Мақалалар
Алматы

Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді

Сөз – ұғым, ұғым – таным. Танымның болмысқа тікелей әсер етуші
фактор екенін алға тартсақ, бір ұлттың болмысын оның сөзі арқылы
тануға болатынын аңғарамыз. Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы:
«Мақал – тәжірибеден шыққан ақиқат түрінде айтылатын сөз», -

дейді. Бұл еңбекте автор аса күрделі қоғамдық жүйемен күреске
түскен адам табиғатын, ұлт болмысын терең түйсініп, айшықты
сомдаған жазушы-драматург Әкім Тарази прозасындағы кейіпкерлер
бейнесін мақал-мәтелдерімізде айтылатын қазақ болмысымен са­

лыстыра зерттейді.
Ұрпақтың өз ұлтын тануына, сол арқылы өзін тануына септігін
тигізер бұл еңбек шығармалары зерттеу обьектісіне алынған жа­
зушы тарапынан да жоғары бағаланып отыр. Оқырман көңілінен

шығады деп сенеміз.
Кітап әдебиетші қауымға және көпшілік оқырманға арналған.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Мемлекеттік сыйлықтың иегері, жазушы-драматург
Әкім Таразидың шығармашылығы бойынша жазылған
бұл зерттеу еңбек ұлтымыздың болмысы жайына үңілу

мақсатында қолға алынып еді. Ұлт болмысының өзгерісі
әрине үлкен процесс. Оны тек қана тарихи фактілер
арқылы ашып көрсету мүмкін емес еді. Бұл күрделі үрдістің
құпиясына тереңірек бойлауға әдебиеттің, соның ішінде

адам жанының терең қалтарыстарын шынайы образдар
арқылы аша білетін прозаның орыны айрықша екендігін
осы шығармаларды оқу барысында тіпті де анық түсіндім.
Сондықтан да Әкім Тарази прозасын таңдадым. Бұл күнде

жақсы жазылған дүние көп болғанымен, оларға жасалған
сараптаманың аздығы себепті, орайы келген бұл жинаққа
ұлт қажетіне деген ниетпен жасалған осы зерттеу
еңбегімді ұсынғанды жөн көрдім.

Мақала
ішіндегі
тырнақшаға
алынған

үзінділер
тақырыптағы аталған шығармалардан алынды.
Автор
«Тасжарған» романындағы

отбасылық қарым-қатынас
және ұлттық болмыс
«Тасжарған». Алғашқы бөлімдері әуелде «Бұлтқа
салған ұясын» деген атпен жарыққа шығып, кейін

біржола толығып, оқырманға «Тасжарған» романы
болып жол тартады. Шығарма Кеңес үкіметінің тыныс-
тіршілігі қазақтың даласына ғана емес, санасына дендеп
еніп алған кезеңін суреттейді деуге болады. Соғыстан

кейінгі жылдар. Мұны романдағы кейіпкерлер өмірі
туралы айтқанда анық көретін боламыз. Кейіпкерлер
өмір сүріп жатқан кезең анықталғаннан кейін енді

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
ұқсамайды. Мысалы, Омардың семьясында бір түрлі,
Мұсаның семьясында өзгеше қарым-қатынас, Досым
семьясының жағдайы бір бөлек, Әлидің әулеті, Аблездің,

«мәдениетті» Матековтың әйелімен қарым-қатынасы
өз-өз алдына хикая. Сондықтан бұлардың бәрі жеке-
жеке талдауды қажет етеді. Өйткені, барлығының өз
себептері бар. Және ол себептер олардың болмысына

тікелей қатысты. Автор оның барлығын бір жағынан
саналы түрде, енді бір жағынан өзінің сөзімен айтсақ
«инстинкт дейтін жансыз қарауылы» арқылы түйсініп
жазады. Енді біз осы мәселелер төңірегіне үңілеміз және

шығарманың бас кейіпкері Омардың жан түкпіріндегі
жанартауға жақындап көрмекпіз. Шығарма соңын ала
орын алған самолеттегі жойқын сана сілкінісінен кейін
біз Омарға онан сайын жақындай түскендей, тіпті өзі де

аңғара бермейтін жұмбағын шешкендей болдық. Ол –
алда! Қазір романдағы отбасылық қарым-қатынастар
астарын аршып көреміз.
Аблез, Рауза, Лана. Бір ғимарат, бір қабат, бір

алаңқайда есікпе-есік тұратын Омар мен Аблезді автор:
«Бірақ бұлар семья боп өзара қатысқан емес, көрші
хақы деп шақырысқан емес, сырт кейпіне қарағанда
қазақы,

можантопай
көрінетін
Аблез
тұрмыста

еуропалық заңға қалтқысыз берілген, сіресіп қалған
тақуа» дейді. «Алыстағы ағайыннан жақындағы көрші
артық» дейтін қазақы қағиданың қазақ болмысынан өз
құнын жоғалтып бара жатқан кезеңін қалтқысыз көруге

болады бұл мінездемеден. Және Аблездің үйге ит
бағатыны айтылады. «Итпен дос болсаң маңайың боқ
сасиды» немесе «Ит тілінен терлейді» деп ит аузынан
не түрлі улы микробтардың шығатынын баяғыда-

ақ білген қазақ оны мал шаруашылығы, аңшылыққа
пайдаланғаны болмаса, үйге ешқашан кіргізген емес.

Аблездің итінің аты – Рекс. «Аблез Рексті сейілдетуге
алып шығады, сейіл мерзімі кемінде бір жарым сағат»
Бұл романда қым-қиғаш отбасылық жағдай, күйеуі
мен әйелі арасындағы кикілжің, берекесіздік көп баян

етілетінін айттық. Алайда солардың ішіндегі сұмдығы
осы Аблез отбасынан шығады. Бұл шаңырақтағы жаға
ұстатар оқиғаның тууына себепкер «тұлғаның» бірі сол

жалғыз қызы. Себебі, «Бұл семьяда сөйлесу, сырласу
салтқа айналмаған» Енді осындай көңілі жарым қызға
бір күні шешесі келіп: «Түнде папаң звонит етті, облыста
шаруалары бітпей қалса, бүгін келмей қалуы да мүмкін.

Келмей қалса, Рексті қыдырту бүгін сенің міндетің!»
десін. Ызадан булығып қалған қыз: «Тағы сол Рекс,
Рекс, Рекс, Рекс! Рекстен басқа бұл үйде сыйлы бір
жан жоқ, әрине! Мен бұл дүниеде бармын ба, бұлардың

онда ісі болмас!» дейді. Сөйтеді де, бір жапырақ қағазға
«Мен кеттім, біржола кеттім, іздемеңдер!» деп жазып,
жоғалып кетеді.
Жаға ұстатар жағдай қыздың жоғалып кеткені

емес, әке-шешесінің 24 күн бойы іздемеуі, құзырлы
мекемелерге хабарламауы еді. «Не істесе де өзі үшін
істейтін, әңгімені де өзі үшін айтатын» Аблез қызының
жоғалғанын айтпауының сыры бар. Істі болып, уақытша

қызметінен босатылған қалалық атқару комитетінің
бұрынғы бастығы Омардың орнына қонжимаққа
жанталасып жүр. Дәл осындай «шешуші» кезде мына
жағдайды ел білсе «Жалғыз баласын тәрбиелей алмаған

деп жабысатындар табылады, әлбетте» Қысқасы,
қызметінің өсуіне кесірі тиіп кетуі мүмкін.
Жоғалып кеткен Лана жиырма төрт күннен
кейін Тольятти деген қаладан табылады. Сонда бір

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Бұл жағдайды естігендер қатты таң қалады. Әсіресе
Альберт Исаевич пен әйелі Валя екеуі ұйықтай алмайды.
«Сұмдық!», «Неткен жаман адамдар еді!», «Қалайша

іздемейді?», «Баласы ғой», «Қыз бала ғой», «Бұзықтар
кездессе ше?», «Жиырма төрт күн!» «Іздемеуі тіпті
ақылға сыймайды». Рас ақылға сыймайды. Өздерінде
бала жоқтығы есіне түскен Валя ауыр-ауыр сөз айтады.

Мінеки, бұл шаңырақтың отбасылық құндылық, ата-
ана мен балалық қарым-қатынастан мақұрым қалуының
басында «Аблез тұрмыста еуропалық заңға қалтқысыз
берілген, сіресіп қалған тақуа» дейтін жалғыз сөйлем

тұр. Осы жетіп жатыр. Әйелі де сондай. Өз бөлмесі, өз
әлемі, өз тұрмыс дағдысы бар. Күйеуін былай қойғанда
баласына да суық. Осы үйдің әйелі боп ыстық тамақ та
жасап жарытпайды. Өз бөлмесінде телескопқа үңіліп,

түпсіз терең тұңғиыққа ұмтыла береді. «Алғашында
ғылымға белгісіз комета ашып, өз атын мәңгілікке
қалдыруды армандайтын, бұ кезде ол ниетінен де
қайтқан, ... суық семья тірлігінен қашудың ол да бір

амалы ма, кім білсін?» дейді автор.
Бұдан нені білеміз? Біз Еуропадағы күйреген
отбасылық жағдайға бүгін ғана анық көз жеткізіп,
дабыл қағып жатырмыз ғой, ал ол жай бұл романда

сол кезде-ақ бүге-шігесіне дейін баяндалып, көрсетіліп
қойған-ды. Кейбір еуропалық «құндылықтар» әртүрлі
жолдармен сол кезде-ақ Сәбет үкіметіне сыналанып
кіріп алған еді. Мысалы, Кеңес Одағы кезінде

«Тұрғындарды баспанамен қамту» туралы құжатта ит
асырайтындар үшін бір бөлме қосып беретін арнайы
бап болған екен. Мұндай қитұрқы баптың аужайын ол
кезде жай жұртшылық түгілі, көп қаламгерлер де анық

аңдай алған жоқ. Бұл бір көзге анық көріне бермейтін
күрделі үрдіс-тін.

Көріп отырғанымыздай, бұл отбасында бізге
мәлім отбасылық құндылық жойылған деуге болады.
Сондықтан да «Аблез, Рауза, Лана» деп алынды.
«Аблездің отбасы» деп алуға болар еді. Жоқ, олар

отбасы емес, бірге тұрушылар ғана. Күйеуі ретінде
әйеліне хақы беріліп, әйел ретінде күйеуіне хақы беріліп
жатқан жоқ. Баламен де солай.
Енді қазақы қарым-қатынасты (болмысты) қағида

етуден жерінетін Аблез әулетінің болашағынан не
көреміз? «Сырты – бүтін, іші – түтін» ит жетелеп қалса
да интеллигент көрінуге тырысатын, жалғыздықтың
тұңғиығына қарық болған бүгінгі батыстың бақытсыз

кемпірі мен шалын көреміз. Әке жылуы, ана мейірін
көрмеген баланың болашағы да сол кепті кимек.
Батысты алға тарта айтқанымызбен сол күй қазір біздің
де басымызда тұр емес пе.

Сөйтіп,
ұлдың
кенжесін
қарашаңырақта

ұстап, немере-шөберенің қызығын көретін қазақ
болмысына жат осындай бір отбасы типі қалыптасып,
болашағымызды дерттей меңдетіп бара жатыр дегенге
әлі де сенгің келмейді. Сенгің келмесе де шындықтың

аты – шындық. Біз енді ғана анық көріп отырған
бұл жағдай бастауын сонау Сәбет заманынан алған
екен. Анығы – «Тасжарған» романындағы Аблездің
семьясынан.

Қатира, Матеков. Қазақы қағидада отағасының
аты алдымен айтылады. «Пәленнің отбасы» дегенде
сол үйдегі ер адамның аты аталады. Ал, бұл үйде
Қатира бастық. Сол себепті Қатираның атын алдына

шығардық.
Кеңес
кезіндегі
жалған

идеология,
жалған
ұрандардың құрбаны болып, «Еркек – бас, әйел –
мойын» деген ата-бабамыздан келе жатқан қағидадан

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
кетіп, ер адамның отбасындағы орнынан айырылуы
еді бұл. Бұл үрдіс қарқынды жүрілді. Санаға сіңірілді.
Соның салдарынан қазіргі қазақ қоғамында Қатиралар

мен Матековтер санап тауысқысыз. Зардабы тым
ауыр. алдымен өздеріне, сосын елге зиян, қоғамға,
ұлтқа қауіпті дерт.
«– Бір ай болды ұйқыңның қашқанына, өлетін

болдың ғой, сорлы! Өзің өлгеніңмен қоймай мені де
ала кетерсің! Түнімен айқайлап шығасың!» – Қатира
шашын артқа қарай сілкіп-сілкіп қалып жатын бөлмеден
шыға берді, жұқа лыпа денесіне жабысып, белі қайқайып

кетіпті. «Сен де менің түбіме жетпей қоймассың!»
Әйелінің артынан жүгіріп барып, алқымынан ала түсіп,
үнін шығармай езіп тастағысы келді, өз ниетінен өзі
шошып, қалшылдап-дірілдеп, аяқ-қолдары селкілдеп

кетті. «Мәдениетті, зиялы адам әйеліне қол тигізбейді,
мәдениетті, зиялы адам әйеліне қол тигізбейді...» деп
кемінде отыз-қырық рет қайталаған шығар».
Матековтың образын анығырақ көрсете түсу үшін

шығармадан көбірек үзінді келтіруге мәжбүрміз.
Өйткені, Қатира мен Мәтековтың қарым-қатынасын
түсіну үшін біз қанша жеткізіп айтсақ та, шығарманың
өзінен көрсеткендей оңды нәтиже болмасы анық.

«Химия пәнінің мұғалімі Матековтың «екінші
ауруы» денешынықтыру еді. Таң атпай тұратын, жеңіл
киіммен далаға шығатын, қаланың мүлгіген көшелерімен
алты-жеті шақырым жүгіретін, көше сыпырушы кемпір-

шалдың «будильнигі» – Матеков. Сосын үйіне келіп
тастай сумен жуынады, гир көтеріп, гантель көтеріп
әуре. Сөйтіп жүріп шай қойып, тамақ қыздырып, екі
ұлын балабақшаға апарып үлгереді. Сағат сегіздерде

әйелі оянады, ол кезде бәрі даяр, тап-тұйнақтай киінген
қоңқақ мұрынды, қысы-жазы жазылмайтын жалақ

ерін, тақыр бас, төртбақ жігіт кухняда отырады. Қарап
отырмайды, әрине нан турайды, қант, май, тоңазыған ет
әзірлейді, редиска, қияр аршиды, сүт қайнатады.

маңайы айғыз-айғыз әйелі ваннаға кіріп кетеді, көпке
дейін сарылдаған, шорылдаған дыбыс естіліп тұрады,
су-су боп шығады бір кезде, үстін сүртінбейді, денесін
жүре кептіріп, тыржалаңаш бөлмелерді шарлайтын

әдеті, өзі жалаңаш жүріп аяғынан шлепка тастамайтын
әдеті, коридордағы шағын бөлмедегі айналар аздық
қылғандай ас бөлмедегі айнаға келіп көзін сүзіп ұзақ
қаранатын әдеті.

Матеков әйеліне халат әкеп береді, әйелі жауды
жеңіп келгендей керіліп отырып, аяғын аяғына қойып
отырып, жібек халаттың алдын ашық тастап отырып
шай ішетін әдеті. Май жағып, жалақ ернін жылтыратып

қойып, жып-жылмағай болып отырған шегір көз шикіл
сарыға ұзақ-ұзақ қарайтын, сынай қарайтын, ол тік
қараса күйеуі жерге қарайтын, сол бір сәтте келіншек:

Еркек болсаң осыншама байлыққа көз қырыңды салар
едің ғой, Матеков!
«Осыншама байлықтың» не екенін Матеков білетін,
бірақ, амал не, үндей алмайтын, іштей ғана «Мекер...

етіп қойғың келеді». Бұл сөздер, әрине, айтылмайды,
айтылатын басқа сөздер, қарлығыңқырап шығатын
жіңішке даусы жағына естіледі:

Қатираның «Матеков» деп сөйлейтін әдеті, ол
сөздерден ылғи қорлау, менсінбеу сарыны есіп тұратын:

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
«Өзің біл, Матеков! Мен бүгін кеш келем, шаршап
келем!»
Матековты осыншама қорлыққа көндіретін не күш?

Ол Матековтың ішінде. Матековтың түсінігіндегі
«Семья – «ерікті личностардың» ерікті қоғамы» деген
ұғым. Бұл ұғымның алдында ата-бабасының отбасылық
қарым-қатынастары артта қалушылық, ескілік. Ол өзін

мәдениетті, зиялы азамат санайды. «Тем более зиялы
азамат жұбайының ішкі шаруасына қол сұқпауы керек».
Бұл сөзді бұл да үнемі айтады, жоғарыдағы әрекетін
Қатира да үнемі қайталайды. Қатираның әр ісіне

байланысты автордың «әдеті» деп қайталап отыратыны
сондықтан.
Қатира қызметтен қыз-келіншектер мен жігіттерді
үйіне ертіп келеді, музыка қояды, ойнайды, күледі.

Матеков соларға кофе дайындап зыр жүгіріп жүреді.
Оған намыстанып жүрген ол жоқ. Матеков бейнесі
(болмысы) өте сәтті жинақталған және қазірде ерекше
өзекті болып отырған тақырыпқа арқау болар аса

қажетті бейне. Сондықтан ары қарай тағы да аша
түскіміз келеді. Автор да солай істеген.
«Бапты кофесін ішіп, Матековты бәрі де мақтайды.
Соқталдай-соқталдай сыпайы жігіттердің ешқайсысы

Қатираға жақындығын сездірмейді, өздерін «нейтрал»
ұстайды, Матековтың қызғаныш білдіруге хақысы жоқ,
онда мәдениетті, зиялы жігіт болмай қалады, «надан,
отсталый» аталады, ал Матеков надан емес, тем более

отсталый емес! Кеш келген күні, шаршап келген күні
Қатира жолдастарының бірінің үйінде осылай отырып-
отырып қайтады. «Оның несі сөлекет, біздің үйде де
отырмыз ғой, сондай мәдениетті отырыс! Матеков,

сен надандығыңды көрсетпе! Зиялы адам әйелінің ішкі
шаруасына араласпайды».

«Өзінің жарын өзгеден қызғана алмас күйге дейін
түсірген сана құрсауы! Сұмдық құрсау! «Айна алдында
тұрған әйелінің бөлек шыққан бөксесінен сипап алғысы
келіп өзін-өзі ұстап қалды, мәдениетті жігіт екені есіне

түсті» Автор да аямайды-ақ, шегіне жеткізе шенеу ғой
бұл. Шенеу болғанда шер, ермендей ащы кекесін, ыза!
Өз әйелін бөгде еркектерге қолжаулық қылдырып, өзіне
бөксесін де сипатпайтын не деген «мәдениет» бұл?!

Қатира неге бұлай? Ерінің алдында ерсі сөз
сөйлемейтін ақылды аналарымыздың есті қылықтарын
ескі көргені ғой, әйтпесе әйел адам бөлмелерді
тыржалаңаш кезіп жүре ме? Ас үйге тыржалаңаш кіре

ме? Жалаңаш денесіне халат қана жамылып, алдын
ашып отырып, адаммен бірге шай іше ме? Неге бұлай?
Жауап: «Үйленген жылдары Қатира ұялшақ еді,
сызылып тұратын. Арамдық, қулық, сыр бүгу дегеннің

не екенін білмейтін... Көп нәрсені Матеков үйретті».
Мәселе қайда?!
Матековтың миында тайталасқан екі-ақ ұғым бар:
Бірі – «мәдениет», екіншісі – «надандық». Және

екеуін де түсінбейді. Мәдениет не екенін, надандық
не екенін ашалап ойланып, орын-орнына қойған емес.
Шындығында ол Матеков ашалап түсіне қояр оңай да
дүние емес. Сонымен, Матековтың мәдениетті түсінген

түрін көрдік. Ал надандық ұғымын ол қазақшылық
деп ұғады. Тұтасымен, домалақ солай қарастырады.
Қазақшылық атаулыдан қаша берсе, надандықтан
алыстап, мәдениетке жақындай беретіндей сезінеді.

Бұл ой Матековтың басына қайдан келіп жүр?
Бұл ойды Матековтың басына сол кездегі қоғам,
идеология салған. «Ескіліктің қалдығы», «Надандық»,
«Қараңғылық», «Артта қалушылық» деп салған. Оны

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
романның авторы, жазушы-драматург, Әкім Тарази
бір сұхбатында былай дейді: «... миллион адамның
өмірінен миллион роман жазу мүмкін емес қой. Біреудің

маған бір дәптер ғып жазған хаты – өмір шындығы.
Соғыс кезінде қандай қорлық көргенін, соғыстан кейін
көрген машақатын, қазіргі басынан өтіп жатқан шым-
шытырық оқиғаларды жазады. Ал мен сондай он мың

хаттан, онда жазылған он мың өмірбаяннан бір ғана
шындық жазуым керек. Ол – көркем шындық. Ал
көркем шындық өмір шындығынан биік, себебі, ол он
мың өмір шындығынан туындаған жалғыз шындық,

ақиқат» дейді.
Матеков – сол көркем шындық. Мың-миллиондаған
қазақты қағынан жеріген құландай етіп, өз ұрпағы өз
ата-бабасының дәстүрін күстаналап, салт-санасын

мазақ, болмысын бөзек етіп шыға келді. Сондағы
шыққан ұшпағы – романдағы Матековтың тағдырының
ар жақ-бер жағы. Сол Матековтер дәл қазіргі қазақ
қоғамында біреуі – Матековтей, біреуі – Матековтен

де өтіп кеткен, біреуі – Матековке таяу халде күн кешіп
жатыр. Көбі есін әлі жия алмай, есін жиғаны алыстап
кеткен асыл ауылға (қазақы болмысқа) орала алмай, өзі
ғана оралуға тағы келмейді, гендерлік саясат кеңірдектеп

тұрған мына заманда қазақы қағиданы «Қатираларға»
қайта түсіндіру тіпті қиын дегендей уақыттың ағысымен
ағып барады... Алайда, қағида – сол қағида – «Әйелдің
өркөкіректенгені – қор болғаны» және «Қатын бастаған

көш оңбайды».
Сөйтіп, «Қатынның еркі – ерінде, ерінің еркі –
өзінде», «Әйел еліне басшы болса да, еріне басшы
емес» деген қазақы қағидаға қарсы ерекше «мәдениет»

те кеулеп кеткен еді қазақ ішін, ойрандап жатқан еді
отбасы құндылығын. Ол да бастауын сонау Сәбет

заманынан алған екен. Анығы – «Тасжарған»
романындағы Қатира мен Матековтың семьясынан.
Әли. Бұл да құрбан. Әлиді де мұндай құрбандыққа
қоғам алып келді. Өзі журналист. Әли Матековтей

намыссыз емес, намысы күшті, бірақ ісінде тиянақ жоқ,
бойында қайраты әлсіз. Қазақы жігіт, әрине. Сондықтан
да әйелінің жеңіл жүрісі жайлы көршісі Уәлидің семіз
қатыны айтқан сөзге сенсе де сенгісі келмей, өз отбасы

шаруасына біреудің араласқанын намыс көріп «Семья
менікі, өзім шешем» дейді. Мас болып келіп «Ей сен...,
мына Ұлықбекті бақытсыз қыламыз ғой енді» деп
жан жүрегі езіледі. Бұл енді оның аса қатігездігі жоқ,

ақкөңіл, жұмсақ, обал-сауапты білетіні ғой. Алайда
мына жағдайды көтере алмасы анық.
«Ақыры Әли бір сапардан қайтқанда Ұлықбек айтып
қойды ғой. «Азып кетіпсің ғой, не болды?» дегенде,

«Ұйықтай алмай жүрмін!» – деді ғой жалғызы. –
Ылғи бір дядя келеді. Мамам мені сенің кабинетіңе
жатқызады. Мен жалғыз қорқам. Өздері спальниді іліп
алады».

