — онда ол барлық ақша жиналатын орынға айналады және бұл оны мультитриллион долларлық компания етеді».
Оның кейбір достары порно сайт сияқты естілетін атауы бар онлайн банк сенім ұялататынына күмәнмен қарады. Бірақ Маск X.com атауын жақсы көрді. Zip2 сияқты тым ақылды болудың орнына, атау қарапайым, есте қаларлық және теруге оңай болды. Сондай-ақ бұл оған сол кездегі ең керемет электрондық пошта мекенжайларының біріне ие болуға мүмкіндік берді: e@x.com. «X» оның компаниялардан бастап балаларға дейін атау қоюдағы сүйікті әрпіне айналды.
Масктың басқару стилі Zip2-ден өзгерген жоқ және ешқашан өзгермейтін де еді. Оның түнделетіп код жазуы, одан кейінгі күндізгі дөрекілігі мен оқшаулануы оның негізін қалаушы серіктесі Харрис пен олардың бірнеше қызметкерлерінің Масктың бас директорлықтан кетуін талап етуіне әкелді. Бір сәтте Маск өте өзіне сыни жауап қайтарды. «Осы күнге дейін керемет қорлық болды». Ол сондай-ақ «ақылға қонымды шектерде барлық ірі басылымдармен сөйлескісі келетінін» қосты. Келесі күні New York Times газеті Tesla-ға арналған мадақтау мақаласын жариялады, оның тақырыбы «4 секундта 0-ден 60-қа дейін» деп аталды, бірақ онда Маск туралы сөз де болмады. Одан да сорақысы, Эберхард Tesla-ның төрағасы ретінде сипатталды және жалғыз суретте ол Тарпеннингпен бірге тұрған еді. «Мен NY Times мақаласына қатты ренжідім және ұялдым», — деп жазды Маск Эберхардқа және олар жалдаған PCGC пиар-фирмасына. «Мен жай ғана атаусыз қалған жоқпын, Мартин шын мәнінде төраға ретінде көрсетілген. Егер мұндай жағдай қайталанса, PCGC-тің Tesla-мен қарым-қатынасын дереу тоқтатуды қарастырыңыз».
Өзінің орталық рөлін бекіту мақсатында Маск Tesla веб-сайтында компанияның стратегиясын сипаттайтын шағын эссе жариялады. «Tesla Motors-тың Құпия Бас Жоспары (тек екеуміздің арамызда)» деп әзілдей аталған мақалада былай делінген:
Tesla Motors-тың басты мақсаты (және менің компанияны қаржыландыруымның себебі) — қазбалы көмірсутекті жағу экономикасынан күн электр экономикасына көшуді жеделдетуге көмектесу... Бұған қол жеткізу үшін ымырасыз электромобиль қажет, сондықтан Tesla Roadster Porsche немесе Ferrari сияқты бензинді спорттық көліктерді бетпе-бет жекте-жекте жеңуге арналған... Кейбіреулер мұның әлемге қандай да бір пайдасы бар ма деп сұрауы мүмкін. Бізге шынымен тағы бір жоғары өнімді спорттық көлік қажет пе? Бұл жаһандық көмірқышқыл газының шығарындыларына айтарлықтай әсер ете ме? Жауаптар: жоқ және көп емес. Алайда, жоғарыда айтылған құпия бас жоспарды түсінбесеңіз, мәселенің мәнін жіберіп аласыз. Кез келген жаңа технология оңтайландырылғанға дейін бастапқыда жоғары бірлік құнына ие болады және бұл электромобильдерге де қатысты. Tesla-ның стратегиясы — нарыққа тұтынушылар үстеме ақы төлеуге дайын жоғары деңгейден кіру, содан кейін әрбір келесі модельмен бірлік көлемін арттырып, бағаны төмендете отырып, нарықты мүмкіндігінше тез төмендету.
Маск сонымен қатар «Темір адам» суперқаһарман фильмін түсіріп жатқан актер Роберт Дауни кіші және режиссер Джон Фавроға SpaceX зауыты бойынша экскурсия жүргізу арқылы өзін атақтылыққа жетеледі. Маск өзі жасаған механикаландырылған сауыт арқылы темір адамға айнала алатын атақты өнеркәсіпші және инженер Тони Старк кейіпкерінің прототипі болды. «Мені таңғалдыру оңай емес, бірақ бұл жер мен бұл жігіт ғажап болды», — деді кейінірек Дауни. Ол Старктың шеберханасын бейнелейтін фильм декорациясына Tesla Roadster қоюды сұрады. Маск кейінірек «Темір адам 2» фильмінде қысқаша өзі болып көрінді.
2006 жылы таныстырылған Roadster прототипі Маск белгілеген алғашқы қадамды орындады: электромобильдер гольф арбасының қорап тәрізді нұсқасы болуға жазылған деген елесті жойды. Губернатор Шварценеггер оған 100 000 доллар депозит салды, актер Джордж Клуни де солай етті. Масктың Лос-Анджелестегі көршісі, Girls Gone Wild телехикаясының продюсері Джо Фрэнсис 100 000 доллар қолма-қол ақшасы бар брондалған жүк көлігін жіберді. Көліктерді жақсы көретін Стив Джобс Roadster-дің суретін өзінің басқарма мүшелерінің бірі, сол кездегі J.Crew бас директоры Микки Дрекслерге көрсетті. «Осындай жақсы инженерияны жасау — ең әдемі бөлігі», — деді Джобс. GM жақында ғана EV1 деп аталатын электромобильдің сәтсіз нұсқасын шығаруды тоқтатқан еді, ал режиссер Крис Пейн «Электромобильді кім өлтірді?» атты өткір деректі фильм шығарды. Енді Маск, Эберхард және олардың Tesla-дағы батыл командасы болашақты қайта жандандыруға дайын болды. Бір күні кешке Эберхард Силикон алқабында Roadster-ін айдап келе жатқанда, бағдаршамда оның жанына қатты сәнделген Audi мінген бала тоқтап, жарысуға шақырып қозғалтқышын гүрілдетті. Бағдаршам жанғанда, Эберхард оны шаң қаптырып кетті. Келесі екі бағдаршамда да дәл солай болды. Ақырында бала терезесін түсіріп, Эберхардтан не айдап жүргенін сұрады. «Бұл электрлі», — деді Эберхард. «Сен оны ешқашан жеңе алмайсың».
22. Квадж
SpaceX, 2005–2006
Ханс Кенигсманн және Кваджалейн атоллындағы Омелек аралы
Catch-22 (Тұйық шеңбер)
Маск SpaceX зымырандарын ең қолайлы жерлердің бірінен ұшыруды жоспарлаған болатын: Санта-Барбара маңындағы Калифорния жағалауында орналасқан 100 000 акрлық Ванденберг әуе күштері базасы. Зымырандар мен басқа жабдықтарды Лос-Анджелестегі SpaceX штаб-пәтері мен зауытынан оңтүстікке қарай шамамен 160 миль жердегі ол жаққа оңай жеткізуге болатын еді. Мәселе базаның Әуе күштерінің басқаруында болуында еді, олар ережелер мен талаптарды қасиетті деп санайтын. Бұл әрбір ережеге күмәнмен қарауға және керісі дәлелденбегенше әрбір талапты ақымақтық деп санауға негізделген мәдениетті қалыптастырып жатқан Маскқа ұнамады. «Әуе күштері мен біз бір-бірімізге мүлдем сәйкес келмедік», — дейді сол кезде SpaceX-тің бас ұшыру инженері болған Ханс Кенигсманн. «Олардың кейбір талаптарына Илон екеуміздің қатты күлгеніміз сонша, демімізді басуға тура келетін». Біраз ойланғаннан кейін ол: «Олар да бізге дәл солай күлген шығар», — деп қосты. Жағдайды қиындатқаны сол, Ванденберг құны 1 миллиард доллар тұратын өте құпия тыңшылық спутникті ұшыруға жоспарланған болатын. 2005 жылдың көктемінде, SpaceX-тің Falcon 1 зымыраны дайын болып қалған кезде, Әуе күштері спутник қауіпсіз ұшырылмайынша SpaceX өз алаңын пайдалана алмайтынын және оның қашан болатыны туралы кесте ұсына алмайтынын хабарлады. SpaceX-тің шығындарын өтейтін ешкім болмады. Онда «шығын плюс» келісімшарты болған жоқ және ол тек ұшырылғанда немесе белгілі бір кезеңдерді орындағанда ғана ақы алатын. Ал Lockheed, керісінше, кез келген кідіріс болған сайын пайда табатын. 2005 жылдың мамыр айында Әуе күштерінің бюрократтарымен конференц-байланыстан кейін, SpaceX-ке жақын арада ұшыруға рұқсат берілмейтінін түсінген Маск Тим Буззаға қоңырау шалып, заттарын жинауды бұйырды. Олар зымыранды басқа жерге көшірмек болды. Бақытымызға орай, оларда бір орын бар еді. Өкінішке орай, ол Ванденберг қаншалықты ыңғайлы болса, соншалықты ыңғайсыз болатын.
Гвинн Шотвелл 2003 жылы Малайзия үшін байланыс спутнигін ұшыруға 6 миллион долларлық келісімшартқа қол жеткізген болатын. Мәселе спутниктің тым ауыр болғанында еді, сондықтан оны экваторға жақын жерден ұшыру керек болды, өйткені Жер бетінің жылдамырақ айналуы қажетті қосымша күш беретін. Шотвелл Кенигсманды SpaceX-тегі өз кабинетіне шақырып, әлем картасын жайып, саусағын экватор бойымен батысқа қарай жылжытты. Тынық мұхитының ортасына дейін ештеңе табылмады: Лос-Анджелестен шамамен қырық сегіз жүз миль қашықтықтағы Маршалл аралдары. Бұл халықаралық күн ауысу сызығына жақын еді, бірақ басқа ештеңе жоқ. Бір кездері атом қаруы мен зымыран сынақ полигоны ретінде пайдаланылған АҚШ аумағы болған Маршалл аралдары тәуелсіз республикаға айналғанымен, онда әскери базаларын ұстап тұрған АҚШ-пен тығыз байланыста қалды. Олардың бірі Кваджалейн атоллы деп аталатын кішкентай маржан және құм аралдарының тізбегінде орналасқан. Квадж деп аталатын Кваджалейн аралы — атоллдағы ең үлкен нүкте. Онда жатақханаға ұқсайтын тозған қонақүй нысандары және әуежай болуға тырысатын қону жолағы бар АҚШ армиясының базасы орналасқан. Аптасына үш күн Гонолулудан рейс болатын. Кідірістерді есептегенде, Лос-Анджелестен Кваджға жету жиырма сағатқа жуық уақытты алатын. Шотвелл Кваджды зерттегенде, нысандарды Алабама штатының Хантсвилл қаласында орналасқан Армияның ғарыштық және зымырандық қорғаныс қолбасшылығы басқаратынын анықтады. Жауапты адам майор Тим Манго болды, бұл есім Маскты күлдірді. «Бұл Catch-22 кітабынан алынған сияқты», — дейді ол. «Пентагондағы бір адам тропикалық арал базасын басқаруға майор Манго (Манго — жеміс атауы) есімді біреуді таңдауды ұйғарған». Маск Мангоға кенеттен қоңырау шалып, PayPal негізін қалаушы болғанын және зымыран ұшыру бизнесіне кіріскенін түсіндірді. Манго бір-екі минут тыңдап, тұтқаны қоя салды. «Мен оны жынды деп ойладым», — деді Манго Ars Technica-дан Эрик Бергерге. Содан кейін Манго Google-дан Маскты іздеп, оның миллион долларлық McLaren көлігінің жанындағы суретін көрді, SpaceX атты компания ашқанын оқып, оның шынайы екенін түсінді. SpaceX веб-сайтын ақтарып отырып, Манго компанияның телефон нөмірін тауып, қоңырау шалды. Сол сәл оңтүстік африкалық акценті бар адам жауап берді. «Эй, сіз жаңа ғана маған тұтқаны тастадыңыз ба?» — деп сұрады Маск. Манго Лос-Анджелесте Маскқа баруға келісті. Олар оның кабинетінде біраз сөйлескеннен кейін, ол Мангоны кешкі асқа жақсы мейрамханаға шақырды. Манго үкіметтік этика жөніндегі қызметкерімен кеңесті, ол есепшотты өзі төлеуі керек екенін айтты, сондықтан олар оның орнына Applebee's-ке барды. Маск және оның командасының кейбір мүшелері бір айдан кейін Манго және оның командасымен кездесу үшін Хантсвиллге ұшып барып, жауап қайтарды. Бұл жолы олар жақсырақ тамақтанды, басымен бірге қуырылған жайын балығы ұсынылатын жергілікті жол бойындағы дәмханаға барды. Маск біреуін жеді, сонымен бірге жүгері шелпектерін де жеді. Ол келісім жасағысы келді. Майор Манго да соны қалады. Оның Квадждағы базасы, көптеген осындай нысандар сияқты, бюджетінің жартысына дейінін жабу үшін коммерциялық келісімшарттар іздеуі керек еді. «Сонымен, майор Манго бізге қызыл кілем төседі, ал Әуе күштері Ванденбергте бізге суық қабақ танытты», — дейді Маск. Хантсвиллден ұшып келе жатқанда Маск командасына: «Кваджға барайық», — деді. Бірнеше аптадан кейін олар оның ұшағымен шалғай атоллға ұшып барып, ашық есікті Huey тікұшағымен экскурсия жасады және ұшыру алаңын сол жерге көшіруге шешім қабылдады.
Жұмақтың бұл жағы
Жылдар өткен соң Маск Кваджға көшу қателік болғанын мойындайды. Ол Ванденбергтің босауын күтуі керек еді. Бірақ бұл шыдамдылықты қажет ететін, ал ол қасиет оған жетіспейтін. «Мен логистикамен және тұзды ауамен күресу қандай сұмдық болатынын түсінбедім», — дейді ол Квадж туралы. «Кейде адам өз аяғына өзі оқ атады. Егер сіз сәттілік ықтималдығын төмендететін жолды таңдау керек болсаңыз, ол қолжетімсіз тропикалық аралдан ұшыру болар еді». Содан кейін ол күледі. Енді жаралар жазылған соң, ол Квадждың ұмытылмас оқиға болғанын түсінеді. Оның бас ұшыру инженері Кенигсманн түсіндіргендей: «Квадждағы сол төрт жыл бізді шыңдады, біріктірді және команда болып жұмыс істеуге үйретті». SpaceX инженерлерінің төзімді тобы Кваджалейн аралындағы казармаларға көшті. Ұшыру алаңының өзі атоллдағы одан да кішкентай, Омелек деп аталатын аралда, жиырма миль қашықтықта орналасқан еді. Ені шамамен жеті жүз фут және адам тұрмайтын бұл жерге катамаранмен қырық бес минутта жетуге болатын, бұл сапар таңертеңгі уақытта футболканың өзінен өтіп күнге күйдіруі мүмкін еді. Онда SpaceX командасы кеңсе ретінде екі еселенген тіркеме орнатып, ұшыру алаңына бетон құйды. Бірнеше айдан кейін экипаждың кейбір мүшелері күн сайын таңертең және кешке лагуна арқылы өтудің орнына Омелекте ұйықтау оңайырақ деп шешті. Олар тіркемені матрастармен, шағын тоңазытқышпен және грильмен жабдықтады, онда Түркиядан келген көңілді, шоқша сақалды SpaceX инженері Бюлент Алтан сиыр еті мен йогурттан гуляш пісіру әдісін жетілдірді. Атмосфера «Гиллиган аралы» мен «Аман қалушы» (Survivor) арасындағы қоспаға ұқсайтын, бірақ зымыран алаңы бар еді. Жаңадан келген адам түнеп қалған сайын, оларға «Артық терле, Артық іш, Артық ұшыр» деген ұраны бар футболка сыйға тартылатын. Масктың талабы бойынша экипаж ақша үнемдеу жолдарын ойлап тапты. Ангар мен ұшыру алаңының арасындағы 150 ярдтық жолды асфальттаудың орнына, олар зымыранды тасымалдау үшін дөңгелекті бесік құрастырды, жерге фанера бөліктерін төседі, зымыранды бірнеше футқа домалатты, содан кейін келесі бірнеше футқа домалату үшін фанераны жылжытып отырды. Квадждағы экипаж қаншалықты үнемшіл және Boeing-ке ұқсамайтын еді? 2006 жылдың басында олар статикалық от алдыру сынағын өткізуді жоспарлады, бұл кезде зымыран ұшыру алаңына бекітілген күйінде қозғалтқыштар қысқа уақытқа іске қосылады. Бірақ сынақты бастағанда, олар екінші сатыға электр қуатының жеткіліксіз екенін анықтады. Гуляш пісіретін инженер Алтан жобалаған қуат қораптарындағы конденсаторлар ұшыру тобы пайдалануға шешім қабылдаған жоғары кернеуді көтере алмайтын болып шықты. Алтан қатты қорықты, өйткені Армияның статикалық сынақ үшін берген уақыт терезесі төрт күннен кейін аяқталатын еді. Ол жағдайды құтқару үшін жанталасты. Конденсаторлар Миннесотадағы электроника дүкенінде бар еді. Техастағы интерн сол жаққа жіберілді. Осы уақытта Алтан Омелектегі зымыраннан қуат қораптарын шешіп алып, Кваджға қайықпен барды, әуежайдың сыртындағы бетон плитада таңертеңгі Гонолулу рейсін күтіп ұйықтады және Лос-Анджелеске жетті, ол жерден оны әйелі күтіп алып, SpaceX штаб-пәтеріне жеткізді. Онда ол Миннесотадан жаңа конденсаторлармен келген интернмен кездесті. Ол ақаулы қуат қораптарындағы бөлшектерді ауыстырып, қораптар сыналған екі сағат ішінде киімін ауыстыру үшін үйіне асықты. Содан кейін ол және Маск Кваджға қайту үшін Масктың ұшағына мінді, сыйақы ретінде интернді де өздерімен бірге алды. Алтан ұшақта ұйықтаймын деп үміттенді — ол қырық сағаттың көбінде ояу болған еді — бірақ Маск оны схеманың әрбір егжей-тегжейі туралы сұрақтармен мазалады. Тікұшақ оларды Квадж ұшу жолағынан Омелекке жеткізді, онда Алтан жөнделген қораптарды зымыранға орнатты. Олар жұмыс істеді. Үш секундтық статикалық от алдыру сынағы сәтті өтті және Falcon 1-дің алғашқы толық ұшыру әрекеті бірнеше аптадан кейінге жоспарланды.
23. Екі соққы
Квадж, 2006–2007
Бюлент Алтан гуляш пісіруде Ханс Кенигсманн, Крис Томпсон және Энн Чиннери Кваджалейнде
Алғашқы ұшыру әрекеті
«Велосипед тепкің келе ме?» — деп сұрады Кимбал ағасынан олар таңғы сағат 6-да оянғанда. Олар Кваджға жоспарланған ұшыру күні — 2006 жылдың 24 наурызында ұшып келген еді, сол кезде Илон төрт жыл бұрын армандаған Falcon 1 зымыраны тарих жасайды деп үміттенді. «Жоқ, мен басқару орталығына баруым керек», — деп жауап берді Илон. Кимбал қарсылық білдірді. «Ұшыру әлі ерте. Жүр, айдап келейік. Бұл күйзелісті басады». Илон көнді және олар күннің шығуын тамашалай алатын жарға қарай қатты қарқынмен педаль басты. Сол жерде Илон ұзақ уақыт үнсіз тұрып, алысқа көз тікті, содан кейін басқару бөлмесіне бет алды. Шорты мен қара футболка киген ол үкімет берген ағаш үстелдердің арасында әрлі-берлі жүрді. Маск күйзеліске түскенде, ол жиі болашаққа шегінеді. Ол қандай да бір жақын арадағы маңызды оқиғаға назар аударған инженерлерін жылдардан кейін болатын нәрселердің егжей-тегжейлері туралы сұрақтармен таңғалдыратын: Марсқа қону жоспарлары, рөлі жоқ «Роботаксилер», компьютерлерге қосыла алатын имплантацияланған ми чиптері. Tesla-да Roadster өндірісіндегі дағдарыстар кезінде ол өзі елестеткен келесі көліктің бөлшектерінің жағдайы туралы командасын сұрақтың астына алатын. Енді, Кваджда, Falcon 1-дің алғашқы ұшырылымына кері санақ соңғы сағатына кіргенде, Маск инженерлерінен бес Merlin қозғалтқышы болатын болашақ зымыран Falcon 5 үшін қажетті компоненттер туралы сұрап жатты. Ол жанармай бактары үшін алюминий қорытпасының жаңа түріне тапсырыс берді ме деп сұрады кері санақты қадағалап консольде отырған мазасыз Крис Томпсоннан. SpaceX-тің алғашқы инженерлерінің бірі Томпсон жоқ дегенде, Маск ашуланды. «Біз санақтың дәл ортасында едік, ал ол материалдар туралы терең, агрессивті әңгіме айтқысы келді», — деді кейінірек Томпсон Эрик Бергерге. «Мен оның зымыран ұшыруға тырысып жатқанымызды, менің ұшыру жетекшісі екенімді және негізінен орындалатын әрбір команданы айтуға жауапты екенімді білмейтініне қатты таңғалдым. Бұл мені есеңгіретіп тастады».
Тек ұшыру сәтінде ғана Маск қайтадан қазіргі сәтке назар аударды. Falcon 1 алаңнан көтеріліп, басқару бөлмесіндегі инженерлер жұдырықтарын ауаға көтергенде, Маск зымыранның екінші сатысынан төмен қаратылған камерадан келіп жатқан бейнеге қарап тұрды. Ұшудың жиырмасыншы секундында ол төмендегі қашықтықта Омелектің таза жағажайы мен көгілдір суын көрсетті. «Ол ұшты!» — деді Кимбал. «Ол шынымен ұшты!» Содан кейін, тағы бес секундтан кейін, келіп түскен деректерге қарап отырған Том Мюллер проблеманы байқады. «О, құдай-ай», — деді ол. «Біз тартым күшін жоғалтып жатырмыз». Кенигсманн қозғалтқыштың сыртында жалындардың жыпылықтағанын көрді. «О, құдай-ай», — деді ол Мюллерді қайталап. «Өрт бар, ағып кету». Бір сәтте Маск зымыран атмосферадағы оттегі азаятын биіктікке көтеріліп, жалын сөнеді деп үміттенді. Оның орнына ол құлай бастады. Бейне арнасында Омелек жақындай бастады. Содан кейін бейне өшіп қалды. Жанып жатқан қалдықтар мұхитқа құлады. «Ішім удай ашыды», — дейді Маск. Бір сағаттан кейін ол және оның топ-командасы — Мюллер, Кенигсманн, Бузза және Томпсон — қалдықтарды тексеру үшін Армия тікұшағына тығылды. Сол түні бәрі Квадждағы ашық аспан астындағы барға жиналып, үнсіз сыра ішті. Инженерлердің бір-екеуі жылады. Маск үнсіз тұнжырап отырды, жүзі тастай, көздері алысқа қадалған. Содан кейін ол өте ақырын сөйледі. «Біз бастағанда, бірінші миссияда сәтсіздікке ұшырауымыз мүмкін екенін бәріміз білдік», — деді ол. «Бірақ біз тағы бір зымыран жасап, қайтадан көреміз». Келесі күні Маск пен SpaceX командасының қалған мүшелеріне жергілікті еріктілер қосылып, Омелек жағажайын аралап, сынықтарды жинау үшін шағын қайықтармен жүрді. «Біз бөлшектерді ангарға қойып, не дұрыс болмағанын анықтау үшін оларды құрастырдық», — дейді Кенигсманн. Zip2 сатылғаннан кейін аспаздыққа оқыған тағамқұмар Кимбал сол кеште ет, консервіленген каннеллини бұршақтары және қызанақ қосылған бұқтырма, сондай-ақ нан, қызанақ, сарымсақ және анчоус қосылған салат дайындап, далада тамақ пісіру арқылы бәрінің көңіл-күйін көтеруге тырысты.
Маск және оның бас инженерлері оның ұшағымен Лос-Анджелеске қайтып бара жатқанда, олар бейнені зерттеді. Мюллер Merlin қозғалтқышында жалын шыққан сәтті көрсетті. Бұл анық жанармайдың ағып кетуінен болған еді. Маск қайнап, содан кейін Мюллерге жарылды: «Сені жұмыстан шығаруым керек деп маған қанша адам айтқанын білесің бе?» «Неге мені жай ғана жұмыстан шығармайсың?» — деп қарсы жауап берді Мюллер. «Мен сені жұмыстан шығарған жоқпын ғой, солай ма?» — деп жауап берді Маск. «Сен әлі осындасың». Содан кейін, шиеленісті жеңілдету үшін Маск «Team America: World Police» атты күлкілі экшн-фильм пародиясын қосты. Маскпен жиі болатындай, қараңғылық ақымақ әзілге орын берді. Кейінірек сол күні ол мәлімдеме жариялады: «SpaceX бұл істе ұзақ мерзімге қалады. Не болса да, біз мұны жүзеге асырамыз».
Масктың жауапкершілікке қатысты ережесі бар: әрбір бөлшекке, әрбір процеске және әрбір спецификацияға есім тіркелуі керек. Бірдеңе дұрыс болмаған кезде ол кінәні жеке адамға артуға асығады. Ұшыру сәтсіздігі жағдайында ағып кету жанармай құбырын бекітетін кішкентай B-гайкасынан болғаны белгілі болды. Маск Мюллердің алғашқы қызметкерлерінің бірі Джереми Холлманды кінәлады, ол ұшырудан бір түн бұрын клапанға қол жеткізу үшін гайканы шешіп, қайта бекіткен болатын. Бірнеше күннен кейін қоғамдық симпозиумда Маск қателікті «біздің ең тәжірибелі техниктеріміздің бірі» жасағанын сипаттады және инсайдерлер оның Холлманды меңзегенін білді. Холлман қалдықтарды талдау үшін Кваджда екі аптаға қалған еді. Гонолулудан Лос-Анджелеске ұшып бара жатқанда, ол сәтсіздік туралы жаңалықтарды оқып, Масктың оны кінәлағанын көріп шошып кетті. Жерге қона салысымен ол әуежайдан екі миль жердегі SpaceX штаб-пәтеріне көлікпен барып, Масктың кабинетіне басып кірді. Айқай-шу басталып, Шотвелл мен Мюллер екеуі де жағдайды тыныштандыруға тырысты. Холлман компанияның Масктың мәлімдемесін теріске шығаруын қалады, ал Мюллер мұны істеуге рұқсат сұрады. «Мен бас директормын», — деп жауап берді Маск. «Баспасөзбен айналысатын менмін, сондықтан араласпа».
Холлман Мюллерге егер Маскпен ешқашан тікелей жұмыс істеуге тура келмесе ғана компанияда қалатынын айтты. Ол бір жылдан кейін SpaceX-тен кетті. Маск оқиғаны есіне түсіре алмайтынын айтады, бірақ Холлманның керемет инженер болмағанын қосады. Мюллер келіспейді: «Біз жақсы жігітті жоғалттық». Ақырында, Холлман кінәлі емес болып шықты. Жанармай құбыры табылған кезде, B-гайкасының бір бөлігі әлі де бекітілген күйінде болды, бірақ ол коррозияға ұшырап, жарылып кеткен еді. Бұған Квадждың теңіз ауасы кінәлі болды.
Екінші әрекет
Алғашқы ұшыру сәтсіздігінен кейін SpaceX сақтық таныта бастады. Команда мұқият сынақтан өткізіп, зымырандағы жүздеген компоненттердің әрқайсысының егжей-тегжейін жазып ала бастады. Бұл жолы Маск бәрін жоғары жылдамдықпен қозғалуға және сақтықты ысырып тастауға итермелемеді. Дегенмен, ол барлық ықтимал тәуекелдерді жоюға тырыспады. Бұл SpaceX зымырандарын үкіметтің ісінген «шығын плюс» мердігерлері жасаған зымырандар сияқты қымбат және кеш етер еді. Сондықтан ол әрбір компонентті, оның шикізат құнын, SpaceX жеткізушілерге төлейтін құнын және сол құнды төмендетуге жауапты инженердің атын көрсететін кестені талап етті. Жиналыстарда ол кейде бұл сандарды презентация жасап тұрған инженерлерден жақсы білетінін көрсететін, бұл жағымды тәжірибе емес еді. Шолу жиналыстары қатал болуы мүмкін еді. Бірақ шығындар төмендеді. Мұның бәрі есептелген тәуекелдерге баруды білдірді. Мысалы, коррозияға ұшырап, алғашқы Falcon 1 ұшуын құртқан B-гайкасы үшін арзан және жеңіл алюминийді пайдалануды мақұлдаған Масктың өзі болатын. Тағы бір мысал сұйықтық тербелісін басатын қалқаларға (slosh baffles) қатысты болды. Зымыран көтерілгенде, оның бактарында қалған жанармай шайқалуы мүмкін. Мұның алдын алу үшін бактың ішкі қабырғасына қатты металл сақиналар бекітілуі мүмкін. Инженерлер мұны Falcon 1-дің бірінші сатысында жасады, бірақ жоғарғы сатыға масса қосу үлкенірек мәселе болды, өйткені оны орбитаға дейін итеру керек еді.
Кенигсманның командасы шайқалу қаупін тексеру үшін әртүрлі компьютерлік модельдеулер жүргізді. Модельдердің аз ғана пайызында бұл мәселе болып көрінді. Олар жасаған ең үлкен он бес қауіп тізімінде бірінші орында зымыран қабығы үшін қолданылатын жұқа материалдың ұшу кезінде майысу ықтималдығы тұрды. Екінші сатыдағы сұйықтықтың шайқалуы он бірінші орында болды. Маск Кенигсманн және оның инженерлерімен тізімді қарап шыққанда, ол кейбір тәуекелдерді, соның ішінде шайқалуды қабылдаймыз деп шешті. Бұл тәуекелдердің көпшілігінің ықтималдығын тек модельдеу арқылы анықтау мүмкін емес еді. Шайқалу қаупін нақты ұшу кезінде сынау керек болды. Сынақ 2007 жылдың наурызында өтті. Бір жыл бұрынғыдай, ұшыру жақсы басталды. Кері санақ нөлге жетті, Merlin қозғалтқышы от алды және Falcon 1 ғарышқа қарай ауыр қозғалды. Бұл жолы Маск Лос-Анджелестегі SpaceX штаб-пәтеріндегі басқару бөлмесінен бақылап отырды. «Иә, иә! Біз жасадық», — деп айқайлады Мюллер оны құшақтап. Екінші саты жоспарланған бөлінуді жасағанда, Маск ернін тістеп, содан кейін жымия бастады. «Құттықтаймын», — деді Маск. «Мен бұл бейнені ұзақ уақыт көретін боламын». Толық бес минут бойы, бір-екі бөтелке шампан ашуға жететін уақыт, қуаныш болды. Содан кейін Мюллер бейнеден бірдеңені байқады. Екінші саты теңселе бастады. Деректер ағыны оның қорқынышын растады. «Мен бірден бұл сұйықтықтың шайқалуы екенін білдім», — дейді ол. Бейнеде Жер кептіргіш барабанда айналып жатқандай көрінді, бірақ шын мәнінде екінші саты айналып жатқан еді. «Ұста, ұста», — деп айқайлады бір инженер. Бірақ ол кезде бәрі үмітсіз еді. Он бір минуттық белгіде арна өшіп қалды. Екінші саты және оның пайдалы жүгі 180 миль биіктіктен Жерге қайта құлап бара жатты. Зымыран ғарыш кеңістігіне жетті, бірақ орбитаға шыға алмады. Тәуекелдер тізіміндегі он бірінші тармақты қабылдау — тербеліс қалқаларын қоспау туралы шешім — оларға соққы болып тиді. «Бұдан былай, — деді Маск Кенигсманға, — біздің тәуекелдер тізімімізде тек он емес, он бір тармақ болады».
24. SWAT командасы
Tesla, 2006–2008
Антонио Грасиас және Тим Уотсон
Roadster шығындары
Көлікті жобалау оңай, деп жиі айтатын Маск. Қиын жері — оны өндіру. 2006 жылдың шілдесінде Roadster прототипі таныстырылғаннан кейін қиын бөлігі басталды. Roadster-дің бастапқы мақсатты құны шамамен 50 000 доллар болған. Бірақ содан кейін Масктың дизайн өзгерістері, сондай-ақ дұрыс трансмиссия жүйесін табудағы үлкен мәселелер пайда болды. 2006 жылдың қарашасына қарай құны 83 000 долларға дейін өсті. Бұл Маскты басқарма төрағасы үшін ерекше қадам жасауға итермеледі: ол өзінің бас директоры Мартин Эберхардқа айтпастан, шасси жеткізушісі Lotus-қа бару үшін Англияға ұшып барды. «Мен Илонның Lotus-тан өндіріс мерзімі туралы өз пікірін сұрағанын өте ыңғайсыз жағдай деп санаймын», — деп жазды Lotus басшыларының бірі Эберхардқа. Маск Англияда біраз нәрсені естіді. Tesla-дан тез өзгеріп отыратын дизайн спецификацияларымен жұмыс істеп жатқан Lotus командасы Roadster корпустарын 2007 жылдың соңына дейін, яғни кестеден кем дегенде сегіз айға кешігіп шығара алмайтынын айтты. Олар оған туындаған сегіз жүзден астам мәселенің тізімін ұсынды. Мысалы, Tesla арнайы көміртекті талшықты панельдерді, қанаттарды және есіктерді жеткізуге келісімшарт жасасқан британдық компаниямен мәселе болды. Жұма күні еді, Маск жеткізушіге баруға аяқ астынан шешім қабылдады. «Мен балшықты кешіп осы ғимаратқа бардым, сол жерде Lotus жігіттерінің дұрыс айтқанын көрдім, корпус құралдары жұмыс істемей тұр екен», — дейді ол. «Бұл толық сәтсіздік болды». 2007 жылдың шілдесінің соңына қарай қаржылық жағдай нашарлады. Өндірістің бірінші кезеңіне арналған материалдардың құны бір көлікке 110 000 долларға бағаланды және компанияның қолма-қол ақшасы бірнеше апта ішінде таусылады деп болжанған. Сол кезде Маск SWAT командасын (арнайы жасақ) шақыруға шешім қабылдады.
Антонио Грасиас
Антонио Грасиас он екі жасында Рождествоға Apple Computer сұрады. Компьютердің өзін емес; оның ерте Apple II компьютері бар еді. Ол компанияның акцияларын қалады. Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласында шағын іш киім дүкенін басқаратын анасы тек испан тілінде сөйлейтін, бірақ ол оған 300 долларға он акция сатып алып берді. Ол әлі күнге дейін оларға иелік етеді. Қазір олар шамамен 490 000 доллар тұрады. Джорджтаун университетінің студенті кезіндегі оның алғашқы бизнес жобаларының бірі мүшеқаптарды жаппай сатып алып, сату үшін Ресейдегі досына жіберу болды. Бұл іс жақсы жүрмеді, сондықтан оның жатақхана бөлмесінде мүшеқаптардың үлкен қоры жиналып қалды. Ол оларды сіріңке қораптарына салып, қораптарға жарнама сатып, барлар мен студенттік қауымдастықтарда таратты. Ол Нью-Йорктегі Goldman Sachs-қа жұмысқа орналасты, бірақ Чикаго университетінің заң мектебіне түсу үшін жұмыстан шықты. Заңгер студенттердің көпшілігі, әсіресе Чикаго сияқты жерде, оқуды бар уақытын алатын іс деп санайды, бірақ Грасиас зерікті. Ол қосымша шағын компанияларды сатып алатын венчурлық қор ашты. Олардың бірі әсіресе үміт күттіретіндей көрінді: электропландаумен айналысатын калифорниялық фирма. Бірақ ол былық болып шықты. Грасиас зауыттағы жағдайды түзету үшін Калифорнияға қатынап жүрді, ал заң мектебіндегі досы Дэвид Сакс ол үшін сабақта жазбалар жазып отырды. (Бұл есімдерді, Антонио Грасиас пен Дэвид Саксты есте сақтаңыз, өйткені олар Twitter дастанында қайта пайда болады.) Грасиас зауыт жұмысшыларының көпшілігі сияқты испан тілінде сөйлейтіндіктен, ол проблемалардың қайда екенін олардан біле алды. «Мен егер сіз компанияға инвестиция салсаңыз, барлық уақытыңызды цех еденінде өткізуіңіз керек екенін түсіндім», — дейді ол. Ол жұмысты қалай тездетуге болатынын сұрағанда, жұмысшылардың бірі никель ванналары үшін кішірек ыдыстардың болуы қаптауды тездететінін түсіндірді. Осы және басқа да жұмысшылар ұсынған идеялардың сәтті болғаны сонша, зауыт пайда таба бастады, ал Грасиас қиын жағдайдағы компанияларды көбірек сатып ала бастады. Ол бұл кәсіпорындардан бір үлкен сабақ алды: «Сәттілікке жетелейтін өнім емес. Бұл өнімді тиімді жасау қабілеті. Бұл машинаны жасайтын машинаны құру туралы. Басқаша айтқанда, зауытты қалай жобалайсыз?» Бұл Масктың өзіне қабылдайтын жетекші қағидасы болды.
Заң мектебінен кейін Дэвид Сакс Маскпен бірге PayPal негізін қалаушылардың бірі болды. Грасиас инвестор болды және ол мен Маск 2002 жылдың мамырында Сакстың отызыншы туған күнін тойлау үшін Лас-Вегасқа барған жаңа миллионерлердің қатарында болды. Кеш қонақтарының алтауы лимузинде келе жатқанда, олардың бірі, Стэнфордтағы досы, артқы орындыққа құсып жіберді. Жүргізуші оларды қонақүйге жеткізгенде, басқалардың көбі кетіп қалды. «Илон екеуміз бір-бірімізге қарап, біз бұл байғұс жүргізушіні көлігіндегі құсықпен қалдыра алмаймыз дедік», — деп еске алады Грасиас. Сөйтіп олар жүргізушімен бірге 7-Eleven дүкеніне барып, қағаз сүлгілер мен тазалағыш спрей сатып алып, көлікті тазалады. «Илонда Аспергер бар, — дейді Грасиас, — сондықтан ол кейде эмоциясыз болып көрінеді, бірақ шын мәнінде ол қамқор бола алады». Грасиас және оның Valor Management венчурлық фирмасы Tesla-ның алғашқы қаржыландыру кезеңдерінің төртеуіне қатысты және 2007 жылдың мамырында ол басқармаға қосылды. Бұл Маск Roadster өндірісіндегі проблемалардың тереңдігін түсініп жатқан кез еді және ол Грасиастан не дұрыс емес екенін анықтауды сұрады. Көмекке Грасиас зауыттарды түсінуде сиқыршы саналатын эксцентрлік серіктесін шақырды.
Тим Уоткинс
Электропландау компаниясын жандандырғаннан кейін Грасиас ұқсас компанияларды, соның ішінде Швейцарияда шағын зауыты бар біреуін сатып алды. Ол оны тексеру үшін ұшып барғанда, әуежайдан оны қара футболка, джинсы және қара бел сөмкесін таққан, шашын түйген британдық робототехника инженері Тим Уоткинс күтіп алды. Ол жаңа тапсырма алған сайын жергілікті желілік дүкенге барып, он дана футболка мен джинсы сатып алатын, содан кейін ол жерде болған кезінде түлеген кесіртке сияқты оларды ауыстырып отыратын. Асықпай ішкен кешкі астан кейін Уоткинс зауытты қарап шығуды ұсынды. Грасиас оның түнгі ауысымды жүргізуге рұқсаты жоқ екенін білетін, сондықтан Уоткинс пен зауыт менеджері оны өндірістік парктің қараңғы аллеясына апарғанда сақтанды. «Мен бір сәтте олар мені тонап кетуі мүмкін деп ойладым», — деп мойындайды Грасиас. Уоткинс драмалық түрде артқы есікті ашып жіберді. Жарық өшірулі, тас қараңғы еді, бірақ жоғары жылдамдықты штамптау машиналарының жұмыс істеп тұрған дыбыстары естілді. Уоткинс жарықты қосқанда, Грасиас олардың ғимаратта жұмысшыларсыз өздігінен зырылдап тұрғанын түсінді. Швейцариялық ережелер жұмысшылардың күніне он алты сағаттан артық жұмыс істемеуін талап ететін. Сондықтан Уоткинс машиналар өздігінен жұмыс істейтін төрт сағаттық кезеңдермен бөлінген екі сегіз сағаттық ауысым кестесін енгізді. Ол процестің әрбір бөлігі қашан адамның араласуын қажет ететінін болжайтын формула ойлап тапты. «Біз күн сайын он алты сағаттық еңбек үшін жиырма төрт сағаттық өндіріс ала алдық», — дейді ол. Грасиас Уоткинсті өз фирмасында серіктес етті және олар өндірістік компанияларға кіріп, оларды тиімдірек ету туралы ортақ көзқарасты дамыта отырып, жан достарға, тіпті бірге тұратын көршілерге айналды. Міне, олар 2007 жылы Маск пен Tesla үшін дәл осыны істеуге кірісті.
Жеткізу тізбегі мәселесі
Бірінші міндет көміртекті талшықты панельдерді, қанаттарды және есіктерді британдық жеткізушіге қатысты мәселені шешу болды. Маск компанияға барғаннан кейін оның менеджерлерімен қызу сөйлесулер болды. Бірнеше айдан кейін олар қоңырау шалып, бас тартатындарын айтты. Олар оның талаптарын орындай алмайтындарын және келісімшартты бұзатындарын хабарлады. Маск жаңалықты естіген бойда Чикагодағы Уоткинске қоңырау шалды. «Мен ұшағыма отырамын. Мен сені Чикагодан алып кетемін, сөйтіп біз мұны реттейміз», — деді ол. Англияда олар техниканың бір бөлігін ұшаққа тиеп, Францияға ұшты, онда Sotira Composites атты басқа компания жұмысты қабылдауға келісті. Маск Франциядағы жұмысшылар өзі сияқты беріліп жұмыс істемейді деп алаңдап, оларға жігерлендіру сөзін айтты. «Өтінемін, қазір ереуілге шықпаңыздар немесе демалысқа кетпеңіздер, әйтпесе Tesla өледі», — деп жалынды ол. Луара алқабындағы шатодағы кешкі астан кейін ол француздарға көміртекті талшықпен жұмыс істеуді және өндіріс желілерін тиімді етуді үйрету үшін Уоткинсті қалдырып кетті.
Кузов панельдеріне қатысты мәселе Маскты жеткізу тізбегінің басқа бөліктері туралы алаңдатуға мәжбүр етті, сондықтан ол Уоткинстен бүкіл жүйені ретке келтіруді сұрады. Оның тапқаны сұмдық болды. Процесс Жапонияда басталды, онда литий-ионды аккумуляторларға арналған ұяшықтар жасалатын. Осы ұяшықтардың жетпісі кірпіштерді құрау үшін бір-біріне жабыстырылатын, содан кейін олар Таиландтың джунглиіндегі бір кездері барбекю грильдерін жасаған қолдан жасалған зауытқа жөнелтілетін. Онда олар салқындату механизмі ретінде түтіктер желісі бар аккумулятор жинағына құрастырылатын. Оларды ұшақпен тасымалдауға болмайтын, сондықтан олар қайықпен Англияға жөнелтіліп, Lotus зауытына жеткізілетін, сол жерде олар Roadster шассиіне құрастырылатын. Кузов панельдері Франциядағы жаңа жеткізушіден келетін. Аккумуляторлары бар кузовтар содан кейін Атлант мұхиты арқылы және Панама каналы арқылы Пало-Альто маңындағы Tesla құрастыру орнына жөнелтілетін. Онда команда соңғы құрастыруға, соның ішінде AC Propulsion қозғалтқышы мен трансмиссиясына жауапты болды. Аккумулятор ұяшықтары тұтынушының көлігіне жеткенше, олар бүкіл әлемді шарлап шығатын. Бұл тек логистикалық сұмдық қана емес, сонымен қатар ақша ағыны мәселесін де тудырды. Сапардың басындағы әрбір ұяшық 1,50 доллар тұратын. Еңбек ақысымен бірге тоғыз мың ұяшықтан тұратын толық аккумулятор жинағы 15 000 доллар тұратын. Tesla олар үшін алдын ала төлеуі керек еді, бірақ бұл жинақтар әлемді айналып өтіп, тұтынушыларға көлік ішінде сатылғанша тоғыз ай өтетін. Ұзақ жеткізу процесіне кіретін басқа бөлшектер де дәл солай ақшаны күйдіретін. Аутсорсинг ақшаны үнемдеуі мүмкін, бірақ ол ақша ағынына зиян тигізуі мүмкін. Мәселені қиындатқаны сол, көліктің дизайны, ішінара Масктың араласуына байланысты, тым күрделі болып кеткен еді. «Бұл жай ғана ақымақтықтың жанып жатқан қоқыс жәшігі болды», — деп кейінірек мойындады Маск. Шасси 40 пайызға ауырлап кетті және оны аккумулятор жинағына сәйкестендіру үшін қайта жобалау керек болды, бұл Lotus жасаған апаттық сынақтарды жарамсыз етті. «Артқа қарасақ, Lotus Elise-ті өзгертуге тырыспай, таза парақтан дизайн бастау әлдеқайда ақылды болар еді», — дейді ол. Трансмиссияға келетін болсақ, AC Propulsion технологиясының ешқайсысы дерлік сериялық көлік үшін жарамды болмай шықты. «Біз істі әбден бүлдірдік», — дейді Маск.
Уоткинс Эберхардпен бірге осы былықты реттеу үшін Tesla-ның Калифорниядағы штаб-пәтеріне келгенде, Roadster өндірісі үшін материалдар тізімдемесі жоқ екенін біліп шошып кетті. Басқаша айтқанда, көлікке кіретін әрбір бөлшек және Tesla-ның әрқайсысы үшін қанша төлейтіні туралы толық жазба болмаған. Эберхард мұндай ақпаратты басқару үшін SAP жүйесіне көшуге тырысып жатқанын, бірақ ауысуды ұйымдастыратын қаржы директоры жоқ екенін түсіндірді. «Материалдар тізімдемесінсіз өнім шығара алмайсыз», — деді оған Уоткинс. «Көлікте ондаған мың компоненттер бар және сіз ұсақ-түйек шығындардан құрисыз». Уоткинс нақты шығындарды құрастырғанда, жағдайдың тіпті ең пессимистік болжамдардан да нашар екенін түсінді. Конвейерден шыққан алғашқы Roadster-лер үстеме шығындарды қосқанда кем дегенде 140 000 доллар тұратын еді және өндіріс көлемі артқаннан кейін де ол 120 000 доллардан көп төмендемейтін еді. Егер олар көлікті 100 000 долларға сатса да, олар ақша жоғалтатын еді. Уоткинс пен Грасиас сұмдық нәтижелерді Маскқа ұсынды. Ақша соратын жеткізу тізбегі мен көліктің құны компанияны барлық ақшасынан — соның ішінде тұтынушылардың Roadster-ге тапсырыс беру үшін салған депозиттерінен — көлікті ауқымды түрде сата бастағанға дейін айыратын еді. «Бұл, — дейді Уоткинс, — "о, құдай-ай" дейтін сәт болды». Кейінірек Грасиас Маскты оңаша алып шықты. «Бұл жұмыс істемейді», — деді ол. «Эберхард сандар туралы шындықты айтып тұрған жоқ».
25. Рөлді қолға алу
Tesla, 2007–2008
Мартин Эберхард және Roadster
Эберхардтың қуылуы
Масктың Англияға құпия сапары туралы білгеннен кейін көп ұзамай Эберхард оны Пало-Альтода кешкі асқа шақырды. «Мені алмастыра алатын адамды іздеуді бастайық», — деді ол. Кейінірек Маск ол туралы қатал айтатын болады, бірақ сол кеште ол қолдау көрсетті. «Бұл компанияның негізін қалаушы ретінде жасаған ісіңнің маңыздылығын сенен ешкім тартып ала алмайды», — деді ол. Келесі күні басқарма жиналысында Эберхард қызметінен кету жоспарын сипаттады және бәрі мақұлдады. Мұрагерді іздеу баяу жүрді, негізінен Маск үміткерлердің ешқайсысына қанағаттанбады. «Tesla-ның проблемаларының көптігі сонша, лайықты бас директор табу мүмкін емес дерлік еді», — дейді Маск. «Өртеніп жатқан үйге сатып алушы табу қиын». 2007 жылдың шілдесіне қарай олар біреуді табуға жақындаған да жоқ еді. Дәл сол кезде Грасиас пен Уоткинс өз есептерімен келді және Масктың көңіл-күйі өзгерді. Маск 2007 жылдың тамыз айының басында Tesla басқармасының жиналысын шақырды. «Көліктің құны бойынша ең жақсы болжамыңыз қандай?» — деп сұрады ол Эберхардтан. Маск мұндай тергеуді бастағанда, оның бақытты аяқталуы екіталай. Эберхард нақты жауап беруге қиналды және Маск оның өтірік айтып тұрғанына сенімді болды. Бұл Маск жиі, кейде орынсыз қолданатын сөз. «Ол маған өтірік айтты және құны мәселе болмайды деді», — дейді Маск. «Бұл жала», — деп жауап береді Эберхард мен Масктың айыптауларын келтіргенімде. «Мен ешкімге өтірік айтпаймын. Неге олай істеймін? Нақты құны түбінде бәрібір шығады ғой». Оның даусы ашудан көтерілді, бірақ онда ауырсыну мен өкініштің лебі бар. Ол Масктың он бес жылдан кейін де оны қаралауға неге сонша құмар екенін түсіне алмайды. «Бұл әлемдегі ең бай адамның өзіне жауап қайтара алмайтын біреуді соққыға жығуы». Оның бастапқы серіктесі Марк Тарпеннинг бағаны қатты қате есептегендерін мойындайды, бірақ ол Эберхардты Масктың өтірік айтты деген айыптауынан қорғайды. «Әрине, бұл қасақана болған жоқ», — дейді ол. «Біз қолымыздағы баға ақпаратымен жұмыс істедік. Біз өтірік айтқан жоқпыз».
Басқарма жиналысынан бірнеше күн өткен соң, Эберхард Лос-Анджелестегі конференцияға бара жатқанда телефоны шырылдады. Бұл Маск еді, ол оған бас директор қызметінен дереу босатылатынын хабарлады. «Бұл басыңнан кірпішпен ұрғандай болды, мен мұны мүлдем күтпеген едім», — дейді Эберхард, бірақ ол мұны күтуі керек еді. Ол жаңа бас директор іздеуді ұсынғанымен, біреу табылмай тұрып, салтанатсыз қуыламын деп күтпеген еді. «Олар мені аралдан қуып жіберуге дауыс беру үшін менсіз жиналыс өткізген». Ол басқарма мүшелеріне хабарласуға тырысты, бірақ ешқайсысы оның қоңырауын қабылдамады. «Мартиннің кетуі керек екендігі туралы басқарма бірауыздан келісті, оның ішінде Мартиннің өзі басқармаға қосқан мүшелер де бар», — дейді Маск. Көп ұзамай Тарпеннинг те кетті. Эберхард Tesla Founders Blog деп аталатын шағын веб-сайт ашты, онда ол Маскқа деген ренішін төгіп, компанияны «әлі соғып тұрған жүрегінің кез келген бөлігін жұлып алып, жоюға тырысып жатыр» деп айыптады. Басқарма мүшелері одан басылуды сұрады, бірақ бұл нәтиже бермеді, содан кейін Tesla заңгері оның акция опциондарын қайтарып аламыз деп қорқытты, бұл әсер етті. Масктың санасында жындар бұрышын алатын белгілі бір адамдар бар. Олар оны түрткілейді, оны қарайтады және суық ашуын оятады. Оның әкесі бірінші орында. Бірақ бір қызығы, Мартин Эберхард, аты әлемге әйгілі болмаса да, екінші орында. «Эберхардпен байланысу менің мансабымдағы ең үлкен қателік болды», — дейді Маск. Маск 2008 жылдың жазында, Tesla-ның өндірістік қиындықтары артқан кезде, Эберхардқа шабуылдар легін жаудырды, ал Эберхард оны жала жапқаны үшін сотқа беру арқылы жауап қайтарды. «Маск тарихты қайта жазуға кірісті», — деп басталды сот ісі. Ол әлі күнге дейін Масктың өтірік айтты деген айыптауларына ашуланады. «Бұл не сұмдық?» — дейді ол. «Марк екеуміз бастаған компания оны әлемдегі ең бай адамға айналдырды. Бұл жеткіліксіз бе?» Ақырында олар 2009 жылы бір-бірін қараламауға және бұдан былай екеуі де Джей Би Страубел, Марк Тарпеннинг және Ян Райтпен бірге Tesla-ның негізін қалаушылар ретінде аталуға келіскен ыңғайсыз заңды келісімге келді. Сонымен қатар, Эберхард өзіне уәде етілген Roadster-ді алды. Содан кейін олардың әрқайсысы бір-бірі туралы өздері сенбейтін жақсы мәлімдемелер жасады. Қараламау туралы тармаққа қарамастан, Маск бірнеше ай сайын ашуға булығып шығуын тоқтата алмады. 2019 жылы ол Twitter-де: «Tesla Эберхардқа қарамастан тірі, бірақ ол үнемі несие іздейді және ақымақтар оны оған береді», — деп жазды. Келесі жылы ол: «Ол мен жұмыс істеген ең нашар адам», — деп мәлімдеді. Содан кейін 2021 жылдың соңында: «Эберхард суреттеген Tesla-ның құрылу тарихы мүлдем жалған. Мен онымен ешқашан кездеспегенімді қалаймын», — деді.
Майкл Маркс және «оңбаған» сұрағы
Маск осы уақытқа дейін бас директормен билікті бөлісуге қабілетсіз екенін түсінуі керек еді. Бірақ ол әлі де Tesla-ның бас директоры болуға қарсылық білдірді. Он алты жылдан кейін ол бес ірі компанияның өзін-өзі тағайындаған басшысы болады, бірақ 2007 жылы ол басқа бас директорлар сияқты бір компанияға, өз жағдайында SpaceX-ке жабысу керек деп ойлады. Сондықтан ол Tesla инвесторы Майкл Марксты уақытша бас директор болуға шақырды. Маркс Flextronics электроника өндірісі қызметтерін көрсететін компанияның бас директоры болған, ол Маскқа ұнайтын стратегияны: тік интеграцияны ілгерілету арқылы компанияны жоғары табысты сала көшбасшысына айналдырған еді. Оның компаниясы процестің бірнеше кезеңдерін бастан-аяқ бақылауға алды. Маск пен Маркс бастапқыда жақсы тіл табысты. Әлемдегі ең бай диван серфері болу сияқты оғаш әдеті бар Маск Силикон алқабына барғанда Маркстың үйінде тұратын. «Біз шарап ішіп, әңгіме-дүкен құратынбыз», — деді Маркс. Бірақ содан кейін Маркс Масктың тілектерін орындаудың орнына компанияны басқара аламын деп сену қателігін жасады. Алғашқы қақтығыс Маркс Масктың шындыққа жанаспайтын кестелерге берілгендігі жақын арада көлік жасауға пайдаланылуы екіталай болса да, материалдарға тапсырыс беріліп, ақысы төленгенін білдіретінін түсінген кезде болды. «Неге біз бұл материалдардың бәрін әкеліп жатырмыз?» — деп сұрады Маркс өзінің алғашқы жиналыстарының бірінде. Менеджер: «Өйткені Илон қаңтарда көліктерді жөнелтеміз деп талап етуде», — деп жауап берді. Бұл бөлшектерге арналған ақша ағыны Tesla қазынасын босатып жатқандықтан, Маркс тапсырыстардың көпшілігін тоқтатты.
Маркс сонымен қатар Масктың адамдармен қарым-қатынас жасаудың қатал тәсіліне қарсы шықты. Табиғатынан мейірімді адам Маркс еден жуушыдан бастап топ-менеджерлерге дейін әріптестеріне сыпайы және құрметпен қарауымен танымал болды. «Илон өте жақсы адам емес және адамдарға жақсы қарамайтын», — дейді Маркс, ол Масктың әйелі Джастиннің романдарының көпшілігін оқымағанына таңғалды. Бұл жай ғана сыпайылық мәселесі емес, бұл Масктың проблемалардың қайда екенін білу қабілетіне әсер етті. «Мен оған адамдар оған шындықты айтпайтынын айттым, өйткені ол адамдарды қорқытады», — дейді Маркс. «Ол қорқытушы және қатыгез бола алатын». Маркс әлі күнге дейін Масктың ми сымдары — оның сіңіп кеткен тұлғасы және ол Аспергер деп атайтын нәрсе — оның кейбір мінез-құлқын түсіндіре ала ма немесе тіпті ақтай ала ма деген сұрақпен күреседі. Миссия жеке сезімталдықтан маңыздырақ болатын компанияларды басқаруға келгенде, бұл кейбір жағынан пайдалы болуы мүмкін бе? «Ол спектрдің бір жерінде, сондықтан менің ойымша, оның адамдармен мүлдем байланысы жоқ», — дейді Маркс. Маск басқа шектен шығу көшбасшы үшін әлсіретуші болуы мүмкін деп қарсы уәж айтады. Бәрінің досы болғысы келу, деді ол Марксқа, сізді бүкіл кәсіпорынның сәттілігіне емес, алдыңыздағы жеке адамның эмоцияларына тым көп мән беруге әкеледі — бұл тәсіл әлдеқайда көп адамның зардап шегуіне әкелуі мүмкін. «Майкл Маркс ешкімді жұмыстан шығармайтын», — дейді Маск. «Мен оған: Майкл, сен адамдарға өздерін қолға алу керектігін айтып, содан кейін олар өздерін қолға алмаған кезде оларға ештеңе болмайтындай ете алмайсың, — дейтінмін». Стратегиядағы айырмашылық та пайда болды. Маркс Tesla Roadster құрастыруды тәжірибелі автоөндірушімен серіктесіп жүргізуі керек деп шешті. Бұл Масктың негізгі түйсіктеріне қайшы келді. Ол шикізат бір жағынан кіріп, көліктер екінші жағынан шығатын Гигафабрикаларды салуға ұмтылды. Маркстың Tesla құрастыруды аутсорсингке беру туралы ұсынысы бойынша пікірталастар кезінде Маск барған сайын ашулана түсті және оның жауаптарын тежейтін табиғи сүзгісі болмады. «Бұл мен естіген ең ақымақ нәрсе», — деді ол бірнеше жиналыста. Бұл Стив Джобс жиі қолданатын сөз тіркесі еді. Билл Гейтс пен Джефф Безос та солай етті. Олардың қатыгез адалдығы жүйкені жұқартатын, тіпті қорлайтын болуы мүмкін еді. Бұл адал диалогты ынталандырудың орнына шектеуі мүмкін еді. Бірақ бұл кейде Джобс айтқандай, бұлыңғыр ойлайтындардың жанында болғысы келмейтін А деңгейіндегі ойыншылар командасын құруда тиімді болды. Маркс Масктың мінез-құлқына төзу үшін тым жетістікке жеткен және мақтаншақ еді. «Ол маған бала сияқты қарады, ал мен бала емеспін», — дейді ол. «Мен одан үлкенмін. Мен сондай-ақ жиырма бес миллиард долларлық компанияны басқардым». Ол көп ұзамай кетті. Маркс Масктың өндіріс процесінің барлық аспектілерін бақылаудың артықшылықтары туралы дұрыс айтқанын мойындайды. Қайшылықты түрде, ол Маск туралы негізгі сұрақпен күреседі: оның жаман мінез-құлқын оны табысты еткен толыққанды драйвтан бөлуге бола ма? «Мен оны Стив Джобспен бір санатқа қоятын болдым, яғни кейбір адамдар жай ғана оңбағандар, бірақ олардың көп нәрсеге қол жеткізетіні сонша, мен жай ғана отырып: "Бұл бір пакет сияқты", — деп айтуға мәжбүрмін». Мен сұрадым, бұл Масктың мінез-құлқын ақтай ма? «Мүмкін, егер әлемнің мұндай жетістік үшін төлейтін бағасы — оны жасайтын нағыз оңбаған болса, онда бұл төлеуге тұрарлық баға шығар. Қалай болғанда да, мен осылай ойлайтын болдым». Содан кейін, үзілістен кейін ол: «Бірақ мен ондай болғым келмес еді», — деп қосты.
Маркс кеткенде, Маск қатаңырақ болады деп санаған бас директорды жұмысқа алды: Зеев Дрори, жартылай өткізгіштер бизнесінде табысты кәсіпкер болған, ұрыста сыналған израильдік десант офицері. «Tesla-ның бас директоры болуға келісетін жалғыз адам — ештеңеден қорықпайтын адам еді, өйткені қорқатын нәрсе көп болатын», — дейді Маск. Бірақ Дрори көлік жасау туралы ештеңе білмейтін. Бірнеше айдан кейін Джей Би Страубел бастаған аға басшылар делегациясы онымен жұмысты жалғастыру қиын болатынын айтты, ал басқарма мүшесі Ира Эренпрейс Маскты басқаруды өзі қолға алуға көндіруге көмектесті. «Менің екі қолым да рөлде болуы керек», — деді Маск Дрориге. «Екеуміз бірдей айдай алмаймыз». Дрори сыпайы түрде шетке шықты және Маск 2008 жылдың қазан айында Tesla-ның ресми бас директоры (және шамамен бір жыл ішінде осы атаққа ие болған төртінші адам) болды.
26. Ажырасу
2008
Джастин
Ұлдары Невада қайтыс болғаннан кейін Джастин мен Илон мүмкіндігінше тезірек қайтадан бала көтеруге шешім қабылдады. Олар экстракорпоральды ұрықтандыру клиникасына барды және 2004 жылы ол Гриффин мен Ксавье есімді егіздерді дүниеге әкелді. Екі жылдан кейін, тағы да ЭКҰ арқылы олар үшемді болды: Кай, Саксон және Дамиан. Олар некелерін Силикон алқабындағы үш бөлмелесімен және дәрет сындыруға үйретілмеген миниатюралық таксамен бөліскен шағын пәтерде бірге тұрудан бастаған еді, деп еске алады Джастин, ал қазір олар Лос-Анджелестің Бел-Эйр төбелеріндегі алты мың шаршы футтық зәулім үйде бес қызық мінезді ұлдарымен, бес күтуші мен үй қызметшісінен тұратын қызметкерлермен және әлі күнге дейін дәрет сындыруға үйретілмеген миниатюралық таксамен тұрып жатты. Олардың дауылды мінездеріне қарамастан, қарым-қатынастары нәзік болатын кездер де болды. Олар Пало-Альто маңындағы Kepler's Books дүкеніне бір-бірінің белінен құшақтап барып, сатып алған заттарын кафеге апарып, кофе ішіп отырып оқитын. «Мен бұл туралы айтқанда тамағым буылып қалады», — дейді Джастин. «Толығымен риза болған сәттер болды, толығымен». Маск әлеуметтік жағынан ыңғайсыз болды, бірақ ол атақты адамдар жиналатын кештерге барып, таңға дейін қыдырғанды ұнататын. «Біз галстук таққан қайырымдылық кештеріне бардық және элиталық Голливуд түнгі клубтарында Пэрис Хилтон және Леонардо Ди Каприомен қатар отырып, ең жақсы үстелдерді алдық», — дейді Джастин. «Google негізін қалаушы Ларри Пейдж Ричард Брэнсонның жеке Кариб аралында үйленгенде, біз сол жерде болдық, Джон Кьюсакпен бірге виллада демалып, Бононың табынушы әйелдер тобымен суретке түскенін көрдік». Бірақ осының бәрінде олар ұрысып жүрді. Ол дауыл мен күйзеліске тәуелді болды, ал әйелі турбуленттілікке тартылды. Олардың ең жаман жанжалдары кезінде Джастин оны қаншалықты жек көретінін білдіретін, ал ол: «Егер сен менің қызметкерім болсаң, мен сені жұмыстан шығарар едім», — деген сияқты сөздермен жауап беретін. Кейде ол оны «ақымақ» және «нақұрыс» деп атайтын, әкесінің сөздерін суыққандылықпен қайталап. «Мен Эрролмен біраз уақыт өткізгенімде, — дейді Джастин, — оның сөздік қорын қайдан алғанын түсіндім». Кимбал, ағасымен физикалық түрде төбелесетін, оның Джастинмен сөзбен соғысқанын көру қиынға соқты. «Илон жоғары қарқындылықпен ұрысады», — дейді Кимбал. «Ал Джастин де қалыспайтын. Сіз оны көріп: "О, құдай-ай, бұл қатыгездік", — дейсіз. Мен Джастиннің кесірінен одан жылдар бойы алшақтап кеттім. Мен жай ғана оның жанында бола алмадым».
Бүкіл тұрақсыз өмір салты төмен қарай құлдырауға әкелді. «Бұл негізінен бүлдіргіш нәрселердің жаппай былығы болды», — дейді Джастин. Ол өзінің «сәндік әйелге» (trophy wife) айналып бара жатқанын немесе айналдырылып жатқанын сезді және ол: «Менің қолымнан ол келмеді», — дейді. Ол оны шашын ашық түске бояуға итермеледі. «Платина түсті бол», — деді ол. Бірақ ол қарсыласып, шегіне бастады. «Мен онымен ештеңесі жоқ кезде таныстым», — дейді ол. «Байлық пен атақтың жинақталуы динамиканы өзгертті». Жұмыстағы әріптестерімен жасайтыны сияқты, Маск бір сәтте жарықтан қараңғыға, қараңғыдан жарыққа ауыса алатын. Ол біраз қорлық сөздер айтып, үзіліс жасап, содан кейін жүзі күлкіге еріп, оғаш әзілдер айтатын. «Ол аю сияқты ерік-жігері күшті және қуатты», — деді Джастин Esquire журналынан Том Джунодқа. «Ол ойнақы және күлкілі болып, сенімен бірге асыр салып ойнауы мүмкін, бірақ соңында сен бәрібір аюмен мәміле жасайсың». Маск жұмыс мәселесіне назар аударғанда, ол бастауыш мектептегідей мүлдем жауап бермейтін аймаққа еніп кететін. Кейінірек мен Джастинге 2008 жылы оған тиген SpaceX пен Tesla-дағы барлық апаттарды айтып бергенімде, ол жылай бастады. «Ол бұл нәрселерді менімен бөліспеді», — дейді ол. «Менің ойымша, бұл өте пайдалы болуы мүмкін екені оның ойына келмеді. Ол әлеммен сондай жауынгерлік қарым-қатынаста болды. Оған тек маған хабарлау керек еді». Оның бойынан таппаған басты нәрсесі эмпатия болды. «Ол көп жағынан ұлы адам, — дейді ол, — бірақ сол эмпатияның жоқтығы мені әрқашан ойландырады». Бір күні көлікпен келе жатып, ол оған шынайы эмпатия ұғымын түсіндіруге тырысты. Ол оны миға қатысты нәрсеге айналдырып жіберді және өзінің Аспергерімен өзін психологиялық тұрғыдан зерек болуға қалай үйреткенін түсіндірді. «Жоқ, оның ойлауға, талдауға немесе басқа адамды оқуға еш қатысы жоқ», — деді ол. «Бұл сезінуді қамтиды. Сіз басқа адамды сезінесіз». Ол қарым-қатынаста бұл маңызды екенін мойындады, бірақ оның ми сымдары жоғары өнімді компанияны басқаруда артықшылық екенін алға тартты. «Күйеу ретінде оны қиын ететін күшті ерік-жігер мен эмоционалдық қашықтық, — деп мойындайды Джастин, — бизнесті жүргізудегі сәттілігінің себептері болуы мүмкін». Джастин оны психотерапияға баруға итермелегенде Илон ашуланатын. Ол Неваданың өлімінен кейін терапевтке бара бастаған және осы салаға терең қызығушылық танытқан. Бұл оны Илонның ауыр балалық шағы мен ми сымдары оған эмоцияларды өшіруге мүмкіндік берді деген түсінікке әкелді, дейді ол. Жақындық қиын болды. «Дисфункционалды ортадан шыққанда немесе миыңыз оныкі сияқты сымдалғанда, — дейді ол, — қарқындылық жақындықтың орнын басады». Бұл дәл емес. Әсіресе балаларымен Маск қатты сезініп, эмоционалды мұқтаж бола алады. Ол біреудің, тіпті бұрынғы қыздарының да жанында болғанын қалайды. Бірақ оның күнделікті жақындықта жетіспейтін нәрсені қарқындылықпен толтыратыны рас. Джастиннің некеге қанағаттанбауы оның депрессиясын тереңдетіп, ашуландырды. «Ол кейбір шарықтаулар мен құлдыраулардан күн сайын ашулы болуға көшті», — дейді Илон. Ол мұны психиатры жазып берген когнитивті күшейткіш Adderall-ға жапты және ол үйді аралап, дәрілерді лақтырып тастайтын. Джастин депрессияда болғанын және Adderall-ға тәуелді болғанын растайды. «Маған зейін тапшылығының бұзылуы диагнозы қойылды және Adderall маған керемет көмек болды», — дейді ол. «Бірақ менің ашулануымның себебі ол емес еді. Мен Илонның мені шеттеткені үшін ашулы болдым». 2008 жылдың көктемінде, жарылған зымырандар мен Tesla-дағы дүрбелең арасында Джастин көлік апатына ұшырады. Содан кейін ол тізесін кеудесіне тартып, көзіне жас алып төсектерінде отырды. Ол Илонға олардың қарым-қатынасы өзгеруі керек екенін айтты. «Мен күйеуімнің өміріндегі миллиондаған долларлық спектакльде қосалқы ойыншы болғым келмеді», — дейді ол. «Мен ол миллиондарын тапқанға дейінгідей сүйгім және сүйікті болғым келді». Илон кеңес алуға келісті, бірақ бір ай және үш сеанстан кейін неке бұзылды. Джастиннің нұсқасы бойынша, Илон оған ультиматум қойды: не ол некені сол күйінде қабылдайды, не ол ажырасуға өтініш береді. Оның нұсқасы бойынша, ол бірнеше рет ажырасқысы келетінін айтқан, ақырында ол: «Мен некеде қалуға дайынмын, бірақ сен маған үнемі қатыгез болмауға уәде беруің керек», — деген. Джастин қазіргі жағдайдың өзі үшін қолайсыз екенін ашық айтқанда, ол ажырасуға өтініш берді. «Мен ештеңе сезбедім, — деп еске алады ол, — бірақ біртүрлі жеңілдеп қалдым».
27. Талула
2008
Лондондағы Гайд-паркте Талула Райлимен
2008 жылдың шілдесінде, Джастинмен ажырасқаннан кейін, Маск Лондондағы Корольдік аэронавтика қоғамында сөз сөйлеуі керек болды. Бұл зымырандар туралы айтуға қолайлы уақыт емес еді. Оның екеуі жарылып кеткен, ал үшінші әрекет үш аптадан кейін ұшырылуы керек еді. Tesla-ның нашар құрылған өндіріс тізбегі ақшаны сорып жатты, ал жаһандық экономикалық дағдарыстың алғашқы белгілері жаңа қаржыландыруды қиындатты. Оған қоса, Джастинмен ажырасу даулары оның Tesla акцияларын бақылау қабілетіне қауіп төндірді. Дегенмен, ол барды. Өз сөзінде ол SpaceX сияқты коммерциялық ғарыштық кәсіпорындар үкіметтік бағдарламаларға қарағанда инновациялық екенін және егер адамдар басқа планеталарды отарлағысы келсе, қажет екенін алға тартты. Содан кейін ол Aston Martin бас директорына барды, ол электромобиль қозғалысын толығымен жоққа шығарып, климаттың өзгеруі туралы алаңдаушылықты елемеді. Келесі күні Маск асқазан ауруымен оянды, бұл ерекше жағдай емес еді. Ол күйзелісті ұнататын сияқты кейіп таныта алады, бірақ асқазаны олай ете алмайды. Ол өзінің досы, табысты кәсіпкер Билл Лимен бірге саяхаттап жүрген еді, ол оны клиникаға апарды. Дәрігер оның соқыр ішегі немесе одан да жаман ештеңе жоқ екенін анықтағанда, Ли олардың бу шығарып қайтуын талап етті және ол Whisky Mist атты танымал түнгі клубтың иесі, досы Ник Хаусқа қоңырау шалды. «Мен Илонның көңіл-күйін көтеруге тырыстым», — дейді Ли. Маск кетуге тырыса берді, бірақ Хаус оларды жертөледегі VIP бөлмеге келуге көндірді. Бірнеше сәттен кейін көз тартарлық кешкі көйлек киген актриса кіріп келді. Сол кезде жиырма екі жаста болған Талула Райли Хартфордширдегі суреттегідей ағылшын ауылында өскен және Маскпен кездескенге дейін бірнеше шағын, бірақ жақсы ойналған рөлдерімен, әсіресе Джейн Остиннің «Тәкаппарлық пен аласұру» (Pride and Prejudice) романының бейімделуіндегі музыкалық қабілеті жоқ ортаңғы Беннет әпкесі Мэри рөлімен көзге түскен еді. Ұзын, толқынды шашты, өткір ақылды және тұлғалы, ұзын бойлы және сұлу ол Масктың талғамына сай келетін. Ник Хаус және тағы бір досы Джеймс Фабрикант таныстырған ол ақырында Маскпен бірге отырды. «Ол өте ұялшақ және сәл ыңғайсыз болып көрінді», — дейді ол. «Ол зымырандар туралы айтып жатты, алғашында мен олардың оның зымырандары екенін түсінбедім». Бір кезде ол: «Қолымды тізеңізге қойсам бола ма?» — деп сұрады. Ол сәл абдырап қалды, бірақ келісімін беріп басын изеді. Соңында ол оған: «Мен бұған өте шорқақпын, бірақ телефон нөміріңізді алсам бола ма, өйткені мен сізді қайта көргім келеді», — деді.
Райли ата-анасының үйінен жақында ғана көшіп кеткен еді және келесі күні таңертең оларға жаңа ғана танысқан адамы туралы айту үшін қоңырау шалды. Олар сөйлесіп жатқанда әкесі Google-дан іздеу салды. «Бұл адам үйленген және бес баласы бар», — деп хабарлады ол. «Сені әлдебір плейбой алдап жүр». Ашуланған ол досы Фабрикантқа қоңырау шалды, ол оны тыныштандырып, Масктың әйелімен ажырасқанына сендірді. «Ақырында біз бірге таңғы ас іштік, — дейді Райли, — және соңында ол: "Мен сізбен түскі ас ішкім келеді", — деді. Содан кейін сол күні түскі астан кейін ол: "Бұл шынымен керемет болды. Енді мен сізбен кешкі ас ішкім келеді", — деді». Келесі үш күн ішінде олар барлық дерлік тамақты бірге ішті және оның бес баласына сыйлықтар алу үшін Hamleys ойыншықтар дүкеніне барды. «Олар махаббат құстары сияқты болды, үнемі қол ұстасып жүрді», — дейді Ли. Сапардың соңында ол оны өзімен бірге Лос-Анджелеске ұшуға шақырды. Ол бара алмады, өйткені ол жаңа ғана түскен «Сент-Триниан» (St. Trinian’s) фильмі туралы Tatler мақаласы үшін фотосессияға Сицилияға баруы керек еді. Бірақ сол жерден ол Лос-Анджелеске ұшты.
Маскпен бірге тұрудың орнына — ол мұны дұрыс емес деп санады — ол Peninsula қонақүйінен бір аптаға бөлме алды. Сапардың соңында ол ұсыныс жасады. «Менде жүзік жоқ екеніне қатты өкінемін», — деді ол. Ол қол алысуды ұсынды және олар солай етті. «Мен онымен бірге шатырдағы бассейнде жүзіп жүргенімді, бір-бірімізді екі аптадай ғана білетінімізге және қазір атастырылғанымызға таңғалып, өте көңілді болғанымызды есіме аламын». Райли бәрі жақсы болатынына сенімді болғанын айтты. «Бізбен болатын ең жаман нәрсе не?» — деп әзілдеді ол. Маск кенеттен байсалды күйге еніп: «Біреуіміз өлуіміз мүмкін», — деп жауап берді. Неге екені белгісіз, сол сәтте ол мұны өте романтикалық деп тапты. Бірнеше аптадан кейін ата-анасы Маскпен танысу үшін Лондоннан ұшып келгенде, ол әкесінен қызына үйленуге рұқсат сұрады. «Мен қызымды өте жақсы білемін және оның шешіміне сенемін, сондықтан келісемін», — деп жауап берді ол. Мэй Лос-Анджелеске ұшып келді және бір рет болса да ұлының серіктесін мақұлдады. «Ол нағыз қуаныш, көңілді, сүйіспеншілікке толы және табысты болды», — дейді ол. «Ал оның ата-анасы өте жақсы, нағыз жақсы ағылшын жұбы еді». Бірақ ағасы Кимбалдың кеңесі бойынша ол және Талула үйленбес бұрын бір-екі жыл күту керек деп шешті.
28. Үшінші соққы
Квадж, 3 тамыз 2008 жыл
Ханс Кенигсманн Falcon 1 зымыранымен
Кваджалейннің шалғай атоллынан екі сәтсіз ұшырылымнан кейін Falcon 1 зымыранының үшінші әрекеті SpaceX-тің тағдырын шешуі керек еді, немесе бәрі, соның ішінде Маск та солай ойлады. Ол командасына тек үш әрекетке жететін ақшасы бар екенін айтты. «Мен егер біз мұны үш ретте жасай алмасақ, өлуге лайықпыз деп есептедім», — дейді ол. Екінші ұшу үшін SpaceX зымыранның үстіне нақты спутник қоймады, өйткені егер ол құласа, құнды жүкті жоғалтқысы келмеді. Бірақ осы үшінші әрекет үшін Маск сәттілікке бәс тігіп, барлығын салды. Зымыран қымбат 180 фунттық Әуе күштерінің спутнигін, NASA-ның екі кішірек спутнигін және «Жұлдызды жол» (Star Trek) фильмінде Скотти рөлін сомдаған актер Джеймс Духанның кремацияланған қалдықтарын алып жүретін болды. Ұшырылым керемет өтті және Маск бақылап отырған Лос-Анджелестегі басқару бөлмесі зымыран көтерілген кезде қуаныш айқайына бөленді. Екі минут жиырма секундтан кейін жоғарғы саты жоспарланғандай үдеткіштен бөлінді. Пайдалы жүк орбитаға бет алғандай көрінді. «Үшіншісі — сәттілік!» — деп айқайлады бір инженер.
Содан кейін, тағы да, Масктың жанындағы әдеттегі орнында отырған Мюллер демін ішіне тартты. Үдеткіш Жерге қайта түсе бастағаннан кейін бір секунд өткен соң, ол қысқаша жоғары қарай атылып, екінші сатыға соғылды. Бейне арнасы өшіп қалды, Маск пен оның командасы екі сатының да, қымбатты Скоттидің қалдықтарымен бірге қазір құлап бара жатқанын бірден білді. Мәселе мынада болды: олар Merlin қозғалтқышының салқындату жүйесін қайта жобалаған еді, ал бұл оның өшкеннен кейін де аздап тартым күшіне ие болуына әкелді. Мюллердің командасы жаңа жүйені жерде сынақтан өткізді және ол теңіз деңгейіндегі жағдайларда жақсы жұмыс істеді. Бірақ ғарыш вакуумында қалдық отынның жануының кішкентай ғана серпіні үдеткішті бір футқа жуық жоғары көтерді. Масктың ақшасы таусылды, Tesla қолма-қол ақшадан айырылып жатты, ал SpaceX қатарынан үш зымыранды құлатты. Бірақ ол берілуге дайын емес еді. Оның орнына ол сөзбе-сөз «ва-банкке» бармақ болды. «SpaceX алға қарай орындауда бір сәтке де кідірмейді», — деп жариялады ол бірнеше сағаттан кейін.
сәтсіздіктен кейін. «SpaceX-тің орбитаға жететініне ешқандай күмән болмауы керек. Мен ешқашан берілмеймін, ешқашан дегенім — ешқашан».
Келесі күні SpaceX конференц-залында Маск Кенигсманмен, Буззамен және Квадждағы ұшыру тобымен конференц-байланысқа шықты. Олар деректерді қарап шығып, соқтығысу қайталанбауы үшін ажырау уақытын ұзарту жолдарын тапты. Масктың көңіл-күйі түнеріңкі еді. «Бұл менің өмірімдегі ең боқ кезең болды, некедегі, SpaceX пен Tesla-дағы жағдайларды ескерсек», — дейді ол. «Тіпті үйім де болмады. Ол Джастинде қалды». Команда ол әдеттегідей кінәлайтын адамдарды іздей бастайды деп қорықты. Олар суық айқайға дайындалды.
Оның орнына ол Лос-Анджелестегі зауытта төртінші зымыранға арналған компоненттер бар екенін айтты. Оны құрастырып, Кваджға мүмкіндігінше тезірек жеткізіңдер деді. Ол оларға іс жүзінде мүмкін емес мерзім қойды: алты апта ішінде ұшыру. «Ол бізге іске кірісуді бұйырды, — дейді Кенигсман, — және бұл мені таң қалдырды».
Штаб-пәтерге оптимизм лебі тарады. «Осыдан кейін біздің көбіміз оның соңынан қолымызға күннен қорғайтын май ұстап, тозақтың қақпасына дейін барар едік деп ойлаймын», — дейді кадрлар бөлімінің директоры Долли Сингх. «Бір сәтте ғимараттағы энергия үмітсіздік пен жеңілістен шешім қабылдаудың қуатты дүмпуіне ауысты».
Маскпен бірге екінші ұшырылымның сәтсіздігін көрген Wired журналының тілшісі Карл Хоффман одан оптимизмін қалай сақтап қалғанын сұрады. «Оптимизм, пессимизм, бәрібір, — деп жауап берді Маск. — Біз мұны жүзеге асырамыз. Құдай куә, мен мұны істету үшін жанымды саламын».
29. Шыңырау шетінде
Tesla және SpaceX, 2008
SpaceX басқару бөлмесінде
2008 жылдың 1 ақпанында Tesla штаб-пәтеріндегі қызметкерлерге электрондық хат келді. «P1 қазір келеді!» деп хабарланды. «P1» — өндіріс процесінен өткен алғашқы Roadster-дің кодтық атауы еді. Маск қысқаша сөйлеп, кейін Roadster-мен Пало-Альтоны айналып өтіп, жеңіс айналымын жасады.
Барлығы қолмен құрастырылған бірнеше көліктің шығарылуы кішкентай ғана жеңіс еді. Көптеген банкрот болған және ұмытылған автокөлік компаниялары осыған ұқсас нәрселерді жасаған. Келесі міндет — көліктерді табысты түрде жаппай шығара алатын өндіріс процесін құру болды. Өткен ғасырда тек бір американдық автокөлік компаниясы (Ford) банкротқа ұшырамай мұны жүзеге асыра алған еді.
Сол сәтте Tesla-ның екінші болатыны белгісіз еді. Ипотекалық дағдарыс басталып, ол Ұлы тоқыраудан кейінгі ең ауыр жаһандық рецессияға әкелмекші болды. Tesla-ның жеткізу тізбегі қолайсыз еді, ал компанияның ақшасы таусылып жатты. Оның үстіне, SpaceX әлі зымыранды орбитаға шығармаған болатын. «Менде Roadster болса да, — дейді Маск, — бұл менің өмірімдегі ең ауыр жылдың басы еді».
Маск жиі заңдылықтың шегінде жүрді. Ол 2008 жылдың бірінші жартысында Tesla-ны әлі жасалмаған Roadster-лер үшін тұтынушылар салған депозиттерді пайдалану арқылы сақтап қалды. Tesla-ның кейбір басшылары мен басқарма мүшелері депозиттер операциялық шығындарға жұмсалмай, эскроу-шотта сақталуы керек деп есептеді, бірақ Маск: «Біз не осылай жасаймыз, не өлеміз», — деп табандады.
2008 жылдың күзінде жағдай қиындай түскенде, Маск Tesla қызметкерлеріне жалақы төлеу үшін достары мен отбасынан ақша сұрады. Кимбал рецессия кезінде ақшасының көп бөлігін жоғалтып, ағасы сияқты банкроттыққа жақын қалған еді. Ол банктен алған несиелерін жабу үшін қажет деп санаған Apple акцияларындағы 375 000 долларды сақтап отырған болатын. «Маған оны Tesla-ға салуың керек», — деді Илон. Әрқашан қолдау көрсететін Кимбал акцияларды сатып, Илонның айтқанын істеді. Оған Colorado Capital-дағы банкирі ашулы қоңырау шалып, несие тарихын құртып жатқанын ескертті. «Кешіріңіз, бірақ мен мұны істеуім керек», — деп жауап берді Кимбал. Банкир бірнеше аптадан кейін қайта қоңырау шалғанда, Кимбал дауласуға дайындалды. Бірақ банкир оның сөзін бөліп, Colorado Capital-дың өзі банкрот болғанын хабарлады. «2008 жыл осындай жаман болды», — дейді Кимбал.
Масктың досы Билл Ли 2 миллион доллар, Google-дан Сергей Брин 500 000 доллар салды, тіпті қарапайым Tesla қызметкерлері де чек жазып берді. Маск өз шығындарын жабу үшін жеке қарыз алды, оның ішінде айына 170 000 долларды өзінің және (Калифорния заңы бойынша ауқатты жұбайы төлеуі тиіс болғандықтан) Джастиннің ажырасу заңгерлеріне төлеуге жұмсады. «Илонға қиындықты еңсеруге ақша берген Джефф Сколлға Құдай жар болсын», — дейді Талула Масктың досы, eBay-дің алғашқы президенті туралы. Антонио Грасиас та көмекке келіп, оған 1 миллион доллар қарыз берді. Тіпті Талуланың ата-анасы да көмектесуді ұсынды. «Мен қатты ренжіп, анам мен әкеме қоңырау шалдым, олар үйлерін кепілге қойып, көмектесуге тырысатындарын айтты», — деп еске алады ол. Маск бұл ұсыныстан бас тартты. «Мен барымды салғаным үшін сенің ата-анаң үйінен айырылмауы керек», — деді ол оған.
Талула түн сайын Масктың өзімен-өзі күбірлеп сөйлесіп, кейде қолдарын сермеп, айқайлағанын қорқынышпен бақылады. «Мен оның жүрегі тоқтап қала ма деп ойладым», — дейді ол. «Ол түнгі қорқыныштардан зардап шегіп, ұйықтап жатып айқайлап, мені тырнайтын. Бұл сұмдық еді. Мен қатты қорықтым, ал ол шарасыз күйде болды». Кейде ол жуынатын бөлмеге барып, құса бастайтын. «Бұл оның ішегіне әсер етіп, ол айқайлап, лоқситын», — дейді ол. «Мен дәретхананың жанында тұрып, оның басын ұстап тұратынмын».
Масктың күйзеліске төзімділігі жоғары, бірақ 2008 жыл оны шегіне жеткізді. «Мен күн сайын, күні-түні жұмыс істедім, қалпақтан қоян шығаруды талап ететін жағдайда болдым, сосын тағы да, тағы да», — дейді ол. Ол көп салмақ қосып, кейін кенеттен бәрін және одан да көбін жоғалтты. Оның жүрісі бүкірейіп, жүргенде башпайлары қатып қалатын болды. Бірақ ол қуаттанып, шектен тыс зейінді бола түсті. Дар ағашының қаупі оның санасын шоғырландырды.
Масктың айналасындағылардың бәрі ол қабылдауы керек деп ойлаған бір шешім болды. 2008 жыл аяқталып келе жатқанда, ол SpaceX пен Tesla арасында таңдау жасауы керек сияқты көрінді. Егер ол азайып бара жатқан ресурстарын біреуіне шоғырландырса, оның аман қалатынына сенімді бола алар еді. Егер ол ресурстарын бөлуге тырысса, екеуі де құрдымға кетуі мүмкін еді. Бір күні оның көңілді серігі Марк Джункоса SpaceX-тегі оның кабинетіне кірді. «Дос, неге осы екі нәрсенің біреуінен бас тартпасқа?» — деп сұрады ол. «Егер SpaceX жүрегіңе жақын болса, Tesla-ны таста».
— Жоқ, — деді Маск, — бұл «Электрлік көліктер жұмыс істемейді» деген белгіге тағы бір кертік болар еді және біз тұрақты
энергияға ешқашан жете алмас едік.
Ол SpaceX-ті де тастай алмады.
— Онда біз ешқашан көппланеталы түрге айналмауымыз мүмкін.
энергияға ешқашан жете алмас едік.
Ол SpaceX-ті де тастай алмады.
— Онда біз ешқашан көппланеталы түрге айналмауымыз мүмкін.
Адамдар оны таңдау жасауға неғұрлым көбірек итермелесе, ол соғұрлым қарсыласты. «Мен үшін эмоционалды түрде бұл екі балаң болып, тамағың таусылып жатқандай жағдай еді», — дейді ол. «Сіз әр балаға жартысын бере аласыз, бұл жағдайда екеуі де өлуі мүмкін, немесе барлық тамақты бір балаға беріп, кем дегенде біреуінің аман қалу мүмкіндігін арттыра аласыз. Мен біреуі өледі деп шеше алмадым, сондықтан екеуін де сақтап қалу үшін барымды салуға бел будым».
30. Төртінші ұшырылым
Квадж, тамыз–қыркүйек 2008
Маск басқару бөлмесінде және инженерлермен бірге; Кенигсман Кваджда шампан құйып жатыр
Құрылтайшылар көмекке келеді
Маск Falcon 1-дің үш ұшырылымын жоспарлаған болатын және олардың барлығы орбитаға жетпей жатып жарылды. Жеке банкроттыққа ұшырап, Tesla қаржылық дағдарыста тұрғанда, төртінші әрекетке ақшаны қайдан табатынын елестету қиын еді. Содан кейін күтпеген топ көмекке келді: оны сегіз жыл бұрын бас директор қызметінен қуған PayPal-дың бірлескен құрылтайшылары.
Маск қызметтен кетуін ерекше сабырлылықпен қабылдады және төңкеріс жетекшілерімен, соның ішінде Питер Тиль және Макс Левчинмен достық қарым-қатынаста қалды. Өздерін атағандай, ескі PayPal мафиясы тығыз байланыстағы топ еді. Олар заң мектебінде Антонио Грасиас үшін жазбалар жазған досы — бұрынғы әріптесі Дэвид Саксқа «Thank You for Smoking» сатиралық фильмін шығарған кезде қаржылай көмектесті. Тиль PayPal-дың басқа екі түлегі Кен Хауэри және Люк Носекпен бірігіп, негізінен интернет-стартаптарға инвестиция салатын Founders Fund қорын құрды.
Тиль, оның айтуынша, «таза технологияларға үзілді-кесілді күмәнмен қарады», сондықтан қор Tesla-ға инвестиция салмаған еді. Маскпен жақын болып кеткен Носек оларға SpaceX-ке инвестиция салуды ұсынды. Тиль идеяны талқылау үшін Маскпен конференц-байланысқа келісті. «Бір сәтте мен Илоннан компанияның бас зымыран инженерімен сөйлесе аламыз ба деп сұрадым, — дейді Тиль, — ал Илон: "Сіз қазір онымен сөйлесіп тұрсыз", — деп жауап берді». Бұл Тильді сендіре қоймады, бірақ Носек инвестиция салуды қатты қолдады. «Мен Илонның жасап жатқан ісі таңғаларлық екенін және біз оның бір бөлігі болуымыз керектігін айттым», — дейді ол.
Ақырында Тиль көніп, қордың 20 миллион доллар сала алатынына келісті. «Менің ойымша, бұл PayPal дастанынан кейін қарым-қатынасты түзеудің бір жолы болар еді», — дейді ол. Инвестиция 2008 жылдың 3 тамызында, үшінші ұшыру әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін жарияланды. Бұл Маскқа төртінші ұшырылымды қаржыландыратынын жариялауға мүмкіндік берген құтқарушы жіп болды.
«Бұл карманың қызықты көрінісі болды, — дейді Маск. — Мені PayPal төңкерісінің жетекшілері өлтіргеннен кейін, Сенатта пышақталған Цезарь сияқты, мен "Жігіттер, сендер оңбағансыңдар" дей алар едім. Бірақ мен олай етпедім. Егер мен солай істегенде, Founders Fund 2008 жылы көмекке келмес еді және SpaceX өлер еді. Мен астрологияға немесе сондай сандырақтарға сенбеймін. Бірақ карма шынайы болуы мүмкін».
Шешуші сәт
Маск 2008 жылдың тамызында үшінші сәтсіз ұшудан кейін жаңа зымыранды Кваджға алты апта ішінде жеткізу мерзімін белгілеп, командасын дүр сілкіндірді. Бұл Масктың шындықты бұрмалау айласы сияқты көрінді. Бірінші және екінші сәтсіз ұшырылымдардың арасы он екі айға, ал екінші мен үшіншінің арасы тағы он жеті айға созылған еді. Бірақ зымыран үшінші сәтсіздікке әкелген мәселелерді түзету үшін түбегейлі дизайн өзгерістерін қажет етпегендіктен, ол алты апталық мерзімнің орындалатынын және команданы жігерлендіретінін есептеді. Сондай-ақ, ақшаның тез таусылып жатқанын ескерсек, оның басқа таңдауы жоқ еді.
SpaceX-тің Лос-Анджелестегі зауытында төртінші зымыранға арналған компоненттер болды, бірақ оны теңіз арқылы Кваджға жеткізу төрт аптаға созылар еді. SpaceX-тің ұшыру жөніндегі директоры Тим Бузза Маскқа мерзімге үлгерудің жалғыз жолы — Әскери-әуе күштерінен C-17 көлік ұшағын жалдау екенін айтты. «Онда, жай ғана солай істе», — деп жауап берді Маск. Сол кезде Бузза Масктың барлық карталарын үстелге қоюға дайын екенін түсінді.
SpaceX-тің жиырма қызметкері C-17 ұшағының жүк бөлімінде зымыранмен бірге қабырға бойындағы жиналмалы орындықтарға бекітіліп ұшты. Көңіл-күй мерекелік еді. Жұмысқа берілген экипаж мүшелері нағыз ғажайыпты жүзеге асырғалы жатырмыз деп ойлады.
Олар Тынық мұхитының үстімен ұшып бара жатқанда, Трип Харрис есімді жас инженер гитарасын шығарып, ойнай бастады. Оның ата-анасы Теннессиден келген музыка профессорлары еді және ол классикалық музыкант болуға дайындалған болатын. Бірақ бір Рождествода ол «Star Trek» фильмін көріп, оның орнына зымыран ғалымы болғысы келетінін шешті. «Мен миымды музыкадан инженерияға қалай ауыстыру керектігін түсіндім», бұл ол ойлағандай үлкен ауысу емес еді. Пердьюде бір жыл оқығаннан кейін ол жазғы тәжірибе іздеп жүгірді, бірақ сұхбаттардан өте алмады. Ол жергілікті Ace Hardware дүкенінде жұмыс істеуге көнген кезде, профессорына SpaceX-тегі досынан интерндер қажет деген қоңырау түсті. Ешқандай құжаттарды күтпестен, Харрис келесі күні таңертең көлігіне отырып, қызын тастап, Индианадан Лос-Анджелеске жол тартты.
Олар Гавайиге жанармай құю үшін төмендей бастағанда, қатты тарсылдаған дыбыс естілді. Сосын тағы біреуі. «Біз бір-бірімізге қарап, бұл біртүрлі сияқты дедік, — дейді Харрис. — Содан кейін тағы бір тарсыл естілді және біз зымыран багының бүйірінің Coca-Cola қалбыры сияқты мыжылғанын көрдік». Ұшақтың тез төмендеуі жүк бөліміндегі қысымның жоғарылауына әкелді, ал бактың клапандары ішкі қысымды теңестіру үшін ауаны жеткілікті жылдамдықпен өткізбей жатты.
Инженерлер қалта пышақтарын шығарып, шөгілетін ораманы кесіп, клапандарды ашуға тырысқанда аласапыран басталды. Бюлент Алтан төмендеуді тоқтату үшін кабинаға жүгірді. «Міне, үлкен түрік жігіті сіз көрген ең аққұба американдық Әскери-әуе күштерінің ұшқыштарына жоғары көтерілуді сұрап айқайлап жатыр», — дейді Харрис. Таңқаларлығы, олар зымыранды немесе Алтанды мұхитқа тастамады. Оның орнына олар көтерілуге келісті, бірақ Алтанға отынның тек отыз минутқа жететінін ескертті. Бұл он минуттан кейін олар қайтадан төмендей бастауы керек дегенді білдірді.
Инженерлердің бірі зымыранның бірінші және екінші сатыларының арасындағы қараңғы аймаққа кіріп, үлкен қысымдау желісін тауып, оны бұрап ашуға қол жеткізді, бұл жүк ұшағы қайтадан төмендей бастағанда ауаның зымыранға кіріп, қысымды теңестіруіне мүмкіндік берді. Металл бастапқы пішініне жақын қалпына келе бастады. Бірақ зақым келген еді. Сыртқы жағы майысқан және шайқалуға қарсы қалқалардың бірі орнынан жылжып кеткен.
Олар Лос-Анджелестегі Маскқа қоңырау шалып, не болғанын айтып, зымыранды қайтаруды ұсынды. «Онда тұрған бәріміз үнсіздікті естідік, — дейді Харрис. — Ол бір минут үндемеді. Содан кейін ол: "Жоқ, сендер оны Кваджға жеткізіп, сол жерде жөндейсіңдер", — деді». Харрис Кваджға жеткенде олардың алғашқы реакциясы «Құрыдық» болғанын еске алады. Бірақ бір күннен кейін қызығушылық оянды. «Біз өзімізге: "Біз мұны істетеміз", — деп айта бастадық».
Бузза мен зымыран құрылымдарының бастығы Крис Томпсон SpaceX штаб-пәтерінде қажетті жабдықтарды, соның ішінде бактардағы сұйықтықтың шайқалуын болдырмайтын жаңа қалқаларды жинап, Лос-Анджелестен Кваджға ұшу үшін Масктың ұшағына тиеді. Ол жерде олар түн ортасында бөлшектенген зымыранның айналасында жанталаса жүгіріп жүрген инженерлер тобын көрді, олар науқасты құтқаруға тырысқан жедел жәрдем бөлмесіндегі дәрігерлер сияқты еді.
SpaceX-тің алғашқы үш сәтсіздігінен кейін Маск сапаны бақылау мен тәуекелді азайту процедураларын күшейткен болатын. «Сондықтан біз енді құжаттама мен тексерулерді көбейтіп, сәл баяу қозғалуға дағдыланған едік», — дейді Бузза. Ол Маскқа егер осы жаңа талаптардың барлығын орындаса, зымыранды жөндеуге бес апта кететінін айтты. Егер олар талаптардан бас тартса, оны бес күнде жасай алар еді. Маск күтілген шешімді қабылдады. «Жарайды, — деді ол. — Қолдан келгенше тездетіңдер».
Масктың сапаны бақылау туралы бұйрықтарын өзгерту туралы шешімі Буззаға екі нәрсені үйретті: Маск жағдай өзгерген кезде бағытын өзгерте алатын және ол кез келген адамнан гөрі көбірек тәуекелге баруға дайын еді. «Бұл біз үйренуге тиіс нәрсе болды, яғни Илон бір мәлімдеме жасайды, бірақ уақыт өте келе ол: "О, жоқ, шын мәнінде біз мұны басқаша жасай аламыз", — деп түсінетін», — дейді Бузза.
Олар Квадждың қатал күнінің астында жанталасып жатқанда, оларды ұзындығы үш футқа жуық ерекше үлкен кокос шаяны бақылап тұрды. Олар оны Илон деп атады және оның назары астында жөндеу жұмыстарын белгіленген бес күнде аяқтай алды. «Бұл аэроғарыш өнеркәсібіндегі ісінген компаниялар елестете алатын нәрсеге мүлдем ұқсамайтын еді, — дейді Бузза. — Кейде оның ақылға сыймайтын мерзімдерінің мәні бар».
«Төртіншісінде жолымыз болады!»
Егер осы төртінші ұшыру әрекеті сәтті болмаса, бұл SpaceX-тің және ғарышты игеруді жеке кәсіпкерлер басқара алады деген ессіз түсініктің соңы болар еді. Бұл сондай-ақ Tesla-ның да соңы болуы мүмкін еді. «Біз Tesla үшін жаңа қаржы ала алмас едік, — дейді Маск. — Адамдар: "Зымыран компаниясы сәтсіздікке ұшыраған анау жігітке қараңдаршы, ол жолы болмайтын адам", — дер еді».
Ұшыру 2008 жылдың 28 қыркүйегіне жоспарланған болатын және Маск оны Лос-Анджелестегі SpaceX штаб-пәтеріндегі басқару фургонынан бақылауды жоспарлады. Кернеуді басу үшін Кимбал сол күні таңертең балаларын Диснейлендке апаруды ұсынды. Бұл адам көп жиналған жексенбі еді және олар VIP рұқсат ұйымдастырмаған болатын, бірақ ұзын кезекте тұру бата болды, өйткені бұл Илонға тыныштандыратын әсер етті. Олар Space Mountain американдық төбешігіне мінді, бұл шындық болмаса, тым қарабайыр болып көрінетін айқын метафора еді.
Диснейлендке киген сарғыш поло жейдесі мен өңі кеткен джинсы шалбарымен Маск басқару фургонына дәл ұшыру терезесі ашылған кезде, сағат 16:00-де келді. Мониторлардың бірінен ол Квадж ұшыру алаңындағы Falcon 1-ді көрді. Әйел дауысы кері санақты бастағанда басқару бөлмесінде тыныштық орнады.
Зымыран мұнарадан асқанда, қошеметтеу басталды, бірақ Маск компьютеріне ағылып жатқан деректерге және қабырғадағы зымыран камераларынан бейне көрсетіп тұрған мониторға үнсіз қарап тұрды. Алпыс секундтан кейін бейне қозғалтқыштан шыққан түтіннің қарайғанын көрсетті. Бұл қалыпты жағдай еді; себебі зымыран оттегі аз сиретілген ауаға жеткен болатын. Кваджалейн атоллының аралдары көгілдір теңіздегі інжу моншақтары сияқты болып алыстап бара жатты.
Екі минуттан кейін сатылардың ажырайтын уақыты келді. Үдеткіш қозғалтқыш сөнді, және бұл жолы үшінші ұшырылымды құртқан соқтығысуды болдырмас үшін екінші саты іске қосылмас бұрын бес секундтық кідіріс болды. Екінші саты баяу алыстағанда, Маск ақыры қуаныштан айқайлауға рұқсат берді.
Екінші сатыдағы Kestrel қозғалтқышы мінсіз жұмыс істеді. Оның шүмегі қызудан күңгірт қызыл болып жанып тұрды, бірақ Маск материалдың ақ түске дейін қызып, шыдай алатынын білетін. Ақырында, ұшырылымнан тоғыз минут өткен соң, Kestrel қозғалтқышы жоспарланғандай сөніп, оның пайдалы жүгі орбитаға шығарылды. Бұл кезде қошемет дауыстары құлақ тұндырарлықтай болды және Маск қолдарын ауаға сермеп жатты. Оның жанында тұрған Кимбал жылай бастады.
Falcon 1 жерден ұшырылып, орбитаға жеткен алғашқы жекеменшік зымыран ретінде тарихқа енді. Маск және оның небәрі бес жүз қызметкерден тұратын шағын командасы (Boeing-тің салыстырмалы бөлімшесінде елу мың адам болған) жүйені нөлден бастап жобалап, барлық құрылысты өздері жүргізді. Сырттан өте аз нәрсе алынды. Қаржыландыру да жеке, негізінен Масктың қалтасынан болды. SpaceX-тің NASA және басқа клиенттер үшін миссияларды орындауға келісімшарттары болды, бірақ олар тек сәтті болған жағдайда ғана ақы алатын еді. Субсидиялар немесе «шығын плюс» келісімшарттары болған жоқ.
«Бұл сұмдық керемет болды», — деп айқайлады Маск зауыт қабатына шыққанда. Ол асхананың жанына жиналған қызметкерлердің алдында кішкене билеп берді. «Төртіншісінде жолымыз болды!» Қошемет қайта көтерілгенде, ол әдеттегіден сәл көбірек тұтыға бастады. «Менің миым аздап шаршады, сондықтан маған бірдеңе айту қиын», — деп күбірледі ол. Бірақ содан кейін ол болашаққа деген көзқарасын жариялады: «Бұл көптеген қадамдардың біріншісі ғана. Біз келесі жылы Falcon 9-ды орбитаға шығарамыз, Dragon ғарыш кемесін іске қосамыз және Space Shuttle-дың орнын басамыз. Біз көп нәрсе жасаймыз, тіпті Марсқа да жетеміз».
Тас мүсіндей көрінгеніне қарамастан, ұшыру кезінде Масктың асқазаны құсуға дейін жетіп, түйіліп қалған еді. Тіпті сәттіліктен кейін де ол қуанышты сезіне алмады. «Менің кортизол деңгейім, күйзеліс гормондарым, адреналин соншалықты жоғары болғаны сонша, маған бақытты сезіну қиын болды, — дейді ол. — Өлімнен аман қалғандай жеңілдеу сезімі болды, бірақ қуаныш емес. Мен ол үшін тым қатты күйзелісте болдым».
«ilovenasa»
Сәтті ұшырылым кәсіпкерлік ғарыш әрекеттерінің болашағын сақтап қалды. «Роджер Баннистердің төрт минуттық мильді бағындырғаны сияқты, SpaceX адамдарды ғарышқа шығуға қатысты шектеу сезімін қайта қарауға мәжбүр етті», — деп жазды автор Эшли Вэнс.
Бұл NASA үшін бағыттың үлкен өзгеруіне әкелді. Space Shuttle бағдарламасының жақында аяқталуы АҚШ-тың Халықаралық ғарыш станциясына экипаждарды немесе жүктерді жіберу мүмкіндігінің болмайтынын білдірді. Сондықтан агенттік ол жаққа жүк миссияларын ұшуға келісімшартқа конкурс жариялады. Төртінші Falcon 1 ұшуының сәттілігі Маск пен Гвинн Шотвеллге 2008 жылдың соңында Хьюстонға ұшып барып, NASA-мен кездесіп, өз істерін алға жылжытуға мүмкіндік берді.
Олар ұшақтан түскенде, Маск оны ұшу-қону жолағында сөйлесу үшін шетке шығарды. «NASA менің уақытымды SpaceX пен Tesla арасында бөлуім керек деп алаңдайды, — деді ол оған. — Маған серіктес керек сияқты». Бұл оған оңай келген идея емес еді; ол серіктестіктен гөрі бұйрық беруге жақсырақ болатын. Содан кейін ол оған ұсыныс жасады. «SpaceX президенті болғың келе ме?» Ол бас директор болып қала береді және олар жауапкершілікті бөліседі. «Мен инженерия мен өнімді дамытуға назар аударамын, — деді ол, — ал сенің тұтынушыларды басқаруға, кадрларға, үкіметтік істерге және қаржының көп бөлігіне назар аударғаныңды қалаймын». Ол бірден келісті. «Мен адамдармен жұмыс істегенді жақсы көремін, ал ол аппараттық құралдармен және дизайнмен жұмыс істегенді жақсы көреді», — деп түсіндіреді ол.
22 желтоқсанда, 2008 жылғы сұмдық жылдың шымылдығын жапқандай, Масктың ұялы телефонына қоңырау түсті. Кейінірек SpaceX-ке ауысатын NASA-ның ғарыштық ұшулар бөлімінің бастығы Билл Герстенмайер оған жаңалықты жеткізді: SpaceX Ғарыш станциясына он екі рет барып-қайту үшін 1,6 миллиард долларлық келісімшартқа ие болды. «Мен NASA-ны жақсы көремін, — деп жауап берді Маск. — Сендер кереметсіңдер». Содан кейін ол компьютерге кіру құпия сөзін «ilovenasa» деп өзгертті.
31. Tesla-ны құтқару
Желтоқсан 2008
Тәуекелге деген шектен тыс сүйіспеншілік: Туған күні кештерінің бірінде көзі байланған пышақ лақтырушыға қарсы тұру
Tesla-ны қаржыландыру, желтоқсан 2008
Маск NASA келісімшартының дәмін бірнеше минуттан артық тата алмады. Шын мәнінде, оның күйзеліс деңгейі мүлдем төмендемеді. SpaceX Рождестволық жеңілдік алған шығар, бірақ Tesla 2008 жылдың соңында банкроттыққа қарай құлдырап бара жатты. Рождество қарсаңында оның ақшасы таусылуы керек еді. Компанияда да, Масктың жеке өзінде де келесі жалақыны төлеуге жеткілікті ақша болмады.
Маск бар болғаны 20 миллион долларлық жаңа үлестік кезеңді қаржыландыру үшін бар инвесторларын тартты. Бұл Tesla-ға тағы бірнеше ай алға жылжуға мүмкіндік беретін еді. Бірақ ол жоспар орындалды деп ойлаған кезде, бір инвестордың қарсылық білдіріп жатқанын анықтады: Алан Зальцман басқаратын VantagePoint Capital. Жаңа акцияларды шығару үшін барлық бар инвесторлар мақұлдауы керек еді.
Зальцман мен Маск соңғы бірнеше айда стратегия бойынша келіспей жүрген. Бір сәтте олар Tesla штаб-пәтерінде айқайласып қалды, оны қызметкерлер естіп қойды. Зальцман Tesla-ның Chrysler сияқты басқа автокөлік компанияларына аккумуляторлық батареялар жеткізушісі болғанын қалады. «Бұл Tesla-ның өсуін қаржыландыруға көмектесер еді», — деді Зальцман. Маск мұны ақымақтық деп санады. «Зальцман біздің арбамызды ескі автокөлік компаниясына байлауымызды талап етті, — дейді ол, — ал мен: "Ол кеме суға батып бара жатыр ғой", — дедім». Зальцман Tesla-ның Roadster тұтынушылары салған депозиттерді жағып жатқанына ренжіді, дегенмен көліктер әлі жасалмаған еді. «Адамдар компанияны қаржыландыру үшін кепілсіз несие емес, депозит салдық деп ойлады. Моральдық тұрғыдан бұл дұрыс емес еді». Маск сыртқы заңгерлерден оның заңды екендігі туралы қорытынды ала алды. Зальцман сондай-ақ Масктың мінез-құлқынан жиіркенді: «Ол адамдарға қатал және қажетсіз сезімтал емес болды. Бұл оның ДНҚ-сының бір бөлігі ғана еді. Бұл маған ұнамады».
Кимбал тыңдап отырған бейресми басқарма қоңырауында Зальцман Маскты бас директор қызметінен алуға негіз дайындауға тырысты. «Мен бұл зұлым ақымақтардың Илонға не істемек болғанына қатты ашуландым, — дейді Кимбал. — Мен: "Жоқ, жоқ, сендер бұлай істемейсіңдер. Сендер ақымақсыңдар", — деп айқайлай бастадым». Антонио Грасиас та қоңырауда болды. «Жоқ, біз Илонды қолдаймыз», — деді ол. Кимбал ағасына қоңырау шалды, ол басқарманың дауыс беруіне тосқауыл қоя алды. Ол транстық зейін қою күйінде болғаны сонша, тіпті ашуланбады.
Зальцман мен оның серіктестері Масктың олардың кеңсесіне келіп, Tesla-ның болашақтағы капитал қажеттіліктерін егжей-тегжейлі түсіндіруін талап етті. «Ол ашық жүрекке ота жасауға тырысып жатты, ал біз оның қате қан тобын құймауын қамтамасыз етуге тырыстық, — дейді Зальцман. — Бір адамда шектен тыс бақылау болғанда және ол адам қатты күйзелісте болғанда, бұл қауіпті жағдай».
Маск ашуланды. «Біз мұны дереу жасауымыз керек, әйтпесе жалақы төлей алмаймыз», — деді ол Зальцманға. Бірақ Зальцман келесі аптада кездесуді талап етті. Ол сондай-ақ уақытты таңғы 7-ге белгіледі, бұл Маскты одан әрі ашуландырды. «Мен түнде жүретін үкімін, мен: "О, құдай-ай, бұл бітті", — дедім, — дейді ол. — Зальцман мұны маған әдейі істеді, өйткені ол нақұрыс». Маск Зальцманның оның көзіне қарап «жоқ» деп айту мүмкіндігінен ләззат алғанын сезді, солай болды да.
Маск кешірімді бола алады, мұны ол PayPal серіктестерімен жарасуы арқылы көрсетті. Бірақ оны ессіз күйге түсіретін бірнеше адам бар. Мартин Эберхард солардың бірі. Ал Алан Зальцман екіншісі болды. Маск ол Tesla-ны әдейі банкроттыққа итермелеуге тырысты деп ойлады. «Ол сондай жексұрын, — дейді Маск. — Мен оны жексұрын дегенде, бұл қорлау емес, сипаттама».
Зальцман Масктың айыптауларын сабырмен жоққа шығарады және оның қорлауларына байсалды қарайтын сияқты. «Бізде компанияны басып алу немесе оны банкроттыққа мәжбүрлеу жоспары болған жоқ, — дейді ол. — Бұл абсурд. Біздің рөліміз — жай ғана компанияны қолдау және оның капиталының ақылмен жұмсалуын қамтамасыз ету». Масктың оған жасаған жеке шабуылдарына қарамастан, ол іс жүзінде біраз таңданысын білдіреді. «Ол компанияның артындағы ерекше қозғаушы күш болды және мен оның сәтті болғанына құрметпен қараймын. Мен бас иемін».
Зальцманның жаңа үлестік кезеңге вето қоюын айналып өту үшін Маск қаржыландыруды қайта құрылымдауға асықты, сөйтіп ол көбірек акция шығаруды емес, көбірек қарыз алуды қамтыды. Шешуші конференц-байланыс Рождество қарсаңында, SpaceX NASA келісімшартын алғаннан екі күн өткен соң болды. Маск Колорадо штатының Боулдер қаласындағы Кимбалдың үйінде Талула Райлимен бірге болды. «Мен еденде балаларға сыйлықтарды орап жаттым, ал Илон төсекте, телефонмен сөйлесіп, бұл мәселені шешуге жанталасып жатты, — деп еске алады ол. — Рождество мен үшін өте маңызды, сондықтан менің басымдығым балаларды жағдайдан қорғау болды. Мен: "Бұл Рождество ғой, қандай да бір ғажайып болады", — деп айта бердім».
Және ол болды. VantagePoint жоспарды қолдады, қоңыраудағы басқа инвесторлар да солай етті. Маск жылап жіберді. «Егер бұл басқаша болғанда, Tesla өлер еді, — дейді ол, — және мүмкін көптеген жылдар бойы электрлік көліктер туралы арман да өлер еді». Сол кезде АҚШ-тың барлық ірі автокөлік компаниялары электрлік көліктер шығаруды тоқтатқан болатын.
Үкіметтік несиелер және Daimler инвестициясы
Жылдар бойы Tesla-ға айтылған сындардың бірі — компания 2009 жылы үкімет тарапынан «құтқарылды» немесе «субсидияланды» деген пікір болды. Шын мәнінде, Tesla Қаржы министрлігінің «құтқару» деп аталатын Проблемалық активтерді босату бағдарламасынан (TARP) ақша алған жоқ. Бұл бағдарлама бойынша үкімет General Motors пен Chrysler-ге банкроттықты қайта құрылымдау кезінде 18,4 миллиард доллар қарыз берді. Tesla ешқандай TARP немесе ынталандыру пакетінің ақшасына өтініш берген жоқ.
Tesla 2009 жылдың маусымында Энергетика министрлігінің бағдарламасынан 465 миллион доллар пайыздық несие алды. Жетілдірілген технологиялық көліктерді өндіру несие бағдарламасы компанияларға электрлік немесе отын үнемдейтін көліктер шығару үшін ақша берді. Ford, Nissan және Fisker Automotive те несие алды.
Энергетика министрлігінің Tesla-ға берген несиесі бірден қолма-қол ақша құю емес еді. GM мен Chrysler-ге берілген құтқару ақшасынан айырмашылығы, несие ақшасы нақты шығындарға байланысты болды. «Біз ақша жұмсап, содан кейін үкіметке шот-фактураларды ұсынуымыз керек болды», — деп түсіндіреді Маск. Сондықтан бірінші чек 2010 жылдың басына дейін келмеді. Үш жылдан кейін Tesla несиесін 12 миллион доллар пайызымен бірге қайтарды. Nissan 2017 жылы қайтарды, Fisker банкротқа ұшырады, ал 2023 жылғы жағдай бойынша Ford әлі де қарыз.
Tesla үшін маңыздырақ қаржы құю Daimler-ден келді. 2008 жылдың қазан айында, Tesla дағдарысы мен SpaceX-тің ұшыру сәтсіздіктері кезінде Маск неміс компаниясының Штутгарттағы штаб-пәтеріне ұшты. Daimler басшылары оған электрлік көлік жасауға қызығушылық танытып отырғанын және олардың командасы 2009 жылдың қаңтарында АҚШ-қа баруды жоспарлап отырғанын айтты. Олар Tesla-ны Daimler-дің Smart көлігінің электрлік нұсқасының ұсынысын көрсетуге шақырды.
Қайтып келгеннен кейін Маск Дж.Б. Штробельге Daimler командасы келгенше электрлік Smart көлігінің прототипін құрастыруға асығу керектігін айтты. Олар бензинмен жүретін Smart көліктері бар Мексикаға қызметкер жіберіп, біреуін сатып алып, Калифорнияға айдап келуді тапсырды. Содан кейін олар оған Roadster электр қозғалтқышы мен аккумулятор жинағын орнатты.
Daimler басшылары 2009 жылдың қаңтарында Tesla-ға келгенде, олар өздері әрең естіген шағын және ақшасы жоқ компаниямен кездесуге жоспарланғанына ренжігендей болды. «Мен олардың өте ашулы болғанын және ол жерден тезірек кеткісі келгенін есіме аламын, — дейді Маск. — Олар қандай да бір нашар PowerPoint презентациясын күтті». Содан кейін Маск олардан көлікті жүргізгісі келе ме деп сұрады. «Не айтқыңыз келіп тұр?» — деп сұрады Daimler командасының бірі. Маск олардың жұмыс істейтін модель жасағанын түсіндірді.
Олар автотұраққа барды, ал Daimler басшылары сынақ жүргізді. Көлік бір сәтте алға ұмтылып, шамамен төрт секундта сағатына алпыс миль жылдамдыққа жетті. Бұл оларды таң қалдырды. «Ол Smart көлігі зымырандай ұшты, — дейді Маск. — Ол көлікпен артқы дөңгелектерінде жүруге болатын еді». Нәтижесінде Daimler Tesla-мен Smart көліктеріне арналған аккумулятор жинақтары мен күштік құрылғылар үшін келісімшартқа отырды, бұл Зальцман ұсынған идеядан онша ерекшеленбейтін еді. Маск Daimler-ден компанияға инвестиция салуды да қарастыруды сұрады. 2009 жылдың мамырында, Энергетика министрлігінің несиелері мақұлданбас бұрын, Daimler Tesla-ның 50 миллион долларлық үлесін алуға келісті. «Егер Daimler сол кезде Tesla-ға инвестиция салмағанда, біз өлер едік», — дейді Маск.
32. Model S
Tesla, 2009
Дрю Баглино және Маск Франц фон Хольцхаузенмен бірге
Хенрик Фискер
2008 жылғы Рождестволық қаржыландыру кезеңі, Daimler инвестициясы және үкіметтік несие Маскқа сәтті болған жағдайда Tesla-ны электрлік көліктер дәуіріне жол бастайтын нағыз автокөлік компаниясына айналдыратын жобаны жалғастыруға мүмкіндік берді: жаппай шығарылатын, құны шамамен 60 000 доллар тұратын негізгі төрт есікті седан. Ол Model S деген атпен белгілі болды.
Маск Roadster дизайнына көп уақыт жұмсады, бірақ төрт есікті седанды қалыптастыруға тырысқанда оған әлдеқайда қиын болды. «Спорттық көлікте сызықтар мен пропорциялар супермодельдікі сияқты және оны әдемі ету салыстырмалы түрде оңай, — дейді ол. — Бірақ седанның пропорцияларын тартымды ету қиынырақ».
Tesla бастапқыда BMW Z8 және Aston Martin DB9-дың әсерлі стилін жасаған Оңтүстік Калифорниядағы дат текті дизайнер Хенрик Фискермен келісімшартқа отырған болатын. Маск оның идеяларына тәнті болмады. Көлік «дөңгелектегі жұмыртқаға ұқсайды», — деді ол Фискердің эскиздерінің бірі туралы. «Төбесін төмендет».
Фискер Маскқа мәселені түсіндіруге тырысты. Аккумулятор жинағы көліктің еденін көтеретіндіктен, басқа жеткілікті орын беру үшін төбесі дөңес болуы керек еді. Фискер тақтаға барып, Маскқа ұнаған Aston Martin дизайнын сызды. Ол аласа және жалпақ еді. Бірақ Model S батареяның орналасуына байланысты бірдей тегіс пропорцияларға ие бола алмады. «Джорджио Арманимен сән көрсетілімінде екеніңізді елестетіңіз, — деп түсіндірді Фискер. — Көйлек киген бойы алты фут, салмағы жүз фунт модель кіреді. Сіз әйеліңізбен біргесіз, оның бойы бес фут және салмағы жүз елу фунт, сіз Арманиге: "Мына көйлекті әйеліме тігіп бер", — дейсіз. Ол бірдей көрінбейді».
Маск ондаған өзгерістерге, соның ішінде фаралардың пішіні мен капоттың сызықтарына тапсырыс берді. Өзін суретші санайтын Фискер Маскқа олардың кейбірін неге жасағысы келмейтінін айтты. «Сенің не қалайтының маған бәрібір, — деп жауап берді Маск бір сәтте. — Мен саған осы нәрселерді істеуге бұйрық беремін». Фискер Масктың ретсіз қарқындылығын шаршаған күлкімен еске алады. «Мен Маск сияқты адам емеспін, — дейді ол. — Мен өте сабырлымын». Тоғыз айдан кейін Маск оның келісімшартын бұзды.
Франц фон Хольцхаузен
Франц фон Хольцхаузен Коннектикутта дүниеге келген және Оңтүстік Калифорнияда тұрған, бірақ есіміне сай, оның еуропалық салқын аурасы бар. Ол жануарлардан алынбаған Technik-Leather күртешелері мен тар джинсы шалбар киеді және оның өзіне деген сенімділігі мен сыпайы кішіпейілділігін білдіретін тұрақты жартылай күлкісі бар. Дизайн мектебін бітіргеннен кейін ол Volkswagen, GM, содан кейін Калифорниядағы Mazda-да жұмыс істеп, өзін шабыттандырмайтын жобаларды жасайтын «шаю және қайталау циклінде» тұрып қалғанын сезінді.
Оның құмарлықтарының бірі картинг болды және Санта-Моника бульварында Tesla-ның алғашқы көрме залын ашуда жұмыс істеп жүрген шабандоз досы оның есімін 2008 жылдың қатыгез жазында Маскқа берді. Фискердің келісімшартын бұзған Маск Tesla-да ішкі дизайн студиясын құратын адам іздеп жүрген. Маск фон Хольцхаузенге қоңырау шалғанда, ол сол күні түстен кейін келуге келісті. Маск оған SpaceX-ті аралатты, бұл оны таң қалдырды. «Құдай-ау, ол ғарышқа зымыран ұшырып жатыр, — деп таңғалды фон Хольцхаузен. — Мұнымен салыстырғанда көліктер оңай».
Олар әңгімені сол күні кешке Санта-Моникадағы көрме залының ашылу кешінде жалғастырды. Басқа қонақтардан алыс конференц-залда Маск оған Фискердің Model S-те жасаған жұмысының суреттерін көрсетті. «Бұл шынымен жақсы емес, — деп мәлімдеді фон Хольцхаузен. — Мен сізге керемет нәрсе жасай аламын». Маск күле бастады. «Иә, жасайық», — деді ол фон Хольцхаузенді сол жерде жұмысқа алып. Олар Стив Джобс пен Джони Айв сияқты командаға айналды, бұл Масктың кәсіби және жеке өміріндегі санаулы тыныш және драмасыз қарым-қатынастардың бірі болды.
Маск дизайн студиясының Кремний алқабындағы Tesla кеңсесінде емес, Лос-Анджелестегі SpaceX зауытындағы өзінің кабинетіне жақын болғанын қалады, бірақ оны салуға ақшасы болмады. Сондықтан ол фон Хольцхаузенге зымыран зауытының артқы жағындағы мұрын конустары жиналатын жерге жақын бұрышты берді және оның командасына біраз құпиялылық беру үшін шатыр тікті.
Келгеніне бір күн болғанда, фон Хольцхаузен SpaceX зауытының асханасының жанында Гвинн Шотвеллмен бірге тұрып, мониторлардан компанияның 2008 жылғы тамызда Квадждан үшінші ұшыру әрекетін жасағанын бақылады. Бұл үдеткіш ажырағаннан кейін сәл шайқалып, екінші сатыға соғылып, сәтсіз аяқталған ұшырылым еді. Ол Mazda-дағы жайлы жұмысын тәуекел мен драмаға тәуелді ессіз данышпан үшін тастап кеткенін түсінді. SpaceX те, Tesla да банкроттыққа қарай құлдырап бара жатқандай көрінді. «Армагеддон болып жатты, — дейді ол, — және мен: "Құдай-ау, біз армандаған мына керемет көлікті көрсете алатындай аман қалмауымыз мүмкін", — деп ойлаған күндер болды».
Фон Хольцхаузен серіктес іздеді, сондықтан ол Солтүстік Лондондағы балалық шағынан көңілді акценті бар саз балшық модельдеушісі және инженер, жылдар бойы танитын автоөнеркәсіптегі досы Дэйв Морриске хабарласты. «Дэйв, сен бұл ұйымның қаншалықты өз күшімен күн көріп жатқанын түсінбейсің, — деді оған фон Хольцхаузен. — Бұл гараж тобы сияқты. Біз банкрот болуымыз мүмкін». Бірақ фон Хольцхаузен оны зымыран зауыты арқылы дизайн студиясының аумағына алып барғанда, Моррис қызығып қалды. «Егер ол зымырандарға осыншалықты берілген болса және көлік жасағысы келсе, — деп ойлады Моррис, — онда мен мұны істегім келеді».
Маск ақырында фон Хольцхаузен мен оның студиясын орналастыру үшін SpaceX зауытының жанынан ескі ұшақ ангарын сатып алды. Ол күн сайын дерлік сөйлесуге келетін және әр жұма сайын қарқынды дизайнды шолу сессиясында бір-екі сағат өткізетін. Бірте-бірте Model S-тің жаңа нұсқасы қалыптасты. Эскиздер мен сипаттама парақтарын көрсеткен бірнеше айдан кейін фон Хольцхаузен Масктың 3D модельдерге жауап беруге ыңғайлы екенін түсінді. Сондықтан ол және Моррис бірнеше мүсіншімен бірге толық ауқымды модель жасау үшін жұмыс істеді, оны үнемі жаңартып отырды. Жұма күні түстен кейін, Маск келген кезде, олар оның реакциясын білу үшін модельді студиядан күн сәулесі түсетін сыртқы тұраққа шығаратын.
Аккумулятор жинағы
Model S-тің томпақ болып көрінбеуі үшін Маск оның аккумулятор жинағын мүмкіндігінше жұқа етуі керек болды. Себебі ол оның екі орындығының артында қорап тәрізді аккумулятор жинағы бар Roadster-ден айырмашылығы, көліктің еденінің астында болғанын қалады. Батареяны төмен орналастыру көлікті басқаруды жеңілдетті және аударылуын іс жүзінде мүмкін емес етті. «Біз көлікті көпіршікке айналдырмай, жеткілікті орын болуын қамтамасыз ету үшін аккумулятор жинағынан миллиметрлерді қырықтап алуға көп уақыт жұмсадық», — дейді Маск.
Ол батареяға жауапты етіп Стэнфордтың жақында бітірген түлегі Дрю Баглиноны тағайындады. Орташа инженерге қарағанда тартымды, жеңіл күлкісі бар Баглино жылдар өте келе Tesla-ның жоғарғы қатарына көтерілді, бірақ оның мансабы Маскпен алғашқы кездесуінде аяқтала жаздады. «Біздің қашықтық мақсатымызға жету үшін қанша батарея ұяшығы қажет?» — деп сұрады Маск одан. Баглино және күштік құрылғылар тобының қалған мүшелері бұл сұрақты апталар бойы талдаған болатын. «Біз аэродинамиканың қаншалықты жақсы болатынын, трансмиссияны қаншалықты тиімді ете алатынымызды және әрбір ұяшықты қаншалықты энергия тығыздығымен жасай алатынымызды қарастыратын ондаған модельдерді іске қостық», — дейді ол. Олар тапқан жауап бойынша аккумулятор жинағына шамамен 8 400 ұяшық қажет еді.
— Жоқ, — деп жауап берді Маск. — Мұны 7 200 ұяшықпен жасаңдар.
Баглино бұл мүмкін емес деп ойлады, бірақ айтып үлгермей өзін тоқтатты. Ол қарсылық білдіргенде Масктың ашуланатыны туралы естіген еді. Дегенмен, ол осыдан кейін бірнеше рет Масктың қаһарына ұшырады. «Ол шынымен қатал болды, — деп еске алады Баглино. — Ол хабаршыны сынағанды ұнатады, бұл әрқашан ең жақсы тәсіл емес. Ол маған шабуыл жасай бастады».
Баглино бастығына, Tesla-ның бірлескен құрылтайшысы Дж.Б. Штробельге қаншалықты дірілдеп қалғанын айтты: «Мен Илонмен басқа кездесуде болғым келмейді». Көптеген осындай сессиялардан өткен Штробель оны «керемет» кездесу болды деп жариялап таң қалдырды. «Бізге осындай кері байланыс қажет, — деді Штробель. — Сен жай ғана оның талаптарымен қалай жұмыс істеу керектігін үйренуің керек. Оның мақсаты не екенін анықтап, оған ақпарат беріп отыр. Ол ең жақсы нәтижелерге осылай жетеді».
Батарея ұяшықтары жағдайында Баглино таң қалды. «Оның 7 200 мақсаты туралы ең қызығы, біз шынымен де 7 200 ұяшықпен аяқтадық, — дейді ол. — Бұл ішкі түйсік есебі болды, бірақ ол дәл тапты».
Ұяшық санын азайтқаннан кейін Маск аккумулятор жинағын қаншалықты төмен орналастыруға болатынына назар аударды. Оны еден табасына қою оны тастардан немесе қоқыстардан тесілуден қорғау керек дегенді білдірді. Бұл батареяның астына қалың тақта қойғысы келетін команданың сақтық танытатын мүшелерімен көптеген қақтығыстарға әкелді. Кейде кездесулер айқай-шуға ұласатын. «Илон жеке басына тиісетін, ал инженерлер шошып кететін, — дейді Штробель. — Олар өздерінен қауіпті нәрсе жасауды сұрап жатқандай сезінетін». Олар табандап тұрып алғанда, бұл бұқаның алдында қызыл шүберек бұлғағандай болатын. «Илон — өте бәсекеге қабілетті жігіт және оған қарсы шығу кездесудің тозаққа айналуын білдіреді».
Model S-тің бас инженері болу үшін Маск Lotus және Land Rover үшін көлік шанақтарында жұмыс істеген сыпайы ағылшын Питер Роулинсонды жалдады. Олар бірге аккумулятор жинағын көліктің еденінің астына қоюдан да артық нәрсе жасау жолын ойлап тапты. Олар жинақты көлік құрылымының элементіне айналатындай етіп жобалады.
Бұл Масктың көліктің пішінін сызатын дизайнерлер көліктің қалай құрастырылатынын анықтайтын инженерлермен тығыз жұмыс істеуі керек деген саясатының үлгісі болды. «Мен жұмыс істеген басқа жерлерде, — дейді фон Хольцхаузен, — дизайнердің идеясы болып, содан кейін оны басқа ғимаратта немесе басқа елде отырған инженерге жіберетін "қоршаудан лақтыру" менталитеті болды». Маск инженерлер мен дизайнерлерді бір бөлмеге отырғызды. «Көзқарас инженерлер сияқты ойлайтын дизайнерлерді және дизайнерлер сияқты ойлайтын инженерлерді құру болды», — дейді фон Хольцхаузен.
Бұл Стив Джобс пен Джони Айвтың Apple-де қалыптастырған қағидасына сәйкес келді: дизайн тек эстетика туралы емес; шынайы өнеркәсіптік дизайн өнімнің сыртқы түрін оның инженериясымен байланыстыруы керек. «Көптеген адамдардың сөздік қорында дизайн сыртқы қабатты білдіреді, — деп түсіндірген еді Джобс. — Бұл дизайнның мағынасынан мүлдем алыс. Дизайн — бұл адам жасаған туындының іргелі жаны, ол өзін дәйекті сыртқы қабаттарда көрсетеді».
Достық дизайн
Apple дизайн студиясынан шыққан тағы бір қағида болды. Джони Айв 1998 жылы кәмпит түсті, достық iMac-ты ойлап тапқанда, ол ойық тұтқаны қосты. Бұл онша функционалды емес еді, өйткені iMac алып жүруге арналмаған жұмыс үстелі компьютері болатын. Бірақ ол достық белгісін берді. «Егер онда тұтқа болса, бұл қарым-қатынасты мүмкін етеді, — деп түсіндірді Айв. — Ол қолжетімді. Ол сізге ұстауға рұқсат береді».
Сол сияқты, фон Хольцхаузен көлікке тегіс болып тұратын және жүргізуші кілтпен жақындағанда бақытты қол алысу сияқты сыртқа шығып, жанатын есік тұтқаларын жасау жолын сызды. Бұл ешқандай үлкен функционалдылық қосқан жоқ. Кәдімгі шығыңқы есік тұтқасы да солай жұмыс істейтін еді. Бірақ Маск бұл идеяны бірден қабылдады. Бұл достықтың көңілді белгісін беретін еді. «Тұтқа сіздің жақындағаныңызды сезеді, жанады, сізбен амандасу үшін шығады және бұл сиқырлы», — дейді ол.
Инженерлер мен өндірістік топтар бұл идеяға қарсы күресті. Есіктің ішінде әртүрлі ауа райы жағдайында мыңдаған рет жұмыс істеуі керек механизмдер үшін орын аз болды. Инженерлердің бірі Маскқа оның сүйікті сөздерінің бірін лақтырды: «ақымақтық». Бірақ Маск табандады. «Бұл туралы менімен күресуді доғарыңдар», — деп бұйырды ол. Бұл көліктің иесімен эмоционалды байланысты бекітетін ерекше белгісі болып шықты.
Масктың ережелерге қарсылығы бар еді. Ол басқа адамдардың ережелерімен ойнағанды ұнатпады. Model S аяқталуға жақын қалғанда, ол бір күні көлікке отырып, жолаушы жағындағы күнқағарды төмен түсірді. «Мынау неғылған бәле?» — деп сұрады ол қауіпсіздік жастықтары және бала жолаушы орындығында болғанда оларды қалай өшіру керектігі туралы үкімет міндеттеген ескерту жапсырмасын нұсқап. Дэйв Моррис мұны үкімет талап ететінін түсіндірді. «Олардан құтылыңдар, — деп бұйырды Маск. — Адамдар ақымақ емес. Бұл стикерлер ақымақтық».
Талаптарды айналып өту үшін Tesla жолаушы орындығында бала бар екенін анықтаған кезде қауіпсіздік жастықтарының ашылуын тоқтататын жүйені жасады. Бірақ бұл үкіметті қанағаттандырмады және Маск шегінбеді. Жылдар бойы Tesla Ұлттық жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасымен айтысып келді, басқарма ескерту стикері жоқ Tesla көліктерін кері қайтарып алу туралы хабарламаларды мезгіл-мезгіл шығарып тұрды.
Маск Model S-тің жүргізушінің саусақ ұшында үлкен сенсорлық экраны болғанын қалады. Ол және фон Хольцхаузен экранның өлшемі, пішіні және орналасуы туралы идеяларды талқылауға сағаттар жұмсады. Бұл автоөнеркәсіп үшін ойын ережесін өзгертуші болып шықты. Ол жүргізушіге шамдарды, температураны, орындық позицияларын, аспа деңгейлерін және қолғап бөлімін ашудан басқа (неге екені белгісіз, үкімет ережелері физикалық түймені талап еткен) көліктегі барлық дерлік нәрсені оңай басқаруға мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ бейне ойындарды, жолаушы орындығына арналған жел шығару дыбыстарын, әртүрлі сигнал дыбыстарын және интерфейстерде жасырылған «пасха жұмыртқасы» әзілдерін қоса алғанда, көбірек көңіл көтеруге мүмкіндік берді.
Ең бастысы, көлікті жай ғана аппараттық құрал емес, бағдарламалық құрал ретінде қарастыру оны үнемі жаңартып отыруға мүмкіндік берді. Жаңа мүмкіндіктерді ауа арқылы жеткізуге болатын еді. «Біз жылдар бойы көптеген функционалдылықты, соның ішінде көбірек үдеуді қоса алатынымызға таң қалдық, — дейді Маск. — Бұл көліктің бастапқы сатып алған кезден гөрі жақсаруына мүмкіндік берді».
33. Жекеменшік ғарыш
SpaceX, 2009–2010
Канаверал мүйісінде Президент Обамамен бірге, 2010
Falcon 9, Dragon және 40-шы алаң
SpaceX Халықаралық ғарыш станциясына жүк жіберуге NASA келісімшартын жеңіп алғанда, бұл қиындықпен келді. Бұл Falcon 1-ге қарағанда әлдеқайда қуатты зымыранды қажет ететін еді. Маск бастапқыда бұл келесі зымыранның бір емес, бес қозғалтқышы болады және Falcon 5 деп аталады деп жоспарлаған. Оған сондай-ақ қуаттырақ қозғалтқыш қажет болатын. Бірақ Том Мюллер жаңа қозғалтқышты жасау тым көп уақытты алады деп алаңдап, Маскты қайта қаралған идеяны қабылдауға көндірді: тоғыз түпнұсқа Merlin қозғалтқышы бар зымыран. Осылайша Falcon 9 дүниеге келді, ол он жылдан астам уақыт бойы SpaceX-тің жұмыс күшіне айналды. Биіктігі 157 фут болатын ол Falcon 1-ден екі есе биік, он есе қуатты және он екі есе ауыр болды.
Жаңа зымыраннан басқа, оларға ғарыш капсуласы қажет болды, ол зымыранның үстіне орнатылып, орбитаға жүк (немесе ғарышкерлер) тасымалдайтын және Ғарыш станциясымен түйісіп, Жерге қайта орала алатын модуль. Маск оны нөлден бастап жобалау үшін инженерлерімен сенбі күнгі таңғы жиналыстар сериясында жұмыс істеді, оны «Сиқырлы айдаһар Пафф» (Puff the Magic Dragon) құрметіне Dragon деп атады.
Ақырында, оларға жаңа зымыранды үнемі ұшыра алатын орын — Квадж емес! — қажет болды. Үлкен Falcon 9-ды Тынық мұхитының жартысынан өткізу тым қиын болар еді. Оның орнына SpaceX Флориданың Атлант мұхиты жағалауындағы 144 000 акр жерге таралған жеті жүзге жуық ғимараттары, алаңдары және ұшыру кешендері бар Канаверал мүйісіндегі Кеннеди ғарыш орталығының бір бөлігін пайдалануға келісті. SpaceX 1960 жылдардан бері Әскери-әуе күштерінің Titan зымыранын ұшыру үшін пайдаланылған 40-шы ұшыру алаңын жалға алды.
Кешенді қайта құру үшін Маск Lockheed-Boeing бірлескен кәсіпорны United Launch Alliance-та жұмыс істеген Брайан Мосделл есімді инженерді жалдады. Масктың жұмысқа қабылдау сұхбаттары адамды абдыратып тастауы мүмкін. Ол көп тапсырманы қатар орындайды, бос кеңістікке қарайды және кейде толық бір минут немесе одан да көп уақыт үнсіз қалады. (Үміткерлерге алдын ала жай ғана отыру және үнсіздікті толтыруға тырыспау ескертіледі.) Бірақ ол қызығушылық танытып, үміткерді шынымен бағалағысы келгенде, егжей-тегжейлі техникалық талқылауларға кіріседі. Азоттың орнына гелийді қолданудың ғылыми себептері қандай болды? Сорғы білігінің тығыздағыштары мен лабиринттік тазартуларды жасаудың ең жақсы әдістері қандай болды? «Адамның жұмыс істеу қабілетін бірнеше сұрақпен бағалауға келгенде менде жақсы нейрондық желі бар», — дейді Маск. Мосделл жұмысқа қабылданды.
Маск үнемі түрткілеген Мосделл аумақты SpaceX-ке тән үнемді жолмен, сөзбе-сөз қайта құрды. Ол және оның бастығы Тим Бузза арзанға қайта пайдалануға болатын компоненттерді іздеді. Бузза Канаверал мүйісіндегі жолмен келе жатып, ескі сұйық оттегі багын көрді. «Мен генералдан оны сатып ала аламыз ба деп сұрадым, — дейді ол, — және біз 1,5 миллион долларлық қысымды ыдысты металл сынықтарының бағасына алдық. Ол әлі күнге дейін 40-шы алаңда тұр».
Маск сондай-ақ талаптарға күмән келтіру арқылы ақша үнемдеді. Ол өз командасынан Falcon 9-ды көтеру үшін екі кран салу неге 2 миллион доллар тұратынын сұрағанда, оған Әскери-әуе күштері қойған барлық қауіпсіздік ережелері көрсетілді. Көбісі ескірген болатын және Мосделл әскерилерді оларды қайта қарауға көндіре алды. Крандар ақырында 300 000 долларға түсті.
Ондаған жылдар бойғы «шығын плюс» келісімшарттары аэроғарыш саласын босаңсытып жіберген еді. Зымырандағы клапан көліктегі ұқсас клапаннан отыз есе қымбат тұратын, сондықтан Маск үнемі өз командасын компоненттерді аэроғарыштық емес компаниялардан алуға итермеледі. NASA Ғарыш станциясында қолданатын ысырмалардың әрқайсысы 1 500 доллар тұратын. SpaceX инженері дәретхана кабинкасында қолданылатын ысырманы өзгертіп, 30 доллар тұратын құлыптау механизмін жасай алды. Инженер Масктың кабинетіне келіп, Falcon 9-дың пайдалы жүк бөлігіне арналған ауаны салқындату жүйесі 3 миллион доллардан астам тұратынын айтқанда, ол көрші кабинадағы Гвинн Шотвеллге айқайлап, үйге арналған ауаны баптау жүйесі қанша тұратынын сұрады. Шамамен 6 000 доллар, деді ол. Сөйтіп SpaceX командасы бірнеше коммерциялық ауаны баптау қондырғыларын сатып алып, олардың сорғыларын зымыранның үстінде жұмыс істей алатындай етіп өзгертті.
Мосделл Lockheed және Boeing компанияларында жұмыс істегенде, ол Delta IV зымыраны үшін мүйісте ұшыру кешенін қайта салған болатын. Оның Falcon 9 үшін салған ұқсас кешені он есе арзанға түсті. SpaceX ғарышты жекешелендіріп қана қоймай, оның шығындар құрылымын түбегейлі өзгертті.
Обама SpaceX-те
— Маған Space Shuttle бағдарламасын ұзартуымыз керек деп айтты. Бұл дұрыс па? — деп сұрады Барак Обама 2008 жылдың
қыркүйек айының басында ғарыш мәселелері жөніндегі науқан кеңесшісі Лори Гарверден.
— Жоқ, — деп жауап берді ол. — Мұны жеке сектор жасауы керек.
қыркүйек айының басында ғарыш мәселелері жөніндегі науқан кеңесшісі Лори Гарверден.
— Жоқ, — деп жауап берді ол. — Мұны жеке сектор жасауы керек.
Бұл қауіпті кеңес еді. SpaceX спутникті орбитаға шығаруда үш рет сәтсіздікке ұшыраған және өзінің соңғы әрекетін жасағалы жатқан болатын.
NASA ардагері Гарвер президенттікке демократ үміткерді Американың зымыран жасау тәсілін өзгерту керектігіне сендіруге тырысты. NASA Space Shuttle-ды тоқтатуды жоспарлап, оны Constellation деп аталатын жаңа зымыран бағдарламасымен алмастыруға үміттенді. Ол дәстүрлі жолмен жүргізіліп жатты: NASA компоненттердің көпшілігін жасау үшін Lockheed-Boeing United Launch Alliance-қа «шығын плюс» келісімшарттарын берді. Бірақ бағдарламаның болжамды құны екі еседен астам өсті және ол аяқталуға жақын емес еді. Гарвер Обамаға оны тоқтатып, оның орнына SpaceX сияқты жеке компанияларға ғарышкерлерді ғарышқа алып шығатын зымырандарды жасауға рұқсат беруді ұсынды.
Сондықтан ол да Маск сияқты сол қыркүйекте Квадждан Falcon 1-дің төртінші ұшыру әрекетіне үлкен үміт артты. Ол сәтті болған кезде, ол Обаманың жоғары лауазымды қызметкерлерінен құттықтау қоңырауларын алды және Обама оны NASA әкімшісінің орынбасары етіп тағайындады.
Өкінішке орай, Гарвер үшін Обама оның бастығы етіп Чарли Болденді таңдады, ол бұрынғы Теңіз жаяу әскерінің ұшқышы және NASA ғарышкері, коммерциялық сектормен серіктестікке оның ынтасын бөліспейтін. «Мен айналамдағы көптеген адамдар сияқты идеолог емес едім, олар бізге тек NASA бюджетін алып, адамның ғарышқа ұшуына арналған барлық нәрсені алып, оны Илон Маск пен SpaceX-ке беру керек деп есептеді», — дейді Болден.
Гарвер сондай-ақ өз штаттарында Boeing нысандары бар және республикашыл болғанына қарамастан, үкіметтік бюрократия басқаруы керек деп есептейтін нәрсені жеке кәсіпкерліктің қолға алуына қарсы болған Конгрестегілермен күресуге мәжбүр болды. «Аға өнеркәсіп және үкімет шенеуніктері SpaceX пен Илонды келеке етуден ләззат алды, — дейді Гарвер. — Илонның олардан жас және бай болуы, Кремний алқабының бұзушы менталитеті және дәстүрлі индустрияға құрмет көрсетпеуі көмектеспеді».
Гарвер 2009 жылдың соңында дауды жеңді. Обама NASA-ның Constellation бағдарламасын ғылыми кеңесшісі мен бюджет директоры оның «бюджеттен тыс, кестеден кеш, бағыттан тыс және орындалмайтын» екенін айтқаннан кейін тоқтатты. NASA дәстүршілдері, соның ішінде құрметті ғарышкер Нил Армстронг бұл шешімді айыптады. «Президенттің ұсынған NASA бюджеті АҚШ-тың адамның ғарышқа ұшуының болашағы үшін өлім шеруін бастайды», — деді Алабама сенаторы Ричард Шелби. Жеті жыл бұрын Маскпен Ресейге барған NASA-ның бұрынғы әкімшісі Майкл Гриффин: «Негізінен АҚШ адамның ғарышқа ұшуында маңызды ойыншы болмаймыз деп шешті», — деп айыптады. Олар қателесті. Келесі онжылдықта негізінен SpaceX-ке сүйене отырып, АҚШ ғарышқа кез келген басқа елге қарағанда көбірек ғарышкерлер, спутниктер және жүктер жіберді.
Обама 2010 жылдың сәуірінде Канаверал мүйісіне барып, SpaceX сияқты жеке компанияларға сүйену АҚШ-тың ғарышты зерттеуден бас тартқанын білдірмейтінін дәлелдеуге шешім қабылдады. «Кейбіреулер жеке сектормен бұлай жұмыс істеу мүмкін емес немесе ақылсыздық деп айтты, — деді ол өз сөзінде. — Мен келіспеймін. Көліктердің өзін емес, ғарыштық тасымалдау қызметтерін сатып алу арқылы біз қатаң қауіпсіздік стандарттарының сақталуын қамтамасыз етуді жалғастыра аламыз. Бірақ біз сондай-ақ жас стартаптардан бастап қалыптасқан көшбасшыларға дейінгі компаниялар адамдар мен материалдарды атмосферамыздан шығарудың жаңа құралдарын жобалау және құру үшін бәсекелескен сайын инновациялар қарқынын жеделдетеміз».