Осыдан кейін Әли ажырасады. Қанша бауырмал,
баласына қанша жаны ашыса да ажырасады. Сол үшін
де Әли – ол, сол үшін де – қазақ! Матеков емес ол.
Бұрын қазақта байы өліп жесір қалған қатынды (ол

кезде ажырасу жоқ) «ерден кетсе де, елден кетпесін
деп» әмеңгерлікпен өз руының жігітіне қоспаушы ма
еді, баланы өзге руға қаңғытып жібермеудің тәсілі еді
ғой ол. Оның бәрі бұл кезде «ескіліктің қалдығына»

шығарылып тасталған. Енді Ұлықбек қаңғу керек.
Басқа амал жоқ. Жердің жарты шеңберін солқылдатып
өз үкімін жүргізіп тұрған Сәбет үкіметі жалғыз Әлидің
«ұлым қаңғымасын» дегеніне қарай ма?! Бойында өз

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
қалған жұқанасы бар Әли байқұс шыр-шыр етеді, өзін-
өзі: «Әли сенікі жөн, ұлың төртіншіні бітірсін, соттассаң
да қолыңа алып ал» -деп қайрайды, сендіреді

Әлиге әулеті ренжиді. Дұрыс. Ажырасу деген
әсіресе қазақ үшін оңай дүние емес. Бір жігіттің ғана
емес, бір әулеттің бетіне таңба түседі. Не деп ақталады?
Қазақ үшін «Әйелім жеңіл жүріс жүрді» деп айту

ажырасқаннан бетер ауыр. Әлидің ауыл маңынан үй
салуының өзі намысқа тырысудың нәтижесінде болды.
Туыстары Әлиге, Әли туыстарына қарамастай өкпеледі.
Алайда Әлидің өлермендігіне көзі жеткен ағасы Ғали

Есентайларды (Әлидің руы) жинап: «Бұны бүйтіп
жалғызсыратып қойғанымыз Есентай әулетінің сүйегіне
дақ түсіреді, бірігіп қимылдайық» дейді. Ертеңінде
кәрісі бар, жасы бар үйге керекті материалдарды

тиеп бүкіл Есентай Әлиге көмекке келеді. Әли жау
шапқандай ытырынады. Айқайлайды, ышқынады,
«кетіңдер!» деп боқтап та жібереді. «Әли әркімге бір
шабылып аузын көпірте берген соң, ақсақалдардың

асаулау бірі: - Байлап тастасаңдаршы өзін - деді».
Асау Әли ақыры бокалға тоқтайды. Туыстарымен
қағыстырып ішеді. Көңілі босап, әр қайсысының бетінен
сүйіп, жылап жүріп ұйықтап қалады. Бұл жылау - Әлидің

жоғалтып алдым деп жүрген туысқандық, ағайындық
дейтін асыл мүлкін қайта тауып алғандағы тіл жеткісіз
әсерінен еді. Оны өзі анық білмейді, тек жалғыздыққа
төзбейтін еді Әли. Өзімен қалтқысыз сенісетін шын

жанашыр іздейді. Ол қаладан, қаламдастар ортасынан
табыла қоймайтынын іштей сезетін. Аңқылдап іздеп
барғанда кіргізбей қойған Жамаладдин құрдасы анау,
Мирастың мінезі анау шорт кететін, жақын тартып

жүрген Омары өзінен мүлде алыс адам екенін үйрек
атуға баратын кезде білген, ішіне түйіп қойған.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
жасаған қылмыскер болар едік. Сыншы немесе оқырман
түйсігі сезетін болса, ондайға көнбейтінін шынайы
шығарма өзі-ақ айтып тұрады.

Сөйтіп, Мұсаға келейік. Біріншіден, ол даусыз-
дамайсыз өз отбасына толық тұлға, толық басшы. «Кісі
үйінде күй таңдар, өз үйінде қипаңдар» отбасына тұлға
емес адамның елге, ортаға тұлға болуы қазақ ұғымына

сай келмейді.
Екіншіден, бәйбішеден қалған екі тұяқ – ұлы Жексен
мен қызы Ұлмекеннің оқиғасына байланысты ұстанымы
еді. Ұлы жетегі бар жесір қатынмен үйленбек болғанын

естігенде өзін қалай ұстады? Ұлмекеннің байдан қайтып
келгенін көргенде не істеді? Мұсаның ішкі таным мен
қазақы болмысын осы екі оқиға ашып береді.
Қазақтың бұрынғы отбасы дағдысын еске алсақ,

отағасы өз отбасына байланысты кез келген оқиғаны
елден, көшеден естімеу керек, бәрін әйелі бақылап,
келеңсіз
жайттарды,

өсек-аяң,
сыбыс-сыбдырды
алдын ала естіп, оны өлшеп-пішіп, лайығымен күйеуіне
жеткізіп отыру керек, ер адам өз шешімін бір-екі ауыз

сөзбен ғана жеткізеді, ар жағын әйелі қапысыз түсініп
лайықты харекетке көшеді. Жексеннің өзінен жасы көп
үлкен жесір қатын Рәзияға үйленем деп жүргенін «...
көршінің қатыны майын тамызып тұрып айтып кеткен,

оны Торшолақ тоқал Мұсаға жеткізсін, Мұса үн-түнсіз
тыңдап алып сыр бере қоймаған: «...төргі бөлмеге кіріп
бүк түсіп жатып алды, сәскеде жатқан, кешке дейін бас
көтермеді, үһілеп-аһылаған жоқ, ... Жексеннің келуін

күткен екен».
Сонымен, Жексен келеді. «Баласы жұмыстан
оралғанын естіп орнынан тұрды, далаға шықты. Жексен
біркиер күрең костюмін киіп, жасанып, есік алдында,

жерінен тап болды. Мұса ләм-мимсіз келіп баласының
шүйдесінен балдақпен бір перді. ...Жексен балаша қаша
түсіп кері бұрылды, әкесіне таңырқай қарады, сосын
бұл ашудың мәнісін түсінді, түсінді де, атарға оғы жоқ,

Маған сендердің қазақпайшылықтарың – бес тиын!
Оның қызы менің қызым болады, вот и все!
Мұсаның көзі қанталап, басы айналды, не болғанын,
не дегенін еміс-еміс қана білді».

Бұл үзінділерді неге алып отырмыз? Себебі,
Мұсаның ішкі дүниесін автор да жалаң сөзбен бермеген,
біз де сөзбен бейнелеп өз қалпында жеткізе алмас едік.
«Әке

әлсіздігін
балаға
білдірмес»
дегендей,

Мұса «Ішін жеген жегі құртты мына ұсақ-түйек
мұрынбоқтарға білдірмесе де, бес-алты күн әлетінде
күйзеліп, шөгіп бара жатты, қанша дегенмен Қаныша
марқұмнан қалған екі тұяқтың жөні бөлек еді».

Сөйтіп жатқан Мұсаға екінші соққы келіп тиеді.
Ұлмекен қайтып келеді. «... қызының байдан қайтып
келгенін айтпай түсінді, өзі де соңғы кезде, анадағы
Самаркөлдегі түннен кейін «сөйтеді-ау» деп жүрген.

Қызына ештеңе демеді, сұрақ қойып басын ауыртпады.
Қызымен қатар отырып бір-екі пияла шай ішті
де, Торшолақ тоқалға «сен де сұрақ қойма, менің
айтқанымды істеуді біл!» дегендей қатқыл үнмен:

даладағы сәкідегі төсекке жатқан, таң атқанша үнсіз
жылап шықты. ...Бұл жолы ызадан булығып жылаған
жоқ, қызына жаны ашып жылады».
Осындай үнсіздік, үнсіз өкпесін айту, үнсіз қатесін

мойындау, үнсіз кешірім сұрау, үнсіз ескерту жасау, бір-
бірін үнсіз, қапысыз түйсіну, үнсіз түсіністік – қазақы

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
отбасылық қарым-қатынастың шырқау шыңы. Әрине,
қазақы дастарқан басында әңгіме болмауы мүмкін
емес, бір-бірімен де шүйіркелеседі, ұзақ-ұзақ әңгімелер

айтылып, шай ішіледі. Бұл одан бөлекше жағдай. Осы
романдағы Аблездің отбасы бастаған біраз шаңырақта
үнсіздік бар, бірақ ол Мұсаның отбасындағы үнсіздікке
мүлде ұқсамайды. Олардағы үнсіздік бір-бірін түсініп,

түйсінетіндей үнсіздік емес, жанашырлықтан ауыз
ашуға болмайтын, танымайтын адамдай бір-бірімен
байланыссыз өз-өз әлеміндегі үнсіздік.
Мұса Жексенге балдақ сілтеді, қол көтерді, бірақ

Ұлмекенге келгенде үнсіз қалды. Неге? «Әке ұрған
ұл оңса да, шеше ұрған қыз оңбас». Қазақта қызға
әке түгілі, шеше қол көтермейді. Шеше қол көтермесе,
қызға әкенің ұрсуға негізі бар ма? Ұлмекеннің шешесі

Қаныша қайтыс болған. Шешесі болса Ұлмекеннің
қандай байға тиюіне ақыл қосар ма еді, Досымға бермек
болған Мұсаны алдап-сулап болса да бетін қайтарар ма
еді, кім білсін?

Ұлмекеннің Досымға қалай тұрмысқа шыққаны
жайында шығармада: «Ұлмекен – Досымның екінші
қосағы, біріншісі дүние салған, одан қалған екі ұл
әпкесінің қолында, елде. Қосылғалы бес жылдан

асып барады, құрсақ көтерер емес. Екеуінің арасында
дәнекер де жоқ. Сүйдім-күйдім дейтін бұлар емес,
Досым өйтіп алдай алмайды. Бұл сүйгенмен ол сүйе
ме, Гүлшара марқұмның нағашы ағасы Мұса өз қызын

бұған зорлағандай ғып қоспады ма, дүние-жайға ие
бол демеді ме...» – дейді. Қалай дегенмен бұл үнсіз
жылаудың астарында осыншама қалың қатпар жатыр.
Ал, Жексенге ыза болғаны, қол көтергені түсінікті

болар. «Ұл ұяты – әкеге, қыз ұяты – шешеге». Мүмкін
бір жағынан өзіне де ызаланғаны.

Алайда Мұса «Осындай қос күйіктен ішіп кетсе
тоқтай алмасы анық, бірдеңеге ұрынары анық, біржола
күйіп кетуі анық. Сондықтан бұндай кезеңде беріктік
қажет, Мұса тас түйін боп бекіп алды». Мұсаның

Мұсалығы – осында! Қазақтың «еркек!» деп сүйінетін
еркектігі де – осында! Әли болса ішіп кетер еді, күйіп
кетер еді...
«Автор Мұсаны ұнатпайтын шығар» деп бір

ойладық. Тіпті, «автордың байдан қайтқан қатын болса
да өзі сүйіп қосылған Жексенді бақытты етіп көрсетіп,
әкесі біліп тұрмысқа берген Ұлмекеннің некесін сәтсіз
қылғаны – қызын кімге беруді әке-шешесі шешетін

«ескілікті» сөгіп, сол кездің «жаңа заманның жастары
өз қалауымен қосылсын» деген жаңа ұранына үн
қосқаны, идеологияға иілгені ме?» деп күмәндануымыз
да қисынға томпақ емес, «Ата-анасы өзі біліп қолынан

ұзатқан бұдан бұрынғы қазақ біткен отбасында
бақытсыз болып қалған жоқ қой, ондай ата-анадан,
сондай тату-тәтті шаңырақтан өсіп-өндік емес пе?» деген
уәжді көлденең тартуға болатын еді. Көлденең тартып

көрдік. Нәтиже мынадай болды: Жоқ, олай емес екен,
мойында, мойындама ол қоғам мен бұл қоғам, ол айнала
мен бұл айнала екі басқа екен. Жексеннің талғамына
Мұса намыстанғанмен, Жексеннің айналасына бәрібір,

айналасына бәрібір болған соң Жексенге де бәрібір
екен. Мұсаның болмысы оны қабылдай алмайды.
Жиені Гүлшара қайтыс болған соң бір жағы туыстық
жақындығын ескеріп, жетім қалған балаларға жанашыр

болсын деп, (біздің ой) бір жағы «дүние-жайға ие
бол» деп Ұлмекенді зорлағандай ғып қосқанда қазақ
даласында бұрын-соңды болмаған жағдай – Досымның
жетімдер үйінде өскенін, саусақпен санарлық азы

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Мұса бейшара өлшей алды ма?.. Және Ұлмекеннің,
Жексеннің тәрбиесіне, адамгершілікті болып өсуіне өз
болмысының, қазақы болмысты әкелік мінезінің үлесі

зор болғанын өзі де, айналасы да аңғара алар ма?..
Мұсаның жан дүниесін автор да арнайы түрде
екіге бөліп көрсеткенін енді түсінгендейміз. Кейде
сал-серілігін ұнатпай, дүние жинап бала-шағасына

қарайласқанның жөн екенін мойындайтын. Сал-
серілігі ұстаса, дүниеқоңыздығы жайында қалатын.
Енді түсінбесе де түйсінгендей болды, іркес-тіркес
екі соққы алғанда барып түйсінгендей болды, мына

айнала бұрынғыдай қазақшылап өмір сүруге болмай
қалғандығын. Соңғы кезде сал-серілігін іштей жек
көргіштеп жүргенін де атап өткен еді автор. Оның
мәні енді түсінікті бола бастады. Жоғарыда мысал

келтіргеніміздей, біржола бекіп алғаны да сондықтан.
Шығарма шыншылдығымен осылай тереңдеп бара
жатқанын бірден байқау бізге де оңай соққан жоқ. Әлі
де басқаша қалтарыстары бар екенін сезсек те, Мұса

жайын осылай бір пайымдап қойып алға жылжуға тура
келіп отыр.
Ал, автордың сөзімен айтқанда «Өмірге үнсіз
келіп, үнсіз кететін» күйеуі оңашада ғана «Тоня» деп

еркелететін, өмірдегі өз міндетін анық түйсінетін және
орындап та жүрген Торшолақ тоқалдай кейіпкердің
қазақы болмысына үңілу де бір ғанибет болса керек!
Қазақтың «Әйелі жоқ үйдің іші сүркей, еркегі жоқ

үйдің сырты сүркей» немесе «Әйел үй сақтайды, еркек
түз сақтайды» сынды қағидаларына сайма-сай келетін,
балалары мен күйеуінің қамында тұмсығы тершіп
томпаңдап жүретін Торшолақта проблема да онша

көп емес. Айналасына зияны да жоқ. Жалғыз шешесі
қайтыс болғанда бара алмай, айлап серілік жасап ішіп

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
кейіпкерлердің сыртынан емес, ішінен іздеуге мәжбүр
етеді.
Сыртынан қарасаң шешесі қайтыс болып көңілі

жарым отырған әйеліне арақты нұсқап: «Анауыңнан
құйып жібер, тие берсін деп бір ішіп жіберейін, бұл
құрғырды қойып едім, енді болмас, аруақтан ұят та
ішпесең!» деген Мұсаның бойынан қалай қазақы

болмыс іздемексің? Бұл – сырты. Ішіне жоғарыда
үңіліп көрдік. Автор Торшолақтың шешесінің қырқын
пәлен жәшік арақпен өткізгелі отырған ауылдың төріне
күміс сақалын салалатып «Төле биді» отырғызып

қоя алмайды ғой. Ол өтірік болар еді, заман басқа.
Олай етсе бұл шығарма басқа шығарма болар еді,
өтірік болар еді. Арақ ішілді, жаппай ішілді. Онымен
бірге әрине, ұлттық болмыс, қазақ бойындағы асыл

құндылықтар шайылып бара жатты. Мұны «жауырды
жаба тоқығандай» көлеңкелеп көрсетсек шындыққа
жете алмас едік. Ал, Торшолақтың шешесінің қырқына
қой сатып алғалы барғанда, қора иесінің: ««Сат» деген

пәлені ендігәрі айтпаңыз! Мені олай қорламаңыз! Екі
қойды өзім таңертең мына төтемен айдатып жеткізіп
тастаймын Үреңкейдің үйіне. Бүгін ешқайда кетпейсіз.
Қонасыз. Бір қойдың басын мүжімей қалай кетесіз?»

деуі автордың сөзімен айтсақ «Әр ұрттаған шайына
алғыс жаудыратын» қазақтың қонақжай болмысы өз
ретімен көрініс тапқан. Бұл мінез қазір өзгеше форма
алып, басқаша мақсаттанса да жойыла қойған жоқ.

Жойыла да қоймас.
Сонымен, «Тасжарған» романындағы әр қайсысы
әр түрлі отбасылық қарым-қатынасты толықтай талдап
шығу мүмкін емес, аса күрделі. Бұл сол кездегі қазақ

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
теңдігі» деген жалған ұранға қазақтың еркектерінің
неге жалы жығылып, айғырдай омыраулап, осқырынып
тұратын айбынынан біржола айырылып қалды ма екен?

Содан Ұлмекен, Назияш секілді әйелдер қазақтың
еркек болмысты ерлеріне зәру боп, Қатира секілді тән
құмарлығынан асып ойлай алмас қатындар Абай айтқан
«Біләткәнің байы – ақша, ер жақсысын таңдамас»

болып, көрінгенмен көңіл көтере беретін әуейіге айналып
кетті ме екен?
Досым дастарқан үстінде Омардың істі болғанын
айтқанда Ұлмекеннің: «– Әрине, бәрің жабылдыңдар,

өңкей шәуілдек! Араларыңа бір сырттан түсіп кетіп
еді, бірің балағынан тартып, бірің алқымынан алып
құлаттыңдар ақыры!» дегені содан шығар бәлкім.
Бәлкім! Ұшақ өртенетін болды дегенде Омардың

бұтының арасына кіріп кеткен күйеуі Ноғайбекті
Назияштың шапалақпен тартып жібергені содан шығар
бәлкім. Бәлкім!
Бәлкім?.. Үңіле бересің, қатпарын арши бересің,

тереңдей береді, тарамдала береді. Романда айтылған
дүниеден айтылмаған дүние әлдеқайда, әлденеше есе
көп секілді көрінеді. Үңги түскен сайын бір оқиға, бір
диалог тегін берілмегенін анықтай түсесің.

«– Қатын ал деп әжем маза бермей жүр, – дейді
Төлбасы жайланып жатқаннан кейін. – Тегін алатын
қыз жоқ. Тегін алар едім-ау, оған әжем көне ме, тегін
келген келіннің қадірі болмайды деп. Қалыңмал төлеуге,

өзің білесің, біздің қызмет... Қып-қызыл жағамен біз
қалың төлесек, басқалар мал болып кетпей ме? Басым
дал. Қалаған қызым бар еді, Ташкенде, экономика
институтында оқиды. Қалың мал деген пәлені айтпа,

біздің жақта ондай жоқ деп зарлайды. Оның әке-шешесі
алмайды екен деп менің әке-шешем бермей тұра ма?

Мәселе сонда, Омар!». Бұл Омарға Ташкентке барар
жолда жолыққан Сержант жігіттің айтқан әңгімесі.
Ылғи да қонақ аңсап отыратын бұл жігіттің әжесі Омар
барғанда «– Атың Пайғамбардың аты екен, Үйге

кір, қонағым бол. Мына біздің сары күріштей емес,
салиқалы жігіт көрінесің!» деп қарсы алған қазақы әже
еді. «Қалыңсыз қыз – қадірсіз» немесе «Қалыңсыз қыз
болса да, кәдесіз қыз болмайды» дегеннің де өз мәні

бар шығар бәлкім. Бәлкім!?. Әйтеуір ата дәстүр, салт-
сананы су түбіне жіберген, жібермек болған, өзгенің
қаңсығын таңсық көріп, тапырақтап жүрген осынау
жұрттың отбасылық сыйқы осылай-тын.

Сөйтіп, оның алдында ғана тектің тазалығын сақтау
үшін, некесізден туылған шата ұрпақтың көбеймесі
үшін зинашы Қодар мен Қамқаны жазалаған қазақтық
«ескілікті» артта қалдырып, кімнің қатыны кіммен

көңілдес болып, кімнің қатыны кімнен бала тауып
жатқаны белгісіз, мысықша мауығып, итше ылыққан
«мәдениетті» кезең бастауын сонау Сәбет заманынан
алады екен. Анығы – «Тасжарған» романындағы әр

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
«Тасжарған» романындағы қоғамдық
жүйе мен бас кейіпкер болмысы
арасындағы күрес

Қақтығыс. Әкім Тарази шығармасын талдағанда
мынаны қатты ескеруіміз керек. Ол кейіпкерлерін
жағымды және жағымсыз кейіпкер деп бөлуден
барынша қашқан жазушы. Оны шығармаларынан

және Қазақстан жазушыларының X-шы съезінде «Ел
оянды, қаламгер» (қазақ прозасы) атты баяндамасында
Ғабит Мүсіреповтың «Талпақ танау» әңгімесін,
Сайын Мұратбековтың «Көкорай» атты комсомол

қызметкері өмірінен жазылған повесін сынға ала
отырып төмендегідей айтқан өз сөзінен аңғара аламыз:
«Кейіпкеріміз ақылды, жігерлі-ақ болсын дейік, екі-
үш ауылда көркемөнерпаз үйірмесін ашып, концерт

қойсын, ел-жұртқа ақыл айтсын, бірақ ол арқылы біз
өмір шындығын, халық басындағы ауыр халді жеткізе
алмас едік. Өзге кейіпкерлеріңіз өмірдегідей біреуді
алдап-арбап, өтірік айтып, жала жауып, ұрлық қылып

жатады да, ал аққарға кейіптес кейіпкеріміз мұның
бәрінен бойын аулақ ұстайды. Ал мұндай адамды
жағымсыз кейіпкерлеріміз ғана емес, өмірдегі қалың
оқырмандарымыз да ақымақ санайды. Міне, сөйтіп

біз Ф.Достоевскийдің «Идиотына» қайтып оралдық.
Өйткені өмірде өзгелер сынды қулық-сұмдықпен тірлік
кеше алмайтындарды XІX ғасырда да, кемелденген
социализм дәуірінде «идиот» санайды...». Сондықтан

да біз Омарды ««Тасжарған» романындағы «бас
кейіпкер» деп атасақ та, «Тасжарған» романындағы

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
де қатеге шығаруы мүмкін. Оған таласпаймыз. Алайда
біз де бейнетаспадан нақты дәлелдер келтіре отырып, өз
пайымымызды айтуға құқылы екенімізді әбден білеміз.

Алғашында Омар мұндай соққыны күтпеп еді,
өзіне соққы дарып кеткенін аңғармай қалды, тіпті
сеніңкіремеді, әлі де өзін еркін ұстады, екінші, үшінші,
төртінші соққылар арты-артынан тигенде барып өзінің

анық соққының астында қалып бара жатқанын сезді,
енді жинала беріп еді, бесінші, алтыншы, жетінші
соққылар сарт та сұрт тиді. Омар есеңгіреп қалды,
«нокдаун». Бірінші кезек аяқтады.

Аралық тыныста бір жиналып алғандай болады.
Екінші кезек. Тағы да соққылар. Шыдас бермейтін
соққылар. Аямайды. Мүлде. Енді Омар ерегісе
бастайды.

Өліспей-беріспейтін
ерегіс
басталады.
Адам түсінбейтін қиқар ерегіс. Жақын досы да боқтап

жіберетін ыңғайсыз ерегіс. Сол ерегіспен екінші кезек
аяқтады.
Үшінші кезекті біз бокс рингінен емес, мүлде
басқаша, Омардың көз алдына өлім келген жойқын

сілкініс алаңында көретін боламыз. Ол сілкіністің
жойқындығы сондай, стадиондағы кей төрешілердің
жүректері отырған жерінде тоқтап қалған сілкініс,
отырған жерінде жүректері жарылып кеткен сілкініс.

Сондай сілкініс.
Енді шығармадағы шынайы жаймен қоса өре
отырып «үш кезектің» жайын баяндаймыз. Омардың
жан дүниесіне, болмысына үңілеміз.

Соққы. Омарға сілтенген әр жұдырық сол
қоғамның әртүрлі сипаты еді. Сондықтан да оны автор
әркімнің қолымен сілтеді. Аблездің, Мамыржанның,
Досымның,

Оразханның,
Құлгелиев,
Кашафов,

Меңдіғали, Матековтың іс-әрекет, болмыс-мінезімен,
сол қоғамның оларға салған таным-түсінігімен сілтейді.
Омар өзіне тиген соққыны жай сезді. Жалпы Омар
қайғыны да, қуанышты да жай сезетін, барып-барып

қабылдайтын жан. Өйткені ол кез келген жағдайды
болмысымен және тұтасымен қабылдайды. Қандай
ауыр. Бойына сіңірмей суық ақылмен сезінетіндер тек
сол мәселе төңірегіндегі ақпарат аясында анық біліп, сол

аяда ғана жылдам жауап қайыруды Омардың болмысы
қабылдай алмаған. Қазіргі кездегі қысқа ақпараттарға
қысқа ғана жауап беретін, екінші сауалға жауап
алуың үшін басқа кнопканы басу керек болып қалған

жасанды (робот) адамдар секілді емес еді. Шамасының
келгенінше дүниені тұтасымен қамтып ойлайтын,
ойлайтын ғана емес-ау, түйсінетін. Ондай адамның әр
нәрсеге сол тұтастықпен жауап беруге тырысатыны

заңдылық қой. Орайы келгенде айта кетпеске болмас,
тарихтағы би, жырау, абыз ақсақалдарымыздың,
ғұлама-даналарымыздың болмысында сондай тұтастық
бола-тұғын. Сондықтан олар ұзақ сапар – өмір

айдынында алып кемедей ақырын қозғалатын, анау-
мынау желге шайқалмай барар бағытына тарта беретін.
Жан тебірентер қуанышқа желігіп кетпей, жан күйзелтер
қайғыға егіліп кетпей, екеуін де сабырмен қарсы алатын.

Қуаныш пен күйзелістің артығы болса ішке сақтайтын.
Аталар табиғаты осылай болатын. Барлығы емес,
қаймағын қалқып, Абайша айтқанда «единицасын»
айтып отырғанымызды түсіндіріп жатудың керегі жоқ

та шығар бұл жерде.
Омардың сондай болмысына анығырақ көз жеткізу
үшін оқуға түсу кезінде өз басынан өткен мына бір
оқиғасын айта кетуді қажет деп таптық.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
«– Әуелде документімді журналистика факультетіне
тапсырғам... ол кезде қазақ балалары ия журфакқа, ия
юрфакқа баратын кезі ғой. Техникалық институтқа аяқ

баспайтын, – деп бастады әңгімесін.
Сын кезінде барлық пәнді беске тапсырыпты,
бірақ оқуға түсе алмапты – он жетіге толмадың депті,
«сентябрьдің аяқ кезінде туғаныма мен кінәлідей,

содан университеттің физика-математика факультетіне
түседі». Сөйтіп, шпаргалка пайдаланып жүріп оқуға
түседі. Бірақ физика-математика дегеннен ештеңе
түсінбейді. Оны Омар Әлиге айтқан әңгімесінде

тәптіштеп баяндайды: «Біз оқыған мектепте физика мен
математикадан сауатсыз бір жарықтық сабақ берген
екен. Түк үйреткен жоқ еді! Саған өтірік, маған шын,
алгебраның өзін білмейтін едім, ...Екі-үш рет лекцияға

барып едім – шашым тік тұрды. Мен танымайтын
цифрлар, мен танымайтын әріп-белгілер. ...Ұялғаннан
лекцияға баруды қойдым. Содан әлі есімде, елу бесінші
жылдың бірінші январы келді, жатақхана іші гу-гу,

жаңа жыл кеші, демалыс бөлмеде би, ән, бөлмеде
жататын сегіз баланың жетеуі кеткен қыдырып, мен
жатырмын жалғыз, жұдырығымды басыма жастап:
төртінші январ күні матанализден бірінші сын,

қалың кітап Фишер, бетіне қарасам құсқым келіп,
басым айналады. Кітаптың дәл ортасынан ашып, бір
тақырыпты түсіну үшін алдыңғы жақтан үш теореманы
біліп алу шарт, соларды оқыдым. Сүйте-сүйте, сізге

өтірік маған шын, әлгі кірпіштей кітапты үш күннің
ішінде түгелдей, бір әрпін, бір ноқатын қалдырмай,
сноскасына дейін жаттап алдым!». Содан не керек,
емтихан басталады. Профессорға бірінші болып Омар

кіреді, қайдан салса содан шығады, судыратып тұр,
мүдірмейді. Физикадан да солай, ширатылып отырған

доценттың өзі таң-тамаша болады. Омекеңнің екпіндеп
алғаны сондай, «Сұрақтарды оқымай-ақ жауап бере
берем» дегенге көшеді. «Ал айт», айтады. «Доцент
қатты толғанды, орнынан тұрып кетіп ары жүрді, бері

жүрді, аудиториядан шығып кетіп басқа мұғалімді ертіп
келді. Екеуі мені тағы қуды, ұстатпадым. Ақырында
әлгі кісі, «қыстың күні экзамен үстінде сыра алдырып
ішіп, сызданып отыратын» әлгі кісі: «Сен, қалқам,

маған көмекші боласың» деді. Деді де сәл ойланып,
«Мен сені қызметке аламын. Оқу оқып жүріп, менің
лабораториямда қызмет істейтін боласың» деді. Деді де
сәл ойланып, «Мен мемлекеттің арнаулы тапсырмасы

бойынша бір зерттеу жүргізіп жүрмін. Кәдімгі пар бар
ғой, судың буы, соған байланысты. Парды, судың буын
білесің ғой?» деді. Мен судың буын білмейтін едім,
көзім жыпылықтап сыр беріп қойсам керек. «Будың

формуласын жазшы» деді. Жаңағыдай кірпіш кітапты
жатқа жазып тұрған мен үшін буды білмеу онша
үлкен қылмыс емес шығар деп ойладым да, шынымды
айттым, «Буды білмеймін» дедім. Доцентім талып

қала жаздады. Бу дегенді мектеп балалары сегізінші
класта өтеді екен. ... Әй марқұм-ай, осы күнге дейін
есіме алсам ішім өртеніп кетеді. ...мені жерден алып,
жерге салды, зачеткама екі қойып қуып шықты... Мен

коридорға шығып жылап жібердім, жылағанда да
әкем өлгенін естігендей боздадым. Қайта тапсыруға
барған жоқпын. Сол шыққаннан университетке қайта
кірмедім, біреулердің сөзіне еріп Мәскеуге кеттім,

сонда түсті металл институтына түстім». Міне,
Омардың оқу тарихындағы ұмытылмас бір белгі. Біздің
пайымдауымызша бұл оқиға Омарға екіден кейін
келетін үшті білмесе де, екінің алдындағы бірді білуі

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
(логикасын) ретке келтіре ойлауға дағдыландырған
оқиға. Оған «әкесі өлгендей» жылауы, бас-аяғы жоқ
шолақ біліміне қорлануы табиғатына сіңген тәрбиеден

шығар...
Алда-жалда буды біліп қап, ширатылған доцентке
көмекшілік қызметке алынып кеткенде бұдан сорақы
оқиға болатын шығар деп еріксіз күліп алдық. Бұл

енді тақырыпқа қатысы жоқ, оқиға желісіне оқырман
ретіндегі қызығушылық деп қабылданар дейміз.
Енді соққыға келейік. Соққының басы Омар өзі іштей
сезіп ғана қойған, мүмкін сезбеген мына бір жағдайдан

басталған негізі. Алматыдан келген екі жазушының бірі
Мирасты Омар танитын болып шығады. Екеуі бірінші
класта бір мектеп, бір класқа барған болып шығады.
«Ал сен менің есімде жоқсың» дейді Мирас. «Ол

түсінікті ғой, сен бұзық болатұғынсың. Қорланғанның
есінен зорлықшы шықпайды, зорлықшы қорлағанын
ұмытып кетеді, өмір заңы солай» дейді. Ал Омардың
қорлық көретін себебін мына бір сөйлемнен аңғара

беруге болатындай. Омардың әкесінің атын естіген
Мирас: «Тоқта, Тоқта! Балапан... Балапан! Ауылдың
шетінде ескі үй бар еді, ... «Балапанның үйі» деп жұрт
қатыспайтын».

Осы сөйлемде Омардың тарихы жатыр. Сөйлем
дейміз-ау, үтір-нүктесіне дейін үлкен мағына беріп
тұр. «Балапан...» деп бірінші айтқаннан кейінгі көп
нүктенің орнында Омардың әулетінің тарихы бар деп

топшыладық. Ол кезде «жұрт қатыспайтын» отбасылар
қандай отбасылар екені тарихтан аян емес пе?! «Халық
жауы» деп айдар таққан бай, молда, ағартушы, зиялы,
кілең ұлттың қаймақтары емес пе еді?! Мирастың есіне

мүмкін сол түсті. Әрине текті, ұлт қаймағы ретінде емес,
«Халық жауы» ретінде. Оның Омар туралы жазғалы

келіп, аяқ астынан бұзылып Алматыға кетіп қалуында
осындай сыр жатыр.
Омарға тиген бірінші соққы осы. Оны қасында
жүрген Әли түсінген жоқ, әрине. Мирасты да, Омарды

да. Қанша досы болса да «Әулетім осылай» деп Омар
Әлиге айтпауы да түсінікті. «Халық жауының» ұрпағы
екенін білген Мирастың іш тартуынан-ақ оларға деген
саяси көзқарастың қандай екені түсінікті емес пе!

Омардың: «...мамамнан «Халім нашар» деп хат алғанда
бармадым ғой! Кейін, абырой болғанда, «Түзелдім»,
келмей-ақ қой» деп телефон соқты. Ал қазір ойлаймын,
со кісі дүние салса мен бармас едім. Жаным соншалықты

күйзелді ғой... Неліктен дейсің? Сен, әрине, ойлайсың,
қызметінен түсіп қалғанына күйінді деп. Тіптен олай
емес!» деуін де енді түсінгендейміз. Омардың әйелі
Сәуле жайында: «Шешесі өз төркініне барып, жақын

ағайынның қызы, «кеудеден тепсең де кетпейтін өз
адамдарымыз» деп осы Сәулені жетектеп келген»
жайы да жоғарыдағы «Халық жауы» жағдайына
байланысты емес деп айта аламыз ба?! Жоқ! Омардың:

«- Мен қырық тоғыз дастан жатқа білем» деуі тегін
бе еді?! «Омардың өлең айтып, домбыра тартатынын
Әли сол күні білді, Омардан мұндай қылықты мүлдем
күтпеген». Омар бұл қасиеттерін бүгінге дейін ел түгілі,

досы Әлиге білдірмеуі бекерден-бекер ме еді?! Олай
емес, әрине.
Сонымен, «Омардың аюға атқан оғы Мамыржанның
баласы – Дулатқа тиген» деген жаламен ауыр-ауыр

соққылар тізбегі басталады. Қалалық совет төрағасы
деген дүркіреп тұрған қызметінен босатады. Біреу
орнына отыра қалмақшы болып онан ары жарға итереді,
біреу арызды қайта-қайта қарша боратып қаматып

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
қорлайды, біреу бұрынғы жұмысшылармен бірге қара
жұмысқа салып мазақ етеді, біреу сәлемін алмай, біреу
сәлем бермей мұрнын шүйіреді, біреу бұрын Омардың

астындағы аппақ волгамен дәл қасынан зымырап өтеді,
жай өтпейді: «біздің жағдай осындай, сенің жағдайың
қалай, ей Омар?» деп өтеді. Кешеуілдеп болса да
бірлі-жарым ақыл қосып, жанашырлық білдіргендер

жоқ емес, бірақ «Қайғыны бөліссең азаяды» дейтін
қазақтың біреудің қайғысын бөлісер баяғы заманы емес
қой бұл. «Ағайынның қадірін жалалы болғанда білесің»
дейтін қазақтың «Ағайынның қашқанын жалалы

болғанда көресің» дейтіндей заманға ауысып алғалы
қашан! Оның үстіне Омардың қайғысы «қызметтен
түсіп қалдым» деген секілді ғана емес, тым тереңде, тым
арыдан, іштен кеміретін жегі болатын. Мына заманда

оны кім, қалай бөліспек!? Біз жоғарыда сөз еткен
«қуанышты да, қайғыны да сабырмен қарсы алатын»
аталар тұсында қайғыны бөлісер ел, жалалы болсаң
жабылып кеп құтқарып алар ағайын жұрт бар еді ғой!

Қазір қайда олар? Жоқ қой! Бәрі өліп қалған жоқ, тірі
ғой, бірақ, жоқ қой! Замана диірменінің зәһарлі тісіне
бір жаншылып түсті емес пе? Жаншылып қалды емес
пе! Болмыс!

«Алғашқы үш күннің қалай өткен бұлдыр, ұйқылы-
ояу бір халден айықпады, ояу жүрген тәрізді, бірақ
қимыл-әрекеті берекесіз, өз еркінен тыс, қиқы-жиқы,
үзік-үзік, жүріп келе жатып қалғып кететін сияқты,

жатса жүріп кететін сияқты, бір сәт қалжырап көз
жұмса астындағы жер қозғалып жүре береді, аяқтары
өз-өзінен серпіліп кетіп, бар денесі дір ете қалады да,
шошып оянып көзін ашып алады, оянғаны емес бірақ,

әлде тұман, әлде бұлт сейілмейді, шырқау биікке
шалқалай жатып қалықтайды, ләззат сәтін тапқандай

болады, іле-шала аяқ-қолы қайта серпіліп, денесі дір
етеді де, көк аспаннан әлдебіреу тастап жіберген қара
тастай құлап бара жатады, айқайлап жіберіп атып
тұрады, суық терге малшынып қалғанын сонда біледі.

... Күні түнге айналды, түні күнге айналды». «Аблезге
жал бітіп табан астында қоңданып шыға келгеніне таң».
«Өзімен-өзі салғыласып, сөз таластырып, ойқуалап
кететін әдеті еді, тоқтай алмай қалатын. «Күтіп-

ақ жүрген екен ғой, сорлы!», «Енді қалай? Құлан
құдыққа құласа құлағына құрбақа ойнамаушы ма еді?»,
«Сөйтетін», «Ендеше несіне таңғаласың? «Ондайлар
сөйтеді».

«Омардың жуынып, киіне бастағанын естіген болар,
жатын бөлмеден Сәуле мен Зәуре шықты, соңғы үш
күн әлетінде екеуі Омардың көзіне түспеуге тырысып,
үйіне бұғып қана үн-түнсіз жүрген, екеуінде де зәре-құт

зорлағандай, үні әрең шықты. Жайшылықта әкесінің
мойнынан асыла кететін Зәуре бата алмай, кең коридор
ортасында шошайып жалғыз тұр. Қызына Омардың
жаны ашып кетті; «Енді не болдық, шаңырағымыз

ортаға түсті ме?..» дегендей шешелі-балалы екеуінде де
ұсқын жоқ. Екеуіне жұбаныш сөз айтып, күле сөйлеуге
міндетті екенін біле тұрса да Омар аузын аша алмады,
өңешіне тас тығылғандай тынысы тарылып, ауа жетпей

тұрып қалған...
Жоқ жерден семьясының бейшара бола қалғанына,
оларға қысылып өзінің мүсәпір бола қалғанына
Омардың жыны келді, ...Сол бір ызаның әсерімен

Омар көшеге шыққан...».
Ерегес. Омардың ерегісі тікелей адаммен емес,
ғылыммен болды. Яғни қоғамға ерегісін ғылым арқылы

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
көрсетуі. Қазақ ретінде «мен де ғылымды бағындыра
аламын» деген ерегісі. Есігін іштен іліп алып, күндіз-
түні айналысты. Өзін соған саналы түрде салды. Ол

туралы кейін Әлиге айтқан әңгімесінде: «Теориялық
бір тақырыпты мен он жыл айналдырдым. Он жыл! Он
жыл түк шығара алмадым десем де болады. Адасқан
адам адастым деп ойлаған жеріне қайтып айналып келе

береді екен, менің халім дәл солай еді, сол түйіннің
шешімін, он жыл таппаған шешімін, саған өтірік, маған
шын, мен жиырма бір күнде таптым да, шештім де. Бір
жамандықтың бір жақсылығы бар деген, мына шатаққа

ұрынып ыза болдым да ышқындым, ышқындым да
таптым. Содан кейін селсоқ халге түскенім заңды.
Мен босанған ананың қалпына келдім. Менің қазір
құр сүлдем қалған. Бұл азаптан құтылуым үшін мен,

анайы тілмен айтқанда, қайта жүкті болуым шарт.
Ыза болуым керек, өзімді өзім жеңуім керек! Сонда
мен анау неандерталецтерді, маймылдан гөрі жақын
туыстарымды быт-шыт етер едім, мың қарғаға бір кесек

сонда болар еді».
Омардың осыдан кейінгі ерегістері қырсықтыққа
ұласқан. Өзіне қатысы шамалы төбелестерге киіп-
жарып кіріп кетеді немесе адам ойына келмейтін

қитұрқы әрекеттерге баратын болған. Атқан үйрегі арғы
жағадағы қамыстың арасына түсіп «бетіне қағаз тастасаң
түбіне тартып кететін»Үкікөз көліне қойып кетеді.
«Өлдім-талдым» дегенде жағаға әрең шығады. Үйрек

атуы да адам ұққысыз: «Әлаға, бұның ғажайып сыры
бар! Бұл тегін үйрек емес, бұл... – принциптің үйрегі!
Түнде өзіме серт қойдым «Ата алмасам маған серт,
Күрең-Мірім, тигізе алмасаң саған серт» деп. Көлденең

ұшқан көк үйректі көлденең өткен көк атты атып ала
алады. Мен түнде серт еттім «Маңдайдан келген

немесе кеткен құсты атам» деп. Және «Екі оғымды да
бір үйрекке тигізем» деп. Орындадым, сертіме жеттім!
Міне, қара, Әлаға, міне, бір оқ алқымынан тиген, міне
бір оқ қарнынан тиген, көрдің ғой.

Омардың үйрек деп ұстап тұрғаны үйрек емес, екі
оқ тиіп парша-паршасы шыққан үйректің қалдығы еді,
соны бір қанатының ұшынан салбырата ұстап:

Әлаға. Адаммын! – деді».
Қайда, онымен бітпейді, онымен болмайды. Арасында
Академик ұстазы Александр Александровичтен хат
келіп, жиырма бір күнде ашқан ғылыми жаңалығынан

жақсы хабар келеді. «...Сіздің халық айтатындай
сүйіншіні маған бересің! Сонымен, байқап отырсың ба,
доктордың, тіпті академиктің куәлігі қалтаңда жатыр...»
деп жазыпты тіптен. Қуанады, әрине, көңілі көтеріледі.

Бірақ ерегіс тоқтамайды, жалғаса береді. Омарды әрі
қайрап, әрі сабасына түсіріп, әрі шерін тарқататын
баяғы қырық тоғыз дастаны бар, соның бірін айтады да
жүреді. Әсіресе ғашығы Ұлмекен есіне түскенде айтады.

«Әй батырым, батырым, сөз айтады алдыңда, Сыпыра
жырау пақырың: ханы, халқың жиылып, айта отыр деп
біздерге, құлақ салып тыңдасаң біз айталық сіздерге!
Аруақты туған ер болсаң – неғыласың бір қызды? Жас

балаша жайдақтап, жас тайлақтай ойнақтап, шыға берме
түздерге! Мына туған ханыңыз, қимылдаған жаныңыз,
сый қылады алыңыз! Қара лашын береді, көлден-көлге
шүйсейші! Қара арғымақ береді, елден-елге мінсейші!

Балдағы алтын ақ берен, мұны саған береді, аш беліңе
ілсейші! Бадана көзді кіреуке, мұны саған береді, баса
келіп кисейші!».
«Неғыласың бір қызды?! Бес жүз атан береді,

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
желілеп бұны байлашы! Неғыласың бір қызды?! Бес
жүз ауыл береді, өз алдыңа сұлтан боп, сүйген жерің
жайлашы! Неше батыр болсаң да алмаймысың бұл

сыйды, неғыласың бір қызды?!». Бұл жырдың айтпағы,
бұл жыр арқылы Омардың айтпағын тарқатып сөз
ұзартпай-ақ қоялық. Дәл түсуіміз де неғайбыл.
Жырдың «Неғыласың бір қызды?!» деген жері өзін

Ұлмекеннен алыстатуға тырысқан жағдайда ойына келе
беретін болуы керек. «Өз алдыңа сұлтан боп, сүйген
жерің жайлашы!» деген де ойына бекер келмесе керек.
Ұлмекенмен біржола қоштасып келе жатып «Бұл

да бітуі керек еді, бітті міне!» деп қорытып келе жатып
қырсық ерегісі тағы ұстады. Ташкентке барар жолда
кезігіп жолдас боп қалған Төлбасы көрсеткен өзеннің
үлкен оппа иірімі бар еді, «Киімшең қалпы сүңгіп

кеткен, ...бар денесін суыра тартып, сорып бара жатқан
ғаламат дүлей дүниені сезінді. Өмірмен қоштасар шақта
адамның әр минуты мың секунд болып кете ме, қалай,
Омар өзіне-өзі соншама баяу, асықпай қимылдайтындай

көрінді. Денесінің салмағы зіл қара тас, қолын жұлып
барады, әне-міне кеттім деп ойлады». Сөйтіп, су ішінде
арпалысып жүріп бір қолы шеңберге ілінеді, су ішінде
іштей өз-өзіне сөйлеп жүреді. «Саспа, Омар, саспа,

жүзге дейін жүз, жүз әлі болған жоқ... Енді екінші
аяғыңды аналарға бер!». Сырттан біреулердің көмекке
келгенін біледі... Есін жиса асфальттың үстінде жатыр.
Төлбасы боқтап тұр: «Әкеңнің ғана!.. Жынданып

кеткен иттің баласы!».
Оппаға жақындай бергенде Омар өз-өзіне «Егер...»
деп еді, сол ойын жағаға шыққан соң ары қарай
жалғайды: «Егер осыдан осы оппаны жеңсем – жеңдім,

жеңбесем – өкінішсіз-ақ кеттім бұл жалғаннан!» демек
еді. Төлбасы бекер араласыпты-ау... «Өзім жеңгенде

тез ұмытатын едім, тез ұмытатын едім ол бейбақты. Әлі
де ұмытамын, ұмыта аламын мен. Мен мен ғой!».
Омар өзін сабырға көп шақыратын. Сәлде болса
шері тарқап қала ма, әсіресе осындай бір ерегістерден

кейін, өзін алдарқататын: «... Сен... әлдекім емессің
сен, қолтықтың кірі емессің сен! Бұл дүниеге келгенде
арқалай келген зілқара жүгің бар – соныңды өрге
сүйрей бер, сүйрей бер. Жауға қарсы шапқан ер ауыл

үйдің итін қуалап кетсе не болмақ? Масқара болмақ.
Соны ұмытпа, соны ұмытпа, соны ұмытпа!».
Қайда, қайта басталады ерегіс. Ішкі ерегіс. Самолетте,
«Ташкент –Шевченко – Баку» деген рейсте отырып:

«Маңғыстау – қазақтың бет-ажары десек, жүзіңді
замандар оспасы, замандар қамшысы көп тіліпті-ау,
елім!» деген. Бұл Маңғыстауға ғана айтқан сөз емес
әрине, «қазақтың бет-ажары» дейді, Маңғыстауды

айтып отырған соң қисын бойынша сөйлем соңын
«жерім!» деп аяқтау керек еді ғой, жоқ,«елім!» дейді.
Замандар оспасы, замандар қамшысы айғыздап тұрып
тіліп кеткен қазақтың бет-ажарын, болмысын ойлайды.

«Көкте бұлт сөгілсе – көктеп болмас, не пайда, көктегі
жұлдыз сиресе – септеп болмас, не пайда?! – деді
Омар «неғыласың бір қызды?!» дегенді айтқысы
келмей». Қасында отырған келіншек ол сөзінің мәнісін

сұрағанда бірінші сөйлемінің мәнін өтірік айта салған.
Ол да тоз-тозы шыққан ел жайлы, қазақ жайлы еді.
«Көктегі сөгілген бұлтты көктеу қалай мүмкін емес
болса, тоз-тозы шыққан қазақтың мына күйін баяғы

қалпына келтіру сондай мүмкін емес-ау!..» деген
мағынамен айтып отырған шығар, бәлкім. «Неғыласың
бір қызды?!» дегенді айтқысы келмегені де содан шығар.
Ұлмекенді ұмыту туралы өзін қамшылап: «Жауға қарсы

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
дейтіні де Омардың негізгі мақсаты қыздан өзге асу
екенін анықтап тұрған жоқ па?!
Әлидің жалғыздыққа төзбейтіні жайында осы

тақырыпта айтамыз деген едік, сөз реті келгенде
қыстыра кетейік. Ол Әлидің көп ойланбайтындығынан,
қолды бір сілтеп қоя салуынан еді. Ойланбаған адамның
сөйлегісі келеді, сөйлегісі келген адам топты, ортаны

іздейтіні заңды ғой. Ал, Омардың осы кешіп жүрген
күні сол ойланудан, ойланған соң ерегісуден болады.
Ерегіске (рингке) шықпаған адамда жеңіс жоқ екені
түсінікті.

Тағы ерегіс. Самолетте қатар отырған келіншек
жайлы ойлайды. Күйеуі қасында отыр. Соған ерегісе
ме, қалай? «Бір қисайса түзелмейтін қудың өзісің-ау,
ана маубастың сорысың ғой. ...Осының Ұлмекеннен

несі кем? Анау маубастан тартып алып кетсем бе екен?
Мені жұрт аямағанда, жұртты мен неге аяймын, неге
мен болашақ Аблезді аяуым керек? Ең болмаса бір езді
жеңіп мерей тауып, рахаттануым керек та!». Бұл қауіпті

ерегіс еді.
Сілкініс. Самолет. Бұл жоғарыда айтқан «үшінші
кезек». Автордың Омарға дайындаған жойқын сілкінісі.
«Сол кезде, сол сәтте... самолеттің құйрық жағынан лап

етіп жанып, лап етіп өшіп тұрған жалынды көрді, жай
жалын емес, қоп-қою қара түтіні бар жалын. «Өртене
бастадық!» деген ой сап етті. «Өртене бастадық!», «О,
сұмдық!». Алғашында жалынды Омардан басқа ешкім

көрмейді. Ол қорыққанның орнына қуанды. «Аспанда,
осы биікте жарылатын боламыз», «Мен қуанамын ғой!
Рас қуандым, осындай шыңырау көкте қаза бергеніңе
рахмет, тағдыр!».