Президенттің командасы ол сөйлеген сөзінен кейін ұшыру алаңдарының біріне барып, зымыранның алдында суретке түсуді шешті. Оқиғаның баяндалуы бойынша, президент United Launch Alliance пайдаланатын алаңға баруды жоспарлаған, бірақ ол құпия барлау спутнигін ұшыруға дайындалып жатқандықтан, бұл идеядан бас тартылды. Лори Гарвер бұл шындық емес дейді: «Ақ үйдегі бәріміз SpaceX алаңына барғымыз келетініне келістік».
Теледидарлық бейне Обама үшін де, Маск үшін де баға жетпес болды: Джон Кеннеди Американың айға адам жіберетініне уәде берген жылы туған жас президент тәуекелшіл кәсіпкермен қатар жүріп, жарқыраған Falcon 9-ды айналып өтіп, емін-еркін сөйлесіп тұрды. Маскқа Обама ұнады. «Мен оны байсалды, бірақ сонымен бірге өзгерістерді күштеп енгізуге дайын адам деп ойладым», — дейді ол. Ол Обаманың оны бағалауға тырысып жатқанын сезді. «Менің ойымша, ол менің сенімді немесе аздап ессіз екенімді білгісі келді».
34. Falcon 9 көкке көтерілуі
Канаверал мүйісі, 2010
Марк Джункоса, ортада, Falcon 9 ұшырылымына тост көтеріп тұр
Орбитаға…
Масктың «аздап ессіз» емес екенін немесе кем дегенде сенімді екенін дәлелдеу мүмкіндігі екі айдан кейін, 2010 жылдың маусымында, Falcon 9 орбитаға алғашқы ұшқышсыз сынақ сапарын жасаған кезде келді. Falcon 1 сәтті болғанға дейін үш рет сәтсіздікке ұшыраған еді, ал бұл зымыран әлдеқайда үлкен және күрделі болды. Маск оның бірінші әрекетте сәтті болуы екіталай деп ойлады, бірақ президент мұндай коммерциялық ұшырылымдарға тәуелді болуды Американың саясаты еткеннен кейін қысым көп болды. Wall Street Journal жазғандай: «Драмалық ұшыру сәтсіздігі Ақ үйдің Конгресті SpaceX-ке және NASA-ның зейнетке шығатын Space Shuttle флотын коммерциялық алмастырушыларды дамыту үшін тағы екі бәсекелеске миллиардтаған қаржы жұмсауға көндіру жөніндегі онсыз да әлсіреген науқанына нұқсан келтіруі мүмкін».
Дауыл келіп, зымыранды сулап тастағанда сәттілік мүмкіндігі артпады. «Біздің антеннамыз су болып қалды, — деп еске алады Бузза, — және біз жақсы телеметриялық сигнал ала алмадық». Олар зымыранды ұшыру алаңынан түсірді, ал Маск зақымдануды тексеру үшін Буззамен бірге шықты. Квадждың гуляш пісіретін батыры Бюлент Алтан баспалдақпен көтеріліп, антенналарға қарап, олардың жұмыс істеу үшін тым ылғалды екенін растады. SpaceX-ке тән шешім ойлап табылды: олар шаш кептіргіш әкелді, ал Алтан ылғал кеткенше оны антенналардың үстінен жүргізді. «Ертең ұшуға жарайды деп ойлайсың ба?» — деп сұрады Маск одан. Алтан: «Бұл көмектесуі керек», — деп жауап берді. Маск оған және оның жауабына баға беріп, біраз уақыт үнсіз қарап тұрды да: «Жарайды, жасайық», — деді.
Келесі күні таңертең радиожиілік тексерулері әлі де мінсіз емес еді. «Бұл дұрыс үлгі емес еді», — дейді Бузза. Сондықтан ол Маскқа тағы бір кідіріс болуы мүмкін екенін айтты. Маск деректерге қарады. Әдеттегідей, ол басқаларға қарағанда көбірек тәуекелге баруға дайын болды. «Жарайды, — деді ол. — Ұшырайық». Бузза келісті. «Илонмен жұмыс істегендегі маңызды нәрсе, — дейді ол, — егер сіз оған тәуекелдерді айтып, инженерлік деректерді көрсетсеңіз, ол тез бағалап, жауапкершілікті сіздің иығыңыздан өзіне аударатын».
Ұшыру мінсіз өтті. Cocoa Beach пирсіндегі түні бойғы кеште қуанышты командасына қосылған Маск мұны «президент ұсынған нәрсенің ақталуы» деп атады. Бұл сондай-ақ SpaceX-тің ақталуы болды. Құрылғанына сегіз жыл толмай және банкроттыққа ұшырауға жақын қалғанына екі жыл болғанда, ол енді әлемдегі ең табысты жеке зымыран компаниясы болды.
… және қайту
2010 жылдың соңына жоспарланған келесі үлкен сынақ SpaceX-тің ұшқышсыз капсуланы орбитаға шығарып қана қоймай, оны Жерге аман-есен қайтара алатынын көрсету болды. Ешбір жеке компания мұны жасамаған еді. Шын мәнінде, мұны тек үш үкімет жасаған: Америка Құрама Штаттары, Ресей және Қытай.
Маск тағы да өз бағдарламаларын NASA басқаратын бағдарламалардан ерекшелендіретін тәуекелдерге баруға дайын екенін, тіпті абайсыздыққа жақын екенін көрсетті. Жоспарланған желтоқсандағы ұшырылымнан бір күн бұрын алаңды соңғы тексеру кезінде зымыранның екінші сатысының қозғалтқыш белдемшесінде екі кішкентай жарықшақ анықталды. «NASA-дағылардың бәрі біз ұшыруды бірнеше аптаға тоқтатамыз деп ойлады, — дейді Гарвер. — Әдеттегі жоспар бүкіл қозғалтқышты ауыстыру болар еді».
«Егер біз белдемшені жай ғана кесіп тастасақ ше? — деп сұрады Маск өз командасынан. — Тура мағынасында айналдыра кесіп тастасақ?» Басқаша айтқанда, екі жарықшағы бар түбінің кішкене бөлігін неге кесіп тастамасқа? Қысқа белдемше қозғалтқыштың сәл аз күш беретінін білдіреді, деп ескертті бір инженер, бірақ Маск миссияны орындауға әлі де жеткілікті болатынын есептеді. Шешім қабылдауға бір сағаттан аз уақыт кетті. Үлкен қайшыны пайдаланып, белдемше кесілді және зымыран келесі күні жоспарланғандай маңызды миссиясына ұшырылды. «NASA SpaceX-тің шешімдерін қабылдап, сенімсіздікпен қараудан басқа ештеңе істей алмады», — деп еске алады Гарвер.
Зымыран Маск болжағандай Dragon капсуласын орбитаға шығара алды. Содан кейін ол өзіне жүктелген маневрлерді орындап, тежегіш зымырандарын іске қосты, сөйтіп ол Жерге қайтып, Калифорния жағалауындағы суға парашютпен ақырын қонды.
Бұл қаншалықты керемет болса да, Маск байсалды тұжырым жасады. Mercury бағдарламасы елу жыл бұрын, ол немесе Обама туылғанға дейін осындай ерліктерді жасаған болатын. Америка өзінің ескі нұсқасын енді қуып жетіп жатты.
SpaceX NASA-ға қарағанда икемді бола алатынын бірнеше рет дәлелдеді. Бір мысал 2013 жылдың наурыз айында Ғарыш станциясына миссия кезінде болды, Dragon капсуласының қозғалтқышындағы клапандардың бірі жабық күйінде қатып қалды. SpaceX командасы миссияны қалай тоқтату керектігін және капсула құлағанға дейін оны қалай қауіпсіз қайтару керектігін ойластыра бастады. Содан кейін олар қауіпті идея ойлап тапты. Мүмкін олар клапанның алдындағы қысымды өте жоғары деңгейге дейін көтере алар. Содан кейін қысымды кенеттен босатса, бұл клапанның ашылуына әкелуі мүмкін. «Бұл ғарыш кемесі үшін Геймлих әдісінің баламасы сияқты», — деді кейінірек Маск Washington Post тілшісі Кристиан Давенпортқа.
Басқару бөлмесіндегі NASA-ның екі жоғары лауазымды шенеунігі артта тұрып, жас SpaceX инженерлерінің жоспар құрып жатқанын бақылады. SpaceX бағдарламалық жасақтама инженерлерінің бірі капсулаға қысымды арттыруды бұйыратын кодты шығарды және олар оны Tesla көлігіне арналған бағдарламалық жаңарту сияқты жіберді.
Бум, поп. Ол жұмыс істеді. Клапан ашылды. Dragon Ғарыш станциясымен түйісіп, кейін үйге аман-есен оралды.
Бұл SpaceX-тің келесі үлкен сынағына жол ашты, ол одан да үлкен және қауіптірек еді. Гарвердің түрткісімен Обама әкімшілігі Space Shuttle зейнетке шыққаннан кейін АҚШ орбитаға тек жүк емес, адамдарды да ұшыру үшін жеке компанияларға, ең алдымен SpaceX-ке сүйенетінін шешті. Маск бұған дайын болды. Ол SpaceX инженерлеріне Dragon капсуласына жүк тасымалдау үшін қажет емес элементті — терезе орнатуды бұрыннан айтқан болатын.
35. Талулаға үйлену
Қыркүйек 2010
Талуламен бірге Кентукки Дербиінде
«Мен қиын жолды таңдай аламын»
Маск Талула Райлиге 2008 жылдың жазында кездескеннен кейін бірнеше аптадан соң ұсыныс жасаған болатын, бірақ екеуі де үйленбес бұрын шамамен екі жыл күту керек деп келісті.
Масктың эмоционалдық күйлері қатыгездіктен мұқтаждыққа, шаттыққа дейін ауытқиды, соңғысы ол ғашық болған кезде айқын көрінеді. Райли 2009 жылдың шілдесінде екі жыл бұрын түскен қыздар мектеп-интернаты туралы комедияның жалғасы «Сент-Триниан 2» фильміне түсу үшін Англияға қайтып барды және түсірілімнің бірінші күнінде, Лондонның солтүстігіндегі балалық шағы өткен үйінің жанындағы зәулім үйде Масктан бес жүз раушан гүлін алды. «Ол ашуланғанда қатты ашуланады, қуанғанда қатты қуанады және ол өзінің құлшынысында бала сияқты, — дейді ол. — Ол өте суық бола алады, бірақ ол нәрселерді өте таза, көп адамдар түсінбейтін тереңдікпен сезінеді».
Райлиді ең қатты таң қалдырғаны — ол «ер адамның ішіндегі бала» деп атайтын нәрсе. Ол бақытты болғанда, бұл балалық ішкі мені ессіз түрде көрініс табуы мүмкін. «Біз кинотеатрға барғанда, ол ақымақ фильмге қатты беріліп кететіні сонша, аузы сәл ашылып, экранға таңдана қарайтын, содан кейін күліп, еденге домалап, ішін ұстап жататын».
Бірақ ол ер адамның ішіндегі баланың қараңғы жолмен де көрінетінін байқады. Қарым-қатынастарының басында ол түнде кеш ояу қалып, Райлиге әкесі туралы айтып беретін. «Мен сол түндердің бірін есіме аламын, ол жылай бастады және бұл ол үшін өте ауыр болды», — дейді ол.
Сол әңгімелер кезінде Маск кейде транстық күйге түсіп, әкесінің айтқан сөздерін қайталайтын. «Ол маған бұл нәрселерді айтқанда саналы емес, менімен бір бөлмеде емес сияқты болатын», — деп еске алады ол. Эрролдың Илонды ұрысқанда қолданған сөз тіркестерін есту оны тек қатыгез болғаны үшін ғана емес, Илонның ашуланғанда сол сөз тіркестерінің кейбірін қолданғанын естігендіктен де шошытты.
Англияның ауылдық жерінен шыққан тыныш және сыпайы қыз, ол Маскқа үйлену қиын болатынын білді. Ол әсерлі әрі сиқырлы, бірақ сонымен бірге тұнжыраған және күрделілік қабаттарымен қатталған еді. «Менімен бірге болу қиын болуы мүмкін», — деді ол оған. «Бұл ауыр жол болады». Ол бұл сапарға бірге аттануға шешім қабылдады. «Жарайды», — деді ол бір күні. «Мен ауыр жолға шыдай аламын».
Олар 2010 жылдың қыркүйегінде Шотландияның таулы аймағындағы XIII ғасырда салынған Дорнох соборында үйленді. «Мен христианмын, ал Илон олай емес, бірақ ол соборда неке қиюға келісімін берді», — дейді Райли. Ол Вера Вонг тіккен «нағыз ханшайым көйлегін» киді, ал Маскқа Фред Астер сияқты билеуі үшін цилиндр қалпақ пен таяқ сыйлады (Райли оны Астердің фильмдеріне қызықтырған болатын). Оның арнайы тігілген смокинг киген бес ұлы сақина тасушы және көмекші міндеттерін атқаруы керек еді, бірақ аутизмі бар ұлы Саксон бас тартты, басқа ұлдар төбелесе бастады, тек Гриффин ғана жолдың соңына дейін жетті. Бірақ бұл драма қызықты арттыра түсті, деп еске алады Райли.
Одан кейінгі кеш жақын маңдағы, сондай-ақ XIII ғасырда салынған Скибо қамалында өтті. Райли Масктан не қалайтынын сұрағанда, ол: «Ауа жастығындағы кеме (hovercraft) және жыланбалықтар (eels) болсын», — деп жауап берді. Бұл Монти Пайтонның скетчіне сілтеме еді, онда Джон Клиз қате сөздік қолданып ағылшынша сөйлеуге тырысатын венгрдің рөлін ойнап, дүкеншіге: «Менің ауа жастығындағы кемем жыланбалыққа толы», — дейді. (Бұл мен айтып жеткізгеннен гөрі күлкілірек). «Бұл өте қиын болды», — дейді Райли, — «өйткені жыланбалықтарды Англия мен Шотландия арасында тасымалдау үшін рұқсат қағаздары керек, бірақ соңында бізде кішкентай амфибиялық кеме мен жыланбалықтар болды». Сондай-ақ, Маск пен оның достары үш ескі көлікті жаншу үшін қолданған бронды транспортер де болды. «Біз бәріміз қайтадан жас балаларға айналдық», — дейді Навайд Фарук.
Шығыс экспресі
Райли креативті кештер ұйымдастырғанды ұнататын, ал Маск әлеуметтік жағынан ыңғайсыз болғанына қарамастан (немесе мүмкін соның кесірінен), оларға ерекше құлшыныс танытатын. Бұл кештер оған, әсіресе шиеленіс кезінде (ал оның өмірінің көп бөлігі шиеленіспен өтетін), босаңсуға мүмкіндік беретін. «Сондықтан мен оның көңілін көтеру үшін өте театрландырылған кештер ұйымдастыратынмын», — дейді ол.
Ең сәнді кеш 2011 жылдың маусымында, үйлену тойынан кейін бір жыл өтпей жатып, оның қырық жылдығына арналды. Отыз шақты досымен бірге ол және Талула Парижден Венецияға қатынайтын «Шығыс экспресі» пойызынан вагондар жалдады. Олар Вандом алаңына жақын орналасқан сәнді «Hotel Costes» қонақүйінде кездесті. Илон мен Кимбал бастаған бірнеше адам жақсы мейрамханаға барды, ал қонақүйге қайтып бара жатқанда, олар ермек үшін велосипедтер жалдап, қаланы аралауды ұйғарды. Олар түнгі сағат 2-ге дейін велосипед тепті, содан кейін барды ашық қалдыру үшін қонақүйге пара берді. Бір сағат ішімдік ішкеннен кейін, олар қайтадан велосипедке отырып, «Le Magnifique» деп аталатын жерасты лаунжына тап болды да, онда таңғы 5-ке дейін отырды.
Олар келесі күні түскі сағат 3-ке дейін тұрмады, пойызға әрең үлгерді. Смокинг киген олар «Шығыс экспресінде» уылдырық пен шампан қосылған салтанатты кешкі ас ішті, одан кейін «Lucent Dossier Experience» тобының жеке ойын-сауық бағдарламасы болды. Бұл авангардтық музыка, әуе өнері және отты шоу көрсететін стимпанк стиліндегі топ еді, «Cirque du Soleil»-ге ұқсас, бірақ эротикалық сипаты басым. «Адамдар төбеден салбырап тұрды», — дейді Кимбал, — «бұл дәстүрлі Шығыс экспресінің вагонындағы өте оғаш көрініс еді». Райли кейде Илонға оңашада «Багси Мэлоун» фильміндегі «Менің атым Талула» әнін айтып беретін. Ол туған күніне орай осы әнді барлық қонақтардың алдында орындауын өтінді. «Мен ән айта алмаймын, сондықтан бұл мен үшін ауыр болды, бірақ мен мұны ол үшін жасадым», — дейді ол.
Масктың өмірінде тұрақты және байсалды қарым-қатынастар көп болмады, сондай-ақ оның өмірінде тұрақты және тыныш кезеңдер де аз болды. Бұл екі нәрсенің байланысты екені даусыз. Оның Райлимен қарым-қатынасы осындай сирек жағдайлардың бірі еді және онымен өткізген жылдары — 2008 жылы танысқаннан бастап 2016 жылғы екінші ажырасуға дейін — оның өміріндегі салыстырмалы тұрақтылықтың ең ұзақ кезеңі болды. Егер ол дауыл мен драмадан гөрі тұрақтылықты көбірек ұнатса, Райли ол үшін мінсіз жар болар еді.
Өндіріс
Tesla, 2010–2013
Гриффин, Талула және Ксавьермен бірге NASDAQ ашылу қоңырауын соғу сәтін тойлауда, маусым 2010.
Маркес Браунлимен бірге Tesla-ның Фримонт зауытында.
Фримонт
1980 жылдардағы жаһандану идеологиясынан бастап, шығындарды қысқартуға ұмтылған бас директорлар мен олардың белсенді инвесторларының қысымымен американдық компаниялар ішкі зауыттарды жауып, өндірісті шетелге көшірді. Бұл үрдіс 2000 жылдардың басында, Tesla енді басталып жатқан кезде үдей түсті. 2000-2010 жылдар аралығында АҚШ өндірістік жұмыс орындарының үштен бірін жоғалтты. Зауыттарын шетелге жіберу арқылы американдық компаниялар жұмыс күшінің құнын үнемдеді, бірақ өнімдерін жақсартудың күнделікті мүмкіндіктерінен айырылды.
Маск бұл үрдіске қарсы шықты, негізінен ол өндіріс процесін қатаң бақылауда ұстағысы келді. Ол автокөлік жасайтын зауытты жобалау — «машинаны жасайтын машина» — автокөліктің өзін жобалау сияқты маңызды деп есептеді. Tesla-ның дизайн мен өндіріс арасындағы кері байланыс жүйесі оған бәсекелестік артықшылық беріп, күн сайын жаңалық енгізуге мүмкіндік туғызды.
Oracle негізін қалаушы Ларри Эллисон тек екі корпоративтік кеңеске қосылды: Apple және Tesla, және ол Джобспен де, Маскпен де жақын дос болды. Оның айтуынша, екеуінде де обсессивті-компульсивті бұзылыстың (OCD) пайдалы түрлері болған. «OCD — олардың жетістігінің себептерінің бірі, өйткені олар мәселені шешпейінше тыншымайтын», — дейді ол. Оларды ерекшелендіретін нәрсе — Маск, Джобстан айырмашылығы, бұл құмарлықты тек өнімнің дизайнына ғана емес, сонымен қатар негізгі ғылымға, инженерияға және өндіріске де қолданды. «Стив тек тұжырымдама мен бағдарламалық жасақтаманы дұрыс жасауы керек болды, ал өндіріс аутсорсингке берілді», — дейді Эллисон. «Илон өндірісті, материалдарды, алып зауыттарды өз мойнына алды». Джобс Apple-дің дизайн студиясын күнделікті аралағанды ұнататын, бірақ Қытайдағы зауыттарына ешқашан барған емес. Маск, керісінше, дизайн студиясына қарағанда конвейерлерді аралауға көбірек уақыт жұмсады. «Көлікті жобалаудың миға салмағы зауытты жобалаудың миға салмағымен салыстырғанда түк емес», — дейді ол.
Масктың бұл тәсілі 2010 жылдың мамырында, Toyota Калифорнияның Фримонт қаласындағы, Кремний алқабының шетінде, Tesla-ның Пало-Альтодағы штаб-пәтерінен жарты сағаттық жерде орналасқан, кезінде GM-мен бөліскен зауытын сатқысы келгенде жүзеге асты. Маск Toyota президенті Акио Тойоданы Лос-Анджелестегі үйіне шақырып, оны Roadster-мен қыдыртты. Ол бір кездері 1 миллиард доллар тұратын, тоқтап тұрған зауытты 42 миллион долларға ала алды. Сонымен қатар, Toyota Tesla-ға 50 миллион доллар инвестиция салуға келісті.
Зауытты қайта жобалау кезінде Маск инженерлердің жұмыс орындарын конвейерлердің дәл шетіне қойды, осылайша олар жыпылықтаған шамдарды көріп, дизайн элементтерінің бірі баяулауға себеп болған кезде шағымдарды еститін болды. Маск жиі инженерлерді жинап алып, олармен бірге желілерді аралайтын. Оның қабырғалары жоқ ашық үстелі бәрінің ортасында тұрды және қалаған кезде түнеп қалуы үшін үстел астында жастық жатты.
Tesla зауытты сатып алғаннан кейінгі айда Маск компанияны биржаға шығара алды, бұл 1956 жылғы Ford-тан кейінгі американдық автоөндірушінің алғашқы IPO-сы болды. Ол Талуламен және екі ұлымен бірге Таймс-сквердегі NASDAQ қор биржасында ашылу қоңырауын соғуға барды. Күннің соңында қор нарығы құлдырағанымен, Tesla акциялары 40 пайыздан астамға өсіп, компанияға 266 миллион доллар қаржы әкелді. Сол күні кешке Маск Фримонт зауытына ұшып барып, қысқа тост айтты. «Мұнай құрысын (Fuck oil)», — деді ол. 2008 жылдың соңында Tesla өлуге шақ қалған еді. Енді, небәрі он сегіз айдан кейін, ол Американың ең қызу жаңа компаниясына айналды.
Өндіріс сапасы
2012 жылдың маусымында алғашқы Model S көліктері Фримонт конвейерінен шыққанда, мерекеге жүздеген адам, соның ішінде Калифорния губернаторы Джерри Браун келді. Жұмысшылардың көбі Америка туларын желбіретті. Кейбіреулері жылады. Бір кездері барлық жұмысшыларын қысқартқан банкрот зауытта енді екі мың қызметкер жұмыс істеп, электрлі көлік болашағына жол бастап тұрды.
Бірақ бірнеше күннен кейін, өндірістік желіден шыққан жеке Model S көлігі Маскқа жеткізілгенде, ол риза болмады. Дәлірек айтсақ, ол оны «нашар» (sucks) деп жариялады. Ол фон Хольцхаузенді үйіне шақырып, екеуі көлікті екі сағат бойы тексерді. «Құдай-ау, біздің қолымыздан келетіні осы ма?» — деп сұрады Маск. «Панельдер арасындағы саңылаулардың әрлеуі — қоқыс. Бояу сапасы — қоқыс. Неге біз Mercedes пен BMW сияқты өндіріс сапасына қол жеткізе алмаймыз?»
Маск ашуланғанда, шешімді тез қабылдайды. Ол қысқа уақыт ішінде өндіріс сапасы бойынша үш басшыны жұмыстан шығарды. Тамыз айының бір күнінде фон Хольцхаузен онымен бірге ұшақта болып, қалай көмектесе алатынын сұрады. Ол мұндай ұсыныс жасағанда абай болуы керек еді. Маск одан жаңа өндіріс сапасының басшысы болу үшін бір жылға Фримонтқа көшуін сұрады.
Фон Хольцхаузен және онымен бірге Фримонтқа барған орынбасары Дэйв Моррис кейде таңғы екіге дейін зауыттың конвейерлерін аралайтын. Бұл дизайнер үшін қызықты тәжірибе болды. «Бұл маған сызба тақтасында жасаған барлық нәрселердің екінші жағында, конвейерде қандай әсер ететінін үйретті», — дейді фон Хольцхаузен. Маск оларға аптасына екі-үш түн қосылатын. Оның назары түпкі себептерде болды. Өндірістік желідегі мәселеге дизайндағы не кінәлі?
Масктың сүйікті сөздерінің (және тұжырымдамаларының) бірі — «хардкор» (hardcore). Ол Zip2-ні құрған кезде қалаған жұмыс мәдениетін сипаттау үшін осы сөзді қолданған және отыз жылға жуық уақыт өткен соң Twitter-дегі қамқорлық мәдениетін төңкерген кезде де осыны қолданды. Model S өндірістік желісі қарқын алған кезде, ол қызметкерлерге арналған «Ультра хардкор» деп аталатын маңызды электрондық хатта өз сенімін баяндады. Онда былай делінген: «Өтінемін, көпшілігіңіз бұрын-соңды бастан өткермеген қарқындылық деңгейіне дайындалыңыздар. Салаларда төңкеріс жасау — жүрегі әлсіздер үшін емес».
Бұл еңбектің өтеуі 2012 жылдың соңында, Motor Trend журналы оны жыл көлігі деп таңдағанда келді. Тақырып: «Tesla Model S, таңқаларлық жеңімпаз: Американың әлі де (керемет) заттар жасай алатынының айқын дәлелі». Шолудың өзі соншалықты таңғаларлық болды, тіпті Масктың өзі таң қалды. «Ол спорттық көлік сияқты жүреді, құлшынысты әрі епті және лезде жауап береді. Бірақ ол сонымен бірге Rolls-Royce сияқты бірқалыпты жеңіл, Chevy Equinox сияқты көп жүк тасымалдай алады және Toyota Prius-қа қарағанда тиімдірек. Оған қоса, ол Париж подиумындағы супермодель сияқты сәнді қонақүйдің алдына сырғып келеді». Мақала «Model S білдіретін таңғажайып бетбұрыс нүктесін» атап өтумен аяқталды: бұл марапаттың алғаш рет электрлі көлікке берілуі еді.
Невададағы батарея Гигафабрикасы
Масктың 2013 жылы ұсынған идеясы батыл болды: АҚШ-та әлемдегі барлық басқа батарея зауыттарының жиынтық өнімінен асатын алып батарея зауытын салу. «Бұл мүлдем ессіз идея болды», — дейді Tesla-ның негізін қалаушылардың бірі, батарея маманы Дж.Б. Штробель. «Бұл ғылыми фантастика сияқты ессіздік болып көрінді».
Маск үшін бұл алғашқы принциптер мәселесі еді. Model S әлемдік батареялардың шамамен 10 пайызын пайдаланды. Tesla-ның жоспарындағы жаңа модельдер — Model X деп аталатын жол талғамайтын көлік және Model 3 атанатын жаппай нарыққа арналған седан — он есе көп батареяны қажет ететін еді. «Бастапқыда тығырыққа тірейтін мәселе болып көрінген нәрсе, — дейді Штробель, — шын мәнінде бірегей нәрсе жасау мүмкіндігі екенін түсінгенде, өте қызықты, шексіз қиялға толы ми шабуылына айналды».
Бір мәселе бар еді, деп еске алады Штробель. «Біз батарея зауытын қалай салу керектігін мүлдем білмедік». Сондықтан Маск пен Штробель батарея жеткізушісі Panasonic-пен серіктестік орнатуды ұйғарды. Олар бірлесіп нысан салады, онда Panasonic батарея ұяшықтарын жасайды, ал Tesla оларды көліктерге арналған батарея жинақтарына айналдырады. 10 миллион шаршы футтық зауыт 5 миллиард доллар тұрады және Panasonic оның 2 миллиард долларын қаржыландырады. Бірақ Panasonic-тің жоғары басшылары екіұшты ойда болды. Оларда бұрын-соңды мұндай серіктестік болмаған және Маск (түсінікті себептермен) оларға оңай серіктес болып көрінбеді.
Panasonic-ті қозғау үшін Маск пен Штробель бір қулық ойлап тапты. Невада штатындағы Рино маңындағы учаскеде олар жарық орнатып, құрылысқа дайындықты бастау үшін бульдозерлерді жіберді. Содан кейін Штробель Panasonic-тегі әріптесін жұмысты бақылау үшін қарау алаңына шақырды. Хабарлама анық болды: Tesla зауыт құрылысын бастап жатыр. Panasonic артта қалғысы келе ме?
Бұл жұмыс істеді. Маск пен Штробельді Жапонияға Panasonic-тің жаңа жас президенті Казухиро Цуга шақырды. «Бұл біз бірге ессіз Гигафабриканы салатынымызға оны шынымен сендіруіміз керек болған шешуші сәт еді», — дейді Штробель. Кешкі ас дәстүрлі аласа үстелді жапон мейрамханасында ресми, көп тағамды форматта өтті. Штробель Масктың өзін қалай ұстайтынына алаңдады. «Илон жиналыстарда нағыз тозақ отындай болып, мүлдем болжауға келмейтін әрекеттер жасай алады», — дейді ол. «Бірақ мен оның бір сәтте өзгеріп, қажет болғанда керемет тиімді, харизматикалық, жоғары эмоционалдық интеллектісі бар бизнесменге айналатынын да көрдім». Panasonic-тегі кешкі аста сүйкімді Маск пайда болды. Ол әлемді электрлі көліктерге көшіру туралы өз көзқарасын және екі компанияның мұны неге бірге жасауы керектігін сипаттап берді. «Мен қатты таң қалдым және тәнті болдым, өйткені бұл Илонның басқа күндердегі әдеттегі қылығына мүлдем ұқсамайтын еді», — дейді Штробель. «Ол әдетте ойы шашыраңқы адам, оның не айтып, не істейтінін білмейсің. Содан кейін, кенеттен ол бәрін жинақтап алады».
Кешкі аста Цуга Гигафабриканың 40 пайыздық серіктесі болуға келісті. Panasonic неліктен келісімге келді деген сұраққа ол: «Біз тым консервативтіміз. Біз тоқсан бес жылдық компаниямыз. Біз өзгеруіміз керек. Біз Илонның кейбір ойларын пайдалануымыз керек», — деп жауап берді.
Маск және Безос
SpaceX, 2013–2014
2004 жылы кешкі аста.
Джефф Безос
Джефф Безос, Amazon-ның қарқынды миллиардері, қарқылдап күлетін және балалық ынтасы бар, өз құмарлықтарын бір мезгілде әрі шаттана, әрі әдістемелік түрде қуалайтын дарынға ие. Маск сияқты, ол да бала кезінде ғылыми фантастикаға тәуелді болып, жергілікті кітапханадағы Айзек Азимов пен Роберт Хайнлайнның кітаптарын оқып тауысқан.
1969 жылдың шілдесінде бес жасар бала кезінде ол Нил Армстронгтың Айға қадам басуымен аяқталған «Аполлон-11» миссиясының теледидарлық көрсетілімін көрді. Ол мұны өзі үшін «маңызды сәт» деп атайды. Кейінірек ол Атлант мұхитынан «Аполлон-11» қозғалтқышын алып шыққан бірқатар экспедицияларды қаржыландырып, оны Вашингтондағы үйінің қонақ бөлмесіндегі қуысқа орнатты. Оның ғарышқа деген құлшынысы оны «Star Trek»-тің әрбір эпизодын білетін нағыз жанкүйеріне айналдырды. Мектеп бітіруші сыныптың үздігі ретінде сөйлеген сөзінде ол планеталарды қалай отарлау, ғарыш қонақүйлерін салу және өндірісті басқа жерлерге көшіру арқылы планетамызды қалай сақтау керектігі туралы айтты. «Ғарыш, соңғы шекара, сол жерде кездескенше!» — деп аяқтады ол сөзін.
2000 жылы Amazon-ды әлемдегі үстем онлайн-ритейлерге айналдырғаннан кейін, Безос адамдар пайда болған бозғылт көк планетаның құрметіне аталған Blue Origin компаниясын тыныш қана іске қосты. Маск сияқты, ол да қайта пайдаланылатын зымырандар жасау идеясына назар аударды. «2000 жылғы жағдай 1960 жылдан несімен ерекшеленеді?» — деп сұрайды ол. «Айырмашылығы — компьютерлік сенсорлар, камералар, бағдарламалық жасақтама. Тігінен қону мүмкіндігі — бұл 1960 жылы болмаған технологиялар арқылы шешілетін мәселе».
Маск сияқты, ол да ғарыштық істерге жалдамалы емес, миссионер ретінде кірісті. Ақша табудың оңай жолдары бар. Оның ойынша, адамзат өркениеті жақын арада кішкентай планетамыздың ресурстарын сарқады. Бұл бізді таңдау алдында қалдырады: статикалық өсуді қабылдау немесе Жерден тыс жерлерге кеңею. «Мен тоқырауды бостандықпен үйлесімді деп санамаймын», — дейді ол. «Біз бұл мәселені дәл бір жолмен шеше аламыз: Күн жүйесіне шығу арқылы».
Олар 2004 жылы Безос Масктың SpaceX-ке экскурсия жасау шақыруын қабылдаған кезде кездесті. Кейіннен ол Масктан Безостың оны Сиэтлге Blue Origin зауытын көруге шақырмағанына реніш білдірген қысқа хат алғанына таң қалды, сондықтан Безос оны дереу шақырды. Маск Джастинмен бірге ұшып барды, Blue Origin-ді аралады, содан кейін олар Безос және оның әйелі Маккензимен кешкі ас ішті. Маск өзінің әдеттегі қарқынымен айтылған кеңестерге толы болды. Ол Безосқа бір идеямен қате жолға түсіп бара жатқанын ескертті: «Досым, біз мұны сынап көрдік және ол шынымен ақымақтық болып шықты, сондықтан мен саған біз жасаған ақымақтықты жасама деп айтып тұрмын». Безос Масктың әлі зымыранды сәтті ұшырмағанын ескерсек, өзіне тым сенімді болғанын еске алады. Келесі жылы Маск Безостан Amazon-да Джастиннің жын-адам гибридтері туралы қалалық қорқынышты триллеріне шолу жасауын сұрады. Безос Amazon-ға неге шолу жасау керектігін айтпайтынын, бірақ жеке тұтынушы пікірін жазатынын түсіндірді. Маск дөрекі жауап қайтарды, бірақ Безос бәрібір жақсы жеке пікір жариялады.
39A алаңы
2011 жылдан бастап SpaceX NASA-дан адамдарды Халықаралық ғарыш станциясына жеткізе алатын зымырандарды жасауға арналған бірқатар келісімшарттарды жеңіп алды, бұл Space Shuttle бағдарламасының тоқтатылуына байланысты маңызды міндет болды. Бұл миссияны орындау үшін оған Канаверал мүйісіндегі 40-шы алаңдағы нысандарын кеңейту қажет болды және Маск ең тарихи ұшыру орны — 39A алаңын жалға алуды көздеді.
39A алаңы Американың ғарыш дәуіріндегі армандарының орталығы болған, кері санақ «Он, тоғыз, сегіз...» дегенге жеткенде демін ішіне тартқан теледидар ұрпағының жадында сақталған. Безос бала кезінде көрген Нил Армстронгтың Айға миссиясы 1969 жылы 39A алаңынан ұшырылды, сондай-ақ 1972 жылғы соңғы басқарылатын Ай миссиясы да осы жерден басталды. 1981 жылғы алғашқы Space Shuttle миссиясы және 2011 жылғы соңғысы да осы жерден ұшты.
Бірақ 2013 жылға қарай, Шаттл бағдарламасы тоқтатылып, Американың жарты ғасырлық ғарыштық ұмтылыстары үнсіз қалғанда, 39A алаңы тот басып, оның жалын траншеясынан өсімдіктер өсіп шыққан еді. NASA оны жалға беруге құлшынысты болды. Айқын үміткер Маск болды, оның Falcon 9 зымырандары Обама барған жақын маңдағы 40-шы алаңнан жүк миссияларын ұшырып үлгерген еді. Бірақ жалға алуға өтінімдер қабылданған кезде, Джефф Безос — сентименталды және практикалық себептермен — бәсекеге түсуді ұйғарды.
NASA жалға алу құқығын SpaceX-ке бергенде, Безос сотқа берді. Маск қатты ашуланып, Blue Origin-нің «тіпті тіс шұқығышты да орбитаға шығармаған кезде» жалға алуға таласуы күлкілі екенін мәлімдеді. Ол Безостың зымырандарын келеке етіп, олардың тек ғарыш шетіне дейін көтеріліп, қайта құлауға қауқарлы екенін, Жердің тартылыс күшін жеңіп, орбитаға шығу үшін қажетті күштің жоқ екенін атап өтті. «Егер олар алдағы бес жылда NASA-ның адамдарға арналған стандарттарына сәйкес келетін және Ғарыш станциясымен түйісе алатын көлікпен пайда болса (ал 39A алаңы дәл осыған арналған), біз олардың қажеттіліктерін қуана қанағаттандырамыз», — деді Маск. «Шынымды айтсам, біз жалын құбырында билеп жүрген жалғыз мүйізді аттарды (unicorns) табуымыз әлдеқайда ықтимал».
Ғылыми фантастика барондарының шайқасы басталды. SpaceX қызметкерлерінің бірі ондаған үрлемелі ойыншық жалғыз мүйізді аттарды сатып алып, оларды алаңның жалын құбырында суретке түсірді. Ақырында Безос Канаверал мүйісіндегі жақын маңдағы Марс пен Венераға миссиялардың бастауы болған 36-шы ұшыру кешенін жалға ала алды. Осылайша, бала мінезді миллиардерлердің бәсекелестігі жалғасатын болды. Бұл қасиетті алаңдардың берілуі Джон Ф. Кеннедидің ғарышты игеру алауының үкіметтен жеке секторға — бір кездері даңқты, бірақ қазір қатып қалған NASA-дан миссияға берілген пионерлердің жаңа тұқымына өтуін символдық және іс жүзінде білдірді.
Қайта пайдаланылатын зымырандар
Маск пен Безостың екеуінде де ғарышқа саяхатты мүмкін ететін нәрсе туралы көзқарас болды: қайта пайдаланылатын зымырандар. Безостың назары зымыранды Жерге жұмсақ қондыруға бағыттайтын сенсорлар мен бағдарламалық жасақтаманы жасауға аударылды. Бірақ бұл қиындықтың бір бөлігі ғана еді. Ең үлкен қиындық — осы мүмкіндіктердің барлығын әлі де жеңіл және қозғалтқыштары орбитаға шығуға жеткілікті күші бар зымыранға орнату болды. Маск осы физикалық мәселеге қатты назар аударды. Ол біз, жерліктер, әзілқой билеушілер жасаған ойын тәрізді симуляцияда өмір сүреміз деп жартылай әзілдеп айтқанды ұнататын. Олар Марс пен Айдағы тартылыс күшін орбитаға ұшыру оңай болатындай етіп әлсіз жасады. Бірақ Жерде тартылыс күші орбитаға жету әрең мүмкін болатындай етіп, қасақана реттелген сияқты.
Тауға шығушы рюкзагының ішіндегісін азайтқандай, Маск зымырандарының салмағын азайтуға қатты мән берді. Мұның мультипликативті әсері бар: салмақты аздап азайту — бөлшекті алып тастау, жеңілірек материалды пайдалану, қарапайым дәнекерлеу арқылы — аз отын қажет етеді, бұл қозғалтқыштар көтеретін массаны одан әрі азайтады. SpaceX конвейерлерін аралағанда, Маск әр станцияда кідіріп, үнсіз қарап тұратын және командаға қандай да бір бөлшекті алып тастауды немесе қысқартуды тапсыратын. Әрбір кездесуде ол: «Толықтай қайта пайдаланылатын зымыран — бір планеталық өркениет пен көп планеталық өркениет болудың айырмашылығы», — деген хабарламаны маньяктарша қайталайтын.
Маск бұл хабарламаны 2014 жылы Нью-Йорк қаласындағы ғасырлық тарихы бар Зерттеушілер клубының жыл сайынғы салтанатты кешкі асына алып келді, онда оған Президент сыйлығы табысталды. Ол сахнаны Безоспен бөлісті, ол Нил Армстронгтың «Аполлон-11» ғарыш кемесінің қозғалтқышын қалпына келтірудегі командасының жұмысы үшін марапат алды. Кешкі аста шаяндар, құрт басқан құлпынайлар, сиырдың қышқыл-тәтті жыныс мүшесі, ешкі көзінен жасалған мартини және үстел басында кесілген тұтас аллигаторлар сияқты тым шытырманшыл адамдарға арналған тағамдар ұсынылды.
Маск сәтті зымыран ұшыруларын көрсететін бейнероликпен таныстырылды. «Сіздер біздің алғашқы үш ұшырылымымызды көрсетпейтіндей мейірімді екенсіздер», — деді ол. «Бір кездері сәтсіз кадрлар жинағын жасауымыз керек болады». Содан кейін ол толықтай қайта пайдаланылатын зымыранның қажеттілігі туралы уағызын айтты. «Бұл бізге Марста өмір орнатуға мүмкіндік беретін нәрсе», — деді ол. «Біздің алдағы ұшырылымымызда зымыранда алғаш рет қону аяқтары болады». Қайта пайдаланылатын зымырандар бір күні адамды Марсқа жеткізу құнын 500 000 долларға дейін төмендетуі мүмкін. Көптеген адамдар бұл сапарға шықпайды, деп мойындады ол, «бірақ мен бұл бөлмеде баратын адамдар бар деп күдіктенемін».
Безос қол шапалақтады, бірақ сол сәтте ол күтпеген шабуылды тыныш қана жүзеге асырып жатты. Ол және Blue Origin «Ғарыштық ұшыру құралдарын теңізге қондыру» атты АҚШ патентіне өтінім берген болатын және кешкі астан бірнеше апта өткен соң ол мақұлданды. Он беттік өтінімде «үдеткіш сатыны және/немесе оның басқа бөліктерін теңіздегі платформаға қондыру және қалпына келтіру әдістері» сипатталған. Маск қатты ашуланды. Теңіздегі кемелерге қону идеясы «жарты ғасыр бойы талқыланып келе жатқан нәрсе», — деді ол. «Бұл көркем фильмдерде бар; көптеген ұсыныстарда бар; бұрынғы өнерде көп болғаны сонша, бұл ақылға сыймайды. Сондықтан, адамдар жарты ғасыр бойы талқылап келе жатқан нәрсені патенттеуге тырысу — анық күлкілі нәрсе». Келесі жылы, SpaceX сотқа бергеннен кейін, Безос патенттің күшін жоюға келісті. Бірақ бұл дау екі зымыран кәсіпкері арасындағы бәсекелестікті күшейтті.
Сұңқар сұңқаршыны естиді
SpaceX, 2014–2015
Қонған үдеткішті қарау.
Шегіртке (Grasshopper)
Масктың қайта пайдаланылатын зымыран жасауға ұмтылысы «Grasshopper» (Шегіртке) деп аталатын тәжірибелік Falcon 9 прототипін жасауға әкелді. Оның қону аяқтары мен басқарылатын торлы қанаттары болды және ол Техастағы МакГрегордағы SpaceX сынақ полигонында шамамен үш мың фут биіктікке баяу секіріп, төмен түсе алатын. Прогреске қуанған Маск 2014 жылдың тамызында SpaceX кеңесін болашақты іс жүзінде көруге шақырды.
Бұл Сэм Теллердің жұмыстағы екінші күні еді. Ол 240 вольттық Гарвард түлегі және шытырман оқиға іздеуші, Масктың іс жүзіндегі аппарат басшысы болуға келіскен болатын. Кең күлкісі мен сергек көздерін айқындайтын жинақы сақалы бар ол бастығында жоқ эмоционалдық рецепторларға және жағуға деген құлшынысқа ие еді. «The Harvard Lampoon»-ның бұрынғы бизнес-менеджеры ретінде ол Масктың әзілі мен маньяктарша қарқындылығын қалай басқару керектігін білді (және тіпті жұмысқа кіріскеннен кейін көп ұзамай Маскты Lampoon қамалындағы кешке алып барды).
МакГрегор сынақ полигонындағы кездесуде SpaceX кеңесі компания жасап жатқан скафандрлардың дизайнын талқылады, дегенмен адамдарды ұшыруға әлі жылдар бар еді. «Олар отырып алып, Марста қала салу жоспарларын және адамдардың ол жақта не киетінін байсалды түрде талқылап жатыр», — деп таң қалды кейінірек Теллер, — «және бәрі бұл мүлдем қалыпты әңгіме сияқты әрекет етуде».
Кеңес үшін басты оқиға Falcon 9 қону сынағын көру болды. Бұл Техас шөліндегі күн қақтаған тамыз күні еді, алып шегірткелер қаптап жүрді, ал кеңес мүшелері кішкентай шатырдың астына тығылды. Зымыран шамамен үш мың футқа көтеріліп, қайта кіру зымырандарын іске қосып, алаңның үстінде қалықтап, содан кейін тік қонуы керек еді. Бірақ олай болмады. Ұшырылғаннан кейін көп ұзамай үш қозғалтқыштың бірі істен шығып, зымыран жарылды.
Бірнеше сәт үнсіздіктен кейін Маск шытырманшыл бала режиміне қайта оралды. Ол алаң менеджеріне фургонды әкелуді бұйырды, осылайша олар түтіндеп жатқан қалдықтарға бармақшы болды. «Болмайды», — деді менеджер. «Тым қауіпті». «Біз барамыз», — деді Маск. «Егер ол жарылатын болса, жанып жатқан қалдықтардың арасымен жүргеніміз дұрыс. Мұндай мүмкіндік қаншалықты жиі болады?»
Бәрі қобалжып күліп, соңынан ерді. Бұл Ридли Скотт фильмінің декорациясы сияқты болды: жердегі кратерлер, жанып жатқан бұталар және күйген металл бөліктері. Стив Юрветсон Масктан кәдесый ретінде бірнеше бөлікті алуға бола ма деп сұрады. «Әрине», — деді ол өзі де біразын жинап жатып. Антонио Грасиас өмірдегі ең жақсы сабақтар сәтсіздіктерден келеді деп бәрінің көңілін көтеруге тырысты. «Таңдау мүмкіндігі болса, — деп жауап берді Маск, — мен жетістіктен үйренуді жөн көремін».
Бұл тек SpaceX үшін ғана емес, бүкіл сала үшін сәтсіз кезеңнің басы болды. Orbital Sciences жасаған зымыран Ғарыш станциясына жүк жеткізу миссиясында жарылды. Содан кейін ресейлік жүк миссиясы сәтсіз аяқталды. Ғарыш станциясындағы астронавттардың азық-түлік пен керек-жарақтары таусылу қаупі туындады. Сондықтан 2015 жылдың 28 маусымына, Масктың қырық төртінші туған күніне жоспарланған SpaceX Falcon 9 жүк миссиясына көп үміт артылды. Бірақ ұшырылғаннан кейін екі минут өткен соң, екінші сатыдағы гелий багын ұстап тұрған тіреуіш майысып, зымыран жарылды. Жеті жылдық сәтті ұшырылымдардан кейін Falcon 9 алғаш рет сәтсіздікке ұшырады.
Осы уақытта Безос біраз жетістіктерге жетіп жатты. 2015 жылдың қарашасында ол зымыранды он бір минуттық, алпыс екі мильдік жоғары-төмен секіріспен ғарыш кеңістігінің басы болып саналатын биіктікке ұшырды. GPS жүйесі мен басқару қанаттарының көмегімен зымыран Жерге қайтып оралды және оның үдеткіш қозғалтқышы төмендеуді бәсеңдету үшін қайта іске қосылды. Қону аяқтары ашылып, ол жерден сәл жоғары қалықтап, координаттарын реттеп, ақырын қонды.
Безос келесі күні баспасөз мәслихатында сәттілік туралы хабарлады. «Толық қайта пайдалану — ойын ережесін өзгертеді», — деді ол. Содан кейін ол өзінің алғашқы твитін жариялады: «Ең сирек кездесетін аң — пайдаланылған зымыран. Басқарылатын қону оңай емес, бірақ дұрыс орындалса, оңай болып көрінуі мүмкін».
Маск ренжіді. Оның ойынша, бұл жай ғана суборбиталды секіріс болды, жүкті орбитаға шығарудың нағыз қасиетті граалі емес еді. Сондықтан ол Twitter-де жауап қайтарды: «@JeffBezos Аса 'сирек' емес. SpaceX Grasshopper зымыраны 3 жыл бұрын 6 суборбиталды ұшу жасады және әлі де бар». Шын мәнінде, Grasshopper тек үш мың футқа ұшқан болатын, бұл Blue Origin зымыранының жүзден бір бөлігі ғана. Бірақ Маск өзі жасаған айырмашылықта дұрыс болды. Ғарыш шетіне дейін секіріп, қайта оралатын зымырандар ғарыш туристері үшін қызықты болуы мүмкін, бірақ спутниктерді ұшыру және Халықаралық ғарыш станциясына жету сияқты миссияларды орындау үшін Falcon 9 қуаты бар зымырандар қажет. Мұндай зымыранды қондыру және қайта пайдалану мүлдем басқа деңгейдегі жетістік болар еді.
«Сұңқар қонды»
Масктың бұған мүмкіндігі 2015 жылдың 21 желтоқсанында, Безостың суборбиталды ұшуынан төрт апта өткен соң келді. Гравитацияны жеңу жолындағы тынымсыз ізденісінде Маск Falcon 9-ды қайта жобалады. Жаңа нұсқа сұйық оттегі отынын минус 350 градус Фаренгейтке дейін қатты суыту арқылы зымыранға көбірек сыйғызды, бұл оны әлдеқайда тығыз етті. Әдеттегідей, ол зымыранның өлшемін немесе массасын айтарлықтай арттырмай, оған көбірек қуат сыйғызудың барлық мүмкін жолдарын іздеді. «Илон отынды көбірек суыту арқылы тиімділіктің кішкентай пайызын сығып алуды талап етті», — дейді Марк Джункоса. «Бұл тапқырлық еді, бірақ бізге нағыз бас ауруын тудырды». Джункоса бірнеше рет қарсылық білдіріп, бұл клапандар мен ағып кетулерге қатысты қиындықтар туғызатынын айтты, бірақ Маск қайтпады. «Бұл жұмыс істемейді деуге ешқандай алғашқы принциптік себеп жоқ», — деді ол. «Бұл өте қиын, білемін, бірақ сендер күш салуларың керек».
«Кері санақ кезінде мен қорыққанымнан шалбарыма жіберіп қоя жаздадым», — дейді Джункоса. Кенеттен ол бірінші және екінші сатылар арасындағы қуыстан бейне арна арқылы алаңдатарлық нәрсені байқады. Бірнеше тамшылар болды және ол олардың сұйық азот (бұл қалыпты жағдай) немесе қатты суытылған бактағы сұйық оттегі (бұл мәселе болуы мүмкін) екенін білмеді. «Мен қатты қорықтым», — деп еске алады Джункоса. «Егер бұл менің компаниям болса, мен оны тоқтатар едім». «Мұны сен шешуің керек», — деді Джункоса Маскқа кері санақ соңғы минутқа жеткенде. Маск бірнеше секундқа кідірді. Сатылар арасында сұйық оттегі болса, бұл қаншалықты қауіпті? Қауіпті, бірақ аз ғана қауіп. «Құрысын (Fuck it)», — деді ол. «Кеттік».
Жылдар өткен соң Джункоса Масктың сол шешімді қабылдаған сәтінің кадрларын көрді. «Мен ол не істеу керектігін шешу үшін күрделі жылдам есептеулер жүргізді деп ойладым, бірақ шын мәнінде ол жай ғана иығын қусырып, бұйрық берді. Оның физиканың қандай екені туралы интуициясы болды». Ол дұрыс болды. Ұшырылым мінсіз өтті.
Содан кейін үдеткіштің қайтып оралып, SpaceX 39A алаңынан бір мильдей жерде салған қону алаңына аман-есен қонар-қонбасын көру үшін он минуттық күту басталды. Екінші саты бөлінгеннен кейін, үдеткіш бұрылу, Мүйіске қарай бағыт алу, түбін төмен қарату және төмендеуді бәсеңдету үшін қозғалтқыштарын іске қосты. GPS пен сенсорлар оны бағыттап, торлы қанаттары басқаруға көмектесіп, ол қону алаңына қарай баяу түсті. (Бір секундқа тоқтап, мұның бәрі қаншалықты таңғаларлық екенін ойлаңызшы).
Маск басқару бөлмесінен атып шығып, зымыранның қайта пайда болуын көру үшін қараңғылыққа қарап, тас жол арқылы жүгірді. «Төмен түс, ақырын төмен түс», — деп сыбырлады ол тас жолдың жанында қолдарын бүйіріне таяп тұрып. Содан кейін гүрсіл естілді. «О, қарғыс атқыр», — деді ол бұрылып, көңілсіз күйде тас жолдан кері қайтып. Бірақ басқару бөлмесінің ішінде қатты айқай-шу болды. Мониторлар зымыранның алаңда тік тұрғанын көрсетті және ұшыру дикторы Нил Армстронгтың Айда айтқан сөздерін қайталады: «Сұңқар қонды (The Falcon has landed)». Қатты дыбыс, сөйтсе, зымыранның жоғарғы атмосфераға қайта кіруінен туындаған дыбыстық соққы екен.
Ұшу инженерлерінің бірі жаңалықпен басқару бөлмесінен жүгіріп шықты. «Ол алаңда тұр!» — деп айқайлады ол. Маск бұрылып, алаңға қарай жылдам жүгірді. «Қасиетті боқ (Holy fucking shit)», — деп қайталай берді ол ішінен. «Қасиетті боқ». Сол түні олардың бәрі тойлау үшін Fishlips деп аталатын жағалаудағы барға барды. Маск сыра көтерді. «Біз әлемдегі ең үлкен зымыранды ұшырып, қондырдық!» — деп айқайлады ол жүз шақты қызметкер мен басқа да таң қалған көрермендерге. Топ «АҚШ, АҚШ» деп ұрандатып жатқанда, ол жұдырығын ауаға түйіп, секіріп жатты.
«Falcon-ның суборбиталды үдеткіш сатысын қондыруымен құттықтаймын @SpaceX», — деп жазды Безос твиттерде. «Клубқа қош келдіңіз!» Оның сыпайылық пердесіне оралған сөзінде істіктей шаншу бар еді: SpaceX қондырған үдеткіш «суборбиталды» деген мәлімдеме, оны Blue Origin қондырған үдеткішпен бір клубқа қояды. Техникалық жағынан ол дұрыс еді. SpaceX үдеткішінің өзі ешқашан орбитаға шыққан емес, тек орбитаға шыққан жүкті көтерді. Бірақ Маск қатты ашуланды. Жүкті орбитаға жіберу мүмкіндігі SpaceX зымыранын мүлдем басқа лигаға шығарады деп есептеді ол.
Талула аттракционы
2012–2015
Сумо балуанымен күресу.
Талуламен бірге.
Навайд Фарукпен бірге.
Талула Райли 2010 жылы Маскқа тұрмысқа шыққанда, ол Калифорнияға көшіп, актерлік мансабын іс жүзінде тастады. Жалғыз бала болғандықтан, ол көп балалы болуды армандаған және салған суреттерінде әрқашан егіз сары шашты ұлдар болатын. «Мен Илонмен кездескенде, оның бес баласы болды және үлкендері менің қиялымнан шыққандай сүйкімді кішкентай сары шашты егіздер еді». Бірақ олардың қарым-қатынасына сақтықпен қарап, ол одан бала тумауға шешім қабылдады.
Ол Маск үшін кештер ұйымдастыруды жалғастырды, Шотландиядағы үйлену тойында және оның қыркүйектегі қырық жылдығына арналған «Шығыс экспресінде» жасағанындай. Оның қырық бір жасқа толған туған күніне ол ағылшын ауылындағы зәулім үйді жалдап, тақырып ретінде 1933 жылы Фред Астер мен Джинджер Роджерсті алғаш рет жұптастырған және ұшақ қанаттарындағы би көрінісімен аяқталатын «Риоға ұшу» (Flying Down to Rio) фильмін алды. Ол Breitling Wingwalkers тобын жалдады және қонақтарға биплан қанатында жүру үйретілді.
Бірақ Маск кештің көп бөлігін өткізіп алды, оның орнына бөлмесінде телефон арқылы Tesla мен SpaceX-тегі түрлі мәселелерді шешумен болды. Ол жұмысқа назар аударғанды ұнататын. Кейде ол өмірдің қалған бөлігін жағымсыз алаңдаушылық ретінде қабылдайтын. «Жұмысқа жұмсаған уақытымның көптігі сонша, кез келген қарым-қатынасты сақтау өте қиын болды», — деп мойындайды ол. «SpaceX пен Tesla жеке алғанда қиын болды. Екеуін бір уақытта жасау мүмкін емес дерлік еді. Сондықтан бұл үнемі жұмыс, тек жұмыс болды».
Мэй Маск Талулаға жаны ашитын. «Ол мені кешкі асқа шақыратын, ал Илон келмейтін, өйткені ол кешкіге дейін жұмыс істейтін», — дейді ол. «Ол оны қатты жақсы көрді, бірақ оған осылай қарағанынан шаршағаны түсінікті еді». Оның ойы жұмыста болғанда (ал бұл уақыттың көп бөлігі еді), Талула оған қалай жету керектігін білмеді. Ол әрқашан қандай да бір мәселе бойынша өлімші күресте жүргендей көрінетін, бұл оның туған ағылшын ауылындағы паб пен шіркеудегі адамдардың достық қарым-қатынасына мүлдем қарама-қайшы еді. «Мен бұл мен сүруім керек өмір емес екенін сездім», — дейді ол. «Мен Лос-Анджелесті жек көрдім және Англияны қатты сағындым».
Сөйтіп, 2012 жылы ол ажырасуға өтініш беріп, адвокаттары келісімді реттеп жатқанда Санта-Моникадағы пәтерге көшті. Бірақ төрт айдан кейін келісімге қол қою үшін сотта кездескенде, оқиға кинематографиялық сипат алды. «Мен Илонды сол жерде, судьяның алдында тұрғанын көрдім, ол: 'Біз не істеп жатырмыз өзі?' деп сұрады, содан кейін біз сүйісе бастадық», — дейді ол. «Менің ойымша, судья бізді жынды деп ойлады». Маск одан үйге қайтып, балаларды көруін сұрады. «Олар сенің қайда екеніңді сұрап жүр». Сөйтіп ол барды.
Олар ажырасуды аяқтады, бірақ ол соңында онымен бірге тұруға қайта көшті. Мұны атап өту үшін олар бес баламен бірге жаңа Model S көлігімен саяхатқа шықты. Ол сондай-ақ оны Esquire жазушысы Том Джунодпен түскі асқа алып барды. Ол Джунодқа өзінің негізгі жұмысы Маскты «патша-жынданған» (king-crazy) күйге түсуден сақтау екенін айтты. «Сіз бұл терминді ешқашан естімедіңіз бе?» — деп сұрады ол. «Бұл адамдар патша болып, содан кейін жынданып кететінін білдіреді».
Оның қырық екінші туған күніне, 2013 жылдың маусымында, Талула Нью-Йорк қаласының солтүстігіндегі Тарритауннан жасанды қамал жалдап, қырық досын шақырды. Бұл жолы тақырып жапондық стимпанк болды, ал Маск пен басқа ер адамдар самурай жауынгерлері болып киінді. Гилберт пен Салливанның «Микадо» қойылымы көрсетілді, ол Маскты жапон императоры ретінде көрсету үшін сәл өзгертілген еді, және пышақ лақтырушының өнері көрсетілді. Тәуекелден, тіпті қажетсіз тәуекелден ешқашан қашпайтын Маск көзі байланған пышақ лақтырушы нысанаға алуы үшін шатының астына қызғылт шар қойды.
Шарықтау шегі сумо күресінің көрсетілімі болды. Соңында топтың 350 фунттық чемпионы Маскты рингке шақырды. «Мен оған дзюдо әдісін қолдану үшін бар күшіммен ұмтылдым, өйткені ол мені аяйды деп ойладым», — дейді Маск. «Мен бұл жігітті лақтыра аламын ба деп шештім және лақтырдым. Бірақ мен сонымен бірге мойнымның түбіндегі дискіні зақымдап алдым». Содан бері Маск арқасы мен мойнының қатты ауырсынуынан зардап шекті; ол C5-C6 омыртқааралық дискісін жөндеу үшін үш рет ота жасатты. Tesla немесе SpaceX зауыттарындағы жиналыстар кезінде ол кейде мойнының түбіне мұз басып, еденде жататын.
Тарритаундағы кештен бірнеше апта өткен соң, 2013 жылдың шілдесінде ол және Талула қайта үйленуге шешім қабылдады. Бұл жолы бұл олардың асханасында өткен өте қарапайым шара болды. Алайда, барлық ертегілер бақытты аяқтала бермейді. Масктың жұмысқа деген құмарлығы олардың қарым-қатынасына кедергі келтіруді жалғастырды. «Сөйтіп, бәрі қайтадан қайталанды және мен үйге қайтқым келді», — дейді ол. Ол өзендерден інжу мидияларын аулауды ұйғарған сәтсіз қылмыскер туралы «Шотланд мидиясы» (Scottish Mussel) комедиясын жазып, режиссерлік етіп және басты рөлді сомдап, кино мансабын қайта бастады. Маск пен балалар түсірілім кезінде оған келгенде, ол оған Англияда қалып, қайтадан ажырасқысы келетінін айтты. Біраз екіұштылық пен жарасулардан кейін ол 2015 жылдың қыркүйегінде, өзінің отызыншы туған күнінде түпкілікті шешім қабылдады. Ол Лос-Анджелесте HBO арнасының «Westworld» сериалының түсірілімін аяқтап, содан кейін біржола Англияға көшті. Бірақ ол оған уәде берді. «Сен менің мистер Рочестерімсің», — деді ол Шарлотта Бронтенің «Джейн Эйр» романындағы тұнжыраған күйеуге сілтеме жасап. «Егер Торнфилд Холл жанып кетсе және сен соқыр болып қалсаң, мен саған келіп, саған қамқорлық жасаймын».
Жасанды интеллект
OpenAI, 2012–2015
Сэм Альтманмен бірге.
SpaceX-ке инвестиция салған PayPal негізін қалаушы Питер Тиль жыл сайын өзінің Founders Fund қоры қаржыландыратын компаниялардың басшыларымен конференция өткізеді. 2012 жылғы жиында Маск бәсекеге қабілетті ақыл-ойын сыпайы мінезімен жасыратын нейробиолог, бейнеойындар дизайнері және жасанды интеллект зерттеушісі Демис Хассабиспен кездесті. Төрт жасында шахмат вундеркинді болған ол шахмат, покер, Mastermind және нарды жарыстарын қамтитын халықаралық Ақыл-ой спорты олимпиадасының бес дүркін чемпионы болды.
Оның Лондондағы заманауи кеңсесінде Алан Тьюрингтің 1950 жылғы «Есептеу машиналары және интеллект» атты іргелі мақаласының түпнұсқа басылымы бар, онда адамды ChatGPT тәрізді машинаға қарсы қоятын «еліктеу ойыны» ұсынылған. Егер екеуінің жауаптарын ажырату мүмкін болмаса, деп жазды ол, онда машиналар «ойлай» алады деп айтуға негіз бар. Тьюрингтің дәлеліне сүйене отырып, Хассабис жасанды жалпы интеллектке қол жеткізе алатын компьютерлік нейрондық желілерді жобалауға ұмтылған DeepMind компаниясының негізін қалады. Басқаша айтқанда, ол адамдар сияқты ойлауды үйренетін машиналар жасауға ұмтылды.
«Илон екеуміз бірден тіл табысып кеттік және мен оның зымыран зауытына бардым», — дейді Хассабис. Конвейерлерге қарап тұрған асханада отырып, Маск Марсқа бара алатын зымырандар жасау себебін түсіндірді: бұл дүниежүзілік соғыс, астероид соққысы немесе өркениеттің күйреуі жағдайында адам санасын сақтап қалудың жолы болуы мүмкін. Хассабис тізімге тағы бір ықтимал қауіпті қосты: жасанды интеллект. Машиналар супер-ақылды болып, біз сияқты қарапайым адамдардан асып түсуі мүмкін, тіпті бізден құтылуды шешуі де мүмкін. Маск бұл мүмкіндікті ой елегінен өткізіп, бір минуттай үнсіз қалды. Мұндай транстық кезеңдерде, дейді ол, ол жылдар бойы әртүрлі факторлардың қалай өрбитіні туралы визуалды симуляцияларды жүргізеді. Ол Хассабистің жасанды интеллект қаупі туралы дұрыс айтуы мүмкін деп шешті және оның не істеп жатқанын бақылау үшін DeepMind-қа 5 миллион доллар инвестиция салды.
Хассабиспен сөйлескеннен кейін бірнеше апта өткен соң, Маск Google-дың Ларри Пейджіне DeepMind туралы айтып берді. Олар бір-бірін он жылдан астам уақыт бойы білетін және Маск жиі Пейдждің Пало-Альтодағы үйінде қалатын. Жасанды интеллекттің ықтимал қауіптері Масктың түнгі әңгімелерінде, дерлік обсессивті түрде көтеретін тақырыбына айналды. Пейдж бұған мән бермеді.
Масктың 2013 жылғы Напа алқабындағы туған күнінде олар басқа қонақтардың, соның ішінде Люк Носек пен Рид Хоффманның алдында қызу пікірталасқа түсті. Маск егер біз қауіпсіздік шараларын жасамасақ, жасанды интеллект жүйелері адамдарды алмастырып, біздің түрімізді керексіз етуі немесе тіпті жойып жіберуі мүмкін деп дәлелдеді. Пейдж қарсы шықты. Егер машиналар бір күні интеллект, тіпті сана жағынан адамдардан асып түссе, мұның не маңызы бар, деп сұрады ол. Бұл жай ғана эволюцияның келесі кезеңі болар еді. Адам санасы ғаламдағы бағалы жарық ұшқыны және біз оның сөнуіне жол бермеуіміз керек, деп қарсылық білдірді Маск. Пейдж мұны сентименталды сандырақ деп санады. Егер сананы машинада қайталауға болатын болса, неге ол құнды болмасқа? Мүмкін біз бір күні өз санамызды машинаға жүктей алатын шығармыз. Ол Маскты «түршіл» (specist), яғни өз түрін жақтайтын адам деп айыптады. «Иә, мен адамшылмын», — деп жауап берді Маск. «Маған адамзат ұнайды, досым».
Сондықтан Маск 2013 жылдың соңында Пейдж бен Google-дың DeepMind-ты сатып алуды жоспарлап отырғанын естігенде қатты көңілі қалды. Маск пен оның досы Люк Носек мәмілені тоқтату үшін қаржы жинауға тырысты. Лос-Анджелестегі кеште олар Хассабиспен бір сағаттық Skype қоңырауы үшін жоғарғы қабаттағы шкафқа кірді. «ЖИ болашағын Ларри басқармауы керек», — деді Маск оған. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды және Google-дың DeepMind-ты сатып алуы 2014 жылдың қаңтарында жарияланды. Пейдж бастапқыда Маск мүшесі болатын «қауіпсіздік кеңесін» құруға келісті. Бірінші және жалғыз кездесу SpaceX-те өтті. Пейдж, Хассабис және Google төрағасы Эрик Шмидт, сондай-ақ Рид Хоффман және басқалары қатысты. «Илонның түйген ойы — кеңес негізінен бос сөз болды», — дейді сол кездегі оның аппарат басшысы Сэм Теллер. «Бұл Google жігіттерінің ЖИ қауіпсіздігіне назар аударуға немесе өз билігін шектейтін кез келген нәрсені жасауға ешқандай ниеті жоқ».
Маск қауіп туралы көпшілік алдында ескертуге көшті. «Біздің ең үлкен экзистенциалды қаупіміз, — деді ол 2014 жылы MIT симпозиумында, — бәлкім, жасанды интеллект шығар». Сол жылы Amazon өзінің Alexa чатбот цифрлық көмекшісін жариялағанда, одан кейін Google-дан ұқсас өнім шыққанда, Маск бұл жүйелер адамдардан ақылды болған кезде не болатыны туралы ескерте бастады. Олар бізден асып түсіп, бізге үй жануарлары сияқты қарай бастауы мүмкін. «Маған үй мысығы болу идеясы ұнамайды», — деді ол. Мәселенің алдын алудың ең жақсы жолы — ЖИ-дің адамдармен тығыз байланыста және серіктес болуын қамтамасыз ету. «Қауіп жасанды интеллект адам еркінен ажыратылған кезде туындайды».
Сөйтіп, Маск Google-ға қарсы тұру және ЖИ қауіпсіздігін насихаттау жолдарын талқылау үшін өзінің ескі PayPal мафиясының мүшелерін, соның ішінде Тиль мен Хоффманды қамтитын кешкі ас талқылауларын ұйымдастыра бастады. Ол тіпті президент Обамаға хабарласты, ол 2015 жылдың мамырында жеке кездесуге келісті. Маск қауіпті түсіндіріп, оны реттеуді ұсынды. «Обама түсінді», — дейді Маск. «Бірақ мен бұл оның қандай да бір шара қолданатын деңгейіне жетпейтінін түсіндім».
Содан кейін Маск Сэм Альтманға жүгінді. Ол жинақы бағдарламалық жасақтама кәсіпкері, спорттық көлік әуесқойы және өзінің жылтыр сыртқы келбетінің артында Маскқа ұқсас қарқындылыққа ие сурвивалист (тірі қалу өнерін меңгеруші) еді. Альтман Маскпен бірнеше жыл бұрын кездесіп, SpaceX зауытын аралап жүріп онымен үш сағат сөйлескен болатын. «Илонның келе жатқанын көргенде кейбір инженерлердің жан-жаққа қашып немесе басқа жаққа қарағаны қызық болды», — дейді Альтман. «Олар одан қорқатын. Бірақ мен оның зымыранның әрбір кішкентай бөлігі туралы қаншалықты егжей-тегжейлі түсінетініне таң қалдым».
Пало-Альтодағы шағын кешкі аста Альтман мен Маск OpenAI деп аталатын коммерциялық емес жасанды интеллект зерттеу зертханасын бірлесіп құруға шешім қабылдады. Ол өзінің бағдарламалық жасақтамасын ашық бастапқы кодты етеді және Google-дың саладағы өсіп келе жатқан үстемдігіне қарсы тұруға тырысады. Тиль мен Хоффман ақша салуда Маскқа қосылды. «Біз бір адам немесе корпорация басқармайтын ЖИ-дің Linux нұсқасы сияқты нәрсе болғанын қаладық», — дейді Маск. «Мақсат — ЖИ-дің адамзатқа пайдалы болатындай қауіпсіз жолмен даму ықтималдығын арттыру болды».
Кешкі аста олар талқылаған бір сұрақ: ірі корпорациялар басқаратын аз ғана ЖИ жүйелері қауіпсіз бе, әлде көптеген тәуелсіз жүйелер ме? Олар бір-бірін тексеріп, теңгеріп отыратын көптеген бәсекелес жүйелер жақсырақ деген қорытындыға келді. Адамдар зұлым әрекет етушілерді тоқтату үшін ұжымдық түрде жұмыс істейтіні сияқты, тәуелсіз ЖИ боттарының үлкен жиынтығы да жаман боттарды тоқтату үшін жұмыс істейді. Маск үшін бұл OpenAI-ді шынымен ашық етудің себебі болды, осылайша көптеген адамдар оның бастапқы кодына негізделген жүйелер құра алады. «Менің ойымша, ЖИ-ді теріс пайдаланудан қорғаудың ең жақсы жолы — мүмкіндігінше көп адамға ЖИ-ге ие болуға мүмкіндік беру», — деді ол сол кезде Wired журналының тілшісі Стивен Левиге.
Маск пен Альтман ұзақ талқылаған және 2023 жылы OpenAI ChatGPT чатботын іске қосқаннан кейін қызу тақырыпқа айналған бір мақсат «ЖИ сәйкестігі» (AI alignment) деп аталды. Ол ЖИ жүйелерінің адам мақсаттары мен құндылықтарына сәйкес келуін қамтамасыз етуді көздейді, дәл Айзек Азимовтың романдарындағы роботтардың адамзатқа зиян тигізуіне жол бермеу үшін ережелер белгілегені сияқты. «2001: Ғарыштық одиссея» фильміндегі өз жасаушыларымен соғысатын Хэл компьютерін еске түсіріңіз. ЖИ жүйелері біздің мүдделерімізге сәйкес болып қалуы үшін біз адамдар қандай қоршаулар мен ажыратқыштар қоя аламыз және сол мүдделердің қандай екенін арамыздан кім анықтауы керек?
ЖИ сәйкестігін қамтамасыз етудің бір жолы, Масктың ойынша, боттарды адамдармен тығыз байланыстыру болды. Олар өз мақсаттары мен ниеттерін дамытып, бақылаудан шығып кететін жүйелер емес, жеке адамдардың еркінің жалғасы болуы керек. Бұл оның адам миын компьютерлермен тікелей байланыстыратын чиптер жасау үшін құрған Neuralink компаниясының негіздемелерінің біріне айналды. Ол сондай-ақ жасанды интеллект саласындағы жетістік боттар үйрене алатын нақты әлем деректерінің үлкен көлеміне қол жеткізу арқылы келетінін түсінді. Ол кезде ол мұндай алтын кеніші Tesla екенін түсінді, ол күн сайын жүргізушілердің әртүрлі жағдайларды басқаруының миллиондаған кадрларын жинайтын. «Мүмкін Tesla-да әлемдегі кез келген басқа компанияға қарағанда нақты әлем деректері көп шығар», — деді ол. Деректердің тағы бір қазынасы, ол кейінірек түсінгендей, Twitter болды, ол 2023 жылға қарай адамдардан күніне 500 миллион жазбаны өңдейтін.
Маск пен Альтманмен бірге кешкі аста болғандардың арасында Google-дың зерттеуші инженері Илья Суцкевер де болды. Олар оны жаңа зертхананың бас ғалымы болу үшін 1,9 миллион доллар жалақы және бастапқы бонуспен қызықтырып, алып кете алды. Пейдж қатты ашуланды. Оның бұрынғы досы және қонағы бәсекелес зертхана ашып қана қоймай, Google-дың үздік ғалымдарын ұрлап жатқан еді. 2015 жылдың соңында OpenAI іске қосылғаннан кейін олар бір-бірімен сирек сөйлесті. «Ларри өзін сатқындыққа ұшырағандай сезінді және Ильяны жеке өзім жұмысқа алғаным үшін маған қатты ренжіді және менімен араласудан бас тартты», — дейді Маск. «Ал мен: 'Ларри, егер сен ЖИ қауіпсіздігіне соншалықты немқұрайлы қарамағаныңда, қандай да бір қарсы күштің болуы қажет болмас еді' дедім».
Масктың жасанды интеллектке деген қызығушылығы оны бірқатар байланысты жобаларды іске қосуға жетеледі. Оларға адам миына микрочиптер орнатуды көздейтін Neuralink; адам тәрізді робот Optimus; және адам миын модельдеу үшін жасанды нейрондық желіні үйретуге миллиондаған бейнелерді пайдалана алатын суперкомпьютер Dojo кіреді. Бұл сондай-ақ оны Tesla көліктерін өзін-өзі басқаратын етуге ұмтылуға итермеледі. Бастапқыда бұл әрекеттер біршама тәуелсіз болды, бірақ ақырында Маск жасанды жалпы интеллект мақсатына жету үшін олардың барлығын, соның ішінде X.AI деп аталатын жаңа чатбот компаниясын біріктірді.
Масктың өз компанияларында жасанды интеллект мүмкіндіктерін дамытуға деген шешімі 2018 жылы OpenAI-мен арақатынастың үзілуіне әкелді. Ол Альтманды Google-дан артта қалып бара жатыр деп санаған OpenAI-ді Tesla-ға қосуға көндіруге тырысты. OpenAI командасы бұл идеядан бас тартты, ал Альтман зертхана президенті болып, үлестік қаржыландыруды тарта алатын коммерциялық бөлімді бастады. Сондықтан Маск Tesla Autopilot-та жұмыс істеу үшін бәсекелес ЖИ командасын құруға кірісті. Невада мен Фримонттағы өндірістік тозақпен күресіп жүрген кездің өзінде ол терең оқыту және компьютерлік көру саласының маманы Андрей Карпатыны OpenAI-ден жұмысқа алды. «Біз Tesla-ның ЖИ компаниясына айналатынын және OpenAI сияқты таланттар үшін бәсекелесетінін түсіндік», — дейді Альтман. «Бұл біздің команданың кейбіреулерін ашуландырды, бірақ мен не болып жатқанын толық түсіндім». Альтман 2023 жылы Карпаты Маскқа жұмыс істеуден шаршағаннан кейін оны қайта жұмысқа алу арқылы жағдайды өз пайдасына шешті.
Автопилоттың іске қосылуы
Tesla, 2014–2016
Франц фон Хольцхаузен ерте кезеңдегі «Роботаксимен».
Радар
Маск Ларри Пейджбен Tesla мен Google-дың көліктерге өзін-өзі басқаруға мүмкіндік беретін автопилот жүйесін құру үшін бірлесіп жұмыс істеу мүмкіндігін талқылаған болатын. Бірақ олардың жасанды интеллектке қатысты келіспеушілігі Маскты Tesla-ның өз жүйесін құру жоспарларын жеделдетуге итермеледі. Google-дың автопилот бағдарламасы (кейіннен Waymo деп аталды) LiDAR («жарықты анықтау және қашықтықты өлшеу» аббревиатурасы) деп аталатын лазерлік-радарлық құрылғыны пайдаланды. Маск LiDAR және басқа радар тәрізді құралдарды пайдалануға қарсы болып, өзін-өзі басқаратын жүйе тек камералардан алынған визуалды деректерді пайдалануы керек деп талап етті. Бұл алғашқы принциптер мәселесі болды: адамдар тек визуалды деректерді пайдаланып көлік жүргізеді; сондықтан машиналар да солай істей алуы керек. Бұл сондай-ақ құн мәселесі болды. Әдеттегідей, Маск тек өнімнің дизайнына ғана емес, оның көп мөлшерде қалай өндірілетініне де назар аударды. «Google тәсілінің мәселесі — сенсорлық жүйенің тым қымбат болуында», — деді ол 2013 жылы. «Оптикалық жүйенің, негізінен заттарға қарап-ақ не болып жатқанын анықтай алатын бағдарламалық жасақтамасы бар камералардың болғаны жақсы».
Келесі онжылдықта Маск Tesla-ның өзін-өзі басқаратын көліктеріне қандай да бір радар түрін қосқысы келетін инженерлерімен тартысқа түсті. 2014 жылы Карнеги Меллон университетін бітіргеннен кейін Tesla-ның Autopilot командасына қосылған Мумбайлық жас инженер Дхавал Шрофф Маскпен алғашқы кездесулерінің бірін еске алады. «Ол кезде көлікте радар жабдығы бар еді және біз Илонға қауіпсіздік тұрғысынан оны пайдалану дұрыс екенін айттық», — дейді Шрофф. «Ол бізге радарды қалдыруға келісті, бірақ түбінде тек камералық көруге сүйенуіміз керек деп ойлайтыны анық еді».
2015 жылға қарай Маск аптасына бірнеше сағат уақытын Autopilot командасымен жұмыс істеуге жұмсады. Ол Лос-Анджелестің Бел-Эйр ауданындағы үйінен әуежай маңындағы SpaceX штаб-пәтеріне көлікпен барып, сол жерде Autopilot жүйесі кездескен мәселелерді талқылайтын. «Әрбір жиналыс Илонның: 'Неге көлік менің үйімнен жұмысқа дейін өзі жүргізе алмайды?' деген сұрағымен басталатын», — дейді Tesla-ның аға вице-президенттерінің бірі Дрю Баглино.
Бұл кейде Tesla командасын «Кистоун полицейлері» сияқты қарбаласқа түсіретін. 405-ші мемлекетаралық тас жолда бір бұрылыс бар еді, ол әрқашан Маскқа қиындық тудыратын, өйткені жол таңбалары өшіп қалған болатын. Автопилот жолақтан шығып кетіп, қарсы келе жатқан көліктерге соғыла жаздайтын. Маск кеңсеге ашулы күйде келетін. «Мұны дұрыс бағдарламалау үшін бірдеңе істеңдер», — деп талап ететін ол. Бұл команда Autopilot бағдарламалық жасақтамасын жақсартуға тырысқан кезде айлар бойы жалғасты.
Шарасыздықтан Сэм Теллер және басқалары қарапайым шешім ойлап тапты: көлік департаментінен тас жолдың сол бөлігінің жолақтарын қайта сызуды сұрау. Жауап болмаған соң, олар батыл жоспар құрды. Олар өздері жол сызатын машина жалдап, түнгі сағат 3-те шығып, тас жолды бір сағатқа жауып, жолақтарды қайта сызуды ұйғарды. Олар жол сызатын машинаны тапқан кезде, ақыры біреу көлік департаментіндегі Масктың жанкүйері болып табылатын адамға хабарласа алды. Ол егер өзі және департаменттегі бірнеше адам SpaceX-ке экскурсия жасай алса, жолдарды қайта сызуға келісті. Теллер оларға экскурсия жасады, олар суретке түсті және тас жол сызықтары қайта сызылды. Содан кейін Масктың Автопилоты бұрылысты жақсы еңсерді.
Баглино камералық көруді толықтыру үшін радарды пайдалануды жалғастырғысы келетін Tesla инженерлерінің қатарында болды. «Илонның мақсаты мен мүмкін нәрсенің арасында үлкен алшақтық болды», — дейді Баглино. «Ол қиындықтардан жеткілікті хабардар болмады». Бірде Баглиноның командасы тоқтау белгісі сияқты жағдайларда автопилот жүйесіне қажет қашықтықты қабылдауға талдау жасады. Қашан қауіпсіз өтуге болатынын білу үшін көлік оңға және солға қаншалықты алысты көруі керек? «Біз сенсорлар не істеу керектігін анықтау үшін Илонмен сөйлесуге тырыстық», — дейді Баглино. «Бұл өте қиын әңгімелер болды, өйткені ол адамдардың екі көзі бар және олар көлікті жүргізе алады деген фактіге қайта орала беретін. Бірақ ол көздер мойынға бекітілген, ал мойын қозғала алады және адамдар көздерін жан-жаққа бағыттай алады».
Маск әзірге көнді. Әрбір жаңа Model S, деп келісті ол, сегіз камерамен ғана емес, сонымен қатар он екі ультрадыбыстық сенсормен және жаңбыр мен тұман арқылы көре алатын алға қарайтын радармен жабдықталады. «Бұл жүйе бірге жүргізушінің жалғыз өзі қол жеткізе алмайтын әлем көрінісін қамтамасыз етеді, бір уақытта барлық бағытты көреді және адам сезімдерінен тыс толқын ұзындықтарында жұмыс істейді», — деп хабарлады Tesla веб-сайты 2016 жылы. Бірақ Маск бұл жеңілдікті жасаса да, оның тек камералық жүйені іске қосуға ұмтылудан бас тартпайтыны анық еді.
Апаттар
Маск автономды көлік идеяларын жүзеге асыру барысында Tesla көліктерінің Autopilot мүмкіндігін қыңырлықпен және қайта-қайта асыра көрсетті. Бұл қауіпті болды; бұл кейбір жүргізушілерді Tesla-да көп назар аудармай жүре аламыз деп ойлауға итермеледі. Маск 2016 жылы үлкен уәделерін беріп жатқанда, Tesla-ны камера жеткізушілерінің бірі Mobileye тастап кетті. Tesla «қауіпсіздік шегінен шығып бара жатыр», — деді оның төрағасы.
Автопилотсыз апаттар болғаны сияқты, Автопилотқа қатысты да өлімге әкелетін апаттардың болуы сөзсіз еді. Маск жүйені оның апаттардың алдын алғанына емес, апаттардың азаюына әкелгеніне қарап бағалау керек деп талап етті. Бұл қисынды ұстаным болды, бірақ ол Автопилот жүйесінен қаза тапқан бір адам жүргізуші қателігінен болған жүз өлімнен гөрі көбірек үрей тудыратынын ескермеді.
АҚШ-та Автопилотқа қатысты өлімге әкелген алғашқы тіркелген жағдай 2016 жылдың мамырында болды. Флоридада тіркемесі бар жүк көлігі Tesla-ның алдынан солға бұрылғанда жүргізуші қаза тапты. «Автопилот та, жүргізуші де жарық аспан аясындағы тіркеменің ақ жағын байқамады, сондықтан тежегіш басылмады», — деді Tesla мәлімдемесінде. Тергеушілер апат кезінде жүргізушінің бақылау тақтасына қойылған компьютерден Гарри Поттер фильмін көріп отырғанына дәлел тапты. Ұлттық көлік қауіпсіздігі кеңесі «жүргізуші апатқа дейін Tesla-ны толық бақылауды елемеді» деген қорытындыға келді. Tesla өзінің Autopilot мүмкіндіктерін тым асыра жарнамалады және жүргізуші мұқият болудың қажеті жоқ деп болжаған болуы мүмкін. Сол жылдың басында Қытайда Автопилот режимінде болған Tesla-ға қатысты тағы бір өліммен аяқталған апат туралы хабарламалар болды.
Флоридадағы апат туралы жаңалық Маск он алты жылдан кейін Оңтүстік Африкаға алғаш рет барған кезде шықты. Ол дереу Америка Құрама Штаттарына ұшып келді, бірақ ешқандай жария мәлімдеме жасамады. Оның адам эмоцияларын сезінуден гөрі инженерлік ойлау қабілеті басым еді. Ол жылына 1,3 миллионнан астам жол-көлік оқиғасынан қаза табатындар бар кезде, Tesla Autopilot себеп болған бір немесе екі өлім неге шу тудыратынын түсіне алмады. Ешкім Автопилоттың алдын алған апаттары мен сақтап қалған өмірлерін санап жатқан жоқ еді. Сондай-ақ олар Автопилотпен жүргізудің онсыз жүргізуден қауіпсіз екенін бағалаған жоқ.
Маск 2016 жылдың қазан айында журналистермен конференция өткізді және алғашқы сұрақтар екі өлім туралы болғанда ашуланды. Егер олар адамдарды автономды жүргізу жүйелерін пайдаланудан немесе реттеушілерді оларды мақұлдаудан бас тартқызатын мақалалар жазса, «онда сіздер адамдарды өлтіріп жатырсыздар». Ол кідіріп, содан кейін: «Келесі сұрақ», — деп гүр етті.
Уәделер, уәделер
Масктың ұлы көзқарасы — кейде көкжиекке ұзап бара жатқан сағымға ұқсайтын — Tesla адамның араласуынсыз өзін-өзі басқаратын толық автономды көлік жасайды деген сенім болды. Ол бұл біздің күнделікті өмірімізді өзгертеді, сонымен қатар Tesla-ны әлемдегі ең құнды компанияға айналдырады деп сенді. «Толық өзін-өзі басқару» (Full Self-Driving), Tesla оны осылай атай бастады, Масктың уәдесі бойынша, тек тас жолдарда ғана емес, сонымен қатар жаяу жүргіншілері, велосипедшілері және күрделі қиылыстары бар қала көшелерінде де жұмыс істей алатын болады.
Марсқа саяхатты қоса алғанда, басқа миссиялық құмарлықтары сияқты, ол уақытқа қатысты ақылға сыймайтын болжамдар жасады. 2016 жылдың қазан айындағы журналистермен болған қоңырауда ол келесі жылдың соңына қарай Tesla Лос-Анджелестен Нью-Йоркке дейін рөлге «бір рет те тиісуді қажет етпей» жүріп өте алатынын мәлімдеді. «Көлігіңіздің қайтып оралуын қаласаңыз, телефоныңыздағы 'Шақыру' (Summon) түймесін басыңыз», — деді ол. «Ол ақырында сіз елдің екінші шетінде болсаңыз да, сізді тауып алады».
Мұны қызықты қиял ретінде қабылдамауға болар еді, егер ол Tesla-ның Model 3 және Model Y үлгілерінде жұмыс істейтін инженерлерді рөлі және үдеу мен тежеу педальдары жоқ нұсқаларды жобалауға итермелей бастамағанда. Фон Хольцхаузен келіскен сыңай танытты. 2016 жылдың аяғынан бастап Маск дизайн студиясын аралағанда көруі үшін әрқашан «Роботаксилердің» суреттері мен физикалық модельдері тұратын. «Ол Model Y өндіріске енген кезде толыққанды Роботакси, толық автономды болатынына сенімді болды», — дейді фон Хольцхаузен.
Жыл сайын дерлік Маск Толық өзін-өзі басқаруға бір-екі жыл қалды деген тағы бір болжам жасайтын. «Қашан біреу сіздің көліктеріңіздің бірін сатып алып, қолын рөлден алып, ұйықтап, оянғанда баратын жеріне жеткенін көре алады?» — деп сұрады Крис Андерсон 2017 жылдың мамырындағы TED Talk кезінде. «Бұл шамамен екі жыл», — деп жауап берді Маск. 2018 жылдың соңында Code Conference конференциясында Кара Свишерге берген сұхбатында ол Tesla «мұны келесі жылы жасау жолында» екенін айтты. 2019 жылдың басында ол бәсін екі есе арттырды. «Менің ойымша, біз биыл Толық өзін-өзі басқару мүмкіндігін толық аяқтаймыз», — деп мәлімдеді ол ARK Invest подкастында. «Мен бұған сенімдімін деп айтар едім. Бұл сұрақ белгісі емес».
«Егер ол босаңсып, бұл ұзақ уақытты алатынын мойындаса, — деді фон Хольцхаузен 2022 жылдың соңында, — онда ешкім оның айналасына топтаспайды және біз автономияны қажет ететін көліктерді жобаламаймыз». Сол жылы сарапшылармен болған кірістер туралы қоңырауда Маск бұл процесс 2016 жылы күткеннен қиынырақ болғанын мойындады. «Түптеп келгенде, мәселе мынада, — деді ол, — Толық өзін-өзі басқаруды шешу үшін сіз нақты әлемдегі жасанды интеллектті шешуіңіз керек».
Күн энергиясы
Tesla Energy, 2004–2016
Линдон және Питер Райв.
Burning Man
«Мен жаңа бизнес бастағым келеді», — деді Масктың немере ағасы Линдон Рив олар 2004 жылдың жазының соңында Невада шөліндегі жыл сайынғы өнер және технология рейві — Burning Man фестиваліне фургонмен бара жатқанда. «Адамзатқа көмектесетін және климаттың өзгеруімен күресетін бизнес». «Күн энергетикасы индустриясына кір», — деп жауап берді Маск.
Линдон бұл жауаптың «бұйрық» сияқты естілгенін еске алады. Ол ағасы Питермен бірге кейіннен SolarCity аталатын компанияны құру жұмысын бастады. «Илон бастапқы қаржыландырудың басым бөлігін қамтамасыз етті», — деп еске алады Питер. «Ол бізге бір ғана нақты нұсқау берді: мүмкіндігінше тезірек әсер ете алатындай ауқымға жетіңдер».
Масктың үш немере інісі — Линдон, Питер және Расс — Мэй Масктың егіз әпкесінің ұлдары болатын. Олар Илон және Кимбалмен бірге өскен, бірге велосипед теуіп, төбелесіп, ақша табудың жолдарын жоспарлаған. Илон сияқты олар да Оңтүстік Африкадан кете салысымен кәсіпкерлік армандарын жүзеге асыру үшін Америкаға бет алды. Питердің айтуынша, бүкіл әулет бір қағиданы ұстанған: «Тәуекел — отынның бір түрі».
Ең кішісі Линдон ерекше табанды болды. Оның құмарлығы су асты хоккейі еді, бұл төзімділікті сынайтын ең ауыр спорт түрі болуы мүмкін және ол Америкаға Оңтүстік Африка ұлттық құрамасының мүшесі ретінде келген болатын. Ол Илонның пәтерінде тұрды, Кремний алқабындағы атмосфераны ұнатты және ағаларымен бірге компьютерлік қолдау көрсететін компания құруда жетекші рөл атқарды. Олар Санта-Крузды скейтбордпен аралап, қызмет көрсетуге баратын. Ақырында олар тапсырмалардың көбін автоматтандыратын өз бағдарламалық жасақтамасын ойлап тапты, бұл оларға компанияны Dell Computers-ке сатуға көмектесті.
Илон оларға күн панельдері бизнесіне кіруді ұсынғаннан кейін, Линдон мен Питер адамдардың неге оларды аз сатып алатынын түсінуге тырысты. Жауап оңай болды. «Біз тұтынушы тәжірибесінің сұмдық екенін және жоғары бастапқы құн үлкен кедергі екенін түсіндік», — дейді Питер. Сөйтіп, олар процесті жеңілдету жоспарын құрды. Тұтынушы тегін нөмірге қоңырау шалады, сату тобы спутниктік суреттерді пайдаланып шатырдың өлшемін және қанша күн сәулесі түсетінін бағалайды, содан кейін компания құнын, коммуналдық үнемдеуді және қаржыландыру шарттарын көрсететін келісімшарт ұсынады. Егер тұтынушы келіссе, компания жасыл форма киген топты панельдерді орнатуға және мемлекеттік жеңілдіктерге өтініш беруге жібереді.
Мақсат — жалпыұлттық тұтынушылық бренд құру еді. Маск компанияны бастау үшін 10 миллион доллар инвестициялады. 2006 жылдың 4 шілдесінде — Tesla Roadster-ді таныстырғалы жатқан кезде — олар Маск директорлар кеңесінің төрағасы ретінде SolarCity-ді іске қосты.
SolarCity-ді сатып алу
Біраз уақыт SolarCity өте жақсы жұмыс істеді. 2015 жылға қарай ол коммуналдық компаниялар жасамайтын барлық күн қондырғыларының төрттен бірін құрады. Бірақ ол бизнес-модель табуда қиналды. Бастапқыда ол күн панельдерін тұтынушыларға алдын ала төлемсіз жалға берді. Бұл компанияның қарызының өсуіне әкелді және акция 2014 жылғы бір акция үшін 85 доллардан 2016 жылдың ортасында шамамен 20 долларға дейін төмендеді.
Маск компанияның тәжірибесіне, әсіресе комиссия арқылы ақы төленетін агрессивті сату күштеріне сүйенуіне қатты ренжи бастады. «Олардың сату тактикасы үйме-үй жүріп пышақ жинақтарын немесе соған ұқсас сапасыз заттарды сататын схемаларға ұқсап кетті», — дейді Маск. Оның түйсігі әрқашан бұған қарама-қайшы болатын. Ол ешқашан сату мен маркетингке көп күш жұмсаған емес, оның орнына егер сіз керемет өнім жасасаңыз, сатылымдар өздігінен болатынына сенді.
Маск немере інілерін қыспаққа ала бастады. «Сендер сауда компаниясысыңдар ма, әлде өнім компаниясысыңдар ма?» — деп сұрай берді ол. Олар оның өнімге деген құмарлығын түсіне алмады. «Біз нарықтағы үлесімізді арттырып жаттық, — дейді Питер, — ал Илон эстетикалық нәрселерге күмән келтіріп, қыстырғыштардың түрі сияқты нәрселерді көрсетіп, ашуланып, олардың ұсқынсыз екенін айтатын». Масктың көңілі қалғаны сонша, бір кездері ол төрағалықтан кетемін деп қорқытты. Кимбал оны бұл райынан қайтарды. Оның орнына, 2016 жылдың ақпанында ол немере інілеріне телефон соғып, Tesla-ның SolarCity-ді сатып алғанын қалайтынын айтты.
Невададағы аккумулятор зауытын ашқаннан кейін Tesla үйге арналған Powerwall деп аталатын тоңазытқыш көлеміндей аккумулятор жасай бастады. Оны SolarCity орнатқан күн панельдеріне қосуға болатын еді. Бұл тұжырымдама Маскқа көптеген корпоративтік көшбасшылардың өз бизнесін тым тар шеңберде анықтау қателігінен аулақ болуға көмектесті. «Tesla — тек автомобиль компаниясы емес», — деді ол 2015 жылдың сәуірінде Powerwall жарияланған кезде. «Бұл — энергетикалық инновациялар компаниясы».
Үй аккумуляторына және гараждағы Tesla-ға қосылған күн шатыры арқылы адамдар ірі коммуналдық қызметтер мен мұнай компанияларына тәуелділіктен босана алар еді. Біріктірілген ұсыныстар Tesla-ға әлемдегі кез келген басқа компанияға — мүмкін кез келген басқа ұйымға қарағанда — климаттың өзгеруімен күресу үшін көбірек әрекет етуге мүмкіндік берер еді. Алайда Масктың біріктірілген энергетикалық тұжырымдамасында бір мәселе болды: оның немере інілерінің күн бизнесі Tesla-ның бөлігі емес еді. Tesla-ның SolarCity-ді сатып алуы екі нәрсені жүзеге асырар еді: оған үй энергетикасы бизнесін біріктіруге және немере інілерінің құлдырап бара жатқан кәсіпорнын құтқаруға мүмкіндік беру.
Бастапқыда Tesla басқармасы қарсылық білдірді, бұл әдеттен тыс жағдай еді. Олар әдетте Маскқа өте құрметпен қарайтын. Ұсынылған мәміле Tesla-ның өзіндік өндірістік проблемалары болып жатқан кезде Масктың немере інілерін және Масктың SolarCity инвестициясын құтқару сияқты көрінді. Бірақ басқарма төрт айдан кейін, SolarCity-дің қаржылық жағдайы нашарлаған соң, идеяны мақұлдады. Tesla SolarCity акцияларын сатып алу үшін айтарлықтай жоғары 25 пайыздық үстемеақы ұсынды, ал оның ең ірі иесі Маск болатын. Маск басқарманың бірнеше дауыс беруінен бас тартты, бірақ SolarCity-дегі немере інілерімен жеке талқылаулардың көбіне қатысты.
Маск 2016 жылдың маусымында мәмілені жариялағанда, оны «заңды және моральдық тұрғыдан дұрыс» және «ойланбастан қабылданатын шешім» деп атады. Сатып алу оның Tesla-ға арналған бастапқы «бас жоспарына» сәйкес келді, оны ол 2006 жылы жазған болатын: «Tesla Motors-тың басты мақсаты — қазбалы және жанатын көмірсутегі экономикасынан күн электр экономикасына көшуді жеделдетуге көмектесу».
Бұл сондай-ақ Масктың барлық бастамаларын басынан аяғына дейін бақылауда ұстау түйсігіне сәйкес келді. «Илон бізге күн энергиясы мен аккумулятордың біріктірілуі керектігін түсіндірді», — дейді оның немере ағасы Питер. «Біз шынымен біріктірілген өнім ұсынғымыз келді, бірақ инженерлер екі түрлі компанияда болғанда бұл қиын еді».
Мәміле Tesla және SolarCity-дің «мүдделі емес» акционерлерінің (яғни Маск өз акцияларымен дауыс бере алмайтын) 85 пайызының мақұлдауын алды. Дегенмен, кейбір Tesla акционерлері сотқа берді. «Илон Tesla-ның бағынышты Басқармасын өзінің (және басқа отбасы мүшелерінің) құлдырап бара жатқан инвестициясын құтқару үшін дәрменсіз SolarCity-ді әділетсіз бағамен сатып алуды мақұлдауға мәжбүрледі», — деп айыптады олар. 2022 жылы Делавэр канцлерлік соты Масктың пайдасына шешім шығарды: «Сатып алу нарыққа және өз акционерлеріне электр көлігін өндірушіден баламалы энергетикалық компанияға дейін кеңеюге ниетті екенін жылдар бойы ашық айтқан компания үшін алға жасалған маңызды қадам болды».
«Мынау — боқ»
2016 жылдың тамызында SolarCity инвесторларымен болған қоңырауда, Tesla-мен бірігуді аяқтайтын акционерлердің дауыс беруіне дейін, Маск индустрияны өзгертетін жаңа өнім туралы ишара жасады. «Егер біз сізге кәдімгі шатырдан әлдеқайда жақсы көрінетін шатыр ұсына алсақ ше? Кәдімгі шатырдан әлдеқайда ұзақ қызмет ететін? Бұл мүлдем басқа деңгей».
Ол және оның Рив немере інілері жұмыс істеп жатқан идея кәдімгі шатырдың үстіне орнатылатын күн панельдері емес, «күн шатыры» еді. Ол ішіне күн элементтері орнатылған жабынқыштардан (черепица) жасалатын еді. Күн жабынқыштары бар шатырды алмастыра алады немесе оның үстіне төселеді. Қалай болғанда да, ол шатырға орнатылған күн панельдерінің шоғыры емес, кәдімгі шатыр сияқты көрінетін еді.
Күн шатыры жобасы Маск пен оның немере інілері арасында үлкен келіспеушілік тудырды. 2016 жылдың тамызында, ол жаңа өнімді жарнамалап жүрген кезде, Питер Рив Маскты компания тұтынушының шатырына орнатқан нұсқаны тексеруге шақырды. Бұл тігісті металл шатыр болатын, яғни күн элементтері жабынқыштарға емес, металл парақтарға орнатылған еді.
Маск көлікпен келгенде, Питер және он бес адам үйдің алдында тұрған болатын. «Бірақ жиі болатындай, — деп еске алады Питер, — Илон кешігіп келді, содан кейін көлікте отырып телефонына қарап отырды, ал біз бәріміз оның шығуын өте қобалжып күттік». Ол шыққан кезде оның қатты ашулы екені анық болды. «Мынау — боқ», — деп түсіндірді Маск. «Нағыз боқ. Сұмдық. Сендер не ойладыңдар?» Питер орнатуға жарамды нұсқаны жасау үшін қысқа уақыт ішінде қолдарынан келгеннің ең жақсысы осы болғанын түсіндірді. Бұл эстетика жағынан ымыраға келу керек дегенді білдірді. Маск оларға металл шатырға емес, күн жабынқыштарына назар аударуды бұйырды.
Тәулік бойы жұмыс істей отырып, Ривтер және олардың SolarCity командасы бірнеше күн жабынқыштарының макетін жасай алды, ал Маск қазан айына көпшілікке таныстыруды жоспарлады. Ол Universal Studios Hollywood алаңында өтті, онда күн шатырының нұсқалары «Desperate Housewives» телехикаясында қолданылған үйлер жиынтығына орнатылды. Төрт нұсқа болды, соның ішінде француз шиферіне және тоскан бөшке жабынқыштарына ұқсайтындары, сонымен қатар Маск жек көретін металл шатыры бар үй де болды. Маск жоспарланған іс-шарадан екі күн бұрын келіп, металл нұсқаны көргенде, ол жарылды. «Менің "бұл өнімді жек көремін" деген сөзімнің қай жерін түсінбейсіңдер?» Инженерлердің бірі қарсы шығып, оның өзіне жақсы көрінетінін және орнатуға ең оңайы екенін айтты. Маск Питерді шетке тартып: «Меніңше, бұл жігіт командада болмауы керек», — деді. Питер инженерді жұмыстан шығарып, көпшілік іс-шара алдында металл шатырды алып тастады.
Тұсаукесерге Universal Studios-қа екі жүз адам келді. Маск көмірқышқыл газы деңгейінің көтерілуі және климаттың өзгеру қаупі туралы айтудан бастады. «Бізді құтқар, Илон!» — деп айқайлады біреу. Сол кезде Маск артына нұсқады. «Айналаңызда көріп тұрған үйлердің барлығы — күн үйлері», — деді ол. «Байқадыңыздар ма?»
Әр гараждың ішінде Tesla Powerwall-дың жаңартылған нұсқасы және Tesla көлігі болды. Күн жабынқыштары электр энергиясын өндіреді, ол Powerwall-да және көліктің аккумуляторында сақталады. «Бұл — біріктірілген болашақ», — деді ол. «Біз бүкіл энергетикалық теңдеуді шеше аламыз».
Бұл асқақ көзқарас болды, бірақ оның жеке құны болды. Бір жыл ішінде Питер мен Линдон Рив екеуі де компаниядан кетеді.
The Boring Company
2016
2016 жылдың соңында Гонконгқа сапары кезінде Масктың күні кездесулерге толы болды және жиі болатындай, оған қуат жинау, телефонын тексеру және жай ғана бос кеңістікке қарап отыру үшін бірнеше минут бос уақыт қажет болды. Ол осылай қарап отырғанда, Tesla-ның сату және маркетинг жөніндегі президенті Джон МакНил келіп, оны транстан шығарды. «Қалалардың 3D форматында салынғанын, бірақ жолдардың тек 2D форматында салынғанын байқадың ба?» — деді ақыры Маск. МакНил таң қалды. «Қалалардың астынан туннельдер салу арқылы жолдарды 3D форматында салуға болады», — деп түсіндірді Маск. Ол SpaceX-тегі сенімді инженер Стив Дэвиске қоңырау шалды. Калифорнияда түнгі сағат 2 болса да, Дэвис туннельдерді тез және арзан салу жолдарын зерттеуге келісті.
«Жарайды, — деді Маск, — мен саған үш сағаттан кейін қайта хабарласамын». Маск қайта қоңырау шалғанда, Дэвис стандартты туннель қазу машинасын пайдаланып, диаметрі қырық фут болатын қарапайым дөңгелек тесікті бұрғылау және оны бетонмен бекітудің қажеті жоқ бірнеше идеяны ойлап тапқан еді. «Бұл машиналар қанша тұрады?» — деп сұрады Маск. Дэвис оған 5 миллион доллар деді. Екеуін сатып ал, мен қайтып келгенше дайын болсын, деді Маск.
Бірнеше күннен кейін Лос-Анджелеске қайтып келгенде, Маск кептелісте тұрып қалды. Сөйтіп ол твит жаза бастады. «Кептеліс мені жындандырып жібереді», — деп жазды ол. «Туннель қазатын машина жасап, жай ғана қаза бастаймын». Ол жаңа компанияға түрлі атауларды, соның ішінде Tunnels R Us және American Tubes & Tunnels атауларын қарастырды. Бірақ содан кейін оның Монти Пайтондық әзіл сезіміне ұнайтын атау ойына келді. Бір сағаттан кейін ол твиттерде жазғандай: «Ол "The Boring Company" деп аталады. Boring (бұрғылау/іш пыстырарлық), бұл біздің ісіміз».
Маск бірнеше жыл бұрын бұдан да батыл идея ойлап тапқан болатын: адамдарды қалалар арасында дыбыс жылдамдығына жақын жылдамдықпен жылжыту үшін электромагниттік үдеуі бар капсулалары бар пневматикалық түтік салу. Ол оны Hyperloop деп атады. Ұстамдылықтың ерекше көрінісі ретінде ол біреуін салуға әрекеттенудің орнына студенттер үшін дизайн байқауын ұйымдастырды. Ол SpaceX штаб-пәтерінің жанында олардың идеяларын көрсету үшін бір мильдік вакуумдық камера түтігін салды. Бірінші Hyperloop студенттік байқауы 2017 жылдың қаңтарында жексенбіге жоспарланған болатын және Нидерланды мен Германиядан келген студенттік топтар келіп, өздерінің эксперименттік капсулаларын көрсетуді жоспарлап отырған еді.
Мэр Эрик Гарсетти және басқа да шенеуніктер сол жерде болатындықтан, Маск бұл туннель қазу идеясын жариялаудың жақсы мүмкіндігі деп шешті. Жұма күні таңертеңгі жиналыста ол Hyperloop эксперименттік түтігінің жанындағы учаскеде туннель қазуды бастауға қанша уақыт кететінін сұрады. Шамамен екі апта, деді оған. «Бүгін бастаңдар», — деп бұйырды ол. «Жексенбіге дейін мүмкіндігінше үлкен шұңқыр болғанын қалаймын». Оның көмекшісі Элисса Баттерфилд Tesla жұмысшыларына көліктерін тұрақтан шығаруға асықтырды және үш сағаттың ішінде Дэвис сатып алған екі туннель қазу машинасы қаза бастады. Жексенбіге қарай туннельдің басына апаратын ені елу футтық үлкен шұңқыр дайын болды.
Маск The Boring Company-ді бастау үшін өз ақшасынан 100 миллион доллар салды және келесі екі жыл ішінде SpaceX-тен көшенің арғы бетіне өтіп, барысын жиі тексеріп тұрды. Қалай тезірек жылжи аламыз? Қандай кедергілер бар? «Ол бізге қадамдарды жою және жеңілдетудің маңыздылығы туралы сабақ беруге көп уақыт жұмсады», — дейді көліктердің туннель арқылы өту жолын жобалаған Чикагодан келген жас инженер Джо Кун. Мысалы, олар туннель қазу машинасын түсіру үшін туннельдің басында тік шахта бұрғылап жатқан. «Менің ауламдағы көртышқан олай жасамайды», — деді Маск. Ақырында олар туннель қазу машинасын қайта жобалап, оны жай ғана мұрнымен төмен қаратып, жерді қаза бастайтындай етіп жасады.
2018 жылдың желтоқсан айының соңында бір мильдік прототиптік туннель аяқталуға жақын қалғанда, Маск түнде екі ұлымен және Граймс деген атпен белгілі құрбысы Клэр Бушермен келді. Олар арнайы дөңгелектері бар Tesla-ға отырды, содан кейін үлкен лифт оларды қырық фут төмен туннельге түсірді. «Мүмкіндігінше тез жүрейік!» — деді ол көлік жүргізіп отырған Кунға. Граймс абайлап жүруді сұрап, аздап қарсылық білдірді. Маск инженерлік режимге ауысып, неге «бойлық соққының ықтималдығы өте төмен» екенін түсіндірді. Сөйтіп Кун газды басты. «Бұл жындылық, — деп қуанды Маск. — Бұл бәрін өзгертеді».
Бұл бәрін өзгерткен жоқ. Шын мәнінде, бұл Масктың тым қатты жарнамаланған идеясының мысалына айналды. The Boring Company 2021 жылы Лас-Вегаста 1,7 мильдік туннельді аяқтады, ол жолаушыларды Tesla көліктерімен әуежайдан және конгресс орталығы арқылы тасымалдады және басқа қалалардағы жобалар бойынша келіссөздерді бастады. Бірақ 2023 жылға қарай олардың ешқайсысы басталған жоқ.
Қиын қарым-қатынастар
2016–2017
Эмбер Хердпен (ол оның бетінде сүйіс ізін қалдырды), Дональд Трамппен және Эррол Маскпен.
Трамп
Маск ешқашан саясатқа қатты қызыққан емес. Көптеген техниктер сияқты, ол әлеуметтік мәселелерде либералды болды, бірақ ережелер мен саяси корректтілікке либертариандық қарсылығы бар еді. Ол Барак Обаманың, содан кейін Хиллари Клинтонның президенттік науқандарына үлес қосты және 2016 жылғы сайлауда Дональд Трампты ашық сынады. «Оның мінезі Америка Құрама Штаттарын жақсы жағынан көрсететіндей емес», — деді ол CNBC-ге.
Бірақ Трамп жеңгеннен кейін, Маск оның ызалы оңшыл емес, бүлікші тәуелсіз ретінде басқаруы мүмкін екеніне сақтықпен үміт артты. «Мен науқан кезінде айтқан кейбір ақылға қонымсыз нәрселері жай ғана спектакль болған шығар және ол ақылға қонымдырақ орынға келеді деп ойладым», — дейді ол. Сөйтіп, Трампты жақтаушы досы Питер Тильдің шақыруымен Маск 2016 жылдың желтоқсанында Нью-Йоркте сайланған президентпен кездесетін технологиялық бас директорлардың жиынына қосылуға келісті.
Кездесу күні таңертең Маск New York Times және Wall Street Journal редакцияларына барды, содан кейін кептеліс нашар болғандықтан, Трамп мұнарасына Лексингтон авеню метросымен барды. Тильден басқа, кездесуге қатысқан жиырма шақты технологиялық бас директорлардың қатарында Google-дан Ларри Пейдж, Microsoft-тан Сатья Наделла, Amazon-нан Джефф Безос және Apple-ден Тим Кук болды.
Кейін Маск Трамппен жеке кездесуге қалды. Досы оған Tesla сыйлаған екен, деді Трамп, бірақ ол оны ешқашан жүргізбепті. Бұл Маскты таң қалдырды, ол ештеңе демеді. Содан кейін Трамп «NASA-ны қайтадан іске қосқысы келетінін» мәлімдеді. Бұл Маскты одан сайын таң қалдырды. Ол Трампты үлкен мақсаттар қоюға — ең бастысы адамдарды Марсқа жіберуге — және компанияларға оларды орындау үшін бәсекелесуге мүмкіндік беруге шақырды. Трамп адамдарды Марсқа жіберу идеясына таң қалғандай болды, содан кейін «NASA-ны қайтадан іске қосқысы келетінін» қайталады. Маск кездесуді оғаш деп ойлады, бірақ Трампты достық пейілді деп тапты. «Ол аздап жынды сияқты, — деді ол кейін, — бірақ жақсы болып шығуы мүмкін».
Кейінірек Трамп CNBC тілшісі Джо Керненге Масктың оны таң қалдырғанын айтты. «Ол зымырандарды жақсы көреді және зымырандарды жақсы жасайды, айтпақшы», — деді Трамп оған, содан кейін Трамптық былжыраққа көшті. «Мен қозғалтқыштардың қанатсыз, ештеңесіз төмен түсіп, қонып жатқанын ешқашан көрген емеспін, мен: "Мен мұны бұрын-соңды көрген емеспін" дедім және мен ол үшін алаңдадым, өйткені ол біздің ұлы данышпандарымыздың бірі және біз данышпанымызды қорғауымыз керек, білесіз бе, біз Томас Эдисонды қорғауымыз керек және бастапқыда электр шамын, дөңгелекті және осы нәрселердің барлығын ойлап тапқан адамдардың барлығын қорғауымыз керек».
Үкімет істері жөніндегі байланысы мол кеңесші Джулианна Гловер олар Трамп мұнарасында болған кезде басқа кездесулерді ұйымдастыруға көмектесті, соның ішінде вице-президент болып сайланған Майк Пенспен және ұлттық қауіпсіздік көмекшілері Майкл Флинн және К.Т. Макфарландпен. Маскты таң қалдырған жалғыз адам Ньют Гингрич болды, ол ғарышқа қызығатын және жеке компанияларға миссияларға қатысуға мүмкіндік беру туралы ынтасымен бөлісті.
Трамптың президент ретіндегі бірінші күнінде Маск Ақ үйге жетекші бас директорлардың дөңгелек үстеліне қатысуға барды және екі аптадан кейін осындай сессияға қайта оралды. Ол Трамптың президент ретінде кандидат кезіндегіден еш айырмашылығы жоқ деген қорытындыға келді. Сайқымазақтық жай ғана рөл емес еді. «Трамп әлемдегі ең жақсы бос сөз сөйлеушілердің бірі болуы мүмкін», — дейді ол. «Менің әкем сияқты. Бос сөз кейде миды шатастыруы мүмкін. Егер сіз Трампты алаяқтық спектакль ретінде қабылдасаңыз, онда оның мінез-құлқы белгілі бір мағынаға ие болады». Президент АҚШ-ты климаттың өзгеруімен күресу жөніндегі халықаралық келісім — Париж келісімінен шығарған кезде, Маск президенттік кеңестерден шығып кетті.
Эмбер Херд
Маск отбасылық тыныштық үшін жаралмаған. Оның романтикалық қарым-қатынастарының көпшілігі психологиялық күйзелістерді қамтиды. Олардың ішіндегі ең азабы актриса Эмбер Хердпен болды, ол оны бір жылдан астам уақытқа созылған және бүгінгі күнге дейін сақталған терең ауырсынуды тудырған қараңғы иірімге тартты. «Бұл қатыгездік болды», — дейді ол.
Олардың қарым-қатынасы ол 2012 жылы орбиталық ғарыш станциясында қоғам құрғысы келетін өнертапқыш туралы «Machete Kills» атты экшн фильміне түскеннен кейін басталды. Маск кеңесші болуға келісті, өйткені ол онымен кездескісі келді, бірақ бұл бір жылдан кейін, ол SpaceX-ке келуге бола ма деп сұрағанда ғана жүзеге асты. «Мені ыстық қыз деп атауға болатын адам үшін гик деп атауға болатын шығар», — дейді ол әзілдеп. Маск оны Tesla-мен серуендетті және ол оның зымыран инженері үшін тартымды көрінетінін шешті.
Келесі жолы ол оны 2016 жылдың мамырында Нью-Йорктегі Метрополитен мұражайының гала-кешінде қызыл кілеммен жүру кезегінде тұрғанда көрді. Сол кезде отызда болған Херд Джонни Депппен атышулы ажырасудың алдында тұрған еді. Ол және Маск кешкі аста, содан кейін кештен кейінгі отырыста сөйлесті. Депппен қарым-қатынасынан есеңгіреп қалған ол Маскты таза ауа жұтымындай сезінді.
Бірнеше аптадан кейін ол Майамиде жұмыс істеп жатқанда, Маск оған қонаққа келді. Олар Майами-Бичтегі Delano қонақүйінде ол жалдаған бассейн жағасындағы виллада тұрды, содан кейін ол оны және оның әпкесін Falcon 9 ұшырылымы жоспарланған Канаверал мүйісіне ұшақпен алып барды. Ол мұны өзі барған ең қызықты кездесу деп ойлады. Сол маусымдағы оның туған күніне ол жұмыс істеп жүрген Италиядан Фремонттағы Tesla зауытына барып, оған тосын сый жасауды шешті. Жақындаған кезде ол жолдың шетіне тоқтап, дала гүлдерін терді. Оның қауіпсіздік тобымен жұмыс істей отырып, ол Tesla-ның артқы жағына жасырынып, ол жақындағанда гүлдермен шыға келді.
Олардың қарым-қатынасы 2017 жылдың сәуірінде, ол «Аквамен» фильміне түсіп жатқан Австралияға онымен бірге болу үшін ұшып барғанда тереңдей түсті, онда ол әлемді құтқаруға тырысатын суперқаһарманның ханшайым-жауынгер ғашығын сомдады. Олар жабайы табиғат қорығында қол ұстасып серуендеп, ағаш басындағы арқан жолымен жүрді, содан кейін Херд оның бетінен сүйіп, із қалдырды. Ол оған Overwatch бейне ойынындағы сүйікті кейіпкері Мерсиді еске түсіретінін айтты, сондықтан ол оған рөлдік ойын ойнау үшін екі ай бойы бастан-аяқ костюм жобалап, тапсырыс берді.
Алайда оның ойнақылығы Маскты қызықтыратын күйзеліс түрімен қатар жүрді. Оның ағасы мен достары оны Джастинді ұнатпауын бозартатын құмарлықпен жек көрді. «Ол сондай улы болды, — дейді Кимбал. — Қорқынышты түс». Масктың аппарат басшысы Сэм Теллер оны комикс зұлымына теңейді. «Ол Бэтмендегі Джокер сияқты болды, — дейді ол. — Оның хаостан басқа мақсаты немесе нысанасы болған жоқ. Ол бәрін тұрақсыздандыру арқылы гүлденеді». Ол және Маск түні бойы ұрысып шығатын, содан кейін ол түске дейін тұра алмайтын.
Олар 2017 жылдың шілдесінде айырылысты, бірақ кейін тағы бес дүрбелең айға қайта қосылды. Соңы сол жылдың желтоқсанында Кимбалмен, оның әйелімен және кейбір балалармен Рио-де-Жанейроға жасаған жабайы сапардан кейін келді. Олар қонақүйге жеткенде, Илон мен Эмбер тағы бір от шашқан ұрыс жасады. Ол өзін бөлмеге қамап алып, шабуылға ұшыраймын деп қорқатынын және Илон оның төлқұжатын алып қойғанын айтып айқайлай бастады. Күзетшілер мен Кимбалдың әйелі оны қауіпсіз екеніне, төлқұжаты сөмкесінде екеніне және қалаған уақытта кете алатынына және кетуі керектігіне сендіруге тырысты. «Ол шынымен де өте жақсы актриса, сондықтан ол сіз: "О, мүмкін ол шындықты айтып тұрған шығар" дейтін нәрселерді айтады, бірақ олай емес, — дейді Кимбал. — Оның өз шындығын жасай алатыны маған әкемді еске түсіреді». (Мұны ойланыңыз).
Эмбер олардың дауласқанын және оның аздап драмалық болғанын мойындайды. Бірақ ол сол кеште, Жаңа жыл қарсаңында ұрысты шешкендерін айтады. Олар кешке барып, Риоға қарайтын балконда тұрып жаңа жылды қарсы алды, ол төсі ашық ақ зығыр көйлекте, ал ол түймелері жартылай ағытылған ақ зығыр жейдеде болды. Кимбал мен оның әйелі, сондай-ақ олардың немере ағасы Расс Рив пен оның әйелі де сол жерде болды. Татуласқандарын көрсету үшін Эмбер маған кештің суреттері мен бейнелерін жіберді. Олардың бірінде Илон оны жаңа жылымен құттықтап, ернінен құмарта сүйеді.
Ол Маск драманы өршітті, өйткені оған сергек жүру үшін көптеген ынталандырғыштар қажет болды деген қорытындыға келді. Олар біржола айырылысқаннан кейін де шоқтар сақталды. «Мен оны қатты жақсы көремін», — дейді ол. Ол сондай-ақ оны жақсы түсінеді. «Илон отты жақсы көреді, — дейді ол, — және кейде ол оны күйдіреді». Илонның Эмберге тартылуы заңдылықтың бір бөлігі болды. «Оның өзіне өте қатыгез адамдарға ғашық болатыны өте өкінішті, — дейді Кимбал. — Олар сұлу, сөз жоқ, бірақ олардың өте қараңғы жағы бар және Илон олардың улы екенін біледі». Сонда ол мұны неге істейді? Мен Илоннан сұрағанымда, ол қарқылдап күлді. «Өйткені мен махаббат үшін ақымақпын, — дейді ол. — Мен жиі ақымақпын, бірақ әсіресе махаббат үшін».
Эррол және Яна
Илон әкесін 2002 жылдың соңынан, Эррол мен оның отбасы сәби Неваданың өлімінен кейін келгеннен бері көрмеген еді. Сол сапар кезінде Илон Эрролдың сол кездегі он бес жасар өгей қызы Янаға деген ықыласына ыңғайсызданып, Илон оған Оңтүстік Африкаға қайтуға қысым жасаған болатын.
Бірақ 2016 жылы Илон мен Кимбал отбасыларымен Оңтүстік Африкаға сапар жоспарлады және олар қазір ажырасқан және жүрегі ауыратын әкелерін көру керек деп шешті. Илон әкесімен кейбір нәрселерді, мүмкін өзі мойындағысы келетіннен де көбірек бөліседі, соның ішінде туған күнін: 28 маусым. Сондықтан олар туған күндерінде, Илонның қырық бесінші және Эрролдың жетпісінші туған күнінде, тым болмаса қысқаша татуласуға тырысу үшін түскі ас жоспарлады.
Олар сол кезде Эррол тұрып жатқан Кейптаундағы мейрамханада кездесті. Топта Кимбал мен оның жаңа әйелі Кристиана, Илон және ол анда-санда кездесіп жүрген актриса Наташа Бассетт болды. Джастин сапарда жүрген балаларының Эрролмен кездеспеуін сұрағандықтан, олар Эррол келгенге дейін мейрамханадан шығып кетті. Антонио Грасиас сапарда болды және ол да кету керек пе деп сұрады. «Илон қолын менің аяғыма қойып: "өтінемін, қалшы" деді, — деп еске алады Грасиас. — Бұл менің Илонның қолдарының дірілдегенін көрген жалғыз кезім еді». Эррол мейрамханаға кіргенде, ол Илонды Наташаның қандай сұлу екендігі үшін дауыстап мақтады, бұл бәрін ыңғайсыз жағдайға қалдырды. «Илон мен Кимбал мүлдем тұйықталып, үнсіз қалды», — дейді Кристиана. Бір сағаттан кейін олар кететін уақыт болғанын айтты.
Илон Кимбалды, Кристиананы, Наташаны және балаларды өзі өскен Преторияға апаруды жоспарлаған болатын. Бірақ әкесімен кездесуден кейін оның көңіл-күйі болмады. Ол сапарды кенеттен қысқартып, АҚШ-қа ұшып кетті, оларға және өзіне Tesla Autopilot қолданған флоридалық жүргізушінің өлімі туралы жаңалықпен айналысу үшін қайту керектігін айтты.
Сапар қысқа болса да, әкесімен арадағы жылымықтың хабаршысы сияқты көрінді, бұл мүмкін Илонға оны әлі де мазалап жүрген кейбір жындарды ауыздықтауға көмектесер ме еді. Бірақ олай болмады. 2016 жылдың соңында, Илон кеткеннен кейін көп ұзамай, Эррол сол кезде отызда болған Янаны жүкті қылды. «Біз жалғыз, адасқан адамдар едік, — деді кейін Эррол. — Бір нәрсе екіншісіне ұласты — сіз мұны Құдайдың жоспары немесе табиғаттың жоспары деп атай аласыз».
Илон мен оның бауырлары мұны білгенде, олар жиіркеніп, қатты ашуланды. «Мен шын мәнінде әкеммен ақырындап татуласып келе жатқан едім, — дейді Кимбал, — бірақ кейін оның Янадан баласы болды және мен: "Сен біттің, сен жоқсың. Мен сенімен енді ешқашан сөйлескім келмейді" дедім. Содан бері онымен сөйлескен жоқпын».
2017 жылдың жазында жаңалықты естігеннен кейін, Маск Нил Страусқа Rolling Stone мұқабасы үшін сұхбат беруге жоспарланған болатын. Страус Tesla Model 3 туралы сұрақтан бастады. Жиі болатындай, Маск жай ғана үнсіз отырды. Ол Эмбер Херд және әкесі туралы ойға шомып отырған еді. Көп түсіндірместен ол орнынан тұрып, шығып кетті. Бес минуттан астам уақыттан кейін Теллер оны қайтаруға барды. Маск қайтып келгенде, ол Страусқа: «Мен жаңа ғана сүйіктіммен айырылыстым. Мен қатты ғашық едім және бұл қатты ауыртты», — деп түсіндірді. Кейінірек сұхбатта ол әкесі туралы ақтарылды, бірақ Эрролдың Янадан жаңа ғана балалы болғанын айтпады. «Ол сондай қорқынышты адам, — деді Маск жылай бастап. — Менің әкемнің мұқият ойластырылған зұлымдық жоспары болады. Ол зұлымдықты жоспарлайды. Сіз ойлай алатын кез келген қылмыстың барлығын дерлік ол жасаған. Сіз ойлай алатын кез келген зұлымдықтың барлығын дерлік ол жасаған». Өз мақаласында Страус Масктың егжей-тегжейге тоқталмағанын атап өтті. «Масктың бөліскісі келетін бір нәрсе бар екені анық, бірақ ол сөздерді айтуға дәті бармайды».
Қараңғылыққа түсу
2017
Омид Афшармен (сол жақтағы шеткі) аккумулятор жинағын тексеруде
Сіз биполярсыз ба?
Эмбер Хердпен айырылысудан және әкесінің өзі өгей қызы ретінде өсірген әйелден балалы болғаны туралы жаңалықтан күйреген Маск депрессия, мелшию, есерсоқтық және маниакалды энергия арасында ауытқыған кезеңдерді бастан өткерді. Ол кататоникалық транстарға және депрессиялық салға әкелетін жаман көңіл-күйге түсетін. Содан кейін, қосқыш қосылғандай, ол есерсоқтанып, Монти Пайтонның ақымақ жүрістер мен оғаш пікірталастар туралы ескі скетчтерін қайталап, кекештеніп күлетін. Кәсіби және эмоционалдық тұрғыдан 2017 жылдың жазынан 2018 жылдың күзіне дейінгі кезең оның өміріндегі ең тозақты кезең болды, тіпті 2008 жылғы дағдарыстардан да жаман. «Бұл менің басымнан өткерген ең шоғырланған ауырсыну уақыты болды, — дейді ол. — Он сегіз айлық толассыз жындылық. Бұл ақылға сыймайтын ауыр болды».
2017 жылдың соңында бір сәтте ол Уолл-стрит сарапшыларымен Tesla-ның кірістер туралы қоңырауына қатысуы керек болды. Сол кезде Tesla президенті болған Джон МакНил оны конференц-залдың еденінде жарық сөндірулі күйде жатқанын тапты. МакНил барып, бұрышта оның қасына жатты. «Эй, дос, — деді МакНил. — Бізде кірістер туралы қоңырау бар». «Мен істей алмаймын», — деді Маск. «Сен істеуің керек», — деп жауап берді МакНил.
Оны қозғау үшін МакНилге жарты сағат қажет болды. «Ол коматозды күйден біз оны орындыққа отырғызып, бөлмеге басқа адамдарды кіргізіп, кіріспе сөзін айтқызып, содан кейін оны жауып тастай алатын күйге келді», — деп еске алады МакНил. Бәрі біткен соң Маск: «Мен жатуым керек, жарықты сөндіруім керек. Маған жалғыз қалуға уақыт керек», — деді. МакНил дәл осындай көрініс бес-алты рет қайталанғанын, соның ішінде бір рет жаңа веб-сайт дизайнын мақұлдату үшін Масктың жанында конференц-зал еденінде жатуға тура келгенін айтты.
Сол уақытта Twitter-де бір қолданушы Масктан оның биполяр екенін сұрады. «Иә», — деп жауап берді ол. Бірақ ол медициналық диагноз қойылмағанын қосты. «Жаман сезімдер жаман оқиғалармен байланысты, сондықтан нақты мәселе менің не нәрсеге қол қойғаныма тым беріліп кетуімде шығар». Бір күні олар Масктың ұстамаларының бірінен кейін Tesla конференц-залында отырғанда, МакНил одан тікелей биполяр екенін сұрады. Маск мүмкін иә дегенде, МакНил орындығын үстелден кейін шегіндіріп, Маскпен көзбе-көз сөйлесуге бұрылды. «Қарашы, менің биполяр туысым бар, — деді МакНил. — Менің бұған қатысты жақын тәжірибем бар. Егер сен жақсы ем қабылдап, дәрілеріңді дұрыс реттесең, өзіңе қайта орала аласың. Әлемге сен керексің». Бұл сау әңгіме болды, дейді МакНил, және Маскта өзінің шатасқан ойлау кеңістігінен шығуға деген айқын ниет бар сияқты көрінді.
Бірақ бұл болмады. Оның психикалық проблемаларымен күресу жолы, мен сұрағанымда ол былай дейді: «жай ғана ауырсынуды қабылдау және не істеп жатқаныңа шынымен мән беретініңе көз жеткізу».
«Өндіріс тозағына қош келдіңіздер!»
Model 3 2017 жылдың шілдесінде өндіріс желісінен шыға бастағанда — Маск белгілеген ақылға сыймайтын мерзімге керемет түрде үлгеріп — Tesla Фремонт зауытында атап өту үшін шулы іс-шара өткізді. Сахнаға шықпас бұрын ол шағын бөлмеге кіріп, бірнеше журналистің сұрақтарына жауап беруі керек еді. Бірақ бірдеңе дұрыс емес болды. Ол күні бойы жабырқау көңіл-күйде болды, өзін ұстап тұру үшін бір-екі Red Bull ішіп, содан кейін медитация жасауға тырысты, бұрын ешқашан байыпты түрде жасамаған нәрсесі.
Франц фон Хольцхаузен мен Джей Би Штробель оны жігерлендіретін сөздермен мелшиюден шығаруға тырысты. Бірақ Маск жауапсыз, бос жүзді, депрессияда көрінді. «Мен соңғы бірнеше аптада қатты эмоционалдық ауырсынуда болдым, — деді ол кейін. — Қатты. Model 3 іс-шарасын өткізу және айналадағы ең депрессиядағы жігіт болып көрінбеу үшін ерік-жігерімнің әрбір тамшысын жұмсауға тура келді». Ақырында ол баспасөз конференциясына кіруге өзін жинады. Ол ашулы, содан кейін алаңдаулы көрінді. «Сәл құрғақ болғаным үшін кешірім сұраймын, — деді ол журналистерге. — Қазір ойымда көп нәрсе бар».
Содан кейін екі жүз айқайлаған жанкүйерлер мен қызметкерлердің алдына шығатын уақыт келді. Ол тым болмаса басында жақсы шоу көрсетуге тырысты. Ол сахнаға жаңа қызыл Model 3-пен шығып, секіріп түсіп, қолдарын аспанға көтерді. «Бұл компанияның бар мақсаты шынымен керемет, қолжетімді электр көлігін жасау болды, — деді ол, — және біз ақыры жасадық».
Бірақ оның сөзі көп ұзамай қорқынышты сипатқа ие болды. Тіпті көрермендер арасындағылар да оның қуанышты көрінуге тырысқанына қарамастан, өте қараңғы жерде екенін байқай алды. Тойлаудың орнына ол алдағы қиын кезеңдер туралы ескертті. «Алдағы алты-тоғыз айда біз үшін басты қиындық — көп мөлшерде көліктерді қалай жасау керек, — деді ол кідіріп. — Шынымды айтсам, біз өндіріс тозағында боламыз». Содан кейін ол маньяктарша сықылықтап күле бастады. «Қош келдіңіздер! Қош келдіңіздер! Өндіріс тозағына қош келдіңіздер! Біз кем дегенде алты ай сол жерде боламыз». Бұл келешек, барлық тозақтық драмалар сияқты, оны қараңғы энергиямен толтырғандай болды. «Мен сіздермен бірге тозақ арқылы саяхаттап жұмыс істеуді асыға күтемін, — деді ол таң қалған аудиторияға. — Айтпақшы, егер сіз тозақтан өтіп бара жатсаңыз, тоқтамаңыз». Ол тоқтамады. Және өтті.
Гига Невада тозағы
Эмоционалды қараңғылық кезінде Маск өзін жұмысқа салады, маньяктарша. Ол Model 3 өндірісінің басталуын белгілеген 2017 жылғы шілдедегі оқиғадан кейін де солай істеді. Оның бір негізгі назары болды: Tesla аптасына бес мың Model 3 шығаратындай етіп өндірісті арттыру. Ол компанияның шығындарын, үстеме шығындарын және ақша ағынын есептеп шығарды. Егер ол осы қарқынға жетсе, Tesla аман қалады. Егер жоқ болса, ақшасы таусылады. Ол мұны әрбір басшыға мантра сияқты қайталады және зауытта көліктер мен компоненттердің шығарылуын минут сайын көрсететін мониторлар орнатты.
Аптасына бес мың көлікке жету үлкен қиындық болатын. 2017 жылдың соңына қарай Tesla көліктерді бұл қарқынның жартысымен ғана жасап жатты. Маск өзі тікелей зауыт едендеріне көшіп, жаппай серпіліске жетекшілік ету керек деп шешті. Бұл тактика — фанат әріптестерінің тобымен бірге тәулік бойы алдыңғы шепте жеке өзі жүру — оның компанияларында талап ететін маньяктарша қарқындылықты анықтайтын болды.
Ол Tesla аккумуляторлар жасайтын Невададағы Гигафабрикадан бастады. Ондағы желіні жобалаған адам Маскқа аптасына бес мың аккумулятор жинағын жасау ақылға сыймайтынын айтты. Көп дегенде олар мың сегіз жүз жасай алатын еді. «Егер сенікі дұрыс болса, Tesla өлді, — деді Маск оған. — Бізде не аптасына бес мың көлік болады, не біз шығындарымызды жаба алмаймыз». Көбірек желілер салу тағы бір жылды алады, деді басшы. Маск оны шығарып жіберіп, орнына Маскқа ұнайтын жігерлі менталитеті бар жаңа капитан Брайан Доуды әкелді.
Маск қызуқанды дала маршалының рөлін ойнап, зауыт еденін басқаруды қолға алды. «Бұл жындылық аласапыраны болды, — дейді ол. — Біз төрт-бес сағат ұйықтайтынбыз, көбінесе еденде. Менің: "Мен ессіздіктің қыл үстінде тұрмын" деп ойлағаным есімде». Оның әріптестері келісті.
Маск қосымша күштерді, соның ішінде ең адал лейтенанттарын шақырды: SpaceX-тегі инженерлік серігі Марк Джункосаны және The Boring Company басшысы Стив Дэвисті. Ол тіпті Берклиді жаңа ғана бітіріп, Tesla Autopilot командасына кодер болып қосылған Эрролдың кіші інісінің ұлы, жас немере інісі Джеймс Маскты да жұмылдырды. «Маған Илоннан бір сағаттан кейін Ван Найс әуежайында бол деген қоңырау түсті, — дейді ол. — Біз Реноға ұштық және мен сонда төрт ай қалдым».
«Миллиардтаған проблемалар болды, — дейді Джункоса. — Элементтердің үштен бірі бүлінген, жұмыс станцияларының үштен бірі бүлінген». Олар аккумулятор желісінің әртүрлі бөлімдерінде жұмыс істеуге тарап, станциядан станцияға өтіп, жұмысты баяулататын кез келген процесті жөндеді. «Тым шаршаған кезде біз төрт сағатқа мотельге барып құлайтынбыз, сосын қайта оралатынбыз», — дейді Джункоса.
Поэзияны қосымша оқыған биомедициналық инженер Омид Афшар Маскқа адъютант ретінде Сэм Теллерге қосылу үшін жаңа ғана жұмысқа қабылданған болатын. Лос-Анджелесте өскен ол бастауыш мектепке портфель ұстап баратын, өйткені ирандық инженер әкесіне ұқсағысы келетін. Ол медициналық жабдықтар шығаратын өндірушіге нысандар орнатумен бірнеше жыл айналысты және Tesla-ға қосылғаннан кейін Маскпен тез тіл табысып кетті. Екеуі де инженерлік ойлау жүйесін жасыратын жұмсақ кекештікпен сөйлейтін. Жұмыстағы бірінші күнінде, Tesla-ның Кремний алқабындағы штаб-пәтерінің жанынан пәтер жалдағаннан кейін, ол серпіліске ілесіп кетті және келесі үш айды Невададағы аккумулятор Гигафабрикасында жұмыс істеп, жақын маңдағы түніне 20 долларлық мотельде түнеумен өткізді. Аптасына жеті күн ол таңғы 5-те тұрып, өндіріс гуруы Тим Уоткинспен кофе ішіп, зауытта түнгі 10-ға дейін жұмыс істеп, содан кейін құламас бұрын Уоткинспен бір стақан шарап ішетін.
Бір сәтте Маск құрастыру желісінің қымбат, бірақ баяу робот шыны талшық жолақтарын аккумулятор жинақтарына желімдейтін станцияда баяулап жатқанын байқады. Роботтың сорғыштары жолақты түсіріп ала беретін және ол тым көп желім жағатын. «Мен бірінші қателік процесті автоматтандыруға тырысу екенін түсіндім, бұл менің қателігім болды, өйткені мен көп автоматтандыруды талап еттім», — дейді ол.
Көп күйзелістен кейін Маск ақыры қарапайым сұрақ қойды: «Бұл жолақтар не үшін керек?» Ол аккумулятор мен еден табасының арасына неліктен шыны талшық бөліктері қажет екенін елестетуге тырысты. Инженерлік топ оған дірілді азайту үшін шуды азайту тобының нұсқау бергенін айтты. Сөйтіп ол шуды азайту тобына қоңырау шалды, олар нұсқау өрт қаупін азайту үшін инженерлік топтан келгенін айтты. «Бұл Дилберт мультфильміндегідей болды», — дейді Маск. Сөйтіп ол оларға көліктің ішіндегі дыбысты шыны талшықсыз және шыны талшықпен жазуды бұйырды. «Айырмашылықты байқай алар ма екенсіңдер, көріңдер», — деді ол оларға. Олар байқай алмады. «Бірінші қадам талаптарға күмән келтіру болуы керек, — дейді ол. — Оларды азырақ қате және ақымақ қылыңдар, өйткені барлық талаптар белгілі бір дәрежеде қате және ақымақ. Содан кейін өшіру, өшіру, өшіру».
Дәл осы тәсіл тіпті ең кішкентай бөлшектерде де жұмыс істеді. Мысалы, Невадада аккумулятор жинақтары аяқталған кезде, оны көлікке қосатын тістерге кішкентай пластикалық қақпақтар кигізілетін. Аккумулятор Фремонттағы көлік құрастыру зауытына жеткенде, пластикалық қақпақтар алынып, қоқысқа тасталатын. Кейде Невадада қақпақтар таусылып қалып, аккумуляторларды жөнелтуді тоқтатуға тура келетін. Маск қақпақтардың не үшін бар екенін сұрағанда, оған түйреуіштер майысып қалмауын қамтамасыз ету үшін белгіленгенін айтты. «Бұл талапты кім белгіледі?» — деп сұрады ол. Зауыт тобы анықтауға асықты, бірақ олар есімді таба алмады. «Онда оларды өшіріңдер», — деді Маск. Олар солай істеді және түйреуіштердің майысуымен ешқашан проблема болмағаны белгілі болды.
Масктың тобында корпоративтік рух болғанымен, ол басқаларға суық және дөрекі бола алатын. Бір сенбі күні сағат 22:00-де ол аккумуляторға салқындату түтігін орнататын робот қолға ашуланды. Роботтың туралануы дұрыс болмады, бұл процесті тежеп тұрды. Гейдж Коффин есімді жас өндіріс инженері шақырылды. Ол Маскпен кездесу мүмкіндігіне қуанышты болды. Ол Tesla-да екі жыл жұмыс істеген және соңғы он бір айды чемоданмен өмір сүріп, зауытта аптасына жеті күн жұмыс істеумен өткізген еді. Бұл оның алғашқы толық уақытты жұмысы болды және ол оны жақсы көретін. Ол келгенде Маск: «Эй, мынау сәйкес келмейді. Мұны сен істедің бе?» — деп ақырды. Коффин кідіріп, Масктың нені меңзеп тұрғанын сұрады. Кодтау ма? Дизайн ба? Құрал-сайман ба? Маск: «Мұны сен істедің бе, бәлем?» — деп сұрай берді. Абдырап, қорыққан Коффин сұрақты түсінуге тырысып, міңгірлей берді. Бұл Маскты одан сайын ашуландырды. «Сен ақымақсың, — деді ол. — Жоғал әрі, қайтып келме». Бірнеше минуттан кейін жоба менеджері оны шетке тартып, Масктың оны жұмыстан шығаруды бұйырғанын айтты. Ол жұмыстан босату қағаздарын сол дүйсенбіде алды. «Менің менеджерім менен бір аптадан кейін, ал оның менеджері одан бір аптадан кейін жұмыстан шығарылды, — дейді Коффин. — Илон тым болмаса олардың аттарын білетін».
«Илон ашуланғанда, ол жиі кіші қызметкерлерге шүйлігеді, — дейді Джон МакНил. — Гейджтің оқиғасы оның өз күйзелісін өнімді түрде өңдей алмайтын мінез-құлқына тән болды». Масктың мейірімдірек және жұмсақ негізін қалаушы серіктесі Джей Би Штробель Масктың мінез-құлқынан жиіркенетін. «Артқа қарасақ, бұл керемет соғыс хикаялары сияқты көрінуі мүмкін, — дейді ол, — бірақ оның ортасында бұл мүлдем сұмдық болды. Ол бізді өте ұзақ уақыт бойы жеке достарымыз болған адамдарды жұмыстан шығаруға мәжбүрледі, бұл өте ауыр болды». Маск бұған жауап ретінде Штробель және МакНил сияқты адамдардың адамдарды жұмыстан шығаруға тым құлықсыз болғанын айтады. Зауыттың сол аумағында істер жақсы жүрмей жатқан болатын. Бөлшектер жұмыс станцияларының жанында үйіліп жатты, ал желі жылжымай тұрды. «Адамдарға жақсы болуға тырысу арқылы, — дейді Маск, — сіз шын мәнінде өз жұмысын жақсы істеп жатқан және егер мен проблемалық жерлерді түземесем, зардап шегетін ондаған басқа адамдарға жақсылық жасамайсыз».
Ол сол Ризашылық күнін зауытта, бірнеше ұлымен бірге өткізді, өйткені ол жұмысшылардың келуін сұраған болатын. Зауыт аккумулятор шығармайтын кез келген күн Tesla шығара алатын көліктер санын азайтатын еді.
Де-автоматтандыру
1900 жылдардың басында құрастыру желілері дамығаннан бері зауыттардың көпшілігі екі кезеңмен жобаланған. Біріншіден, желі әр станцияда нақты тапсырмаларды орындайтын жұмысшылармен орнатылады. Содан кейін, ақаулар жойылған кезде, жұмыстың бір бөлігін қабылдау үшін роботтар мен басқа машиналар біртіндеп енгізіледі. Маск керісінше жасады. Заманауи «бөгде ғаламшарлық дредноут» зауыты туралы көзқарасында ол мүмкін болатын әрбір тапсырманы автоматтандырудан бастады. «Бізде тонналаған роботтарды қолданатын орасан зор автоматтандырылған өндіріс желісі болды, — дейді Штробель. — Бір мәселе болды. Ол жұмыс істемеді».
Бір түні Маск өзінің тобымен — Омид Афшар, Антонио Грасиас және Тим Уоткинспен бірге Невададағы аккумулятор жинағы зауытын аралап жүріп, робот қол элементтерді түтікке жабыстыратын жұмыс станциясындағы кідірісті байқады. Машинада материалды ұстау және туралау мәселесі болды. Уоткинс пен Грасиас үстелге барып, процесті қолмен жасауға тырысты. Олар мұны сенімдірек жасай алды. Олар Маскты шақырып, машинадан құтылу үшін қанша адам қажет екенін есептеді. Роботты алмастыру үшін жұмысшылар жалданып, құрастыру желісі тезірек жылжыды.
Маск автоматтандыру апостолы болудан ұқсас құлшыныспен жүзеге асыратын жаңа миссияға ауысты: желінің кідіріс болып жатқан кез келген бөлігін тауып, де-автоматтандыру оны тездететінін көру. «Біз өндіріс желісінен роботтарды аралап кесіп алып, автотұраққа лақтыра бастадық», — дейді Штробель. Бір демалыс күні олар зауытты аралап, лақтырылатын техникаға белгілер салып шықты. «Біз барлық жабдықты алып тастау үшін ғимараттың қабырғасын тестік», — дейді Маск.
Бұл тәжірибе Масктың өндіріс алгоритмінің бөлігіне айналатын сабақ болды. Автоматтандыруды енгізбес бұрын әрқашан процесті жобалаудың соңына дейін күтіңіз — барлық талаптарға күмән келтіріп, қажетсіз бөліктерді өшіргеннен кейін.
2018 жылдың сәуіріне қарай Невада зауыты жақсырақ жұмыс істей бастады. Ауа райы аздап жылыды, сондықтан Маск мотельге барудың орнына зауыт шатырында ұйықтауды шешті. Оның көмекшісі бірнеше шатыр сатып алды, ал оның досы Билл Ли мен Сэм Теллер оған қосылды. Бір түні сағат 1-ге дейін модуль мен жинақ құрастыру желілерін тексергеннен кейін, олар шатырға шығып, кішкентай портативті от жағып, келесі қиындық туралы сөйлесті. Маск назарын Фремонтқа аударуға дайын еді.
Фремонт зауытының тозағы
Tesla, 2018
Фремонт зауытындағы желіде және үстел астында демалуда
Шорт-селлерлер
2018 жылдың көктемінде Невададағы аккумулятор зауытындағы кептелістер жеңілдеген кезде, Маск назарын Сан-Франциско шығанағы арқылы Пало-Альтоға қарама-қарсы орналасқан Кремний алқабының тозған өнеркәсіптік шетіндегі Фремонт көлік құрастыру зауытына аударды. Сәуір айының басында ол аптасына екі мың ғана Model 3 шығарып жатты. Физика заңдары оған зауыттың құрастыру желілерін аптасына бес мың деген сиқырлы санға жеткізуге мүмкіндік беретін жол жоқ сияқты көрінді, ол енді Уолл-стритке маусымның соңына қарай бұл орындалады деп уәде беріп жатқан еді.
Маск барлық менеджерлерге осы санға жету үшін жеткілікті бөлшектер мен материалдарға тапсырыс беруді бұйырып, қазықты қағып тастады. Бұлар үшін ақы төлеу керек еді, бірақ егер олар дайын көліктерге айналмаса, Tesla-да өлім спиралына әкелетін ақша ағыны мәселелері туындайтын еді. Нәтижесінде Маск серпіліс деп атаған тағы бір қызу өрт сөндіру жаттығуы басталды. Tesla акциялары 2018 жылдың басында барлық уақыттағы ең жоғары деңгейге жақын болды, бұл оны General Motors-тан қымбат етті, дегенмен GM өткен жылы 12 миллиард доллар пайдаға 10 миллион көлік сатқан болса, Tesla 100 000 көлік сатып, 2,2 миллиард доллар жоғалтқан еді. Бұл сандар және Масктың аптасына бес мың көлік туралы уәдесіне күмән келтіру Tesla акцияларын шорт-селлерлер үшін магнитке айналдырды, олар акция бағасы түссе ақша табады. 2018 жылға қарай Tesla тарихтағы ең көп шортталған акцияға айналды.
Бұл Маскты қатты ашуландырды. Ол шорт-селлерлер жай ғана скептиктер емес, зұлымдар деп есептеді: «Олар бизнестің мойнындағы сүліктер». Шорт-селлерлер Tesla-ға және Маскқа жеке шабуыл жасады. Ол жалған ақпаратқа ызаланып, Twitter лентасын ақтаратын. Одан да жаманы шын ақпарат болды. «Оларда компаниядағы дереккөздерден жаңартылған деректер және зауытымыздың үстінен ұшып, нақты уақытта сандарды беріп тұратын дрондар болды, — дейді ол. — Олар өздерін қысқа жерүсті күштері және қысқа әуе күштері етіп ұйымдастырды. Олардағы инсайдерлік ақпараттың деңгейі ақылға сыймайтын еді».
Бұл ақырында олардың құлдырауына әкеледі. Шорт-селлерлерде Фремонттағы екі құрастыру желісінде қанша көлік шығаруға болатыны туралы нақты сандар болды және бұл оларды Tesla 2018 жылдың ортасына қарай аптасына бес мың көлікке жете алмайды деген қорытындыға келтірді. «Біз алдау TSLA-ны қуып жетеді деп ойлаймыз, — деп жазды шорттардың бірі Дэвид Эйнхорн. — Илон Масктың тұрақсыз мінез-құлқы оның да жағдайды солай көретінін көрсетеді». Ал ең көрнекті шорт-селлер Джим Чанос Tesla акциялары негізінен құнсыз деп жариялады.
Сол уақытта Маск қарама-қарсы бәс тікті. Tesla басқармасы оған Америка тарихындағы ең батыл төлем пакетін берді, егер акция бағасы күрт өспесе, оған ештеңе төлемейтін, бірақ егер компания өндіріс сандары, кіріс және акция бағасы бойынша өте агрессивті мақсаттар жиынтығына қол жеткізсе, 100 миллиард доллар немесе одан да көп төлеу мүмкіндігі бар еді. Оның мақсаттарға жете алатынына күмән көп болды. «Мистер Маск компанияның нарықтық құны мен операцияларына негізделген бірқатар таңқаларлық кезеңдерге жеткенде ғана ақы алады, — деп жазды Эндрю Росс Соркин New York Times газетінде. — Әйтпесе, оған ештеңе төленбейді». Төлем, деп жазды Соркин, «егер Мистер Маск Tesla-ның құнын 650 миллиард долларға дейін арттырса ғана — көптеген сарапшылар күлкілі мүмкін емес деп санайтын сан» ең жоғары шегіне жетеді.
Қызылға бару
Фремонт зауытының ортасында Юпитер деп аталатын негізгі конференц-зал орналасқан. Маск оны кеңсе, кездесу орны, психикалық азаптардан пана және кейде ұйықтайтын жер ретінде пайдаланды. Акция дисплейлері сияқты жыпылықтап, жаңартылып тұратын экрандар жиынтығы нақты уақыт режимінде зауыттың және әрбір жұмыс станциясының жалпы өнімін бақылап тұрды.
Маск жақсы зауытты жобалау микрочипті жобалау сияқты екенін түсінді. Әрбір учаскеде дұрыс тығыздықты, ағынды және процестерді құру маңызды болды. Сондықтан ол құрастыру желісіндегі әрбір станцияны оның дұрыс жұмыс істеп тұрғанын немесе тұрмағанын көрсететін жасыл немесе қызыл шаммен көрсететін мониторға ең көп назар аударды. Станциялардың өзінде де жасыл және қызыл шамдар болды, сондықтан Маск еденді аралап, проблемалық жерлерге тікелей бара алатын. Оның командасы мұны «қызылға бару» деп атады.
Фремонттағы серпіліс 2018 жылдың сәуір айының бірінші аптасында басталды. Сол дүйсенбіде ол өзінің жылдам аю жүрісімен еденді аралап, көрген кез келген қызыл шамға бет алды. Мәселе неде? Бөлшек жетіспейді. Бұл бөлшекке кім жауапты? Оны мұнда әкеліңдер. Сенсор іске қосыла береді. Оны кім калибрледі? Консольді аша алатын біреуді табыңдар. Параметрлерді реттей аламыз ба? Бізге бұл қарғыс атқыр сенсор не үшін керек?
Процесс сол күні түстен кейін тоқтатылды, өйткені SpaceX Ғарыш станциясына маңызды жүк жеткізу миссиясын ұшырып жатқан еді. Сондықтан Маск оны мониторлардың бірінен көру үшін Юпитер конференц-залына қайтып келді. Бірақ сонда да оның көздері Tesla желісіндегі өндіріс сандары мен кептелістерді көрсететін экрандарға жүгіре берді. Сэм Теллер тай тағамына тапсырыс берді, содан кейін Маск қызыл шамдарды іздеп, зауытты аралауды жалғастырды. Түнгі сағат 2:30-да ол түнгі ауысыммен бірге сөреде жылжытылып жатқан көліктің астында болттардың орнатылуын бақылап тұрды. Неге ол жерде төрт болт бар? Бұл спецификацияны кім қойды? Екеумен жасай аламыз ба? Байқап көріңдер.
2018 жылдың көктемі мен жаздың басында ол Невададағыдай зауыт еденін кезіп, жылдам шешімдер қабылдады. «Илон станциядан станцияға өтіп, мүлдем жынданып кетті», — дейді Джункоса. Маск жақсы күні еденді аралап жүріп жүз командалық шешім қабылдағанын есептеді. «Кем дегенде жиырма пайызы қате болады және біз оларды кейін өзгертеміз, — деді ол. — Бірақ егер мен шешім қабылдамасам, біз өлеміз».
Бір күні Ларс Морави, бағалы топ-менеджер, Пало-Альтодағы бірнеше миль жердегі Tesla-ның атқарушы штаб-пәтерінде жұмыс істеп жатқан. Оған Омид Афшардан зауытқа келуін сұраған шұғыл қоңырау түсті. Онда ол Масктың көлік шанақтарын желі бойымен жылжытатын көтерілген конвейердің астында малдас құрып отырғанын көрді. Ол тағы да белгіленген болттардың санына таң қалды. «Неге мұнда алтау?» — деп сұрады ол нұсқап. «Апат кезінде тұрақты болуы үшін», — деп жауап берді Морави. «Жоқ, негізгі апат жүктемесі мына рельс арқылы өтеді», — деп түсіндірді Маск. Ол барлық қысым нүктелерінің қай жерде болатынын елестетіп, әр нүктедегі төзімділік сандарын айта бастады. Морави оны қайта жобалау және сынау үшін инженерлерге қайтарды.
Станциялардың тағы бірінде жартылай аяқталған автокөлік шанақтары соңғы құрастыру процесі арқылы жылжытатын сырғымаға болтпен бекітілетін. Болттарды қатайтатын робот қолдар, Масктың ойынша, тым баяу қозғалатын. «Тіпті мен де тезірек жасай алар едім», — деді ол. Ол жұмысшыларға болт бұрағыштардың параметрлері қандай екенін көруді айтты. Бірақ басқару консолін қалай ашу керектігін ешкім білмеді. «Жарайды, — деді ол, — мен сол консольді аша алатын біреуді тапқанша осында тұрамын». Ақырында роботтың басқару элементтеріне қалай кіруге болатынын білетін техник табылды. Маск роботтың максималды жылдамдығының 20 пайызына қойылғанын және әдепкі параметрлер қолға қатайту үшін алға айналдырмас бұрын болтты екі рет артқа бұруды нұсқайтынын анықтады. «Зауыттық параметрлер әрқашан ақымақ», — деді ол. Сөйтіп ол артқа бұрылуларды өшіру үшін кодты тез қайта жазды. Содан кейін ол жылдамдықты 100 пайыздық қуатқа қойды. Бұл бұрандаларды бүлдіре бастады, сондықтан ол оны 70 пайызға дейін азайтты. Ол жақсы жұмыс істеді және көліктерді сырғымаларға бекіту уақытын екі еседен астам қысқартты.
Бояу процесінің бір бөлігі, электроқаптама ваннасы, көлік қаңқасын резервуарға батыруды қамтыды. Көлік қаңқасының аймақтарында кішкентай тесіктер бар, осылайша қуыстар батырылғаннан кейін ағып кетеді. Содан кейін бұл тесіктер бутил патчтары деп аталатын синтетикалық резеңкеден жасалған жамаулармен жабылады. «Біз бұларды неге қолданып жатырмыз?» — деп сұрады Маск желі менеджерлерінің бірінен, ол мұны көлік құрылымдары бөлімі белгілегенін айтты. Сөйтіп Маск сол бөлімнің басшысын шақырды. «Бұлар не үшін керек?» — деп талап етті ол. «Олар бүкіл желіні баяулатып жатыр». Оған су тасқыны кезінде, егер су еден тақтайларынан жоғары болса, бутил патчтары еденнің тым ылғалдануына жол бермеуге көмектесетіні айтылды. «Бұл ақылға сыймайды, — деп жауап берді Маск. — Он жылда бір рет сондай су тасқыны болады. Ол болған кезде еден төсеніштері ылғалдануы мүмкін». Патчтар өшірілді.
Қауіпсіздік сенсорлары іске қосылғанда өндіріс желілері жиі тоқтап қалатын. Маск олардың тым сезімтал екенін, нақты мәселе болмаған кезде іске қосылатынын шешті. Ол сенсордың жанынан құлаған қағаз бөлігі сияқты кішкентай нәрсе тоқтауды тудыруы мүмкін бе екенін көру үшін олардың кейбіреулерін сынап көрді. Бұл Tesla көліктерінде де, SpaceX зымырандарында да сенсорларды жою жорығына әкелді. «Егер сенсор қозғалтқышты іске қосу немесе жарылмас бұрын қозғалтқышты қауіпсіз тоқтату үшін өте қажет болмаса, оны өшіру керек, — деп жазды ол SpaceX инженерлеріне электрондық хатта. — Алға қарай, қозғалтқышқа айқын маңызды емес сенсорды (немесе кез келген нәрсені) қойған кез келген адамнан кету сұралады».
Кейбір менеджерлер қарсылық білдірді. Олар Маск өндірісті асықтыру үшін қауіпсіздік пен сапаға нұқсан келтіріп жатыр деп сезінді. Өндіріс сапасы жөніндегі аға директор кетіп қалды. Қазіргі және бұрынғы қызметкерлер тобы CNBC-ге «Model 3 өндірісінің агрессивті мақсаттарына жету үшін төте жолдармен жүруге қысым жасалғанын» айтты. Олар сондай-ақ жарылған пластикалық кронштейндерді электрлік таспамен жөндеу сияқты уақытша түзетулер жасауға итермелегенін айтты. New York Times жұмысшылардың он сағаттық жұмыс күнін істеуге қысым сезінгенін хабарлады. «Бұл тұрақты "Осы уақытқа дейін қанша көлік жасадық?" — салуға деген тұрақты қысым», — деді бір жұмысшы газетке. Шағымдарда біраз шындық бар еді. Tesla-ның жарақаттану деңгейі саланың қалған бөлігінен 30 пайызға жоғары болды.
Роботты алып тастау
Невададағы аккумулятор зауытында өндірісті арттыруға ұмтылысы кезінде Маск кейбір тапсырмаларды, кейде өте қарапайым тапсырмаларды адамдар роботтардан жақсырақ орындайтынын білді. Біз бөлмені қарап шығып, өзімізге қажетті құралды табу үшін көзімізді пайдалана аламыз. Содан кейін біз оған қарай жүріп, оны саусақтарымызбен және бас бармағымызбен алып, қолданатын дұрыс жерді көзбен шолып, қолымызбен бағыттай аламыз. Оңай, солай ма? Робот үшін емес, оның камералары қаншалықты жақсы болса да. Әрбір құрастыру желісінде мың екі жүз роботтық құрылғы болған Фремонтта Маск автоматтандыруды тым аяусыз қуудың қауіптілігі туралы Невададағыдай тұжырымға келді.
Соңғы құрастыру желісінің соңына қарай терезелердің айналасындағы кішкентай тығыздағыштарды реттеуге тырысатын робот қолдар болды. Олар қиындыққа тап болып жатты. Бір күні қырсық робототехниканың алдында бірнеше минут үнсіз тұрғаннан кейін, Маск тапсырманы өз қолымен орындап көрді. Адам үшін бұл оңай еді. Ол Невадада бергеніне ұқсас бұйрық берді. «Сендерде әрбір қажетсіз машинаны алып тастауға жетпіс екі сағат бар», — деп мәлімдеді ол.
Роботты алып тастау көңілсіз басталды. Адамдар машиналарға көп нәрсе салған еді. Бірақ кейін бұл ойын сияқты болды. Маск қызғылт сары спрей бояуын ұстап алып, конвейер желісімен жүре бастады. «Кете ме, қала ма?» — деп сұрайтын ол инженерлік жөніндегі вице-президенті Ник Калайджяннан немесе басқалардан. Егер жауап «кетеді» болса, бөлік қызғылт сары X-пен белгіленіп, жұмысшылар оны желіден жұлып алатын. «Көп ұзамай ол балаларша әзілмен күле бастады», — дейді Калайджян.
Маск шамадан тыс автоматтандыру үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Ол тіпті мұны көпшілік алдында жариялады. «Tesla-дағы шамадан тыс автоматтандыру қателік болды, — деп твит жазды ол. — Нақтырақ айтсақ, менің қателігім. Адамдар жете бағаланбайды». Де-автоматтандырудан және басқа жақсартулардан кейін, қуаттандырылған Фремонт зауыты 2018 жылдың мамыр айының соңына қарай аптасына үш мың бес жүз Model 3 седанын шығарып жатты. Бұл әсерлі болды, бірақ Маск маусымның соңына уәде еткен аптасына бес мыңнан әлдеқайда аз еді. Шорт-селлерлер өздерінің тыңшылары мен дрондары арқылы зауыттың екі құрастыру желісімен бұл санға жетуі мүмкін емес екенін анықтады. Олар сондай-ақ Tesla-ның кем дегенде бір жыл ішінде басқа зауыт салуға немесе тіпті рұқсат алуға мүмкіндігі жоқ екенін білді. «Шорттар оларда мінсіз ақпарат бар деп ойлады, — дейді Маск, — және олардың бәрі желіде: "Ха, Tesla құрыды" деп масаттанып жатты».
Шатыр
Маск әскери тарихты, әсіресе соғыс ұшақтарын жасау туралы әңгімелерді жақсы көреді. 22 мамырда Фремонт зауытындағы жиналыста ол Екінші дүниежүзілік соғыс туралы әңгімені айтып берді. Үкіметке бомбалаушы ұшақтарды жасауды жеделдету қажет болғанда, ол Калифорниядағы аэроғарыш компанияларының автотұрақтарында өндіріс желілерін орнатқан. Ол бұл идеяны жақында Tesla-ның автомобиль жөніндегі президенті етіп тағайындайтын Джером Гилленмен талқылады және олар осыған ұқсас нәрсе жасай аламыз деп шешті.
Фремонт аймақтарға бөлу кодексінде «уақытша көлік жөндеу орны» деген ереже болды. Ол жанармай құю станцияларына шиналарды немесе дыбыс өшіргіштерді ауыстыратын шатырлар орнатуға рұқсат беруге арналған еді. Бірақ ережелерде максималды өлшем көрсетілмеген. «Сол рұқсаттардың бірін ал да, үлкен шатыр тұрғыза баста, — деді ол Гилленге. — Айыппұлды кейін төлейміз».
Сол күні түстен кейін Tesla жұмысшылары зауыттың артындағы ескі автотұрақты жауып жатқан үйінділерді тазалай бастады. Жарылған бетонды асфальттауға уақыт болмады, сондықтан олар жай ғана ұзын жолақты асфальттап, оның айналасына шатыр тұрғыза бастады. Масктың нысандар салушы шеберлерінің бірі Родни Вестморленд құрылысты үйлестіру үшін ұшып келді, ал Теллер ыстық күнде жұмыс істеп жатқандарға тәттілер тарату үшін балмұздақ жүк көліктерін жинады. Екі аптаның ішінде олар ұзындығы 1000 фут және ені 150 фут болатын, уақытша құрастыру желісін сыйғызуға жеткілікті үлкен шатырлы нысанды аяқтай алды. Роботтардың орнына әр станцияда адамдар болды.
Бір мәселе, оларда аяқталмаған көліктерді шатыр арқылы жылжытатын конвейер таспасы болмады. Оларда бар болғаны бөлшектерді жылжытуға арналған ескі жүйе еді, бірақ ол көлік шанақтарын жылжытуға жеткілікті қуатты емес болатын. «Сондықтан біз оны сәл еңіске қойдық, ал гравитация оның көліктерді дұрыс жылдамдықпен жылжытуға жеткілікті күші бар екенін білдірді», — дейді Маск.
16 маусымда сағат 16:00-ден кейін, Маск идеяны ойлап тапқаннан кейін небәрі үш апта өткен соң, жаңа құрастыру желісі уақытша шатырдан Model 3 седандарын шығара бастады. New York Times тілшісі Нил Будетт Фремонтқа Масктың іс-әрекеті туралы хабарлауға келген және ол автотұрақта шатырдың көтеріліп жатқанын көре алды. «Егер дәстүрлі ойлау сіздің миссияңызды мүмкін емес етсе, — деді Маск оған, — онда дәстүрлі емес ойлау қажет».
Туған күнді тойлау
Масктың қырық жетінші туған күні, 2018 жылдың 28 маусымы, ол аптасына бес мың көлікке жетуге уәде берген мерзімнің алдында келді. Ол күннің көп бөлігін негізгі зауыттың бояу цехында өткізді. Неге ол кідіріп жатыр? — деп сұрайтын ол әр жолы баяулау болғанда, содан кейін ол кептеліс нүктесіне барып, инженерлер келіп жағдайды түзегенше сол жерде тұратын.
Эмбер Херд оны туған күнімен құттықтау үшін қоңырау шалды, содан кейін ол телефонын түсіріп алды және ол сынып қалды, сондықтан оның көңіл-күйі болмады. Бірақ Теллер оны сағат 14:00-ден кейін конференц-залда қысқаша тойлау үшін үзіліс жасауға көндіре алды. «Симуляциядағы 48-ші жылдан ләззат ал!» — деп жазылған еді Теллер сатып алған балмұздақ торттың глазурінде. Пышақтар мен шанышқылар болмады, сондықтан олар оны қолдарымен жеді.
Он екі сағаттан кейін, түнгі сағат 2:30-дан кейін, Маск ақыры зауыт еденінен шығып, конференц-залға қайтып келді. Бірақ ол жерде ұйықтап қалғанша тағы бір сағат өтетін еді. Оның орнына ол мониторлардың бірінен Канаверал мүйісінде SpaceX зымыранының ұшырылуын көрді. Ол Халықаралық ғарыш станциясындағы ғарышкерлерге арналған алпыс пакет супер-кофеинделген Death Wish Coffee-мен бірге робот көмекшіні алып бара жатқан еді. Ұшыру мінсіз өтті, бұл SpaceX-тің NASA үшін ұшқан он бесінші сәтті жүк миссиясы болды.
30 маусым, Маск аптасына бес мың көлік мақсатына жетуге уәде берген мерзім, сенбі болды және Маск сол күні таңертең конференц-зал диванында оянып, мониторларға қарағанда, олардың табысқа жететінін түсінді. Ол бояу желісінде бірнеше сағат жұмыс істеді, содан кейін әлі де қорғаныс жеңдерін киген күйі зауыттан асығыс шығып, ортағасырлық каталониялық ауылдағы Кимбалдың үйлену тойында күйеу жігіттің досы болу үшін Испанияға үлгеруге ұшағына бет алды.
Жексенбі, 1 шілде күні таңғы сағат 1:53-те зауыттан маңдайшасында «5000-шы» деген қағаз баннері бар қара Model 3 шығарылды. Маск оның фотосуретін iPhone-ына алған кезде, ол барлық Tesla жұмысшыларына хабарлама жіберді: «Біз жасадық!!... Мүмкін емес деп саналған мүлдем жаңа шешімдер жасадық. Шатырдағы қарқындылық (Intense in tents). Не болса да. Ол жұмыс істеді.... Менің ойымша, біз енді нағыз автокөлік компаниясы болдық».
Алгоритм
Кез келген өндірістік жиналыста, мейлі Tesla-да немесе SpaceX-те болсын, Масктың «алгоритм» деп атайтын нәрсесін мантра сияқты айту ықтималдығы аз емес. Ол Невада және Фремонт зауыттарындағы өндіріс тозағы серпілістері кезінде алған сабақтарынан қалыптасты. Оның басшылары кейде діни қызметкермен бірге литургияны айтқандай, еріндерін жыбырлатып, сөздерді айтып отырады. «Мен сынған күйтабаққа айналдым», — дейді Маск. «Бірақ менің ойымша, оны тітіркендіретін дәрежеге дейін айту пайдалы».
Оның бес өсиеті бар:
Әрбір талапқа күмән келтіріңіз. Әрқайсысы оны жасаған адамның атымен бірге келуі керек. Сіз талаптың «заң бөлімі» немесе «қауіпсіздік бөлімі» сияқты бөлімнен келгенін ешқашан қабылдамауыңыз керек. Сіз сол талапты қойған нақты адамның атын білуіңіз керек. Содан кейін, ол адам қаншалықты ақылды болса да, оған күмән келтіруіңіз керек. Ақылды адамдардан келетін талаптар ең қауіпті, өйткені адамдар оларға күмән келтіруге бейім емес. Мұны әрқашан жасаңыз, тіпті талап менен келсе де. Содан кейін талаптарды азырақ ақымақ етіңіз.
Қолыңыздан келген кез келген бөлікті немесе процесті өшіріңіз. Сізге оларды кейінірек қайта қосуға тура келуі мүмкін. Шын мәнінде, егер сіз олардың кем дегенде 10%-ын қайта қоспасаңыз, онда сіз жеткілікті түрде өшірмедіңіз.
Жеңілдетіңіз және оңтайландырыңыз. Бұл екінші қадамнан кейін келуі керек. Жалпы қателік — болмауы керек бөлікті немесе процесті жеңілдету және оңтайландыру.
Цикл уақытын жеделдетіңіз. Әрбір процесті тездетуге болады. Бірақ мұны алғашқы үш қадамды орындағаннан кейін ғана жасаңыз. Tesla зауытында мен өшіруім керек болған процестерді жеделдетуге қателікпен көп уақыт жұмсадым.
Автоматтандырыңыз. Бұл ең соңында келеді. Невада мен Фремонттағы үлкен қателік менің әр қадамды автоматтандыруға тырысудан бастағаным болды. Біз барлық талаптарға күмән келтіріліп, бөлшектер мен процестер өшіріліп, қателер жойылғанша күтуіміз керек еді.
Алгоритм бірнеше салдармен сүйемелденді, мысалы: Барлық техникалық менеджерлердің практикалық тәжірибесі болуы керек. Мысалы, бағдарламалық жасақтама топтарының менеджерлері уақытының кем дегенде 20%-ын код жазуға жұмсауы керек. Күн шатыры менеджерлері уақыттарын шатырларда орнату жұмыстарын жүргізумен өткізуі керек. Және: Қателесу қалыпты жағдай. Тек сенімді түрде қателеспеңіз. Және: Әскерлеріңізден өзіңіз жасауға дайын емес нәрсені ешқашан сұрамаңыз.
Қандай да бір проблемалар болған кезде, Масктың командасы оның олармен бірге еденде болатынын білетін. Бұл мәселелерді шешудің жолы болды, бірақ сонымен бірге байланыс орнатудың жолы еді. «Өндіріс тозағындағы жолдастық таңқаларлық болды, — дейді Джункоса. — Бұл бірге окопта болғандай еді. Сіз жаман тамақ жейсіз, еденде ұйықтайсыз, тәулік бойы жұмыс істейсіз және бірге қиналасыз».
Маск үшін жолдастық тартымдылықтың бір бөлігі болды. Бірақ ауырсыну да солай еді. «Ауырсынуда сізді тірі екеніңізді сезіндіретін бірдеңе бар, — дейді ол. — Бұл өте ауыр жаттығу кезіндегідей, сіз өзіңізді шегіне дейін итермелейсіз және өлемін деп ойлайсыз, бірақ кейін оны аяқтайсыз және өзіңізді керемет сезінесіз».
Ол бір сәт кідірді де, сосын қосты: «Меніңше, мен ауырсынуға тәуелдімін». «...алгоритм туралы жазба», — дейді Маск. — «Бірақ менің ойымша, мұны жалықтыратын деңгейге дейін қайталай беру пайдалы». Оның бес өсиеті болды:
Әрбір талапқа күмәнмен қара. Әрқайсысының артында оны қойған адамның аты тұруы керек. Талаптың «заң бөлімі» немесе «қауіпсіздік бөлімі» сияқты жалпы бөлімнен келгенін ешқашан қабылдамау керек. Сол талапты қойған нақты адамның атын білуің қажет. Содан кейін, ол адам қаншалықты ақылды болса да, оған күмәнмен қарау керек. Ақылды адамдардан келетін талаптар ең қауіптісі, өйткені адамдар оларды тексеруге бейім емес. Мұны әрдайым жаса, тіпті талап меннен келсе де. Содан кейін талаптарды ақылға қонымды ет.
Кез келген бөлшекті немесе процесті алып таста. Кейінірек оларды қайта қосуға тура келуі мүмкін. Шын мәнінде, егер сіз олардың кем дегенде 10%-ын қайта қоспасаңыз, демек, сіз жеткілікті түрде алып тастамағансыз.
Жеңілдет және оңтайландыр. Бұл екінші қадамнан кейін орындалуы керек. Жиі кездесетін қателік — мүлдем болмауы тиіс бөлшекті немесе процесті жеңілдету және оңтайландыру.
Цикл уақытын жеделдет. Әрбір процесті жылдамдатуға болады. Бірақ мұны алғашқы үш қадамды орындағаннан кейін ғана жасаңыз. Tesla зауытында мен кейінірек алып тасталуы керек екенін түсінген процестерді жеделдетуге қателікпен көп уақыт жұмсадым.
Автоматтандыр. Бұл ең соңында келеді. Невада мен Фримонттағы үлкен қателік — мен әр қадамды автоматтандыруға тырысудан бастадым. Біз барлық талаптар тексеріліп, бөлшектер мен процестер жойылып, қателер түзетілгенше күтуіміз керек еді.
Алгоритм кейде бірнеше қосымша тұжырымдармен сүйемелденетін, олардың арасында:
- Барлық техникалық менеджерлердің практикалық тәжірибесі болуы керек. Мысалы, бағдарламалық жасақтама командаларының
- менеджерлері уақытының кем дегенде 20%-ын код жазуға жұмсауы тиіс. Күн шатырларының менеджерлері шатырларда орнату
- жұмыстарын жүргізуі керек. Әйтпесе, олар атқа міне алмайтын кавалерия басшысы немесе қылыш ұстай алмайтын генерал сияқты
- болады.
- Жолдастық қарым-қатынас қауіпті. Бұл адамдардың бір-бірінің жұмысына сын көзбен қарауын қиындатады. Әріптесін «автобус
- астына лақтырғысы» (сатқындық жасағысы) келмейтін үрдіс бар. Бұған жол бермеу керек.
- Қателесу қалыпты жағдай. Тек сенімді түрде қателеспеңіз.
Өзіңіз жасауға дайын емес нәрсені әскеріңізден сұрамаңыз.
Шешілуі керек мәселелер болғанда, тек менеджерлеріңізбен кездеспеңіз. «Деңгейді аттап өту» (skip level) әдісін қолданыңыз, яғни менеджерлеріңізден бір саты төмен тұрған қызметкерлермен кездесіңіз. Жұмысқа қабылдау кезінде дұрыс көзқарасы бар адамдарды іздеңіз. Дағдыларды үйретуге болады. Көзқарасты өзгерту үшін миды ауыстыру қажет. Шұғылдық сезіміне берілу — біздің жұмыс принципіміз. Жалғыз ережелер — физика заңдарымен бекітілгендері ғана. Қалғанының бәрі — ұсыныс.
Құрастыру желісінде
47 Ашық цикл ескертуі 2018
Таиланд Премьер-министрі шағын сүңгуір қайықты тексеруде; қалып қойған балалар жатқан үңгірге кіруге дайындық
Педофил жігіт
Кимбал Маск 2018 жылдың шілде айының басында бал айында жүргенде, Илонның ескі досы және басқарма мүшесі Антонио Грасиастан электронды хат алды. «Кешір, досым, әйеліңмен бірге болғың келетінін білемін, бірақ дереу қайтып келуің керек», — деп жазды Грасиас. — «Илон күйзеліске ұшырауда».
Өндірістік серпілістің сәттілігі Маскты қуантуы керек еді. Tesla аптасына бес мың Model 3 көлігін шығару мақсатына қол жеткізіп, табысты тоқсанға қарай бет алған болатын. SpaceX елу алты сәтті ұшырылымды аяқтады, тек бір ұшу сәтсіздігі болды және енді үдеткіштерді қайта пайдалану үшін тұрақты түрде қондырып жатты. Ол орбитаға кез келген басқа компанияға немесе елге, соның ішінде Қытай мен АҚШ-қа қарағанда көбірек пайдалы жүк жіберді. Егер Маск сәттілікке тоқтап, одан ләззат алатын адам болса, ол әлемді электрлі көліктер, коммерциялық ғарыш ұшулары және қайта пайдаланылатын зымырандар дәуіріне алып келгенін байқар еді. Олардың әрқайсысы үлкен жетістік болатын.
Бірақ Маск үшін жақсы уақыт мазасыздық тудырады. Ол Невададағы аккумулятор зауытының қызметкері қанша қалдық материал тасталып жатқаны туралы ақпаратты жариялап жібергені сияқты ұсақ мәселелерге шүйліге бастады. Бұл 2018 жылдың шілдесінен қазан айына дейін созылған психологиялық құлдыраудың басы еді, онда Маск өзінің қызба импульстары мен дауылдарға деген құмарлығының соққысына ұшырады. «Бұл оның драма магниті екендігінің тағы бір мысалы болды», — дейді Кимбал.
Жаңа драмалар Tesla аптасына бес мың көлік шығару межесіне жеткеннен кейін басталды. Маск Twitter-ді ақтарып отырып, өте аз жазылушысы бар белгісіз қолданушының хабарламасына тап болды: «Сәлеметсіз бе, мырза, егер мүмкін болса, он екі тайлық баланы және олардың жаттықтырушысын үңгірден шығаруға қандай да бір көмек бере аласыз ба?» Ол үңгірді зерттеу кезінде су тасқынынан қалып қойған он шақты тайлық футболшы туралы айтып тұрған еді.
«Мен Тайланд үкіметі бұл жағдайды бақылауда ұстап отыр деп ойлаймын, бірақ егер көмектесудің жолы болса, қуана көмектесемін», — деп жазды Маск Twitter-де.
Содан кейін оның «экшн-қаһарман» импульсі іске қосылды. SpaceX және The Boring Company инженерлерімен жұмыс істей отырып, ол су басқан үңгірге балаларды құтқару үшін жіберуге болатын капсула тәрізді шағын сүңгуір қайықты жасай бастады. Сэм Теллер демалыс күндері сынақ өткізу үшін мектеп бассейнін пайдалануға рұқсат алды, ал Маск құрылғының суреттерін Twitter-ге сала бастады.
Бұл оқиға жаһандық жаңалыққа айналды, кейбіреулер Маскты назар аударуға тырысқаны үшін сынады. Жексенбі күні таңертең, 8 шілдеде, ол өзі жасап жатқан нәрсенің пайдалы болуы мүмкін екеніне көз жеткізу үшін Таиландтағы құтқару тобының жетекшісімен хабарласты. «Менде әдетте ғарыш кемелері мен скафандрларды жобалайтын әлемдегі ең жақсы инженерлік топтардың бірі осы нәрсемен тәулігіне 24 сағат жұмыс істеп жатыр», — деп жазды ол электронды пошта арқылы. — «Егер бұл қажет болмаса немесе көмектеспесе, білгенім жақсы болар еді». Құтқару тобының жетекшісі: «Жалғастыруға әбден тұрарлық», — деп жауап берді.
Сол күні кешке Маск және жеті инженер шағын сүңгуір қайық пен үйілген жабдықтарды алып, оның ұшағына мінді. Олар Солтүстік Таиландқа түнгі сағат 11:30-да жетті және оларды SpaceX қалпағын киген премьер-министр қарсы алып, орман арқылы үңгірге алып барды. Түнгі сағат 2-ден кейін көп ұзамай Маск, оның күзетшілері және маңдайшам таққан инженерлер белге дейін келетін суды кешіп, қараңғы үңгірге кірді.
Шағын сүңгуір қайық үңгір орнына жеткізілгеннен кейін, Маск Шанхайға ұшып кетті, онда ол тағы бір Tesla Gigafactory ашу туралы келісімге қол қойды. Сол уақытта аквалангшыларды пайдаланатын құтқару операциясы жүріп жатқан еді және Масктың сүңгуір қайығы қажет болмады. Балалар мен олардың жаттықтырушысы аман қалды. Оқиға осы жерде аяқталуы мүмкін еді, бірақ оқиға орнында тайлық құтқарушыларға кеңес берген алпыс үш жастағы ағылшын үңгір зерттеушісі Вернон Ансворт CNN-ге сұхбат беріп, Масктың әрекеттерін «жай ғана PR қадамы» және «жұмыс істеуге мүлдем мүмкіндігі жоқ» деп сынады. Ансворт мысқылдап күліп, «ол сүңгуір қайығын ауыратын жеріне тығып алсын» деп ұсынды.
Тролльдер мен сынаушылар Маскқа сағат сайын қорлау сөздерін жаудырды, ал кейде біреуі оны қатты ашуландыратын. Ол Ансвортқа шабуыл жасаған бірқатар твиттермен жауап берді, олардың бірін: «Кешір, педофил жігіт (pedo guy), сен мұны шынымен сұрап алдың», — деп аяқтады. Басқа қолданушы Масктан Ансвортты педофил деп атап тұр ма деп сұрағанда, ол: «Бұның шындық екеніне қол қойылған доллар тігемін», — деп жауап берді.
Tesla акциялары 3,5 пайызға төмендеді.
Масктың айыптауларына ешқандай дәлелі болмады. Теллер, Грасиас және Tesla-ның бас заң кеңесшісі оны мәлімдемесін қайтарып алуға, кешірім сұрауға және біраз уақыт Twitter-ден аулақ болуға көндіруге тырысты. Теллер оған ұсынылған кешірім сұрау мәтіні бар электрондық хат жібергеннен кейін, Маск: «Маған ұсынылған тәсіл ұнамайды... Біз дүрбелеңді тоқтатуымыз керек», — деп жауап қайтарды. Бірақ бірнеше сағаттан кейін Теллер мен басқалар оны теріске шығару туралы твит жазуға көндірді. «Менің сөздерім ашу үстінде айтылды, өйткені Ансворт мырза бірнеше жалған сөздер айтып, қайырымдылық әрекеті ретінде және сүңгуір командасы жетекшісінің сипаттамаларына сәйкес жасалған шағын сүңгуір қайықпен жыныстық қатынасқа түсуімді ұсынды... Дегенмен, оның маған қарсы әрекеттері менің оған қарсы әрекеттерімді ақтамайды және сол үшін мен Ансворт мырзадан кешірім сұраймын».
Тағы да, егер Маск жамандықты сол күйінде қалдыруға қанағаттанса, бәрі осымен аяқталуы мүмкін еді. Бірақ тамыз айында ол Ансвортты педофил деп атағаны үшін сөккен Twitter қолданушысына: «Оның мені сотқа бермегені сізге қызық көрінбей ме? Оған тегін заң қызметтері ұсынылды», — деп жауап берді. Тіпті оның Twitter-дегі ең үлкен жанкүйерлерінің бірі Джонна Крайдер оған: «Эй, Илон, драманы өршітпе, бауырым, олардың қалағаны сол», — деп кеңес берді.
Сол кезде Ансворт Лин Вуд есімді заңгерді жалдаған болатын (ол кейінірек 2020 жылғы сайлау нәтижелерін жоққа шығаруға тырысқан қастандық теорияшысы ретінде танымал болды). Ол Ансворттың атынан жала жабу бойынша сотқа шағым түсіретінін ескертетін хат жіберді. BuzzFeed тілшісі Райан Мак Масктан түсініктеме сұрағанда, Маск электрондық пошта арқылы жауабын «жариялауға жатпайды» (off the record) деп бастады. Бірақ BuzzFeed бұл шартқа ешқашан келіспегендіктен, кейінгі жазылған былапыт сөздерді жариялады. «Мен сізге Таиландтағы танитын адамдарыңызға қоңырау шалып, шын мәнінде не болып жатқанын білуді және бала зорлаушыларды қорғауды доғаруды ұсынамын, сұмпайы», — деп бастады Маск. — «Ол Таиландта 30-40 жыл бойы саяхаттап немесе тұрып жатқан, көбінесе Паттайя жағажайында болған, кейін сол кезде шамамен 12 жаста болған бала келіншек үшін Чианг Райға көшкен англиялық кәрі, бойдақ ақ нәсілді жігіт. Адамдардың Паттайя жағажайына баруының бір ғана себебі бар. Ол үңгірлер үшін баратын жер емес, басқа нәрсе үшін баратын жер. Чианг Рай бала саудасымен танымал». Ансворттың әйелі туралы мәлімдеме жалған болды және Масктың «педофил жігіт» тіркесі нақты айыптау емес, жай ғана кездейсоқ қорлау болды деген уәжін күшейтуге көмектеспеді.
Tesla-ның ірі инвесторлары алаңдаушылық білдірді. «Ол есінен ауысып бара жатқандай болды», — дейді T. Rowe Price компаниясынан Джо Фат, ол педофил туралы твиттерден кейін қоңырау шалған. «Бұл нәрсе тоқтауы керек», — деді ол Маскқа, оның мінез-құлқын сол кезде бақылаудан шығып кеткен актриса Линдси Лоханмен салыстырып. — «Сіз брендке үлкен зиян келтіріп жатырсыз». Олардың әңгімесі қырық бес минутқа созылды және Маск тыңдап тұрғандай көрінді. Бірақ оның деструктивті мінез-құлқы жалғасты.
Кимбал Масктың күйзелісі ішінара оның Эмбер Хердпен ажырасқанына бір жылға жуық уақыт өтсе де, жалғасып жатқан қайғысынан туындады деп есептеді. «Мен 2018 жылғы құлдырау тек Tesla-ға қатысты емес деп нақты ойлаймын», — дейді Кимбал. — «Бұл оның Эмберге қатысты қатты қайғыруының нәтижесі болды».
Масктың достары оның дағдарыстарын «ашық циклге» (open-loop) өту деп атай бастады. Бұл термин басқарылатын зымыранға қарағанда, бағыт-бағдар беретін кері байланыс механизмі жоқ оқ сияқты объектіге қолданылады. «Достарымыз ашық циклге өткенде, яғни оларда итеративті кері байланыс болмағанда және нәтижелерге мән бермейтіндей көрінгенде, біз бір-бірімізге хабарлауды міндетімізге аламыз», — дейді Кимбал. Сонымен, педофил туралы твит жағдайы ушыққаннан кейін, Кимбал ағасына: «Жарайды, ашық цикл ескертуі», — деді. Бұл сөз тіркесін ол төрт жылдан кейін Маск Twitter-ді сатып алумен айналысып жатқанда тағы қолданатын еді.
Жекеменшікке өткізу
Шілде айының соңында Маск Фримонт зауытының Юпитер конференц-залында Сауд Арабиясының үкіметтік инвестициялық қорының басшыларымен кездесті, олар Tesla акцияларының 5 пайызға жуығын тыныш жинап алғандарын айтты. Алдыңғы кездесулердегідей, Маск пен қор басшысы Ясир әл-Румайян Tesla-ны жекеменшікке өткізу мүмкіндігін талқылады. Бұл идея Маскқа ұнады. Ол компанияның құнын алыпсатарлар мен «шорт-селлерлер» (акцияның түсуіне бәс тігетіндер) анықтайтынын жек көрді және қор биржасында саудаланумен бірге келетін ережелерден шаршады. Әл-Румайян мәселені Масктың қолына қалдырып, «көбірек тыңдағысы келетінін» және компанияны жекеменшікке өткізудің «ақылға қонымды» жоспарын қолдайтынын айтты.
Екі күннен кейін Tesla акциялары екінші тоқсанның жақсы нәтижелерін жариялағанда 16 пайызға өсті, оның ішінде аптасына бес мың көлік шығару межесіне жету де бар еді. Маск егер акциялар өсе берсе, компанияны жекеменшікке өткізу тым қымбатқа түседі деп алаңдады. Сондықтан сол түні ол директорлар кеңесіне жазба жіберді: ол компанияны мүмкіндігінше тезірек жекеменшікке өткізгісі келді және бір акция үшін 420 доллар ұсынды. Оның бастапқы есебі бағаны 419 доллар деп белгіледі, бірақ оған 420 саны ұнады, өйткені бұл марихуана шегуге арналған жаргон еді. «Төрт жүз он тоғызға қарағанда төрт жүз жиырмада карма жақсырақ сияқты көрінді», — дейді ол. — «Бірақ түсінікті болу үшін айтайын, мен шөп шеккен жоқпын. Шөп өнімділікке пайдалы емес. 'Stoned' (тас болып қату/есіру) сөзінің шығу себебі бар». Кейінірек ол Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияға (SEC) бағаны есірткіге қатысты әзіл ретінде таңдау ақылды қадам болмағанын мойындады.
Кеңес Масктың ұсынысын қарастырып жатқанда ешқандай ресми мәлімдеме жасамады. Бірақ 7 тамыз күні таңертең Лос-Анджелестегі жеке әуежай терминалына бара жатып, ол тағдыршешті твит жариялады. «Tesla-ны 420 доллармен жекеменшікке өткізуді қарастырып жатырмын. Қаржыландыру қамтамасыз етілді».
Биржа қызметкерлері сауданы уақытша тоқтатқанға дейін акциялар 7 пайызға өсті. Жария компанияларға арналған ережелердің бірі — басшылар нарықтағы құбылмалылықты тудыруы мүмкін кез келген хабарландырудан он минут бұрын қор биржасын ескертуі керек. Маск ережелерге назар аудармады. SEC дереу тергеу ашты.
Tesla-ның басқармасы мен жоғары басшылығы дайын болмай шықты. Компанияның инвесторлармен байланыс бөлімінің басшысы Масктың твитін көргенде, Теллерге: «Бұл мәтін заңды ма?» — деп хабарлама жазды. Грасиас Маскқа қоңырау шалып, басқарманың алаңдаушылығын ресми түрде білдірді және мәселе талқыланғанша твит жазуды тоқтатуды сұрады.
Маск твиті тудырған дүрбелеңге мән бермеді. Ол Невададағы Gigafactory-ге ұшып барды, онда менеджерлермен «420» санының марихуанаға сілтеме екендігі туралы әзілдесіп, күннің қалған бөлігінде аккумулятор құрастыру желісінде жұмыс істеді. Кешке ол Фримонт зауытына ұшып барып, түн ортасына дейін жиналыстар өткізді.
Бұл кезде саудиялықтар Tesla-ны жекеменшікке өткізу туралы талқылауларының «қаржыландыру қамтамасыз етілді» деген твитке айналып кеткеніне наразылық білдірді. Қор басшысы Әл-Румайян Bloomberg News-ке Маскпен «келіссөздер жүргізіп жатқанын» айтты. Маск мақаланы көргенде, Әл-Румайянға: «Бұл өте әлсіз мәлімдеме және біздің әңгімемізді көрсетпейді. Сіз Tesla-ны жекеменшікке өткізуге нақты қызығушылық таныттыңыз және мұны 2016 жылдан бері қалайтыныңызды айттыңыз. Сіз мені сатып жатырсыз (автобус астына лақтырып жатырсыз)», — деп хабарлама жазды. Ол егер Әл-Румайян күштірек жария мәлімдеме жасамаса, «Біз енді ешқашан сөйлеспейміз. Ешқашан», — деп қосты.
«Танго билеу үшін екі адам керек», — деп жауап берді Әл-Румайян. — «Біз әлі ештеңе алған жоқпыз... Біз жеткілікті ақпаратымыз жоқ нәрсені мақұлдай алмаймыз».
Маск саудиялықтармен келіссөздерді тоқтатамын деп қорқытты. «Кешіріңіз, бірақ біз бірге жұмыс істей алмаймыз», — деді ол Әл-Румайянға.
Институционалдық инвесторлардың қарсылығына тап болған Маск 23 тамызда компанияны жекеменшікке өткізу ұсынысынан бас тартты. «Алған пікірлерімді ескере отырып, Tesla-ның қазіргі акционерлерінің көпшілігі біздің жария компания ретінде қалғанымыз дұрыс деп санайтыны анық», — деді ол мәлімдемесінде.
Кері соққы ауыр болды. «Бұл классикалық, экстремалды биполярлық тәуекелшіл мінез-құлық», — деді CNBC арнасының жүргізушісі Джим Крамер эфирде. — «Мен көптеген психиатрлар зерттеп жатқан мінез-құлық туралы айтып отырмын, олар мұны классикалық тәуекелшілдік дейді, бұл бас директордың істейтін ісі емес». New York Times газетінде шолушы Джеймс Стюарт «жекеменшікке алу» туралы твит «соншалықты импульсивті, ықтимал қате, нашар тұжырымдалған және ойластырылмаған болды, сондай-ақ өзіне, Tesla-ға және оның акционерлеріне ықтимал ауыр зардаптар әкелетіні сонша, басқарма енді нәзік, бірақ өте маңызды сұрақты қоюы керек: Мистер Маск оны жазған кезде қандай көңіл-күй күйінде болды?» деп жазды.
Инвесторларды жаңылыстырғаны үшін федералды сотқа тартылмау мақсатында Масктың заңгерлері айыптарды реттеу үшін SEC-пен келісім жасауға кірісті. Ол Tesla-ның бас директоры болып қала береді, төрағалықтан кетеді, 40 миллион доллар айыппұл төлейді және басқармаға екі тәуелсіз директорды қосады. Тағы бір тітіркендіргіш шарт: Маскқа компания бақылаушысының рұқсатынсыз маңызды ақпарат туралы жария түсініктемелер беруге немесе твит жазуға тыйым салынады. Грасиас және Tesla-ның қаржы директоры Дипак Ахуджа оны осы шарттарды қабылдауға және дау-дамайды — мүмкін оның айларға созылған күйзелісін — артта қалдыруға қатты үгіттеді. Бірақ Маск ұсынылған келісімді кенеттен қабылдамай тастап, оларды таң қалдырды. 26 қыркүйекке қараған түні SEC оны Tesla-ны немесе кез келген басқа жария компанияны басқарудан өмір бойына шеттетуді талап етіп сотқа жүгінді.
Келесі күні Tesla-ның Фримонттағы штаб-пәтерінде отырған Маск су бөтелкесін қысып ұстап, CNBC арнасы қосылған үлкен мониторға қарап отырды. «SEC Tesla негізін қалаушысы және бас директоры Илон Маскты алаяқтықпен айыптады», — деп жазылған жүгіртпе жолда. Экранда үлкен диаграмма пайда болып, «Tesla акциялары құлдырады» деп хабарлады. Ол 17 пайызға төмендеді. Сол күні Масктың заңгерлері, Антонио, Кимбал және Дипак оны райынан қайтарып, келісімге келуге көндіруге тырысты. Ақыры, ол прагматикалық жолды таңдауға келісіп, SEC келісімін қабылдады. Акция қайтадан көтерілді.
Маск ешқандай қателік жасамадым деп есептеді. Ол келісімге келуге мәжбүр болғанын айтады, өйткені әйтпесе Tesla банкротқа ұшырар еді. «Бұл балаңыздың басына тапанша тақағанмен бірдей. Мен SEC-ке заңсыз түрде көнуге мәжбүр болдым. Оңбағандар». Ол SEC аббревиатурасының мағынасы туралы әзілдеп, ортаңғы сөз «Elon's» (Илонның) екенін меңзеді.
Ол 2023 жылы оның твитіне сүйеніп ақша жоғалттық деп шағымданған акционерлер тобына қарсы істі жеңіп алғанда ішінара ақталды. Алқабилер бірауыздан оның шығындар үшін жауапты емес екенін шешті. Оның мықты заңгері Алекс Спиро алқабилерге: «Илон Маск — жай ғана Twitter-де жаман әдеті бар импульсивті бала», — деп уәж айтты. Бұл тиімді қорғау стратегиясы болды, оның үстіне бұл шындық еді.
Салдары 2018 Джо Роган шоуында (жоғарыда); Кимбал (төменде)
«Сіз жақсысыз ба?»
New York Times газетінің бизнес тілшісі Дэвид Геллес Масктың 2018 жылғы драмалары туралы жазған көптеген журналистердің бірі болды. «Ол бізбен сөйлесуі керек», — деді ол Маскпен жұмыс істейтін адамға. 16 тамыз, бейсенбі күні түстен кейін Геллеске қоңырау түсті. «Не білгіңіз келеді?» — деп сұрады Маск. «Сол твитті жібергенде есірткі қабылдаған ба едіңіз?» «Жоқ», — деп жауап берді Маск. Ол Ambien ұйықтататын дәрісін қолданғанын айтты. Оның басқармасының кейбір мүшелері оны шамадан тыс қолданады деп алаңдаған.
Геллес Масктың қажығанын байқады. Оған қиын сұрақтар қоюдың орнына, ол оны сөйлетуге тырысты. «Илон, қалайсыз?» — деп сұрады ол. — «Сіз жақсысыз ба?» Әңгіме бір сағатқа созылды. «Шынымды айтсам, керемет емес», — деді Маск. — «Достарым келіп, қатты алаңдаушылық білдірді». Содан кейін ол ұзақ уақыт үнсіз қалды, эмоцияға ерік берді. «Зауыттан үш-төрт күн бойы шықпаған кездерім болды — далаға шықпаған күндерім», — деді ол. — «Бұл шынымен балаларымды көрудің есебінен болды».
Times газетіне Масктың кейінірек бала саудасы бойынша айыпталған масқара қаржыгер Джеффри Эпштейнмен жұмыс істегені туралы айтылған. Маск мұны жоққа шығарды. Шынында да, оның Эпштейнмен ешқандай байланысы болмаған, тек Эпштейннің көмекшісі Гислен Максвелл (Маск оны танымайтын) Met Gala кешінде оның артында тұрып суретке түсіп қалғаны болмаса.
Геллес жағдайдың жақсарып келе жатқанын сұрады. Иә, Tesla үшін, деді Маск. «Бірақ жеке ауырсыну тұрғысынан алғанда, ең жаманы әлі алда». Оның тамағына өксік тығылды. Ол өзін-өзі қолға алуға тырысқанда ұзақ үзілістер болды. Геллес кейінірек атап өткендей: «Мен жылдар бойы бизнес көшбасшыларымен сөйлескен барлық әңгімелерімде, Илон Маск телефонға жауап бергенге дейін бірде-бір басшы мұндай осалдықты көрсетпеген еді».
«Илон Маск Tesla дүрбелеңінің 'азапты' жеке зардаптарын егжей-тегжейлі айтып берді», — деп жазылды тақырыпта. Мақалада оның сұхбат кезінде қалай тұтығып қалғаны баяндалды. «Мистер Маск бірде күліп, бірде жылады», — деп жазды Геллес пен оның әріптестері. — «Ол жақында аптасына 120 сағатқа дейін жұмыс істегенін... [және] 2001 жылы безгекпен төсек тартып жатқаннан бері бір аптадан артық демалыс алмағанын айтты». Басқа ұйымдар бұл оқиғаны іліп әкетті. «NYT-тің оғаш сұхбаты Tesla басшысының денсаулығына қатысты дабыл қағуда», — деп жазды Bloomberg. Келесі күні таңертең Tesla акциялары 9 пайызға құлдырады.
Джо Роган шоуы
Оның тұрақсыз психологиялық жағдайы туралы әңгімелерден кейін Масктың қоғаммен байланыс жөніндегі кеңесшісі Джулианна Гловер оған ұзақ сұхбат беру арқылы мәселені шешуді ұсынды. «Біз жай ғана сіздің психикалық жағдайыңыз туралы осы сандырақ болжамдарды жоюымыз керек», — деп жазды ол. Ол «сізді ұзақ уақыт бойы — компанияларды басқаратын, жағдайды бақылауда ұстайтын, қызықты және өзін-өзі білетін адам ретінде көрсететін нұсқаларды» ойлап табатынын айтты. Ол ескерту қосты: «Ешбір әлемде сізді қорлаған тайлық сүңгуірдің жыныстық қалаулары туралы ойлануды жалғастыруыңыз дұрыс емес».
Маск өзінің есінен ауысқаны туралы болжамдарды жоққа шығару үшін таңдаған орын Джо Роганның бейне-подкасты болды. Роган — білімді және өткір тілді сарапшы, комик және (тым сәйкес келетіндей) Ultimate Fighting Championship комментаторы, ол қонақтарымен саяси дұрыстықты елемей, дау-дамайға жақын тақырыптарды қазбалағанды ұнатады. Роган қонақтарына ұзақ сөйлеуге мүмкіндік береді, ал Маск екі жарым сағаттан астам уақыт сөйледі. Ол туннельдер салған кезде жылан тәрізді экзоқаңқаны қалай жасау керектігін сипаттады. Ол жасанды интеллект қаупі, роботтардың бізден кек алу мүмкіндігі және Neuralink-тің миымыз бен машиналарымыз арасында тікелей жоғары жылдамдықты байланысты қалай жасай алатыны туралы ой толғады. Және олар адамдардың жоғары интеллект ойлап тапқан бейне ойын симуляциясындағы еріксіз аватарлар болуы мүмкін екенін талқылады.
Бұл ой-толғаулар Масктың институционалдық инвесторларды оның шынайылықты мықтап ұстап тұрғанына сендірудің тамаша тәсілі болып көрінбеуі мүмкін еді, бірақ сұхбат ең болмағанда зиян тигізбейтіндей көрінді. Бірақ содан кейін Роган «темекі ішіндегі марихуана» қосылған үлкен буынды тұтатып, Маскқа ұсынды. «Акционерлерге байланысты сізге болмайтын шығар, иә?» — деді Роган Маскқа шегінуге жол беріп. «Яғни, бұл заңды ғой, солай ма?» — деп жауап берді Маск. Олар Калифорнияда болатын. «Толығымен заңды», — деді Роган буынды ұсынып. Маск абайлап, бұзықтықпен бір рет тартты.
Бірнеше сәттен кейін, олар өркениетті дамытудағы данышпандардың рөлі туралы сөйлесіп жатқанда, Маск телефонына қарады. «Қыздардан хабарлама келіп жатыр ма?» — деп сұрады Роган. Маск басын шайқады. «Достарымнан 'Шөп шегіп не істеп жатырсың?' деген хабарламалар келіп жатыр».
Келесі күнгі Wall Street Journal газетінің бірінші беті бұрын-соңды болмағандай көрінді. Онда Масктың масайған көздерімен және қисық жымиысымен, сол қолында жуан буынды ұстап, басының айналасында түтін бұлты бар үлкен суреті болды. «Tesla Inc. акцияларының бағасы жұма күні электрлі көлік өндірушісінің тағы да басшыларын жоғалтуынан және бас директор Илон Масктың интернетте көрсетілген сұхбат кезінде марихуана шеккендей көрінуінен кейін жылдың ең төменгі деңгейіне жақын құлдырады», — деп жазды тілші Тим Хиггинс.
Маск штат заңын бұзбаған болуы мүмкін, бірақ инвесторларды одан әрі шошытумен қатар, ол федералды ережелерді бұзғандай көрінді, бұл NASA-ның тергеуіне әкелді. «SpaceX NASA мердігері болды және олар заңға қатты сенеді», — дейді Маск. — «Сондықтан мен екі жыл бойы кездейсоқ есірткі сынақтарынан өтуге мәжбүр болдым. Бақытымызға орай, мен заңсыз есірткілерді қолданғанды ұнатпаймын».
Отшашқыш (Flamethrower)
Маск Джо Роган студиясына подкаст жүргізушісіне сыйлықпен келді: The Boring Company логотипі бар пластикалық отшашқыш. Олар бірге ойыншықпен ойнап, оның қысқа пропан жалынын қуана атып жатты, ал Сэм Теллер мен студия қызметкерлері жалтарып, күліп жатты.
Отшашқыш Масктың өзі үшін жақсы метафора болды. Ол қас күйдіретін пікірлерді айтып қалудан ләззат алатын. Бұл идея компания «Boring Company» қалпақтарын саудаға шығарып, олардың он бес мыңын сатып жібергеннен кейін пайда болды. «Келесі не?» — деп сұрады Маск. Біреу ойыншық отшашқышты ұсынды. «О, Құдайым, жасайық», — деп жауап берді Маск. Ол Мел Брукс түсірген «Жұлдызды соғыстарға» пародия — «Spaceballs» фильмінің жанкүйері болатын, онда Йодаға ұқсас кейіпкер фильмнің тауарларын жарнамалап, «Отшашқышты үйге алып кетіңіз» деген сөзбен аяқтайтын сахна бар. Масктың балалары бұл сөзді жақсы көретін.
The Boring Company компаниясын басқарған Стив Дэвис қарды ерітіп, арамшөптерді күйдіре алатын, бірақ техникалық жағынан отшашқыш ретінде реттелетіндей ыстық емес, салыстырмалы түрде қауіпсіз прототип тапты. Олар заңға қайшы келмеу үшін оны әзілдеп «отшашқыш емес» (not a flamethrower) деп сата бастады. Ережелер мен шарттарда былай делінген:
Мен мұны үйде қолданбаймын,
Жұбайыма қарай оқтамаймын.
Қауіпті жолмен пайдаланбаймын,
Ең дұрысы — крем-брюле жасау...
... осымен ұйқас құрау қабілетіміз таусылды.
Жұбайыма қарай оқтамаймын.
Қауіпті жолмен пайдаланбаймын,
Ең дұрысы — крем-брюле жасау...
... осымен ұйқас құрау қабілетіміз таусылды.
Олар оны 500 долларға бағалады (қазір ол eBay-де екі есе қымбат тұрады) және төрт күннің ішінде олардың жиырма мыңын сатып, 10 миллион доллар табыс тапты.
Масктың ақымақ режимі — оның жын режимінің екінші жағы. Ол ең қараңғы жерлерде болғанда, жиі ашу мен қарқылдап күлу арасында ауытқып отырады. Оның юморының көптеген деңгейлері бар. Ең төменгісі — оның нәжіс эмодзилеріне, Tesla-ға бағдарламаланған жел шығару дыбыстарына және басқа да дәретхана юморына деген балалық әуестігі. Tesla консоліне «Open Butthole» (Көтеншекті аш) дауыстық командасын айтсаңыз, ол көліктің артындағы электр қуаттау портын ашады.
Оның сондай-ақ SpaceX-тегі жұмыс орнының қабырғасындағы постерде көрсетілген уытты, ирониялық юмор бағыты бар. Онда аққан жұлдызы бар жымыңдаған қою көк аспан бейнеленген. «Аққан жұлдызға тілек айтсаңыз, армандарыңыз орындалуы мүмкін», — деп жазылған. — «Егер бұл шын мәнінде Жерге ұшып келе жатқан және барлық тіршілікті жоятын метеорит болмаса. Онда не тілесеңіз де, жағдайыңыз қиын. Егер тілегіңіз метеориттен өлу болмаса».
Оның юморының ең терең сіңген бағыты — Дуглас Адамстың «Галактикаға автостоппен» (The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy) кітабын оқып, қайта оқыған кезде бойына сіңірген метафизикалық ғылыми-гик ақылдылығы. 2018 жылғы дүрбелең кезінде ол өзінің ескі шие түстес қызыл Tesla Roadster көлігін терең ғарышқа, төрт жылдан кейін Марсқа жақындайтын орбитаға шығаруды шешті. Ол мұны үш Falcon 9 үдеткішін біріктіру арқылы жасалған жиырма жеті қозғалтқышты жаңа Falcon Heavy зымыранының алғашқы ұшырылымында жасады. Tesla-ның қолғап бөлімінде «Галактикаға автостоппен» кітабының көшірмесі және бақылау тақтасында романдан алынған «ДҮРБЕЛЕҢГЕ БЕРІЛМЕ!» (DON’T PANIC!) деген жазуы бар тақтайша болды.
Кимбалмен араздасу
Олардың қиын балалық шағында және Zip2-де серіктес болған кездерінде Кимбал мен Илон жиі бір-бірімен қатты ұрысатын. Бірақ осының бәріне қарамастан, Кимбал Илонның ең жақын серігі, оны түсінетін және оған жайсыз шындықтарды айтса да, жанында қалатын адам болды.
Антонио Грасиас оны шілде айында бал айынан қайтарып алғаннан кейін, Кимбал Колорадода бастаған «фермадан үстелге» мейрамхана бизнесін елемей, Tesla-да дерлік толық уақыт жұмыс істеді. SEC дағдарысы кезінде ол Илонды келісімге келуге шақырған ең күшті дауыстардың бірі болды. Илон басқарма мүшелерінің кейбірі оған қарсы қастандық ұйымдастыруы мүмкін деп қорыққанда, Кимбал онымен бірге болу үшін Лос-Анджелеске ұшып барды. Илонның үйіндегі шиеленісті сенбілік кездесулердің бірінде Кимбал Квадждағы Falcon ұшырылымы сәтсіз аяқталғаннан кейін және басқа да көптеген жағдайларда жасағанын істеді: тамақ пісіру арқылы шиеленісті жеңілдетті. Бұл жолы ол бұршақ қосылған лосось және картоп-пиязды пісірме дайындады.
Бірақ Кимбалдың ағасына деген реніші күшейіп келе жатты, әсіресе оны SEC-пен келісімге келуге көндіру үшін сырттан адамдар қажет болғанда. Қазан айында шыдамның шегіне жетті. Оның мейрамхана тобы қаржылық қиындықтарға тап болды және оған көбірек ақша жинау қажет болды. «Сондықтан мен Илонға қоңырау шалып: 'Қарашы, маған бизнесімді қаржыландыруға көмектесуің керек', — дедім». Раунд шамамен 40 миллион доллар болуы керек еді, ал Кимбал Илонның 10 миллион долларды қарыз ретінде бергенін қалады. Илон бастапқыда келісті. «Мен күнделігіме 'Илонға деген шексіз махаббат' деп жазғаным есімде», — дейді Кимбал. Бірақ Кимбал ақшаны аудару үшін хабарласқанда, Илон ойын өзгерткен еді. Оның жеке қаржы менеджері Джаред Бирчалл сандарды қарап шығып, Илонға Кимбалдың бизнесі тұрақты емес екенін айтқан. «Илонның оған салған ақшасы құмға сіңген судай болып жатты», — деді маған Бирчалл. Сонымен Илон Кимбалға жаман жаңалықты жеткізді: «Мен қаржы маманыма қараттым, мейрамханалар қиналуда. Менің ойымша, олар өлуі керек».
— Не дедің? — деп айқайлады Кимбал. — Қарғыс атсын сені. Қарғыс атсын! Бұлай болмайды.
Ол Илонға Tesla-ның қаржысы қиын жағдайда болғанда, ағасының жанында жұмыс істеуге келіп, оған қаржылай көмек көрсеткенін қатты ескертті. «Егер сен Tesla-ның қаржысына қарасаң, ол да өлуі керек еді», — деді Кимбал. — «Сондықтан бұлай жұмыс істемейді».
Илон ақыры көнді. «Мен оны бес миллион салуға мәжбүрледім», — дейді Кимбал. Мейрамханалар аман қалды. Бірақ бұл оқиға бәрібір араздасуға әкелді. «Мен Илонға қатты ашуландым және онымен сөйлеспедім», — дейді ол. — «Мен ағамнан айырылғандай сезіндім. Tesla-дағы сол тәжірибе оны есінен адасқан күйге жеткізді. Сол кезде мен: 'Сенімен болдым, бітті', — дедім».
Алты апталық үнсіздіктен кейін Кимбал арадағы сызатты жазу үшін хабарласты. «Мен Илонның ағасы болуға қайта оралуды шештім, өйткені одан айырылғым келмеді», — дейді ол. — «Мен ағамды сағындым». Мен Илонның ол хабарласқанда қалай әрекет еткенін сұрадым. «Ол ештеңе болмағандай жауап берді», — деді Кимбал. — «Илон сондай».
Джей Би Штробельдің кетуі
2018 жылғы өндірістік тозақ пен оған ілескен дүрбелең кезінде Масктың көптеген топ-менеджерлерінің қашып кетуі таңқаларлық емес. Tesla-ның сату және маркетинг жөніндегі президенті болған Джон МакНил Маскқа оның жан күйзелісі кезінде, соның ішінде конференц-залдың еденінде жатқан кездерінде көмектесу рөлін өз мойнына алған еді. «Бұл мен үшін мүлдем қажытатын нәрсеге айналды», — дейді ол. Ол 2018 жылдың қаңтарында Маскқа барып, психологиялық көмек алуға шақырды және: «Мен сені жақсы көремін, бірақ бұдан әрі бұлай істей алмаймын», — деді.
Инженерлік жөніндегі аға вице-президент Даг Филд Tesla-ның болашақ бас директоры ретінде қарастырылған болатын. Бірақ Маск өндірістік тозақ толқынының басында оған деген сенімін жоғалтып, оны өндірісті қадағалау рөлінен айырды. Ол Apple-ге, содан кейін Ford-қа кетті.
Ең маңызды кету, кем дегенде символдық және эмоционалдық тұрғыдан, он алты жыл бойы, 2003 жылғы кешкі астан бері Масктың жанында болған көңілді негізін қалаушы Джей Би Штробельдің кетуі болды. Сол кешкі аста Штробель электрлі көліктер жасау үшін литий-ионды аккумуляторларды пайдалану мүмкіндігін мадақтаған еді. 2018 жылдың соңында ол он бес жылдағы алғашқы нақты ұзақ демалысын алды. «Менің бақыт деңгейім төмен болды және төмендеу үрдісінде еді», — дейді ол. Ол өзі негізін қалаған, литий-ионды көлік аккумуляторларын қайта өңдеуді мақсат ететін Redwood Materials атты қосымша кәсіпорнынан әлдеқайда көп ләззат алып жүрген. Тағы бір фактор сол кездегі Масктың ақыл-ой кеңістігі болды. «Ол қиналды, және бұл оны қалыпты жағдайдан да құбылмалы етті», — дейді Штробель. — «Мен оны қатты аядым және дос ретінде көмектесуге тырыстым, бірақ шынымен көмектесе алмадым».
Маск әдетте адамдардың кетуіне сезімтал емес. Оған жаңа қан ұнайды. Оны «байып алып, жұмысқа салғырт қарау» (phoning in rich) құбылысы көбірек алаңдатады, яғни компанияда ұзақ уақыт жұмыс істеген және ақшасы мен демалыс үйлері жеткілікті болғандықтан, зауыт еденінде түні бойы қалуға құлшынысы жоқ адамдар. Бірақ Штробель жағдайында Маск жеке сүйіспеншілік пен кәсіби сенімді сезінді. «Мен Илонның мені жібергісі келмегеніне сәл таң қалдым», — дейді Штробель.
2019 жылдың басында олар бірнеше рет сөйлесті және Штробель Масктың тұрақсыз эмоционалдық ауытқуларын бастан кешірді. «Ол әдетте ескертусіз, өте эмоционалды және адами болудан мүлдем нөл пайызға дейін ауыса алады», — дейді Штробель. — «Кейде ол өте мейірімді және қамқор бола алады, таңқаларлықтай, және сіз: 'О, Құдайым, иә, біз бірге керемет қиындықтарды бастан өткердік және бізде терең байланыс бар, мен сені жақсы көремін, досым', — деп ойлайсыз. Бірақ содан кейін ол бос көзқараспен араласады, ол сіздің ішіңізді көріп тұрғандай және ешқандай эмоцияны тіркемейтіндей сезіледі».
Олар ойлап тапқан жоспар Штробельдің кетуін Tesla-ның 2019 жылғы маусымдағы Пало-Альто маңындағы Компьютер тарихы мұражайында өтетін жылдық жиналысында жариялау болды. Өтетін орнын ескере отырып, бұл Tesla тарихына, он алты жыл бұрынғы арманнан электрлі көліктер дәуіріне жол ашушы қазіргі табысты компанияға дейінгі жолды шолу мүмкіндігі болар еді. Содан кейін олар Штробельдің ізбасары, компанияның он екі жылдық ардагері Дрю Баглиноны таныстырар еді. Штробель мен Баглиноның дене бітімі мен мінез-құлқы ұқсас, қарапайым болатын және олардың бір-біріне деген сүйіспеншілігі терең еді.
Іс-шараның алдында гример бөлмесінде Маск Штробельдің кетуін жариялау туралы екіұдай ойда болды. «Менде бұл туралы жаман сезім бар», — деді ол. — «Менің ойымша, біз мұны бүгін жасамауымыз керек». Штробель іштей жеңілдеп қалды. Кетуге бетпе-бет келу эмоционалды түрде қиын болды.
Маск презентацияның бірінші бөлігін жалғыз өзі жасады. «Бұл тозақтай жыл болды», — деп бастады ол, бұл сөз тіркесі көптеген деңгейде шындық еді. Model 3 қазір люкс санатындағы барлық бәсекелестерді — бензин немесе электрлі болсын — біріктіргендегіден асып түсті және АҚШ-тағы кез келген көліктің ішінде табысы бойынша ең көп сатылатыны болды. «Он жыл бұрын ешкім мұның болуы мүмкін екеніне сенбес еді», — деді ол. Оның жеңіл юморы бір сәтке жарқ етті. Ол Tesla жүргізушілеріне түймені басу арқылы жолаушы орындығына біреу отырғанда жел шығару дыбысын шығаруға мүмкіндік беретін «fart app» (жел шығару қолданбасы) туралы сықылықтап күле бастады. «Бұл менің ең жақсы жұмысым шығар», — деді ол.
Ол сондай-ақ, әдеттегідей, өзін-өзі басқаратын Tesla-лар жақын арада пайда болатынына уәде берді. «Біз осы жылдың соңына қарай автономия мүмкіндіктерін толық аяқтаймыз деп күтеміз», — деді ол, бұл уәде берілген жылдарға 2019 жылды қосып. — «Ол сіздің үй гаражыңыздан жұмыстағы тұрағыңызға дейін араласусыз жете алуы керек».
Көрермендер арасынан біреу микрофонға келіп, оның өзін-өзі басқару туралы алдыңғы уәделері орындалмағанын айтып, оған қарсы шықты. Маск сұрақ қоюшының дұрыс екенін біліп күлді. «Иә, мен кейде уақыт шеңберлеріне тым оптимистік қараймын», — деді ол. — «Мұны білетін уақыт келді, иә. Бірақ мен оптимист болмасам, мұны істер ме едім? Қап». Көрермендер қол соқты. Олар әзілді түсінді.
Ол Штробель мен Баглиноны сахнаға шақырғанда, қатты қошемет көрсетілді. Tesla жанкүйерлері арасында олар сүйікті жұлдыздар еді. Штробель шынайы сүйіспеншілікпен: «Дрю менің командама компания басталғаннан кейін бір-екі жыл өткен соң, бес немесе он адамнан тұратын кішкентай, кішкентай команда болған кезде қосылды және ол компанияда мен жасаған барлық дерлік негізгі бастамаларға қатысқан менің оң қолым болды», — деді. Бұл Штробель зейнетке шығатынын жариялауды жоспарлаған сәт еді. Оның орнына Штробель мен Маск естеліктерді еске алу мүмкіндігін пайдаланды. «Мен Tesla-ны 2003 жылдан, Джей Би екеуміз Гарольд Розенмен түскі ас ішкен кезден бастаймын», — деді Маск. — «Иә, бұл жақсы әңгіме болды». «Біз мұның қалай өрбитінін дәл елестеткен жоқпыз», — деп қосты Штробель. «Мен сөзсіз сәтсіздікке ұшыраймыз деп сендім», — деді Маск. — «2003 жылы адамдар электрлі көліктерді ең ақымақ нәрсе, барлық жағынан жаман, гольф арбасы сияқты нәрсе деп ойлады». «Бірақ мұны істеу керек болды», — деді Штробель.
Бірнеше аптадан кейін кірістер туралы қоңырау кезінде Маск Штробельдің кетіп жатқаны туралы жаңалықты жайбарақат айтып қалды. Бірақ Масктың оған деген құрметі сақталды. 2023 жылы ол Штробельді Tesla директорлар кеңесіне қосылуға шақырды.
Граймс 2018 Клэр Буше, Граймс ретінде белгілі, өнер көрсетуге киінген; Метрополитен мұражайының гала кешінде Маскпен бірге
EM+CB Ара-тұра, көбінесе ең күрделі уақыттарда, Біздің Симуляциямыздың Жаратушылары — бізді шындық деп сендіретін нәрсені ойлап табатын бұзықтар — жаңа хаостық қосалқы сюжеттерді тудыратын жарқын жаңа элементті тастайды. Осылайша, 2018 жылдың көктемінде, Эмбер Хердпен ажырасуынан туындаған эмоционалды цунамидің ортасында Масктың өміріне дыбыстардың нәзік тоқушысы, Клэр Буше, Граймс ретінде белгілі, ақылды және таңқаларлық перформанс суретшісі келді. Оның пайда болуы үш жаңа балаға, үзік-үзік отбасылық өмірге және тіпті есі ауысқан рэпермен жария шайқасқа әкелді.
Ванкуверде туған Граймс Маскпен кездесе бастағанға дейін төрт альбом шығарған болатын. Ғылыми фантастикалық тақырыптар мен мемдерге сүйене отырып, оның таңқаларлық музыкасы дыбыстық текстураны дрим-поп және электроника элементтерімен біріктірді. Оның эклектикалық идеяларға қызығушылығын тудыратын шытырман оқиғалы зияткерлік қызығушылығы болды, мысалы, жасанды интеллект бақылаудан шығып, оған билікке жетуге көмектеспеген кез келген адамды азаптауы мүмкін деген «Роко василискі» (Roko’s basilisk) деп аталатын ой эксперименті. Бұл Граймс пен Маск алаңдайтын нәрселердің түрі. Маск бұл туралы сөз ойынын твиттегісі келгенде, сурет табу үшін Google-дан іздеп, Граймстың оны 2015 жылғы «Flesh without Blood» бейнебаянының элементі еткенін анықтады. Ол және Маск Twitter-де жазысып, бұл заманауи жолмен тікелей хабарламалар мен мәтіндік хаттарға ұласты.
Олар бұрын кездескен және, таңқаларлығы, бұл Маск Эмбер Хердпен лифтіде болған кезде болған. «Сол лифтідегі кездесу есіңде ме?» — деп сұрады Граймс мен онымен және Маскпен түнде сөйлескенімде. — «Яғни, бұл өте оғаш болды». «Кездесу үшін ең қолайсыз уақыт», — деп келісті Маск. — «Сен маған өте қатты қарап тұрдың». «Жоқ», — деп түзетті ол, — «маған оғаш қараған сен болдың».
Олар Twitter-дегі Роко василискі алмасуы арқылы қайта кездескеннен кейін, Маск оны Фримонтқа зауытын аралауға шақырды, бұл оның ойынша жақсы кездесу еді. Бұл 2018 жылдың наурыз айының соңы, аптасына бес мың көлік шығаруға арналған ессіз ұмтылыс кезі болатын. «Біз түні бойы еденде жүрдік, мен оның заттарды жөндеуге тырысқанын көрдім», — дейді Граймс. Келесі түні оны мейрамханаға апара жатып, ол көліктің қаншалықты жылдам үдейтінін көрсетті, содан кейін қолын рульден алып, көзін жауып, оған Автопилотты сезінуге мүмкіндік берді. «Мен: 'О, қарғыс атсын, бұл жігіт жынды екен', — дедім», — дейді ол. — «Көлік сигнал беріп, жолақтарды өздігінен ауыстырып жатты. Бұл Marvel фильміндегі көрініс сияқты сезілді». Мейрамханада ол қабырғаға «EM+CB» деп ойып жазды.
Ол оның күшін Гэндальфпен салыстырғанда, ол оған «Сақиналар әміршісі» бойынша жылдам сұрақ-жауап сынағын өткізді. Ол оның шынымен адал жанкүйер екенін көргісі келді. Ол өтті. «Бұл мен үшін маңызды болды», — дейді Маск. Сыйлық ретінде ол оған өзі жинаған жануарлар сүйектері салынған қорапты берді. Кешкісін олар Дэн Карлиннің «Hardcore History» және басқа да тарихи подкасттар мен аудиокітаптарды тыңдады. «Мен байсалды қарым-қатынаста бола алатын жалғыз жол — егер мен кездесетін адам ұйықтар алдында бір сағат соғыс тарихын тыңдай алса», — дейді ол. — «Илон екеуміз ежелгі Греция, Наполеон және Бірінші дүниежүзілік соғыстың әскери стратегиялары сияқты көптеген тақырыптарды талқыладық».
Мұның бәрі Маск 2018 жылғы психикалық және жұмысқа байланысты құлдырауларды бастан кешіріп жатқан кезде болды. «Жігітім, сенің басыңда қиын жағдай болып жатқан сияқты», — деді ол оған. — «Мен музыкалық заттарымды алып келіп, сенің үйіңде жұмыс істегенімді қалайсың ба?» Ол мұны қалайтынын айтты. Ол жалғыз болғысы келмеді. Ол оның эмоционалдық дүрбелеңі басылғанша бірнеше апта онымен бірге боламын деп ойлады. «Бірақ дауыл ешқашан тоқтамады, содан кейін сен жай ғана кемеде және сапарда боласың, мен жай ғана сол жерде қалдым».
Ол кейбір түндері ол шайқас режимінде болғанда онымен бірге зауытқа барды. «Ол әрқашан моторда не дұрыс емес, қозғалтқышта, жылу қалқанында, сұйық оттегі клапанында не дұрыс емес екенін іздейді», — дейді ол. Бір түні олар кешкі асқа шықты, Маск кенеттен үнсіз қалып, ойланып кетті. Бір-екі минуттан кейін ол одан қалам бар ма деп сұрады. Ол сөмкесінен көз контурын шығарды. Ол оны алып, майлыққа қозғалтқыштың жылу қалқанын өзгерту идеясын сала бастады. «Мен онымен бірге болған кездің өзінде оның ойы басқа жаққа, әдетте жұмыстағы мәселеге кетіп қалатын кездер болатынын түсіндім», — дейді ол.
Мамыр айында Tesla зауытындағы өндірістік тозақтан қысқа үзіліс алып, ол онымен бірге Нью-Йоркке Метрополитен мұражайының жыл сайынғы гала кешіне қатысу үшін ұшты, бұл сән мен костюмдердің жарқыраған экстраваганзасы еді. Маск оның киіміне идеялар ұсынды: қатты шыны корсеті және Tesla логотипіне ұқсайтын тікенектерден жасалған алқасы бар ортағасырлық-панк стиліндегі ақ-қара ансамбль. Ол тіпті Tesla дизайн тобынан біреуге оны орындауға көмектесуді тапсырды. Ол діни қызметкер жағасы бар ақ жейде және novus ordo seclorum (ғасырлардың жаңа тәртібін жаршылайтын латын тіркесі) деген әлсіз жазуы бар аппақ смокинг пиджак киді.
Рэп шайқасы
Оған дүрбелең кезінде көмектескісі келгеніне қарамастан, Граймс тыныштандыратын әсер етпеді. Оны ерекше суретші еткен қарқындылық өзімен бірге ретсіз өмір салтын алып келді. Ол түннің көп бөлігінде ояу болып, күндізгі уақыттың көп бөлігінде ұйықтайтын. Ол талапшыл болды және Масктың үй қызметкерлеріне сенімсіздікпен қарады, сонымен қатар оның анасымен қарым-қатынасы қиын болды.
Маск драмаға тәуелді болса, Граймстың серіктес қасиеті болды: ол драма магниті еді. Ол қаласа да, қаламаса да, оны өзіне тартатын. 2018 жылдың тамыз айында тайлық үңгір оқиғасы мен Tesla-ны жекеменшікке өткізу туралы дүрбелең бақылаудан шығып бара жатқанда, Граймс рэпер Азилия Бэнксті Масктың үйінде өзімен бірге тұруға және музыкамен бірлесіп жұмыс істеуге шақырды. Ол Маск екеуінің Кимбалға Боулдерге баруды жоспарлағанын ұмытып кеткен еді.
Граймс Бэнкске демалыс күндері қонақ үйде тұра алатынын айтты. Сол жұма күні таңертең, «жекеменшікке алу» туралы твиттен үш күн өткен соң, Маск тұрып, жаттығу жасады, бірнеше қоңырау шалды және өз үйінде Бэнксті қысқаша көріп қалды. Ол басқа нәрселерге назар аударғанда, айналасындағы нәрселерге көп мән бермейді. Ол оның кім екенін, Граймстың досы екенінен басқа, нақты білмеді.
Граймстың Маскпен бірге болу үшін жазба сессиясын өткізіп жібергеніне ренжіген Бэнкс өзінің көп жазылушысы бар Instagram парақшасында оған балағат сөздер жаудырды. «Мен демалыс бойы күттім, ал Граймс қышқыл (acid) әсерінде болғанда твиттерге кірмеу керектігін білмейтін ақымақ жігітін мәпелеп жүрді», — деп жазды ол. Бұл жалған еді (Маск ешқашан қышқыл қолданбаған), бірақ бұл баспасөздің ғана емес, SEC-тің де қызығушылығын тудырды. Бэнкстің Граймс пен Маск туралы жазбалары бірте-бірте ессіз бола бастады:
LOL, Илон Маскқа эскорт жалдаған дұрыс еді. Ең болмағанда эскорт оның бизнесі туралы жағын ашпас еді. Оның қала кезіп, БАРЛЫҒЫНА ОЛ ТУРАЛЫ БАРЛЫҒЫН айтып жүрген лас кроссовкалы, орманнан шыққан, Pabst сырасын ішетін, мет шегетін нашақор қызы бар. Мұның бәрі оған Эмбер Хердтен кішірейген мүшесін жасыру үшін Met Gala-ға баратын серік керек болғаны үшін LOL... Ол Даун синдромы спектрінде. Бұл адамда бірдеңе дұрыс емес. Мен оған бөтен планеталық деп атау мәртебесін бермес едім. Ол мутант... Қарғыс атқыр ақтар. Ақ қаншықпен жұмыс істеуге тырысқан соңғы ретім.
Business Insider онымен телефон арқылы сұхбат жүргізгенде, Бэнкс жағдайды Масктың Tesla-ны жекеменшікке өткізу туралы уәдесімен байланыстырды, бұл істі заңды түрде ушықтырды. «Мен оның ас үйде құйрығын қысып, сол твиттен кейін көтенін жабу үшін инвесторларды іздеп жүргенін көрдім», — деді ол. — «Ол күйзеліске түсіп, беті қызарып кеткен еді».
Сол кезде Маск қатысқан оғаш оқиғалардың өмірі қысқа болатын. Оқиға шамамен бір апта бойы таблоидтық сенсация болды, содан кейін Бэнкс кешірім хатын жариялағаннан кейін басылды. Граймс бұл оқиғаны музыкасына арқау ете алды. Ол 2021 жылы «100% Tragedy» атты ән шығарды, ол «Азилия Бэнкс менің өмірімді құртпақ болғанда оны жеңуге тура келгені» туралы екенін айтты.
Масктың көптеген қырлары
Мұндай драмаларға қарамастан, Граймс Маск үшін жақсы серік болды. Эмбер Херд (және Масктың өзі) сияқты, ол хаосқа бейім болды, бірақ Эмберден айырмашылығы, оның хаосы мейірімділік пен тіпті нәзіктікке негізделген еді. «Менің Dungeons and Dragons бойынша бағытым хаостық жақсылық (chaotic good) болар еді», — дейді ол, — «ал Эмбердікі, бәлкім, хаостық зұлымдық (chaotic evil)». Ол Эмберді Маскқа тартымды еткен нәрсе сол екенін түсінді. «Ол хаостық зұлымдыққа тартылады. Бұл оның әкесіне және ол өскен ортаға байланысты, және ол өзіне жаман қарауға тез қайта оралады. Ол махаббатты қатыгез немесе қорлаушы болумен байланыстырады. Эррол мен Эмбер арасында байланыс бар».
Оған оның қарқындылығы ұнады. Бір күні кешке олар «Алита: Жауынгер періште» (Alita: Battle Angel) 3D фильмін көруге барды, бірақ олар барлық 3D көзілдіріктер таусылғаннан кейін келді. Маск бәрібір қалып, көруді талап етті, тіпті ол мүлдем бұлдыр болса да. Граймс Cyberpunk 2077 бейне ойынында ойнаған киборг поп-жұлдыз үшін дауыс жазу жұмыстарын жүргізіп жатқанда, ол студияға екі жүз жылдық тапанша ұстап келіп, олардың оған камео (шағын рөл) беруін талап етті. «Студия жігіттері терлеп кетті», — дейді Граймс. Маск қосып: «Мен оларға қарулымын, бірақ қауіпті емеспін дедім», — дейді. Олар көнді. Ойындағы кибернетикалық импланттар оның Neuralink-те жасап жатқан жұмысының ғылыми-фантастикалық нұсқасы болды. «Бұл маған жақын болды», — дейді ол.
Оның Маск туралы негізгі түсінігі оның басқалардан өзгеше жаратылғаны болды. «Аспергер синдромы сізді өте қиын адам етеді», — дейді ол. — «Ол жағдайды түсінуге (reading the room) шебер емес. Оның эмоционалдық түсінігі қарапайым адамнан мүлдем өзгеше». Адамдар оны сынағанда оның психологиялық құрылымын ескеруі керек, дейді ол. «Егер біреуде депрессия немесе мазасыздық болса, біз жанашырлық танытамыз. Бірақ егер оларда Аспергер болса, біз оны оңбаған дейміз».
Ол оның тұлғасының көптеген режимдерін басқаруды үйренді. «Оның көптеген ақыл-ойы және көптеген айтарлықтай ерекше тұлғалары бар», — дейді ол. — «Ол олардың арасында өте жылдам ауысады. Сіз бөлмедегі ауаның өзгергенін сезесіз, және кенеттен бүкіл жағдай оның басқа күйіне ауысады». Ол оның әртүрлі тұлғаларының талғамы әртүрлі екенін, тіпті музыка мен декорьде де байқады. «Маған ұнайтын Илонның нұсқасы — Burning Man-ға дайын, диванда ұйықтайтын, консервіленген сорпа ішетін және сабырлы болатын нұсқасы». Оның жек көретіні — ол «жын режимі» (demon mode) деп атайтын Илон. «Жын режимі — ол қараңғыланып, миындағы дауылдың ішіне шегінген кез».
Бір түні, олар топпен кешкі аста болғанда, мен бұлттардың қоюланып, Масктың көңіл-күйінің өзгергенін байқадым. Граймс одан алыстады. «Біз бірге уақыт өткізгенде, мен дұрыс Илонмен бірге екеніме көз жеткіземін», — деп түсіндірді ол кейінірек. — «Ол баста мені ұнатпайтын жігіттер бар, мен де оларды ұнатпаймын».
Кейде Илон нұсқаларының бірі екіншісінің не істегенін есіне түсірмейтін сияқты көрінеді. «Сіз оған бірдеңе айтасыз, содан кейін оның есінде ештеңе қалмайды, өйткені ол ми кеңістігінде болды», — дейді Граймс. — «Егер ол белгілі бір нәрсеге назар аударса, ол ынталандыру алмайды, сыртқы әлемнен ешқандай кіріс деректерін қабылдамайды. Заттар оның көз алдында тұруы мүмкін, бірақ ол оны көрмейді». Дәл бастауыш мектепте болған жағдай сияқты.
2018 жылғы Tesla-дағы эмоционалдық дүрбелең кезінде ол оны босаңсуға көндіруге тырысты. «Бәрі жаман болуы міндетті емес», — деді ол оған бір түні. — «Сен үнемі барлық нәрсеге қуана беруің керек емес». Бірақ ол басқалар түсінбейтін жолмен оның мазасыздығы оның жетістігінің қозғаушы күші екенін түсінді. Оның жын режимі де солай болды, бірақ оны бағалау үшін оған біраз уақыт қажет болды. «Жын режимі көп хаос тудырады», — дейді ол, — «бірақ ол сонымен қатар істі бітіреді».
Шанхай Tesla, 2015–2019
Робин Ренмен Шанхайда
Шанхайда туған, физика олимпиадасының жеңімпазы және Пенсильвания университетінде Масктың зертханалық серіктесі болған Робин Рен көліктер туралы көп білмейтін. Шын мәнінде, оның білетінінің барлығы дерлік 1995 жылы оқу бітірген кезде Маскпен бірге елді кесіп өткен саяхатынан алынған еді. Маск оған бұзылған BMW-мен қалай күресуді және механикалық беріліс қорабын қалай жүргізуді үйреткен, бірақ Dell Computer компаниясының флэш-диск еншілес кәсіпорнында бас технологиялық директор болғаннан кейін бұл дағдылар оған қажет болмаған. Сондықтан жиырма жылдан кейін Маск оны Пало-Альтода түскі асқа шақырғанда, ол таң қалды.
Қытайда көлік сату Tesla-ның жаһандық амбициялары үшін маңызды болды, бірақ іс жақсы жүрмей жатты. Маск Қытайдағы екі менеджерді бірінен соң бірін жұмыстан шығарды және компания бір айда небәрі 120 көлік сатқаннан кейін, ол Қытайдағы бүкіл басқару тобын жұмыстан шығаруға дайындалып жатты. «Мен Tesla-ның Қытайдағы бизнесін қалай түзетемін?» — деп сұрады ол түскі аста Реннен. Рен автокөлік өнеркәсібінен хабары жоқ екенін білдірді және Қытайда бизнес жүргізу туралы бірнеше жоғары деңгейдегі ойларын айтты. «Мен келесі аптада вице-премьермен кездесу үшін Қытайға барамын», — деді Маск кетуге жиналып жатып. — «Менімен бірге келе аласың ба?»
Рен қарсылық білдірді. Ол Қытайға іссапардан жаңа ғана оралған еді. Бірақ ол Масктың миссиясының бір бөлігі болуға тартылысты сезінді, сондықтан келесі күні таңертең баруға дайын екенін жазды. Олар вице-премьермен жылы кездесу өткізді. Содан кейін олар бұрынғы шенеунікпен және басқа кеңесшілермен кездесті, олар Қытайда көлік сатуда табысқа жету үшін Tesla сол жерде көлік шығаруы керек екенін айтты. Қытай заңдарына сәйкес, бұл қытайлық компаниямен бірлескен кәсіпорын құруды талап ететін.
Маск бірлескен кәсіпорындарға аллергиясы бар еді. Ол бақылауды бөліскенді ұнатпайтын. Сондықтан ол өзінің ақымақ юмор режимін қолдана отырып, Tesla-ның үйленгісі келмейтінін баса айтты. «Tesla тым жас», — деді ол. — «Яғни, біз әлі сәбиміз. Енді сіз үйленгіңіз келе ме?» Ол орнынан тұрып, үйлену тойының жолымен жүріп бара жатқан екі бүлдіршінге еліктеді, содан кейін өзінің қолтаңбасына айналған қарқылымен күлді. Бөлмедегі басқалардың бәрі күлді, қытайлықтар сәл тартыншақтап.
Масктың ұшағымен қайтар жолда ол және Рен колледж туралы естеліктер айтып, физика туралы қызықты деректермен бөлісті. Ұшақ қонғаннан кейін ғана, баспалдақпен түсіп келе жатып, Маск сұрақты қойды: «Tesla-ға қосыласың ба?» Рен иә деді.
Реннің үлкен міндеті Қытайда өндіріс жүргізудің жолын табу болды. Ол не Масктың қарсылығын жеңіп, Tesla-ның бірлескен кәсіпорын құруына қол жеткізуі керек еді (мұны басқа барлық автокөлік компаниялары жасаған), немесе ол Қытайдың жоғары басшыларын үш онжылдық бойы қытайлық өндірістің өсуін анықтаған заңды өзгертуге көндіруі керек еді. Ол соңғысының оңайырақ екенін анықтады. Ай сайын ол Қытай үкіметін үгіттеді. Масктың өзі 2017 жылдың сәуір айында Қытай басшыларымен қайта кездесуге барды. «Біз бірлескен кәсіпорын болмаса да, Tesla автокөлік зауытын салса, бұл Қытайға неліктен көмектесетінін түсіндіруден жалықпадық», — дейді Рен.
Төраға Си Цзиньпиннің Қытайды таза энергия инновациялық орталығына айналдыру жоспарының бір бөлігі ретінде Қытай ақыры 2018 жылдың басында Tesla-ға бірлескен кәсіпорынға кірместен зауыт салуға келісті. Рен және оның командасы Шанхай маңындағы екі жүз акрдан астам жерді және төмен пайыздық несиелерді алу туралы келісімге қол жеткізді.
Рен 2018 жылдың ақпан айында Маскпен келісімді талқылау үшін АҚШ-қа ұшып келді. Өкінішке орай, бұл Масктың Невададағы аккумулятор зауытындағы өндірістік тозақтың ортасы еді және ол еденде жүргенде қатты ашулы болғаны сонша, Рен оны ұстай алмады. Олар сол түні Лос-Анджелеске бірге ұшты, бірақ қонғаннан кейін ғана Рен онымен сөйлесуге мүмкіндік алды. Рен карталар, қаржыландыру міндеттемелері және келісім шарттары бар слайдтарды көрсете бастады, бірақ Маск оларға қарамады. Оның орнына ол бір минутқа жуық ұшағының терезесінен сыртқа қарап отырды. Содан кейін ол Реннің көзіне тіке қарады. «Бұл дұрыс нәрсе екеніне сенесің бе?» Рен қатты таң қалғаны сонша, иә деп айтпас бұрын бірнеше секунд кідірді. «Жарайды, жасайық», — деді Маск және ұшақтан шығып кетті.
Қытай басшыларымен ресми қол қою рәсімі 2018 жылдың 10 шілдесінде өтті. Маск Шанхайға тайлық үңгірде қалып қойған жас футболшыларды құтқару үшін жасаған шағын сүңгуір қайықты жеткізгеннен кейін, белге дейін суда болған жерінен тікелей келді. Ол қою түсті костюм киіп, қызыл перделі банкет залында тост айтылып жатқанда тік тұрды. Алғашқы Tesla-лар зауыттан 2019 жылдың қазан айында шыға бастады. Екі жыл ішінде Қытай Tesla көліктерінің жартысынан көбін шығаратын болды.
Cybertruck Tesla, 2018–2019
Франц фон Хольцхаузенмен Cybertruck дизайнын талқылау, 2018
Болат
2008 жылы Tesla дизайн студиясын құрғаннан бері әр жұма күні түстен кейін Маск өзінің бас дизайнері Франц фон Хольцхаузенмен өнімді шолу сессиясын өткізетін. Лос-Анджелестегі SpaceX штаб-пәтерінің артындағы тыныш, ақ еденді дизайн студиясының көрме залында өтетін бұл сессиялар, әсіресе дүрбелеңді апталардан кейін, тыныштандыратын демалыс болатын. Маск пен фон Хольцхаузен ангар тәрізді бөлмені баяу аралап, Tesla-ның болашағы үшін елестеткен көліктердің прототиптері мен саз балшықтан жасалған модельдерін сипайтын. 2017 жылдың басынан бастап олар Tesla пикап жүк көлігіне қатысты идеяларды талқылай бастады.
Фон Хольцхаузен Chevrolet Silverado-ны үлгі ретінде пайдаланып, дәстүрлі дизайндардан бастады. Біреуі студияның ортасына қойылды және олар оның пропорциялары мен компоненттерін зерттеді. Маск қызықтырақ, мүмкін тіпті таңқаларлық нәрсе қалайтынын айтты. Сондықтан олар керемет атмосферасы бар тарихи көліктерді қарастырды, атап айтқанда 1960 жылдары Chevrolet шығарған ретро-футуристік купе El Camino-ны. Фон Хольцхаузен ұқсас атмосферасы бар пикап жүк көлігін жобалады, бірақ олар модельді айналып жүріп, оның тым жұмсақ екеніне келісті. «Ол тым иілген болды», — дейді фон Хольцхаузен. — «Онда пикап жүк көлігінің беделі болмады».
Содан кейін Маск оны шабыттандырған тағы бір дизайн сілтемесін қосты: 1970 жылдардың аяғындағы Lotus Esprit, үшкір, сына тұмсықты британдық спорттық көлік. Нақтырақ айтқанда, ол 1977 жылғы Джеймс Бондтың «Мені сүйген тыңшы» (The Spy Who Loved Me) фильмінде пайда болған нұсқасына ғашық болды. Маск фильмде қолданылған көлікті 1 миллион долларға жуық ақшаға сатып алып, Tesla дизайн студиясына қойды.
Миға шабуыл қызықты болды, бірақ ол әлі де оларды қызықтыратын тұжырымдамаға әкелмеді. Шабыт алу үшін олар Петерсен автомобиль мұражайына барды, онда олар таңқаларлық нәрсені байқады. «Біз түсіндік», — дейді фон Хольцхаузен, — «пикап жүк көліктерінің пішіні мен өндіріс процесі сексен жыл бойы өзгермеген».
Бұл Масктың назарын негізгі нәрсеге аударуға итермеледі: Жүк көлігінің корпусын жасау үшін қандай материалды пайдалану керек? Материалдарды және тіпті көліктің физикалық құрылымын қайта қарау арқылы мүлдем жаңа дизайндарға жол ашуға болады. «Бастапқыда біз алюминийді ойладық», — дейді фон Хольцхаузен. — «Біз сондай-ақ титанды қарастырдық, өйткені төзімділік өте маңызды болды». Бірақ сол уақытта Маск жылтыр тот баспайтын болаттан зымыран кемесін жасау мүмкіндігіне қатты қызығып кетті. Бұл пикап жүк көлігі үшін де жұмыс істеуі мүмкін екенін түсінді. Тот баспайтын болаттан жасалған корпусты бояудың қажеті жоқ және ол көліктің құрылымдық жүктемесінің бір бөлігін көтере алады. Бұл шынымен де стандарттан тыс идея, көліктің қандай бола алатынын қайта қараудың жолы болды. Бірнеше апталық талқылаудан кейін бір жұма күні түстен кейін Маск кіріп келіп: «Біз мұның бәрін тот баспайтын болаттан жасаймыз», — деп жариялады.
Чарльз Куэманн Tesla мен SpaceX-те материалдар инженериясы бойынша вице-президент болды. Масктың артықшылықтарының бірі оның компаниялары инженерлік біліммен бөлісе алатындығында еді. Куэманн термиялық өңдеуді қажет етпейтін, «суықтай илектелген» ультра қатты тот баспайтын болат қорытпасын жасап шығарды, оны Tesla патенттеді. Ол жүк көліктері мен зымырандар үшін пайдалануға жеткілікті берік және арзан болды.
Cybertruck үшін тот баспайтын болатты пайдалану шешімі көліктің инженериясына үлкен әсер етті. Болат корпус шассидің рөлін атқарудың орнына, көліктің жүк көтергіш құрылымы ретінде қызмет ете алады. «Күшті сыртына салайық, оны экзоқаңқа (exoskeleton) жасайық және қалғанының бәрін оның ішіне ілейік», — деп ұсынды Маск.
Тот баспайтын болатты пайдалану жүк көлігінің сыртқы түріне де жаңа мүмкіндіктер ашты. Көміртекті талшықты нәзік иіндер мен пішіндерге келтіретін штамптау машиналарын пайдаланудың орнына, тот баспайтын болат түзу жазықтықтар мен өткір бұрыштарды қажет етеді. Бұл дизайн тобына футуристік, өткір, тіпті көзге оғаш көрінетін идеяларды зерттеуге мүмкіндік берді — және кейбір жағынан мәжбүрледі.
«Маған қарсыласпаңдар»
2018 жылдың күзінде Маск Невада мен Фримонт зауытындағы тозақтан, педофил және «жекеменшікке алу» туралы твиттерден және өміріндегі ең азапты жыл деп атаған психикалық дүрбелеңнен енді ғана шығып келе жатқан еді. Қиындықтар кезінде оның паналайтын жерлерінің бірі — болашақ жобаға назар аудару. Ол 5 қазанда дизайн студиясының тыныш айлағында, өзінің тұрақты жұма күнгі сапарын пикап жүк көлігінің дизайны бойынша миға шабуыл сессиясына айналдырған кезде дәл солай жасады.
Chevy Silverado әлі де анықтама үшін көрме залында тұрған еді. Оның алдында бейне ойындар мен ғылыми-фантастикалық фильмдердегі көліктерді қоса алғанда, әртүрлі көліктердің суреттері бар үш үлкен дисплей тақтасы болды. Олар ретродан футуристікке, тегістен бұдырға, иілгеннен көзге оғашқа дейін өзгеріп отырды. Қолдарын қалтасына салып тұрған фон Хольцхаузен дұрыс толқын іздеген серфер сияқты еркін және босаңсыған күйде болды. Қолдарын белге таянған Маск олжа іздеген аюдай жинақы еді. Біраз уақыттан кейін Дэйв Моррис, содан кейін тағы бірнеше дизайнер кірді.
Дисплей тақталарындағы суреттерге қарап тұрып, Маск футуристік, кибер көрінісі бар суреттерге назар аударды. Олар жақында Model 3-тің кроссовер нұсқасы Model Y дизайнын бекіткен болатын және Маскты оның кейбір радикалды және дәстүрлі емес ұсыныстарынан бас тартқызған еді. Model Y-мен қауіпсіз жолды таңдаған ол пикап жүк көлігінің дизайнында мұның қайталануын қаламады. «Батыл болайық», — деді ол. — «Адамдарды таң қалдырайық».
Біреу дәстүрлірек суретті көрсеткен сайын, Маск қарсылық білдіріп, Halo бейне ойынындағы немесе алдағы Cyberpunk 2077 ойынының трейлеріндегі немесе Ридли Скоттың «Блейд Раннер» (Blade Runner) фильміндегі көлікті нұсқайтын. Оның аутизмі бар ұлы Саксон жақында резонанс тудырған ерекше сұрақ қойған еді: «Неге болашақ болашаққа ұқсамайды?» Маск Саксонның сұрағын қайта-қайта келтіретін. Сол жұмада ол дизайн тобына: «Мен болашақтың болашаққа ұқсағанын қалаймын», — деді.
Тым футуристік нәрсе сатылмайды деген бірнеше қарсы пікірлер болды. Ақыр соңында, бұл пикап жүк көлігі еді. «Егер оны ешкім сатып алмаса да маған бәрібір», — деді ол сессияның соңында. — «Біз дәстүрлі зеріктіретін жүк көлігін жасамаймыз. Оны кейін де жасай аламыз. Мен керемет нәрсе жасағым келеді. Маған қарсыласпаңдар».
2019 жылдың шілдесіне қарай фон Хольцхаузен мен Моррис өткір бұрыштары мен гауһар қырлары бар футуристік, көзге оғаш, кибер дизайнның толық өлшемді макетін жасады. Бір жұмада олар оны әлі көрмеген Маскты таң қалдырып, оны көрме залының ортасына, қарастырып жүрген дәстүрлі модельдің жанына қойды. Маск SpaceX зауытынан келетін есіктен кіргенде, оның реакциясы лезде болды. «Міне, осы!» — деп айқайлады ол. — «Маған ұнайды. Біз мұны жасаймыз. Иә, біз осыны жасаймыз! Иә, жарайды, бітті».
Ол Cybertruck деген атпен белгілі болды. «Бұл студиядағы адамдардың көпшілігі оны жек көрді», — дейді фон Хольцхаузен. — «Олар: 'Сен байсалды емессің ғой', — деді. Олардың бұған ешқандай қатысы болғысы келмеді. Бұл тым оғаш болды». Кейбір инженерлер жасырын түрде балама нұсқамен жұмыс істей бастады. Маск қаншалықты дөрекі болса, соншалықты жұмсақ фон Хольцхаузен олардың алаңдаушылықтарын мұқият тыңдауға уақыт бөлді. «Егер айналаңыздағы адамдардың қолдауы болмаса, істі бітіру қиын», — дейді ол. Маск шыдамсыз болды. Кейбір дизайнерлер оны кем дегенде нарықтық сынақтан өткізуге итермелегенде, Маск: «Мен фокус-топтарды өткізбеймін», — деп жауап берді.
Жүк көлігінің дизайны 2019 жылдың тамыз айында аяқталғанда, Маск командаға жұмыс істейтін прототипті қараша айында көпшілікке көрсеткісі келетінін айтты — бұл жұмыс істейтін прототипті жасауға кететін қалыпты тоғыз айдың орнына үш ай ішінде. «Ол кезге дейін біз жүргізе алатын көлік болмайды», — деді фон Хольцхаузен. Маск: «Иә, болады», — деп жауап берді. Оның шындыққа жанаспайтын мерзімдері әдетте орындалмайды, бірақ кейбір жағдайларда орындалады. «Бұл команданы бірігуге, тәулік бойы жұмыс істеуге және сол күннің айналасында топтасуға мәжбүр етті», — дейді фон Хольцхаузен.
2019 жылдың 21 қарашасында жүк көлігі баспасөзге және шақырылған қонақтарға таныстыру үшін дизайн студиясындағы сахнаға шығарылды. Демін ішіне тартқандар болды. «Көпшілік бұл шынымен де өздері көруге келген көлік екеніне сене алмады», — деп хабарлады CNN. — «Cybertruck дөңгелектегі үлкен металл трапецияға ұқсайды, жүк көлігінен гөрі өнер туындысына көбірек ұқсайды». Сондай-ақ фон Хольцхаузен оның қаттылығын көрсетуге тырысқанда күтпеген тосынсый болды. жүк көлігі. Ол шанаққа зілбалғамен ұрды, бірақ онда ешқандай майысқан із қалмады. Содан кейін ол «сауытты әйнек» терезелерінің біріне сынбайтынын көрсету үшін металл шар лақтырды. Оның таңданысына орай, әйнек шытынап кетті. «Құдай-ау, мынау не сұмдық!» — деді Маск. — «Бәлкім, тым қатты ұрған шығармыз».
Жалпы алғанда, таныстырылым үлкен сәттілікке ие болмады. Келесі күні Tesla акциялары 6 пайызға төмендеді. Бірақ Маск риза болды. «Жүк көліктері өте ұзақ уақыт бойы, жүз жылдай бірқалыпты болды», — деді ол жиналғандарға. — «Біз басқаша бірдеңе жасап көргіміз келеді». Содан кейін ол Граймсты прототиппен Nobu мейрамханасына серуендетуге алып барды, онда көлік тұрағының қызметкерлері оған тиісуге батпай, жай ғана қарап тұрды. Шыға берісте папараццилердің қудалауымен ол тұрақтағы «Солға бұрылуға болмайды» деген белгісі бар бағананы басып өтіп, солға бұрылды.
52. Starlink
SpaceX, 2015–2018. Төменгі Жер орбитасындағы интернет
Маск 2002 жылы SpaceX-ті іске қосқанда, оны адамзатты Марсқа жеткізуге бағытталған талпыныс ретінде ойластырды. Әр апта сайын қозғалтқыш пен зымыран дизайнына қатысты барлық техникалық жиналыстардың арасында ол «Марс отарлаушысы» деп аталатын өзгеше бір жиналыс өткізіп тұрды. Онда ол Марс колониясының қандай болатынын және оның қалай басқарылуы керектігін елестететін. «Біз Марс отарлаушысы жиналысын өткізіп алмауға тырысатынбыз, өйткені бұл ол үшін ең қызықты жиналыс еді және оның көңіл-күйін әрдайым көтеретін», — дейді оның бұрынғы көмекшісі Элисса Баттерфилд.
Марсқа жету қомақты қаржыны талап ететін. Сондықтан Маск, әдеттегідей, шабыттандыратын миссияны практикалық бизнес-жоспармен біріктірді. Ол қуалай алатын көптеген табыс мүмкіндіктері болды, соның ішінде ғарыш туризмі (Безос пен Брэнсон сияқты) және АҚШ пен басқа елдер мен компаниялар үшін спутниктерді ұшыру. 2014 жылдың соңында ол назарын әлдеқайда үлкен «алтын қазанға» аударды: төлем жасайтын тұтынушыларға интернет қызметін ұсыну. SpaceX өзінің байланыс спутниктерін жасап, ұшыратын болады, іс жүзінде ғарышта интернетті қайта құрады. «Интернеттен түсетін табыс жылына шамамен бір триллион долларды құрайды», — дейді ол. — «Егер біз үш пайызға қызмет көрсете алсақ, бұл 30 миллиард доллар, яғни NASA бюджетінен көп. Starlink-тің шабыты осы болды — Марсқа жетуді қаржыландыру». Ол кідіріп, содан кейін баса айтты: «Марсқа жету мақсаты SpaceX-тің әрбір шешіміне түрткі болды».
Осы миссияны жүзеге асыру үшін Маск 2015 жылдың қаңтарында Сиэтл маңында орналасқан Starlink деп аталатын SpaceX-тің жаңа бөлімшесінің құрылғанын жариялады. Жоспар бойынша спутниктерді Жерден шамамен 340 миль биіктіктегі төменгі орбитаға жіберу көзделді, осылайша сигналдың кідірісі (latency) Жерден 22 000 миль биіктікте айналатын геосинхронды спутниктерге тәуелді жүйелердегідей нашар болмайды. Төмен биіктіктен Starlink сәулелері соншалықты көп аумақты қамти алмайды, сондықтан олардың саны әлдеқайда көп болуы керек. Starlink-тің мақсаты — түптің түбінде қырық мың спутниктен тұратын мегашоқжұлдыз құру.
Марк Джункоса
2018 жылдың тозақты жазының ортасында Маск Starlink-те бірдеңе дұрыс емес екенін «өрмекші түйсігімен» (Spidey sense) сезді. Оның спутниктері тым үлкен, қымбат және өндіруге қиын болды. Табысты ауқымға жету үшін оларды он есе арзан және он есе жылдам жасау керек еді. Бірақ Starlink командасы аса шұғылдықты сезінбейтін сияқты көрінді, ал бұл Маск үшін кешірілмес күнә еді. Сонымен, маусым айының бір жексенбісінде, ескертусіз ол Сиэтлге ұшып барып, Starlink-тің бүкіл басшылығын жұмыстан шығарды. Ол өзімен бірге SpaceX-тің ең тәжірибелі сегіз зымыран инженерін алып келді. Олардың ешқайсысы спутниктер туралы көп білмейтін, бірақ олардың барлығы инженерлік мәселелерді шешуді және Масктың алгоритмін қолдануды білетін.
Ол басшылыққа тағайындаған инженер Марк Джункоса болды, ол SpaceX-те құрылымдық инженерияға жауапты еді. Бұл SpaceX өнімдерінің барлығын, үдеткіштерден бастап спутниктерге дейін жобалау мен өндіруді бір менеджердің қарамағына біріктіру артықшылығын берді. Сондай-ақ, бұл адамның Джункоса болуының өзі артықшылық еді — ол Маскпен ой-санасы үндесетін, ерекше дарынды инженер болатын. Джункоса Оңтүстік Калифорнияда ұзын бойлы серфер жігіт болып өсті, ауа райын, мәдениетті және атмосфераны қатты жақсы көретін, бірақ жалқаулыққа бой алдырмаған. Ол iPhone-ын спиннер ретінде пайдаланып, оны бас бармағы мен сұқ саусағының арасында цирктегі тәрелке айналдырушының сиқырымен шыр айналдырады және «білесің бе», «сияқты» және «уау, досым» деген сөздермен араласқан лепті сөйлемдермен жылдам сөйлейді.
Ол Корнелл университетіне түсіп, онда колледждің Formula One жарыс командасына қосылды. Оның алғашқы жұмысы серфинг тақталарын жасау дағдысын қолдана отырып, көлік шанақтарын жасау болды, содан кейін ол инженерлік жұмысқа тартылды. «Мен шынымен де, білесің бе, оған ғашық болдым және уау, жігітім, мен осыны жасау үшін жаратылғанмын деп сезіндім», — дейді ол. 2004 жылы Корнеллге барған сапарында Маск кейбір инженерлік профессорларға жазба жіберіп, оларды бір-екі сүйікті студентін түскі асқа ертіп келуге шақырды. «Бұл, білесің бе, мына бай жігіттен тегін түскі ас ішкің келе ме деген сияқты болды», — дейді Джункоса. — «Әрине, иә, мен бұған дайынмын». Маск SpaceX-те не істеп жатқанын сипаттағанда, Джункоса: «Жігітім, бұл адам нағыз жынды екен, меніңше, ол барлық ақшасынан айырылады, бірақ ол өте ақылды және ынталы көрінеді, маған оның стилі ұнайды», — деп ойлады. Маск оған жұмыс ұсынғанда, ол бірден қабылдады.
Джункоса Маскты тәуекелге бел буғыш, ереже бұзғыш мінезімен таң қалдырды. Ол Falcon 9 пайдалы жүгін орбитаға шығаратын Dragon капсуласын әзірлеуді қадағалап жүргенде, SpaceX-тің сапаны қамтамасыз ету жөніндегі менеджері оны тиісті құжаттарды толтырмағаны үшін бірнеше рет сөгіп тастады. Джункосаның командасы күні бойы капсуланы жобалап, түннің көп бөлігін оны өз қолдарымен құрастырумен өткізетін. «Мен ол жігітке бізде жұмыс тапсырыстары мен сапаны тексеру құжаттарын толтыруға уақыт жоқ екенін, біз оны жай ғана құрастырып, ең соңында сынайтынымызды айттым», — дейді ол. — «Сапа жөніндегі жігіт қатты ашуланды, орынды да, сөйтіп біз Илонның кабинетінде дауласып қалдық». Маск қызып кетіп, сапаны қамтамасыз ету менеджерін ұрса бастады. «Бұл өте шиеленісті болды, бірақ ол екеуміз бұл капсуланы бітіруге бел будық, өйткені ақшамыз таусылып қалу қаупі бар еді», — дейді Джункоса.
Жақсартылған Starlink-тер
Джункоса Starlink-ті қолға алған кезде, ол бар дизайнды лақтырып тастап, іргелі физикаға негізделген әрбір талапқа күмән келтіріп, «бірінші қағидалар» деңгейінен қайта бастады. Мақсат — мүмкіндігінше қарапайым байланыс спутнигін жасау, ал қосымша мүмкіндіктерді кейін қосу болды. «Бізде марафондық жиналыстар болды және Илон әрбір ұсақ-түйекке дейін қазбалады», — дейді Джункоса. Мысалы, спутниктің антенналары ұшу компьютерінен бөлек құрылымда болды. Инженерлер олардың бір-бірінен термиялық оқшаулануы керек деп шешкен. Джункоса мұның себебін сұраумен болды. Антенналар қызып кетуі мүмкін деген жауап алғанда, Джункоса сынақ деректерін көрсетуді сұрады. «Мен "Неге?" деп бес рет сұраған кезде, — дейді Джункоса, — адамдар "Қап, бәлкім, біз мұны бір біріктірілген компонент жасауымыз керек шығар" десті».
Жобалау процесінің соңында Джункоса шатасқан сымдар үйіндісін енді қарапайым жалпақ спутникке айналдырды. Оның бір есе арзан болу әлеуеті бар еді. Falcon 9-дың тұмсық конусына екі есе көп спутник сыйғызуға болатын, бұл әр ұшуда орналастырылатын санды екі есеге арттырды. «Мен, шынымен, риза болдым», — дейді Джункоса. — «Мен қаншалықты ақылды болғанымды ойлап отырдым». Бірақ Маск әлі де әрбір детальді шұқылап жатты. Олар Falcon 9-да ұшырылған кезде, әр спутникті ұстап тұратын қосылыстар болды, осылайша олар бір-бірлеп босатылып, бір-біріне соғылмайтын. «Неге олардың бәрін бірден босатпасқа?» — деп сұрады ол. Бұл бастапқыда Джункоса мен басқа инженерлерге жындылық болып көрінді. Олар соқтығысудан қорықты. Бірақ Маск ғарыш кемесінің қозғалысы олардың табиғи түрде ажырауына себеп болатынын айтты. Егер олар соқтығысып қалса да, бұл өте баяу және зиянсыз болар еді. Сөйтіп олар қосқыштардан құтылып, аздап шығынды, күрделілікті және салмақты үнемдеді. «Өмір әлдеқайда жеңілдеді, өйткені біз сол бөлшектерді алып тастадық», — дейді Джункоса. — «Мен мұны ұсынуға қорықтым, бірақ Илон бізді солай жасауға мәжбүрледі».
2019 жылдың мамырына қарай жеңілдетілген Starlink дизайны дайын болды және Falcon 9 зымыраны оларды орбитаға шығара бастады. Төрт айдан кейін олар іске қосылғанда, Маск оңтүстік Техастағы үйінде болып, Twitter-ге кірді. «Бұл твитті ғарыш арқылы Starlink спутнигімен жіберіп отырмын», — деп жазды ол. Енді ол өзіне тиесілі интернет арқылы твит жаза алатын болды.
53. Starship
SpaceX, 2018–2019
Масктың Бока-Чикадағы қонақ бөлмесі мен ауласы; Билл Райли және Марк Джункоса
Үлкен F Зымыраны (Big F Rocket)
Егер Масктың мақсаты табысты зымыран компаниясын құру болса, ол 2018 жылдан аман өткен соң, жеңісін жинап, демалуға мүмкіндік берер еді. Оның қайта пайдаланылатын Falcon 9 жұмыс күші әлемдегі ең тиімді және сенімді зымыранға айналды және ол түбінде табыс бұрқағын тудыратын жеке байланыс спутниктерін жасап шығарды. Бірақ оның мақсаты жай ғана ғарыш кәсіпкері болу емес еді. Ол адамзатты Марсқа жеткізу болатын. Ал мұны Falcon 9 немесе оның күшейтілген нұсқасы Falcon Heavy арқылы жасау мүмкін емес еді. Falcon-дар белгілі бір биіктікке ғана ұша алады. «Мен көп ақша таба алар едім, бірақ өмірді көппланеталы ете алмас едім», — дейді ол. Сондықтан ол 2017 жылдың қыркүйеğinde SpaceX-тің бұрын-соңды жасалған ең биік және ең қуатты, әлдеқайда үлкен қайта пайдаланылатын зымыранды жасайтынын жариялады. Ол үлкен зымыранға BFR деген кодтық атау берді. Бір жылдан кейін ол твит жариялады: «BFR атауын Starship деп өзгертеміз».
Starship жүйесі бірінші сатыдағы үдеткіш пен екінші сатыдағы ғарыш кемесінен тұратын, олар бірге жиналғанда биіктігі 390 футты құрайды, бұл Falcon 9-дан 50 пайызға биік және 1970 жылдары NASA-ның Apollo бағдарламасында қолданылған Saturn V зымыранынан отыз футқа биік. Отыз үш үдеткіш қозғалтқышпен жабдықталған ол орбитаға жүз тоннадан астам пайдалы жүк шығаруға қабілетті болады, бұл Falcon 9-дан төрт есе көп. Және бір күні ол Марсқа жүз жолаушыны тасымалдай алатын болады. Невада мен Фримонттағы Tesla зауыттарымен алысып жүрсе де, Маск әр апта сайын Starship-тің Марсқа тоғыз айлық сапарында жолаушыларға арналған қолайлы жағдайлары мен жабдықтарының рендерлерін қарауға уақыт табатын.
Тот баспайтын болат, тағы да
Преториядағы әкесінің инженерлік кеңсесінде өткен балалық шағынан бастап Маск құрылыс материалдарының қасиеттерін жақсы сезінетін. Tesla және SpaceX жиналыстарында ол аккумулятор катодтары мен анодтарына, қозғалтқыш клапандарына, көлік жақтауларына, зымыран құрылымдарына және пикап шанағына арналған әртүрлі нұсқаларға назар аударатын. Ол литий, темір, кобальт, Инконель және басқа никель-хром қорытпалары, пластикалық композиттер, алюминий сорттары және болат қорытпалары туралы ұзақ уақыт бойы әңгімелей алатын (және жиі солай істейтін). 2018 жылға қарай ол өте кең таралған бір қорытпаға ғашық бола бастады, ол Cybertruck үшін де, зымыран үшін де бірдей жақсы жұмыс істейтінін түсінді: тот баспайтын болат. «Тот баспайтын болат екеуміз оңаша бөлме алуымыз керек сияқты», — деп әзілдеді ол өз командасына.
Starship-те онымен бірге Билл Райли есімді көңілді әрі қарапайым инженер жұмыс істеді. Ол аты аңызға айналған Корнелл автокөлік жарысы командасының мүшесі болған және кейін оны SpaceX-ке шақырған Марк Джункосаны жаттықтыруға көмектескен. Райли мен Маск әскери тарихқа — әсіресе Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардағы әуе соғысына — және материалтану ғылымына деген сүйіспеншіліктері арқылы тіл табысты. 2018 жылдың соңында бір күні олар Лос-Анджелес портының жанында, SpaceX зауыты мен штаб-пәтерінен шамамен он бес миль оңтүстікте орналасқан Starship өндіріс орнына барды. Райли олар қолданып жүрген көміртекті талшық материалында қиындықтар туындап жатқанын түсіндірді. Парақтарда әжімдер пайда болып жатқан еді. Сонымен қатар, процесс баяу және қымбат болды. «Егер біз көміртекті талшықпен жалғастыра берсек, құримыз», — деді Маск. — «Бұл өлімге әкеледі. Мен ешқашан Марсқа жете алмаймын». «Шығын плюс» (Cost-plus) мердігерлері бұлай ойламайды.
Маск 1960 жылдардың басында алғашқы төрт американдықты орбитаға шығарған ертедегі Atlas зымырандарының тот баспайтын болаттан жасалғанын білетін және ол Cybertruck шанағы үшін сол материалды пайдалануды шешкен еді. Нысанды аралап болған соң, ол қатты тынышталып, портқа кіріп жатқан кемелерге қарап тұрды. «Жігіттер, біз бағытты өзгертуіміз керек», — деді ол. — «Біз бұл процесспен ешқашан зымырандарды жеткілікті жылдам жасай алмаймыз. Тот баспайтын болатқа көшсек қайтеді?» Бастапқыда қарсылық, тіпті аздап сенімсіздік болды. Бірнеше күннен кейін SpaceX-тің конференц-залында өзінің атқарушы командасымен кездескенде, олар тот баспайтын болаттан жасалған зымыран көміртекті талшықтан немесе Falcon 9 үшін қолданылатын алюминий-литий қорытпасынан жасалған зымыраннан ауыр болуы мүмкін екенін алға тартты. Масктың түйсігі басқаша сайрады. «Сандарды есептеңдер», — деді ол командаға. — «Сандарды есептеңдер». Олар есептегенде, болат шын мәнінде Starship тап болатын жағдайларда жеңілірек болуы мүмкін екенін анықтады. Өте суық температурада тот баспайтын болаттың беріктігі 50 пайызға артады, бұл оның аса суытылған сұйық оттегі отынын ұстап тұрғанда күштірек болатынын білдіреді.
Сонымен қатар, тот баспайтын болаттың жоғары балқу температурасы Starship-тің ғарышқа қарайтын жағында жылу қалқанының қажеттілігін жойып, зымыранның жалпы салмағын азайтады. Соңғы артықшылығы — тот баспайтын болат бөліктерін бір-біріне дәнекерлеу оңай еді. Falcon 9-дың алюминий-литийі таза ортада жасалуы керек араластырып дәнекерлеу (stir welding) деп аталатын процесті қажет ететін. Ал тот баспайтын болатты үлкен шатырларда немесе тіпті далада дәнекерлеуге болады, бұл Техаста немесе Флоридада, ұшыру алаңдарына жақын жерде жасауды жеңілдетеді. «Тот баспайтын болатпен сіз оны дәнекерлеп жатып, жанында сигара шеге аласыз», — дейді Маск.
Тот баспайтын болатқа көшу SpaceX-ке көміртекті талшықты дайындау үшін қажет арнайы тәжірибесі жоқ құрылысшыларды жалдауға мүмкіндік берді. Техастағы МакГрегор қозғалтқыш сынау полигонында ол тот баспайтын болаттан су мұнараларын тұрғызатын компаниямен келісімшартқа отырды. Маск Райлиге көмек сұрап соларға хабарласуды тапсырды. Бір сұрақ Starship қабырғаларының қалыңдығы қандай болуы керек дегенге қатысты болды. Маск компания басшыларымен емес, дәнекерлеуді тікелей орындайтын жұмысшылармен сөйлесіп, олардың не қауіпсіз деп санайтынын сұрады. «Илонның ережелерінің бірі — "Ақпарат алу үшін дереккөзге мүмкіндігінше жақын бар"», — дейді Райли. Желі жұмысшылары резервуар қабырғалары 4,8 миллиметрге дейін жұқа болуы мүмкін деп ойлайтындарын айтты. «Ал төрт болса ше?» — деп сұрады Маск. «Бұл бізді біраз қобалжытады», — деп жауап берді жұмысшылардың бірі. «Жарайды», — деді Маск, — «төрт миллиметр жасайық. Байқап көрейік». Бұл жұмыс істеді. Бірнеше айдың ішінде оларда Starhopper деп аталатын, төмен биіктікке секірулермен сынауға дайын прототип болды. Оның Starship ұшудан кейін қалай қауіпсіз қона алатынын және қайта пайдаланылатынын сынауға арналған үш аяғы болды. 2019 жылдың шілдесіне қарай ол сексен фут биіктікке сынақ секірісін жасап жатты.
Маск Starship тұжырымдамасына соншалықты риза болғаны сонша, бір күні түстен кейін SpaceX конференц-залындағы жиналыс кезінде ол аяқ астынан өзінің «кемелерді өртеу» стратегиясын қолдануды шешті. Falcon Heavy-ден бас тартыңдар, деп бұйырды ол. Бөлмедегі басшылар Гвинн Шотвеллге не болып жатқанын хабарлама жазып жіберді. Ол өз кабинетінен жүгіріп келіп, орындыққа отыра салып, Маскқа бұлай істей алмайтынын айтты. Үш үдеткіш өзегі бар Falcon Heavy әскерилермен үлкен барлау спутниктерін ұшыру туралы келісімшарттарды орындау үшін маңызды болды. Оның мұндай қарсылық білдіруге беделі жететін. «Мен Илонға жағдайды түсіндіргеннен кейін, ол қалағанын істей алмайтынымызбен келісті», — дейді ол. Масктың бір проблемасы — оның айналасындағы адамдардың көпшілігі бұлай істеуге қорқатын.
Starbase (Жұлдызды база)
Техастың ең оңтүстік шетіндегі Бока-Чика — жұмақтың жұпыны нұсқасы. Оның құм төбелері мен жағажайында жағалаудың жоғарғы жағындағы курорттық аймақ Падре аралындағыдай жарқырау жоқ, бірақ оны қоршап тұрған жабайы табиғат қорықтары оны зымыран ұшыру үшін қауіпсіз орынға айналдырады. 2014 жылы SpaceX ол жерде Канаверал мүйісі мен Ванденбергке қосалқы ретінде қарапайым ұшыру алаңын салды, бірақ ол 2018 жылы Маск оны Starship үшін арнайы базаға айналдыруды шешкенге дейін негізінен шаң басып тұрды.
Starship өте үлкен болғандықтан, оны Лос-Анджелесте жасап, Бока-Чикаға тасымалдаудың мағынасы жоқ еді. Сондықтан Маск зымыран шығаратын аумақты ұшыру алаңынан шамамен екі миль қашықтықта, Бока-Чиканың күнге күйген бұталы жерлері мен маса басқан батпақты жерлерінің ортасында салуды шешті. SpaceX командасы құрастыру желілері үшін ангар тәрізді үш үлкен шатыр және Starship-терді тігінен сыйғыза алатын гофрленген металдан жасалған үш «биік бөлік» (high bays) тұрғызды. Меншіктегі ескі ғимарат кеңсе кабиналарымен, конференц-залмен және жаман емес тамағы мен керемет кофесі бар асханамен жабдықталды. 2020 жылдың басына қарай мұнда бес жүз инженер мен құрылысшы, олардың жартысына жуығы жергілікті тұрғындар, тәулік бойы ауысыммен жұмыс істеді.
«Сен Бока-Чикаға келіп, бұл жерді керемет ету үшін қолыңнан келгеннің бәрін жасауың керек», — деді ол сол кездегі көмекшісі Элисса Баттерфилдке. — «Адамзаттың ғарыштағы прогресінің болашағы осыған байланысты». Ең жақын мотельдер жиырма үш миль қашықтықтағы Браунсвиллде болғандықтан, Баттерфилд Home Depot-тан алынған пальма ағаштары, тики-бары және от жағатын орны бар палубасы бар Airstream тіркемелерінен тұратын парк жасады. Жас әрі ынталы нысандар бастығы Сэм Пател масаларды бақылау үшін дрондар мен ауылшаруашылық ұшақтарын жалға алды. «Егер бізді алдымен жәндіктер жеп қойса, Марсқа жете алмаймыз», — деді Маск.
Маск зауыт шатырларының орналасуы мен жұмысына назар аударып, құрастыру желілерінің қалай орналасуы керектігін ойластырды. 2019 жылдың соңындағы бір сапарында ол баяу қарқынға қатты ашуланды. Бригада Starship-ке дәл сәйкес келетін бірде-бір күмбез жасамаған еді. Шатырлардың бірінің алдында тұрып, ол талап қойды: таң атқанша күмбез жасаңдар. Бұл мүмкін емес еді, деп айтылды оған, өйткені оларда нақты өлшемді калибрлеуге арналған жабдық жоқ болатын. «Егер бұл бізді өлтірсе де, біз таң атқанша күмбез жасаймыз», — деп талап етті ол. Зымыран бөшкесінің ұшын кесіп алыңдар, деп бұйырды ол, және соны өлшеу құралы ретінде пайдаланыңдар. Олар солай істеді, және ол төрт инженер мен дәнекерлеушіден тұратын топпен бірге күмбез біткенше ояу болды. «Бізде шын мәнінде таң атқанда күмбез дайын болмады», — деп мойындайды топ мүшелерінің бірі Джим Во. — «Бұл таңғы тоғызға дейін созылды».
SpaceX нысанынан шамамен бір миль қашықтықта екі сирек көшеде орналасқан, тозығы жеткен 1960 жылдардағы отыз бір үйден тұратын тұрғын үй кешені болды, олардың кейбіреулері құрастырмалы үйлер еді. SpaceX олардың көпшілігін бағаланған құнынан үш есеге дейін ұсынып сатып ала алды, дегенмен бірнеше иесі қырсықтықтан немесе ұшыру алаңының жанында тұру қызығы үшін сатудан бас тартты. Маск өзіне екі бөлмелі үйді таңдады. Оның ақ қабырғалары мен ашық түсті ағаш едені бар ашық кеңістікті негізгі бөлмесі қонақ бөлмесі, асхана және ас үй қызметін атқарады. Кішкентай ағаш үстел оның жұмыс үстелі ретінде қызмет етеді. Оның астында Starlink тәрелкесіне қосылған Wi-Fi қорабы бар. Ас үй үстелдері ақ Formica-дан жасалған және көзге түсетін жалғыз нәрсе — кофеинсіз Diet Coke-қа толы өнеркәсіптік өлшемдегі тоңазытқыш. Өнер туындылары ерте жатақхана бөлмесі стилінде, соның ішінде Amazing Stories журналының мұқабалары бар постерлер. Кофе үстелінде Уинстон Черчилльдің Екінші дүниежүзілік соғыс тарихының үшінші томы, Onion-ның «Біздің ақымақ ғасырымыз» (Our Dumb Century), Исаак Азимовтың «Негіз» (Foundation) сериясы және оның 2021 жылғы мамырдағы қатысуынан кейін Saturday Night Live дайындаған фотоальбом жатыр. Шағын іргелес бөлмеде жүгіру жолы бар, оны ол көп қолданбайды.
Артқы аулада сирек шөп және тамыздың ыстығында қурап қалған бір-екі пальма ағашы бар. Артқы жақтағы ақ кірпіш қабырға Граймс салған, қызыл жүректер мен көк эмодзи тәрізді көпіршіктері бар ирек граффити өнерімен жабылған. Күн батареялары бар шатыр екі үлкен Tesla Powerwall-ға қосылған. Артқы ауладағы сарайды кейде Граймс студия ретінде немесе Мэй Маск жатын бөлме ретінде пайдаланады. Қарапайым деген сөз миллиардердің негізгі тұрғылықты жері ретіндегі оның мәртебесін сипаттауға жеткіліксіз. Бірақ Маск оны баспана деп тапты. Starbase-тегі ұзақ жиналыстардан немесе зымыран құрастыру желілерін шиеленісті тексеруден кейін ол сол жерге қайтып келіп, қала маңындағы әке сияқты ысқырып, үй шаруасымен айналысқанда денесі босаңситын.
54. Автономия күні (Autonomy Day)
Tesla, сәуір 2019
Түннен түнге Маск Граймстың жанында төсектің шетінде тік отырып, ұйықтай алмайтын. Кей түндері ол таң атқанша қозғалмайтын. Tesla 2018 жылғы толқулар мен дауылдардан аман қалды, бірақ жұмысын жалғастыру үшін қаржыландырудың тағы бір кезеңін жинау керек болды, ал «шорт-селлерлер» (акцияның түсуіне бәс тігетіндер) әлі де құзғындар сияқты айналсоқтап жүрді. 2019 жылдың наурызында ол қайтадан дағдарыс-драма режиміне енді. «Біз ақша табуымыз керек, әйтпесе құримыз», — деді ол бір таңда Граймсқа. Оған инвесторларды Tesla әлемдегі ең құнды автокөлік компаниясы болатынына сендіретін және әңгіме ауанын өзгертетін үлкен идея ойлап табу керек болды.
Бір түні ол жарықты жағып қойып, үнсіз кеңістікке қарап отырды. «Әр екі сағат сайын мен оянып кететінмін, ал ол әлі де ойшыл адам мүсінінің кейпінде, төсектің шетінде мүлдем үнсіз отыратын», — дейді Граймс. Сол күні таңертең оянғанда, ол оған: «Мен шешімін таптым», — деді. Шешім, оның түсіндіруінше, Tesla-ның Автономия күнін өткізуі еді, онда инвесторлар Tesla-ның өздігінен жүретін көлікті қалай жасап жатқанының демонстрациясын көретін болады. 2016 жылдан бері Маск толығымен автономды көлік туралы өз көзқарасын алға тартып келеді, оны шақыруға болады және ол рөлде ешкімсіз өздігінен жүреді. Шын мәнінде, сол жылы ол рөлден мүлдем құтылуға тырыса бастады. Оның талабы бойынша фон Хольцхаузен және оның дизайнерлері тежегіштері, педальдары немесе рөлі жоқ Роботакси модельдерін шығарып жатты. Маск жұма күндері дизайн студиясына кіріп, телефонын шығарып, әртүрлі макеттерді суретке түсіретін.
«Әлем осыған қарай бара жатыр», — деді ол бір сессияда. — «Өзімізді соған итермелейік». Жыл сайын ол көпшілік алдында толық автономды көлікке бір жылдай қалды деп болжайтын. Бірақ олай емес еді. Толық автономия әрқашан бір жылдай қашықтықта тұратын алыстағы сағым болып қала берді. Дегенмен, Маск көбірек қаржы жинаудың ең жақсы жолы — автономды көліктер компанияның керемет табысты болуының жолы екенін көрсететін драмалық демонстрация өткізу деген қорытындыға келді. Ол өз командасының болашақтың қандай болатыны туралы демо көрсете алатынына — тіпті сенімді прототипті көрсете алатынына сенімді болды.
Ол төрт аптадан кейінгі мерзімді белгіледі: 2019 жылдың 22 сәуірінде олар Tesla-ның алғашқы Автономия күні үшін ішінара өзін-өзі басқаратын көліктің нұсқасын көрсетеді. «Біз адамдарға мұның шындық екенін көрсетуіміз керек», — деді ол, тіпті ол әлі шындық болмаса да. Нәтижесінде Маскқа тән тағы бір қарқынды жұмыс басталды: жасанды және шынайы емес мерзімге нәтиже шығару үшін барлық күш жұмылдырылған тәулік бойғы аласапыран. Масктың Автопилот қарқыны оның командасын ғана емес, өзін de жындандырды. «Ол апат жақын деп ойлаған кезде, боқтан шығу үшін өзін шындықтан ажыратуға мәжбүр болды», — дейді жасанды интеллект жобаларына көмектесу үшін жұмысқа алған жақын досы Шивон Зилис. — «Бірде ол менен есінен ауысып кеткен кезі болды ма деп сұрады. Бұл менің бөлмеге кіріп, оған қарап, "есінен ауысу" (bananas) сөзін айтқан жалғыз кезім болды. Бұл оның менің жылағанымды көрген алғашқы кезі еді».
Бір күні кешке оның жас немере інісі Джеймс Маск, Автопилот командасының бағдарламашысы, Сан-Францискодағы сәнді мейрамханада команда жетекшісі Милан Ковачпен кешкі ас ішіп отырғанда телефоны шырылдады. «Мен Илоннан екенін көрдім де, "О, бұл жаман болды" деп ойладым», — деп еске алады ол. Ол көлік тұрағына барды, сол жерде Масктың егер олар драмалық бірдеңе жасамаса, Tesla банкротқа ұшырайтынын қою дауыспен сипаттағанын тыңдады. Бір сағаттан астам уақыт бойы Маск Джеймстен Автопилот командасында кімнің шынымен жақсы екенін сұрады. Дағдарыс режиміне енген кезде жиі болатындай, ол тіпті қарқынды жұмыс кезінде де тазалық жүргізіп, адамдарды жұмыстан шығарғысы келді. Ол Автопилот командасының барлық топ-менеджерлерін жұмыстан шығару керек деп шешті, бірақ Омид Афшар оны кем дегенде Автономия күні өткенше күтуге көндірді. Маск пен команда арасында буфер қызметін атқаруға тырысқан алғыссыз міндетті арқалаған Шивон Зилис те, Сэм Теллер де жұмыстан шығаруды кейінге қалдыруға тырысты. Маск Автономия күнінен кейін бірден күтуге құлықсыз келісті, бірақ ол риза болмады. Ол Зилисті Tesla-дан Neuralink-тегі жұмысқа ауыстырды. Теллер де осы дүрбелең кезінде кетіп қалды.
Джеймс Маскқа Автопилот бағдарламалық жасақтамасына қызыл және жасыл бағдаршамдарды көру мүмкіндігін біріктіру тапсырмасы берілді, бұл жүйенің бөлігі болмаған өте қарапайым тапсырма еді. Ол оны жақсы жұмыс істейтіндей етіп жасады, бірақ команданың Масктың Пало-Альто арқылы өздігінен жүретін көлікті көрсету туралы талабын орындай алмайтыны белгілі болды. Автономия күні жақындаған сайын, ол өз талабын кейінірек «ақылға сыймайтын қиын» деп сипаттаған тапсырмаға дейін төмендетті: көлік Tesla штаб-пәтерін айналып өтіп, тас жолға шығып, жеті бұрылысты қамтитын цикл жасап, содан кейін қайтып келуі керек еді. «Біз оның талап еткенін жасай алатынымызға сенбедік, бірақ ол біздің қолымыздан келетініне сенді», — дейді Ананд Сваминатан, Автопилот командасының мүшесі. — «Біз бірнеше аптаның ішінде оны жеті қиын бұрылысты жасай алатын еттік».
Автономия күніндегі тұсаукесерінде Маск, әдеттегідей, көрегендік пен хайпты араластырды. Тіпті өз басында да ол сенетін нәрсе мен сенгісі келетін нәрсенің арасындағы шекараны бұлдыратты. Tesla, деді ол тағы да, толық автономды көлікті жасауға бір жыл қалды. Сол кезде компания адамдар жол жүру үшін шақыра алатын миллион Роботаксиді іске қосады. CNBC өз мақаласында Маск «тек оның ең адал ізбасарлары ғана шын деп қабылдайтын батыл, көреген уәделер берді» деп хабарлады. Маск ірі инвесторларды да толық таң қалдыра алмады. «Біз онымен кейінірек сарапшылар қоңырауы кезінде көптеген қиын сұрақтар қойдық», — дейді T. Rowe Price инвестициялық менеджері Джо Фат. — «Ол: "Сендер жай ғана түсінбейсіңдер", — деп айта берді. Сосын тұтқаны қоя салды». Күмән орынды еді. Бір жылдан кейін — шын мәнінде, төрт жылдан кейін де — қала көшелерінде автономды жүретін миллион Tesla Роботаксиі, тіпті біреуі де болмады. Бірақ Масктың хайпы мен қасақана қиялының астарында қайта пайдаланылатын зымырандар сияқты бір күні өмірімізді өзгертетініне сенімді болған көрегендік жатты.
55. Giga Texas
Tesla, 2020–2021
Омид Афшар
Остин
Сүйікті қалаларыңыз қандай? Бұл Маск пен Tesla-дағы басқалардың 2020 жылдың басында ойнай бастаған ойыны еді, олар жиі телефондарын шығарып, карта қолданбасын ашып, атауларды айтатын. Чикаго мен Нью-Йорк? Иә, бірақ олар бұл мақсатқа жарамайды. Лос-Анджелес немесе Сан-Франциско аймағы? Жоқ, олар дәл осыдан қашуға тырысып жатқан еді. Калифорния NIMBY-измге (менің ауламда емес) тым толы, ережелермен бітелген, мазасыз комиссиялардан зардап шеккен және COVID-ке тым үркек қарайтын болды. Талса ше? Оклахома туралы ешкім ойламаған еді, бірақ оның жергілікті басшылығы қарастырылу үшін қызу науқан жүргізді. Нэшвилл? Омид Афшардың айтуынша, бұл барғың келетін, бірақ ешқашан тұрғың келмейтін жер. Даллас? Техас тартымды болды, бірақ Даллас, олардың келісуінше, тым Техас еді. Жақсы музыкасы бар және өздерінің біртүрлілігін қорғауды мақтан тұтатын Остин университеттік қалашығы ше?
Мәселе Gigafactory белгісіне лайық болатындай үлкен жаңа Tesla зауытын қайда салу керектігінде болды. Фримонттағы (Калифорния) зауыт аптасына сегіз мыңнан астам көлік шығаратын Америкадағы ең өнімді көлік жасау орнына айналғалы тұрған еді, бірақ ол толық қуатында жұмыс істеп тұрды және оны кеңейту қиын болатын. Джефф Безостың Amazon-ның HQ2 штаб-пәтеріне құштар қалалардың жария байқауын өткізгеніне қарағанда, Маск шешімді әдеттегідей ішкі түйсігіне және басшыларының түйсігіне сене отырып қабылдауды жөн көрді. Ол саяси ұсыныстар мен кеңесшілердің PowerPoint презентацияларына айлап уақыт жоғалту идеясын жек көрді. 2020 жылдың мамыр айының соңында консенсус пайда болды. SpaceX-тің адам астронавттарын алғашқы ұшыруына он бес минут қалғанда Канаверал мүйісіндегі басқару орталығында отырып, Маск Афшарға хабарлама жіберді. «Сен Талсада тұрғың келе ме, әлде Остинде ме?» Афшар Талсаға барлық құрметпен, Маск күткен жауапты бергенде, ол: «Жарайды, керемет. Біз мұны Остинде жасаймыз және оны сен басқарасың», — деп жауап жазды.
Осыған ұқсас процесс еуропалық Gigafactory үшін Берлинді таңдауға әкелді. Ол және Остин екі жылдан аз уақыт ішінде салынып, Фримонт пен Шанхайға қосылып, Tesla көлік өндірісінің тіректеріне айналады. 2021 жылдың шілдесіне қарай, құрылыс басталғаннан кейін бір жыл өткен соң, Остин Gigafactory-інің негізгі құрылымы аяқталды. Маск пен Афшар уақытша құрылыс кеңсесіндегі қабырғаның алдында тұрып, нысанның әртүрлі кезеңдердегі фотосуреттерін зерттеді. «Біз ережелерге қарамастан, шаршы футқа шаққанда Шанхайдан екі есе жылдам салып жатырмыз», — деді Афшар.
Он миллион шаршы фут зауыт алаңы бар Giga Texas, ол осылай аталды, Фримонттан екі есе және Пентагоннан 50 пайызға көп еден кеңістігіне ие болады. Кейбір өлшемдер бойынша, деді Афшар, жоспарланған кейбір мезониндер қосылғаннан кейін ол еден ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен зауыт болуы мүмкін. Қытайда шаршы футы көбірек сауда орталығы бар еді, ал Boeing өзінің әртүрлі үлкен ангар қондырғыларымен көлемі жағынан үлкенірек болуы мүмкін. «Бұл әлемдегі ең үлкен ғимарат деп айту үшін біз бұл жерді қаншалықты үлкейтуіміз керек?» — деп сұрады Маск. Тіпті олар қарастырып жатқан 500 000 шаршы фут болашақ кеңейтумен де, Афшар: «Біз оған жете алмаймыз», — деп жауап берді. Маск басын изеді. Өте ұзақ үнсіздік болды. Содан кейін ол бұл идеяны қоя салды.
Құрылысшылар Афшарға әр қабаттан бірнеше фут жоғарыдан төбеге дейін жететін үлкен терезелердің жоспарларын көрсетті. «Біз оның толығымен еденнен төбеге дейін болғанын қаламаймыз ба?» — деп сұрады ол. Отыз екі фут биіктіктегі арнайы шығарылған шыны панельдер туралы ұсыныс келді және Афшар Маскқа фотосуреттерді көрсетті. Шыныға қатты мән беретін Стив Джобс Нью-Йорктегі Apple-дің Бесінші авеню дүкені сияқты көрме орындары үшін үлкен панельдерді алуға ақша аямайтын. Маск сақтық танытты. Ол әйнектің ұсынылғандай қалың болуы қажет пе деген сұрақ қойды және күннің ғимаратты жылытуына қалай әсер ететінін сұрады. «Біз шығын тұрғысынан ақымақтық болатын нәрселерді жасай алмаймыз», — деді ол.
Аяқталуға жақын қалған зауытты аралап жүріп, Маск өндірістік желінің әрбір станциясында тоқтады. Бір сәтте ол болат салқындатылатын станциядағы техникті сұрақтың астына алды. «Салқындатқыш сұйықтықтың ағынын жылдамырақ ете аласыз ба?» Жігіт салқындату процесінің қаншалықты жылдам жүретініне қатысты шектеулерді түсіндірді. Маск қарсы шықты. Бұл шектеулер шынымен болат физикасына негізделген бе? Болат печенье сияқты сырты қатты, іші жұмсақ бола ала ма? Техник өз ұстанымында тұрды. Маск оны қыспаққа алуды тоқтатты, бірақ оның түйсігі процесс бір минуттан аз уақыт алуы керек деген қорытындыға келді. Ол сол мақсатқа жетудің жолын табуды техникке қалдырды. «Мен ашық айтқым келеді», — дейді Маск. — «Цикл уақыты елу тоғыз секундтан аспауы керек, әйтпесе мен осында келіп, оны жеке өзім кесіп тастаймын».