Самолеттің арт жағы, двигательдің өртеніп келе
жатқанын тұтас жолаушылар білгенде самолеттің ішін,

самолеттің ішін ғана емес-ау «қазақтың бет-ажарындай
болған» Маңғыстаудың аспанын сұмдық үрей, жан
шыдатпас шыңғырыс кернеп кеткен еді. Кейбірінің
жүректері отырған жерінде жарылып кеткен, тоқтап

қалған. Әрине, олар өлім туралы ойлап үлгерген де жоқ
еді. Ол отты Омар көргелі қай уақ. Омардың ойлары
сол кезде-ақ өліммен астасып кеткен. Бетпе-бет келіп
қалғанын тұтас жүйке-жүйесі, өне-бойы тұтастай

сезініп еді. Бұл жойқын сілкініс Омардың мына қоғам,
жүйеге деген өшпенділігінің түп-тамырын қопарып
шығарып еді.
«Егер адам өлмейтін болса жер бетінде жамандық,

зұлымдықтан аяқ алып жүру мүмкін болмас еді, адамды
адам ететін өлім да!».
Бұл жерде Омардың ойындағы: «Адамды адам
ететін еңбек деп Дарвинің де, өзгең де оттайсыңдар,

адамды жаратқан Құдай» деген сөз еді. Бұл жерде
барлық мән автордың «Адамды адам ететін...» деп дәл
Дарвин сөзінің формасын алуында жатыр. Соған қарсы
айтылған сөз ғой бұл! Және «адам өлмейтін болса»

дегені, адам көбейіп кеткендіктен зұлымдық қаптайды
емес, «өлімнен кейінгі өмірді ойламайтын болса»,
«күнәдан қорықпайтын болса» деген мағына айқын
көрініп тұр. Абайдың да «...Ертең өзің қайдасың,

білемісің, Өлмек үшін туғансың, ойлан шырақ!» дейтіні
осы емес пе?!
Осыған жалғас, самолеттен түскеннен кейін, залдың
оңашалау бір түкпіріне барып отырғандағы ойы осы

шығармада шешуші мән алатын сөз болса керек-
ті. «Жаным қорықпаса да тәнім қорқыпты, ойым
қорықпаса да бойым қорқыпты! Мына балшық пен
судан жаралған дене... адамды қорқақ ететін осы ғой!

зұлымдықтың дені қорқақ адамдардан!».
Міне, керемет! Қорқақ кім? Қазақ айтады:
«Құдайдан қорықпаған Құдайдан басқаның бәрінен
қорқады» деп, Омар сол Құдайдан басқаның бәрінен

қорқатын қорқақтардың қорқақтығынан қорқады.
Ташкентке бара жатқанда батырсынып пойызды
басына көтерген «әншілерге» қаны қайнап еді, сонда
Омар не ойлады? «...өзім барып тиіссем, жұрт ұйықтап

жатыр, шу көтеріліп кетеді, ыңғайсыз. Тамбурға шығып
сөйлесуге бұлар қорқақ. Қорқақ адамның қолы жылдам,
пышақ салып алудан тайынбас. Енді не істеу керек?».
Міне, Омардың қоғам үшін қорқатын адамдары. Айтты

емес пе қазақ «Құдайдан қорықпағаннан қорық» деп.
Залымдық пен зұлымдықтың дені солардың қолымен
жасалады, жасырын, зымияндықпен жасалады. «Мен
мұндалап тұрған дұшпаның болса ғой, алыса кетіп, не

жеңіп, не жеңіліп шығатын!» деп армандайтыны да
сондықтан ғой Омардың, сондықтан!
Уай, Омар! Ауызекі сөздің бәрін де «ет пен
сүйектен жаралған» деп айтылып кете беретін сөзді

неге арнайы түрде «балшық пен судан жаралған» деп
айтты екен? Бекер ме ол? Жоқ! Бұл шығармада бір
сөйлем бекерден-бекер айтылмаған. Қасиетті Құранда:
«Расында адамды нағыз балшықтан жараттық. Сонан

кейін оны жатырда тұратын тамшы қылдық. Сосын
тамшыны ұйыған қан жасадық. Ұйыған қанды кесек
ет жасап, кесек етті сүйек жасадық та сүйектерге ет
қаптадық. Сонан кейін оны басқа бір жаратылыс қып,

жан салдық. Жаратушылардың шебері ұлы Алла» дейді.
Міне, мұны енді Омар айтып отырған жоқ па! Және бас
көтертпеген ауыр соққы, өзі құтыла алмаған ерегістен
мына сілкініс сілкіп-сілкіп алған сәтте айтып отырған

жоқ па! Тулай-тулай тұншығып бара жатқан тұсында
мың күмәндар мен тұмандардың ішінен суырып алған
жоқ па бұл сілкініс! Енді Омарды ешкім жеңе алмақ
емес. Енді, міне! Омар! Соққыға ұрынған, сүрініп,

жығылып, ерегісіп жүріп осындай жойқын сілкіністе
қынабынан суырылып шыққан қаратамақ найзасын
Дарвинның сандырағын өзек еткен Кеңес үкіметінің
өңменіне тіреп отырған жоқ па?! Тіреп отыр!

Иә, ол кезең Алланы айтқызбайтын кезең. Әйтпесе
автор Мамыржанның шахтаға түскендегі бейнесін сөз
еткенде: «Мамыржан болса: «Бысмылда, - деп қалғанын
өзі сезбеді, өзгелердің естімегеніне қуанды»деп айтар ма

еді? Сөйте тұра автор мұсылманшылықтың көріністерін,
белгілерін көптеп келтіреді. Самұраттың Терентий
деген кержақтың қорасына шошқа түсіріп жатса да:
«...Менің мұсылман екенімді сезе ме, әйтеуір бағынар

емес» деуі, Омардың арақ ішу мен қою жайы, бәрі-бәрі
автор әдейілеп көрсеткен мұсылманшылық болмыстың
айқын көріністері емес пе?! «Кейін білді: бұл ауыз ашуға
жиналып отырған кемпірлердің үстіне кіріп барыпты,

дастарқандарын таптап, ыдыс-аяқтарын сындырыпты.
Содан оншақты күн ұяттан ес жия алмай, өзін қоярға
жер таба алмай, бұдан да өлгенім жақсы еді деп өкінгені
есінде. Арақты бастағаны да, тастағаны да сол. Сондағы

ісі есіне түссе, осы күнге дейін маңдайынан тер шығады».
Шығармада Құдагелиев деген бастықтың әйелімен
келе жатып машина шырғалаңына ұшырайтыны бар.
Аман қалады. Сонда ол есін жия салып күнәларын

еске алып, кімге зиян жасағанын санамалап кететін еді.
Санамалағанда да қызық, келген ізімен кері жүгірген
секілді, машинаға отырардың алдында кімге не істедім,
кеше кімге зорлығым өтіп кетті, оның алдындағы күні

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
жерін сырлатпай-ақ қойсын, өзім сырлатам» деген
секілді өте шолақ, өте тар ойластырады. Бірақ ол бұл
тәубесін тез ұмытады. Иә, шексіз құдіретті әділ күштің

барын түйсінеді, бірақ онысы сәттік қана тыз етпе сезім
күйінде ұмытылып қала береді. Ұмытылады. Өйткені
ол күрескен жоқ, соққы алған жоқ, ерегіскен жоқ.
Ондайлар көп, өте көп. Құдагелиевтың басынан өткен

сілкіністі де автор тегіннен-тегін беріп отырмағаны
осыны аңғарту үшін шығар. Иә!
Аңдатпа. Романның жазылуында бір өзгеше тәсіл
бар.Романда оқып келе жатқан оқиғаңыз енді бір

үлкен оқиғаға орын берерде бір бүйірден автор келіп
кіріседі, сіз қуалап келе жатқан оқиғаның соңы алда
қалай болатынынан алдын ала сәл ғана аңдатпа береді.
Мысалы: «Мына дүмпу, мына соққы Алексеевті

де састырған, ол әлі кейін талай өкінер, бірақ қазір,
шешуші сәтте үндей алмай қалғаны рас еді». Оқырман
Алексеевтің өкінетінінен хабардар болады, сосын
қалай өкінетініне қызығушылық танытады. Сөйтіп,

ынтыға алға жылжумен келесі оқиғаның құшағына еніп,
қызығына түсіп үлгереді.
Осы зерттеу еңбекті жазар кезде пайдаланғанымыз
Әкім Таразидың 2013 жылы «Фолиант» баспасынан

шыққан VІІ томдығының І томы – «Тасжарған»
романы еді. Роман 395 беттен тұрады. Әдетте көп
оқырман көңілінде «соңыңда бас кейіпкердің тағдыры
не болды?» деген төңіректе сауал туындайтын заңды

ғой. Сондай сауалға 395 беттік романның 380-бетінде
аңдатпа жауап та беріліп қойған секілді. Ұлмекенді
«ұмытам» деп өз-өзіне серт бергеннен кейін, автор
кірісіп: «...жүрегің әлі талай Ұлмекеннің бейнесін танып,

әлі талай қуанарсың, қуанарсың да шошынарсың!
Машинамен зулап бара жатып шоферыңа әлі талай

«тоқта» деп айқайларсың, талай рет түс көріп, қызық
киноның лентасы үзілгендей өкініп оянарсың әлі» дейді.
Роман соңында көз алдында Шевченко қаласының
жайнап тұруы да сілкіністен кейінгі Омардың

жандүниесін аңғартса керек.
Тасжарған.
«Тасжарған»
романы

жайлы
зерттеушілердің, пікір айтушылардың алды да, соңы біз
емес. Бұрын да айтылған, кейін де айтылады. Десе де,
әр кезең, әр дәуір өзінің көзімен қарайтынын түсіндік.

Сондықтан бұл роман жайында бұрынғы айтылған
бірер қаламгердің пікірі мен автордың азғантай ойын
бере кеткеніміз жөн шығар деп таптық.
Қазақстан жазушыларының VІІІ-шы съезінде

«Совет халқының жасампаздық еңбегіне лайық
болайық» атты баяндама жасаған Қазақстан жазушылар
одағы басқармасының бірінші секретары Жұбан
Молдағалиев екі бірдей автордың екі бірдей романын

қосақтай келіп: «Ә.Тарази мен Р.Тоқтаров романдары
өмірдегі оралымсыздықтар мен үйреншікті әдеттен
шықпаушылыққа, адамдардың дүниеге көзқарасындағы
соқырлығы мен рухани мешеулігіне шабуыл жасауға

арналыпты. «Тасжарған» және «Жердің үлгісі»
романдарының кейіпкерлері – ғылыми-техникалық
интеллигенция өкілдері. Жазушылардың творчествалық
және адамгершілік биік мұраттардағы ізденістерінің

бағыт-бағдары ешқандай күмән туғызбайды. Алайда,
кейіпкерлерінің есте қаларлықтай, яки оқырмандардың
жанды жеріне дөп тиетіндей қимыл-әрекеті аз; міне,
осындай кемшіліктердің салдарынан бұл романдар

өздеріне лайық ауыр жүк арқалай алмай тұр» дейді.
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1984 жылға санында
жазушы-драматург Дулат Исабек: «Бүгінгі заман
тақырыбын арқау еткен бұл интелектуалды шығарманың

Айтпағымыз, шығарманың жазылу тәсілі жайлы
еді. Романда Қойкелді дейтін кейіпкер бар. Омардың
нағашысы. Өз тағдырын Тасжарған қаласымен бірге
көреді. Ол сол қоғамның қыр-сырын әбден меңгеріп,

жүйенің, айналасының өзіне істеген арамдығын өзіне
қайтарып істеп отыратын қақпан баспас қағылез
адам ретінде бейнеленеді. Шағын шаруашылықты
шашауын шығармай ұршықтай иіріп отырып: «Шіркін,

өзіміз деген ел басқарудың профессорымыз ғой!..»
дейтін еді. Сосын романда автордың сол Қойкелдіге
байланыстырып айтатын қызық екі сөйлемі бар:
«Қойкелді анау деп нұқып көрсетпейді, атымның

ізінен аңғар дегендей ойқастап, ауыл төңірегін айнала
шабады» және «Алтайы қызыл түлкі өз ізін өзі кесіп,
сан бұралаңға салып жүріп-жүріп келіп, тіке тартады.
Қойкелді негізгі ісіне көшті, ...».

Роман тура осы Қойкелдінің стилімен жазылғандай
көріне береді. Аждаһа жүйенің айтқызбаймын деген
дүниесінің бәрін, бірін қалдырмай айтудың тәсілін
табады. «Атымның ізінен аңғар» деп айнала шабады,

сосын, «тіке тартады!». Сондықтан «Тасжарған»
романы қазақтың сан ғасырлардан келе жатқан
қоғамдық жүйесі мен кісілік ұлы құндылықтарын,
ұлттың өнегелі де өзгеше болмысын аяқасты еткен аяр

қоғамның, аждаһа жүйенің арамдығын аямай ашып
берген, сол кезеңнің өзінде тұрып ашып берген күрескер
роман, күрескер болмыс дер едік. «Тасжарған» десе
Тасжарған!

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Әлемде миллионнан астам оқырманы
бар қазақ романы жайлы толғаныс
«Қорқау жұлдыз»

романындағы кейіпкерлердің
сыртқы сипаты мен ішкі болмысы
Жазушының бұл романы қазір әлемде үлкен
сұранысқа ие. Роман ағылшын тіліне аударылып,

әлемдегі көптеген елдерде интернеттік сатылымға
түсті. Қазірге дейін миллионнан астам оқырман
интернет арқылы сатып алып оқығанына сол сайттың
өзінде көрсетіліп тұрған цифрдың өзі факт. Ал

адам көбінде тегін емес, ақшаға сатып алған дүниені
пайдаланбай (оқымай) қоймайды. Ендеше, өз ішіміздегі
оқырмандарды есептемегенде тек қана шетелде
миллионнан астам адам оқыған бұл романның жалына

біз де жармасып көрмекпіз. Оқып қана емес, талдап,
талқылап. Тәуекел!
Бұл романды қолына алып оқи бастаған адам
жазық даладағы жалғыз қаңбақтың боран басталған

сәтіндегі күйін кешеді. Ағасы Жанәли бас кейіпкер
Лиманы Қазақстандағы Майқорық аталатын ауылдан,
оқырманға жұмбақ жағдайда сонау Ташкентке қалай
дедектетіп ала жөнелсе, роман жай ғана бетін ашып оқи

бастаған оқырманды дәл солай дедектетіп ала жөнеледі.
Ала жөнеледі де, Ташкенттен жиырма шақырым
жердегі Қызылжиде аталатын қазақ ауылына әкеліп
бір-ақ тірейді. Енді бәрі осы жерден басталады.

Мақаламыздың оқырманға анағұрлым ұғынықты
болуы үшін мынадай бір тәсілді қолдануды оңтайлы
санадық. Талдауды алдымен романдағы оқиғаны
бастан-аяқ баяндау, сосын барып кейіпкерлер жан

дүниесіне, сыртқы әрекеті мен ішкі болмысына барлау
жасау, оны сол кезеңдегі ортамен байланыстыру сынды
басқыштармен жүргізсек дейміз. Бұл оқырманның
осы жұмысты бастан аяқ түсініп, әрі жеңіл оқуына

пайдасын тигізер бірден-бір жол болмақ. Олай дейтін
себебіміз, бұл романның оқиғасын бір ғана бетпен, тіпті
жарты бетпен баяндап беруге болады. Оқушыға жалпы
оқиғаның бас-аяғын баяндап берген соң, оған талдау

жасау бізге де жеңіл болмақ. Алайда романдағы әр
кейіпкерлер болмысын бұтарлап отырып талдап беру
роман көлемінің өзінен неше есе көп материал болар
еді. Тіпті шығарманың бүкіл құпиясы жасырылған

соңғы сөйлемді оқығанда бұл романнан кейін оқырман
санасында тағы бір роман туындай бастайды.
Жазушының емес, есті оқырман өз көкірегінен бір
романның бас көтеріп келе жатқанын іштей сезеді.

Оқиға. Өткен ғасырдың сексенінші жылдары.
Романдағы бас кейіпкер (Сәлима) Лима деген қыз.
Алматыдан оқып ауылына келген жоғары білімді
мұғалім. Ішкі тәртібі мықты, Қараспан аталатын

қазақы әулеттің қызы. Романның ортасынан ауғанша
оқырманды елеңдетіп, қатты мазалайтын бір сұрақ бар.
«Лима не істеп қойды екен?». Өйткені осы қылығы
үшін Лима осы әулетті жерге қаратып, осы әрекеті үшін

ағасы Жанәлиді күйзеліске түсіріп, осы әрекеті үшін
Майқорық аталатын өзі туып өскен ауылынан өмірі
аяқ басып көрмеген, бірде-бір туысы жоқ қиырдағы
Ташкентке «жер аударылады». Осы әрекетінен бастау

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Лиманың өзін-өзі алаңда өртеп жіберуіне әкелген
сұмдық оқиғаға ұласады.
Бәсіре ағасы Жанәли Лиманы Ташкенттегі досы

Сәрсенбайдың үйіне әкеліп тастағаннан кейін «Мен
бірдеңе демей бұл жерден ешқайда кетпейсің» деп
тапсырып кетіп қалады. Айлап-жылдап келмей кетеді.
Қыз сол үйде тұрып, сол ауылдың мектебінде мұғалімдік

қызмет атқарады. Ауылын, ата-анасын сағынғанда
жынданып кете жаздайды. Ойсоқты күй кешеді.
Өзін-өзі әбден жазғырады. Іштей мүжіліп бітеді.
Сөйтіп жүріп Сәрсенбайдың мұртын шайнап сөйлейтін

парықсыз, пақыр інісі Арасанбайға тұрмысқа шығады.
Қайғы мен қасіреттің көкесі содан кейін басталады.
Жанәлидің досы Сәрсенбай осы ауылдың мектеп
директоры. Әйелі Ұлжан, інісі Арасанбай сол мектепте

мұғалім. Енді оларға Лима қосылды. Ағайынды екі үйлі
жан түгел бір мектепте. Лиманың Арасанбайға тұрмысқа
шығуымен қатар ауылдың мектебіне Түнғатар Омаров
дейтін мұғалім келеді. Романның ендігі «әлегі» осы

Түнғатармен болмақ. Түнғатар жайында бөлек тақырып
жоспарланған, оны кеңінен қозғайтын боламыз. Роман
өзегіне де осы Түнғатар арқылы бойлаймыз. Әзірше
шығарма оқиғасын ары қарай баяндайық. Ол келісімен

ауыл мектебінің облысты шулатар оқиғалар тізбегі
басталады да кетеді. Лима Түнғатардың ұстаздық
біліктілік, сабақ беру тәсілін ұнатады. Түнғатардың
оқыту тәсілін оқушылар да жақсы көріп, бірінен-бірі

асырып мақтап жатса да директор мен өзге мұғалімдер
түгел қарсы болады. Жай қарсы емес, тік шапшып
қарсы болады, тіс-тырнақтарымен қарсы болады.
Кәдімгі кірпідей жиырылып, түрпідей тиіседі. Сол үшін

мектепте небір айтулы айқай-шулар көтеріліп, небір
сорақы сөздер мен оқиғалар орын алады.

Осы күндердің бірінде Лиманың класы озат болып,
оқушыларын ертіп Ташкентке барады. Сол кезде
оқушыларын ертіп Түнғатар да Ташкентке барады.
Сол күні кеште Лима қасына бірнеше оқушы қызды

ертіп Түнғатардың бөлмесінен шай ішіп, жақын
таныса отырып өмір тарихынан әртүрлі әңгімелерін
тыңдайды. Осы жай ауылға өңі өзгеріп жетіп, Лиманың
басындағы қара бұлт онан сайын қалыңдай түседі.

Енді Арасанбайдың ашық қорлауына ұшырайды.
Түн баласы ұйқы көрмейді. Арасанбай көрсетпегенді
көрсетеді. Шымшиды, тырнайды, тұншықтырады,
буындырады... Тіпті мұздай суық бөлмеге іш көйлегімен

қамап тастап өлуге айналған кезде барып сүйреп алып
шығады. Есін екі-үш айда әрең жинайды. Мәңгіріп
қалады. Оны Сәрсенбайлар жұртқа «келініміз кішкене
көтеріліп, ауырып қалды» деп жасырып, жабады. Ол

өз алдына, енді ағайынды Сәрсенбай мен Арасанбай
Түнғатардың көзін құртуға кіріседі. Жоғарыға небір
арыздарды жазып, небір жалаларды жауып жүріп
соттатуға айналады. Сол сотқа уайым мүжіп, қайғы

меңдетіп, ауруы асқынып құр сүлдерін сүйреткен
Лиманы да ертіп барады...
Қадірлі оқырман, біз әзірге шығармадағы оқиғаның
сыртқы сұлбасын ғана айтып өтуді мақсаттап, осылай

ғана шолу жасап отырмыз. Бұл оқиғалардың себептері,
баяндалу барысы, адам жанындағы арпалыс, қоғам
салған бұғау, жан төзгісіз әділетсіздіктер жайында әлі
айтылады. Мазмұндап отырған жайымыз, романның

ішкі әлеміне кіруге алғашқы баспалдақтар болып
есептелмек. Алда бұғауланған адам санасының жан
шошырлық жағдайын көргенде, ол жағдайдың баяғыда
біреудің жазған романындағы ойдан құрай салған

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
бізге де тікелей қатысы бар шынайы өмірімізге тығыз
байланысты дүние екенін білгенде бәлкім басымыздан
өткеріп жатқан бүгінгі өміріміз туралы басқаша

ойланармыз, күйзелерміз, күрсінерміз, күңіренерміз...
бәлкім...
Лима қыз пәк еді. Бүлінбеген қызды бөтен ауылға
бекерден-бекер әкеліп тастамайды ғой деп ойлаған

Арасанбай Лимаға алғаш сөз салып тұрып: «Мен
ондайға қарамаймын! – деді. – Мен ескі заманның
адамы емеспін! – деді. – Коля досым да маған
сондай ақыл айтты! – деді». Сонда Лима қорланады.

Ашуланады. Бірақ, бойын кернеп бара жатқан ызасын
ішіне бүге, ернін тістеп тұрып кекесінмен мырс етеді:
«– Менің ағам Жанәли базарға байтал шығарса – тек
қана тісі бүтінін шығарады, түсіндіңіз бе?.. – Ендеше,

біліп қойыңыз, аға, Қараспан атамның қыздарының
ежелден малы түгел болатын әдеті!». Ендеше, Лима
неге мұндай күйге душар болды? Жер аударылды?
Енді соған келейік.

Лиманың басына бұлт үйірген жағдай өз ауылында
өзінен жасы үлкен Қасқатай деген жігітпен арадағы
байланысы еді. Роман басталғанда-ақ оқырман көкейін
тескен айтулы сауалдың жауабы шығарма аяғына таман

белгілі болады. Анық-қанығын Арасанбайдың неше
түрлі қорлығы мен қинауында есі кіресілі-шығасылы
болып жатып Лиманың өзі айтады: «... Ал Қасқатай
екеуіміздің тарихымыз – айтуға татымайтын жай.

Қатын өсек. Мен оны сүйгенім рас, рас деп ойлаппын.
Шын ғашықтай құмартып, хат жазысып жүргеніміз
рас, бірақ ол мені бірде-бір рет бетімнен сүйген емес.
Менің ақымақтығым, еркелеп, шолжаңдап тұрып,

аса көңілді бір сәтімде мұғалімдердің көзінше жүгіріп
барып, Қасқатайдың мойнына асылғаным, жұрт

көзінше «Мен Қасқатайды сүйемін!» деп сықылықтап
күлгенім, бір жағы қалжыңға сүйеген сияқты, бір
жағы шындық сияқты... Көпшілік оны ойын деп
қабылдады, бірақ Раиса... Раиса жылап, бақырып,

бетін жыртпағанда, еденге құлап түспегенде, ештеңе
жоқ еді ғой. Асқындырған сол! Асқынып кеткен аран
сөзге тосқауыл табылмай қалғаны рас, ондай еркіндікті,
қала өмірінде кездесе беретін еркіндікті бейбастық деп

санаған жұрт таңдайын тақылдатып, бетін шымшып,
сан саққа жүгіртті ғой. Менің сол қылығымды естіген
ата-анам намыстан жарылып кете жаздады ғой. Бар
болғаны осы ғана!».

Лима Қасқатаймен байланысты әңгімені ағасына,
ата-ана, ауылына түсіндіруге мүмкіндік таппай,
Түнғатармен
байланысты

өсекті
Арасанбай,
Сәрсенбайларға түсіндірудің қисынын келтіре алмай,
осыдан ушыққан оқиғалар Лиманың санасында өзгеше

мән алып, ақыр аяғында Арасанбай, Сәрсенбайлар
Түнғатарды тығырыққа тіреген сотта өзіне-өзі бензин
құйып, өзін-өзі өртеп жібереді. Мына сөйлемді
есіңізге берік сақтаңыз, біз Лиманың өзін-өзі өртеу

себебін жоғарыдағы оқиғалар тізбегінен ғана емес, сол
кездегі қоғамдық жүйеден, сол жүйе қалыптастырған
адамдар санасынан іздейміз. Міне! «Қорқау жұлдыз»
романының құпиялы есігінің тұтқасына қолымыз тиді

деп есептей беріңіз.
Іш пен сырт. Жазушының шебері кейіпкердің
сыртқы әрекеті арқылы ішкі болмысын береді. Ал
шебердің шебері кейіпкердің сыртқы әрекетінде көрініс

таба бермейтін ішкі дүниесін ақтарды. Былай қарағанда
екеуі бір нәрсе секілді көрінеді, шындығында мүлде
олай емес. Біріншісі – кейіпкерінің сыртқы әрекетіне
алданады, екіншісі – сенбейді. Ал, бұл романның авторы

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
«сыртына қарап сүйінген кісіңнің іші - міне! Сыртына
қарап күйінген адамыңның іші - міне!» дегендей әдейілеп
тұрып кейіпкерлердің сыртын бір бөлек, ішін бір бөлек

жазушының адам болмысына, сол қоғамдағы қазақ
болмысына қандай күрделі «операциялар» жасағанын
осы романды зерттеу барысында анық көретін боламыз.
Сырт. Жанәли мен Лиманың келген үйі оларды

ерекше қарсы алады. Жанәлидің досы екен. «Үй иесі
Сәрсенбай (оның атының Сәрсенбай екенін Лима
кейін біледі) ылғи күліп жүретін, күліп сөйлейтін ұзын
бойлы сары жігіт екен. Жанәлиді көргенде қуанышын

жасыра алмады, екеуі қайта-қайта құшақтасты, бірін-
бірі түйгіштеді». Қазақтың қонақжай мінезін асыра
көрсеткен Сәрсенбайдың қылығына қатты сүйсінесің.
«Сәрсенбай інісіне қарады, сарғыш көздерін ежірейте,

Бар, алып кел қорадағы қойлардың бірін». Бұл
әдеттегісі. Қазақ үшін қонаққа қой сою бадырайтып
айтатын әңгіме емес әрине, әңгіме алда. «Жанәлидің
келгеніне қуанғаны сонша, төргі бөлмеге кіріп, құрақ

көрпе үстіне жантайып жайғасқаннан соң Сәрсенбай
оның алдына тізерлеп отыра кетіп:

шаптырып, той жасайын! – деп жалынды. Оғаш сөз
естігендей Лима Сәрсенбайдың жүзіне таңырқай
қараған, келген қонақтың құрметіне де ат шаптырып, той
жасауға бола ма, жай ғана мезіреті шығар деген, бірақ

мына сары жігіттің қызғылт көздері шыншыл ұшқын
шашып тұр екен. Әлгі сөздерін және де қайталады:

зәуімен іздеп келіп қалған екенсің, ат шаптырып той
жасайыншы, ағатай! Дүние-пұл жетеді, әкең...».
Ал, сүйінбей көр! Жоғалып табылған туысы да емес,
сыйласып жүрген досы келгенге осындай дархандық

жасап жатқанына қарап неге сүйінбеске?! «Әй жомарт
көңіл қазағым-ай!..» – деп елжірейсің. «... аңқылдаған
сары жігіт Жанәли мен оның қарындасын құрақтай
иіліп қарсы алды. Ауылының игі жақсыларын жинап,

той жасады». Ал керек болса! Сөзі мезірет емес, осылай
іс болып шықты.
Лима бұларға шынында сүйінеді. «Қарапайым
адамдар қандай жақсы! – деп ойлады ол. – Қарапайым

Кеңес адамы дейміз ғой екі сөздің бірінде, дейміз,
бірақ солардың кім екенін өзіміз анық білмейміз. Мен
өзімді ұстаз санаймын, бірақ адамдарды білмеймін,
ұқпаймын, менің жаным соқыр». Лима өзін осылармен

салыстырып жазғырады да жатады. «... – Сонымен
бұлар – қарапайым, жақсы жандар, аспандағы айды
әпер деп жұлқынып тұрған жоқ, бұйырған ризығын
теріп жеп, жердегі жемісті місе тұтып жүрген тіршілік

иелері. Бұлар жақсы, сен нашарсың, Лима!». «... сонда
не істеу керек? Ең алдымен аспандағы айға қол созуды
қою керек. Мен өзімді олардан артық санап келгенмін,
артық санауға қандай қақым бар еді? Артықшылығым

шашымды келте кескенім бе, биік өкше туфли кигенім
бе, шолақ етек юбка кигенім бе?..». Лима Сәрсенбайдың
жүріс-тұрысын көз алдына келтіре отырып: «...Демек,

тіршіліктің адамы. Ал інісі Арасанбай... алма ағашынан
алыс құлаушы ма еді, арбаның алдыңғы дөңгелегі

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
қайда бұрылса, артқы дөңгелегі сонда ермеуші ме еді.
Арасанбай мен Сәрсенбайдың айырмашылығы – бірі
шикіл сары, бірі – қайыс қара, бірі мұрт қояды, бірі мұрт

қоймайды. Ағасы ылғи күліп сөйлейді, інісі еріндерін
жымырып, тістеніп сөйлейді. Айырмашылығы сол
ғана. ... Арасанбайдың және бір ерекшелігі – анда-
санда арақ ішіп қоятыны. Арақ ішсе – темекі тартады,

ал Сәрсенбай ағай ондайдан аулақ». Лиманың бұл
үйге келгеннен кейінгі алғашқы күндері тек осыларға
тамсанумен өтеді. «Қай жерге тоқтап едім? Иә, иә,
қарапайым, асыл жандар... Бұл отбасының адамдары

қарапайым, асыл жандар деп түйгем, бұл өмірдің мән-
мағынасы да осыларда! Қарапайым ғана өмір кешіп,
жарық дүниеге келгендегі өз парызыңды абыроймен
атқарып, өкінішсіз, армансыз өмірден өту деп тоқтаған

едім-ау».
Көптеген шығармаларда кейіпкердің қандай адам
екені автор сол адамды бейнелей бастағанда немесе
әлдебір тәсілмен оқырманға таныстыра бастағанда-

ақ сезіп отыратынымыз бар ғой, бұл романда сол
болжау басқаша болып шығады. Аяңдап келе жатып
жалт бұрылған аттан ауып түсіп қалғандай күй кешеді
оқырман. Жоғарыда досы келгенге ат шаптырып той

жасаған, Лима осыншама тәнті болған Сәрсенбай мен
Арасанбайды қалай ғана адам айтса сенгісіз жамандыққа
барады деп ойлайсың? «Іш пен сырт» аталатын осы
тақырыбымызда «бұл романның авторы «сыртына

қарап сүйінген кісіңнің іші – міне!» дегендей әдейілеп
тұрып кейіпкерлердің сыртын бір бөлек, ішін бір
бөлек ашып көрсетеді» – деуіміз сондықтан болатын.
Бұл «кейіпкердің сыртқы әрекетіне алдану» еді.

Сәрсенбайлардың алғашқы бейнелеріне оқырманның
да, Лиманың да сүйінгені сондай, тіпті олардың кейінгі

жексұрындық істеріне сенбей қалуың да кәдік пе,
қалай? Бірақ автор сезімтал оқырманның Сәрсенбайға
деген сенімдеріне алдын ала сезік тастап отырады.
«Қызғылт көз сары жігіт Лиманы әлі талай

таңғалтар. Киім киісі можантопай, сырт көзге шала
сауатты, әрі кетсе ауылдың атқамінерлеріне ұқсайтын
Сәрсенбай Қызылжиде орта мектебінің директоры
екендігін білгенде Лима бір таңғалар, можантопай

көрініп киінетін, арсы-күрсі сөйлейтін, ыржалақтап
күле беретін Сәрсенбайдың осы ауылдағы ең бақуат,
ең малды жігіт екенін білгенде және таңғалар Лима,
можантопай киінетін, ойына не келсе, соны айтып қалып

отыратын, өз ісі мен өз тіліне шек қоюды білмейтін,
қызыл көз сары жігіттің педагогика саласынан
кандидаттық диссертация қорғайын деп жүргенін
естігенде Лима әлі талай жағасын ұстар». Иә, біздің де

жаға ұстар тұсымыз алда.
Осы жерде ескерте бір кетер жайт, ескере кетер
бір кейіпкер бар, ол Сәрсенбайдың әйелі– Ұлжан.
Оны сырты мен іші екі басқа адам ретінде емес, сырты

қандай болса, іші де сондай адам ретінде анық танитын
боламыз. Сондықтан Ұлжанға бөлек тоқталамыз.
Күдік пен қуаныш. Бұл ауылға Лима келгенде ауыл
жігіттерінің іштеріне өрт кеткен. Сұлулығына сүйсінген,

сымбаттылығына тамсанған. Алайда Арасанбайдың
«Сұлулық, әдемілік туралы да түсінігі бұлдыр» еді.
«Былтыр күзде бұлардың үйіне Лима ағасымен еріп
келіп, қалып қойғанда, Арасанбай ол оқиғаға ешқандай

мән берген жоқ. Ол Лимаға тек қыз деп қана қараған,
сұлулығына тәнті болып тамсана қоймаған. Күндер
өткен сайын жора-жолдас, құрдастары Лиманы көріп
аһ ұрып: «Сен қандай бақыттысың, сондай арумен бір

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
айта берген соң, бұл өзі түсінбесе де жұрт пікірінің
жетегіне еріп, Лиманың көркемдігін мойындады. Өзінің
дағдысы бойынша, Лиманы жақсы деген бағамен

көңілінің төріне шығарып қойды. Және де біраз уақыт
өтіп, құрбы-құрдас, жолдастары: «Құдайдың өзі әкеліп
аулаңа қондырған анау құсты енді қолыңнан шығарма,
тегін келген олжа емес пе... – деп айта берген соң,

шынында, сөйтсем болар еді деген тұжырымға келген».
Сәрсенбайдың атшаптырым ауласынан Арасанбайға
арналып алты бөлмелі үй салынып жатыр. Алдағы
жоспар үйлендіру. Енді Сәрсенбайдан да, Ұлжаннан да

маза кеткен, ықыластары Лимаға біржола ауып алған.
Ұлжан Лиманың өзін «жеңгей» деп айтуына сүйеп,
сол жеңгейліктің небір тәсілдерімен өзі «әппағым» деп
тергейтін қап-қара қайнысы Арасанбайға Лиманы теліп-

ақ бағады. Бұл жағдай романда өте сәтті суреттеледі.
«Әкетай, көкетайлап» құрақ ұшқаны өз алдына,
оңашада күрсініп айтатын «Шіркін, «әппағыма» өзің
сынды бір ақылды жар табылар ма екен?» деген секілді

сөздерімен арғы ойын көздеген нысанасына талықсытып
жеткізетін. Үндемей де қоймай, үркітіп те алмай қазақы
қарым-қатынастың ең нәзік қылын ең нәзік саусақпен
сәтті уақытында басып кеп жіберетін. Өмірде көп

кездесетін, жаныңмен түйсінсең де тіліңмен айта алмас
сондай сәттерді шынайы шығармадан түйсініп оқудың
өзі бір ғанибет!
Сонымен не керек, ай, жыл өтеді. Ауылының, ата-

анасының сұрау салмағаны, жанындай жақсы көретін
бәсіре ағасының іздеп келмегені, Қасқатайдың еш
хабарсыз өз жайына кеткені... бәрі-бәрі Лиманың
жанын мүжіп бітірген еді. Алайда ол өз-өзін кінәлауын

тоқтатқан емес. Сонда ғана жаны жай табатын. (Бұл
да осы шығарма арқылы көзіміз жеткен адам жанының

бір қалтарыс, құпиясы). «Бар пәле өзімде, жұрттың
балалары ата-анасының арына дақ түсірмейді, әулетінің
арына қаңқу сөз ертпейді, мен болсам... мен өзімнен
өзі жиіркенуім керек, осы елдің қоры мен, Майқорық

ауылында өсіп-өнген жүздеген ұл-қыздың ішінде
шіріген жұмыртқа жалғыз мен, осы мына Қызылжиде
ауылындағы төрт мың сегіз жүз пенденің ішіндегі
ең жаманы және мен...». Оңаша бөлмеде өз ойына

таланып жатып талықсып көз іледі, ұйқылы-ояу түс
аралас өмірін қайта жалғастырады. Қабырғаға, төбеге
құр телміріп жатады да қояды. Төбеде жабысып тұрған
өрмекшіге қарап тағы ойлайды: «Анау өрмекші менен

өзін артық санаса несі сөлекет екен? Тап қазір ол менен
биік тұрғаны рас. Ол төбеде, мен еденде...».
Жеңгесінің жетегімен, жұрттың желіктіруімен
жігіттігі оянып Арасанбайдың араны ашылып алған.

Лиманы құшағына басарға аш арыстан секілденіп
сүмең-сүмең етеді. «Лима мені менсінер ме?» деген ой
енді келе бастайды. Өмірі ой ойлап көрмеген ол енді
«сөйтсем, жақсы», «бүйтсем жақсы» деп неше түрлі

қиялдарға беріледі. Алайда ол ойын Лимаға айтпақ
түгілі Арасанбайдың ондай ниеті бар екенін Лима
біле қалса – бұл жерге кірмек. Арасанбайдың өзінде
еш талғам болмайтын, сондықтан да «Арасанбай кісі

жатырқау дегенді білмейді. Кім болса соның қасына еріп
жүре беруге бар...». Қысқасы, сондай көп достарының
бірі, Ленинградтан ауылға Коля деген досы келеді.
Екеуі арақ ішеді. Лиманы айтады. Коля Арасанбайды

қайрап-қайрап Лимаға ойын айтуға көндіреді.
«Күндіз ішкен ішімдіктің уыты әлі қайта қоймаған,
сол екпінмен Арасанбай ұзын дәлізбен тық-тық басып,
қыз бөлмесінің есігін қақты. Қос алақандай жұқа

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
көзілдірік жинақы да, жұқа жүзін түгел жасырып,
Лима шұқшиған қалпы дәптер тексеріп отыр екен.

емеспіз бе?
Жүрексініп, қалтырап, дірілдеп тұрған Арасанбай:

өзі шығар! – деген сөз аузынан қалай шығып кеткенін
аңдамай қалған. – Бір үйдің адамымыз дедің-ау, менің
арманым сол емес пе?
Лима сықылықтай күлді:

жасаурап кеткенін сезді. – Өлетін болдым ғой, Лима,
енді айтпасам жарылатын тәріздімін!
Қыз тағы да сықылықтап күле түсті де, оқыс
тыйылды. Көзілдірігін алып, сұрланып кеткен өңін

Арасанбай қыздың сөзін естімеген тәрізді. Бастаған
ойын жалғай берді:

Бірақ менің көңілім сізде, оның несін жасырайын...
Тисеңіз – аламын... тимесеңіз – өзімді құртамын.
Көзімді жоямын, айттым – бітті!
Лиманың онсыз да үлкен көздері шатынап кетті:

дегеніңіз қалай?
Арасанбай тістеніп оң қолының жұдырығын түйіп
алыпты:

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
қалған, әлде мына қыз мені мазақтап отыр ма деген
сияқты дүдәмал ой да буындырып барады».
Міне, Лиманың Арасанбайға тұрмысқа шығу

жайы осылай болған. Біз неге шығармадан арнайы
үзінді келтіріп отырмыз? Оның да өзіндік себебі бар.
Лима келісімін бергенде Арасанбай осылай қуанған,
Сәрсенбайдың есі шығып кеткен, Ұлжанның жүрегі

жарылып кете жаздап, қуанғаннан солқылдап тұрып
жылаған, бір әулет қана емес, Арқарбай сынды рулы
ел ту Ташкентте ең үлкен ресторанға жиылып той
жасаған..., осынау бір аса қуанышты шаттық, думанның

соңы қалайша қасіретке ұласуы мүмкін? Оқырманға
сол қасіреттің салмағын анығырақ сезіндіру үшін
оған айырбасталған қуаныштың да көлемін көрсетіп
қойғымыз келді.

Сәрсенбай мен Арасанбайдың сыртқы сипаттарымен
таныс болдық. Сүйіндік. «Қарапайым, асыл жандар»
деп бағаладық та. Енді іштерінде бұғып жатқан
«өнерлерін» осы ауылға ауру анасын өзімен бірге

алып келген мұғалім жігіт Түнғатармен байланыстыра
отырып көретін боламыз.
Роман көтерген ең негізгі тақырыптың табалдырығын
енді аттағалы тұрмыз. Ауыр, әрине. Ақаусыз ашып

көрсетуге қалам қауқары жеткей!
Санаға салынған бұғау
Стандарт – Бұғау. «Мектеп директоры Сәрсенбай
жүрдім-бардым сұрағандай немкетті үнмен оқу ісінің

Оқу ісінің меңгерушісі қайыстай боп қатып қалған,
тастай берік Күләй деген кәрі қыз еді.

табысып кетті ме екен дегенім ғой...».
«Осыдан бір апта өткенде Қызылжиде орта мектебін
дүр сілкіндірген, Қызылжиде ауылының тіршілігін
астан-кестен

еткен
үлкен
жанжалдың
алғашқы

ұшқындары жарқ-жұрқ ете қалды».
«Оқу ісінің меңгерушісі, қайыстай боп қатқан, тастай
берік кәрі қыз Күләй Ормановтың сабағына кірген екен,
содан басын ұстап, шашын жұлып ойбайлап шығыпты».

Жағдайды естіген Сәрсенбайдың жайшылықтағы
жайдары күлкісі күмірем қабады, көздері шатынап,
жүзі күреңітіп, шаштарының арасынан тер саулап қоя
береді. Бұлар Лиманы шақыртады. Өйткені Түнғатар

орыс тілінен сабақ беретін еді, ал бұл мектепте орыс
тілінен сабақ беретін жалғыз Лима ғана еді.
«– Сонда немене? Ол кісі орысша білмей ме екен?

бүгінгі сабағы – Некрасовтың өмірбаяны, ал Орманов
жолдас болса Лермонтовтың «Ақын өліміне» деген
өлеңін бүкіл сыныпқа жаттатып, ойнап отыр. Спектакль!
Кәдімгі спектакль! Цирктегі сайқымазақ.

Сәрсенбайға жан бітті. ... – Не қылған қызық? Масқара
ғой бұл. Бүкіл ауданға ұятқа қалатын болдық-ау!».
Түнғатардың сыртқы сипатын Лима да ұнатпайтын.
Алайда өз сыныбындағы оқушылар Лимаға Түнғатар

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
екі сыныптың балалары мұғалімдерін салыстырып,
ұрсысып қалғанын да білетін Лима.
Қош, сонымен Түнғатардың сабағына Лима кіреді.

Сәрсенбайдың шашының арасынан тер саулатқан бұл
не сұмдық екенін ары қарай үзінділермен баяндайық:
«Сөйтіп Лима өзі ұнатпайтын, бойын аулақ салып
жүрген әріптесінің ісіне араласуға мәжбүр болды.

Алғашқы сабағында ызаға булығып, айқайлап жіберуге
шақ қалып, бұл да әрең шыдаған. Екінші сабаққа бұл
өзін-өзі сабырға шақырып, басу айтып, өзін-өзі көндіре
білді. Үшінші сабақ үстінде көкейіне күдік кірді:

«Күләй шіркін неге сонша байбалам көтерген? Жанжал
шығармас бұрын бұл кісінің сабақтарына ерінбей-
жалықпай тағы кіруі керек еді ғой. Мүмкін...»
Сол «мүмкінге» Лима өзін де көпке дейін көндіре

алмаған. Ормановтың үш сабағына қатысқан соң,
кешке жақын үйіне келіп, көңілі байыз таппай, өзі де
сабаққа әзірлене алмай қалды. Сол түні ұйқысы да шала
болды. Біресе Ормановты жақтайды, біресе оның ісін

теріске шығарады. Ертеңінде өз сыныптарына жазбаша
тапсырма берумен шектеліп, Ормановтың сабақтарына
және кірді. Үзіліс кезінде:

керек тәрізді.
Комиссия құрылды. Дау-жанжал өршіп, бұл кезде
ауданға жеткен, аудандық оқу бөлімінен өкілдер де
келіп үлгерген. Комиссия да, өкілдер де жанжал өртін

баса алмады. Бұл екі ортада Күләй мен Сәрсенбай
асығыстық жасап, Түнғатарға қатаң сөгіс жариялап
жіберген, ол сөгісті әлдекім апарып оқушыларға
хабарландыру ілетін дәліздегі тақтаға іліп үлгеріпті, оны

көріп Түнғатар қатты ашуланыпты, бұйрық қағазды
жұлып алып, жыртып-жыртып лақтырыпты. Дәл сол
сәтте Күләй бастық қарсы ұшыраса кеткен екен: «Әй,
сен қара қаншық, қысатын жеріңді қысып, тыныш жүр!»

депті Түнғатар. Солай деді ме, демеді ме, анығын ешкім
білмейді, ...Бірақ қалай болған күнде де, Түнғатардың
қасынан өте беріп Күләйдің баж ете қалғаны рас.
Жүрегін ұстап, тәлтіректеп барып қаны қашып, үлкен

қара көздерінен үнсіз жас тамып, өз столына отыра
кеткені рас».
Ауыл шетіндегі дәрігерлер келіп болғанша Күләй
талып қалады. Мектеп іші абыр-сабыр, у-шу болады

да кетеді. Бөлмеге өрт сөндіргендей түтігіп Сәрсенбай
кіріп келеді. «Қайда әлгі тажал?! Не ғып тұрсыңдар,
шақырыңдар тажалды!» деп жағы сақылдап, аяқ-қолы
дірілдеп кәрленеді. Түнғатар келеді. Саспай кіреді.

Оның саспай тұрғанын көрген директор онан сайын
ашуланады. «Жо-жо-ғал! Көрінбе көзіме! Кісі өлтірдің,
сотталасың! - деп бүкіл мектепті басына көтереді».
Бәрінен ауыр тигені Түнғатар саспай тұрған қалпы

Сәрсенбайға: «Өй, сорлы!» - дейді. Енді директор
ашуына буынып өле жаздайды. Мұрнының ұшы
нарттай қызарып, қан қысымы көтеріліп, ол да төсекке
жантаяды...

Келесі күні Қызылжиде орта мектебінде үлкен
жиын өтеді. Аудандық оқу бөлімнен екі бірдей жауапты
қызметкер келеді. Бұл жиында әрине, бүкіл мұғалім
(Лима мен Ұлжаннан басқа) Түнғатарды жерден

алып, жерге салады. Автордың сөзімен айтсақ «Бір-
бірінің аузындағы лебізін жырып алып, эстафетадай
жалғастыра жөнелген қызу жиналыс», «Түнғатар
кетсін!» деген ұранға ұласады.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Құрметті оқырман! Енді бүкіл Кеңестік оқу оқыту
жүйесінің кейіп-кеспірі ашылады. Сәбеттік жүйенің
адам санасына салған алып құрсауын, адам санасын

буындыра салған бұғауын көреміз. Мына Түнғатар
сол бұғауға шыдамаған, сол ноқтаға басы сыймаған,
мынадай жалған жүйенің адамдар тағдырын, қазақтың
болашағын ойыншыққа айналдырып бара жатқанына

іші удай ашитын, сөйтіп, ауру анасын арқалай жүріп
жалпақ жүйеге жалғыз өзі қарсы шыққан азамат.
Сондықтан Түнғатардың мейлі осы жиналыста, мейлі
Лимаға айтқан зар запырандарынан мүмкіндігінше

көбірек келтіруді қажет деп таптық. Түнғатардың
мақсаты жайында жоғарыда айтқан сөзімізге дәлелді
өзі айтады. Осы жиналыста айтады:
«...Мен әлгі әдеби кітаптарда кездесетін, көзілдірік

киген, ілмиген, сыпайы ғана интеллигент емеспін, бұл
күнде интеллигенттің, зиялының азуы алты қарыс
болмаса өмір сүре алмайды, күн көре алмайды. Қаншама
адамның түбіне жетті бұлар. Қаншама жақсы адамдар

ішіп кетті, қаншама жақсы адамдар қор болып, қоңыз
теріп кетті осылардың кесірінен! Жоқ, ендігі жерде,
қарақтарым, бізбен күресу сіздерге оңайға түспес!
Сіздердің амал-айлаларыңызды жақсылап меңгеру

керек, сол амал-айлаларыңды өздеріңе қарсы жұмсау
керек, сөйтіп мыстарыңды құрту керек. Мен сондай
жолға шыққан адаммын...» дейді.
Сол жиналыста бүкіл мұғалім мұны қарғап-сілеп,

бойларындағы бар заһарларын шашып болып соңында
сөз берген ғой. Оның өзін кекетіп, мұқатып: «...Оның
өзіне сөз беруді ұмытып кетіппіз ғой, құлдан да бір
лебіз демекші... Кәне, Орманов жолдас, не айтасыз?»

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
біз құдайға сенбейміз, әрине. Бірақ егер құдай бар болса,
мұғалім, ұстаз, тәлімгерді мен өз басым сол құдайдың
жердегі өкілі дер едім, шын мәніндегі өкілі дер едім. Ал

сендердің жүрістерің анау.
... Шикіл сары Сәрсенбай қып-қызыл болып бөртіп
алыпты. Көзі жасаурап, орнынан қарғып тұрып, оң
қолымен ауаны шауып түскендей сілтеп қалды да, айқай

тұрған?! Өзің саяси соқыр екенсің ғой! Мына біздің
алдымызда, кеңестік тәлімгерлер алдында сен не деп
оттап тұрсың ей?! Құдайдың жердегі өкілі дегенің не
пәле, сенің құдайың не пәле?! Түс, кәнеки мінберден!».