Гигапресс (Gigapress)
2018 жылдың соңында бір күні Маск Пало-Альтодағы Tesla штаб-пәтеріндегі үстелінде отырып, Model S-тің кішкентай ойыншық нұсқасымен ойнап отырды. Ол нағыз көліктің кішірейтілген көшірмесіне ұқсайтын және оны бөлшектегенде, ішінде тіпті аспасы (suspension) бар екенін көрді. Бірақ көліктің бүкіл астыңғы бөлігі бір металл бөлігі ретінде құйылған еді. Сол күні командасының жиналысында Маск ойыншықты шығарып, ақ конференц-үстелге қойды. «Неге біз бұлай жасай алмаймыз?» — деп сұрады ол. Инженерлердің бірі нақты көліктің астыңғы бөлігі әлдеқайда үлкен екенін, бұл айқын нәрсе екенін атап өтті. Мұндай өлшемді көтеретін құю машиналары жоқ еді. Бұл жауап Маскты қанағаттандырмады. «Қалай жасауға болатынын ойлап табыңдар», — деді ол. — «Үлкенірек құю машинасын сұраңдар. Бұл физика заңдарын бұзатындай емес қой».
Ол да, оның басшылары да алты ірі құю компаниясына қоңырау шалды, олардың бесеуі бұл тұжырымдаманы қабылдамады. Бірақ жоғары қысымды құю машиналарына маманданған Италиядағы Idra Presse атты компания Model Y үшін бүкіл артқы және алдыңғы астыңғы бөліктерді шығара алатын өте үлкен машиналарды жасау міндетін қабылдауға келісті. «Біз әлемдегі ең үлкен құю машинасын жасадық», — дейді Афшар. — «Бұл Model Y үшін алты мың тонналық машина, және біз Cybertruck үшін тоғыз мың тонналық машинаны да қолданамыз». Машиналар суық құю қалыбына балқытылған алюминийді бүркіп жібереді, ол небәрі сексен секунд ішінде бұрын дәнекерленуі, тойтарылуы немесе желімделуі керек жүзден астам бөліктен тұратын бүкіл шассиді шығарып бере алады. Ескі процесс саңылаулар, сылдырлар және ағып кетулер тудыратын. «Сөйтіп ол қорқынышты түстен өте арзан, оңай және жылдам нәрсеге айналды», — дейді Маск.
Бұл процесс Масктың ойыншық индустриясына деген бағасын күшейтті. «Олар заттарды өте тез және арзан, ақаусыз шығаруы керек және олардың барлығын Рождествоға дейін жасап үлгеруі керек, әйтпесе көңілсіз жүздер болады». Ол өз командаларын роботтар мен Lego сияқты ойыншықтардан идея алуға бірнеше рет итермеледі. Зауыт еденін аралап жүріп, ол бір топ машинистермен Lego бөлшектерін жоғары дәлдікпен қалыптау туралы сөйлесті. Олар он микронға дейін дәл және бірдей, яғни кез келген бөлікті басқасымен оңай ауыстыруға болады. Көлік компоненттері де солай болуы керек еді. «Дәлдік қымбат емес», — дейді ол. — «Бұл көбінесе мән беруге байланысты. Сіз оны дәл жасауға мән бересіз бе? Онда сіз оны дәл жасай аласыз».
56. Отбасылық өмір
2020
Граймспен және сәби X-пен, және үлкен балаларымен
X Æ A-12
Масктың жеке өмірі 2020 жылдың мамырында X деген атпен белгілі болған ұлының дүниеге келуімен өзгерді. Граймспен болған үш баласының біріншісі X-тің өзгеше бір сүйкімділігі болды, ол Маскты тыныштандырып, баурап алды, Маск оның жанында болуын аңсайтын. Ол X-ті барлық жерге алып жүрді. Ол ұзақ жиналыстарда әкесінің тізесінде отыратын, Tesla және SpaceX зауыттарында оның иығына мініп жүретін, күн шатырын орнату орындарында қауіпті түрде кезіп жүретін, Twitter-дің демалыс орындарын ойын алаңына айналдыратын және түнгі конференц-қоңыраулар кезінде фонда былдырлап сөйлеп жататын. Ол және әкесі зымыран ұшыру видеоларын бірге қайталап көретін және ол бірден жоғары санауды үйренбес бұрын оннан кері санауды үйренді. Олардың қарым-қатынасында Маскқа тән қасиет те болды. Олар тығыз байланыста болды, бірақ сонымен бірге, парадоксальды түрде, сәл алшақ, бір-бірінің қатысуын бағалайтын, бірақ бір-бірінің кеңістігін құрметтейтін. Маск, өз ата-анасы сияқты, шамадан тыс қамқор немесе үстінен төніп тұратын адам емес еді. X ешқашан жабысқақ немесе тәуелді болмады. Қарым-қатынас көп болды, бірақ құшақтасу көп емес еді.
Маск пен Граймс баланы экстракорпоральды ұрықтандыру (ЭКҰ) арқылы көтерген, олар қызды жоспарлаған еді, бірақ 2019 жылы Burning Man фестиваліне дайындалып жатқанда имплантацияланған ұрық ер бала болып шықты. Олар қыздың атын Exa деп қоюға келісіп қойған болатын (шамамен), бұл секундына бір квинтиллион операция жүргізу қабілетін білдіретін суперкомпьютер термині — эксафлопс сөзінен шыққан. Ол туылған күнге дейін олар ұл баланың есіміне келісе алмай қиналды. Соңында олар автоматты түрде жасалған Друид құпия сөзі сияқты көрінетін есімге тоқтады: X Æ A-12. X, Граймстың айтуынша, «белгісіз айнымалыны» білдіреді. Æ, латын және ескі ағылшын тіліндегі лигатура, «эш» деп оқылады, «менің Ai (махаббат және/немесе Жасанды интеллект) сөзінің эльфтік емлесі». A-12, туу туралы куәлікте A-Xii деп жазылуы керек болды, өйткені Калифорния есімде сандарды қолдануға рұқсат бермейді, бұл Масктың қосқан үлесі еді, Архангел деп аталатын керемет тыңшы ұшағына сілтеме. «Қарумен емес, ақпаратпен күресу», — дейді Граймс A-12 туралы. — «Үшінші есім әрқашан шайқас, өйткені Илон оларды өшіргісі келеді, себебі ол тым көп деп ойлайды. Мен бес есімге дейін барар едім, бірақ үшеуі — ымыра».
X дүниеге келгенде, Маск Граймстың кесарь тілігін жасатып жатқан суретін түсіріп, достары мен отбасына, соның ішінде оның әкесі мен ағаларына жіберді. Граймс, әрине, шошып кетті және оны өшіруге тырысты. «Бұл Илонның Аспергер синдромының толық көрінісі еді», — дейді ол. — «Ол менің неге ренжігенімді мүлдем түсінбеді».
Жасөспірімдер
Бір аптадан кейін Масктың үлкен балалары әкесі мен X-ті көруге келді. Оның аутист ұлы Саксон сәбилерді жақсы көретіндіктен ерекше қуанды. Маск Саксонның айтқан қарапайым, дана байқауларын жинап, тіпті Джастинмен бөлісе бастады. «Саксонның қабылдауы өте қызық», — дейді ол, — «өйткені сіз оның уақыт және өмірдің мәні сияқты абстрактілі ұғымдармен күресіп жатқанын көре аласыз. Ол сізді ғаламды қабылдаудың басқа жолына түсіретін өте тура мағынада ойлайды». Саксон үшем болатын, ЭКҰ арқылы дүниеге келген және жиынтықтағы оның екі бауыры бір жұмыртқалы егіздер еді: Кай мен Дамиан. Бастапқыда олардың ұқсас болғаны сонша, Джастиннің айтуынша, тіпті ол да оларды ажырата алмайтын. Бірақ олар генетиканың, қоршаған ортаның және кездейсоқтықтың рөлін зерттеудің қызықты нысанына айналды. «Олар бір үйде, бір бөлмеде тұрды, бірдей тәжірибе алды және сынақтарда бірдей нәтиже көрсетті», — дейді Маск. — «Бірақ Дамиан өзін ақылдымын деп санады, ал Кай, неге екені белгісіз, олай санамады. Өте біртүрлі».
Олардың мінездері мүлдем басқаша болды. Дамиан интроверт болды, аз тамақтанатын және сегіз жасында вегетариан екенін жариялады. Мен Джастиннен оның неге мұндай шешім қабылдағанын сұрағанымда, ол жауап беру үшін телефонды Дамианға берді. «Көміртегі ізімді азайту үшін», — деп түсіндірді ол. Ол классикалық музыка вундеркиндіне айналды, қараңғы сонаталар шығарып, фортепианода сағаттап жаттығатын. Маск телефонына түсірілген Дамианның ойнап жатқан видеоларын көрсететін. Ол сондай-ақ математика мен физиканың шебері болды. «Меніңше, Дамиан сенен ақылдырақ», — деді бірде Мэй Маск ұлына, ол келісіп басын изеді. Бойшаң және таңқаларлықтай сымбатты Кай экстраверт болды және практикалық мәселелерді қолмен шешуді ұнататын. «Ол Дамианнан үлкенірек және спорттық денелі, оны қатты қорғайды», — дейді Джастин. Ол әкесінің не істеп жатқанының техникалық жақтарына ең қатты қызығатын бала және зымыран ұшыру үшін Канаверал мүйісіне әкесімен бірге баруға ең ықтимал бала еді. Бұл оның әкесін қуантатын, ол балалары онымен бірге уақыт өткізгісі келмейтінін айтқанда қатты қайғыратынын айтады.
Олардың үлкен ағасы Гриффин олардың этикалық көзқарасы мен мейірімділігімен бөлісті. Ол әкесін де жақсы түсінетін. Бір күні кешке Техастағы Tesla зауытындағы іс-шарада ол достарымен бірге жүргенде, әкесі одан сахна артындағы күту бөлмесіне бірге баруын сұрады. Гриффин екіленіп, достарымен болғысы келетінін айтты, содан кейін оларға қарап, иығын қиқаң еткізді де, әкесімен бірге кетті. Ғылым мен математикада керемет болған оның бойында әкесінде жоқ жұмсақтық бар еді және ол отбасындағы ең көпшіл мүше болды, кем дегенде X келгенге дейін. Содан кейін Гриффиннің бір жұмыртқалы емес егізі болды. Ішінара Масктың Marvel Comics-тегі X-Men сериясындағы сүйікті кейіпкерінің құрметіне аталған Ксавье ерік-жігері күшті болды және капитализм мен байлыққа деген терең жеккөрушілікті дамытты. Жеке және хабарлама арқылы ұзақ және ащы сөз алмасулар болды, онда Ксавье бірнеше рет: «Мен сені және сен жақтайтын барлық нәрсені жек көремін», — деді. Бұл Масктың үйлерін сатып, қарапайым өмір сүруге шешім қабылдауына әсер еткен факторлардың бірі болды, бірақ бұл қарым-қатынасқа аз әсер етті. 2020 жылға қарай арадағы сызат жөнделмейтіндей болды. Ксавье жаңа өгей інісін көруге басқа бауырларына қосылмады.
Сонымен, он алты жасар бала X дүниеге келген кезде әйел жынысына ауысуды шешкенде, Ксавье мен Илон қазірдің өзінде жат болып кеткен еді. «Сәлем, мен трансгендермін және менің атым енді Дженна», — деп жазды ол Кимбалдың әйелі Кристианаға. — «Әкеме айтпаңыз». Ол Граймсқа да хабарлама жазып, құпияны сақтауды өтінді. Ақырында, Маск мұны қауіпсіздік қызметінің мүшесінен білді. Маск трансгендерлік мәселелермен, көбінесе көпшілік алдында күресуге мәжбүр болды. Ксавье Дженна болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, бірақ бұл көпшілікке белгілі болғанға дейін, Маск «Биоңызға ол/оның (he/him) деп жазған кезіңіз» деген жазуы бар ауырып тұрған сарбаздың карикатурасын твиттерге жазды. Сынаққа ұшыраған кезде ол твитті өшіріп, түсіндіруге тырысты. «Мен транстарды толығымен қолдаймын, бірақ бұл есімдіктердің бәрі эстетикалық сұмдық». Ол транс мәселелері бойынша барған сайын ашық сөйлей бастады және 2023 жылға қарай жынысын ауыстырғысы келетін он сегіз жасқа толмаған балаларға медициналық қолдау көрсетуге рұқсат беруге қарсы консервативті қарсылықты қолдады.
Кристиана Илонның гейлерге немесе транс адамдарға қарсы ешқандай алалаушылығы жоқ екенін айтады. Дженнамен арадағы араздық, оның айтуынша, оның гендерлік сәйкестігінен гөрі радикалды марксизмінен туындаған. Кристиананың бұл жағынан тәжірибесі бар. Ол кезінде өзінің миллиардер әкесімен араздасқан және Кимбалға тұрмысқа шықпас бұрын Skin деген атпен белгілі қара нәсілді әйел рок-жұлдыз Дебора Энн Дайермен некеде болған. «Мен бұрынғы әйеліммен бірге болған кезде, Илон бізді балалы болуға көндіруге тырысты», — дейді ол. — «Оның гейлерге, транстарға немесе нәсілге қатысты ешқандай алалаушылығы жоқ». Дженнамен келіспеушіліктері, дейді Маск, «ол социализмнен асып, толық коммунист болып, кез келген бай адамды зұлым деп санай бастағанда күшейе түсті». Ол мұны ішінара ол оқыған Лос-Анджелестегі жеке мектеп Crossroads-қа енген прогрессивті «woke» (ояну) идеологиясынан көреді. Балалары кішкентай кезінде ол оларды отбасы мен достары үшін құрған Ad Astra деп аталатын мектепке жіберген. «Олар он төрт жасқа дейін сол жерде оқыды, бірақ содан кейін мен оларды жоғары сынып үшін нақты әлеммен таныстыру керек деп ойладым», — дейді ол. — «Мен Ad Astra-ны жоғары сыныпқа дейін ұзартуым керек еді». Дженнамен арадағы араздық, оның айтуынша, оның тұңғыш баласы Неваданың сәби кезіндегі өлімінен кейінгі өміріндегі ең ауыр нәрсе болды. «Мен көптеген қадамдар жасадым», — дейді ол, — «бірақ ол менімен уақыт өткізгісі келмейді».
Үйлер
Дженнаның ашуы Маскты миллиардерлерге қарсы реакцияға сезімтал етті. Ол табысты компаниялар құру арқылы байып, ақшаны сол компанияларға салып қоюдың еш айыбы жоқ деп есептеді. Бірақ 2020 жылға қарай ол сол байлықты қолма-қол ақшаға айналдырып, жеке тұтынуға шашу өнімсіз және жарасымсыз деп сезіне бастады. Оған дейін ол айтарлықтай сәнді өмір сүрді. 2012 жылы 17 миллион долларға сатып алған Лос-Анджелестің Бел-Эйр бөлігіндегі негізгі резиденциясы жеті жатын бөлмесі мен қонақ бөлмесі, он бір ваннасы, жаттығу залы, теннис корты, бассейні, екі қабатты кітапханасы, кинозал және бағы бар он алты мың шаршы футтық жалған сарай болды. Бұл оның бес баласы өздерін қамалда жүргендей сезінетін жер еді. Олар онымен аптасына төрт күн болып, үйде теннис сабақтары, жекпе-жек өнері және басқа да іс-шаралар кестесімен жүретін.
Актер Джин Уайлдердің жолдың арғы бетіндегі үйі сатылымға шыққанда, Маск оны сақтап қалу үшін сатып алды. Содан кейін ол айналасындағы үш үйді сатып алып, кейбіреулерін бұзып, өзінің арманындағы үйді салуды ойластырды. Оның сондай-ақ Кремний алқабында 32 миллион долларлық, он үш жатын бөлмелі, қырық жеті акрлық Жерорта теңізі стиліндегі жылжымайтын мүлігі болды. 2020 жылдың басында Маск олардың барлығынан құтылуды шешті. «Мен барлық дерлік физикалық мүліктерімді сатып жатырмын», — деп жазды ол X туылғанға дейін үш күн бұрын. — «Ешқандай үйім болмайды». Ол Джо Роганға бұл шешімге әкелген сезімін түсіндірді. «Менің ойымша, мүлік сізді төмен тартады және олар шабуыл векторы болып табылады», — деді ол. — «Соңғы жылдары "миллиардер" сөзі жағымсыз мағынаға ие болды, бұл жаман нәрсе сияқты. Олар: "Эй, миллиардер, сенде мынаның бәрі бар ғой", — дейді. Ал енді менде ештеңе жоқ, енді не істейсіңдер?»
Калифорниядағы үйлерін сатып бітіргеннен кейін Маск Техасқа көшті, көп ұзамай Граймс та соңынан барды. SpaceX-тен жалға алған Бока-Чикадағы шағын үй оның негізгі тұрғылықты жеріне айналды. Ол уақытының көп бөлігін Остинде өткізді, онда ол Швецияда елші болған, содан кейін әлемді аралау үшін демалыс алған PayPal-дағы досы Кен Хауэридің үйін қарызға алды. Колорадо өзені түзген көлдің жағасындағы сегіз мың шаршы футтық үй Остиндегі басқа да көптеген миллиардерлер тұратын жабық кешеннің бөлігі болды. Бұл Wall Street Journal оның сол жерде тұратынын хабарлағанға дейін балаларын мерекелерге жинауға тамаша орын болды. «Journal менің мекен-жайымды жариялағаннан (doxed) кейін мен Кеннің үйінде тұруды тоқтаттым», — дейді ол. — «Адамдар келе берді, біреуі мен жоқта қақпадан өтіп, үйге кіріп кетіпті».
Біраз құлықсыз іздеуден кейін ол жақын жерден жеткілікті үлкен және оның сөзімен айтқанда «Architectural Digest журналына шықпаса да, керемет үй» тапты. Сатушылар 70 миллион доллар сұрады, ал ол 60 миллион доллар ұсынды, бұл оның Калифорниядағы үйлерін сатқан бағасы еді. Бірақ ол кезде әлемдегі ең бай адаммен супер-қызу жылжымайтын мүлік нарығында мәміле жасап жатқан сатушылар бастапқы сұраған бағасынан да көп алғысы келді. Маск бас тартты. Оның орнына ол Остиндегі досының пәтерін пайдалануға немесе Граймс оңаша тұйық көшеде жалдаған үйде тұруға қанағаттанды.
Илон мен Кимбалдың қайта табысуы
2020 жылдың қарашасында Кен Хауэридің туған күніне Стокгольмге барған сапарынан кейін Масктың COVID сынамасы оң нәтиже көрсетті. Ол шамамен сол уақытта жұқтырған Кимбалға қоңырау шалды. Олардың қарым-қатынасы, әсіресе 2018 жылдың ауыр күзінен кейін шиеленіскен еді. Бірақ Илон COVID-тің жеңіл түрін бірге өткізу үшін Боулдерге ұшып барғанда, олар қайта табысты. Заңды табиғи галлюциногендерді қолдану арқылы ақыл-ойды емдеуге сенетін Кимбал шаманның басшылығымен галлюцинация тудыратын шайларды ішуді қамтитын Аяуаска рәсімін жоспарлап жүрген еді. Ол Илонды осы тәжірибеге қосылуға көндіруге тырысты, бұл оның ішкі демондарын ауыздықтауға көмектесуі мүмкін деп ойлады. «Аяуаска рәсімі эгоның өлімін қамтиды», — деп түсіндіреді Кимбал. — «Сіздегі барлық жүк өледі. Одан кейін сіз басқа адам боласыз».
Илон бас тартты. «Мендегі эмоциялар бетонның қалың қабаттарының астында көмілген, мен оны ашуға дайын емеспін», — деді ол. Оның орнына ол жай ғана Кимбалмен бірге болғысы келді. Компьютерлерінен SpaceX ұшырылымын көріп, Боулдерде біраз уақыт өткізгеннен кейін олар жалығып, Илонның ұшағымен Остинге кетті. Онда олар Илонның сүйікті жаңа видео ойыны Polytopia-ны ойнады және Karate Kid фильміне негізделген Netflix-тің Cobra Kai сериалын бас алмай көрді. Шоуда түпнұсқа фильмнің кейіпкерлері енді Илон мен Кимбал сияқты қырықтың соңында еді, балалары Масктың балаларымен жасты. «Бұл екеумізге де қатты әсер етті, өйткені онда Ральф Маккио ойнаған бір супер-эмпатикалық адам бар, ал екіншісі — эмпатиясы жоқ адам», — дейді Кимбал. — «Екеуі де өздерінің әке бейнесімен және өз балаларына қалай әке болу керектігімен күресуде». Бұл тәжірибе Аяуаска рәсімінсіз-ақ катарсис болды. «Біз қайтадан екі бала сияқты болдық», — дейді Кимбал. — «Бұл керемет болды, ең жақсы уақыт. Біз өмірімізде мұндай апталардың бірі қайта болады деп ешқашан ойламаған едік».
57. Толық жылдамдықпен (Full Throttle)
SpaceX, 2020
Кико Донтчевпен бірге және Канаверал мүйісіндегі ұшыру мұнарасында
Азаматтар орбитаға
2011 жылы Space Shuttle-дың зейнетке шығуынан бастап, Америка Құрама Штаттары екі ұрпақ бұрын Айға тоғыз миссия жасаған ұлт үшін таңқаларлық қабілет, ерік және қиял тапшылығын бастан кешірді. Соңғы Shuttle миссиясынан кейін он жылға жуық уақыт бойы ұлт адамдарды ғарышқа жібере алмады. Ол астронавттарын Халықаралық ғарыш станциясына жеткізу үшін ресейлік зымырандарға сүйенуге мәжбүр болды. 2020 жылы SpaceX мұны өзгертті. Сол мамырда Crew Dragon капсуласы орнатылған Falcon 9 зымыраны екі NASA астронавтын Халықаралық ғарыш станциясына алып жүруге дайын болды — бұл жеке компанияның адамдарды орбитаға алғаш рет ұшыруы еді. Президент Трамп пен вице-президент Пенс Канаверал мүйісіне ұшып келіп, ұшыру үшін 39A алаңының жанындағы көру трибуналарына жайғасты. Құлаққап киген және ұлы Кайдың жанында отырған Маск басқару бөлмесінде болды. Он миллион адам теледидар мен түрлі стримингтік платформаларда тікелей эфирде көрді.
«Мен діндар адам емеспін», — деді кейінірек Маск подкастер Лекс Фридманға, — «бірақ соған қарамастан мен тізерлеп отырып, сол миссия үшін дұға еттім». Зымыран көтерілгенде, басқару бөлмесі қуаныш айқайына толды. Трамп және басқа саясаткерлер құттықтауға келді. «Бұл елу жылдағы алғашқы үлкен ғарыштық хабарлама, ойлап қараңызшы», — деді Трамп. — «Және оны жеткізу — мәртебе». Маск президенттің не туралы айтып тұрғанын түсінбеді және ол қашықтықты сақтады. Трамп Маск пен оның командасына жақындап: «Сендер тағы төрт жыл жасауға дайынсыңдар ма?» — деп сұрағанда, Маск ойға шомып, теріс айналды. NASA SpaceX-ке астронавттарды Ғарыш станциясына апаратын зымыран жасауға келісімшарт бергенде, дәл сол күні 2014 жылы Boeing-ке 40 пайызға көбірек қаржыландырумен бәсекелес келісімшарт берген болатын. SpaceX 2020 жылы сәттілікке жеткенде, Boeing тіпті ұшқышсыз сынақ ұшуын станциямен түйістіре алмаған еді. SpaceX-тің сәтті ұшырылымын атап өту үшін Маск Кимбал, Граймс, Люк Носек және басқалармен бірге Канаверал мүйісінен екі сағаттық жердегі Эверглейдстегі курортқа барды. Носек тарихи «сәттің ұлылығы» оларға әсер ете бастағанын еске алады. Олар түнге дейін биледі, бір сәтте Кимбал секіріп тұрып: «Менің ағам жаңа ғана ғарышқа астронавттарды жіберді!» — деп айқайлады.
Кико Донтчев
SpaceX 2020 жылдың мамырында астронавттарды Ғарыш станциясына ұшырғаннан кейін, бес айда он бір сәтті ұшқышсыз спутник ұшырумен әсерлі нәтиже көрсетті. Бірақ Маск, әдеттегідей, тоқмейілсуден қорықты. Егер ол маньяктық шұғылдық сезімін сақтамаса, SpaceX Boeing сияқты бос және баяу болып қалуы мүмкін деп алаңдады. Қазан айындағы ұшырулардың бірінен кейін Маск түнде 39A алаңына барды. Онда тек екі адам жұмыс істеп жатты. Мұндай көріністер оны ашуландыратын. Барлық компанияларында, Twitter қызметкерлері кейінірек білетіндей, ол барлығынан тынымсыз қарқынмен жұмыс істеуді күтетін. «Бізде мүйісте 783 қызметкер жұмыс істейді», — деді ол сол жердегі ұшыру жөніндегі вице-президентке суық ашумен. — «Неге қазір олардың екеуі ғана жұмыс істеп жатыр?» Маск оған барлығы не істеу керектігі туралы брифинг дайындауға қырық сегіз сағат берді.
Қалаған жауаптарын ала алмаған соң, Маск өзі анықтауды шешті. Ол хардкор, «бәрін салу» (all-in) режиміне көшті. Невада мен Фримонттағы Tesla зауыттарында жасағанындай және кейінірек Twitter-де жасайтынындай, ол ғимаратқа, бұл жағдайда Канаверал мүйісіндегі ангарға көшіп барып, тәулік бойы жұмысқа кірісті. Оның түні бойы қатысуы әрі спектакль, әрі шындық болды. Екінші түні ол әйелі мен отбасы бар және Масктың ойынша, рұқсатсыз кетіп қалған ұшыру жөніндегі вице-президентпен байланыса алмады, сондықтан ол ангарда өзімен бірге жұмыс істеп жүрген инженерлердің бірі Кико Донтчевпен сөйлесуді сұрады.
Донтчев Болгарияда дүниеге келген және әкесі, математик, Мичиган университетіне жұмысқа орналасқанда жас бала кезінде Америкаға қоныс аударған. Ол аэроғарыш инженериясы бойынша бакалавр және магистр дәрежесін алды, бұл оны армандаған мүмкіндігіне — Boeing-тегі тәжірибеге алып келді. Бірақ ол тез көңілі қалып, SpaceX-те жұмыс істейтін досына баруды шешті. «Мен сол күні еденде жүргенімді ешқашан ұмытпаймын», — дейді ол. — «Барлық жас инженерлер жандарын салып жұмыс істеп жатты, футболка киіп, татуировкаларын көрсетіп, істі бітіруде нағыз мықтылар еді. Мен: "Бұлар менің адамдарым", — деп ойладым. Бұл Boeing-тегі түймеленген өлі атмосфераға мүлдем ұқсамайтын».
Сол жазда ол Boeing вице-президентіне SpaceX жас инженерлерге инновация жасауға қалай мүмкіндік беретіні туралы презентация жасады. «Егер Boeing өзгермесе, — деді ол, — сіздер ең жақсы таланттардан айырыласыздар». Вице-президент Boeing дизрупторларды (бұзушыларды) іздемейтінін айтып жауап берді. «Бәлкім, бізге ең жақсылар емес, ұзағырақ қалатын адамдар керек шығар». Донтчев жұмыстан шығып кетті. Ютадағы конференцияда ол SpaceX ұйымдастырған кешке барды және бір-екі сусыннан кейін Гвинн Шотвеллді бұрышқа қысып алуға батылдық жинады. Ол қалтасынан умаждалған түйіндемені шығарып, оған өзі жұмыс істеген спутник жабдығының суретін көрсетті. «Мен істі жүзеге асыра аламын», — деді ол оған. Шотвеллге бұл қызық көрінді. «Маған умаждалған түйіндемемен келуге батылдығы бар кез келген адам жақсы үміткер болуы мүмкін», — деді ол. Ол оны SpaceX-ке сұхбатқа шақырды. Ол әрбір жалданатын инженермен әлі де сұхбаттасатын Маскпен сағат 15:00-де кездесуі керек еді. Әдеттегідей, Маск кешігіп жатты және Донтчевке басқа күні келу керектігі айтылды. Оның орнына Донтчев Масктың кабинасының сыртында бес сағат отырды. Ақыры кешкі сағат 8-де Маскқа кіргенде, Донтчев мүмкіндікті пайдаланып, оның ынталы көзқарасы Boeing-те қалай бағаланбағанын айтып берді. Жұмысқа қабылдау немесе жоғарылату кезінде Маск түйіндемедегі дағдылардан гөрі көзқарасқа басымдық беруді әдетке айналдырған. Ал оның жақсы көзқарас анықтамасы — маньяктарша қатты жұмыс істеуге деген құштарлық. Маск Донтчевті сол жерде жұмысқа алды.
Сол қазан айындағы түнде, Масктың жұмыс марафоны кезінде, ол Донтчевпен сөйлесуді сұрағанда, инженер үш күн қатарынан жұмыс істегеннен кейін үйіне жаңа ғана жетіп, бір бөтелке шарап ашқан еді. Бастапқыда ол телефонындағы белгісіз нөмірді елемеді, бірақ содан кейін әріптестерінің бірі әйеліне қоңырау шалды. Кикоға ангарға дереу қайтып келсін деп айт. Маск оны іздеп жатыр. «Мен өте шаршадым, жартылай маспын, бірнеше күн ұйықтамадым, сондықтан көлікке отырдым, өзімді сергіту үшін бір қорап темекі сатып алдым да, ангарға қайтып келдім», — дейді ол. — «Мен мас күйде көлік жүргізгенім үшін ұсталып қаламын ба деп қорықтым, бірақ бұл Илонды елемеуден гөрі азырақ қауіпті болып көрінді».
Донтчев ол жерге жеткенде, Маск оған жоғарғы менеджерлерден бір саты төмен инженерлермен сөйлесу үшін «деңгейді аттап өтетін» (skip-level) жиналыстар сериясын ұйымдастыруды тапсырды. Соның нәтижесінде өзгерістер болды. Донтчев мүйістегі бас инженер болып тағайындалды, ал оның тәлімгері, сабырлы ардагер менеджер Рич Моррис операцияларға жауапты болды. Содан кейін Донтчев ақылды өтініш жасады. Ол тікелей Маскқа емес, Морриске есеп бергісі келетінін айтты. Нәтижесінде Йода тәрізді тәлімгер болуды білетін менеджер мен Масктың қарқынына сәйкес келуге ынталы инженер басқаратын бірқалыпты жұмыс істейтін команда пайда болды.
Қарсылық (Defiance)
Масктың тезірек қозғалуға, көбірек тәуекел етуге, ережелерді бұзуға және талаптарға күмән келтіруге деген ұмтылысы оған адамдарды орбитаға жіберу, электрлі көліктерді жаппай нарыққа шығару және үй иелерін электр желісінен ажырату сияқты үлкен ерліктерді жасауға мүмкіндік берді. Бұл сондай-ақ оның SEC (Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия) талаптарын елемеу, Калифорниядағы COVID шектеулеріне қарсы шығу сияқты оны қиындыққа ұшырататын әрекеттерді жасағанын білдірді. Ханс Кенигсманн 2002 жылы Маск жалдаған алғашқы SpaceX инженерлерінің бірі болды. Ол Квадждағы сәтсіз алғашқы үш ұшу және Falcon 1-дің сәтті төртінші ұшуы кезіндегі батыл корпустың мүшесі болған. Маск оны ұшу сенімділігіне жауапты вице-президент етіп тағайындады, ол ұшулардың қауіпсіз болуын және ережелерге сәйкес келуін қамтамасыз етті. Бұл Масктың қол астында оңай жұмыс емес еді.
2020 жылдың соңында SpaceX Super Heavy үдеткішінің ұшқышсыз сынағын ұшыруға дайындалып жатты. Барлық ұшулар Федералдық авиация әкімшілігі (FAA) қойған талаптарға, соның ішінде ауа райы нұсқауларына сәйкес келуі керек. Сол күні таңертең ұшыруды қашықтан бақылап отырған FAA инспекторы жоғарғы деңгейдегі желдердің жалғастыруды қауіпті ететінін хабарлады. Егер ұшыру кезінде жарылыс болса, жақын маңдағы үйлер зардап шегуі мүмкін еді. SpaceX жағдайдың қауіпсіз екенін көрсететін өз ауа райы моделін ұсынып, ережеден ауытқуды сұрады, бірақ FAA бас тартты. Басқару бөлмесінде FAA-дан ешкім болған жоқ және ережелердің қандай екені сәл (бірақ қатты емес) түсініксіз болды, сондықтан ұшыру директоры Илонға бұрылып, жалғастыру керек пе дегендей үнсіз басын қисайтты. Маск үнсіз бас изеді. Зымыран ұшып кетті. «Мұның бәрі өте нәзік болды», — дейді Кенигсманн. — «Бұл әдеттегі Илон. Тәуекелге бару шешімі бастың ишарасымен білдірілді».
Зымыран ауа райы проблема тудырмастан тамаша ұшты, дегенмен ол алты миль қашықтықта тігінен қонуға әрекеттенгенде сәтсіздікке ұшырады. FAA оның ауа райы туралы шешімі неге еленбегені туралы тергеу ашты және SpaceX сынақтарына екі айлық кідіріс қойды, бірақ соңында айтарлықтай айыппұл салған жоқ. Өз жұмысының бір бөлігі ретінде Кенигсманн оқиға туралы есеп жазды және ол SpaceX-тің әрекетін ақтап алмады. «FAA біліксіз әрі консервативті, бұл жаман қоспа, бірақ ұшу алдында маған олардан рұқсат керек еді, ал бізде ол болмады», — деді ол маған. — «Илон FAA болмайды деген кезде ұшырды. Сондықтан мен шын есеп жаздым». Ол SpaceX пен Масктың кінәні мойындағанын қалады. Бұл Маск бағалайтын көзқарас емес еді. «Ол оны олай көрмеді және ренжіді, қатты ренжіді», — дейді Кенигсманн. Кенигсманн SpaceX-те өте қиын алғашқы күндерден бері болғандықтан, Маск оны бірден жұмыстан шығарғысы келмеді. Бірақ ол оның қадағалау міндеттерін алып тастап, бірнеше айдан кейін оны ақырын шығарып жіберді. «Сен көп жылдар бойы керемет жұмыс жасадың, бірақ түбінде әркімнің зейнетке шығатын уақыты келеді», — деді Маск оған электрондық пошта арқылы. — «Сенікі қазір келді».
58. Безос Маскқа қарсы, 2-раунд
SpaceX, 2021
Джефф Безос сапарынан кейін бірден
Ричард Брэнсон дәл оның алдында
Бір-бірін қайрау
Джефф Безос пен Илон Маск 2013 жылдан бастап Канаверал мүйісіндегі әйгілі 39A алаңын кім жалға алатыны (Маск жеңді), ғарыш шегіне жеткен зымыранды бірінші болып қондыру (Безос), орбитаға шыққан зымыранды қондыру (Маск) және адамдарды орбитаға жіберу (Маск) мәселелері бойынша тіресіп келеді. Ғарыш екі адам үшін де жеке құмарлық болды және олардың бәсекелестігі — бір ғасыр бұрынғы теміржол барондарының бәсекелестігі сияқты — саланы алға жылжытуға қызмет етті. Ғарыштың миллиардер балалардың хоббиіне айналғаны туралы сындарға қарамастан, олардың ұшыруларды жекешелендіру туралы көзқарасы Қытайдан, тіпті Ресейден артта қалған Американы ғарышты игерудің алдыңғы қатарына қайта шығарды.
Бәсекелестік 2021 жылдың сәуірінде SpaceX Безостың Blue Origin компаниясын жеңіп, NASA астронавттарын Айға сапардың соңғы кезеңіне апару келісімшартын ұтып алған кезде қайта тұтанды. Blue Origin шешімге сәтсіз шағымданды. Оның веб-сайтында SpaceX жоспарын сынайтын графика көрсетілді, онда үлкен әріптермен «өте күрделі» және «жоғары тәуекел» деп жазылған. SpaceX бұған Blue Origin «орбитаға жетуге қабілетті бірде-бір зымыран немесе ғарыш кемесін шығармағанын» атап өту арқылы жауап берді. Масктың Twitter жанкүйерлері Blue Origin-ді келеке ететін флешмоб құрды, оған Маск та қосылды. «(Орбитаға) тұрғыза алмай жатыр, лол», — деп жазды ол. Безос пен Маск кейбір жағынан ұқсас болды. Екеуі де құмарлық, инновация және ерік күші арқылы салаларды өзгертті. Екеуі де қызметкерлерге дөрекі, нәрселерді ақымақтық деп атауға асығыс және күмәншілдер мен қарсылық білдірушілерге ашулы болды. Және екеуі де қысқа мерзімді пайданы көздеуден гөрі болашақты елестетуге назар аударды. Безостан «пайда» (profit) сөзінің қалай жазылатынын білесіз бе деп сұрағанда, ол: «П-а-й-ғ-а-м-б-а-р (Prophet)», — деп жауап берді.
Бірақ инженерияға терең үңілуге келгенде, олар әртүрлі болды. Безос әдістемелік болды. Оның ұраны gradatim ferociter немесе «Қадам-қадаммен, аяусыз» болды. Масктың инстинкті — итермелеу, қарқынды арттыру және адамдарды ақылға сыймайтын мерзімдерге айдау болды, тіпті бұл тәуекелге баруды білдірсе де. Безос Масктың инженерлік жиналыстарда сағаттап отырып, техникалық ұсыныстар жасау және шұғыл бұйрықтар беру тәжірибесіне күмәнмен, тіпті менсінбей қарады. SpaceX пен Tesla-ның бұрынғы қызметкерлері оған Масктың өзі айтқандай көп білмейтінін және оның араласуы әдетте пайдасыз немесе тікелей проблемалық екенін айтқан, дейді ол.
Өз кезегінде Маск Безосты инженерияға назар аудармауы Blue Origin-нің SpaceX-ке қарағанда аз прогреске жетуінің бір себебі болған әуесқой (дилетант) деп санады. 2021 жылдың соңында берген сұхбатында ол Безостың «инженерлік қабілеті айтарлықтай жақсы» екенін құлықсыз мақтады, бірақ содан кейін: «Бірақ ол инженерлік бөлшектерге үңілуге ақыл-ой қуатын жұмсағысы келмейтін сияқты. Шайтан егжей-тегжейде», — деп қосты. Енді Маск барлық үйлерін сатып, Техаста жалдамалы пәтерде тұрып жатқандықтан, ол Безосты сәнді, көп зәулім үйлі өмір салты үшін жек көре бастады. «Кейбір жағынан мен оны Blue Origin-де көбірек уақыт өткізуге арандатуға тырысамын, сонда олар көбірек прогреске жетеді», — дейді Маск. — «Ол джакузиде аз уақыт өткізіп, Blue Origin-де көбірек уақыт өткізуі керек».
Олардың бәсекелес спутниктік байланыс компанияларына қатысты тағы бір дау туындады. 2021 жылдың жазына қарай SpaceX орбитаға екі мыңға жуық Starlink орналастырды. Оның ғарыштық интернеті он төрт елде қолжетімді болды. Безос 2019 жылы Amazon-ның Project Kuiper деп аталатын ұқсас шоқжұлдыз бен интернет қызметін құру жоспарын жариялаған болатын. Бірақ әзірге бірде-бір спутник ұшырылмаған еді. Маск инновация орбитаға көтерілген тонна құны немесе адамның араласуынсыз Автопилотта жүрген орташа миль саны сияқты нақты көрсеткіштерді белгілеу арқылы жүзеге асады деп сенді. Starlink үшін ол Джункосаны спутниктің күн батареялары жинаған фотондардың қаншасы Жерге пайдалы түрде жіберілетінін сұрап таң қалдырды. Бұл үлкен қатынас болды — мүмкін 10 000-ға 1 — және Джункоса бұл туралы ешқашан ойламаған еді. «Мен мұны ешқашан көрсеткіш ретінде қарастырмадым», — дейді ол. — «Бұл мені тиімділікті қалай арттыруға болатыны туралы шығармашылық ойлауға мәжбүр етті».
Бұл SpaceX-ке Starlink-тің екінші нұсқасын жасауға түрткі болды және компания Федералдық байланыс комиссиясынан рұқсат сұрап өтініш берді. Өтінімде болашақ Starlink спутниктері үшін жоспарланған орбиталық биіктік төмендетілген, бұл желінің кідірісін азайтуға мүмкіндік беретін еді. Алайда бұл оларды Безостың бәсекелес Kuiper шоқжұлдызының жоспарланған орбиталарына жақындататындықтан, Безос қарсылық білдірді. Маск тағы да Twitter-де оған шабуыл жасап, оның есімін әдейі қате жазып, испан тіліндегі «сүйісу» сөзіне ұқсатты: «Безос зейнетке шығып, SpaceX-ке қарсы сотқа шағымдануды толық жұмыс күніне айналдырған сияқты». Федералдық байланыс комиссиясы Масктің жоспарларын жалғастыруға рұқсат берді.
Миллиардерлердің серуені
Безостың армандарының бірі — ғарышқа өзі ұшу болатын. Сонымен, 2020 жылдың жазында, Маскпен текетірес кезінде, ол өзінің және інісі Марктың Blue Origin зымыранымен ғарыш шегіне (бірақ орбитаға емес) он бір минуттық секіріс жасайтынын жариялады. Ол ғарыштағы алғашқы миллиардер болмақ еді.
Virgin Airlines және Virgin Music негізін қалаушы, күлімсіреген британдық миллиардер сэр Ричард Брэнсонның да осындай арманы бар еді. Ол өзінің Virgin Galactic ғарыш компаниясын құрған болатын, оның бизнес-моделі негізінен ауқатты адамдарды қызықты саяхатқа шығаруға негізделген. Оның маркетингтік данышпандығы өзін компанияның бет-бейнесі мен рухы ретінде пайдалануды қамтыды. Ол ғарыштық туризм бизнесін жарнамалаудың және өзіне ұнайтын керемет көңіл көтерудің ең жақсы жолы — өз зымырандарының бірімен ұшу екенін білді. Сөйтіп, Безос ұшыру күнін өзгертуге кеш болған кезде, Брэнсон тоғыз күн бұрын, 11 шілдеде ұшатынын хабарлады. Нағыз шоумен ретінде ол тікелей эфирді жүргізуге Стивен Колбертті және осы оқиғаға арналған жаңа әнді орындауға әнші Халидті шақырды.
Брэнсон ұшыру таңында түнгі сағат 1-ге таман оянғанда, өзі тұрып жатқан үйдің ас үйіне кіріп, онда Baby X-пен бірге тұрған Маскті көрді. «Илонның біздің ұшуымызға жаңа туған сәбиімен келуі өте сүйкімді болды», — дейді Брэнсон. Маск жалаң аяқ және айға қону миссиясының елу жылдығына арналған «Аполлонның бес онжылдығы» деген жазуы бар қара футболка киіп алған еді. Олар отырып, бір-екі сағат сөйлесті. «Ол көп ұйықтамайтын сияқты», — дейді Брэнсон.
Жүк ұшағымен ұшыру биіктігіне көтерілген қанатты суборбиталық зымыранмен ұшу сәтті өтті. Брэнсон мен Virgin Galactic-тің бес қызметкері 53,6 миль биіктікке жетті, бұл олардың «ғарышқа» жеткен-жетпегені туралы шағын дау тудырды. Себебі NASA ғарышты Жерден елу миль биіктіктен басталады деп анықтаса, басқа елдер оны алпыс екі миль биіктіктегі Карман сызығы деп таниды.
Тоғыз күннен кейінгі Безостың миссиясы да сәтті өтті. Әрине, Маск оған қатысқан жоқ. Безос, оның інісі және экипаж алпыс алты миль биіктікке жетіп, Карман сызығынан әлдеқайда асып түсті, бұл оған мақтануға қосымша себеп берді. Олардың ғарыш капсуласы Техас шөліне парашютпен жайлап қонды, онда оның қатты алаңдаған анасы мен сабырлы әкесі күтіп тұрған еді.
Маск Безос пен Брэнсонға сараң мақтау айтты. «Олардың ғарышты дамытуға ақша жұмсап жатқаны керемет деп ойладым», — деді ол қыркүйекте Code конференциясында Кара Свишерге. Бірақ ол алпыс мильге секірудің шағын қадам екенін атап өтті. «Жағдайды түсіну үшін айтсақ, орбитаға шығу үшін суборбитаға қарағанда жүз есе көп энергия қажет», — деп түсіндірді ол. «Содан кейін орбитадан қайту үшін сол энергияны жою керек, сондықтан сізге өте қуатты жылу қалқаны қажет. Орбита суборбитаға қарағанда шамамен екі есе қиын».
Маск қастандық теориясына бейім ойлау жүйесімен қарғысқа ұшырағандай еді, бұл оны өзі туралы жағымсыз баспасөз жаңалықтар ұйымдары иелерінің жасырын мақсаттары немесе сыбайлас мүдделеріне байланысты деп сенуге мәжбүр етті. Бұл әсіресе Безос Washington Post газетін сатып алғанда қатты байқалды. Газет 2021 жылы дайындап жатқан мақаласы бойынша Маскпен байланысқа шыққанда, ол жай ғана: «Қуыршақ қожайындарыңызға сәлем айтыңыз», — деп электрондық хат жіберді. Шын мәнінде, Безос Post-тағы жаңалықтарды жариялауға келгенде әрқашан таңқаларлықтай бейтарап болды және оның құрметті ғарыш тілшісі Кристиан Давенпорт үнемі Масктің жетістіктерін, соның ішінде Безоспен бәсекелестігі туралы мақалаларды жариялап тұрды.
«Әзірге Маск барлық салада алда келеді», — деп жазды Давенпорт. «SpaceX Халықаралық ғарыш станциясына астронавттардың үш тобын жіберді және сейсенбіде Жерді айналып өтетін үш күндік сапарға азаматтық астронавттар экипажын ұшыруды жоспарлап отыр. Blue Origin 10 минуттан сәл астам уақытқа созылған бір ғана суборбиталық миссияны ұшырды».
59-тарау. Starship дүмпуі
SpaceX, шілде 2021
Энди Кребс
Лукас Хьюз
Mechazilla қолдарымен құрастырылып жатқан Starship
Мехазилла
Сол кезде он бес айлық болған X Бока-Чикадағы Starbase конференция үстелінің үстінде теңселіп жүріп, екі қолын ашып-жұмып жатты. Ол экрандағы Бока-Чика ұшыру мұнарасының қолдарын көрсететін анимацияға еліктеген еді. Оның сөйлеуді үйренген алғашқы үш сөзі «зымыран», «көлік» және «әке» болды. Енді ол жаңа сөзді жаттықтырып жүрді: «таяқшалар» (chopsticks). Әкесі оған аса мән бермеді, ал сол түні бөлмедегі басқа бес инженер оған алаңдамаған сыңай танытуға машықтанған еді.
Таяқшалар тарихы сегіз ай бұрын, 2020 жылдың соңында, SpaceX командасы Starship үшін жоспарланған қону аяқтарын талқылап жатқанда басталған. Масктің басты қағидасы жылдам қайта пайдалану болды, ол мұны жиі «адамзатты ғарыштық өркениетке айналдырудың қасиетті граалі» деп жариялайтын. Басқаша айтқанда, зымырандар ұшақтар сияқты болуы керек. Олар ұшып, қонып, содан кейін мүмкіндігінше тез қайта ұшуы тиіс.
Falcon 9 әлемдегі жалғыз жылдам қайта пайдаланылатын зымыранға айналды. 2020 жылы Falcon үдеткіштері жиырма үш рет қауіпсіз қонып, қону аяқтарына тік түсті. Жалынды, бірақ жұмсақ қонулардың бейнежазбалары Маскті әлі күнге дейін орнынан ұшып тұрғызатын. Дегенмен, ол Starship үдеткіші үшін жоспарланған қону аяқтарына тәнті болмады. Олар салмақ қосып, үдеткіш көтере алатын пайдалы жүктің мөлшерін азайтты.
— Неге біз оны ұстап алу үшін мұнараны пайдаланып көрмейміз? — деп сұрады ол.
Ол зымыранды ұшыру алаңында ұстап тұратын мұнараны меңзеді. Маск зымыранды құрастыру үшін сол мұнараны пайдалану идеясын
ойлап тапқан болатын; оның бірінші сатыдағы үдеткішті көтеріп, ұшыру қондырғысына орналастыратын, содан кейін екінші
сатыдағы ғарыш кемесін алып, үдеткіштің үстіне қоятын қолдары бар еді. Енді ол бұл қолдарды үдеткіш Жерге қайтып
оралғанда ұстап алу үшін де пайдалануға болатынын ұсынды.
Ол зымыранды ұшыру алаңында ұстап тұратын мұнараны меңзеді. Маск зымыранды құрастыру үшін сол мұнараны пайдалану идеясын
ойлап тапқан болатын; оның бірінші сатыдағы үдеткішті көтеріп, ұшыру қондырғысына орналастыратын, содан кейін екінші
сатыдағы ғарыш кемесін алып, үдеткіштің үстіне қоятын қолдары бар еді. Енді ол бұл қолдарды үдеткіш Жерге қайтып
оралғанда ұстап алу үшін де пайдалануға болатынын ұсынды.
Бұл ақылға сыймайтын идея еді және бөлмеде үлкен қобалжу тудырды. «Егер үдеткіш мұнараға қайтып келіп, оған соғылса, келесі зымыранды ұзақ уақыт ұшыра алмайсыз», — дейді Билл Райли. «Бірақ біз мұны істеудің әртүрлі жолдарын зерттеуге келістік».
Бірнеше аптадан кейін, 2020 жылғы Рождестводан кейін команда миға шабуыл жасауға жиналды. Инженерлердің көпшілігі үдеткішті ұстау үшін мұнараны пайдалануға қарсы болды. Құрастыру қолдары онсыз да қауіпті деңгейде күрделі еді. Бір сағаттан астам дау-дамайдан кейін үдеткішке қону аяқтарын орнату туралы ескі идеяны ұстану консенсусы қалыптаса бастады. Бірақ көлік инженериясының директоры Стивен Харлоу батыл тәсілді жақтап дауласуын тоқтатпады. «Бізде бұл мұнара бар, неге оны қолданып көрмеске?»
Тағы бір сағаттық пікірталастан кейін Маск араласты.
— Харлоу, сен бұл жоспарды қолдайсың, — деді ол. — Ендеше, неге оған өзің жауапты болмайсың?
— Харлоу, сен бұл жоспарды қолдайсың, — деді ол. — Ендеше, неге оған өзің жауапты болмайсың?
Шешім қабылдаған бойда Маск ақымақ-әзіл режиміне ауысты. Ол «Каратэ бала» (The Karate Kid) фильміндегі каратэ шебері мистер Миягидің шыбынды ұстау үшін таяқшаларды қолданатын сахнасы туралы күле бастады. Мұнара қолдары «таяқшалар» (chopsticks) деп аталатын болды, ал ол бүкіл мұнараға «Мехазилла» деген ат қойды. Ол мұны твит арқылы атап өтті: «Біз үдеткішті ұшыру мұнарасының қолымен ұстап алуға тырысамыз!» Оқырман одан неге жай ғана қону аяқтарын қолданбайтынын сұрағанда, Маск: «Аяқтар сөзсіз жұмыс істейді, бірақ ең жақсы бөлшек — бұл мүлдем жоқ бөлшек», — деп жауап берді.
2021 жылдың шілдесінің соңындағы ыстық сәрсенбі күні түстен кейін Мехазилланың жылжымалы таяқша қолдары бар соңғы сегменті Бока-Чика ұшыру алаңына орнатылды. Команда оған құрылғының анимациясын көрсеткенде, Маск қатты қуанды. «Керемет!» — деп айқайлады ол. «Мұның көрермендері өте көп болады». Ол «Каратэ бала» фильмінен екі минуттық үзінді тауып, оны iPhone-ынан твиттерге жариялады. «SpaceX ең үлкен ұшатын нысанды робот таяқшалармен ұстап алуға тырысады», — деді ол. «Сәттілікке кепілдік жоқ, бірақ қызық болатыны сөзсіз!»
Дүмпу
«Біз кемені үдеткіштің үстіне орнатуымыз керек», — деді Маск Бока-Чикадағы ангар тәрізді үш шатырдың бірінде жарты шеңбер болып жиналған жүз жұмысшының шұғыл жиналысында. Бұл 2021 жылдың шілдесіндегі өте шуақты күн еді және ол Starship-тің ұшуына FAA (Федералдық авиация әкімшілігі) рұқсатын алуға назар аударған болатын. Оның шешімі бойынша ең жақсы жол — олардың дайын екенін көрсету үшін үдеткіш пен екінші сатыдағы кемені ұшыру алаңында құрастыру еді. «Бұл реттеушілерді орындарынан қозғалуға мәжбүр етеді», — деді ол. «Оларды мақұлдауға итермелейтін қоғамдық қысым болады».
Бұл біршама мағынасыз, бірақ Маскке тән қадам еді. Starship, белгілі болғандай, 2023 жылдың сәуіріне дейін, яғни тағы жиырма бір ай бойы ұшуға дайын болмайтын еді. Бірақ ол ессіз шұғылдық сезімін тудыру арқылы барлығын, соның ішінде реттеушілерді, жұмысшыларды және тіпті өзін де қамшылаймын деп үміттенді.
Келесі бірнеше сағат бойы ол құрастыру желілерінің бойымен ауыр басып жүрді, түксіз қолдарын сермеп, мойнын сәл еңкейтіп, кейде бір нәрсеге үнсіз қарап тұрып қалатын. Оның жүзі барған сайын түнеріп, үзілістері қорқынышты сипатқа ие болды. Сағат 21:00-ге қарай мұхиттан толық ай көтерілді және ол оны жын-пері билеген адамға айналдырып жатқандай көрінді.
Мен Масктің бұрын да осындай «демон режиміне» түскенін көргенмін, сондықтан мұның неге әкелетінін сездім. Жиі болатындай — жылына кемінде екі-үш рет үлкен ауқымда — оның ішінде дүмпуге (surge), яғни тәулік бойы тоқтаусыз жұмыс істеуге бұйрық беру құлшынысы пайда болды. Ол мұны Невададағы аккумулятор зауытында, Фримонттағы көлік құрастыру зауытында және автономды жүргізу тобының кеңселерінде жасаған еді, кейінірек Twitter-ді сатып алғаннан кейінгі ессіз айда да солай істеді. Мақсат — жағдайды сілкіп, өзі айтқандай, «жүйеден боқтықты сығып шығару» еді.
Оның басында жиналған дауыл бұлттары ол және оның топ-менеджерлері жол бойымен ұшыру алаңына барғанда және ешкімнің жұмыс істеп жатқанын көрмегенде жарылды. Бұл жұма күні түнде адамдардың көпшілігі үшін қалыпты жағдай болып көрінуі мүмкін еді, бірақ Маск жарылды. Оның тікелей нысанасы Starbase инфрақұрылымын салуға жауапты Энди Кребс есімді ұзын бойлы, биязы мінезді құрылыс инженері болды. «Неге ешкім жұмыс істемейді?» — деп талап етті Маск.
Өкінішке орай, Кребс үшін бұл үш аптадағы мұнара мен ұшыру алаңында толық түнгі ауысым жұмыс істемеген алғашқы түн еді. Сәл тұтығып сөйлейтін жұмсақ дауысты ол жауаптарында сенімсіз болды, бұл оған көмектеспеді.
— Қандай бәле болып қалды? — деп сұрады Маск. — Мен белсенділікті көргім келеді.
Сол кезде ол дүмпуге бұйрық берді. Starship үдеткіші мен екінші сатысы өндірістік бөлімдерден шығарылып, он күн ішінде ұшыру алаңында құрастырылуы керек деді. Ол SpaceX-тің түкпір-түкпірінен — Канаверал мүйісінен, Лос-Анджелестен, Сиэтлден бес жүз жұмысшының дереу Бока-Чикаға ұшып келіп, іске кірісуін қалады. «Бұл еріктілер ұйымы емес», — деді ол. «Біз скаут қыздардың печеньесін сатып жатқан жоқпыз. Оларды қазір осында жеткізіңдер». Ол Лос-Анджелесте төсекте жатқан Гвинн Шотвеллге қоңырау шалып, Бока-Чикаға қандай жұмысшылар мен бақылаушылар келетінін анықтауды сұрағанда, ол Канавералдағы инженерлердің әлі де Falcon 9 ұшырылымдарына дайындалуы керектігін айтып қарсылық білдірді. Маск оларды кейінге қалдыруды бұйырды. Дүмпу оның басымдығы болды.
Түнгі сағат 1-ден кейін Маск барлық SpaceX қызметкерлеріне «Starship дүмпуі» деген тақырыппен электрондық хат жіберді. «SpaceX-тегі басқа айқын сыни жобаларда жұмыс істемейтін кез келген адам дереу бірінші Starship орбитасына жұмыс істеуге ауысуы керек», — деп жазды ол. «Ұшақпен, көлікпен немесе кез келген жолмен осында жетіңіздер».
Канаверал мүйісінде Кико Дончев (ол бір түні 39А алаңында ешкімнің жұмыс істемейтінін көрген Маск осындай дүрбелең тудырғанда көзге түскен еді) өзінің ең жақсы жұмысшыларын Техасқа ұшуға оята бастады. Масктің көмекшісі Джен Баладжадия жақын маңдағы Браунсвиллден қонақүй бөлмелерін алуға тырысты, бірақ олардың көпшілігі шекаралық бақылау конвенциясына байланысты брондалған еді, сондықтан ол жұмысшылардың үрлемелі матрацтарда ұйықтауын ұйымдастыруға асықты. Сэм Пател түні бойы есеп беру және қадағалау құрылымдарын анықтап, сондай-ақ Бока-Чикаға барлығын тамақтандыру үшін жеткілікті азық-түлік жеткізу жолдарын ойластырды.
Маск ұшыру алаңынан Starbase-тің негізгі ғимаратына қайтып келгенде, алдыңғы есіктің жанындағы бейне монитор қайта бағдарламаланған болатын. Онда «Кеме+Зымыран құрастырылды T –196сағ 44мин 23сек» деп жазылып, секундтар кері саналып жатты. Баладжадия Масктің күндерге немесе тіпті сағаттарға дейін дөңгелектеуге рұқсат бермейтінін түсіндірді. Әрбір секунд есептеулі еді.
«Мен өлгенше Марсқа жетуіміз керек», — деді ол. «Бізді Марсқа жетуге мәжбүрлейтін бізден басқа күш жоқ, ал кейде бұл мені білдіреді».
Дүмпу сәтті өтті. Он күннен сәл астам уақыт ішінде Starship үдеткіші мен ғарыш кемесі ұшыру алаңында құрастырылды. Бұл сондай-ақ аздап мағынасыз еді. Зымыран әлі ұшуға қабілетті емес болатын және оны құрастыру FAA-ны рұқсатты тездетуге мәжбүрлемеді. Бірақ қолдан жасалған дағдарыс команданы «хардкор» күйінде қалуға итермеледі және Маскке оның санасы аңсайтын драманың бір бөлігін берді. «Мен адамзаттың болашағына деген сенімімнің жаңарғанын сезінемін», — деді ол сол кеште. Тағы бір дауыл өтіп кетті.
Raptor шығындары
Дүмпуден бірнеше апта өткен соң, Маск назарын Starship-ті қозғалтатын Raptor қозғалтқышына аударды. Аса суытылған сұйық метан және сұйық оттегімен жұмыс істейтін оның тартым күші Falcon 9-дың Merlin қозғалтқышынан екі есе көп еді. Бұл Starship тарихтағы кез келген зымыраннан артық тартым күшіне ие болатынын білдірді.
Бірақ Raptor қозғалтқышы адамзатты Марсқа тек қуатты болуымен жеткізе алмайтын еді. Ол сондай-ақ жүздеген данамен қолайлы бағада өндірілуі керек болтын. Әрбір Starship-ке шамамен қырық қозғалтқыш қажет еді және Маск көптеген Starship флотын елестетті. Raptor жаппай өндіріс үшін тым күрделі болды. Ол спагетти бұтасына ұқсайтын. Сөйтіп, 2021 жылдың тамызында Маск оның дизайнына жауапты адамды жұмыстан шығарып, жеке өзі қозғалтқыш жөніндегі вице-президент атағын алды. Оның мақсаты әр қозғалтқыштың құнын шамамен 200 000 долларға дейін, яғни сол кездегі құнының оннан біріне дейін түсіру болды.
Гвинн Шотвелл және SpaceX қаржы директоры Брет Джонсен бір күні түстен кейін қаржы бөліміндегі Raptor шығындарын қадағалауға жауапты адаммен шағын кездесу ұйымдастырды. Ішке Лукас Хьюз есімді оқуға құмар жас қаржы талдаушысы кірді, оның сәл сәнді көрінісі шашын құйрық етіп буып алғанымен жұмсартылған еді. Ол ешқашан Маскпен тікелей сөйлеспеген және Масктің оның атын білетініне де сенімді емес еді. Сондықтан ол қобалжып тұрды.
Маск өзінің әріптестік туралы дәрісінен бастады. «Мен өте анық болғым келеді», — деп бастады ол. «Сен инженерлердің досы емессің. Сен төрешісің. Егер сен инженерлер арасында танымал болсаң, бұл жаман. Егер сен біреулердің көңіліне тимесең, мен сені жұмыстан шығарамын. Бұл түсінікті ме?» Хьюз келіскенде сәл тұтығып қалды.
Ресейден ұшып келіп, өз зымырандарын жасау құнын есептегеннен бері Маск «ақымақ индексі» (idiot index) деп атаған нәрсені қолданып келеді.
Бұл құрамдас бөліктің жалпы құнының оның шикізат құнына қатынасы.
Ақымақ индексі жоғары нәрсе — айталық, құрамындағы алюминийі небәрі 100 доллар тұратын, бірақ өзі 1000 доллар тұратын бөлшек — тым күрделі дизайнға немесе тым тиімсіз өндіріс процесіне ие болуы мүмкін. Маск айтқандай: «Егер қатынас жоғары болса, сен ақымақсың».
— Ақымақ индексі бойынша Raptor-дағы ең жақсы бөлшектер қандай? — деп сұрады Маск.
— Мен сенімді емеспін, — деп жауап берді Хьюз. — Мен анықтаймын.
Бұл жақсы емес еді. Масктің жүзі қатайып кетті, ал Шотвелл маған алаңдаулы көзқараспен қарады.
— Болашақта бұл нәрселерді жатқа білетініңе сенімді болғаның дұрыс, — деді Маск. — Егер жиналысқа келіп, ақымақ
бөлшектердің не екенін білмесең, арызың бірден қабылданады.
Ол бір сарынмен сөйледі және ешқандай эмоция көрсетпеді.
— Ең жақсы және ең нашар бөлшектердің не екенін қалай білмейсің?
— Мен шығындар кестесін ең кішкентай бөлшекке дейін білемін, — деді Хьюз ақырын. — Мен жай ғана сол бөлшектердің шикізат
құнын білмеймін.
— Ең нашар бес бөлшек қандай? — деп талап етті Маск.
Хьюз жауапты есептей ала ма екенін көру үшін компьютеріне қарады.
— ЖОҚ! Экраныңа қарама, — деді Маск. — Жай ғана біреуін ата. Сен проблемалы бөлшектерді білуің керек.
— Жартылай саптама қаптамасы бар, — деді Хьюз сенімсіз түрде. — Менің ойымша, ол он үш мың доллар тұрады.
— Ол бір бүтін болаттан жасалған, — деді Маск енді оны сынап. — Ол материал қанша тұрады?
— Меніңше, бірнеше мың доллар? — деп жауап берді Хьюз.
Маск жауабын білетін.
— Жоқ. Бұл жай ғана болат. Ол шамамен екі жүз доллар тұрады. Сен өте қатты сәтсіздікке ұшырадың. Егер жақсармасаң,
арызың қабылданады. Жиналыс аяқталды. Бітті.
— Мен сенімді емеспін, — деп жауап берді Хьюз. — Мен анықтаймын.
Бұл жақсы емес еді. Масктің жүзі қатайып кетті, ал Шотвелл маған алаңдаулы көзқараспен қарады.
— Болашақта бұл нәрселерді жатқа білетініңе сенімді болғаның дұрыс, — деді Маск. — Егер жиналысқа келіп, ақымақ
бөлшектердің не екенін білмесең, арызың бірден қабылданады.
Ол бір сарынмен сөйледі және ешқандай эмоция көрсетпеді.
— Ең жақсы және ең нашар бөлшектердің не екенін қалай білмейсің?
— Мен шығындар кестесін ең кішкентай бөлшекке дейін білемін, — деді Хьюз ақырын. — Мен жай ғана сол бөлшектердің шикізат
құнын білмеймін.
— Ең нашар бес бөлшек қандай? — деп талап етті Маск.
Хьюз жауапты есептей ала ма екенін көру үшін компьютеріне қарады.
— ЖОҚ! Экраныңа қарама, — деді Маск. — Жай ғана біреуін ата. Сен проблемалы бөлшектерді білуің керек.
— Жартылай саптама қаптамасы бар, — деді Хьюз сенімсіз түрде. — Менің ойымша, ол он үш мың доллар тұрады.
— Ол бір бүтін болаттан жасалған, — деді Маск енді оны сынап. — Ол материал қанша тұрады?
— Меніңше, бірнеше мың доллар? — деп жауап берді Хьюз.
Маск жауабын білетін.
— Жоқ. Бұл жай ғана болат. Ол шамамен екі жүз доллар тұрады. Сен өте қатты сәтсіздікке ұшырадың. Егер жақсармасаң,
арызың қабылданады. Жиналыс аяқталды. Бітті.
Хьюз келесі күні конференц-залға қосымша презентация жасауға келгенде, Маск оны ұрысқанын есіне түсіргендей белгі бермеді. «Біз ең нашар жиырма "ақымақ индексі" бөлшектерін қарастырып жатырмыз», — деп бастады Хьюз слайдты ашып. «Мұнда белгілі бір тақырыптар бар». Қарындашты қысқаны болмаса, ол қобалжуын жасыра алды. Маск үнсіз тыңдап, басын изеді. «Бұл негізінен сорғылар мен қаптамалар сияқты жоғары дәлдіктегі өңдеуді қажет ететін бөлшектер», — деп жалғастырды Хьюз. «Біз өңдеуді мүмкіндігінше қысқартуымыз керек». Маск жымия бастады. Бұл оның тақырыптарының бірі болатын. Ол мыс қолдану және штамптау мен тесудің ең жақсы әдісі туралы бірнеше нақты сұрақ қойды. Бұл енді викторина немесе текетірес емес еді. Маск жауаптарды табуға мүдделі болды.
«Біз шығындарды азайту үшін автоөндірушілер қолданатын кейбір әдістерді қарастырып жатырмыз», — деп жалғастырды Хьюз. Оның сондай-ақ Масктің алгоритмін әр бөлшекке қалай қолданып жатқанын көрсететін слайды болды. Онда қандай талаптарға күмән келтірілгені, қандай бөлшектер жойылғаны және әр құрамдас бөлікке жауапты нақты адамның аты көрсетілген бағандар болды.
«Біз олардың әрқайсысынан өз бөлшектерінің құнын сексен пайызға төмендете ала ма, соны сұрауымыз керек», — деп ұсынды Маск, — «ал егер олар жасай алмаса, басқа біреу жасай алуы мүмкін болса, олардан шетке шығуын сұрауды қарастыруымыз керек».
Жиналыс соңында оларда әр қозғалтқыштың құнын он екі ай ішінде 2 миллион доллардан 200 000 долларға дейін төмендетудің жол картасы болды.
Осы кездесулерден кейін мен Шотвеллді шетке шығарып, Масктің Хьюзге қалай қарағаны туралы оның бағасын сұрадым. Ол Маск елемейтін адами өлшемге мән береді. Ол дауысын бәсеңдетті. «Мен Лукастың шамамен жеті апта бұрын бірінші баласынан айырылғанын естідім», — деді ол. «Оның әйелі екеуінің сәбиі туа біткен ақаулармен дүниеге келіп, ауруханадан ешқашан шыға алмаған». Оның ойынша, Хьюздің әдеттегіден гөрі қобалжулы және дайындығы аз болуының себебі осы еді. Масктің де бірінші сәбиі шетінеп, айлар бойы қайғыға батқан ұқсас тәжірибесі болғанын ескеріп, мен Шотвеллге оның түсіністік танытуы керектігін айттым. «Мен бәрібір Илонға айтуым керек», — деді ол.
Мен сол күні Маскпен сөйлескенімде бұл туралы айтпадым, өйткені Шотвелл мұның құпия екенін айтқан еді, бірақ мен одан Хьюзге тым қатал болдым деп ойламайсыз ба деп сұрадым. Маск менің не туралы айтып тұрғанымды түсінбегендей бос көзқараспен қарады. Біраз үнсіздіктен кейін ол абстрактілі түрде жауап берді. «Мен адамдарға хардкор кері байланыс беремін, көбінесе дәл, және мен мұны "ad hominem" (жеке басқа тиісу) түрінде жасамауға тырысамын», — дейді ол. «Мен адамды емес, әрекетті сынауға тырысамын. Біз бәріміз қателесеміз. Маңыздысы — адамның жақсы кері байланыс циклі бар ма, басқалардан сын қабылдай ала ма және жақсара ала ма. Физика ренжіген сезімдерге мән бермейді. Ол зымыранды дұрыс жасадың ба, соған мән береді».
Лукас сабағы
Бір жылдан кейін мен 2021 жылдың жазында Маск ұрысқан екі адамның, Лукас Хьюз бен Энди Кребстің тағдыры не болғанын білуді жөн көрдім.
Хьюз әр сәтті анық есінде сақтаған. «Ол маған Raptor-дың жартылай саптама қаптамасының құны туралы қайта-қайта шүйлікті», — дейді ол. «Ол материалдардың құны туралы дұрыс айтты, ал мен сол сәтте басқа шығындарды сәтті түсіндірудің жолын таба алмадым». Маск оның сөзін бөле бергенде, Хьюз гимнаст ретіндегі жаттығуларына сүйенді.
Ол Колорадо штатының Голден қаласында гимнастикаға деген құштарлықпен өскен. Сегіз жасынан бастап аптасына отыз сағат жаттыға бастады. Гимнастика оған оқуда озат болуға көмектесті. «Мен егжей-тегжейге өте мұқият, А типіндегі, өте берілген және тәртіпті болдым», — дейді ол. Стэнфордта ол инженерлік және қаржы мамандығы бойынша оқи жүріп, жыл бойы жаттығуды қажет ететін ерлер гимнастикасының барлық алты бағдарламасы бойынша жарысты. Оның сүйікті курсы «Инженерлік материалдармен болашақты құру» деп аталды. 2010 жылы оқуды бітіргеннен кейін ол Goldman Sachs-ке жұмысқа орналасты, бірақ нақты инженерияға жақынырақ нәрсемен айналысуды аңсады. «Мен бала кезімде ғарыш фанаты болдым», — дейді ол, сондықтан SpaceX қаржы талдаушысы бос орнын жариялағанда өтініш жіберді. Ол онда 2013 жылдың желтоқсанында жұмысқа кірісті.
«Илон мені қатты сөгіп жатқанда, мен сабырлылықты сақтауға қатты тырыстым», — дейді ол. «Гимнастика жоғары қысымды жағдайда сабырлы болуды үйретеді. Мен жай ғана шыдап, құлап қалмауға тырыстым».
Екінші кездесуден кейін, оның қолында барлық «ақымақ индексі» деректері болған кезде, оның Маскпен ешқашан проблемасы болмады. Кейінгі Raptor жиналыстарында шығын мәселелері туындағанда, Маск жиі Хьюздің атын атап, оның ойын сұрайтын. Маск оны сөккенін ешқашан мойындады ма? «Бұл жақсы сұрақ», — дейді Хьюз. «Мен білмеймін. Ол сол кездесулерді іштей қабылдай ма немесе есінде сақтай ма, білмеймін. Менің білетінім, содан кейін ол тым болмаса менің атымды білді».
Мен одан бірінші кездесуде сәби қызының өліміне байланысты алаңдаулы болдыңыз ба деп сұрадым. Ол біраз үнсіз қалды, мүмкін менің бұл туралы білетініме таң қалған шығар, содан кейін кітапта бұл туралы айтпауымды өтінді. Бірақ бір аптадан кейін ол электрондық хат жазды: «Әйеліммен сөйлескеннен кейін біз оқиғаны бөлісуіңізге қарсы емеспіз». Масктің барлық кері байланыс жеке тұлғаға қатысты болмауы керек деген сеніміне қарамастан, кейде нәрселер шын мәнінде жеке болып табылады. Шотвелл мұны түсінеді. «Гвинн адамдарға қатты көңіл бөледі, менің ойымша, бұл компанияда ол үшін маңызды рөл», — дейді Хьюз. «Илон адамзатқа қатты көңіл бөледі, бірақ адамзатқа көбірек макро мағынада».
Он шақты жылын гимнастикалық жаттығуларға арнаған адам ретінде Хьюз Масктің «бәрін салу» (all-in) ұстанымын бағалады. «Ол өз миссиясына бүкіл болмысын тастауға дайын және қайтарымына соны күтеді», — дейді ол. «Мұның жақсы және жаман жағы бар. Сіз осы үлкен мақсатқа жету үшін қолданылатын құрал екеніңізді түсінесіз және бұл керемет. Бірақ кейде құралдар тозады және ол сол құралды жай ғана ауыстыра аламын деп ойлайды». Шынында да, Twitter-ді сатып алғанда көрсеткендей, Маск солай ойлайды. Ол адамдар жайлылық пен демалысты бірінші орынға қойғысы келсе, кетуі керек деп санайды.
Хьюз 2022 жылдың мамырында солай істеді. «Илон үшін жұмыс істеу — сіз жасай алатын ең қызықты нәрселердің бірі, бірақ ол өміріңізде басқа нәрселерге уақыт қалдырмайды», — дейді ол. «Кейде бұл керемет айырбас. Егер Raptor бұрын-соңды жасалған ең қолжетімді қозғалтқыш болып, бізді Марсқа жеткізсе, онда ол жанама шығындарға тұрарлық болуы мүмкін. Мен бұған сегіз жылдан астам уақыт сендім. Бірақ қазір, әсіресе сәбиіміз шетінегеннен кейін, өмірдегі басқа нәрселерге назар аударатын уақыт келді».
Энди сабағы
Энди Кребс, кем дегенде бастапқыда, басқа жолды таңдады. Хьюз сияқты, ол да жұмсақ сөйлейтін және биязы мінезді, иегінде шұңқыры және үлкен күлкісі бар жігіт, және ол Марк Джункоса мен Кико Дончев сияқты Масктің айтыстарының нысанасында болуға онша ыңғайлы емес. Команда метанның ағуы туралы жағымсыз деректерді кім ұсынатынын талқылап жатқан жиналыс алдындағы кездесуде Кребс өзінің болмайтынын айтқанда, Джункоса шынтақтарын қағып, тауықтың дыбыстарын шығара бастады. Бірақ ол Джункоса мен Starbase-тегі басқалар арасында танымал, олар дүмпуді тудырған ұшыру алаңындағы оқиға кезінде Маск оған шүйліккенде өзін жақсы ұстады деп ойлады.
Маск жиналыстарда жиі өзін қайталайды. Бұл ішінара екпін түсіру үшін болса, ішінара мантраның транс тәрізді шақыруы. Кребс оны тыныштандырудың бір жолы — айтқанын тотықұс сияқты қайталау екенін білді. «Ол сенің тыңдағаныңды білгісі келеді», — дейді ол. «Сондықтан мен оның пікірін қайталауды үйрендім. Егер ол қабырғалар сары болуы керек десе, мен: "Мен сізді естідім, бұл сәтті емес, біз қабырғаларды сарыға бояймыз", — деймін».
Бұл әдіс сол түні ұшыру алаңында жұмыс істеді. Маск кейде адамдардың қалай әрекет ететінін байқамайтын сияқты көрінсе де, қиын жағдайларды кім көтере алатынын анықтауда жақсы бола алады. «Мен Кребс қателескенде өзін өте жақсы түсінді деп ойладым», — дейді Маск. «Оның кері байланыс циклі жақсы болды. Егер адамдарда жақсы сыни кері байланыс циклі болса, мен олармен жұмыс істей аламын».
Нәтижесінде, дүмпуден бірнеше апта өткен соң жұма күні түн ортасында Маск Кребске қоңырау шалып, Бока-Чикада қосымша міндеттер жүктеді, соның ішінде қозғалтқыштарға отын құюдың маңызды тапсырмасын берді. «Ол маған есеп береді», — деп жазды Маск командаға электрондық пошта арқылы. «Оған толық қолдау көрсетіңіздер».
Бірнеше айдан кейін жексенбіде, Starship қайтадан алаңда құрастырылып жатқанда, жел күшейіп, кейбір жұмысшылар мұнараның басына шығудан бас тартты, ол жерде жабынды қырып тастау және тиісті қосылымдарды бекіту жұмыстары әлі де бар еді. Сондықтан Кребс өзі жоғарыға шығып, жұмысты бастады. «Мен барлық жұмысшылардың ынталы болып қалуын қамтамасыз етуім керек болды», — дейді ол. Мен одан мұны майдан шебінде генерал болуды ұнататын Масктен шабыттанғандықтан жасадыңыз ба, әлде қорқыныштан ба деп сұрадым. «Бұл Макиавелли үйреткендей», — деп жауап берді Кребс. «Көшбасшыға деген қорқыныш та, махаббат та болуы керек. Екеуі де».
Бұл көзқарас Кребсті тағы екі жыл бойы ұстап тұрды. Бірақ 2023 жылдың көктемінде ол Масктің хардкорлық «бәрін салу» тәсілінен қашқан тағы бір босқынға айналды. Үйленіп, балалы болғаннан кейін ол әрі қарай жылжып, жұмыс пен өмір арасындағы жақсырақ тепе-теңдікті табудың уақыты келді деп шешті.
60-тарау. Күн дүмпуі
Жаз 2021
Брайан Доумен (оң жақта шетте) күн шатырын орнатуды тексеру
Масктің дүмпулері тізбекті болып келеді. 2021 жылдың жазындағы Starship құрастыру дүмпуінен кейін оның нысанасындағы келесі топ күн шатыры (solar roof) командасы болды.
Маск өзінің немере ағалары Питер мен Линдон Ривке 2006 жылы SolarCity-ді іске қосуға көмектескен және он жылдан кейін Tesla-ға оны 2,6 миллиард долларға сатып алғызып, құтқарып қалған еді. Бұл Tesla-ның кейбір акционерлерінің ұжымдық сотқа шағымдануына түрткі болды, нәтижесінде Маск сотта сатып алуды ақтау үшін бизнесті жандандыруға құмар болды. Ол жақсы өнім жасаудың орнына үйме-үй сату схемаларына назар аударған немере ағаларын жұмыстан шығарды. «Мен немере ағаларымды жек көремін», — деді ол Кунал Гиротраға (ол кейінгі бес жылда жалдап және жұмыстан шығарған Tesla Energy-дің төрт басшысының бірі). «Мен олармен енді ешқашан сөйлеспейтін шығармын».
Ол шатыр орнатуда керемет өсуді талап етіп, оларға жеткізу үшін ессіз мерзімдер қойып және орындамаған кезде жұмыстан шығарып, басшыларды ауыстырып отырды. «Барлығы одан қатты қорқатын», — дейді Гиротра, ол Масктің қатты ашуланғаны сонша, үстелді ұрып, оны «сәтсіз сорлы» деп атаған жиналысты сипаттайды.
Гиротраның орнына АҚШ армиясының бұрынғы капитаны, тік жақты RJ Джонсон келді, ол орнату бригадаларын басқаруға қатал бақылаушыларды әкелді. 2021 жылдың басында орнату саны жеткілікті жылдам өспеген кезде, Маск Джонсонды шақырып алып, әдеттегі ультиматум қойды. «Мұны түзетуге екі апта уақытың бар. Мен немере ағаларымды жұмыстан шығардым, егер орнатуды он есе жылдамдатпасаң, сені де шығарамын». Джонсон жасай алмады.
Келесі кезекте Брайан Доу келді, ол 2017 жылғы Невададағы аккумулятор зауытының дүмпуі кезінде Масктің жанында қызмет еткен, ынталы, бақытты жауынгер еді. Бәрі жақсы басталды. Бока-Чикадағы қонақ бөлмесіндегі кішкентай үстелде отырған Маск Калифорниядағы Доуға телефон соғып, не қалайтынын талқылады. «Сату тактикасы туралы уайымдама, бұл менің немере ағаларым жіберген қателік», — деді ол. «Керемет өнімдер ауызша таралу арқылы өседі». Басты мақсат — орнатуға оңай, керемет күн шатырын жасау болды.
Әдеттегідей, ол Доуға алгоритм қадамдарын еске салып, оларды күн шатырларына қалай қолдану керектігін көрсетті. «Әрбір талапқа күмән келтір». Нақтырақ айтқанда, олар орнатушылар үйден шығып тұрған әрбір желдеткіш пен мұржа құбырын айналып өтуі керек деген талапқа күмән келтіруі керек. Кептіргіштер мен желдеткіштерге арналған құбырларды жай ғана кесіп тастап, күн шатырының плиткаларын олардың үстіне қою керек, деп ұсынды ол. Ауа плиткалардың астынан шыға алады. «Өшір». Шатыр жүйесінде бұрандалардан бастап қысқыштар мен рельстерге дейін 240 түрлі бөлшек болды. Жартысынан көбін жою керек. «Оңайлат». Веб-сайт шатырдың тек үш түрін ұсынуы керек: кіші, орташа және үлкен. Содан кейін мақсат — «жылдамдату». Әр апта сайын мүмкіндігінше көп шатыр орнату.
Маск нақты орнатушылардан жұмысты тездету үшін не істеуге болатынын білу керек деп шешті. Сөйтіп, 2021 жылдың тамыз айындағы бір күні ол Доуға Starbase жанындағы өзі тұратын шағын аудандағы отыз бір үйдің біріне шатыр орната алатын командамен Бока-Чикаға келуді бұйырды.
Доудың жұмысшылары шатырды бір күнде орната ала ма, жоқ па деп асығып жатқанда, Маск түстен кейінгі уақытты Starbase конференц-залында болашақ зымырандар мен қозғалтқыштардың жобаларын талқылаумен өткізді. Әдеттегідей, кездесулер жоспарланғаннан ұзаққа созылды, Маск жаңа идеяларды көтеріп, әңгіменің басқа жаққа ауытқуына жол берді. Доу Маск күн батқанша сайтқа жетеді деп үміттенген еді, бірақ ол Tesla-сына отырып, үйіне барып X-ті алып, оны иығына отырғызып, орнатушылар жұмыс істеп жатқан жерге келгенде сағат 21:00-ге таяп қалған болатын.
Тіпті сол уақытта да ауа температурасы 94 градус (34°C) қапырық ыстық еді. Терге малынған сегіз жұмысшы прожекторлармен жарықтандырылған үй шатырының төбесінде тепе-теңдікті сақтауға тырысып, масаларды қуалап жатты. X төмендегі кабельдер мен жабдықтардың арасында жүргенде, Маск баспалдақпен шатырдың шыңына көтеріліп, қауіпті жағдайда тұрды. Ол көңілсіз болды. Бекіткіштер тым көп, деді ол. Әрқайсысын шегелеу керек, бұл орнату процесіне уақыт қосады. Жартысын алып тастау керек, деп талап етті ол. «Әр футқа екі шегенің орнына біреуін қолданып көріңдер», — деп бұйырды ол. «Егер үйде дауыл болса, бүкіл аудан қирайды, сондықтан кімге бәрібір? Бір шеге жетеді». Біреу бұл ағып кетуге әкелуі мүмкін деп қарсылық білдірді. «Оны сүңгуір қайық сияқты су өткізбейтін етуге тырыспаңдар», — деді ол. «Калифорниядағы менің үйімнен су ағатын. Елек пен сүңгуір қайықтың арасындағы бірдеңе болса жарайды». Бір сәт ол күліп жіберді де, қайтадан өзінің қараңғы қаталдығына оралды.
Ешбір деталь тым кішкентай емес еді. Плиткалар мен қоршаулар сайттарға картонға салынған күйде жеткізілетін. Бұл ысырап болды. Заттарды буып-түюге, содан кейін оларды ашуға уақыт кететін. Картоннан құтылыңдар, деді ол, тіпті қоймаларда да. Олар оған апта сайын зауыттардан, қоймалардан және сайттардан картонды енді пайдаланбайтынын көрсететін суреттер жіберуі керек болды.
Оның жүзі шығанақтан келе жатқан дауылды хабарлаған аспан сияқты бірте-бірте зарядталып, қарайып кетті. «Бізге осы жүйені жобалаған инженерлердің осында келіп, орнатудың қаншалықты қиын екенін көруі керек», — деді ол ашуланып. Содан кейін ол жарылды. «Мен инженерлердің мұнда өздері орнатып жатқанын көргім келеді. Бес минутқа ғана емес. Шатырларда күні бойы, қарғыс атқыр күндер бойы!» Ол болашақта орнату тобындағы әрбір адам, тіпті инженерлер мен менеджерлер де басқа жұмысшылармен бірге бұрғылап, балғалап, тер төгуге уақыт бөлуі керек деп бұйырды.
Біз ақыры жерге түскенде, Брайан Доу мен оның орынбасары Маркус Мюллер он шақты инженер мен орнатушыны Масктің ойын тыңдау үшін аулаға жинады. Олар жағымды емес еді. Неліктен, деп сұрады ол, күн плиткалары бар шатырды орнату кәдімгі плиткалары бар шатырға қарағанда сегіз есе ұзақ уақыт алады? Тони есімді инженерлердің бірі оған барлық сымдар мен электронды бөлшектерді көрсете бастады. Маск әр құрамдас бөліктің жұмысын білетін және Тони өзіне сенімді әрі менсінбей сөйлеу қателігін жіберді.
— Сен қанша шатыр жасадың? — деп сұрады Маск одан.
— Менің шатыр бизнесінде жиырма жылдық тәжірибем бар, — деп жауап берді Тони.
— Бірақ қанша күн шатырын орнаттың?
Тони өзінің инженер екенін және орнату кезінде шатырда болмағанын түсіндірді.
— Онда сен не туралы айтып тұрғаныңды білмейсің, — деп жауап берді Маск. — Сондықтан сендердің шатырларың боқ және
орнатуға өте көп уақыт кетеді.
— Менің шатыр бизнесінде жиырма жылдық тәжірибем бар, — деп жауап берді Тони.
— Бірақ қанша күн шатырын орнаттың?
Тони өзінің инженер екенін және орнату кезінде шатырда болмағанын түсіндірді.
— Онда сен не туралы айтып тұрғаныңды білмейсің, — деп жауап берді Маск. — Сондықтан сендердің шатырларың боқ және
орнатуға өте көп уақыт кетеді.
Бір сағаттан астам уақыт бойы Масктің ашуы басылып, қайта көтеріліп тұрды, бірақ көбінесе көтерілді. Егер олар шатырларды тезірек орнатудың жолдарын таппаса, Tesla Energy бөлімшесі ақша жоғалтуды жалғастырады және ол оны жауып тастайды. Бұл тек Tesla үшін ғана емес, планета үшін де сәтсіздік болады, деді ол. «Егер біз сәтсіздікке ұшырасақ, — деді ол, — біз тұрақты энергетикалық болашаққа жете алмаймыз».
Доу жағуға тырысып, әрбір мәлімдемемен шын жүректен келісті. Олар өткен аптада бүкіл ел бойынша жетпіс төрт шатыр орнатып, рекорд орнатқан болатын. «Жеткіліксіз», — деп жауап берді Маск. «Біз мұны он есе арттыруымыз керек». Содан кейін ол ашулы күйде кішкентай үйіне қарай көше бойымен жүріп кетті. Алдыңғы есігіне жеткенде, ол бұрылып: «Күн шатыры жиналыстары көзіме қадалған қанжар сияқты», — деді.
Келесі күні түс мезгілінде көлеңкеде температура 97 градусқа (36°C) жетті, ал көлеңке мүлдем жоқ еді. Доу мен оның орнатушылары алдыңғы күні жасаған үйдің жанындағы үйдің төбесінде болды. Орнатушылардың екеуі ыстыққа шыдамай құса бастады, сондықтан Доу оларды үйлеріне жіберді. Қалғандарының кейбірі қауіпсіздік жилеттеріне батареямен жұмыс істейтін желдеткіштерді бекітіп алды. Масктің нұсқауы бойынша олар плиткалардың әр футын ұстап тұру үшін тек бір шеге қолданды, бірақ бұл жақсы нәтиже бермеді. Плиткалар қалқып, айналып кетіп жатты. Сондықтан команда қайтадан екі шеге қолдана бастады. Мен Маск ашулана ма деп сұрадым, маған егер олар оған физикалық дәлелдерді көрсетсе, ол райынан қайтады деп сендірді.
Олардікі дұрыс болып шықты. Маск сағат 21:00-де келгенде, олар оған неге екінші шеге қажет екенін көрсетті, ол басын изеді. Бұл алгоритмнің бір бөлігі еді: егер сіз жойған бөлшектердің 10 пайызын қалпына келтіруге мәжбүр болмасаңыз, онда сіз жеткілікті түрде жоймағансыз.
Бұл екінші түні оның көңіл-күйі жақсырақ болды, ішінара орнату процесі жақсарғандықтан және ішінара оның көңіл-күйінің құбылмалылығынан. Дауылдан кейін тыныштық орнайды. «Жақсы жұмыс, жігіттер», — деді ол. «Сендер әр қадамды секундомермен өлшеулерің керек. Бұл оны ойын сияқты қызықтырақ етеді».
Мен одан алдыңғы кештегі ашуы туралы сұрадым. «Бұл мәселені шешудің менің сүйікті әдісім емес, бірақ ол жұмыс істеді», — дейді ол. «Кешегіден бүгінге дейінгі жақсарту орасан зор. Үлкен айырмашылық мынада: бүгін инженерлер пернетақтада емес, шатырда орнату жұмыстарын жүргізді».
Брайан Доудың ынтасы ешқашан бәсеңдеген емес. «Егер бұл компанияға көмектесетін болса, мен едендерді сыпыруға да дайын адаммын», — деді ол Маскке. Бірақ оның тапсырмасы мүмкін емес еді. Күн шатырларын орнату бизнесі көп еңбекті қажет етеді және ауқымдалмайды. Маск физикалық өнімдерді үнемі өсіп келе жатқан көлемде шығару арқылы олардың құнын төмендететін зауыттарды жобалаудың шебері болды, бірақ әр шатырды орнату құны айына он немесе жүз шатыр жасасаңыз да бірдей болып қалады. Масктің мұндай бизнеске шыдамы жетпеді.
Оны Tesla-ның күн шатыры бизнесін басқаруға тағайындағаннан кейін үш ай өткен соң, Маск Доуды Бока-Чикаға қайта шақырды. Бұл Доудың туған күні болатын және ол отбасымен бірге болуды жоспарлаған еді, бірақ ол жетуге асықты. Хьюстондағы рейсінен кешігіп қалғанда, ол көлік жалдап, Техас жағалауымен алты сағат жүріп, сағат 23:00-де жетті. Бригада тамыз айында біз болған үйдің шатырын қайта жасап жатты, бұл жолы оңтайландырылған жаңа әдістер мен компоненттерді қолданды. Доу келгенде, Маск шатырдың төбесінде тұрған еді және бәрі жақсы сияқты көрінді. «Бригада біздің жаңа әдістерді қолданып, керемет жұмыс істеп жатты», — дейді Доу. «Олар орнатуды бір күнде аяқтап жатты».
Бірақ Доу жоғарыға көтеріліп, оған қосылғанда, Маск оны шығындар туралы сұрақтың астына алды. Доу ірі адам, тіпті Масктен де үлкен, және олар теңіз тұманынан тайғақ болған шатырда тұруға қиналды. Сондықтан олар төбеде отырды, ал Доу iPhone-ындағы қаржылық деректерді қарап шықты. Маск орнатылған әр шатырдан қанша ақша жоғалтып жатқанын көргенде жағы қарысып қалды. «Шығындарды қысқарту керек», — деді ол. «Келесі аптаға дейін маған шығындарды екі есе азайту жоспарын көрсетуің керек». Бұрынғыдай, Доу өз ынтасын көрсетті. «Жарайды, жасайық», — деді ол. «Біз керемет жұмыс істеп, шығындарды қысқартамыз».
Ол демалыс күндерін дүйсенбіде Маскке ұсыну үшін шығындарды қысқарту жоспарын жасаумен өткізді. Бірақ жиналыс басталған бойда Маск тақырыпты өзгертіп, Доудан өткен аптада қанша орнату аяқталғанын және қызметкерлерді қайта бөлу туралы мәліметтерді сұрады. Доу кейбір жауаптарды білмеді және ол туған күнінен бері Маск қазір сұрап отырған мәліметтермен емес, шығындарды қысқарту жоспарларымен жұмыс істегенін айтып ақталды. «Тырысқаныңа рахмет», — деді ақыры Маск. «Бірақ бұл жарамайды».
Доу Масктің оны жұмыстан шығарып жатқанын түсіну үшін біраз уақыт кетті. «Бұл сіз елестете алатын ең оғаш, біртүрлі жұмыстан шығару болды», — дейді кейінірек Доу. «Менің онымен тарихым көп болды және Илон менде ерекше бірдеңе бар екенін іштей біледі. Ол менің керемет жұмыс істей алатынымды біледі, өйткені біз мұны бұрын Невададағы аккумулятор зауытында бірге жасағанбыз. Бірақ ол менің онымен бірге сол шатырда болу үшін отбасыммен туған күнімді өткізбегеніме қарамастан, менің қабілетімді жоғалтып жатқанымды ойлады».
Доу кеткеннен кейін де Маск сандарды реттей алмады. Бір жылдан кейін Tesla Energy аптасына шамамен отыз шатыр орнатып жатты, бұл Маск талап еткен мыңға жуық емес еді. Бірақ оның мәселені шешуге деген құлшынысы 2022 жылдың сәуірінде, Делавэр соты Tesla-ның SolarCity-ді сатып алуына қатысты сот ісінде оның пайдасына шешім шығарған кезде бәсеңдеді. Бұл қауіп сейілгеннен кейін, ол сатып алудың қаржылық мағынасы бар екенін көрсетуге бұрынғыдай жанталаспады.
61-тарау. Түнгі серуендер
Жаз 2021
Мэймен бірге Saturday Night Live сахнасында және Граймспен кеште
Saturday Night Live
«Мен ренжіткен кез келген адамға айтарым: мен электромобильдерді қайта ойлап таптым және адамдарды зымыранмен Марсқа жіберіп жатырмын. Сіздер мені сабырлы, қалыпты жігіт болады деп ойладыңыздар ма?»
Маск Saturday Night Live бағдарламасының қонақ жүргізушісі ретінде кіріспе монологын оқығанда ұялшақ түрде жымиды. Салмағын бір аяғынан екіншісіне ауыстырып, ол өзінің ыңғайсыздығын сүйкімді етуде жақсы жұмыс жасады.
Бұл оның тақырыбы болды: өзінің эмоционалды кемшіліктері туралы өзі білетінін көрсету. Продюсер Лорн Майклздың қонақты қалай жақсы көрсету керектігін білетін мінсіз сезімінің көмегімен ол 2021 жылдың мамырындағы жүргізушілік қызметін өз имиджін жұмсарту үшін пайдаланды. «Мен шын мәнінде бүгін тарих жасап тұрмын — SNL-ді жүргізген Аспергер синдромы бар алғашқы адаммын, немесе тым болмаса мұны мойындаған алғашқы адаммын», — деді ол. «Мен бүгін актерлік құраммен көп көз түйістірмеймін, бірақ уайымдамаңыздар, мен "адам" режимін эмуляцияда іске қосуда айтарлықтай жақсымын».
Бұл Аналар күні болғандықтан, Мэй сахнаға шығуға мүмкіндік алды. Жұма күнгі дайындықта ол анықтамалық карточкаларды оқып: «Бұл күлкілі емес», — деп мәлімдеді. Оған кейбір сөздерін импровизациялауға рұқсат берілді және ол солай істеді. «Біз оны шынайырақ және күлкілірек еттік», — дейді ол. Граймс та Super Mario Bros ойынына негізделген эскизде пайда болды. Олар дайындаған бір идея Масктің «woke» (ояу/саяси сергек) мәдениетіне қарсы твиттеріне негізделген еді, онда ол толығымен «woke» Джеймс Бондты сомдауы керек болды, бірақ ол сәтті шықпай, шоудан алынып тасталды.
Кештен кейінгі отырыс Ян Шрагердің қала орталығындағы танымал орны Public Hotel-де өтті, ол COVID-ке байланысты жабылған болатын, бірақ осы іс-шара үшін арнайы ашылды. Крис Рок, Александр Скарсгард және Колин Жост Граймс, Кимбал, Тоска және Мэймен бірге болды. Илон таңғы сағат 6 шамасында кетіп, Кимбал және басқалармен бірге интернет жазушысы Тим Урбанның үйіне барды, онда ол тағы бірнеше сағат сөйлесіп отырды. «Ол бала кезінде қалай көңіл көтеруді білмеген нағыз "ботаник" жігіт, — дейді Мэй, — бірақ қазір ол оның орнын толтырды».
Елуінші туған күн
Туған күндерінде Маск жиі жақсы ұйымдастырылған қиял-ғажайып кештермен атап өтетін, әсіресе Талула Райли қойған кештер ерекше еді. Бірақ 2021 жылдың 28 маусымында елу жасқа толғанда, ол қырық екінші туған күнінде сумо балуанын жықпақ болған кезде алған жарақатының ауырсынуын жеңілдету үшін мойнына үшінші ота жасатқан болатын. Сондықтан ол Бока-Чикада жақын достарымен тыныш отырыс өткізуді жөн көрді.
Браунсвилл әуежайынан келе жатқан жолда Кимбал жол бойындағы дүңгіршектен отшашулардың көпшілігін сатып алды, оларды Илонның үлкен ұлдары Гриффин, Кай, Дамиан және Саксонмен бірге атты. Бұл әлсіз кішкентай бөтелке зымырандары емес, нағыз отшашулар еді, өйткені Кимбал түсіндіргендей, «Техаста қалағаныңды істей аласың».
Мойнындағы ауырсынудан бөлек, Маск жұмыстан шаршаған еді. Ол күнін Бока-Чикадағы өндірістік шатырларды аралаумен өткізді, онда Starship үдеткішін екінші сатыдағы ғарыш кемесімен байланыстыратын бөліктің күрделілігіне ашуланды. «Қаптамада саңылаулардың көптігі сонша, ол швейцар ірімшігіне ұқсайды!» — деп ол Марк Джункосаға жазған хатында ұрысты. «Антенналарға арналған тесік өлшемі кішкентай болуы керек — сым өтетіндей ғана. Барлық жүктемелер немесе басқа дизайн талаптарына жеке атау берілуі керек. Комитетпен жобалауға болмайды».
Туған күні демалысының көп бөлігінде достары оны ұйықтасын деп жалғыз қалдырды. Ақыры ол оянып, барлығын SpaceX ұшыру алаңының жанында салған Flaps қызметкерлер мейрамханасына кешкі асқа жинады. Содан кейін олардың бәрі оның кішкентай үйіне барып, Граймс жұмыс істейтін одан да кішкентай аула студиясы коттеджіне жиналды. Ол тек үлкен еден жастықтарымен жабдықталған еді және олар күн шыққанша сөйлесіп отырды — Маск мойнына жастық қойып, еденде жатты.
Burning Man 2021
Илон мен Кимбал үшін 1990 жылдардың соңынан бастап Невада шөліндегі өнер және өзін-өзі көрсетудің ауқымды фестивалі — Burning Man-ге бару қастерлі рухани рәсім және Антонио Грасиас, Марк Джункоса және басқа достарымен лагерьде байланыс орнату, билеу және көңіл көтеру мүмкіндігі болды. Іс-шара 2020 жылы COVID-ке байланысты тоқтатылғаннан кейін, Кимбал 2021 жылдың жазының соңында оның қайта жалғасуын қамтамасыз ету үшін ақша жинау ісін қолға алды. Илон Кимбалдың басқармаға кіруі шартымен 5 миллион доллар қосуға келісті.
2021 жылдың сәуіріндегі алғашқы жиналысында Кимбал басқарманың қалған мүшелері сол жаздағы іс-шараны да тоқтату туралы шешім қабылдағанда қатты таң қалды. «Сендер мазақ қылып тұрсыңдар ма?» — деп сұрады ол қайта-қайта. Ол және басқа да Burning Man белсенділері сол шөл далада рұқсат етілмеген «Renegade Burn» (Бүлікшілер алауы) ұйымдастырды. Әдеттегі сексен мыңның орнына жиырма мыңға жуық қатысушы келді, бірақ бұл іс-шараға фестивальдің алғашқы күндеріндегідей жақын бүлікші сиқырын берді. Оларда рұқсат болмағандықтан, фестивальге атау беретін ағаш мүсінді жағу рәсімін жасай алмады, сондықтан Кимбал досымен бірге жарықтандырылған дрондарды пайдаланып, жанып жатқан адамның бейнесін жасау үшін жұмыс істеді. «Бұл адал қауымдастық үшін діни тәжірибе», — деді Кимбал. «Адам жануы керек! Және ол жанды».
Илон тек сенбі күні түнде келіп, Кимбалдың лагерінде қалды, оның орталығында қырық адамға билеуге немесе отыруға орын беретін лотос тәрізді шатыр болды. Жиі болатындай, қолдан жасалған дағдарыс болды — бұл жағдайда Tesla-дағы жеткізу тізбегіндегі мәселелер туралы кездесулер — бұл оған көп демалмауға сылтау болды.
Граймс Илонмен бірге келді, бірақ олардың қарым-қатынасы жақсы емес еді. Оның романдары жиі өзара қатыгездіктің зиянды мөлшерін қамтитын және Граймспен қарым-қатынасы да ерекшелік емес еді. Кейде ол шиеленістен күш алатын сияқты көрінетін, Граймстан оны семіздігі үшін ұялтқызуды талап ететін. Олар Burning Man-ге келгенде, трейлеріне кіріп, бірнеше сағат бойы шықпады. «Мен сені сүйемін, бірақ мен сені сүймеймін», — деді ол оған. Ол да солай сезінетінін айтты. Олар жыл соңында суррогат ана арқылы тағы бір баланы күтіп отырған еді және егер романтикалық қарым-қатынаста болмаса, ата-ана болу оңайырақ болады деп келісті, сөйтіп олар айырылысты.
Кейінірек Граймс өз сезімдерін «Ойыншы» (Player of Games) әнінде білдірді, бұл атау түпкілікті стратегиялық ойыншы үшін көптеген деңгейде сәйкес келетін:
Егер мен оны азырақ сүйсем
Оны қалуға мәжбүрлер едім
Бірақ ол ең үздік болуы керек
Ойындардың ойыншысы...
Мен ең ұлы ойыншыға ғашықпын
Бірақ ол әрқашан ойынды сүйеді
Мені сүйгеннен артық
Жүзіп кет
Ғарыштың суық кеңістігіне
Тіпті махаббат та
Сені өз орныңда ұстап тұра алмады.
Оны қалуға мәжбүрлер едім
Бірақ ол ең үздік болуы керек
Ойындардың ойыншысы...
Мен ең ұлы ойыншыға ғашықпын
Бірақ ол әрқашан ойынды сүйеді
Мені сүйгеннен артық
Жүзіп кет
Ғарыштың суық кеңістігіне
Тіпті махаббат та
Сені өз орныңда ұстап тұра алмады.
Met Gala, қыркүйек 2021
Граймспен айырылысу ұзаққа созылмады, немесе тым болмаса толығымен емес. Оның орнына олардың қарым-қатынасы серіктестік, бірлесіп ата-ана болу, жалғыздықтан қашу, шекара қою, бөтенсу, бұғаттау, елемеу және қайта қабылдаудың «американдық төбешіктеріне» (аттракцион) айналды.
Burning Man-нен бірнеше апта өткен соң, олар Граймс жақсы көретін костюмдер көрмесі Met Gala үшін оңтүстік Техастан Нью-Йоркке ұшты. Олар Мэйдің Гринвич-Виллидждегі шағын пәтерінде тұрды. Маск жаңа ғана сатып алған Флоки есімді Шиба Ину итін (Dogecoin криптовалютасының бет-бейнесі болған тұқым) алып келу үшін ұшағын жіберген еді. Ол сондай-ақ Флокимен тіл табыса алмайтын Марвин атты басқа итін де әкелді. Екеуі де үйге дәрет сындырмауға үйретілмеген еді. Мэйдің пәтері екі бөлмелі циркке айналды.
Граймстың Галаға дайындаған киімі «Дюна» ғылыми-фантастикалық романы мен фильміне құрмет еді: мөлдір көйлек, сұр-қара плащ, күміс бетперде және қылыш. Маск баруға екіұшты ойда болды және таңқаларлық емес, басында келмеу үшін жұмыс сылтауын тапты. Сол түні Falcon 9 зымыраны ұшырылып жатқан болатын және бюрократиялық кедергі Үндістан әуе кеңістігі арқылы ғарыш кемесінің қайта кіруіне рұқсат алуды кешіктірді. Бұл тез шешілді және оның назарын қажет етпеген де шығар, бірақ ол үлкенді-кішілі жұмыс драмаларына сүңгуді жақсы көретін.
Галадан кейін ол және Граймс Манхэттеннің NoHo ауданындағы танымал Zero Bond клубында кеш өткізді. Келген атақты адамдардың арасында Леонардо Ди Каприо мен Крис Рок болды. Бірақ кештің көп бөлігінде Маск артқы бөлмеде сиқыршының фокустарын тамашалап отырды. «Мен оны адамдармен амандасу үшін алдыға шығаруға бардым, бірақ ол сиқыршыны көбірек көргісі келді», — дейді Мэй.
2021 жылдың жазында атақтылықтың шыңына жеткен Маск мұны қызықты, бірақ ыңғайсыз деп тапты. Келесі күні олар Бруклиндегі сәнді аудиовизуалды көрменің бөлігі ретінде Граймс жасаған арт-инсталляцияға барды, онда ол дистопиялық болашақта жүрген соғыс нимфасын сомдаған анимациялық бейне көрсетілді. Сол жерден олар тікелей Масктің ұшағына отырып, SpaceX-тің қарапайым азаматтарды ғарышқа ұшыратын алғашқы жеке компания болу әрекеті үшін Канаверал мүйісіне ұшты. Шындық қиялдан асып түсуі мүмкін еді.
62-тарау. Inspiration4
SpaceX, қыркүйек 2021
Джаред Айзекман Маск Ханс Кенигсманнмен бірге
2021 жылдың шілдесіндегі Брэнсон мен Безостың ұшулары сұрақ тудырды: Маск оларға ілесіп, ғарышқа ұшқан үшінші миллиардер бола ма? Оның назарда болуға және қауіпті оқиғаларға деген тәбеті зор болса да, ол мұны ешқашан қарастырмады. Ол өз миссиясы өзі туралы емес, адамзат туралы екенін айтты, бұл асқақ естілгенімен, онда шындық дәні бар еді. Зымырандар миллиардер балалардың ойыншығы деген идея азаматтық ғарыш саяхатына жаман ат келтіру қаупін тудырды.
Оның орнына, SpaceX-тің алғашқы азаматтық ұшуы үшін ол көптеген салаларда өзін дәлелдеген, сондықтан дөрекі болудың қажеті жоқ, төртпақ денелі авантюристтің тыныш кішіпейілділігін көрсететін Джаред Айзекман есімді технологиялық кәсіпкер және реактивті ұшақ ұшқышын таңдады. Айзекман төлемдерді өңдеуші компанияда жұмыс істеу үшін он алты жасында мектепті тастап кеткен, содан кейін мейрамханалар мен қонақүй желілері үшін жылына 200 миллиард доллардан астам төлемдерді өңдейтін Shift4 Payments атты өз компаниясын ашқан. Ол тәжірибелі ұшқыш болып, әуе шоуларында өнер көрсетті және жеңіл реактивті ұшақпен алпыс екі сағатта жер шарын айналып ұшып, әлемдік рекорд орнатты. Содан кейін ол 150 реактивті ұшағы бар және әскери және қорғаныс мердігерлеріне оқу-жаттығу өткізетін компанияның негізін қалаушы болды.
Айзекман SpaceX-тен тарихтағы алғашқы жеке орбиталық миссия болатын Inspiration4 деп аталатын үш күндік ұшуға басшылық ету құқығын сатып алды. Оның мақсаты Мемфистегі Сент-Джуд балалар ғылыми-зерттеу ауруханасына ақша жинау болды және ол экипажға қосылуға сүйек қатерлі ісігінен аман қалған жиырма тоғыз жастағы Хейли Арсеноны және тағы екі қарапайым азаматты шақырды.
Жоспарланған ұшырудан бір апта бұрын Маск SpaceX командасымен екі сағаттық дайындық қоңырауын өткізді. Басқарылатын миссиялар үшін әдеттегідей, ол қауіпсіздік туралы стандартты сөзін сөйледі. «Мен кез келген алаңдаушылығы немесе ұсынысы бар кез келген адамның маған тікелей хат жазғанын қалаймын», — деді ол.
Бірақ ол ұлы істердің тәуекелдерді қамтитынын білді және авантюристер үшін оларға бару маңызды екенін де білді (Айзекман сияқты). Қоңыраудың басында олар жарияланбаған бір қауіпті талқылады. «Біз сізді хабардар еткіміз келетін қауіп бар», — деді ұшу менеджерлерінің бірі Маскке. «Біз әдеттегі Ғарыш станциясы миссиясынан және басқа да адам ғарышқа ұшу тәжірибелерінің көпшілігінен жоғары ұшуды жоспарлап отырмыз». Шынында да, SpaceX Dragon капсуласы 364 миль (585 шақырым) биіктікте орбитаға шығатын еді. Бұл 1999 жылы Хаббл ғарыштық телескопына қызмет көрсетуге арналған Space Shuttle миссиясынан бергі кез келген адам экипажы үшін ең жоғары орбита болды. «Қауіп шын мәнінде орбиталық қоқысқа қатысты үлкен қауіп», — деді менеджер.
Орбиталық қоқыс — бұл істен шыққан ғарыш кемелерінен, спутниктерден және басқа да адам жасаған нысандардан ғарышта қалықтап жүрген қоқыс. Inspiration4 ұшырылған кезге дейін ғарышта бақылауға тым кішкентай 129 миллион бөлік болды. Олар бірнеше ғарыш кемесін зақымдаған. Миссияның өте жоғары биіктігі жағдайды нашарлатты; бұл қалдықтар жоғары биіктіктерде ұзақ уақыт сақталады, өйткені онда олардың жанып кетуіне немесе Жерге құлауына әкелетін кедергі аз. «Біз қоқыс бөлігінің кабинаны тесіп өтуі немесе жылу қалқандарын зақымдауы қайта кіру кезінде көлікке қауіп төндіруі мүмкін деп алаңдаймыз», — деді баяндамашы.
Маск зейнетке шығуға итермелеген Ханс Кенигсманның орнына ұшу сенімділігі жөніндегі вице-президент болып Герст деген атпен белгілі NASA-ның бұрынғы қатал шенеунігі Билл Герстенмайер келген еді. Ол Маскке сенімділік тобының тәуекелді азайту жөніндегі ұсынысын сипаттады: Dragon капсуласының Жерді айналып өту кезіндегі бағытын өзгерту, бұл оның қоқысқа ұшырауын азайтады. Тым көп өзгерту радиаторлардың тым суып кетуіне әкелуі мүмкін, бірақ олар осы екі қауіпті қалай теңестіруге болатыны туралы консенсусқа келді. Бастапқы бағыттаумен қоқыс соққысының қаупі 700-ден 1 шамасында болады. Жаңа бағыттау қауіпті шамамен 2000-нан 1-ге дейін азайтады. Бірақ содан кейін ол қатаң ескертуі бар слайдты көрсетті: «Болжалды қауіпте айтарлықтай белгісіздік бар». Маск жоспарды мақұлдады.
Герстенмайер одан да қауіпсіз тәсіл болуы мүмкін екенін атап өтті: төменірек ұшу. «Төменгі биіктіктерде әлеуетті орбиталар бар», — деді ол, — «соның ішінде жүз тоқсан шақырымға дейін төмендеу». Олар осы төмендетілген биіктікті қалай жасау керектігін және жоспарланған қону орнына қалай жетуге болатынын анықтап қойған еді.
— Неге біз олай істемейміз? — деп сұрады Маск.
— Тапсырыс беруші Халықаралық ғарыш станциясынан жоғары көтерілгісі келді, — деп түсіндірді Герстенмайер Айзекманды
меңзеп. — Ол шынымен де мүмкіндігінше жоғарыға ұмтылғысы келді. Біз оған осы орбиталық қоқыс мәселелерінің барлығын
баяндадық. Ол және оның экипажы қауіпті түсінеді және қабылдайды.
— Жарайды, керемет, — деп жауап берді тәуекелге баруға дайын адамдарды құрметтейтін Маск. — Менің ойымша, егер ол толық
хабардар болса, бұл әділ.
— Тапсырыс беруші Халықаралық ғарыш станциясынан жоғары көтерілгісі келді, — деп түсіндірді Герстенмайер Айзекманды
меңзеп. — Ол шынымен де мүмкіндігінше жоғарыға ұмтылғысы келді. Біз оған осы орбиталық қоқыс мәселелерінің барлығын
баяндадық. Ол және оның экипажы қауіпті түсінеді және қабылдайды.
— Жарайды, керемет, — деп жауап берді тәуекелге баруға дайын адамдарды құрметтейтін Маск. — Менің ойымша, егер ол толық
хабардар болса, бұл әділ.
Кейінірек мен одан неге төменгі биіктікті таңдамағанын сұрағанымда, Айзекман: «Егер біз Айға қайта баратын болсақ және Марсқа баратын болсақ, біз жайлылық аймағымыздан сәл шығуымыз керек», — деді.
Соңғы рет қарапайым азаматтар орбитаға 1986 жылы мұғалім Криста Маколиффті алып ұшқан Space Shuttle Challenger миссиясымен ұшырылған еді, ол ұшып шыққаннан кейін бір минуттан соң жарылып кетті. Граймс бұл Америка үшін жазылуы керек психикалық жара деп есептеді және Inspiration4 мұны жасайды деп сенді. Сондықтан ол зымыран ұшырылмас бұрын оған сәттілік тұмарларын тағатын «бас сиқыршы» рөлін алды.
Әдеттегідей, шиеленісті сәттерде Маск болашақ туралы ойлау арқылы назарын басқа жаққа аударды. Кері санаққа назар аударуға тырысып жатқан Кико Дончевтің жанында басқару бөлмесінде отырып, ол Бока-Чикада салынып жатқан Starship жүйесі және инженерлерді Флоридадан сол жаққа көшуге қалай көндіруге болатыны туралы сұрақтар қойды.
Ханс Кенигсманн өзінің соңғы ұшырылымына қатысып отырды. SpaceX-те жиырма жыл жұмыс істегеннен кейін, Кваджда алғашқы Falcon 1 ұшуларын жүзеге асырған қайсар топтан бастап, Маск оны FAA ауа райы бұйрықтарына бағынбау туралы жазған есебінен кейін жұмыстан шығарған еді. Inspiration4 зымыраны көтерілгеннен кейін, ол қоштасу үшін Маскке барып, оны ыңғайсыз түрде құшақтады. «Мен сәл ренжіп немесе эмоцияға беріліп кетемін бе деп қорықтым», — дейді Кенигсманн. «Мен онда басқаларға қарағанда ұзақ болдым». Олар бірнеше минут бойы бұл азаматтық миссияның ғарышты игеру тарихы үшін қаншалықты маңызды болатыны туралы сөйлесті. Кенигсманн кете бастағанда, Маск Twitter-дегі лентасын тексеру үшін телефонына бұрылды. Граймс оны түртіп қалды. «Бұл оның соңғы миссиясы», — деді ол.
«Мен білемін», — деп жауап берді Маск, содан кейін Кенигсманнға қарап басын изеді. «Мен бұған ренжіген жоқпын», — дейді Кенигсманн. «Маск қатты алаңдайды, бірақ ол эмоционалды түрде қамқор емес».
«@elonmusk пен @SpaceX командасын кеше түндегі сәтті Inspiration4 ұшырылымымен құттықтаймын», — деп твиттерде жазды Безос. «Ғарыш бәрімізге қолжетімді болатын болашаққа тағы бір қадам». Маск сыпайы, бірақ қысқаша: «Рахмет», — деп жауап берді.
Айзекманның қуанғаны сонша, ол болашақ үш ұшу үшін 500 миллион доллар ұсынды, олар одан да жоғары орбитаға шығуды және SpaceX әзірлеген жаңа скафандрмен ашық ғарышқа шығуды мақсат ететін еді. Ол сондай-ақ Starship дайын болған кезде оның алғашқы жеке тұтынушысы болу құқығын сұрады.
Басқа әлеуетті тұтынушылар да ұшуға тапсырыс беруге тырысты. Олардың бірі, аралас жекпе-жек промоутері, ғарышта салмақсыздықта жекпе-жек өткізгісі келді. Маск бір күні кешке Бока-Чикада ішімдік ішіп отырып, бұл мүмкіндікті күле қарастырды. «Біз мұны істегіміз келмейді», — деді Билл Райли. «Неге?» — деп сұрады Маск. «Гвинн олар жарты миллиард доллар төлейтінін айтты». «Біз беделімізді жоғалтамыз», — деп жауап берді Starbase құрылысына жауапты инженер Сэм Пател. «Иә, бұл біз жақын арада жасайтын нәрсе болмауы керек». Маск келісті. «Мүмкін орбитаға шығу үйреншікті жағдайға айналғаннан кейін ғана».
Жеке азаматтар үшін жеке компания ұшырған Inspiration4 миссиясы кәсіпкерлік талпыныстарға, коммерциялық спутниктерге және үлкен оқиғаларға толы жаңа орбиталық экономиканың жаршысы болды. «SpaceX және Илон — таңғажайып сәттілік тарихы», — деді маған келесі күні таңертең NASA әкімшісі Билл Нельсон. «Мемлекеттік сектор мен жеке сектор арасында синергия бар және мұның бәрі адамзаттың игілігі үшін».
Маск ұшырудың маңыздылығын түсінген кезде, ол өзінің «Галактика бойынша автостоппен» (Hitchhiker’s Guide) стилінде философиялық ойға шомып, адамзаттың талпынысы туралы толғанды. «Жаппай нарыққа арналған электромобильдерді жасау сөзсіз еді», — деді ол. «Бұл менсіз де болар еді. Бірақ ғарыштық өркениетке айналу сөзсіз емес». Елу жыл бұрын Америка Айға адамдарды жіберген. Бірақ содан бері ешқандай прогресс болған жоқ. Керісінше. Space Shuttle тек төменгі Жер орбитасына шыға алды, ал ол зейнетке шыққаннан кейін Америка тіпті оны да жасай алмай қалды. «Технология автоматты түрде дамымайды», — деді Маск. «Бұл ұшу прогресс адамның араласуын талап ететінінің тамаша мысалы болды».
63-тарау. Raptor сілкінісі
SpaceX, 2021
Джейк Маккензи биік ангардың төбесінде Құрылыс шатырлары мен биік ангарлар
Инженерлік режим
«Менің нейрондық желім 4 шілдедегідей от алып жатыр», — деп қуанды Маск. «Бұл маған ең ұнайтын нәрсе — мықты инженерлермен бірге итерация жасау!» Ол 2021 жылдың қыркүйек айының басында Бока-Чикадағы Starbase конференц-залында отырды, шашы Солтүстік Корея көшбасшысының жазаланғалы тұрған шаштаразы жасағандай қысқа қиылған еді. «Мен өзім қидым», — деді ол инженерлерге. «Артын басқа біреуге қиғыздым».
Өткен апталарда Маск Starship-тің Raptor қозғалтқышына қатысты үмітсіздік пен ашу кезеңдерін бастан өткерді. Ол күрделі, қымбат және өндіруге қиын болып кеткен еді. «Жиырма мың доллар тұратын түтікті көргенде, көзімді шанышқымен шұқып алғым келеді», — деді ол. Алдағы уақытта ол Raptor командасымен SpaceX конференц-залында демалыс күндерін қоса алғанда, күн сайын кешкі сағат 20:00-де кездесулер өткізетінін хабарлады.
Маск қолданылатын материалдардың массасына ерекше қызығушылық танытты. Қозғалтқыш цилиндрінің қалыңдығы оның күмбезімен бірдей екенін атап өтті, дегенмен олар әртүрлі қысымға ұшырайтын еді. «Бұл неғылған боқ?» — деп сұрады ол. «Мұнда ешқандай мағынасы жоқ бір тонна металл бар». Массаның әрбір артық унциясы зымыран ұшыра алатын пайдалы жүк мөлшерін азайтатын еді.
Inspiration4 астронавттары қонып жатқандықтан түн ортасына шегерілген жиналыста қабылданған бір маңызды шешім — қозғалтқыштың мүмкіндігінше көп бөлігін оның сүйікті материалы — тот баспайтын болаттан жасау болды. Қымбат қорытпаларды пайдалануды азайту жолдары туралы бірқатар слайдтар көрсетілгеннен кейін Маск сөзге араласты. «Жетеді», — деп мәлімдеді ол. «Сендер талдау сал ауруына (analysis paralysis) ұшырап жатырсыңдар. Біз мүмкін болатын әрбір бөлшекті арзан болатқа ауыстырамыз».
Бастапқыда ол рұқсат еткен жалғыз ерекшелік — ыстық оттегіге бай газ жануына ұшырайтын бөлшектер үшін болды. Кейбір инженерлер қарсылық білдіріп, жылуды жақсы өткізетін мыс беткі тақта үшін қажет екенін айтты. Бірақ Маск мыстың балқу температурасы нашар екенін алға тартты. «Мен болаттан беткі тақта жасай алатыныңа сенімдімін», — деді ол. «Өтінемін, солай істеңдер. Мен өте анық айттым деп ойлаймын: оны болаттан жасаңдар». Ол оның жұмыс істемеу ықтималдығы бар екенін мойындады, бірақ мәселені айлар бойы талдағанша, тырысып көріп, сәтсіздікке ұшыраған дұрыс еді. «Егер бұл нәрсені тез жасасаңдар, тез біле аласыңдар. Содан кейін оны тез түзете аласыңдар». Ақырында ол бөлшектердің көпшілігін тот баспайтын болатқа ауыстыруға қол жеткізді.
Джейк Маккензи
Маск әр түн сайын конференц-залында жиналыстар өткізіп жатқанда, ол Raptor дизайнын қадағалай алатын біреуді іздеді. «Көшбасшылар шығып жатыр ма?» — деп сұрады Шотвелл деңгейден аттап өту сессияларының бірінен кейін. «Менің инженерлік дағдыларды бағалауға арналған нейрондық желім жақсы, бірақ олар бетперде киіп алғанда мұны істеу қиын», — деп шағымданды Маск. Сөйтіп ол орта деңгейдегі инженерлерге сұрақтар жаудырып, жеке сессиялар өткізе бастады.
Бірнеше аптадан кейін Джейкоб Маккензи есімді жас инженер көзге түсе бастады. Оның періштедей күлкісі мен иығына түскен өрілген шаштарының үйлесімі оған ұстамды түрде керемет көрініс беретін. Маск ұнататын лейтенанттардың екі түрі бар: Марк Джункоса сияқты идеяларды атқылап жатқанда кофеинге толы және көп сөйлейтін «Red Bull-дар» және өлшенген монотонды дауысы вулкандық құзыреттілік аурасын беретін «Споктар». Маккензи соңғы санатқа жататын.
Ол Ямайкада өскен және кейінірек Солтүстік Калифорнияға көшкен, сол жерде көліктерге, зымырандарға және «көп ауыр инженериясы бар кез келген нәрсеге» қызығушылық танытқан. Оның отбасы кедей болды, сондықтан ол орта мектепте оқып жүргенде ақша табу үшін қоймада жұмыс істеді. Ол Санта-Роза кіші колледжіне түсу үшін ақша жинады, онда инженерияны оқыды және Берклиге, содан кейін MIT магистратурасына ауысуға мүмкіндік беретіндей жақсы оқыды, сол жерде машина жасау бойынша PhD дәрежесін алды.
2015 жылы қосылған SpaceX-те ол Raptor қозғалтқышына клапандарды жеткізетін топты басқарды. Бұл маңызды рөл. Кері санақ тоқтатылғанда, бұл көбінесе ағып кеткен клапанға байланысты болады. Маккензи Маскпен бірнеше рет қана сөйлескен, сондықтан Маск онымен Raptor-ды басқару туралы сөйлесе бастағанда таң қалды.
Raptor бағдарламасы
«Ол менің атымды біледі деп ойламаппын», — дейді МакКензи. Бұл шынымен солай болуы мүмкін еді, бірақ Маск оның жұмысының сәтті жүріп жатқанын білетін. МакКензидің командасы Starship-тің Map actuators (карта жетектерін) сәтті жақсартқан болатын, бұл Масктың жеке өзі кіріскен көптеген жобалардың бірі еді.
2021 жылдың қыркүйегінде, түн ортасынан кейін Маск МакКензиге хабарлама жазды: «Ояусың ба?» МакКензидің: «Иә, ояумын, кеңседе тағы бірнеше сағат боламын», — деп жауап беруі таңқаларлық емес еді. Маск қоңырау шалып, оны қызметін жоғарылататынын айтты.
Таңғы сағат 4:30-да ол электрондық хат жіберді. «Джейк МакКензи бұдан былай маған тікелей есеп береді», — деп жазды ол. Масктың айтуынша, оның мақсаттарының қатарында «дәнекерленетін болат қорытпаларының пайдасына flanges (фланецтер) пен Inconel бөлшектерінің көпшілігін алып тастау, сондай-ақ тіпті ықтимал қажетсіз кез келген бөлшекті жою» болды. «Егер кейінірек кейбір бөлшектерді қайта қосуға тура келмесе, демек біз жеткілікті түрде жоймағанбыз».
МакКензи автомобиль өнеркәсібіне тән шешімдерді қолдана бастады, бұл кейбір жағдайларда бөлшектердің 90 пайызға арзандауына әкелді. Ол Масктың Tesla-дағы топ-менеджерлерінің бірі Ларс Моравиден SpaceX өндірістік желісін бірге аралап, процестерді жеңілдететін автомобильдік әдістерді ұсынуды сұрады. Кейде Морави зымыран қозғалтқыштары желісіндегі қажетсіз күрделіліктерден шошынғаны сонша, көзін қолымен жауып алатын.
МакКензи: Жарайды, бетіңді баса беруді қоясың ба? Себебі бұл менің намысыма тиіп жатыр.
Маск енгізген ең үлкен өзгеріс — Tesla-да біраз уақыт жасағанындай, өндіріске жауапкершілікті жобалаушы инженерлерге жүктеу болды.
«Мен баяғыда бөлек жобалау және өндіріс топтарын құрдым, бұл ақымақ қателік болды», — деді ол МакКензи жүргізген алғашқы жиналыстардың бірінде. «Өндіріс процесіне сіздер жауаптысыздар. Оны басқа біреуге тапсыра алмайсыздар. Егер дизайнды өндіру қымбат болса, дизайнды өзгертесіздер».
МакКензи мен оның инженерлік тобы жетпіс бес үстелін құрастыру желілерінің жанына көшірді.
1337 қозғалтқышы
Мәселе қиындаған кезде Маск қолданатын әдістердің бірі — назарын өнімнің болашақ нұсқасын жобалауға аудару еді. МакКензи басшылыққа келгеннен кейін бірнеше аптадан соң Raptor-мен дәл осылай жасады. Ол назарды мүлдем жаңа қозғалтқыш жасауға аударатындарын мәлімдеді. Ол Merlin немесе Kestrel сияқты сұңқар тұқымдастарының атымен аталмайтындай өзгеше болуы керек еді. Оның орнына ол кодтау әлеміндегі мемді қолданып, оны 1337 деп атауды шешті, ол «LEET» деп оқылады. (Сандар сол әріптерге ұқсайтын). Мақсат — тарту күшінің әр тоннасы 1000 доллардан аз тұратын қозғалтқыш алу болды, бұл оның айтуынша, «өмірді көппланеталы ету үшін қажетті түбегейлі серпіліс» еді.
«Біздің мақсатымыз — ұлы шытырман оқиға қозғалтқышы», — деді ол командаға арналған жігерлендіру сөзінде. «Оның сәттілікке жету мүмкіндігі нөлден жоғары ма? Егер солай болса, іске қосыңдар! Егер жасаған өзгерістеріміз тым тәуекелді екенін байқасақ, кейін шегінеміз».
Басты қағида — қозғалтқышты барынша ықшам ету.
«Мысықтың терісін сыпырудың көптеген жолдары бар», — деді ол. «Бірақ терісі сыпырылған мысықтың қандай болатынын білу маңызды. Жауабы — бұлшықетті және сіңірлі».
Сол түні ол осы жаңа бастамаға қаншалықты байыпты қарайтынын көрсету үшін бірнеше хабарлама жіберді. «Біз Айды көздеп отырған жоқпыз», — деп жазды ол. «Біз Марсты көздеп отырмыз. Шұғыл әрекет етудің маньяктық сезімі — біздің жұмыс қағидамыз». МакКензиге тікелей жіберген хабарламасында ол: «SpaceX 1337 қозғалтқышы — адамзатты Марсқа жеткізу үшін қажетті соңғы маңызды серпіліс!!! Бұның өркениеттің болашағы үшін қаншалықты маңызды екенін сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес», — деп қосты.
Ол ыстық отын газының коллекторын толығымен алып тастау және отын турбосорғысын негізгі камера инжекторымен біріктіру сияқты кейбір экстремалды идеяларды жеке өзі ұсынды.
«Бұл отын газының нашар таралуына әкелуі мүмкін, мүмкін әкелмес. Көрейік».
Ол өзінің жорығын әр түн сайын дерлік электрондық хаттармен күшейтіп отырды.
«Біз жою шабуылындамыз!!» — деп жазды ол біреуінде. «Ешнәрсе киелі емес. Кез келген күмәнді түтіктер, сенсорлар, коллекторлар және т.б. бүгін түнде жойылады. Өтінемін, жою және жеңілдету мәселесінде ультра-қатал болыңыздар».
2021 жылдың қазан айында жиналыстар түнде кешірек басталатын болды, көбінесе сағат 23:00 шамасында. Дегенмен, конференц-залда әдетте он шақты адам, ал виртуалды түрде елуден астам адам қосылатын. Әр сессияда жеңілдету немесе жою туралы жаңа идея болатын. Бір түні, мысалы, ол үдеткіштің (booster) бүкіл етегін (skirt) — ең төменгі жағындағы қысымдалмаған ашық бөлігін алып тастауға назар аударды.
«Бұл пропеллантты ұстап тұруға көп көмектеспейді», — деді ол. «Бұл бассейнге сиген сияқты. Бассейнге айтарлықтай әсер етпейді».
Бір айдан кейін, командасын футуристік 1337 қозғалтқышына назар аударуға мәжбүрлегеніндей кенеттен, Маск олардың назарын қазіргі Raptor қозғалтқышын қайта қарап, оны ықшам әрі қуатты Raptor 2-ге айналдыруға бұрды.
«Мен SpaceX қозғалтқыш бөлімінің назарын қайтадан Raptor-ға аударамын», — деп хабарлады ол түнгі сағат 2-дегі хабарламасында. «Лайықты ұшыру қарқынын сақтау үшін қозғалтқыш өндірісінің жылдамдығы күніне біреу болуы керек. Қазіргі уақытта ол үш күнде біреу».
Мен бұл 1337-нің дамуын баяулата ма деп сұрадым. «Иә», — деп жауап берді ол. «Біз Raptor-мен өмірді көппланеталы ете алмаймыз, өйткені ол тым қымбат, бірақ Raptor бізге 1337 дайын болғанша уақыт ұту үшін қажет».
1337-ге шабуыл жасап, кейін шегіну Масктың команданы батыл ойлауға итермелеу үшін мұқият ойластырылған стратегиясы ма еді, әлде кейін бас тартқан импульсивті әрекеті ме еді?
Әдеттегідей, бұл екеуінің қоспасы болды. Бұл жаңа идеяларды, соның ішінде әртүрлі қаптамалар мен етектерден құтылуды мәжбүрлеу мақсатына қызмет етті, кейін бұл идеялар жақсартылған Raptor мақсаттарына енгізілді.
«Бұл жаттығу идеалды қозғалтқыштың қандай болатынын анықтауға көмектесті», — дейді МакКензи. «Бірақ бұл Starship бағдарламасын алға жылжыту үшін дереу қажет нәрселерге әсер етпеді».
Келесі жылы МакКензи мен оның командасы Raptor-ларды құрастыру желісіндегі көліктер сияқты шығара алды. 2022 жылғы Алғыс айту күніне қарай олар күніне бірнешеуін жасап, болашақ Starship ұшырылымдары үшін қор жинады.
Optimus-тің дүниеге келуі
Tesla, Тамыз 2021
Ұсынылған Optimus роботының киімін киген актриса
Дос робот
Масктың гуманоид робот жасауға деген қызығушылығы оның жасанды интеллектке (ЖИ) деген таңданысы мен қорқынышынан бастау алды. Біреудің қасақана немесе байқаусызда адамдарға зиян тигізетін ЖИ жасау мүмкіндігі оны 2014 жылы OpenAI-ды бастауға итермеледі. Бұл сондай-ақ оны өзін-өзі басқаратын көліктер, Dojo деп аталатын нейрондық желіні оқыту суперкомпьютері және адамдар мен машиналар арасында өте тығыз симбиотикалық қарым-қатынас орнату үшін миға имплантацияланатын Neuralink чиптері сияқты байланысты жобаларды ілгерілетуге жетеледі.
Қауіпсіз ЖИ-дің түпкілікті көрінісі, әсіресе бала кезінде ғылыми фантастиканы бойына сіңірген адам үшін — визуалды кірістерді өңдей алатын және Азимовтың «робот адамзатқа немесе кез келген адамға зиян тигізбеуі керек» деген заңын бұзбай тапсырмаларды орындауды үйренетін гуманоид робот жасау еді. OpenAI мен Google мәтіндік чат-боттарды жасауға назар аударып жатқанда, Маск физикалық әлемде жұмыс істейтін жасанды интеллект жүйелеріне, мысалы, роботтар мен көліктерге назар аударуды шешті.
«Егер сіз дөңгелекті робот болып табылатын өзін-өзі басқаратын көлік жасай алсаңыз, онда аяғы бар роботты да жасай аласыз», — деді Маск.
2021 жылдың басында Маск өзінің атқарушы жиналыстарында Tesla-ның робот жасауға байыпты кірісуі керектігін айта бастады және бір сәтте оларға Boston Dynamics жобалап жатқан әсерлі роботтардың бейнеролигін көрсетті.
«Гуманоид роботтар бәрібір пайда болады, қалаймыз ба, жоқ па», — деді ол, — «және біз оны жақсы бағытқа бұру үшін өзіміз жасауымыз керек».
Ол бұл туралы неғұрлым көп айтқан сайын, соғұрлым қатты қызыға түсті.
«Бұл біз жасайтын ең үлкен нәрсе болуы мүмкін, тіпті өзін-өзі басқаратын көліктен де үлкен», — деді ол бас дизайнері Франц фон Хольцхаузенге.
«Илоннан қайталанатын тақырыпты естігенде, біз жұмысқа кірісеміз», — дейді фон Хольцхаузен. Олар Лос-Анджелестегі Cybertruck және Robotaxi модельдері қойылған Tesla дизайн студиясында кездесе бастады. Маск сипаттамаларды берді: роботтың бойы шамамен бес фут сегіз дюйм (173 см) болуы керек, эльф тәрізді және андрогинді (жыныссыз) көріністе болуы тиіс, сонда ол «сізге зиян тигізе алатындай немесе тигізгісі келетіндей сезілмейді». Осылайша, өзін-өзі басқаратын көліктермен жұмыс істейтін Tesla командалары жасайтын гуманоид робот — Optimus дүниеге келді. Маск оны 2021 жылдың 19 тамызында Tesla-ның Пало-Альтодағы штаб-пәтерінде өтетін «AI Day» (ЖИ күні) іс-шарасында жариялауды шешті.
AI Day (ЖИ күні)
AI Day-ге екі күн қалғанда Маск Бока-Чикадан виртуалды түрде Tesla командасымен дайындық жиналысын өткізді. Сол күні сондай-ақ Starship ұшырылымдарына қолдау алу үшін Техас балық және жабайы табиғатты қорғау басқармасымен кездесу, Tesla қаржы жиналысы, күн шатырларының қаржысын талқылау, қарапайым азаматтарды болашақта ұшыру туралы жиналыс, Starship құрастырылып жатқан шатырларды аралау кезіндегі даулы жағдай, Netflix деректі фильміне сұхбат және Брайан Доудың командасы күн шатырларын орнатып жатқан үйлерге екінші рет түнде бару кірді. Түн ортасынан кейін ол ұшағына отырып, Пало-Альтоға бет алды.
«Көптеген мәселелер арасында ауысу өте қажытады», — деді ол ұшақта ақыры демалған кезде. «Бірақ проблемалар көп, мен оларды шешуім керек».
Сонымен, неге ол енді ЖИ және роботтар әлеміне секіріп отыр?
«Өйткені мен Ларри Пейдж үшін алаңдаймын», — деді ол. «Мен онымен ЖИ қауіптері туралы ұзақ сөйлестім, бірақ ол түсінбеді. Қазір біз сирек сөйлесеміз».
Біз таңғы сағат 4-те қонған кезде, ол бірнеше сағат ұйықтау үшін досының үйіне барды, содан кейін робот туралы хабарландыруға дайындалып жатқан командамен кездесу үшін Tesla-ның Пало-Альтодағы штаб-пәтеріне барды. Жоспар бойынша актриса робот киімін киіп, сахнаға шығуы керек еді. Маск қатты қуанды.
«Ол акробатика жасайды!» — деп мәлімдеді ол Монти Пайтонның скетчі сияқты. «Біз оған мүмкін емес болып көрінетін керемет нәрселер жасата аламыз ба? Мысалы, қалпақпен және таяқпен билеу?»
Оның байыпты ойы бар еді: робот қорқынышты емес, көңілді болып көрінуі керек. Сол сәтте X конференц-зал үстелінде билей бастады. «Баланың қуат көзі өте жақсы», — деді әкесі. «Ол бағдарламалық жаңартуларын ары-бері жүріп, қарап және тыңдап алады». Мақсат осы еді: адамдарды көру және оларға еліктеу арқылы тапсырмаларды орындауды үйренетін робот.
Қалпақ пен таяқ биі туралы тағы бірнеше әзілден кейін Маск соңғы сипаттамаларды нақтылай бастады.
«Оны сағатына төрт емес, бес миль жүретіндей жасайық және сәл көбірек салмақ көтеруге қуат берейік», — деді ол. «Біз оның нәзік көрінуін тым асыра сілтеп жібердік».
Инженерлер батареялар таусылғанда оларды ауыстыруды жоспарлап отырғандарын айтқанда, Маск бұл идеяға тыйым салды.
«Көптеген ақымақтар ауыстырылатын батарея жолымен жүрді, әдетте бұл олардың батареясы нашар болғандықтан», — деді ол. «Біз Tesla-мен бастапқыда сол жолмен жүргенбіз. Ауыстырылатын блок жоқ. Блокты үлкейтіңдер, сонда ол он алты сағат жұмыс істей алады».
Жиналыстан кейін ол конференц-залда қалды. Ескі сумо күресіндегі жарақатынан мойны ауырып тұрғандықтан, ол басының астына мұз қойып еденге жатты.
«Егер біз сізді бақылап, тапсырманы қалай орындау керектігін үйренетін әмбебап робот шығара алсақ, бұл экономиканы ақылға сыймайтын деңгейде күшейтеді», — деді ол. «Содан кейін біз әмбебап базалық кірісті енгізгіміз келуі мүмкін. Жұмыс істеу таңдауға айналуы мүмкін».
Иә, бірақ кейбіреулер әлі де жұмыс істеуге маньяктық түрде ұмтылатын еді.
Келесі күні AI Day презентацияларына дайындық кезінде Масктың көңіл-күйі нашар болды. Онда тек Optimus емес, сонымен қатар Tesla-ның өзін-өзі басқаратын көліктердегі жетістіктері де көрсетілуі керек еді. Автопилот және Optimus бағдарламалық жасақтама топтарын басқаратын сезімтал бельгиялық инженер Милан Ковач өте техникалық слайдтарды ұсынғанда, Маск: «Бұл іш пыстырарлық», — деп қайталай берді. «Мұнда керемет емес нәрселер тым көп. Бұл жұмысқа қабылдау іс-шарасы, ал мына қарғыс атқыр слайдтарды көргеннен кейін ешкім қосылғысы келмейді».
Масктың айқайына төтеп беру өнерін әлі меңгермеген Ковач кеңсесіне қайтып барып, жұмыстан шығатынын айтты, бұл сол кешкі презентация жоспарларын быт-шыт қылды. Оның тәжірибелі және шыңдалған басшылары Ларс Морави мен Пит Бэннон оны ғимараттан шығайын деп жатқан жерінен тоқтатты. «Слайдтарыңды қарап, мұны қалай түзете алатынымызды көрейік», — деді Морави. Ковач виски ішкісі келетінін айтты, ал Бэннон Автопилот шеберханасынан біреуден виски тауып берді. Олар екі рюмка ішті, сөйтіп Ковач тынышталды. «Мен іс-шараны өткіземін», — деп уәде берді ол. «Мен командамды ұятқа қалдырмаймын».
Морави мен Бэннонның көмегімен Ковач слайдтар санын екі есе қысқартып, жаңа сөз дайындады. «Мен ашуымды жұтып, жаңа слайдтарды Илонға әкелдім», — дейді ол. Маск оларды қарап шығып: «Иә, әрине. Жарайды», — деді. Ковачқа Масктың оны ұрысқанын тіпті есіне сақтамағандай әсер қалдырды.
Бұл кедергі кешкі презентацияның бір сағатқа кешігуіне әкелді. Іс-шара өте жылтыратылған болмады. Он алты баяндамашының барлығы ер адамдар еді. Жалғыз әйел — робот киімін киген актриса болды, бірақ ол ешқандай қызықты қалпақ пен таяқ биін орындамады. Акробатика болмады. Бірақ сәл кідіріп сөйлейтін монотонды дауысымен Маск Optimus-ті Tesla-ның өзін-өзі басқаратын көліктер жоспарымен және Dojo суперкомпьютерімен байланыстыра алды. Оның айтуынша, Optimus жол-жол нұсқауларды қажет етпей-ақ тапсырмаларды орындауды үйренеді. Адам сияқты, ол бақылау арқылы өзін-өзі үйретеді. Бұл тек экономикамызды ғана емес, өмір сүру салтымызды да өзгертеді деді ол.
Neuralink
2017–2020
Тек ми толқындарын қолданып Pong ойнап жатқан маймыл
Адам-компьютер интерфейстері
Цифрлық дәуірдегі ең маңызды технологиялық секірістердің кейбірі адамдар мен машиналардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау тәсіліндегі жетістіктерге, яғни «адам-компьютер интерфейстеріне» қатысты болды. Мониторда ұшақтарды бақылайтын әуе қорғаныс жүйелерінде жұмыс істеген психолог және инженер Дж. К. Р. Ликлайдер 1960 жылы «Адам-компьютер симбиозы» атты іргелі мақала жазып, бейне дисплейлердің «компьютер мен адамның бірге ойлануына» қалай мүмкіндік беретінін көрсетті. Ол: «Көп жыл өтпей-ақ, адам миы мен есептеуіш машиналар бір-бірімен өте тығыз байланысады деген үміт бар», — деп қосты.
MIT хакерлері бұл бейне дисплейлерді Spacewar ойынын жасау үшін пайдаланды, бұл коммерциялық ойындардың пайда болуына көмектесті. Есірткі шеккен студент ойнай алатындай оңай болуы үшін, бұл ойындардың интерфейстері интуитивті болғаны сонша, нұсқаулықты қажет етпейтін. (Atari-дің алғашқы Star Trek ойынындағы жалғыз нұсқаулар: «1. 25 цент сал. 2. Клингондардан аулақ бол» еді). Даг Энгельбарт мұндай дисплейлерді тінтуірмен (mouse) біріктіріп, пайдаланушыларға нұсқау және шерту арқылы компьютермен әрекеттесуге мүмкіндік берді, ал Xerox PARC-тегі Алан Кэй жұмыс үстеліне еліктейтін, қолдануға оңай графикалық интерфейсті дамытуға көмектесті. Стив Джобс мұны Apple-дің Macintosh компьютері үшін қабылдады және 2011 жылы өлім аузында жатқандағы соңғы басқарма жиналысында адам-компьютер интерфейстеріндегі тағы бір үлкен секірісті сынады: адамдар мен компьютерлерге дауыс арқылы әрекеттесуге мүмкіндік беретін Siri қосымшасы.
Осы жетістіктерге қарамастан, адамдар мен машиналар арасындағы кіріс-шығыс өте баяу болып қала берді. 2016 жылы сапар кезінде Маск iPhone-да бас бармақтарымен теріп отырып, мұның қаншалықты ұзақ уақыт алатынына шағымдана бастады. Теру ақпараттың миымыздан құрылғыларымызға секундына шамамен жүз бит жылдамдықпен ғана ағуына мүмкіндік беретін.
«Егер сіз машинаға ойыңызды тікелей жеткізе алсаңыз ше», — деді ол, — «ақыл-ойыңыз бен машинаңыз арасындағы жоғары жылдамдықты байланыс сияқты».
Ол көлікте бірге келе жатқан Сэм Теллерге еңкейіп: «Маған компьютер-ми интерфейсін түсінуге көмектесетін нейробиолог тауып бере аласың ба?» — деп сұрады.
Маск түпкілікті адам-машина интерфейсі компьютерлерімізді тікелей миымызға қосатын құрылғы, мысалы, ми сигналдарын компьютерге жіберіп, кері сигналдарды қабылдай алатын бас сүйегінің ішіндегі чип болатынын түсінді. Бұл ақпараттың екі жаққа миллион есе жылдам ағуына мүмкіндік берер еді. «Сонда сіз шынайы адам-машина симбиозына ие бола аласыз», — дейді ол. Басқаша айтқанда, бұл адамдар мен машиналардың серіктес ретінде бірге жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Мұны жүзеге асыру үшін ол 2016 жылдың соңында Neuralink деп атаған компанияны құрды, ол миға кішкентай чиптерді имплантациялап, адамдарға компьютерлермен ой арқылы бірігуге мүмкіндік береді.
Optimus сияқты, Neuralink идеясы да ғылыми фантастикадан, әсіресе Иэн Бэнкстің «Мәдениет» (Culture) ғарыштық саяхат романдарын шабыттанған. Онда адамдарға имплантацияланатын және олардың барлық ойларын компьютерге қоса алатын «нейрондық шілтер» (neural lace) деп аталатын адам-машина интерфейсі технологиясы бар.
«Мен Бэнксті алғаш оқығанда», — дейді ол, — «бұл идея бізді жасанды интеллект майданында қорғауға мүмкіндік беретіні ойыма келді».
Масктың асқақ мақсаттары әдетте практикалық бизнес модельдермен сүйемелденеді. Мысалы, ол Starlink спутниктерін SpaceX-тің Марсқа миссиясын қаржыландыру жолы ретінде дамытты. Сол сияқты, ол Neuralink ми чиптерін ALS (амиотрофиялық бүйірлік склероз) сияқты неврологиялық проблемалары бар адамдарға компьютерлермен әрекеттесуге көмектесу үшін пайдалануды жоспарлады.
«Егер біз Neuralink-ті қаржыландыру үшін жақсы коммерциялық қолданыстар таба алсақ», — дейді ол, — «онда бірнеше онжылдықта адам әлемін цифрлық техникамызбен тығыз байланыстыру арқылы зұлым ЖИ-ден қорғау жөніндегі түпкі мақсатымызға жетеміз».
Оның негізін қалаушылардың қатарында ми-машина интерфейсін зерттеуші Макс Ходак бастаған алты жетекші нейробиолог пен инженер болды. Құрылтайшы топтың ішінде Маскпен жұмыс істеудің қысымы мен дүрбелеңінен аман қалған жалғыз мүше — төрт жасында Кореядан Луизианаға көшкен ДиДжей Сео болды. Жас кезінде ағылшын тілін жақсы білмегендіктен, ол жеткізе алмайтын ойлары үшін қатты күйзелетін. «Басымдағы нәрсені қалай барынша тиімді шығара аламын?» — деп сұрай бастады ол өзінен. «Бұл менің басыма салынатын кішкентай нәрсе болуы керек». Калтехте, содан кейін Берклиде ол миға салынып, сигналдар жібере алатын «нейрондық шаң» (neural dust) деп атаған кішкентай импланттарды жасады.
Маск сондай-ақ Шивон Зилис есімді көзі ашық және өткір ойлы технологиялық инвесторды жұмысқа алды. Торонто маңында өскен студент кезінде ол хоккейде үздік болды, бірақ Рэй Курцвейлдің 1999 жылғы «Рухани машиналар дәуірі: Компьютерлер адам интеллектісінен асқанда» кітабын оқығаннан кейін технологияға құмар болды. Йельде оқығаннан кейін ол жаңа ЖИ кәсіпорындарына көмектесетін бірнеше стартап-инкубаторларда жұмыс істеді және OpenAI-да толық емес кеңесші болды.
Маск Neuralink-ті құрған кезде оны кофеге шақырып, қосылуын сұрады. «Neuralink тек зерттеу туралы емес», — деп сендірді ол оны. «Бұл нақты құрылғыларды жасау туралы». Ол венчурлық инвестор болуды жалғастырудан гөрі бұл қызықтырақ және пайдалырақ болады деп тез шешті. «Мен Илоннан кез келген басқа адамға қарағанда минутына көбірек бірегей сабақ алатынымды байқадым», — дейді ол. «Мұндай адаммен өміріңнің бір бөлігін өткізбеу ақымақтық болар еді». Бастапқыда ол уақытын оның үш компаниясында — Neuralink, Tesla және SpaceX-те жасанды интеллект жобаларында жұмыс істеуге жұмсады, бірақ ақырында Neuralink-те топ-менеджер рөліне ауысты, сонымен қатар Масктың жақын жеке серігі болды (бұл туралы кейінірек).
Чип
Neuralink чипінің негізгі технологиясы 1992 жылы Юта университетінде ойлап табылған Utah Array-ге негізделген, бұл миға енгізілетін жүз инесі бар микрочип. Әр ине бір нейронның белсенділігін анықтайды және деректерді сым арқылы адамның бас сүйегіне бекітілген қорапқа жібереді. Мида шамамен 86 миллиард нейрон болғандықтан, бұл адам-компьютер интерфейстеріне жасалған нано-қадам ғана еді.
2019 жылдың тамызында Маск Neuralink-тің Utah Array-ді қалай жетілдіріп, «мыңдаған арналары бар біріктірілген ми-машина интерфейсі платформасын» жасайтынын сипаттайтын ғылыми мақала жариялады. Neuralink чиптерінде тоқсан алты жіпте үш мыңнан астам электрод болды. Әдеттегідей, Маск тек өнімге ғана емес, оның қалай өндірілетініне және қолданылатынына да назар аударды. Жоғары жылдамдықпен жұмыс істейтін роботтар адамның бас сүйегінен кішкене тесік ашып, чипті енгізіп, жіптерді миға итереді.
Ол құрылғының ерте нұсқасын 2020 жылдың тамызында Neuralink-те өткен көпшілікке арналған презентацияда көрсетті, онда миында чипі бар Гертруда есімді шошқа көрсетілді. Оның жүгіру жолында жүрген бейнежазбасы чиптің миындағы сигналдарды қалай анықтап, компьютерге жібере алатынын көрсетті. Маск 25 центтік монета көлеміндей чипті ұстап тұрды. Ол бас сүйегінің астына орналастырылғанда, деректерді сымсыз жібере алатын, бұл пайдаланушының қорқынышты фильмдегі киборгқа ұқсамауын қамтамасыз етеді. «Менде қазір Neuralink болуы мүмкін және сіз оны білмес едіңіз», — деді Маск. «Мүмкін бар шығар».
Бірнеше айдан кейін Маск Tesla зауытының жанындағы Фремонттағы Neuralink зертханасына келді, онда инженерлер оған соңғы нұсқасын көрсетті. Ол әрқайсысында мыңға жуық жіп бар төрт бөлек чипті біріктірді. Олар бас сүйегінің әртүрлі бөліктеріне имплантацияланып, құлақтың артына орнатылған маршрутизаторға (router) сымдар арқылы қосылатын еді. Маск Зилис пен оның әріптестері қарап тұрғанда екі минуттай үнсіз тұрды. Содан кейін ол үкімін айтты: ол оны жек көрді. Ол тым күрделі, сымдары мен қосылымдары тым көп болды.
Ол SpaceX-тің Raptor қозғалтқыштарынан қосылымдарды жою процесінде жүрген еді. Әрқайсысы ықтимал істен шығу нүктесі болатын.
«Бұл біртұтас құрылғы болуы керек», — деді ол көңіл-күйі түскен Neuralink инженерлеріне. «Сымсыз, қосылымсыз, маршрутизаторсыз біртұтас талғампаз пакет».
Барлық функционалдылықтың бір құрылғыда болуына кедергі келтіретін физика заңы — негізгі қағида жоқ еді. Инженерлер маршрутизатордың қажеттілігін түсіндіруге тырысқанда, Масктың жүзі қатайып кетті.
«Жою», — деді ол. «Жою, жою, жою».
Жиналыстан шыққаннан кейін инженерлер Масктан кейінгі күйзелістің әдеттегі кезеңдерінен өтті: аң-таң болу, содан кейін ашулану, содан кейін мазасыздану. Бірақ бір апта ішінде олар қызығушылық кезеңіне жетті, өйткені жаңа тәсіл шынымен жұмыс істеуі мүмкін екенін түсінді.
Маск бірнеше аптадан кейін зертханаға қайта оралғанда, олар оған барлық жіптерден деректерді өңдеуді және оны Bluetooth арқылы компьютерге жіберуді қамтамасыз ете алатын жалғыз чипті көрсетті. Қосылымдар жоқ, маршрутизатор жоқ, сымдар жоқ. «Біз мұны мүмкін емес деп ойладық», — деді инженерлердің бірі, — «бірақ қазір біз бұған қатты қуанып отырмыз».
Олар тап болған бір мәселе чиптің өте кішкентай болу талабынан туындады. Бұл оның батареясының ұзақ қызмет етуіне және көптеген жіптерді қолдауына қиындық туғызды. «Неге ол соншалықты кішкентай болуы керек?» — деп сұрады Маск. Біреу бұл оларға берілген талаптардың бірі екенін айтып қателесті. Бұл Масктың әрбір талапқа күмән келтіруден басталатын алгоритмін іске қосты. Содан кейін ол олармен чип өлшемінің негізгі ғылымы туралы сөйлесті. Біздің бас сүйегіміз дөңгелек, сондықтан чип сәл дөңес бола алмай ма? Және диаметрі үлкенірек бола алмай ма? Олар адамның бас сүйегі үлкенірек чипті оңай сыйдыра алады деген қорытындыға келді.
Жаңа құрылғы дайын болғанда, олар оны зертханадағы Пейджер есімді макака маймылдарының біріне имплантациялады. Оған жақсы ұпай жинаған кезде жеміс смузиін беру арқылы Pong бейне ойынын ойнауды үйретті. Neuralink құрылғысы джойстикті белгілі бір жолмен жылжытқан сайын қай нейрондардың іске қосылатынын жазып алды. Содан кейін джойстик өшіріліп, ойынды маймылдың миынан келетін сигналдар басқарды. Бұл Масктың ми мен машина арасында тікелей байланыс орнату мақсатына жасалған үлкен қадам болды. Neuralink оның бейнежазбасын YouTube-ке жүктеп, бір жыл ішінде ол алты миллион рет қаралды.
Тек көру жүйесі (Vision Only)
Tesla, Қаңтар 2021
Автономды көліктер бойынша қол жеткізілген прогресті көрсететін слайд
Радарды жою
Өзін-өзі басқаратын көліктерге арналған Autopilot жүйесінде камералардан алынатын визуалды деректерге ғана сүйенудің орнына радарды пайдалану керек пе деген сұрақ Tesla-да даулы мәселе болып қала берді. Бұл сондай-ақ Масктың шешім қабылдау стилінің кейс-стадиіне айналды: батыл, қырсық, абайсыз, көреген, физиканың алғашқы принциптеріне негізделген, бірақ кейде таңқаларлықтай икемді.
Бастапқыда ол бұл мәселеге біршама ашық болды. 2016 жылы Tesla Model S жаңартылған кезде, ол Autopilot командасына көліктің сегіз камерасына қосымша алға қарайтын радарды пайдалануға құлықсыз рұқсат берді. Және ол инженерлеріне Phoenix деп аталатын жеке радар жүйесін құру бағдарламасына рұқсат берді.
Бірақ 2021 жылдың басына қарай радарды пайдалану қиындықтар туғызды. COVID салдарынан туындаған микрочип тапшылығы Tesla жеткізушілерінің оларды жеткілікті мөлшерде қамтамасыз ете алмайтынын білдірді. Оның үстіне, Tesla-ның өз ішінде жасап жатқан Phoenix жүйесі жақсы жұмыс істемеді.
«Бізде таңдау бар», — деп мәлімдеді Маск қаңтардың басындағы тағдыршешті жиналыста. «Біз көлік өндірісін тоқтата аламыз. Біз Phoenix-ті дереу жұмыс істете аламыз. Немесе радарды мүлдем алып тастай аламыз».
Оның қай нұсқаны қалайтынына күмән жоқ еді.
«Біз мұны таза көру (pure vision) шешімімен жеңе алуымыз керек», — деді ол. «Бір объектіні анықтау үшін радар мен көруді қатар талап етпеу — бұл үлкен өзгеріс».
Оның кейбір топ-менеджерлері, әсіресе автомобиль президенті Джером Гиллен қарсы шықты. Радарды жою қауіпсіз емес деп дәлелдеді ол. Радар камераға немесе адам көзіне оңай көрінбейтін объектілерді анықтай алатын. Мәселені талқылап, шешім қабылдау үшін бүкіл командамен жиналыс белгіленді. Барлық дәлелдер айтылғаннан кейін Маск шамамен қырық секунд үнсіз қалды.
«Мен тоқтатып жатырмын», — деді ол ақыры. «Радарды жойыңдар».
Гиллен қарсылық білдіруді жалғастырды, ал Маск суық түрде ашуланды.
«Егер сен алып тастамасаң», — деді ол, — «мен мұны істейтін басқа біреуді табамын».
2021 жылдың 22 қаңтарында ол электрондық хат жіберді. «Бұдан былай радарды өшіріңдер», — делінген онда. «Бұл қорқынышты балдақ. Мен әзілдеп тұрған жоқпын. Және тек камерамен жүргізу жақсы жұмыс істеп тұрғаны анық». Гиллен көп ұзамай компаниядан кетті.
Дау-дамай
Масктың радарды жою туралы шешімі қоғамдық пікірталас тудырды. Кейд Мец пен Нил Будеттің New York Times газетіндегі терең зерттеуі көптеген Tesla инженерлерінің қатты күмәнданғанын ашты. «Өзін-өзі басқаратын көліктермен жұмыс істейтін барлық дерлік басқа компаниялардың технологтарынан айырмашылығы, Маск мырза автономияға тек камералар арқылы қол жеткізуге болатынын талап етті», — деп жазды олар. «Бірақ көптеген Tesla инженерлері басқа сенсорлық құрылғылардың пайдасынсыз камераларға сүйену қаншалықты қауіпсіз екеніне және Маск мырза жүргізушілерге Autopilot мүмкіндіктері туралы тым көп уәде беріп жатқан жоқ па деген сұрақ қойды».
Tesla туралы сыни «Ludicrous» кітабын жазған Эдвард Нидермейер твиттер легін жариялады. «Жүргізушіге көмекші жалпы жүйелерді жақсарту индустрияны көбірек радарға, тіпті LiDAR және жылулық бейнелеу сияқты жаңа әдістерге қарай жылжытуда», — деп жазды ол. «Tesla, керісінше, артқа қарай жылжуда». Ал бағдарламалық қамтамасыз ету қауіпсіздігі кәсіпкері Дэн О'Дауд New York Times газетіне толық беттік жарнама беріп, Tesla-ның өзін-өзі басқаратын жүйесін «Fortune 500 компаниясы сатқан ең нашар бағдарламалық жасақтама» деп атады.
Tesla ұзақ уақыт бойы Ұлттық жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасының (NHTSA) тергеу нысаны болды және бұл 2021 жылы радар алынып тасталғаннан кейін күшейе түсті. Зерттеу барысында ол жүргізушіге көмекші жүйелердің қандай да бір деңгейін пайдаланған Tesla жүргізушілерінің қатысуымен 273 апатты тіркеді, оның бесеуі өліммен аяқталған. Сондай-ақ, ол Tesla көліктерінің жедел жәрдем көліктерімен соқтығысқан он бір оқиғасы бойынша тергеу ашты.
Маск апаттардың көпшілігінің негізгі себебі нашар бағдарламалық жасақтама емес, нашар жүргізушілер екеніне сенімді болды. Бір жиналыста ол жүргізушінің қателігін дәлелдеу үшін көліктің камераларынан (олардың бірі көліктің ішінде және жүргізушіге бағытталған) жиналған деректерді пайдалануды ұсынды. Үстел басындағы әйелдердің бірі қарсы шықты.
«Біз бұл туралы құпиялылық тобымен дауластық», — деді ол. «Біз селфи ағындарын нақты көлікпен байланыстыра алмаймыз, тіпті апат болған жағдайда да, немесе кем дегенде біздің заңгерлердің нұсқауы осындай».
Маск риза болмады. «Құпиялылық топтары» ұғымы оның жүрегін жылытпады.
«Бұл компанияда шешім қабылдаушы менмін, құпиялылық тобы емес», — деді ол. «Мен олардың кім екенін де білмеймін. Олардың құпия болғаны сонша, сіз олардың кім екенін ешқашан білмейсіз».
Біраз қобалжыған күлкі естілді.
«Мүмкін біз адамдарға егер олар FSD [Толық өзін-өзі басқару] қолданса, апат болған жағдайда деректерді жинайтынымызды айтатын қалқымалы терезе жасай аламыз», — деп ұсынды ол. «Бұл жарай ма?»
Әйел бір сәт ойланып, басын изеді. «Егер біз мұны тұтынушыларға хабарласақ, менің ойымша, бұл бізге жарайды».
Phoenix-тің қайта тууы
Қырсық болса да, Маскты дәлелдермен көндіруге болады. Ол 2021 жылы радарды жоюға табанды болды, өйткені сол кездегі оның техникалық сапасы көру жүйесіне мағыналы ақпарат қосу үшін жеткілікті ажыратымдылықты қамтамасыз етпеді. Дегенмен, ол инженерлеріне жақсырақ радар технологиясын жасай ала ма, жоқ па, соны көру үшін Phoenix бағдарламасын жалғастыруға келісті.
Масктың көлік инженериясы жөніндегі басшысы Ларс Морави даниялық инженер Пит Шойцовты жауапты етіп тағайындады. «Илон радарға қарсы емес», — дейді Морави, — «ол жай ғана нашар радарға қарсы». Шойцовтың командасы адам жүргізуші бірдеңені көре алмайтын жағдайларға бағытталған радар жүйесін жасады. «Сенікі дұрыс болуы мүмкін», — деді Маск және жаңа жүйені қымбатырақ Model S және Model Y көліктерінде сынап көруге жасырын қол қойды.
«Бұл жалпы автомобиль радарына қарағанда әлдеқайда күрделі радар», — дейді Маск. «Бұл қару-жарақ жүйесінде көретін нәрсеңіз. Ол жай ғана кері сигнал алудың орнына не болып жатқанының суретін жасайды».
Ол шынымен оны Tesla-ның жоғары деңгейлі көліктеріне қоюды жоспарлады ма? «Тәжірибе жасап көруге тұрарлық. Мен әрқашан физикалық эксперименттерден алынған дәлелдерге ашықпын».
Ақша
2021–2022
Әлемдегі ең бай адам
2020 жылдың басында COVID тарала бастағанда 25 долларға дейін құлдыраған Tesla акцияларының бағасы 2021 жылдың басына қарай он есе өсті. 7 қаңтарда ол 260 долларға жетті. Сол күні Маск 190 миллиард доллармен Джефф Безосты басып озып, әлемдегі ең бай адам болды.
2018 жылдың ақпанында, Tesla-ның ең нашар өндірістік проблемалары кезінде Tesla басқармасымен жасасқан ерекше өтемақы бәсекесі бойынша ол кепілдендірілген жалақы алмады. Оның орнына оның өтемақысы өте агрессивті кіріс, пайда және нарықтық құн мақсаттарына жетуге байланысты болды, оның ішінде Tesla-ның нарықтық бағасының он есе өсіп, 650 миллиард долларға жетуі бар еді. Сол кездегі жаңалықтар мақалалары мақсаттардың көпшілігіне қол жеткізу мүмкін емес деп болжаған. Бірақ 2021 жылдың қазанында Tesla АҚШ тарихындағы құны 1 триллион доллардан асатын алтыншы компания болды. Оның нарықтық құны бес ірі бәсекелесі — Toyota, Volkswagen, Daimler, Ford және GM-ді қосқандағыдан да жоғары болды. Ал 2022 жылдың сәуірінде ол 19 миллиард доллар кірістен 5 миллиард доллар пайда тапқанын хабарлады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 81 пайызға көп. Нәтижесінде Масктың 2018 жылғы өтемақы келісімінен түскен төлемі шамамен 56 миллиард долларды құрады және оның таза байлығы 2022 жылдың басында 304 миллиард долларға дейін өсті.
Маск миллиардер болғаны үшін қоғамдық шабуылдарға ашуланды, бұл сезімталдық оның жаңадан жынысын ауыстырған қызы Дженнаның қызу антикапиталист болып, онымен сөйлесуден бас тартуымен ушыға түсті. Ол барлық үйлерін сатты, өйткені ол байлығын өмір салтына жұмсамай, компанияларына салып отырса, сынға ұшырамауым керек деп есептеді. Бірақ ол сыналуын жалғастырды, өйткені жалақы алмай және ақшасын компанияға салып қою арқылы ол ешқандай капитал өсімін алмады және аз салық төледі. 2021 жылдың қарашасында ол капитал өсімінің бір бөлігін іске асыру және оған салық төлеу үшін Tesla акцияларының бір бөлігін сату керек пе деген Twitter сауалнамасын жүргізді. 3,5 миллион дауыс жиналып, 58 пайызы «иә» деп дауыс берді. Ол онсыз да жоспарлап отырғандай, 2012 жылы берілген және мерзімі аяқталуға жақын опциондарды пайдаланды, бұл оның тарихтығы ең үлкен салық төлемін төлеуіне әкелді: 11 миллиард доллар, бұл оның қарсыластары Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның (SEC) бес жылдық бюджетін қаржыландыруға жететін еді.
«Жыл адамы салық төлеп, басқалардың есебінен күн көруді тоқтатуы үшін бұрмаланған салық кодексін өзгертейік», — деп жазды сенатор Элизабет Уоррен 2021 жылдың соңында Twitter-де.
Маск жауап қайтарды:
«Егер сіз көзіңізді 2 секундқа ашсаңыз, менің биыл тарихтағы кез келген американдықтан көп салық төлейтінімді түсінер едіңіз. Бәрін бірден жұмсап қоймаңыз... ә, күте тұрыңыз, сіз жұмсап қойдыңыз ғой».
Ақша сатып ала алмайтын нәрсе
Егер ақша бақытты сатып ала алмайды деген рас болса, мұны растайтын деректердің бірі — Масктың ең көп ақшаға ие болған кездегі көңіл-күйі. Ол 2021 жылдың күзінде бақытты емес еді.
Қазан айында Кимбал әйелі Кристиана үшін ұйымдастырған туған күн кешіне Мексикадағы Кабо-Сан-Лукасқа ұшып барғанда (онда Граймс диджей ретінде өнер көрсетті), ол бөлмесіне қамалып алып, уақытының көп бөлігін Polytopia ойнаумен өткізді. «Біз Клэрдің [Граймс] әдемі музыкасына билеген интерактивті шамдары бар өнер туындысының астында болдық», — дейді Кристиана. «Мен біздің сәттілігіміз Илонның арқасында екенін ойладым, бірақ ол жай ғана өзіне сәттен ләззат алуға мүмкіндік бере алмады».
Жиі болатындай, оның көңіл-күйінің ауытқуы мен депрессиясы асқазан ауруы ретінде көрініс тапты. Ол құсып, қатты қыжылдады. «Ұсынатын жақсы дәрігерлерің бар ма?» — деп жазды ол маған Кабоға сапарын қысқартқан кезде. «Олардың атақты болуы немесе сәнді кеңселері болуы шарт емес». Мен оның жағдайы жақсы ма деп сұрадым. «Мен өте жақсы емеспін, шынымды айтсам», — деп жауап берді ол. «Мен ұзақ уақыт бойы шамды екі жағынан отшашқышпен жағып келдім. Бұл өз әсерін тигізді. Осы демалыс күндері қатты ауырдым». Бірнеше аптадан кейін ол көбірек ашылды. Біз екі сағаттан астам сөйлестік, оның көп бөлігі оның 2021 жылы әлі де болған психикалық және физикалық жаралары туралы болды:
«2007 жылдан бастап, мүмкін өткен жылға дейін, тоқтаусыз ауырсыну болды. Басыңа тапанча тақалған, Tesla-ны жұмыс істет, қалпағыңнан қоян шығар, содан кейін қалпақтан тағы бір қоян шығар. Ауада ұшып жүрген қояндар легі. Егер келесі қоян шықпаса, сен өлдің. Бұл қажытады. Үнемі аман қалу үшін күресте, әрқашан адреналин режимінде болып, оның саған зиян тигізбеуі мүмкін емес. Бірақ биыл мен тағы бір нәрсені таптым. Аман қалу үшін күресу сені біраз уақыт ұстап тұрады. Аман қалу немесе өлу режимінде болмаған кезде, күн сайын мотивация алу оңай емес».
Бұл Масктың өзі туралы маңызды түсінігі еді. Жағдай өте қиын болғанда, ол қуат алатын. Бұл оның Оңтүстік Африкадағы балалық шағынан қалған қоршау менталитеті еді. Бірақ аман қалу немесе өлу режимінде болмаған кезде, ол өзін жайсыз сезінетін. Жақсы уақыт болуы керек сәттер оны мазасыздандыратын. Бұл оны дүмпулер жасауға, драмалар тудыруға, айналып өтуге болатын шайқастарға кірісуге және жаңа істерді бастауға итермеледі.
Сол Алғыс айту күнінде оның анасы мен әпкесі онымен, төрт үлкен ұлымен, X-пен және Граймспен мерекелеу үшін Остинге ұшып келді. Оның екі немере ағасы мен әкесінің екінші некесінен туған екі өгей қарындасы да сонда болды. «Біз онымен бірге болуымыз керек еді, өйткені ол жалғызсырайды», — дейді Мэй. «Ол отбасының жанында болғанын жақсы көреді және біз мұны ол үшін істеуіміз керек, білесіз бе, өйткені ол үлкен күйзелісте».
Келесі күні Дэмиан бәріне макарон пісіріп, фортепианода классикалық музыка ойнады. Бірақ Маск Starship-тің Raptor қозғалтқыштарының проблемаларына назар аударуды шешті. Асханада күйзеліске түскен түрмен қысқа уақыт жүргеннен кейін, ол күннің көп бөлігін конференц-қоңыраулармен өткізді. Содан кейін, кенеттен ол Raptor дағдарысын шешу үшін Лос-Анджелеске ұшуы керек екенін хабарлады. Бұл негізінен оның миында болған дағдарыс еді. Бұл Алғыс айту күні демалысы болатын және Raptor кем дегенде тағы бір жыл дайын болады деп күтілмеген еді.
«Өткен апта жақсы апта болды», — деп жазды ол маған. «Техникалық жағынан, мен жұма және сенбі түні бойы зымыран зауытында Raptor мәселелерімен жұмыс істедім, бірақ бәрібір жақсы апта. Бұл өте ауыр, бірақ біз Raptor-ды жасауды күшпен жалғастыруымыз керек, тіпті ол толық қайта жобалауды қажет етсе де».
Жыл әкесі
2021
Шивон, Страйдер және Азурмен бірге; Tesla-да X-пен бірге
Шивонның егіздері
2021 жылғы Алғыс айту күнінде Масктың назарын аударған — немесе оны Raptor қозғалтқышының саптамалары мен клапандарына алаңдауды таңдауға итермелеген нәрселердің бірі — бір апта бұрын оның тағы екі баланың, егіз ұл мен қыздың әкесі атануы болуы мүмкін. Анасы — Шивон Зилис, ол 2015 жылы OpenAI-да жұмыс істеуге шақырған және ақырында Neuralink-тің бас операциялық менеджері болған көзі ашық ЖИ инвесторы. Ол оның өте жақын досы, зияткерлік серігі және кейде ойын серіктесі болды. «Бұл менің өмірімдегі ең мағыналы достықтардың бірі болды», — дейді ол. «Мен онымен кездескеннен кейін көп ұзамай: "Біз өмір бойы дос боламыз деп үміттенемін", — дедім».
Зилис Кремний алқабында тұрып, Фремонттағы Neuralink кеңсесінде жұмыс істеген, бірақ Маск көшкеннен кейін көп ұзамай Остинге көшті және оның тығыз әлеуметтік ортасының бір бөлігі болды. Граймс оны дос санады және кейде оны кездесулерге жіберуге тырысты. Маск пен Граймс сүйікті мерекесі Хэллоуинге арнап ұйымдастырған 2020 жылғы шағын кеште Зилис Масктың SpaceX-тегі жігерлі лейтенанты Марк Джункосамен бірге болды.
Граймс пен Зилис Маск тұлғасының қарама-қарсы қырларымен байланысты. Граймс көңілді, бірақ сонымен бірге отты, жиі Маскпен ұрысып қалатын және оның дүрбелеңге деген құштарлығын бөлісетін. Зилис, керісінше: «Алты жыл ішінде Илон екеуміз ешқашан, ешқашан ұрысқан емеспіз, ешқашан дауласқан емеспіз», — дейді. Мұны аз адам айта алады. Олар бір-бірімен байсалды, зияткерлік түрде сөйлеседі.
Зилис өз таңдауы бойынша тұрмысқа шықпауды шешті. Бірақ оның «ана болу құштарлығы өте қатты» болды, дейді ол. Оның аналық түйсігін Масктың адамдардың көп балалы болуы қаншалықты маңызды екендігі туралы уағыздары одан әрі қыздырды. Ол туу көрсеткішінің төмендеуі адам санасының ұзақ мерзімді өмір сүруіне қауіп төндіреді деп қорықты. «Адамдар балалы болу идеясын әлеуметтік міндет ретінде қайта жаңғыртуы керек», — деді ол 2014 жылғы сұхбатында. «Әйтпесе өркениет жай ғана өледі». Оның Атлантада тұратын, романтикалық фильмдердің табысты продюсері болған адал қарындасы Тоска ешқашан тұрмысқа шықпаған еді. Илон оны балалы болуға шақырды және ол келіскен кезде клиника табуға, анонимді сперма донорын таңдауға және процедураны төлеуге көмектесті.
«Ол шынымен ақылды адамдардың балалы болғанын қалайды, сондықтан мені соған шақырды», — дейді Зилис.
Ол дайын екенін шешкенде, Маск балалар генетикалық жағынан өзінікі болуы үшін сперма доноры болуды ұсынды. Бұл идея оған ұнады.
«Егер таңдау анонимді сперма доноры мен әлемдегі ең қатты сүйсінетін адамыңның арасында болса, мен үшін бұл өте оңай шешім болды», — дейді ол. «Мен балаларым үшін бұдан артық гендерді ойлай алмаймын». Тағы бір жағымды жағы болды: «Бұл оны өте бақытты ететін нәрсе сияқты көрінді».
Олардың егіздері экстракорпоральды ұрықтандыру (ЭКҰ) арқылы пайда болды. Neuralink жеке меншік компания болғандықтан, жұмыс орнындағы қарым-қатынастарға қатысты дамып келе жатқан ережелердің қалай қолданылғаны белгісіз. Сол кезде бұл мәселе туындамады, өйткені Зилис адамдарға биологиялық әкенің кім екенін айтпады.
Қазан айының бір күні ол Маск пен басқа да Neuralink басшыларын компанияның Остинде салып жатқан жаңа нысанына экскурсияға алып барды. Оған Tesla-ның Giga Texas зауытының жанындағы сауда орталығындағы кеңсе мен зертхана және чип имплантациялау эксперименттері үшін пайдаланылатын шошқалар мен қойларды ұстайтын жақын маңдағы қоралар кірді. Оның егіздерге жүкті екені анық көрініп тұрды, бірақ ондағы ешкім олардың Масктан екенін білмеді. Кейінірек мен бұл оған ыңғайсыздық тудырды ма деп сұрадым. «Жоқ», — деп жауап берді ол, — «Мен ана болатыныма қатты қуандым».
Зилис жүктілігінің соңында асқынуларға ұшырап, ауруханаға түсті. Егіздер жеті апта бұрын, бірақ сау болып туылды. Туу туралы куәлікте әкесі ретінде Маск көрсетілді, бірақ балаларға — Страйдер Секхар Сириус есімді ұлға және Азур Астра Элис есімді қызға — Зилистің тегі берілді. Ол Маск бала тәрбиесіне көп араласпайды деп ойлады. «Мен ол өкіл әке сияқты рөл атқарады деп ойладым», — дейді ол, — «өйткені жігіттің шаруасы бастан асады».
Оның орнына Маск егіздермен көп уақыт өткізіп, өзінің эмоционалды түрде алаңғасар жолымен болса да, олармен байланыс орнатты. Аптасына кемінде бір рет ол Зилистің үйінде қалып, балаларды тамақтандырып, Raptor, Starship және Tesla Autopilot бойынша кешкі виртуалды жиналыстарын өткізіп жатқанда олармен бірге еденде отыратын. Ол, табиғатына байланысты, қарапайым әкелердей жұмсақ емес еді.
«Кейбір нәрселерді ол жай ғана жасай алмайды, өйткені ол эмоционалды түрде сәл басқаша жаратылған», — дейді Зилис. «Бірақ ол кіргенде, олар жайнап кетеді және тек оған қарайды, бұл оны да жайнатып жібереді».
Baby Y (Сәби Y)
Қарым-қатынастарында қиын кезең болса да, Граймс пен Маск X-тің ата-анасы болудан қатты ләззат алғаны сонша, тағы бір балалы болуды шешті. «Мен оның қызы болғанын қатты қаладым», — дейді ол. Оның бірінші жүктілігі ауыр өткендіктен және өте жіңішке дене бітімі асқынуларға бейім болғандықтан, олар суррогат ананы пайдалануды шешті.
Бұл жаңа заманғы француз фарсына лайық, мүмкін емес оғаш және ықтимал ыңғайсыз жағдайға әкелді. Зилис жүктілігінің асқынуларымен Остин ауруханасында жатқанда, Маск пен Граймстың жасырын түрде ЭКҰ арқылы ұрықтандырған қыз баласын көтеріп жүрген суррогат ана да сонда болды. Суррогат ананың жүктілігі қиын болғандықтан, Граймс онымен бірге болды. Ол Зилистің жақын маңдағы бөлмеде жатқанын немесе оның Масктан жүкті екенін білмеді. Масктың сол Алғыс айту күні демалысында зымыран инженериясының қарапайым мәселелерін шешу үшін батысқа ұшуды шешкені таңқаларлық емес шығар.
Желтоқсан айында, егіз өгей бауырларынан бірнеше аптадан кейін қызы дүниеге келгенде, Маск пен Граймс есім таңдаудың ұзақ процесін бастады. Бастапқыда олар оны Күн жүйесін зұлымдықтан қорғайтын әйел жауынгерлері бар Sailor Moon мангасындағы кейіпкерлердің бірінің құрметіне Sailor Mars деп атады. Бұл Марсқа баруға жазылған бала үшін қолайлы, бірақ дәстүрлі емес есім болып көрінді. Сәуір айына қарай олар оған азырақ салмақты есім беру керек деп шешті (иә), өйткені «ол жарқыраған және әлдеқайда күлкілі тролль», — деді Граймс. Олар Exa Dark Sideræl (Экза Дарк Сайдерил) дегенге тоқтады, бірақ кейін 2023 жылдың басында оның атын Andromeda Synthesis Story Musk деп өзгертуді ойластырды. Қарапайымдылық үшін олар оны негізінен Y немесе кейде атының бір бөлігі ретінде сұрақ белгісімен Why? (Неге?) деп атады. «Илон әрқашан ғаламның жауаптарын білмес бұрын сұрақтың не екенін анықтауымыз керек дейді», — деп түсіндіреді Граймс, оның «Галактикаға автостоппен» кітабынан үйренгеніне сілтеме жасап.
Маск пен Граймс Y-ді ауруханадан үйге әкелгенде, оны X-пен таныстырды. Кристиана Маск және басқа туыстары сонда болды, бәрі кәдімгі отбасы сияқты еденде ойнады. Маск Шивоннан егіздері бар екені туралы ештеңе айтпады. Бір сағат ойнап, тез кешкі ас ішкеннен кейін, ол X-ті құшақтап, ұшағымен Нью-Йоркке алып кетті, онда бүлдіршін Time журналының оны «Жыл адамы» деп жариялау рәсімінде оның тізесінде отырды.
Журналдың марапаты оның танымалдылығының шыңы болды. 2021 жылы ол әлемдегі ең бай адам болды, SpaceX орбитаға қарапайым азаматтар экипажын жіберген алғашқы жеке компания болды, ал Tesla электрлі көліктер дәуіріне тарихи көшуде әлемдік автоөнеркәсіпті басқарып, триллион долларлық нарықтық құнға жетті. «Жердегі өмірге, мүмкін Жерден тыс өмірге де Масктан артық әсер еткен адамдар аз», — деп жазды Time редакторы Эд Фельсенталь. Financial Times та оны «Жыл адамы» деп атап: «Маск өз ұрпағының ең шынайы инновациялық кәсіпкері болуға үміткер», — деп мәлімдеді. Газетке берген сұхбатында Маск компанияларын алға жетелейтін миссияларға тоқталды.
«Мен жай ғана адамдарды Марсқа жеткізуге, Starlink арқылы ақпарат бостандығын қамтамасыз етуге, Tesla арқылы тұрақты технологияны жеделдетуге және адамдарды көлік жүргізу ауыртпалығынан босатуға тырысамын», — деді ол. «Тозаққа апаратын жол белгілі бір дәрежеде ізгі ниеттермен төселген болуы әбден мүмкін, бірақ тозаққа апаратын жол негізінен жаман ниеттермен төселген».
Саясат
2020–2022
«Қызыл дәріні қабылда»
«Коронавирус дүрбелеңі — ақымақтық», — деп жазды Маск Twitter-де. Бұл 2020 жылдың 6 наурызы еді, COVID Шанхайдағы жаңа зауытын жауып, АҚШ-та тарала бастаған болатын. Бұл Tesla акцияларының бағасын құлдыратты, бірақ Маскты тек қаржылық соққы ғана емес, сонымен қатар Қытайда, содан кейін Калифорнияда үкімет енгізген мандаттар оның билікке қарсы қырын қоздырды.
Калифорния наурыз айының соңында, Фремонт зауыты Model Y шығара бастаған кезде үйде қалу туралы бұйрық шығарғанда, ол қарсылық білдірді. Зауыт ашық қалатын болды. Ол бүкіл компанияға арналған электрондық хатта: «Егер сіз өзіңізді сәл де болса ауру сезінсеңіз немесе тіпті ыңғайсыз сезінсеңіз, жұмысқа келуге міндетті емессіз деп өте анық айтқым келеді», — деп жазды, бірақ содан кейін: «Мен жеке өзім жұмыста боламын. Менің ашық пікірімше, коронавирус дүрбелеңінен келетін зиян вирустың өзінен әлдеқайда асып түседі», — деп қосты.
Округ шенеуніктері зауытты жабуға мәжбүрлейміз деп қорқытқаннан кейін, Маск бұйрықтарға қарсы сотқа шағым түсірді.
«Егер біреу үйінде отырғысы келсе, бұл керемет», — деді Маск. «Бірақ олар үйінен шыға алмайды және шықса тұтқындалады деу — бұл фашистік. Бұл демократиялық емес. Бұл бостандық емес. Адамдарға қарғыс атқыр бостандықтарын қайтарыңдар».
Ол зауытты ашық ұстады және округ шерифін тұтқындауға шақырды. «Мен басқалармен бірге желіде боламын», — деп жазды ол Twitter-де. «Егер біреу тұтқындалса, тек мені ғана тұтқындауды сұраймын».
Маск жеңіске жетті. Жергілікті билік Tesla-мен белгілі бір маска кию және басқа да қауіпсіздік хаттамалары сақталған жағдайда Фремонт зауытының ашық қалуына рұқсат беру туралы келісімге келді. Бұлар негізінен бұзылды, бірақ дау басылды, құрастыру желісі көліктер шығарды және зауытта COVID-тің елеулі өршуі болмады.
Бұл дау оның саяси эволюциясының факторына айналды. Ол Барак Обаманың жанкүйері және қаражат жинаушысы болудан прогрессивті демократтарға қарсы шығуға дейін барды. Мамыр айындағы бір жексенбі күні түстен кейін, даудың ортасында ол жұмбақ төрт сөзден тұратын твит жариялады: «Қызыл дәріні қабылда» (Take the red pill). Бұл 1999 жылғы «Матрица» фильміне сілтеме еді, онда хакер компьютерлік симуляцияда өмір сүріп жатқанын (бұл тұжырымдама Маскты әрқашан қызықтырған) анықтайды және оған бәрін ұмытып, өміріне жайлы оралуға мүмкіндік беретін көк дәріні немесе Матрицаның шынайы шындығын ашатын қызыл дәріні қабылдау таңдауы беріледі. «Қызыл дәріні қабылда» тіркесін көптеген адамдар, соның ішінде кейбір ерлер құқығын қорғаушылар мен конспирологтар құпия элиталар туралы шындыққа қарсы тұруға дайындықты білдіретін ұран ретінде қабылдады. Иванка Трамп сілтемені түсінді. Ол оны «Қабылданды!» деген түсініктемемен ретвиттеді.
Woke-сана вирусы
“traceroute woke_mind_virus”Бұл Масктың 2021 жылғы желтоқсандағы біршама түсініксіз твиті еді, бірақ ол оның саясатында болып жатқан өзгерісті көрсетті. «Traceroute» — ақпараттың бастапқы серверіне жолды анықтауға арналған желілік команда. Маск саяси дұрыстықтың шектен шығуы және прогрессивті әлеуметтік әділеттілік белсенділерінің woke мәдениеті деп санайтын нәрселермен күресуді қолға алды. Мен одан неге деп сұрағанымда, ол: «Егер түбегейлі ғылымға қарсы, еңбекке қарсы және жалпы адамзатқа қарсы woke-сана вирусы тоқтатылмаса, өркениет ешқашан көппланеталы болмайды», — деп жауап берді.
Масктың реакциясы ішінара қызы Дженнаның жынысын ауыстыруына, радикалды социалистік саясатты қабылдауына және онымен қарым-қатынасты үзу туралы шешіміне байланысты болды.
«Ол аты-жөнін өзгерткен және осы woke-сана вирусының кесірінен онымен сөйлеспейтін ұлынан айырылғанын сезінеді», — дейді оның жеке кеңсесінің менеджері Джаред Бирчалл. «Ол осы woke-сана дінімен уланудың зиянды әсерінің өте жеке деңгейдегі куәгері».
Қарапайым деңгейде ол woke мәдениеті әзілді жойып жатқанына сенімді болды. Оның өз әзілдері 69-ға, басқа жыныстық актілерге, дене сұйықтықтарына, үлкен дәретке, жел шығаруға, есірткі шегуге және есірткі шеккен бірінші курс студенттерінің жатақханасын күлдіретін тақырыптарға толы мысқыл сілтемелерге толы болатын. Бір кездері The Onion сатиралық жаңалықтар сайтының жанкүйері болған ол, христиандық консервативті сайт Babylon Bee-ге ауысып, 2021 жылдың соңында оларға сұхбат берді.
«Woke мәдениеті комедияны заңсыз еткісі келеді, бұл керемет емес», — деп мәлімдеді ол. «Дэвид Шаппеллді жабуға тырысу, қойыңдаршы, жігіттер, бұл ақымақтық. Біз жай ғана айыптау мен жек көруге толы және кешірім жоқ әзілсіз қоғамды қалаймыз ба? Өз негізінде woke бөлуші, шеттетуші және жеккөрушілікке толы. Ол жаман адамдарға жалған ізгілікпен қаруланып, қатыгез және дөрекі болуға қалқан береді».
2022 жылдың мамырында Маскқа Business Insider-ден қоңырау шалып, оның жеке ұшағында стюардессаға өзін жалаңаш көрсеткені және қолмен жыныстық қатынас сұрағаны туралы мақала шығарайын деп жатқанын айтты. Оқиға бойынша, ол жылқыларды жақсы көретіндіктен, оған пони сатып әпермек болған. Маск шағымдарды жоққа шығарды — және оның ұшағында стюардессалар жоқ екенін атап өтті — бірақ құжаттар Tesla-ның 2018 жылы әйелге жұмыстан шығу жәрдемақысы ретінде 250 000 доллар төлегенін көрсетті. Мақала шыққан кезде компанияның акциялары 10 пайызға төмендеді және Масктың саяси реніштері одан әрі өршіді. Ол оқиғаны әйелдің досы таратты деп есептеді, оның сөзінше ол «белсенді, woke, әсіре солшыл демократ» болған.
Оқиғаның шығатынын естіген бойда Маск оны саяси тұрғыдан көрсететін твит арқылы өзін қорғауға тырысты.
«Бұрын мен демократтарға дауыс беретінмін, өйткені олар (көбінесе) мейірімділік партиясы еді», — деп жазды ол. «Бірақ олар бөліну мен жек көру партиясына айналды, сондықтан мен енді оларды қолдай алмаймын және республикашылдарға дауыс беремін. Енді олардың маған қарсы лас айла-шарғы науқанының қалай өрбитінін қараңыздар».
Ол оңшыл популистік президент Жаир Болсонарумен кездесу үшін Бразилияға бара жатқан еді, бұл оның саяси өзгерісінің тағы бір мысалы, және ұшағы көтерілген кезде ол тағы бір твит жіберді: «Маған қарсы шабуылдар саяси тұрғыдан қарастырылуы керек — бұл олардың стандартты (жиіркенішті) ойын кітабы — бірақ ештеңе мені жақсы болашақ және сіздің сөз бостандығыңыз үшін күресуден тоқтата алмайды».
Келесі күні, оқиға ол қорыққандай жарылғыш болмай шыққанда, Маск қайтадан көңілді күйге түсті. «Ақыры, біз Elongate-ті жанжал атауы ретінде қолдана аламыз. Бұл керемет», — деп жазды ол Twitter-де. YouTube негізін қалаушылардың бірі Чад Херли оның атпен ойнауы туралы әзілдегенде, Маск: «Сәлем Чад... Жарайды, егер менің мүшемді ұстасаң, саған ат беремін», — деп жауап берді.
Байден
Woke мәдениетіне көбірек алаңдаған сайын, Масктың партиялық адалдығы өзгерді. «Бұл woke-сана вирусы негізінен Демократиялық партияда тұрады, дегенмен демократтардың көпшілігі онымен келіспейді», — деді ол. Оның эволюциясы сондай-ақ кейбір демократтардың оған жасаған шабуылдарына реакция болды. «Элизабет Уоррен мені салық төлемейтін арамтамақ алаяқ деп атады, ал мен іс жүзінде тарихтағы кез келген жеке тұлғадан көп салық төлеп отырмын», — дейді ол. Оны әсіресе Калифорнияның прогрессивті ассамблея мүшесі Лорена Гонсалестің шабуылы қатты ашуландырды. «F*ck Elon Musk», — деп жазды ол Twitter-де. Бұл оның Калифорнияға деген ренішін арттырды. «Мен ол жаққа мүмкіндіктер мекені болған кезде келдім», — дейді ол. «Қазір ол сот ісі, реттеу және салық салу мекені».
Ол алаяқ деп санаған Дональд Трампқа деген терең жеккөрушілігі болды, бірақ Джо Байден де оны таң қалдырмады.
«Ол вице-президент болған кезде мен онымен Сан-Францискода түскі асқа бардым, ол бір сағат бойы мылжыңдады және тозақтай іш пыстырарлық болды, жібін тартсаң бір мағынасыз сөз тіркестерін қайталай беретін қуыршақтар сияқты».
Дегенмен, ол 2020 жылы Байденге дауыс берер едім дейді, бірақ ол кезде тіркелген Калифорнияда сайлау учаскесіне бару уақытты босқа өткізу деп шешті, өйткені ол тартысты штат емес еді.
Оның Байденге деген жеккөрушілігі 2021 жылдың тамызында президент Ақ үйде электрлі көліктерді мерекелеу шарасын өткізген кезде күшейді. GM, Ford және Chrysler басшылары, сондай-ақ Біріккен автокөлік жұмысшылары (UAW) кәсіподағының жетекшісі шақырылды, бірақ Маск шақырылмады, дегенмен Tesla АҚШ-та барлық басқа компанияларды қосқандағыдан әлдеқайда көп электрлі көлік сатқан еді. Байденнің баспасөз хатшысы Джен Псаки себебін ашық айтты. «Бұл Біріккен автокөлік жұмысшыларының үш ірі жұмыс берушісі», — деді ол, — «сондықтан қорытындыны өздеріңіз жасаңыздар». UAW Tesla-ның Фремонт зауытын кәсіподаққа біріктіре алмады, бұл ішінара Ұлттық еңбек қатынастары басқармасы компанияның заңсыз кәсіподаққа қарсы әрекеттері деп тапқан нәрселерге байланысты болса, ішінара оның жұмысшылары (басқа жаңа электрлі көлік компаниялары Lucid және Rivian сияқты) әдетте кәсіподақ келісімшарттарының бөлігі болып табылмайтын акция опциондарын алғандықтан болды.
Байден сол жылдың қарашасында бас директор Мэри Баррамен және UAW басшылығының мүшелерімен Детройттағы GM зауытына барған кезде одан да әрі кетті. «Детройт электрлі көліктер бойынша әлемді бастап келеді», — деді Байден. «Мэри, мен қаңтар айында сізбен Американың электрлі көліктерде көшбасшы болу қажеттілігі туралы сөйлескенім есімде. Сіз бүкіл тарихты өзгерттіңіз, Мэри. Сіз бүкіл автомобиль өнеркәсібін электрлендірдіңіз. Мен байыпты айтып тұрмын. Сіз бастадыңыз және бұл маңызды».
Шын мәнінде, GM 1990 жылдары электрлі көліктерге жол бастаған еді, бірақ ол күш-жігерді тоқтатқан болатын. Байден бұл мәлімдемені жасаған кезде GM-де тек бір ғана электрлі көлік — Chevy Bolt болды, ол кері қайтарылып алынған және сол кезде өндірілмей жатқан еді. 2021 жылдың соңғы тоқсанында GM АҚШ-та бар болғаны 26 электрлі көлік сатты. Сол жылы Tesla АҚШ-та шамамен 300 000 электрлі көлік сатты. «Байден — адам кейпіндегі сулы шұлық қуыршақ», — деп жауап берді Маск. Bloomberg тілшісі, Маскты жиі сынайтын (ол оны Twitter-де бұғаттаған) Дана Халл: «Байден фактілерді ұстанып, нарық мойындағандай, Tesla-ның EV революциясындағы көшбасшы рөлін мойындаса жақсы болар еді», — деп жазды.
Көпшілігі Tesla айдайтын Байденнің қызметкерлері өсіп келе жатқан араздыққа алаңдап, 2022 жылдың ақпан айының басында оның аппарат басшысы Рон Клейн мен бас экономикалық кеңесшісі Брайан Диз Маскқа қоңырау шалды. Ол екеуін таңқаларлықтай ақылға қонымды деп тапты. Масктың ашуын басуға тырысып, олар президенттің Tesla-ны көпшілік алдында мақтайтынына уәде берді және келесі күні сөйлейтін сөзіне мынадай сөйлем енгізді: «Компаниялар Америкадағы отандық өндіріске 200 миллиард доллардан астам инвестиция салатынын жариялады — GM және Ford сияқты жаңа электрлі көлік өндірісін құрып жатқан таңғажайып компаниялардан бастап, еліміздің ең ірі электрлі көлік өндірушісі Tesla-ға дейін». Бұл ең толық мақұлдау болмаса да, Маскты тым болмаса біраз уақытқа тыныштандырды.
Байден әкімшілігімен детанта (жарасу) ұзаққа созылмады. Маск Tesla-дағы топ-менеджерлеріне экономика туралы «өте жаман сезімі» бар екенін және рецессияға жоспар құруды сұраған электрондық хат жіберді. Хат жария болып кеткенде, Байденнен бұл туралы сұрады. Ол мысқылмен жауап берді: «Сонымен, білесіз бе, оның Айға сапарына сәттілік тілеймін». Ол Маскты Айға ұшуға тырысып жүрген бір оғаш адам деп ойлағандай болды. Шын мәнінде, SpaceX-тің Айға қону модулі NASA келісімшарты бойынша АҚШ үшін жасалып жатқан еді.
Байденнің ескертуінен бірнеше минут өткен соң, Маск оның хабарсыздығын келеке етіп: «Рахмет, Президент мырза!» — деп твит жазды және SpaceX-тің американдық астронавттарды Айға қондыру келісімшартын жеңіп алғаны туралы NASA пресс-релизіне сілтеме қосты.
Сәуір айындағы телефон қоңырауында Байденнің кеңесшілері инфляцияны төмендету туралы заң жобасындағы электрлі көліктерге арналған ынталандыруларды сипаттады. Маск олардың қаншалықты жақсы ойластырылғанына таң қалды. Бірақ ол үкіметтің электрлі көліктерді қуаттау станциялары желісін құруға үш жыл ішінде 5 миллиард доллар жұмсау жоспарына қарсы шықты. Бұл Tesla-ға көмектесуі мүмкін болса да, Маск үкімет жанармай құю станцияларын салмағаны сияқты, қуаттау станцияларын салумен де айналыспауы керек деп есептеді. Мұны жеке сектор, соның ішінде ірі компаниялар мен шағын бизнес жақсырақ жасайтын еді. Кәсіпорындар мейрамханаларда, жол бойындағы көрнекті жерлерде, дүкендерде және басқа жерlerde қуаттау станцияларын салу арқылы тұтынушыларды тарту жолдарын ойлап табар еді. Бірақ егер үкімет станциялар салса, бұл кәсіпкерлік импульстарды басып тастайды. Ол Tesla-ның қуаттағыштары басқа көліктерге ашық болатынына уәде берді.
«Мен біздің көліктегі және станцияларымыздағы қуаттау механизмдері өзара үйлесімді болатынын білгеніңізді қалаймын», — деп уәде берді ол қоңырауда.
Бұл естілгеннен сәл күрделірек еді. Tesla-ның суперчаржерлеріне басқа электрлі көліктерде қолданылатын қосқыштар үшін адаптерлер қажет болды және қаржылық келісімдер келісілуі керек еді. Ақ үйдің инфрақұрылым патшасы Митч Ландриу Tesla-ның Невададағы аккумулятор зауытына барып, технологиялық мәліметтер бойынша брифинг алды. Содан кейін ол және Байденнің таза энергия инновациялары жөніндегі кеңесшісі Джон Подеста Вашингтонда Маскпен шағын кездесу өткізіп, егжей-тегжейлерді келісті. Бұл сирек кездесетін қолдау твиттерінің алмасуына әкелді. «Илон Маск Tesla желісінің үлкен бөлігін барлық жүргізушілерге ашады», — делінген кеңесшілер Байден үшін жазған твитте. «Бұл үлкен мәміле және үлкен өзгеріс әкеледі». Маск: «Рахмет. Tesla біздің Supercharger желісі арқылы басқа EV-лерді қолдауға қуанышты», — деп жауап берді.
Либертариандық шеңбер
2022 жылдың басында бір күні Маск Tesla-ның аяқталуға жақын Giga Texas зауытында экспромт кеш өткізуді шешті. Оның орынбасары Омид Афшар Cybertruck прототипін алып, оны зауыттың екінші қабатындағы ашық алаңдардың біріне көтертті. Ол бар орнатты, аяқталмаған көліктердің орындықтарын пайдаланып демалыс орнын жасады және көңіл көтеру үшін бірнеше құрастыру роботтарын қойды.
Маск досы, PayPal негізін қалаушылардың бірі және SpaceX инвесторы Люк Носекті шақырды, ол Остинде тұратын, саяси дұрыстықты мақтан тұтпайтын подкастер Джо Роганды қосуды ұсынды (Маск 2018 жылғы дүрбелең кезінде оның шоуында есірткі шеккен болатын). Носек сондай-ақ қонақта жүрген канадалық психолог және кейде анти-woke провокатор Джордан Питерсонды шақырды. Питерсон сұр барқыт жағалы пиджак пен сәйкес сұр барқыт жиектемелі жилет киіп келді.
Кештен кейін Маск, Роган, Питерсон және Граймс кіретін шағын топ Носектің үйіне барды, онда олар түнгі сағат 3-ке дейін сөйлесті.
Польшада туған Носек Иллинойс университетіндегі күндерінен бері нағыз либертариан болған, онда ол Макс Левчинмен ұзақ пікірталастар жүргізетін. Олар Маскпен бірге PayPal-дың негізін қалаушылар болды. Қызу либертариан Питер Тиль. Носек 2016 жылы Трамптың жеңісін Тильдің үйінде тойлаған санаулы адамдардың бірі болған еді. Масктың Остиндегі достарының қатарына PayPal-дың негізін қалаушылардың бірі, Трамптың Швециядағы елшісі болған Кен Хауэри және Тильдің тағы бір шәкірті, жас техно-кәсіпкер Джо Лонсдейл кірді. PayPal кезеңінен қалған тағы бір досы Сан-Францисколық кәсіпкер және венчурлық капиталист Дэвид Сакс болатын. Оның саяси көзқарасы қатаң партиялық емес еді; ол Митт Ромниді де, Хиллари Клинтонды да қолдаған. Бірақ ол студенттік шағынан бастап сол кезде "саяси дұрыстық" (political correctness) деп аталған мәселеге алаңдаушылық білдірген және 1995 жылы Тильмен бірге «Әртүрлілік мифі: Кампустағы мультикультурализм және саяси төзімсіздік» атты кітап жазған. Онда олар өздерінің альма-матері Стэнфордты мысалға ала отырып, «саяси дұрыс "мультикультурализмнің" жоғары білім мен академиялық еркіндікке тигізген әлсіретуші әсерін» айыптады.
Бұл адамдардың ешқайсысы Масктың саяси көзқарасын айқындаған жоқ және оларды көлеңкедегі ықпал етушілер деп санау қате болар еді. Маск табиғаты мен түйсігі бойынша өз пікірінде қасарыса тұратын адам. Бірақ олар оның "woke" мәдениетіне (асыра саяси дұрыстыққа) қарсы көңіл-күйін күшейте түсті.
Масктың 2022 жылы оңшылдарға қарай ойысуы оның прогрессивті достарын, соның ішінде бірінші әйелі Джастин мен қазіргі құрбысы Граймсты абдыратты. «Woke-измге қарсы соғыс деп аталатын нәрсе — ең ақымақ істердің бірі», — деп жазды Джастин сол жылы Twitter-де. Маск Граймсқа оңшыл мемдер мен конспирологиялық теорияларды жібере бастағанда, ол: «Бұл 4chan-нан алынған ба, әлде сондай бірдеңе ме? Сен шынымен де әсіре оңшылдар сияқты сөйлей бастадың», — деп жауап берді.
Оның жаңадан пайда болған "woke-қа қарсы" құлшынысы мен альт-оңшыл конспирологиялық теорияларды ара-тұра қолдауында бір оғаштық бар еді. Бұл оның "демондық режимі" сияқты толқын-толқын болып келетін, бірақ тұрақты қалып емес еді. Көбінесе ол өзін орталықшыл модератормын деп санайтын, дегенмен оның ережелер мен реттеулерге табиғи қарсылығынан туындаған либертариандық қыры бар болатын. Ол Обаманың сайлау науқандарына қаржылай үлес қосқан және бірде іс-шарада оның қолын алу үшін алты сағат кезекте тұрған.
«Мен барлық партиялардағы орталықшыл көзқарастағы кандидаттарды қолдайтын "Супер Модераторлық Супер PAC" құруды ойлап жүрмін», — деп жазды ол 2022 жылы.
Сол жаздың соңында ол Республикалық партияның Өкілдер палатасындағы жетекшісі Кевин Маккартидің PAC қорына қаражат жинау шарасына қатысуға ұшып барғанда, өзін толықтай MAGA (Трамп жақтаушысы) болып кетті деп қауіптенгендерді тыныштандыруға тырысып: «Ашығын айтқанда, мен Республикалық партияның сол жақ бөлігін және Демократиялық партияның оң жақ бөлігін қолдаймын!» — деп твит жазды.
Бірақ оның саясаты, көңіл-күйі сияқты, құбылмалы еді. 2022 жыл бойы ол модерацияны мақтаудан бастап, медиа элитасы таратқан "woke" мәдениеті мен цензура адамзатқа төнген экзистенциалды қауіп екендігі туралы ашулы ойларға дейін ауытқып отырды.
Polytopia
Маскты түсінудің бір кілті — оның қарқындылығын, зейінін, бәсекелестігін, қайтпас мінезін және стратегияға деген сүйіспеншілігін — оның видео ойындарға деген құмарлығы арқылы көруге болады. Ойынға толықтай ену оның буын шығару (немесе жинау) тәсіліне айналды және бизнеске қажетті тактикалық дағдылары мен стратегиялық ойлауын шыңдады.
Оңтүстік Африкада он үш жасында код жазуды өз бетінше үйреніп, Blastar атты видео ойын жазды. Ол аркада ойындарын тегін ойнаудың жолдарын бұзуды (hack) үйренді, жеке ойын залын ашуды ойлады және ойын шығаратын компанияда тәжірибеден өтті. Студент кезінде ол стратегиялық ойындар жанрына назар аудара бастады — Civilization және Warcraft: Orcs and Humans ойындарынан бастап. Бұл ойындарда ойыншылар кезекпен жүріс жасап, ақылды стратегия, ресурстарды басқару және шешім қабылдау ағашын қолдана отырып, әскери немесе экономикалық науқанда жеңіске жету үшін жарысады.
2021 жылы ол iPhone-дағы жаңа көп ойыншыға арналған стратегиялық ойын — Polytopia-ға қатты әуестенді. Онда ойыншылар он алты кейіпкердің (тайпалардың) бірін таңдап, империя құру үшін технологияларды дамыту, ресурстарды иемдену және шайқастар жүргізу үшін жарысады. Ол ойынды соншалықты жақсы меңгергені сондай, оның шведтік әзірлеушісі Феликс Экенстамды жеңе алды. Ойынға деген құмарлығы ол туралы не айтады? «Мен жай ғана соғысқа бейімделгенмін», — деп жауап береді ол.
Шивон Зилис ойынды бірге ойнау үшін телефонына жүктеп алды. «Мен жай ғана бұл тұңғиыққа түсіп кеттім, мұнда өмірлік сабақтар өте көп, өзің және қарсыластарың туралы көптеген қызық нәрселерді білесің», — дейді ол. Бір күні Бока-Чикада Starship үдеткішін жылжыту кезінде қауіпсіздік шынжырларын қолдану қажеттілігі туралы инженерлермен болған шиеленісті даудан кейін, Маск автотұрақ шетіндегі жабдықтың үстіне отырып, Остиндегі Зилиспен телефон арқылы екі қарқынды Polytopia ойынын ойнады. «Ол екі ойында да мені тас-талқан етіп жеңді», — дейді ол.
Ол Граймсты да ойынды жүктеп алуға көндірді. «Оның видео ойындардан басқа хоббиі немесе демалу жолдары жоқ, — дейді ол, — бірақ ол бұған соншалықты байыппен қарайтыны сондай, жағдай өте шиеленісіп кетеді». Бір ойын кезінде олар басқа тайпаларға қарсы бірігуге келіскенде, Граймс оған күтпеген жерден отты шармен шабуыл жасады. «Бұл біздің ең үлкен ұрыстарымыздың бірі болды, — деп еске алады ол. — Ол мұны терең сатқындық деп қабылдады». Граймс бұл жай ғана видео ойын екенін және үлкен мәселе емес екенін айтып ақталды. «Бұл өте үлкен мәселе», — деді ол. Ол күні бойы онымен сөйлеспей қойды.
Tesla-ның Берлиндегі зауытына барған сапарында ол Polytopia-ға соншалықты беріліп кеткені сондай, жергілікті менеджерлермен кездесулерді кешіктірді. Сапарда бірге болған анасы оған ұрысты. «Иә, мен қателестім, — деп мойындады ол. — Бірақ бұл әлемдегі ең керемет ойын». Үйге қайтар жолда ұшақта ол түні бойы ойнап шықты.
Бірнеше айдан кейін Кабо-Сан-Лукаста Кристиана Масктың туған күнінде ол бөлмесінде немесе бұрышта жалғыз өзі сағаттап ойын ойнады. «Қойшы енді, бізбен бірге отырсаңшы», — деп өтінді ол, бірақ Маск бас тартты. Кимбал ағасымен жақынырақ болу үшін ойынды үйреніп алды. «Ол бұл ойын маған ол сияқты бас директор болуды үйрететінін айтты, — дейді Кимбал. — Біз оларды Polytopia өмірлік сабақтары деп атадық». Солардың ішінде:
- Эмпатия — актив емес. «Ол менде эмпатия гені бар екенін, ал ода жоқ екенін біледі және бұл маған бизнесте зиян
- тигізді, — дейді Кимбал. — Polytopia маған эмпатияны алып тастағанда оның қалай ойлайтынын үйретті. Видео ойын ойнағанда
- эмпатия болмайды ғой, солай емес пе?»
- Өмірді ойын сияқты ойна. «Менде мынадай сезім бар, — деді бірде Зилис Маскқа, — бала кезіңде сен осы стратегиялық
- ойындардың бірін ойнап отырғаныңда анаң оны өшіріп тастаған, ал сен байқамай, өмірді сол ойын сияқты ойнауды жалғастыра
- бергенсің».
- Жеңілуден қорықпа. «Сен жеңілесің, — дейді Маск. — Алғашқы елу рет ауыр болады. Жеңілуге үйренген кезде, әр ойынды
- аз эмоциямен ойнайтын боласың». Сен батылырақ болып, көбірек тәуекелге барасың.
- Проактивті бол. «Мен сәл канадалық пацифистпін және реактивтімін, — дейді Зилис. — Менің ойыным жүз пайыз
- басқалардың әрекетіне жауап беруге негізделген еді, ең жақсы стратегияны ойластырудың орнына». Ол көптеген әйелдер
- сияқты, бұл оның жұмыстағы мінез-құлқын көрсететінін түсінді. Маск пен Марк Джункоса оған стратегияны өз қолына
- алмайынша ешқашан жеңе алмайтынын айтты.
- Әр жүрісті оңтайландыр. Polytopia-да саған тек отыз жүріс беріледі, сондықтан әрқайсысын оңтайландыру керек.
- «Polytopia-дағы сияқты, өмірде де саған шектеулі жүрістер саны беріледі, — дейді Маск. — Егер біз олардың бірнешеуін
- жіберіп алсақ, Марсқа ешқашан жете алмаймыз».
- Екі есе арттыр (Double down). «Илон ойынды әрқашан мүмкін нәрсенің шегіне дейін итермелеп ойнайды, — дейді Зилис.
- — Және ол әрқашан бәс тігуді екі есе арттырып, өсу үшін барлығын қайтадан ойынға салады. Бұл оның бүкіл өмірінде
- істегені сияқты».
- Шайқасты таңдай біл. Polytopia-да сен алты немесе одан да көп тайпаның қоршауында қалып, олардың бәрі саған шабуыл
- жасауы мүмкін. Егер олардың бәріне жауап қайтарсаң, жеңілесің. Маск бұл сабақты ешқашан толық меңгерген жоқ және Зилис
- оған осыны үйретуге мәжбүр болды. «Досым, қазір бәрі саған шабуыл жасап жатыр, бірақ егер тым көп адамға жауап
- қайтарсаң, ресурстарың таусылады», — деді ол. Ол бұл тәсілді "майданды азайту" деп атады. Бұл сабақты ол Twitter-дегі
- мінез-құлқына қатысты да үйретуге тырысты, бірақ нәтиже болмады.
- Кейде ажыратып таста. «Мен ойнауды тоқтатуға мәжбүр болдым, өйткені бұл менің некемді бұзып жатты», — дейді
- Кимбал. Шивон Зилис те Polytopia-ны телефонынан өшіріп тастады. Граймс та солай істеді. Біраз уақытқа Маск та өшірді.
- «Мен Polytopia-ны телефонымнан алып тастауға мәжбүр болдым, өйткені ол миымның тым көп қуатын алып жатты, — дейді ол. —
- Мен түсімде Polytopia-ны көре бастадым». Бірақ ажырату туралы сабақ та Маск ешқашан меңгере алмаған сабақтардың бірі
- болды. Бірнеше айдан кейін ол ойынды телефонына қайта орнатып, қайтадан ойнай бастады.
Украина 2022
Starlink көмекке келеді
2022 жылдың 24 ақпанында Ресей Украинаға басып кіруден бір сағат бұрын, елді байланыспен және интернетпен қамтамасыз ететін американдық Viasat спутниктік компаниясының роутерлерін істен шығару үшін жаппай зиянды бағдарламалық шабуыл жасады. Украина әскерилерінің басқару жүйесі сал болып қалып, қорғанысты ұйымдастыру мүмкін емес дерлік жағдайға жетті. Украинаның жоғары лауазымды тұлғалары Масктан көмек сұрап жанталасты, ал вице-премьер-министр Михаил Федоров Twitter арқылы оны байланыспен қамтамасыз етуге шақырды. «Біз сізден Украинаны Starlink станцияларымен қамтамасыз етуді сұраймыз», — деп өтінді ол.
Маск келісті. Екі күннен кейін Украинаға бес жүз терминал жеткізілді. «АҚШ әскерилері бізге тасымалдауға көмектескісі келеді, Мемлекеттік департамент гуманитарлық рейстер мен кейбір өтемақыларды ұсынды, — деп жазды Гвинн Шотвелл Маскқа электронды хатта. — Жігіттер шынымен жұмылып жатыр!»
«Керемет, — деп жауап берді Маск. — Жақсы естіледі». Ол президент Владимир Зеленскиймен Zoom арқылы сөйлесіп, ауқымдырақ енгізу логистикасын талқылады және соғыс аяқталған соң Украинаға баруға уәде берді.
SpaceX-тің Starlink бизнес операциялары жөніндегі директоры Лорен Дрейер Маскқа күніне екі рет жаңартулар жібере бастады. «Ресей бүгін Украинаның бірқатар байланыс инфрақұрылымын істен шығарды, ал Starlink жинақтары қазірдің өзінде Украина Қарулы Күштеріне театрлық басқару орталықтарының жұмысын жалғастыруға мүмкіндік беріп отыр, — деп жазды ол 1 наурызда. — Бұл жинақтар өмір мен өлім мәселесі болуы мүмкін, өйткені қарсылас қазір байланыс инфрақұрылымына қатты назар аударуда. Олар көбірек сұрап жатыр».
Келесі күні SpaceX Польша арқылы тағы екі мың терминал жіберді. Бірақ Дрейер кейбір аудандарда электр жарығы өшіп қалғанын, сондықтан олардың көбі жұмыс істемейтінін айтты. «Оларға далалық күн батареясы+аккумулятор жинақтарын жіберуді ұсынайық, — деп жауап берді Маск. — Олар Tesla Powerwall немесе Megapack-терді де ала алады». Көп ұзамай батареялар мен күн панельдері жолға шықты.
Сол аптада күн сайын Маск Starlink инженерлерімен тұрақты кездесулер өткізді. Басқа компаниялардан және тіпті АҚШ әскерилерінің кейбір бөлімшелерінен айырмашылығы, олар ресейлік кедергілерді (jamming) жеңудің жолдарын таба алды. Жексенбіге қарай компания украиндық арнайы операциялар бригадасын дауыстық байланыспен қамтамасыз етті. Starlink жинақтары сондай-ақ украин әскерилерін АҚШ-тың Біріккен арнайы операциялар қолбасшылығымен байланыстыру және украиндық теледидар хабарларын қалпына келтіру үшін пайдаланылды. Бірнеше күн ішінде тағы алты мың терминал мен тәрелке жөнелтілді, ал шілде айына қарай Украинада он бес мың Starlink терминалы жұмыс істеп тұрды.
Starlink көп ұзамай баспасөздің назарына ілікті. «Украинадағы қақтығыс Маск пен SpaceX-тің жаңадан қалыптасып келе жатқан спутниктік желісін отпен сынақтан өткізді және бұл көптеген батыс әскерилерінің қызығушылығын оятты», — деп жазды Politico тілшілері алдыңғы шепте қызметті пайдаланып жүрген украин сарбаздары туралы мақаласында. «Командирлер компанияның бірнеше күн ішінде соғыстан зардап шеккен елге мыңдаған рюкзак көлеміндегі спутниктік станцияларды жеткізу және ресейлік хакерлердің барған сайын күрделі шабуылдарына қарамастан оларды желіде ұстап тұру қабілетіне тәнті болды». The Wall Street Journal да арнайы мақала жариялады. «Starlink болмағанда, біз соғыста жеңіліп қалар едік», — деді бір украиндық взвод командирі газетке.
Starlink ұсынылған тәрелкелер мен қызметтер құнының жартысына жуығын өз мойнына алды. «Біз осы уақытқа дейін қаншасын сыйға тарттық?» — деп жазды Маск 12 наурызда Дрейерге. Ол: «2000 тегін Starlink және ай сайынғы қызмет. Сондай-ақ, Львов IT қауымдастығына 300-і қатты жеңілдікпен берілді және біз ~5500 үшін ай сайынғы қызмет ақысын алып тастадық», — деп жауап берді. Көп ұзамай компания қосымша он алты жүз терминалды сыйға тартты және Маск жалпы үлесті шамамен 80 миллион долларға бағалады.
Басқа қаржыландыру мемлекеттік агенттіктерден, соның ішінде АҚШ, Ұлыбритания, Польша және Чехиядан келді. Жеке тұлғалардан да жарналар түсті. Тарихшы Ниал Фергюсон достарына тағы бес мың Starlink жинағын сатып алу және тасымалдау үшін 5 миллион доллар жинау мақсатында хат жолдады. «Егер үлес қосқыңыз келсе, маған мүмкіндігінше тезірек хабарлаңыз, — деп жазды ол. — Starlink-тің Украина үкіметінің байланысын ресейліктердің істен шығаруынан сақтап қалудағы рөлінің маңыздылығын айтып жеткізу мүмкін емес». Үш сағаттан кейін оған Salesforce негізін қалаушылардың бірі, миллиардер Марк Бениоффтан жауап келді. «Мен 1 миллион доллар беремін, — деп жазды ол. — Илон жарайды».
Жақсылық жазасыз қалмайды...
«Бұл үлкен апат болуы мүмкін», — деп жазды Маск маған. Бұл 2022 жылдың қыркүйек айындағы жұма күнінің кеші болатын және Маск дағдарыс-драма режиміне көшкен еді, бұл жолы оның себебі бар болатын. Қауіпті және күрделі мәселе туындады және ол өзі айтқандай, бұл ядролық соғысқа әкелуі мүмкін «болмашы емес ықтималдық» бар деп есептеді, ал бұған ішінара Starlink жауапты болуы мүмкін еді. Украина әскерилері Қырымдағы Севастопольде орналасқан Ресей әскери-теңіз флотына жарылғыш заттар тиелген алты шағын дрон сүңгуір қайықтарын жіберіп, тұтқиылдан шабуыл жасауға әрекеттеніп жатқан және оларды нысанаға бағыттау үшін Starlink-ті пайдаланған.
Ол Украинаны бірден қолдағанымен, оның сыртқы саяси түйсігі реалист және еуропалық әскери тарихты зерттеушінің түйсігіндей еді. Ол Украинаның 2014 жылы Ресей аннексиялап алған Қырымға шабуыл жасауы абайсыздық деп есептеді. Ресей елшісі бірнеше апта бұрын болған әңгімеде Қырымға шабуыл жасау қызыл сызық болатынын және ядролық жауапқа әкелуі мүмкін екенін ескерткен болатын. Маск маған осындай жауапты қарастыратын Ресей заңдары мен доктринасының егжей-тегжейін түсіндірді.
Кеш бойы және түнде ол жағдайды жеке бақылауына алды. Оның қорытындысы бойынша, шабуыл үшін Starlink-ті пайдалануға рұқсат беру әлем үшін апатқа айналуы мүмкін еді. Сондықтан ол украиндар білмейтін құпия саясатты қайта растады: Қырым жағалауынан жүз шақырым қашықтықта қамтуды өшіру. Нәтижесінде, украиндық дрон сүңгуір қайықтары Севастопольдегі Ресей флотына жақындағанда, байланыс үзіліп, олар жағаға зиянсыз болып шығып қалды.
Украина әскерилері миссия барысында Starlink-тің Қырымда және оның айналасында өшірілгенін байқағанда, Маскқа қамтуды қайта қосуды сұраған жанталасқан қоңыраулар мен хабарламалар түсе бастады. Бастапқыда одан көмек сұраған вице-премьер-министр Михаил Федоров дрон сүңгуір қайықтарының олардың бостандық үшін күресінде қаншалықты маңызды екендігі туралы егжей-тегжейлерді онымен құпия түрде бөлісті. «Біз теңіз дрондарын өзіміз жасадық, олар кез келген крейсерді немесе сүңгуір қайықты жоя алады, — деп жазды ол шифрланған қосымша арқылы. — Мен бұл ақпаратты ешкіммен бөліскен жоқпын. Мен тек сіздің — технология арқылы әлемді өзгертіп жатқан адамның — мұны білгеніңізді қалаймын».
Маск дрондардың дизайны әсерлі екенін айтып жауап берді, бірақ Қырым үшін қамтуды қайта қосудан бас тартып, Украина «қазір тым алысқа кетіп, стратегиялық жеңіліске ұрынуда» деп уәж айтты. Ол жағдайды Байденнің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Джейк Салливанмен және штаб бастықтарының біріккен комитетінің төрағасы генерал Марк Миллимен талқылап, оларға SpaceX Starlink-тің шабуылдаушы әскери мақсаттарда қолданылуын қаламайтынын түсіндірді. Ол сондай-ақ Ресей елшісіне қоңырау шалып, Starlink тек қорғаныс мақсатында қолданылып жатқанына сендірді. «Менің ойымша, егер украиндық шабуылдар Ресей флотын суға батыруда сәтті болғанда, бұл шағын Перл-Харбор сияқты болып, үлкен шиеленіске әкелер еді, — дейді Маск. — Біз оның бір бөлігі болғымыз келмеді».
Масктың қоршаудағы санасы жиі апокалиптикалық сипатта болатын. Бизнесте де, саясатта да ол қорқынышты қауіптерді қабылдауға — және содан қуат алуға — бейім еді. 2022 жылы ол әлемдік істерде төніп тұрған көптеген апатты қауіптерді көріп, дабыл қақты. Ол бір жыл ішінде Тайвань үшін Қытаймен үлкен қақтығыс болуы мүмкін, бұл әлемдік экономиканы күйретеді деген сенімге келді. Сондай-ақ, егер Украинадағы соғыс созыла берсе, бұл әскери және экономикалық апаттарға әкелуі мүмкін екеніне көзі жетті.
Ол Украина соғысын тоқтатуға көмектесуді өз мойнына алып, Донбасс пен басқа да Ресей бақылауындағы аймақтарда жаңа референдумдар өткізуді, Қырымның Ресейдің бір бөлігі екенін қабылдауды және Украинаның НАТО-ға мүше болмай, «бейтарап» мемлекет болып қалуын қамтамасыз етуді қамтитын бейбітшілік жоспарын ұсынды. Бұл үлкен шу тудырды. «С..тір деген сөз — менің саған айтар өте дипломатиялық жауабым», — деп жазды Украинаның Германиядағы елшісі Twitter-де. Президент Зеленский сәл сақтық танытты. Ол Twitter-де сауалнама жариялап: «Сізге қай Илон Маск көбірек ұнайды?: Украинаны қолдайтын немесе Ресейді қолдайтын», — деп сұрады.
Маск кейінгі твиттерінде сәл шегінді. «SpaceX-тің Украинада Starlink-ті қосу және қолдау үшін өз қалтасынан шығарған шығыны әзірге ~$80 млн, — деп жазды ол Зеленскийдің сұрағына жауап ретінде. — Біздің Ресейге қолдауымыз $0. Әрине, біз Украина жағындамыз». Бірақ содан кейін ол: «Қырымды қайтарып алуға тырысу жаппай өлімге әкеледі, сәтсіздікке ұшырауы мүмкін және ядролық соғыс қаупін тудырады. Бұл Украина мен Жер үшін қорқынышты болар еді», — деп қосты.
Қазан айының басында Маск Украинаның оңтүстігі мен шығысындағы Ресей бақылауындағы аймақтарда Starlink-тің кейбір қамтуын өшіріп, оны шабуылдаушы операциялар үшін пайдалануға шектеулерін кеңейтті. Бұл тағы бір қоңыраулар легін тудырды және Starlink-тің қаншалықты үлкен рөл атқаратынын көрсетті. Украина да, АҚШ та Starlink-ке тең келетін немесе ресейлік хакерлердің шабуылына төтеп бере алатын басқа спутниктік провайдерлерді немесе байланыс жүйелерін таба алмады. Өзінің бағаланбағанын сезінген ол SpaceX-тің бұдан былай қаржылық ауыртпалықтың бір бөлігін көтеруге дайын еместігін меңзеді.
Шотвелл де SpaceX украиндық әскери операцияны субсидиялауды тоқтатуы керек деп қатты сенді. Гуманитарлық көмек көрсету жақсы, бірақ жеке компаниялар шет елдің соғысын қаржыландырмауы керек. Бұл үкіметтің ісі болуы тиіс, сондықтан АҚШ-та жеке компаниялар мен шет ел үкіметтерінің арасына қорғаныс қабатын қоятын "Шетелдік әскери сатылымдар" бағдарламасы бар. Басқа компаниялар, соның ішінде ірі және табысты қорғаныс мердігерлері Украинаға қару-жарақ жеткізу үшін миллиардтаған ақы алып жатты, сондықтан әлі табыс таппайтын Starlink-тің мұны тегін істеуі әділетсіз болып көрінді. «Біз бастапқыда украиндарға ауруханалар мен банк жүйелерін қолдау сияқты гуманитарлық және қорғаныс мақсаттары үшін тегін қызмет көрсеттік, — дейді ол. — Бірақ содан кейін олар ресейлік кемелерді жаруға тырысып, оларды дрондарға орната бастады. Мен жедел жәрдем көліктері, ауруханалар және аналар үшін қызметтерді сыйға тартуға қуаныштымын. Компаниялар мен адамдар осылай істеуі керек. Бірақ әскери дрон соққылары үшін төлеу дұрыс емес».
Шотвелл Пентагонмен келісімшарт туралы келіссөздер жүргізе бастады. SpaceX гуманитарлық мақсатта қолданылатын терминалдарға тағы алты ай тегін қызмет көрсетуді жалғастырады, бірақ әскерилер пайдаланатын терминалдарға бұдан былай тегін қызмет көрсетпейді; ол үшін Пентагон төлеуі керек. Пентагон қызметті жабу үшін SpaceX-ке 145 миллион доллар төлейтіні туралы келісім жасалды.
Бірақ содан кейін бұл оқиға сыртқа шығып кетіп, баспасөзде және Twitter әлемінде Маскқа қарсы наразылық тудырды. Ол қаржыландыру туралы өтінішін қайтарып алуға шешім қабылдады. SpaceX Украинада бар терминалдарға шексіз уақыт бойы тегін қызмет көрсететін болды. «Жә, құрысыншы, — деп жазды ол Twitter-де. — Starlink әлі де ақша жоғалтып жатса да және басқа компаниялар салық төлеушілерден миллиардтаған доллар алып жатса да, біз Украина үкіметін тегін қаржыландыруды жалғастыра береміз».
Шотвелл мұны күлкілі деп санады. «Пентагонда маған беруге дайын 145 миллион долларлық чек болды, сөзбе-сөз. Содан кейін Илон Twitter-дегі сандыраққа және оқиғаны сыртқа шығарған Пентагондағы жеккөрушілерге беріліп қалды».
«Ешбір жақсылық жазасыз қалмайды», — деп жазды оның досы Дэвид Сакс.
«Сонда да біз жақсылық жасауымыз керек», — деп жауап берді Маск.
Вице-премьер-министр Федоров Маскқа алғыс айтқан шифрланған хабарламалар жіберіп, жағдайды реттеуге тырысты. «Сіздің Украинаға қосқан үлесіңізді бәрі бірдей түсіне бермейді. Мен Starlink-сіз біз табысты жұмыс істей алмас едік деп сеніммен айта аламын. Тағы да рақмет».
Федоров Масктың Starlink қызметін Қырымдағы шабуылдар үшін пайдалануға рұқсат бермеу ұстанымын түсінетінін айтты. Бірақ ол Маскты Украинаға оңтүстік пен шығыстағы Ресей бақылауындағы аймақтарда соғысу үшін қызметті пайдалануға рұқсат беруге итермеледі. Бұл таңқаларлықтай ашық, құпия шифрланған алмасуға әкелді:
Федоров: Бұл аумақтарды алып тастау мүлдем әділетсіз. Мен Запорожье облысындағы Васильевка ауылынанмын, онда менің
ата-анам мен достарым тұрады. Қазір бұл ауылды орыс әскерлері басып алған, онда толық заңсыздық пен зорлық-зомбылық
орнаған — тұрғындар азаттықты тағатсыздана күтуде... Қыркүйек айының соңында біз Starlink-тің азат етілген ауылдарда
жұмыс істемейтінін байқадық, бұл осы аумақтардың маңызды инфрақұрылымын қалпына келтіруді мүмкін емес етеді. Біз үшін
бұл өмір мен өлім мәселесі.
ата-анам мен достарым тұрады. Қазір бұл ауылды орыс әскерлері басып алған, онда толық заңсыздық пен зорлық-зомбылық
орнаған — тұрғындар азаттықты тағатсыздана күтуде... Қыркүйек айының соңында біз Starlink-тің азат етілген ауылдарда
жұмыс істемейтінін байқадық, бұл осы аумақтардың маңызды инфрақұрылымын қалпына келтіруді мүмкін емес етеді. Біз үшін
бұл өмір мен өлім мәселесі.
Маск: Ресей толық мобилизацияланғаннан кейін, олар бүкіл Украинадағы инфрақұрылымды жойып, қазіргі аумақтардан әлдеқайда ары жылжиды. НАТО Украинаның толығымен Ресейге өтуіне жол бермеу үшін араласуға мәжбүр болады. Сол кезде Үшінші дүниежүзілік соғыс қаупі өте жоғары болады.
Федоров: Мобилизация соғыс барысына технология сияқты әсер етпейді — бұл технология соғысы... Ресейдегі мобилизация Путиннің тақтан тайдырылуына әкелуі мүмкін. Бұл орыс халқының соғысы емес және олар Украинаға барғысы келмейді.
Маск: Ресей Қырымды ұстап қалу үшін ештеңеден, ештеңеден тайынбайды. Бұл әлем үшін апатты қауіп төндіреді... Басымдық сіздерде тұрғанда бейбітшілікке ұмтылыңыз... Мұны талқылайық. [Маск өзінің жаңа жеке ұялы телефон нөмірін қоса жіберді.] Мен бүкіл адамзаттың игілігіне қызмет ететін кез келген прагматикалық бейбітшілік жолын қолдаймын.
Федоров: Түсінемін. Біз украиндықтардың көзімен қараймыз, ал сіз адамзатты құтқарғысы келетін адамның позициясынан қарайсыз. Және тек қалап қана қоймай, бұл үшін басқалардан артық іс тындырып жатқан адамсыз.
Федоровпен алмасқаннан кейін Масктың көңілі қалды. «Мен бұл соғыста қалай жүрмін? — деп сұрады ол менен түнде болған телефон әңгімесінде. — Starlink соғыстарға қатысуға арналмаған еді. Ол адамдар Netflix көріп, демалуы үшін, мектепке онлайн қосылуы үшін және жақсы бейбіт істер жасау үшін арналған, дрон соққылары үшін емес».
Соңында, Шотвеллдің көмегімен SpaceX түрлі мемлекеттік агенттіктермен Украинадағы Starlink қызметін ұлғайту үшін ақы төлеу туралы келісімдер жасады, ал әскерилер қызмет көрсету шарттарын пысықтады. 2023 жылдың басында Украинаға 100 000-нан астам жаңа тәрелке жіберілді. Сонымен қатар, Starlink арнайы әскери мақсатқа арналған Starshield атты серіктес қызметін іске қосты. SpaceX Starshield спутниктері мен қызметтерін АҚШ әскерилеріне және басқа агенттіктерге сатты немесе лицензиялады, бұл үкіметке олардың Украинада және басқа жерлерде қалай және қайда қолданылуы керектігін анықтауға мүмкіндік берді.
Билл Гейтс 2022
Сапар
«Сәлем, мен сізге келіп, филантропия және климат туралы сөйлескім келеді», — деді Билл Гейтс Маскқа 2022 жылдың басында бір жиналыста кездесіп қалғанда. Маск акцияларын сатудан түскен қаражаттың 5,7 миллиард долларын салықтық себептермен өзі құрған қайырымдылық қорына салған болатын. Сол кезде уақытының көп бөлігін филантропияға арнап жүрген Гейтстің көптеген ұсыныстары бар еді.
Олар бұрын бірнеше рет достық қарым-қатынаста болған, соның ішінде Гейтс ұлы Рориді SpaceX-ке әкелген кезде. Microsoft операциялық жүйесін басқа технарларға қарағанда көбірек ұнатқан Маск, компанияны қаталдықпен және табандылықпен құрған адамды түсіне алатын. Олар кездесу ұйымдастыруға келісті, ал кесте құрушылар мен көмекшілер тобы бар Гейтс кеңсесіне Масктың кесте құрушысына хабарласуды тапсыратынын айтты.
«Менде кесте құрушы жоқ», — деп жауап берді Маск. Ол күнтізбесін толық бақылауда ұстау үшін жеке көмекшісі мен кесте құрушысынан бас тартқан болатын. «Хатшыңыз маған тікелей хабарлассын». Масктың кесте құрушысы жоқ екенін "біртүрлі" деп санаған Гейтс көмекшілерінің біріне Маскқа қоңырау шалдыруды ыңғайсыз көріп, тікелей өзі хабарласып, Остинде кездесу уақытын белгіледі.
«Жаңа ғана қондым», — деп жазды Гейтс 2022 жылдың 9 наурызында түстен кейін. «Керемет», — деп жауап берді Маск және оны күтіп алу үшін Омид Афшарды Gigafactory кіреберісіне жіберді.
Жер бетіндегі ең бай адам атағына ие болған адамдардың сирек қауымдастығында Маск пен Гейтстің кейбір ұқсастықтары бар. Екеуінің де аналитикалық ақылы, зейінін шоғырландыру қабілеті және тәкаппарлыққа ұласатын зияткерлік сенімділігі бар. Екеуі де ақымақтарға төзбейді. Бұл қасиеттердің барлығы олардың түбінде қақтығысатынын болжағандай еді, және Маск Гейтске зауытты аралатып көрсеткенде дәл солай болды.
Гейтс аккумуляторлар ешқашан үлкен жүк көліктерін қуаттай алмайтынын және күн энергиясы климат мәселесін шешудің негізгі бөлігі болмайтынын алға тартты. «Мен оған сандарды көрсеттім, — дейді Гейтс. — Бұл мен оның білмейтін нәрсесін анық білетін сала едім». Ол сондай-ақ Маскқа Марс туралы қиын сұрақтар қойды. «Мен Марс адамы емеспін, — деді кейінірек Гейтс маған. — Ол Марсқа тым беріліп кеткен. Мен оған Марс туралы ойларын түсіндіруге мүмкіндік бердім, бұл бір түрлі ойлау жүйесі. Бұл Жерде ядролық соғыс болуы мүмкін, сондықтан Марстағы адамдар сол жақта болып, кейін қайтып келеді және біз бір-бірімізді қырып тастағаннан кейін тірі қалады деген сияқты ессіз нәрсе».
Дегенмен, Гейтс Маск салған зауытқа және оның әрбір станок пен процесті егжей-тегжейлі білетініне тәнті болды. Ол сондай-ақ ғарыштан интернет тарату үшін Starlink спутниктерінің үлкен шоғырын орналастырған SpaceX-ке сүйсінді. «Starlink — мен жиырма жыл бұрын Teledesic-пен жасауға тырысқан нәрсенің жүзеге асуы», — дейді ол.
Экскурсия соңында әңгіме филантропияға ауысты. Маск оның көп бөлігі "сандырақ" (bullshit) деген пікірін білдірді. Оның есебінше, салынған әрбір доллардың тек жиырма центтік әсері бар. Ол Tesla-ға инвестиция салу арқылы климаттың өзгеруіне көбірек пайда әкеле алатынын айтты.
«Эй, мен саған әрқайсысы жүз миллион тұратын бес жобаны көрсетемін», — деп жауап берді Гейтс. Ол босқындарға, американдық мектептерге, СПИД-ке қарсы дәріге, гендік драйвтар арқылы масалардың кейбір түрлерін жоюға және климаттың өзгеруіне төзімді генетикалық түрлендірілген тұқымдарға арналған ақшаны тізіп шықты. Гейтс филантропияға өте мұқият қарайды және ол Маскқа «идеялардың өте ұзақ сипаттамасын» жазып беруге уәде берді.
Олар шешуі тиіс бір даулы мәселе болды. Гейтс Tesla акцияларына қарсы "қысқа позиция" (short) ашқан, яғни оның құны төмендейді деп үлкен бәс тіккен болатын. Ол қателесіп шықты. Остинге келген уақытта ол 1,5 миллиард доллар жоғалтқан еді. Маск бұл туралы естіп, қатты ашуланған болатын. Шорт-селлерлер (акцияның құлдырауына ойнаушылар) оның тозағының ең түбіндегі орынды иеленетін. Гейтс кешірім сұрады, бірақ бұл Маскты тыныштандырмады. «Мен одан кешірім сұрадым, — дейді Гейтс. — Ол менің акцияны шорт жасағанымды естігенде, маған өте қатал болды, бірақ ол көптеген адамдарға қатал, сондықтан мұны тым жеке қабылдауға болмайды».
Бұл дау әртүрлі ойлау жүйелерін көрсетті. Мен Гейтстен неге Tesla-ны шорт жасағанын сұрағанымда, ол электр көліктерінің ұсынысы сұраныстан асып түсіп, бағаның төмендеуіне әкеледі деп есептегенін түсіндірді. Мен басымды изедім, бірақ әлі де сол сұрақ мазалады: Неге ол акцияны шорт жасады? Гейтс маған жаңа ғана түсіндіргенін ұқпағандай қарады да, жауабы айдан анық сияқты жауап берді: ол Tesla-ны шорт жасау арқылы ақша табамын деп ойлаған.
Мұндай ойлау тәсілі Маскқа жат еді. Ол әлемді электр көліктеріне көшіру миссиясына сенді және қауіпсіз инвестиция болып көрінбесе де, қолда бар ақшасының бәрін сол мақсатқа жұмсады. «Климаттың өзгеруімен күресуге құмармын деп айтып, содан кейін ең көп жұмыс істеп жатқан компанияға салынатын жалпы инвестицияны азайтатын әрекетті қалай жасауға болады? — деп сұрады ол менен Гейтстің сапарынан бірнеше күн өткен соң. — Бұл таза екіжүзділік. Неліктен тұрақты энергия көлігі компаниясының сәтсіздігінен ақша табу керек?»
Гейтс сәуір айының ортасында Маскқа уәде етілген филантропия нұсқалары туралы өзі жазған қағазды жіберді. Маск мәтіндік хабарлама арқылы қарапайым сұрақ қойды: «Сізде әлі де Tesla-ға қарсы жарты миллиард долларлық шорт позицияңыз бар ма?»
Гейтс Вашингтондағы Four Seasons қонақүйінің асханасында магистратураны енді бастағалы жатқан ұлы Роримен отырған еді. Ол күліп, Рориге хабарламаны көрсетті және қалай жауап беру керектігі туралы кеңес сұрады.
«Жай ғана иә деп айт та, тақырыпты тез өзгерт», — деп ұсынды Рори.
Гейтс солай істеп көрді. «Өкінішке орай, мен оны әлі жапқан жоқпын, — деп жауап жазды ол. — Мен филантропия мүмкіндіктерін талқылағым келеді».
Бұл жұмыс істемеді. «Кешіріңіз, — деп Маск лезде жауап қайтарды. — Сіз климаттың өзгеруін шешу үшін ең көп жұмыс істеп жатқан Tesla компаниясына қарсы жаппай шорт позициясын ұстап тұрғанда, мен сіздің климатқа қатысты филантропияңызды байыппен қабылдай алмаймын».
Ашуланған кезде Маск дөрекі бола алады, әсіресе Twitter-де. Ол Гейтстің гольф жейдесін киген, қарны шығып тұрған, жүкті әйелге ұқсайтын суретін жариялады. «Егер эрекцияны тез жоғалтқыңыз келсе», — деп жазды Маск.
Гейтс Масктың акцияны шорт жасағанына неге ренжігенін шынымен түсінбеді. Ал Маск Гейтстің мұны түсінбегеніне таңғалды. «Осы сәтте мен оның мүлдем есуас екеніне (және түбіне дейін оңбаған екеніне) көзім жетті», — деп жазды Маск маған Гейтспен алмасқан хаттарынан кейін бірден. «Мен шынымен оны ұнатқым келген еді (күрсіну)».
Өз тарапынан Гейтс әлдеқайда сыпайы болды. Сол жылдың соңында ол Вашингтондағы кешкі аста болды, онда адамдар Маскты сынап жатқан еді. «Илонның мінез-құлқы туралы қалағаныңызды ойлай аласыз, — деді Гейтс, — бірақ біздің заманымызда ғылым мен инновацияның шекарасын кеңейту үшін ол сияқты көп еңбек сіңірген ешкім жоқ».
Филантропия
Маск жылдар бойы филантропияға аз қызығушылық танытты. Ол адамзатқа жасай алатын жақсылығын ақшасын энергетикалық тұрақтылық, ғарышты игеру және жасанды интеллект қауіпсіздігімен айналысатын компанияларына салу арқылы жүзеге асырған дұрыс деп санады.
Билл Гейтс филантропиялық ұсыныстармен келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Маск жаңа Giga Texas зауытындағы құрастыру желілеріне қарайтын мезониндегі ашық үстел басында Берчаллмен және мұраны жоспарлау жөніндегі төрт кеңесшімен отырды. Гейтс оны филантропияға кірісуге көндіре алмаса да, ол дәстүрлі қорға қарағанда жедел жұмыс істейтін бір нәрсені қаржыландыру идеяларын алғысы келді.
Берчалл ұсынған нұсқа — коммерциялық емес холдингтік компания құру болды, бұл өз қорғауындағы бірнеше коммерциялық емес компанияларды бағыттайтын және қаржыландыратын бизнес сияқты. Берчалл түсіндіргендей, құрылым Говард Хьюз медициналық институтына ұқсас болады. «Біз мұны кішкентай қадамдармен жасаймыз, — деді Берчалл маған, — бірақ түбінде бұл өте үлкен нәрсеге, мүмкін толыққанды жоғары оқу орнына айналуы мүмкін».
Тұжырымдама Маскқа ұнағанымен, ол міндеттеме алуға дайын емес еді. «Қазір ойланатын басқа нәрселерим тым көп», — деді ол үстелден тұрып жатып.
Иә, солай еді. Сол күні — 2022 жылдың 6 сәуірінде — ол Giga Texas-тың ашылуына дайындалып жатқан, таңертең Model Y құрастыру желісін қарқынды тексерумен және жоспарланған Giga Rodeo кешінің егжей-тегжейлерін бекітумен өткізген болатын. Сондай-ақ бұл күні оның Ақ үй шенеуніктерімен сауда, Қытай және аккумулятор субсидиялары туралы конференц-байланысы болды. Содан кейін сол күні оның ойын жаулап алған тағы бір мәселе болды: қаңтар айынан бері акцияларын жасырын жинап жүрген компанияның директорлар кеңесіне қосылу туралы жаңа ғана қабылдаған, бірақ күмәндана бастаған ұсынысы.
Белсенді инвестор
Twitter, Қаңтар–Сәуір 2022
Дауыл алдында
2022 жылдың сәуірінде Маск үшін істер таңқаларлықтай жақсы жүріп жатты. Tesla сатылымы соңғы он екі айда жарнамаға бір тиын жұмсамай-ақ 71 пайызға өсті. Оның акциялары бес жыл ішінде он бес есеге қымбаттап, қазір келесі тоғыз автокөлік компаниясын қосқандағыдан да қымбат тұратын. Масктың микрочип жеткізушілеріне жасаған қатал қысымы Tesla-ға басқа өндірушілерден айырмашылығы, пандемия тудырған жеткізу тізбегіндегі үзілістерден аман өтуге мүмкіндік берді, нәтижесінде 2022 жылдың бірінші тоқсанында рекордтық жеткізілімдерге қол жеткізді.
Ал SpaceX 2022 жылдың бірінші тоқсанында орбитаға басқа барлық компаниялар мен елдерді қосқандағыдан екі есе көп жүк шығарды. Сәуір айында ол Халықаралық ғарыш станциясына NASA үшін үш астронавтты (NASA-ның әлі де өз ұшыру мүмкіндігі жоқ еді) және Еуропалық ғарыш агенттігі үшін біреуін алып барған төртінші басқарылатын миссиясын жіберді. Сондай-ақ сол айда Starlink байланыс спутниктерінің тағы бір легін орбитаға шығарып, SpaceX шоғырындағы спутниктер санын екі мың бір жүзге жеткізді, бұл сол кезде қырық елдегі, соның ішінде Украинадағы 500 000 абонентті интернетпен қамтамасыз етіп тұрды. Басқа ешбір компания немесе ел орбиталық зымырандарды қауіпсіз қондырып, қайта пайдалана алмады. «Ең қызығы сол, Falcon 9 осыншама жылдан кейін де қонатын немесе қайта ұшатын жалғыз орбиталық үдеткіш болып қала беруде!» — деп жазды Маск Twitter-де.
Нәтижесінде ол бастапқыда қаржыландырған және құрған төрт компанияның құны мынадай болды:
- Tesla: 1 триллион доллар
- SpaceX: 100 миллиард доллар
- The Boring Company: 5,6 миллиард доллар
- Neuralink: 1 миллиард доллар
Егер ол жай ғана тыныш отыра алса, бұл даңқты жыл болар еді. Бірақ жай ғана тыныш отыру Масктың табиғатында жоқ еді.
Шивон Зилис сәуір айының басында оның жеңіске жеткен, бірақ ойыннан шыға алмайтын видео ойынға тәуелді адамның мазасыздығын байқады. «Саған үнемі соғыс жағдайында болудың қажеті жоқ қой», — деді ол оған сол айда. «Әлде сен соғыс кезеңдерінде өзіңді жайлы сезінесің бе?»
«Бұл менің әдепкі баптауларымның бір бөлігі», — деп жауап берді ол.
«Бұл оның симуляцияны жеңіп алып, енді не істерін білмей қалған күйі сияқты болды, — дейді ол. — Ұзақ уақытқа созылған тыныштық оны мазасыздандырады».
Сол айда компаниялары жеткен белестер туралы әңгіме барысында ол маған Tesla-ның неліктен әлемдегі ең қымбат компания болуға және жыл сайын 1 триллион доллар пайда табуға бағыт алғанын түсіндірді. Дегенмен оның даусында мерекелеу немесе тіпті қанағаттану белгілері болмады. «Мен әрқашан фишкаларымды үстелге қайта салып немесе ойынның келесі деңгейін ойнағым келетін сияқты, — деді ол. — Мен жай отыра алмаймын».
Әдетте мұндай мазасыз сәттілік сәттерінде Маск драма ойлап табады. Ол дүрбелең туғызады, ұшақтарды көтереді, шынайы емес және қажетсіз мерзім жариялайды. Автономия күні, Starship жинақтау, күн шатырларын орнату, көлік өндірісіндегі тозақ — ол дабыл шынжырын тартып, өрт жаттығуын мәжбүрлейді. «Әдетте, ол компанияларының біріне барып, дағдарысқа айналдыратын бірдеңе тауып алатын», — дейді Кимбал. Бірақ бұл жолы Маск олай істемеді. Оның орнына, толық ойланбастан, ол Twitter-ді сатып алуды шешті.
Бас бармақтарға арналған отшашқыш
Масктың 2022 жылдың басындағы мазасыз тыныштық кезеңі, тағдырдың жазуымен, оның қалтасында кенеттен көп ақша пайда болған сәтке тұспа-тұс келді. Акцияларды сату оған шамамен 10 миллиард доллар қалдырды. «Мен оны жай ғана банкте қалдырғым келмеді, — дейді ол, — сондықтан өзімнен қандай өнімді ұнататынымды сұрадым, бұл оңай сұрақ болды. Бұл Twitter еді». Қаңтар айында ол жеке менеджері Джаред Берчаллға акцияларды сатып ала бастауды құпия түрде тапсырды.
Twitter — Маск үшін тамаша, тіпті тым тамаша ойын алаңы. Ол импульсивті, құрметсіз және сүзгісіз ойыншыларды марапаттайды, дәл бір бас бармақтарға арналған отшашқыш сияқты. Оның мектеп ауласына тән көптеген белгілері бар, соның ішінде мазақтау және қорлау. Бірақ Twitter жағдайында ақылды балалар бетон баспалдақтан құлап кетпей, ізбасарлар жинайды. Ал егер сіз ең бай және ең ақылды болсаңыз, бала кезіңіздегіден айырмашылығы, мектеп ауласының патшасы болуды шеше аласыз.
Маск Twitter-ді алғаш рет 2006 жылы іске қосылғаннан кейін көп ұзамай қолданды, бірақ «біреудің Starbucks-та қандай латте ішкені туралы твиттерден жалығып», аккаунтын тастап кетті. Оның досы Билл Ли оны жұртшылықпен сүзгісіз қарым-қатынас жасау әдісіне ие болу үшін қайта қосылуға шақырды, сөйтіп ол 2011 жылдың желтоқсанында шүмекті ашты. Оның алғашқы твиттерінің арасында Рождестволық кеште қорқынышты парик киіп, Арт Гарфанкел болып ойнаған суреті және қиын достықтың бастауы болған тағы бір твит бар еді. «Бүгін кездейсоқ Канье Уэст қоңырау шалып, аяқ киімнен бастап Мұса пайғамбарға дейінгі ойларын төгіп тастады, — деп жазды Маск. — Ол сыпайы болды, бірақ түсініксіз».
Келесі онжылдықта Маск он тоғыз мың твит жазды. «Менің твиттерім кейде Ниагара сарқырамасы сияқты тым жылдам келеді, — дейді ол. — Оған кесеңді малып, кездейсоқ қоқыстардан аулақ болуға тырыс». Оның 2018 жылғы "педофил жігіт" және "қаржыландыру қамтамасыз етілді" деген твиттері Twitter-дің оның дірілдеген саусақтарында қауіпті болуы мүмкін екенін көрсетті, әсіресе Red Bull мен Ambien-ге тойып алған кейбір мазасыз түндерде. Неліктен өзін тежемейтінін сұрағанда, ол тым жиі «өз аяғына өзі оқ ататынын» немесе «өз көрін өзі қазатынын» көңілді түрде мойындайды. Бірақ өмір қызықты және өткір болуы керек дейді ол, содан кейін 2000 жылғы Гладиатор фильміндегі сүйікті сөзін келтіреді: «Көңілдерің көтерілмеді ме? Сендер осында сол үшін келмедіңдер ме?»
2022 жылдың басында бұл жарылғыш қазанға жаңа ингредиент қосылды: Масктың Американы жайлап бара жатыр деп есептеген "woke-сана вирусының" қауіптілігіне деген алаңдаушылығының артуы. Ол Дональд Трампты жақтырмады, бірақ бұрынғы президентке тұрақты тыйым салуды абсурд деп санады және Twitter-де қысымға ұшыраған оңшылдардың шағымдары оны барған сайын ашуландырды. «Ол Twitter-дің бағытын көрді, яғни егер сіз спектрдің қате жағында болсаңыз, сіз цензураға ұшырайсыз», — дейді Берчалл.
Оның либертариандық техно-достары оны қолдады. Маск наурыз айында Twitter мазмұнды көтеру немесе төмендету үшін қолданатын алгоритмдерді жария етуі керек деп ұсынғанда, оның жас досы Джо Лонсдейл қолдау білдірді. «Біздің қоғамдық алаңда ерікті, күмәнді цензура болмауы керек, — деп жазды ол. — Мен ертең GOP саяси жиынында конгресстің 100-ден астам мүшесімен сөйлесемін және бұл мен алға тартатын идеялардың бірі».
«Әбден дұрыс, — деп жауап берді Маск. — Бізде қазір жасырын сыбайлас жемқорлық бар!»
Олардың Остиндегі досы Джо Роган да қосылды. «Сен Twitter-ді цензураны жақсы көретін тобырдан азат етесің бе?» — деп жазды ол Маскқа.
«Мен кеңес беремін, олар оны орындай ма, жоқ па, өздері біледі», — деп жауап берді Маск.
Оның сөз бостандығына деген көзқарасы бойынша, сөз неғұрлым көп болса, демократия үшін соғұрлым жақсы. Наурыз айында ол Twitter-де сауалнама жүргізді: «Сөз бостандығы — жұмыс істеп тұрған демократия үшін өте маңызды. Сіздің ойыңызша, Twitter осы қағидатты қатаң сақтай ма?» 70 пайыздан астамы жоқ деп жауап бергенде, Маск тағы бір сұрақ қойды: «Жаңа платформа қажет пе?»
Сол кезде әлі компанияның басқарма мүшесі болған Twitter-дің негізін қалаушылардың бірі Джек Дорси Маскқа жеке хабарлама жазды: «Иә».
Маск: «Егер қолымнан келсе, көмектескім келеді», — деп жауап берді.
Басқарма орны
Сол кезде Маск жаңа платформа ашуды ойластырып жүрген. Бірақ наурыз айының соңында ол Twitter басқармасының бірнеше мүшесімен жеке сөйлесіп, олар оны компанияға көбірек араласуға шақырды. Бір күні түнде, Tesla Autopilot командасымен сағат 9-дағы кездесуін аяқтағаннан кейін, ол Дорсиден кейін Twitter-дің бас директоры болған бағдарламалық жасақтама инженері Параг Агравалға қоңырау шалды. Екеуі 31 наурызда Twitter басқармасының төрағасы Брет Тейлормен бірге құпия кешкі ас ішуге келісті.
Twitter қызметкерлері оларға Сан-Хосе әуежайының жанындағы Airbnb ферма үйін пайдалануды ұйымдастырды. Тейлор бірінші келгенде, Маскқа ескерту жасап хабарлама жазды. «Бұл менің соңғы кезде кездесу өткізген ең біртүрлі жерім болды, — деп жазды ол. — Мұнда тракторлар мен есектер бар».
Маск: «Мүмкін Airbnb алгоритмі сені тракторлар мен есектерді жақсы көреді деп ойлайтын шығар (кім жақсы көрмейді дейсің)», — деп жауап берді.
Кездесуде Маск Агравалды ұнамды адам деп тапты. «Ол шынымен жақсы жігіт», — дейді ол. Бірақ мәселе сонда еді. Егер сіз Масктан бас директорға қандай қасиеттер қажет деп сұрасаңыз, ол «шынымен жақсы жігіт болуды» қоспайды. Оның қағидаларының бірі — менеджерлер ұнамды болуға тырыспауы керек. «Twitter-ге от шашатын айдаһар керек, — деді ол сол кездесуден кейін, — ал Параг ондай емес».
От шашатын айдаһар. Бұл Масктың дәл сипаттамасы. Бірақ ол әлі Twitter-ді өзі басқару туралы ойламаған еді. Кездесуде Агравал оған Дорсидің біраз уақыт бұрын Маскты басқармаға қосуды ұсынғанын айтты. Агравал оны солай істеуге шақырды.
Екі күннен кейін Маск Германияда жүргенде, Twitter басқармасы оған қосылу туралы ресми ұсынысын жіберді. Бірақ Маскты таңғалдырғаны, бұл достық келісім емес еді. Ол Twitter екі жыл бұрын екі дұшпандық белсенді инвесторды басқармаға қабылдауға келіскен кезде қолданған нәрсеге негізделген болатын. Ол жеті беттен тұрды және оған компанияны сынайтын жария мәлімдемелер жасауға (және, болжам бойынша, твиттер жазуға) тыйым салатын ережелерді қамтыды. Twitter басқармасының көзқарасы бойынша, бұл түсінікті еді. Тарих көрсеткендей (және болашақ та көрсететіндей), Маск отшашқыштарын қынабына салуға мәжбүр болмаған кезде қаншалықты зиян келтіре алатын еді. Оның SEC-пен (Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия) күресі де оған мұндай шектеулерді қоюдың қаншалықты қиын екенін көрсетті.
Маск Берчаллға келісімнен бас тартуды тапсырды. «Қоғамдық алаң» болуы тиіс компанияның оның сөз бостандығын шектеуге тырысуы «нағыз ирония» болды деді ол. Бірнеше сағат ішінде Twitter басқармасы шегінді. Олар небәрі үш абзацтан тұратын өте достық сипаттағы қайта қаралған келісімді жіберді. Оның жалғыз негізгі шектеуі — ол Twitter акцияларының 14,9 пайызынан артығын сатып ала алмайтын еді. «Жә, егер олар қызыл кілем төсеп жатса, мен келісемін», — деді ол Берчаллға.
Маск SEC-ке Twitter акцияларының шамамен 9 пайызына иелік ететінін кешігіп жариялағаннан кейін, ол және Агравал мерекелік твиттер алмасты. «Мен @elonmusk-ты біздің басқармаға тағайындап жатқанымызды бөлісуге қуаныштымын! — деп жазды Агравал 5 сәуір күні таңертең. — Ол қызметтің жалынды сенушісі де, қатал сыншысы да, бұл бізге дәл керек нәрсе».
Маск жеті минуттан кейін мұқият жазылған твитпен жауап берді. «Алдағы айларда Twitter-ді айтарлықтай жақсарту үшін Парагпен және Twitter басқармасымен жұмыс істеуді асыға күтемін!»
Бір-екі күн бойы алқапта тыныштық орнағандай болды. Маскқа Агравалдың әдеттегі бас директор емес, инженер болғаны ұнады. «Мен бағдарлама менеджері/MBA типті адамдарға қарағанда, қатал бағдарламалауды жасай алатын инженерлермен әлдеқайда жақсы тіл табысамын, — деп жазды ол. — Біздің әңгімелеріміз маған ұнайды!»
«Келесі әңгімемізде маған бас директор ретінде емес, инженер ретінде қараңыз, сонда қайда баратынымызды көреміз», — деп жауап берді Агравал.
Миға шабуыл (Brainstorming)
Масктың жақын достары және PayPal-дың негізін қалаушылар Люк Носек пен Кен Хауэри 6 сәуір күні түстен кейін Giga Texas-тың мезониндік жұмыс кеңістігінде ары-бері жүріп, оның Берчаллмен филантропия туралы талқылауын, содан кейін Байден әкімшілігінің шенеуніктерімен Қытай тарифтері туралы қоңырауын аяқтауын күтті. Ол Хауэридің үйінде тұрып жатқан, кейде Носектің үйінде де қалатын. «Менің екі үй ием!» — деп жариялады ол ақыры босап, оларға жақындағанда.
Бұл оның Twitter басқармасына қосылатыны туралы хабарландырудан кейінгі күн еді, ал Носек пен Хауэри бұл шешімге күмәнмен қарады. «Бұл бәлеге ұрынудың жолы шығар, — деп Маск Tesla құрастыру желілеріне қарайтын конференц-үстелге отырып жатып, көңілді түрде мойындады. — Менде біраз қолма-қол ақша жатқан еді!» Хауэри мен Носек жымиып, әрі қарай не айтарын күтті. «Менің ойымша, сенімді немесе тым болмағанда тым сенімсіз емес форумның болуы маңызды», — деп қосты Маск. Ол Twitter басқармасының акционерлер немесе пайдаланушылар ретінде қызметке жеке инвестициясы аз екеніне шағымданды. «Параг — технолог және не болып жатқаны туралы орташа түсінігі бар, бірақ жындыхананы жындылар басқарып отырғаны анық».
Ол Twitter пайдаланушылардың не айта алатынын шектеуді тоқтатса, демократия үшін жақсы болар еді деген қарапайым көзқарасын қайталады. «Twitter сөз бостандығы бағытында көбірек жылжуы керек, тым болмағанда заңмен анықталғандай, — деді ол. — Қазіргі уақытта Twitter-дің сөзді басуы заңнан әлдеқайда асып түседі».
Масктың сөз бостандығы туралы либертариандық көзқарастарын бөліссе де, Хауэри кейбір күрделі ойларды жұмсақ сұрақтар түрінде қойып, қарсылық білдірді. «Бұл бір шетінен кірген сөздер екінші шетінен дәл сол күйінде шығатын телефон жүйесі сияқты болуы керек пе? — деп сұрады ол. — Әлде бұл әлемдік дискурсты басқаратын жүйе сияқты ма және мүмкін алгоритмге нәрселерді басымдыққа шығаратын немесе төмендететін қандай да бір интеллект енгізілуі керек шығар?»
«Иә, бұл қиын сұрақ, — деп жауап берді Маск. — Бір нәрсені айту мүмкіндігі бар, содан кейін оның қаншалықты алға жылжытылатыны немесе төмендетілетіні немесе күшейтілетіні туралы мәселе бар». Мүмкін твиттерді алға жылжыту формуласы ашығырақ болуы керек шығар. «Бұл GitHub-қа орналастырылған ашық бастапқы кодты алгоритм болуы мүмкін, сонда адамдар оны тексере алады». Бұл алгоритмге жасырын түрде либералдық бейімділіктер енгізілген деп есептейтін консерваторларға ұнайтын идея еді, бірақ ол Twitter қауіпті, жалған немесе зиянды мазмұнның таралуын болдырмауға тырысуы керек пе деген мәселені шешпеді.
Содан кейін Маск басқа да бірнеше идеяны ортаға тастады. «Егер біз адамдардан верификация үшін айына екі доллар сияқты азғантай ақы алсақ ше?» — деп сұрады ол. Бұл Масктың Twitter-ге арналған негізгі идеяларының біріне айналды: адамдарды несие картасы мен ұялы телефон нөмірін пайдаланып жазылуға мәжбүрлеу олардың жеке басын растаудың және аутентификациялаудың жолы болар еді. Алгоритм алаяқтықпен, қорқытумен және өтірік екенін біле тұра таратумен айналысу ықтималдығы аз сол пайдаланушыларға басымдық бере алар еді. Бұл кез келген талқылаудың адамдарды нацистермен салыстыруға қаншалықты тез ұласатынын азайтуы мүмкін.
Пайдаланушының несие картасын алудың қосымша артықшылығы болады деді ол: бұл Twitter-ді адамдар ақша жібере алатын, шайпул бере алатын және әңгімелер, музыка мен видеолар үшін төлей алатын төлем платформасына айналдыруды жеңілдетеді. Хауэри мен Носек PayPal-да Маскпен бірге болғандықтан, оларға бұл идея ұнады. «Бұл менің X.com және PayPal туралы бастапқы көзқарасымды жүзеге асыра алар еді», — деді Маск қуанышты күлкімен. Ең басынан бастап ол Twitter-дің X.com үшін ойластырған қаржылық транзакцияларды қолдайтын әлеуметтік желіге айналу әлеуетін көрді.
Әңгіме Остиндегі талғампаз, бірақ қарапайым Pershing клубында кешкі ас үстінде жалғасты, онда Носек жоғарғы қабаттағы бөлмені брондаған болатын. Ол жерде Гриффин мен Саксон; алдағы конференциясы үшін сұхбат жазуға келген TED-тен Крис Андерсон; Vogue үшін түсірілімдер жасап жүрген Прагадан жаңа ғана келген Мэй; және кейінірек Граймс болды.
Гриффин мен Саксон Twitter-ді сирек қолданатындарын айтты, бірақ Мэй оны жиі қолданатынын айтты, бұл мүмкін қызметті пайдаланушылардың демографиясы туралы ескерту белгісі болуы керек еді. «Мен Twitter-де тым көп уақыт өткізетін шығармын, — деді Илон. — Бұл өз көріңді қазу үшін жақсы жер. Иығыңмен кірісесің де, қаза бересің».
Giga Rodeo
Giga Texas зауытының салтанатты ашылуы келесі түнге, 7 сәуірге белгіленген болатын. Омид Афшар он бес мың қонаққа арналған Giga Rodeo деп атаған шараны жоспарлады. Дайындық жұмыстарын қадағалап, шоуын дайындаудың орнына, Маск Колорадо-Спрингске ұшып барып, АҚШ Әскери-әуе күштері академиясында үш сағаттық дәріс оқуға келісті. Бұл жақсы үзіліс болды. Ол басқа нәрсемен айналысып жүріп, Twitter туралы ойларын фонда қорыта алды.
Ол курсанттарды үкіметтік бағдарламаларды тежейді деп есептейтін сақ бюрократиялық ойлау жүйесіне түспеуге шақырды. «Егер біз қозғалтқыштарды жарып жатпасақ, демек біз жеткілікті тырыспай жатырмыз», — деді ол оларға. Болып жатқан оқиғаларға қарамастан, ол асықпайтын сияқты көрінді. Сөзінен кейін ол жасанды интеллект және автономды дрондарды дамыту бойынша зерттеулерін талқылау үшін студенттердің шағын тобымен кездесті.
Ол түстен кейін қайтып келгенде, Giga Texas өзгеріп кеткен еді. Автотұрақ Burning Man фестиваліндегідей өнер инсталляцияларымен, аркада ойындарымен, сахналармен, механикалық бұқамен, алып резеңке үйрекпен және екі биік Tesla катушкасымен безендірілген болатын. Ішінде зауыттың кейбір бөліктері түнгі клубқа ұқсатып жасақталған. Кимбал түнгі аспанда Никола Тесланың, Dogecoin итінің және Cybertruck-тың бейнелерін көрсететін дрон шоуын ұйымдастыруға көмектесті. Атақты қонақтардың арасында Харрисон Форд, Спайк Ли және инсталляция жасаған суретші Beeple болды.
Маск сахнаға Dr. Dre-нің дүңкілдеген әнімен компания шығарған ең алғашқы көлік — қара Tesla Roadster-ді айдап шықты. Ол 10 миллион шаршы футтық зауыттың орасан зорлығы туралы көптеген статистикалық мәліметтер келтірді, содан кейін оған 194 миллиард хомяк сыятынын айтып, салыстырмалы түрде түсіндірді. Tesla қол жеткізген көптеген белестерді тізіп шыққаннан кейін, ол түпкілікті белес болатын нәрсеге баса назар аударды. «Толық өзін-өзі басқару (Full Self-Driving), — деп уәде берді ол, — әлемді түбегейлі өзгертеді».
Giga Texas-тың ашылуы салтанатты сәт болуы керек еді. Маск электр көліктері дәуіріне жол бастады, енді ол Америкада өндірістің өркендей алатынын көрсетіп жатты. Бірақ ашылу салтанатындағы және кештегі әңгіме өндіріс ғажайыптары туралы емес еді. Әсіресе Масктың жақын достары мен отбасы арасында — Кимбал, Антонио, Люк және тіпті Мэй — әңгіме Twitter туралы болды. Неге ол өзін жылан толы батпаққа тастап жатыр? Бұл оның "Шөл даладағы жорығы" (Wilderness Campaign) бола ма? Біз оны бұдан айнытуға тырысуымыз керек пе?
"Мен ұсыныс жасадым"
Twitter, Сәуір 2022
Үзіліс
Giga Rodeo-дан кейінгі күні — жұма, 8 сәуір 2022 жыл — Маск Кимбалмен таңғы асқа кездесті. Ол Twitter басқармасының мүшелерімен болған келіссөздерден көңілі қалған еді. «Олар жақсы адамдар, бірақ ешқайсысы Twitter-ді қолданбайды, — деді ол. — Мен ешқандай өзгеріс болатынын сезбеймін».
Кимбал жігерлендіре қоймады. «Досым, сен ешқашан басқармада болған емессің, сондықтан бұл сен үшін қаншалықты жаман болатынын білмейсің, — деді ол. — Сен адамдарға не ойлайтыныңды айтасың, ал олар жымиып, бастарын изейді де, сені елемейді».
Кимбал ағасының блокчейнге негізделген өз әлеуметтік медиа платформасын бастағаны дұрыс деп ойлады. Мүмкін ол Dogecoin қолданатын төлем жүйесін қамтуы мүмкін, деп ойлады Илон. Таңғы астан кейін ол Кимбалға «төлемдерді де, Twitter сияқты қысқа мәтіндік хабарламаларды да жасайтын блокчейн әлеуметтік медиа жүйесі» идеясын толықтыратын бірнеше хабарлама жіберді. Орталық сервер болмағандықтан, «қысатын тамақ болмайды, сондықтан сөз бостандығына кепілдік беріледі».
Басқа нұсқа, деді Илон, Twitter-дің басқармасына қосылу ғана емес, оны сатып алу еді. «Мен Twitter жардан құлап бара жатқанына және жай ғана басқарма мүшесі болу арқылы оны құтқара алмайтыныма сене бастадым, — дейді ол. — Сондықтан мен ойладым, мүмкін мен оны жай ғана сатып алып, жекеменшікке өткізіп, түзетермін».
Ол Twitter басқармасына қосылу туралы достық келісімді мәтіндік хабарлама және жария твит арқылы қабылдап қойған болатын. Бірақ Кимбалмен таңғы астан кейін ол Берчаллға қоңырау шалып, ештеңені аяқтамауды айтты. Оның әлі де ойланатын нәрселері бар еді.
Гавайи
Сол күні кешке Маск Ларри Эллисонның Гавайидегі Ланаи аралына ұшты. Oracle негізін қалаушы аралдың ортасындағы төбеде өзіне тыныш кешен салған болатын және ол Маскқа жағажайдағы ескі үйін пайдалануға рұқсат берді. Маск сапарды өзі кездесіп жүрген әйелдердің бірі, австралиялық актриса Наташа Бассеттпен тыныш кездесу ретінде жоспарлаған еді. Бірақ демалыстың орнына Маск төрт күнінің көп бөлігін Twitter-мен не істеу керектігін ойлаумен өткізді.
Ол бірінші түні Twitter-дің проблемалары туралы ойланып, ұйықтамады. Ол ең көп ізбасарлары бар адамдардың тізіміне қарағанда — Барак Обама, Джастин Бибер және Кэти Перри сияқты — олардың енді онша белсенді емес екенін түсінді. Сөйтіп, Гавайи уақытымен таңғы 3:32-де ол твит жазды: «Осы "топ" аккаунттардың көпшілігі сирек твит жазады және өте аз мазмұн жариялайды. Twitter өліп бара жатыр ма?»
Twitter-дің бас директоры Агравал болған Сан-Францискода таңғы 6:30 еді. Шамамен тоқсан минуттан кейін ол Маскқа хабарлама жіберді: «Сіз "Twitter өліп бара жатыр ма?" деп немесе Twitter туралы басқа кез келген нәрсені жазуға еріктісіз, бірақ қазіргі жағдайда бұл маған Twitter-ді жақсартуға көмектеспейтінін айту менің міндетім». Бұл Масктың компанияны сынауға құқығы жоқ екенін меңзеуден аулақ болу үшін мұқият жазылған ұстамды хабарлама еді. Ол «жұмыс істеу қабілетімізге зиян тигізетін» «алаңдаушылықтарды» болдырмау жолдарын жақында талқылау керектігін қосты.
Маск хабарламаны алған кезде Гавайиде таңғы 5-тен сәл асқан еді, бірақ ол әлі де сергек, мүмкін сол уақыт пен жағдай үшін тым сергек болған шығар. Бір минуттан кейін ол қатты жауап қайтарды: «Сен осы аптада не бітірдің?» Бұл Масктың ең ауыр соққысы еді. Содан кейін ол тағдыршешті үш оқты атты: «Мен басқармаға қосылмаймын. Бұл уақытты босқа өткізу. Twitter-ді жекеменшікке алу туралы ұсыныс жасаймын».
Агравал шошып кетті. Олар оның басқармаға қосылатынын жариялап қойған еді. Оның орнына дұшпандық жолмен басып алуға әрекеттенетіні туралы ешқандай ескерту болмаған. «Сөйлесе аламыз ба?» — деп сұрады ол жалынышты түрде.
Үш минут ішінде Twitter басқармасының төрағасы Брет Тейлор Маскқа сөйлесуді өтініп хабарлама жазды. Олардың сенбі күнгі таңы жақсы басталмады.
Дәл сол сәтте, Тейлор және Агравалмен диалог барысында, Илонға Кимбалдан таңертеңгі блокчейнге негізделген жаңа әлеуметтік желі құру мүмкіндігі туралы хабарламаларына жауап келді. «Мен көбірек білгім келеді, — деді Кимбал. — Мен Web3-ті терең зерттедім (криптоны емес) және дауыс беру күштері таңқаларлық және тексерілген. Блокчейн адамдарға твиттерді өшіруге жол бермейді. Артықшылықтары мен кемшіліктері бар, бірақ ойын басталсын!»
«Менің ойымша, блокчейнге негізделген және төлемдерді қамтитын жаңа әлеуметтік медиа компаниясы қажет», — деп жауап берді Илон.
Дегенмен, ол Кимбалмен жаңа әлеуметтік желі құру туралы ойланып жатса да, Агравал мен Тейлорға Twitter-ді басып алғысы келетін қайталады. «Жекеменшікке алу ұсынысын күтіңіздер», — деп жазды ол оларға.
«Мән-жайды түсінуім үшін бес минутыңыз бар ма?» — деп сұрады Тейлор.
«Twitter-ді Парагпен сөйлесу арқылы түзету нәтиже бермейді, — деп жауап берді Маск. — Түбегейлі әрекет қажет».
«Басқармаға қосылғаныңызға 24 сағат болды, — деп жауап берді Тейлор. — Мен сіздің ойыңызды түсінемін, бірақ кенеттен бұрылуыңызды түсінгім келеді».
Маск жауап беру үшін екі сағатқа жуық күтті. Жауап бергенде Гавайиде таңғы 7-ден асқан еді және ол әлі ұйықтамаған болатын. «Мен ұшқалы жатырмын, бірақ ертең сөйлесе аламыз», — деп жазды ол.
Масктың айтуынша, Гавайиге келгенде оған Twitter-ді басқармаға кіру арқылы түзете алмайтыны анық болды. «Мені негізінен алдап соқпақшы болды, — дейді ол. — Олар тыңдайды, бастарын изейді, сосын ештеңе істемейді. Мен біреудің қолшоқпары болғым келмеді және басқармадағы қандай да бір сатқын болғым келмеді». Артқа қарағанда, бұл жақсы ойластырылған себеп сияқты естіледі. Бірақ сол кезде тағы бір фактор болды. Маск маниакалды көңіл-күйде болды және жиі болатындай, ол ашумен әрекет етті.
Сол күні түстен кейін — сенбі, 9 сәуір — ол Берчаллға Twitter-ді сатып алғысы келетінін айтып хабарлама жазды. «Бұл шынайы, — деп сендірді ол. — 9% акционер ретінде компанияны түзетудің жолы жоқ және қоғамдық нарықтар келесі тоқсаннан ары қарай ойлауға қиналады. Twitter боттар мен алаяқтарды тазартуы керек, бұл күнделікті пайдаланушылардың жаппай төмендеуі сияқты көрінеді».
Берчалл Morgan Stanley-дегі банкирге: «Уақытыңыз болғанда маған қоңырау шалыңыз», — деп жазды. Сол түні олар Twitter үшін қолайлы бағаны және Маск оны қалай қаржыландыра алатынын анықтауға кірісті.
Осы уақытта Маск Twitter-ге шабуыл жасауды жалғастырды. Ол компанияның Сан-Францискодағы кеңселері туралы сауалнама жариялады. «Twitter-дің SF штаб-пәтерін үйсіздерге арналған баспанаға айналдыру керек пе, өйткені бәрібір ешкім келмейді?» — деп твит жазды. Бір күн ішінде 1,5 миллион дауыс жиналды, олардың 91 пайыздан астамы қолдады.
«Сәлем — бүгін кешке сөйлесе аламыз ба? — деп жазды Тейлор оған. — Мен сіздің твиттеріңізді көрдім және сіздің ұстанымыңызды түсінуге асығыспын». Маск жауап бермеді.
Жексенбіде Тейлор берілді. Ол Маскқа Twitter оның ойынан айнығанын және басқармаға қосылмайтынын жариялайтынын айтты. «Жақсы, — деп жауап берді Маск. — Менің ойымша, Twitter-ді жекеменшікке алып, қайта құрылымдап, содан кейін қоғамдық нарықтарға қайтару дұрысырақ».
Агравал сол түні кеш твит арқылы мұны ресми түрде жариялады: «Илонның басқармаға тағайындалуы ресми түрде 9/4 күні күшіне енуі керек еді, бірақ Илон сол күні таңертең басқармаға қосылмайтынын хабарлады. Менің ойымша, бұл жақсылыққа. Біз акционерлеріміздің пікірін, олар біздің басқармада болса да, болмаса да, әрқашан бағалаймыз және бағалай береміз».
Маск дүйсенбі күні түстен кейін Гавайи уақытымен Берчаллмен және Morgan Stanley банкирлерімен конференц-байланыс өткізді. Олар ұсынылатын акция бағасын ойлап тапты: $54.20. Маск пен Берчалл күлді, өйткені бұл Tesla-ны жекеменшікке алу бағасы $420 сияқты марихуанаға қатысты интернет жаргонына тағы да сәйкес келді. «Бұл ең көп айтылған әзіл болуы мүмкін», — деді Маск. Twitter-ді сатып алу мүмкіндігіне қуанған ол блокчейнге негізделген балама идеяны «В жоспары» деп атай бастады.
Ванкувер
Граймс Маскты өзінің туған қаласы Ванкуверге бірге баруға көндірді, ол X-ті ата-анасымен және қартайған ата-әжесімен таныстырғысы келді. «Менің атам инженер және ол ұзақ уақыттан бері шөбере сүйгісі келіп жүрген, — дейді Граймс, — ал әжем өте кәрі және әрең жүр».
Олар жақсы күн бейсенбі, 14 сәуір болады деп шешті, сол күні Крис Андерсон жыл сайынғы TED конференциясын сол жерде өткізіп жатқан болатын. Андерсон бір апта бұрын Giga Texas-та Маскпен сұхбат жазған еді, бірақ ол, әсіресе тез өзгеріп жатқан Twitter дастанын ескере отырып, конференцияда онымен тікелей эфирде сұхбаттасуға құштар болды.
Олар Ванкуверге сәрсенбі, 13 сәуірде келді, Граймс Остиннен, ал Маск Гавайиден Алдыңғы бөлімнің соңындағы хаттың мазмұны:
Мен Twitter-ге инвестиция салдым, өйткені оның бүкіл әлем бойынша сөз бостандығы алаңы болу әлеуетіне сенемін және сөз бостандығы — жұмыс істеп тұрған демократия үшін қоғамдық қажеттілік деп есептеймін.
Алайда, инвестиция салғаннан бері мен компанияның қазіргі түрінде гүлдене алмайтынын да, осы қоғамдық қажеттілікке қызмет ете алмайтынын да түсіндім. Twitter жекеменшік компания ретінде қайта құрылуы керек.
Берілген мәтін осы жерден аяқталды. Келесі бөлікті жіберсеңіз, аударманы жалғастырамын.
Нәтижесінде, мен Twitter-дің 100% акциясын әрқайсысы үшін 54,20 доллардан қолма-қол ақшаға сатып алуды ұсынамын. Бұл мен Twitter-ге инвестиция сала бастаған күннің алдындағы бағадан 54%-ға және менің инвестициям жарияланған күннің алдындағы бағадан 38%-ға жоғары сыйақы. Менің ұсынысым — ең жақсы және соңғы ұсыныс, егер ол қабылданбаса, мен акционер ретіндегі ұстанымымды қайта қарауға мәжбүр боламын. Twitter-дің әлеуеті орасан зор. Мен оны ашамын.
Сол түні Маск жергілікті мейрамханада TED спикерлеріне арналған шағын кешкі асқа қатысты. Twitter туралы сөйлесудің орнына, ол басқа қонақтардан өмірдің мәні туралы көзқарастарын сұрады. Содан кейін ол және Граймс қонақүйлеріне қайтып оралды, сол жерде ол ноутбугына жүктеп алған жаңа бейне ойын — [Elden Ring]-ге кіріп, бой жазды.
Ойын сізді жойғысы келетін оғаш құбыжықтарға толы қиял әлемінде шарлауды қамтиды. Құпия жұмбақтар мен оғаш сюжеттік бұрылыстармен егжей-тегжейлі жасалған бұл ойын, әсіресе шабуыл жасау уақытын есептеу кезінде қатты зейін қоюды және ұсақ-түйекке мән беруді талап етеді. «Мен бір-екі сағат ойнадым, содан кейін хабарламалар мен электрондық пошталарға жауап бердім, сосын тағы біраз ойнадым», — дейді ол. Ол ойынның ең қауіпті аймақтарында, Caelid деп аталатын отты-қызыл жын тозағында көп уақыт өткізді. «Ұйықтаудың орнына, — деді Граймс, — ол таңғы беске дейін ойнады».
Ойынды аяқтағаннан кейін бірнеше сәт өткен соң, ол твит жариялады: «Мен ұсыныс жасадым». Питер Тильдің бұйрығымен McLaren көлігін айдап келе жатып қиратқаннан бері, оның импульсивтілігінің мұндай қымбат көрінісі болмаған еді.
Навайдтың келуі
Маск Остинге қайтып оралғанда, оған Queen’s университетіндегі досы, қазір Лондонда тұратын Навайд Фарук келді. Стратегиялық ойындар ойнап, ғылыми фантастика оқып, әлеуметтік жағынан ыңғайсыз гиктер ретінде достасқандарына отыз жылдан астам уақыт өтсе де, Фарук Масктың нағыз достарының бірі еді. Ол Маскқа жеке сұрақтар қоя алатын, әкесі мен отбасын талқылайтын және кейде болатын жалғыздық ұстамалары туралы сөйлесе алатын санаулы адамдардың қатарында болды. Сенбі күні олар Starbase-ті көру үшін Бока-Чикаға ұшып барғанда, Фарук Масктың көптеген достарын мазалаған сұрақты қойды: «Мұны не үшін істеп жатырсың?»
Маск тек сөз бостандығы мәселелерін ойлаудан әрі асқан еді. Ол Фарукқа Twitter-ді пайдаланушылар жасаған контент, соның ішінде музыка, бейнелер және әңгімелер үшін тамаша платформаға айналдыруға үміттенетінін айтып жауап бер Substack немесе WeChat-тағыдай, атақты адамдар, кәсіби журналистер және қарапайым адамдар өз туындыларын жариялап, қаласа ақы ала алатын еді.
Олар Starbase-ке жеткенде, Маск Starship құрастыру шатырларын аралап шықты. Жиі болатындай, ол кейбір нәрселердің тым ұзаққа созылып жатқанына ашуланды. Бұл Фарукқа Пасха жексенбісінде Остинге қайтып оралғанда, достарын мазалаған тағы бір сұрақты көтеруге мүмкіндік берді.
— Сенің уақытың мен жүйкең ше? — деп сұрады ол. — Tesla мен SpaceX әлі де сенің көмегіңе мұқтаж. Twitter-ді ретке
келтіру қанша уақытты алады?
— Кем дегенде бес жыл, — деп жауап берді Маск. — Маған қызметкерлердің көп бөлігінен құтылуға тура келеді. Олар қатты
жұмыс істемейді немесе тіпті жұмысқа келмейді.
— Сен осының бәрінен өткің келе ме? — деп сұрады Фарук. — Сен Tesla үшін зауыт еденінде ұйықтадың, SpaceX үшін екі есе
күш жұмсадың. Шынымен осының бәрін қайтадан мойныңа алғың келе ме?
келтіру қанша уақытты алады?
— Кем дегенде бес жыл, — деп жауап берді Маск. — Маған қызметкерлердің көп бөлігінен құтылуға тура келеді. Олар қатты
жұмыс істемейді немесе тіпті жұмысқа келмейді.
— Сен осының бәрінен өткің келе ме? — деп сұрады Фарук. — Сен Tesla үшін зауыт еденінде ұйықтадың, SpaceX үшін екі есе
күш жұмсадың. Шынымен осының бәрін қайтадан мойныңа алғың келе ме?
Маск өзіне тән ұзақ үзілістердің бірін жасады. — Иә, шынымен қалаймын, — деді ол ақыры. — Мен қарсы емеспін.
Көрегендік
Маск Twitter-ді неліктен сатып алғысы келетіні туралы бизнес-негіздемені тұжырымдап қойған еді. Ол Twitter-дің кірісін 2028 жылға қарай бес есеге арттырып, 26 миллиард долларға жеткізе алатынына сенді, сонымен қатар жарнамаға тәуелділікті кірістің 90 пайызынан 45 пайызына дейін төмендетпек болды. Жаңа кіріс пайдаланушылардың жазылымдарынан және деректерді лицензиялаудан түсуі керек еді. Сондай-ақ, ол WeChat-тағыдай, пайдаланушыларға төлемдер жасауға, соның ішінде газет мақалалары мен басқа контент үшін шағын төлемдер жасауға мүмкіндік беру арқылы кіріс түсіруді жоспарлады.
«Біз WeChat-тың функционалдығына сәйкес келуіміз керек», — деді ол маған сәуір айында банкирлермен сөйлескеннен кейін. «Ең маңызды нәрселердің бірі — контент жасаушыларға Twitter-де ақы алуға мүмкіндік беру».
Онлайн төлем жүйесі пайдаланушылардың аутентификациясын жүргізудің қосымша артықшылығына ие болар еді. Twitter пайдаланушылардан ай сайынғы шағын төлемді талап ету және несие картасы туралы ақпаратты алу арқылы қай пайдаланушылардың нақты адамдар екенін тексере алар еді. Егер бұл жүзеге асса, ол жалпы интернетке нақты әсер етуі мүмкін еді. Twitter адамдардың жеке басын растайтын платформа ретінде қызмет ете алар еді және ол ірі медиа компаниялардан бастап жеке тұлғаларға дейінгі контент жасаушыларға өз өнімдері үшін ақша табудың жаңа жолдарын ұсына алар еді.
Сондай-ақ, ол Twitter-де қандай сөздерге рұқсат етілетіні туралы «диафрагманы ашқысы» келетінін және адамдарға, тіпті шеткі идеялары барларға да тұрақты тыйым салудан аулақ болғысы келетінін түсіндірді. Ток-радио мен кабельдік теледидарда прогрессивтілер мен консерваторлар үшін бөлек ақпарат көздері болды. Оңшылдарды ығыстыру арқылы Twitter-дің контент модераторлары (оның ойынша, олардың 90 пайыздан астамы прогрессивті демократтар болған) әлеуметтік медианың ұқсас бөлшектенуін тудыруы мүмкін еді.
«Біз адамдардың әлеуметтік желілерде Parler немесе Truth Social сияқты өздерінің жаңғырық камераларына бөлініп кететін әлемін болдырмағымыз келеді», — деді ол. «Біз әртүрлі көзқарастағы адамдар өзара әрекеттесе алатын бір орынның болғанын қалаймыз. Бұл өркениет үшін жақсы нәрсе болар еді».
Бұл ізгі ниет еді, бірақ ол прогрессивтілер мен негізгі медиа өкілдерін басқа әлеуметтік желілерге қуып жіберген мәлімдемелер мен твиттер арқылы осы маңызды миссияға нұқсан келтірді.
Содан кейін мен оған Фарук пен басқа достары қойған сұрақты қойдым: Мұның бәрі өте қиын, уақытты қажет ететін және даулы болып, Tesla мен SpaceX-тегі миссияларына зиян тигізбей ме?
«Мен когнитивті тұрғыдан бұл SpaceX немесе Tesla сияқты қиын деп ойламаймын», — деді ол. «Бұл Марсқа жету сияқты емес. Бұл Жердің бүкіл өнеркәсіптік базасын тұрақты энергияға ауыстыру сияқты қиын емес».
Иә, бірақ неге?
Маск SpaceX-ті адамзатты көппланеталық түрге айналдыру арқылы адам санасының өмір сүру мүмкіндігін арттыру үшін құрғанын айтуды ұнататын. Tesla мен SolarCity-дің негізгі мақсаты тұрақты энергетикалық болашаққа жол бастау болды. Optimus пен Neuralink бізді зұлым жасанды интеллекттен қорғайтын адам-машина интерфейстерін жасау үшін іске қосылды. Ал Twitter ше?
«Бастапқыда мен бұл менің негізгі үлкен миссияларыма сәйкес келмейді деп ойладым», — деді ол маған сәуірде. «Бірақ мен бұл өркениетті сақтау миссиясының бір бөлігі бола алатынына, қоғамымызға көппланеталық болу үшін көбірек уақыт беретініне сендім».
Қалайша? Бұл ішінара сөз бостандығына қатысты болды. «Бұқаралық ақпарат құралдарында топтық ойлау, сызықпен жүру көбейіп бара жатқан сияқты, сондықтан егер сіз қатарда болмасаңыз, сіз жай ғана шеттетілесіз немесе дауысыңыз өшіріледі». Демократияның өмір сүруі үшін Twitter-дің [woke] мәдениетін тазарту және оның біржақтылығын жою маңызды деп санады, сонда адамдар оны барлық пікірлер үшін ашық кеңістік деп қабылдайды.
Бірақ менің ойымша, Масктың Twitter-ге иелік еткісі келуінің тағы екі себебі болды. Біріншісі қарапайым еді. Бұл ойын-сауық паркі сияқты қызықты болды. Ол саяси айқастарды, зияткерлік гладиаторлық жекпе-жектерді, ақымақ мемдерді, маңызды қоғамдық хабарландыруларды, құнды маркетингті, жаман сөз ойындарын және сүзгіден өтпеген пікірлерді ұсынды. Сіздің көңіліңіз көтерілмеді ме?
Екіншіден, менің ойымша, психологиялық, жеке сағыныш болды. Twitter ең үлкен ойын алаңы еді. Бала кезінде ол ойын алаңында таяқ жеп, қорлық көрген, сол қатал жерде өмір сүру үшін қажетті эмоционалды ептілікке ие болмаған. Бұл терең ауырсынуды тудырды және кейде оның кемсітулерге тым эмоционалды жауап беруіне себеп болды, бірақ сонымен бірге бұл оны әлеммен бетпе-бет келуге және әр шайқаста аяусыз күресуге шыңдады. Ол өзін ренжіген, бұрышқа тақалған, қорланған сезінгенде (онлайн немесе жеке өмірде), бұл оны әкесі мен сыныптастары тарапынан қорлық көрген өте ауыр жерге қайтарды. Бірақ енді ол ойын алаңына иелік ете алатын еді.
74. Ыстық және Суық
Twitter, Сәуір–Маусым 2022
Мәміле
Twitter басқармасы мен Масктың заңгерлері жексенбі, 24 сәуірде сатып алу жоспарының егжей-тегжейлері бойынша жұмысты аяқтады. Маск маған таңғы сағат 10-да хабарлама жазғанда, ол түні бойы ұйықтамағанын айтты. Мен одан бұл мәміленің соңғы тұстарын пысықтап жатқандықтан ба, әлде Twitter-ді сатып алуға алаңдағандықтан ба деп сұрадым. «Жоқ, — деп жауап берді ол, — себебі мен достарыммен кешке барып, Red Bull-ды тым көп ішіп қойдым».
Мүмкін ол Red Bull-ды азайтуы керек шығар?
«Бірақ ол маған қанат бітіреді ғой?» — деп жауап берді ол.
«Бірақ ол маған қанат бітіреді ғой?» — деп жауап берді ол.
Ол сол күнді сатып алуды қаржыландыруға көмектесетін сыртқы инвесторларды табуға арнады. Ол Кимбалдан сұрады, бірақ ол бас тартты. Ларри Эллисонмен сәттірек болды. «Иә, әрине», — деп жауап берді Эллисон аптаның басында Маск одан мәмілеге инвестиция салғысы келе ме деп сұрағанда.
— Шамамен қандай сома? — деп сұрады Маск. — Сені ештеңеге міндеттемеймін, бірақ мәмілеге жазылушылар көп, сондықтан
маған кейбір қатысушыларды қысқартуға немесе шығарып тастауға тура келеді.
— Миллиард, — деді Эллисон, — немесе сен қанша ұсынсаң сол.
маған кейбір қатысушыларды қысқартуға немесе шығарып тастауға тура келеді.
— Миллиард, — деді Эллисон, — немесе сен қанша ұсынсаң сол.
Эллисон он жыл бойы твит жазбаған еді. Шын мәнінде, ол Twitter құпия сөзін есіне түсіре алмады, сондықтан Маск оны жеке өзі қалпына келтіріп беруге мәжбүр болды. Бірақ ол Twitter-дің маңызды екеніне сенді. «Бұл нақты уақыттағы жаңалықтар қызметі және оған ұқсас ештеңе жоқ», — деді ол маған. «Егер сіз оның демократия үшін маңызды екенімен келіссеңіз, онда мен оған инвестиция салуға тұрарлық деп ойладым».
Мәмілеге қатысуға құлшыныс білдірген адамдардың бірі — Сэм Бэнкман-Фрид, криптовалюта биржасы FTX-тің жақында масқарасы шығатын негізін қалаушысы болды. Ол Twitter-ді блокчейн негізінде қайта құруға болады деп есептеді. Ол тиімді альтруизмнің жақтаушысымын деп мәлімдеді және сол қозғалыстың негізін қалаушы Уильям Макаскилл кездесу ұйымдастыру үшін Маскқа хабарлама жазды. Қаржыландыруды құрастырумен айналысып жатқан Morgan Stanley-дегі Масктың негізгі банкирі Майкл Граймс та солай етті. «Менде маңызды жұмыс мәселелері үйіліп жатыр», — деп жазды Маск Граймсқа. «Бұл шұғыл ма?» Граймс Бэнкман-Фридтің «әлеуметтік медианы блокчейнге біріктіру үшін инженерлік жұмыстарды жасайтынын» және мәмілеге 5 миллиард доллар салатынын айтып жауап берді. Егер Маск онымен кездесуге дайын болса, ол келесі күні Остинге ұшып келуге дайын еді.