Өзгесі өз алдына «Маскүнем, кір-қожалақ» деген сөз
шымбайларына батып әрең отырған мұғалімдер тағы да
ағытылып ала жөнеледі. «Кеще, арам, кетсін, ұятсыз...»
небір сөздер тізбегі...

Түнғатар
Сәрсенбайдың:
«Бәрімізді
бірдей

неге ғайбаттайсыз? Сіздің ондай хақыңыз бар ма?
Жоғарыдан келген бастығымыз болсаңыз екен, онда
бір жөн» деген сөзінен іліп алып аттың басын ары қарай
жібереді.

«– Міне, міне, шындықтың шетін өзіңіз шығарып
бердіңіз. Егер мен бастық болсам ғой, әлгі сөздерімді
бұғып отырып, бүрісіп отырып, дірілдеп отырып
тыңдар едіңіздер. Ойбай, кінәліміз, ойбай түзелеміз,

ақылыңызға құлдық деп екі бүгіліп, маңдайыңызды
жерге қояр едіңіз. Ал мен айтсам жазықтымын, сендер
сүттен ақ, судан таза, менің пікірім былапыт, аузымнан
құдай деген сөз шығып кетуі мұң екен, ит көрген

ешкікөзденіп шыға келдіңдер. Білем мен, енді қайткен
күнде де мені қуып тынасыңдар. ...Бірақ естеріңде

болсын, мен арпалысып, алысып үйренген адаммын,
менен құтылу сендерге оңайға түспес».
Түнғатар бұрын Қостерек деген мектепте істеп
одан да осылай қуылған еді. Ол осы мектепке келгенде

Қостерек мектеп директорынан мұны жамандаған хат
та келіп үлгерген. Оның бәрін өзі де біледі, ашық айтып
тұр:
«... Бірден дүрсе қоя бергеніме кешірім сұраймын,

жолдастар, ашу, ыза... үш жылдың ішінде Қостеректегі
нақұрыстар
менің
жүйкемді

тоздырып
болған.
Қанымды ішіп тауысқан. Енді аз ғана мұрсат беріңіздер,
мен өзімнің ұстаздық тәсілімді, сабақ беру тәсілімді

түсіндіре кетсем, содан кейін қалай шешсеңдер де өз
ықтиярларың. Оқу ісінің меңгерушісі Досболова Күләй
жолдас менің бір сабағыма қатысты да, дау шығарды.
«Мұныңыз қалай?» деп менімен сөйлескен де жоқ,

«Сіз қай тәсілді ұстанып жүрсіз?» деп сұраған да жоқ.
Жоспарды бұздың деп тиісті. Тиісіп қана қоймады,
бірден сөгіс жариялады, сөгіс жариялап қана қоймады,
бұйрық қағазды оқушылардың алдына шығарды...

...– Ал, енді маған мұрсат беріңіз, бас кеспек
болғанмен, тіл кеспек жоқ, айтарымды айтайын...
Менің үлкен атам Орман молда болған кісі екен... –
Түнғатар мырс етіп күліп жіберді. – Менің үстімнен

арыз жазған кезде бұл фактіні де пайдаланасыздар. Сол
кісі мені қасына жүгіндіріп отырғызып қойып... бес-
алты жасар кезім ғой... құранның сүрелерін, аяттарын
жаттататын. Арабша жазылған ол сөздерден мен түк

түсінбейтінмін. Бірақ әлі күнге дейін сол сөздерден мен
түк түсінбеймін. Бірақ әлі күнге дейін сол ұзыннан-ұзақ
сүре, аяттарды мен жатқа білемін. Неліктен? Бала миы,
бала зердесі алғыр. Ол нені болса да тез қабылдайды

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
қабылдайды. Мен Құранның бірінші жолынан соңғы
бетін әлі күнге дейін мүдірмей айтып бере аламын.
Демек, бес мыңдай адам тұратын бұл ауылда бірде-

бір орыс отбасы жоқ, бірде-бір орыс адам жоқ, ал мен
осы ауылдың балаларына орыс тілін үйретуім керек.
Күнбе-күнгі тірлікте пайдаланып, іске асып жатпаған
соң, қандай тіл болмасын, оның қадір-қасиеті бола

бермек емес. Бұл ауылдың балалары үшін орыс тілі әлгі
бес жасар Түнғатар Омаров үшін атасының алдында
жүгініп отырған бес жасар бала үшін араб тілі қандай
болса, бұлар үшін орыс тілі сондай. Мен оқушыларға

жоспар бойынша суффикстерді, деепричастиелерді
босқа үйретіп несіне әуре боламын? Қадір-қасиетін
анық біліп түсінбеген, кім екені белгісіз Лермонтов,
Некрасовтардың өмірбаяндары неге керек? Бұлардың

кім екенін білсе ғой, шығармашылығын білсе ғой, сонда
ғана олардың өмірбаянына олар қызығар еді, өйтпегенде
бұлар үшін Лермонтов деген сөз, Некрасов деген сөз
бос жаңғырық емес пе? Сондықтан мен ойладым: орыс

поэзиясын, әлгі ақындардың поэма, өлеңдерін бұларға
жатқа үйретем, орыс сөздері, мағынасын түсінбесе де,
бұлардың жадында өмір бойы сақталады, бірте-бірте
әрбір сөздің мағынасын өздері де түсіне бастайды.

Алдымен жаттап алып, содан кейін түсіне бастайды.
Олардың
өлеңдерінің,
поэмаларының,

прозалық
шығармаларының мән-мағынасын әбден ұқты-ау деген
кезде олардың өмірбаянын, кім болғанын, қызықты
тағдырын мен айтып түсіндіре бастаймын. Міне, менің

бар мақсатым! Алдын ала дайындап келген, жоспарлап
келген сабақты, әйтеуір міндет үшін өткізе салу емес,
бір сөз болса да, бір сөйлем болса да, балаларға солай
орысша үйрету, шын мәнінде үйрету! Ол жолда қандай

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Түнғатардың басы бұл бұғауға сыймайтыны енді анық
болған шығар?!.
Міне, Кеңес одағы құлауының негізгі себебі.

Стандартқа түскендер де, түспегендер де көп болды!
Міне, Желтоқсан оқиғасы! Міне, ыза! Міне, кек!
міне, ашу! Міне, бұғауға көнбеу! Қадірлі оқырман,
бұл романда сөз етілмеген Желтоқсан оқиғасы жайын

айтсақ, тақырыптан алшақ кетіп бара жатыр деп
ойламаңыз, керісінше, роман көтерген тақырыпқа
сұғына еніп келе жатырмыз. Ендік те!!!
Лима – Сәлима – Сәбира! Алаңда өзіне бензин

шашып өзін-өзі өртеп жібереді. Мына бұғау, мына
шіре, кіші шеңбердің ішінен үлкен шеңберді өткізгендей
адам болмысын қорлау, ойдан құрастырған атеистік
жүйемен аяусыз жаншу, ата бойындағы асылды

жасық, адалды арам деп көрсетіп ғасырлардан келе
жатқан текті мансұқтау, елін де, жерін де еншісіне
алып ендігі ұрпағын мәңгүрттендіру... Біз Желтоқсан
оқиғасы Колбинның келуінен болды дейміз, иә ол

себеп, жай ғана себеп. Еліктің қасуына масаның басуы
дөп келгендей-ақ шаруа ол. Негізгі себеп Лима –
Сәлима – Сәбираның бойын кернеп кеткен ыза, бұғау!
Түнғатардың бұрқ-сарқ қайнап тұрған қаны. Енді осы

сөздерімізді шығармадан нақты үзінді келтіру арқылы
дәлелдейік.
Мақаламыздың басында: «Тіпті шығарманың бүкіл
құпиясы жасырылған соңғы сөйлемді оқығанда бұл

романнан кейін оқырман санасында тағы бір роман
туындай бастайды.» - деген едік. Енді автор тарапынан
айтылатын сол сөйлемді мұқият оқып шығайық.
«Содан кейін, Лима, талай күңіренулер, күйзелістер

болды, бүкіл Майқорық ауылы Қызылжиде аулына
көшіп келгендей, жұрт ауған қозғалыстар, жылаулар

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Сол сотта Қызылжиде ауылы Үндемес кемпір деп
атап кеткен кемпір болады. Ол кемпірдің адам баласына
жауап қайырмай бетіне бажырайып қарап тұра

беретіндігі үшін солай аталған. Сол Үндемес кемпірге
осы сотта тіл бітеді ғой. Түнғатар соттан жеңіліп бара
жатқанда екі-үш ауыз сөз айтады. Оның өзі Лимаға
ғана. Сол екі-үш сөйлем бұл кемпірдің неге Үндемес

кемпір атанғанын, сырлы тарихын және Сәрсенбайдың
«ішін» ақтарып көрсетеді:
«Лима оң жағында отырған Үндемес кемпірдің
білегінен қатты қысып:

не болады, апатай?
Шүмірейген бет-жүзін сора-сора жас шайған
Үндемес кемпір бұған қарап тіл қатты. Ол кісі мақау,
меңіреу деп ойлайтын Лима өз құлағына өзі сенбеген.

сөйтеді, бұлар менің күйеуімді де осылай құртқан!
Түрмеде шіріткен, ақырында ол байғұс, қорлыққа
шыдай алмай, сол жақта асылып өлді емес пе!».
Алыстан досы келгенге ат шаптырып той жасап

жүрген жомарттан мұндайды күтер ме едік? Жоқ. Бұл
шығарманың, жалпы біз зерттеу объектімізге алып
отырған Әкім Тарази шығармашылығының негізгі бір
қыры осындай. Сол кездегі, сол жүйедегі адамдардың

ішкі-сыртқы көріністеріне жан-жақты үңілген, жан-
жақты ашқан шығарма болған соң біз де сол қоғамның
нақты жағдайына тереңінен бойлай алып отырмыз.
«Жаманын» –жаман, «жақсысын» – жақсы деген

жайдақ шығарма болса бізде сол жағалаудан қайтқан
болар едік. Енді тағы бір сұрақ бар? Авторға оны
да қойып көрдік. Әрине, шығарманы оқып отырып,

шығарманың өзінен іздедік? Автор оған да жауап
берген екен. Таптық.
Сұрақ мынадай: «Бұл кейіпкерлер іш пен сыртын
қалай тоқайластырады екен? Қалай сәйкестендіреді

екен?».
Бұл романды оқыған оқырманның есінде қатты
қалатын бір жай бар. Ол Арасанбайдың Лиманы
шымшылауы.

Арасанбайдың
қорлығына
жаны
төзбеген Лима жатын бөлмесінің есігін іштен іліп жатып

алатын. Түн ортасында Арасанбай келіп Лиманың
есігін тырмалайды ғой, кәдімгі мысықша тырмалайды.
Есікті ұрғыламайды, қатты итермейді де. Таң атқанша
саусағының

ұшымен
жыбырлатып,
тықырлатып
шығады. Бұ не сонда?

«– Енді ол Лиманың тамағын, төсін бірінен соң
бірін, үн-түнсіз тұрып, шымшып бұрай берді, бұрай
берді. Мұндайды күтпеген келіншек алғаш абыржып
қалған, келе-келе бұл да ерегісіп, тісін ашпай қасарысып

отырып алды. Анау енді сөзді қойды. Бұның бар денесін,
қолға ілінген жерін шымшып бұрай берді, бұрай берді.
Жайшылықта нәзік Лима өз бойында бұғып жатқан
мұнша қайрат бар деп ойламапты. Анау қанша қорлап,

ауыртып шымшып бұраған сайын бұл тіпті ерегіскендей
көндігіп, өзін-өзі зорлап төзе берді, шыдай берді.
Ақырында Арасанбайдың өзі жалықты ма, әлде
шаршады ма, тахтаға барып отырды.

... Сонан кейін ол қайтадан шымшуға кірісті. «Бұл
неге мені шымшиды, неге ұрмайды? – деп ойлады
Лима. – Еркек екенің рас болса, өлтіріп салмайсың ба,
шашымнан сүйреп сабамайсың ба?» Солай деп күйеуіне

айтпақ болған, бірақ әлдебір түсініксіз құдірет мұның
аузын аштырмады. Онымен сөйлес-сөйлеспе, тіл қатып
қайтесің, ол сенің лебізіңді естуге татымайды дегендей,

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
әлгі құдірет күш мұны буындыра берді. «Мейлі, бұрап
шымши берсін, жаман неме, ұрсам сотталып кетем деп
қорқатын болар, көгерген тәнімді ертең мен ешкімге

ашып көрсетпейтінімді білетін шығар. Қолынан келгенін
істесін, өзіме де сол керек! Қарапайым жігіт деп,
осылардікі жөн деп, осылардың дәрежесіне көтеріле
алсам – адамгершіліктің биік сатысына шыққаным деп,

өзімді-өзім зорлап әкеліп, осы мына хайуанның қолына
бермеп пе едім, құшағына салмап па едім?! Ал, Лима,
тартатын тауқыметіңді тарт енді! Өзің тарт, үнсіз тарт,
әкең мен шешеңе, ағаларыңа, ел-жұртыңа мұңыңды

шаға алмайсың енді, сау басыңа тілеп алған сақинаң.
Көнесің. Көнбесең өлесің. Ажалың сенің осының
қолынан шығар немесе осының тілінен шығар. Әлі
көресің алда».

Жоғарыдағы сауалға автордың жауабы осы сөйлемнің
ішінде. «Мейлі, бұрап шымши берсін, жаман неме, ұрсам
сотталып кетем деп қорқатын болар, көгерген тәнімді
ертең мен ешкімге ашып көрсетпейтінімді білетін шығар»

-дейді Лима. Ұру менен күлуді шымшу дейтін нүктеде
тоқайластырған аса зымияндық Сәрсенбайлардың
өмір сүру тәсілі еді. Ұрмай-соқпай, ашық жәбірлемей
жүйкесін жұқарту арқылы адамның түбіне жетер аяр

тәсіл сол кездегі жүйенің басты ерекшеліктерінің бірі
еді. Міне, Сәрсенбайлар арқылы, олардың «ішін» ашу
арқылы автор саналы оқырманды сол қоғамның шіріп
тұрған өзегіне бойлатып жібереді. Қазір де осындай

жүйе адамзаттың жүйкесімен ойнауда.
Қазақтың «бетіне мақтама, артынан даттама» дейтін
мақалы осы кезде кері пайдаланылады. Алдынан
шығып гүл беріп, артынан оқ атқандай екібеткейлікті

заң жүзінде қорғай алса, заңнан бір саңлау тауып (пара
бола ма, басқа ма) өз пайдасына асыра алса еш мін

емес деп қабылданған бұл мінез, бұл болмыс сол қоғам
мүшелерінің өз болмыстарына айналып бара жатқан еді.
«Іш пен сырт» тақырыбынан осыны толық ұғамыз. Бұл
тұжырымды және де шегелеп, онан сайын орнықтыра

түсу
үшін
жазушы-драматург
Әкім

Таразидың
Қазақстан
жазушыларының
X-шы

съезінде
сөйлеген сөзінен нақты үзінді келтіре кеткеніміз
артық болмас: «Міне, қайта құру, жариялылық
жазушылардың аяқ-қолындағы тар бұғауды бұзып,

еркіндік беріп отыр. Ендеше біздің әдебиет кермеден
келген тұлпардай жалын еркіндіктің желіне таратып,
неге заулап кетпеді?! Сөйтсек, бұғау біздің санамызға
салынған екен. «Хайуанаттар паркіндегі» аңдарды

вольерден шығарып жіберсе тар қамауға қайтып барып
тығылады екен. Біз де сол сияқтымыз...
Жау кеткен соң қылыш сілтегім келмейді, әйтсе де,
1988 жылдың ортасына дейін біз (Жазушылар одағы

хатшылары) көрген күнді ешкімнің басына салмасын.
Күн сайын талай-талай қатынас қағазына жауап жазып,
жүздеген арыз тексерілді. Дүниеде төбеңнен әңгіртаяқ
ойнататын әміршінің көп болғанынан асқан күйік жоқ

көрінеді.
Егер келіп тірелген тығырық – творчестволық
тығырық қана болса, одан ертелі-кеш әйтеуір
құтылармыз. Ал адамгершілігіміздің тұмсығы тірелген

тығырықтан шыға аламыз ба?!.» – дейді. Автордың
адамгершілік жайында тегіннен-тегін бұлай сөйлеп
отырмағанын
«Қорқау

жұлдыз»
романындағы
кейіпкерлердің іші мен сыртына бірдей барлау
жасағаннан кейін ғана анық ұғындық. Көзіміз жетті.

Енді не істемек керек? Бұл романды оқып отырып
бір мәселені көріп, оны түбегейлі індетіп мәнін түсіндік-
ау дегенде алдыңнан екінші мәселе шығады. Бірінің

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
кілтін біріне жасырып қояды автор. Біреуін ашпай
екіншісіне өте алмайсың. Екіншіге өткен екенсің үшінші
есіктің кілтін іздейсің. Романның тағы бір ерекшелігі

кейіпкер жанына үңілуде ешқашан біржақтылыққа
жібермейді. Жоғарыда сыртқы әрекеті мен ішкі дүниесі
ұқсамайтын кейіпкерлер жайында айтсақ, енді ішкі
дүниесі сыртымен ұқсас кейіпкерлер жайында да айта

кетуге тиіспіз. Өйткені шығарма солай көрсеткен,
өйткені өмірдің өзінде де сондай жағдай бар. Бұл
шығармадағы Ұлжан, Күләй сынды кейіпкер іші мен
сырты бірдей кейіпкерлер. Күләй сұмырай болса,

Ұлжан нағыз қазақы болмыстағы әйелдер образының
жиынтығы. Ол жайында сәл кейінірек.
Қорқау жұлдыз. Роман атауы жайына келейік.
Лима Арасанбайдан таяқ жеп, талықсып, сандырақтап

жатқанда ылғи да жұлдыздар туралы айтатын.
Қоғамды, жүйені жыбырлаған құмырсқаға теңейтін...
Әрбір адамдарды жұлдызға теңейтін...
«Сондай түндердің бірінде Арасанбай күтпеген

жерде
күйзеліске
ұшырады.
Алдында

әйелінің
сандырағын қыбыр етпей мұқият тыңдап отырған. Көп
сөзіне түсінбеді, бірақ Лима бір сөзді қайталай бергені
анық:

аспан...
Арасанбай адам болып, бала болып, жасөспірім
болып еш уақытта аспанға қараған жан емес еді.
Әйелінің сандырағын тыңдап отырып «Мына шіркін не

дейді? - деп ойлады. - Көк жұлдыз бола ма екен? Көк
аспан бола ма екен? Аспан ашық болады немесе жабық
болады деп, - сандырақтап жатқан әйелін кекете мырс
етті. - Осы әйел деген қызық қой, бастары толған қиял,

өлейін деп жатып аспанда несі бар десеңші, жұлдызда
несі бар десеңші...
Соңғы айларда Арасанбайды Лимадан құтылсам
деген сезім билеп алған. Оған өзі де мән беріп жүрген

жоқ, бірақ Лиманы көрсе жыны қозып, буындырғысы
келіп, шымшығысы келіп, қолдарын бұрағысы келіп
тұратын әдет тапқан. Жеңгесі түн ортасы ауа мұны
оятып, зорлағандай тұр-тұрлап, осы бөлмеге алып

келген соң, бұл әдеттегіден ерекше, қорқынышты халге
душар болған. Нәрестедей монтиып жатқан әйелінің
аппақ жүзін көргенде, ұрлана қарап, қызыға қарап,
сұқтана қарап біраз отырды да, орнынан қарғып тұрды.

Лиманың ұзын мойны көз тартып, құмарлық сезімін
оятты. Еңкейіп иіскегісі келді. Бірақ басқа бір күш
таудан құлаған лай судай мұның жан дүниесін астаң-
кестең етіп кетті де, енді қара шыбықтай сойдиған

саусақтарын жазып жіберіп, әйелінің мойнынан
қылқындыра бастағысы келгенін сезіп қалды. «Қой,
құрысын, өлтіріп тастармын!» деп ойлады. Сөйтсе де,
әлденеден үріккендей, төсек жаққа шошына қарап,

дәлізге шығып кетті. Сол арада есік тырналап, мысық
болып мияулап тұрды да, өз қылығынан өзі жалыққан
соң сыртқа беттеген.
Аула ортасына жеткенде тұра қалып, аспанға

қараған. Есінен адасқандай бейжай халге келді. Түнгі
аспан көкпеңбек екен. Тұңғиық терең екен. Аппақ
жұлдыздар жымыңдап нұр шашып тұр екен. «Кәне,
көк жұлдыз? – деп ол әйелін кекете тағы да мырс етті.

шығар, бірақ жұлдыздар ақ қой. Міне, көрдің бе, ал
сен... сен... шынында да ақ жұлдызсың, Лима. Сонда
мен қандай жұлдызбын?»

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Арасанбай ойланып қалды. «Осыдан ғой, сен өліп
кетсең... Сен аспанға кетесің, ақ жұлдыз болып кетесің...
ал мен өлемін... мен де өлемін, сонда мен қандай жұлдыз

боламын? Мен, әрине, қара жұлдыз боламын да... Қара
жұлдыз... қара...»
Өзі оқушыларға талай айтқан қаражыра жұлдыз
болады деген сөздер есіне түсті. «Ешқандай мән бермей,

сол сөздерді айта беріппін-ау... Қаражыра жұлдыз,
жалмауыз жұлдыздар! Маңайындағы сәулелерді жұта
беретін тойымсыз қара жұлдыздар! Мен өлсем, соның
бірі боламын да! Адамдардың бәрі өлгенде жұлдыз боп

кетеді, әйтпесе қайда кетеді? Әрине, жұлдыз болып
кетеді. Лима – ақ жұлдыз, мен – қара жұлдыз, бір
өлсек, қайтып келмейміз, түу сонау тұңғиық аспанда
бір-бірімізден алыс, миллиондаған жылдар ұмтылсаң

жетпейтін қашықта жүреміз, қандай жаман?».
Автор роман атын символдау ретінде алғандай. Сол
кездегі қоғамдық жүйені қорқау жұлдызға теңейді.
«Маңайындағы сәулелерді жұта беретін тойымсыз

қара жұлдыздар!» дейді. Осы сөзден-ақ ойымыздың
қате кетпегенін аңғарамыз. Ғарыш әлемінде әлі
зерттеліп болмаған дүниелер өте көп. Соның бірі,
бірі ғана емес бірегейі – Қорқау жұлдыз. Орысша

атауы «черная дыра». Қазақ оны «қара құрдым» деп
атайды екен. Қорқау жұлдыз – автордың анықтамасы.
Енді осы қорқау жұлдыз жайына аз-кем тоқтала
кетуге тура келеді. Ол туралы уикипедия – ашық

энциклопедиясының анықтамасында былай делінген.
«Қара құрдым деп кеңістіктегі кездесетін тартылыс
күші арқылы бүкіл материяны және жарықты өзіне
тартып алатын денені қарастырады. Астрофизиканың

заңдылықтарына сәйкес, массасы салыстырмалы түрде
жетілген дене деформациялап қара құрдымға айналады.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
қоғамдық жүйеге теңеп отырғанын анық білсек те,
Лиманың әр сөзіне жасырған ұғымдарын тарқатып
алып шығуға шыны керек қауқарымыз жетпеді. Оның

қызықты құпияларын бүгінгі қоғамтану ғылымдарын
жете меңгерген білікті маманмен бірлесе отырып ашуға
болар еді, ондай мүмкіндігіміз болмады әзірге.
Мінеки,

романның
мазмұнын,
көтерген
тақырыбының көлеміне көз жеткіздік. Енді біз

романдағы негізгі түйін – ұлттық болмыстың өзгерісі
жайын аршып алайық.
Жоғарыда, іші мен сырты бірдей кейіпкер туралы
айтқанда «Ұлжан нағыз қазақы болмыстағы әйелдер

образының жиынтығы» деген едік. Енді осы бір
Ұлжанның бойынан қазақ әйеліне тиісті қасиеттерді
бір-бірлеп санап берейік. Жар ретінде, келін ретінде,
абысын ретінде, жеңге ретінде.

Жар. Ұлжан күйеуі жоқта оның жексұрын іс-
әрекеттеріне күңкілдеп ренжігенмен бетке келгенде
беттей алмай қалады. Мысал:
«Көршідегі сыпылдақ келіншектің сөзіне сене қойған

жоқ еді, бірақ сол күні кешке мектеп жақтан шаршап
оралған Ұлжан абысыны аулаға ашулана, айқайлай
кірді:

Біздің Сәрсенбай оңбайды! Біздің Әппақтың да ниеті
қара, ниеті қап-қара! – деп кіжіне сөйлеп келді. Істің
мән-жайын келіні бұрыннан біліп жүргендей-ақ, оған
ештеңені түсіндірмей, Ұлжан өзі балпылдап, үйде

жоқ күйеуімен, үйде жоқ қайнысымен салғыласып
ұрсып жүр. Төсекте жатқан келінін тұрғызып алып,
сүйемелдеп шығарып, аула ортасындағы сәкіге,
көрпеше үстіне жайғастырды. Өзі сәкінің шетіне ілінер-

ілінбестей болып отырды да, күйеуі мен қайнысымен
қайта салғыласып кетті:

күні ел-жұрттың бетіне қалай қарайсыңдар, қиянат
қой! Орманов байғұсты бекер қаралап отырсыңдар
ғой, оның пара алмағаны жұртқа мәлім ғой, «анасын
өлтірді» дегені не сұмдық?! «Машина ұрлады» дегені

не сұмдық?! Ол арыздың бәрін жазғызып жүрген бөтен
емес, осы біздің үйдегі екі момақан, мен білем! Ертеңгі
күні соттала қалса, бұларды мен-ақ әшкерелеймін.
Бұлар ма, бұлар оңбайды! Аудандағы, облыстағы, қала

берді Алматыдағы тіректері мықты, туыстары көп.
Өңкей бөрі, ұялы қасқыр!
Осылай қатты кіжініп, көп сөйлеген Ұлжан
бойындағы бар ашуын шығарып алғандықтан ба, әлде

жеме-жемге келгенде күйеуінен қорқатындықтан ба,
іңір қараңғысымен араласып, аулаға Сәрсенбай мен
Арасанбай кіргенде бірден жым болды. Әзірлеп қойған
шайын, әзірлеп қойған көжесін солардың алдына

тосып, жәмпеңдеп жүр. Әлгі ашу-кектен, «қырамын
да жоямын, әшкерелеймін» деген айбаттан белгі
қалмаған. «Екі момақанның» алдында, «қиянатшыл
оңбайтындардың» алдында өзі момақан болып, өзі

бетегеден биік, жусаннан аласара қалыпты. Түнғатар
туралы, оған жасап жүрген ағайынды екеуінің зымиян
әрекеті туралы жұмған аузын ашқан жоқ».
Қайран, Жар! Қазақ деген халықтың отбасын

шайқалтпай ұстап, бар ауыртпалығын өзі көтеріп,
автордың сөзімен айтқанда «Оның бойында жоқ
қасиетті өз бойынан жалғайтын» адал жар!
Қорқау жұлдыз – қорқау қоғам сені де өзіне тартып

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Келін. Ата-енесінің атын айтпақ түгілі, атасының
атына жуық келетін сөзден қашып ат тергейтін қазақ
келінінің ешкімде жоқ ерекшелігі еді. Ол да Ұлжанның

бойында. Мысал:
«Лимаға мебель қатты ұнаған. Сол ойын жасырған
жоқ:

қымбат қой.
Мұның сөзіне Ұлжан қуанып кетті, мырс етіп күліп
жіберді:

болғаны да! Елікбай атамның балалары аман болса...
Бұлардың арғы аталарының аты Арқарбай екенін
Лима естіген. Мына
Ұлжанның Елікбай деп тұрғаны сол кісі».

Қайран, Келін! Келген жеріне «тастай батып, судай
сіңген», сол әулеттің жоғын жоқтап, жырын жырлаған,
үлкенінің алдын кесіп өтпек түгілі атын айтпаған келін...
Қорқау жұлдыз – қорқау қоғам сені де өзіне тартып

әкеткен-ау...
Жеңге. Ұлжан Арасанбайдай сиықсыз, мұртын
шайнап сөйлейтін қап-қара қайнысын «Әппақ» деп
тергейді. Атын айтпайды. Ренжітсе де. Аталарымыздың

осы дәстүрі жақын адамдар бір-біріне қатты ренжісе де
қатты сөздер айтпауының алдын алатын амал да шығар
бәлкім, бәлкім... Арасанбайдың шешесіндей болып
кеткен Ұлжан жеңге өкпелеп отырса да атын айтпайды

«Әппағым» дейді. Мысал:
«– Бұл Әппаққа қашанғы мен әже бола бермекпін?
Өз әйелі бар, оятса, енді сонысы оятсын!».
Қайран, Жеңге! Қазақтың «Жолы болар жігіттің

екені анық. Адамдар ара дәнекерлікте, жақсылыққа
дәнекерлікте жеңге ұғымының орны бөлек-ақ!
Қорқау жұлдыз – қорқау қоғам сені де өзіне тартып
әкеткен-ау...

құрақ ұшады. Оның Арасанбайға тұрмысқа шығуына
қуанғаны, қалған уақытта та Лиманың жақсы көңілде
болуы үшін, Лима ауырғанда өзінің жаны бірге шығып
кете жаздаған жағдай Ұлжанның абысындық аманатты

абыроймен атқарғанын анық көрсетеді. Тәнті қылады.
Абысынының Лимаға қатысты бүкіл сөзі – «айым,
күнім». Мысал:
« – Қарағым-ай, жарығым-ай! ...Әппақтан көңілің

әбден қалған-ау, менен несін жасырасың, күнім?».
Бұл ғана емес. Өмірден баз кешерде Лима Ұлжан
жайлы ойланған. Қимаған. Ал Лима өмірден өтіп
кеткеннен кейінгі жайды Лима айта алмайды әрине.

Автор айтады.
«Лима, сенің өлімің сол күні-ақ шағын ғана өзбек
қаласын дүр сілкіндірді. Сенің қайғылы қазаңды көп
адам көрді, көп адам естіді. Жиналып қалған топтың

алдында Сәрсенбай мен Арасанбай келісіп алғандай-ақ,
бірінен соң бірі:

әркімнің бетіне жалтақтай қарап, ақталып тұрды.
Жайшылықтың өзінде алқынып, әрең жүретін, әрең
демалатын абысының Ұлжан сот залының ішінде
жүрегін ұстап, еденге шалқасынан құлағанын ешкім

байқаған жоқ».
Қайран, Абысын! «Ағайын тату болса ат көп,
абысын тату болса ас көп» деген қазақтың берекесін

За то, келген соң, жағдайды естіп білген соң, папам мен
мамамның төрт аяғын бір етікке тықтым! Ағаларымның
да көкесін таныттым. Лиманың тағдырын менсіз қалай
шештіңдер деп жанжал шығардым. Әлі де болса кеш

емес, егер сен өз еркіңмен келісім бермеген болсаң, айт,
тап қазір жетектеймін де, алып кетем!
Жанәлидің күректей жалпақ, қайың бұтағындай
қатты қолдары мұның арқасына түсті. Қыз мойнына

ыстық жас тамды. Ағасының да жылап тұрғанын
Лима сонда сезді. Өзі де егіліп тұрған нәзік жан, тіпті
дауыстап сыңси бастады. Содан кейін іштегі бір ауыр
дерттен арылғандай, ішкі сарайы ашылып, тазарып

қалғандай болды. Бұл ағасының құшағынан ақырын
қозғалып босана берді де, төменнен жоғары қарады,
жылап тұрып күле қарады. Екеуінің бала күннен бергі
дағдылы әзіліне көшіп:

жылап тұрмын, сенің мынауың не, ей?! – деді.
Қарындасының алдында әлсіздік көрсеткеніне,
босаған көңілін байқатып алғанына Жанәли намыстанып
қалған. Сондықтан шығар, жорта қабағын түкситіп,

бізге қырсығып күйеуге шығатын болсаң, мынау шидей
мойныңды өз қолыммен бұрап тұрып, басыңды жұлып
алам, білдің бе?!
Лиманың денесі шынымен-ақ тітіркеніп, түршігіп

кетті. Көңілін үрей биледі. Тезірек жауап бермесе
мынау нойыс ағасы сабап салатындай-ақ басын тез-тез
шұлғып, тез-тез үн қатты:

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Жанәли қып-қызыл боп бөртіп шыға келді. Айқайлап
жіберді:

деп отырған жоқсың ғой! Бұлар жақсы адамдар дегенің
не, ей?! Сен жақсы адамдарға шығасың ба, жоқ әлде бір
жақсыға шығасың ба?
Ағасының мына қылығына енді Лима мәз болып

Қазақтың бір үйлі жанның ішінде қарындасты ағаға
бәсірелейтін осы бір ғажап дәстүрінің астарында біз
толықтай түйсініп үлгермес ұлы сезімдер жатқанын
тамсанып қана сезе алмақпыз. Осы бәсіре арқылы

аға мен қарындастың арасындағы ыстық сезімді автор
қалай көрсетеді! Оны қалай айтсақ та шығармадағыдай
жеткізе алмақ емеспіз. Өз басы зор қасіретке шырмалып,
елі-жұртын, әке-шешесін сағынып, зарығып күндіз

күлкіден, түнде ұйқыдан айырылып жынды болуға
айналып есеңгіреп тұрса да ағасы Жанәлидың жасы
мойнына тамып кеткенде өзінің бүкіл қасіретін ішке тыға
тұрып ағасына ойнақы әзілмен бала кездеріндегідей тіл

қатып: «– Өй, өңкиген жарықтық, мен жыласам, кетем
деп жылап тұрмын, сенің мынауың не, ей?!» деуіне не
айта алармыз?! Қарындас деген жаратылысты қазаққа
қалай ғана осылай сыйлады екен Жаратқан! Қалай

ғана...
Қайран! Қарындас! Бәсіре! Қарындас деген
қадірлі, бәсіре деген осынша биік ұғымның қайда сіңіп
жоғалғанын түйсіндік пе?!

Қорқау жұлдыз – қорқау қоғам сені де өзіне тартып
әкеткен-ау...
Қорқау жұлдыз – қорқау қоғам, қара құрдым.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Құлақ бұрау
«Тарихты көркем әдебиет дей алмасақ та,
әдебиетті көркем тарих деп әбден айта аламыз» деген

Чернышевскийдің сөзін Қазақстан Жазушыларының
V-ші съезінде «Көркем әдебиет шығармалары терең де
шыншыл болсын» атты тақырыпта баяндама жасаған
Жұбан Молдағалиев мысалға келтіреді. Ал қазақтың

ұзақ тарихын шындық негізінде ғылыми жүйеге түсіруге
талпыныстар болғанымен Кеңес үкіметінің цензурасы
оған мүмкіндіктер бермегені, тарих ғылымының жүгін
амалсыз әдебиет көтергені де рас. Бұл сөздерді ары

қарай растап керегі жоқ. Өйткені, оны қаламгер
шығармалары дәлелдейді. Біз соны талдап көрсете
алсақ болғаны.
Жазушы

Әкім
Таразидың
бірқатар
көркем

баяндалған хикаяттарының ұлтымыз бастан кешкен
тарихи оқиғаларды жадыңда қайта жаңғыртуымен және
шындығын көрсете білуімен құнды екенін автордың
«Тасжарған», «Қорқау жұлдыз» романдарындағы

кейіпкерлердің қоғаммен ымыраға келу-келмеуі, санаға
салынған түрлі бұғаулар арқылы көруге болады. Оларды
ұлттың санасына, жанына салынған құрсау, шіре десек,
ендігісін ұлттың санына яғни тәніне салынған қылбұрау

деуге де келетіндей. Тіпті, одан да ауыр...
Тәуелсіздік жылдары қазақ халқы үшін ең алдымен
сана-сезімді, ойлау жүйесін бостандыққа шығаруымен
қымбат болатын болса, сол тәуелсіз сана тудырған талай

ғылыми-көркем әдебиеттерге «жүк» болған тарихи
тақырыптар біздің санамызға сіңіп кетті. Соны «көркем

тарихтың міндетін атқаратын» шығармалар оқтын-
оқтын жаңғыртып тұратыны бар. Неге десеңіз, ғылыми
әдебиеттердегі құрғақ баяндаулар мен көп цифрлардың
«ар жағында» қалып кететін адам тағдыры, жақсылық

пен жамандықтың, зұлымдық пен мейірімділіктің,
махаббат пен ғадауаттың майданы, бастысы сол тұстағы
қоғамдық өмір, адамдардың психологиялық жай-күйі,
өмірге көзқарасы көркем әдебиетте ғана ашылатынына

бәс тігуге бармыз. Сонымен, жазушының жекелеген
кейіпкерлер мен бірқатар кейіпкерлер арқылы тұтас
дәуірдің ақтаңдақ тұстарын көркем шындықпен
бейнелеуіне әсер еткен оқиғалар желісі қандай және ол

қай әңгіме, хикаяттарында анық көрініс табады дегенге
келейік.
«2999999+1», «Андрей», «Аран» және «Күлтай
жеңешем мен Александр Солженицын» сынды

әңгіме, хикаяттар арқау болмақ. Әр қайсысы қазақ
халқының басынан өткен зобалаң жылдардың белгілі
бір кезеңдерін суреттейді. Өз алдына бөлек-бөлек
әңгімелер болғанымен бірін-бірі толықтырып отыратын

туындылар екенін талдау барысында білетін боламыз.
Сонымен, осылардың ішіндегі ең ауыры, ең
қасіреттісі, тіпті адамзат тарихында болмаған қасіреттісі
«2999999+1» атты жұмбақ әңгімеден бастадық.

«Адамзат тарихында болмаған» деген сөзімізді
артықтау алынды деп ойларсыз, жоқ. Оған да көзіңіз
жетеді әлі...

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Адамзат тарихындағы аянышты
эпизод
2999999+1. Өткен ғасырдың 30-жылдары

қазақ тарихының ең бір қаралы беттері реттерінде
бейнеленетіні әмбеге аян. Қолдан ұйымдастырылған
ашаршылық барысында халқымыздың тең жарымына
жуығы қынадай қырылды, біразы шетел асты.

Бірақ түрлі зерттеу жұмыстарында түрлі цифрлар
көрсетіліп, бұл туралы ортақ тұжырым жасалмаған соң
біз өз тарапымыздан «дұрысы мынау» дегенді айта
алмаймыз. Өкінішке қарай, ашаршылық салдарынан

құрбан болғандар саны туралы әлі ортақ тұжырым
болмай отыр. Әрине, бұл туралы нақты мәлімет беру
тарихшылардың міндеті екенін білеміз. Ал, көркем
әдебиеттің міндеті сол ақтаңдақ жылдардағы қоғам

басындағы
жағдайды
көркем
шындық

арқылы
бейнелеу.
Соны
бейнелеу

аясында
кейіпкерлер
галереясын, қоғам картинасын жасау. Жазушы Әкім
Таразидің ұлт тарихының ақтаңдақ беттерінен шағын

бір эпизод алынған «2999999+1» әңгімесін оқып
шығып, түйгенімізді төмендегі жолдарға арқау еттік.
«Шағын эпизод» дегенді әдейі айтып отырмыз. Алапат
ашаршылық қазақ жерін түгел қамтып, қазақ халқының

жартысына жуығы аштан өлгенде, әңгімедегі Абыз
ағаның айтқан оқиғасы шынымен шағын ғана эпизод
сияқты әсер қалдыратыны бар. Бірақ, сол эпизод қазақ
халқының бастан кешкен тауқыметін өмір бойы есіңнен

Жоғарыда айтылған шығарманың ең бірінші,
тақырыбы туралы ойланбасқа болмайды. Неге бұлай?
2 999 999 шартты түрде аштан өлген адамдардың
саны болсын дейік, ал оған қосылып тұрған 1 кім?

Бастан кешкенін әңгімелеген Абыз аға ма? Сыртым
бүтін болғанымен, ішім өлген дегенді айтқаны ма? Әлде
аштықтан «сүйгенінің» етін жеп, өзі Абыздың қолынан
қаза болған Қосан ба? Әлде социалистік конвейер

қоғамның қанды шеңгелі жанын азаптап, шығарма
соңында өртеніп кететін Омар ма? Жоқ, әлде, сол 2999
999-дың өліміне бір ғана кінәлі социалистік жүйе, сол
үшін 2999 999-дың ажалы соның мойнында дегенді

тұспалдау ма? Міне, бұл жұмбақ...
Шығарманың өз басы әңгіменің ішіндегі әңгіме
сияқты әсер қалдырады. Өткен шақ пен қазіргі шақты
байланыстырып тұрған орталық кейіпкер - Абыз

аға. Жазушы негізгі кейіпкер Омардың да, орталық
кейіпкер Абыздың да қоғамдағы орнын өңірлеріндегі
«Алтын жұлдыз» арқылы көрсетеді. Бірі өз сөзімен
айтқанда «сегіз жүз отыз жыл өмір сүрген», яғни,

іші өліп қалған аға болса, екіншісі айналасымен де,
өз жанымен де арпалысып, тірі жүруге де, өлуге де
себеп таппай аласұрған іні. Шығарма барысында сол
іні ағаның айтқан әңгімесін көңіл экранынан кәдімгі

кино лентасы сынды тізбектеп өткізіп, әрбір деталына
шұқшиып, тағы бір тұстарда лентаны тоқтатып қойып,
ірі планмен көріп отырады. «Абыз аға ұзақ сөйледі.
Асықпай сөйледі. Тіпті баппен, мәнерлеп сөйледі.

Айтқаны – өз тарихы. Өз тарихы дегені ел тарихы.
Алтауы бірігіп тажал аузына бет алды. Өз еріктерімен.
Алтауы... Үлкен Тажалдың өзіне хат жазбаққа
серттесті». Тоқтай тұрыңыз, бұл туралы нақты тарихи

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Т.Рысқұловтың «Сталинге хаттары», Ғ.Мүсірепов,
М.Ғатаулин,
М.Дәулетқалиев,

Е.Алтынбеков,
Қ.Қуанышев жазған «Бесеудің хаты», қазақ даласында
«оттай лаулаған» ашаршылық туралы көрнекті қазақ
зиялылары Тұрар Рысқұлов, Смағұл Сәдуақасов,

Нығмет Нұрмақов, Ораз Исаев, Сұлтанбек Қожанов
және т.б. жазған Мәскеуге ресми хаттарда қазақтың
«қара шыбындай» қырылуы мен үдере шетел асуының
негізгі себептері, экономикалық және демографиялық

шығынды айғақтайтын нақты мәліметтер берілді» дейді
Қали Омаров «Аштық тауқыметі» атты мақаласында.
Енді жазушының кейіпкері кім? Осы тұлғалардың
ішінде емес пе екен? Әлде?.. Біздің мақсат, әрине,

Абыздың кім екенін анықтау емес, сондықтан жұмбақ
әңгіменің жұмбағына осы жерге дейін ғана бойлап,
тізгін тарталық... Ойымыз өткен шаққа, яғни, оқиға
өтіп жатқан мерзімнен 55 жыл ілгері мерзімге саяхат

жасайтын Абыздың жан дүниесіндегі «таңдаулы
кейіпкерлерді» алып шығып, соны ішкі сыры ретінде
ғана баяндауы еді...
Кеңес үкіметі «бай мен кедейді теңейміз», «әйелдер

теңдігі» деген желеумен небір текті билерді, небір іргелі
байларды ит тепкіге салғаны рас. Иә, бұл оқиғаның да
соған қатысы бар, анығы – содан басталған. Әңгіменің
желісін қысқаша айтсақ, былай болған.

Абыз бұдан аттай 55 жыл бұрын Арқа даласына
келген. Міндетпен келген. «Байларды кәмпескелеу»,
«ескіліктің қалдығын жою» сынды міндетпен келіп,
Күреңби деген әрі би, әрі бай кісінің Гүлғайша атты

тоқалын тартып алып Қосан деген бір жігітке қосады.
Күреңбиді итжеккенге айдатады. Сосын, бір ақынға
ақшасын төлеп «Қосан мен Гүлғайша» деген поэма
жаздырып, оны Мәскеудегі ең таралымы мол, беделді

жатты. «Мынау ит те мені өліктің ең бір қылаң тұсына
әдейі кезіктіріпті-ау! Осы араға әдейі тоқтаған-ау!» –
деп түйді Алматыдан келген келе жатқан дөкей. «Бұл
өлкенің қожасы сендер ме, біздер ме, өзің түсін, түсініп

ал!» – дегені анық!».
Сөйте тұра, мына Николайға ыза бола тұра Абыздың
Мәскеу, Кремльге шаң жуытпайтынын да аңғартып
өтеді автор. Сол арқылы орысқұлдық сананың бір

көрінісін тағы да көрсетіп өтеді. Николай туралы жаман
ойлағанына өзі шошынып қалғанын қайтерсің?!.
«Сұмдық ойдан Абыздың жүрегі шым етті.
Тізесі дір етті. Буындары босап, жүрелей құлады.

Бұл сүмелек сезім бұрын да көңіл қақпасына талай
мәрте мысықтабандап, ұрлана бас сұқпақ болған.
Қуып салатын. Мәскеу. Кремль ондай емес! Ондай
болуы мүмкін емес!» – дейтін. Болашаққа деген үміт

нәрестесін әлдилеп, жылы құндақтап, көңіл бесігін
тербете бастайтын. Үміт».
Енді келдік. Енді келдік адамзат тарихында болмаған
сұмдық оқиғаға. Шығармадан тағы да үзінді келтірейік.

«– Жолдас өкіл... Сіз шанада отыра тұрыңыз!
Ешқайда ұзамаңыз! Мен – қазір... деді.
... – Осы ауылда... Шолақ-Су ауылында адам
жейтіндердің бандасы бар. Соларды бір шолып өт деп

еді бастығым... – Қаруыңызды оңтайлап қолыңызға
алыңыз. Сізге қарай жүгірсе ойланбаңыз – атып
тастаңыз! Бір қолыңызға божыны ұстаңыз. Мылтық
атылса – Теңбілкөк ала қашпасын!

ОГПУ қызметкерінің «ауыл» деп ауыз толтырып
айтқаны – жолдың екі жақ шетіне шашырай түскен бес-
алты тоқал там екен. Есік-терезелері жоқ, сукөзденіп,
үңірейіп тұр. Арғы шеткі бір үйдің ғана сыртқы есігі

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
кезенген Николай асықпай-саспай барды да киіз
«әйнектерді» жұлып лақтырды, іш жаққа бірдеңе деп
айқай салды. Үйден өңкиген үш қазақ шықты. Киімдері

күтімді. Қызылжағалы олармен ұзақ сөйлесті. Содан
кейін киіз «есікті» жұлқа тартып ішке кірді.
... Жас Бәлшебек толғанып отырып байқамапты:
сыртқа шыққан Николай қол бұлғап бұны шақырып тұр

екен. «Мына найсап менің кім екенімді ұмытып кеткен-
ау! Осыдан Қостанайға қайтып келейік, қызметінен
қудырмасам да шенін төмендетпесем!». Бұл Абыздың
ойы, аяр ойы. Дәл осындай тұста, осындай өліктердің

арасында ойлап отырған ойы.
«Кіжінуін кіжінді, бірақ, әлдебір бұйрыққа бас
игендей, шанадан түсіп, аяқтарын жазып, біраз тұрды
да бұл да барды «сол жаққа».

Келіңіз, төрлетіңіз, жолдас өкіл! – деді Николай енді
таза қазақша, сәл иіліп, төрге төселген құрақ көрпешені
иегімен нұсқап. Үнінде жағымпаздық аңғарылады.
Мына үш қазақтың алдында жота мүләйімсіп тұрған

«орыстың ойыны» екенін жас Бәлшебек бірден түсінді.
Түсінді де бірден сыздана қалды...
Тізе бүк, хайуандар! Кімнің алдында тұрғандарыңды
сезесіңдер ме?..

... Пеш түбінде тұрған үшеу тізе бүкті. Қимылдары
қолайсыз. Николай бұны жер-көкке сыйғызбай дәріптеп
тұр. «Қазақстандағы ең мықты бастық Голощекин
жолдас екенін білесіңдер ғой? Білесіңдер, бұл кісі сол

кісінің оң қолы! Көздеріңді ашып қараңдар!»
Пеш түбінде тұрған тұрған үшеудің көздері бітиіп
кеткен. Беттері быттиып кеткен. Желкелерін май
басқан. Езіліп, бір кезде ақ болған қара көйлектер

...Көрпелердің ар жағына арқан керіліпті. Арқанда
қақталған ет. Жіліктер. Жамбастар. Сүбелер. Көп ет.
Жас бәлшебек жүрегі лоблып, құсып жіберді». Бұл
адамдардың еті еді. Енді қараңыз, бір кездері «өзі әнші,

өзі шешен көрікті жігіт» атанған Қосанды таниды. Көзі
біттиіп, өңі быттиып, екі беті шылқыған майға айналған
Қосанды таниды. «Жас Бәлшебек таныды. «Мынау
сол ғой. Соның өзі ғой, өзі тапсырма беріп жаздырған

поэманың кейіпкері. Әнші. Күйші. Сері. Бай тоқалын
бұның өзі тартып әперген, некесін Кеңес заңымен
бұның өзі тіркеткен. Қосан. Қосан сері. Бұның өзі
поэма жаздырған. Бұның өзі газетке бастырған. Бұның

өзі кітап қып шығартқан. «Қосан мен Гүлғайша» поэма.
Жыр»...
Міне, әлгі Қосаны. «Ғашығына» қосып кеткеннен
кейінгі кездесіп тұрған жері. Қосанның адам жегені

сұмдық. Алайда одан өткен сұмдық бар. Одан өткен.
Енді одан ары сұмдық өтпейді.
«– Айт! Қайталап айт! –деді мылтықты адам. –
шығар қойныңдағыны! Көрсет! – деді мылтықты адам.