Маск Кимбалмен және басқалармен Twitter-дің негізі ретінде блокчейнді пайдалану мүмкіндігін талқылаған болатын. Бірақ Dogecoin және басқа криптовалюталармен көңіл көтергеніне қарамастан, ол блокчейннің жанкүйері емес еді және ол Twitter-дегі жылдам жазбаларды қолдау үшін тым баяу болады деп есептеді. Сондықтан оның Бэнкман-Фридпен кездесуге құлқы болмады. Майкл Граймс Бэнкман-Фрид «егер көзқарас сәйкес келсе, 5 миллиард доллар сала алады» деп хабарлама жазып қоймағанда, Маск «ұнамайды» түймесімен жауап берді. «Блокчейн Twitter мүмкін емес, өйткені өткізу қабілеті мен кідіріс талаптарын peer-to-peer желісі қолдай алмайды». Ол Бэнкман-Фридпен бір кездері кездесуі мүмкін екенін айтты, «егер маған блокчейн туралы жалықтыратын пікірталас жүргізуге тура келмесе».
Содан кейін Бэнкман-Фрид Маскқа тікелей хабарлама жазып, «TWTR-мен не істейтініңізге қатты қуаныштымын» деді. Ол өзінде 100 миллион долларлық Twitter акциясы бар екенін және оны «айналдырғысы» келетінін, яғни Маск компанияны жекеменшікке алғаннан кейін оның Twitter акциялары жаңа компаниядағы үлеске айналатынын айтты. «Кешіріңіз, бұл хабарламаны кім жіберіп отыр?» — деп жазды Маск. Бэнкман-Фрид кешірім сұрап, өзін таныстырғанда, Маск қысқаша: «Айналдыруыңызға болады», — деп жауап берді.
Бұл Бэнкман-Фридтің мамыр айында Маскқа қоңырау шалуына әкелді. «Менің бос сөз детекторым Гейгер санауышындағы қызыл дабыл сияқты іске қосылды», — дейді Маск. Бэнкман-Фрид тез сөйлей бастады, тек өзі туралы айтты. «Ол спид немесе Аддерол қабылдағандай, минутына бір миль жылдамдықпен сөйледі», — дейді Маск. «Мен ол менен мәміле туралы сұрақтар қояды деп ойладым, бірақ ол маған не істеп жатқанын айтумен болды. Мен ішімнен: "Досым, сабыр ет", — деп ойладым». Бұл сезім екі жақты болды; Бэнкман-Фрид Маскты есуас деп ойлады. Қоңырау жарты сағатқа созылды және Бэнкман-Фрид ақырында инвестиция да салмады, Twitter акцияларын да ауыстырмады.
Маск жинаған негізгі инвесторлар қатарына Эллисон, Майк Морицтің Sequoia Capital компаниясы, Binance криптовалюта биржасы, Andreessen Horowitz, Дубайдағы қор және Катардағы қор кірді. (Катар инвестициясының бір бөлігі Әлем чемпионатының финалына баруға уәде беру болды). Сауд Арабиясының ханзадасы әл-Валид ибн Талал Twitter-дегі бар инвестициясын ауыстыруға келісті.
Дүйсенбі күні түстен кейін, 25 сәуірде Twitter басқармасы жоспарды қабылдады. Акционерлер мақұлдаса, мәміле күзде жабылуы керек еді. «Бұл дұрыс жол», — деп жазды компанияның негізін қалаушы Джек Дорси Маскқа. «Мен оның жұмыс істеуі үшін қолдан келгеннің бәрін жасаймын».
Тойлаудың орнына Маск Остиннен оңтүстік Техастағы Starbase-ке ұшты. Ол жерде Raptor қозғалтқышын қайта жобалау бойынша тұрақты түнгі жиналысқа қатысып, бір сағаттан астам уақыт бойы түсініксіз метан ағып кету мәселесімен күресті. Twitter жаңалықтары желіде және бүкіл әлемде қызу талқыланып жатты, бірақ Raptor жиналысында емес. Инженерлер оның назарын тапсырмаға аударғанды ұнататынын білді және ешкім Twitter туралы сөз қозғамады. Содан кейін ол Браунсвиллдегі жергілікті музыканттар өнер көрсететін жол бойындағы дәмханада Кимбалмен кездесті. Олар түнгі сағат 2-ге дейін сахнаның дәл алдындағы үстелде отырып, жай ғана музыка тыңдады.
Ескерту белгілері
Twitter басқармасы оның ұсынысын қабылдағаннан кейінгі жұмада Маск Лос-Анджелеске ұшып, Батыс Голливудтағы Soho Club-тың шатырындағы мейрамханада төрт үлкен ұлымен кешкі ас ішті. Олар Twitter-ді көп қолданбайтын және таң қалды. Ол оны неге сатып алып жатыр? Олардың сұрақтарынан-ақ бұл керемет идея емес деп ойлайтындары анық болды.
— Менің ойымша, инклюзивті және сенімді цифрлық қоғамдық алаңның болуы маңызды, — деп жауап берді ол. Содан кейін
үзілістен соң: — Трампты 2024 жылы тағы қалай сайлаймыз? — деп сұрады.
үзілістен соң: — Трампты 2024 жылы тағы қалай сайлаймыз? — деп сұрады.
Бұл әзіл еді. Бірақ Маскпен кейде, тіпті балалары үшін де, оның қалжыңдап тұрғанын немесе шын айтып тұрғанын түсіну қиын болатын. Бәлкім, өзі үшін де. Олар жағаларын ұстады. Ол жай ғана әзілдеп тұрғанына сендірді. Кешкі астың соңында олар оның Twitter-ді сатып алу себептерінің көбін қабылдады, бірақ бәрібір ыңғайсыз сезінді. «Олар мені бәлеге ұрынайын деп жатыр деп ойлады», — дейді ол. Әрине, олардікі дұрыс еді. Сондай-ақ олар әкелерінің бәлеге ұрынғанды ұнататынын білетін.
Бұл қиындық бір аптадан кейін, 6 мамырда, ол Сан-Францискодағы Twitter штаб-пәтеріне басшылықпен кездесуге барғанда басталды. Қашықтан жұмыс істеуді сынаған твиттеріне қарамастан, сәнді Art Deco стиліндегі штаб-пәтер ол барғанда әлі де бос дерлік еді. Тіпті Агравал да жоқ болды. COVID-ке тапсырған тесті оң нәтиже көрсеткендіктен, ол жиналысқа қашықтан қосылды.
Кездесуді Twitter-дің қаржы директоры Нед Сигал жүргізді, ол Маскқа бірден ұнамады. Twitter өзінің жария есептерінде боттар мен жалған аккаунттар пайдаланушылардың шамамен 5 пайызын құрайды деп болжаған. Масктың жеке тәжірибесі бұл мәселенің тым төмендетіліп көрсетілгеніне сендірді. Twitter пайдаланушыларға әртүрлі аттармен және бүркеншік есімдермен жаңа аккаунттар ашуға рұқсат берді, тіпті ынталандырды. Кейбір тролль фермалары жүздеген идентификаторларды пайдаланды. Бұл жалған аккаунттар қызметті ластап қана қоймай, олардан ақша табу мүмкін емес еді.
Ол Сигалдан компанияның жалған аккаунттар санын анықтау үшін қолданатын процесін түсіндіруді сұрады. Twitter басшылары Маск сатып алу ұсынысын қайта қарауға немесе одан бас тартуға негіз дайындап жатыр деп күдіктенді, сондықтан жауап беруде сақ болды. «Олар нақты жауапты білмейтіндерін айтты», — деді Маск кейінірек. «Мен: "Қалайша? Білмейсіңдер ме?" — дедім. Бүкіл әңгіме соншалықты ақылға қонымсыз болды, егер бұл Кремний алқабындағы ситкомда болса, тым күлкілі деп ойлар едіңіз. Жағым еденге соғыла бергеннен қатты ауырып кетті».
Ашуланған кезде Маск адамдарға өте нақты сұрақтар қойып сынайды. Twitter басшыларына ол сұрақтар жаудырды. Олардың бағдарламашылары күніне орта есеппен қанша жол код жазады? Tesla-дағы оның Autopilot командасында екі жүз бағдарламалық жасақтама инженері болса, неге Twitter-де екі мың бес жүз? Twitter серверлерге жылына 1 миллиард доллар жұмсайды. Сол есептеу уақыты мен жадының көп бөлігін қандай функциялар алады және олар қалай жіктелген? Оған нақты жауап алу қиын болды. Tesla-да ол мұндай мәліметтерді білмегені үшін адамдарды жұмыстан шығаратын.
«Бұл менің өмірімдегі ең нашар тексеру (diligence) кездесуі болды», — деді ол. «Мен мәмілені толық тексеруге тәуелді етпедім, бірақ олар өздерінің жария есептерін негіздей алады деп сендім. Әйтпесе бұл алаяқтық қой».
Екіұдай ойлар
Масктың өткір сұрақтары мен ашулы сындары оның мәмілені аяқтағысы келетініне сенімді еместігін көрсетті. Көп күндері ол қалады. Шамамен. Бірақ оның тәбеті құбылып, эмоциялары қарама-қайшы болды. Ол артық төледім деп қатты сезінді, бұл шындық еді. 2022 жылдың жазында экономикаға қатысты белгісіздікке байланысты жарнамалық шығындар азайды және әлеуметтік медиа компанияларының акциялары құлдырады. Facebook сол жылы 40 пайызға, ал Snap 70 пайызға төмендеді. Twitter қазір Маск ұсынған 54,20 доллардан 30 пайызға төмен саудаланып жатты, бұл Уолл-стриттің мәміле шынымен жабылатынына сенімді емес екенінің белгісі еді. Әкесі оған Флоридадағы ойын-сауық парктеріне барғанда үйреткендей, тым қымбат тұратын Кока-Коланың дәмі онша жақсы болмайды. Сондықтан Twitter-дегі кездесуге барғанда оның ойында мәміледен шығуға немесе бағаны қайта қарауға негіз дайындау ниеті болды.
«Олардың айтқанынан кейін алға жылжу мүмкін емес», — деді ол маған Twitter штаб-пәтеріндегі кездесуден кейін бірден. «Қырық төрт миллиард долларлық баға компанияға да, маған да жекелей көп қарыз алуды талап етеді. Менің ойымша, Twitter жолдан тайып бара жатыр. Бұл әлдеқайда төмен бағамен, яғни жарты бағасына немесе соған жақын бірдеңеге іске асуы мүмкін».
Сондай-ақ оның осындай күрделі мәселені қолға алуға қатысты кеңірек күмәндері болды. «Менде шамам келмейтін іске кірісетін жаман әдетім бар», — деп мойындады ол. «Менің ойымша, маған Twitter туралы азырақ ойлау керек. Тіпті қазіргі әңгіменің өзі уақытты тиімді өткізу емес».
Келесі аптада, 13 мамырда Орталық уақыт бойынша таңғы сағат 4 шамасында ол твит жариялады: «Спам/жалған аккаунттар пайдаланушылардың 5%-дан азын құрайтынын растайтын мәліметтер күтілуде, Twitter мәмілесі уақытша тоқтатылды». Twitter акциялары нарық ашылғанға дейінгі саудада 20 пайызға төмендеді. Оның бизнес-менеджері Джаред Бирчалл мен заңгері Алекс Спиро одан бұл мәлімдемеден бас тартуды өтінді. Олар мәміледен сытылып шығу мүмкін екенін, бірақ бұл туралы жариялау заңды тұрғыдан қауіпті екенін айтты. Екі сағаттан кейін Маск төрт сөзден тұратын қосымша жазды: «Сатып алуға әлі де бейілмін».
Бұл менің Масктың өзіне сенімсіз болғанын көрген санаулы сәттердің бірі еді. Келесі бес ай ішінде, қазан айында мәміле жабылғанға дейін, ол кейде Twitter-ді қаржылық қызметтер мен керемет контентті қамтитын «бәрі бар қолданбаға» айналдыру және сол арқылы демократияны сақтауға көмектесу мүмкіндігі туралы үлкен қуанышпен айтатын. Басқа уақытта ол қатты ашуланып, Twitter басқармасы мен басшылығын сотқа беремін деп қорқытып, бүкіл мәміледен бас тартқысы келетінін айтатын.
Таун-холл
Заңгерлерімен кеңеспестен, Маск 16 маусымда Twitter қызметкерлерімен виртуалды таун-холл жиналысына қатысуға келісті. «Бұл Илонның жай ғана Илон болып, бізбен сөйлеспестен немесе дайындалмай шақыруды қабылдауының бір мысалы болды», — дейді Бирчалл. Ол мұны Остиндегі қонақ бөлмесінде отырып жасады және бастапқыда виртуалды конференцияға кіруде қиындықтарға тап болды, өйткені ол Google Meet арқылы өтті, ал оның ноутбугында Google аккаунты жоқ еді. Ақыры ол iPhone арқылы кірді. Біз күтіп отырғанда, жиналысты ұйымдастырушылардың бірі: «Джаред Бирчаллдың кім екенін білетіндер бар ма?» — деп сұрады. Оған кіруге рұқсат берілмеді.
Мен Масктың ойында қандай да бір жоспар бар ма деп ойладым. Мүмкін ол Twitter қызметкерлерінің көтерілісін тудырып, іске кішкене бомба тастағысы келген шығар. Мүмкін ол оларға есеппен немесе өзінің аяусыз шыншыл болу әдетімен өзінің нақты ойын айтар: олардың Трампты қуып жібергені қате болғанын, контентті модерациялау саясаты негізсіз цензураға айналғанын, қызметкерлерге woke-ақыл-ой вирусы жұққанын, адамдар жұмысқа жеке келуі керектігін және компанияда штат тым көп екенін. Одан кейінгі жарылыс мәмілені бұзбаса да, шахмат тақтасын шайқалтуы мүмкін еді.
Маск олай істемеді. Оның орнына ол осы өзекті мәселелер бойынша бітімгершіл болды. Twitter-дің маркетинг жөніндегі бас директоры Лесли Берланд контентті модерациялау мәселесінен бастады. Сөз бостандығының игілігі туралы мантрасын жай ғана қайталаудың орнына, Маск тереңірек үңіліп, адамдарға не жариялауға рұқсат етілуі керек және Twitter нені күшейтіп, таратуы керек екендігі арасындағы айырмашылықты көрсетті.
«Менің ойымша, сөз бостандығы мен таралу бостандығы (freedom of reach) арасында айырмашылық бар», — деді ол. «Кез келген адам Таймс-сквердің ортасына барып, кез келген нәрсені айта алады, тіпті Холокостты жоққа шығара алады. Бірақ бұл оны миллиондаған адамдарға насихаттау керек дегенді білдірмейді».
Сондай-ақ ол өшпенділік тіліне кейбір шектеулердің неліктен маңызды екенін түсіндірді. «Сіз Twitter-де мүмкіндігінше көп адам болғанын қалайсыз», — деді ол. «Бұл үшін адамдар Twitter-де болудан ләззат алуы керек. Егер оларды қудаласа немесе ыңғайсыз жағдайға қалдырса, олар Twitter-ді пайдаланбайды. Біз адамдарға қалағанын айтуға мүмкіндік беру мен адамдарға жайлылық сыйлау арасындағы тепе-теңдікті сақтауымыз керек».
Әртүрлілік, теңдік және инклюзия туралы сұрағанда, Маск сәл қарсылық білдірді. «Мен қатаң меритократияға сенемін», — деді ол. «Кім керемет жұмыс істесе, сол көбірек жауапкершілік алады. Болды». Бірақ ол сондай-ақ идеологиялық консерваторға айналмағанын айтты. «Менің саяси көзқарасым, менің ойымша, қалыпты, орталыққа жақын». Ол қоңыраудағы адамдардың көпшілігіне ұнамады, бірақ ешқандай жарылыс тудырмады.
75. Әкелер күні
Маусым 2022
Тауды тамақтандыру
X Масктың ұшағында зымыран ұшыру бейнесін көріп отыр
Остинде Лорд Норман Фостермен бірге үй туралы армандау
Менің барлық балаларым
«Әкелер күні құтты болсын. Мен барлық балаларымды қатты жақсы көремін».
Сырттай қарағанда, Масктың Әкелер күнінде — 2022 жылғы 19 маусымда түнгі сағат 2-де жазған твиттері зиянсыз, тіпті сүйкімді болып көрінді. Бірақ [барлық] сөзінің астарында драма жатқан еді. Оның транс қызы Дженна жақында он сегізге толып, анасымен бірге тұратын Лос-Анджелестегі сотқа барып, атын Ксавье Масктан Вивиан Дженна Уилсонға ресми түрде өзгертті. Ол өзін «Дженна» деп атады, бұл анасы Джастин Маскпен кездесіп, үйленгенге дейін қолданған Дженнифер Уилсон есіміне ұқсас еді. «Мен енді биологиялық әкеммен бірге тұрмаймын және онымен қандай да бір жолмен, түрмен немесе формада туыс болғым келмейді», — деп мәлімдеді ол сотта.
Маск Дженнаның ауысуымен (transitioning) келіскен еді, дегенмен ол есімдіктерді тізімдеу туралы хаттамаларды қабылдамады. Ол қызы оны саяси идеологиясы үшін қабылдамайды деп есептеді. «Бұл толық коммунизм және егер сен бай болсаң, сен зұлымсың деген жалпы көзқарас», — деді ол.
Мұның бәрі Маск үшін өте ауыр болды. «Бізге бір мезгілде гендерлік айырмашылықтар жоқ деп айтады және гендерлердің бір-бірінен қатты ерекшеленетіні соншалық, қайтымсыз операция жалғыз жол деп айтады», — деп жазды ол сол аптада. «Мүмкін менен ақылдырақ біреу бұл екіұдайлықты түсіндіріп берер». Содан кейін, өзіне жазба және мәлімдеме ретінде: «Егер бәріміз азырақ сынайтын болсақ, әлем жақсырақ болады», — деп қосты.
Дженнаның бас тартуы Әкелер күнін ауыр етті. «Ол Дженнаны қатты жақсы көреді және оны шын жүректен қабылдайды», — дейді онымен достық қарым-қатынаста қалған Граймс. «Мен оның ешқашан ештеңеге бола мұншалықты қайғырғанын көрген емеспін. Мен оның қызын көру немесе оның қайтадан қабылдауы үшін бәрін жасайтынын білемін».
Шивон Зилиспен болған егіз балаларының құпиясының ашылуы да жағдайды ушықтырды. Олар дүниеге келгенде анасының тегі берілген еді. Бірақ Масктың қызынан алыстауы оны мұны өзгертуге итермеледі. «Дженна өз атынан "Маскты" алып тастағанда, ол қатты қамықты», — дейді Зилис. «Және ол менен: "Егіздеріміздің менің тегімді алғанына қарсы емессің бе?" — деп сұрады». Олардың сотқа берген өтініші көп ұзамай жария болып кетті.
Дәл сол кезде Граймс өзі дос санаған Зилистің Масктан егіз тапқанын білді. Ол Масктан жауап алғанда, ол жай ғана Зилистің қалағанын істеуге құқығы бар екенін айтты. Граймс ашуланды. Әкелер күніне қарай олардың бәрі Зилис пен оның егіздері Граймстың балалары X және Y-мен уақыт өткізе ала ма деген сияқты мәселелер бойынша даулы талқылауларға қатысты. Бұл былық болды.
Маск пен Зилис ата-аналық мәртебелері туралы түсініктеме берместен апта сайынғы Neuralink жиналыстарына бірге қатысуды жалғастырды. Ыңғайсыз жағдайды жеңілдетудің жолы Twitter-де әзілдеу деп есептеді. «Халықтың аздығы дағдарысына көмектесу үшін қолымнан келгеннің бәрін жасап жатырмын», — деп жазды ол. «Туу көрсеткішінің төмендеуі — өркениет үшін ең үлкен қауіп».
Techno Mechanicus Musk
2022 жылғы Әкелер күні көп ойыншылы ойын болса, оның тағы бір қосымша сюжеті болды. Жасырын түрде Маск пен Граймстың сол аптада үшінші баласы, Techno Mechanicus Musk есімді ұлы дүниеге келді. Суррогат анадан туған балаға екі еселенген пи санына тең иррационал санды білдіретін грек әрпінің құрметіне Тау деген лақап ат берілді. Оның жуық мәні, 6.28, Масктың туған күнін, 28 маусымды білдіретін.
Олар бұл үшінші баланың бар екенін құпия ұстады. Бірақ Маск көп ұзамай онымен бауыр басып кетті. Тау екі айлық болғанда Граймстың үйіне барған сапарында ол еденде отырып Тауға балалар тамағын берді, ал бала әкесінің иегіндегі сақалмен ойнауға ұмтыла берді. «Тау сондай ғажап», — дейді Граймс. «Ол сенің жаныңа терең үңіле алатын, көп білімге толы көздермен дүниеге келді. Ол кішкентай Спокқа ұқсайды. Ол нағыз Вулкан».
Бірнеше аптадан кейін Маск Giga Texas-тағы кездесулер арасында тыныш отырып, iPhone-ындағы жаңалықтарды қарап отырғанда, Lucid Motors-тың тоқсандық сатылымдарының нашар көрсеткіштері туралы есебін көрді. Ол бірнеше минут күлді де, твит жазды. «Менде 2-тоқсанда олар көлік жасағаннан көп бала болды!» — деп жазды ол. Содан кейін ол өзіне-өзі қатты күлуді жалғастырды. «Мен өз әзілімді жақсы көремін, басқаларға ұнамаса да», — деді ол. «Өзімнен өзім құлаймын».
Шамамен сол уақытта Wall Street Journal Масктың бірнеше ай бұрын Google негізін қалаушы Сергей Бриннің ажырасқан әйелімен бір түн болғаны туралы мақала дайындай бастады. Оқиғаның негізі бұл екі адамның қарым-қатынасына нұқсан келтірді дегенге сайды. Оқиға жарияланғаннан кейін бірден олар бір кеште бірге болды және Маск Бринмен селфи жасауға ыңғайлы орынға тұрды, ал Брин одан қашуға тырысты. Маск суретті New York Post газетіне жіберіп, олардың арасы суыды деген айыптауды жоққа шығарды. «Маған аударылған назар мөлшері суперноваға айналды, бұл өте жаман», — деп жазды ол. «Өкінішке орай, мен туралы болмашы мақалалардың өзі көп қаралым жинайды :( Өркениет үшін пайдалы істермен айналысуға барынша тырысамын». Дегенмен, басын төмен салып жүру оның табиғатына жат еді.
Әкенің күнәлары
2022 жылғы Әкелер күнінің бесінші деңгейі олардың ішіндегі ең қорқыныштысы болған шығар. Өкінішке орай, бұл оның өз әкесі Эррол Маскқа қатысты болды. Илонға «Әкелер күні» деп жазылған электрондық хатында Эррол былай деп жазды: «Мен мұнда ангарда көрпелер мен газеттерге оранып, тоңып отырмын. Электр жарығы жоқ. Егер мен саған осылай жазуға әуреленсем, сен оны оқуға әурелене аласың». Одан кейін ол Байденді АҚШ жақтайтын барлық нәрсені, «соның ішінде сені де» жоюға тырысатын «құбыжық, қылмыскер, педофил президент» деп атаған ұзақ балағат сөздер жазды. Оңтүстік Африкадағы қара нәсілді көшбасшылар ақтарға қарсы нәсілшілдікпен айналысуда деді. «Мұнда ақтар болмаса, қаралар ағаштарға қайта оралады». Владимир Путин «сөйлесіп жатқан жалғыз әлемдік көшбасшы» болды. Ол кейінгі хатында стадион таблосында «ТРАМП ЖЕҢДІ — Байденді С**ЕЙІН» деген жазуы бар суретті жіберіп, «Бұл даусыз» деген түсініктеме қосты.
Эрролдың хаты көптеген деңгейде, әсіресе нәсілшілдігімен таң қалдырды. Бірақ тағы бір аспектісі сол жылдың соңында жағымсыз резонанс тудырды: оның қаншалықты конспирологиялық болып кеткені. Ол Байденді педофил деп атап, Путинді мақтау арқылы альт-оңшылдардың тұңғиығына түсіп кеткен еді. Басқа жазбалары мен хаттарында ол COVID-ті «өтірік» деп айыптады, COVID сарапшысы Энтони Фаучиге шабуыл жасады және вакциналар өлімге әкеледі деп мәлімдеді, бұл ұстанымдарды кейінірек Илон да қайталайтын болды.
Оның суық және кедей жағдайын сипаттауы ұлына оны қаржылай қолдамай қойғаны үшін сөгіс ретінде айтылған еді. Жақында ғана Илон әртүрлі мөлшерде ай сайынғы стипендия жіберіп тұрған. Бұл 2010 жылы Эрролға екінші ажырасуынан кейін кіші балаларын асырауға көмектесу үшін айына 2000 доллар төлеуден басталды. Жылдар өте келе Илон кейде көбірек қаржы бөліп тұрды, содан кейін Эррол ұлының жетістігіндегі өз рөлін асыра сілтеп сұхбат берген сайын қысқартып отырды. 2015 жылы Эррол жүрегіне ота жасатқанда, Илонның қолдауы уақытша айына 5000 долларға дейін өсті. Бірақ ол Эрролдың төрт жасынан бастап өзі өсірген, Илон мен Кимбал өгей қарындас санаған өгей қызы Янаны жүкті қылғанын білгеннен кейін қаражатты тоқтатты.
2022 жылдың наурыз айының соңында Эррол стипендиясын қалпына келтіруді сұрап хат жазды. «76 жасымда маған табыс табу оңай емес», — деп жазды ол. «Мен үшін балама жол — аштық және төзгісіз қорлық немесе суицид арқылы өлу. Суицид арқылы өлу мені алаңдатпайды, бірақ сені алаңдатуы керек. Шындық тым жақсы белгілі. Сен құрисың, қателеспе, адамдар сенің кім екеніңді немесе кім болғаныңды біледі». Ол Илонның көзқарасын «Ұлттық социалистік, қатыгез, өзімшіл және қорқақ аналық отбасылық тегіне» жатқызып: «Халдеманның зұлымдығы жеңді ме?» — деп қосты.
Әкелер күні қарсаңында Илон ай сайынғы 2000 долларлық төлемдерді қайта бастады. Бірақ оның қаржы менеджері Джаред Бирчалл Эрролдан клиникалық психологпен бірге шығарған «Данышпанның әкесі» атты YouTube бейнелерінің сериясын тоқтатуды сұрады. Эррол ашумен жауап қатты. «Шайтандық боқтықтың қайнауын жалғастыруға мүмкіндік беретін үнсіздігім 2000 доллар тұрмайды», — деп жауап қайтарды ол. «Менің аузымды жабу да дұрыс емес. Менің адамдарға үйрететінім көп».
Теріс сценарий бойынша жүргендей, 2022 жылғы Әкелер күні бұл жағдайға тағы бір қиындық әкелді. Эррол Янадан екінші баласы, қызы бар екенін ашты. «Біздің Жердегі жалғыз мақсатымыз — көбею», — деді ол. «Егер мен тағы бір балалы бола алсам, болар едім. Мен бұған қарсы ешқандай себеп көрмеймін».
Байланыс орнату әрекеттері
Жеке өміріндегі барлық дүрбелеңдер арасында Масктың бір тұрақты сүйеніші болды: 2010 жылы оған тұрмысқа шыққан, ажырасу мен қайта үйленуден кейін 2015 жылы ақыры оны тастап, Англия ауылының тыныштығына оралған ағылшын актрисасы Талула Райли. Ол оған жылылық танытуды жалғастырды, Маск та оған солай қарады, дегенмен ол қарым-қатынаста жылылықтан гөрі қатты ыстық пен суықты қалайтын дертке шалдыққан еді.
2021 жылы оның жақын досы қайтыс болғанда, Маск Англияға ұшып барып, оның үйінде бір күн өткізді. «Біз жай ғана ақымақ телебағдарламаларды көрдік, күлдік және қыдырдық, ол мені жылаудың орнына күлдірді», — дейді ол. 2022 жылдың жаз басындағы оның жеке және Twitter мәмілесіне қатысты дүрбелеңдері кезінде ол Лос-Анджелеске ұшып келіп, онымен Beverly Hills қонақүйінде кешкі асқа кездесті.
Ол жаңа жігіті, жас актер Томас Броди-Сангстермен бірге The Sex Pistols панк-рок тобы туралы «Pistol» фильмін жарнамалау үшін келген еді. Бірақ Броди-Сангстер кешкі асқа келмеді. Оның орнына Маск пен Райлиге жылдар бойы онымен бауыр басып кеткен төрт үлкен ұлы қосылды. «Мен олардың қаншалықты керемет екеніне таң қаламын», — деп жазды ол маған. «Гриффин сымбатты, көңілді және әлі де нағыз сүйкімді, Дамиан керемет талғампаз және әдемі жанға айналды, Кай әлі де өте әдепті жігіт және қазір сондай сүйкімді гик, ал Саксонның тіл дамытуы мен үміттенгеннен де асып түсті — біз толық және егжей-тегжейлі сөйлестік. Тек бір сәтте ол: "Сен мен Илонның қызығы сол, араларыңда айтарлықтай жас айырмашылығы бар... Бірақ бірдей көрінесіңдер", — деді».
Кездесу өте әсерлі болды. Оның бір бөлігі әлі де Маскты жақсы көретін. Сол түні қонақүй бөлмесіне қайтып келгенде, Броди-Сангстер оның көз жасына ерік бергенімен күресуге мәжбүр болды.
Маск 2022 жылдың жазындағы отбасылық дүрбелеңге тағы бір серпіліспен, бұл жолы әкелік серпіліспен жауап берді. Ол төрт үлкен ұлын, Граймс пен X-ті алып, Джеймс және Элизабет Мердокпен және олардың балаларымен демалу үшін Испанияға барды. Tesla басқармасының мүшесі Джеймс — Руперт Мердок отбасының либералды мүшесі, ал Элизабет одан да бетер. Олар Маскқа тыныштандыратын жеке ықпал және саяси тепе-теңдік берді.
Бірнеше аптадан кейін ол ұлдарымен Римге барды, онда оларды Рим Папасы Франциск қабылдады. Маск кездесудің суретін твиттерге жариялады, онда ол жараспайтын костюм киген, Саксон қобалжып бұратылып тұрған, ал басқа ұлдары қара жейде киіп, байсалды көрінетін. «Менің костюмім трагедия», — деп мойындады Маск. Келесі күні ұлдары оянғанда, әкелерінің суретті твиттерге шығарғанына ренжіді. Олардың бірі тіпті жылады. Әкелерімен бірге саяхаттап жүрсе де қолданатын топтық чатта біреуі одан рұқсатсыз суреттерін жарияламауды сұрады. Масктың көңіл-күйі түсіп, топтық чаттан шығып кетті және бірнеше минуттан кейін АҚШ-қа қайтатындарын хабарлады.
Үй емес, баспана
Маск отбасылық үйі болмаса, тұрақты отбасылық өмір сүру қиын екенін түсінді. Сөйтіп, 2022 жылдың жазындағы отбасылық драманың ортасында ол Остинде өз үйі туралы армандай бастады. Ол сатылымдағы бірнеше үйді қарастырды, бірақ оларды тым қымбат деп тапты. Оның орнына ол Giga Texas-қа қарама-қарсы Колорадо өзенінің арғы бетінде сатып алған, тыныш көлі бар кең ат фермасында үй салуды шешті. Ол мүліктің басқа бөліктерін Neuralink және басқа компаниялары үшін пайдалана аламын деп ойлады.
Ол бір сенбі күні кешке Граймс және Giga Texas құрылысына жауапты Омид Афшармен бірге аумақты аралап жүріп, әртүрлі идеяларды ойластырды, соның ішінде The Boring Company үй мен зауытты қосу үшін өзен астынан туннель қаза алады деген ой да болды. Ол бірнеше күннен кейін Шивон Зилиспен де аумақты аралады. «Мен оны үй деп атай алатын жер табуға сүйіспеншілікпен қинап жүрген бір нәрсе осы», — дейді ол. «Оған жаны тыныштық табатын жер керек, ат фермасы ол үшін сондай жер болады».
2022 жылдың жазындағы ыстық түстен кейін Маск аумақтағы шатырдың астында Стив Джобсқа арналған Apple-дің ғарыштық дөңгелек штаб-пәтерін және басқа да ғимараттарды жобалаған сәулетші Лорд Норман Фостермен бірге отырды. Фостер Лондоннан эскиз дәптерін алып, Маскпен бірге идеялар талқылау үшін ұшып келген еді. Карта үстелінде отырып, Маск Фостердің кейбір эскиздерін қарап шықты да, идеяларды еркін байланыстыра бастады. «Бұл ғарыштан түскен нәрсе сияқты, басқа галактикадан келген құрылым көлге қонғандай болуы керек», — деді Маск.
Олармен бірге болған Бирчалл футуристік ғимараттардың суреттерін Google-дан іздеді, ал Фостер дәптеріне көбірек эскиздер салды. Мүмкін, көлден шығып тұрған шыны сынығы шығар? — деп ұсынды Маск. Төменгі қабат жартылай су астында болуы мүмкін, оған жағадағы басқа құрылымнан туннель арқылы кіруге болады. Кейінірек мен бұл шын мәнінде отбасылық үйге ұқсамайтынын айттым. Маск келісті. «Бұл үйден гөрі арт-жоба», — деп түсіндірді ол. Ол оны салуды кейінге қалдырды.
76. Starbase-тегі өзгерістер
SpaceX, 2022
Starship үдеткішінің астындағы Raptor қозғалтқыштарын тексеру
Starship-ті көрсету
Тоқмейілсуге әрқашан қырағы қарайтын Маск 2022 жылдың басында Бока-Чикада тағы бір серпіліс жасайтын уақыт келді деп шешті. Энди Кребс пен оңтүстік Техастағы команданы Starship-ті ұшыру алаңына жинауға итермелегеніне алты ай болған еді. Енді ол зымыранның көпшілікке арналған тұсаукесерін өткізгісі келді. Бұл жолы екі саты Mechazilla-ның «таяқша» (chopstick) қолдарымен жиналатын болды.
Билл Райли мұны ақпанның соңына дейін жасау қиын болатынын ескертті, сондықтан Маск Twitter-ді мәжбүрлеу механизмі ретінде пайдаланды. Ол 2022 жылдың 10 ақпанында, бейсенбі күні сағат 20:00-де Starship-тің көпшілікке көрсетілімі болатынын твиттерге жазды.
Тұсаукесер кешінде ол SpaceX қызметкерлеріне арналған қарапайым Flaps мейрамханасында кешкі ас ішті. Оған NASA-ның үш топ-директоры, барлығы әйелдер қосылды: Канаверал мүйісіндегі Кеннеди ғарыш орталығынан Джанет Петро, Адамды қондыру жүйесі бағдарламасынан Лиза Уотсон-Морган және Хьюстондағы Джонсон ғарыш орталығынан Ванесса Вайче.
X үстелге теңселіп келіп, шанышқымен көк ірімшік тұздығын жей бастады. Маск X оның «сүйкімділік реквизиті» ретінде қызмет ететінін айтып әзілдеді. Петро маған: «Мен аналық инстинкттерімді басып отырмын», — деп сыбырлады, бірақ ақыры шыдамай, одан шанышқыны алып, орнына қасық ұсынды. «Ол қорықпайды», — дейді Маск. «Оған көбірек қорқыныш инстинкті керек шығар. Бұл генетикалық». Иә, бірақ бұл Масктың оны еркін тәрбиелеуінің нәтижесі еді. Масктың табиғатында үлпілдету жоқ.
— Falcon тоғыз, — деді X алысты нұсқап.
— Жоқ, — деп түзетті әкесі. — Starship.
— Он, тоғыз, сегіз, — деді X.
— Адамдар оны кері санай алатындай ақылды дейді, — деді Маск. — Бірақ мен оның алға қарай санай алатынына сенімді
емеспін.
— Жоқ, — деп түзетті әкесі. — Starship.
— Он, тоғыз, сегіз, — деді X.
— Адамдар оны кері санай алатындай ақылды дейді, — деді Маск. — Бірақ мен оның алға қарай санай алатынына сенімді
емеспін.
Маск NASA қонақтарынан балалары бар-жоғын сұрады және олардың жауаптары оны туу көрсеткішінің төмендеуі адам санасының болашағына қауіп төндіретіні туралы ойларын тағы бір рет айтуға итермеледі. «Менің достарымның арасында балалардың орташа саны — бір», — деді ол. «Кейбіреулерінде нөл. Мен жақсы үлгі көрсетуге тырысамын». Ол жаңа ғана тағы үш балалы болғанын айтпады.
Әңгіме SpaceX сияқты көп орбиталық миссияларды ұшырып жатқан жалғыз субъект — Қытайға ауысты. NASA-ның өзі тіпті ойында жоқ еді. «Егер Қытай айға бізден бұрын қайта барса, бұл Спутник сәті болады», — деді ол NASA директорларына. «Біз бір-бірімізді сотқа беріп жүргенде олардың айға жеткенін түсініп ояну шок болады». Ол Қытайға барғанда одан елдің қалай инновациялық бола алатынын жиі сұрайтынын айтты. «Мен беретін жауап — билікке қарсы шығу».
Сол түні прожекторлармен жарықтандырылған жиналған Starship алдына жүздеген жұмысшылар, журналистер, үкіметтік шенеуніктер және жергілікті тұрғындар жиналды. «Сізді шабыттандыратын, жүрегіңізді қозғайтын нәрселер болуы керек», — деді Маск өз сөзінде. «Ғарышқа саяхаттайтын өркениет болу, ғылыми фантастиканы фантастика емес ету — солардың бірі». Тұсаукесер кезінде мен SpaceX-тен кетуді әлі шешпеген Кребспен бірге шетте отырдым және біз оның жеті ай бұрын осы жерде Масктың отының астында қалай аман қалғаны туралы сөйлестік. Мен одан бұл соған тұрарлық па деп сұрағанымда, ол Mechazilla-ға қарап басын изеді. «Мұнараны көрген сайын жүрегім лүпілдейді», — деді ол.
Тұсаукесерден кейін Маск негізгі Starbase ғимаратының артындағы тики-барға жиналған топқа барды. Бірнеше минуттан кейін тұсаукесерге өзінің жоғары жылдамдықты ұшағымен ұшып келген Inspiration4 астронавты Джаред Айзекман топқа қосылды. Айзекманда Маскты босаңсытатын тыныш сенімділік пен кішіпейілділік бар. Брэнсон мен Безостан кейін Масктың ғарышқа өзі ұшпауды шешкені жақсы болды, деп атап өтті ол. «Бұл үшінші соққы (strike three) болар еді», — деді ол. Бұл миллиардер балалардың нарциссизмі сияқты көрінер еді. «Біз америкалықтардың "Ғарыштың құрығаны жақсы" деуіне бір қадам қалған едік». «Иә, — деді Маск өкінішті күлкімен, — кастингтен өткен төрт адамды жіберген дұрыс болды».
Команданы сілкілеу
Сиэтлде жасалып жатқан Starlink спутниктері 2022 жылдың шілдесінде үйіле бастады. Falcon 9 зымырандары Канаверал мүйісінен аптасына кемінде бір рет ұшырылып, әр рейс орбитаға елуге жуық Starlink алып шығатын. Бірақ Маск сол кезге дейін Бока-Чикадағы алаңнан үлкен Starship тұрақты түрде ұшырылады деп үміттенген еді. Әдеттегідей, ол кестелерге қатысты шынайы болмады.
— Бокаға бірнеше адам жібергенімді қалайсың ба? — деп сұрады Starlink өндірісін қадағалау үшін Сиэтлге көшкен Марк
Джункоса.
— Иә, — деп жауап берді Маск. — Сен де сол жаққа баруың керек.
Джункоса.
— Иә, — деп жауап берді Маск. — Сен де сол жаққа баруың керек.
Басқарушылық өзгерістердің уақыты келген еді. Тамыз айының басында Джункоса Бока-Чикадағы құрастыру желісінің шатырларын құйын сияқты аралап, шаң көтеріп жүрді. Джункосаға Масктың ессіздігінің көп бөлігі дарыған. Жабайы шашымен және одан да жабайы көздерімен ол секіріп жүріп, телефонын айналдырып, айналасында жоғары энергия өрісін жасайды. «Ол ақымақ, қатал түрде өте харизматикалық», — дейді Маск. «Ол адамдарға олардың қателік жасап жатқанын және идеяларының нашар екенін айта алады, бірақ мұны оларды ашуландырмайтын жолмен жасайды. Ол менің Марк Антонийім».
Маск пен Джункосаға Бока-Чикадағы команда, әсіресе Райли мен Пател ұнады, бірақ олар жеткілікті қатал емес деп есептеді. «Билл керемет адам, бірақ оған біреуге теріс пікір айту қиын және ешкімді жұмыстан шығара алмайды», — деді Маск маған. SpaceX президенті Гвинн Шотвелл нысандардың құрылысын қадағалаған Пател туралы да солай ойлады. «Сэм жанын салып жұмыс істейді, — деді ол, — бірақ ол Илонға жаман жаңалықты қалай жеткізуді білмейді. Сэм мен Билл — қорқақтар».
Маск 4 тамызда Giga Texas-тағы конференц-залдан Starship командасымен бейне қоңырау өткізді, ол сол күні түстен кейін өтетін Tesla акционерлерінің жыл сайынғы жиналысына дайындалып жатқан еді. Олар слайдтарды көрсеткенде, ол барған сайын ашулана түсті. «Бұл мерзімдер бос сөз, үлкен сәтсіздік», — деп түсіндірді ол. «Мұның соншалықты ұзаққа созылуы мүмкін емес». Ол Starship бойынша жиналыстарды аптасына жеті күн, әр түн сайын өткізуді бұйырды. «Біз әр түн сайын бірінші қағидалар алгоритмінен өтіп, талаптарға күмән келтіріп, жоямыз», — деді ол. «Raptor-дағы былықты реттеу үшін біз солай істедік».
Ол қозғалтқыштарды сынау үшін үдеткішті ұшыру алаңына шығаруға қанша уақыт кететінін сұрады. Он күн, деді олар. «Бұл тым ұзақ», — деп жауап берді ол. «Бұл бүкіл адамзат тағдыры үшін өте маңызды. Тағдырды өзгерту қиын. Сіз мұны жай ғана тоғыздан беске дейін істей алмайсыз». Содан кейін ол жиналысты кенеттен аяқтады. «Бүгін түнде кездесеміз», — деді ол Бока-Чика командасына. «Түстен кейін менде Tesla акционерлерінің жиналысы бар, ал мен слайдтарды әлі көрген жоқпын».
Тики-барға басып кіру
Маск сол түні кеш Остиннен Бока-Чикаға келгенде (фан-клуб конвенциясына ұқсас Tesla акционерлерінің жиналысын өткізгеннен кейін), ол бірден Starbase конференц-залына барды, онда команда қайта жиналған еді. Бұл «Жұлдызды соғыстар» фильміндегі көрініске ұқсады. Маск өзімен бірге X-ті алып келді, ол кеш болғанына қарамастан толық қуатта болып, үстелді айнала жүгіріп: «Зымырандар!» — деп айқайлады. Сондай-ақ шашын қызғылт және жасыл түске бояған Граймс та болды. Джункоса одан да жабайы сақал өсіріп алған еді. Шотвелл кадрлық өзгерістерді басқаруға көмектесу үшін Лос-Анджелестен ұшып келді; таңертеңгілік адам болғандықтан, ол ұйықтайтын уақыты болғанын айтты. Үстел басындағы он шақты адамның арасындағы жалғыз басқа әйел — Шана Диез болды, ол SpaceX-те он төрт жыл жұмыс істеген MIT аэронавтика инженері және өзінің қарапайым құзыреттілігімен Маскты таң қалдырып, қазір Starship инженериясының директоры болған еді. Үстелді команданың басқа мүшелері — Билл Райли, Джо Петрзелка, Энди Кребс, Джейк Маккензи толтырды, олардың барлығы стандартты джинсы мен қара футболка киген.
Маск оларды қозғалтқыштарды сынау үшін үдеткішті ұшыру алаңына мүмкіндігінше тез шығаруға тағы да итермеледі. Он күн тым ұзақ болар еді. Оны әсіресе қозғалтқыштардың айналасындағы жылу қалқандарының қаншалықты маңызды екенін анықтау қызықтырды. Ол әрқашан бөлшектерді, әсіресе үдеткішке салмақ қосатындарды алып тастау жолдарын іздейтін. «Барлық жерде қалқандар қажет емес сияқты», — деді ол. «Мен ол жаққа қол шаммен бардым, жылу қалқандары заттарды жауып тұр, ештеңе көрінбейді».
Кездесу оның әдетіндегідей ауытқып кетті және олар сынақтар кестесін келіспес бұрын, Квентин Тарантиноның «True Romance» фильмін талқылауға көшті. Бір сағаттан астам уақыттан кейін Шотвелл оны қорытындылауға тырысты. «Біз не шештік?» — деп сұрады ол. Жауап нақты емес еді. Маск алысқа қарап, ойланып отырды. Бұл трансты бәрі бұрын көрген. Бір сәтте, ақпаратты өз бетінше өңдегеннен кейін, ол шешім шығарады. Бірақ қазір түнгі сағат 1-ден асқан еді және инженерлер біртіндеп тарап, Маскты жалғыз ойлануға қалдырды.
Қатысушылар конференц-залдан шығып, автотұраққа беттегенде, олар Джункосаның айналасына жиналды. Ол телефонын айналдырып, әңгіме айтып тұрды және түнеу үшін Airstream тіркемесіне баруға дайын емес еді. Ол жігерленіп қана қоймай, әскерлердің кадрлық өзгерістерден мазасызданғанын және оларға біраз қолдау қажет екенін білді. Тентектіктің қандай деңгейі орынды екенін білетін мектеп командасының капитаны сияқты, ол жақын маңдағы қызметкерлерге арналған тики-барға басып кіріп, кеш өткізуді ұсынды. Несие картасын пайдаланып құлыпты ашып, ол он шақты ізбасарын барға бастап барды және олардың біреуін сыра, Macallan вискиін және Elijah Craig Small Batch бурбонын құюға тағайындады. «Егер біз бәлеге қалсақ, бәрін саған жабамыз, Джейк», — деді ол ең жас, ұялшақ және барға басып кіруі екіталай Маккензиді нұсқап.
Маск жоқта Джункоса бәрін босаңсытып, сонымен бірге бірнеше сабақ бере алды. Ол біреуін Маскқа сынақ нысаны уақытында дайын болмайтынын айтудан тартынғаны үшін келеке етті, содан кейін оның айналасында шынтақтарын қағып, тауықтың дыбыстарын шығарып биледі. Жас инженер оны экстремалды шаңғышы ретіндегі оқиғаларымен таң қалдыруға тырысқанда, Джункоса телефонын шығарып, Аляскада қар көшкінінен қашып, жабайы шаңғы теуіп жүрген бейнесін көрсетті. «Бұл шынымен сіз бе?» — деп сұрады таң қалған инженер. «Иә», — деп жауап берді Джункоса. «Тәуекел ету керек. Тәуекел етуді жақсы көру керек».
Сол уақытта — дәл 3:24-те — менің телефоныма бір миль жердегі кішкентай үйінде әлі ояу отырған Масктан хабарлама келді. «Үдеткіштің алдыңғы кестесі алаңға дейін он күн болды», — делінген онда. «Алайда, мен B7 толық болмай-ақ, келесі үлкен ақауды табатынымызға 90% сенімдімін».
Мен оны шешу үшін Маккензиге көрсеттім, ал ол Джункосаға көрсетті. Олар бір сәт үнсіз қалды. Бұл Масктың жиналыста естігендерін өңдеп, B7 деп аталатын үдеткішті сынақтан өткізу үшін ұшыру алаңына жылжытуды он күн күтпейтінін шешкенін білдірді. Олар мұны барлық отыз үш қозғалтқышты орнатпас бұрын жасайтын болды. Маск бірнеше сәттен кейін қосымша мәліметтермен жалғастырды: «Қалай болғанда да, біз B7-ні бүгін түн ортасына дейін немесе одан ертерек ұшыру қондырғысына қайта қоямыз». Басқаша айтқанда, олар мұны он күнде емес, бір күнде жасайтын болды. Ол тағы бір серпіліске бұйрық берді.
Биік ангар (High bay)
Сол күні таңертең бірнеше сағат ұйықтағаннан кейін Маск «Occupy Mars» қара футболкасын киіп, Booster 7-ге Raptor қозғалтқыштарының орнатылуын бақылау үшін биік құрастыру ғимараттарының біріне барды. Тік өнеркәсіптік баспалдақпен көтеріліп, ол үдеткіштің астындағы платформаға шықты. Ол кабельдерге, қозғалтқыш бөлшектеріне, құралдарға, тербелмелі шынжырларға және қозғалтқыштарды бекітіп, қаптамаларды дәнекерлеп жатқан иық тіресе жұмыс істеп жатқан кем дегенде қырық адамға толы болды. Маск дулыға кимеген жалғыз адам еді.
«Бұл бөлік не үшін қажет?» — деп сұрады ол ардагер инженерлердің бірі Кале Однерден. Ол Масктың қатысуын қалыпты қабылдап, жұмысын жалғастыра отырып, нақты жауаптар берді. Масктың құрастыру аймақтарына тексеру сапарлары жиі болатыны сонша, жұмысшылар ол бұйрық бермесе немесе сұрақ қоймаса, оған назар аудармайды. «Неге мұны тезірек жасауға болмайды?» — оның сүйікті сұрақтарының бірі. Кейде ол жай ғана тұрып, төрт-бес минут үнсіз қарайды.
Бір сағаттан астам уақыттан кейін ол платформадан түсіп, асханаға қарай автотұрақ арқылы екі жүз ярд жерді ауыр жүгіріспен жүгіріп өтті. «Менің ойымша, ол мұны бәрі оның қаншалықты тырысып жүргенін көрсін деп жасайды», — деді Энди Кребс. Кейінірек мен Масктан себебі сол ма деп сұрадым. «Жоқ, — деп күлді ол. — Мен күннен қорғайтын крем жағуды ұмытып кеттім және күйіп қалғым келмеді». Бірақ содан кейін ол: «Генералдың майданда жүргенін көрсе, әскерлер ынталанатыны рас. Наполеон қай жерде болса, оның әскерлері сол жерде жақсы соғысатын. Мен ештеңе істемей, жай ғана келсем де, олар маған қарап, тым болмаса түні бойы кеште болмағанымды айтады», — деп қосты. Шамасы, ол тики-бардағы оқиғаны біліп қойған сияқты.
Түн ортасынан кейін көп ұзамай, Маск белгілеген мерзімде, тік тұрған үдеткіші бар жүк көлігі Бока-Чикадағы жолмен құрастыру ангарынан ұшыру алаңына қарай жарты миль жерге жылжи бастады. Граймс баяу қозғалатын зымыранның айналасында билеген X-пен бірге көріністі тамашалау үшін кішкентай үйлерінен көлікпен келді. Үдеткіш ұшыру аймағына жетіп, алаңға тік қойылғанда, ол толған айдың астында жарқырап, әсерлі көрініс жасады.
Желі үзіліп, май мен судың қоспасы — гидравликалық сұйықтық аймаққа шашырай бастағанға дейін бәрі жақсы жүріп жатты. Бәрі, соның ішінде Граймс пен X те су болды. Бастапқыда ол мұны улы химикат деп қорқып кетті, бірақ Маск оған уайымдамауды айтты. «Мен таңертеңгі гидравликалық сұйықтықтың иісін жақсы көремін», — деді ол «Апокалипсис бүгін» фильміндегі сөзді қайталап. Граймс оны жуындыру үшін үйге асығыс алып кеткенде де, X саспады. «Менің ойымша, ол қауіпке орташадан жоғары төзімділікті дамытып жатқан сияқты», — деді Маск. Өзін-өзі танудың кішкентай ғана белгісін көрсете отырып, ол: «Оның қауіпке төзімділігі шынымен проблемалық деңгейде», — деп қосты.
77. Оптимус Прайм
Tesla, 2021–2022
Optimus қолының компоненттерін көрсететін слайд
Жүрек жасап тұрған робот, AI Day 2 логотипі
Адами жанасу
Маск 2021 жылдың тамыз айында Optimus-ты жасау жоспарын жариялағанда, ақ түсті боди киген актриса сахнада роботқа еліктеп жүрді. Бірнеше күннен кейін Tesla-ның дизайн басшысы Франц фон Хольцхаузен нақты нәрсені: адамға еліктей алатын роботты жасауды бастау үшін топ жинады.
Маск бір нұсқау берді: ол гуманоид робот болуы керек. Басқаша айтқанда, ол Boston Dynamics және басқалар жасап жатқан дөңгелектері немесе төрт аяғы бар механикалық құрылғы емес, адамға ұқсауы керек еді. Жұмыс орындары мен құралдардың көпшілігі адамдардың іс-әрекетіне бейімделген, сондықтан Маск робот табиғи түрде жұмыс істеуі үшін адам пішініне жақын болуы керек деп есептеді. «Біз оны мүмкіндігінше адамға ұқсас етіп жасағымыз келеді», — деді фон Хольцхаузен конференц-үстелінің басында отырған он инженер мен дизайнерге. «Бірақ біз адамдар жасай алатын нәрселерге жақсартулар қоса аламыз».
Олар қолдан бастады. Фон Хольцхаузен электр бұрғысын алды және олар саусақтар мен алақанның онымен қалай әрекеттесетінін зерттеді. Бастапқыда төрт саусақты қол жасау ақылға қонымды болып көрінді, өйткені шынашақ қажет емес сияқты еді. Бірақ қорқынышты көрінумен қатар, ол соншалықты функционалды болмай шықты. Оның орнына олар шынашақты ұзартуды шешті, сонда ол пайдалырақ болады. Бірақ олар бір жеңілдету жасады: әр саусақты үш емес, екі буынмен жасай алатын еді.
Тағы бір жақсарту алақанның төменгі бөлігін ұзарту болды, сонда ол электр құралын орап алып, бас бармаққа түсетін жүктемені азайтады. Бұл Optimus-тың қолын адамдікінен күштірек етеді. Олар сондай-ақ әр саусақтың ұшында күшті магниттер болуы сияқты инновациялық биондық тактикаларды қарастырды. Бұл идея қабылданбады; тым көп құрылғылар магниттерден бүлінуі мүмкін еді.
Мүмкін саусақтар алақанға қарай ғана емес, одан әрі қарай да ашылатын шығар? Мүмкін білек алға қарай да, артқа қарай да иілуі керек шығар? Үстел басындағылардың бәрі мұның не білдіретінін көру үшін қолдары мен білектерін бұлғаңдата бастады. «Егер роботқа қабырғаны итеру қажет болса, бұл пайдалы болар еді», — деді фон Хольцхаузен. «Ол мұны саусақтарға қысым түсірместен жасай алар еді». Біреу қолды саусақтар қолға тиетіндей етіп артқа қайыруға болатынын ұсынды. Бұл қолдың қатысуынсыз-ақ қолға қысым түсіруге мүмкіндік берер еді. «Уау, — деді фон Хольцхаузен, — бірақ адамдар шошып кетуі мүмкін. Ондайға бармай-ақ қояйық».
«Енді қиын бөлігі, — деді фон Хольцхаузен екі сағаттық кездесудің соңында. — Біз бұл шұжықты қалай әдемі етіп көрсетеміз?» Ол апта сайынғы шолу жиналыстарында Маскқа не көрсететіндері туралы тапсырмалар таратты. «Саусақтардың қандай болатынын және олардың қалай жіңішгеретінін анықтаудан бастаңыз, әсіресе біз шынашақты ұзартатын болсақ. Илон саусақтардың әйелдік нәзіктікпен жіңішгергенін қалайды».
Жас Франкенштейн
Маск пен оның инженерлері адам денесінің ғажайып екенін анықтады. Мысалы, апта сайынғы кездесулердің бірінде олар саусақтарымыздың заттарға қысым түсіріп қана қоймай, қысымды сезіне алатынын талқылады. Optimus-тың саусақтары қысымды қалай жақсы бағалай алады? «Біз саусақ буынының жетегіндегі (actuator) токты қарай аламыз, ол ұшына түсетін қысымға сәйкес келеді», — деп ұсынды бір инженер. Басқасы сенсорлық экрандағыдай саусақ ұштарына конденсаторлар қоюды, немесе резеңкеге енгізілген барометрлік қысым сенсорын немесе чипті, тіпті гельді саусақ ұшының ішіне кішкентай камера қоюды ойлады. «Құнында қандай айырмашылықтар бар?» — деп сұрады фон Хольцхаузен. Олар буын жетегіндегі ток ағынын пайдаланып қысымды өлшеу ең тиімді болады деп шешті, өйткені ол қосымша бөлшектерді қажет етпейді.
Кестесі қаншалықты тығыз болса да, Маск апта сайынғы Optimus дизайн сессияларына қатысуға тырысты. Ақпан айындағы сондай кездесулердің бірінде ол Майами Марлинс стадионының VIP бөлмесінде Канье Уэсттің (Ye) жаңа Donda 2 альбомына арналған кешінде болды. Ол рэперлер Френч Монтана және Рик Роспен бірге тако жеп, криптовалюта туралы сөйлесіп тұрғанда, Омид Афшардан сағат 21:00-дегі Optimus жиналысы туралы еске салатын хабарлама алды. Маск қоңырауға қосылып, телефон камерасын қосулы қалдырды, сөйтіп Optimus командасы байқаусызда фондағы кешті көрді. Ye-нің VIP тобының мүшелері Масктың бөлмені ары-бері кезіп, саусақтарын қимылдатып, Optimus-тың қолдарына жеткілікті ептілік беру үшін қажет жетектер санын талқылап жатқанына таңдана қарады. «Ол қарындашты кез келген бұрыштан ала алуы керек», — деді Маск. Фондағы бір рэпер басын изеп, саусақтарын қимылдата бастады.
Кейде Optimus жиналыстары екі сағаттан астам уақытқа созылып, Маск үлкенді-кішілі идеяларды қарастыратын. «Мүмкін роботтар қолдарын әртүрлі құралдармен ауыстыра алатын шығар», — деп ұсынды біреу. Маск одан бас тартты. Тағы бір кездесуде ол беттің орнында экран болуы керек пе деп сұрады. «Ол тек дисплей бола алады», — деді ол. «Ол сенсорлық экран болуы шарт емес. Бірақ сіз оның не істеп жатқанын алыстан біле алуыңыз керек». Олар мұны жақсы идея деп шешті, бірақ Optimus-тың бірінші нұсқасы үшін қажет емес.
Талқылаулар жиі Масктың футуристік қиялдарын тудыратын. Команда Optimus-тың Марстағы колонияда жұмыс істеп жатқан бейне симуляциясын дайындады, бұл Марстағы роботтар өз бетінше жұмыс істей ме, әлде адам бақылаушыларының басқаруымен жұмыс істей ме деген ұзақ талқылауға әкелді. Фон Хольцхаузен әңгімені Жерге қайтаруға тырысты. «Менің ойымша, Марс симуляциясы қызықты, — деді ол ақыры, — бірақ біз роботтардың зауыттарымыздың бірінде жұмыс істеп жатқанын, мүмкін ешкім істегісі келмейтін қайталанатын тапсырмаларды орындап жатқанын көрсететін симуляция жасауымыз керек». Тағы бір кездесуде олар көліктің жүргізушісі болуы керек деген заңды талаптарды орындау үшін Robotaxi-дің жүргізуші орнына Optimus-ты отырғызуға бола ма дегенді талқылады. «Естеріңізде ме, түпнұсқа Blade Runner фильмінде осындай бірдеңе болған», — деді Маск. «Сондай-ақ ең соңғы Cyberpunk ойынында да». Ол ғылыми фантастикадан фантастиканы алып тастауды ұнататын.
Басқа идеялар Масктың лимбикалық жүйесінің ақымақ жағынан туындаған сияқты болды. «Мүмкін біз зарядтағыш сымды бөксеге тығатындай етуіміз керек шығар», — деп әзілдеді ол бір сәтте. Бірнеше қатты күлкіден кейін ол бұл идеядан бас тартты. «Күлкі факторы тым жоғары болады», — деді ол. «Адамдар үшін тесіктер үлкен мәселе».
«Бұл маған "Жас Франкенштейнді" еске түсіріп тұр», — деді ол бір сәтте Мел Брукс фильмінің пародиясына сілтеме жасап. «Бұл эпикалық». Бірақ бұл роботтардың құбыжықтарға айналмауын қалай қамтамасыз ету керектігі туралы маңыздырақ талқылауға түрткі болды, бұл Маскты жасанды интеллект және робототехника саласына әкелген бастапқы түрткі еді. Бір кездесуде ол адамға роботты басқарудың түпкілікті күшін беретін «тоқтату пәрмені жолын» қарастырды. «Біреу аналық кемеге (mothership) қол жеткізіп, роботтарды зиянды мақсатта басқара алатын сценарий болмауы керек», — деді ол бұзылуы мүмкін кез келген электрондық сигналдарды пайдалануды жоққа шығарып. Азимовтың робототехника ережелеріне сүйене отырып, ол адамдарға «өлімші робот армияларын» жеңуге мүмкіндік беретін стратегияларды жоспарлады.
Футуристік сценарийлерді елестетсе де, Маск Optimus-ты бизнеске айналдыруға назар аударды. 2022 жылдың маусымына қарай команда зауыт ішінде қораптарды тасымалдайтын роботтардың симуляциясын аяқтады. Оған «біздің роботтар адамдардан қаттырақ жұмыс істейтін болады» деген факт ұнады. Ол Optimus Tesla табысының негізгі драйверіне айналатынына сенді. «Optimus гуманоид роботы, — деді ол сарапшыларға, — көлік бизнесіне қарағанда маңыздырақ болу әлеуетіне ие».
Осы табыстарды ескере отырып, Маск Optimus командасын кез келген қажетті функционалдылықтың және оны ауқымды өндіру құнының егжей-тегжейлі кестесін жасауға итермеледі. Мысалы, бір кесте адам білегінің қозғалуының үш жолын қарастырды: ол қолды жоғары-төмен бұлғай алады, солға немесе оңға жылжыта алады немесе айналдыра алады. Инженерлердің есебі бойынша, осы «еркіндік дәрежелерінің» екеуіне қол жеткізу әр білектің құны 712 доллар болатынын білдіреді. Үш еркіндік дәрежесіне қол жеткізу үшін қосымша жетектерді қосу құнын 1103 долларға дейін жеткізеді. Маск білегінің қалай қозғалатынын және қандай бұлшықеттер қатысатынын зерттеп, таң қалды. Содан кейін ол роботтың адам сияқты қабілетке ие болуы керектігін айтты. «Жауап мынада: біз үш еркіндік дәрежесін қалаймыз, сондықтан оған қалай тиімдірек жетуге болатынын анықтауымыз керек», — деді ол. «Бұл боқ дизайн. Мен қарап тұрмын және ол қорқынышты көрінеді. Көліктеріміздің жүк салғышын көтеретін жетектерді (lift gate actuators) қолданыңдар, біз оларды арзан жасауды білеміз».
Апта сайын ол ең соңғы кестелерді қарап шығып, жиі өте қатты түрде наразылығын білдіретін. «Біз ақшасы таусылғалы тұрған стартаппыз деп елестетіңіздер», — деді ол осы сессиялардың бірінде. «Тезірек. Тезірек! Күннің ауысқан кезін белгілеңіздер. Барлық жаман жаңалықтар дауыстап және жиі айтылуы керек. Жақсы жаңалықты ақырын және бір рет айтуға болады».
Жүру
Ең қиын міндеттердің бірі Optimus-ты жүргізу болды. X ол кезде екі жасқа толып, жүруді үйреніп жүрген еді, және Маск адамдар мен машиналардың қалай үйренетінін үнемі салыстыратын. «Бастапқыда балалар табанымен жүреді, содан кейін олар ұшымен жүре бастайды, бірақ әлі де маймыл сияқты жүреді», — деді ол. «Ересек адам сияқты жүру үшін оларға біраз уақыт қажет. Жүріс өте күрделі».
Наурыз айында команда апта сайынғы кездесуін маңызды кезеңді тойлайтын бейнемен ашты: «Жердегі алғашқы қадамдар!» Сәуір айында олар келесі деңгейді бағындырды: Optimus-ты қорап көтеріп жүргізу. «Бірақ біз тепе-теңдікті сақтау үшін қолдар мен аяқтарды үйлестіре алмадық», — деді бір инженер. Бір мәселе бастың айналасын көру үшін бұрылуы керек еді. «Егер біз бірнеше камера қойсақ, — деп ұсынды Маск, — басты бұрудың қажеті болмайды».
Маск шілде айының ортасындағы дизайн шолуларының біріне ойыншықтар, соның ішінде көзімен адамды бақылай алатын робот және брейк-данс билей алатын тағы біреуін алып келді. Ол ойыншықтар сабақ бере алады деп есептеді; кішкентай модель көлік оны үлкен құю престерін қолданып нақты көліктер жасауға шабыттандырды, мысалы, ал Lego оған дәл өндірістің маңыздылығын түсінуге көмектесті. Optimus шеберхананың ортасында порталмен (gantry) сүйемелденіп тұрды. Ол оның айналасында баяу жүріп, қолындағы қорапты қойды. Содан кейін Маск джойстик контроллерін алып, Optimus-ты қорапты алып, оны фон Хольцхаузенге беруге бағыттады. Optimus аяқтағаннан кейін, Маск оның құлап қалар-қалмасын көру үшін кеудесінен ақырын итерді. Тұрақтандырғыштар жұмыс істеді; ол тік қалды. Маск ризашылықпен басын изеп, Optimus-ты видеоға түсіріп алды. «Қашан Илон телефонын алып, видеоға түсіре бастаса, оны таңғалдырғаныңызды білесіз», — дейді Ларс Морави. Осыдан кейін Маск Optimus, Толық өзін-өзі басқару (Full Self-Driving) және Dojo көрсетілетін жария демонстрация өткізетіндерін хабарлады. «Осылардың барлығында, — деді ол, — біз жасанды жалпы интеллект құру сияқты ауқымды міндетті шешіп жатырмыз». Іс-шара 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Tesla-ның Пало-Альтодағы штаб-пәтерінде өтетін болды және AI Day 2 деп аталды. Оның дизайн тобы Optimus-тың әдемі сүйірленген саусақтарын түйістіріп, жүрек пішінін жасап тұрған логотипін жасады.
78. Белгісіздік
Twitter, Шілде–Қыркүйек 2022
Ари Эмануэль Миконоста Маскты сабырға шақыруда.
Алекс Спиро
Терминатор
Twitter-мен не істегісі келетініне сенімсіз болған Маск 2022 жылдың маусымында үш нұсқа сұрады. А жоспары — келісілгендей 44 миллиард долларға сатып алуды жалғастыру. В және С жоспарлары мәміле бағасын қайта қарауға немесе одан қандай да бір жолмен толықтай бас тартуға тырысуды қамтыды. Осы нұсқалардың қаржылық моделін жасауға көмектесу үшін ол eBay және Intel компанияларының бұрынғы бас директоры және Масктың ұсынысына инвестиция салып жатқан Andreessen Horowitz венчурлық фирмасының серіктесі Боб Свонды шақырды.
Мәселе мынада еді: турашыл Свон А жоспарын жақтады. Ол мәміледен шығуға ешқандай нақты негіз жоқ деп есептеді. Ол Twitter-дің прокси мәлімдемесіндегі сандардың көпшілігін қабылдап, аздап жеңілдік қолданды және біршама жағымды қаржылық модель ұсынды. Әлем рецессияға кіріп жатқанына және Twitter боттар мәселесін бұрмалап отырғанына сенімді болған Маск Свонға ашулана қарсы шықты. «Егер сен мұны маған байсалды түрде ұсынып тұрсаң, онда сен бұл жұмысқа лайық адам емес шығарсың», — деді ол.
Свон мұндай қарым-қатынасқа төзу үшін тым табысты адам еді. «Мен мұны саған байсалды түрде ұсынып тұрғандықтан, сен дұрыс айтасың, — деп жауап берді ол. — Мен бұл жұмысқа лайық адам емес шығармын». Және ол жұмыстан кетті.
Маск тағы да өзінің жақын досы және Tesla-ның алғашқы инвесторы Антонио Грасиасқа қоңырау шалды. Оның жедел әрекет ету тобы (SWAT) 2007 жылы Tesla-дағы мәселелерді ашқан болатын. Қоңырау түскенде Грасиас Еуропада балаларымен демалып жатқан еді. «Сен Tesla кеңесінен кеткенде, көмек керек болса хабарлас деген едің», — деп есіне салды Маск. Грасиас Twitter-дің қаржысын терең зерттеу үшін топ құруға келісті.
Грасиас дұрыс бағалау мен капитал құрылымын реттеуге көмектесу үшін тәуелсіз инвестициялық банкті тарту керек деп санады. Ол Perella Weinberg Partners компаниясындағы досы Роберт Стилмен сөйлесті. Стил өзінің тік мінезімен Масктан мақсаты не екенін тікелей сұрады: Twitter-ді сатып алудан бас тарту ма, әлде оны төменірек бағамен сатып алу ма? Маск екінші нұсқаны қалайтынын айтты. Бұл шындық еді, кем дегенде көп жағдайда, бірақ ол заңды және психологиялық тұрғыдан одан да ақиқат нәрсені айтуға шектеулі болды: кейбір таңертеңгі және түнгі уақыттарда ол ақымақтық іске тап болғанын сезініп, бұл істің бәрі жоқ болып кетсе қуанар еді. Стилдің Маск туралы қызықты байқамы болды. Клиенттердің көпшілігіне үш-төрт нұсқа берілгенде, олар банкирдің қайсысын ұсынатынын сұрайды. Ал Маск әр нұсқа бойынша егжей-тегжейлі сұрақтар қойды, бірақ ұсыныс сұраған жоқ. Ол шешімді өзі қабылдағанды ұнататын.
Маск қанша нақты қолданушы бар екенін анықтау үшін бастапқы деректер мен әдістемені талап еткенде, Twitter оның командасы жарамсыз деп тапқан форматтағы деректер тасқынын ұсынды. Маск мұны мәміледен бас тартуға тырысу үшін сылтау ретінде пайдаланды. «Екі айға жуық уақыт бойы Маск мырза жалған немесе спам аккаунттардың таралуын тәуелсіз бағалау үшін қажетті деректер мен ақпаратты сұрады», — деп жазды оның заңгерлері. Twitter-дің қарсылығы Масктың «Бірігу туралы келісімді бұзу құқығын» жүзеге асырып жатқанын білдірді.
Twitter басшылығы Маскты Делавэр канцлерлік сотына беріп, оны «Twitter және оның акционерлері алдындағы міндеттемелерін орындаудан бас тартты, өйткені қол қойған келісім енді оның жеке мүдделеріне қызмет етпейді» деп айыптады. Канцлер Кэтлин МакКормик сот отырысын қазан айына белгіледі.
Масктың бизнес-менеджері Джаред Берчалл мен заңгер Алекс Спиро оны жарнаманың құлдырауы мен экономиканың төмендеуі себебінен мәміледен шыққысы келетінін меңзейтін хабарламалар мен твиттер жазудан тыюға тырысты, өйткені бұл оның ісіне нұқсан келтірер еді. «Мен оған қазір қоңырау шалып, енді твит жазбауын айтамын», — деді Спиро бір күні Берчаллға. Бірақ Спиро арыстанға шамасы келмейтін жаттықтырушы сияқты еді. Он минут ішінде Маск заңгерлік тобына қасақана жасалғандай көрінетін бірнеше твит жариялады. «Твит жазу туралы әңгіме осымен бітті», — деді Берчалл Спироға.
Тіпті Масктың тақырыпқа қатысы жоқ оғаш твиттері де мәселеге айналды. «Мен Манчестер Юнайтедті сатып алып жатырмын, оқасы жоқ», — деп жазды ол тамыз айында. Берчалл Спироға қоңырау шалып, SEC (Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия) мұны дұрыс емес ақпарат жариялау деп қабылдауы мүмкін бе деп сұрады. «Ол шынымен солай істемек пе?» — деп сұрады Спиро. Сөйтсе, Маск жай ғана Манчестер Юнайтед жанкүйерлерінің үнемі біреуден команданы сатып алуды өтінетіні туралы мемге қатысты әзілдеген екен. Спиро оған түсініктеме твитін жазғызды: «Жоқ, бұл Twitter-дегі ескі әзіл. Мен ешқандай спорт командасын сатып алмаймын».
Ари Эмануэль іске кіріседі
Ари Эмануэльді жиі Голливудтың суперагенті деп атайды, бірақ 2022 жылға қарай ол одан да зор тұлғаға айналған еді. Ол Endeavor атты ауқымды ойын-сауық кәсіпорнының бас директоры болды және оның байланыстарының көптігі сонша, энергиясы ешқашан таусылмайтын. Адамдарды байланыстыру қабілеті, жоғары дауыс ырғағы және былапыт сөздерді жиі қолдануымен (бұл қасиеттерді ол ағайынды Рахм және Зикпен бөлісетін) ол әрбір қызықты іске араласқанды ұнататын.
2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылдардан кейін ол саудиялықтарға мұнай ақшасын бергісі келмейтінін шешіп, Ferrari-ін Prius-қа ауыстырды. Бірақ ол көлікті жек көрді. Ол тым әлсіз еді. Ол керемет электромобиль жасайтын адамды іздеп жүргенде Маск туралы оқыды. «Мен әдеттегі ісімді істедім, яғни сәтті кездейсоқтық ұйымдастырдым, — дейді Эмануэль. — Мен оған қоңырау шалып: "Сенімен кездескім келеді", — дедім. Біз мәселені шешуге тырысып жүрген екі жас жігіт едік және достасып кеттік». Эмануэль Tesla Roadster-ге тапсырыс берді, «өйткені мен анау қарғыс атқыр Prius-тан құтылғым келді», сөйтіп 2008 жылы он бірінші көлікті алды. Ол көлік әлі күнге дейін ода бар.
2022 жылдың мамыр айында Маск Эмануэль мен сәнгер Сара Стаудингердің атақты қонақтарға толы (Шон "Дидди" Комбс, Эмили Ратаковски, Тайлер Перри) үйлену тойына қатысу үшін Францияның Сен-Тропе қаласына ұшып барды. Канн кинофестивалі Ривьерада болу үшін ең қызу уақыт еді. Маск бір ай бұрын Гавайиде бірге болған, Twitter-ге қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдаған кезде қасында болған австралиялық актриса Наташа Бассеттпен түскі ас ішті.
Тойды жүргізіп жатқан "Curb Your Enthusiasm" комедианты Ларри Дэвид Масктың үстелінде болды және олар отырғанда Дэвид ашулы көрінді. «Сен мектептегі балаларды өлтіргің келе ме?» — деп сұрады ол Масктан.
Маск: Жоқ, жоқ. Мен балаларды өлтіруге қарсымын. (Ол аң-таң болып, әрі ренжіп тұтығып қалды).
Дэвид: Онда қалайша Республикашылдарға дауыс бере аласың?
Дэвид Маскпен сөзге келгенін растайды. «Оның демократтар бөліну мен жеккөрушілік партиясы болғандықтан республикашылдарға дауыс беретіні туралы твиттері менің ашуымды келтірді, — дейді ол. — Увальде оқиғасы болмаса да, мен бұл тақырыпты қозғар едім, өйткені мен ашулы және ренішті едім».
MSNBC жүргізушісі Джо Скарборо да үстелде болды және Дэвид оған болған жағдайды айтып берді. Скарборо мұның бәрін өте қызықты деп тапты. «Мен Ариге Илонның жанкүйері емес екенімді айтқан едім, сондықтан ол мені онымен бірге отырғызды, — деп күледі ол. — Илон өте тыныш отырды». Эмануэль болса, жанжал шығаруға тырыспағанын айтады. «Мен шынымен де бұл керемет үстел болады деп ойладым». Нәтижесінде бұл Twitter-дің шағын көрінісі болып шықты.
Тойда тағы бір мәселе болды. Қонақтар арасында Twitter-дің ірі акционері және басқарма мүшесі, венчурлық капиталист Эгон Дурбан болды. Маск ашулы еді, өйткені оның айтуынша, Дурбан оны Morgan Stanley бас директоры Джеймс Горманға жамандаған. Эмануэль тойда жағдайды түзеуге тырысты. «Сен ақымақ болып тұрсың, — деді ол Дурбанға. — Бар да онымен сөйлес». Олар жиырма минут сөйлесті, Масктың айтуынша, «ол менің қолымды сүюге тырысты», бірақ олардың арасындағы шиеленіс шешілмеді.
Табиғатынан келіссөз жүргізуші Эмануэль Маск пен Twitter басқармасы арасындағы жасырын келіссөздерді жүргізуді ұсынды. Ол Масктан Twitter үшін қанша төлеуге дайын екенін сұрады. Мүмкін басқарма қабылдаған 44 миллиард доллардан төмен жеңілдік туралы келісуге болар еді. Маск бұл бағаның жартысын ұсынды. Дурбан да, Twitter басқармасының басқа мүшелері де бұл жауап беруге тұрарлық деп санамады.
Эмануэль шілде айында келіссөздерді қайта бастауға тырысып, Маскты Грекияның Миконос аралындағы демалыс үйіне шақырды. Маск Остиннен ұшып келіп, екі күн өткізді. Бұл сапар оның яхтада бозарып, толық болып көрінген суреті мен оның жанында табиғи емес сымбатты және тотыққан Эмануэльдің тұрған сәтімен есте қалды.
Маск Эмануэльге қазан айындағы Делавэрдегі сот процесін жалғастырғанша, Twitter-мен келісімге келуге дайын болуы мүмкін екенін айтты. Эмануэль тағы да Дурбанға қоңырау шалды, бірақ ол төмен баға бойынша келіссөз жүргізуді қолдамады. Алайда басқарманың басқа мүшелері қанды шайқастан аулақ болудың жолы бар-жоғын білуге құштар болды, сондықтан олар бейресми реттеу келіссөздерін бастауға рұқсат берді.
Тәуекелге бару
Масктың Twitter-мен мәміле бағасын төмендету жөніндегі келіссөздері алысқа бармады. Компания 44 миллиард долларлық бағаны шамамен 4 пайызға төмендететін кейбір ұсыныстар жасады, бірақ Маск оны қарастыру үшін жеңілдік 10 пайыздан астам болуы керек деп талап етті. Кейбір сәттерде екі тарапты жақындастырудың жолдары бар сияқты көрінді, бірақ қосымша мәселе туындады. Егер мәміле қайта құрылымдалса немесе бағасы өзгертілсе, бұл несие беруге міндеттелген банктерге шарттарды қайта қарауға мүмкіндік берер еді. Міндеттемелер пайыздық мөлшерлемелер төмен болған кезде қабылданған болатын, сондықтан олардың жаңа пайыздық мөлшерлемелері кез келген үнемдеуді жоққа шығаруы мүмкін еді.
Сондай-ақ эмоционалды кедергі де болды. Twitter басшылары мен басқарма мүшелері кез келген қайта қаралған мәміле оларды Масктың болашақ сот талаптарынан қорғауы керек деп талап етті. «Біз оларға ешқашан заңды босату бермейміз, — деді Маск. — Біз олардың әрқайсысын өлген күніне дейін қудалаймыз».
Қыркүйек айы бойы Маск заңгерлері Алекс Спиро және Майк Ринглермен күніне үш-төрт рет телефон арқылы сөйлесті. Кейбір күндері ол агрессивті көңіл-күйде болып, Делавэрдегі істі жеңіп шыға алатындарын айтты. Хабарлаушының (whistle-blower) және басқалардың әшкерелеулері оның Twitter боттар саны туралы өтірік айтты деген сенімін күшейтті. «Олар өздері түскен қоқыс өртінен қатты қорқып отыр, — деді ол Twitter басқармасы туралы. — Судья мәмілені күштеп өткізеді дегенге сене алмаймын. Бұл қоғамның сынынан өтпейді». Басқа уақытта ол мәмілені аяқтап, содан кейін Twitter басқармасы мен басшылығын алаяқтық үшін сотқа беру керек деп ойлады. Мүмкін ол кейінірек олардан сатып алу бағасының бір бөлігін қайтарып ала алар еді. «Мәселе мынада, — деді ол ашуланып, — басқарма мүшелерінің акциялары тым аз, сондықтан олардан өндіріп алу қиын болады».
Ақыры қыркүйектің соңында заңгерлері оны сотқа барса, жеңілетініне көндірді. Ең дұрысы — мәмілені бастапқы шарттармен, бір акцияға 54,20 доллар, жалпы 44 миллиард доллармен жабу еді. Сол кезде Маск компанияны басқаруға деген құлшынысын аздап қайтарған болатын. «Шынымды айтсам, мен толық бағасын төлеуім керек, өйткені Twitter-ді басқарып отырған адамдар нағыз топас және ақымақтар, — деді ол маған қыркүйектің соңында. — Өткен жылы осындай ақымақтар кемесімен акция жетпіс болды. Потенциал өте зор. Мен түзете алатын көп нәрсе бар». Ол қазан айында мәмілені ресми түрде жабуға келісті.
Мәміле жүзеге асатыны белгілі болған соң, Ари Эмануэль Signal шифрланған мәтіндік қызметі арқылы Маскқа үш абзацтық хабарлама жіберіп, ұсыныс жасады: оған және оның Endeavor агенттігіне Twitter-ді басқаруға рұқсат беру. 100 миллион доллар ақыға ол шығындарды қысқартуды, жақсы мәдениет қалыптастыруды және жарнама берушілермен және маркетологтармен қарым-қатынасты басқаруды өз мойнына алатынын айтты. «Біз оны басқарамыз, бірақ ол бізге не қалайтынын айтады және барлық инженерлік және техникалық мәселелерге жауапты болады, — дейді Эмануэль. — Біз жарнама берушілермен көп жұмыс істейміз және бұл біз бұрын жасамаған іс емес қой, білесің бе?»
Берчалл мұны «ең қорлық, кемсітушілік, ессіз хабарлама» деп атады. Маск сабырлы және сыпайы болды. Ол Эмануэльмен достығын бағалайтын. «Қара, ұсынысыңды бағалаймын, — деді ол. — Бірақ Twitter — бұл технологиялық компания, бағдарламалау компаниясы». Эмануэль техникалық мамандарды жалдай алатындарын айтты, бірақ Маск үзілді-кесілді жоқ деді. Оның негізгі сенімі бойынша, инженерияны өнім дизайнынан бөлуге болмайды. Шын мәнінде, өнім дизайнын инженерлер жүргізуі керек. Компания Tesla және SpaceX сияқты барлық деңгейде инженерлік бағытта болуы тиіс.
Эмануэль түсінбеген тағы бір нәрсе бар еді. Маск Tesla, SpaceX, The Boring Company және Neuralink-те істегендей, Twitter-ді де өзі басқарғысы келді.
79. Optimus-тың таныстырылымы
Tesla, Қыркүйек 2022
X Optimus-пен қол алысуда, Милан Ковач пен Ананд Сваминатан бақылап тұр.
Жан-жақтан қысқан қысым (Hair on fire)
«Менің психикалық денсаулығым толқын сияқты», — деді Маск 27 қыркүйек, сейсенбі күні Остиннен Кремний алқабына ұшып бара жатып. Ол Tesla-ның жасанды интеллект жұмысының, өзін-өзі басқаратын көліктердің үлкен жария таныстырылымына және Optimus роботының іске қосылуына арналған AI Day 2-ге дайындалуға бара жатқан еді. «Қатты қысым болғанда жаман. Бірақ егер көп нәрсе дұрыс жүре бастаса, бұл да менің психикалық денсаулығым үшін жақсы емес».
Сол аптада оған көп нәрсе үйіліп қалды. Ол Twitter мәмілесін жабуға мәжбүрлеуді көздейтін Делавэр сотында жауап беруге, SEC тергеуіне және Tesla-дағы өтемақысына қатысты сот ісіне қатысуға тиіс еді. Сондай-ақ ол Украинада Starlink спутниктерін пайдалануға қатысты дауларға, Tesla-ның Қытайға жеткізу тізбегіне тәуелділігін азайтудағы қиындықтарға, Халықаралық ғарыш станциясына төрт ғарышкерді (оның ішінде бір ресейлік әйел ғарышкер бар) Falcon 9 зымыранымен ұшыруға, сол күні Батыс жағалаудан елу екі Starlink спутнигін алып жүретін Falcon 9 ұшырылымына және балаларына, қыздарға және бұрынғы әйелдеріне қатысты түрлі жеке мәселелерге алаңдаулы болды.
Маск күйзелісті әртүрлі жолдармен жеңілдетеді, соның бірі — ақымақтық жасау. Батысқа ұшу кезінде ол сатуға болатын тауарларға қатысты соңғы идеясына қатты қуанды: күйген адам шашының иісі бар әтір. Жерге қонған соң, ол The Boring Company-дің бас директоры Стив Дэвиске қоңырау шалды. Дэвис бұған дейін Масктың ойыншық отшашар сату идеясын жүзеге асырған болатын. «Күйген шаш әтірі! — деді Маск маркетингтік ұранды елестетіп. — Отшашардан кейін сезілген иіс ұнады ма? Бізде сіз үшін сол иіс бар!» Дэвис әрқашан Масктың көңілінен шығуға тырысатын. Ол иіс зертханаларына сұрау жіберіп, иісті бірінші болып сәйкестендірген зертхана келісімшарт алатынын айтты. The Boring Company оны өз сайтында ұсынғанда, Маск: «Twitter-ді сатып алуым үшін менің әтірімді сатып алыңыздар», — деп твит жазды. Бір апта ішінде ол әрқайсысы 100 доллардан отыз мың тапсырыс сатты.
Tesla штаб-пәтеріне келгенде, ол жұма күнгі AI Day 2-ге дайындалып жатқан үлкен көрме залындағы уақытша сахнаға барды. Optimus-тың дерлік дайын нұсқасы жаттығуға дайын күйде аспалы құрылғыда салбырап тұрды. Инженер «Іске қос» деп айқайлағанда, екіншісі қызыл түймені басып, Optimus жүре бастады. Ол сахнаның алдына қарай жүріп, кідірді де, байсалды патша сияқты қолын бұлғады. Келесі бір сағат ішінде команда Optimus-ты тағы жиырма рет сынақтан өткізді. Оның сахна шетіне жетіп, тоқтап, жан-жағына қарап, содан кейін қол бұлғағанын көру таңқаларлық еді. Күннің соңғы айналымынан кейін X Optimus-қа жақындап, оның саусақтарын ұстады.
Жаттығу сабақтарын басқарған инженер Милан Ковач болды. «Менде PTSD (жарақаттан кейінгі күйзеліс) бар деп ойлаймын, — деді ол. — Өткен жолғыдан кейін сабыр сақтау өте қиын». Мен оның бір жыл бұрын AI Day 1 дайындығы кезінде слайдтары тым іш пыстырарлық деп танылғаны үшін Масктың қаһарына ұшыраған инженер екенін түсіндім. Сол оқиғадан кейін ол бірнеше апта бойы жұмыстан шығу туралы ойланған. «Бірақ мен миссия тым маңызды деп шештім», — дейді ол.
2022 жылдың қыркүйегінде AI Day 2 жақындағанда, Ковач батылдығын жинап, Маскпен бір жыл бұрынғы қақтығыс туралы сөйлесуге бел буды. Маск оған бос көзқараспен қарады. «Менің жоспарлаған презентациямды қалай жек көргеніңіз және оның қаншалықты сұмдық екенін айтқаныңыз есіңізде ме? — деп сұрады Ковач. — Және бәрі мені жұмыстан шығып кетті деп уайымдағаны ше?» Маск бос қарап тұра берді. Ол есіне түсіре алмады.
AI Day дайындығы
Ари Эмануэльмен екі күндік грек демалысында толық болып көрінген суреттерінен кейін Маск Ozempic диеталық препаратын қабылдап, күніне бір рет қана тамақтанатын үзік-үзік ораза ұстауға шешім қабылдады. Оның жағдайында бұл тамақ кешкі таңғы ас еді және диетаның бұл нұсқасы оған қалағанынша тамақтануға мүмкіндік берді. Сәрсенбі күні сағат 11-де ол ретро-стильдегі Palo Alto Creamery дәмханасына барып, бекон-ірімшік барбекю бургерін, тәтті картоп фриін және Oreo мен печенье қамыры қосылған балмұздақ коктейлін тапсырыс берді. X фридің бір бөлігін жеуге көмектесті.
Содан кейін ол Фримонттағы сауда орталығында орналасқан Neuralink зертханасына барды, онда ол жүруге қатысты механика мен сигналдарға назар аударды. Халат пен аяқ киім қабын киген Шивон Зилис, Диджей Сео және Джереми Баренхольц оны терезесіз бөлмеге алып келді, онда Минт атты шошқа жүгіру жолағында жүріп, балға малынған алма тілімдерімен марапатталып жатты. Әр сәт сайын оның бұлшықеттерін жиырылту үшін ток беріліп тұрды. Олар жүру әрекетіне қандай жетектер қатысатынын анықтауға тырысты.
Маск Tesla штаб-пәтеріне келгенде, ондағы инженерлер де жүру мәселесіне назар аударып жатты. Келесі түні жоспарланған Optimus-тың тұсаукесеріне дайындық ретінде олар роботты сәл қысқа қадамдар жасауға бағдарламалады, өйткені презентация сахнасы шеберхананың бетон еденіне қарағанда тегіс еді. Бірақ Маскқа ұзын қадам ұнады және ол Монти Пайтонның «Ақымақ жүрістер министрлігі» (The Ministry of Silly Walks) скетчіндгі Джон Клиздің жүрісін қайталай бастады. «Ерекше жүріспен ол керемет көрінді», — деді Маск. Инженерлер өзгертулер енгізе бастады.
Содан кейін отыз инженер Масктың айналасына жиналып, жігерлендіру сөзін тыңдады. «Гуманоид роботтар экономиканы квази-шексіз деңгейге дейін көтереді», — деді ол. «Робот жұмысшылар халық санының өспеу мәселесін шешеді», — деп қосты Дрю Баглино. «Иә, бірақ адамдар бәрібір балалы болуы керек, — деп жауап берді Маск. — Біз адам санасының сақталып қалғанын қалаймыз».
Кейінірек түнде біз Пало-Альто орталығының шетіндегі үш қабатты ғимаратқа шағын ностальгиялық тур жасадық. Бұл ғимаратта бір кездері ол және Кимбал жиырма жеті жыл бұрын негізін қалаған Zip2 стартапының шағын кеңсесі орналасқан еді. Қиялға шомғандай ысқырып, ол ғимаратты айналып өтіп, ішке кіруге тырысты. Бірақ барлық есіктер құлыптаулы болды және терезеде «Жалға беріледі» деген жазу тұрды. Содан кейін ол екі квартал жердегі Jack in the Box дәмханасына бет алды, ол жерде Кимбал екеуі күнде тамақтанатын. «Мен қазір ораза ұстауым керек, бірақ осы жерден бірдеңе алуым керек», — деді ол. Drive-through динамигіне ол: «Сіздерде әлі терияки тостағаны бар ма?» — деп сұрады. Бар екен. Ол өзіне біреуін және X-ке гамбургер тапсырыс берді. «Жиырма бес жылдан кейін X балаларын осында әкелуі үшін бұл жер әлі де тұрар ма екен?» — деп ойланды ол.
AI Day 2
Келесі күні түстен кейін Маск AI Day 2-де Optimus-тың салтанатты ашылуына келгенде, ондаған инженерлер дәліздерде уайымдаған түрмен жүгіріп жүрді. Optimus-тың кеудесіндегі байланыс босап кетіп, ол жұмыс істемей қалған еді. «Бұлай болып жатқанына сене алар емеспін», — деді бір жыл бұрынғы AI Day 1-дегі жарақаты есіне түскен Ковач. Ақырында, кейбір инженерлер байланысты орнына келтіре алды және ол орнында тұрады деп үміттенді. Олар тәуекелге баруды шешті. Маск төбелерінен төніп тұрғанда, оларда басқа таңдау болмады.
Презентацияға қатысуы жоспарланған жиырма инженер сахна артында жиналып, бастан өткен оқиғаларын айтып жатты. Автопилот командасының жас машиналық оқыту сарапшысы Фил Дуан туған қаласы Уханьда (Қытай) оптикалық ақпарат ғылымын оқып, кейін Огайо университетінде PhD дәрежесін алған. Ол Tesla-ға 2017 жылы қосылды, дәл сол кезде Масктың 2019 жылғы Автономия күнінде өзін-өзі басқаратын көлікті таныстыруға ұмтылысымен аяқталған қарбалас кезең басталған еді. «Мен айлар бойы демалыссыз жұмыс істедім және қатты шаршағаным сонша, Автономия күнінен кейін бірден Tesla-дан шығып кеттім, — деді ол. — Мен күйіп кеттім. Бірақ тоғыз айдан кейін ішім пысты, сондықтан бастығыма қоңырау шалып, қайтып келуге рұқсат сұрадым. Мен іш пысқаннан гөрі күйіп кеткенді артық көрдім».
Жасанды интеллект инфрақұрылымы тобын басқарған Тим Заманның да оқиғасы ұқсас еді. Солтүстік Голландиядан келген ол Tesla-ға 2019 жылы қосылды. «Tesla-да болғанда, басқа жаққа баруға қорқасың, өйткені қатты ішің пысады». Оның жақында бірінші баласы, қызы дүниеге келді және ол Tesla-ның жұмыс пен өмір балансына қолайлы емес екенін біледі. Дегенмен, ол қалуды жоспарлап отыр. «Мен алдағы бірнеше күнді әйеліммен және қызыммен өткіземін, — дейді ол, — бірақ егер мен бір апта демалыс алсам, миым қуырылып кетеді».
Алдыңғы AI Day-де жиырма баяндамашының ешқайсысы әйел болмаған еді. Бұл жолы жүргізушілердің бірі харизматикалық механикалық жобалау инженері Лиззи Мисковец болды. Музыка бәсеңдеп, Optimus сахнаға шығар алдында ол: «Бұл біздің роботты ешқандай қосалқы қолдаусыз, крандарсыз, механизмдерсіз — кабельсіз, ештеңесіз бірінші рет сынап көруіміз!» — деп хабарлап, көрермендерді қыздырды.
Optimus-тың қолдары жүрек пішінін құраған логотипі бар перделер ашылды. Байлаусыз Optimus сенімді тұрып, қолдарын көтере бастады. «Ол қозғалды, жұмыс істеп тұр», — деді Дуан сахна артында. Содан кейін ол қолдарын қимылдатып, білектерін айналдырып, білезіктерін бүгіп көрсетті. Ол оң аяғын алға жылжыта бастағанда инженерлер демдерін ішіне тартты. Сахнаның алдына қарай қатаң бірақ сенімді жүріп өтіп, ол өзінің патшаларға тән қол бұлғауын орындады. Жеңіске жеткендей, ол оң жұдырығын ауаға көтеріп, кішкене биледі, содан кейін бұрылып, перденің артына қайта кіріп кетті.
Тіпті Масктың өзі жеңілдеп қалғандай болды. «Біздің мақсатымыз — пайдалы гуманоид роботты мүмкіндігінше тез жасау», — деді ол көрермендерге. Ақыр соңында, ол миллиондаған робот болатынына уәде берді. «Бұл молшылық болашағын, кедейлік жоқ болашақты білдіреді. Біз адамдарға әмбебап негізгі табыс беруге мүмкіндігіміз болады. Бұл шынымен де өркениеттің түбегейлі өзгерісі».
Милан Ковач
80. Роботакси
Tesla, 2022
Омид Афшар, Маск, Франц фон Хольцхаузен, Дрю Баглино, Ларс Морави және Зак Киркхорн Роботакси тұжырымдамасы
Біз автономияға толықтай кірісеміз
Масктың сенімі бойынша, өзін-өзі басқаратын көліктер адамдарды көлік жүргізу ауыртпалығынан босатып қана қоймайды. Олар үлкен дәрежеде адамдардың жеке көлікке ие болу қажеттілігін жояды. Болашақ Роботаксиге тиесілі болады: сіз шақырған кезде пайда болатын, сізді баратын жеріңізге жеткізетін, содан кейін келесі жолаушыға кететін жүргізушісіз көлік. Кейбіреулері жеке адамдарға тиесілі болуы мүмкін, бірақ көпшілігі автопарк компанияларына немесе Tesla-ның өзіне тиесілі болады.
Сол қарашада Маск өзінің бес көмекшісін Остинде жинап, Омид Афшардың жартылай жиһаздалған үйінде бейресми кешкі ас үстінде осы болашақты талқылады. Афшар өте қалың, ұзақ сақталған рибай стейктерін пісіру үшін жеке аспаз жалдаған еді. Франц фон Хольцхаузен, Дрю Баглино, Ларс Морави және Зак Киркхорн қатысты. Олар Роботакси Model 3-ке қарағанда кішірек, арзанырақ және жылдамдығы төмен көлік болады деп шешті. «Біздің басты назарымыз көлемде болуы керек, — деді Маск. — Біз қанша жасасақ та, бәрібір жеткіліксіз болады. Бір күні біз жылына жиырма миллионға жеткіміз келеді».
Басты қиындық — үкіметтің қауіпсіздік стандарттарына сай келетін және ерекше жағдайларды шеше алатын, рөлі мен педальдары жоқ көлікті қалай жобалау керектігін анықтау болды. Апта сайын Маск әрбір егжей-тегжейді талқылады. «Егер біреу Роботаксиден шыққанда есікті жабуды ұмытып кетсе не болады? — деп сұрады ол. — Біз оның есіктерін өзі жаба алатынына көз жеткізуіміз керек». Роботакси жабық қауымдастыққа немесе автотұраққа қалай кіреді? «Мүмкін оған түймені басатын немесе билет алатын қол керек шығар», — деді ол. Бірақ бұл қорқынышты түс сияқты көрінді. «Мүмкін біз оны оңай кіруге болмайтын жерлерден шығарып тастаймыз», — деп шешті ол. Кейде әңгімелер соншалықты байсалды және егжей-тегжейлі болғаны сонша, олар бүкіл тұжырымдаманың қаншалықты ессіз екенін жасырып тұрды.
2022 жылдың жазының соңында Маск пен оның командасы бір жыл бойы күрескен мәселе бойынша түпкілікті шешім қабылдау керектігін түсінді. Олар қауіпсіз жолды таңдап, қазіргі уақытта ережелер бойынша талап етілетін рөлді, педальдарды, бүйірлік айналарды және басқа нәрселерді орнатуы керек пе? Әлде олар оны шынымен автономды етіп жасауы керек пе?
Оның инженерлерінің көпшілігі әлі де қауіпсіз баламаны жақтап отырды. Олар Толық өзін-өзі басқару (FSD) дайын болуы үшін қанша уақыт қажет екендігіне шынайы көзқараспен қарады. 18 тамыздағы тағдыршешті және драмалық кездесуде олар мәселені талқылауға жиналды. «Біз сізбен бірге тәуекелді бағалап жатқанымызға көз жеткізгіміз келеді, — деді фон Хольцхаузен Маскқа. — Егер біз рөлсіз жолды таңдасақ және FSD дайын болмаса, біз оларды жолға шығара алмаймыз». Ол оңай алынып тасталатын рөлі мен педальдары бар көлік жасауды ұсынды. «Негізінен біздің ұсынысымыз — оларды қазір орнату, бірақ рұқсат етілген кезде алып тастау».
Маск басын шайқады. Егер олар мәжбүрлемесе, болашақ тез келмейді. «Кішкентайларын, — деп қоймады фон Хольцхаузен, — біз оларды оңай алып тастап, айналасын жобалай аламыз». «Жоқ, — деді Маск. — Жоқ. ЖОҚ». Ұзақ үнсіздік болды.
«Айна жоқ, педаль жоқ, рөл жоқ. Бұл шешім үшін жауапкершілікті мен аламын».
Үстел басында отырған басшылар екіұдай күйде болды. «Ім, біз бұл мәселе бойынша сізге қайта ораламыз», — деді біреуі. Маск өте суық көңіл-күйге енді. «Ашық айтайын, — деді ол баяу. — Бұл көлік таза Роботакси ретінде жобалануы керек. Біз сол тәуекелге барамыз. Егер ол сәтсіз болса, бұл менің қателігім. Бірақ біз жартылай көлік болатын қосмекенді бақаның қандай да бір түрін жобаламаймыз. Біз автономияға толықтай кірісеміз».
Бірнеше аптадан кейін ол шешіміне әлі де қуанышты болды. Гриффинді колледжге апарып тастап ұшып келе жатқанда, ол апта сайынғы Роботакси жиналысына телефон арқылы қосылды. Әдеттегідей, ол шұғылдық сезімін ұялатуға тырысты. «Бұл тарихи мега-революциялық өнім болады, — деді ол. — Бұл бәрін өзгертеді. Бұл Tesla-ны он триллиондық компанияға айналдыратын өнім. Адамдар бұл сәт туралы жүз жылдан кейін де айтатын болады».
25 000 долларлық көлік
Роботакси талқылаулары көрсеткендей, Маск өте қырсық бола алатын. Оның шындықты бұрмалайтын ерік-жігері және қарсы шыққандарды басып өтуге дайындығы болды. Бұл қаттылық оның сәтсіздіктерімен қатар, жетістіктерін тудырған суперкүштерінің бірі болуы мүмкін.
Бірақ оның аз белгілі қасиеті мынада: ол ойын өзгерте алатын. Ол өзі қабылдамайтындай көрінген дәлелдерді қабылдап, тәуекел есептеулерін қайта қарай алатын. Рөлдерге қатысты жағдайда дәл осылай болды.
2022 жылдың жазының соңында, Маск рөлі жоқ Роботаксиге «толықтай кірісу» туралы мәлімдеме жасағаннан кейін, фон Хольцхаузен мен Морави оны сақтандыруға көндіруге кірісті. Олар мұны қарсылық білдірмейтін жолмен қалай жасау керектігін білді. «Біз оған жазда толық қорыта алмаған жаңа ақпаратты әкелдік», — дейді Морави. Тіпті өзін-өзі басқаратын көліктер АҚШ-та реттеушілер тарапынан мақұлданса да, олардың халықаралық деңгейде мақұлдануына жылдар қажет болады деп дәлелдеді ол. Сондықтан рөлі мен педальдары бар көлік нұсқасын жасаудың мағынасы бар еді.
Жылдар бойы олар Tesla-ның келесі ұсынысы қандай болуы керектігі туралы сөйлесті: шамамен 25 000 долларға сатылатын шағын, арзан, жаппай нарыққа арналған көлік. Масктың өзі 2020 жылы бұл мүмкіндікті меңзеген болатын, бірақ кейін ол жоспарларды тоқтатты және келесі екі жыл ішінде Роботакси басқа көлікті қажетсіз етеді деп, бұл идеяға бірнеше рет вето қойды. Дегенмен, фон Хольцхаузен оны дизайн студиясында көлеңкелі жоба ретінде тыныш сақтап қалды.
2022 жылдың қыркүйегінде Optimus-ты іске қосу сапары кезінде сәрсенбі күні кешке Маск Фримонт зауытындағы өзінің сүйікті орны — терезесіз Юпитер конференц-залына жайғасты. Морави мен фон Хольцхаузен Tesla командасының бірнеше топ мүшелерін құпия кездесуге алып келді. Олар Tesla жылына 50 пайызға өсуі үшін арзан шағын көлік қажет екенін көрсететін деректерді ұсынды. Мұндай көліктің әлемдік нарығы орасан зор еді. 2030 жылға қарай олардың саны 700 миллионға дейін жетуі мүмкін, бұл Model 3/Y санатынан екі есе көп. Содан кейін олар 25 000 долларлық көлікті де, Роботаксиді де жасау үшін бірдей көлік платформасы мен бірдей құрастыру желілерін пайдалануға болатынын көрсетті. «Біз оны егер осы зауыттарды салсақ және бізде осы платформа болса, біз Роботаксилерді де, 25 000 долларлық көлікті де бірдей көлік архитектурасында шығара алатынымызға сендірдік», — дейді фон Хольцхаузен.
Кездесуден кейін Маск екеуміз конференц-залда оңаша қалдық, оның 25 000 долларлық көлікке құлшынысы жоқ екені анық еді. «Бұл онша қызықты өнім емес», — деді ол. Оның жүрегі Роботакси арқылы тасымалдауды өзгертуде еді.
Бірақ келесі бірнеше айда оның құлшынысы арта түсті. 2023 жылдың ақпанындағы дизайнды қарау сессиясында фон Хольцхаузен студияда Роботакси мен 25 000 долларлық көліктің модельдерін қатар қойды. Екеуінде де Cybertruck-қа тән футуристік сезім бар еді. Маскқа дизайндар ұнады. «Бұлардың бірі бұрыштан шыққанда, — деді ол, — адамдар болашақтан бірдеңе көріп тұрмыз деп ойлайды».
Рөлі бар және Роботакси ретіндегі жаңа жаппай нарыққа арналған көлік «келесі буын платформасы» деп аталды. Маск бастапқыда Tesla Солтүстік Мексикада, Остиннен төрт жүз миль оңтүстікте, осындай көліктерді жасау үшін нөлден бастап жобаланған жаңа зауыт салады деп шешті. Ол жоғары автоматтандырылған мүлдем жаңа өндіріс әдісін қолданатын болады.
Бірақ көп ұзамай оның ойында бір мәселе туындады: Ол әрқашан Tesla-ның дизайн инженерлері өндірісті шалғай жерде жасауға рұқсат берудің орнына, құрастыру желісінің жанында орналасуы керек деп есептейтін. Осылайша, инженерлер көлікті жақсарту және оны өндіруді жеңілдету үшін инновацияларды қалай жобалау керектігі туралы жылдам кері байланыс ала алады. Бұл әсіресе мүлдем жаңа көлік пен өндіріс процесі үшін маңызды еді. Бірақ ол өзінің үздік инженерлерін жаңа зауытқа көшіру қиын болатынын түсінді. «Оны сәтті ету үшін Tesla инженериясы желіде болуы керек, ал барлығын Мексикаға көшіру ешқашан жүзеге аспайды», — деді ол маған.
Сондықтан 2023 жылдың мамыр айында ол келесі буын көліктері мен Роботаксилерді бастапқы құрастыру орнын Остинге ауыстыруға шешім қабылдады, онда оның және оның үздік инженерлерінің жұмыс орны жаңа жоғары жылдамдықты ультра-автоматтандырылған құрастыру желісінің жанында болады. 2023 жылдың жазы бойы ол апта сайын командасымен бірге желідегі әрбір станцияны жобалауға, әр қадам мен процестен миллисекундтарды үнемдеу жолдарын табуға сағаттап уақыт жұмсады.
81. "Осыны санаңа тоқып ал" (Let that sink in)
Twitter, 26–27 Қазан, 2022
Twitter штаб-пәтеріне кіру және оныншы қабаттағы кофе-барға бару
Мәдениеттер қақтығысы
2022 жылдың қазан айының соңында Twitter-ді қабылдап алу алдындағы күндері Масктың көңіл-күйі құбылмалы болды. «Мен X.com-ды Twitter-ді үдеткіш ретінде пайдалана отырып, оның бастапқыда қалай болуы керек болса, солай жүзеге асыратыныма өте қуаныштымын! — деп жазды ол маған таңғы сағат 3:30-да кенеттен. — Және, үміттенемін, осылайша демократия мен азаматтық пікірталасқа көмектесемін». Бұл ол жиырма төрт жыл бұрын X.com үшін елестеткен қаржылық платформа мен әлеуметтік желінің қосындысы болуы мүмкін еді және ол оны өзі жақсы көретін атаумен ребрендинг жасауға шешім қабылдады. Бірнеше күннен кейін ол көңілсіз болды. «Маған Twitter штаб-пәтерінде тұруға тура келеді. Бұл өте қиын жағдай. Мені қатты қапаландырады :( Ұйықтау қиын».
Ол 26 қазан, сәрсенбі күні Сан-Францискодағы Twitter штаб-пәтеріне барып, жағдайды бақылап, сол аптаның соңында мәмілені ресми түрде жабуға дайындалуды жоспарлады. Twitter-дің жұмсақ мінезді бас директоры Параг Агравал екінші қабаттағы конференц-зал фойесінде оны қарсы алуға дайындалып тұрды. «Менде үлкен оптимизм бар, — деді ол Масктың келуін күтіп тұрып. — Илон адамдарды өздерінен де үлкен істер жасауға шабыттандыра алады». Ол сақ сөйледі, бірақ менің ойымша, ол бұған сенді. Мамыр айында Маскпен кездесуі сәтсіз өткен қаржы директоры Нед Сигал оның жанында күмәнмен қарап тұрды.
Содан кейін Маск қолына раковина ұстап, күліп кіріп келді. Бұл оны қызықтыратын визуалды сөз ойындарының бірі еді. «Let that sink in!» (Осыны санаңа тоқып ал / Раковинаны ішке кіргіз) — деп айқайлады ол. «Кешті бастайық!» Агравал мен Сигал жымиды.
Маск 1937 жылы салынған он қабатты Art Deco стиліндегі бұрынғы тауар базары ғимаратында орналасқан Twitter штаб-пәтерін аралап жүріп таңғалды. Ол кофе-барлар, йога студиясы, фитнес бөлмесі және ойын автоматтары бар tech-hip стилінде жаңартылған еді. Сан-Франциско мэриясына қарайтын тоғызыншы қабаттағы үлкен кафеде қолдан жасалған гамбургерлерден бастап вегетариандық салаттарға дейін тегін тамақ берілетін. Дәретханалардағы тақтайшаларда «Мұнда гендерлік әртүрлілік құпталады» деп жазылған, ал Маск Twitter бренді бар тауарларға толы шкафтарды ақтарып жатып, «Stay woke» (Ояу бол / Woke мәдениеті) деген жазуы бар футболкаларды тауып алды да, оларды компанияны жайлаған менталитеттің үлгісі ретінде бұлғады. Маск өзінің базалық лагері ретінде алған екінші қабаттағы конференц-залдарда табиғи тағамдар мен судың бес түрі, соның ішінде Норвегиядан келген бөтелкелер мен Liquid Death банкалары қойылған ұзын ағаш үстелдер болды. «Мен ағын су ішемін», — деді Маск оған біреуін ұсынғанда.
Бұл қорқынышты бастама еді. Starbucks-қа қатал ковбой кіріп келгендей, мәдениеттер қақтығысы пісіп жетіліп келе жатқанын сезуге болатын еді.
Мәселе тек ғимараттарда емес еді. Twitter елі мен Маск әлемі арасында американдық жұмыс орны туралы екі түрлі менталитетті көрсететін түбегейлі айырмашылық болды. Twitter қызметкерлерді еркелету ізгілік болып саналатын достық мекен болғанын мақтан тұтатын. «Біз инклюзивтілік пен әртүрлілікке қатты көңіл бөлетін, эмпатиясы жоғары орын болдық; мұнда әркім өзін қауіпсіз сезінуі керек», — дейді Маск жұмыстан шығарғанға дейін маркетинг және адамдар жөніндегі бас директор болған Лесли Берланд. Компания тұрақты қашықтан жұмыс істеу мүмкіндігін енгізіп, ай сайын ақыл-ой «демалыс күнін» алуға рұқсат берген. Компанияда жиі қолданылатын сөздердің бірі «психологиялық қауіпсіздік» болды. Ыңғайсыздық тудырмауға тырысатын.
Маск «психологиялық қауіпсіздік» тіркесін естігенде ащы күлкі шығарды. Бұл оны жиіркендірді. Ол мұны шұғылдықтың, прогрестің, орбиталық жылдамдықтың жауы деп санады. Оның сүйікті сөзі «хардкор» еді. Ыңғайсыздық, оның ойынша, жақсы нәрсе. Бұл тоқмейілсу дертіне қарсы қару. Демалыстар, гүл иіскеу, жұмыс пен өмір балансы және «ақыл-ой демалысы» күндері оған жат еді. Осыны санаңа тоқып ал.
Өте ыстық кофе
Сол сәрсенбі күні түстен кейін, сатып алуды әлі аяқтамаса да, Маск өнімді талқылау жиналыстарын өткізді. Онлайн жаңалықтар топтамасына жазылуды сатуға тырысқан стартаптың негізін қалаушы болған, өнім жөніндегі британдық директор Тони Хейл журналистика үшін пайдаланушылардан ақы алу туралы сұрады. Маск қолданушының видео көру немесе мақала оқу үшін оңай шағын төлемдер жасай алу идеясын ұнататынын айтты. «Біз медиа жасаушылардың еңбегі үшін ақы алатын жолын жасағымыз келеді», — деді ол. Ол жеке өзі Twitter-дің ең үлкен бәсекелесі журналистер мен басқалардың контент жариялап, пайдаланушылардан ақы алу үшін қолданатын Substack онлайн платформасы болады деген қорытындыға келген еді.
Сессиялар арасындағы үзіліс кезінде Маск қызметкерлермен кездесу үшін ғимаратты аралауға шешім қабылдады. Оның Twitter-дегі жолбасшысы қобалжып, адамдардың көп еместігін, өйткені қызметкерлер үйден жұмыс істегенді ұнататынын айтты. Бұл сәрсенбі күні түстен кейінгі уақыт еді, бірақ жұмыс орындары бос дерлік болды. Ақырында, ол оныншы қабаттағы эспрессо-барға жеткенде, екіұдай күйде және қашықтық сақтап тұрған жиырма шақты қызметкерді тапты. Жолбасшының жігерлендіруімен олар ақыры жиналды.
«Оны микротолқынды пешке салып, өте ыстық қылып жылытып бере аласыз ба? — деп сұрады ол кофесін алғанда. — Егер ол өте ыстық болмаса, мен оны тым тез ішіп қоямын».
Бастапқы кезеңдегі өнімдерді әзірлеуге жетекшілік еткен Эстер Кроуфорд Twitter-де шағын төлемдер жасау үшін пайдалануға болатын әмиян туралы идеяларын айтуға асықты. Маск ондағы ақша жоғары табысты шотта болуы мүмкін екенін айтты. «Біз Twitter-ді X.com-да істегім келгендей, әлемдегі нөмірі бірінші төлем жүйесіне айналдыруымыз керек, — деді ол. — Егер сізде ақша нарығындағы шотқа қосылған әмиян болса, бұл кристалды жарқырататын негізгі бөлік».
Сондай-ақ, Францияда туған жас орта деңгейлі инженер Бен Сан Суси де сәл тартынып сөйледі. «Сізге он тоғыз секундта бір идея айтсам бола ма?» — деп сұрады ол. Бұл өшпенділік тілін модерациялауды көпшілікке (crowd-source) тапсыру жолдары туралы еді. Маск әр қолданушыға көрсетілетін твиттердің қарқындылығын анықтау үшін басқара алатын сырғытпа (слайдер) беру идеясын айтты. «Кейбіреулер қонжықтар мен күшіктерді қалайды, басқалары шайқасты жақсы көреді және "Бәрін әкел" дейді». Бұл Сан Сусидің айтқысы келген нәрсесі емес еді, бірақ ол сөзін жалғастыра бастағанда, бір әйел бірдеңе айтуға тырысты және Маск тех-бро үшін таңқаларлық нәрсе жасады: ол әйелге жол берді. Ол ауада қалықтап тұрған сұрақты қойды: «Сіз біздің жетпіс бес пайызымызды жұмыстан шығарайын деп жатырсыз ба?» Маск күліп, кідірді. «Жоқ, бұл сан меннен шыққан жоқ, — деп жауап берді ол. — Бұл аты аталмаған дереккөздердің сандырағы тоқтауы керек. Бірақ біз қиындыққа тап болып отырмыз. Біз рецессияға бара жатырмыз және кіріс шығыннан төмен, сондықтан біз көбірек ақша табудың немесе шығындарды азайтудың жолдарын табуымыз керек».
Бұл нақты теріске шығару емес еді. Үш апта ішінде сол 75 пайыздық болжам дәл болып шықты.
Маск кофе-бардан екінші қабатқа қайтып келгенде, оның үш конференц-залы Tesla мен SpaceX-тен келген адал инженерлерден құралған жалдамалы күшке толып жатты. Олар Масктың нұсқауымен Twitter-дің кодын қарап шығып, қай қызметкерлерді алып қалуға тұрарлық екенін анықтау үшін тақталарға ұйымдық сызбаларды сызып жатты. Тағы екі бөлмені оның банкирлері мен заңгерлері иемденді. Олар шайқасқа дайындалып жатқандай көрінді.
«Сен Джекпен сөйлестің бе?» — деп сұрады Грасиас Масктан. Twitter-дің негізін қалаушы және бұрынғы бас директоры Джек Дорси бастапқыда Масктың компанияны сатып алуын қолдаған, бірақ соңғы бірнеше аптада дау-дамай мен драмадан мазасызданған еді. Ол Маск өзінің сәбиін құртады деп уайымдады. Ол бұған жол бергісі келетініне сенімді емес еді. Ең маңыздысы, ол Twitter-дегі акцияларын жаңа Маск басқаратын жеке компаниядағы үлеске ауыстырудан бас тартып жатты. Егер ол акцияларын ауыстырмаса, бұл Масктың қаржыландыру жоспарларына зиян тигізуі мүмкін еді. Маск соңғы аптада оған күн сайын дерлік қоңырау шалып, Дорсиді Twitter-ді шын жүректен жақсы көретініне және оған зиян тигізбейтініне сендірді. Ақыры ол Дорсимен келісімге келді: егер ол акцияларын ауыстырса, Маск болашақта ақша керек болса, оған толық бағасын төлеуге уәде берді. «Ол толық ауыстыруға келісті, — деді Маск. — Біз әлі доспыз. Ол болашақтағы өтімділікке алаңдайды, сондықтан мен оған 54,20 долларға сөзімді бердім».
Кешкісін Агравал екінші қабаттағы демалыс аймағына үнсіз кіріп, Маскты тапты. Келесі түні олар гладиаторлар сияқты айқасатын болады, бірақ қазір екеуі де жайбарақат әріптестік танытты.
Агравал: Сәлем. Күніңіз қалай өтті?
Маск: Миым толып кетті. Деректерді бірдеңеге айналдыру үшін бір түн ұйықтау керек.
82. Сатып алу (The Takeover)
Twitter, Бейсенбі, 27 Қазан, 2022
Антонио Грасиас, Кайл Коркоран, Кейт Клаассен және Маск Pappy Van Winkle бурбонымен
Дэвид Сакс және Грасиас соғыс бөлмесінде
Жабылу қоңырауы
Twitter мәмілесінің жабылуы жұма, 28 қазанға жоспарланған болатын. Twitter басшылығы солай ойлады, қоғам мен Уолл-стрит те солай ойлады. Сол күні таңертең қор нарығының ашылуына орай мұқият жазылған тәртіпті ауысу жоспарланған еді. Ақша аударылады, құжаттарға қол қойылады, акциялар тізімнен шығарылады және Маск бақылауды қолға алады. Бұл қос триггерді — акцияларды тізімнен шығаруды және бақылауды өзгертуді қамтамасыз етіп, Параг Агравал мен оның Twitter-дегі басты орынбасарларына жұмыстан шығу жәрдемақысын алуға және акция опциондарын іске қосуға мүмкіндік берер еді.
Бірақ Маск мұны қаламады және ол командасымен бірге жағдайды бұзатын жоспар құрды. Бейсенбі күні түстен кейін ол Антонио Грасиас, Алекс Спиро, Джаред Берчалл және басқалары джиу-джитсу әдісін әдістемелік түрде жоспарлап жатқан тар конференц-залға кіріп-шығып жүрді: олар бейсенбі күні түнде жылдам жабуға мәжбүрлейді. Егер олар бәрін дұрыс уақытта жасаса, Маск Агравалды және басқа да Twitter басшыларын акция опциондары іске қосылмай тұрып «себеппен» жұмыстан шығара алар еді.
Бұл біршама батыл, тіпті қатыгездік еді. Бірақ Масктың ойынша, бұл төлеп жатқан бағасы мен Twitter басшылығы оны адастырды деген сеніміне байланысты ақталған іс болды. «Бүгін түнде жабу мен ертең таңертең жабудың арасында екі жүз миллион айырмашылық бар», — деді ол маған бейсенбі күні түстен кейін соғыс бөлмесінде жоспар құрылып жатқанда.
Кек алу мен ақша үнемдеуден бөлек, Маскты ойынқұмарлық та басқарды. Тосын финал Polytopia ойынындағы уақытылы жасалған соққы сияқты драмалық болар еді.
Бейсенбі күнгі тосын жабылудың фельдмаршалы Масктың көптен бергі заңгері Алекс Спиро болды. Өткір және күлкілі заңгер әрқашан шайқасқа дайын тұратын. Ол 2018 жылғы дауылдар кезінде Масктың сенімді кеңесшісі болды, сол кезде ол оған «педо жігіт» және «жекеменшікке алу» твиттерінен туындаған заңды соққылардан қорғануға көмектескен. Маск сенімділігі құзыретінен жоғары адамдардан сақ болуды ережеге айналдырған. Спиро екі санатта да өте жоғары болды, бұл Масктың оны бағалауына себеп болды, дегенмен кейде сақтықпен қарайтын.
«Параг сертификатқа қол қоймайынша, біз оны жұмыстан шығара алмаймыз ғой, солай ма?» — деп сұрады Маск бір сәтте. «Мен оларды іс аяқталмай тұрып жұмыстан шығарғанды қалаймын», — деп жауап берді Спиро. Ол әріптестерімен тексеріп, қаражаттың аударылғанын көрсететін Федералды резервтік анықтамалық нөмірлерді күтіп отырып, нұсқаларды пысықтады.
Тынық мұхиты уақытымен 16:12-де, ақшаның аударылғаны және қажетті құжаттарға қол қойылғаны расталғаннан кейін, Маск пен оның командасы мәмілені жабу үшін іске кірісті. Twitter-ді қабылдап алуға көмектесу үшін қайта шақырылған Масктың көптен бергі көмекшісі Джен Баладжадия дәл сол сәтте Агравалға, Нед Сигалға, Виджая Гаддеге және бас заңгер Шон Эджеттке жұмыстан босату хаттарын жеткізді. Алты минуттан кейін Масктың қауіпсіздік жөніндегі бас офицері кіріп, барлығы ғимараттан «шығарылғанын» және олардың электрондық поштаға қолжетімділігі үзілгенін айтты.
Электрондық поштаның лезде өшірілуі жоспардың бір бөлігі болды. Агравал бақылаудың өзгеруіне сілтеме жасай отырып, жұмыстан шығу туралы хатын жіберуге дайындап қойған еді. Бірақ оның Twitter поштасы өшірілгенде, құжатты Gmail хабарламасына салу үшін бірнеше минут қажет болды. Сол кезде ол Маск тарапынан жұмыстан шығарылып қойған еді.
«Ол жұмыстан кетуге тырысты», — деді Маск. «Бірақ біз оны жеңдік», — деп жауап берді Спиро.
Twitter штаб-пәтерінің көршілес бөлігінде компания қоштасу құшақтарына толы «Trick or Tweet» (қулық немесе твит) атты Хэллоуин кешін өткізіп жатты. Берчалл соғыс бөлмесіндегі басқаларға: «Нед Сигал қаржы директоры костюмімен келді», — деп әзілдеді. Жақын маңдағы конференц-залдарда SpaceX инженерлерінің кейбірі компьютерлеріндегі бейне трансляцияға телміріп отырды. Сағат 18:00-ден кейін Ванденбергтен елу екі Starlink спутнигін алып жүретін Falcon 9 зымыраны ұшырылды.
Morgan Stanley-дің жетекші банкирі Майкл Граймс Лос-Анджелестен ұшып келіп, соғыс бөлмесіне сыйлықтармен кірді. Біріншісі — 1644 жылғы Джон Милтоннан бастап, Масктың Twitter штаб-пәтеріне кіріп, «Осыны санаңа тоқып ал!» деген сәтімен аяқталатын сөз бостандығын қорғау тарихын көрсететін монтаж. Сондай-ақ ол әйелі туған күніне алған әлемдегі ең жақсы бурбон Pappy Van Winkle бөтелкесін әкелді. Шағын дәм татулар таратылды, содан кейін Маск әйелі үшін жартылай бос бөтелкеге қол қойып берді.
Бірнеше минуттан кейін ол өнімге алғашқы өзгертуін енгізді. Оған дейін адамдар Twitter.com сайтына кіргенде, бірінші көретін экраны кіруді сұрайтын нұсқаулық болатын. Маск олардың орнына сол сәтте не қызық және трендте екенін көрсететін «Explore» (Зерттеу) бетіне түсуі керек деп есептеді. Explore бетіне жауапты жас инженер Теджас Дхарамсиге хабарлама жіберілді, ол Үндістанға отбасылық сапардан ұшып келе жатқан еді. Ол дүйсенбіде кеңсеге барғанда түзететінін айтып жауап жазды. Оған дәл қазір жасау бұйырылды. Сөйтіп, United рейсіндегі Wi-Fi-ды пайдаланып, ол сол түні өзгерісті енгізді. «Біз жылдар бойы көптеген ықтимал жаңа мүмкіндіктермен жұмыс істедік, бірақ олар туралы ешкім шешім қабылдамайтын, — деді ол кейінірек. — Кенеттен бізде жылдам шешім қабылдайтын жігіт пайда болды».
Маск Дэвид Сакстың үйінде тұрды. Ол кешкі сағат 9 шамасында қайтып келгенде, жергілікті демократ конгрессмен Ро Ханна сол жерде болды. Ханна сөз бостандығын жақтайтын техно-сауатты адам, бірақ әңгіме Twitter туралы болмады. Оның орнына олар Tesla-ның өндірісті Америкаға қайтарудағы рөлін және Украинадағы соғысты дипломатиялық жолмен шешпеу қаупін талқылады. Бұл екі сағатқа созылған қызу әңгіме болды. «Ол жаңа ғана Twitter мәмілесін жауып келген еді, біздің ол туралы сөйлеспегенімізге таң қалдым, — дейді Ханна. — Ол басқа нәрселер туралы сөйлескісі келген сияқты».
83. Үш мушкетер
Twitter, 26–30 Қазан, 2022
Джеймс Маск, Дхавал Шрофф және Эндрю Маск кодты бағалауда Росс Нордин Twitter-дің бағдарламалық архитектурасын зерттеуде
Джеймс және Эндрю Маск
Джеймс, Эндрю және Росс
Сол бейсенбіде екінші қабаттағы конференц-залдарда жас техникалық әскерлерді жинаған жиырма тоғыз жастағы жігіт Маскқа қатты ұқсайтын еді. Эрролдың інісінің ұлы Джеймс Масктың шашы, тісін ақситып күлуі, қолын мойнына қою мәнері және жалпақ оңтүстік африкалық акценті бірінші немере ағасымен бірдей еді. Оның ақылы мен көздерінде өткірлік бар еді, бірақ ол Илонның репертуарында жоқ үлкен күлкімен, эмоционалды сергектікпен және жағынуға деген құлшыныспен жұмсартылған. Tesla-дағы Автопилот тобының еңбекқор бағдарламалық жасақтама инженері Джеймс сол аптада Twitter штаб-пәтеріне экспедициялық күш сияқты түскен үш ондаған Tesla және SpaceX инженерлерін үйлестіретін шағын адал мушкетерлер тобының ядросына айналды.
Он екі жасынан бастап Джеймс Илонның оқиғаларын қызығушылықпен бақылап, оған үнемі хат жазып тұрды. Илон сияқты ол да он сегізге толғанда Оңтүстік Африкадан өз бетімен кетіп, бір жыл бойы Ривьерада қаңғырып, яхталарда жұмыс істеп, жастар жатақханаларында тұрды. Кейіннен ол Берклиге түсіп, содан кейін Tesla-ға қосылды, дәл сол кезде Илон оны Невададағы аккумулятор зауытындағы 2017 жылғы қарбаласқа тартты. Содан кейін ол өзін-өзі басқаратын көліктің қалай әрекет ету керектігін үйрену үшін адам жүргізушілерінің бейне деректерін талдайтын нейрондық желіні жоспарлау жолын әзірлейтін Автопилот тобының мүшесі болды.
Илон қазан айының соңында қоңырау шалып, оны алдағы Twitter-ді қабылдап алуға көмектесуге «ерікті түрде міндеттегенде», Джеймс бір сәт тартынды. Оның қызының туған күні сол демалыс күндері еді және олар қызының ең жақын досының үйлену тойына қатысуға бара жатқан. Бірақ қызы оның ағасына көмектесу керектігін түсінді. «Сен сол жерде болуың керек», — деді ол оған.
Миссияға онымен бірге Neuralink-те бағдарламалық жасақтама инженері болып істейтін жирен шашты, ұялшақтау інісі Эндрю қосылды. Оңтүстік Африкада бала кезінде олар ұлттық деңгейдегі крикет ойыншылары және үздік инженер студенттер болды. Илон мен Кимбалдан жарты буын кіші болғандықтан, олар Илонның анасы жағынан туыстары Рив ағайындылары кіретін жастар тобының мүшесі болмады. Илон Эндрю мен Джеймс Оңтүстік Африкадан кеткенде оларды қамқорлығына алып, оқу ақысы мен тұру шығындарын төледі. Эндрю UCLA-ға түсіп, онда интернет пакеттерін ауыстырып қосу теориясының пионері Лен Клейнрокпен бірге блокчейн технологиясын зерттеді. Генетикалық отбасылық қасиет сияқты (бұл мүмкін де), Джеймс пен Эндрю Polytopia стратегиялық ойынына тәуелді болды. «Менің бұрынғы қызым мені сол үшін жек көрді, — дейді Эндрю. — Мүмкін сондықтан ол менің бұрынғы қызым шығар».
Ривьерада жүргенде Джеймс Генуядағы жастар жатақханасында тұрды, сол кезде басқа бір бала оның банкадан жержаңғақ майын екі саусағымен жеп отырғанын байқап қалды. «Дос, бұл жиіркенішті», — деді бала күліп. Осылайша Джеймс Висконсиннен келген арық, жалбыр шашты компьютер данышпаны және кезбе Росс Нординмен танысты. Мичиган Технологиялық университетін бітіргеннен кейін Росс қашықтан жұмыс істеп, саяхаттау құмарлығын қанағаттандыратын кезбе код жазушыға айналды. «Мен адамдармен танысып: "Келесі қайда баруым керек?" — деп сұрайтынмын, осылайша Генуяға тап болдым».
Саяхаттап жүрген адамдармен, әсіресе сирек кездесетін жерлерде болатын сәтті кездейсоқтықтың мысалы ретінде, Росс SpaceX-ке жұмысқа орналасуға өтініш беріп жатқанын айтты. «О, бұл менің ағамның компаниясы», — деп жауап берді Джеймс. Росстың ақшасы таусылған еді, сондықтан Джеймс оны Антиб маңында досы екеуі жалдаған үйге шақырды. Росс сырттағы төсеніште ұйықтады.
Бір күні кешке олар сәнді Жуан-ле-Пен ауылындағы түнгі клубқа барды. Джеймс бір жас қызбен сөйлесіп тұрғанда, бір жігіт келіп, оның қызы екенін айтты. Олар сыртқа шықты, төбелес басталып, Джеймс, Росс және олардың досы қашып кетті. Бірақ олар күртелерін тастап кеткен еді, сондықтан Россты оларды алып келуге жіберді. «Олар мені ең кішкентай және жуас көрінетін болғандықтан қайта жіберді», — дейді ол. Үйге қайтар жолда оларға тұтқиылдан шабуыл жасалып, сынған бөтелкемен қорқытып, қоршаудан секіріп, бұталардың арасына тығылғанша қуды.
Бұл және басқа оқиғалар Росс пен Джеймсті жақындастырды. Бір жылдан кейін конференцияда Росс Питер Тиль негізін қаласқан деректерді талдау және барлау компаниясы Palantir-де жұмыс ұсынған басшымен кездесті және Росс Джеймске сол жерден тәжірибеден өтуге көмектесті. Ақырында Росс Джеймспен бірге Tesla-дағы Автопилот тобында жұмыс істеді.
Джеймс, Эндрю және Росс Масктың Twitter-ді қабылдап алуының үш мушкетеріне айналды, олар сол аптада компанияның екінші қабатындағы конференц-залдарға трансформацияны жүзеге асыру үшін жиналған Tesla және SpaceX-тен келген үш ондаған инженерлер корпусының өзегі болды. Мушкетерлердің бірінші миссиясы батыл әрі біршама ыңғайсыз болды, өйткені олар әлі жиырмада еді: екі мыңнан астам Twitter инженерлерінің код жазу дағдыларын, өнімділігін және тіпті көзқарастарын бағалайтын және олардың қайсысы қалуы керектігін (егер қалса) шешетін талдау бөлімін құру.
Код бағалаушылар
Джеймс пен Эндрю ноутбуктерімен Маск өзінің ұрыс даласы лагері ретінде алған екінші қабаттағы конференц-залдың жанындағы ашық кеңістіктегі кішкентай дөңгелек үстелде отырды. X жақын жерде еденде төрт үлкен Рубик кубигімен ойнап отырды. (Жоқ, ол басқатырғышты әлі шеше алмайтын. Ол небәрі екі жарым жаста еді.) Бұл бейсенбі, 27 қазан, Маск тосын флеш-жабуға асығып жатқан күн еді, бірақ ол Twitter-дің инженерлік қатарларын қалай қысқарту керектігін талқылау үшін жиналыстарынан бір сағат уақыт тапты. Оларға AI Day 2-де баяндамашылардың бірі болған Автопилот тобының тағы бір жас инженері Дхавал Шрофф қосылды.
Джеймс, Эндрю және Дхавалдың ноутбуктерінде соңғы бір жылда Twitter-де жазылған барлық кодтар қорына қолжетімділік болды. «Соңғы айда кім жүз жол немесе одан да көп код жазғанын көру үшін іздеу жүргізіңдер, — деді Маск оларға. — Мен каталогты қарап шығып, кімнің код енгізіп жатқанын көргім келеді».
Оның жоспары инженерлердің көпшілігін жұмыстан шығарып, тек шынымен жақсыларын қалдыру еді. «Кімнің маңызды көлемде код жазғанын, содан кейін сол топтың ішінде кім ең жақсы код жазғанын анықтайық», — деді ол. Бұл орасан зор міндет еді, өйткені оларда әрбір енгізуді немесе жоюды кім жасағанын анықтауды жеңілдететін форматтағы код болмады.
Джеймстің бір ойы болды. Ол және Дхавал бірнеше күн бұрын Сан-Францискодағы конференцияда Twitter-дің жас бағдарламалық жасақтама инженерімен танысқан еді. Оның аты Бен болатын. Джеймс оның нөміріне қоңырау шалып, дауыс зорайтқышқа қойды да, сұрақтың астына ала бастады. «Менде әркімнің енгізулері мен жоюларының тізімі бар», — деді Бен. «Жібере аласың ба?» — деп сұрады Джеймс. Олар оны тезірек тасымалдау үшін Python скриптін және кесу әдістерін қалай пайдалану керектігін анықтауға уақыт жұмсады.
Содан кейін Маск сөзге араласты. «Көмектескеніңе рақмет, жігіт», — деді ол. Ұзақ үнсіздік болды. «Илон?» — деп сұрады Бен. Ол өзінің болашақ бастығының мәмілені жабуға асығып жатқан күні бастапқы кодты қазуға уақыт бөліп жатқанына таңғалған сияқты болды. Оның француз акцентін естігенде, мен оның сол Бен — Бен Сан Суси екенін түсіндім, ол кофе-барда Масктан контент модерациясы туралы сұраған еді. Мінез-құлқы бойынша инженер, ол табиғи нетворкер емес еді, бірақ кенеттен ішкі шеңберге тартылды. Бұл кездейсоқтықтың — және жеке өзі келудің құндылығының дәлелі болды.
Келесі күні таңертең, Twitter ресми түрде Масктың қолында болған кезде, мушкетерлер тоғызыншы қабатқа барды, онда кафе тегін таңғы ас беріп жатқан еді. Бен сол жерде болды және басқа екі Tesla инженерімен бірге олар мэрияға қарайтын шуақты террассаға шықты. Онда ойын жиһаздарымен қоршалған ондаған үстел болды, бірақ Twitter-ден басқа ешкім жоқ еді.
Джеймс, Эндрю және Росс жұмыстан шығару тізімдерінің қалай жүріп жатқанын сипаттағанда, Бен өз ойын айтудан қорықпады. «Менің тәжірибемде жеке адамдар маңызды, бірақ командалар да маңызды, — деді ол. — Тек жақсы кодерлерді бөліп алудың орнына, бірге жақсы жұмыс істейтін командаларды табу пайдалы деп ойлаймын».
Дхавал бұл ақпаратты өңдеп, келісті. «Мен және Джеймс және біздің Автопилот тобындағы адамдар әрқашан бірге отырамыз, идеялар өте тез келеді және біздің команда ретінде жасайтын нәрсеміз кез келгеніміздің жеке жасай алатын нәрсемізден жақсырақ», — деді ол. Эндрю Масктың қашықтан емес, жеке жұмысты неге қолдайтыны осы екенін атап өтті.
Бен тағы да келіспеуге дайын болды. «Мен келуге сенемін және келемін де, — деді ол. — Бірақ мен бағдарламашымын және егер мені сағат сайын мазаласа, жақсы бола алмаймын. Сондықтан кейде мен келмеймін. Мүмкін гибридті режим ең жақсы шығар».
Басшылықта
Twitter дәліздерінде, сондай-ақ Tesla мен SpaceX-те және Уолл-стритте Маск компанияны басқаруға көмектесу үшін біреуді тағайындай ма деген әңгіме болды. Иесі ретіндегі бірінші күні ол жасырын түрде бір үміткермен, Twitter сатып алып, кейін жауып тастаған Periscope бейне ағындық қосымшасының негізін қалаушы Кайвон Бейкпурмен кездесті. Бейкпур Twitter-де өнімді дамыту жөніндегі президент болған, бірақ 2022 жылдың басында Агравал оны түсіндірместен жұмыстан шығарған еді.
Масктың конференц-залындағы әңгіме, оған технологиялық инвестор Скотт Белски де қатысты, нағыз ой үндестігін көрсетті. «Менде жарнамалар бойынша идея бар, — деп ұсынды Бейкпур. — Жазылушылардан қызығушылықтары қандай екенін сұраңыз және олардың тәжірибесін жекелендіруді ұсыныңыз. Сіз мұны жазылудың артықшылығы ете аласыз». «Иә, жарнама берушілерге бұл ұнайды», — деді Маск. «Сондай-ақ твиттер үшін "төмен дауыс беру" (down-vote) түймесі, — деді Бейкпур. — Сізге рейтингтерге әсер ететін кейбір теріс пайдаланушы сигналдары қажет». «Тек ақылы және расталған пайдаланушыларға ғана төмен дауыс беруге рұқсат етілуі керек, — деді Маск, — әйтпесе сіз бот шабуылына ұшырауыңыз мүмкін».
Әңгіме соңында Маск Бейкпурға кездейсоқ ұсыныс жасады. «Неге осында жұмысқа қайта келмейсің? — деп сұрады ол. — Сен мұны жақсы көретін сияқтысың». Содан кейін ол Twitter-ді қаржылық және контенттік платформаға айналдыру туралы барлық көзқарасын, X.com үшін елестеткен барлық элементтерді айтып берді.
«Мен екіұдай күйдемін, — деп жауап берді Бейкпур. — Мен сізге құрметпен қараймын. Мен сіз жасаған әрбір өнімді сатып алдым. Маған ойлануға уақыт беріңіз».
Алайда, Масктың басқа компанияларындағыдай, бақылауды көп бермейтіні анық еді. Бір айдан кейін мен Бейкпурдан қандай қорытындыға келгенін сұрадым. «Мен өзіме рөл көріп тұрған жоқпын, — деді ол. — Илон инженерия мен өнімді тікелей өзі басқаруға құмар».
Маск Twitter-ді басқаруға басқа біреуді әкелуге асықпады, тіпті ол онлайн сауалнама жүргізіп, нәтижесі біреуді әкелу керек деп шықса да. Ол тіпті бас қаржы директорын тағайындаудан да бас тартты. Ол мұның өзінің ойын алаңы болғанын қалады. SpaceX-те оған тікелей есеп беретін кем дегенде он бес адам болса, Tesla-да жиырмаға жуық болды. Twitter-де ол командасына жиырмадан астам адам болуына дайын екенін айтты. Және ол олардың және ең адал инженерлердің барлығы оныншы қабаттағы үлкен ашық жұмыс кеңістігінде жұмыс істеуі керек деп бұйырды, ол жерде ол олармен күн сайын және түнде тікелей жұмыс істейтін болады.
Бірінші раунд
Маск өзінің жас мушкетерлеріне инженерлік қатарларды терең қысқарту стратегиясын әзірлеуді тапсырды және олар кімнің үздік және толық берілгенін бағалау үшін код базасын ақтарып шықты. Жұма күні, 28 қазанда сағат 18:00-де, жабылудан жиырма төрт сағат өткен соң, Маск оларды және Tesla мен SpaceX-тен келген басқа үш ондаған сенімді жалдамалыларды жоспарды жүзеге асыруды бастау үшін жинады.
«Twitter-де қазір жиырма бес жүз бағдарламалық жасақтама инженері бар, — деді Маск оларға. — Егер олардың әрқайсысы күніне небәрі үш жол код жазса, бұл күлкілі төмен көрсеткіш, жылына үш миллион жол болуы керек, бұл тұтас операциялық жүйе үшін жеткілікті. Бұл болып жатқан жоқ. Бірдеңе қатты дұрыс емес. Мен өзімді комедиялық шоуда жүргендей сезінемін».
«Кодтау туралы ештеңе білмейтін өнім менеджерлері өздері қалай жасау керектігін білмейтін мүмкіндіктерге тапсырыс бере береді, — деді Джеймс. — Атқа мінуді білмейтін кавалерия генералдары сияқты». Бұл Масктың өзі жиі қолданатын сөз тіркесі еді.
«Мен ереже бекітемін, — деп бұйырды Маск. — Бізде Автопилотпен айналысатын жүз елу инженер бар. Мен Twitter-де де сол санға дейін түсіргім келеді».
Тіпті Масктың Twitter-дегі төмен өнімділік туралы көзқарасын ескергеннің өзінде, инженерлердің 90 пайызынан астамын жұмыстан шығару үстел басындағылардың көбін тіксінтті. Қазір Optimus-тың алғашқы күндеріне қарағанда Масктан азырақ қорқатын Милан Ковач неге көбірек адам қажет екенін түсіндірді. Заңгер Алекс Спиро да сақтыққа шақырды. Ол Twitter-дегі кейбір жұмыстар данышпан компьютерлік дағдыларды қажет етпейтінін сезді. «Мен әлеуметтік медиа компаниясында жұмыс істейтін әрбір адамның IQ-ы жүз алпыс болып, күніне жиырма сағат жұмыс істеуі не үшін керек екенін түсінбеймін», — деп дауласты ол. Кейбір адамдар сатуда жақсы болуы керек, басқаларына жақсы менеджерлердің эмоционалды дағдылары қажет, ал кейбіреулері жай ғана пайдаланушы бейнелерін жүктейді және супержұлдыз болуы шарт емес. Сонымен қатар, түбіне дейін қысқарту, егер біреу ауырып қалса немесе жалығып кетсе, жүйенің істен шығу қаупін тудырады.
Маск келіспеді. Ол терең қысқартуларды тек қаржылық себептермен ғана емес, сонымен қатар хардкор, фанатикалық жұмыс мәдениетін қалайтындықтан да қалады. Ол тәуекелге баруға, тіпті сақтандырусыз ұшуға дайын, әрі құштар еді.
Джеймс, Эндрю, Росс және Дхавал Twitter менеджерлерімен кездесіп, олардан қызметкерлерінің 90 пайызына дейін жұмыстан шығару туралы Масктың мақсаттарын орындауды сұрай бастады. «Олар өте көңілсіз болды, — дейді Дхавал. — Олар компания жай ғана құлайды деп дауласты». Оның және басқа мушкетерлердің стандартты жауабы болды: «Илон осыны сұрады және ол осылай жұмыс істейді, сондықтан біз жоспар құруымыз керек».
Жексенбі күні түнде, 30 қазанда Джеймс Маскқа өзі және басқа мушкетерлер жасаған қалуы керек ең жақсы инженерлердің ресми тізімін жіберді. Басқаларын жіберуге болатын еді. Маск шүріппені дереу басуға дайын болды. Егер жұмыстан шығару 1 қарашаға дейін жүзеге асырылса, компания сол кезде төленуі тиіс бонустар мен опциондық гранттарды төлеуге міндетті болмас еді. Бірақ Twitter-дің адами ресурстар менеджерлері қарсылық білдірді. Олар тізімді әртүрлілікке тексергісі келді. Маск бұл ұсынысты қабылдамады. Бірақ олардың тағы бір ескертуі оны кідіртті. Егер жұмыстан шығару жедел түрде жасалса, бұл келісімшартты бұзғаны және Калифорнияның еңбек заңнамасын бұзғаны үшін айыппұлдарға әкеп соғар еді. Бұл келісімшарт бойынша бонустардан кейін күткеннен гөрі миллиондаған долларға қымбатқа түсер еді.
Маск жаппай жұмыстан шығаруды 3 қарашаға дейін кейінге қалдыруға құлықсыз келісті. Олар сол түні қол қойылмаған электрондық хат арқылы жарияланды: «Twitter-ді салауатты жолға қою мақсатында біз жаһандық жұмыс күшін қысқартудың қиын процесінен өтеміз». Компанияның дүние жүзіндегі қызметкерлерінің жартысына жуығы және кейбір инфрақұрылымдық топтардың 90 пайызға жуығы жұмыстан шығарылды, олардың компания компьютерлері мен электрондық поштасына қолжетімділігі дереу өшірілді. Ол сондай-ақ адами ресурстар менеджерлерінің көпшілігін жұмыстан шығарды.
Және бұл үш раундтық қантөгістің тек бірінші раунды ғана еді.
84. Контент модерациясы
Twitter, 27–30 Қазан, 2022
Сағат тілімен, жоғарғы сол жақтан: Канье Уэстпен SpaceX-те; Йоэль Рот; Джейсон Калаканис; Дэвид Сакс
Бір адамдық кеңес
Музыкант және сәнгер Йе (бұрын Канье Уэст ретінде белгілі) Масктің досы болатын. Бұл достық сәл оғаштау еді: олар энергия мен атақты бөліскенімен, жақын сырлас емес, жай ғана "жұлдызды кештердегі серіктестер" сияқты болатын. Маск 2011 жылы Лос-Анджелесте Йеге SpaceX зауытын аралатқан еді. Он жылдан кейін Йе Оңтүстік Техастағы Starbase-ке келді, ал Маск Майамидегі оның Donda 2 кешіне барды. Олардың ортақ қасиеттері бар еді, соның ішінде "сүзгісіз" сөйлеу, және екеуі де жартылай жынды деп саналатын (бірақ Йенің жағдайында бұл сипаттама кейіннен тек жартылай ғана дұрыс болып шықты).
«Каньенің өзіне деген сенімі мен керемет табандылығы оны бүгінгі дәрежесіне жеткізді», — деді Маск 2015 жылы Time журналына. «Ол мәдени пантеондағы өз орны үшін мақсатты түрде күресті. Ол бұл жолда сыналудан немесе келекеге ұшыраудан қорықпайды».
Маск бұл сөздермен өзін сипаттап тұрғандай еді.
Қазан айының басында, Маск Twitter келісімін аяқтауға бірнеше апта қалғанда, Йе мен оның модельдері сән көрсетілімінде «White Lives Matter» (Ақтардың өмірі маңызды) жазуы бар футболкалар киіп шықты. Бұл әлеуметтік желіде дауыл тудырып, соңында Йенің мынадай твит жазуымен аяқталды: «Мен оянғанда ЕВРЕЙ ХАЛҚЫНА қарсы death con 3 жариялаймын». Twitter оны бұғаттады. Бір-екі күннен кейін Маск твит жазды:
«Бүгін Йемен сөйлестім және оның соңғы твитіне қатысты алаңдаушылығымды білдірдім, ол мұны жүрегіне жақын қабылдады деп ойлаймын».