Абыз ағаның бұл сәттегі жайын: «Өте баяу, өте
самарқау қимылдап, жыр кейіпкері жарғақ тонның
түймесін ағытты. Ақ жібек орамалға ораған әлденені
бұған көрсетті.

...Быттиған май бет өте жай қимылдап ақ жібек
орамалды ағытты. Орамал ішінде екі төс, бір құйрық
бар екен. Қозықұйрық. Екі емшек. Екі мама. Ұшы
қарайып кеткен.

Май басып біттиіп қалған екі тесіктен реңсіз су
тамшылары сорғалады. «Жылағаны шығар» – деп
қорытты Жас Бәлшебек.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Меңіреу дүние, тас керең дүние зың етті де ашылып
кетті.

Ал, бұдан сұмдық өте ме? Адамзат тарихындағы
аянышты эпизод! Адамзат тарихында осындай қасірет
болған ба? Білмейміз... Бірдеңе айта да алмаймыз.
Сондықтан ары қарай да автор сөйлесін, шығарма

сөйлесін.
«Содан кейін арбасу басталды. Шананың қасына
айдап әкелген үшеудің екеуін мылтықты адам
қақпайлап әрірек апарды да, әй жоқ, шәй жоқ екі атып,

жар басында отырған қарғадай жалп-жалп құлатты.
Екі құлағын қайшылап, тықыршып тұрған Теңбілкөк
былқ етпеді. Бар ғалам селт етпеді. Ештеңе болмаған
тәрізді... – «Мынау бізге айғақ үшін қажет!»

Мынау дегені – Қосан. Түсінікті.
Ештеңе
болмағандай,
ештеңе

байқалмағандай
шананың арт жағында жантайып жатқан жас Бәлшебек
бәленің төркінін бұлжытпай таныды: бұл халық осындай
жабайы, бірін бірі жеп жатыр деген өсек таратуға бұл

бір, ұтымды жағдай. «Оларды ондай халге жеткізген
кім? Қай үкімет? Неғылған құдірет? – деген сауал
ешкімнің көкейіне келмейді, әрине. Келсе де отыз
тістің ар жағында қалады, әрине. Жоқ. Ол – олай бола

қоймас!»
Табиғатында тәрбиелі, биязы жан іштей булықты.
Ширықты. Қаны қайнады. Атшыны иығынан түртіп
өзіне қаратты.

Қосан да қиналып, айтуға батпай келе жатса керек,
құнжыңдай қимылдап жолдан шыға берді.
Жолдан шыға бергені сол еді, жанына жетіп келген
Жас Бәлшебек, үн-түнсіз қалпы, жарғақ тонның

жауырын астынан тапанша ұңғысын тақап тұрып басып
қалды. Бұл да манағы екі серігі құсап жалп етіп құлай
берді. Теңбілкөк талай-талай атысты бастан кешірген
әккі ме, қалай, бұл жолы да былқ етпеді.

... Аудан орталығына келген соң да, облыс
орталығына қайтқан соң да Николай кісі жейтін
ганнибалдар туралы ешкімге тіс жарған жоқ. Батпақ-
Қараға жете бере мұрттай ұшқан Жас Бәлшебек төсек

тартты да жатып қалды».
Шағын ғана әңгімеге жазылған бұл зерделеуімізді
(әлі аша түсер жайттер көп болса да) түйіндеуге
жақынбыз. Абыз ағаның өз аузынан айтқан осынау

әңгімелерін тыңдап, тыңдап қана емес көңіл экранынан
өткізіп отырған Омарға да арнайы тоқталмадық.
Өйткені, әу бастағы мақсатымыз шығарманы толық
талдау емес, қазақтың естен кетпес қасіретті тарихына

үңілу еді. Енді Абыз ағаның автор баян еткен,
Омардың көз алдында қалған бір-екі іс-әрекеті мен
сөздеріне тоқталсақ. Өмірінің соңғы сәттерінен берілген
аңдатпаның да айтары бар шығар бәлкім, бәлкім...

«– Махаббат туралы поэманың концовкасы осылай
аяқталған, – деді Абыз аға. Деген еді. Алтындатқан
азу тістерін ерекше сәнімен аша түскен. Үнінде кекесін
болды. Өзін мазақтады ма, қазақты тұқыртты ма,

адамзатты мұқатты ма? Омар түсіне алмады».
«Тағы бір жұлдыз таққың келе ме, Омар?!» Абыз
аға тағы әдемі жымиды».

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
«...Абыз ағаның бұдан бір жыл бұрын дүние салғаны
есіне түсті. Сол кісінің сол жолы: «Қазақ даласында
жиналмай шашылып жатқан үш миллион өлікті ешкім

керек қылмағанда Николай екеуіміздің еншімізге тиген
үш шыбынды кім іздесін!» -деп мысқылдай күлгені
есіне түсті.
Тағы осы өлер шағындағы жайын айта келіп: «Соңғы

жылдары ерекше киініп жүретін мода тапқан еркек
шаш қатыны да, мен еркін адаммын деп үйге қонбауды
шығарған жалғыз қызы да көңіл жайлауынан көрініс
тапқан жоқ»– дейді Омар, – дейді автор.

Өлік сасыған далада келе жатқанда әлде елес, әлде
шын мұның алқымынан сығып еді ғой әлде бір қолдар.
«... жылы тонның ашық жағасын аша түсіп, алқымына
жармасқан екі қолды анық көрді. Сабыр сақтап, енді,

анық аңғарды. Саусақтары салалы екі қол. Өліктің
қолы. Жүрелеп қайта отырып жатып діттеп қарады:
сақал-шашы қауғадай болып өсіп кеткен аққұба кісі.
Аққұба өлік. Ағза».

«– Таныдым. Жағамнан алған өлікті таныдым!
Жайық-Қапал Күреңби деген атақты бай еді. Мешіт
салдырған, Медресе салдырған. Тоған қаздырып, еліне
егін егуді үйретіп жүрген көзі ашық, шешен кісі еді. ...Ол

да еркектің көріктісі еді жарықтық! Ұялы көздері нұр
шашып тұратын, екі иығына екі жігіт мінгендей, екі беті
нарттай...Үлбіреген үрдің қызы Гүлғайша Күреңбидің
тоқалы еді...».

Біз де қайталайық, Мешіт салдырған, Медресе
салдырған, Тоған қаздырып, еліне егін егуді үйретіп
жүрген, еліне пайдасы болмаса зияны тимеген,
еңгезердей еркектің көріктісі болған Күреңби! Сенің

кінәң адал некелесең де тоқал алғаның болды. Ол
жарыңды «ескіліктің қалдығы» деп жаттың қойнына

зорлап салып берді. Текті туған қазақтың еріне бұдан
асқан қорлық бар ма? Жоқ. «Қосан мен Гүлғайша»
поэмасындай мың-миллион өтірік, мың-миллион жалған
ұрандар итжеккенге айдалып ізіңді құм жасырған

жалғыз сенің шырқыраған үніңді естіртер ме? Жоқ!
Сенің ойыңды, мұрат-мақсатыңды, қайғы-қасірет,
ауыр азабыңды, тіпті сенің еңбегіңді (ол кездегіні
былай қоялық) осы күнгі дүйім қазақ ескеріп, еледі

ме? Жоқ әлі. Сенің тоқал алғаныңның соншама ауыр
жазаға тартардай қылмыс емес екенін түсініп жетті
ме? Жоқ әлі. Мүмкін Гүлғайшадан ұрпақ қалып, одан
тараған үрім-бұтақ осы күні арамызда жүрген болса, ол

да мүмкін Абыз ағаны қоштар. «Оқыған, Орынборда
оқыған сауатты адам қалай екі әйел алады?» деп өзіңе
қайта төнер ме Күреңби ғарып?! Мүмкін!..
Өйткені, «Қосан мен Гүлғайша» поэмасы сынды

мың-миллион өтірік, мың-миллион жалғандық бізді
Сенің бекзат болмысыңнан әлдеқайда алыстатып
жіберген! Күреңби – асылым!

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Жатқа айналған
жақындар
Аран. Бұл соғыс жылдары. Тағы да эпизод.

Енді байқадық. Жазушы Әкім Тарази тұтас оқиғаны
сапырып жазуға құмартпайды. Қосан мен Гүлғайша
жайын сөз ету арқылы алапат аштық туралы ең
шоқтықты шығарманы қалай жазған болса, сұрапыл

соғыс жайындағы шығарманы да соғыста қайтыс болған
адамдарды қабылдап алатын пойыз станциясындағы
жағдайды баяндау арқылы солай жазған. Бұл да аштық
жайындағы әңгімеден бір мысқал кем соқпайды.

Шығармадағы барлық кейіпкер емес, негізгі
кейіпкерлерді ғана атап өтсек, бастауыш сыныптарда
оқитын екі бала – Бураш пен Колька, олардың әкелері,
өліктер арасында тірі жатқан қалмақ шал. Автор

әңгімені Бураштың басынан өткен оқиға негізінде, соны
еске алу сипатында баяндайды.
«Бұрын әкесін сағынбайтын. Жарық дүниенің
әлдебір алыс түкпірінде соғыс деген бірдеңенің жүріп

жатқанын білетін. Сол соғыс деген бірдеңеге өз әкесінің
қатысып жүргенін білетін» деп басталады шығарма.
Қысқаша айтсақ, Бураштың әкесі соғыстан бір
аптаға келіп, қайта кетеді. Кольканың әкесі де әлдебір

себептермен соғыстан қайтып келген. Енді осы станасаға
әкелінген өліктерді қабылдап алып жерлеуге жібереді.
Келген мәйіттерді ер, әйел демей түгел тырдай жалаңаш
шешіндіреді, тіпті олардың киімдерін ұрлап кететіндер

өліктердің арасында бір шал тірі жатады. Оны Бураш
көреді, артынша Колька көреді. Кольканың әкесіне
айтады, «тірі жатыр, құтқарып алайық» дейді. Біз
екі-ақ ауыз сөзбен баяндап өткен осынау оқиғалардың

шиеленісі, тартысы, адам жанының терең түкпіріндегі
шыңғырысы, әке мен бала арасындағы рухани
қашықтық, қоғамдық жүйенің адам төзгісіз астарлары
әр сөз, әр сөйлем, әр диалогтарда тұнып тұр. Тұнып...

Осының бәрін бір-біріне көлеңке түсірмей бөлек-
бөлек қалай алып шығамыз, қалай көрсете аламыз?
Бізге қиын сын осы болып тұр. Себебі, шалдың жағдайы
сол қоғамның, сол жүйенің негізгі бір сипаты болса, әке

мен бала арасындағы тартыс тағы бір қыры, автордың
жанай айтып отыратын символдық тәсілдері тағы бар.
Өліктер жайында айтылатын философия өз алдына.
Баяндау тәсіліне сіңісіп, астасып кеткен автордың өз

тағдыры тағы бір бөлек. Тағы...
Бастадық. Енді шегіну жоқ.
Бураш әкесі бір келіп кеткеннен кейін ғана әкесін
сағынатын болған. Әкесі алғаш келгенде Бураш қарсы

алған. Таң қалған, бала жүрегі басқаша тулаған. «...
әкесі енді бұған қарай өзі жүгірді.

Әке құшағының ғажайып ләззат екенін бала Бураш
сонда ғана алғаш рет сезген». «Бураш бұрын әкесін
сағынбайтын. Енді Бураш әкесін күнде күтетін болған.
Мектепке барарда станса басына бір соғып өтеді.

Мектептен қайтарда станса басында айналып көп
жүреді». Енді сол Бураш келіп жүретін станса жағдайын
баяндайық. Өліктер жайындағы автор философиясын
тарқатып жатпай-ақ, үзінділер келтірсек түсінікті болар

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
«...кеше ғана адам аталған сойдиған сүйектерді
стансаның форма киген екі қызметкері жинап алып
жүретін. Базар жақтан үш арба келеді. Екеуінде

базардан жиналған «олжалар». Үшінші арба станса
басындағы «табысқа» лық толады. Бураштың бір
таңқалғаны өліктердің аяқ-қолдары ешкімге, еш уақытта
бағынбайды екен. Қолдар көкке көтерілген қалпы,

аяқтар иілуге келмеген қалпы, сексеуілдің серейген
бұтағындай жан-жаққа қашып бара жатқаны...». Иә,
бұл жүйеге өліктер ғана бағынбайды, қарсылық та
көрсетпейді. Тек ерегесіп жатқандай әсер қалдырады.

Енді осы шығармадағы негізгі оқиғаға келейік. Осы
тартысты барынша көбірек үзінділер келтіруді қажет
деп таптық. Өліктер арасында көзі жылтырап тірі
жатқан шалды Бураш көреді. «Бураш темір тор ішіне

үрейлене қарады. Қараған жоқ-ау, қарап қоям ба деп
қорықты.
«Түсініксіз әлдебір өктем күш: «Бері қара! Бері
қара!» – деп талап етіп тұрғандай.

Амал жоқ, қайтадан мойнын бұрды. Дәл сол!
Өліктердің арасында екі көзі жәудіреп, кірпіктері сәл
ғана қимылдап, тірі шал жатыр! Бұған қарап жатыр.
Енді Бураш өзін-өзі жеңді. Үрейді жеңді. Енді Бураш

кірпігі қимылдап жатқан шалға тік қарады. Шалдың
солғын көздерінен жылт еткен от көрінді. Үміт оты.
Маған қарағаныңа ризамын дегендей. Бураштың дәті
шыдамады. Басы қайтадан кегжең етті».

«Шалға қайта қарады бала. Үнсіз жалынып жатыр.
Менің тірі екенімді көрдің ғой дейтіндей. Үлкендерге
айт дейтіндей. Мені мынау арадан құтқарып ал
дейтіндей. Ерні кемсеңдеді. Көзі жәутеңдеді. Жақсы

бала сияқтысың, маған көмектес деп жағына бастаған
сияқты.

ғой...
Екі бала бір-біріне телмірді.

көк желкесінен.
Кольканың әкесі мен оның серігі – тапал қара кісі
келіп қалғанын балалар байқамапты. Жалт бұрылған
қас-қағым сәтте Бураш көз қиығымен ғана тапалтақ

қара ұстап тұрған қол арбаны аңғарды, қол арбаның
үстінде көлденең жатқан темір сап темір күректі көрді.
Бұл күректің сабы неге темір? – деп ойлап та үлгерді.

Сергей ағаның: – Қойшы-ей? – деген үні күмілжіп
естілді.

Бураш екі үлкен адамға жалбарына қарады. – Тірі
ол, тірі! Бураштың көзі қалмақ шалдың көзімен қайта
ұшырасты. Бұл жолы қалмақ шалдың көзі бала көзін
арбап алды. Жіберер емес. Ерні кемсең-кемсең етеді.

Көздері сайрап қоя берді. Мен тірімін деп жатыр. Мені
құтқар деп жатыр. Сөз ұғатын бала сияқтысың ғой.
Түсіндір аналарға деп жатыр.
Бураш күйініп кетті.

Екі үлкен безеріп үндемеді. Енді Бураш Колькаға
бұрылды. –

Көзі тірі! – деді Колька. Осы сөздерді ол ықылық атып
тұрып айтты. Өз түкірігіне өзі шашалып тұрып айтты.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
Әкесінен қорқып тұрып айтты. – Шындық қой, тірі
екені, папа! – деп аяқтады ол соншама ұзаққа созылған
«монологін».

қара. – Ал, жарайды, былай кетіндер, боқмұрындар!
Сендермен тәжікелесіп тұруға уақыт жоқ!».
Осы арада тоқтала кететін аса маңызды бір мәселе
бар. «Бүгін Алматыдан Москваға қарай үлке-е-е-

е-н бастық өтеді. Қазақстанның главасы. Ол пойыз
келгенше калбиттардың бәрін қаланың сыртына
апарып тастау керек. Түсіндің бе? Ал папам болса...
Үлгермей жатыр». Бұл Кольканың сөзі. Қара тапал

мен Кольканың әкесі Сергей де біледі. «– Осы бір
тірі өлікке бола қайта оралып жүреміз бе?! Әне-міне
СЕКСЕН БІРІНШІ де келіп қалады. Білесің ғой, ол
пойызбен бүгін кім өтетінін...

Сергей ағаның басындағы ресми фуражкасы қисайып
кетіпті. Шұңғыл көздеріне үрей ұялапты.

Рас. Заң жоқ!» Бастықтың кім екенін білмейміз, қажеті
де шамалы, кім бастық болмады. Ол кезде. Әйтеуір
бұларды үрейлендіріп келе жатыр, ол өткенде, жай ғана
өткенде стансада серейіп, үйіліп, «ерегесіп» өліктер

жатпауы керек. Енді екі бала мен екі үлкен адамның
арасындағы тартыс онан сайын күшейе берді.
«– Папа! – деді Колька да.
Тапал қара екі баланы темір тор қақпаның алдынан

Бураш шыңғырып жіберді. Шыңғырып жібердім деп
ойлады. Бірақ даусы шықпай қалған. Көзі бақырайып,
әлденеге тұншығып қалған.

түйіп жіберді».
«Теміржолшының формасын киген, екі жағасының
ұшында ағараңдап жылтыраған орақ пен балғасы бар
екі ресми қызметкер өліктерді мұқият шешіндіріп,

киімдерін бүктеп жинап, шидиген сирақтары мен
шидиген білектерінен алып, сексеуілдің қу бұтағындай,
жайдақ арбаның үстіне аспай-саспай лақтырып жатқан.
Кольканың әкесі Сергей аға тірі шалды аман алып

қалсам ба дегендей бір сәт толғанып тұрды да, оның
денесін темір тордың сыртына шығарып, анадай жерге
бөлек калдырды.
Бураш қуанып кетті.

«Рахмет» деп айтқысы келген, бірақ өңешінен үн
шықпады. Кемсеңдеп тұра берді. Коляның білегінен
ұстады. «Әкең сенің жақсы адам» деп айтқысы келген.
Сол ойын алақанымен жеткізген. Колька түсінді.

Колька ұзын мойнын иіп, қауақтай басын шұлғыды.
«Менің әкем сондай!» – дегенін Бураш та ұқты.
Мәйіттердің біразын шешіндіріп, киімдерін мұқият
бүктеп, әлдекімнің шапанына орап, ыңғайлап алған

тапал кара киімдерді арқасына салып, әлдеқайда алып
кетті де, біраздан кейін екінші ат арбаны жетектеп қайта
оралды.
Бураш пен Колька әлі қалшиып тұрған. Үлкендер

бұларды ұмытып кеткен тәрізді. Жұмыстары қауырт.
Екі қол, екі аяқтан алып мәйітті перронға шығарады,
шешіндіреді, киімдерін мұқият бүктейді, Тапал қара
әлдебір қағазға әбден мүжілген қаламмен әлденені

Ұларбек НҰРҒАЛЫМ
де, келесі өліктің денесін арбаға тарс еткізіп лақтырып
тастайды.
Енді ең соңғы өлік калды. Үміт пен күдік жанталасып,

арпалыса бастады. Қайтер екен? Бураш Колькаға
қарады. Колька күмілжіп тұр. Екеуі бірін-бірі түсінді.
Екеуінің бар сенгені енді Кольканың әкесі. Анау Тапал
қарадан қайыр жоқ. Бір ғажабы, Кольканың әкесі, ұзын

бойын тік ұстайтын, кезінде зиялы болған-ау, шамасы,
үркек көз кісі, өзінің қарауындағы Тапал қарадан қорқа
ма, қалай, соған жалтақтап қарай береді.

Бураш қалмақ шалдың қасына барып қалыпты. Өзі
де байқамаған. Сәл бүгіліп, басын тұқыртып, қалмақ
шалдың өңіне үңіліп тұр екен.
Қалмақ шал оң қолын көтермек болды. Қолы

бағынбады. Сәл қыбыр етті де сұлық қалды.
Шал басын шайқамақ болды. Аштықтан мүжілген
мойын терісі катпар-қатпар екен. Қылғынып барамын,
жағамды ағытшы дегендей белгі жасады. Бураш сана

түкпіріндегі әлдебір құпия сезіммен шалдың ниетін
ұқты.
Кеңірдегіне тақап түймеленген жағасыз қалмақ
шапанның түймесін ағыта берген. Ағыта беріп таңқалып

тұрып қалды. Қалмақ шапанының ашық қалған
өңірінен кара китель көрінді. Қара кителдің жағасынан
күмістей жылтыраған орақ пен балға көрінді. Ақ көйлек
көрінді. Қара галстук көрінді. Енді аналарға менің мына

формамды көрсет дегендей ишарат жасады қалмақ шал.
Осы бұйрықтың бәрін, осы өтініштің бәрін қалмақ шал
көзімен жеткізді. Көзі үлкен екен. Көзі ұялы екен.
Бас киімді шеш дегендей сигнал берді көздері. Бураш

жапырайған қалмақ бөрікті шешті. «Ар жағынан»
толқындаған қара шаш көрінді. Зиялы адамның шашы.

Өзінің папасының шашы. Бураштың жүрегі дір етті.
Әрине, ол емес. Бала басын кегжең еткізіп аспанға бір
қарады да, шалдың өңіне кайта үңілді. Басқа. Бұл –
басқа! Бұл – қалмақ! Бұл – шал!

Кольканың әкесі шалдың касына келді. Үнсіз қарап
тұр. Енді Колька да жақындады. Ол да үнсіз қарап
тұр. Ең соңынан Тапал қара келді. Ол да үнсіз қарап
тұр. Қалмақ шал бірдеңе айтпақшы болды. Еріндері

жыбырлады. Көздерімен «сигнал» жіберді. Сигналды
Бураш қабылдады. Бураш түсінді. Бураш Сергей ағаға
қарады. Сергей аға да ұққан сияқты. Бураш Колькаға
қараған. Колька да ұққан сияқты. Бураш Тапал қараға

қарады. Тапал қара міз бағар емес.
Бураш сана түкпірінен Тапал қараның есімін іздей
бастады. Білуші еді. Ап-анық білетін. Есіне түсіре
алмады. Иннокентий ма еді, қалай еді? «Бұл кісі де

қалмақ екен-ау!» деген ой келді. Бүйрек бет, бітік көз...
Кенет соққан ойдан тағы да есеңгіреп біраз тұрды.

қалдырайық!
Тапал қара күңк етті.

қарады Сергей ағаТапал қараға. – Кешке дейін өзі де
бітеді...
Түтігіп, түнеріп тұрған Тапал қара күліп жіберді.

БІРІНШІ де келіп қалады. Білесің ғой, ол пойызбен
бүгін кім өтетінін...
Сергей ағаның басындағы ресми фуражкасы қисайып
кетіпті. Шұңғыл көздеріне үрей ұялапты.

жатыр! Рас. Заң жоқ!
Сергей аға Тапал қараға жағымпаздана қарады.
Бураштың жүрегі мұздап сала берді. Енді бір
сұмдықтың басталатынын сезді. Үлкендер асықпай

қимылдап, қалмақ шалды шешіндіре бастады. Қалмақ
шапан жерге төселді. Шапанның үстіне екі етік пен
екі шұлғау қойылды. Шалдың бұтындағы қара галифе
екен. Шалдың үстінде қара китель екен. Белінде

жалпақ офицер белдігі бар екен. Сол жақ иығына түскен
портупея көрінді.
Қалмақ шал: менің кім екенімді енді түсіндіңдер ме
дегендей екі үлкенге карады. Екі үлкенге екі бала да

екі итерді, өзі бүгіліп тұрып, қалмақ шалдың кителінің
түймелеріп ағыта бастады.
Сол сәтте Бураш не істеп, не койғанын байқамай
қалды. Қатты өкіріп, қатты айқайлап, оншақты қадам

шегініп барып, қайта ұмтылып келіп, еңкейіп тұрған
Тапал караның дүмінен баспен сүзді. Тапал қара калмақ
шалдың үстіне құлады.

Тапал қара тап-таза қазақ тілінде. Орнынан көтеріліп
келеді. Бурашқа қарай төніп келеді. Бураш шегіншектеп

барып, темір арбаға артымен сүрініп құлады. Темір
арбаның үстінде жатқан темір сап темір күрекке қолы
тиді. Темір сап темір күрек қолына қалай ілінгенін
байқамады. Жан даусымен айқайлап, Тапал қараға

қайта ұмтылды. Қолындағы күрекпен басқа соқпақ еді.
Сергей аға темір саптан қағып алды.

шалға тиіп көріңдер!
Бураш қайта ұмтылған. Сергей оны құшақтай алды.

ол. – Заң жоқ деді ғой Иннокентий ағаларың. Жарты
сағаттан кейін СЕКСЕН БІРІНШІ пойыз келеді.
Жүрдек пойыз. Оның ішінде кім бар екенін білесің бе?
Жанашуға қақымыз жоқ, ешкімге жанашуға қақымыз