Бірақ музыкант бұғатталған күйі қалды. Йенің Twitter-дегі хикаясы Маскке сөз бостандығының күрделілігі мен импульсивті саясат жүргізудің кемшіліктері туралы бірқатар сабақ берді. Қысқарту шешімдерімен қатар, контент модерациясы мәселесі Масктің Twitter-дегі алғашқы аптасында басымдыққа ие болды. Ол сөз бостандығы туын желбіретіп келген еді, бірақ оның көзқарастары тым қарапайым екенін түсіне бастады. Әлеуметтік желіде шындық аяқ киімін киіп жатқанда, өтірік әлемнің жартысын шарлап үлгереді. Дезинформация, крипто-алаяқтық және өшпенділік тілі үлкен мәселе еді. Сондай-ақ қаржылық мәселе де туындады: алаңдаулы жарнама берушілер өз брендтерінің уытты сөздер қоқысында болғанын қаламады.
Қазан айының басында, Twitter-ді қабылдап алуға бірнеше апта қалғанда, Маск біздің әңгімелеріміздің бірінде осы мәселелерді шешетін контент модерациясы кеңесін құру идеясын көтерген болатын. Ол кеңесте әлемнің түкпір-түкпірінен әртүрлі дауыстардың болғанын қалады және қандай мүшелерді ойластырғанын сипаттады.
«Кеңес жұмысқа кіріспейінше, кімді қалпына келтіру туралы ешқандай шешім қабылдамаймын», — деді ол маған.
Ол бұл уәдені 28 қазан, жұма күні, Twitter-ді сатып алу аяқталғаннан кейінгі күні жария түрде берді. «Бұл кеңес жиналмайынша, контентке қатысты маңызды шешімдер немесе аккаунттарды қалпына келтіру болмайды», — деп твит жазды. Бірақ билікті басқаға беру оның табиғатына жат еді. Ол бұл идеяны сұйылта бастады. Кеңестің пікірлері тек «кеңес беруші» сипатта болады деді ол маған. «Түпкілікті шешімді мен қабылдауым керек».
Сол күні түстен кейін жиналыс бөлмелерін аралап, қысқартулар мен өнім мүмкіндіктерін талқылап жүргенде, оның кеңес құруға деген қызығушылығы жоғалып бара жатқаны анық болды. Мен одан кеңеске кімдер кіруі мүмкін екенін шештің бе деп сұрағанымда, ол: «Жоқ, қазір бұл басымдық емес», — деді.
Йоэль Рот
Маск Twitter-дің бас заңгері Виджая Гаддені жұмыстан шығарғанда, контент модерациясымен айналысу және одан да қиыны — Маскпен жұмыс істеу міндеті Йоэль Рот есімді, академиялық білімі бар, көңілді, отыз бес жастағы жігітке жүктелді. Бұл оғаш үйлесім еді. Рот солшыл демократ болатын және артында республикашылдарға қарсы твиттер ізін қалдырған еді.
«Мен бұрын ешқашан президенттік науқанға ақша берген емеспін, бірақ жаңа ғана Хиллари үшін Америкаға 100 доллар бердім», — деп жазды ол 2016 жылы, компанияның сенім және қауіпсіздік тобына қосылғаннан кейінгі жылы.
2016 жылғы сайлау күні ол Трамп жақтастарын келеке етіп: «Мен жай ғана айтып жатырмын, біз нәсілшіл мандаринге дауыс берген штаттардың үстінен ұшып өтеміз, оның себебі бар», — деп твит жазды. Трамп президент болғаннан кейін ол «АҚ ҮЙДЕГІ НАҒЫЗ НАЦИСТТЕР» деп жазды және Митч МакКоннеллді «тұлғасы жоқ жел қапшығы» деп атады. Дегенмен, Ротта оптимизм мен құлшыныс үйлесімі бар еді, бұл оған Маскпен жұмыс істей аламын деген үміт сыйлады.
Олар алғаш рет Маск Twitter келісімін шұғыл жауып жатқан бейсенбі күні түстен кейін кездесті. Сағат 17:00-де Роттың телефоны шырылдады. «Сәлем, бұл Йони», — деді қоңырау шалушы. «Екінші қабатқа келе аласыз ба? Сөйлесуіміз керек». Рот Йонидің кім екенін білмеді, бірақ ол өтіп жатқан көңілсіз Хэллоуин кешінен өтіп, Маск, оның банкирлері және мушкетерлері қарбалас жүрген конференция аймағының үлкен ашық кеңістігіне келді.
Оны Йони Рамон қарсы алды — қысқа бойлы, жігерлі, ұзын шашты Tesla ақпараттық қауіпсіздік инженері, тегі израильдік. «Мен өзім израильдікпін, сондықтан оның израильдік екенін білдім», — дейді Рот. «Бірақ басқа жағынан оның кім екенін білмедім». Маск Рамонға наразы Twitter қызметкерлерінің қызметке зиян келтіруіне жол бермеу міндетін жүктеген еді.
«Илон мүлдем паранойяда, және оның себебі де бар, қандай да бір ашулы қызметкер жұмысты бұзады деп қорқады», — деді ол маған Рот келгенге дейін. «Ол мұны тоқтатуды менің жұмысым етті».
Олар ашық алаңдағы үстелге, бөтелкедегі сулар тұрған буфеттің жанына отырғанда, Рамон еш түсіндірместен Роттан сұрады: «Twitter құралдарына қалай қол жеткізе аламын?» Ротқа бұл жігіттің кім екені әлі түсініксіз еді. «Twitter құралдарына кімнің қол жеткізетініне қатысты көптеген шектеулер бар», — деп жауап берді ол. «Құпиялылыққа қатысты көптеген мәселелер бар». «Корпоративтік ауысу болды ғой», — деді Рамон. «Мен Илонға жұмыс істеймін және біз заттарды қауіпсіздендіруіміз керек. Ең болмағанда құралдардың қандай екенін көрсетіңіз». Рот мұны қисынды деп ойлады. Ол ноутбугын шығарып, Рамонға Twitter қолданатын контент модерациясы құралдарын көрсетті және инсайдерлік қауіптен қорғану үшін қандай шаралар қабылдауға болатынын ұсынды.
«Саған сенуге бола ма?» — деді Рамон кенеттен Роттың көзіне қарап.
Рот оның байсалдылығына таң қалып, иә деді. «Жарайды, мен барып Илонды алып келемін», — деді Рамон. Бір минуттан кейін Маск келісім жаңа ғана жабылған соғыс бөлмесінен шығып, демалыс бөлмесіндегі дөңгелек үстелдердің біріне отырды да, қауіпсіздік құралдарын көрсетуді сұрады. Рот Масктің жеке аккаунтын ашып, Twitter құралдарының онымен не істей алатынын көрсетті.
«Бұл құралдарға қолжетімділік әзірге тек бір адамға ғана шектелуі керек», — деді Маск. «Мен мұны кеше жасадым», — деп жауап берді Рот. «Ол бір адам — менмін».
Маск үнсіз бас изеді. Оған Роттың істі қалай жүргізіп жатқаны ұнаған сияқты болды. Содан кейін ол Роттан ең жоғары деңгейдегі құралдарға қол жеткізуге тиіс, «өміріңді сеніп тапсыратын» он адамның атын сұрады. Рот тізім жасайтынын айтты. Маск оның көзіне тіке қарады.
«Мен өміріңді сеніп тапсыруды айтып тұрмын», — деді ол. «Өйткені олар бірдеңе бүлдірсе, олар жұмыстан шығады, сен жұмыстан шығасың және сенің бүкіл командаң жұмыстан шығады».
Рот іштей мұндай бастықпен қалай жұмыс істеу керектігін білетінін ойлады. Ол басын изеп, кеңсесіне қайтты.
Ойынан кетпеген "Ара" (Babylon Bee)
Йоэль Рот үшін алғашқы қиындық белгісі келесі күні таңертең, жұмада, Йони Рамоннан хабарлама келгенде басталды. Маск өзіне ұнайтын консервативті әзіл сайты Babylon Bee-ді қалпына келтіргісі келетінін айтты. Сайт Байден әкімшілігіндегі трансгендер әйел Рэйчел Левинді сатиралық түрде «Жыл адамы» (Man of the Year) деп атағаны үшін Twitter-дің «мисгендеринг» (жынысын дұрыс атамау) саясаты бойынша бұғатталған еді. Рот Масктің құбылмалы беделімен таныс болғандықтан, оның бір сәтте қандай да бір импульсивті шешім шығаратынын күткен еді. Ол бұл Трамп туралы болады деп ойлады, бірақ Babylon Bee-ді қалпына келтіру туралы өтініш дәл сол мәселені көтерді. Роттың мақсаты Масктің біржақты және ерікті түрде қалпына келтірулер жасауына жол бермеу болды. Басқаша айтқанда, ол Масктің "Маск болуына" жол бермеуге үміттенді.
Рот сол күні таңертең Масктің заңгері, қазір саясат мәселелерін басқарып отырған Алекс Спиромен кездесті. «Егер саған бірдеңе керек болса немесе бірдеңе оғаш болса, маған тікелей хабарлас», — деді Спиро оған. Рот солай істеді. Twitter-дің мисгендеринг саясатын түсіндіріп, Babylon Bee ереже бұзған твитті өшіруден бас тартқанын айтқан соң, Рот үш нұсқа бар екенін жеткізді: Bee-ді бұғаттаулы қалдыру, мисгендерингке қарсы ережені алып тастау немесе саясат пен прецеденттерге бас қатырмай, Bee-ді жай ғана ерікті түрде қалпына келтіру. Масктің қалай жұмыс істейтінін білетін Спиро үшінші нұсқаны таңдады.
«Неге ол жай ғана солай істей салмайды?» — деп сұрады ол. «Ол істей алады», — деп мойындады Рот. «Ол компанияны сатып алды және қалаған шешімін қабылдай алады».
Бірақ бұл мәселе тудыруы мүмкін еді. «Басқа қолданушы дәл солай істеп, біздің ережелеріміз орындалғанда не істейміз? Сізде жүйелілік мәселесі туындайды».
«Жарайды, онда саясатты өзгертуіміз керек пе?» — деп сұрады Спиро. «Сіз олай істей аласыз», — деп жауап берді Рот. «Бірақ сіз білуіңіз керек, бұл үлкен мәдени соғыс мәселесі».
Жарнама берушілер Масктің контент модерациясын қалай жүргізетініне қатты алаңдаулы еді. «Егер оның ең бірінші жасайтын ісі Twitter-дің мисгендерингке қатысты өшпенділік саясатын алып тастау болса, бұл жақсылыққа апармайды деп ойлаймын». Спиро ойланып қалды да: «Бұл туралы Илонмен сөйлесуіміз керек», — деді. Олар бөлмеден шығып бара жатқанда, Ротқа тағы бір хабарлама келді. «Илон Джордан Питерсонды қалпына келтіргісі келеді». Канадалық психолог және жазушы Питерсон жыл басында трансгендер ер адам атақтыны әйел деп атауды талап еткені үшін Twitter-ден шеттетілген болатын.
Бір сағаттан кейін Маск Рот және Спиромен кездесу үшін конференция бөлмелерінің бірінен шықты. Олар адамдар жүрген қоғамдық тамақтану аймағында тұрды, бұл Ротты ыңғайсыз жағдайға қалдырды, бірақ ол кездейсоқ қалпына келтіру мәселесін көтерді.
«Ал президенттік рақымшылық тұжырымдамасы ше?» — деп сұрады Маск. «Бұл Конституцияда бар ғой, солай емес пе?»
Оның әзілдеп тұрғанын түсінбеген Рот Масктің кездейсоқ рақымшылық жасауға құқығы бар екенін мойындады, бірақ: «Егер басқа біреу дәл солай істесе ше?» — деп сұрады.
«Біз ережелерді өзгертпейміз, біз оларға рақымшылық жасаймыз», — деп жауап берді Маск. «Бірақ әлеуметтік желіде бұл дәл олай жұмыс істемейді», — деді Рот. «Адамдар ережелерді сынайды, әсіресе осы мәселеде, және олар Twitter саясатының өзгерген-өзгермегенін білгісі келеді».
Маск біраз үнсіз тұрып, сәл шегінуге шешім қабылдады. Ол бұл мәселемен таныс еді. Оның өз баласы жынысын ауыстырған болатын.
«Қараңыз, мен ашық айтқым келеді, адамдардың жынысын дұрыс атамау керемет нәрсе деп ойламаймын. Бірақ бұл біреуді өлтіремін деп қорқытқандай таяқ пен тас емес қой».
Рот тағы да таң қалды. «Мен шын мәнінде онымен келістім», — дейді ол. «Менің цензура жасағы деген атым болса да, Twitter басқа, аз инвазивті нұсқалар болған кезде тым көп сөзді өшіреді деген менің бұрыннан келе жатқан көзқарасым еді». Рот твиттерді өшіру немесе қолданушыларды бұғаттаудың орнына ескерту хабарламаларын қою туралы әзірлеп жатқан кейбір идеяларын көрсету үшін ноутбугын үстелге қойды. Маск ынтамен бас изеді. «Бұл дәл біз істеуіміз керек нәрсе сияқты», — деді ол. «Бұл проблемалық твиттер іздеуде шықпауы керек. Олар сіздің лентаңызда көрінбеуі керек, бірақ егер сіз біреудің профиліне кірсеңіз, мүмкін көрерсіз».
Бір жылдан астам уақыт бойы Рот белгілі бір твиттер мен қолданушылардың таралуын азайту жоспарымен жұмыс істеп келген еді. Ол мұны даулы қолданушыларды біржола бұғаттаудан аулақ болудың жолы деп санады. «Мен зерттегім келетін ең үлкен салалардың бірі — өшіру емес, қатысуды өшіру және күшейтуді азайту/көрінуді сүзу сияқты саяси интервенциялар», — деп жазды ол 2021 жылдың басында Twitter командасына Slack хабарламасында. Бір қызығы, бұл хабарлама 2022 жылдың желтоқсанында Масктің «Twitter файлдары» деп аталатын ашықтық деректерінің бір бөлігі ретінде жарияланғанда, бұл консерваторлардың Twitter-дегі либералдар тарапынан «көлеңкелі банға» (shadow banning) ұшырағанының айқын дәлелі ретінде қабылданды.
Маск Роттың проблемалық твиттер мен қолданушыларды тұрақты бұғаттаудың баламасы ретінде «көрінуді сүзу» арқылы күшейтуді азайту идеясын мақұлдады. Ол сондай-ақ Babylon Bee немесе Джордан Питерсонды қалпына келтіруді кідірте тұруға келісті. «Оның орнына, — деп ұсынды Рот, — неге біз бір-екі күн уақыт алып, осы күшейтуді азайту жүйесінің нұсқасын жасамаймыз?» Маск бас изеді. «Мен мұны сіз үшін дүйсенбіге дейін жасай аламын», — деп уәде берді Рот. «Жақсы естіледі», — деді Маск.
Сакс және Калаканис
Келесі күні, сенбіде, Йоэль Рот күйеуімен түскі ас ішіп отырғанда, кеңсеге келуін сұраған қоңырау алды. Дэвид Сакс пен Джейсон Калаканис оған сұрақтар қойғысы келді. «Сен баруың керек», — деп кеңес берді Twitter-дегі досы, ол екеуінің маңыздылығын білетін. Сөйтіп, ол өзі тұратын Берклиден шығанақ арқылы Twitter штаб-пәтеріне жол тартты.
Маск сол аптада Сакстың Сан-Францискодағы Пасифик Хайтстағы бес қабатты үйінде тұрып жатқан еді. Олар PayPal кезінен таныс. Сол кездің өзінде Сакс ашық либертариан және сөз бостандығын жақтаушы болған. Оның «woke» (ояну) мәдениетіне деген жиіркеніші оны оңшылдарға қарай итермеледі, бірақ популистік-ұлтшылдық қыры оны Американың интервенциялық саясатына күмәнмен қарауға мәжбүр етті.
2021 жылы Тосканада интернет-кәсіпкер және либертариан Скай Дейтонның елу жылдық мерейтойында Сакс пен Маск ірі технологиялық компаниялардың желідегі сөз бостандығын шектеу үшін қалай сөз байласып жатқанын талқылады. Сакс популистік көзқарасты ұстанды, ол корпоративтік элитаның «сөз картелі» бөгде адамдарды басып тастау үшін цензураны қару ретінде қолданады деп дәлелдеді. Граймс қарсылық білдірді, бірақ Маск негізінен Саксты жақтады. Ол кезге дейін сөз бостандығы мен цензураға аса мән бермеген еді, бірақ бұл мәселе оның өсіп келе жатқан анти-woke сезімдерімен үндесті. Маск Twitter-ді қабылдап алғанда, Сакс сол жердегі тұрақты тұлғаға айналып, кездесулерді үйлестіруге көмектесіп, кеңес беріп отырды.
Оның досы әрі покер бойынша серіктесі, апта сайынғы подкастты бірге жүргізетін Джейсон Калаканис Бруклинде туған интернет-стартапшы және Масктің тым белсенді көмекшісі еді. Оның балаларға тән құлшынысы Сакстың тұнжыраған ұстамдылығына қарама-қайшы келетін және ол саяси жағынан байсалдырақ болатын. Сәуір айында Маск Twitter-ге қатысты алғашқы қадамдарын жасағанда, Калаканис көмектесуге дайын екенін білдіріп хабарлама жазды.
«Басқарма мүшесі, кеңесші, кім болса да... менің қылышым сіздікі», — деп жазды ол. «Мені ойынға қосыңыз, бапкер! Twitter CEO болу — менің арманым».
Оның асығыстығы кейде Масктің қарсылығын тудыратын, мысалы, ол Масктің Twitter-ді сатып алу ұсынысына инвестиция тарту үшін арнайы қаржылық мақсаттағы көлікті (SPV) құрған кезде. «Кездейсоқ адамдарға SPV жарнамалап не істеп жүрсің?» — деп жазды Маск. «Бұл дұрыс емес». Калаканис кешірім сұрап, шегінді. «Бұл келісім әлемнің қиялын адам сенгісіз жолмен жаулап алды. Бұл жындылық... Мен сенімен біргемін, бауырым — сен үшін гранатаға да секіремін».
Рот штаб-пәтерге Сакс пен Калаканисті көруге келгенде, дағдарыс өршіп тұрған еді. Twitter нәсілшіл және антисемиттік жазбаларға толып кетті. Маск цензураға қарсы екенін жариялаған болатын, енді тролльдер мен арандатушылар тобы шекараны сынап жатты. Маск бақылауды қолға алғаннан кейінгі он екі сағат ішінде N-сөзін (нәсілдік кемсіту сөзі) қолдану 500 пайызға өсті. Жаңа команда шексіз сөз бостандығының кемшілігі бар екенін тез түсінді.
Рот Сакстың өзінің солшыл көзқарастары туралы оқығанын білетін, сондықтан оның қаншалықты сыпайы және ілтипатты болғанына таң қалды. Олар өшпенділік шабуылы туралы деректерді және онымен күресу үшін қандай құралдар бар екенін талқылады. Рот бұлардың көбі жеке пікір білдіретін жекелеген қолданушылардан емес, ұйымдасқан тролльдер мен боттардың шабуылы нәтижесінде болғанын түсіндірді. «Бұл анық үйлестірілген іс болды, — дейді Рот, — жай ғана адамдардың нәсілшіл болып кетуі емес». Шамамен бір сағаттан кейін Маск конференция бөлмесіне кірді.
«Сонымен, мына нәсілшілдік нәрселер не болып жатыр?» — деп сұрады ол. «Бұл тролльдер науқаны», — деді Рот. «Оны дереу құртып жіберіңдер», — деді Маск. «Түбімен жойыңдар (Nuke it)».
Рот қатты қуанды. Ол Маск кез келген модерация әрекетіне қарсы болады деп ойлаған еді. «Өшпенділік тіліне Twitter-де орын жоқ», — деп жалғастырды Маск, ресми мәлімдеме жасағандай. «Болмайды». Калаканис Ротқа жағдайды өте жақсы түсіндіретінін айтты. «Неге бұл туралы твит жазбайсың?» — деп сұрады ол. Сөйтіп, Рот твиттер тізбегін жариялады. «Біз Twitter-дегі өшпенділік әрекеттерінің көбеюін шешуге назар аудардық», — деп жазды ол. «Белгілі бір былапыт сөзді қайталап қолданған 50 000-нан астам твит небәрі 300 аккаунттан келген. Бұл аккаунттардың барлығы дерлік жалған. Біз осы троллинг науқанына қатысқан қолданушыларды бұғаттау шараларын қабылдадық».
Маск Роттың жазбаларын ретвит жасап, Twitter-ден қаша бастаған жарнама берушілерді тыныштандыруға арналған өз сөзін қосты. «Өте анық болу үшін айтамын, — деп жазды ол, — біз Twitter-дің контент модерациясы саясатына әлі ешқандай өзгеріс енгізген жоқпыз». Өзінің жақын шеңбері деп санайтын адамдармен жасайтыны сияқты, Маск Ротқа сұрақтар мен ұсыныстар жазып, үнемі хабарласа бастады. Роттың бес жыл бұрынғы солшыл твиттерін қайта қазбалаған жаңа мақалалар легі пайда болғанда да, Маск оны жеке де, жария түрде де қолдады. «Ол маған менің ескі твиттерімнің кейбірі күлкілі екенін айтты және көптеген консерваторлар менің басымды сұрап жатса да, шын жүректен қолдау көрсетті», — дейді Рот. Маск тіпті Twitter-дегі бір консерваторға Ротты қорғап жауап берді.
«Біз бәріміз күмәнді твиттер жаздық, мен басқалардан көбірек жаздым, бірақ мен Йоэльді қолдайтынымды анық айтқым келеді», — деп жазды ол. «Менің ойымша, оның адалдығы жоғары және біз бәріміз саяси сенімдерімізге құқылымыз».
Маск оның есімін қалай дұрыс айту керектігін (Йо-Эль) әлі толық түсінбесе де, бұл әдемі достықтың бастауы сияқты көрінді.
85. Хэллоуин. Twitter, Қазан 2022. Мэй 2022 жылғы Хэллоуинге киініп, ұлының презентацияларының бірін қарап отыр.
Нью-Йоркке сапар
Йоэль Роттың Маскпен қарым-қатынасы таңқаларлықтай жақсы жүріп жатқанда, жексенбі күні, 30 қазанда түске таман күйеуі оған бұрылып: «Мынау не сұмдық (fuck)?» — деп сұрады. Бұл сұрақ Ротқа Трамп күндерін еске түсірді, ол кезде ол әр таң сайын оянып, не жазылғанын күтіп, өзін дайындайтын. Бұл жолы Маск Өкілдер палатасы спикерінің сексен екі жастағы күйеуі Пол Пелосиге балғамен жасалған шабуыл туралы твит жазған еді. Хиллари Клинтон мұндай зорлық-зомбылыққа «өшпенділік пен ессіз қастандық теорияларын тарататын» адамдарды кінәлаған твит жариялаған болатын. Маск оған жауап ретінде ешқандай дәлел келтірместен, Пелоси «ер жезөкшемен болған жанжалда» зардап шеккен болуы мүмкін деген жалған болжам жасаған оңшыл қастандық сайтына сілтеме жасады. «Бұл оқиғада көзге көрінгеннен гөрі тереңірек мән болуының кішкентай ықтималдығы бар», — деп түсініктеме берді Маск.
Масктің твиті оның (әкесі сияқты) қастандық теорияларын тарататын оғаш жалған жаңалықтар сайттарын оқуға бейімділігін көрсетті, бұл Twitter-де үлкен мәселе еді. Ол твитті тез өшіріп, кешірім сұрады және кейінірек жеке әңгімеде бұл оның ең ақымақ қателіктерінің бірі болғанын айтты. Бұл сондай-ақ қымбатқа түскен қателік болды. «Бұл жарнама берушілермен мәселе тудыратыны анық», — деп жазды Рот Алекс Спироға.
Маск жарнама берушілер үшін жақсы орын құру оның анағұрлым шулы сөз бостандығына жол ашу жоспарларымен қайшы келетінін түсіне бастады. Бірнеше күн бұрын ол «Құрметті Twitter жарнама берушілері» атты хат жазып: «Twitter, әрине, ешқандай салдары жоқ, кез келген нәрсе айтыла беретін тозаққа айнала алмайды!» — деп уәде берген еді. Бірақ оның Пол Пелоси туралы твиті жарнама берушілердің Twitter-де нені ұнатпайтынын айқын көрсетіп, сол уәдені жоққа шығарды: ол адамдар (соның ішінде Маск) импульсивті және абайсыз түрде тарататын жалғандық пен қаруланған дезинформацияның қоқыс шұңқыры болуы мүмкін еді. Жарнама Twitter кірісінің 90 пайызын құрайтын. Жарнама нарығындағы құлдырауға байланысты ол онсыз да төмендеп жатқан еді, бірақ Маск келгеннен кейін ол әлдеқайда жылдам құлдырай бастады. Алдағы алты айда ол жартысынан көбіне қысқаратын еді.
Жексенбі күні түнде Маск Twitter-дің жарнама сату тобымен кездесіп, жарнама берушілер мен олардың агенттіктерін тыныштандыруға тырысу үшін Нью-Йоркке ұшты. Ол Х-ті (ұлын) өзімен бірге алып жүрді және олар таңғы 3 шамасында Мэйдің Гринвич-Виллидждегі пәтеріне келді. Ол қонақүйлерді немесе жалғыз қалуды ұнатпайтын. Сол күні таңертең Мэй мен Х онымен бірге Twitter-дің Манхэттендегі штаб-пәтеріне барды, олар шиеленісті кездесулерде қалқан және эмоционалды қолдаушы рөлін атқарды.
Масктің инженерлік мәселелерге деген интуитивті сезімі бар, бірақ оның нейрондық желілері адам сезімдерімен жұмыс істегенде қиналады, сондықтан оның Twitter-ді сатып алуы үлкен мәселеге айналды. Ол оны технологиялық компания деп ойлады, ал шын мәнінде ол адам эмоциялары мен қарым-қатынастарына негізделген жарнамалық орта еді. Ол Нью-Йорк сапарында ілтипатты болу керектігін білді, бірақ ол ашулы еді.
«Сәуір айында келісім жарияланғаннан бері маған қарсы агрессивті науқан жүріп жатыр», — деді ол маған. «Белсенді топтар жарнама берушілерді келісімге қол қоюдан бас тартуға итермелеп жатыр».
Дүйсенбідегі кездесулер жарнама берушілерді тыныштандыра алмады. Анасы қарап, Х ойнап отырғанда, Маск бір сарынды дауыспен алдымен сату қызметкерлеріне, содан кейін жарнама қауымдастығымен қоңырауларда сөйледі. «Мен Twitter-дің көптеген адамдарға, мүмкін бір күні миллиард адамға қызықты болғанын қалаймын», — деді ол осы әңгімелердің бірінде. «Бұл қауіпсіздікпен қатар жүреді. Егер сізге өшпенділік сөздері жаудырылса немесе шабуыл жасалса, сіз кетіп қаласыз». Әр кездесуде одан Пол Пелоси туралы твиті жайлы сұрады. «Мен қандай болсам, сондаймын», — деді ол бір сәтте, бұл шын мәнінде басқаша үміттенген тыңдаушыларды тыныштандырмады. «Менің Twitter аккаунтым — менің жеке басымның жалғасы, және мен ақымақ нәрселерді твиттеймін және қателіктер жіберемін». Ол мұны кішіпейілділікпен емес, суық немқұрайлылықпен айтты. Zoom қоңырауларының бірінде кейбір жарнама берушілердің қолдарын қусырып немесе байланыстан шығып жатқаны көрінді. «Мынау не сұмдық?» — деп күбірледі олардың бірі. Twitter Илон Масктің кемшіліктері мен қылықтарының жалғасы емес, миллиард долларлық бизнес болуы керек еді.
Келесі күні жарнама қауымдастығы сенім артқан Twitter-дің көптеген топ-менеджерлері, атап айтқанда Лесли Берланд, Жан-Филипп Махеу және Сара Персонетт жұмыстан кетті немесе шығарылды. Көбірек ірі брендтер мен жарнама агенттіктері Twitter-дегі жарнаманы тоқтататынын жариялады немесе жай ғана үнсіз тоқтатты. Сатылым бір айда 80 пайызға төмендеді. Масктің хабарламалары тыныштандырудан жалынуға, содан кейін қорқытуға ауысты. «Twitter кірісінің жаппай төмендеуіне белсенді топтардың жарнама берушілерге қысым жасауы себеп болды, дегенмен контент модерациясында ешнәрсе өзгерген жоқ және біз белсенділерді тыныштандыру үшін қолдан келгеннің бәрін жасадық», — деп твит жазды ол кездесулерден кейін. «Олар Америкадағы сөз бостандығын жоюға тырысуда».
Ғарыш қолбасшылары
Хэллоуин — Масктің сүйікті мерекелерінің бірі, рөлдік ойындар ойнауға мүмкіндік. Жарнама берушілерді тыныштандырудан бөлек, Нью-Йоркке ұшуының тағы бір себебі — ол анасына модель Хайди Клумның жыл сайынғы Хэллоуин кешіне еріп баруға уәде берген еді. Бұл кеште папараццилерді қуанту үшін қызыл кілемде ерекше костюмдер көрсетілетін. Маск жарнамалық кездесулерден Мэйдің пәтеріне кешкі сағат 21:00-ге дейін оралмады. Сол кезде анасы мен досы оған сатып алған қызыл-қара былғарыдан жасалған «шайтанның чемпионы» сауыт костюмін киюге көмектесті. Оларды VIP аймаққа кіргізсе де, оларға кеш ұнамады. Мэй оны тым шулы деп тапты, ал Илон бәрінің онымен селфиге түсуге тырысқанына ашуланды. Сөйтіп, олар он минуттан кейін кетіп қалды. Бірақ Маск Twitter-дегі профиль суретін «шайтанның чемпионы» сауытындағы суретіне ауыстырды. Ол бұл оның қазіргі жағдайына сәйкес келеді деп ойлады.
Келесі күні таңертең ол анасы және ұлымен бірге Falcon Heavy ұшырылымының тікелей трансляциясын көру үшін ерте тұрды. Бұл SpaceX-тің жиырма жеті қозғалтқышты зымыранының үш жылдан бергі алғашқы ұшырылымы еді. Содан кейін ол АҚШ Ғарыш қолбасшылығындағы жоғары генералдардың ауысу рәсіміне қатысу үшін Вашингтонға ұшты. Байден әкімшілігімен шиеленіске қарамастан, Пентагон Маскті жылы қабылдады, әсіресе SpaceX ірі әскери спутниктер мен экипаждарды орбитаға шығаруға қабілетті жалғыз американдық ұйым болғандықтан. Рәсім барысында Біріккен штаб бастықтарының төрағасы генерал Марк Милли оны ерекше атап өтті.
«Ол нені білдіреді, — деді Милли, — бұл Америка Құрама Штаттарын ғарыштағы ең қуатты елге айналдыратын азаматтық және әскери ынтымақтастық пен командалық жұмыстың үйлесімі».
86. Көк белгілер. Twitter, 2-10 қараша, 2022. Конференция залындағы презентация.
Джеймс Маск, Дхавал Шрофф және Эндрю Маск инженерлерді бағалауда.
Термоядролық
Йоэль Рот және контент модерациясы тобының көпшілігі қысқартулар мен жұмыстан шығарулардың бірінші кезеңінен аман қалды. Нәсілшіл троллингке қарсы күрес пен жарнама берушілер арасындағы наразылықты ескере отырып, бұл команданы бірден жойып жібермеу дұрыс шешім болып көрінді. «Мен маңызды емес деп санаған өте аз рөлдерді қысқарттым, бірақ маған адамдарды жұмыстан шығаруға ешкім қысым жасамады», — дейді Рот. Сол күні ол жарнама берушілерге компанияның «негізгі модерация мүмкіндіктері орнында қалғанын» айтып, сенімділік білдірген твит жазды. Ол Маскке уәде еткен жаңа мисгендеринг саясатын әзірлеуді аяқтады. Жоспар бойынша, ереже бұзған кез келген твитте ескерту болады, оның көріну деңгейі төмендетіледі және ретвит жасауға тыйым салынады. Маск мұны мақұлдады.
Содан кейін Маск контент модерациясы үшін қосымша идея ұсынды. Twitter-де «Bird Watch» (Құс қарау) деп аталатын аз танымал мүмкіндік бар еді. Ол қолданушыларға жалған деп тапқан твиттерге түзетулер немесе контекстік мәлімдемелер қосуға мүмкіндік беретін. Маскке идея ұнады, бірақ атауы ұнамады. «Бұдан былай біз оны Community Notes (Қоғамдастық жазбалары) деп атаймыз», — деді ол. Бұл оған заттарды цензуралаудан аулақ болудың және оның орнына, өзі айтқандай, «ұжымдық адамзатқа әңгіме бастауға және оның шын немесе жалған екенін талқылауға мүмкіндік берудің» жолы ретінде ұнады.
Жарнама берушілер бір апта бойы кетіп жатты, бірақ жұма күні, 4 қарашада кету легі жылдамдады. Мұның бір себебі — Oreo печеньесі сияқты компанияларды жарнамаларын алып тастауға шақырған онлайн белсенділер бастаған бойкот болды. Маск қысымға көнген жарнама берушілердің соңынан түсемін деп қорқытты. «Егер бұл жалғаса берсе, термоядролық "атын атап, ұятқа қалдыру" (name & shame) дәл осылай болады», — деп твит жазды ол.
Сол күні кешке Маск "демон режиміне" ауысты. Twitter-дегі адамдардың көпшілігі, соның ішінде Рот, оның кейде озбыр және сезімсіз болатынын көрген, бірақ олар оның транс тәрізді ең қараңғы тұлғасының суық қаһарына ұшырамаған және дауылды қалай өткізу керектігін үйренбеген еді. Ол Ротқа қоңырау шалып, қолданушылардың жарнама берушілерді Twitter-ге бойкот жариялауға шақыруын тоқтатуды бұйырды. Әрине, бұл оның сөз бостандығына адалдығымен сәйкес келмеді, бірақ Масктің ашуы қайшылықтарды жоққа шығаратын моральдық әділдікке ие болады. «Twitter — жақсы нәрсе», — деді ол Ротқа. «Оның өмір сүруі моральдық тұрғыдан дұрыс. Бұл адамдар моральға жат нәрсе істеп жатыр». Жарнама берушілерге Twitter-ге бойкот жариялауға қысым жасаған қолданушылар бопсалаумен айналысуда, деді ол, және оларды бұғаттау керек.
Рот шошып кетті. Twitter-де бойкотты жақтауға қарсы ереже жоқ еді. Бұл үнемі жасалатын нәрсе. Шынында да, Роттың пікірінше, дәл осындай үгіт-насихат Twitter-ді маңызды ететін. Оған қоса, Барбра Стрейзанд эффектісі бар еді (әнші фотографты үйінің суретін жариялағаны үшін сотқа беріп, нәтижесінде сурет мың есе көп назар аударған). Жарнамалық бойкотқа шақыратын твиттерге тыйым салу бойкот туралы хабардарлықты арттырар еді. «Менің ойымша, бүгін түнде мен жұмыстан кетуім керек», — деді Рот күйеуіне.
Бірнеше хабарлама алмасқаннан кейін Маск Ротқа телефон соқты. «Бұл әділетсіздік», — деді ол. «Бұл бопсалау». «Бұл твиттер біздің ережелерімізді бұзбайды», — деп жауап берді Рот. «Егер сіз оларды өшірсеңіз, бұл кері әсер етеді». Әңгіме он бес минутқа созылды және жақсы өтпеді. Рот өз дәлелдерін айтқаннан кейін, Маск тез сөйлей бастады және оның ешқандай қарсылықты қаламайтыны анық болды. Ол дауыс көтермеді, бұл оның ашуын одан сайын қорқынышты етті. Масктің авторитарлық жағы Роттың мазасын қашырды.
«Мен қазір Twitter саясатын өзгертіп жатырмын», — деп мәлімдеді ол. «Бопсалауға дәл қазірден бастап тыйым салынады. Бұғатта. Оларды бұғатта». «Не біле алатынымды көрейін», — деді Рот. Ол уақыт ұтуға тырысты. «Мен телефонды қоюым керек деп ойладым», — деп еске алады Рот.
Рот Робин Уилерге қоңырау шалды. Ол Twitter-дің жарнама сату бөлімінің басшысы қызметінен кеткен, бірақ Маск пен Джаред Бирчалл оны қайтарып алған еді. «Бұл боқтықтың қалай жұмыс істейтінін білесің ғой», — деді Рот оған. «Егер біз белсенділер науқанына тыйым салсақ, бұл оның одан сайын өршуіне тамаша жол болады». Уилер келісті. «Ештеңе істеме», — деді ол Ротқа. «Мен де Илонға жазамын, сонда ол мұны бірнеше адамнан естиді». Роттың Масктен естіген келесі нәрсесі мүлдем басқа тақырыптағы сұрақ болды: Бразилиядағы сайлауда не болып жатыр? «Ол екеуміз кенеттен қалыпты қарым-қатынасқа қайта оралдық, ол сұрақтар қойып, мен жауап беріп жаттым», — дейді Рот. Маск "демон режимінен" шыққан еді. Оның ойы басқа нәрселерге ауысты және ол жарнамалық бойкот туралы қайта айтпады немесе бұйрықтарының орындалуын тексермеді.
Генри Киссинджер бірде көмекшісінің Уотергейт жанжалы «қандай да бір ақымақтың Сопақ кабинетке кіріп, Никсонның айтқанын істегені үшін» болды деген сөзін келтірген еді. Масктің айналасындағылар оның "демон режимі" кезеңдерін қалай өткізу керектігін білетін. Рот кейінірек бұл кездесуді Бирчаллмен әңгімесінде сипаттады. «Иә, иә, иә», — деді Бирчалл оған. «Бұл Илонда болып тұрады. Сіз жай ғана елемеуіңіз керек және оның айтқанын істемеңіз. Содан кейін, ол ақпаратты өңдеп болған соң, оған қайта барыңыз».
Twitter Blue белгілері
Жазылымдар Масктің Twitter-ге арналған жоспарларының негізгі бөлігі болды. Ол оны Twitter Blue деп атады. Көк белгілер Twitter оларды жеткілікті деңгейде танымал деп санауы үшін арнайы процестен өткен (немесе тамыр-таныс салған) атақты адамдар мен шенеуніктерге қолжетімді болатын. Масктің идеясы ай сайынғы ақы төлеуге дайын кез келген адам үшін жаңа аутентификация белгісін жасау еді. Джейсон Калаканис және басқалар «танымал» деп танылғандар мен ақша төлегендер үшін әртүрлі белгілердің болуы элиталық болады деп болжады, сондықтан Маск екі санатқа да бірдей көк белгі беріледі деп шешті.
Twitter Blue көптеген мақсаттарға қызмет ететін еді. Біріншіден, ол тролль фермалары мен бот армияларын қысқартады, өйткені бір несие картасы мен телефонға тек бір расталған аккаунтқа рұқсат етіледі. Екіншіден, бұл жаңа кіріс көзі болады. Сондай-ақ, бұл қолданушының несие картасы туралы ақпаратты жүйеге енгізіп, Twitter-ге бір күні Маск елестеткен кеңірек қаржылық қызметтер мен төлемдер платформасына айналуға мүмкіндік береді. Және бұл өшпенділік тілі мен алаяқтық мәселелерін шешуге көмектесуі мүмкін.
Ол оны дүйсенбі, 7 қарашаға дейін дайындауды сұрады. Олар инженерлік жұмыстарды сәтті аяқтады, бірақ іске қосылмас бұрын олар адами мәселе бар екенін түсінді: мыңдаған пранкерлер, алаяқтар мен арандатушылар верификация жүйесін алдап, көк белгіні алып, содан кейін профильдерін өзгертіп, басқа біреу болып көріну жолдарын іздейтін болады. Рот қауіптерді сипаттайтын жеті беттік жазба ұсынды. Ол жаңа мүмкіндікті кем дегенде АҚШ-тағы 8 қарашадағы аралық сайлаудан кейінге қалдыруды талап етті.
Маск мәселені түсініп, екі күндік кідіріске келісті. Ол 7 қарашада түскі уақытта өнім менеджері Эстер Кроуфорд пен жиырма инженерді конференция үстелінің айналасына жинап, адамдардың Twitter Blue-ді бүлдіруіне жол бермеудің маңыздылығын атап өтті.
«Жаппай шабуыл болады», — деп ескертті ол. «Қорғанысты сынайтын жаман актерлер тобы болады. Олар мені және басқаларды сомдауға тырысады, содан кейін баспасөзге барады, ал баспасөз бізді құртқысы келеді. Көк белгілер үшін Үшінші дүниежүзілік соғыс болады. Сондықтан біз мұның бетке жұмыртқа лақтырғандай жағдай болмауы үшін қолдан келгеннің бәрін жасауымыз керек».
Инженерлердің бірі басқа мәселені көтеруге тырысқанда, Маск оны тоқтатты. «Бұл туралы қазір ойламаңыз да», — деді ол. «Тек бір ғана басымдық бар: болатын жаппай имперсонация (біреудің атын жамылу) шабуылын тоқтату». Бір мәселе, бұл код жолдарымен қатар адамдарды да қажет етті. Маск қызметкерлердің 50 пайызын және қолданушыларды тексерумен айналысатын сыртқы мердігерлердің 80 пайызын жұмыстан шығарған болатын. Бюджетті қатаңдатуға көмектесіп жүрген Антонио Грасиас Ротқа модераторларға жұмсалатын шығындарды түбегейлі қысқартуды бұйырды.
Twitter Blue сәрсенбі, 9 қараша күні таңертең іске қосыла бастағанда, имперсонация мәселесі Маск пен Рот қорыққандай жаман болды. Атақты саясаткерлер және одан да жаманы, ірі жарнама берушілер болып көрінетін көк белгісі бар жалған аккаунттар цунамиі басталды. Eli Lilly дәрі-дәрмек өндірушісі болып көрінген біреу: «Инсулин қазір тегін екенін хабарлауға қуаныштымыз», — деп твит жазды. Компанияның акцияларының бағасы бір сағатта 4 пайыздан астамға төмендеді. Coca-Cola имперсонаторы: «Егер бұл 1000 ретвит жинаса, біз кокаинді Coca-Cola-ға қайтарамыз», — деді. (Ол жинады, бірақ Coke олай істемеді.) Nintendo имперсонаторы Марионың ортаңғы саусағын көрсетіп тұрғанын көрсетті. Tesla да аман қалмады. «Біздің көліктер мектеп аймағындағы жылдамдық шектеулерін сақтамайды. Балаларды... (боқтық сөз)», — деп жазылған Tesla болып көрінетін көк белгісі бар аккаунттың твитінде. Тағы біреуі: «ШҰҒЫЛ: Екінші Tesla Дүниежүзілік сауда орталығына соғылды», — деп твит жазды. Бірнеше сағат бойы Маск алға ұмтылып, жаңа ережелер шығарып, имперсонаторларға қоқан-лоққы жасады. Бірақ келесі күні ол Twitter Blue экспериментін бірнеше аптаға тоқтатуға шешім қабылдады.
Жұмысқа оралу
Twitter Blue іске қосылуы «Гинденбург» деңгейіндегі апатқа айналып жатқанда, Маск дағдарыс режиміне көшті. Кейде дағдарыстар оған қуат береді. Олар оны бақытты және жігерлі етеді. Бұл жолы олай болмады. Сол сәрсенбі мен бейсенбіде ол тұнжыраған, ашулы, ренішті және дөрекі болды. Мұның бір себебі Twitter-дің барған сайын нашарлап бара жатқан қаржылық жағдайы еді. Ол сәуір айында сатып алу ұсынысын жасағанда, Twitter негізінен қолма-қол ақша жағынан бейтарап болатын. Бірақ қазір жарнама кірісінің төмендеуіне қоса, ол 12 миллиард доллардан астам қарыз бойынша пайыздарды төлеуге мәжбүр болды.
«Бұл мен көрген ең қорқынышты қаржылық көріністердің бірі», — деді ол. «Менің ойымша, келесі жылы біз 2 миллиард доллардан астам қолма-қол ақша тапшылығын көруіміз мүмкін».
Twitter-ді сақтап қалу үшін ол тағы 4 миллиард долларлық Tesla акцияларын сатты. Сол сәрсенбі күні түнде ол Twitter қызметкерлеріне электрондық хат жіберді. «Хабарламаны жұмсартудың еш жолы жоқ», — деп бастады ол. «Шынын айтқанда, алдағы экономикалық көрініс ауыр». Бұрын Tesla, SpaceX және тіпті Neuralink-те жасағаны сияқты, егер олар жағдайды өзгертпесе, бизнесті жабатынын, тіпті банкроттық жариялайтынын айтып қорқытты. Табысқа жету компанияның жайбарақат, жеңіл және қамқор мәдениетін толық өзгертуді талап ететін еді. «Алдағы жол қиын және қарқынды жұмысты қажет етеді».
Ең бастысы, бұл Джек Дорси пандемияның басында жариялаған және Параг Агравал 2022 жылы растаған қызметкерлердің мәңгілікке үйден жұмыс істей алатыны туралы Twitter саясатын өзгертуді білдірді. «Қашықтан жұмыс істеуге бұдан былай рұқсат етілмейді», — деп мәлімдеді Маск. «Ертеңнен бастап әркім аптасына кемінде 40 сағат кеңседе болуы керек». Оның жаңа саясаты ішінара кеңседе бірге болу идеялар мен энергия ағынын жеңілдетеді деген сеніміне негізделген еді. «Адамдар жеке кездескенде әлдеқайда өнімді болады, өйткені қарым-қатынас әлдеқайда жақсы», — деді ол тоғызыншы қабаттағы кафеде шұғыл жиналған қызметкерлер жиналысында. Бірақ бұл саясат оның жеке жұмыс этикасынан да туындады. Жиналыста қызметкерлердің бірі егер олар жұмыс істейтін адамдардың көпшілігі басқа жерде болса, кеңсеге келудің не қажеті бар деп сұрағанда, Маск ашуланды.
«Мен өте анық айтайын, — деп бастады ол баяу және суық түрде. — Егер адамдар кеңсеге қайта алатын болса да, кеңсеге оралмаса, олар компанияда қала алмайды. Әңгіме бітті. Егер сіз кеңсеге келе алсаңыз және кеңсеге келмесеңіз: жұмыстан шығу туралы өтінішіңіз қабылданды. Әңгіме бітті».
Apple мәселесі
Имперсонация мәселелерінен басқа, Йоэль Рот Twitter Blue үшін тағы бір мәселе бар екенін түсінді: Apple. Масктің жоспары бойынша қолданушылар Twitter қосымшасын пайдаланып iPhone арқылы тіркелуі керек еді. Twitter 8 доллар алады, сонымен қатар Apple-ден қолданушының аты-жөнін және басқа ақпаратты, соның ішінде Маск болжағандай, несие картасының нөмірін растайтын деректерді алады. «Мәселе мынада, Apple бұл ақпаратты бөлісе ме, жоқ па деп ешкім тексеріп көрмеген», — дейді Рот.
Apple-дің қосымшаларға қатысты қатаң саясаты бар еді. Ол қосымша үшін немесе қосымша ішіндегі сатып алулар үшін жасалған кез келген төлемнің 30 пайызын алатын. Одан да қиыны, Apple қолданушы деректерін бөліспейтін. Бұл ережелерді бұзуға тырысқан кез келген қызмет Apple App Store дүкенінен алынып тасталатын. Ол бұл саясатты құпиялылық және қауіпсіздік негіздерімен ақтады. Егер сіз iPhone-да болып, сауда жасасаңыз, Apple деректеріңіз бен несие картаңыз туралы ақпаратты құпия сақтайды.
«Бұл жұмыс істемейді», — деді Рот Илонмен телефон арқылы сөйлескенде. «Twitter Blue-дің негізгі алғышарты iPhone-ға келгенде қате».
Маск ренжіді. Ол Apple саясатын түсінсе де, Twitter оларды айналып өте алады деп ойлады. «Сен Apple-дегі біреуге қоңырау шалдың ба?» — деп сұрады ол. «Жай ғана Apple-ге қоңырау шалып, саған қажетті деректерді беруін айт». Рот аң-таң болды. Егер өзі сияқты орта деңгейдегі қызметкер Apple-ге қоңырау шалып, ақпараттық құпиялылық саясатын өзгертуді сұраса, олар, өзі айтқандай, «маған жоғал әрі деп айтады». Маск мәселені шешуге болатынын айтты. «Егер Apple-ге қоңырау шалу керек болса, мен Apple-ге қоңырау шаламын», — деді ол. «Керек болса, Тим Кукке қоңырау шаламын».
Йоэль Рот жұмыстан кетеді
Бұл әңгіме Рот үшін соңғы тамшы болды. Twitter Blue бизнес моделі Apple қойған шектеулерге байланысты қауіп астында қалды. Көк белгісі бар имперсонаторлар мәселесін дереу бақылау мүмкін емес еді, өйткені Маск адам модераторларының көпшілігін жұмыстан шығарған болатын. Масктің авторитарлық жарылыстары жүйкені жұқартуды жалғастырды. Және ол жұмыстан шығарылатын тағы да адамдардың тізімін талап етіп жатты. Рот өзіне 8 қарашадағы аралық сайлау аяқталғанша қаламын деп айтқан еді, ол енді тыныш өтті. Маскпен телефон арқылы сөйлескеннен кейін ол кетуге уақыт келді деп шешті. Сөйтіп, Маск тоғызыншы қабаттағы кафеде қызметкерлер жиналысын өткізіп жатқанда, Рот оныншы қабатта жұмыстан шығу туралы өтінішін жазып жатты.
Ол өз командасының кейбір мүшелеріне хабарлау үшін қысқаша конференциялық қоңырау шалды, «Жіберу» түймесін басты да, қауіпсіздік қызметі шығарып салғанын қаламағандықтан, кеңсені дереу тастап кетті. Маскке жаңалық жеткенде, ол қатты көңілі қалды. «Оһо, — деді ол, — мен ол мұны бізбен бірге жасайды деп ойлаған едім». Берклиге баратын Бэй көпірінен өтіп бара жатқанда, Роттың телефоны дірілдей бастады. Жаңалық тарап кеткен еді. «Мен көлік жүргізіп келе жатқанда қоңырауларға жауап бермедім, өйткені мен жақсы уақыттың өзінде өте қобалжып жүргізетін жүргізушімін», — дейді ол. Үйге жетіп, телефонына қарағанда, Йони Рамоннан «Сөйлесе аламыз ба?» деген хабарлама келген екен. Осыған ұқсас хабарламалар Алекс Спиро мен Джаред Бирчаллдан да келді.
Ол Бирчаллға қоңырау шалды, ол Масктің көңілі қалғанын және оның қайта ойланатынына үміттенетінін айтты. «Сізді қайтып келуге көндіру үшін бірдеңе істей аламыз ба?» — деп сұрады Бирчалл. Олар жарты сағат сөйлесті, Бирчалл Масктің "демон режимі" сәттерін қалай өткізу керектігін түсіндірді. Рот шешім қабылдағанын айтты, бірақ Маскпен достық қоштасу сұхбаты ретінде сөйлесуге дайын екенін білдірді. Ол кешкі асын ішіп, не айтқысы келетінінің жоспарын жасады да, 17:30-да Маскке «Сөйлесе аламын» деп хабарлама жазды. Маск бірден қоңырау шалды. Әңгіменің көп бөлігі Роттың Twitter үшін ең өзекті мәселелер деп санаған жоспары бойынша өтті. Содан кейін Маск тікелей сұрады: «Қайтып келуді қарастырасыз ба?» «Жоқ, бұл мен үшін дұрыс шешім емес», — деп жауап берді Рот.
Роттың Маскке деген сезімі күрделі еді. Олардың қарым-қатынастарының көпшілігі жақсы болды. «Ол ақылға қонымды, күлкілі, тартымды болды және өз көзқарасы туралы аздап бос сөз болса да, негізінен сізді толығымен шабыттандыратын жолмен айтатын», — дейді Рот. Бірақ Маск авторитарлық, қатыгез, қараңғы қырын көрсеткен кездер де болды. «Ол жаман Илон болды, және мен соған шыдай алмадым».
«Адамдар менің оны жек көремін деп айтқанымды қалайды, бірақ бұл әлдеқайда күрделі, менің ойымша, оны қызықты ететін де осы. Ол аздап идеалист, солай ма? Оның көппланеталы адамзат болсын, жаңартылатын энергия болсын, тіпті сөз бостандығы болсын, үлкен мақсаттары бар. Және ол өзі үшін сол үлкен мақсаттарды жүзеге асыруға бағытталған моральдық және этикалық әлем құрды. Менің ойымша, бұл оны зұлым етуді қиындатады».
Рот жұмыстан шығу өтемақысын сұрамады. «Мен жай ғана беделім бар кезде және әлі де жұмысқа қабілетті кезімде кеткім келді», — дейді ол мұңайып. Ол сондай-ақ қауіпсіздігін қалады. New York Post және басқа басылымдар оның демократтарды қолдаған және Трампты айыптаған бұрынғы твиттері туралы жазғанда, оған қорқынышты антисемиттік және гейлерге қарсы өлім қатері төнген болатын. «Мен егер Илон екеуміз жаман қарым-қатынаста айырылыссақ, ол мен туралы жаман твиттер жазып, мені либтард (либерал ақымақ) деп атайды, содан кейін оның жүз миллион ізбасары, олардың кейбіреулері зорлық-зомбылыққа бейім болуы мүмкін, менің және отбасымның соңынан түседі деп қатты қорықтым». Рот өз уайымдары туралы айтқанда шағымданғандай болды. «Илонның түсінбейтіні, — деді ол біздің әңгімеміздің соңында, — қалғандарымызда ол сияқты қауіпсіздік адамдары жоқ».
Үмітсіздік
Роттың жұмыстан кетуінен және Twitter Blue-дің сәтсіздігінен кейін Маск Франц фон Хольцхаузенмен және Tesla-ның Robotaxi дизайн тобының қалған мүшелерімен түнде бейнеконференция өткізді. Олар оған көліктің соңғы сызбаларын көрсете бастамас бұрын, ол Twitter туралы ренішін білдірді. «Мен мұны не үшін істегенімді білмеймін», — деді ол шаршаған және қамыққан түрде. «Судья негізінен маған Twitter-ді сатып алуым керек, әйтпесе жаман болады деді, енді мен, жарайды, қап (shit) деп отырмын».
Бұл Маск Twitter келісімін жапқаннан кейін тура екі апта өткен соң болды. Содан бері ол Tesla, SpaceX және Neuralink-тегі жұмысын қатар алып жүріп, Twitter штаб-пәтерінде тәулік бойы жұмыс істеді. Оның беделі түсіп жатты, ал Twitter драмасының қуанышы ауырсынуға ұласты. «Мен бір кездері Twitter тозағынан шығамын деп үміттенемін», — деді ол Лос-Анджелеске барып, Robotaxi кездесуін жеке өткізуге тырысатынын айтып. Фон Хольцхаузен тақырыпты өздері әзірлеген өте футуристік Robotaxi дизайнына бұруға тырысты, бірақ Маск Twitter жағдайына қайта оралды. «Twitter мәдениеті қаншалықты жаман деп ойласаңыз да, оны онға көбейтіңіз», — деді ол. «Мұндағы жалқаулық пен артықшылық сезімі ақылға сыймайды». Кейіннен ол Индонезиядағы бизнес саммитіне бейнебайланыс арқылы сұхбат берді. Модератор келесі Илон Маск болғысы келетін адамға қандай кеңес беретінін сұрады.
«Мен не тілейтініңізге абай болыңыз дер едім», — деп жауап берді ол. «Менің орнымда болғысы келетін адамдар қаншалықты көп екеніне сенімді емеспін. Шынымды айтсам, менің өзімді азаптау деңгейім мүлдем басқа деңгейде».
87. Бәрін салу (All In). Twitter, 10-18 қараша, 2022. Кристофер Стэнли (оң жақта шетте) хакатоннан кейін Маск және инженерлермен селфи жасауда.
Росс Нордин және Джеймс Маск.
Көшіп келу
Маск компанияны құтқаратын эликсир болады деп ойлаған Twitter Blue іске қосылуы тоқтатылды, ал жарнама сатылымының құлдырауы бәсеңдейтін түрі жоқ. Қызметкерлерді тағы да қысқартатын жұмыстан шығарудың жаңа кезеңдері жоспарланып жатты. Қалғандар Tesla мен SpaceX инженерлері сияқты маньяктарша жұмыс істеуге мәжбүр болады. «Мен өте жақсы және орташа ынталы адамдардың үлкен санынан гөрі, жоғары ынталы ерекше адамдардың аз тобы жақсы жұмыс істей алатынына қатты сенемін», — деді ол маған Twitter-дегі сол ауыр екінші аптаның соңында.
Егер ол Twitter-де аман қалғандардың «хардкор» (қатаң) болғанын қаласа, ол өзінің қаншалықты хардкор бола алатынын көрсетуі керек еді. Ол 1995 жылы Zip2-дегі алғашқы кеңсесінің еденінде ұйықтаған. 2017 жылы Tesla-ның Невададағы аккумулятор зауытының шатырында ұйықтаған. 2018 жылы Фримонт құрастыру зауытында үстелінің астында ұйықтаған. Бұл шынымен қажет болғандықтан емес еді. Ол мұны драманы, шұғылдықты және әскерлерін шайқас режиміне жинай алатын соғыс уақытындағы генерал екенін сезінуді жақсы көретін табиғаты үшін жасады. Енді Twitter штаб-пәтерінде ұйықтайтын кез келді.
Жексенбі, 13 қараша күні түнде Остинге демалыс сапарынан қайтып келгенде, ол тікелей Twitter кеңсесіне барып, жетінші қабаттағы кітапханадағы диванды иемденді. Оның мәселелерді шешу жөніндегі бастығы Стив Дэвис шығындарды қысқартуды қадағалау үшін Twitter-ге келген еді. Әйелі Николь Холландер және екі айлық сәбиімен бірге Дэвис жақын маңдағы конференция бөлмесіне көшті. Twitter-дің жайлы штаб-пәтерінде душ, ас үй және ойын бөлмесі бар еді. Олар мұның бәрі өте сәнді деп әзілдесті.
Екінші кезең
Сол жексенбі күні түнде Сан-Францискоға ұшып бара жатқанда, Маск немере інісі Джеймске қоңырау шалып, ол және оның ағасы Эндрю қызметке кірісіп, ол келгенде Twitter-де кездесуі керектігін айтты. Бұл Эндрюдің туған күні болатын және олар достарымен кешкі аста отырған еді. Бірақ екеуі де келді. «Компаниядағы адамдар Илон туралы жаман нәрселер жазып жатты, және ол онда өзі сене алатын бірнеше адам керек екенін айтты», — дейді Джеймс.
Үшінші мушкетер Росс Нордин сол жерде еді. Ол демалыс күндері кеңседе болып, кімнің жақсы, кімнің жаман екенін білу үшін Twitter инженерлерінің кодын тексеріп жатты. Екі апта бойы негізінен крекермен қоректенген оның арық денесі қаңқаға ұқсап қалған еді. Сол жексенбіде ол компанияның бесінші қабатындағы ойын бөлмесінде ұйықтап қалды. Дүйсенбі күні таңертең оянып, Масктің тағы да терең қысқартулар жасауға ниетті екенін естігенде, оның асқазаны түйіліп кетті. «Мен компанияның тағы сексен пайызын жұмыстан шығаратынымызды ойлап, өзімді жаман сезіндім». Ол дәретханаға барып құсты. «Мен жай ғана оянып, құсып тастадым», — дейді ол. «Бұрын мұндай болмаған». Ол душ қабылдап, ойлану үшін пәтеріне барды. «Мен сыртқа шықтым да, қазір бұл жерде болғым келмейтінін сездім», — дейді ол. Бірақ түске қарай ол команданы тастап кетпеуге шешім қабылдап, қайтып келді. «Мен Джеймсті жерге қаратқым келмеді».
Мушкетерлер Дхавал Шрофф және басқа да жас адал адамдармен бірге Маск қазір қолданып жүрген үлкен конференция бөлмесінің жанындағы оныншы қабаттағы терезесіз бөлмеде «ыстық жәшік» (hot box) деп аталатын соғыс бөлмесін құрды. Олар Twitter қызметкерлерінің көпшілігінің наразылығын сезінді, олар оларды «бұзақылар жасағы» (goon squad) деп атап кеткен еді. Бірақ Бен Сан Суси сияқты бірнеше берілген Twitter инженерлері жаңа шайқас тәртібінің бір бөлігі болғысы келді және олар қабаттың ашық жұмыс кеңістігіндегі мушкетерлер тобына қосылды.
Маск түстен кейін мушкетерлермен кездесті. «Бізде мұнда боқтық шоу болып жатыр», — деді ол оларға. «Бұл компанияда үш жүз керемет инженер болса, таң қалар едім». Олар сол деңгейге дейін қысқартуы керек еді, бұл тағы 80 пайызға жуық адамды жұмыстан шығаруды білдірді. Кейбір қарсылықтар болды. Әлем чемпионаты келе жатты, оған қоса Алғыс айту күні және оның үлкен сауда күндері бар еді. «Біз ол кезде құлдырауға жол бере алмаймыз», — деді Йони Рамон. Джеймс келісті. «Мен мұның жаман болуы мүмкін екенін сездім», — дейді ол. Маск ашуланды. Ол терең қысқартулар әлі де қажет екенін қатаң айтты.
Қалатын инженерлер үш критерийге сай болуы керек деді ол. Олар керемет, сенімді және жігерлі болуы керек. Бір апта бұрын жасалған қысқартулардың бірінші кезеңі керемет еместерді жоюға арналған еді. Олар келесі басымдық сенімсіздерді, дәлірек айтқанда, Маскке толық адал емес болып көрінетіндерді анықтау және жұмыстан шығару болатынына келісті. Команда Twitter қызметкерлерінің Slack хабарламалары мен әлеуметтік желідегі жазбаларын қарап шығуды бастады, бағдарламалық жасақтамаға жоғары деңгейде қолжетімділігі бар адамдарға назар аударды. «Ол бізге наразы болуы мүмкін немесе қауіп төндіретін адамдарды табуды айтты», — дейді Дхавал. Олар қоғамдық Slack арнасынан кілт сөздерді, соның ішінде «Илон» сөзін іздеді. Маск олармен бірге «ыстық жәшікте» отырып, көрген нәрселері туралы әзілдесті.
Кейде көңілді сәттер де болды. Олар Twitter-де тренд тақырыптары болудан автоматты түрде тыйым салынған сөздер тізіміне тап болды. Олар «turdburger» (боқ бургери) сөзіне жеткенде, Маск қатты күлгені сонша, еденге құлап, демі жетпей қалды. Бірақ олар тапқан кейбір хабарламалар, соның ішінде кек алу қаупі, оның паранойясын қоздырды. «Бір жігіт сөзбе-сөз бүкіл деректер орталығын істен шығаратын команда жазып: "Егер мұны іске қоссаң не болар екен", — деп айтты», — дейді Джеймс. «Ол мұны жариялады». Олар оның қолжетімділігін дереу тоқтатып, жұмыстан шығарды.
Олар оқыған хабарламалар негізінен Slack-тің қоғамдық бөліктеріндегі хабарламалар болды, бірақ бұл таңертеңгі жүрек айнуынан айығып келе жатқан Россты әлі де ыңғайсыз сезіндірді. «Біз құпиялылық пен сөз бостандығын және сол сияқты нәрселерді бұзып жатқандай көріндік», — деді ол кейінірек. «Оларда бастықтарын жамандау мәдениеті болған». Джеймс сияқты құпиялылық мәселелеріне өте сезімтал Эндрю олардың жеке хабарламаларды қарамағанын айтты. «Бұл компаниядағы тепе-теңдікті сақтау», — дейді ол. «Сіз қарсылыққа қаншалықты жол бересіз?» Маск бұл күмәндармен бөліспеді. Шексіз сөз бостандығы жұмыс орнына таралмады. Ол оларға өте кекесінді пікірлер айтқан адамдарды түбірімен жоюды бұйырды. Ол жұмыс күшін негативтен тазартқысы келді. Команда түн ортасынан ауғанша жұмыс істеп, үш ондаған наразы адамдардың тізімін ұсынды. «Сіз бұл адаммен сөйлесіп, олардың не айтқанын көрсеткіңіз келе ме?» — деп сұрады Джеймс. Маск жоқ деді. Олар жұмыстан шығарылуы керек. Және олар шығарылды.
Иә немесе жоқ?
Маск сүзгілегісі келген келесі қасиет — кереметтік пен сенімділіктен кейін — жігер (drive) болды. Ол бүкіл өмірінде хардкор және «бәрін салатын» (all in) адам болды. Бұл ол үшін құрмет белгісі еді. Ол демалысқа шығуды ұнататын табысты адамдарды менсінбейтін. Джеймс пен Росс сейсенбі күні қай қызметкерлердің шынымен жігерлі екенін анықтау жолдарын ойластырумен өткізді. Содан кейін олар біреудің Slack-те жазған жазбасын көрді. «Өтінемін, маған өтемақы беріңіздер, мен кетемін», — делінген онда. Оларға өзін-өзі таңдауға сүйенуге болатыны түсінікті болды. Кейбір адамдар түнде және демалыс күндері жұмыс істеуге қуанышты болуы мүмкін. Бірақ басқалары, түсінікті себептермен, бұл перспективаны қаламайды және мұны айтудан ұялмайды.
Джеймс пен Росс адамдардың қай лагерьде екенін жариялауға дайын, тіпті мақтанатынын түсінді. Сондықтан олар Маскке қызметкерлерге жаңа хардкор Twitter-ден бас тарту мүмкіндігін беруді ұсынды. Оған идея ұнады және Росс қызметкерлер жақсы шарттармен кеткісі келетінін және үш айлық өтемақы алғысы келетінін айту үшін басатын түймесі бар қарапайым форма жасады. «Біз қатты қуандық», — деді Джеймс. «Бізге осы қосымша жұмыстан шығарудың бәрін жасаудың қажеті болмайды». Бір-екі сағаттан кейін Маск кездесуден шығып, «ыстық жәшікке» күлімсіреп кірді. «Менде керемет идея бар», — деді ол. «Біз мұны керісінше жасаймыз. Таңдауды бас тарту (opt-out) етпеңіздер. Оның орнына қосылу (opt-in) етіңіздер. Біз мұны Шеклтон экспедициясы сияқты естілгенін қалаймыз. Біз хардкор екенін жариялаған адамдарды қалаймыз».
Маск сол түні кеш Tesla өтемақы пакетіне қарсы акционерлердің сот ісі бойынша куәлік беру үшін Делавэрге ұшты. Шығыс уақыты бойынша таңғы 4-ке аз қалғанда, ол ұшақтан қосылу сілтемесін сынап көріп, жаңа Twitter талаптарына «иә» деп жауап берген бірінші адам болды. Содан кейін ол барлық қызметкерлерге электрондық хат жіберді:
Кімнен: Илон Маск Тақырыбы: Жол айрығы Күні: 16 қараша, 2022
Болашақта серпінді Twitter 2.0 құру және барған сайын бәсекеге қабілетті әлемде табысқа жету үшін біз өте хардкор болуымыз керек. Бұл жоғары қарқындылықпен ұзақ сағат жұмыс істеуді білдіреді... Егер сіз жаңа Twitter-дің бір бөлігі болғыңыз келетініне сенімді болсаңыз, төмендегі сілтеме бойынша «иә» түймесін басыңыз. Ертең (бейсенбі) Шығыс уақыты бойынша сағат 17:00-ге дейін мұны жасамаған кез келген адам үш айлық өтемақы алады.
Джеймс пен Росс нәтижелерді бақылап, түні бойы ұйықтамады. Олар бәс тікті. Қанша адам иә дейді? Джеймс қалған шамамен 3600 қызметкердің 2000-ы қалады деп ойлады. Росс 2150 болады деп болжады. Маск төмен болжам айтты: 1800 адам қалуды таңдайды. Соңында 2492 адам иә деді, бұл жұмыс күшінің таңқаларлық жоғары 69 пайызы еді. Масктің көмекшісі Джен Баладжадия атап өту үшін арақ қосылған Red Bull таратты.
Кодты тексеру
Сол бейсенбі күні түнде Twitter қызметкерлеріне біршама үрейлі хабарлама келді. Келесі күні — жұма, 18 қарашада — Twitter кеңселері жабылады және дүйсенбіге дейін рұқсат қағазымен кіру тоқтатылады. Бұл бұйрық жаңа ғана жұмыстан шығарылған немесе кетуді таңдаған адамдар жұмысты бүлдіруге тырысуы мүмкін деген қауіпсіздік мәселелеріне байланысты шығарылды. Бірақ Маск электрондық хатты елемеді. Жұма күні таңғы 1-ге дейін жұмыс істегеннен кейін ол қарама-қайшы хабарлама жіберді: «Шын мәнінде бағдарламалық жасақтама жазатын кез келген адам бүгін сағат 14:00-де 10-қабатқа келсін». Сәлден кейін ол: «Мен кеңсені аралап жүргенде қысқаша код тексерулерін жасауға дайын болыңыз», — деп қосты.
Бұл түсініксіз болды. Бостонда орналасқан бір инженер маңызды деректерді кэштеуге жауапты топта қалған жалғыз адам еді. Ол егер ұшаққа отырса, елді кесіп өтіп ұшып бара жатқанда жүйе істен шығып, оны түзете алмай қаламын ба деп қорықты. Ол сондай-ақ келмесе, жұмыстан шығарыламын ба деп қорықты. Ол Сан-Францискоға ұшты. Сағат 14:00-ге қарай үш жүзге жуық инженер кеңсеге жетті, кейбіреулері жол шығындары өтелетінін білмесе де, чемодандарын сүйреп келді. Бірақ Маск түстен кейін кездесулерде болып, оларды елемеді. Тамақ болмады, сағат 18:00-ге қарай инженерлер ашуланып қана қоймай, аш болды, сондықтан Эндрю мен қауіпсіздік инженериясының директоры Кристофер Стэнли сыртқа шығып, қорап-қорап пицца алып келді. «Ол кезде көңіл-күй шиеленісіп кеткен еді, менің ойымша, Илон оларды әдейі күттірді», — дейді Эндрю. «Пицца жағдайды тыныштандырды».
Маск ақыры сағат 20:00-де шыққанда, ол «үстел жанында» (desk-siding) деп атаған нәрсені бастады: жас инженерлердің жұмыс орындарының жанында тұрып, олардың кодын қарап шықты. Олардың кейінірек айтуынша, оның ұсыныстары кейде жақсы, ал кейде таяз болды. Олар көбінесе процесті жеңілдету жолдарын қамтыды. Ол сондай-ақ олармен бірге тақталардың жанында тұрып, Twitter жүйесінің архитектурасын сызды. Маск инженерлер тобына сұрақтар жаудырды. Неліктен іздеу нашар жұмыс істейді? Неліктен жарнамалар қолданушы қызығушылықтарына мүлдем қатысы жоқ? Ол Х-ті алып кетіп қалғанда түнгі сағат 1-ден асқан еді.
88. Хардкор. Twitter, 18-30 қараша, 2022. Джеймс Маск және Бен Сан Суси.
Қалпына келтірулер
«Кэти Гриффин, Джордан Питерсон және Babylon Bee қалпына келтірілді», — деп твит жазды Маск сол жұма күні түстен кейін, 18 қарашада. «Трамп туралы шешім әлі қабылданған жоқ». Йоэль Рот және басқа бақылаушылар кеткеннен кейін, ол біржақты түрде Bee мен Питерсонға ғана емес, сонымен қатар Маскті сомдайтын аккаунт ашып, оның атынан пародиялық мәлімдемелер жазған прогрессивті комедиант Кэти Гриффинге салынған тыйымды алып тастауға шешім қабылдады. Қалпына келтірулерді жасай отырып, ол Рот екеуі әзірлеген «көрінуді сүзу» саясатын жариялады. «Жаңа Twitter саясаты — сөз бостандығы, бірақ таралу бостандығы емес», — деп жазды ол. «Негативті/өшпенділік твиттері барынша төмендетіледі және демонетизацияланады, сондықтан Twitter-ге жарнама немесе басқа кіріс түспейді. Сіз твитті арнайы іздемесеңіз, таба алмайсыз».
Ол 2012 жылғы Сэнди Хук бастауыш мектебіндегі атысты «үлкен жалғандық» деп мәлімдеген қастандық теоретигі Алекс Джонсқа шек қойды. Маск Джонстың бұғаттаулы қалатынын айтты. «Менің тұңғыш балам қолымда қайтыс болды», — деп твит жазды Маск. «Мен оның соңғы жүрек соғысын сездім. Балалардың өлімін пайда, саясат немесе атақ үшін пайдаланатын кез келген адамға менде рақым жоқ».
Ал бұрын Канье Уэст ретінде белгілі Йеге келсек, ол Маскке сөз бостандығының күрделілігі туралы сабақ беруді жалғастырды. Ол Алекс Джонстың подкастына шығып: «Мен Гитлерді жақсы көремін», — деп мәлімдеді. Содан кейін ол Twitter-де Ари Эмануэльдің Маскке шлангпен су шашып жатқан суретін жариялады, бұл еврейлер басқарады деген антисемиттік астарға толы еді. «Мұны менің соңғы твитім ретінде есте сақтайық», — деп жазды Йе, содан кейін Дәуіт жұлдызының ішіндегі свастиканы жариялады. «Мен барымды салдым», — деп хабарлады Маск. «Соған қарамастан, Йе зорлық-зомбылыққа шақыруға қарсы ережемізді тағы бұзды. Аккаунт тоқтатылады».
Содан кейін Дональд Трампты қалпына келтіру керек пе деген сұрақ туындады. «Мен Трамп туралы бос даулардан аулақ болғым келеді», — деген еді Маск маған бірнеше апта бұрын, оның қағидасы әрқашан заң шеңберінде ғана сөз бостандығына рұқсат беру екенін баса айтып. «Егер ол қылмыстық әрекетпен айналысса — ол солай істеген сияқты — бұл дұрыс емес», — деді Маск. «Демократияны бұзу сөз бостандығы емес». Бірақ 18 қарашада — инженерлерді кодты тексеруге шақырған жұма күні — ол көтеріңкі көңіл-күйде болды және өз шешімін өзгертуге дайын еді. Джеймс пен оның мушкетерлері жүздеген инженерлердің кенеттен кетуіне және Әлем чемпионатының бейнелері тудырған жүктемеге қарамастан, Twitter-ді жұмыс істеп тұрған күйде ұстауға жанталасып жатты. Олардың қалаған соңғы нәрсесі жүйеге тағы бір қиындық қосу еді.
Дәл сол кезде Маск Twitter-дің жарнама сату бөлімінің басшысы ретінде қалып қойған Робин Уилермен әйнек қабырғалы конференция бөлмесіндегі кездесуден шығып, Джеймс пен Росқа iPhone-ын көрсетті. «Менің жаңа ғана не твиттегенімді қараңдар», — деді ол жымысқы күлкімен. Бұл сауалнама сұрағы еді: «Бұрынғы президент Трампты қалпына келтіру керек пе? Иә. Жоқ». Трампқа салынған тыйымды алып тастаудың және шексіз онлайн сауалнамаға шешім қабылдатудың дұрыстығын былай қойғанда, инженерлік мәселе бар еді. Миллиондаған дауыстарды лезде есептеп, қолданушылардың ленталарында нақты уақыт режимінде көрсету Twitter-дің адам күші жетіспейтін серверлерін істен шығаруы мүмкін еді. Бірақ Маск тәуекелді жақсы көретін. Ол көліктің қаншалықты жылдам жүре алатынын, газды түбіне дейін басқанда не болатынын, күнге қаншалықты жақын ұшуға болатынын көргісі келді. Джеймс пен Росс «қорқыныштан дірілдеп тұрды» (shitting bricks), бірақ Маск қуанышты көрінді.
Келесі күні сауалнама жабылған кезде 15 миллионнан астам қолданушы дауыс берген еді. Есеп жақын болды: 51,8 пайыз Трампты қалпына келтіруді жақтады, 48,2 пайыз қарсы болды. «Халық өз сөзін айтты», — деп мәлімдеді Маск. «Трамп қалпына келтіріледі. Vox Populi, Vox Dei (Халық үні — Құдай үні)». Мен одан кейін бірден сауалнаманың қалай аяқталатынын алдын ала сездің бе деп сұрадым. Жоқ, деді ол. Егер ол басқаша болса, Трампты бұғаттаулы қалдырар ма едіңіз? Иә. «Мен Трамптың жанкүйері емеспін. Ол бүлдіргіш. Ол бос сөздің (bullshit) әлем чемпионы».
Үшінші кезең
Сол жұма күні түстен кейін Маскпен кездесуінде жарнама сату бөлімінің басшысы Робин Уилер жұмыстан кететінін айтты. Ол бір апта бұрын, Йоэль Ротпен бір уақытта кетуге тырысқан, бірақ Маск пен Джаред Бирчалл оны қалуға көндірген еді. Көптеген адамдар, соның ішінде Росс пен Джеймс, оның жұмыстан кетуі Масктің біржақты қалпына келтірулер жасау және Трампты бұғаттан шығару туралы сауалнама жүргізу шешіміне реакция деп болжады. Бірақ шын мәнінде Уилерді мазалаған нәрсе — Масктің жұмыстан шығарудың тағы бір кезеңін өткізуге бел буғаны және ол кімді жіберетінінің тізімін жасауды талап етуі еді. Осы аптаның басында ол сату ұйымының алдында тұрып, оларға неліктен жаңа, талапшыл Twitter-дің бір бөлігі болу үшін «иә» түймесін басу керектігін айтқан болатын. Енді ол сол адамдардың, «иә» деп айтқан адамдардың көзіне қарап, олардың жұмыстан шығарылғанын айтуы керек еді.
Масктің жұмыстан шығару және қысқарту нысаналары оның көңіл-күйіне байланысты өзгеріп отырды. Бірде ол мушкетерлерге бағдарламалық жасақтама жазу тобын елуге дейін қысқартқысы келетінін айтты. Сол аптада басқа уақытта ол нақты сандарға алаңдамау керектігін айтты. «Жай ғана кімнің шынымен жақсы инженер екенінің тізімін жасап, қалғандарын алып тастаңдар», — деді ол оларға. Процесті жеңілдету үшін Маск Twitter-дің барлық бағдарламалық жасақтама инженерлеріне жақында жазған код үлгілерін жіберуді бұйырды. Демалыс күндері Росс жауаптарды Масктің пошта жәшігінен өзіне ауыстырумен жұмыс істеді, осылайша ол, Джеймс және Дхавал жұмысты бағалай алатын болды. «Менің кіріс жәшігімде бес жүз электрондық хат бар», — деді ол жексенбі күні түнде шаршаған түрде. «Қандай инженерлер қалуы керектігін білу үшін біз бүгін түнде олардың барлығын қарап шығуымыз керек».
Маск мұны не үшін істеп жатыр? «Ол шынымен керемет әмбебап инженерлердің шағын тобы жүз есе үлкен қарапайым топтан асып түсе алады деп сенеді», — деді Росс. «Өте тығыз шағын теңіз жаяу әскерлері батальоны ғажайыптар жасай алатыны сияқты. Және менің ойымша, ол жараның таңғышын бірден жұлып алғысы келеді. Ол мұны созғысы келмейді». Росс, Джеймс және Эндрю дүйсенбі күні таңертең Маскпен кездесіп, өтініштерді бағалау үшін қолданған критерийлерін ұсынды. Маск жоспарды мақұлдады, содан кейін Алекс Спиромен бірге баспалдақпен төмен түсіп, кафеге бет алды, ол жерде тағы бір жиналысты шұғыл шақырған еді.
...қызметкерлер жиналысы. Олар жүріп келе жатқанда, қызметкер Масктан ықтимал қосымша қысқартулар туралы сұрақ қойылса, не деп жауап беру керектігін сұрады. Спиро тақырыпты басқа арнаға бұруды ұсынды, бірақ Маск «енді қысқартулар болмайды» деп айтуды шешті. Оның уәжі бойынша, алдағы жұмыстан шығару кезеңі штатты қысқарту (бұл жағдайда адамдарға қомақты өтемақы төленуі тиіс) емес, жұмысы сапасыз болғаны үшін «себепті» жұмыстан шығару болып саналатын еді. Ол көп адам байқамай қалған айырмашылықты меңзеп тұрды. «Енді жоспарланған штаттық қысқартулар (RIF) жоқ», — деп мәлімдеді ол жиналыстың басында, бұл сөзі зор қошеметке ие болды.
Содан кейін ол Росс пен Джеймс таңдап алған он шақты жас кодермен кездесті. Инженерия туралы әңгімелесу оны тыныштандырды және ол олармен видео жүктеуді жеңілдету жолдары сияқты мәселелерді терең талқылады. Болашақта, деді ол оларға, Twitter командаларын дизайнерлер мен өнім менеджерлері емес, өздері сияқты инженерлер басқаратын болады. Бұл нәзік өзгеріс еді. Бұл оның Twitter-дің негізінде адамдардың қарым-қатынасы мен қалауын сезінетін адамдар басқаратын медиа және тұтынушылық өнім компаниясы емес, кодтауды сезінетін адамдар басқаратын бағдарламалық жасақтама инженериясы компаниясы болуы керек деген сенімін көрсетті.
Неге сонша талапшыл?
Жұмыстан шығару туралы соңғы хабарламалар Алғыс айту күнінің алдында жіберілді.
«Сәлем, Соңғы кодты тексеру жаттығуының нәтижесінде сіздің кодыңыз қанағаттанарлықсыз деп танылды және біз сіздің Twitter-дегі жұмысыңыз дереу тоқтатылатынын өкінішпен хабарлаймыз».
Елу инженер жұмыстан босатылып, олардың құпия сөздері мен қолжетімділігі бірден бұғатталды.
Қысқартулар мен жұмыстан шығарудың үш кезеңі соншалықты шашыраңқы болғаны сонша, бастапқыда шығынды есептеу қиын болды. Шаң басылғанда, Twitter жұмыс күшінің шамамен 75 пайызы қысқартылған еді. Маск 27 қазанда басшылыққа келгенде сегіз мыңға жуық қызметкер бар болатын. Желтоқсанның ортасына қарай екі мыңнан сәл ғана астам адам қалды.
Маск корпоративтік мәдениеттегі ең үлкен өзгерістердің бірін жасады. Twitter тегін қолөнер тағамдары, йога студиялары, ақылы демалыс күндері және «психологиялық қауіпсіздікке» қамқорлық жасайтын ең жайлы жұмыс орындарының бірінен екінші шектен шыққан жағдайға өтті. Ол мұны тек шығындарды азайту үшін жасамады. Ол жайлылықтан гөрі, құтырған жауынгерлер психологиялық қауіпті сезінетін, қатал әрі тынымсыз ортаны қалады.
Кейде бұл оның бірдеңелерді сындыратынын білдіретін және ол Twitter-ді де құртып жіберетіндей көрінді. #twitterdeathwatch (Twitter-дің өлімін күту) хэштегі трендке шыға бастады. Технологиялық және медиа сарапшылары қызмет кез келген сәтте жоғалып кетуі мүмкін деп болжап, қоштасу жазбаларын жазды. Тіпті Масктың өзі де оның құлауы мүмкін екенін күле мойындады. Ол маған жолмен домалап бара жатқан жанып жатқан қоқыс жәшігінің гиф суретін көрсетіп: «Кей күндері мен оянып, Twitter әлі жұмыс істеп тұр ма екен деп қараймын», — деді. Бірақ ол тексерген сайын, жүйе жұмыс істеп тұрды. Ол Әлем чемпионаты кезіндегі рекордтық трафикке төтеп берді. Одан да маңыздысы, ынталы инженерлердің ұйытқысымен ол бұрынғыдан да жылдам жаңашылдықтар енгізіп, функциялар қоса бастады.
The Verge және New York Magazine басылымдарындағы Зои Шиффер, Кейси Ньютон және Алекс Хит Twitter-дегі дүрбелең туралы жақсы зерттелген, төбе шашыңды тік тұрғызатын инсайдерлік мақалалар жариялады. Олар Масктың «Twitter-ді әлемдегі ең ықпалды әлеуметтік желілердің біріне айналдырған компания мәдениетін» қалай бұзғанын көрсетті. Бірақ олар сонымен қатар әріптестерінің көптеген қорқынышты болжамдары орындалмағанын атап өтті. «Қайсыбір жағынан Маск ақталды», — деп жазды олар. «Twitter қазір тұрақсыздау, бірақ платформа аман қалды және қызметкерлердің көпшілігі кеткеніне қарамастан негізінен жұмыс істеп тұр. Ол ісініп кеткен компанияны оңтайландыруға уәде берген еді, енді ол минималды штатпен жұмыс істеуде».
Бұл әрдайым әдемі көрініс бола бермеді. Масктың әдісі Falcon 1 зымыранынан бері қарай: жылдам қайталау, тәуекелге бару, қатыгез болу, кейбір сәтсіздіктерді қабылдау, содан кейін қайтадан тырысу болды. «Ұшақ басқарудан шығып, құлдилай бастағанда біз қозғалтқыштарды ауыстырып жаттық», — дейді ол Twitter туралы. «Аман қалғанымыздың өзі ғажайып».
Apple-ге сапар
«Apple Twitter-де жарнама беруді негізінен тоқтатты», — деп жазды Маск қарашаның соңында. «Олар Америкадағы сөз бостандығын жек көре ме?»
Сол кеште Маск өзінің тәлімгері және инвесторы, сол кезде негізінен Гавайидегі өзіне тиесілі Ланаи аралында тұратын Ларри Эллисонмен кезекті ұзақ телефон әңгімесін өткізді. Стив Джобстың тәлімгері болған Эллисон Маскқа кеңес берді: ол Apple-мен ұрыспауы керек. Бұл Twitter өзіне қарсы қоя алмайтын жалғыз компания еді. Apple ірі жарнама беруші болды. Ең бастысы, Twitter iPhone-ның App Store дүкенінде қолжетімді болмаса, өмір сүре алмайтын еді.
Қайсыбір жағынан Маск Стив Джобсқа ұқсайтын: керемет, бірақ қызметкерлерін жындандыратын, сонымен бірге оларды мүмкін емес деп ойлаған нәрселерді жасауға итермелейтін, шындықты бұрмалау өрісі бар қатал басшы. Ол әріптестерімен де, бәсекелестерімен де жанжалдасуға бейім еді. 2011 жылы Apple басшылығына келген Тим Кук басқаша болатын. Ол сабырлы, салқынқанды тәртіпті және қарусыздандыратындай сыпайы еді. Қажет болғанда ол болаттай қатты бола алса да, қажетсіз қақтығыстардан қашатын. Джобс пен Маск драмаға құмар болса, Кукта оны бәсеңдету түйсігі бар еді. Оның тұрақты моральдық компасы болды.
«Тим ешқандай дұшпандықты қаламайды», — деді ортақ достарының бірі Маскқа.
Бұл әдетте Маскты «жауынгер режимінен» шығаратын ақпарат түрі емес еді, бірақ ол Apple-мен соғысу жақсы идея емес екенін түсінді.
«Мен ойладым, жарайды, мен де ешқандай дұшпандықты қаламаймын», — дейді Маск. — «Сондықтан мен: "Керемет, мен оған Apple
штаб-пәтеріне барып жолығамын", — дедім».
штаб-пәтеріне барып жолығамын", — дедім».
Тағы бір ынталандырушы себеп болды. «Мен Apple штаб-пәтеріне баруға сылтау іздеп жүргенмін, өйткені оның керемет екенін естігенмін», — дейді ол. Тыныш тоғанды қоршап тұрған тапсырыспен жасалған иілген әйнектен тұратын үлкен дөңгелек ғимаратты Джобстың жіті қадағалауымен британдық сәулетші Норман Фостер жобалаған еді (ол Маскпен Остинде оған үй салу мәселесін талқылау үшін кездескен болатын).
Маск Кукқа тікелей электрондық хат жазды және олар сол сәрсенбіде кездесуге келісті. Маск Купертинодағы Apple штаб-пәтеріне келгенде, Apple қызметкерлерінің алғашқы әсері оның апталар бойы дұрыс ұйықтамаған адамға ұқсайтыны болды. Олар Куктың конференц-залына кіріп, бір сағаттан сәл астам уақытқа созылған жеке кездесу өткізді. Әңгіме жеткізу тізбегіндегі сұмдық оқиғаларды алмасудан басталды. Roadster өндірісі процесіндегі сәтсіздіктен бері Маск жеткізу тізбегін басқарудың қиындығын терең түсінетін және ол Кукты бұл істің шебері деп дұрыс санайтын.
«Менің ойымша, Тимнен артық жұмыс істей алатын адамдар өте аз», — дейді Маск.
Жарнама мәселелері бойынша олар бітімге келді. Кук Apple брендіне деген сенімді қорғау оның ең жоғары басымдығы екенін түсіндірді. Компания өз жарнамаларының өшпенділікке, жалған ақпаратқа және қауіпті мазмұнға толы уытты батпақта болғанын қаламады. Бірақ ол Apple Twitter-дегі жарнамаларын тоқтатпайтынын және Twitter-ді App Store дүкенінен алып тастау жоспары жоқ екенін уәде етті. Маск Apple App Store дүкеніндегі кез келген сатылымнан алатын 30 пайыздық үлес туралы мәселе көтергенде, Кук уақыт өте келе оның 15 пайызға дейін төмендейтінін түсіндірді.
Маск ішінара, тым болмаса қазіргі сәтте тынышталды, бірақ Йоэль Рот ескерткен мәселе әлі де бар еді: Apple-дің сатып алулар немесе тұтынушылар туралы деректерді бөлісуге құлықсыздығы. Бұл Масктың Twitter-ге X.com қаржылық қызметтерін қосу туралы көзқарасын жүзеге асыруды қиындататын еді. Бұл мәселе бойынша Америка соттарында да, Еуропадағы реттеушілер тарапынан да күрес жүріп жатқандықтан, Маск Кукпен кездесуде бұл сұрақты төтесінен қоймауды шешті.
«Бұл біз күресуге тура келетін болашақ шайқас», — дейді ол, — «немесе тым болмаса Тим екеуміз сөйлесуіміз керек болатын
әңгіме».
әңгіме».
Кездесу аяқталғаннан кейін Кук Маскты Джобс елестеткен дөңгелек кампустың ортасындағы өрік ағаштары мен тыныштық тоғанына ертіп барды. Маск видеоға түсіру үшін iPhone-ын шығарды.
«Apple-дің әдемі штаб-пәтерін аралатқаны үшін @tim_cook-қа рақмет», — деп жазды ол көлігіне отыра салысымен. — «Біз Twitter-дің App Store дүкенінен алынып тасталуы мүмкін деген түсініспеушілікті шештік. Тим Apple-дің мұндай әрекетті ешқашан қарастырмағанын анық айтты».
89. Ғажайыптар
Neuralink, Қараша 2022
Мақсатты көрсететін слайд және Джереми Баренхольц
Емдеу жолдары
Маск Техасқа көшкенде, оның соңынан Шивон Зилис те барды, сөйтіп ол Фримонттағы (Калифорния) нысанға қосымша Остинде Neuralink нысанын ашуды шешті. Остиндегі кеңсе мен зертхана есігінде «Hatchet Alley» (Балта аллеясы) деген жазуы бар сауда орталығының ғимаратында орналасқан еді. Бұрын бұл жер балта лақтыру орны және боулинг клубы болған. Зилис оны ашық жұмыс орындарын, зертханаларды, әйнекпен қоршалған конференц-залды және орталықта ұзын кофе-барды қамтитындай етіп қайта жабдықтады. Бірнеше миль жерде тәжірибелерде қолданылатын шошқалар мен қойларға арналған қоралар болды.
2021 жылдың соңында шошқа қораларына барған кезінде Маск Neuralink-тегі жұмыс қарқынына шыдамсыздық танытты. Олар маймылдың миына чип орнатып, оған телепатиялық жолмен Pong ойнауды үйреткен болатын, бірақ әзірге бұл адамзатты өзгертуден гөрі, негізінен Neuralink-ке YouTube-те көп қаралым жинауға қызмет етті.
«Жігіттер, мұны адамдарға шынымен қызықтыратындай етіп түсіндіру қиын», — деді ол серуендеп жүріп. — «Сал ауруына
шалдыққан адам бір күні компьютердегі курсорды жылжыту үшін өз ойын қолдануы мүмкін, бұл әрине керемет, әсіресе Стивен
Хокинг сияқты адам үшін. Бірақ бұл жеткіліксіз. Мұнымен көп адамды қызықтыру қиын».
шалдыққан адам бір күні компьютердегі курсорды жылжыту үшін өз ойын қолдануы мүмкін, бұл әрине керемет, әсіресе Стивен
Хокинг сияқты адам үшін. Бірақ бұл жеткіліксіз. Мұнымен көп адамды қызықтыру қиын».
Міне, сол кезде Маск Neuralink-ті сал ауруына шалдыққан адамдардың аяқ-қолын қайтадан пайдалануына мүмкіндік беру үшін қолдану идеясын алға тарта бастады. Мидағы чип жұлынның кез келген бітелуін немесе неврологиялық ақауларды айналып өтіп, тиісті бұлшықеттерге сигналдар жібере алатын еді. Шошқа қорасынан Hatchet Alley-ге қайтып орала салысымен, ол осы жаңа қосымша миссияны жариялау үшін Фримонттағы әріптестері қосылған Остиндегі топ жетекшілерін жинады.
«Мүгедектер арбасындағы адамды қайтадан жүргізу — адамдар мұны бірден түсінеді», — деді ол. — «Бұл ішті қыздыратын идея,
өте батыл нәрсе. Және жақсы нәрсе».
өте батыл нәрсе. Және жақсы нәрсе».
Маск шолу жиналыстары үшін Neuralink зертханаларына апта сайын барып тұрды. 2022 жылдың тамыз айындағы сондай кездесулердің бірінде жетекші инженер Джереми Баренхольц кофе-барда жиналыстың басталуын күтіп тұрды. Ол бір жыл бұрын Стэнфордты компьютерлік ғылымдар жүйелері бойынша магистр дәрежесімен бітіргенімен, жирен шашы мен сирек сақалымен әлі де орта мектептің ғылыми көрмесіне қатысушыға ұқсайтын.
«Илон компьютерді ойыңмен басқару жақсы, бірақ оның сал ауруына шалдыққан адамдарды қайтадан жүргізу сияқты лимбикалық
резонансы жоқ деп есептеді», — деді ол. — «Сондықтан біз осы жоспарға назар аудардық».
резонансы жоқ деп есептеді», — деді ол. — «Сондықтан біз осы жоспарға назар аудардық».
Ол маған бұлшықетті ынталандырудың әртүрлі әдістерін түсіндіріп берді және мидағы сигналдар дәстүрлі теориядағыдай электромагниттік толқындар арқылы емес, зарядталған молекулалардың химиялық диффузиясы арқылы таралады деген сенімін талқылауға кірісті.
Маск телефонында электрондық хаттар мен твиттер жазуды аяқтаған кезде, он шақты жас инженер конференц-залға жиналды, олардың барлығы, соның ішінде Зилис те, Маск сияқты қара футболка киіп алған еді. Баренхольц ми қыртысының жұмсақ тіндеріне ұқсайтын гидрогель үлгісін көрсетті және Капитан мен Теннилл атты екі тәжірибелік шошқаның электрлік сигналдарға жауап ретінде аяқтарын қозғалтып жатқан видеосын қосты.
«Біз ауырсыну реакциялары мен бұлшықет қозғалысын ажырата білуіміз керек, әйтпесе бұл жай ғана "Сен қайтадан жүре
аласың, бірақ жаның қиналып жүресің" деген сөз болады», — деді Маск. — «Бірақ бұл адамдарға қайтадан жүруге мүмкіндік
беруге тырысуда физика заңдарын бұзбайтынымызды көрсетеді, бұл жай ғана ақылға сыймайтын, Иса пайғамбар деңгейіндегі
ғажайып нәрсе болар еді».
аласың, бірақ жаның қиналып жүресің" деген сөз болады», — деді Маск. — «Бірақ бұл адамдарға қайтадан жүруге мүмкіндік
беруге тырысуда физика заңдарын бұзбайтынымызды көрсетеді, бұл жай ғана ақылға сыймайтын, Иса пайғамбар деңгейіндегі
ғажайып нәрсе болар еді».
Ол тағы қандай ғажайыптарға қол жеткізуге болатынын сұрағанда, Баренхольц аудио және визуалды ынталандыруды ұсынды — басқаша айтқанда, саңырауларға естуге және соқырларға көруге мүмкіндік беру.
«Ең оңайы — кохлеарлық имплант арқылы саңыраулықты емдеу», — деді ол. — «Көру қабілеті өте қызықты. Өте жоғары
дәлдіктегі көру қабілетін алу үшін көптеген арналар қажет».
дәлдіктегі көру қабілетін алу үшін көптеген арналар қажет».
«Біз адамдарға ғаламат көру қабілетін бере аламыз, білесіңдер ме?» — деп қосты Маск. — «Инфрақызыл сәулені көргілерің келе ме? Ультракүлгін ше? Радиотолқындар немесе радар ше? Иә, бұл толықтыру үшін керемет».
Содан кейін ол күліп жіберді.
«Мен "Брайанның өмірін" (Life of Brian) қайта қарап шықтым», — деді ол Монти Пайтон фильміне сілтеме жасап.
Ол қайыршының Иса оны алапестен емдеп, қайыр сұрап күн көруін қиындатып жібергеніне шағымданатын сахнаны есіне алды: «Мен өз шаруаммен секіріп келе жатқанмын, кенеттен ол келіп, мені емдеп тастады! Бір минут бұрын кәсібі бар алапес едім, келесі минутта күнкөрісімнен айырылдым. Рұқсат та сұраған жоқ! "Сен жазылдың, бауырым". Қарғыс атқыр жақсылық жасағыш».
Презентация
Қыркүйектің соңына қарай Маск тағы да тағатсыздана бастады. Ол Зилис пен Баренхольцты жетістіктерін көрсету үшін көпшілікке арналған іс-шара өткізуге итермеледі, бірақ олар дайын емес екендіктерін айтты. Апталық шолу сессияларының бірінде оның түрі бұзылып кетті.
«Егер біз жеделдетпесек, өз өмірімізде көп нәрсеге қол жеткізе алмаймыз», — деп ескертті ол.
Содан кейін ол презентация күнін белгіледі: сәрсенбі, 30 қараша. Белгілі болғандай, бұл оның Apple-де Тим Кукпен кездескен күні еді.
Маск сол түні келгенде, Neuralink-тің Фримонттағы нысанында екі жүз орындық дайындалған болатын. Іс-шараға Масктың сүйікті подкастерлерінің бірі Лекс Фридман, сондай-ақ «Рик пен Морти» анимациялық телешоуының авторы Джастин Ройланд келді. Үш мушкетер — Джеймс, Эндрю және Росс — шақырылмаған еді, бірақ олар артқы есік арқылы кіре алды.
Маск презентацияның оның түпкі амбицияларын да, жақын арадағы мақсаттарын да көрсеткенін қалады.
«Менің Neuralink-тегі басты мақсатым, — деді ол аудиторияға, — миыңыздың кез келген аспектісімен интерфейс жасай алатын
жалпылама енгізу-шығару құрылғысын жасау».
жалпылама енгізу-шығару құрылғысын жасау».
Басқаша айтқанда, бұл адамдар мен машинаның түпкілікті бірігуі болар еді, осылайша жасанды интеллект машиналарының бақылаудан шығып кетуінен сақтайды.
«ЖИ мейірімді болса да, біз онымен бірге жүретінімізге қалай көз жеткізе аламыз?»
Содан кейін ол Neuralink алдына қойған жаңа қысқа мерзімді миссияларды жариялады.
«Біріншісі — көру қабілетін қалпына келтіру», — деді ол. — «Тіпті біреу тумысынан соқыр болса да, біз оған көруге
мүмкіндік бере аламыз деп сенеміз».
мүмкіндік бере аламыз деп сенеміз».
Кейін ол сал ауруы туралы айтты.
«Қаншалықты ғажайып естілсе де, біз жұлыны үзілген адамның денесінің толық қызметін қалпына келтіру мүмкін екеніне
сенімдіміз».
сенімдіміз».
Презентация үш сағатқа созылды. Ол түнгі сағат 1-ге дейін қалып, инженерлерімен бірге көңіл көтерді. Бұл, кейінірек ол айтқандай, Twitter-дегі «қоқыс жәшігіндегі өрттен» кейінгі жағымды үзіліс болды.
90. Twitter файлдары
Twitter, Желтоқсан 2022 Мэтт Тайбби Бари Вайс
Мэтт Тайбби
«Сіз менің өз компанияңыз туралы әшкерелеуші ақпарат жариялағанымды қалайсыз ба?» — деп сұрады журналист Мэтт Тайбби
Масктан сәл сенімсіздікпен.
Масктан сәл сенімсіздікпен.
«Іске кіріс», — деп жауап берді Маск. — «Бұл Солтүстік Кореяның гидпен жүретін туры емес. Қалаған жеріңе бара аласың».
Жылдар бойы Twitter-дің контент модераторлары зиянды деп санайтын сөздерге тыйым салуда барған сайын белсенді бола бастады. Көзқарасыңызға байланысты мұны үш түрлі жолмен қарастыруға болатын еді: (1) медициналық тұрғыдан қауіпті, демократияға нұқсан келтіретін, зорлық-зомбылықты қоздыратын, өшпенділік тудыратын немесе алаяқтық жасайтын жалған ақпараттың таралуын болдырмауға бағытталған мақтауға тұрарлық әрекет ретінде; (2) бастапқыда ізгі ниетті болғанымен, қазір медициналық және саяси ортодоксиядан өзгеше пікірлерді басуға немесе Twitter-дің прогрессивті және «woke» (воук) қызметкерлерінің тым сезімталдығын ренжітетін пікірлерді шектеуге тым тереңдеп кеткен әрекет ретінде; немесе (3) өз билігін сақтап қалу үшін Үлкен Технологиялармен және дәстүрлі медиамен сөз байласқан «Терең мемлекет» (Deep State) өкілдерінің қараңғы келісімі ретінде.
Маск негізінен ортаңғы санатта болды, бірақ оны үшінші санатқа итермелейтін күмәнді ойлар пайда бола бастады.
«Кілемнің астына сыпырылған көп нәрсе бар сияқты», — деді ол бір күні өзінің воукқа қарсы серіктесі Дэвид Саксқа. —
«Көптеген күмәнді нәрселер».
«Көптеген күмәнді нәрселер».
Сакс оған Rolling Stone және басқа басылымдардың бұрынғы жазушысы, идеологиялық тұрғыдан жіктеу қиын Тайббимен сөйлесуді ұсынды. Оның қалыптасқан элитаға қарсы шығуға деген құлшынысы, тіпті ынтасы бар еді. Оны танымайтын Маск қарашаның соңында оны Twitter штаб-пәтеріне шақырды.
«Ол адамдарды ренжітуден қорықпайтын адам сияқты көрінді», — дейді Маск, бұл оның түсінігінде көптеген адамдар үшін
айтылатын мақтаудан гөрі шынайы комплимент еді.
айтылатын мақтаудан гөрі шынайы комплимент еді.
Ол Тайббиді Twitter штаб-пәтерінде уақыт өткізіп, контентті модерациялау мәселелерімен айналысқан компания қызметкерлерінің ескі файлдарын, электрондық хаттарын және Slack хабарламаларын ақтаруға шақырды.
Осылайша «Twitter файлдары» деп аталатын нәрсе басталды. Бұл медианың біржақтылығы мен контентті модерациялаудың күрделілігі туралы байыпты ойлануға жарамды, ашықтық пен тазару жаттығуы болуы мүмкін және болуы керек еді, бірақ ол қазіргі таңда адамдарды ток-шоулар мен әлеуметтік желілердегі өз тайпалық бункерлеріне тығылуға мәжбүрлейтін құйынға тап болды. Маск алдағы Twitter тізбектерін попкорн және отшашу эмодзилерімен хабарлап, реакцияны қыздыруға көмектесті.
«Бұл өркениеттің болашағы үшін шайқас», — деп жазды ол Twitter-де. — «Егер сөз бостандығы тіпті Америкада жоғалса, алда тек тирания күтіп тұр».
Тайбби 2 желтоқсанда өзінің алғашқы есебін жариялауға дайын болған кезде, Маск Жаңа Орлеанға Франция президенті Эммануэль Макронмен құпия кездесуге шұғыл аттанды. Бір қызығы, олар Twitter-дің Еуропаның өшпенділік сөздеріне қатысты ережелерін сақтау қажеттілігін талқылады. Тайбби жариялағысы келген нәрсеге қатысты соңғы сәтте заңды мәселелер туындағанда, шығарылым Маск Макронмен кездесуін аяқтап, заңгерлерге қарсы тұра алатын уақытқа дейін кейінге қалдырылды.
Тайббидің бастапқы отыз жеті твиттен тұратын тізбегі Twitter-дің саясаткерлерге, ФТБ-ға (FBI) және барлау агенттіктеріне қандай твиттерді өшіру керектігі туралы ұсыныс беру үшін арнайы жүйелер құрғанын көрсетті. Ең бастысы, Тайбби 2020 жылғы хабарламаларды қосты, онда Йоэль Рот және Twitter-дегі басқалар Джо Байденнің ұлы Хантер тастап кеткен ноутбук (кейіннен расталғандай) туралы New York Post мақаласына сілтемелерді бұғаттау мәселесін талқылаған. Хабарламалар олардың көпшілігінің оқиғаны атап өтуге тыйым салу үшін себептер іздеп жанталасқанын көрсетті, мысалы, бұл бұзылған материалдарды пайдалануға қарсы саясатты бұзады немесе ресейлік жалған ақпарат тарату жоспарының бөлігі болуы мүмкін деп мәлімдеу. Бұл оқиғаны цензуралау үшін жасалған сылтаулар еді және кейінірек Рот пен Джек Дорси мұның қателік болғанын мойындады.
Тайббидің осы және кейінгі әшкерелеулерін Fox News сияқты кейбір ірі баспасөз ұйымдары жариялады, бірақ дәстүрлі медианың көпшілігі оны Twitter хэштегтерінің бірі айтқандай «#nothingburger» (еш мәні жоқ нәрсе) деп атады. Ноутбук оқиғасы шыққан кезде Джо Байден мемлекеттік шенеунік емес еді, сондықтан сұраулар тікелей үкіметтік цензураны немесе Бірінші түзетуді өрескел бұзуды білдірмеді. Байденнің командасы жасаған көптеген сұраулар Twitter-дің белгіленген арналары арқылы жасалды және түсінікті болды, мысалы, бұрынғы актер Джеймс Вудстың Хантер Байденнің ноутбугында болған ұятсыз селфиін жариялаған жазбасын өшіру. «Жоқ, сіздің Twitter-де Хантер Байденнің жыныс мүшесінің суретін жариялауға конституциялық құқығыңыз жоқ», — деп жазды The Bulwark басылымы.
Бірақ Тайббидің тізбектерінде маңыздырақ жаңалық ашылды: Twitter іс жүзінде ФТБ және басқа мемлекеттік органдармен ынтымақтасатын ұйымға айналып, оларға өшіруге ұсынылатын көптеген мазмұнды белгілеу құқығын берген.
«Мемлекеттік құқық қорғау органдарының ұзын тізімі Twitter-ді еріксіз мердігер ретінде басқаруға мүмкіндік алды», — деп жазды Тайбби.
Шындығында, менің ойымша, бұл сәл басқаша болды: көбінесе Twitter ерікті мердігер ретінде әрекет етті. Үкіметтің қысымын тым қатты сезінгенде дабыл қағудың орнына, Twitter менеджерлері ыңғайласуға дайын сияқты көрінді. Тайббидің әшкерелеулері Twitter модераторларының Трампқа көмектесетін оқиғаларды басуға бейім болғаны туралы проблемалық, бірақ таңқаларлық емес фактіні көрсетті. Компаниядағы адамдар жасаған қайырымдылықтың 98 пайыздан астамы демократтарға кеткен. Бір жағдай ФТБ Трамп науқанына тыңшылық жасады деген айыптауларға қатысты болды. Негізгі баспасөз бұл айыптауларды ресейлік боттар мен тролль фермалары қоздырды деп жазды. Йоэль Рот сахна сыртында Twitter-дегі адалдық дауысы болды.
«Мен аккаунттарды тексеріп шықтым», — деп жазды ол ішкі жазбада. — «Олардың ешқайсысы Ресеймен байланысы бар екенін көрсетпейді».
Соған қарамастан, Twitter басшылары қабылданған «Russiagate» (Ресейгейт) нарративіне қарсы шығудан тартынды.
Әлеуметтік медианың қалай полярлануы мүмкін екендігі туралы бір ескерту: Тайбби — саяси тәуелсіз иконокласт, бірақ мен оны Twitter-де бақылаған кезде, оның алгоритмдері адамдарды солшыл немесе оңшыл жаңғырық камераларына жіберетін идеологиялық жіктеуді қалай күшейтетінін байқадым. Менің Twitter-імнің «Сізге ұнауы мүмкін» бөлімі бірден Роджер Стоун, Джеймс Вудс және Лорен Бобертті бақылауды ұсынды.
Бари Вайс
2 желтоқсан күні кешке Бари Вайс Лос-Анджелестегі үйінде әйелі Нелли Боулзбен бірге Тайбби жариялап жатқан Twitter файлдарын оқып отырды. Ол қызғаныш сезімін бастан кешірді. «Бұл біз жазуға тиіс тамаша оқиға», — деп ойлағаны есінде. Сол кезде оған Масктан күтпеген хабарлама келіп, сол түні Сан-Францискоға ұшып келе аласың ба деп сұрады.
Тайбби сияқты, Вайс та идеологиялық тұрғыдан санаттау оңай емес тәуелсіз журналист болатын. Екеуі де, Маск сияқты, прогрессивті воукшылдыққа қарсы сөз бостандығы туын көтерді, олардың ойынша, бұл әсіресе истеблишмент медиасында және элиталық оқу орындарында цензуралық «күшін жою мәдениетін» (cancel culture) тудырды. Вайс өзін «солшыл сындардың сөз бостандығын тұншықтырғанына алаңдайтын парасатты либерал» деп атады. Wall Street Journal және New York Times редакциялық беттерінде жұмыс істегеннен кейін ол Substack платформасында жазылуға негізделген The Free Press ақпараттық бюллетенін құру үшін тәуелсіз журналистер тобын жинады.
Маск онымен бірнеше ай бұрын Sun Valley-дегі Allen & Company конференциясында OpenAI-дің негізін қалаушы серіктесі Сэм Альтман сұхбат алғаннан кейін қысқаша кездескен болатын. Ол сахна сыртына барып, оның Twitter-ді сатып алуға тырысып жатқанына қаншалықты қуанышты екенін айтты және олар бір-екі минут сөйлесті. Тайбби желтоқсанның басында Twitter файлдарын жариялауға дайындалып жатқанда, Маск бір журналист үшін материалдың тым көп екенін түсінді. Оның инвесторы және сөз бостандығын жақтайтын техникалық бауырласы Марк Андреессен оған Вайсты шақыруды ұсынды, сондықтан президент Макронмен сөйлесу үшін Жаңа Орлеанға жасаған қысқа сапарынан қайтып келе жатқан ұшақта ол 2 желтоқсан күні кешке күтпеген хабарлама жіберді.
Ол және Боулз үш айлық сәбиімен бірге екі сағаттан кейін Сан-Францискоға ұшатын рейске асықты. Олар жұма күні түнгі сағат 11-де Twitter штаб-пәтерінің оныншы қабатына келгенде, Маск көк Starship күртешесін киіп, кофе машинасының жанында тұрған еді. Көңілді күйінде ол оларды ғимаратты аралатып, «Stay Woke» футболкаларының қоймаларын және ескі режимнің басқа да қалдықтарын көрсетті.
«Варварлар қақпаны бұзып кіріп, тауарларды тонап жатыр!» — деп жариялады ол.
Вайс оның кәмпит дүкенін жаңа ғана сатып алған және оған иелік ететініне әлі сене алмай жүрген балаға ұқсайтынына таң қалды. Мушкетерлер Росс Нордин мен Джеймс Маск Вайс пен Боулзға компанияның Slack мұрағатын зерттеуге арналған кейбір компьютерлік құралдарды көрсетті. Олар түнгі сағат 2-ге дейін сонда болды, содан кейін Джеймс оларды тұратын жеріне апарып тастады.
Вайс пен Боулз келесі күні таңертең, сенбіде келгенде, олар әлі де Twitter кітапханасындағы диванда түнеп жүрген Маскты тағы да кофе машинасының жанынан, қағаз стақаннан жарма жеп тұрған жерінен тапты. Екі сағат бойы олар оның конференц-залында отырып, Twitter-ге қатысты көзқарасын талқылады.
«Мұны не үшін істеп жатырсыз?» — деп сұрады олар.
Бастапқыда ол сәуір айындағы ұсынысы туралы екіұшты ойда болғаннан кейін компанияны сатып алуға мәжбүр болғанын айтты.
«Шынымен, мен әлі де мұны қалайтыныма сенімді емес едім, бірақ заңгерлер маған бұл түйінді шайнап жұтуым керек екенін
айтты, сондықтан мен осындамын», — деді ол.
айтты, сондықтан мен осындамын», — деді ол.
Бірақ содан кейін Маск сөз бостандығына арналған қоғамдық форум құруға деген ынтасы туралы шын жүректен айта бастады.
«Бәске өркениеттің болашағы тігілген», — деді ол. — «Туу көрсеткіштері күрт төмендеп жатыр, ой полициясы күшейіп
келеді».
келеді».
Оның ойынша, елдің жартысы Twitter-ге сенбейтін, өйткені ол белгілі бір көзқарастарды басып тастаған. Мұны өзгерту үшін түбегейлі ашықтық қажет еді.
«Біздің мұндағы мақсатымыз — кез келген бұрынғы заңсыздықтарды тазарту және таза парақпен алға жылжу. Мен Twitter
штаб-пәтерінде бекер ұйықтап жүрген жоқпын. Бұл "қызыл код" жағдайы».
штаб-пәтерінде бекер ұйықтап жүрген жоқпын. Бұл "қызыл код" жағдайы».
«Сіз оған сене жаздайсыз», — деді маған кейінірек Вайс. Бұл мысқыл емес, шынайы пікір еді.
Бірақ ол қатты әсер алғанымен, оны тәуелсіз журналист еткен скептицизмнің бір бөлігін сақтап қалды. Екі сағаттық әңгіме барысында бір сәтте ол Tesla-ның Қытайдағы бизнес мүдделері оның Twitter-ді басқаруына қалай әсер етуі мүмкін екенін сұрады. Маск ашуланды. Әңгіме бұл туралы болмауы керек еді. Вайс қоймады. Маск Twitter-дің Қытайға қатысты қолданатын сөздеріне мұқият болуы керек екенін, өйткені Tesla бизнесіне қауіп төнуі мүмкін екенін айтты. Қытайдың ұйғырларды қуғындауының екі жағы бар деді ол. Вайс мазасызданды. Ақырында, Боулз бірнеше әзілмен мәселені шешуге кірісті. Олар басқа тақырыптарға көшті.
Иронияны, немесе тым болмаса күрделілікті арттырған жайт, Маск Вашингтонға ұшуы үшін әңгімені аяқтауға мәжбүр болды. Онда оның SpaceX спутниктерін ұшыруға қатысты өте құпия тақырып бойынша жоғары лауазымды мемлекеттік шенеуніктермен кездесуі жоспарланған еді.
Вайс пен Боулз жұма күні түнде Twitter файлдарымен жұмыс істеуге асыққан болатын, бірақ демалыс күндері олардың көңілі қалды, өйткені оларда Twitter-дің Slack хабарламалары мен электрондық пошта мұрағатына кіру құралдары әлі жоқ еді. Құпиялылық мәселелеріне алаңдаған заң бөлімі олардың тікелей қол жеткізуіне тосқауыл қойды. Барлық жерде жүретін мушкетер Нордин сенбі күні оларға көмектесу үшін өз ноутбугын пайдаланды. Бірақ келесі күні ол шаршап, қарны ашып, кір жууы керек болғандықтан, келмеуді шешті. Ақыр соңында, бұл жексенбі еді. Сондықтан ол Вайс пен Боулзды Сан-Францисконың Кастро ауданына қарайтын пәтеріне шақырды, онда олар Twitter-дің қоғамдық Slack арнасындағы хабарламаларды қарау үшін оның ноутбугын пайдаланды.
Вайс заң бөлімін өзіне көбірек іздеулерді өңдеуге итермелеген кезде, оған компанияның бас заң кеңесшісінің орынбасары қоңырау шалып, аты Джим екенін айтты. Ол тегін сұрағанда, ол «Бейкер» деді. Вайс еске алады: «Менің жағым түсіп кетті». Джим Бейкер ФТБ-ның бас заң кеңесшісі болған және әртүрлі даулардың шетінде жүргендіктен кейбір консервативті топтар оған сенбейтін.
«Бұл не сұмдық?» — деп жазды ол Маскқа. — «Сіз адамнан өзі туралы іздеу жүргізуді сұрап тұрғандайсыз ғой? Мұның ешқандай
мағынасы жоқ».
мағынасы жоқ».
Маск ашуға булықты.
«Бұл Аль Капонеден өз салықтарын тексеруді сұрағанмен бірдей», — деді ол.
Ол Бейкерді кездесуге шақырды және олар Twitter мен Федералды сауда комиссиясы арасындағы келісім жарлығымен қандай құпиялылық кепілдіктері міндеттелгені туралы дауласты.
«Келісім жарлығындағы негізгі принциптер қандай екенін айта аласыз ба?» — деп Маск оған қарсы шықты. — «Өйткені ол менің
алдымда тұр. Оның ішіндегі кез келген нәрсені атай аласыз ба?»
алдымда тұр. Оның ішіндегі кез келген нәрсені атай аласыз ба?»
Бұл бақытты аяқталуға жазылған талқылау емес еді. Бейкер бұл мәселені жақсы білетін, бірақ оның жауаптары Маскты қанағаттандыруы мүмкін емес еді, сөйтіп Маск оны дереу жұмыстан шығарды.
Көрінуді сүзу (Visibility filtering)
Тайбби мен Вайс көмекке бірнеше әріптестерін шақырды және олар терезесіз, әрқашан жуынбаған мушкетерлер мен тапсырыспен алынған тай тағамының иісі аңқып тұратын ыстық бөлмеде жұмысқа кірісті. Оларға сандық іздеу құралдарын пайдалануға көмектескен Джеймс пен Росс күніне жиырма сағат жұмыс істеп, көздері ағып түсетіндей болып көрінетін. Кейбір түндері Маск кіріп, қалған тамақты жеп, ұзақ әңгімелер айтатын.
Twitter қызметкерлерінің ескі электрондық хаттары мен Slack пікірлерін ақтарып отырып, Вайс адамдар оның ескі жеке хат-хабарларын оқыса не ойлайтынын ойлады. Бұл оған өзін лас сезіндірді. Росс та дәл солай жиіркенді.
«Шынымды айтсам, мен олардың істеп жатқандарынан мүмкіндігінше алыс болғым келді», — дейді ол. — «Мен көмектесуге
тырыстым, бірақ тым араласқым келмеді. Мен саяси адам емеспін және мұның бәрі лас нәрсе сияқты көрінді».
тырыстым, бірақ тым араласқым келмеді. Мен саяси адам емеспін және мұның бәрі лас нәрсе сияқты көрінді».
Вайс пен оның командасы Twitter файлдарына негізделіп жазған бір оқиға «көрінуді сүзу» деп аталатын тәжірибені сипаттады, бұл белгілі бір твиттердің немесе пайдаланушылардың іздеулерде жоғары көрсетілмеуін немесе тренд ретінде жарнамаланбауын қамтамасыз ету арқылы оларды төмендету тәжірибесі еді. Ең шектен шыққан түрі «көлеңкелі бұғаттау» (shadow banning) деп аталды, онда пайдаланушылар твиттер жариялап, оларды көре алатын, бірақ оларға бұл твиттердің басқа пайдаланушыларға көрінбейтіні ешқашан айтылмайтын.
Twitter техникалық мағынада тікелей көлеңкелі бұғаттаумен айналыспады, бірақ ол көрінуді сүзуді қолданды. Йоэль Ротпен талқылауларда Масктың өзі бұл идеяны пайдаланушыларды тікелей бұғаттауға балама ретінде қабылдады және ол бірнеше апта бұрын бұл саясатты жария түрде мақтаған болатын.
«Негативті/өшпенділік твиттері барынша төмендетіледі және демонетизацияланады, сондықтан Twitter-ге жарнама немесе басқа кіріс түспейді», — деп жазды ол. — «Сіз твитті арнайы іздемесеңіз, таба алмайсыз».
Мәселе көрінуді сүзу саяси көзқараспен жасалған кезде туындады. Вайс Twitter модераторлары оңшыл твиттерді басуда агрессивтірек болды деген қорытындыға келді.
«Ол жағымсыз деп танылған аккаунттардың немесе тақырыптардың көрінуін басуға міндеттелген қызметкерлер тобы бар құпия қара тізімді басқарды», — деп жазды Вайс пен оның командасы.
Сонымен қатар, Twitter көптеген медиа және білім беру мекемелері сияқты қолайлы дискурс анықтамасын тарылтты.
«Бұл мекемелерді басқаратын адамдар "зорлық-зомбылық", "зиян" және "қауіпсіздік" сияқты сөздердің анықтамаларын кеңейту арқылы жаңа параметрлерді енгізді».
COVID қызықты жағдай болды. Бір шетінде адамдарды өлтіруі мүмкін жалған емдеу әдістері мен тәжірибелерін насихаттау сияқты анық зиянды медициналық жалған ақпарат тұрды. Бірақ Вайс Twitter-дің ресми мәлімдемелерге сәйкес келмейтін жазбаларды, соның ішінде мРНҚ вакциналары жүрек проблемаларын тудырды ма, маска тағу міндеттемелері жұмыс істеді ме және вирус Қытайдағы зертханадан тарады ма деген сияқты заңды пікірталас тақырыптарын басуға тым дайын екенін анықтады.
Мысалы, Twitter Стэнфорд профессоры Джей Бхаттачарияны Трендтердің қара тізіміне енгізді, бұл оның твиттерінің көрінуі шектелгенін білдірді. Ол кейбір ғалымдардың локдаундар мен мектептердің жабылуы пайдадан гөрі зиянды болады деген мәлімдемесін ұйымдастырған еді, бұл даулы көзқарас кейіннен белгілі бір дәрежеде дұрыс болып шықты. Вайс Бхаттачарияның қалай басылғанын ашқанда, Маск оған: «Сәлем. Осы демалыс күндері Twitter штаб-пәтеріне келе аласыз ба, біз сізге Twitter 1.0 не істегенін көрсетеміз?» — деп жазды. COVID локдаундары туралы ұқсас көзқарастарды ұстанған Маск пен Бхаттачария бір сағатқа жуық сөйлесті.
Twitter файлдары соңғы елу жылдағы негізгі журналистиканың эволюциясын көрсетті. Уотергейт және Вьетнам кезінде журналистер әдетте ЦРУ, әскери және үкіметтік шенеуніктерге күдікпен немесе кем дегенде сау скептицизммен қарайтын. Олардың көбі Дэвид Халберстам мен Нил Шиханның Вьетнам туралы репортаждарынан және Боб Вудворд пен Карл Бернштейннің Уотергейт туралы репортаждарынан шабыттанып, осы кәсіпке келген еді.
Бірақ 1990 жылдардан бастап және 9/11 оқиғасынан кейін үдеген үрдіс бойынша, қалыптасқан журналистер үкімет пен барлау қауымдастықтарының жоғары лауазымды тұлғаларымен ақпарат бөлісуге және ынтымақтасуға барған сайын ыңғайлы сезіне бастады. Бұл менталитет әлеуметтік медиа компанияларында да қайталанды, мұны Twitter және басқа технологиялық компаниялар алған барлық брифингтер дәлелдейді.
«Бұл компаниялардың жаһандық бақылау және ақпаратты басқару аппаратының негізгі бөліктеріне айналудан басқа таңдауы болмаған сияқты», — деп жазды Тайбби, — «дегенмен дәлелдер олардың квислингтік (сатқын) басшыларының көпшілігі сіңісіп кетуге қуанышты болғанын көрсетеді».
Менің ойымша, оның сөйлемінің екінші жартысы біріншісіне қарағанда шындыққа жақынырақ.
Twitter файлдары Twitter-дің контентті модерациялауды қалай жүргізгеніне біраз ашықтық әкелді, бірақ олар сонымен қатар бұл тапсырманың қаншалықты қиын екенін көрсетті. Мысалы, ФТБ Twitter-ге вакциналар мен Украина туралы теріс твиттер жазған кейбір аккаунттарды Ресейдің барлау басқармасы жасырын басқаратынын ескертті. Егер бұл шынымен солай болса, Twitter-дің бұл аккаунттарды басуы дұрыс па? Тайббидің өзі жазғандай: «Бұл қиын сөз дилеммасы».
91. Қоян індері
Twitter, Желтоқсан 2022 @elonjet
Маскты оның екі жасар ұлы X-ке төнген қауіптен артық ешнәрсе ашуландыра алмас еді, ол оның тұрақты серігі және көңілді қуаттандырғышы болатын. Желтоқсан айындағы сейсенбі күні кешке, Twitter файлдары жарияланып жатқан кезде, Маск осындай қауіп орын алды деп қабылдады және оның дүмпулері оның сөз бостандығы үшін жариялаған шайқасының іргетасын шайқады.
Граймстың бұрыннан келе жатқан сталкері (аңдушысы) бір күн бойы ол және Маск тұрып жатқан Лос-Анджелес аймағындағы үйдің маңындағы жолда жүрген, және бір сәтте, олардың айтуынша, ол X пен оның күтушісін жақын маңдағы қонақүйге алып бара жатқан Масктың қауіпсіздік қызметкерлерінің бірі жүргізген көліктің соңынан ерген. Қауіпсіздік қызметкері жанармай құю бекетіне тоқтап, қолғап пен бетперде киген ниндзя сияқты киінген жүргізушімен бетпе-бет келді. Қауіпсіздік қызметкері оны видеоға түсіріп алды. Полиция ешкімді тұтқындамады. Маск жариялаған видеоны пайдалана отырып, Washington Post газеті ол жігітті тауып алды, ол газетке Граймс өзінің Instagram жазбалары арқылы оған шифрланған хабарламалар жіберіп жатыр деп сенетінін айтқан.
«Кеше түнде Лос-Анджелесте кішкентай Х-ті алып бара жатқан көлікті аңдыды (мен деп ойлап), кейін көліктің қозғалысына тосқауыл қойып, капотқа шығып алды», — деп жазды Маск.
Маск сталкер оның және Граймстың қайда тұратынын @elonjet аккаунты арқылы таба алды деп есептеді. Бұл аккаунтты Джек Суини есімді студент жүргізетін және ол қоғамдық ұшу ақпаратына сүйене отырып, Масктың ұшағының ұшуы мен қонуын нақты уақыт режимінде жариялап отыратын. Байланыс бұлыңғыр еді: Маск Лос-Анджелеске бір күн бұрын қонған, бірақ Граймс сталкердің көлігін сыртта сол кезде байқай бастағанын айтты.
Маск @elonjet аккаунтына бұрыннан қатты ашуланатын, ол мұны доксинг (жеке деректерді жариялау) және өзіне қауіп төндіру деп санады. Сәуір айында, Twitter-ді сатып алу туралы алғаш ойлана бастағанда, ол Остинде достары мен отбасымен кешкі аста мұны талқылады, сол кезде Граймс пен анасы оған тыйым салу керектігін қатты айтқан болатын. Ол келісті, бірақ Twitter-ді өз қолына алғаннан кейін тыйым салмауды шешті.
«Менің сөз бостандығына деген адалдығым тіпті менің ұшағымды бақылайтын аккаунтқа тыйым салмауға дейін жетеді, дегенмен бұл жеке қауіпсіздікке тікелей қауіп төндіреді», — деп жазды ол қарашаның басында.
Бұл Бари Вайсты тәнті етті, бірақ ол өзінің алғашқы Twitter File тізбегін құрастырып жатқанда, Масктың @elonjet-ке қатысты әрекеті бұрынғы Twitter режимінің кейбір оңшылдарға жасағанымен бірдей екенін анықтады: @elonjet іздеулерде көрінбеуі үшін қатаң түрде «көрінуі сүзілген» (visibility filtered) еді. Оның көңілі қалды; бұл екіжүзділік болып көрінді. Содан кейін, Х-ке қатысты оқиғадан кейін Маск @elonjet-ті мүлдем тоқтата тұру туралы біржақты шешім қабылдады. Ол мұны Twitter-де енді адамдардың орналасқан жерін жариялауға (доксингке) қарсы саясат бар деп ақтады.
Одан да сорақысы, әсіресе сайтты сөз бостандығының мекеніне айналдыру тұрғысынан алғанда, Маск @elonjet-ке жасаған әрекеті туралы жазған бір топ журналисті негізсіз шеттетті. Оның сылтауы бойынша, олардың мақалалары @elonjet аккаунтына сілтеме жасаған, сөйтіп олар да оны доксинг жасаған болып саналды, бірақ іс жүзінде @elonjet енді қолжетімсіз еді және сілтемелер жай ғана «Аккаунт тоқтатылды» деген бетке апаратын. Осылайша, Маск ішінара өкпе-ренішпен әрекет етіп, өзін сынаған мақалалар жазған журналистерден кек алғандай көрінді. Олардың қатарында New York Times-тан Райан Мак, Washington Post-тан Дрю Харвелл мен Тейлор Лоренц және кем дегенде тағы сегіз адам болды.
Twitter файлдарының келесі бөлімдерін шығару үшін әлі де «ыстық бөлмеде» еңбектеніп жатқан Вайс қиын жағдайға тап болды.
«Ол Twitter-дің бұрынғы қожайындарына қатысты өзі жек көретінін айтқан нәрселерді дәл өзі жасап жатты», — дейді ол. —
«Ол қуып жіберген адамдардың кейбірі Twitter-де маған ең көп тиісетіндер болатын. Мен бұл адамдардың кейбірін мүлдем
ұнатпаймын. Бірақ мен ол Twitter-дің мақсаты деп жариялаған нәрсеге — бір жаққа немесе екінші жаққа бұрмаланбаған
қоғамдық алаң болу идеясына — опасыздық жасап жатқандай сезіндім. Және таза стратегиялық тұрғыдан алғанда, ол көптеген
ақымақтарды құрбандыққа (шейіт) айналдырып жатты».
«Ол қуып жіберген адамдардың кейбірі Twitter-де маған ең көп тиісетіндер болатын. Мен бұл адамдардың кейбірін мүлдем
ұнатпаймын. Бірақ мен ол Twitter-дің мақсаты деп жариялаған нәрсеге — бір жаққа немесе екінші жаққа бұрмаланбаған
қоғамдық алаң болу идеясына — опасыздық жасап жатқандай сезіндім. Және таза стратегиялық тұрғыдан алғанда, ол көптеген
ақымақтарды құрбандыққа (шейіт) айналдырып жатты».
Вайс Маскқа Signal шифрланған хабарлама қызметі арқылы жеке хабарлама жазды: «Эй, мұнда не болып жатыр?»
«Олар менің ұшағымды доксинг жасады», — деп жауап берді ол. — «Олар менің ұлыма шабуыл жасады».
Вайс бұл мәселені ыстық бөлмедегі басқа журналистермен талқылады, бірақ ақырында ол қарсы сөйлеуге дайын болған жалғыз адам болды.
«Журналист бола тұра, басқа журналистердің Twitter-ден қуылғанын көріп, үндемей қала алмайсың», — дейді ол. —
«Принциптер мен үшін әлі де маңызды».
«Принциптер мен үшін әлі де маңызды».
Ол бұл Twitter файлдары туралы хабарлау мүмкіндігінен айырылуы мүмкін екенін білді. Және ол Нелли Боулзға әзілдегендей: «Енді Илон біздің сперма донорымыз болмайтын шығар».
«Twitter-дің ескі режимі өз қалауымен және біржақтылығымен басқарды, ал жаңа режимде де дәл сол мәселе бар сияқты», — деп жазды Вайс 16 желтоқсан күні таңертең, журналистер қуылған күннің ертеңіне. — «Мен екі жағдайға да қарсымын».
«Шындықты қатаң түрде іздеудің орнына», — деп жауап берді Маск Twitter-де, — «сіз екі әлемде де бір аяғыңызбен қалу үшін медиа элитасының көзінде "жақсы" болып көрінуге тырысып, ізгілік белгісін көрсетіп (virtue-signaling) жатырсыз».
Содан кейін ол оның Twitter файлдарына қолжетімділігін шектеді.
Twitter Spaces
«Бұл жындылық», — деп жазды Джейсон Калаканис Дэвид Саксқа Масктың журналистерді шеттету туралы шешіміне қатысты. — «Бұл
Twitter файлдарына деген назарды құртады. Біз мұны өзгертуіміз керек».
Twitter файлдарына деген назарды құртады. Біз мұны өзгертуіміз керек».
Сөйтіп олар бірлесіп Маскқа: «Сіз бұл адамдардың қайтып келуіне рұқсат беруіңіз керек», — деп жазды. Маск нақты жауап бермеді.
Олардың хат алмасуының ортасында Калаканис Twitter Spaces-те (пайдаланушылар аудио талқылаулар ұйымдастыра алатын жер) үлкен топтың осы мәселені талқылап жатқанын байқады. Шеттетілген журналистердің екеуі, Post-тан Дрю Харвелл мен Mashable-ден Мэтт Биндер қатысып жатты. Оларға жазба жариялауға тыйым салынғанымен, Twitter бағдарламалық жасақтамасы оларды аудио сөйлесулерден бұғаттамаған еді. Калаканис бұл туралы Маскқа айтты, ал Маск Spaces-ке кіріп, қатысушыларды таң қалдырды — ол өте қорғаныш позициясында және ашулы естілді — және әңгімеге қосылды. Бұл хабар тез тарап, бірнеше минут ішінде отыз мың қолданушы тыңдап отырды.
Ұйымдастырушы, BuzzFeed News репортері Кэти Нотопулос Масктан шеттетулерді түсіндіруді сұрағанда, ол олардың өзін доксинг жасаған жерлерге сілтеме жасағаны үшін екенін айтты.
«Сіз біз сіздің мекенжайыңызды бөлісіп жатырмыз деп тұрсыз, бұл шындық емес», — деді Харвелл. — «Мен сіздің
мекенжайыңызды ешқашан жариялаған емеспін».
мекенжайыңызды ешқашан жариялаған емеспін».
«Сіз мекенжайға апаратын сілтемені жарияладыңыз», — деп қарсылық білдірді Маск.
«Біз қазір желіде жоқ elonjet-ке сілтемелер жарияладық», — деп жауап берді Харвелл.
Ол Маскты «Хантер Байденнің New York Post мақаласына қатысты сынға алған сілтемелерді бұғаттау техникасын дәл сол күйінде қолданып отыр» деп айыптады.
Маск ашуланып, сессиядан жоғалып кетті. Бірнеше минуттан кейін Twitter оны кенеттен жауып тастады. Шын мәнінде, шеттетілген пайдаланушылардың сөйлесулерге қосылуын мүмкін емес ету үшін ол Spaces-ті бір күнге толығымен өшіріп тастады.
«Біз ескі қателікті (legacy bug) түзетіп жатырмыз», — деп жазды Маск Spaces-тің жабылуы туралы. — «Ертең жұмыс істеуі керек».
Маск көп ұзамай шектен шығып кеткенін түсініп, өзіне қарсы шешімді өзгертудің жолын іздеді. Ол пайдаланушылардан тыйым салынған журналистердің аккаунттарын қалпына келтіру керек пе деген сауалнама жариялады. 3,6 миллион дауыс берушінің 58 пайыздан астамы иә деп жауап берді. Аккаунттар қалпына келтірілді.
Prosecute/Fauci
Дау-дамай өршіп тұрғанда, Маск ашулану мен әзілдеудің арасында ауытқып жүрді. Бір күні кешке Вайспен, оның кейбір әріптестерімен және Джеймспен бірге ыстық бөлмедегі конференц-залда отырып, ол адамдардың өздері қалаған есімдіктерін (pronouns) жариялау тәжірибесін келеке ете бастады. Біреу Масктың есімдігі «prosecute/Fauci» (қудалау/Фаучи) болуы керек деп әзілдеді. Бірнеше қобалжулы күлкі естілді — Вайс сол сәтте Маскқа қарсы шыққысы келмегенін мойындайды — ал Маск қарқылдап күле бастады. Ол әзілді үш рет қайталады. Содан кейін, түнгі сағат 3 шамасында ол оны ойланбастан твиттерге жазды: «Менің есімдіктерім Prosecute/Fauci». Мұның мағынасы шамалы еді, күлкілі емес болатын және небәрі бес сөзбен трансгендерлерді келеке етіп, сексен бір жастағы қоғамдық денсаулық сақтау шенеунігі Энтони Фаучи туралы қастандық теорияларын қоздырып, жарнама берушілерді үркітіп және енді ешқашан Tesla сатып алмайтын жаңа жаулар тобын құрып үлгерді.
Оның ағасы ашуланғандардың қатарында болды.
«Бұл не сұмдық, жігіт, бұл COVID кезінде жағдайды түсінуге тырысқан қарт адам ғой», — деді оған Кимбал. — «Бұл дұрыс
емес».
емес».
Тіпті Фаучидің саясатын сынағаны үшін Twitter-де сүзгіден өткен Стэнфорд профессоры Джей Бхаттачария да твитті сынады.
«Менің ойымша, Фаучи орасан зор қателіктер жіберді», — деді ол. — «Бірақ менің ойымша, дұрыс шешім оны қудалау емес,
тарихтың оны сол қателіктерді жіберген адам ретінде есте сақтауы».
тарихтың оны сол қателіктерді жіберген адам ретінде есте сақтауы».
Фаучи туралы твит Масктың воукқа қарсы немесе оңшыл көзқарастарын білдіруінің жай ғана мысалы емес еді. Ол кейде зұлым жаһандық элиталық күштер туралы қастандық теорияларының «қоян індерінің» (rabbit holes) шетінде жүргендей болатын. Бұл оның біз шынымен симуляцияда өмір сүруіміз мүмкін деген тентек болжамдарының екінші жағы еді. Ол өзінің қараңғы көңіл-күйінде біздің шындықтың артында «Матрицадағыдай» қараңғы қастандық күштері тұр деп ойлайтын. Мысалы, ол ЦРУ оның ағасы, президентті өлтірді деп мәлімдеген қызу антиваксер кіші Роберт Кеннедидің пікірлерін ретвиттеді. Масктың Фаучи туралы твитінен кейін Кеннеди: «Фаучи зерттеу гранттарына жыл сайын 37 миллиард доллар төлеу арқылы бүкіл әлемдегі вирусологтар арасында омертаны (үндемеу сертін) сатып алды. Төлеуші кеткен соң, ортодоксиялар ыдырайды», — деп жазды.
«Дәл солай», — деп жауап берді Маск.
Кейінірек ол Кеннеди Байденге қарсы президенттікке түсуге шешім қабылдағанда, онымен Twitter Spaces өткізді. Әдеттегідей, оның әкесінің жағымсыз әсері сезіліп тұрды. Эррол екі жылдан астам уақыт бойы COVID туралы қастандық теорияларын айтып келген. «Бұл адам жұмыстан шығарылуы керек!» — деді ол 2020 жылдың сәуірінде Facebook-те Фаучи туралы. Сол жылдың соңында ол Билл Гейтс COVID туралы ол таралмай тұрып алты ай бұрын білген және оны қадағалау үшін 100 миллиард долларлық келісімшарт жасасқан деп мәлімдеді. 2021 жылға қарай ол COVID вакциналарын, Трамптың сайлауда жеңілгенін және 9/11 лаңкестік шабуылдарын толығымен жоққа шығарушыға айналды. «Шығып жатқан барлық ақпаратқа қарағанда, 9/11 шабуылдары алдын ала ұйымдастырылған және дәлелдер жеткілікті», — деді ол. Илон Twitter файлдарын іске қосқанға дейін бірнеше апта бұрын Эррол Facebook-те COVID-тің «өтірік» екендігі туралы ұзақ жазба жариялады. Ол вакциналар туралы: «Егер сіз инъекцияны, әсіресе "бустерлерді" қабылдауға жеткілікті ақымақ болсаңыз, жақында өлесіз», — деді.
Twitter файлдары жарияланғаннан кейін Эррол ұлына тағы бір сұраусыз хабарлама жіберді.
«Солшылдарды (немесе гангстерлерді) тоқтату керек», — деп жазды ол. — «Өркениетке қауіп төніп тұр».
Сайлау Трамптан ұрланған және оны Twitter-ге қайтару «өте маңызды» еді. «Ол біздің жалғыз үміт сәулеміз». Содан кейін ол ұлына Оңтүстік Африканың ойын алаңдарында бала кезінде алған сабағын есте сақтауға кеңес берді: «Гангстерлерді тыныштандыруға тырысу бекер. Сіз неғұрлым тырысқан сайын, олар сізден соғұрлым аз қорқады немесе сыйлайды. Оларды қатты ұрыңыз немесе кез келген адамды қатты ұрыңыз, сонда олар сізді сыйлайды».
Илон бұл хабарламаларды ешқашан көрген жоқ. Әкесінің жындарын қуып шығуға тырысып, ол электрондық пошта мекенжайын өзгерткен және Эрролға жаңасын бермеген еді.
Салдары (Fallout)
Йоэль Рот қараша айында Twitter-ден кеткенде, оның басты уайымы Маск оған қарсы Twitter тобырын айдап салып, қауіпсіздігіне қауіп төндіреді деген қорқыныш болды. Бастапқыда ол аман қалғандай көрінді. Бірақ кейін, желтоқсан айында Twitter файлдарында оның электрондық хаттары мен Slack хабарламалары жарияланған кезде, Маск оған отшашқышын бағыттады.
Twitter файлдары Роттың Хантер Байденнің ноутбугы туралы оқиға сияқты мәселелерді қалай шешу керектігін талқылағанын көрсетті. Оның пікірлерінің көпшілігі ойластырылған болса да, олар Twitter-де ашулы реакциялар тудырды. Бір сәтте қолданушы: «Мен проблеманы тапқан сияқтымын», — деген твит жариялады. Ол Роттың 2010 жылы мұғалімнің он сегіз жасар оқушымен жыныстық қатынасқа түсуі дұрыс емес пе деген сұрақты қойған журнал мақаласына түсініктемесіз сілтеме жасаған жазбасын көрсетті. «Бұл көп нәрсені түсіндіреді», — деп жауап берді Маск. Содан кейін Маск шоқпарды өз қолына алды. Ол Роттың Пенсильвания университетіндегі «Гей деректері» (Gay Data) деп аталатын докторлық диссертациясының бір абзацының скриншотын твиттерге шығарды, онда Grindr сияқты гейлердің кездесу сайттары он сегіз жасқа толмаған пайдаланушылармен қалай жұмыс істей алатыны талқыланған еді. Маск: «Йоэль балалардың ересектерге арналған интернет қызметтеріне қол жеткізуін жақтап отырған сияқты», — деп түсініктеме берді.
Роттың педофилияға ешқандай қатысы жоқ еді, бірақ Масктың тұспалдаулары Twitter-дің қараңғы түкпірлерінде жасырынған Pizzagate стиліндегі конспирологтарды қоздырып жіберді, олар гомофобиялық және антисемиттік шабуылдардың легін жаудырды. Содан кейін таблоид Роттың мекенжайын жариялап, оны жасырынуға мәжбүр етті.
«Маск мені педофилияны қолдайды немесе құптайды деген жала жабу туралы шешім қабылдады», — деді кейінірек Рот. — «Мен
үйімді тастап, оны сатуға мәжбүр болдым. Бұл онлайн қудалау мен сөз сөйлеудің осындай түрінің салдары».
үйімді тастап, оны сатуға мәжбүр болдым. Бұл онлайн қудалау мен сөз сөйлеудің осындай түрінің салдары».
Фаучи туралы твитімен наразылық тудырған жексенбіде Маск Twitter-дегі ыстық бөлмеге кіріп, мушкетерлер мен басқаларға сол күні кешке өтетін Дэйв Шаппеллдің комедиялық іс-шарасына билеттер ұсынды. Тіпті әйгілі воукқа қарсы комиктің шоуында да Масктың твиттері оның беделіне жаңа нұқсан келтіргені айқын болды.
«Ханымдар мен мырзалар, әлемдегі ең бай адамға шу шығарыңыздар», — деп жариялады Шаппелл Маскты сахнаға шақырып.
Біраз қол шапалақтау болды, бірақ сонымен бірге ұзаққа созылған ысқырулар хоры естілді.
«Сіз жұмыстан шығарған адамдардың кейбірі залда отырған сияқты», — деді Шаппелл.
Ол Маскты ысқыру негізінен «нашар орындардағы» адамдардан шығып жатыр деп әзілдеп жұбатты.
Масктың тұрақсыз твиттері Twitter-ге жарнама берушілер алдында одан әрі зиян тигізді. Ол Warner Bros. Discovery бас директоры Дэвид Заславпен сөйлесуді сұрады және олар бір сағаттан астам сөйлесті. Заслав оған өзін-өзі құртатын әрекеттер жасап жатқанын, бұл ұмтылыс тудыратын (aspirational) брендтерді тартуды қиындататынын айтты. Ол ұзағырақ видео ұсыныстарын қосу және жарнамаларды тиімдірек ету арқылы өнімді жақсартуға назар аударуы керек еді.
Зиян тіпті Tesla-ға да тиді. Оның акциялары 156 долларға дейін төмендеді, бұл оның Twitter-ге қызығушылық танытқанын алғаш жариялаған кездегі 340 доллардан әлдеқайда төмен еді. 14 желтоқсанда Остинде өткен жиналыста әдетте өте көнгіш Tesla кеңесі Маскқа Twitter-дегі даулар Tesla брендіне зиян тигізіп жатқанын айтты. Маск қарсы шығып, сату сандары бүкіл әлемде, тіпті адамдар дауларға назар аудармайтын жерлерде де нашар екенін және бұл негізінен макроэкономикалық факторларға байланысты екенін айтты. Бірақ Кимбал да, кеңес төрағасы Робин Денхолм да оның мінез-құлқы фактор екенін айтып, қысым жасауды жалғастырды.
«Бөлмедегі алып піл — оның өзін нағыз ақымақ сияқты ұстауы еді», — дейді Кимбал.
92. Рождестволық шытырман оқиғалар
Желтоқсан 2022 Мушкетерлер Сакраментодағы жүк тасушылармен бірге Джеймс сервер сөресін итеріп барады
Бастың жарылуы эмодзиі
«Бұл уақыт аралығы маған қашықтан болса да қолайлы болып көріне ме?» — деп сұрады Маск. — «Әрине жоқ. Егер уақыт кестесі
ұзақ болса, ол қате».
ұзақ болса, ол қате».
22 желтоқсанның түні еді, Масктың оныншы қабаттағы Twitter конференц-залындағы жиналыс шиеленісті болды. Ол бұрын онымен көп жұмыс істемеген, әсіресе оның көңіл-күйі нашар болғанда кездеспеген екі Twitter инфрақұрылым менеджерімен сөйлесіп отырған еді.
Олардың бірі мәселені түсіндіруге тырысты. Сакраментода орналасқан Twitter-дің серверлік фермаларының бірін орналастырған деректер қызметін көрсетуші компания 2023 жылы ретпен көшуді бастау үшін жалдау мерзімін қысқа мерзімге ұзартуға келіскен болатын.
«Бірақ бүгін таңертең, — деді қобалжыған менеджер Маскқа, — олар бізге қайтып келіп, бұл жоспар енді күн тәртібінде жоқ
екенін айтты, өйткені, олардың сөзімен айтқанда, олар бізді қаржылық жағынан өміршең деп санамайды».
екенін айтты, өйткені, олардың сөзімен айтқанда, олар бізді қаржылық жағынан өміршең деп санамайды».
Бұл нысан Twitter-ге жылына 100 миллион доллардан астам шығын әкелетін. Маск серверлерді Twitter-дің Портлендтегі (Орегон) басқа нысандарының біріне көшіру арқылы сол ақшаны үнемдегісі келді. Жиналыстағы тағы бір менеджер мұны бірден жасау мүмкін еместігін айтты.
«Біз алты-тоғыз айдан бұрын қауіпсіз шыға алмаймыз», — деді ол байсалды дауыспен. — «Сакраменто трафикке қызмет көрсету
үшін әлі де қажет».
үшін әлі де қажет».
Жылдар бойы Маск қажет деп санаған нәрсе мен басқалардың мүмкін деп айтқан нәрсесі арасындағы таңдауға талай рет тап болған. Нәтижесі әрқашан дерлік бірдей болатын. Ол бірнеше сәт үнсіз қалды да, содан кейін: «Сіздерде мұны істеуге тоқсан күн бар. Егер оны істей алмасаңыздар, арыздарыңыз қабылданады», — деп жариялады.
Менеджер серверлерді Портлендке көшірудегі кейбір кедергілерді егжей-тегжейлі түсіндіре бастады.
«Оның сөре тығыздығы басқа, қуат тығыздығы басқа», — деді ол. — «Сондықтан бөлмелерді жаңарту керек».
Ол тағы да көптеген егжей-тегжейлерді айта бастады, бірақ бір минуттан кейін Маск оның сөзін бөлді.
«Бұдан басым ауырып кетті», — деді ол.
«Кешіріңіз, менің ниетім ол емес еді», — деп жауап берді ол бірқалыпты дауыспен.
«Бастың жарылуы эмодзиін білесің бе?» — деп сұрады ол одан. — «Қазір басым дәл солай болып тұр. Қандай сұмдық сандырақ. Құдай атқыр. Портлендте орын көп екені анық. Серверлерді бір жерден екінші жерге ауыстыру түкке тұрмайтын іс».
Twitter менеджерлері шектеулерді тағы да түсіндіруге тырысты. Маск сөздерін бөлді.
«Біреуді біздің сервер орталықтарына жіберіп, маған ішінің видеосын жібере аласыз ба?» — деп сұрады ол.
Рождествоға үш күн қалған еді, менеджер видеоны бір аптадан кейін беруге уәде берді.
«Жоқ, ертең», — деп бұйырды Маск. — «Мен сервер орталықтарын өзім салғанмын және ол жерге көбірек сервер қоюға болатынын
немесе болмайтынын айта аламын. Сондықтан мен сіздерден бұл нысандарда шынымен болдыңыздар ма деп сұрадым. Егер
болмасаңыздар, жай ғана бос сөз айтып тұрсыздар».
немесе болмайтынын айта аламын. Сондықтан мен сіздерден бұл нысандарда шынымен болдыңыздар ма деп сұрадым. Егер
болмасаңыздар, жай ғана бос сөз айтып тұрсыздар».
SpaceX пен Tesla табысты болды, өйткені Маск өз командаларын ширақы, епті болуға және барлық кедергілерді бұзып өтетін шұғыл әрекеттерді іске қосуға тынымсыз итермеледі. Олар Фримонттағы шатырда көлік өндіру желісін, Техас шөлінде сынақ полигонын және Канаверал мүйісінде пайдаланылған бөлшектерден ұшыру алаңын осылай құрастырған еді.
«Бар болғаны серверлерді Портлендке көшіру керек», — деді ол. — «Егер бұл отыз күннен астам уақыт алса, мен таң
қаламын».
қаламын».
Ол кідіріп, қайта есептеді.
«Жай ғана көшіру компаниясын жалдаңыз, компьютерлерді көшіруге бір апта, оларды қосуға тағы бір апта кетеді. Екі апта.
Болуы керек нәрсе осы».
Болуы керек нәрсе осы».
Бәрі үнсіз қалды. Бірақ Маск әлі де қызып келе жатқан еді.
«Егер сіз қарғыс атқыр U-Haul (жүк көлігін) алсаңыз, мұны өзіңіз-ақ жасай алар едіңіз».
Екі Twitter менеджері оның байсалды екенін білу үшін оған қарады. Стив Дэвис пен Омид Афшар да үстел басында болды. Олар оны бұрын талай рет осындай күйде көрген және оның байсалды болуы мүмкін екенін білетін.
Сакраменто рейді
«Неге біз мұны дәл қазір жасамаймыз?» — деп сұрады Джеймс Маск.
Ол және оның ағасы Эндрю жұма күні кешке, 23 желтоқсанда, серверлерді Сакраменто нысанынан көшіру қанша уақытты алатыны туралы көңілсіз жиналыстың ертеңіне Илонмен бірге Сан-Францискодан Остинге ұшып бара жатқан еді. Шаңғы тебуге құмар олар Рождествоға Тахоға өздері баруды жоспарлаған болатын, бірақ Илон сол күні оларды Остинге келуге шақырды. Джеймс құлықсыз болды. Ол психикалық тұрғыдан шаршаған еді және оған артық қарқындылық қажет емес болатын, бірақ Эндрю оны баруға көндірді. Сөйтіп олар ұшақта — Маск, Граймс және Х, сондай-ақ Стив Дэвис пен Николь Холландер және олардың сәбиімен бірге — Илонның серверлер туралы шағымын тыңдап отырды.
Олар Лас-Вегастың үстінде болған кезде Джеймс оларды қазір көшіруге болатыны туралы ұсыныс жасады. Бұл Маск жақсы көретін импульсивті, практикалық емес, кедергілерді бұзып өтетін идея түрі еді. Кеш болып қалған еді, бірақ ол ұшқышына бағытты өзгертуді бұйырды және олар Сакраментоға қайта бұрылды.
Олар қонған кезде таба алған жалғыз жалға берілетін көлік Toyota Corolla болды. Масктың бас күзетшісі көлікті жүргізді, Граймс жолаушылар орындығында Илонның тізесінде отырды, ал басқалары артқы жаққа тығылды. Олар түнде деректер орталығына қалай кіретіндеріне сенімді емес еді, бірақ Алекс есімді өзбекстандық Twitter қызметкері әлі сол жерде екен. Ол оларды қуана кіргізіп, ішін көрсетті.
Басқа да көптеген компаниялардың серверлері орналасқан нысан өте қауіпсіз болды, әр қоймаға кіру үшін көздің тор қабығын сканерлеу қажет еді. Өзбек Алекс оларды Twitter қоймасына кіргізе алды, онда әрқайсысында отыз компьютерден тұратын тоңазытқыш көлеміндегі бес мың екі жүзге жуық сөре бар еді.
«Бұларды жылжыту онша қиын емес сияқты», — деп жариялады Илон.
Бұл шындықты бұрмалайтын мәлімдеме еді, өйткені әр сөренің салмағы шамамен екі мың бес жүз фунт (1100 кг) және биіктігі сегіз фут (2,4 м) болатын.
«Еден панельдерін көтеру үшін мердігер жалдауға тура келеді», — деді Алекс. — «Оларды сорғыштармен көтеру керек».
Оның айтуынша, мердігерлердің тағы бір тобы еден панельдерінің астына түсіп, электр кабельдері мен сейсмикалық өзектерді ажыратуы керек еді.
Маск күзетшісіне бұрылып, оның қалта пышағын сұрады. Оны пайдаланып, ол едендегі ауа желдеткіштерінің бірін көтере алды, бұл оған еден панельдерін ашып алуға мүмкіндік берді. Содан кейін ол сервер еденінің астына өзі еңбектеп кіріп, пышақпен электр шкафын ашып, сервер штепсельдерін суырып алды да, не болатынын күтті. Ештеңе жарылмады. Сервер жылжытуға дайын болды.
«Бұл аса қиын емес сияқты», — деді ол өзбек Алекс пен қалған топ оған қарап тұрғанда.
Бұл кезде Маск қатты жігерленіп кеткен еді. Бұл, деді ол қатты күліп, «Миссия мүмкін емес» (Mission: Impossible) фильмінің Сакраменто нұсқасы сияқты.
Келесі күні — Рождество қарсаңында — Маск қосымша күш шақырды. Росс Нордин Сан-Францискодан көлікпен келді. Ол Union Square-дегі Apple Store дүкеніне тоқтап, серверлерді жолда бақылау үшін AirTags-тың барлық қорын сатып алуға 2000 доллар жұмсады, содан кейін Home Depot дүкеніне тоқтап, кілттерге, болт кескіштерге, бас шамдарына және сейсмикалық болттарды бұрап алуға қажетті құралдарға 2500 доллар жұмсады. Стив Дэвис The Boring Company-ден біреуді шақырып, үлкен жүк көлігін (фура) және көшіру фургондарын тапты. SpaceX-тен басқа да көмекшілер келді.
Сервер сөрелері дөңгелекті болғандықтан, команда олардың төртеуін ажыратып, күтіп тұрған жүк көлігіне домалатып апара алды. Бұл барлық бес мың екі жүздей серверді бірнеше күн ішінде көшіруге болатынын көрсетті.
«Жігіттер керемет жұмыс істеп жатыр!» — деп қуанды Маск.
Нысандағы басқа жұмысшылар таңданыс пен үрей аралас сезіммен бақылап тұрды. Маск және оның бүлікшіл командасы серверлерді жәшіктерге салмай немесе қорғаныш материалдарына орамай домалатып шығарып, жүк көлігіне бекіту үшін дүкеннен сатып алынған белдіктерді пайдаланып жатты.
«Мен бұрын ешқашан фура тиеп көрмегенмін», — деп мойындады Джеймс.
Росс мұны «қорқынышты» деп атады. Бұл шкафты тазалау сияқты болды, «бірақ ішіндегі заттар өте маңызды».
Сағат 15:00-де, олар жүк көлігіне төрт серверді тиеп болғаннан кейін, бұл оқиға туралы хабар деректер орталығына иелік ететін және басқаратын NTT компаниясының топ-менеджерлеріне жетті. Олар Масктың командасына тоқтауға бұйрық берді. Маскта оның маниакалды серпілістерімен жиі жүретін қуаныш пен ашу аралас сезім болды. Ол сақтау бөлімінің бас директорына қоңырау шалды, ол оған сервер сөрелерін сарапшылар тобынсыз жылжыту мүмкін емес екенін айтты.
«Бос сөз», — деп түсіндірді Маск. — «Біз төртеуін фураға тиеп қойдық».
Содан кейін бас директор оған едендердің кейбірі бес жүз фунттан (225 кг) артық қысымға төтеп бере алмайтынын, сондықтан екі мың фунттық серверді домалату зақым келтіретінін айтты. Маск серверлердің төрт дөңгелегі бар екенін, сондықтан кез келген нүктедегі қысым небәрі бес жүз фунт екенін айтты.
«Бұл жігіт математикадан онша емес», — деді Маск мушкетерлерге.
NTT менеджерлерінің Рождество қарсаңын бүлдіріп, сондай-ақ оларды келесі жылға арналған 100 миллион доллардан астам кірістен айыру қаупін төндірген Маск аяушылық танытып, серверлерді көшіруді екі күнге тоқтата тұратынын айтты. Бірақ олар Рождестводан кейінгі күні қайта бастайтынын ескертті.
Отбасылық Рождество
Рождество қарсаңында кешкісін, Сакраменто деректер орталығында уақытша бітім орнаған кезде, Маск шаңғы тебу жоспарлары бұзылған Джеймс пен Эндрюді Кимбал және оның отбасымен бірге Рождествоны өткізу үшін Боулдерге шақырды. Кристиана күтпеген екі қонаққа сыйлықтар сатып алуға және шұлықтарды толтыруға асықты. Кимбал қуырылған сиыр еті мен биіктігі бір фут болатын Йоркшир пудингін пісірді. Илонның ұлы Дамиан, ол да аспаздыққа құмар, ямс тағамын жасады. Х ауа сорғыш зымыранмен ойнап, кері санақты айтып, содан кейін оны ұшыру үшін босату түймесін басып жүрді. Джеймс пен Эндрю ыстық ваннаға түсіп, демалды.
Бұл сапар Кимбал үшін ағасымен Twitter келісімінен бері оның бақылаудан шығып бара жатқаны туралы байыпты сөйлесуге мүмкіндік болды. Бір жыл бұрын ол «Жыл адамы» және әлемдегі ең бай адам болған еді, ал қазір ол екеуі де емес. Бұл 2018 жылы болған жағдайға ұқсас еді және тағы бір «ашық циклді» ескерту жасайтын уақыт келді. Сен қауіпті қарқынмен және қауіпті деңгейде жаулар жинап жатырсың, деді Кимбал оған.
«Бұл сені үнемі ұрып-соғатын орта мектеп күндері сияқты».
Кимбал тіпті Илонның Tesla бас директоры болып қалғысы келе ме деген тақырыпты да қозғады. Компания қиын жағдайда еді, ал ол оған назар аудармай жүрген.
«Неге жай ғана бас директор болмасқа?» — деп сұрады Кимбал.
Илон бұған жауап беруге дайын емес еді.
Сондай-ақ оның түнде твиттер жазу мәселесі де болды. Кимбал Илонды Twitter-де оқуды тоқтатқан, өйткені бұл тым жүйкеге тиетін. Илон Пол Пелоси туралы твиттің қателік болғанын мойындады. Ол желіде көрген ер жезөкше туралы оқиғаның сенімсіз сайттан алынғанын түсінбеген.
«Сен ақымақсың», — деді Кимбал. — «Біртүрлі сандыраққа сенуді доғар».
Фаучи туралы твитіне қатысты да солай болды.
«Бұл дұрыс емес. Бұл күлкілі емес. Сен ондай боқтықты жасай алмайсың».
Кимбал Джеймс пен Эндрюге де оған болысқаны үшін ұрысты.
«Бұл дұрыс емес, жігіттер. Бұл дұрыс емес».
Олар талқыламаған бір тақырып Twitter компаниясы болды. Илон бұл туралы сөз қозғағанда, Кимбал ол туралы сөйлесуден бас тартты.
«Маған Twitter мүлдем қызық емес», — деді ол. — «Бұл сенің әлемге тигізетін әсеріңнің жанында түкке тұрғысыз нәрсе».
Илон келіспеді, бірақ олар бұл туралы дауласпады.
Кимбал мен Кристиананың Рождестволық дәстүрлерінің бірі — әркімнен бір сұраққа жауап беруді сұрау. Бұл жылы сұрақ «Қандай өкініштеріңіз бар?» болды.
«Менің басты өкінішім, — деп жауап берді Илон, — менің өз санымды шанышқымен қаншалықты жиі шұқығаным, өз аяғыма
қаншалықты жиі оқ атқаным және өз көзімді қаншалықты жиі шұқығаным».
қаншалықты жиі оқ атқаным және өз көзімді қаншалықты жиі шұқығаным».
Рождество Маскқа Twitter мен оның твиттері тудырған дүрбелең кезінде одан алыстап кеткен ұлдары Гриффин, Дамиан және Каймен қайта қауышуға мүмкіндік берді. Джеймс пен Эндрю сияқты, олар да математика мен ғылымда ерекше қабілеттерге ие болды, бірақ әкесі мен атасының жындары мен қаталдығынсыз. Илон Масктың ұлдары болу қиын еді, бірақ олар Маск айтқандай «стоиктер» болды.
Ол сол кезде он алты жаста болған Каймен орта мектепті тастап, Twitter-ге жұмысқа келу мүмкіндігін талқылады.
«Ол керемет бағдарламашы, сондықтан ол бағдарламалық жасақтама жазып, орта мектепті онлайн оқи алады, Дамиан дәл солай
істеген», — дейді Маск. — «Мен қатты қыстамаймын, өйткені мектепте әлеуметтік элемент бар екенін білемін, бірақ ол орта
мектеп үшін тым ақылды. Бұл күлкілі жағдай».
істеген», — дейді Маск. — «Мен қатты қыстамаймын, өйткені мектепте әлеуметтік элемент бар екенін білемін, бірақ ол орта
мектеп үшін тым ақылды. Бұл күлкілі жағдай».
Кай бұл туралы ойланатынын айтты.
Кайдың егізі Дамианның да ақылы сондай еді, бірақ қызығушылықтары басқа болатын. Бір жылдан астам уақыт бойы ол бөлшектер физигінің академиялық зертханасында кванттық есептеулер және криптографиямен айналысып жүрген. Орта мектепті онлайн бітіргеннен кейін ол елдің үздік зерттеу университеттерінің біріне қабылданды, бірақ Маск оқуға түсу оған зияткерлік тұрғыдан жеткілікті деңгейде қиын болмауы мүмкін еді. «Ол қазірдің өзінде математика мен физикадан магистратура деңгейінде», — деді ол. Гриффин Маск отбасындағы ең қарапайым әрі ашық мінезді адам болатын. «Шырмауық лигасы» (Ivy League) колледжінің бірінші курс студенті ретінде ол әкесіне бағытталған өшпенділікпен бетпе-бет келді. Өзі туралы айтқанда, ол өте сыпайы және кішіпейіл, бірақ ол кешірім сұрағандай үнмен былай деді: «Кешіріңіз, бұл сәл мақтаншақ болып естілуі мүмкін, бірақ мен төрт жүз елу студенттің ішінде информатика бойынша бірінші болдым». Ол әкесінің жасөспірім кезіндегідей, уақытының көп бөлігін бейнеойындарды бағдарламалауға арнады. Ойнағанды ең жақсы көретін ойыны — [Elden Ring].
Бұрын Ксавье деген атпен белгілі болған Дженна, әрине, ол жерде болған жоқ. Бірақ Кристиана оған бүкіл отбасы оны сағынғанын және оған арнап жасаған Рождестволық шұлықты жіберіп жатқанын жазып, хабарлама жіберді. «Рақмет», — деп жауап берді Дженна. «Бұл мен үшін өте маңызды». Ал аутизмі бар Саксонға келсек, ол тағы да өз даналығын көрсетті. Бірде отбасы мейрамханаға барғанда бүркеншік аттарды қолдану қажеттігін талқылап жатқан еді. «О, иә», — деді ол. «Егер біреу менің Илон Масктың ұлы екенімді біліп қойса, олар маған ашуланады, өйткені ол Twitter-ді құртып жатыр».
Тонау жалғасуда
Рождестводан кейін Эндрю мен Джеймс тағы қанша серверді көшіре алатынын көру үшін Сакраментоға қайта аттанды. Олар өздерімен бірге жеткілікті киім алмағандықтан, Walmart-қа барып, джинсы мен футболкалар сатып алды. Нысанды басқаратын NTT жетекшілері кедергілер жасауды жалғастырды, кейбіреулері әбден түсінікті еді. Мысалы, қойма есігін ашық қалдырудың орнына, олар мушкетерлер мен олардың тобынан әр кірген сайын көздің тор қабығын сканерлеуден өтуді талап етті. Жетекшілердің бірі оларды үнемі бақылап отырды. «Ол мен жұмыс істеген ең төзімсіз адам болды», — дейді Джеймс. «Бірақ әділ болу үшін, мен оның неге бұлай істегенін түсінемін, өйткені біз оның мерекелерін құрттық қой, солай емес пе?»
NTT оларға пайдалануды ұсынған тасымалдаушы мердігерлер сағатына 200 доллар сұрады. Сондықтан Джеймс Yelp желісіне кіріп, жұмысты он есе арзанға атқаратын Extra Care Movers атты компанияны тапты. Бұл ала-құла компания үнемшілдік идеясын шегіне жеткізген еді. Иесі біраз уақыт көшеде тұрған, кейін балалы болып, өмірін өзгертуге тырысып жүрген жан болатын. Оның банк шоты болмағандықтан, Джеймс оған PayPal арқылы төлеуге мәжбүр болды. Екінші күні бригада қолма-қол ақша сұрады, сондықтан Джеймс банкке барып, жеке шотынан 13 000 доллар шешіп алды. Бригада мүшелерінің екеуінде жеке куәлік болмады, бұл олардың нысанға кіруін қиындатты. Бірақ олар мұның орнын еңбекқорлықпен толтырды. «Біз көшірген әрбір қосымша сервер үшін бір доллар сыйақы аласыз», — деп хабарлады Джеймс бір сәтте. Содан бастап, жүк көлігіне жаңасын тиеген сайын, жұмысшылар қаншаға жеткендерін сұрап отырды.
Серверлерде пайдаланушы деректері болды және Джеймс бастапқыда құпиялылық мақсатында оларды көшірмес бұрын тазалау керектігін түсінбеді. «Біз мұны білген кезде, серверлер ажыратылып, сыртқа шығарылып қойған еді, сондықтан оларды қайта кіргізіп, қосып, содан кейін тазалаудың еш мүмкіндігі болмады», — дейді ол. Оның үстіне, тазалау бағдарламасы жұмыс істемей тұрды. «Қарғыс атқыр, не істейміз?» — деп сұрады ол.
Илон жүк көліктерін құлыптап, оларды бақылауды ұсынды. Сондықтан Джеймс біреуді Home Depot дүкеніне үлкен аспа құлыптар сатып алуға жіберді, ал құлып кодтарын кесте түрінде Портлендке жіберді, сонда жүк көліктерін сол жақта ашуға болатын еді. «Мұның іске асқанына сене алар емеспін», — дейді Джеймс. «Олардың барлығы Портлендке аман-есен жетті». Аптаның соңына қарай олар Сакраментодағы барлық қолжетімді жүк көліктерін пайдаланып болды. Аймақты жаңбыр соққылап тұрғанына қарамастан, олар үш күнде жеті жүзден астам сөрені (rack) көшірді. Бұл нысандағы бұрынғы рекорд айына отыз сөрені көшіру болатын. Нысанда әлі де көптеген серверлер қалды, бірақ мушкетерлер оларды тез көшіруге болатынын дәлелдеді. Қалғанын қаңтар айында Twitter-дің инфрақұрылымдық тобы қолға алды.
Илон Джеймске егер серверлерді жыл соңына дейін көшіріп бітірсе, 1 миллион долларға дейін үлкен бонус беремін деп уәде еткен еді. Ешнәрсе қағаз жүзінде бекітілмеген, бірақ Джеймс немере ағасына сенді. Көшуден кейін ол Джаред Бирчаллдан бұл келісім тек Портлендте іске қосылып, жұмыс істеп тұрған серверлер санына қатысты екенін естіді. Оларға жаңа электр қосылымдары қажет болғандықтан, бұл сан нөлге тең еді. Джеймс Илонға хабарлама жазды, ал Илон Портлендке аман-есен жеткен әрбір сервер үшін, қосылғанына не қосылмағанына қарамастан, 1000 доллар төлеу туралы ұсыныспен жауап берді. Бұл сома 700 000 доллардан сәл асты. Сондай-ақ Илон оған Twitter-ге қосылу үшін акциялар опционы пакетін ұсынды. Джеймс екеуін де қабылдады.
Джеймс Оңтүстік Африкадағы отбасын қатты жақсы көретін. Рождествоны олармен бірге өткізу мүмкіндігін жіберіп алғандықтан, ол бонустың бір бөлігін көктемде олардың АҚШ-қа келуіне билет алып беруге жұмсауды жоспарлады. Сондай-ақ ол ата-анасына Калифорниядан үй сатып алу үшін ақша жинап жүрген еді. «Әкем ағаш ұсталығын жақсы көреді, бірақ жақында саусағының бір бөлігін кесіп алды және қазір қиын кезеңді бастан өткеруде», — дейді Джеймс. «Мен әкеме өте жақынмын».
Барлығы өте қызықты және шабыттандырарлық, солай емес пе? Масктың батыл және тапқыр тәсілінің үлгісі! Бірақ Маскқа қатысты барлық нәрсе сияқты, өкінішке орай, бұл оңай болған жоқ. Бұл сондай-ақ оның абайсыздығының, қарсылыққа төзімсіздігінің және адамдарды қорқыту тәсілінің үлгісі болды. Twitter-дің инфрақұрылымдық инженерлері бір апта бұрын өткен «бас жарылардай» жиналыста оған Сакраменто орталығын тез жабу неліктен проблема тудыратынын түсіндіруге тырысқан, бірақ ол оларды тыңдамады. Оның қарсы шығушыларды қашан елемеу керектігін білетін жақсы тәжірибесі бар еді. Бірақ мінсіз емес. Келесі екі айда Twitter тұрақсыз болды. Серверлердің жетіспеушілігі ақауларға, соның ішінде Маск президенттікке үміткер Рон ДеСантис үшін Twitter Spaces өткізген кездегі үзілістерге әкелді.
«Артқа қарасақ, Сакраментоны жабу қателік болды», — деп мойындады Маск 2023 жылдың наурызында. «Маған деректер орталықтарымызда артықшылық (redundancy) бар деп айтылған еді. Маған айтылмаған нәрсе — бізде Сакраментоға қатысты жетпіс мың қатты кодталған (hard-coded) сілтеме бар екен. Және соның кесірінен әлі күнге дейін бұзылып жатқан нәрселер бар».
Оның Tesla мен SpaceX-тегі ең құнды көмекшілері оның жаман идеяларын бұрудың және жағымсыз ақпаратты біртіндеп жеткізудің жолдарын үйренген еді, бірақ Twitter-дің ескі қызметкерлері онымен қалай жұмыс істеу керектігін білмеді. Дегенмен, Twitter аман қалды. Ал Сакраментодағы оқиға Twitter қызметкерлеріне оның «маньяктық шұғылдық сезімі» қажеттігі туралы айтқанда қалжыңдамайтынын көрсетті.
Жаңа жыл қарсаңы
Маскқа демалу ауадай қажет еді. Ол демалысқа шығуға жоқ болатын, бірақ жылына бірнеше рет ол сәуір айында Twitter-ді сатып алуға шешім қабылдаған кездегідей, тәлімгері Ларри Эллисонның үйлерінің бірінде тұру үшін Гавайидегі Ланаи аралына екі-үш күнге кететін. Желтоқсанның соңында ол Граймс және X-пен бірге сол жаққа барды. Эллисон жақында аралда салмағы үш мың фунт болатын бір метрлік айналы телескопы бар күмбезді астрономиялық обсерватория салған еді. Маск оны Марсқа бағыттауды сұрады. Окуляр арқылы біраз уақыт үнсіз қарап тұрған соң, ол X-ті шақырып, көруі үшін көтеріп алды.
«Мынаған қара», — деді ол. «Бұл — сен бір күні өмір сүретін жер».
Содан кейін ол, Граймс және X Кимбал және оның отбасымен бірге дүрбелеңге толы 2022 жылдың аяқталуын атап өту үшін Мексиканың Кабо-Сан-Лукас қаласына ұшты. Оның төрт үлкен ұлы сол жерде болды. Кимбалдың балалары да сонда еді. «Бірге болу жүйке жүйеміз үшін жақсы болды», — дейді Кимбал. «Біз өте күрделі отбасымыз және барлығының бір уақытта бақытты болуы өте сирек кездеседі». Twitter-ді сатып алғаннан бері Маск соғыс режимінде болды, ол балалық шағын тұмшалаған және ішінде тез тұтанатын реніштерді тудырған қоршау мен қысым сезімін сезінді. Оның аяқ алысы ауыр, дене тілі қатал және тұрысы шайқасқа дайын адамдай ширыққан еді. Бірақ отбасылық жиындар үзік-үзік тыныштық сәттерін сыйлады. Кабодағы алғашқы кешінде ол Кимбал, Кай және Антонио Грасиаспен бірге өте тыныш мейрамханаға кешкі асқа барды. Келесі күні олар үстел ойындарын ойнап, фильмдер көрді. Маск таңдаған фильм Сильвестр Сталлоне ойнайтын 1993 жылғы «Бұзушы» (Demolition Man) экшн-драмасы болды, онда тәуекелді жақсы көретін полицей өз жұмысын қатты беріліп істейтіні сонша, үлкен жанама шығындарға әкеледі. Бұл оған күлкілі болып көрінді. Жаңа жыл қарсаңын тойлауға арналған қауымдастық кеші болды, ол дәстүрлі түн ортасындағы кері санақпен аяқталды. Құшақтасу мен отшашу аяқталғаннан кейін, Маск өзінің бос көзқарасын қабылдап, алысқа қарай бастады. Достары ол мұндай транста болғанда оның сөзін бөлмеу керектігін білетін, бірақ ақыры Кристиана қолын оның арқасына қойып, бәрі дұрыс па деп сұрады. Ол тағы бір минут үнсіз қалды.
«Starship-ті орбитаға шығару керек», — деді ол ақыры. «Біз Starship-ті орбитаға шығаруымыз керек».
93. Көліктерге арналған Жасанды Интеллект
Tesla, 2022–2023
Дхавал Шрофф және оның Tesla-дағы жұмыс үстелі
Адамдардан үйренетін көліктер
«Бұл ChatGPT сияқты, бірақ көліктерге арналған», — деді Дхавал Шрофф Маскқа. Ол Tesla-дағы жобасын жақында ғана OpenAI шығарған жасанды интеллект чат-ботымен салыстырып тұрған еді (OpenAI — Маск 2015 жылы Сэм Альтманмен бірге негізін қалаған зертхана). Он жылға жуық уақыт бойы Маск жасанды интеллекттің әртүрлі формаларымен, соның ішінде өзін-өзі басқаратын көліктермен, Optimus роботымен және Neuralink ми-машина интерфейсімен жұмыс істеп келеді. Шроффтың жобасы машиналық оқытудың ең соңғы шекарасын қамтыды: адам мінез-құлқынан үйренетін өзін-өзі басқаратын көлік жүйесін жасау.
«Біз күрделі жүргізу жағдайында нақты адамдардың қалай әрекет еткені туралы орасан зор деректерді өңдейміз, содан кейін компьютердің нейрондық желісін соған еліктеуге үйретеміз».
Маск Шроффпен кездесуді сұраған болатын (Шрофф кейде Джеймс, Эндрю және Роспен бірге төртінші мушкетер ретінде қызмет еткен). Себебі Маск оны Tesla-ның Autopilot командасынан кетіп, Twitter-ге жұмысқа келуге көндіруді ойлап жүрген еді. Шрофф бұдан аулақ болу үшін Маскты өзі жұмыс істеп жатқан жобаның Tesla және әлем үшін өте маңызды екеніне сендіруге үміттенді. Бұл Tesla-ның өзін-өзі басқаратын бағдарламалық жасақтамасының «адамнан үйрену» компоненті болатын және олар оны «нейрондық желінің жол жоспарлаушысы» (neural network path planner) деп атады. Олардың кездесуі сюжеттік желілерге толы болғаны соншалық, егер бұл сценарийдің бір бөлігі болса, тым жасанды болып көрінетін күнге белгіленген еді: 2022 жылдың 2 желтоқсаны, жұма. Бұл күні Мэтт Тайбби Twitter файлдарының бірінші топтамасын жариялауы керек болатын. Шрофф сол күні таңертең сұралғандай Twitter-дің бас кеңсесіне келді, бірақ Невадада Cybertruck-ты таныстырудан жаңа ғана оралған Маск кешірім сұрады. Ол Еуропалық контентті модерациялау ережелерін талқылау үшін президент Макронмен кездесуге Жаңа Орлеанға ұшуы керек екенін ұмытып кетіпті. Ол Шроффтан кешке қайтып келуін сұрады. Макронды күтіп отырғанда, Маск Шроффқа кездесуді кейінге шегеру туралы хабарламалар жіберді. «Мен төрт сағатқа кешігемін», — деп жазды Маск бір сәтте. «Күте тұрасың ба?» Дәл сол кезде ол Бари Вайс пен Нелли Боулзға күтпеген жерден хабарлама жазып, Twitter файлдарына көмектесу үшін сол түні Сан-Францискоға ұшып келулерін сұрады.
Маск сол түні кеш Сан-Францискоға қайтып келгенде, ақыры Шроффпен отырып сөйлесуге мүмкіндік алды. Шрофф өзі жұмыс істеп жатқан нейрондық желіні жоспарлау жобасының егжей-тегжейін түсіндірді. «Менің істеп жатқан ісімді жалғастыруым өте маңызды деп ойлаймын», — деді Шрофф. Оны тыңдай отырып, Маск жобаға қайтадан қызығушылық танытып, келісті. Болашақта Tesla тек көлік компаниясы немесе таза энергия компаниясы ғана емес болатынын ол түсінді. Full Self-Driving (Толық өзін-өзі басқару), Optimus роботы және Dojo машиналық оқыту суперкомпьютері арқылы ол жасанды интеллект компаниясына айналмақ — тек чат-боттардың виртуалды әлемінде ғана емес, зауыттар мен жолдардың физикалық нақты әлемінде де жұмыс істейтін компания. Ол қазірдің өзінде OpenAI-мен бәсекелесу үшін AI сарапшыларының тобын жалдау туралы ойластырып жүрген еді және Tesla-ның нейрондық желіні жоспарлау тобы олардың жұмысын толықтыратын болады.
Жылдар бойы Tesla-ның Autopilot жүйесі ережелерге негізделген тәсілге сүйенді. Ол көліктің камераларынан визуалды деректерді алып, жолақ белгілері, жаяу жүргіншілер, көліктер, бағдаршамдар және сегіз камераның ауқымындағы басқа да нәрселерді анықтайтын. Содан кейін бағдарламалық жасақтама ережелер жиынтығын қолданатын:
- Бағдаршам қызыл болғанда тоқта;
- Жасыл болғанда жүр;
- Жолақ белгілерінің ортасында бол;
- Қос сары сызықты кесіп өтіп, қарсы қозғалысқа шықпа;
- Қиылыстан тек сені соғып кететіндей жылдам келе жатқан көліктер болмағанда ғана өт;
- Және тағы басқалар.
Tesla инженерлері осы ережелерді күрделі жағдайларда қолдану үшін C++ кодының жүздеген мың жолын қолмен жазып, жаңартып отырды. Шрофф жұмыс істеп жатқан нейрондық желіні жоспарлау жобасы жаңа қабат қосатын болды. «Көліктің дұрыс жолын тек ережелерге сүйеніп анықтаудың орнына, — дейді Шрофф, — біз көліктің дұрыс жолын адамдардың не істегенінің миллиондаған мысалдарынан үйренетін нейрондық желіге сүйене отырып анықтаймыз». Басқаша айтқанда, бұл — адамға еліктеу. Жағдайға тап болған кезде нейрондық желі мыңдаған ұқсас жағдайларда адамдардың не істегеніне негізделген жолды таңдайды. Бұл адамдардың сөйлеуді, көлік жүргізуді, шахмат ойнауды, спагетти жеуді және басқа да көптеген нәрселерді үйрену жолына ұқсайды; бізге орындауға тиісті ережелер жиынтығы берілуі мүмкін, бірақ негізінен біз дағдыларды басқа адамдардың қалай жасайтынын бақылау арқылы меңгереміз. Бұл Алан Тьюрингтің 1950 жылғы «Есептеуіш машиналар және интеллект» мақаласында болжаған машиналық оқыту тәсілі еді.
Tesla-да нейрондық желілерді үйретуге арналған әлемдегі ең үлкен суперкомпьютерлердің бірі болды. Ол Nvidia чип өндірушісі жасаған графикалық процессорлармен (GPU) жұмыс істеді. Масктың 2023 жылға арналған мақсаты — AI жүйесін үйрету үшін бейне деректерді пайдалану мақсатында Tesla нөлден бастап жасап жатқан Dojo суперкомпьютерін пайдалануға көшу болды. Tesla-ның AI командасы әзірлеген чиптер мен инфрақұрылымның арқасында оның өңдеу қуаты сегіз экзафлопсқа (секундына 10^18 операция) жуық, бұл оны осы мақсаттағы әлемдегі ең қуатты компьютер етеді. Ол өзін-өзі басқаратын бағдарламалық жасақтама үшін де, Optimus роботы үшін де қолданылатын болады. «Олармен бірге жұмыс істеу қызықты», — дейді Маск. «Екеуі де әлемді шарлауға тырысуда».
2023 жылдың басына қарай нейрондық желіні жоспарлау жобасы Tesla тұтынушыларының көліктерінен жиналған 10 миллион бейнекадрын талдады. Бұл оның қарапайым адам жүргізушілері сияқты жақсы болатынын білдіре ме? «Жоқ, өйткені біз адамдар жағдайды жақсы басқарған кездегі деректерді ғана қолданамыз», — деп түсіндіреді Шрофф. Көбісі Буффалода (Нью-Йорк) орналасқан адам-белгілеушілер бейнелерді бағалап, оларға баға берді. Маск оларға «бес жұлдызды Uber жүргізушісі жасайтын» нәрселерді іздеуді тапсырды және компьютерді үйрету үшін сол бейнелер пайдаланылды. Маск үнемі Tesla-ның Пало-Альтодағы ғимаратын аралап жүретін, онда Autopilot инженерлері ашық жұмыс кеңістігінде отыратын және ол шұғыл талқылаулар үшін олардың жанына тізерлеп отыра қалатын. Бір күні Шрофф оған қол жеткізген жетістіктерін көрсетті. Маск таң қалды, бірақ оның сұрағы бар еді: Бұл жаңа тәсіл шынымен қажет пе? Бұл тым артық емес пе? Оның қағидаларының бірі — шыбынды өлтіру үшін ешқашан қанатты зымыранды қолданбау керек; жай ғана шыбынөлтіргішті қолдан. Жолдарды жоспарлау үшін нейрондық желіні пайдалану өте сирек кездесетін бірнеше шеткі жағдайларды (edge cases) шешудің тым күрделі жолы емес пе?
Шрофф Маскқа нейрондық желіні жоспарлаушы ережелерге негізделген тәсілден жақсырақ жұмыс істейтін жағдайларды көрсетті. Демонстрацияда қоқыс жәшіктері, құлаған жол конустары және кездейсоқ қоқыстар шашылған жол болды. Нейрондық желіні жоспарлаушы басқаратын көлік кедергілерді айналып өтіп, қажет болған жағдайда жолақ сызықтарын кесіп өтіп және кейбір ережелерді бұзып жүре алды. «Ережелерге негізделгеннен желілік жолға негізделгенге ауысқанда осылай болады», — деді Шрофф оған. «Егер сіз бұл нәрсені қоссаңыз, көлік тіпті құрылымдалмаған орталарда да ешқашан соқтығыспайды». Бұл Маскты қызықтыратын болашаққа секіріс түрі еді.
«Біз Джеймс Бонд стиліндегі демонстрация жасауымыз керек», — деді ол, — «онда жан-жақта бомбалар жарылып, аспаннан НЛО құлап жатады, ал көлік ештеңеге соғылмай зулап өтеді».
Машиналық оқыту жүйелері әдетте өздерін үйрету барысында бағыт беретін мақсатты немесе метриканы қажет етеді. Қандай метрикалардың басты болуы керектігін жарлықпен бекіту арқылы басқаруды ұнататын Маск оларға бағдаршам берді: Tesla Full Self-Driving (FSD) көліктерінің адамның араласуынсыз жүре алатын миль саны. «Мен әр жиналысымыздың бастапқы слайдында бір араласуға шаққандағы мильдер туралы соңғы деректердің болуын қалаймын», — деп бұйырды ол. «Егер біз AI-ды үйретіп жатсақ, нені оңтайландырамыз? Жауап — араласулар арасындағы мильдердің көбірек болуы». Ол мұны күн сайын өз ұпайларын көре алатын бейнеойын сияқты жасауды тапсырды. «Ұпайсыз бейнеойындар қызықсыз, сондықтан күн сайын бір араласуға шаққандағы мильдердің өсуін бақылау ынталандыратын болады». Команда мүшелері жұмыс кеңістігіне үлкен сексен бес дюймдік теледидар мониторларын орнатты, онда FSD көліктерінің араласусыз орташа есеппен қанша миль жүргені нақты уақыт режимінде көрсетіліп тұрды. Олар араласудың қайталанатын түрін көрген сайын — мысалы, жүргізушілер жолақты ауыстыру, қосылу немесе күрделі қиылысқа бұрылу кезінде рөлді ұстап қалса — түзету енгізу үшін ережелермен де, нейрондық желіні жоспарлаушымен де жұмыс істейтін. Олар үстелдерінің жанына гонг қойды және араласуға себеп болған мәселені сәтті шешкен сайын гонгты соғуға мүмкіндік алды.
AI сынақ жүргізуі
2023 жылдың сәуір айының ортасына қарай Маск үшін бұл жаңа нейрондық желіні жоспарлаушыны сынақтан өткізетін уақыт келді. Ол онымен Пало-Альто арқылы жүріп өтті. Шрофф пен Autopilot командасы көлікті адам жүргізушілеріне еліктеу үшін нейрондық желі үйреткен бағдарламалық жасақтамаға сүйенетіндей етіп конфигурациялаған еді. Бағдарламалық жасақтамада дәстүрлі ережелерге негізделген кодтың тек ең аз мөлшері ғана болды. Маск жүргізуші орнына Tesla-ның Autopilot бағдарламалық жасақтамасының директоры Ашок Эллусвамидің жанына отырды. Шрофф артқы орындыққа өз командасының басқа екі мүшесі Мэтт Бауч және Крис Пейнмен бірге жайғасты. Үшеуі Tesla-да сегіз жыл бойы қатарлас үстелдерде жұмыс істеген және барлығы Сан-Францискода бір-бірінен бірнеше квартал жерде тұратын. Көптеген адамдар отбасының суретін қоятын үстелдерінде олардың әрқайсысында Хэллоуин кешінде үшеуі бірге түскен бірдей суреттер тұрды. Джеймс Маск олардың командасының төртінші мүшесі болған еді, бірақ оның ағасы Twitter-ді қолға алып, оны сол жаққа ауыстырғанға дейін; Шрофф бұл тағдырдан құтылып қалған болатын.
Олар Tesla-ның Пало-Альтодағы кеңсе кешенінің тұрағынан шығуға дайындалып жатқанда, Маск картадан көлік баратын жерді таңдап, Full Self-Driving түймесін басып, қолын рөлден алды. Көлік негізгі жолға бұрылғанда, алғашқы қорқынышты сынақ туындады: велосипедші оларға қарай келе жатты. «Біз бәріміз демімізді ішімізге тарттық, өйткені велосипедшілер болжауға келмейтін әрекеттер жасауы мүмкін», — дейді Шрофф. Бірақ Маск алаңдамады және рөлді ұстауға тырыспады. Көлік өздігінен жол берді. «Бұл дәл адам жүргізушісі жасайтын әрекет сияқты сезілді», — дейді Шрофф.
Шрофф және оның екі әріптесі қолданып жатқан FSD бағдарламалық жасақтамасының тұтынушылардың көліктеріндегі камералардан жиналған миллиондаған бейнеклиптер арқылы қалай үйретілгенін егжей-тегжейлі түсіндірді. Нәтижесінде адамдар кодтаған мыңдаған ережелерге негізделген дәстүрлі жүйеге қарағанда әлдеқайда қарапайым бағдарламалық стек пайда болды. «Ол он есе жылдам жұмыс істейді және ақыр соңында 300 000 жол кодты жоюға мүмкіндік береді», — деді Шрофф. Бауч мұны AI ботының өте қызықсыз бейнеойын ойнағанына ұқсатты. Маск өзінің қорс етіп күлетін күлкісін шығарды. Содан кейін көлік трафик арасымен өздігінен жүріп келе жатқанда, ол телефонын шығарып, твит жаза бастады. Жиырма бес минут бойы көлік жылдам жолдармен және аудан көшелерімен жүріп, күрделі бұрылыстар жасап, велосипедшілерден, жаяу жүргіншілерден және үй жануарларынан жалтарып отырды. Маск рөлді ешқашан ұстамады. Тек бір-екі рет қана көлік тым сақ болып көрінгенде, мысалы, төрт жақты «Тоқта» белгісінде тым сыпайылық танытқанда, ол акселераторды басып араласты. Бір сәтте көлік ол өзі жасайтыннан да жақсы деп санаған маневр жасады. «О, ғажап», — деді ол, — «тіпті менің адами нейрондық желім бұл жерде сәтсіздікке ұшырады, бірақ көлік дұрыс әрекет етті». Ол қатты қуанғаны сонша, Моцарттың Соль мажордағы «Кішкентай түнгі музыка» серенадасын ысқыра бастады.
«Тамаша жұмыс, жігіттер», — деді Маск соңында. «Бұл шынымен әсерлі».
Содан кейін олардың барлығы Autopilot командасының апта сайынғы жиналысына барды, онда жиырма шақты жігіт, барлығы дерлік қара футболка киген, үкімді есту үшін конференц-үстелді айнала отырды. Көбісі нейрондық желі жобасының жұмыс істейтініне сенбеген еді. Маск енді сенетінін және оны алға жылжыту үшін көптеген ресурстарды жұмылдыру керектігін мәлімдеді. Талқылау барысында Маск команда ашқан негізгі фактіге назар аударды: нейрондық желі кем дегенде бір миллион бейнеклипте үйретілмейінше жақсы жұмыс істемеді, ал бір жарым миллион клиптен кейін ол шынымен жақсара бастады. Бұл Tesla-ға басқа автокөлік және AI компанияларына қарағанда үлкен артықшылық берді. Оның әлем бойынша күніне миллиардтаған бейнекадр жинайтын екі миллионға жуық Tesla автопаркі бар еді. «Біз мұны істеу үшін бірегей жағдайдамыз», — деді Эллусвами жиналыста.
Нақты уақыттағы деректердің орасан зор ағындарын жинау және талдау мүмкіндігі өзін-өзі басқаратын көліктерден бастап Optimus роботтарына және ChatGPT тәрізді боттарға дейінгі AI-дың барлық түрлері үшін шешуші маңызға ие болады.
Ал Маскта қазір нақты уақыттағы деректердің екі қуатты бұлағы бар еді: өзін-өзі басқаратын көліктерден алынған бейне және Twitter-дегі апта сайынғы миллиардтаған жазбалар. Ол Autopilot жиналысында Twitter-де пайдалану үшін тағы 10 000 GPU деректерді өңдеу чиптерін сатып алғанын айтты және Tesla-да жобаланып жатқан әлеуетті анағұрлым қуатты Dojo чиптері бойынша жиірек кездесулер өткізетінін хабарлады. Сондай-ақ ол Рождество кезінде Twitter-дің Сакраментодағы деректер орталығын импульсивті түрде талқандауы қателік болғанын өкінішпен мойындады. Жиналысты супержұлдыз AI инженері тыңдап отырды. Маск оны осы аптада іске қосуға дайындалып жатқан жасырын жаңа жоба үшін жалдаған болатын.
94. Адамдарға арналған Жасанды Интеллект
X.AI, 2023 Остинде Шивон Зилиспен және олардың егіздері Страйдер және Азурмен бірге
Ұлы жарыс
Технологиялық революциялар әдетте аз ғана дабырамен басталады. 1760 жылы ешкім таңертең оянып: «Құдайым-ау, Өнеркәсіптік революция жаңа ғана басталды!» деп айқайлаған жоқ. Тіпті Цифрлық революция да көптеген жылдар бойы фонда жүріп жатты, әуесқойлар Homebrew Computer Club сияқты гиктер жиындарында мақтану үшін дербес компьютерлерді құрастырып жүрді, тек содан кейін ғана адамдар әлемнің түбегейлі өзгеріп жатқанын байқады. Бірақ Жасанды Интеллект Революциясы басқаша болды. 2023 жылдың көктеміндегі бірнеше аптаның ішінде миллиондаған технологиядан хабардар адамдар, содан кейін қарапайым адамдар жұмыстың, оқудың, шығармашылықтың және күнделікті өмірдегі тапсырмалардың табиғатын өзгертетін трансформацияның бас айналдырарлық жылдамдықпен жүріп жатқанын байқады. Он жыл бойы Маск жасанды интеллект бір күні бақылаудан шығып — былайша айтқанда, өз ақылын дамытып — адамзатқа қауіп төндіруі мүмкін деген қауіпке алаңдаумен болды. Google негізін қалаушы Ларри Пейдж оның алаңдаушылығын жоққа шығарып, оны интеллекттің басқа түрлерінен гөрі адам түрін артық көргені үшін «түршіл» (specist) деп атаған кезде, бұл олардың достығын бұзды. Маск Пейдж бен Google-дың AI пионері Демис Хассабис құрған DeepMind компаниясын сатып алуына жол бермеуге тырысты. Бұл сәтсіз аяқталғанда, ол 2015 жылы Сэм Альтманмен бірге OpenAI деп аталатын коммерциялық емес бәсекелес зертхананы құрды. Адамдар машиналарға қарағанда қырсық келеді, сөйтіп Маск ақыры Альтманмен айырылысып, OpenAI кеңесінен шығып кетті және оның жоғары деңгейлі инженері Андрей Карпатыны Tesla-дағы Autopilot командасын басқаруға азғырып алды. Содан кейін Альтман OpenAI-дың коммерциялық бөлімшесін құрып, Microsoft-тан 13 миллиард доллар инвестиция алды және Карпатыны қайтадан жұмысқа шақырды.
OpenAI әзірлеген өнімдердің арасында пайдаланушылар қойған сұрақтарға жауап беру үшін үлкен интернет деректер жиынтығында үйретілген [ChatGPT] атты бот болды. Альтман мен оның командасы 2022 жылдың маусымында оның ерте нұсқасын Билл Гейтске көрсеткенде, ол биологиядан тереңдетілген емтихан тапсыру сияқты нәрсені жасай алмайынша қызығушылық танытпайтынын айтты. «Мен бұл оларды екі-үш жылға жоқ қылады деп ойладым», — дейді ол. Оның орнына олар үш айдан кейін қайтып келді. Альтман, Microsoft басшысы Сатья Наделла және басқалар оның үйіне кешкі асқа келіп, GPT-4 деп аталатын жаңа нұсқаны көрсетті, ал Гейтс оны биология сұрақтарымен бомбалады. «Бұл таңқаларлық болды», — дейді Гейтс. Содан кейін ол ауру баласы бар әкеге не айтатынын сұрады. «Ол бөлмедегі кез келгеніміз бере алатын жауаптан да жақсырақ болуы мүмкін өте мұқият, тамаша жауап берді».
2023 жылдың наурызында OpenAI GPT-4-ті көпшілікке шығарды. Содан кейін Google [Bard] атты бәсекелес чат-ботын шығарды. Осылайша, OpenAI-Microsoft пен DeepMind-Google арасында адамдармен табиғи түрде сөйлесе алатын және мәтінге негізделген шексіз зияткерлік тапсырмаларды орындай алатын өнімдерді жасау бәсекесіне сахна дайындалды. Маск бұл чат-боттар мен AI жүйелері, әсіресе Microsoft пен Google-дың қолында, саяси идеологияға ұшырауы мүмкін, тіпті ол «Woke-сана вирусы» деп атаған нәрсемен зақымдалуы мүмкін деп алаңдады. Сондай-ақ ол өзін-өзі оқытатын AI жүйелері адамзатқа дұшпандық танытуы мүмкін деп қорықты. Ал жақын арадағы деңгейде ол чат-боттар Twitter-ді жалған ақпаратпен, біржақты хабарламалармен және қаржылық алаяқтықпен толтыруға үйретілуі мүмкін деп алаңдады. Әрине, мұның бәрін адамдар онсыз да жасап жатқан еді. Бірақ мыңдаған қаруланған чат-боттарды орналастыру мүмкіндігі мәселені екі немесе үш есе нашарлататын еді. Оның құтқаруға ұмтылу әдеті іске қосылды. OpenAI мен Google арасындағы екі жақты бәсекелестікке, оның ойынша, AI қауіпсіздігі мен адамзатты сақтауға назар аударатын үшінші гладиатор қажет болды. Ол OpenAI-дың негізін қалап, қаржыландырғанына қарамастан, қазір күрестен тыс қалғанына ренжіді. AI — пісіп жетіліп келе жатқан ең үлкен дауыл еді. Ал Масктан артық дауылға тартылатын ешкім жоқ болатын.
2023 жылдың ақпанында ол Сэм Альтманды Twitter-ге кездесуге шақырды — мүмкін «шақыртты» деген дұрысырақ болар — және одан OpenAI-дың құрылтай құжаттарын әкелуді сұрады. Маск одан қайырымдылық есебінен қаржыландырылатын коммерциялық емес ұйымды миллиондаған табыс таба алатын коммерциялық ұйымға заңды түрде қалай айналдыра алатынын негіздеуді талап етті. Альтман бәрі заңды екенін көрсетуге тырысты және ол жеке өзі акционер емес екенін немесе ақша жасап жатпағанын айтты. Сондай-ақ ол Маскқа жаңа компанияның акцияларын ұсынды, бірақ Маск бас тартты. Оның орнына Маск OpenAI мен Альтманға шабуылдар легін жаудырды. «OpenAI Google-ға қарсы салмақ ретінде қызмет ету үшін ашық бастапқы коды бар (сондықтан мен оны 'Open' AI деп атадым), коммерциялық емес компания ретінде құрылған еді, бірақ қазір ол жабық бастапқы коды бар, максималды пайда табатын, іс жүзінде Microsoft басқаратын компанияға айналды», — деді ол. «Мен 100 миллион доллар қайырымдылық жасаған коммерциялық емес ұйымның қалайша нарықтық құны 30 миллиард доллар болатын коммерциялық ұйымға айналғанын әлі түсінбеймін. Егер бұл заңды болса, неге бәрі бұлай жасамайды?» Ол AI-ды «адамзат жасаған ең қуатты құрал» деп атады, содан кейін оның «енді қатыгез корпоративтік монополияның қолында» екеніне өкініш білдірді. Альтман қынжылды. Масктан айырмашылығы, ол сезімтал және жанжалқой емес. Ол OpenAI-дан ақша тауып жатқан жоқ еді және ол Маск AI қауіпсіздігі мәселесінің күрделілігіне жеткілікті терең үңілмеді деп есептеді. Дегенмен, ол Масктың сыны шынайы алаңдаушылықтан туындағанын сезді. «Ол — жексұрын (jerk)», — деді Альтман Кара Свишерге. «Оның стилі — мен өзім қалайтын стиль емес. Бірақ менің ойымша, ол шынымен алаңдайды және адамзаттың болашағы қандай болатынына қатты күйзеледі».
Масктың деректер ағындары
AI отыны — деректер. Жаңа чат-боттар интернеттегі миллиардтаған беттер және басқа құжаттар сияқты орасан зор ақпарат көлемінде үйретіліп жатты. Google мен Microsoft-та іздеу жүйелері, бұлттық қызметтері және электрондық пошталарға қолжетімділігі арқылы осы жүйелерді үйретуге көмектесетін үлкен деректер бұлақтары болды. Маск бұл кешке не әкеле алар еді? Активтердің бірі — жылдар бойы жарияланған триллионнан астам твиттерді, күніне қосылатын бес жүз миллион твитті қамтитын Twitter лентасы болды. Бұл адамзаттың ұжымдық санасы, нақты адамдардың әңгімелерінің, жаңалықтардың, қызығушылықтардың, трендтердің, даулардың және жаргондардың әлемдегі ең өзекті деректер жиынтығы еді. Сонымен қатар, бұл чат-бот үшін нақты адамдардың оның жауаптарына қалай әрекет ететінін сынауға арналған тамаша жаттығу алаңы болды. Бұл деректер ағынының құндылығы Маск Twitter-ді сатып алған кезде ескерген нәрсе емес еді. «Шын мәнінде, бұл мен сатып алғаннан кейін ғана түсінген қосымша пайда болды», — дейді ол. Twitter басқа компанияларға бұл деректер ағынын пайдалануға еркін рұқсат берген болатын. Қаңтар айында Маск Twitter-дің конференц-залында осы үшін ақы алу жолдарын әзірлеу мақсатында бірқатар түнгі жиналыстар өткізді. «Бұл монетизация мүмкіндігі», — деді ол инженерлерге. Бұл сондай-ақ Google мен Microsoft-тың AI чат-боттарын жақсарту үшін осы деректерді пайдалануын шектеудің жолы болды. Маскта тағы бір деректер қазынасы болды: Tesla көліктеріндегі камералардан алынатын және өңделетін күніне 160 миллиард бейнекадр. Бұл деректер чат-боттарды ақпараттандыратын мәтіндік құжаттардан өзгеше еді. Бұл нақты әлемдегі жағдайларда жүрген адамдардың бейне деректері болды. Ол тек мәтін құратын чат-боттарды емес, физикалық роботтарға арналған AI жасауға көмектесе алар еді. Жалпы жасанды интеллекттің (AGI) қасиетті граалі — бізді денесіз сөйлесумен таң қалдырып қана қоймай, зауыттар мен кеңселер сияқты физикалық кеңістіктерде және Марс бетінде адамдар сияқты әрекет ете алатын машиналарды жасау болды. Tesla мен Twitter бірге екі тәсіл үшін де деректер жиынтығы мен өңдеу мүмкіндігін бере алар еді: машиналарды физикалық кеңістікте жүруге және табиғи тілде сұрақтарға жауап беруге үйрету.
Наурыз идтері (The Ides of March)
«AI-ды қауіпсіз ету үшін не істеуге болады?» — деп сұрады Маск. «Мен осы сұрақпен күресіп келемін. AI қаупін азайту және адам санасының сақталуын қамтамасыз ету үшін қандай шаралар қолдана аламыз?»
Ол Neuralink басшысы, екі баласының анасы және сегіз жыл бұрын OpenAI құрылғаннан бері жасанды интеллект бойынша оның зияткерлік серігі болған Шивон Зилистің Остиндегі үйінің бассейні жанындағы аулада жалаң аяқ, малдас құрып отырды. Олардың қазір он алты айлық егіздері Страйдер мен Азур тізелерінде отырды. Маск әлі де үзік-үзік ашығу диетасында еді; кешкі таңғы асқа ол жүйелі түрде жей бастаған пончиктерді жеді. Зилис кофе жасап, оны тым тез ішіп қоймауы үшін микротолқынды пешке салып, өте ыстық қылды. Бір апта бұрын Маск маған: «Сізбен сөйлескім келетін бірнеше маңызды нәрсе бар. Тек жеке кездесуде ғана», — деп хабарлама жазды. Мен қай жерде және қашан кездескісі келетінін сұрағанымда, ол: «Остиндегі Наурыз идтерінде (The Ides of March)», — деп жауап берді. Мен аң-таң болдым және шынымды айтсам, сәл алаңдадым. Сақтануым керек пе? Сөйтсем, ол болашақта кездесетін мәселелер туралы сөйлескісі келіпті және оның ойындағы бірінші мәселе AI екен. Біз сыртта отырғанда телефондарымызды үйде қалдыруға тура келді, өйткені оның айтуынша, біреу оларды біздің әңгімемізді тыңдау үшін пайдалануы мүмкін еді. Бірақ кейінірек ол AI туралы айтқандарын кітапта қолдануыма келісімін берді. Ол маньяктық күлкі ұстамаларымен үзілетін бәсең бірсарынды дауыспен сөйледі. Ол адам интеллектінің мөлшері теңесіп жатқанын атап өтті, өйткені адамдар жеткілікті балалы болып жатқан жоқ. Ал компьютерлік интеллекттің мөлшері стероидтардағы Мур заңы сияқты экспоненциалды түрде өсіп жатыр. Бір сәтте биологиялық ми қуаты цифрлық ми қуатының жанында түкке тұрғысыз болып қалады. Сонымен қатар, жаңа AI машиналық оқыту жүйелері ақпаратты өз бетінше қабылдап, нәтижелерді қалай шығаруды үйрене алады, тіпті өз кодтары мен мүмкіндіктерін жаңарта алады. «Сингулярлық» терминін математик Джон фон Нейман мен ғылыми-фантаст жазушы Вернор Виндж жасанды интеллект бақылаусыз қарқынмен алға ұмтылып, бізді, қарапайым адамдарды, артта қалдыратын сәтті сипаттау үшін қолданған. «Бұл біз күткеннен де ертерек болуы мүмкін», — деді Маск қорқынышты, біркелкі дауыспен.
Бір сәт мен көріністің оғаштығына таң қалдым. Біз шуақты көктем күні қала маңындағы тыныш аулада, бассейн жанында отырмыз, екі көзі жайнаған егіздер тәй-тәй басуды үйреніп жүр, ал Маск AI ақырзаманы Жердегі өркениетті жоймас бұрын Марста тұрақты адам колониясын құру мүмкіндігінің терезесі туралы мұңды түрде болжам жасап отыр. Бұл маған Сэм Теллердің Маскқа жұмысқа кірген екінші күні SpaceX кеңесінің жиналысына қатысқан кездегі сөздерін еске түсірді: «Олар отырып алып, Марста қала салу жоспарларын және адамдардың ол жақта не киетінін байыппен талқылап жатыр, және бәрі бұл мүлдем қалыпты әңгіме сияқты әрекет етуде».
Маск ұзақ үнсіздіктердің біріне енді. Шивон айтқандай, ол «топтамалық өңдеуде» (batch processing) болды, бұл ескі компьютердің бірнеше тапсырманы кезекке қойып, жеткілікті өңдеу қуаты болған кезде оларды ретімен орындауына ұқсайтын. «Мен жай ғана отырып, ештеңе істемей жүре алмаймын», — деді ол ақыры ақырын ғана. «AI келе жатқанда, мен Twitter туралы ойлауға сонша уақыт жұмсаудың қажеті бар ма деп ойланып отырмын. Әрине, мен оны әлемдегі ең үлкен қаржы институтына айналдыра алар едім. Бірақ менің ми циклдарым мен тәуліктегі сағаттарым шектеулі. Яғни, маған байырақ болудың қажеті жоқ қой». Мен сөйлей бастадым, бірақ ол менің не сұрайтынымды білді. «Сонымен, уақытымды не нәрсеге жұмсауым керек?» — деді ол. «Starship-ті ұшыру. Марсқа жету қазір әлдеқайда маңызды». Ол тағы да үзіліс жасады, содан кейін қосты: «Сондай-ақ, мен AI-ды қауіпсіз етуге назар аударуым керек. Сол үшін мен AI компаниясын ашып жатырмын».
X.AI
Маск жаңа компаниясын X.AI деп атады және бас инженер болу үшін Google-дың DeepMind бөлімшесінің жетекші AI зерттеушісі Игорь Бабушкинді жеке өзі жұмысқа шақырды. X.AI бастапқыда жаңа қызметкерлерінің бір бөлігін Twitter-де орналастыратын болды. Бірақ Масктың айтуынша, оны Neuralink сияқты тәуелсіз стартапқа айналдыру қажет еді. Оған AI ғалымдарын жұмысқа алу қиынға соқты, өйткені бұл саладағы жаңа дүрбелең тәжірибесі бар кез келген адамның миллион доллар немесе одан да көп бастапқы бонус сұрауына мүмкіндік берді. «Егер олар жаңа компанияның негізін қалаушы болып, одан үлес ала алса, оларды тарту оңайырақ болады», — деп түсіндірді ол. Мен оның алты компанияны басқаратынын есептедім: Tesla, SpaceX және оның Starlink бөлімшесі, Twitter, The Boring Company, Neuralink және X.AI. Бұл Стив Джобстың (Apple, Pixar) ең жоғары шегінен үш есе көп еді. Ол сұрақтарға табиғи тілде жауап бере алатын чат-бот жасауда OpenAI-дан әлдеқайда артта қалғанын мойындады. Бірақ Tesla-ның өзін-өзі басқаратын көліктер мен Optimus роботындағы жұмысы оны физикалық әлемде шарлау үшін қажетті AI түрін жасауда әлдеқайда алға шығарды. Бұл оның инженерлерінің екі қабілетті де қажет ететін толыққанды жалпы жасанды интеллектті (AGI) жасауда іс жүзінде OpenAI-дан алда екенін білдірді. «Tesla-ның нақты әлемдегі AI-ы бағаланбай жүр», — деді ол. «Егер Tesla мен OpenAI тапсырмаларды алмастыруға тура келсе, елестетіп көріңізші. Олар Өзін-өзі басқаруды жасауы керек болар еді, ал біз үлкен тілдік модельді чат-боттарды жасауымыз керек болар еді. Кім жеңеді? Біз».
Сәуір айында Маск Бабушкин мен оның командасына үш негізгі мақсат қойды:
Компьютерлік код жаза алатын AI ботын жасау. Бағдарламашы кез келген кодтау тілінде тере бастай алады, ал X.AI боты олар жасағысы келетін ең ықтимал әрекетті автоматты түрде аяқтайды.
OpenAI-дың GPT сериясына бәсекелес чат-бот жасау, ол саяси бейтараптығын қамтамасыз ететін алгоритмдер мен деректер жиынтығында үйретіледі.
Масктың командаға берген үшінші мақсаты одан да ауқымды болды. Оның басты миссиясы әрқашан AI-дың адам санасының сақталуына кепілдік беретіндей дамуын қамтамасыз ету болды. Оның ойынша, бұған «пайымдай» және «ойлай» алатын және «шындықты» өзінің жетекші қағидасы ретінде ұстанатын жалпы жасанды интеллект түрін жасау арқылы қол жеткізуге болады. Сіз оған «Жақсырақ зымыран қозғалтқышын жаса» сияқты үлкен тапсырмаларды бере алуыңыз керек.
Бір күні, деп үміттенді Маск, ол одан да үлкен және экзистенциалды сұрақтарды шеше алатын болады. Бұл «максималды шындықты іздейтін AI болады. Ол ғаламды түсінуге мән береді және бұл оның адамзатты сақтағысы келуіне әкелуі мүмкін, өйткені біз ғаламның қызықты бөлігіміз». Бұл сөздер маған таныс болып естілді, содан кейін мен неге екенін түсіндім. Ол балалық шағындағы қалыптастырушы (мүмкін тым қатты қалыптастырған?) кітапта, оны жасөспірім кезіндегі экзистенциалды депрессиядан алып шыққан «Галактика бойынша автостоппен» (The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy) кітабында баяндалғанға ұқсас миссияға кірісіп жатқан еді. Ол кітапта «Өмір, Ғалам және Барлық нәрсе туралы түпкілікті сұрақтың жауабын» табуға арналған суперкомпьютер бейнеленген болатын.
95. Starship ұшырылымы
SpaceX, Сәуір 2023 Маск, Джункоса және МакКензи Бока-Чикадағы биік ангардың төбесінде Starship ұшырылымын басқару бөлмесінен бақылау
Гриффин және X-пен бірге басқару бөлмесінде
Граймс және Таумен бірге басқару бөлмесінің сыртында
Тәуекелді іс
«Менің асқазаным түйіліп тұр», — деді Маск Марк Джункосаға олар Starbase-тегі биіктігі 265 фут болатын биік құрастыру ғимаратының төбесіндегі балконда тұрғанда. «Үлкен ұшырылым алдында әрқашан осылай болады. Менде Квадждағы сәтсіздіктерден қалған PTSD (жарақаттан кейінгі күйзеліс) бар». Бұл 2023 жылдың сәуірі, Starship-тің тәжірибелік ұшырылымының уақыты еді. Оңтүстік Техасқа келгенде, Маск ірі зымыран ұшырылымының алдында, соның ішінде он жеті жыл бұрынғы алғашқы ұшырылымында жиі жасайтын ісін істеді: ол болашаққа шегінді. Ол Джункосаға Starbase-тің төрт футбол алаңындай құрастыру шатырларын айына бір зымыраннан артық шығара алатын алып зауыт ғимаратымен алмастыру туралы идеялар мен бұйрықтар жаудырды. Олар зауыт құрылысын, сондай-ақ жұмысшыларға арналған күн шатырлы үйлерден тұратын жаңа ауылды дереу бастауы керек еді. Starship сияқты зымыранды жасау қиын болды, бірақ ол оны ауқымды түрде шығару одан да маңызды қадам екенін білді. Марстағы адам колониясын қамтамасыз ету үшін ақыр соңында мыңдаған зымырандар паркі қажет болады. «Менің ең үлкен алаңдаушылығым — біздің траекториямыз. Біз өркениет құлағанға дейін Марсқа жету траекториясындамыз ба?» Басқа инженерлер оларға биік ангардың төбесіндегі конференц-залда үш сағаттық ұшырылым алдындағы шолуға қосылғанда, Маск оларға жігер беретін сөз сөйледі. «Барлық қиындықтардан өтіп жатқанда, сіз жұмыс істеп жатқан нәрсе Жердегі ең керемет нәрсе екенін есте ұстаған жөн. Ең керемет. Екінші ең керемет нәрсе не? Бұл екінші ең керемет нәрседен әлдеқайда керемет». Содан кейін әңгіме тәуекел тақырыбына ауысты. Ұшу сынағын мақұлдауы тиіс он шақты реттеуші агенттік Масктың оған деген сүйиспеншілігін бөліспеді. Инженерлер оған бастан өткерген барлық қауіпсіздік тексерістері мен талаптары туралы баяндады. «Лицензияны алу жанымызды суырып алғандай болды», — деді Джункоса. Шана Диез бен Джейк МакКензи егжей-тегжейлерді айтып берді. «Менің миым ауырып кетті», — деді Маск басын ұстап. «Мен осы бос сөздің бәрімен адамзатты Марсқа қалай жеткізетінімізді түсінуге тырысып жатырмын». Ол екі минут үнсіз ойланды, транстан шыққан кезде философиялық ой айтты.
«Өркениеттер осылай құлдырайды. Олар тәуекел етуді қояды. Ал тәуекел етуді қойғанда, олардың артериялары қатаяды. Жыл сайын төрешілер көбейіп, іс тындыратындар азаяды».
Сондықтан Америка енді жоғары жылдамдықты теміржол немесе Айға баратын зымырандар сияқты нәрселерді жасай алмайды. «Тым ұзақ уақыт бойы табысты болғанда, тәуекел етуге деген құлшынысты жоғалтасың».
«Тамаша күн»
Сол дүйсенбідегі кері санақ клапан мәселесіне байланысты қырық секунд қалғанда тоқтатылды және ұшырылым үш күннен кейінге, 20 сәуірге ауыстырылды. 4/20 күні әдейі таңдалды ма, бұл оның Tesla-ны жекеменшікке алу туралы 420 долларлық ұсынысы мен Twitter-ді сатып алу туралы 54,20 долларлық ұсынысы сияқты 420 есірткі шегу меміне тағы бір сілтеме ме еді? Шын мәнінде, бұл негізінен ауа райы болжамдары мен дайындыққа байланысты болды, бірақ бұл Маскқа ұнады, ол бірнеше апта бойы 4/20 күні «тағдыр жазған» күн деп айтып жүрген еді. Миссияны құжаттап жүрген кинорежиссер Джона Ноланның ең ирониялық нәтиже ең ықтимал нәтиже деген қағидасы бар еді. Маск оған өз қорытындысын қосты: «Ең қызықты нәтиже — ең ықтимал нәтиже». Маск тоқтатылған бірінші кері санақтан кейін жарнамалық конференцияда сөйлеу және оларды Twitter-ге қатысты жоспарлары туралы сендіру үшін Майамиге ұшып барды. Ол Бока-Чикаға 20 сәуірде түн ортасынан кейін қайтып келді, үш сағат ұйықтады, содан кейін Red Bull ішіп, жоспарланған ұшырылымнан төрт сағат бұрын, таңғы 4:30-да ұшырылымды басқару бөлмесіне келді. Көбісі «Occupy Mars!» (Марсты басып ал!) футболкаларын киген қырық инженер мен ұшу операцияларының офицерлері алты миль қашықтықтағы ұшыру алаңына қарайтын, жылудан қорғалған ғимараттағы консольдер қатарында отырды. Таң атқанда Граймс X, Y және Тау деп аталатын жаңа сәби ұлы Techno Mechanicus-пен бірге келді. Жоспарланған ұшырылымға жарты сағат қалғанда Джункоса палубаға шығып, Маскқа сенсорлардың бірі анықтаған мәселе туралы баяндады. Маск оны бірнеше секунд ойланып, содан кейін: «Менің ойымша, бұл нақты қауіп болмайды», — деп мәлімдеді. Джункоса жылдам билеп жіберді де, «Тамаша!» деп, басқару бөлмесіне жүгіріп кірді. Маск көп ұзамай оның соңынан еріп, Бетховеннің «Қуаныш одасын» (Ode to Joy) ысқырып, алдыңғы қатардағы консольге жайғасты.
Соңғы бағалауларды жасау үшін T-минус-қырық секундта қысқа үзілістен кейін Маск басын изеді және кері санақ жалғасты. Оталдыру кезінде үдеткіштің (booster) отыз үш Raptor қозғалтқышының жалыны басқару бөлмесінің терезесінен және ондаған мониторлардан көрініп тұрды. Зымыран өте баяу көтерілді. «Құдай-ау, ол көтеріліп барады!» — деп айқайлады Маск, содан кейін орындығынан атып тұрып, ұшырылымның гүрілін есту үшін палубаға жүгіріп шықты. Үш минуттан астам уақыт бойы зымыран әуеге көтеріліп, көзден ғайып болды. Бірақ Маск ішке қайта кіргенде, мониторлардан зымыранның теңселіп бара жатқаны анық көрінді. Қозғалтқыштардың екеуі ұшырылымға дейінгі секундтарда нашар іске қосылған және оларды өшіру туралы команда жіберілген еді. Үдеткіште отыз бір қозғалтқыш қалды, бұл миссияны аяқтауға жеткілікті болар еді. Бірақ ұшудың отызыншы секундында ашық клапаннан жанармайдың ағуына байланысты үдеткіштің жиегіндегі тағы екі қозғалтқыш жарылып кетті және өрт көршілес қозғалтқыш бөліктеріне тарай бастады. Зымыран биіктей берді, бірақ сол кезде оның орбитаға шықпайтыны белгілі болды. Хаттамалар оны қауіп төндірмейтін су үстінде әдейі жарып жіберуді талап етті. Маск ұшырылым директорына басын изеді, ол ұшудың үш минут он секундында зымыранға «жою сигналын» жіберді. Қырық сегіз секундтан кейін зымыраннан келетін бейне сигнал өшті, дәл Квадждағы алғашқы үш ұшырылымдағыдай. Команда тағы да болған жағдайды сипаттау үшін «жоспарланбаған жылдам бөлшектену» (rapid unscheduled disassembly) деген сәл ирониялық тіркесті қолданды.
Олар ұшырылым бейнелерін қайта қараған кезде, Raptor қозғалтқыштарының жарылыстары ұшыру алаңының негізін талқандап, бетонның үлкен бөліктерін ауаға ұшырғаны анық болды. Қозғалтқыштардың кейбіріне қоқыс тиген болуы мүмкін. Маск, әдеттегідей, біраз тәуекелге баруға дайын болған еді. 2020 жылы алаңды салған кезде ол көптеген алаңдардағыдай қозғалтқыштардан шыққан жарылысты бұратын жалын траншеясын ұшыру қондырғысының астына қазбауға шешім қабылдаған. «Бұл қателік болып шығуы мүмкін», — деген еді ол сол кезде. Сонымен қатар, 2023 жылдың басында ұшыру алаңының командасы ұшыру қондырғысының іргетасының үстіне қойылатын және су ағындарымен салқындатылатын үлкен болат тақтаны жасай бастаған. Бірақ ол ұшырылым уақытына дайын болмай шықты және Маск статикалық от сынақтарының деректеріне сүйене отырып, жоғары тығыздықтағы бетон шыдайды деп есептеген еді. Falcon 1-дің алғашқы нұсқасында шайқалу қалқаларынан (slosh baffles) бас тарту шешімі сияқты, бұл тәуекелдер де қателік болып шықты. NASA немесе Boeing өздерінің қауіпсіздікті сақтау тәсілімен мұндай шешімдерді қабылдауы екіталай еді. Бірақ Маск зымыран жасауда «тез сәтсіздікке ұшырау» (fail-fast) тәсіліне сенді. Тәуекел ет. Нәрселерді жару арқылы үйрен. Түзет. Қайтала. «Біз әрбір тәуекелді жою үшін жобалағымыз келмейді», — деді ол. «Әйтпесе, біз ешқашан ешқайда жете алмаймыз». Ол алдын ала егер зымыран алаңнан көтеріліп, көзден таса болып жарылса және көптеген пайдалы жаңа ақпарат пен деректер берсе, тәжірибелік ұшырылымды сәтті деп санайтынын мәлімдеген еді. Ол сол мақсаттарды орындады. Дегенмен, ол жарылды. Көпшілік мұны жалындаған сәтсіздік деп санайтын еді. Және бір сәт, мониторға қарап тұрғанда, Маск көңілсіз болып көрінді. Бірақ басқару бөлмесінің қалған бөлігі қол шапалақтай бастады. Олар қол жеткізген жетістіктері мен үйренгендеріне қуанды. Маск ақыры орнынан тұрып, қолдарын басынан жоғары көтеріп, бөлмеге бұрылды.
«Жарайсыңдар, жігіттер», — деді ол. «Сәттілік. Біздің мақсатымыз алаңнан алыстап, көзден таса болып жарылу еді, және біз солай істедік. Бірінші рет орбитаға шығу үшін тым көп нәрсе дұрыс болмауы мүмкін. Бұл тамаша күн».
Сол күні кешке SpaceX-тің жүз шақты қызметкері мен достары Starbase-тегі Tiki Bar-ға баяу қуырылған сүт еметін торай және би билеумен жартылай мерекелік кешке жиналды. Сахнаның артында кейбір ескі Starship-тер тұрды, олардың тот баспайтын болаты кештің жарығын шағылыстырып, ал олардың дәл үстінде түнгі аспанда Марс жарқырап, қызарып көтеріліп келе жатты. Көгалдың бір шетінде Гвинн Шотвелл SpaceX-тің төртінші қызметкері Ханс Кенигсманнмен сөйлесіп тұрды, ол оны жиырма бір жыл бұрын Маскпен таныстыруға әкелген еді. Квадж ұшырылымдарының ардагері Кенигсманн мұны көрермен ретінде тамашалау үшін Оңтүстік Техасқа өз бетімен ұшып келген. Ол Маскты 2021 жылғы Inspiration4 ұшырылымынан бері көрмеген еді, ол кезде ол компаниядан шығарылып жатқан болатын. Ол барып сәлемдесуді ойлады, бірақ олай етпеуге шешім қабылдады. «Илон артқа қарап, сезімге берілетін адам емес», — деді ол. «Ол эмпатияның ондай түріне жоқ». Маск пен Граймс пикник үстелдерінің бірінде оның анасы Мэймен бірге отырды, ол Нью-Йоркте жетпіс бес жасын атап өткеннен кейін алдыңғы түні кеш келген еді. Ол бала кезінде ата-анасының отбасымен бірге жыл сайын Оңтүстік Африканың Калахари шөлін зерттеуге ұшатынын еске алды. Илон соларға тартқан, деді ол, тәуекел іздеушілердің бір буыны бұл қасиетті келесісіне өткізіп отыр. X от шұңқырларының біріне қарай тентіреп кетті, Маск оны ақырын тартып алуға тырысқанда, ол бұлқынып, шыңғырды, шектелгеніне риза болмады. Сондықтан Маск оны жіберді. «Бір күні мен жас кезімде ата-анам отпен ойнамауды ескерткен еді», — деп еске алды ол. «Сөйтіп мен сіріңке қорабын ағаштың артына алып барып, оларды жаға бастадым».
«Кемшіліктерден құралған»
Starship-тің жарылуы Масктың символы болды, оның жоғары мақсат қоюға, импульсивті әрекет етуге, жабайы тәуекелдерге баруға және таңғажайып нәрселерді орындауға, сонымен бірге маньяктарша қарқылдап күліп, нәрселерді жарып, артында түтіндеген үйінділер қалдыруға деген құлшынысының орынды метафорасы еді. Оның өмірі ұзақ уақыт бойы тарихи өзгерістер әкелетін жетістіктер мен жабайы сәтсіздіктердің, орындалмаған уәделер мен тәкаппар импульстардың қоспасы болды. Оның жетістіктері де, сәтсіздіктері де эпикалық болды. Бұл оны фанаттардың пір тұтуына және сыншылардың жек көруіне әкелді, екі жақ та Twitter-дің гиперполяризацияланған дәуірінің қызу құлшынысын көрсетті. Бала кезінен жындар мен қаһармандық құлшыныстар жетегінде болған ол арандатушы саяси мәлімдемелер жасап, қажетсіз төбелестер шығарып, дауларды өршітті. Кейде толығымен биленіп кететін ол үнемі өзін көрегендік пен галлюцинацияны бөліп тұратын бұлыңғыр шекара — ессіздіктің Карман сызығына дейін итермелейтін. Оның өмірінде жалын бұрғыштар (flame diverters) тым аз болды. Осы тұрғыдан алғанда, ұшырылым әдеттегі аптаның бір бөлігі болды, ол жетілген салаларда немесе жетілген бас директорлар сирек қабылдайтын тәуекелдерге баруға дайындыққа толы болды.
- Сол аптада Tesla-ның кірістер туралы қоңырауында ол сату көлемін арттыру үшін бағаларды төмендету стратегиясын екі есе
- күшейтті және 2016 жылдан бері жыл сайын болжағандай, Full Self-Driving бір жыл ішінде дайын болады деп тағы да болжады.
- Сол аптада Майамиде қатысқан жарнама сату конференциясында одан сахнада сұхбат алған адам, NBC Universal жарнама
- бөлімінің басшысы Линда Яккарино таңқаларлық жеке ұсыныс жасады: ол Twitter-ді басқаруға іздеп жүрген адам бола алады.
- Олар бұрын ешқашан кездеспеген, бірақ ол Twitter-ді сатып алғаннан бері Линда оны конференцияға келуге көндіру үшін
- хабарламалар мен телефон арқылы соңынан қалмаған еді. «Бізде Twitter-дің қандай бола алатыны туралы ұқсас көзқарас болды
- және мен оған көмектескім келді, бұл менің оны Майамиде сұхбат алуға рұқсат беру үшін аңдуыма әкелді», — дейді ол. Ол
- сол түні ондаған үздік жарнама берушілермен кешкі ас ұйымдастырды және ол төрт сағат бойы қалды. Ол оның тамаша сәйкес
- келуі мүмкін екенін түсінді; ол өте ақылды, жұмысқа құлшынысы зор, жарнама және жазылым кірістерін түсінетін және
- SpaceX-тегі Гвинн Шотвелл сияқты қарым-қатынастарды реттеуге қажетті қарапайым батылдыққа ие еді. Бірақ ол тым көп
- бақылауды бергісі келмеді. «Мен әлі де Twitter-де жұмыс істеуім керек», — деді ол оған, бұл әлі де өзі басқаратынын
- айтудың сыпайы түрі еді. Ол оған мұны эстафеталық жарыс ретінде қарастыруды айтты. «Сіз өнімді жасайсыз, таяқшаны маған
- бересіз, мен оны орындаймын және сатамын». Ол ақырында оған Twitter-дің бас директоры атағын ұсынып, өзі атқарушы төраға
- және бас технологиялық директор болып қалды.
- Ұшырылым күні таңертең ол Twitter-де атақты адамдарға, журналистерге және басқа да белгілі тұлғаларға берілген жеке
- басын растайтын көк белгілерді алып тастау жоспарымен алға ұмтылды. Тек жазылым ақысын төлеуге жазылғандар ғана (олар аз
- болды) оларды сақтап қала алатын еді. Ол қызметті пайдаланушылар үшін не жақсы болатынын қарастырудың орнына, тым
- әділдік сезімімен әрекет етті және бұл Twitter қауымдастығында кімнің белгіге лайық немесе лайық еместігі туралы
- наразылық жарылысын тудырды.
- Сол аптада Neuralink-те жануарларға жүргізілген зерттеулердің соңғы кезеңі аяқталды және компания чиптерді адам сынақ
- субъектілерінің миына имплантациялауға рұқсат алу үшін Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасымен (FDA) жұмыс істей
- бастады. Мақұлдау төрт аптадан кейін келеді. Маск оларды жетістіктерінің көпшілікке арналған демонстрацияларын өткізуге
- шақырды. «Біз жұртшылықты істеп жатқан барлық ісімізге қатыстырғымыз келеді», — деді ол командаға. «Сонда олар бізді
- қолдайды. Сондықтан біз Starship ұшырылымын тікелей эфирде көрсеттік, тіпті оның бір сәтте жарылуы мүмкін екенін біле
- тұра».
- Tesla-дағы тағы бір сынақ жүргізуден кейін ол енді Дхавал Шрофф пен оның әріптестері әзірлеп жатқан, бейнеклиптерден
- жақсы адам жүргізушісіне еліктеуді үйренетін нейрондық желінің жол жоспарлаушысын пайдалану арқылы AI-ға толықтай кірісу
- керектігіне көз жеткізгенін мәлімдеді. Ол оларға Full Self-Driving үшін бір біріктірілген нейрондық желі құруды
- тапсырды. ChatGPT сөйлесудегі келесі сөздерді болжай алатыны сияқты, FSD-дің AI жүйесі көліктің камераларынан суреттерді
- қабылдап, рөл мен педальдар үшін келесі әрекеттерді болжауы керек.
- SpaceX Dragon капсуласы Халықаралық ғарыш станциясынан бөлініп, Флорида жағалауына аман-есен қонды. Бұл әлі күнге
- дейін Ғарыш станциясына барып, қайтып орала алатын жалғыз американдық кеме болды, ол бір ай бұрын төрт ғарышкермен,
- соның ішінде біреуі Ресейден және біреуі Жапониядан, жасағанындай және төрт аптадан кейін қайта жасайтынындай.
Оны эпикалық ерліктерге итермелейтін батылдық пен тәкаппарлық оның жаман қылықтарын, қатыгездігін, абайсыздығын ақтай ма? Оның «ақымақ» (asshole) болатын кездерін ше? Жауап — жоқ, әрине жоқ. Адамның жақсы қасиеттеріне сүйсініп, жамандарын айыптауға болады. Бірақ жіптердің қалай өрілгенін, кейде тығыз өрілгенін түсіну де маңызды. Қара жіптерді матаны толығымен сөкпей алып тастау қиын болуы мүмкін. Шекспир үйреткендей, барлық кейіпкерлердің кемшіліктері бар, кейбірі қайғылы, кейбірі жеңілген, ал біз зұлым деп санайтындар күрделі болуы мүмкін. Тіпті ең жақсы адамдардың өзі, деп жазды ол, «кемшіліктерден құралған». Ұшырылым аптасында Антонио Грасиас және басқа достары Маскпен оның асығыс және деструктивті инстинктерін тежеу қажеттілігі туралы сөйлесті. Егер ол ғарышты игерудің жаңа дәуірін басқаратын болса, деді олар, ол жоғарырақ деңгейде болуы керек, саяси күрестен жоғары тұруы керек. Олар Грасиастың оның телефонын түнде қонақүй сейфіне салып, Маск таңғы сағаттарда твит жаза алмауы үшін кодты өзі терген кезін еске алды; Маск таңғы 3-те оянып, сейфті ашу үшін қонақүй күзетін шақырған еді. Ұшырылымнан кейін ол өзін-өзі танудың белгісін көрсетті. «Мен өз аяғыма оқ атқаным сонша, кевлар етік сатып алуым керек», — деп әзілдеді ол. Мүмкін, деп ойлады ол, Twitter-де импульсті басқарудың кідіріс түймесі болуы керек шығар.
Бұл жағымды тұжырымдама еді: Масктың твиттерін, сондай-ақ оның барлық қараңғы импульсивті әрекеттерін және артында үйінділер қалдыратын жын-режиміндегі жарылыстарын залалсыздандыратын импульсті басқару түймесі. Бірақ тезгінделген Маск шексіз Маск сияқты көп нәрсені тындыра алар ма еді? Сүзгісіз және байлаусыз болу оның болмысының ажырамас бөлігі ме? Сіз зымырандарды орбитаға шығаруды немесе электрлі көліктерге көшуді оның барлық аспектілерін, ұстамды және ұстамсыз жақтарын қабылдамай ала алар ма едіңіз? Кейде ұлы инноваторлар — горшокқа отыруды үйренуге қарсыласатын, тәуекел іздегіш ересек балалар. Олар абайсыз, ұятқа қалдыратын, кейде тіпті улы болуы мүмкін. Олар сондай-ақ ессіз болуы мүмкін. Әлемді өзгерте аламын деп ойлайтындай ессіз.
Ұшырылымнан кейін Граймс және Мэймен бірге
Алғыс
Илон Маск маған екі жыл бойы оның жанында жүруге рұқсат берді, жиналыстарына қатысуға шақырды, көптеген сұхбаттар мен түнгі әңгімелерге уақыт бөлді, электрондық хаттар мен хабарламаларды ұсынды және достарын, әріптестерін, отбасы мүшелерін, қарсыластарын және бұрынғы әйелдерін менімен сөйлесуге шақырды. Ол бұл кітапты басып шығарылғанға дейін оқуды сұраған жоқ және оқыған да жоқ, сондай-ақ оған ешқандай бақылау жасаған жоқ. Маған сұхбат берген дереккөздерде көрсетілген барлық адамдарға ризашылығымды білдіремін. Ерекше көмек, фотосуреттер және кеңес берген бірнеше адамды атап өткім келеді: Мэй Маск, Эррол Маск, Кимбал Маск, Джастин Маск, Клэр Буше (Граймс), Талула Райли, Шивон Зилис, Сэм Теллер, Омид Афшар, Джеймс Маск, Эндрю Маск, Росс Нордин, Дхавал Шрофф, Билл Райли, Марк Джункоса, Кико Донтчев, Джен Балажадия, Ларс Морави, Франц фон Хольцхаузен, Джаред Бирчалл және Антонио Грасиас. Крэри Пуллен менің алдыңғы көптеген кітаптарымдағыдай, батыл фото редактор болды. Олардың барлығы Simon & Schuster баспасында жарық көрді, мен олардың құндылықтары мен тамаша командасы үшін әрқашан адал боламын, бұл жағдайда: Присцилла Пейнтон, Джонатан Карп, Хана Парк, Стивен Бедфорд, Джулия Проссер, Мари Флорио, Джеки Сеоу, Лиза Ривлин, Крис Дойл, Джонатан Эванс, Аманда Малхолланд, Ирен Херади, Пол Дипполито, Бет Маглионе және марқұм Элис Мэйхьюдің әрқашан қатысып отыратын рухы. Джудит Гувер менің өтінішім бойынша зейнеттен шығып, қайтадан көшірме редакторы болды. Сондай-ақ агентім Аманда Урбанға, оның халықаралық әріптестері Хелен Мандерс пен Пеппа Миньонеге және Тулейндегі көмекшім Линдси Биллипске алғыс айтқым келеді. Және, әдеттегідей, Кэти мен Бетсиге.
Автордан көбірек
- The Code Breaker (Код бұзушы)
- Leonardo da Vinci (Леонардо да Винчи)
- The Innovators (Инноваторлар)
- Kissinger (Киссинджер)
- The Wise Men (Дана адамдар)
- Steve Jobs (Стив Джобс)
Автор туралы
Уолтер Айзексон Дженнифер Дудна, Леонардо да Винчи, Стив Джобс, Альберт Эйнштейн, Генри Киссинджер және Бенджамин Франклиннің өмірбаяндарын жазған. Ол сондай-ақ «Инноваторлар» кітабының авторы және «Дана адамдар» кітабының бірлескен авторы. Ол Time журналының редакторы, CNN бас директоры және Аспен институтының бас директоры болған. 2023 жылы Ұлттық гуманитарлық медальмен марапатталды. Ол Тулейн университетінің профессоры және әйелімен бірге Жаңа Орлеанда тұрады.
Илон Маск өмірбаяны: Кейіпкерлер, Дереккөздер және Индекс
Кейіпкерлер тізімі
- Адео Ресси. Масктың Пенсильвания университетіндегі жақын досы.
- Билл Райли. SpaceX аға директоры.
- Талула Райли. Актриса және Масктың екінші әйелі.
- Питер Рив. Масктың немере ағасы.
- Бен Розен. Венчурлық инвестор.
- Йоэль Рот. Twitter-дің қауіпсіздік және модерация бөлімінің бұрынғы басшысы.
- Дэвид Сакс. PayPal негізін қалаушылардың бірі, Масктың жақын досы және инвестор.
- Алан Зальцман. Tesla-ның алғашқы инвесторы.
- Бен Сан Суси. Twitter бағдарламалық жасақтама инженері.
- Джо Скарборо. MSNBC жүргізушісі.
- Диджей Сео. Neuralink негізін қалаушылардың бірі.
- Брэд Шефтел. Антонио Грасиастың серіктесі.
- Гвинн Шотвелл. SpaceX президенті.
- Дхавал Шрофф. Tesla бағдарламалық жасақтама инженері және Twitter мушкетері.
- Марк Солтыс. SpaceX-тің жетекші ұшыру инженері.
- Алекс Спиро. Масктың заңгері.
- Кристофер Стэнли. Tesla және SpaceX қауіпсіздік инженериясының аға вице-президенті.
- Роберт Стил. Инвестициялық банкир.
- Дж.Б. Штробель. Tesla негізін қалаушылардың бірі.
- Ананд Сваминатан. Tesla, Optimus инженері.
- Джессика Свитцер. Tesla-ның қоғаммен байланыс жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.
- Феликс Сигулла. Tesla, Optimus инженері.
- Марк Тарпеннинг. Tesla негізін қалаушылардың бірі.
- Сэм Теллер. Маск аппарат басшысының бұрынғы орынбасары.
- Питер Тиль. PayPal негізін қалаушылардың бірі және инвестор.
- Джим Во. SpaceX, Starship құрылысының менеджері.
- Франц фон Хольцхаузен. Tesla-ның бас дизайнері.
- Тим Уоткинс. Антонио Грасиастың серіктесі және Tesla SWAT тобының жетекшісі.
- Бари Вайс. Журналист, Free Press.
- Родни Вестморленд. Tesla инфрақұрылым директоры.
- Линда Яккарино. NBC Universal жарнама сатылымының бұрынғы басшысы; Twitter бас директоры (CEO).
- Тим Заман. Tesla Autopilot жасанды интеллект инженері.
- Дэвид Заслав. Warner Bros. Discovery бас директоры (CEO).
- Шивон Зилис. Neuralink менеджері және Масктың екі баласының анасы.
Кітаптар
- Эрик Бергер, Liftoff (William Morrow, 2021)
- Макс Чафкин, The Contrarian (Penguin, 2021)
- Кристиан Давенпорт, The Space Barons (Public Affairs, 2018)
- Тим Фернхольц, Rocket Billionaires (Houghton Mifflin Harcourt, 2018)
- Лори Гарвер, Space Pirates (Diversion, 2022)
- Тим Хиггинс, Power Play (Doubleday, 2021)
- Хэмиш Маккензи, Insane Mode (Dutton, 2018)
- Мэй Маск, A Woman Makes a Plan (Penguin, 2019)
- Эдвард Нидермейер, Ludicrous (BenBella, 2019)
- Джимми Сони, The Founders (Simon & Schuster, 2022)
- Эшли Вэнс, Elon Musk (Ecco, 2015)
- Эшли Вэнс, When the Heavens Went on Sale (Ecco, 2023)
Ескертпелер
Пролог: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Эррол Маск, Мэй Маск, Тоска Маск, Джастин Маск, Талула Райли, Клэр Буше (Граймс), Питер Тильмен сұхбаттары. Том Джунод, "Оның ерік-жігерінің салтанаты" ("Triumph of His Will"), Esquire, желтоқсан 2012 (кіндігі жоқ екендігі туралы әзілді қамтиды).
Жиһанкездер: Автордың Илон Маск, Мэй Маск, Кимбал Маск, Тоска Маск, Эррол Маск, Джаред Бирчаллмен сұхбаттары. Джозеф Китинг және Скотт Халдеман, "Джошуа Н. Халдеман, DC: Канадалық жылдар", Journal of the Canadian Chiropractic Association, 1995; "Илон Маск Марс туралы ойлағанға дейін", Regina Leader-Post, 15 мамыр 2017; Джозеф Китинг, "Ұшатын хиропрактиктер", Dynamic Chiropractic, 15 желтоқсан 2003; Ник Мюррей, "Илон Масктың Мус-Джомен қызықты тарихы", Moose Jaw Independent, 15 қыркүйек 2018; Джошуа Халдеман, "Біз үш құрлықты ұшып өтеміз", ICA International Review of Chiropractic, желтоқсан 1954; Филипп де Вет, "Илон Масктың отбасы бір кездері Замбияда изумруд кенішіне иелік еткен", Business Insider, 28 ақпан 2018; Филипп де Вет, "Жасөспірім Илон Маск бір кездері әкесінің изумрудтарын Tiffany & Co. дүкеніне сатқан", Business Insider, 22 ақпан 2018; Джереми Арнольд, "Журналистика және қанды изумрудтар тарихы", Save Journalism, Substack, 9 наурыз 2021; Вэнс, Elon Musk; Мэй Маск, A Woman.
Өз ақылы өзінде: Автордың Мэй Маск, Эррол Маск, Илон Маск, Тоска Маск, Кимбал Маскпен сұхбаттары. Нил Штраус, "Болашақ сәулетшісі", Rolling Stone, 15 қараша 2017; Илон Маск, Крис Андерсонмен TED Talk, 14 сәуір 2022; "Галактикааралық отбасылық жанжал", Mail on Sunday, 17 наурыз 2018; Вэнс, Elon Musk; Мэй Маск, A Woman.
Әкемен өмір: Автордың Мэй Маск, Эррол Маск, Илон Маск, Тоска Маск, Кимбал Маск, Питер Ривпен сұхбаттары. Илон Масктың Waterkloof House дайындық мектебінен, Glenashley жоғары бастауыш мектебінен, Брайанстон орта мектебінен және Претория ұлдар орта мектебінен алған табельдері; Нил Штраус, "Болашақ сәулетшісі"; Эмили Лейн Фокс, "Илон Масктың анасы (және оның егіз әпкесі) технологияның бірінші отбасын қалай тәрбиеледі", Vanity Fair, 21 қазан 2015; Эндрю Смит, "Болашақ елшісі", The Telegraph (Лондон), 8 қаңтар 2014.
Ізденуші: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Мэй Маск, Эррол Маск, Питер Ривпен сұхбаттары. Илон Маск, The Babylon Bee подкасты, 21 желтоқсан 2021; Тэд Френд, "Қосылған" ("Plugged In"), The New Yorker, 17 тамыз 2009; Морин Дауд, "Отбасылық бақытқа ұмтылу", New York Times, 25 шілде 2020; Нил Штраус, "Болашақ сәулетшісі"; Илон Маск, Ұлттық ғылым, инженерия және медицина академияларындағы сұхбат, 15 қараша 2021.
Қашу жылдамдығы: Автордың Илон Маск, Эррол Маск, Кимбал Маск, Тоска Маск, Питер Ривпен сұхбаттары.
Канада: Автордың Илон Маск, Мэй Маск, Тоска Маскпен сұхбаттары. Postmedia News, "Илон Маск Марс туралы ойлағанға дейін, ол Саскачеван фермасында шаруамен айналысқан", Regina Leader-Post, 15 мамыр 2017; Хейли Стейнберг, "Илон Масктың білімі", Toronto Life, қаңтар 2023; Рафаэле Паницца, "Мэй Маскпен сұхбат", Vogue, 12 қазан 2017; Вэнс, Elon Musk.
Куинс: Автордың Мэй Маск, Тоска Маск, Кимбал Маск, Илон Маск, Навайд Фарук, Питер Николсонмен сұхбаттары. Робин Китс, "Зымыран адам", Queen’s Alumni Review, 1-том, 2013; Сони, The Founders; Вэнс, Elon Musk. Сони маған өз жазбалары мен басқа материалдарын ұсынды.
Пенн: Автордың Илон Маск, Адео Ресси, Робин Рен, Кимбал Маск, Мэй Маскпен сұхбаттары. Алайна Левин, "Кәсіпкер Илон Маск физикадағы білімі туралы айтады", APS News, қазан 2013; Сони, The Founders; Вэнс, Elon Musk.
Батысқа қарай: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Робин Рен, Питер Николсонмен сұхбаттары. Фил Леггиер, "Zip-тен X-ке дейін", University of Pennsylvania Gazette, қараша 1999; Дженнифер Гвинн, аукцион заттарына арналған жазбалар, rrauction.com, тамыз 2022.
Zip2: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Навайд Фарук, Ньяме Фарук, Мэй Маск, Эррол Маскпен сұхбаттары. Амит Катвала, "Илон Маскты не жетелейді?", Wired UK, 8 қыркүйек 2018; Илон Маск және Морис Дж. Фицджеральд, "Кіріктірілген карталар мен бағыттары бар интерактивті желілік анықтамалық қызмет", Патент US6148260A, 29 маусым 1999 жылы тіркелген; Макс Чафкин, "Жыл кәсіпкері", Inc., 1 желтоқсан 2007; Илон Маск, Стэнфордтағы сөз, 8 қазан 2003; Хайди Андерсон, "Газет әлемінің жаңа суперқаһарманы: Zip2", Editor & Publisher, қаңтар 1996; Майкл Гросс, "Илон Маск 1.0", Air Mail, 11 маусым 2022; Мэй Маск, A Woman; Вэнс, Elon Musk; Сони, The Founders.
Джастин: Автордың Джастин Маск, Илон Маск, Мэй Маск, Кимбал Маск, Навайд Фарукпен сұхбаттары. Джастин Маск, "Мен бастапқы әйел болдым", Marie Claire, 10 қыркүйек 2010.
X.com: Автордың Илон Маск, Майк Мориц, Питер Тиль, Рулоф Бота, Макс Левчин, Рид Хоффман, Люк Носекпен сұхбаттары. Марк Гимейн, "Илон Маск Кремний алқабының келесі үлкен жаңалығы болуға дайын", Salon, 17 тамыз 1999; Сара Лейси, "Илон Маскпен сұхбат", Pando, 15 сәуір 2009; Эрик Джексон, The PayPal Wars (World Ahead, 2003); Чафкин, The Contrarian.
Төңкеріс: Автордың Илон Маск, Майк Мориц, Питер Тиль, Рулоф Бота, Макс Левчин, Рид Хоффман, Джастин Маск, Кимбал Маск, Люк Носекпен сұхбаттары. Сони, The Founders; Вэнс, Elon Musk; Чафкин, The Contrarian.
Марс: Автордың Илон Маск, Адео Ресси, Навайд Фарук, Рид Хоффманмен сұхбаттары. Дэйв Мошер, "Илон Маск ресейлік жойғыш ұшақты басқарған", Business Insider, 19 тамыз 2018; Илон Маск, "Менің көңіл көтеру туралы түсінігім", Fortune, 6 қазан 2003; М. Г. Лорд, "Зымыран адам", Los Angeles Magazine, 1 қазан 2007; Том Джунод, "Оның ерік-жігерінің салтанаты", Esquire, 15 қараша 2012; Ричард Фелони, "SpaceX-тің бұрынғы басшысы Илон Масктың зымыран ғылымын қалай өз бетінше үйренгенін түсіндіреді", Business Insider, 23 қазан 2014; Крис Андерсон, "Илон Масктың Марсқа миссиясы", Wired, 21 қазан 2012; Илон Масктың сөзі, Марс қоғамы, 3 тамыз 2012; Илон Маск, "Тәуекелді бизнес", IEEE Spectrum, 30 мамыр 2009; Макс Чафкин, "Жыл кәсіпкері", Inc., желтоқсан 2007; Илон Маск, TED Talk, сәуір 2017; Давенпорт, Space Barons; Бергер, Liftoff.
Зымыран адам: Автордың Илон Маск, Адео Рессимен сұхбаттары. Амит Катвала, "Илон Маскты не жетелейді?", Wired, 8 қыркүйек 2018; Андерсон, "Илон Масктың Марсқа миссиясы"; Левин, "Кәсіпкер Илон Маск физикадағы білімі туралы айтады"; Джунод, "Оның ерік-жігерінің салтанаты".
Әкелер мен ұлдар: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Джастин Маск, Мэй Маскпен сұхбаттары. Джастин Маск, "Мен бастапқы әйел болдым"; Джунод, "Оның ерік-жігерінің салтанаты"; Штраус, "Болашақ сәулетшісі".
Қарқын алу: Автордың Том Мюллер, Илон Маск, Тим Бузза, Марк Джункосамен сұхбаттары. Джереми Розенберг, Том Мюллермен сұхбат, KCET Public Radio, 3 мамыр 2012; Майкл Белфиор, "Әлемдегі ең амбициялы зымыран жасаушылармен сахна сыртында", Popular Mechanics, 1 қыркүйек 2009; Даг Макиннис, "Зымыран адам", Loyola Marymount Alumni Magazine, 31 тамыз 2011; Катвала, "Илон Маскты не жетелейді?"; Джунод, "Оның ерік-жігерінің салтанаты"; Давенпорт, Space Barons; Бергер, Liftoff; Вэнс, Elon Musk.
Масктың зымыран жасау ережелері: Автордың Тим Бузза, Том Мюллер, Илон Маскпен сұхбаттары. Давенпорт, Space Barons; Бергер, Liftoff; Вэнс, Elon Musk.
Мистер Маск Вашингтонға барады: Автордың Гвинн Шотвелл, Илон Маск, Том Мюллер, Ганс Кенигсманнмен сұхбаттары. Гвинн Шотвелл, Солтүстік-Батыс университетіндегі бітіру сөзі, 14 маусым 2021; Чад Андерсон, "Мемлекеттік-жекеменшік ғарыштық саяхатты қайта қарау", Space Policy, қараша 2013.
Негізін қалаушылар: Автордың Мартин Эберхард, Марк Тарпеннинг, Илон Маск, Дж.Б. Штробель, Бен Розенмен сұхбаттары. Майкл Коупленд, "Tesla-ның жабайы сапары", Fortune, 9 шілде 2008; Дрейк Бэр, "Tesla-ның жасалуы", Business Insider, 12 қараша 2014; Хиггинс, Power Play; Вэнс, Elon Musk.
Родстер: Автордың Илон Маск, Мартин Эберхард, Марк Тарпеннинг, Дж.Б. Штробель, Кимбал Маск, Майкл Мориц, Джон Доерр, Алан Зальцман, Джессика Свитцер, Микки Дрекслермен сұхбаттары. Бэр, "Tesla-ның жасалуы"; Джошуа Дэвис, "Батареялар қосылған", Wired, 1 тамыз 2006; Мэттью Уолд, "4 секундта 0-ден 60-қа дейін", New York Times, 19 шілде 2006; Коупленд, "Tesla-ның жабайы сапары"; Илон Маск, "Tesla Motors құпия бас жоспары", Tesla блогы, 2 тамыз 2006; Мартин Эберхардпен сұхбат, Watt It Takes подкасты, қыркүйек 2021; Хиггинс, Power Play; Вэнс, Elon Musk; Нидермейер, Ludicrous.
Квадж: Автордың Илон Маск, Гвинн Шотвелл, Ганс Кенигсманн, Тим Буззамен сұхбаттары. Бергер, Liftoff. Бергер ақаулы конденсаторларды ауыстыру үшін болған қарбалас туралы хабарлады.
Екі соққы: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Ганс Кенигсманн, Том Мюллер, Тим Буззамен сұхбаттары. Кимбал Маск, "Кваджалейн атоллы және зымырандар", 2006 жылдың наурыз айындағы блог жазбалары, http://kwajrockets.blogspot.com/http://kwajrockets.blogspot.com/[*LINK*]; Карл Хоффман, "Илон Маск өз байлығын Жер орбитасынан тыс миссияға тігуде", Wired, 22 мамыр 2007; Брайан Бергер, "Алаңды өңдеу қателігі Falcon 1-ді құртты", SpaceNews, 10 сәуір 2006; Бергер, Liftoff.
SWAT тобы: Автордың Илон Маск, Мартин Эберхард, Дж.Б. Штробель, Антонио Грасиас, Тим Уоткинс, Дипак Ахуджамен сұхбаттары. Зак Эдсон, "Tesla Motors кейс-стадиі: Sotira көміртекті талшықты кузов панелін шығару, мамыр-қазан 2008", Valor Capital мұрағаты; Стивен Н. Каплан және басқалар, "Valor және Tesla Motors", Чикаго Бут бизнес мектебінің кейс-стадиі, 2017; Коупленд, "Tesla-ның жабайы сапары"; Бэр, "Tesla-ның жасалуы"; Илон Маск сұхбаты, Financial Times, 10 мамыр 2022; Хиггинс, Power Play.
Рөлді қолға алу: Автордың Илон Маск, Антонио Грасиас, Тим Уоткинс, Мартин Эберхард, Марк Тарпеннинг, Майкл Маркс, Ира Эренпрейспен сұхбаттары. Коупленд, "Tesla-ның жабайы сапары"; Джин Былинский, "АҚШ өндірісінің қаһармандары: Майкл Маркс", Fortune, 20 наурыз 2000; Хиггинс, Power Play.
Ажырасу: Автордың Джастин Маск, Илон Маск, Мэй Маск, Кимбал Маск, Антонио Грасиаспен сұхбаттары. Джастин Маск, "Мен бастапқы әйел болдым"; Джастин Маск, TEDx Talk, 26 қаңтар 2016; Джастин Маск, "Джастин Масктың басынан", блог, justinemusk.com; Джунод, "Оның ерік-жігерінің салтанаты".
Талула: Автордың Талула Райли, Илон Маск, Билл Лимен сұхбаттары.
Үшінші соққы: Автордың Тим Бузза, Ганс Кенигсманн, Илон Маск, Том Мюллермен сұхбаттары. Бергер, Liftoff; "SpaceX тарихтары", Elonx.net, 30 сәуір 2019; Илон Масктың баспасөз телефоны арқылы қоңырауы, 6 тамыз 2008; Карл Хоффман, "Қазір 0-ден 3", Wired, 5 тамыз 2008. Ұшыру 2008 жылдың 3 тамызында Квадж уақытымен өтті, бұл Калифорния уақытымен 2 тамыз болатын.
Шыңырау алдында: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Мэй Маск, Антонио Грасиас, Тим Уоткинс, Талула Райли, Билл Ли, Марк Джункоса, Джейсон Калаканиспен сұхбаттары. "P1 қазір келе жатыр!", Tesla блогы, 6 ақпан 2008; Скотт Пелли, Илон Маск сұхбаты, 60 Minutes, CBS, 22 мамыр 2012.
Төртінші ұшыру: Автордың Питер Тиль, Люк Носек, Дэвид Сакс, Илон Маск, Тим Бузза, Том Мюллер, Кимбал Маск, Трип Харрисс, Гвинн Шотвеллмен сұхбаттары. Эшли Вэнс, When the Heavens Went on Sale (Ecco, 2023); Бергер, Liftoff; Давенпорт, Space Barons.
Tesla-ны құтқару: Автордың Илон Маск, Алан Зальцман, Кимбал Маск, Ира Эренпрейс, Дипак Ахуджа, Ари Эмануэльмен сұхбаттары.
Model S: Автордың Хенрик Фискер, Илон Маск, Дж.Б. Штробель, Мартин Эберхард, Ник Калайджян, Франц фон Хольцхаузен, Дэйв Моррис, Ларс Морави, Дрю Багликомен сұхбаттары. Джон Маркофф, "Tesla Motors бәсекелесіне дизайн идеялары үшін сотқа шағым түсірді", New York Times, 15 сәуір 2008; Крис Андерсон, "Илон Маск пен Стив Джобстың ортақ данышпандығы", Fortune, 27 қараша 2013; Чарльз Духигг, "Доктор Илон және Мистер Маск", Wired, 13 желтоқсан 2018; Чак Скватриглия, "Tesla-ның таңғажайып Model S-іне алғашқы көзқарас", Wired, 26 наурыз 2009; Дэн Нил, "Tesla S: Үлгілі азамат", Los Angeles Times, 29 сәуір 2009; Дэн Нил, "Илон Маск пен Model S-ке: Құттықтаймыз", Wall Street Journal, 29 маусым 2012; Хиггинс, Power Play.
Жеке ғарыш: Автордың Илон Маск, Том Мюллер, Гвинн Шотвелл, Тим Бузза, Лори Гарвер, Билл Нельсонмен сұхбаттары. Брайан Мосделл, "Зымыран ранчосынан айтылмаған әңгімелер", Кеннеди ғарыш орталығының мұрағаты, 5 наурыз 2015; Брайан Мосделл, "SpaceX тарихтары: SpaceX SLC-40-ты аз бюджетпен қалай салды", ElonX, 15 сәуір 2019; Ирен Клотц, "SpaceX құпиясы? Бюрократияны жою, технологияны жеңілдету", Aviation Week & Space Technology, 15 маусым 2009; Гарвер, Space Pirates; Бергер, Liftoff; Давенпорт, Space Barons.
Falcon 9 ұшырылымы: Автордың Тим Бузза, Илон Маск, Лори Гарвермен сұхбаттары. Брайан Вастаг, "SpaceX-тің Dragon капсуласы Халықаралық ғарыш станциясымен түйісті", Washington Post, 25 мамыр 2012; Гарвер, Space Pirates; Бергер, Liftoff; Давенпорт, Space Barons.
Талулаға үйлену: Автордың Талула Райли, Илон Маск, Кимбал Маск, Билл Ли, Навайд Фарукпен сұхбаттары. Гермиона Эйр, "Миллиардерге қалай тұрмысқа шығуға болады", The Evening Standard (Лондон), 10 сәуір 2012.
Өндіріс: Автордың Илон Маск, Ларри Эллисон, Франц фон Хольцхаузен, Дэйв Моррис, Дж.Б. Штробельмен сұхбаттары. Ангус Маккензи, "Таңқаларлық жеңімпаз: Американың әлі де (керемет) заттар жасай алатынының дәлелі", Motor Trend, 10 желтоқсан 2012; Питер Элкинд, "Panasonic-тің күш ойыны", Fortune, 6 наурыз 2015; Вэнс, Elon Musk; Хиггинс, Power Play.
Маск және Безос: Автордың Джефф Безос, Илон Маск, Билл Нельсон, Тим Буззамен сұхбаттары. Дэн Леоне, "Маск Blue Origin-ді сынға алды", SpaceNews, 25 қыркүйек 2013; Уолтер Айзексон, "Бұл ғарыш жарысында Илон Маск пен Джефф Безос сізді сол жаққа апаруға асық", New York Times, 24 сәуір 2018; Джефф Безос, Invent and Wander (Public Affairs/Harvard Business Review, 2021); Explorers Club 2014 кешкі ас видеосы, https://vimeo.com/119342003https://vimeo.com/119342003[*LINK*]; Аманда Гордон, "Кеше түндегі көрініс: Джефф Безос аллигатор жеді, Илон Маск ғарыш", Bloomberg, 17 наурыз 2014; Джеффри П. Безос, Гэри Лай және Шон Р. Финдли, "Ғарыштық ұшыру аппараттарының теңізге қонуы", Патенттік өтінім US8678321B2, 14 маусым 2010; Трунг Фан, Twitter тізбегі, 17 шілде 2021; Давенпорт, Space Barons; Бергер, Liftoff; Фернхольц, Rocket Billionaires.
Сұңқар сұңқаршыны естиді: Автордың Илон Маск, Сэм Теллер, Стив Юрветсон, Антонио Грасиас, Марк Джункоса, Джефф Безос, Кико Донтчевпен сұхбаттары. Калия Кофилд, "Blue Origin эпикалық сынақ ұшуында тарихи қайта пайдаланылатын зымыран қондырды", Space.com, 24 қараша 2015; Давенпорт, Space Barons.
Талуланың "Америкалық төбешіктері": Автордың Талула Райли, Илон Маск, Мэй Маск, Кимбал Маск, Навайд Фарук, Билл Лимен сұхбаттары. Джунод, "Оның ерік-жігерінің күші".
Жасанды интеллект: Автордың Сэм Альтман, Демис Хассабис, Илон Маск, Рид Хоффман, Люк Носек, Шивон Зилиспен сұхбаттары. Стивен Леви, "Илон Маск пен Y Combinator компьютерлердің билікті басып алуын қалай тоқтатпақ", Backchannel, 11 желтоқсан 2015; Кейд Мец, "OpenAI ішінде, Илон Масктың жасанды интеллектті еркіндікке жіберу туралы жабайы жоспары", Wired, 27 сәуір 2016; Морин Дауд, "Илон Масктың ЖИ апокалипсисін тоқтатуға арналған миллиард долларлық жорығы", Vanity Fair, сәуір 2017; Илон Масктың сөзі, MIT Аэронавтика және астронавтика департаментінің жүз жылдық симпозиумы, 24 қазан 2014; Крис Андерсонның Илон Маскпен сұхбаты, TED конференциясы, 14 сәуір 2022.
Автопилоттың іске қосылуы: Автордың Дрю Баглино, Илон Маск, Омид Афшар, Сэм Альтман, Сэм Теллермен сұхбаттары. Алан Онсман, "Tesla басшысы Google-мен 'Автопилот' жүйелері туралы сөйлесуде", Bloomberg, 7 мамыр 2013; Джозеф Б. Уайт, "Tesla бәсекелестерінен озып кетуді көздеп отыр", Wall Street Journal, 10 қазан 2014; Джордан Голсон және Дитер Бон, "Барлық жаңа Tesla көліктерінде енді 'Толық өзін-өзі басқару мүмкіндіктеріне' арналған жабдық бар, бірақ кейбір қауіпсіздік мүмкіндіктері бастапқыда өшіріледі", The Verge, 19 қазан 2016; Ұлттық көлік қауіпсіздігі кеңесі, "Автоматтандырылған көлікті басқару жүйелерімен жұмыс істейтін жеңіл көлік пен тіркемесі бар жүк көлігінің соқтығысуы, Уиллистон маңы, Флорида, 7 мамыр 2017", 12 қыркүйек 2017; Джек Стюарт, "Илон Маск әрбір жаңа Tesla өзін-өзі жүргізе алатынын айтады", Wired, 19 қазан 2016; Питер Вальдес-Дапена, "Сіз жүргізушісіз Tesla-ңызды елдің арғы шетінен шақыра аласыз", CNN, 20 қазан 2016; Нидермейер, Ludicrous.
Күн энергиясы: Автордың Питер Рив, Илон Маск, Мэй Маск, Эррол Маск, Кимбал Маск, Дрю Баглино, Сэм Теллермен сұхбаттары. Эмили Джейн Фокс, "Илон Масктың анасы (және оның егіз әпкесі) технологияның бірінші отбасын қалай тәрбиеледі", Vanity Fair, 21 қазан 2015; Берт Хелм, "Илон Маск, Линдон Рив және Америкадағы әрбір шатырға күн панельдерін орнату жоспары", Men’s Journal, шілде 2016; Эрик Джонсон, "Санта-Круздан Solar City-ге дейін", Hilltromper, 20 қараша 2015; Рональд Д. Уайт, "SolarCity басшысы Линдон Рив жарқын идеяға сүйенді", Los Angeles Times, 13 қыркүйек 2013; Макс Чафкин, "Жыл кәсіпкері"; Делавэр канцлерлік соты, "Tesla Motors акционерлерінің сот ісі бойынша пікір меморандумы", C.A. No. 12711-VCS, 27 сәуір 2022; Остин Карр, "Илон Масктың SolarCity-ді 2,6 миллиард долларға сатып алуының артындағы шынайы оқиға", Fast Company, 7 маусым 2017; Остин Карр, "Steel Pulse ішінде", Fast Company, 9 маусым 2017; Джош Дзиеза, "Неліктен Tesla-ның үйіңізге арналған батареясы коммуналдық қызметтерді қорқытуы керек", The Verge, 13 ақпан 2015; Иван Пенн және Расс Митчелл, "Илон Маск адамдарға керемет көрінетін күн шатырларын сатқысы келеді", Los Angeles Times, 28 қазан 2016.
The Boring Company: Автордың Сэм Теллер, Стив Дэвис, Джон МакНил, Илон Маск, Джо Кун, Элисса Баттерфилдпен сұхбаттары. Илон Маск, "Hyperloop Alpha", Tesla блогы, 2013; Макс Чафкин, "Тоннельдік көзқарас", Bloomberg, 20 ақпан 2017.
Қиын қарым-қатынастар: Автордың Илон Маск, Джулианна Гловер, Сэм Теллер, Питер Тиль, Эмбер Херд, Кимбал Маск, Тоска Маск, Мэй Маск, Антонио Грасиас, Джаред Бирчаллмен сұхбаттары. Джо Кернен, Дональд Трамппен сұхбат, CNBC, 22 қаңтар 2020; Барбара Джонс, "Галактикааралық отбасылық жанжал", Mail on Sunday, 17 наурыз 2018; Роб Крилли, "Илон Масктың 72 жастағы әкесі өгей қызынан туған жаңа туған нәрестесін 'Құдайдың жоспары' деп атады", The National Post (Канада), 25 наурыз 2018; Штраус, "Болашақ сәулетшісі".
Түнекке түсу: Автордың Джон МакНил, Илон Маск, Кимбал Маск, Омид Афшар, Тим Уоткинс, Антонио Грасиас, Дж.Б. Штробель, Сэм Теллер, Джеймс Маск, Марк Джункоса, Гейдж Коффинмен сұхбаттары. Духигг, "Доктор Илон және Мистер Маск".
Фримонт зауытындағы тозақ: Автордың Илон Маск, Сэм Теллер, Омид Афшар, Ник Калайджян, Тим Уоткинс, Антонио Грасиас, Дж.Б. Штробель, Марк Джункоса, Джон МакНил, Ларс Морави, Кимбал Маск, Родни Вестморлендпен сұхбаттары. Масктың SpaceX қызметкерлеріне электрондық хаты, 18 қыркүйек 2021; Нил Будетт, "Tesla-ның көлік жасау әдісін қайта ойлап табуға батыл ұмтылысының ішінде", New York Times, 30 маусым 2018; Остин Карр, "Шынайы оқиға", Fast Company, 7 маусым 2017; Штраус, "Болашақ сәулетшісі"; Лора Колодни, "Tesla қызметкерлері төте жолдарды таңдағанын айтады", CNBC, 15 шілде 2019; Эндрю Росс Соркин, "Tesla-ның Илон Маскында корпоративтік тарихтағы ең батыл төлем жоспары болуы мүмкін", New York Times, 23 қаңтар 2018; Tesla Schedule 14A, SEC құжаттары, 21 қаңтар 2018; Алекс Адамс, "Неліктен Илон Масктың өтемақы жоспары көптеген басшылар үшін жұмыс істемейді", Harvard Business Review, 24 қаңтар 2018; Райан Коттенстетт, "Илон Маск Model 3 құрастыру желісін автоматтандыру туралы қателескен жоқ, ол жай ғана уақытынан озды", TechCrunch, 5 наурыз 2019; Илон Маск, TED Talk, 14 сәуір 2022; Алекс Дэвис, "Tesla өз көліктерін автотұрақта қалай жасап жатыр", Wired, 22 маусым 2018; Будетт, "Tesla-ның батыл ұмтылысының ішінде"; Хиггинс, Power Play. Масктың өз алгоритмін түсіндірген видеосы үшін қараңыз: Тим Додд, "Starbase туры", Everyday Astronaut, тамыз 2021.
Ашық цикл ескертуі: Автордың Кимбал Маск, Дипак Ахуджа, Антонио Грасиас, Илон Маск, Сэм Теллер, Джо Фатпен сұхбаттары. Мэтт Робинсон және Зик Фокс, "Илон Маск Tesla әшкерелеушісін қалай жоюға тырысты", Bloomberg, 13 наурыз 2019; Илон Масктың Ричард Стэнтонға электрондық хаты және жауабы, 8 шілде 2018; Вернон Ансворт Илон Маскқа қарсы, АҚШ аудандық соты, Калифорнияның орталық округі, іс 2:18 cv 8048, 17 қыркүйек 2018; Райан Мак және басқалар, "Жаңа электрондық хатта Илон Маск үңгір құтқарушысын 'бала зорлаушысы' деп айыптады", BuzzFeed, 4 қыркүйек 2018; қысқартылған сот шешімін қолдау құжаттары, In re Tesla Inc. Securities Litigation, АҚШ аудандық соты, Солтүстік округ Калифорния, өтініш берілген 22 сәуір 2022; Дэвид Геллес, Джеймс Б. Стюарт, Джессика Сильвер-Гринберг және Кейт Келли, "Илон Маск Tesla-ның 'азапты' жеке зардаптарын егжей-тегжейлі баяндайды", New York Times, 16 тамыз 2018; Дана Халл, "Әлсіз тұздық", Bloomberg, 24 сәуір 2022; Джим Крамер, Squawk on the Street, CNBC, 8 тамыз 2018; Джеймс Б. Стюарт, "Tesla кеңесіне сұрақ: Илон Масктың психикалық жағдайы қандай болды?", New York Times, 15 тамыз 2018; Илон Масктың Крис Андерсонмен сұхбаты, TED, 14 сәуір 2022; Хиггинс, Power Play; Маккензи, Insane Mode.
Салдары: Автордың Илон Маск, Дэвид Геллес, Джулианна Гловер, Сэм Теллер, Гвинн Шотвелл, Талула Райли, Дж.Б. Штробель, Джон МакНил, Кимбал Маск, Джаред Бирчаллмен сұхбаттары. The Joe Rogan Experience подкасты, 7 қыркүйек 2018; Дэвид Геллес, "Илон Маскпен сұхбат", New York Times, 19 тамыз 2018.
Граймс: Автордың Клэр Буше (Граймс), Илон Маск, Кимбал Маск, Мэй Маск, Сэм Теллермен сұхбаттары. Азилия Бэнкс, Илон Маскқа хат, 19 тамыз 2018; Кейт Тейлор, "Азилия Бэнкс Илон Масктың үйінде болғанын айтады", Business Insider, 13 тамыз 2018; Морин Дауд, "Илон Маск, отбасылық бақытқа ұмтылу", New York Times, 25 шілде 2020.
Шанхай: Автордың Робин Рен, Илон Маскпен сұхбаттары.
Cybertruck: Автордың Франц фон Хольцхаузен, Илон Маск, Дэйв Морриспен сұхбаттары. Стефани Млот, "Илон Маск Бондтың Lotus сүңгуір көлігін шындыққа айналдырғысы келеді", PC Magazine, 18 қазан 2013.
Starlink: Автордың Илон Маск, Марк Джункоса, Билл Райли, Сэм Теллер, Элисса Баттерфилд, Билл Гейтспен сұхбаттары.
Starship: Автордың Илон Маск, Билл Райли, Сэм Патель, Джо Петрзелка, Питер Николсон, Элисса Баттерфилд, Джим Вомен сұхбаттары. Райан д'Агостино, "Илон Маск: Неліктен мен Starship-ті тот баспайтын болаттан жасап жатырмын", Popular Mechanics, 22 қаңтар 2019.
Автономия күні: Автордың Илон Маск, Джеймс Маск, Сэм Теллер, Франц фон Хольцхаузен, Клэр Буше (Граймс), Омид Афшар, Шивон Зилис, Ананд Сваминатан, Джо Фатпен сұхбаттары.
Giga Texas: Автордың Илон Маск, Омид Афшар, Ларс Моравимен сұхбаттары.
Отбасылық өмір: Автордың Илон Маск, Клэр Буше (Граймс), Кристиана Маск, Мэй Маск, Кимбал Маск, Джастин Маск, Кен Хауэри, Люк Носекпен сұхбаттары. Джо Роганның Илон Маскпен сұхбаты, 7 мамыр 2020; Роб Коупленд, "Илон Маск 50 000 долларлық үйде тұратынын айтады", Wall Street Journal, 22 желтоқсан 2021.
Толық газ: Автордың Илон Маск, Кико Донтчев, Кимбал Маск, Люк Носек, Билл Райли, Рич Моррис, Ганс Кенигсманн, Гвинн Шотвеллмен сұхбаттары. Лекс Фридман, Илон Маскпен подкаст сұхбаты, 28 желтоқсан 2021; Джои Рулетт, "SpaceX желтоқсандағы ұшыру алдында FAA-ның соңғы минуттағы ескертулерін елемеді", The Verge, 15 маусым 2021.
Безос Маскқа қарсы, 2-раунд: Автордың Джефф Безос, Илон Маск, Ричард Брэнсонмен сұхбаттары. Кристиан Давенпорт, "Илон Маск ғарыш жарысында үстемдік етуде", Washington Post, 10 қыркүйек 2021; Ричард Уотерс, "FT Жыл адамымен сұхбат", Financial Times, 15 желтоқсан 2021; Кара Свишердің Илон Маскпен сұхбаты, Code Conference, 28 қыркүйек 2021.
Starship серпіні: Автордың Билл Райли, Кико Донтчев, Илон Маск, Сэм Патель, Джо Петрзелка, Марк Джункоса, Гвинн Шотвелл, Лукас Хьюз, Энди Кребспен сұхбаттары. Тим Додд, "Starbase туры", Everyday Astronaut, 30 шілде 2021.
Күн энергиясының серпіні: Автордың Кунал Гиротра, Р.Дж. Джонсон, Брайан Доу, Маркус Мюллер, Илон Маск, Омид Афшармен сұхбаттары.
Түнгі серуендер: Автордың Илон Маск, Мэй Маск, Кимбал Маск, Тоска Маск, Клэр Буше (Граймс), Билл Ли, Антонио Грасиаспен сұхбаттары. Арден Фаннинг Эндрюс, "Граймстың 'Дюна стиліндегі' 2021 Met Gala образының жасалуы", Vogue, 16 қыркүйек 2021.
Inspiration4: Автордың Джаред Айзекман, Илон Маск, Джен Баладжадия, Кико Донтчев, Клэр Буше (Граймс), Билл Герстенмайер, Ганс Кенигсманн, Билл Нельсон, Сэм Пательмен сұхбаттары.
Raptor өзгерістері: Автордың Илон Маск, Джейкоб Маккензи, Билл Райли, Джо Петрзелка, Ларс Морави, Джен Баладжадиямен сұхбаттары.
Optimus-тың туылуы: Автордың Илон Маск, Франц фон Хольцхаузен, Ларс Морави, Дрю Баглино, Омид Афшар, Милан Ковачпен сұхбаттары. Крис Андерсонның Илон Маскпен сұхбаты, TED, 14 сәуір 2022.
Neuralink: Автордың Илон Маск, Джон МакНил, Шивон Зилис, Сэм Теллермен сұхбаттары. Илон Маск, "Мыңдаған арналары бар біріктірілген ми-машина интерфейсі платформасы", bioRxiv, 2 тамыз 2019; Джереми Кан және Джонатан Ваниан, "Neuralink ішінде", Fortune, 29 қаңтар 2022.
Тек көру (Vision Only): Автордың Илон Маск, Ларс Морави, Омид Афшар, Франц фон Хольцхаузен, Дрю Баглино, Фил Дуан, Дхавал Шроффпен сұхбаттары. Кейд Мец және Нил Будетт, "Tesla ішінде: Илон Маск өзін-өзі басқаратын көліктерге қатысты мызғымас көзқарасты қалай алға тартты", New York Times, 6 желтоқсан 2021; Эмма Шварц, Кейд Мец және Нил Будетт, "Илон Масктың апатты курсы", FX/New York Times деректі фильмі, 16 мамыр 2022; Нидермейер, Ludicrous.
Ақша: Автордың Илон Маск, Джаред Бирчалл, Кимбал Маск, Кристиана Маск, Клэр Буше (Граймс) сұхбаттары. Tesla Schedule 14A құжаттары, Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия, 7 ақпан 2018; Кенрик Цай және Сергей Клебников, "Илон Маск енді әлемдегі ең бай адам, Джефф Безостан ресми түрде озды", Forbes, 8 қаңтар 2021. Мен акциялардың бөлінуге түзетілген бағаларын қолданамын.
Жыл әкесі: Автордың Шивон Зилис, Клэр Буше (Граймс), Тоска Маск, Илон Маск, Кимбал Маск, Мэй Маск, Кристиана Маскпен сұхбаттары. Илон Масктың NPQ-мен сұхбаты, қыс 2014; Девин Гордон, "Атақсыздық бір қызық", Vanity Fair, 10 наурыз 2022; Эд Фельзенталь, Молли Болл, Джефф Клугер, Алехандро де ла Гарза және Уолтер Айзексон, "Жыл адамы", Time, 13 желтоқсан 2021; Ричард Уотерс, "Жыл адамы", Financial Times, 15 желтоқсан 2021.
Саясат: Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Сэм Теллер, Джаред Бирчалл, Клэр Буше (Граймс), Омид Афшар, Кен Хауэри, Люк Носек, Дэвид Сакспен сұхбаттары. Дауд, "Илон Маск, отбасылық бақытқа ұмтылу"; Штраус, "Болашақ сәулетшісі"; Илон Масктың Babylon Bee-мен сұхбаты, 21 желтоқсан 2021; Рич МакХью, "SpaceX стюардессасы Илон Масктың оған жыныс мүшесін көрсетіп, жыныстық қатынасқа шақырғанын айтты", Business Insider, 19 мамыр 2022; Дана Халл, "Байденнің GM-ді мақтауы Tesla-ның EV саласындағы нақты көшбасшылығын елемейді", Bloomberg, 24 қараша 2021; Дана Халл және Дженнифер Джейкобс, "Tesla, кім? Байден оны айтуға батылы бармайды", Bloomberg, 2 ақпан 2022; Ари Наттер, Габриэль Коппола және Кит Лэйнг, "Байден Tesla-ны елемеді", Bloomberg, 5 тамыз 2021; Илон Масктың Кара Свишермен сұхбаты, Code Conference, 28 қыркүйек 2021.
Украина: Автордың Илон Маск, Гвинн Шотвелл, Джаред Бирчаллмен сұхбаттары. Лорен Дрейердің электрондық хаттары және Михаил Федоровтың хабарламалары Илон Маск тарапынан ұсынылды. Кристофер Миллер, Марк Скотт және Брайан Бендер, "UkraineX: Илон Масктың ғарыштық спутниктері жердегі соғысты қалай өзгертті", Politico, 8 маусым 2022; Криштиану Лима, "АҚШ Украинаға Starlink терминалдарын жіберу үшін жасырын түрде миллиондаған қаржы төлеуде", Washington Post, 8 сәуір 2022; Ярослав Трофимов, Мика Мейденберг және Дрю Фицджеральд, "Украина Ресейге қарсы күресте Илон Масктың Starlink-іне сүйенеді", Wall Street Journal, 16 шілде 2022; Мехул Сривастава және басқалар, "Украиналық күштер Ресейге қарсы шабуыл кезінде Starlink үзілістері туралы хабарлады", Financial Times, 7 қазан 2022; Владимир Вербяный және Дарина Краснолуцкая, "Украина тағы мыңдаған Starlink антенналарын алады", Bloomberg, 20 желтоқсан 2022; Адам Сатариано, "Илон Маск спутниктерінің Украина дрондарын басқарғанын қаламайды", New York Times, 9 ақпан 2023; Джои Рулетт, "SpaceX Украинаның Starlink-ті пайдалануын шектеді", Reuters, 9 ақпан 2023.
Билл Гейтс: Автордың Билл Гейтс, Рори Гейтс, Илон Маск, Омид Афшар, Джаред Бирчалл, Клэр Буше (Граймс), Кимбал Маскпен сұхбаттары. Роб Коупленд, "Илон Масктың жақын ортасы оның 230 миллиард долларлық байлығы үшін күресте шайқалды", Wall Street Journal, 16 шілде 2022; Софи Александр, "Илон Маск 5,7 миллиард долларлық жұмбақ сыйлық жасамас бұрын покер жұлдызын шақырды", Bloomberg, 15 ақпан 2022; Николас Кулиш, "Шотландиялық моральдық философ Илон Масктың нөмірін қалай алды", New York Times, 8 қазан 2022; Мелоди Ю. Гуан, "Илон Маск, суперинтеллект және әлеуметтік игілікті арттыру", Huffington Post, 3 тамыз 2015.
Белсенді инвестор: Автордың Илон Маск, Антонио Грасиас, Омид Афшар, Кимбал Маск, Шивон Зилис, Билл Ли, Гриффин Маск, Джаред Бирчалл, Кен Хауэри, Люк Носекпен сұхбаттары. Tesla кірістері туралы қоңырау, 20 сәуір 2022; Мэттью А. Уинклер, "Илон Масктың басқарушылық шеберлігін қорғау", Bloomberg, 18 сәуір 2022; мәтіндік хабарламалар, https://www.documentcloud.org/documents/23112929-elon-musk-text-exhibits-twitter-v-muskhttps://www.documentcloud.org/documents/23112929-elon-musk-text-exhibits-twitter-v-musk[*LINK*]; Лейн Браун, "Илон Маск деген кім?", New York Magazine, 8 тамыз 2022; Девин Гордон, "@elonmusk-ты мұқият оқу", New York Magazine, 12 тамыз 2022.
"Мен ұсыныс жасадым": Автордың Илон Маск, Кимбал Маск, Ларри Эллисон, Навайд Фарук, Джаред Бирчалл, Клэр Буше (Граймс), Крис Андерсонмен сұхбаттары. Мәтіндік хабарламалар, https://www.documentcloud.org/documents/23112929-elon-musk-text-exhibits-twitter-v-muskhttps://www.documentcloud.org/documents/23112929-elon-musk-text-exhibits-twitter-v-musk[*LINK*]; Роб Коупленд, Джорджия Уэллс, Ребекка Эллиотт және Лиз Хоффман, "Илон Масктың Twitter-ді басып алуын қолдаған көлеңкелі топ", Wall Street Journal, 29 сәуір 2022; Майк Исаак, Лорен Хирш және Ануприта Дас, "Илон Масктың Twitter-ге қатысты үлкен жоспарларының ішінде", New York Times, 6 мамыр 2022.
Ыстық және суық: Автордың Илон Маск, Ларри Эллисон, Кимбал Маск, Роберт Стил, Лесли Берланд, Джаред Бирчаллмен сұхбаттары. Лиз Хоффман, "Сэм Бэнкман-Фрид, Илон Маск және құпия хабарлама", Semafor, 23 қараша 2022; Twitter таун-холлы, 16 маусым 2022.
Әкелер күні: Автордың Илон Маск, Мэй Маск, Джастин Маск, Кимбал Маск, Эррол Маск, Джаред Бирчалл, Талула Райли, Гриффин Маск, Кристиана Маск, Клэр Буше (Граймс), Омид Афшар, Шивон Зилиспен сұхбаттары. Рула Халаф, "Сіз көңіл көтермедіңіз бе?", Financial Times, 7 қазан 2022; Джулия Блэк, "Илон Масктың 2022 жылы жасырын егіздері болды", Business Insider, 6 шілде 2022; Эмили Смит және Ли Браун, "Илон Маск қарым-қатынас туралы қауесеттерге күліп, 'ғасырлар бойы жыныстық қатынасқа түспегенін' айтады", New York Post, 25 шілде 2022; Алекс Диас, "Маск қалжыңдап тұрған шығар", The Sun, 13 шілде 2022; Эррол Маск, "Данышпанның әкесі", YouTube, 2022; Кирстен Гринд және Эмили Глейзер, "Илон Масктың Сергей Бринмен достығы болжамды қарым-қатынас салдарынан үзілді", Wall Street Journal, 24 шілде 2022. Эррол Маск маған ұлына жазған хаттарының көшірмесін жиі жіберіп тұрды.
Starbase өзгерістері: Автордың Илон Маск, Сэм Патель, Билл Райли, Энди Кребс, Джона Нолан, Марк Джункоса, Омид Афшар, Джейк Маккензи, Кико Донтчев, Джаред Айзекман, Сэм Патель, Энди Кребс, Клэр Буше (Граймс), Гвинн Шотвеллмен сұхбаттары. Джанет Петро, Лиза Уотсон-Морган, Ванесса Вайчпен кешкі ас.
Оптимус Прайм: Автордың Илон Маск, Франц фон Хольцхаузен, Ларс Моравимен сұхбаттары.
Белгісіздік: Автордың Илон Маск, Джаред Бирчалл, Алекс Спиро, Антонио Грасиас, Роберт Стил, Блэр Эффрон, Ари Эмануэль, Ларри Дэвид, Джо Скарборомен сұхбаттары.
Optimus-тың таныстырылымы: Автордың Франц фон Хольцхаузен, Илон Маск, Стив Дэвис, Ларс Морави, Ананд Сваминатан, Милан Ковач, Фил Дуан, Тим Заман, Феликс Сигулла, Ананд Сваминатан, Ира Эренпрейс, Джейсон Калаканиспен сұхбаттары.
Роботакси: Автордың Илон Маск, Омид Афшар, Франц фон Хольцхаузен, Ларс Морави, Дрю Багликомен сұхбаттары.
"Осыны түсініп алыңдар" ("Let that sink in"): Автордың Илон Маск, Параг Агравал, Дэвид Сакс, Бен Сан Суси, Йони Рамон, Эстер Кроуфорд, Лесли Берландпен сұхбаттары.
Басып алу: Автордың Илон Маск, Джаред Бирчалл, Алекс Спиро, Майкл Граймс, Антонио Грасиас, Брэд Шефтел, Дэвид Сакс, Параг Агравал, Теджас Дхарамси, Ро Ханнамен сұхбаттары.
Үш мушкетер: Автордың Илон Маск, Джеймс Маск, Эндрю Маск, Дхавал Шрофф, Бен Сан Суси, Крис Пейн, Томас Дмытрык, Йони Рамон, Росс Нордин, Кайвон Бейкпур, Бен Сан Суси, Алекс Спиро, Милан Ковач, Ашок Эллусвами, Тим Заман, Фил Дуанмен сұхбаттары. Кейт Конгер, Майк Исаак, Райан Мак және Тиффани Хсу, "Екі апталық хаос", New York Times, 11 қараша 2022.
Контент модерациясы: Автордың Йоэль Рот, Дэвид Сакс, Джейсон Калаканис, Илон Маск, Джаред Бирчалл, Йони Рамонмен сұхбаттары. Кэт Закржевски, Фаиз Сиддики және Джозеф Менн, "Масктың 'Сөз бостандығы' күн тәртібі Twitter-дегі қауіпсіздік жұмысын бұзады", Washington Post, 22 қараша 2022; Илон Маск, "Time 100: Канье Уэст", Time, 15 сәуір 2015; Стивен Нельсон және Натали Мусумечи, "Twitter факт-чекерінің саяси астары бар жазбалар тарихы бар", New York Post, 27 мамыр 2020; Бари Вайс, "Twitter файлдары, екінші бөлім", Twitter тізбегі, 8 желтоқсан 2022.
Хэллоуин: Автордың Илон Маск, Мэй Маск, Лесли Берланд, Джейсон Калаканис, Йоэль Ротпен сұхбаттары.
Көк белгілер: Автордың Илон Маск, Йоэль Рот, Алекс Спиро, Дэвид Сакс, Джейсон Калаканис, Джаред Бирчаллмен сұхбаттары. Конгер, Исаак, Мак және Хсу, "Екі апталық хаос"; Зои Шиффер, Кейси Ньютон және Алекс Хит, "Өте хардкор", The Verge және New York Magazine, 17 қаңтар 2023; Кейси Ньютон және Зои Шиффер, "Twitter күйреуінің ішінде", Platformer, 10 қараша 2022.
All In: Автордың Илон Маск, Джаред Бирчалл, Ларри Эллисон, Алекс Спиро, Джеймс Маск, Эндрю Маск, Росс Нордин, Дхавал Шрофф, Дэвид Сакс, Йони Рамонмен сұхбаттары. Гергели Орос, "Twitter-дің бағдарламалық жасақтама инженерлеріне қатыгез қарым-қатынасы жалғасуда", Pragmatic Engineer, 20 қараша 2022; Алекс Хит, "Илон Маск Twitter қысқартуларды аяқтап, қайтадан жұмысқа қабылдауға дайын екенін айтады", The Verge, 21 қараша 2022; Кейси Ньютон және Зои Шиффер, "Илон Масктың Twitter-індегі жалғыз тұрақты нәрсе - хаос", The Verge, 22 қараша 2022; Шиффер, Ньютон және Хит, "Өте хардкор".
Хардкор: Автордың Илон Маск, Джаред Бирчалл, Алекс Спиро, Джеймс Маск, Эндрю Маск, Росс Нордин, Дхавал Шрофф, Дэвид Сакс, Йони Рамон, Ларри Эллисон, Apple қызметкерлерімен сұхбаттары. Шиффер, Ньютон және Хит, "Өте хардкор".
Кереметтер: Автордың Шивон Зилис, Джереми Баренхольц, Илон Маск, Диджей Сео, Росс Нординмен сұхбаттары. Эшли Вэнс, "Масктың Neuralink-і алты айдан кейін адам миына компьютер имплантациялауға үміттенеді", Bloomberg, 30 қараша 2022.
Twitter файлдары: Автордың Илон Маск, Бари Вайс, Нелли Боулз, Алекс Спиро, Росс Нординмен сұхбаттары. Мэтт Тайбби, "Сан-Францискодан жазба", TK News, Substack, 29 желтоқсан 2022; Мэтт Тайбби, Twitter файлдарының тізбегі, TK News; Мэтт Тайбби, "Америкаға Russiagate бойынша шындық пен келісім қажет", TK News, 12 қаңтар 2023; Мэтт Тайбби, Twitter тізбектері, желтоқсан 2022–қаңтар 2023; Кэти Янг, "Twitter файлдары бос сөз бе?", The Bulwark, 14 желтоқсан 2022; Тим Миллер, "Жоқ, сізде Хантер Байденнің жыныс мүшесінің суретін Twitter-де жариялауға конституциялық құқығыңыз жоқ", The Bulwark, 3 желтоқсан 2022; Бари Вайс, "Twitter-дегі біздің репортажымыз", The Free Press, 15 желтоқсан 2022; Бари Вайс, Эбигейл Шрайер, Майкл Шелленбергер және Нелли Боулз, "Twitter-дің құпия қара тізімдері", The Free Press, 15 желтоқсан 2022; Дэвид Цвейг, "Twitter COVID пікірталасын қалай бұрмалады", The Free Press, 26 желтоқсан 2022; Фредди Сайерс және Джей Бхаттачарья, "Мен Twitter штаб-пәтерінде не таптым", unherd.com, 26 желтоқсан 2022.
Қоян індері: Автордың Илон Маск, Клэр Буше (Граймс), Кимбал Маск, Джеймс Маск, Росс Нордин, Бари Вайс, Нелли Боулз, Йоэль Рот, Дэвид Заславпен сұхбаттары. Дрю Харвелл және Тейлор Лоренц, "Маск болжамды сталкер үшін Twitter аккаунтын айыптады", Washington Post, 18 желтоқсан 2022; Дрю Харвелл, "QAnon Трамп жеңілгеннен кейін Илон Масктың Twitter-інде жаңа өмір тапты", Washington Post, 14 желтоқсан 2022; Йоэль Рот, "Гей деректері", Пенсильвания университетінің PhD диссертациясы, 30 қараша 2016.
Рождестволық шытырман оқиғалар: Автордың Илон Маск, Джеймс Маск, Росс Нордин, Кимбал Маск, Кристиана Маск, Гриффин Маск, Дэвид Агуспен сұхбаттары.
Көліктерге арналған ЖИ: Автордың Дхавал Шрофф, Джеймс Маск, Илон Маск, Милан Ковачпен сұхбаттары.
Адамдарға арналған ЖИ: Автордың Илон Маск, Шивон Зилис, Билл Гейтс, Джаред Бирчалл, Сэм Альтман, Демис Хассабиспен сұхбаттары. Рид Альберготти, "Илон Маск, Сэм Альтман және OpenAI-дің құпия тарихы", Semafor, 24 наурыз 2023; Кара Свишер, "Сэм Альтман ЖИ туралы оны не 'қатты мазалайтыны' туралы", New York, 23 наурыз 2023; Мэтт Тайбби, "Цензураланғанмен танысыңыз: Мен бе?", Racket, 12 сәуір 2023; Такер Карлсон, Илон Маскпен сұхбат, Fox News, 17 және 18 сәуір 2023.
Starship ұшырылымы: Автордың Илон Маск, Мэй Маск, Клэр Буше (Граймс), Марк Джункоса, Билл Райли, Шана Диез, Марк Солтыс, Антонио Грасиас, Джейсон Калаканис, Гвинн Шотвелл, Ганс Кенигсманн, Линда Яккариномен сұхбаттары. Тим Хиггинс, "24 сағат ішінде Илон Маск өзінің тәуекелге бейім беделін қайта жақты", Wall Street Journal, 22 сәуір 2023; Дэймон Берес, "Илон Масктың апатты аптасы", The Atlantic, 20 сәуір 2023; Джордж Пакер, Our Man (Knopf, 2019). Шекспирдің "Өлшемге өлшем" ("Measure for Measure") шығармасынан: "Олар ең жақсы адамдар кемшіліктерден құралады дейді / Және көбінесе, олар әлдеқайда жақсырақ болады / Біраз жаман болғаны үшін".
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру