Әуелі - Адам ата атаның атын білуші жоқ. Қайдан білсін, первый человек болып, топырақтан жаратылды. Екінші - хазіреті Ғайса (Иса - Исус Л. Қ.) пайғамбарының атасының атын білуші жоқ. Құдірет патшалығын көрсету үшін он үш жасында атасыз туғызды. Үшінші - Хызыр (Қызыр) пайғамбар атасы аты жоқ, білуші және жоқ. Атасы бар шығар, шырт еткізіп айтушы жоқ. Төртінші - Ескендір Зұлқарнайынның атасының атын білуші жоқ. Бесінші - Шыңғыз (Шыңғыс) ханның атасының атын білуші жоқ. Бағзы бір ата білемін дегендер: «Есукей Баһадүрдің баласы»- дейді. Ол бекер: Есугей -қалмақ. «Бір қалмақтың баласын осынша жұрт қалай басына көтереді?!» - депті. «Ишламболдағы (Стамбулдағы - Л. Қ.) - Ғұшмания нәсілінен. Басқа бұл Азиядағы хандардың асылы - Шыңғыс ханнан»- дейді. Нәсілінен Османияда - граф, ноғайда - князь, қазақ - төресі, - бәрі «Шыңғыс нәсілінен» - деседі.. Баһадүрден қыз туып, ол қыздан он бес жасқа жеткенде, отырған үйдің ішінде бір сағым түсіп, сол сағымнан буаз болып, бір ұл бала тауып, жасында жетімлікпен жиһан кезіп, жиырма жеті жаста Алла тағала: «Шыңғыз!»- деп ат атанады. Мағынасы: «Хандардың ханы»- деген сөз. Сондай атасыз, Құдайдың құдіретінің патшалығымен сағымнан болғанына заманындағы халықтың көзі жетіп, соның үшін тұқым – тұқымын жұрт басына көтеріп кетіпті. Кеше Әмір Темір көреген қанша жұртты алғанда, Шыңғыс нәсілінен болған хандарды өлтіргенде, орнына сол Шыңғыс ата нәсілінен хан сайлап жүрді. Бұл Шыңғыздан бері қарай әр кітапта Мәшһүр мағлұм болған хандар еді. Баршасы Шыңғыз нәсілінен дейді. Дүниені алған ақыры немеренің немересі, баласы - арты қиямет қайымға шейін үзілмейді хандық депті. Хулаку мұның немересі. Заты қазақтан болғаннан: «Әмір Темір көрген» - дейді. Қанша жұртты алса да, хан аталған жоқ. Жақсы көргендер: «Әмір Темір «көреген» - дейді. Жек көргендер: «Темірлаң» - дейді. Кім болса, ол болсын, жаман кісі болған жоқ, жұрт аузына аты қалды. Дүниеде қанша қылған жақсылық артта қалды. Алтыншы (хатыншы)- Алаша ханның атасының аты жоқ. Жетінші - Асан Қайғының атасын білуші жоқ. Сегізінші - Жиренше шешеннің атасының атын білуші жоқ. Тоғызыншы - Абылай ханның атасының атын білуші жоқ. Өзінің басына қойдырған тасында: «Абылай - Сүйеніш хан»- деп жазыпты. Ол Сүйеніш қай жерде хан болғанын, қайда жүргенін, хандық қылғанын ешкім білмейді депті. Осындай атасының атын адам білмей, өздерінің аты шыққан жандар көп дейді. Бағзы біреуден сұрасаң: «Білмеймін!» - дейді. Қыпшақ - Құрлыбай бидің баласы Досболдан атағым жүйрік дегенмен күншығыс жақтағы жұрттың біреуі ата сұрапты. Сонда өзінен Адам атаға шейін сырғытып айта беріпті. Адам атаға барғанда:

Естіп тұрған халайық та:

Үлкендердің айтқаны: «Осы қазақ, қалмақ, қарақалпақ, естек, орыс, - барғысы бір ағайынды екен. Кенжесі орыс екен. Бала болған... екеуінің «Басы ауырады!»- деп, шашын алмады. «Маш...ы ауырады!»- деп, кестірмеді. Орыс жұртының шаш алдырмайтыны, ма...н кестірмейтін себебі - сол!»- депті.

Сонан кейінгіге қалды мирас боп: «Білуіміз жеткендігімен»- дейді. Және қазақ жұртында бір сөз бар: «Ерден нақыл тимей, есек базарға сатуға жарамайды»,-депті. Оның мәнісі: «Кім кім болсын, әулиелердің жәрдемі тиіп, қолдауымен кісі болады -дегенге келтіреді» - депті. Қазақ халқының қариясы: «Біз үш ханның баласымыз деп сөйлейді екен» - депті,-Сейілхан, Жапалхан, Елхан. Сейілханнан - сегіз арыс түрікпен. Жапалханнан (Иафалханнан) - Майқы би. Майқы биден: Ноғай, Өзбек илан Сыбан. Өзбектің үш баласы: әуелі Мыңайыншы, Иұрыншы, Қырық дейді. Сыбаннан: Қазақ пен Созақ. Оның баласы -Қарақалпақ. Қазақтан:Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс. Үш жүздің баласы қазақтың атасы осы үшеуі екен,- деп те айтысады. Елханның балалары - Құндыгер жұрты. «Ол қайда?»- десең, Халифа қол астында қони... (аяғы жоқ).

Хазірет Нұх ғалайссаламның кемесі судан шығып, құрғаққа аяқ басқан күні Мұхаррам айының оныншы күні екен. Сонан ол күн: «Ғашұр күні» - аталып, Ғараб жұрты (иұрты) жыл басын «Мұхырам» - деп санап Ғашыр күнін мейрам қылған себебі - сол. Жұлдыз хисабында (хісебінде) хамалының бірінші күні болып, Ғажам жұрты (иұрты), һиндистан хакімлері: «Жаңа күн»- деп, атын «Наурыз» қойып, жыл басы деп санаған.

* * * Хазірет Нұх ғалайссаламның кемесі судан шығып, құрғаққа аяқ басқан күні, Мұхыррам айының оныншы күні екен. Сонан ол күн: «Ғашұра» күні - аталып, араб (ғараб) жұрты (иұрты) жыл басын «Мұхыррам» - деп санап, Ғашура күнін мейрам қылған себебі - сол. Жұлдыз есебінде (хисабында) хамалының бірінші күні болып, Ғахжам жұрты, һиндистан хакімлері (хакмалары) «жаңа күн» - деп, атын «Наурыз» қойып, жыл басы деп санаған. «Исус христити» - деп, тұтынғанлар хазірет Ғайса рухларының туған күнін ғыптарға (дәптерге) алып, число есебімен жыл басын ғинуар (январь - Л. Қ.) қылып санаған. Біздің бірінші хамал деген күніміз март числосының тоғызына дәлме - дәл келгендіктен, көкте темірқазық қандай болса, марттың тоғызы да наурызға сондай болып қалған.

Бір ұғатұғын сөз Құранда...

Ғад құмының һалак болған сегіз күні сол марттың әуелгі сегіз күні екен. Бір жылдың ақырғы таусыншық сегіз күні болғаннан ол күндерді «Аямғы жүз»- дейді. Қазақ: «Кемпірдің осырығы»- дейді. Сол сегіз күнгі желден аса сақлану керек. Біздің қазақ Айды да білмейді, жұлдызды да білмейді, жылды тоқсан болғанда: «Жер мұз»- дейді. Отамалы, сәуірде қой қоздайды. Қыс болып, суық болса, ақпан мен қаңтар дейді. Жаз (иаз) болып, ыстық болса, шілде мен сарша тамыз дейді. Көкек деген құс шақырғанда, көкек айы деседі. Қыркүйек, мизам, ақырап. «Қазан, қараша, қауыс, Кәрі-құртаңды тауыс!»- дейді. Жазғытұрым бұлт көрінсе, «Сәуірдің бұлты»- дейді. Дауыл болса, «Құралай» - дейді. Онан кейін дауыл, жауын болса, саратан, зауза дейді. Онан кейін салқын болса, «Үркердің толғағы», «Таразының туысы»- дейді. Онан соңғы салқынды сүмбіле (сінбіле) - дейді. Олақ сүмбіле, үлкен сүмбіле. Мұнан кейін жел болса, «Қыркүйектің қызыл желі»- дейді. «Қазанның қара дауылы» - дейді. Қоян ағарғанда, қошқардың күйегін алады. Оны «Күйек айы»- дейді. Соғым сояды, оны «Соғым айы»-дейді. Малдың балалаған айы дейді. Қазақ айдың, күннің өткен, кеткенімен жұмысы жоқ. Көріп тұрған күнің - не күн екенін мыңнан біреу-ақ біледі. Қазақша айдар қойылып, ат тағылған ай аты жоқ. Орыс қызметінде жүргені число есебін солар айтып жүреді. Қызмет те жоқ, жай жүргендері екі көзі малының көтінде. Сонан көзі де аса алмайды, өзі де аса алмайды. Басқа нәрсеге ой бөліп не керек, есі-дертің малда болсын дейді. Он екі жыл - араб тілінде аттары (атлары): 1 .Фара, бықра, сыд, рыниб, хұт, жите, хиыл, ғыным, қырдит, дыжажете, кәп, хынзир. 2. Мұш, кәу, пілнік, хыркөш, маһи, мар, асыб, көсфінд, һымууна, мырых, іскі, хок. З.Тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, опадар, қаракиік.

Қатындар тілінде:

Жорғалауық, әуке, діңкамен, жырық, шолпетер, ұзын шешей, туар, жандық, ойнарқы, құс баласы, ноқай, жертүртер.

«Арзымықдасада» әуелі отын тұтынған Ғымалқа деген жұрт. Олардың басшысы Ғұжбынғиық еді. Қазақ ертегі қылып сөйлейді. «Ажымұлық» - дейді, үш мың үш жүз отыз үш көз бойы бар еді. Өзі үш мың жыл жасаған күні еді. Басқаларының бойлары: ұзыны сегіз жүз көз, ең қысқасы сексен көз болушы еді. Бұл Арзымықдасада мың шаһар, әр шаһарда мыңнан бау-бақша бар еді. Бір үзімнің (жүзімнің) зорлығы бес кісі қозғалта алмайтұғын еді. Бес кісі анарының жарты қабығын аударып, меңгере алмайтұғын еді. Бас өсімі сондай еді: бір қатын бес құрсақ көтеріп, әр құрсағында бесеуден жиырма бес бала табушы еді. Құдай тәбәрік отғылы Мұса каймалланы:

Ғұжбынғиық бір тауды басына көтеріп:

Бұл сөздер тәпсір айтушыларының әңгіме қып сөйлегені. Құлатғалы Иақымад хылуаларыз әлім хадисте алты кітап: Аллалкім, Алайта, Арзы, Мықтасаны, Уалайт, Шам деген -төртеуі - оның айналасы делінген. Палестин делінген - әр дін деген уасхи рауаят: «Әрні уайлиа бит Әлмыкдыш»- жыры делінген. Мысырдан аттанса (атланса) керек. Бастапқы әңгімесі Ферғауын мен сонда болды ғой.

Кианилерінің әуелі (уәлиі)- Киқбад, Рүстем. Мұның заманында Шыһуан аталған. Мұнан кейін - Киғауыс, мұнан кейін - Сауыс, мұнан кейін – Кенхы - сыру, Қыһирасып, Кіршасып, Быһмындара. Дарабаласы - Дара. Бұлардан бұрынғыны Бишдат атаған. Әуелі -Киомырыш. Онан кейін - Оғуз. Оғуз хан осылармен замандас. Бұл Бишдаттан он бір кісі патшалық қылған. Нишанбор, Мірдасығанды һошдік біна атым илеген. Фіратарғын мінор шіһре қаздырған. Тыһмасып, Кіршасып, Кианьщан тұрғызушыны тысқа кіші ханлық шаканилар айлеген. Бұлардан он тоғыз кісі жұрт біледі. Төртінші тапқа Сасанилер жиырма тоғыз кісі ханлық қылған. Наушеруан ғаділ осылардан шыққан. Бәрі төрт мың үш жүз отыз алты жыл 4336, он ай дәуір сүрген. Бұлардан кейін дәуір Ғарабқа көшкен, дін ислам Зыһрор болып. ... міндіндараға шейін бір мың үш жүз жыл 1300 болған. Сонан бері жиылған қазына Ескендір Александр Зұлқарнайынға үйіліп, төгілген. Жүз сексен қазынахана екі жүз жылда зорға жиылып болған - жеті жүз мың төмен. Былых - һушің патшаның пайтахыты болған, мұның атын сұлтан Ибраһим ражим шаһар -тілі қылды. Ескендір Зұлқарнайын Харасанда һырат шаһарны біна айлады: «Дүние жүзінің төртінші көгі сенде екен!»- деп, жерін һуасин ұнатып, Шымырқанд шаһарыны бына айлады, Ри шаһарын бына айлады. Он екі мың құлаш жерді бір «ағаш»- деп, шақырым жасау тарихын жасатты. Ескендрия шаһарын бына айлап, өзі ақырында сонда мыдпон болды.

«Жиутхион» кітабының жіз далаууалының екі жүз он екінші жыхиғасында Ибн Халхан турайынхында: «Рум елін: «Бинисығыр»- делінбегінің себебі неден?»- деп сұраушыға берген жауабы:

Сол заманда бір саудагер Йемен уалаятынан Румға келген екен. Ол саудагердің бір Хыбыш құлы бар екен. Сол құл қожасынан қашып қорғалап, бой тасалау үшін, отырған кептің үстіне кіріп келіпті. Көптің іздеген жоғы табылды:

Рум патшаларының әуелгі туысы осындай екен. Қалай, бұрынғы жұрттың ынтымақшылы, ауызбірлігі: біреуі не десе, өзгесі сүттей ұйып, қатықша қатып тұра қалады?! «Қисыр» - фрынжи тілі: қазақша: «Жеті пірің»- дейді. Еуропада болған жұрттар: «Мұның «қисыр» аталғаны - толғатып тұрған қатын өлгенде, іште тулап тұрған баланы жарып алып, ол бала тірі болып, жұрт билеп, патша болып, «Қисыр» атанған екен. Қазақшасы: «Жарып алды»- атанған. Сонда ол Қисыр мақтанғанда:

Хазірет Ғайса рухолла мұның заманында туған екен. Сонан кейін Рум патшасы: «Қисыр»-аталды, Түрік патшасы: «Хақан» - аталды, парсы патшасы «Кісери» - аталды. Шам патшасы «Әрқұл» - аталды, Қыбти патшасы Ферғұн аталды, Йемен патшасы Түбате аталды. Хыбыш патшасы Ныжаш аталды, Ферғана патшасы Жымшид аталды. Мысыр патшасы - дін исламмен мышрып болған күнде Сұлтан аталды, Шын патшасы Фиғхор аталды.

1919-ншы жылда, қой жылы жұрт көзінен керді. Ауызға алынған сөз періштенің құлағына шалынды. Сөз жерде қалмайды екен. Қанша заманнан бері сөйленіп келген сөз жұмбақ болып, бұл күнде шешілді, күніне жетпей жүр екен. Хазірет Сүлеймен ғалайссаламға бір қатын тоқсан жүзік келтірген: баршасында «Сүлеймен» - аты бар. Шикі сүт емген сан адам сол себептен көңіліне ие бола алмаған. Хазірет Хамзаның Хұсайын Ан хазіретіміз Мединеге әкетіп көмбекші болғанда, Уахид тауы соңынан бірге ере жүрген.

Кербалада хазірет Ғаббастың күмбезінде бір қара құлынның басы мағыллық тұр. Тісінен басқа ағы жоқ, Жидда далада жатыр. Иесінен жәбір - жапа көрген түйелері сонда барып тығылады. Оны ешкім айдап ала алмайды, серзадалар сойып жеп пайдаланады, басқа кісіге жоқ. Шам-Шәриптен шыққан Мұхаммедсадық бай ғимарат салған. Баласының аты - Fыламхан. Әкбар Атлыхы етуге қажыға бара жатып, барлық құлын бір қатынға садақа қылып, үйіне қайтып келіп, жатып алған. Сол жылғы «Жых- жихакбар»-аталған себебі сол ғарфа жұмға күнгі тұғыры келіп, әр бәзірінің ұғылына: «Сүлеймен- парсының ұғлы, Fаділұғлы ғапіл» -деген. Имам Мұхаммед хынзия Ферғана зымниде өлген. «Сүлеймен парсы, не өлді пәлен жерге қойылды»- деген сөз жоқ. Хазірет Сүлеймен ғалайссалам құмырсқаға сөйлескенде, жеті жыл жеп те салған, жеті жылда бидайдың жартысын жеген. Хазірет Fалы Карималла ұжһа даладағы молаға түнегенде, көрген ғажаплары:

Өнген мікір һәм лытыз - ол, мына әлжібал хикаясы. Қатынлар мікірмен қырық жыл оқыдым деген молдаға бір қатынның қылған мікірі дыстия әлкіліби бір қатынның қолына кіріптар болған.

Қазақ жұртының бұрынғы үлгілі билері сөз бастағанда: «Есім ханның ескі жолы, Қасым ханның қасқа жолы»,- деп сөйлейді екен. Сол Есім хан Әз Жәнібектің тоғызының бірі, Едіге ханның немересі екен. Қазақ жұртына хан болып тұрғанда, қайтақыты Түркістан шаһары болған екен. Мұның заманында Ташкентте Қатаған деген жұрттың ханы - Тұрсын хан Есім ханға елші салып:

Жаяу жүгіріпті, олай-бұлай жүгіріп, әр төбеге бір-бірлеп,- бәрі шықты. Шыққанмен немене, дәнеме айдық айдалада жаяу қап қаңғырыпты. Тоғыз күндей сандалып әуре болып, дәнеме таба алмай, Еңсегей бойлы ер Есім оныншы күні болғанда:

Сонда тұрып Есім хан:

Қалмақтың ханы қопаның ортасына қонып, үш салдығы бар қасында қопаның ортасындағы аралға тігіп, Көкаланы ер тоқымы бірлан түн болғанда босағадан басын кіргізіп, қостың ішіне шылбырынан ұстап отырады екен. Егер айқай шықса, не нәрсе болса, талқанын шығарып тұрмайды, үзіп кетеді екен. Себебі Есім ханның Көкаласының даңқы бұрын қалмаққа әбден танымал болған екен. Сонда қостың ішінде отырған қалмақтың ханы үш жолдасымен етін жесіп отыр екен. Етті жеп болған қолындағы пышақтарын жерге тігіп қойған екен дейді. Қалмақтың біреуі жауырынға қарады да:

Онан және біреуі кере сала айтыпты:

Үшінші біреуі жауырынды қолына ала салып қарап:

«Соны айтып отырғанда, қауіп етіп, сескеніп тығылдым,- дейді: «Шығып қалар ма?» - деп, Көкаланың бауырының астына кіріп отыра қалдым»,- депті. Мені сонша жерге жаяу жүріп келеді деген ойында бар дейсің бе, жауырынға түскенін әзіл қылысып отыра берді. Және біреуі алып қарады дейді:

Соңынан келген үш жаяу да тосып жатыр екен, бір-бір атты мініп, олар да бір-бірімізге ұранменен қопада кеп әскер қанша екенін білмейміз, түнде шулап, үйіліп - төгіліп қалды да, біздер айғайлап, қудым да шықтым, дәнеме қалмады - ау! - деп, ... жолдасыменен бәріміз жолығып, байхақ далаға шыққаннан соң, ... өзіміздікінен басқа ... жүріп отырып, жолдасымыз жатқан жеріне... (аяғы жоқ Л. Қ.)

Абылайдың жиырмаға жетпеген бала боздақ күнінде, қасында Ораздық деген сарт жолдасы бар, Есіл бойында Атығай, Қарауыл деген елге, Дәулеткелді байдікіне келіп, жылқы бағып, жылқышы болып жүріпті. Ата - тегін ешкім сұрамапты. «Жайың кімсің?»-деген жанға атым «Сабалақ» - дейді. Бір күні бай бәйбішесіне айтыпты:

Сол бір кезде қазақтың жылқысын қарақалпақ Қатысыбан деген жау алып, Қазақ ұран шақырып, әу десіп қуғыншы болып, атқа мінді. Қазақтың батырларының аты: Қаракерей - Қабанбай, Қанжығалы - Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұғлы Жәнібек, Көкжарлы көкжал Барақ, Шанышқылы - Бердіқожа батыр, Сырым - Малайсары батыр, Керей - Уақтан шыққан: Сары, Баян батыр,- бәрі аттанып қалмаққа барса, шеп құрып, қалмақ айналасын қорған қылып, соның аузына жайнатып жасау төгіп, қыз - келіншек қойып,... батырлары қызығып шапса, ар жағында бұғып жатқан мергендері атып тастап, қазақ ... батып, салы суға кетіп «сасық қамал» болып... ала алмай, салы суға кетіп қайтпақ болыпты. Сонда жылқының соңынан қалмаған жылқышылардың бірі - Сабалақ қазақтың қайтарына көзі жеткен соң, көптен оңашаға шығып, аттан түсіп, шүберек белбеуін құрығының басына байлап, ту қылып:

Бұрынғының сөзі бар-ды: «Қой асығы деме ... жақса, сақа ғой!» . ... - көтерелік,- дейді, әу десіп, уағда қылды да, байдың іргесіне алып келіп, отау тіккізіп, алты қанат, алты қатын алып берді де, онан соң ақ кигізге орап, өзін хан кетерді дейді.

Он екі жасар бала күнінде қасында Оразаулық деген сарт бар, екеуі Түркістан шаһарына келіп, Әбілмәмбет (Әбуәлмәмбет) патшаға қызметкершілік қылды. Ол жерде орнығып тұра алмай, Ұлы жүз: Үйсін - Төле бидің түйесін бағып жүрді. Онда да байырлап тұра алмады. Сарыарқаға шығып, Атығай, Қарауыл деген елдің ішіне келіп, Дәулеткелді байдың жылқысын бақты. «Атың кім?»- деп сұрағанға: «Атым - Сабалақ»,- депті. Бай бәйбішесіне айтыпты:

Сол уақытта қазақтың жылқысын түп көтере қара қалмақ Қатысыбан деген жау алды. Қазақ: «Қыл құйрық!»- деп, аттанды. Қаракерей: Қабанбай, Қанжығалы: Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұғлы Жәнібек, Көкжарлы - көкжал Барақ, Шанышқылы: Бердіқожа, Сырым: Малайсары, Керей, Уақтан шыққан: Сары, Баян,- бәрі аттанып, қалмаққа барса, қалмақ шеп құрып, айналасын қорған қылып, шептің аузына жайнатып жасау төгіп, қыз-келіншек қойып, қазақтың батырлары жасауға қызығып шапса, ар жағында бұғып жатқан мергендері атып тастап, қалмақ қазаққа алдырмайды. Неше күн жатып, «сасық қамал» болып, қалмақтан жылқысын айыра алмай, салы суға кетіп, қайтпақшы болыпты. Сонда жылқының соңынан қалмай қуған жылқышы Сабалақ қазақтардың қайтарына көзі жеткен соң, көптен оңаша шығып, атынан түсіп, шүберек белбеуін құрығының басына байлап, ту қылып, қалмақтың қамалына:

Құданың құдіретінің шеберлігінің тамашасы - өзіне атса, оқ өтпейді, шапса, қылыш өтпейді. «Кірген жерін - есік, шыққан жерін тесік»- қылып, жападан-жалғыз өзі қалмақтың қамалын бұзып, жылқының жусау тезегіндей топырлатып тастаған соң, қазақтың батырлары тұс-тұсынан кіріп, қалмақты жебір-жесір қылып, шауып, талап, шаш етектен олжаға қарық болысып қайтысыпты.

Жауды жеңіп, көңілдері тынған соң, Арғын, Найманның батырлары:

Атығай, Қарауылдың баласымын!деп, сонда өзін өлтірткелі отырған Кене хан көзінің жасын төгіп - төгіп жіберіп:

Абылай ханның қазаққа алғаш хан болған жері - осы. Сол күнде жиырма жаста екен. Өзі өлгенше, өмірі қарығанша тұрағы Көкшетауда болған. Ол сөз һәм Арыстан ақынның өлеңінде бар: Қылады Мекержіде байлар сауда, Топ бұзар батыр жігіт қалың жауда. Сұрасаң Абылайда тұрған жерін, Хан болды қырық сегіз жыл Көкшетауда. Бұл Сарыарқаны бұрынғы уақытта Ноғайлы билеп-төстеп, қоныс қылған екен. Сонда Ноғайлының байлығы қалыптан асып кеткендігі сондай: «Қымыз өзені - деген өзен болсын!»- деп, Қылшақты деген өзенді қымыз құйып ағызу үшін қазған екен. «Қымыз көлі»- деген көл қыламыз!»- деп, саумал көлді тақырлап, қымыз құйған екен. О да тасып, төгіліп, күндердің күні болғанда, сол қонысын иеленіп қалған кейінгі жұрттан тіленшілік қылып, қайыршы болды. Онан соң қалмақ билеп-төстеп, мекен қылған екен. Әр жердегі үйілген оба - қалмақтардың өлгеніне шығарған жаназасы. Қалмақ тасқа табынады. Сол табынып жүрген тасымен өліктерін бастырып кетеді. Көп үйілген обалар - хандарының, жайсаңдарының жаназа тасы, аз үйілген - жай кісілерінікі. Бұлардың Сарыарқаны иеленіп жүрген заманы - қарақалмақ: Қатысыбан қоңтажының тұсында. Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт - «Аюкенің ауыр қолы»- атанған тұста құба қалмақтың ханы Қалдан Шерін тұсында. Қалмақтың құтын қашырып, Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай хан екен. Абылай заманында сүрген дәуренді қазақбайдың баласы Абылайдан бұрын Адам атаға шейін көрген емес. Ғаламда он сегіз мың жан болыпты, Бұл сөзім білгендерге таң болыпты. Жігіттер, құлақ қойып тыңдасаңыз, Қазақта Абылайдай хан болыпты! - деп, өлеңге шыққан Абылай - осы.

Абылай қазаққа хан болып тұрған кезде Қалдан Шерінге елші жіберген екен. Сонда Қалдан Шеріннің ханымы Қарабас ханымға айтқан екен:

Біреуі - Қаз дауысты Қазыбек, біреуі - Айдабол баласы Тайкелтір, бірі - Балтакерей: Тұрсынбай, бірі - Шақшақұлы Жәнібек. Сонда Қалдан Шерін ханымынан сұрапты:

Сонда Қарабас ханым айтты дейді:

Сонда Қалдан Шерін:

Сонда ханымы айтты:

Қалдан Шерін сонда бұл төртеуіне - ер басына тоқсан жесірді ... берген екен дейді. Бұрын қазақ, қалмақ арасында атыс - шабындылықта түскендерді мал беріп сатып алады екен. Бұл жолы бұлар сатусыз алып қайтты дейді. Сонда бір келіншек қатын:

Абылай ханның заманында қалмақтың Қоңтажы деген ханы қалың қолмен келіп, бейбіт жатқан қазақ елінің бір шетін шауып алып кетіпті. Қоралы қой, үйірлі, қосты жылқы, «құл» қылам деп ұл, «күң» - қыз әкетеді. Сол уақытта қазақ жиылып, Абылай ханға келіп ақылдасыпты. Абылай хан айтты:

Ол қоңтажымен жауласқан елдің адамдары алдына барса, теп-тегіс өлтіреді де, аттарын жылқысына қостыра салады екен. «Сол қоңтажыға мен барамын!»- деген адамдардан білегі жуан батырлар мен сөз білетін шешендерден бір жүз кісі елші жиналып барғалы жатады екен. Ол кезде Қазыбек тайға мініп жүретін 15 жасар бала екен. Тайын: «Тай бәйгесіне қосып болдым ғой, енді ат бәйгесіне де бір қосып көрейін!- деп едім!- деп,-Абылайға айтайын!»- деп, тайына мініп келген екен. Сонда Қазыбек бала айтқан екен Абылай ханға:

Абылай хан балаға назарын салып, біраз қарап, тоқтап тұрды да:

Бозқырау түскен күзгі мезгіл екен. Сонау Тарбағатай тауының таң жағы да, Алтай тауының он жағы - қоңтажының еліне қазақтан тайға мінген елші болып баруға бала да жүз кісінің бірі болып жүріп кетіп барады. Кеп аттың дүбіріне де делебесі қозған Телқоңыр тай ортекедей ойнап, әлсін-әлсін дамылсыз аспанға қарғып шаптығады. Абылай хан көңіл көзін аударып, балаға қарап, тайға мінген баланы қызық көрді ме, әлде баланың шалымын байқайын деді ме, Абылай хан баланы өз қатарына шақырып алып:

Сонда бала көп ойланбай-ақ:

Сонда Абылай хан күліп:

Бір күндік жерге дейін елшілерді шығарып салып, бір дөңнің басына келгенде, Абылай хан ж.ұрттың бәрін тоқтатып, аттан түсіп отырып былай депті:

Елшілер: «Қоңтажының елі, қайдасың?»- деп, жүріп кете барды. Жолаушылар бірнеше күн жол жүріп, боранды күндерді бастарынан өткізіп, аязды күндерде аттарына қар тепкізіп, асу белдерден, суы ащы көлдерден өтіп, бір күндерде қалмақтың елінің шетіне де жетті. «Сұрай-сұрай Меккеге барады»- дегендей, қалмақтың еліне келіпті. Келген елшілерді қонақ үйіне түсірмей, қойшыларының үйлеріне бөліп - бөліп қондыра салады. Тайлы бала тайынан түспей, аттарды күзетіп, далада оны ханның ханымы көріп тұрыпты. Қоңтажы хан түнде өзінің уәзірлерін жиып алып, ақылдасады:

Хан біраз ойланып:

Ертеңінде елшілер ханның ордасына келді. Елшілер отырар-отырмастан, хан көлбеп жатқан аяғын жимастан:

Тайкелтірдің кішірейе сөйлеуі: «Ханның мерейін өсіре сөйлейін, әйтпесе хан шамдана түсуіне де жол ашар!» Өзінен әлсізді, аузына қалып салып, жаман үйренген әдетпен, тәкаппар шіркін, жантайып жатқан қалпында мынаны айтқан:

Кесіліп қалған сөзді іле жалғай алмай, Тайкелтір би сәл едірейіп қалғандай болады. Сол кезде босағада отырған бала орнынан атып түрегеліп мынаны айтқан:

Бала адымдап басып ханның алдына барады да, ханның көзінен көзін айырмай мынаны айтқан екен:

Шабысқалы келгенмін!- депті.

Хан бажырайған бойымен отырыпты да қалыпты. Баланың сөзі біткеннен есін жиғандай болып, тамсанып:

Сонда Қазыбек:

Абжыланмен арбасып отырғандай, елшілердің көңілі бір сонда ғана көтеріліп, дұшпан алдында мерейі үстем бола беріпті. Әлгіде ғана айбат шегіп отырған ызбарлы хан қалбаң қағып, орнынан ұшып тұрыпты да, уәзірлеріне:

Сөйтіп ісі әділ елдің елшілерінің қадірлі сөздері қылышынан қан тамған ханды қалбаң қақтырыпты. Қоңтажы хан қанша бойлауық, керауыз болғанмен, лажсыз көніпті. Тұтқындағыларды босатып, тартып әкеткен мал-мүліктерін айып-анжысымен қайтармақ болып, жегенін қайта құсып, ханға оңай болып па, шауып алып кеткен мал-мүліктерді түгелдеп, жиып болғанша, көктем де келіп қалыпты. Елшілерді еліне қайтарысуға ыңғайланады. Елшілерді құрметтеп аттандырып салуға кеп халық жиналады. Екі елдің адамдары қош айтысып, айрылайын деп тұрғанда, қазақтың тұтқынға түскен бір жас жігіті келіп, көпке арыз айтады:

«Бұған не айтар екен?»- деп, жиылған кеп халық қоршады. Ойда жоқта айтылған сөз хан мен елшілерді таразыға тағы бір тартыпты. Сонда Қоңтажы хан алтын сапты болат семсерін беліне байлап, жанат ішігін үстіне киіп, қара қасқа тұлпарын мінгелі түр екен. Хан айтады:

Хан енді:

Жабырқап қалған жігіт жанатын үстіне киіп, болатын асынып, қара тұлпарға қарғып мініп, елшілерге:

Сөйтіп Қазыбектің халық намысымен, қадірлі сөздерімен - қылышынан қан тамған Қоңтажы ханды дегеніне көндіріпті. «Сөз тапқанға қолқа жоқ - деген, «қадірлі сөз қамал бұзар»- деген - қадірлі қариялардан қалған сөз»,- деседі.

Абылай хан Қалдан Шерінге жауласпай тұрған күнінде көп елші жіберген екен: «Қазақ, қалмақтың тынышланып, бір-біріне тимей тұруы үшін, елдесіп, бітіп келіңдер!»- деп. «Қазақтан кеп жолаушы келіпті» - деп, естіген соң, Қалдан шерін ханымы - Қарабас ханымды атқа мінгізді дейді:

Сонда Қалдан Шерін ханымынан сұрапты:

Сонда Қарабас ханым айтты дейді:

Сонда Қалдан Шерін:

Сонда ханымы айтты дейді:

Қалдан Шерін сонда Бұл төртеуіне - ер басына тоқсан жесірді долгсыз берген екен. Бұрын қазақ, қалмақ арасында шабыншылықта түскендерді мал беріп, сатып алады екен. Бұл жолы бұлар сатусыз алып қайтты дейді. Сонда бір келіншек қатын Қазыбекке:

Бұл Сарыарқаны бұрынғы уақытта Ноғайлы билеп-төстеп, қоныс қылып: «Он сан Ноғай: Ормамбет би өлгенде, сол Ормамбеттің елі бір Алаша тайдай бүлініпті!» - деген сөз бар. Сонан қалмақ билеп-төстеп, мекен қылған екен. Қара қалмақ Қатысыбан қоңтажының тұсында Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт: «Аюкенің ауыр қолы»- атанған. «Құба қалмақтың ханы Қалдан Шерін тұсында қалмақтың құтын қашырып, Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай хан екен!»- дейді. «Абылай заманында сүрген дәуренді енді Қазақбайдың баласы - Абылайдан бұрын Адам атадан бері көрген емес. «Абылай заманындағы дәурен қазаққа жоқ, түсіне де кірмес мұнан былай!»- депті.

өлеңге шыққан Абылай - осы.

Қазақ жұртында мақал болып қалды: «Аң алмайтын жаман құс - ат еңбегі, Абылайдан басқа төре - ет еңбегі»- деп, бұрынғылардың айтуасы: «Қалдан - Шәрипа» хикаясы. Қалдан Шеріннің Сәру деген інісін бір жорықта кездесіп, Абылай өлтірген екен дейді. Қалмақтан шыққан Сына батыр Қалдан Шеріннен қашып, Абылайға қорғалаған екен. «Кісімді өзіме қайырып берсін!»- дегенде, Абылай айтты:

Бұл турадан Қалдан Шерін қалмақтың өзінен басқа қоңтажысы болсын, Аюке болсын, -баршасы ат шаптырып , «Сүзекінің қолы»,- деген қол аттандырыпты.

Ұстап алып келгендерге деп жарлық берді:

Көкшетауда бүркіт салып жүргенінде, қалмақтың бір жайсаңы Абылайды тірі ұстап алып кетіпті. Жанындағы жолдастары білмей қалыпты.

«Абылайды ұстап алып келеді!»- деп естіп:

Ханының айтқанынша қылып, зынданға салып, сегізінші күн дегенде, ақбоз үйді айдалаға тігіп, жалғыз отырғызып қойып, бір аяқ қара суға тобықтай май салып апарып, қолына ұстата берді.

Абылай суды ішіп еді, майы не ерімеді, не аузына келмеді.

Қалдан Шеріннің айтқанын түгел орнына келтіріп, жендеттер жетіп барғанда, қаперіне дәнеме келтірмей, қабағын қағып, жасқанбастан, отыра берді дейді.

Сонан соң:

Кәп сәргерденің бірі болып, бұлардың арасына отырып:

Абылайды шақырып, үйге кіргізді. Жан-жағына жалтақтап қарамастан тақтың үсті бос тұрғанын көріп, табынатын пұты бар, жан-жағына көзін салмады, барып отыра кетті де, сонда жаман қалмақтар қауқауласып:

Қалдан Шерін танып қойғанын біліп:

Екінші сұрады:

Және үшінші мәртебе:

Қалдан Шерін сәргерделеріне:

Енді: «Солардың тұқымы қалмақта қалып, Абылайға олжаға берген екен»,- дейді. «Топыш сұлуды өзіміздің біреуіміздің бірімізге бермей, Абылайға берді!»- деп, ақырында араз болып, ақырында қалмақ ханын өздері өлтірген. Қалдан Шеріннің ханымы Қарабас ханым, онан туған Айжан жалғыз, әкесінің орнына соны сайлап, үш жылғаша жеткізбей, екі көзінен айырып, соқыр қылып, қаңғытып қоя берген екен. Аюкенің қызынан туған: Қырғын, Күш екі бала Абылайды жезде көріп, Топыш ханымды апа керіп, бірнешеуі өздеріне ерген қалмақпенен Абылайға келген соң, қалмақ бөліскен. Ақырында Шүршітке қарай ауып бара жатқанда, балалары жылағанда, айтады екен:

«Сорқара», «Сортың» - деген, «Көнек», «Толағай»- деген Сарыарқаның сауырысы, шөбі шүйгін жерлері болса керек дейді.

Қалмақта құба қалмақтың ханы - «Қалдан Шерін»,- деген хан болған. Оның: «Қарабас ханымы»,- деген ханымы болған, Ежен (Айжан) деген жалғыз баласы болған. Қарақалмақ - Қатысыбан деген қалмақтың ханы «Қоңтажы» - атанған. Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт деген қалмақтың ханы - кәрі Аюке - Тіпсіре: Шабдаршаптың баласы болған. Бұлардан бөлек - «Ұрының қарағашы»,- атанған жақта Руса, Серең (Сыраң)- деген жайсаңдары болған. Бәрінің зоры Қалдан Шерін болып, заманында қалмақ біткен соның аузына қараған. Қалдан Шерін дәуірлеп тұрған күнінде қалмақ қазақты түп көтере ойсыратып шауып, есепсіз мал, көп жесір алып кеткен. Соның артынан бітім - тыным сөйлесуге көтеріле аттанып қазақ барған. Сонда Қалдан Шерін Қарабас ханымды атқа мінгізіп:

Қарабас ханымы атқа мініп, аралап, көріп, сынап, таңдап, төрт кісі алып келіпті. Бірі -Балтакерей: Тұрсынбай, бірі - Шақшақұлы Жәнібек, бірі - Қаз дауысты Қазыбек, бірі -Айдабол баласы Тайкелтір.

Сонда Қалдан Шерін:

Қарабас ханым:

Бұрын бітім болғанда, мал төлеп алады екен. Бұл жолы мына төртеуінің жолына төлеусіз беріпті. Сонда бір келіншек қатын Қазыбекке:

Қалдан Шерін өлерінде халқын жиып, өсиет сөйлепті:

Қалдан Шерін өлген соң, Еженді хан көтеріпті. Еженде екі түрлі жат мінез болыпты. Бірі -көрінген итті ата беріпті, бірі қыз-келіншекті ата беріпті. Сонан соң жұрты безер болып: «Мынау жынданды!»- деп, өлтірмекші болыпты. Қалмақ заңы: баласы өлсе, әкесі жаназашы болып, аттанып, жұрт жияды екен де, әкесі өлсе, баласы жаназашы болып, жұрт жияды екен. Қалдан Шерін өлгенде, Ежен жаназаға жұрт шақырып жүргенде, жеті қараңғы түнде ит шулап, сөз есіттірмей, мазасы кеткен кеткен екен; қыз-келіншек қой күзеткенде, өлең айтып, ән салып, сөз есіттірмеген екен.

Қалмақ заңы: «Екі қатын алса, ел бүлінеді» - деп, екі қатын алмайды екен. Қалдан Шерін екі қатын алған екен. Себебі мынау: он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыттың ханы болған кәрі Аюке Тіпсіре: Шабдаршаптың баласы жалғыз қызын қырық қыз жолдас қосып, Қалдан Шерінге жіберген: «Кімге берсе, билігі Қалданда!»- деп. Бара жатқан жолдарында қыс ерте түсіп кетіп, қар қалың жауып, жүре алмай қалған. Қазақтың бір мергені оқтай ұшырап, қыздардың өздеріне тастан үй қалап беріп, көліктері түйе екен, түйелеріне тастан қора қалап беріп, аң атып, аң етімен бір қыс асырап-сақтап, қыстан шығарған. Қалдан Шеріннің қаһарынан қорқып, қыз тие алмай, мерген ала алмай, жаз шыққан соң, қыздар Қалдан Шерінге қарай кетіпті. Осы қыздардың бір қыс қыстаған жері Қарқаралы үйезіне қараған жерде Боқтыкент деген тауларда. Тау басында «Қызыл кеніші» атанған. Біздің қазақ «Қызыл кеніш» әулие деп, соған да түнеп жүрді. Бұл қыздар Қалдан Шерінге барыпты. Қыз заманасындағы жұрттан асқан сұлу екен. Басқаға беруге қимай, Қалдан Шеріннің өзі тоқалдыққа алыпты. Қарабас ханым деген атақты ханымы бар екен де, онан туған Ежен деген жалғыз баласы бар екен. Қалмақ заманында екі қатын алмайды екен: «Екі қатын алса, ел бүлінеді»- деп. Қыз «салт атты, сабау қамшылы» болмай, екіқабат буаз шығып, ер ұл тауып: «Жолдан қыстырылған сына тәрізді болды»- деп, атын Сына қойыпты. «Сына батыр» атанып жүрген Сына - осы. Аюкенің Бұл қызы Қалдан Шеріннен екі қыз, екі ұл тауып, қыздарының аты: Барын, Топыш, ұлдарының аты: Қырғын, Күш аталыпты. Қалдан Шерін айсыз қараңғы түнде далада с...п отырса, с...гіне келіп, бір нәрсе шылп ете түсіпті. Үйіне ап келіп, жарық қылдырып қараса, садақтың оғы екен, ұшында метін (митын) бар екен. Ол метін Қалдан Шеріннің өз талысында жататұғын метін екен. Тоқсан ұстасы бар екен, бәрін жидырып:

Ләм-мим, дәнеме деп, жанға сездірмепті. Ұйықтап жатқанда, Сына батырдың мұрнына дәрі иіскетіп, талдырып тастап, оң жауырынының шеміршегін ойдырып алдырып тастап, аюдың ақ дәрісін септіріп тастапты. Бір заманда Сына батыр есін жиып, басын көтеріп, тұра келіпті, дәнемені білген, сезген жоқ. Сына жақ атып, садақ тартайын десе, төбесінен Құдай ұрғандай болып қалғанына наза болып, үйге келіп еңіреп, ботадай боздады дейді. Шешесі:

Сына батыр сол қашқаннан қашып, Абылайға келіп қорғалап тұрып қалыпты. Қалдан Шерін де қайда барса да, өзіне қастық қыларын біліп, іздетіп, таба алмай, Абылайға барып қорғалағандығын естіген соң, Абылайға елші жіберіпті:

Абылай хан:

Қалдан Шерін жер үстіндегі қалмаққа жар шақыртып, ... «Сүзекінің қолы»,- деген қол аттандырыпты.

Мұны естіген соң, жайсаңдарда жан қалмады, көтеріле атқа мінді. Бір Жалбы деген жайсаңы көп қосынменен жүріп, «Тарбағатай, Шыңғыс таулары жақта «Жалбы жолы» атанған жол бар»,- деседі. Ала жаздай кезіп, ұшырата алмай, қыс түсіп кетіп, Ұлытау, Кішітауда бүркіт салып жүргенде, ұшырасып, аң аулап қаңғып жүрген Уақ: Өтеген мергенді ұстап алып, ол айтпапты. Бір Тілеуімбет деген жаман қарауылшысы бар екен, ол ит ұйықтап қалып: «Қарауылшымыз бар ғой!»- деп, қапы қалып, қасындағы қанша жолдастарымен ұстап алыпты. Абылай жүрген жорықшылардан жөн сұраса, бір ғана өзі үшін аттанған қосын екенін білген соң: «Күтінбеген елді шабыншылыққа ұшыратпас!»-деп:

Қалдан Шерін: «Абылайды тірі ұстап алып келеді»- деп естіген соң, айдалаға ақбоз үй тіктіріп, құда, күйеу түсетұғын үйдей жайнатып, төсеніш төсеп:

Айтқанындай қылыпты. Сегізінші күнде: -Тола аяқ қара суға тобықтай тон май салып апарып, қолына ұстата қойындар!- депті.

Айтқанындай қылып апарып, қолына ұстатқанда:

Көзімен көргендер керген - білгенін айтып барғанда:

Бұлар Қалдан Шеріннің айтқанындай қылып жетіп барғанда:

Қалдан Шеріннің тоқсан сәргердесі бар екен, бәрін қаз қатар үй жағалай тұрғызыпты. Өзі тақтан түсіп, сәргерделерінің біреуі есепті болып отырыпты. Төрден босағаға шейін жан отырарлық орын қалдырмапты. Және:

Қалдан Шеріннің тағы болады екен, тақ үстінде тастан (таштан) жасаған жеке ханның орнына арнаған «Құдайы» болады екен. Абылай хан кіріп келсе, тақ төрінің (тұрының) үстінде кісі жоқ, тастан жасалған құдайсымағы тұр. Абылай хан жан-жағына жалтақтап қарамастан, тақ үсті бос тұрғанын көріп, тұпа - тура барып таққа мініп, Қалдан Шеріннің орнына қасқиып отырып алды дейді. Құдайының қасына отырғандығы шаншудай көрініп, қалмақтар қауқылдасты дейді. Сонда Абылай айтты дейді:

Қалмақтар өзді-өзі бір-біріне қарасып:

Қалдан Шерін өзін танытпаймын деп, ұрылып қалғанын білді:

«Сәру қайда?»- деп, үш айтты, үшеуінде осы ретті (иретті) жауап қайырды. Қалдан Шерін жауап қайтарып, дәнеме дей алмады.

Абылай айтыпты:

Қалдан:

Өзге жұртты тарқатып, Абылайды оңаша алып қалып, Еженді бір тізесіне, Абылайды бір тізесіне отырғызып, мәре-сәре болысып, «Құлындағы сақауын, құнандағы тісеуін»-айтысыпты:

Қалдан:

Қалдан:

Қалдан:

Екеуінің әңгімесі таусыла ма?

Аюкенің қызынан туған Топыш сұлуды Абылайға беріп, қазақтан не заманда олжаға түскен, өсіп-өнген бірталай жанды Абылайға байлап, рулы (ұрулы) елдей қылып қайтарыпты. Кенесары, Наурызбайдың әкесі Қасым осы Топыш сұлудан туады. «Топыш сұлудың бауырлары: Қырғын, Күш - Абылайға қашып келіп, паналап, олардың үрім-бұтақ, жұрағаты Атбасар үйезінде, Терісаққан бойында, Қарақұйын, Қашырлы еліндегі қалмақтар»,- деседі. Өсіп-өніп кеткен бірталай жан. Біз Бұл сөздерді Мұса, Секербай заманындағы қариялардан естідік. Енді Бұл заманның тарихы, шежіресі,- бізге бәрі өтіріктей көрінеді.

Құба қалмақтың ханы Қалдан Шеріннің Сәру деген інісін бір жорықта кез болып, Абылай өлтірген екен. Қалмақтан қашқан Сына батыр Қалдан Шеріннен қашып, Абылайға келіп қорғалаған екен.

Бұл турадан Қалдан Шерін қалмақтың өзінен басқа қоңтажысы болсын, Аюке болсын, баршасына ат шаптырып, «Сүзекінің қолы»- деген қол аттандырыпты:

Көкшетауда бүркіт салып жүргенінде, қалмақтың бір жайсаңы Абылайды ұстап алып кетіпті. Абылай ел шетіне қарауыл қарап, ұйықтап жатқан жерінде қалмақтың қолы ұстап алыпты. Абылай қолдан жөн сұраса, бір өзі үшін аттанған қол екенін білген соң: «Күтінбеген елді шаптырып қайтемін?»- деп:

Қалмақтың қолы Қалданның тапсырған Абылайын тапқан соң, елге тимей, қайта беріпті. «Абылайды тірі ұстап, алып келе жатыр!»- деген соң, Қалдан Шерін жарлық қылыпты:

Ханының айтқан жарлығын айтқанынша қылып, зынданға салып, сегізінші күн дегенде, ақбоз үйдің ішіне жападан-жалғыз отырғызып қойып, бір аяқ қара суды: ішіне тобықтай тоң май салып, апарып қолына ұстатты.

Абылай суды ішіп еді, май не ерімеді, не аузына бармады:

Көріп тұрған жігіт –желеңдер Қалдан Шерінге айта барды дейді.

Қалдан Шеріннің айтқанын түгел орнына келтіріп, жендеттер жетіп барғанда, қаперіне дәнеме келтірместен, қабағын қағып, жасқанбастан отыра берді дейді.

Бұлар Мұнда ретін түзеп отырысып, Абылайды шақырып келіп, үйге кіргізгенде, жан -жағына жалтақтап қарамастан, тақтың үсті бос тұрғанын көріп, 32 тұпа-тура барып, таққа мініп, Қалдан Шеріннің отыратұғын орнына отырды. Ол тақтың үстінде қалмақтың табынатұғын тасы, хандарының: «Құдай!»- деп, сыйынатұғын қуы болады екен де, оның қақ қасында Қалдан Шеріннің орны болады екен. Қалмақтар Құдай болмысының қасына отырғанын ауырлап:

Қалмақтар бір-біріне қарасып:

Сонда Қалдан Шерін өзін танып қойғанын білді де:

Екінші қайырып және сұрады:

Абылай:

Қалдан:

Қалдан:

Қалдан:

Қалдан:

Қалдан Өтегенге:

Қалдан кигіз, көрпе салғызып, Абылайды отырғызып:

Қалдан: -«Қой - ұры, қойшы - өтірікші»- деген. Ауыл үйдің арасынан ұсақ жанжал берекесіздігі қалмайды десейші!- депті,- Сиыр көп пе?- десе, Абылай:

Қалдан:

Қалдан:

Абылайдың алғашқы арманын, Қалданның долбарын естімеген елде жоқ. Бірақ іске асырған да адам көрінбейді. Әр не іс бастаушыдан бір болса, қостаушыдан екі деп білуге болады. Қазаққа Абылайдан ұлматты хан болды ма? Алғашқы хан болғандағы арманы: «Қала салғызбаққа жетпіске жеткенше жетпіс үйдің басын бір жерге қоспадым. Елі білмей, өзі білген - бір дарияның жүзіндегі жаңқадай ағынға амалсыз айдалып жоғалады - дағы!»

Қалдан Шерін сәргерделеріне:

Сонда Қалдан Шерін Абылайды пенде қылып алдырғанына, сынаймын деп, орнына шығарып алғандығына пұшайман болып, ұшып түрегеліп, Абылайдың келіп қолын ұстап, жарасып, елдесіп,Топыш сұлуды Абылайға беріп, қазақтан не заманда олжаға түскен, өсіп-өнген бірталай жанды азат есепті қылып, Абылайға қосып, рулы ел қылып көшіріп қайтарған екен. Кенесары, Саржанның әкесі Қасым хан осы Топыш сұлудан туады, бір енеден жалғыз болып.

Қалмақ жұрты Қалдан Шеріннің Бұл қылығын ұнатпай:

Қалдан Шеріннің ханымы Қарабас ханым, онан туған Ежен жалғыз. Әкесінің орнына соны сайлап, үш жылға жеткізбей, екі көзінен айырып, соқыр қылып, қаңғытып қоя берген. Аюкенің қызынан туған: Қырғын, Күш деген екі бала Абылайды жезде көріп, Топыш ханымды апа көріп, бірнеше үй өздеріне ерген қалмақпенен Абылайға келген. Бұлардың тұқымы, ұрпағы қазақ ішінде әлі осы күнге шейін «қалмақ» атанып, өсіп-өніп кеткен. Қалдан Шерін өлген соң, қалмақ бүлінген, шүршітке қарай ауып кетіп бара жатқанда, балалары жылағанда айтады дейді:

«Сорқара, Сорты»- деген, «Көнек, Долағай» деген Сарыарқаның сауырысы, шөбі шүйгін жерлері болса керек.

Қалмақтың ханы кәрі Аюке жалғыз қызын қырық қыз қосып, Қалдан Шерінге жіберген екен: «Кімге берсе, билігі - Қалданда!»- деп. Қыс түсіп кетіп, тау кезіп жүрген қазақтың бір мергені тастан үй салып беріп, мінген көліктері түйе екен, тастан қора салып беріп, жалғыз өзі қырық бір қызды аң етімен бір қыс асырап шығыпты. Қалдан Шеріннің қаһарынан қорқып, қыз тие алмайды, мерген ала алмайды. Жаз шыққан соң кетіпті. Қарқаралы үйезіне қараған жерде Боқтыкентте «Қызыл кенші»- деген әулие бар деп, қазақ соған да түнеп жүріпті. «Сол қыздардың бір қыс қыстаған жері екен»,- деседі. Қалдан Шерінге барыпты. Қыз жұрт асқан сұлу екен. Басқаға беруге қимай, Қалдан Шеріннің тоқалдыққа өзі алыпты. Қарабас деген ханымы бар екен де, онан туған Ежен (Айжан) деген жалғыз баласы бар екен. Қалмақ заңында екі қатын алу жоқ екен: «Екі қатын алса, ел бұзылады!»- деп. Қыз «салт атты, сабау қамшылы» болмай, екіқабат, буаз шығыпты. Ер ұл тауыпты. Жолдан қосылған сына тәрізді болды, атын Сына қойыпты. Туа батыр болып туыпты. Бұл Аюкенің қызы Қалдан Шеріннен екі қыз, екі ұл тауыпты. Қыздарының аты: Баран, Топыш; ұлдарының аты - Қырғын, Күш. Қалдан Шерін айсыз қараңғы түнде далада с...п тұрса, с...гіне келіп, бір нәрсе шылп ете түсіпті. Үйіне ап келіп, жарық қылдырып қараса, садақтың оғы екен, ұшында метін бар екен. «Метін» дегені - суы бөлек суарылған темір болса керек: Қалдан Шеріннің өзінен басқаның қолына түспейтұғын. Наркескен соғатұғын, садақтың оғын жасайтұғын тоқсан ұстасы бар екен. Бәрін жидырып:

Ұйықтап жатқанда, Сынаның мұрнына дәрі иіскетіп, талдырып тастап, он жауырынының шеміршегін ойдырып алдырып, аюдың ақ дәрісін (дерісін) септіріп тастапты. Бір заманда есін жиып, Сына басын көтеріп түрегеліпті, дәнемені де білген жоқ. Сына жақ атып, садақ тартайын десе, төбесінен Құдай ұрғандай болып қалғанына наза болып, үйге келіп еңіреп, ботадай боздады дейді. Шешесі:

Сына батыр сол қашқаннан қашып, Абылайға келіп қорғалапты. Қалдан Шерін де қайда барса, өзіне қастық қыларын біліп, іздетіп таба алмай, Абылайға барып қорғалағанын естіген соң, Абылайға елші жіберіпті:

Абылай хан:

Қалдан Шерін жер үстіндегі қалмаққа жар шақыртып:

Қалмақтың бір жайсаңы Ұлытау, Кішітауда Абылай қостап шығып, аң аулап жүрген күнінде, ұйықтап жатқан жерінде үстінен түсіпті. Сонда қарауылшысы Тілеуімбет деген жаман екен, ұйықтап қалған екен. «Қарауылшы бар ғой - деп, қапы қалып, қолға түсіпті!» - деген сөз бар. Абылай жүрген жорықшылардан жөн сұраса, бір ғана өзі үшін аттанған қол екенін білген соң: «Күтінбеген елді шабыншылыққа ұшыратпайын!»- деп:

Қалданның қосыны тапсырған Абылайын тапқан соң, жоғалтып жүрген тайыншасын тапқандай, қуанып, алып жүре беріпті. Қалдан Шерін естіпті: «Абылайды тірі ұстап, алып келеді»- деп. Айдалаға бір ақ боз үй тіктіріпті. Құда, күйеу түсетұғын үйдей қылып, төсек төсетіп:

Айтқандай қылыпты, сегізінші күнде:

Айтқандай қылып, апарып қолына ұстатқанда:

Бұлар Қалдан Шеріннің айтқанын қылып, жетіп барғанда:

Үшінші сынының түрі мынау екен: Қалдан Шеріннің тоқсан сәргердесі (серкердесі) бар екен. Бәрін қаз қатар үй жағалай отырғызыпты. Өзі тақтан түсіп, сәргерделерінің біреуі есепті болып отырыпты. Төрден босағағаша жан отырарлық орын қалдырмапты:

Абылай хан кіріп келсе, тақ тұр. Оның үстінде кісі жоқ, тастан жасалған құдайсымақ түр. Үйге кіріп барғанда, жан-жағына жалтақтап қарамастан, тақ үсті бос тұрғанын көріп, тұпа-тура барып, таққа мініп, Қалдан Шеріннің орнына отырып алды дейді. «Құдайының» қасына барып отырып алған соң, қалмақтар қауқылдасты. Сонда Абылай айтты дейді:

Қалмақтар өзді-өзі бір-біріне қарасып:

Қалдан Шерін өзін танытпаймын дегенінен ұрылып қалғанын білді:

Қалдан Шерін жауап қайтарып, дәнеме дей алмады.

Абылай:

Қалдан Шерін:

Абылай:

Қалдан:

Өзге жұртты тарқатып, Абылайды оңаша алып қалып, Еженді бір тізесіне отырғызып, Абылайды бір тізесіне отырғызып, мәре-сәре болысып, «Құлындағы сақау, құнандағы тісеуден» түк қалдырмай айтысып отырып:

Қалдан:

Қалдан:

Қалдан:

Екеуінің әңгімесі таусыла ма, Аюкенің қызынан туған Топыш сұлуды Абылайға беріп, қазақтан өткен заманда олжаға түскен, өсіп-өнген бірталай жанды Абылайға байлап, көшкен елдей қылып қайтарыпты.

Кенесары, Наурызбай әкесі Қасым осы (Топыш) сұлудан туады.

Сонан кейін қалмақ Қалдан Шерінмен қас болып, не қылса да, көп тұрғызбай, көзін жояды. Жалғыз баласы Еженді көзін қыздырып ұстап, екі көзінен айырып, су қараңғы қылып қа... қоя берген. Сонан соң қалмақ оңған жоқ. «Ханын қалмақ жаулаған, // Сөйткен қалмақ оңбаған!»- деген сөздің мәнісі - осы. Топыш сұлудың бауырлары: Қырғын, Күш - Абылайға қашып келіп, паналап, олардың үрім-бұтақ жұрағаты Атбасар үйезінде, Терісаққан бойында, Қарақұйын, Қашырлы елінде қалмақтар деседі. Өсіп - өніп кеткен бірталай жан. Абылай хан бәрін - Топыш «Қырғын (Қырғи), Күштерді Бұл жаққа жібермесін!»- деп, қалмаққа көшіріп жіберген екен. Олардың бұл жақта жүргенде, туған балалары қазақ ішінде қалып, қалмақ атында өсіп-өнді. Абылай ханнан кейін олар тағы қалмақ ішінде тірлік қыла алмай, Бұл жаққа ауып келіп, төрелерге төлеңгіт болып, «төлеңгіт» атанып өсіп-өнді Қанжығалы ішінде.

Абылай хан қарақалмақ: Қатысыбанға қол жиып, шеру тартып барғанда, Абылайға кісі салды дейді:

Қалмақтың бұрыннан белгілі сырттаны бар екен: жолбарысты құйрығынан алып, лақтырады екен. Және құйрығынан ұстап, жерге ұрып өлтіреді екен. Сондай күшті белгілі екен. Абылайда ондай сыналған белгілі сырттан жоқ екен. Өзінің сынауы бойынша, Шақшақ немересі Жәнібекті шығармақ болды дейді:

Сол түнде жатып, Жәнібек бір түс көріп, түсінен шошып оянып, түн ішінде қосын жығып, еліне қайтпақшы болып: «Абылай ханға айтып кетейін!»- деп, жетіп келсе, Жәнібектің түсінен қорқып оянғанын хан да көріп, біліп: «Маған келмей, кетпес»- деп, басын көтеріп, отыр екен дейді. Таң жаңа сәуле беріп келе жатқанда, ондағы - мұндағы көрінерлік болған мезгіл екен:

Сонда хан Мырақор атшысын шақырып , атшы:

Ханды онан басқа ат алып жүре алмайды екен дейді. Мырақор атты есіктің алдына алып келгенде, Жәнібекке:

Жәнібек қолын жайып:

Сонда хан жорыды дейді:

Хан түсін қолмен қойғандай жорыған соң, бір жағынан атын сойып талатқан соң, Жәнібек қорқынышы қашып кетті, жүрегі тасып кетті, қайраты, қуаты бұрынғысынан да басым болып асып кетті.

Сол жерден атын алдырып, мініп:

Қалмақтың жайсаңы - ай, құты қашып, аяғын тәлтіректеп басып, найзасын қалай толғарын білмей, өзінен-өзі қалбалақтап, сасып, айқасып қалған қарсаңда Жәнібек батыр шаншып түсіріп, үстіне аттай мініп, тамағына қылышты тигізер - тигізбесте шалқасынан жатып қалмақтың жайсаңы:

Сонда Жәнібек оның басын кесуге қимай, үстінен тұра келіп, Абылай ханға алып келді жетелеп. Өзі өсіп-өнген жан екен, он бір ауыл екен. Сол он бір ауылға тимей, өзге қалмақты тұттай жалаңаш қылып, тонап алып олжа қылды. «Хан болса, осындай болсын!»- дейді.

Қарақалмақ- Қатысыбанның ханы Абылайға елші жіберген екен:

Қалмақта аты - шулы атағы шыққан сырттан бар екен де, қазақта ондай білікті болып, ауызға ілініп, көзге түскен сырттан жоқ екен. Абылай хан сырттан тауып алуға ел аралапты. Шақшақ батырдың ауылына келіп түсіпті:

Жәнібекті тапқан қатын «Қатаған ханы» атанған хан Тұрсынның қызы екен. Ташкен ханы болып тұрған күнінде еңсегей бойлы ер Есім Қатағанды қырып, хан Тұрсынды өлтіріп, қынадай қырғын қылған шабыншылықта: бір қызы Есім ханның олжасына үлеске түсіп, ол баласын Салқам Жәңгірге қосқан екен де, бір қызы Шақшақ батырдың олжасына үлеске түсіп, Бұл баласын Қошқарға қосқан екен. Сонда Жәнібектің шешесі айтты дейді:

Абылай алып кетті, қалмаққа барды. Ертең ертеменен екі жақтан сырттандар жекпе-жекке шығыспақ болды. Түнде жатып Жәнібек бір түс көріп, түсінен шошып оянып, түн ішінде қосын жықтырды дейді. «Ханға айтып кетейінші!»- деп келсе, хан да түйсініп оянып, басын көтеріп отыр екен:

-Батыр, жай ма?!- депті.

Хан сонда:

Хан түсін қолмен ұстатқандай жорыған соң, атын айтып сойып, талатып жатқан соң, Жәнібек көркейіп, тасып кетті. Қайрат - қуаты бұрынғысынан да басым болып асып кетті. Атына міне сала:

Қалмақ сырттанының құты қашып, аяғын әукелектеп басып, найзасын қалай толғарын білмей, өзінен қалбалақтап сасып қалған қарсаңда Жәнібек батыр шаншып түсіріп, үстіне аттай мініп, тамағына қылышты ыңғайлағанда, шалқасынан жатқан қалмақ:

«Мұндай жанның басын қалай кесесің?!»- қолынан ұстап, Абылай ханға алып келді. Өзі де өскен - өнген жан екен. Он бір ауыл болған сабаз екен. Сол он бір ауылға тимеді де, өзге қалмақты тұттай жалаңаш қылып тонап алып қайтты. Хан болса осындай болсын!

Абылай хан қарақалмақ: Қатысыбанға қол жиып, шеру тартып барғанда, қалмақтың ханы Абылайға кісі салды дейді:

Абылай хан:

Қалмақтың бұрыннан белгілі сырттаны бар екен, жолбарысты құйрығынан ұстап алып, жерге бір-ақ қойып өлтіретұғын күші бар екен. Абылайда өйтіп сыналған белгілі сырттан жоқ екен. Өзінің сынауы бойынша, Шақшақ немересі Жәнібекті шығармақ болды дейді. Жәнібектің туған шешесі - Есім хан өлтіретұғын Тұрсын ханның қызы екен. Ташкентті шапқанда, Шақшақ батыр Есім ханның батырының басы екен. Тұрсын ханның бір қызын Есім хан баласы Жәңгір ханға олжалап алып бергенде, бір қызын Шақшақ батыр баласы Қошқар батырға олжалап алып беріп, Жәнібек сонан туып, сонда Жәнібектің шешесі Абылайға айтып, тапсырып қосқан екен:

Мирақоры атты есіктің алдына алып келгенде, Жәнібекке:

Жәнібек қолын жайып, ұшып тұра келгенде:

Хан түсін қолмен қойғандай жорыған соң, бір жағынан атын сойып таратып жатқан соң, Жәнібектің қорқынышы қашып кетті, жүрегі тасып кетті, қайраты, қуаты бұрынғысынан да басым болып асып кетті.

Сол жерден атын алдырып, мініп:

Қалмақтың жайсаңы құты қашып, аяғын тәлтіректей басып, найзасын қалай толғарын білмей, өзінен-өзі қалбалақтап, сасып, айқасып қалған қарсаңда Жәнібек батыр шаншып түсіріп, үстіне аттай мініп, тамағына қылышты тигізер - тигізбесте шалқасынан жатқан қалмақ:

Сонда Жәнібек басын кесуге қимады, қолынан ұстап жетектеп, Абылай ханға алып келді. Өзі өскен - өнген жан екен, он бір ауыл екен. Сол он бір ауылға тимей, өзге қалмақты тұттай жалаңаш тонап алып, олжа қылып қайтыпты, хан болса, осындай болсын!

Қалмақта - құба қалмақ атанған - ханы Қалдан Шерін деген хан болған. Оның Қарабас ханым деген ханымы болған. Ежен деген жалғыз баласы болған. Қарақалмақ - Қатысыбан деген қалмақтың ханы «Қоңтажы» атанған. «Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт»- деген қалмақтың ханы кәрі Аюке Табирашабдардың баласы болған. Бұлардан бөлек «Өрдің қара ағашы» атанған жақта Уса, Серең деген жайсаңдары болған. Бәрінің зоры Қалдан Шерін болып, заманында қалмақ біткен соның аузына қараған. Қалдан Шерін дәуірлеп тұрған күнінде қалмақ қазақты түп көтере ойсыратып шауып, есе бермей, көп жесір алып кеткен соң, артынан бітім, тыным сөйлесуге көтеріле аттанып, қазақ барған.

Сонда Қалдан Шерін Қарабас ханымды атқа мінгізіп:

Қарабас ханым атқа мініп, аралап көріп, сынап, таңдап, төрт кісіні алып келіпті: Бірі – Балтакерей - Тұрсынбай, бірі - Қаз дауысты Қазыбек, бірі - Шақшақұлы Жәнібек, бірі -Айдабол баласы - Тайкелтір екен.

Қалдан Шерін барған соң:

Сонда Қалдан Шерін:

Онда Қалдан Шерін айтыпты:

Ер басына тоқсан жесірді долгсыз беріп, қайтарған екен. Бұрын қазақ, қалмақ арасында бітім болса, мал төлеп алады екен. Бұл жолы мына төртеуінің жолына төлеусіз беріпті. Сонда бір келіншек:

Қалдан Шерін өлерінде халқын жиып, өсиет сөйлепті:

Қалдан Шерін өлген соң, Еженді хан көтеріпті. Еженде екі түрлі мінез болыпты. Бірі -көрінген итті ата берген. Бірі - қыз-келіншекті ата берген. Сонан соң жұрты безер болып: «Мынау жынданды!»- деп, өлтірмекші болыпты. Қалмақ заңы: баласы өлсе - әкесі, әкесі өлсе, баласы аттанып, кісіні жаназаға жияды екен де, баласына әкесі кісі жияды екен. Қалдан Шерін өлгенде, Ежен жаназаға жүріп шақырып жүргенде, қараңғы түнде ит шулап, сөз есіттірмей, мазасы кеткен екен. Қыз-келіншек қой күзеткен, өлең айтып, ән салып, сөз есіттірмеген соң:

Қалмақтың көпшілігі өлтірмекші болғанда, қалмақтың бір сыншысы айтты дейді:

Қалмақ екі қатын алмайды екен: «Екі қатын алса, ел бүлінеді!»- деп. Қалдан Шерін екі қатын алған екен. Себебі мынау: Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыттың ханы кәрі Аюке Тапсыра - Шабдаршаптың баласы жалғыз қызын қырық жолдас қосып, Қалдан Шерінге жіберген: «Кімге берсе, билігі Қалданда» - деп. Бара жатқан жолдарында қыс ерте түсіп, қар қалың жауып, жүре алмай қалған. Қазақтың бір мергені оқтай ұшырап, қыздардың өздеріне тастан үй қалап беріп, көліктері түйе екен. Түйелеріне тастан қора қалап беріп, аң атып, аң етімен бір қыс асырап, сақтап, қыстан шығарған. Қалдан Шеріннің қаһарынан қорқып, қыз тие алмай, мерген ала алмай, жаз шыққан соң, қыздар Қалдан Шерінге қарай кепті. Осы қыздардың бір қыс қыстаған жері Қарғалы үйезінде Боқтыкент деген тауларында, тау басында «Қызыл Кенеш» атанған. Біздің қазақ «Қызыл Кенеш әулие» -деп, соған да түнеп жүрді. Бұл қыздар Қалдан Шерінге барыпты. Қыз заманындағы жұрттан асқан сұлу екен. Басқа біреуге қимай, Қалдан Шерін өзі алыпты. Қарабас ханым деген атақты ханымы бар екен де, онан туған Ежен жалғыз екен. Қыз салт атты, сабау қамшылы болмай, буаз шығыпты. Еркек бала тауып: «Жолдан қыстырылған сына тәрізді болды»,- деп, атын Сына қойыпты. «Сына батыр» атанып жүрген Сына - осы кісі. Аюкенің Бұл қызы Қалдан Шеріннен екі қыз, екі ұл тауып, қыздарының аты: Бәрін, Топыш; ұлдарының аты: Қырғын, Күш ататыпты. Қалдан Шерін айсыз қараңғы түнде с...п отырғанда, с...гіне бір нәрсе келіп, шолп ете қалады. Үйіне алып, жарық ұстап қараса, садақтың оғы екен. Ұшында метін бар екен. Ол метін Қалдан Шеріннің өз талысында жататұғын метін екен. Тоқсан ұстасы бар екен, бәрін жидырып:

Сына батыр қашқаннан қашып, Абылайға келіп қорғалап тұрып қалыпты. Қалдан Шерін қайда барса да, өзіне қастық қылатынын біліп, іздетіп, таба алмай, Абылайға барып қорғалағанын естіген соң Абылайға елші жіберіпті:

Абылай хан:

Қалдан Шерін жер үстіндегі қалмаққа хабар салып, «Сүзекінің қолы» - деген қол аттандырыпты.

Мұны естіген соң, жайсаңдарда жан қалмады, көтеріле атқа мінді. Бір Жалпы деген жайсаң көп қосынмен жүріп, Тарбағатай, Шыңғыс таулары, «Жалпы жолы»- деген жолдар бар. Ала жаздай кезіп, ұшырата алмай, қыс түсіп, Ұлытау, Кішітауда бүркіт салып жүргенде, ұшырасып, аң аулап қаңғып жүрген Уақ: Өтеген мергенін ұстап алып, ол айтпапты. Бір Тілеуімбет деген жаман қарауылшысы бар екен. Ол ит ұйықтап қалып, «Қарауылшымыз бар ғой!»- деп, қапы қалып, қасындағы қанша жолдастарымен ұстап алыпты. Абылай жүрген жорықшылардан жөн сұраса, бір ғана өзі үшін аттанған қосын екенін білген соң: «Күтінбеген елді шапқыншылыққа ұшыратпайын!»- деп:

Сол Абылай хан Алатаудағы: қырғызға, қалмаққа аттанып жорыққа бара жатқан жолында Өрдегі Қаз дауысты Қазыбек бидің елінде бір ... асқа кез болып, сол аста барып тұрғанда, Шаншар деген елде желбас бозбалалары аңыз қылыпты:

Сонда Қаз дауысты Қазыбектің інісі, «Мөр таңдайлы балапан»,- деген, арт жағынан барып, аңдаусызда ханның басындағы бөркін шыбықпен қағып түсірді. Хан дәнеме демеді, жердегі бөрікті басына кимеді, қалған бойымен жерде қала берді. Замандардан заман өткенде, Қаракесек, Төртуылдың қалашы Қызылжар, Көкшетауға базар шығып барғанда, сол басынан бөркін қағып түсіргенін ұмытпай жүр екен, соны сөз қылып қозғап, Төртуылдан - Ботақанды, Қаракесектен - Жанай дегенді байлап алып қалыпты дейді.

Ботақан байланғанына ызаланып, долданып; ызаланып, ас-су ішпей, тұтқында жатып өліпті де, Жанай байлауда жатып, отын оттап, суын ішіп жата беріпті. Базаршы келген соң, Төртуыл, Қаракесек намыс қылып, көтеріле атқа мінді дейді. Қаз дауысты Қазыбектің баласы Бекболаттың алпыс бестегі күні екен, Едігенің жиырма бестегі күні екен.... Сол күнде Бекболаттың қыстауы Жамандалбада - Батырдың Бейсені қыстап отырған «Қаратомар»- деген жер дейді. Едіге бидің қыстауы - «Қарағайлы бұлақ» деген жерде, үлкен тоғайдың түбінде екен. Бекболат пен Едіге атқа мініп, бес Мейрамның баласына ат шаптырды, қол жиды дейді: «Абылайды шабамыз!»- деп.

Күлік: Шобалай - Жаңабатыр биге кісі жіберді дейді: «Дуагөй болсын!» - деп. Жаңабатыр бидің қартайған кезі екен, өзі жүрмеді дейді, баласы Жанақты жіберіпті дейді:

Үш мың кісі жиылып, Мейрам болып атқа мінді дейді. Бұл хабарды естіп, Керей, Уақ дүрлігіп үркіп, ішке түсіп кетті дейді. Көп замандар өткеннен кейін Тұрлыбек атқа мінген соң, Керейді көшіріп алып келіп, қалың Шұбарды қоныс қылып берді. Сонда да Уақтың бәрі іште қалды дейді. Бұл хабарды естіп: «Мейрам болып атқа мінді, сонан ауыр қол келеді!- деп,- істі қол келеді»,- деп, сескеніп, Абылай Көкшетаудан қозғалып, Жолдыөзекке қарай көшті дейді:

Қара қазанды жолына қалдырып, сиыр біткенді қалдырып, Атығай, Қарауыл қопарыла көшті дейді. Ауыр қол Көкшетаудағы қоймасын талап, сиырды сойып, туларын қандасып, мәре-сәре болып жатты дейді.

Шотана барып Бекболат пен Едігенің алдына отырып сөйледі дейді:

Сонда Едіге мен Бекболат Шотананы арқаға қағысқан екен:

Сонда:

Сонда Олжабай батыр:

Сол күн батып, таң атты. Таң атқан соң, шеру тартуға ойланды да, қойды. Жан-жаққа қараса, екі кісі келе жатыр Абылай жақтан.

Хан анадан Мұның бәрін көріп, белгіледі дейді. Ол жақтан Абылай мен Балтакерей: Тұрсынбай батыр, Бұл жақтан - Бекболат пен Едіге атқа мінді де, сәлемдесіп, Абылай хан сөз бастады:

Абылай, Ботақанды сен елтірдің, Есіл ерді - жазығы жоқ, неге елтірдің?! Хан басың қарашыңмен даулы болып, Үстіне ақ ордаңның қол келтірдің! Абылай, күйіп кетті салған қалаң, Мейрамға не еді сенің жапқан жалаң, Жанайды бүгінгі күн босатпасаң, Болады жетім-жесір қатын-балаң! - деген соң, хан сөзге келмей, жарасып, бұлардың айтқанындай қылды дейді.

Сөйтіп қарашасымен жарасып, үйіне қайтқан екен. «Абылай аспаған сары бел»- деп атанған жері осы екен,- дейді. Кешегі өтіп кеткен хан Абылай, Соғыпты құбыладан ескен желдей. «Сонау бір сары белден аспадым!»- деп, Кетіпті арман қылып біздің елді - ей!

Абылай хан қазақтың ханы болған бір Ботақан дегенді тірі көрге салған. Қайтып үйіне келген, қатынына айтты:

Қатыны айтты:

Абылай бір кісіні жіберді:

Бұл кісі Ботақанға айтты.

Жіберген кісісі Абылайға барды:

Абылайдың өзі келді:

Көрден бірі тартып шығарайын деп жатқанда, жүрегінің басынан тарс етіп жарылып кетті. Орта жүз намыстанды. Орта жүз намыстанған соң, Абылай ауып кетті, қашып. Арғын, Найман болып Абылайды қуды. Басы Қазыбек боп қуды, үш көшкенше қуды. Абылайдың қатыны айтты:

Қара қазанды асулы - тастап кетті. Көтінен Қазыбек келіпті, қазанның қасына келіп тұрыпты, найзаны шанышты:

Қазанды алды да қайтты. Сол қазанды Қазыбек өзі асты, онан соң Бекболат асты, онан соң Тіленші асты, сонан соң Шама төре, Абылайдың қалмақ қатынының баласы, қара нарға қалы кілем жауып:

Сол Абылай Алатаудағы: қырғызға, қалмаққа жорыққа аттанып бара жатқан жолында, Қаз дауысты Қазыбек бидің елінде бір ұлы жиын асқа кез болыпты. Сол асқа Шаншар деген елдің желбас бозбалалары аңыз қылысыпты:

Сонда Қаз дауысты Қазыбектің інісі, «Мөр таңдайлы Балапан» арт жағынан барып, ханның артында тұрып, аңдаусызда шыбықпен басындағы бөркін қағып түсірді дейді.

Хан дәнеме демеді:

Замандардан заман өткенде, Қызылжар жәрмеңке болып, базар ашылған кезде Қаракесек, Төртуылдың базар базарлап барғандарының ішінен өкпе - кегі осы бөрік қағып түсіргендік – Төртуылдан - Ботақанды, Қаракесектен - Жанайды байлап алып қалды. Абылай хан Ботақанды тірілей көрге салдырып, үйіне келді. Ханымы:

Ханымы:

Абылай бір кісіні жіберді:

Бұл кісі барып, Ботақанға айтты. Ботақан:

Жіберген кісі Абылайға барды:

Абылайдың өзі келді, иінінен тартты:

Ботақан:

Хан өзі көрден бері тартып шығарайын деп, иінінен тарта бергенде, Ботақан өзінен-өзі долданып, жарылып өлді . «Абылай Ботақанды өлтіріпті, Жанайды байлап алып қалыпты!»- деп естіп, Орта жүз намыстанды. Бес Мейрам болып аттанып, Абылайды шаппақшы болды. Бекболаттың алпыс бестегі күні екен. Едігенің жиырма бестен күні екен. Ол күнде Бекболаттың қыстауы Жамандалба - Батырдың Бейсені қыстап отырған жер екен. Едіге бидің қыстауы Жақсыдалба - Қарағайлы бұлақ екен. Жаздың шығуын күтпей, қыс ішінде асығып-аптығып Бекболат пен Едіге атқа мінді. Бес Мейрамға кісі шаптырды. Күлік: Шобалай баласы Жаңабатыр биге кісі жіберді: «Дуагөй болып, алдымызда жүрсін!»- деп. Сонда Жаңабатыр:

«Үш мың кісі болып атқа мінді, Мейрам болып көтерілді. Арғын, Найман болып атқа мінді!»- деп естіп, Керей, Уақ үркіп, ішке түсіп кеткен екен де Абылай үркіп көше қашты дейді 6. Сонда көшіп жатқанда, Абылайдың ханымы айтыпты:

Жасанған қол көшіп кеткен елдің жұртына келіп, жайылып жатқан сиырды көріп, асулы бойымен тұрып қалған қазанды көріп, сонда Бекболат ат үстінде сөйлепті:

Алған ұры да екі кісі екен. Түндік деген өзеннен жаңа асып, Майөлең деген жерден өтіп барады екен. «Артымыздан келіп қалған екен!»- деп, өгізді тастай қашып кетіпті.

Елшілікке Шотана бармақшы болғанда:

Абылай ханға барып, қайтып келген соң, Бекболат пен Едіге алдына тұрғызып:

Сонда Шотана:

«Ертең Жолдыөзектің бойынан табысайық!» - деді - депті. Сонда Олжабай батыр:

Онда Шотана айтты:

Абылай Жолдыөзектен өтіп қонған екен. Бір жағына бұлар да барып тосып жатты. Ертең таң атқан соң, қараса:

Хан өзі бәрін көріп келеді. Ол жақтан: Балтакерей: Тұрсынбай мен Абылай келіп, Бұл жақтан: Бекболат пен Едіге барып:

Абылай, Ботақанды сен өлтірдің, Есіл ер, жазығы жоқ, неге өлтірдің?! Хан басың қарашыңмен даулы болып, Үстіне ақ ордаңның қол келтірдің! Абылай, күйіп кетті салған қалаң, Мейрамға не дейсің - жапқан жалаң! Жанайды дәл бүгін күн босатпасаң, Болады ертең жесір қатын-балаң!

Сөз құрыды, сол жерде бітім, тыным болып жарасты .

Және ол заманда қаралы үйдің босағасында бір найза шаншулы тұрады екен. «Кісісі өлген қаралы үй екенін жұрт айтпай танып, сұрамай біліп, бата қылсын!»- деп.

«Бекболат пен Едігенің жолы»- деп, екеуіне екі қыз сыйлапты. Бірінің аты - Кишек екен. Ол Кишекті Бекболат өзі тоқалдыққа алып, оның ұрпағы: «Кишекпіз» - дейді. Бірінің аты Ұмсын екен. Оны Едіге ағасы Жоланға байлап, онан туған Далабай атанып, Далабайдан -Мұсабай қажы атанып, Мұсабайдан: Мақажан, Тақаш. Тақаш балалары бар, өсіп-өнген жоқ. Хан баяғы хан, қарашы бұрынғы қарашы болып, масайрап қайтысыпты. «Абылай аспаған сары бел» атанған жері осы дейді.

Абылай хан өзі екі сөзінің бірінде айтып отырады екен:

Қасында қарайып қалғанмен, дәнемеге септігі болмаған соң, айтқаны ғой! «Кеше Кенесары қырғызға аттанғанда, Атығай, Қарауылдан жан аттанбаған екен. Орысқа ерте бағынып, бодан болған ел екен!»- деседі. Не қылса да, жан - тыныштықты білетұғын жұрт.

Ассалаумағалейкум, Құтпан қожам! Шалдарды шатыранжы ойнап, ұтқан қожам! Төртбиенің сүтіне наз қыласың, Төрт ауылды құрыта (қорыта) жұтқан, қожам! Төлеген қожа келіп қыстаған жылы төрт ауылдың өлмелі шалдары өз ажалынан қирап қалған екен. Сонда Төлеген қожа айтыпты: Тамам Талас ішінде сен жарлы едің, Сонда дағы пейілің кең жарлы едің! Кеше Шектібайдың алалысы құрығанда, Сонда дағы ішінде мен бар ма едім?! Шектібай деген Емелтайдың бабалары екен. Жұт болып, Шектібай байдың алалы жылқы, ақты қойы қу сирақ болып қалған екен. Атығай: Мандай-Жандайдың Маңдайы - дуанбасы. Маңдайдың Қапар деген баласы -қазы, Сапты деген баласы болыс күнінде Айдабол: Тайкелтір ұрпағынан Елеңке деген қумен сол елде он үш жасында ақындықпен атағы шыққан Кемпір деген қызбен Елеңке елең айтысқанда, қыз айтыпты: Қаракесек, Сүйіндік жазып жүрген, Бел буардан қара жер қазып жүрген. Үш қайнаса, сорпасы қосылмайды, Қаңғырып біздің елде не ғып жүрген?! Онда Елеңке қу айтыпты: Асқар бел - айдыны зор шалқар көлмін, Үстіңде елтірі ешкі жаға мен жеңмін. Кешегі хан Абылай аса алмаған. Соны да асырмаған сары белмін!- дегенде, қыз тоқтап тұра қалыпты. Қоңырқұлжа төрені жоқтап жырлаған - Құдайменде төренің тоқалынан туған Бектөренің қызы, аты - Әйке. Әбетей - Сармиықтың Әбетейінің қайнысы. Абылай ханның тоқалдан туған ұрпағы Нұржан төре еді. Соның қызы Бәтике сұлу - бет біткеннің сұлуы еді. Күмістен бесік жасатып, бір еркек, бір ұрғашы - екі жетіммен түскен соң, түскен жері «Ханымшоқы» атанған, пұшпағы қанамай еткен.

Ғаламда он сегіз мың жан болыпты, Бұ сезім білгендерге таң болыпты. Әлеумет, құлақ қойып тыңдасаңыз, Аркада Абылайдай хан болыпты .

Сол Абылай Алатаудағы қырғызға, қалмаққа жорыққа аттанып бара жатқан жолында, Қаз дауысты Қазыбек бидің елінде бір асқа кез болыпты. Сол аста Шаншар деген елдің желбас бозбалалары аңыз қылысыпты:

Сонда Қаз дауысты Қазыбектің інісі, «мөр таңдайлы» Балапан арт жағынан барып, ханның арт жағында тұрып, аңдаусызда шыбықпен басындағы бөркін қағып түсірді дейді.

Хан дәнеме демеді:

Замандардан заман өткенде, Қызылжар жәрмеңке болып, базар ашылған кезде Қаракесек -Төртуылдың базар базарлап барғандарының ішінен Төртуылдан - Ботақанды, Қаракесектен - Жанайды байлап алып қалды. Абылай хан Ботақанды тірілей көрге салдырып, үйіне келді. Ханымы:

Ханымы:

Жіберген кісі Абылайға барды:

Абылайдың өзі келді, иінінен тартты:

Ботақан:

Хан өзі көрден бері тартып шығарайын деп жатқанында, жүрегінің басынан тарс етіп, жарылып, Ботақан өлді. Орта жүз намыстанды, Мейрам болып атқа мініп, Абылайды шаппақшы болды. Сонда Бекболаттың алпыс бестегі күні екен, Едігенің жиырма бестегі күні екен. Ол күнде Бекболаттың қыстауы Жаман Далба - Батырдың Бейсені отырған жер екен. Едіге бидің қыстауы - Жақсы Далба - Қарағайлы бұлақ екен. Бекболат пен Едіге тізе қосып атқа мінді. Бес Мейрамға кісі шаптырды. Күлік: Шобалай баласы Жаңабатыр биге кісі жіберді:

Сонда Жаңабатыр:

«Үш мың кісі атқа мінді, Мейрам болып көтерілді»- деп естіген соң, Керей, Уақ үркіп, ішке түсіп кеткен екен дейді. Керейді Кеше Тұрлыбек, ат арқасына мінгенде, іштен алып шығып, Қалың шұбарға қондырған екен. Уақ сол бойымен іште қалыпты. «Арғын, Найман атқа мінді»- деген сөз көтеріліп кетіп, Абылай үркіп көше қашты дейді. Сонда Абылайдың ханымы айтыпты:

Жасанған қол көшкен елдің жұртына келіп, жайылып жатқан сиырды көріп, асулы қалған қазанды көріп, сонда Бекболат ат үстінде тұрып, найзасымен қазанды шаншып, тіреп тұрып сөйлепті:

Сол қазанды алып келіп, Бекболат асты. Онан соң Тіленші асты. Абылайдың қалмақ қатынының баласы Шама төре Тіленшіге қара нарға қалы кілем жауып келіп түсіп, қазанды қалап алып, Шама төре асты.

Қызылтауда «Шотана тасы»- деген бір биік тау. Шотананың екі ізін қорасынан ұры ұрлап кетіпті. Сонда Шотана үйінің сыртындағы тастың асына шығып, салыпты айқайды:

Елшілікке Шотана барып, қайтып келген соң, Бекболат пен Едіге алдына алып сұрапты:

Сонда Шотана айтыпты:

(Ескерту: «Бекболат пен Едіге жіберді»- дегеннен кейінгі осы бір сөздер шоғыры сол 137 беттің оң жақ қапталына көлденеңдеп жазылып, соңғы: «Қара басың қаңғып, Арқаға сыймағандығың ба?»- сөздері бет аяғына ең төменде жазылып қосылған.- Л.Ж.) «Ботақанның құнын берсін, Жанайды босатсын! Мың кісінің жолына ер басына «жетім» бастатқан «тоғыз» берсін! Мың кісінің жолына ер басына түйе бастатқан «тоғыз» берсін! Қалған мың кісіге мың ат, мың шапан берсін! Бұған көнбесе, тұрысатын жерін айтсын, ұрысатын ерін айтсын!»- дедім,- дегенде, Бекболат:

«Сірә, Шотана сөзі Мұнан да дәмді, ірілеу, бізге талып, үздігіп жеткен, қалған сірілеу ғой»,- деп ойлаймын.

Сонда Олжабай батыр:

Жолдыөзекті бет алып, бұлар да барып жатыпты. Ертең таң атқан соң, қараса, желкілдеген ту да жоқ, жер қайысқан ну да жоқ, бір-екі атты келеді екен.

Хан өзі көріп келеді. Ол жақтан Балтакерей - Тұрсынбай мен Абылай хан келіп, Бұл жақтан Бекболат пен Едіге барып, амандық айтыса бастағанда, Күлік - Көтеш ақын жас бала күні екен, көлденеңдеп барып, өлеңді қоя берді дейді:

Басқа сөз де жоқ, дау-шар да жоқ, сол жерде жарасып, бітімге келіп, бұлардың не дегенін қылды дейді.

-Жаңабатыр: «Арашашы бол!»- деп, қосқан ғой. Олар Құдай жаратқан шын би ғой! Қазақ ортасында ат шаптырған ас болса, Жаңабатыр бидің босағасына түйе бастатқан «тоғыз» байлансын! Жаңабатыр: «Осы ас- ас болды!»- десе, ат шауып, ас тарқасын, әйтпесе ат шабылмасын, ас тарқамайтұғын болсын! Және ол заманда қаралы үйдің босағасында бір найза жылына шейін қысы-жазы шаншулы тұрсын да, сол найзаны жылын бергенде, «қаһарлы Жанақ» сындырып, ат-шапан оның жолы болсын!- депті. Сөйтіп хан қарашысымен жарасып, ойнап-күліп, мәре-сәре болысып қайтқан екен.

Және Абылай хан айтыпты деседі:

Кеше Кенесары қырғызға аттанғанда да, Атығай, Қарауылдан жан аттанбаған екен. «Орысқа ерте бағынып, ерте бодан болған екен»- деседі. Не қылса да, жан тыныштығын білетұғын жұрт.

Абылай хан Алатауға жорыққа бара жатып, Қаракесек: Шаншар деген елдің бір ұлы жиын асына кез болды дейді. Сонда сол аста: «Ішкен-мас, жеген ток»- ерігіп тұрған Шаншардың желбастары аңыз қылысты дейді:

Хан қаһар да қылған жоқ дәнеме деген жоқ:

Күндерден күндер өтіп, ол ұмыт болып кетіп, Қызылжар базар болған соң, Қаракесек, Сүйіндіктің базаршысы көтеріле Қызылжарға базар базарлап баратұғын болып, көп базаршы барғанда, өкпесі - кегі баяғы бастан бөрікті қағып түсіргендік болып, Қаракесектен бір кісіні, Төртуылдан бір кісіні тірі ұстап алып қалып, екеуін тірілей көрге салып тастады. Сонда Қаракесектен алып қалған кісісі - Қаз дауысты Қазыбектің немересі Қазымбеттің баласы Жанай екен.

Қолыткесін сұраймын әлде қалай.

Төртуылдан алып қалған кісісі Ботақан деген екен. Абылай хан екеуін тірілей көрге салдырып, үйіне келді. Ханымы айтты:

Абылай бір кісіні жіберді:

Бұ кісі барып, Ботақанға айтып еді, Ботақан:

Жіберген кісі Абылайға қайтып келді. Ботақанның: «Шықпаймын!» - дегенін айтып келді. Абылайдың өзі келді, інінен тартып:

Ботақан:

Бұл хабарды естіген соң Орта жүз намыстанды. Сол күнде Қазыбек өлген екен де, Қазыбек баласы Бекболат алпыс бестегі күні екен. Едіге бидің жиырма бестегі күні екен. Едігенің қыстауы Жақсы Далбада: Қарағайлы бұлақ, Бекболаттың қыстауы Жаман Далбада: осы күнгі Батырдың Бейсені қыстап отырған жер екен. Бекболат пен Едіге атқа мініп, бес Мейрамды жиды дейді: «Абылайды шабамыз!» - деп, үш мың кісі жүруге бетін түзеп. Сонда Бекболат пен Едіге Күлік: Жаңабатырға кісі жіберді дейді.

Сонда Күлік: Жаңабатыр өзі жүрмеді, баласы Жанақты жіберді дейді.

Сонда: «Мейрам болып атқа мінді, үш мың кісі қол келеді, ішінде Алтай: Жиенәлі батыр, Айдабол:Олжабай батыр бар, тағы сондай атақты ерлер бар!»- деген соң Керей, Уақ үркіп, ішке түсіп кеткен екен. Уақ сол бойымен іште қалды, Керейді кеше Тұрлыбек ат арқасына мінген соң, ап келіп орналастырған екен.

Сонда үйде отырып Абылайдың ханымы айтты дейді:

Абылай хан ханымының тілін алып, қара қазанды асулы бойымен жұртында қалдырып, үш жүз сиырды қалдырып, Көкшетаудан үш күндік жерге үркіп барып отырды дейді. Сонда көшкенін, үріккенін білсін, үш мың кісі Абылайдың көшкен жұртын келіп басып, Бекболат келіп ат үстінен ашулы қазанға найзасын шаншып тұрып сөйледі дейді:

Сол қазанды Бекболаттан соң Тіленші би асқанын көрген жан сөйледі. Тіленші биге Абылайдың қалмақ қатынының балалары: Шама төре қара нарға қалы кілем жауып келіп:

Хош, Бекболат пен Едіге Абылай ханға елшілікке Орманшы:Ақсары - Шотананың Шотанасын жіберді:

Шотана батырдың қалпы қандай кісі екенін айтып берейін. Қызылтауда «Шотана тасы»-деген тас бар. Шотана батырдың үйі сол тастың түбінде отырғанда, қорадан екі өгізін түнде ұры ұрлап кетіпті. Алагеуімнен түрегеліп, өгізді ұры ап кеткенін біліп, Шотана батыр тастың басына шығып, айқай салыпты:

Шотана батыр Абылай ханға барып, аман-есен қайтып, Бекболат пен Едігенің алдына келді.

Сонда Олжабай батыр:

Сұрады: «Бар!»- дедім,- дегенде,

Жолдыөзектің ар жағынан Абылай қолы келді: Атығай, Қарауыл, өзінің төлеңгітінен басқа бөтен дым жоқ. Бір жағынан Бекболат, Едіге - үш мың кісімен. Самсыған сары қолдан екі кісі келе жатыр: біреуі - Абылай, біреуі - Балтакерей: Тұрсынбай батыр. Сонан соң, таныған соң, Бұл жақтан Бекболат пен Едіге атқа мініп, алдынан шықты. Сонда Қозған: Құлыке - Бекшенің Бекшесі, оғын құралайдың көзінен тигізетұғын мерген екен, мылтығының сирағын құрып, Абылайды нысанаға байлап тұра қалды дейді:

Не қылып, не қойғанның бәрін Абылай көріп түр. Ол жақтан екі кісі: бірі - хан, бірі -батыр, Бұл жақтан екі кісі: Қаракесек, Сүйіндіктің екі биі - төртеуінің бас қосқан жеріне көлденеңінен бала күні Көтеш ақын барып, оларды сөйлетпей, өлеңді гулетіп қоя беріпті:

Сонан соң кінәласқан да жоқ, айтысқан да жоқ. Ханы қарашысымен жарасып, Бұл барғандардың не көңілдегісін қылып, сөйтіп қайтарған екен. Сонда Абылай сұрапты:

«Абылай аспаған сары бел»- деген атқа ілінген жері осы екен.

Көкшетауда қырық сегіз жыл хандық құрған Абылай хан алпыс кісі жолдаспен бір жорыққа бара жатып жазғытұрым Баянауыл тауына түнепті: елсіз екен, ел жоқ екен. Түнде аш жатыпты, таң атқан соң:

Бір Керейіт жігіт:

Абылай хан:

-Нағашым еді, жазды - күзді қатынасқанымызда сол жерден табыла беруші еді,- депті.

Түс болмай-ақ сау етіп келіп қалыпты. Жарылғаптың әдет ісі екен дейді: «Өлім болжалсыз, келім болжалсыз - деген. Мейман қонақ: «Мен бүгін пәленшекенікіне барамын»- деп, хабар салып келмейді. Күндіз келіп қала ма, түнде келіп қала ма?»- деп, үй ішін төсеніш төсетіп, құда - күйеу келетұғын үйдей қылып қояды екен. Маңқан деген бәйбішесі бар екен. Қаз дауысты Қазыбектің баласының отауы түсіп, той болып, тойға кеткен екен. Жоламан, Тастемір, Атыбай, Кенжебай,- деген төрт баласы бар екен. Екеуі жылқыда, екеуі қысыр сауғалы кеткен екен. Үйде Жарылғаптың жалғыз өз басынан басқа жан жоқ екен. Төсегінің үстінде ірге жаққа қарап жатыр екен. Бір уақытта үйге хабарландыру үшін жиен сәлем беріп кіріп келді.

Жарылғап семіздіктен біреу қолынан тартып көтермелемесе, өз бетімен олай-бұлай аунап жата алмайды екен:

Абылай хан кіріп келгенде,

Ауылға кісі түскенін көріп, жылқыда жүрген екі бала да келді, биеде жүрген екі бала да келді. Төртеуінен басқа топырлаған жан жоқ. Және өздері әдемі киінеді екен. Тайжақы орнына кигендері - қара құндыз. Жалшылар, малайлар сықылды қайыс жіп, шу буынып жүрген жоқ. Буынғандары - шымжиғақ күлдері белбеу (белбау). Қызметі - құл сықылды, киім - формы, кескін түрі ұл сықылды. Сонда сүйсінгеннен Абылай хан айтқан екен:

Сөйтіп отырғанның үстіне Маңқан бәйбіше келіп қалыпты. Маңқан бәйбішені екі баласы бір жағынан, қолынан тартып, екі баласы ар жағынан сүйемелеп, қырынан кіргізіп, есікке әрең зорға сыйып еніпті. Байпаңдап келіп, Жарылғаптың төменгі жағына, төсек үстіне отырғызғанда, екеуі екі шоқыдай жарастықты болыпты:

Бұзау, тайыншаның қарынына салынған бір қарын жентті ортасынан қақ жарып, ханның қоржынына салғызды дейді.

Жылқыға ие бақташы болған баласы Тастемір екен, Жарылғап:

Жылқының ортасына хан барып түсті, Тастемір шатырлатып, төлеңгіттердің таңдаған, қалаған атын, биесін ұстап берігі жатыр.

Сонда Абылай хан қасындағы отырғандарға сөйледі:

Абылай ханнан дуа тигендігі - сол Жарылғаптың тұңғышы Жоламан «он алты ұлды Жоламан»,- атаныпты. Жоламаннан - Қойсүймес, Қойсүйместен - Баймұрын мырза, Баймұрыннан-Ақай қажы. Ақай қажыдан - Мақат, Хасан,- ағайынды екеу. Бұл екеуінің тұяғы - жылқы да мыңнан асады, қой да мыңнан асады. Ағысы, Қудың айналасында төрт ауылнай Жарылғап бар. «Алды мың болса, арты жүз болады»- деген бар ғой. Шетінен бай, малға-басқа толық. Бұлардан бөлек Дегелеңде төрт мың жылқы бір түндікте. Ақтанберді ұрпағы Жаныс байдың немере, шөберелері бар. Бұрынғылар аңыз қылған: «Қазақта байлық, бектік, ұрлық - үшеуі бір тұқымға сыйған емес. Жалғыз-ақ осы үшеуі Жарылғапқа сыйған. Не үшін бұған дуа кеткен? «Абылай хандай аруақты ерден дуа алған!»- делінген сөз. Баймұрын мырзаның тұңғышы Шотақ байды көрдік. Мінезі қойдан қоңыр, мырзалығы жиексіз, «мырза әулие»- дерлік табиғат иесі адам еді. Сол Шотақтың бәйбішесінен туған: Исақ, Ермек-Мұса-Секербай заманындағы ұрының атақты дөкейі болды. Былтыр мен биыл атағы шығып, жүрген Қышқаш та - сол Жарылғаптан шыққан ұры. Тірі болсаңдар, есітесің, Қышқаштан дөкей шатынауық шыққанын.

Сонда сол Садырбала мақтанған:

Абылай хан Бұл сөзін естіген соң, үш жүзге ұран шақырып, исі қазақ болып: «Қыл құйрық!»- десіп, аттанып, Шу мен Таластың бойына барып, Садырбалаға елші салды дейді:

Онда Садырбала:

Бұлар бейғам жатқанда, қара құрттай қыбырлап, құмырсқадай жыбырлап, жалғыз күнде қырғыздың үйіліп-төгіліп келіп қалғанын бір-ақ біліпті. Сонда Созақта «Жалаң аяқ Әшдер (Әудер)» - деген бір әулие диуана бар екен, Абылайдың қосынына кез болған екен. Жалаң аяқ:

Қырғыз бықпырт, топалаң тиген қойдай ұйлығып, үркіп қашып беріпті де, қазақ көтінен қуып, Қарабалта, Соққылықтың асуына жеткенше талайын қырыпты. Сонда қырғыз: Әйтеке-жырық алты баласымен жолда қырғын тапқан екен. Сонан соң қырғыз жалынып жалпайып, бітімге келіп, Сәру деген бір тайпа елін қазаққа «ақ үйліге» берген екен. Қос басына бір үйлі қырғыздан үлесіп алысып: «Осы күнгі Арғын ішіндегі қырғыздар сол жолғы олжа болып үлеске түскендер», - деседі. «Қысасы қияметке қалмайды»- деп, сол Әйтеке жырықтың немерелері: Жанқараш, Жантай, Қарабек балаларының қолында Кенесары, Наурызбай, Құдайменде, Ержан,-бірсыпыра төрелер шаһитлік дәрежесін тапты.

Абылай хан заманында қырғыз: Садырбала деген шығып, ақ қалпақты қырғызды аузына түгел қаратып тұрған күнінде мақтанып сөйлеген екен:

Сол сөзін Абылай хан естіп, қосын қылып аттанып, сонда қырғызда Әйтеке жырық деген атақты зор кісі бар екен, алты баласы бар екен. Сол жолы солар қырғын тауып, Абылай хан мен Садырбала ақырында бітім қылып, жарасып, қос басына бір үй қырғыздан «ақ үйлі» беріпті. «Сәру қырғыз»- деген бір тайпа елін түгелімен берсе керек. Осы күнде Ақмола облысында, Семей облысында кірме болып жүрген қырғыздар бар. Абылай заманында қазаққа олжа түскен қырғыздарының тұқымы. Көшпелі қазаққа хан болып тұрғанында Түркістан, Ташкент ханларына зекетші (зікуатшы) жіберіп, жинатып алдырып тұрыпты. Шүршітпенен елдесіп, баласының ең үлкені Әділ төрені: «Сол жақтағы қазақ, қалмаққа ие болып, төрелік қыл!»- деп, солай жіберіп, осы күнге шейін оның үрім-бұтағы сол жақта өсіп-өніп кетті.

* * * Абылай хан өзіне-өзі әбден емін-еркін келген соң: «Ата жұртым еді, Бұхараны аламын!»-деп, үш жүздің баласы қазақтың «Сен түр, мен атайын»- деген батырларын жиып аттанды. Мұнан барғаннан әуелі Түркістан барып, оған өзінің бел баласы Сыдық сұлтанды ие қылды. Шымкент, Сайрам барып, оған Ғабдолрахман деген сартты қойды. Ташкент барып, оған Мырзахмет деген сартты қойды. Ташкентті кеше орыс алар уақытысында бір Мырзахмет деген тағы біраз биледі. Бұл Мырзахмет қартайып, алжып өлсе, жаңада өлді. Абылайдың қойған Мырзахмет дегені Мұнан көп бұрын өткен кісі. Онан Созақ үстіне барып тонап жатқанда, Қоңырат елінде бір байдың келіні ұл тауып, атын «Абылай» қойған екен. Бұл Абылай да өсіп-өніп бір тайпа ел болыпты. Абылай хан онан өтіп, Самарканд шаһарының бет алдына, Жұпар қорығына барып түсті. Сол түні қасындағы қариясына:

Ертең таң атқан соң қария мен хан басын қосып отырып, көргендерін айтысыпты. Әуелі хан айтыпты:

Онда қария айтты:

Сонан соң хан бұл сөзге құлақ қойып, Самарканд шаһарына елші жіберді:

Самарканд, Бұхара жұрты қорқып түр екен. Мұнан бұрын қосыны қазақ болып, он үш патша ол шаһарларды алған екен. «Қосыны қазақ болды»- дегенше, Бұ дүниепаз (иаз) сарттарға азап болады екен. Абылай ханнан Бұл сөзді естіген соң, Самарқанд халқы қуанып, тарту - таралғысымен келіп, ханды көріпті. Абылай хан сонда:

Сонда Абылайдың бақытысына шыққан тасты Самарканд халқы көріп, ханнан сүйінші сұрады:

Сол тасқа атын - сол жерде ұсталарға жаздырыпты: «Абылай ибн Сүйенішхан»- деп.

Сол сапардан қайтып Ташкентке келіп, Мырзахметтің қызын алып:

Үш айдан соң өзі Ташкенттен Арқаға қарай шығыпты. Қасында біраз төлеңгіт пен Үйсін, Дулаттың жалпетектері бар. Мұны Шымкенттегі Fабдірахман сарт естіп, Төбет сұлтан, Рабат, Қарабұлақ, Иаңкенттегі жаңғақ табан диқаншы сарттарды жинап алып, қосын қылып, Абылай ханды қамайды. Сонда Дулат халқы қашып кетіп: «Жалпыетек Дулат»-атаныпты. Боза ішіп, дулағаннан басқа өнері аз, тұзсыз көженің күшінен біткен жасық... ханның қасындағы төлеңгіттерінің бірсыпырасын қырып тастапты. Ханның өзіне қол тигізуге бата алмапты. Сонда хан Арыс деген өзеннің бойында, бір қырдың басында тұрып, жолдастарын тарқатып жібергеніне пұшайман болып, бармағын шайнады дейді.

Сонан Абылай сол Арыстың бойында бір қорғанға түсіп, алпыс сегіз жасында жұма күні дүниеден қайтып, сол жер осы күнде «Хан қорғаны»- атаныпты. Сүйегін теңге салып, Түркістан шаһарындағы хазірет сұлтан Алғарфин әулиенің күмбезіне алып келіп қойыпты. Өткен күні жұма күні екен. Сарыарқаға қырық күн бұрын естіліпті. «Бүгін қырқы»- деп, ордаға жиылып, бала-шаға, үй іштеріне жұма күні есіттірген екен. Артынан қасындағылары келген соң: «Қай күні өлді?»- деп сұраса, үйіне есіттірген күні өлген екен. Өлмесінен қырық күн бұрын «өлді!»- деген хабар Арқаға келіп қалғаны. Абылай хан өлгенде, Созақ деген кентте Жалаң аяқ Әздер үш күн, үш түн жылаған екен. Маңайындағы сарт - сауан:

Абылай хан өзіне-өзі әбден келген соң:

Мұнан барғаннан әуелі Түркістан барып, өзінің бел баласы Сыдық сұлтанды ие қылды. Шымкент, Сайрам барып, Ғабдолрахман деген сартты қойды. Ташкен барып, оған Мырзахмет деген сартты қойды. Және Ташкентті кеше орыс алар уақытысында Мырзахмет деген және билеп тұрды. Бұл Мырзахмет қартайып, алжып өлсе, жаңада өлді. Абылайдың қойған Мырзахметі Мұнан көп бұрын өткен кісі. Созақ үстіне барып түнеп жатқанда, Қоңырат елінде бір байдың келіні ұл тауып, атын Абылай қойған екен. Бұл Абылай да өсіп-өніп, бір тайпа ел болған екен. Абылай хан онан етіп, Самарқан шаһарының бет алдынан барып, Жұпар қорығына барып түсіпті. Сол түні қасындағы қариясына:

Ертең таң атқан соң, хан басын қосып, көргендерін айтысыпты. Әуелі ханның түсі. Әуелі хан айтыпты:

Онда қария айтты:

Енді Мұнан былай қарай бақталайың көтерілмейді. «Баяғыдан бері жүріп Абылай сарттан өліпті!»- деген атқа ұшырамай, ұрыспай, соғыспай, тыныш қайт та,- дейді. Бір хикая: қарасаң, аю болғаны сенен соңғы баланың заманы - «аю заманы» болады. Аюдай алысып кетеді. Онан қасқыр болғанды көргенің - заманы қасқыр болғаны - дейді.- Қасқырдай жұлысып кетеді. Онан қарсақ, қоян, түлкі заманы болады. Түлкіше жортып бұлтарып күн көреді, жан сақтайды. Онан соң заманның не боларын Құдірет өзі біледі. Қарсақ болар, күзен, аяғы тышқан, бақа, шаян, құрт-құмырсқа болып, дүние сөйтіп тозып таусыладыдағы!- деді.

Сонан соң Бұл сөзге құлақ қойып, хан Самарқан шаһарына елші жіберді:

Самарқан, Бұхара жұрты қорқып түр екен. Мұнан бұрын қосыны қазақ - он үш патша - ол шаһарларды алған екен. «Қосыны қазақ болды дегенше, Бұ дүние басқаларға (басқадарға) азап болды»- деген екен. Абылай ханнан Бұл сөзді естіген соң Самарқан халқы қуанып, тарту-таралғысымен келіп, ханды көріпті. Абылай хан сонда Самарқанның көк тасынан басына қойдыратын, жазу жазып ойдырахын ұста жинап, тас қаздырды. Сонда Абылайдың бақытысына шыққан тасты Самарқан халқы көріп, ханнан сүйінші сұрады.

Сол сапардан қайтып, Ташкент келіп, Мырзахметтің қызын алып:

Үш айдан соң өзі Ташкеннен шығып, Арқаға қарай жүріпті. Қасында біраз төлеңгіт пен Үйсін:Дулаттың жалпетектері бар. Мұны Шымкенттегі Әбдірахман сарт естіп, Турабат сұлтан, Рабат, Қарабұлақ, Маңкенттегіні елші барып, сарттарды жинап алып, қосын қылып, Абылайды қамапты. Сонда Дулат халқы қашып кетіп: «Жалпыетек Дулат»-атаныпты. Боза ішіп, дулағаннан басқа өнері аз, тұзсыз көже сықылды, көженің күшіне бітеді, жасық халық қой. Қасындағы төлеңгіттің бірталайын, бірсыпырасын қырып тастапты. Ханның өзіне қол тигізуге бата алмады дейді. Сонда хан Арыс деген өзеннің бойында бір қырдың үстінде тұрып, жолдастарын қайырғанына пұшайман болып, бармағын шайнады дейді. Сонда бір қария айтқан екен:

Абылай сол Арыстың бойында бір қорғанға түсіп, алпыс сегіз жасында жұма күні дүниеден қайтып, сол жер осы күні: «Хан қорғаны»- атаныпты. Сүйегін теңге салып, Түркістан шаһарындағы Сұлтан Ғарфин әулиенің күмбезіне алып келіп қойыпты. Өткен күні - жұма күні екен, Сарыарқаға күн бұрын естіліпті, қырық күн бұрын естіліпті, «Бүгін қырқы»- деп, ордаға жиылыпты. Бала-шаға, үй іштеріне жұма күні жиылып, есіттірген екен. Артынан қасындағылары келген соң:

Абылайдың өлгені Созақта екен: Әздер бабаға үш күн, үш түн маңайындағы сарт-сауаннан:

«Бегім дерсің!»- десіпті, - деп, Ноғайлыдан шыққан Мөңке бидің айтқаны дәл келіпті де, тұрыпты. Мұнан соң «Балапан басына, тұрымтай тұсына»- деген заман болды. Баяғы атам замандағы Бұқарекеңнің: «Қала салады, орыс алады»- деген жерлеріне Абылай ханның немересі Кенесары заманында салынып, Кенесары, Наурызбай барымташыдай шеттеп, жырмалап жүріп, екі мыңға анық толмайтұғын жігіт-желеңмен оған бір тиіп, бұған бір тиіп, басы-көті сегіз жыл бір ауылға болса да, «хан» атанды. Ереймен, Есіл басы тау болыпты, Кәпірлер көп, мұсылман аз, қау болыпты. Саржан мен Қоңырқұлжа құда болып, Орыс пен Кенесары жау болыпты. Төскейде мал жатады қар болғанда, Жігітке кедейлік жоқ сау болғанда, Ұшқан құс, жүгірген аң өте алмады. Орыс пен Кенесары жау болғанда!- деп, бұрынғы ақындардың айтқаны, өле - өлгенше айтып кеткен.

Бұрынғы замандарда қалмақ қазаққа таң атырып, күн шығармаған. Абылай хан ат арқасына мінген соң, қалмақтың бетін қайтарған. Алатаудың бергі жағында, Алтай тауының бергі жағында қалмақ түтін түтетіп, күн көріп отыра алмаған. Қалмақты Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай болатұғын. Қалмақты су сепкендей қылды. Орыспен жауласпады, ел болды; шүршітпен жауласпады, ел болды; екеуіне тел болды. Өзіне-өзі әбден келді, кемеліне толды:

Шымкент, Сайрам барып, оған Әбдірахман деген сартты ие қылды. Ташкент барып, оған Мырзахмет деген сартты ие қылды. Онан Жызақ үстіне барып, бір Қоңыраттың байы қонақ қылып, сол түні оның бір келіні ер ұл тауып (табып), ол баланың атын Абылай қойған. Ол Абылай да өсіп - өніп бір тайпа (тайпы) ел болған. Жер ауып жүрген бір Қайып деген ұрпағына сөйлестік. Онан аттанып барып, Самарканды қамап тосты (түсті). Сол түні қасындағы қариясы Бұқар жырауға:

Ертең таң атқан соң, қария ханына көрініске келгенде:

Сонда хан айтыпты:

Енді қарасаң, аю болғаны өзіңнен соңғы заман аюша алысып өтетұғын заман болады. Онан итқұс болғаны – ит құсша жұлысып өтетұғын заман болады. Онан түлкі болғаны -түлкіше бұлаңдап жүріп күнелтетұғын заман болады. Онан қоян болғаны - қоянша кеспектен - кеспекке қорғалап, жан сақтайтұғын заман болады. Мен көрген - білгенімді айтсам, күннің көзі, жердің жүзіндегі әулиелер: «Абылай өледі, соның жаназасына Түркістанға бара жатырмыз!»- десіп, «жындай жиылып, құмдай құйылып»- жүр. Қайтқаннан басқа жабдық жоқ!- деді.

Абылай хан Самарқанға елші жіберді:

Қоянның көзінен қорқып, жебедей жерге кіріп кететұғын сарт сорлы жаман қорқып отыр екен. Қосыны қазақ болған он үш патша жебір - жесір қылып жаман талағаны өздерінің тарихтарында жазулы тұр екен. Қатын-қыздарын, тауық пен бөденелерін тауларға бостырып жіберген екен. Бірін-бірі сыйласып, қонақ болысып, Абылай хан сонда бір көк қасқа айтып, сойдырып, басына қойдыратұғын тас қаздырды дейді. Абылайдың бағына шыққан тасты Самарқан жұрты:

Абылай ханның жанында тамақ үшін еріп жүрген Үйсін - Дулаттар қашып кетіп: «Жалпыетек Дулат»- атанғандығы сол екен. Арыстың бойында бір төбенің басында қосшы - қолаңшы төлеңгіттері, Абылай қалшиып тұрды да қалды. Сонда қасындағы қариясы Бұқарекең айтқан екен: Бірі - етек, бірі - жең болған, Ежелден саған ел болған,-Орта жүзден кісің жоқ. Найзасының ұшы алтын,- Кіші жүзден кісің жоқ! Енді бұған қарап тұрғаннан Басқа қылар ісің жоқ!- депті. Хан сонда батырларын тарқатып жібергеніне пұшайман болып, бармағын шайнап тастапты, құса болып жарылып кетіпті. Сол жерде бір қорғанға түсіріпті. Сол қорған күні Бұл күнгеше «Хан қорғаны» аталып қалды деседі.

Ұлы жұма күні қайтыс болып, сүйегін теңге салып, Хазіреті сұлтанға алып келіп, ақ күмбездің ішіне, бір бөлмесіне қойып, тасын үстіне орнатыпты. Абылай ханның өлгенін естігенде, Жалаң аяқ Аудер үш күн, үш түн жылаған екен.

Абылай ханның өлімі Аркаға естілді. Ордаға қатын-қалаш, бала-шағаға есіттірмеді: «Өлгеніне қуанып, сүйінші сұраған кісідей қалай есіттіреміз? «Өліктің қырқы» деген бір мал сойылатұғын күн ғой ! Сол қырқында есіттіріп, қырқын бергізейік!»- деп. Сарқазақ, Сейтен, Итқара, Сұлтан деген кісілер:

Артынан қолдарынан көмген, жанында бірге жүрген жолдастары келген соң, білісті. Бұлар Мұнда: «Өлгеніне қырық күн болды!»- деп, бергізген күн өлген күні екен. Сарыарқаға өлмесінен қырық күн бұрын естілген екен.

Біздің естуімізше - Абылай тарихы - осы.

Маған көктен Жебірейіл келіп айтып тұрған жоқ. Қазақта жазулы шежіре жоқ. Не сөйлесе, кигіз кітаптан сөйлейді. Оның мәнісі - кигіз туырлықты қазақ - біреуден біреу естіп: «Пәленшекең айтушы еді, түгеншекең айтушы еді!»- деуменен, «естіген құлақтың жазығы жоқ»,- деп, еді ғой !- деп, естігенімді қағаз жүзіне жаза берген - «бала бастан, құлын жастан» баққан жылқы - қойым осы болды. Естігенімді сөйлесем, Еңсегей бойлы ер Есім ханның бәйбішесінен Салқам Жәңгір. Салқам Жәңгірден - Әз Тәуке. Әз Тәукеден - Болатхан. Болатханнан - Әбумәмбет, Сәмеке. Бұлар бәрі де - хан болған жандар (жанлар). Салқам Жәңгірдің тоқалынан - Уәлібақы жалғыз. Уәлібақыдан - «Қанішер Абылай» жалғыз. Қанішер Абылайдан Көркемұлы жалғыз. Көркемұлыдан - Әбілмансұр жалғыз. Әз Тәукенің болып тұрған күнінде баққа таласып, таққа таласып, өз тұқымынан көп жанның қанын ұрттап, «Қанішер Абылай» атанып, Үргеніште нағашысы Қайып ханның қол астына қашып кеткен. Бұл барған соң, Қайып ханның ордасын жау шауып, талап, Қайып хан соқа басы сопайып, Кіші жүзге қашып шығып кеткен. «Қанішер Абылайдың» дүниеде барын, жоғын жан білмейді. «Балапан басына, тұрымтай тұсына» заман болып, быт-шыт болып, бордай тозған.

Төле би өз үйіне кете берді.

Көргенін бастан-аяқ Төлеге айтты.

Астынан атын берді таңдап қандай?!

Ер сыналар - бір сапар, не қылсаң, жет!

Сонда: «Бастың пішіні: ауызы - табақтай, азу тісі таяқтай! Құлағы жырта қарыс, мұрыны қолағаштай. Екі көзінің шүңірейген шұңғылдығы сусын қандырарлық аяқтай!»- дескен екен.

Қалмақтың осы батырының атын біреу: «Сәру» - дейді, біреу - Шырыш дейді, «Қалдан Шеріннің інісі еді»,- деседі. Жауға шапқанда, «Абылайлап» шапқандығынан, «Қанішер Абылайдың» ұрпағы екендігін біліп, Әбілмәмбет патшаның да қорыққаннан к...тені лүпілдесе керек. Осы жорықтан қайтқан соң:

Бұ да ол сөзге иланып (инанып), Түркістанға бармапты. Әбілмәмбетке сенбеген соң, Төле биге де сенбей, қасында бір Оразаулық сарт жолдасы бар, Сарыарқаға шығып кетсе керек. «Қанішер» Абылайдың әз Тәуке ұрпағына естен қалғысыз қылған залалкерде болғандығынан, о да, Бұ да айта берген соң елеусіз болып қашып кетіпті.

Исі қазақ ұлтынан табылмаған.

Сарт, Ноғайдан жалдама хатшылар орыс патшасына, Шүршіт патшасына жазған хаттарында басқа патшалардан пара алып, солардың пайдасын келтіре берген. Сонан соң оларға сенбейтұғын болып, Сыр бойындағы қарақалпақтан хатшы таптырып алдырған екен.

Сонда ол Садырбала мақтанған екен: - Қазы - Мәмекті алдым, Әлібек - Шолақты алдым, көкжал Барақты алдым. Арқада Абылай деген кәрі сарты бар дейді. Ол маған не қылады?!- деп. Абылай хан Бұл сөзін естіген соң, үш жүзге жар шақыртып, алаш ұранды қазақтан жан қалдырмай:«Қыл құйрық!»- деп аттанып, Шу мен Таластың бойына барып, Садырбалаға елші жіберді дейді:

Онда Садырбала мәулет сұрады дейді:

Сол күнде қазақтың өзінен шыққан Кіші жүз - Керейіт: Сарысопының баласы Жалаңаяқ Әшдер (Аудер) деген диуана Созақта жүреді екен. Абылайдың алдына оқтай ұшырап қалғанда:

Абылай:

Қырғыз бықпырт, топалаң тиген қойдай ұйлығып қаша беріпті де, қазақ көтінен қуып, Қарабалта, Соққылықтың асуына жеткізбей, көбін қырыпты. Сонда қырғыз - Әйтеке жырық қолға түскен. Алты баласының бір де бірі қайырылып, айырып алуға жарамаған. Садырбала өзі қашып басын сауда...алуменен әзер (азар) айырып алған. Абылай Қарабалта, Соққылықтан асып барып, шаппақшы болған. Мұны естіп Садырбала елші жіберген: «Абылай: «Қарабалта, Соққылықтан аспаймын!»- деп, уәде берсін! Біз бір тайпа (тайпы) қырғызды « Ақ үйліге» берейік!»- деп. «Жабаса» - деп, қырғыздың Сәру деген бір тайпа елін кешіріп, Абылайға «ақ үйліге» берген де, «Қарабалта, Соққылықтан аспаймын!»- деп, Абылай хат, мөр берген. «Абылай аспас асу» атанғаны солайша»- дейді. Қос басына бір үй қырғыздан батырлар үлес, сыбаға алып, әр дуандағы Арғын ішіндегі қырғыздар солар!»- дейді. Сол қырғыздың көбі Үйсін ішінде қалып, «Сары Үйсін» деген қырғызбен қоныстас болып, күні Бұл күнге шейін «Үйсін-қырғыз» атында қалған деседі. Қырғыз Әтеке (Әйтеке) жырыққа алты баласы алты ас берген екен. Бір баласы - Қарабек. Қарабектен - Жантай. Жантайдан - Шабдан.

Би келіп, тамаша қып, бұған бақты:

Байқап, маған айта кел,- деп,- жөнелді.

Көргенін бастан-аяқ Төлеге айтты.

Астынан атын берді тандап қандай.

Қалмаққа кезек беріп, қарап тұрды:

Абылай хан Бұл сөзін естіген соң, үш жүзге ұран шақырып, исі қазақ болып: «Қыл құйрық!»- деп, аттанып, Шу мен Таластың бойына барып, Садырбалаға елші салды дейді:

Сонда Созақта Жалаңаяқ Әздер деген бір әулие диуана бар екен, Абылайдың қосынына кез болған екен .

* * * «Қысас қияметке қалмайды»- деп, сол Әйтеке жырықтың немерелері - Жанқараш, Жантай, Қарабек балаларының қолында Кенесары, Наурызбай, Құдайменді, Ержан - бірсыпыра төрелер шаһидлік дәрежесін тапты Бауыры Алатаудың тал мен терек, Астында Жекебатыр - Көкше серек. Аттанды он төрт мың қол шеру тартып, Басы екен Кенесары бір зеңбірек.

Құтылған есен-аман сексен батыр.

Сонда Малай – Жәдігер - Жанайдар батыр Ағыбаймен екеуі тізе қосып, бірі алдынан кезеуілші, бірі артынан тосқауылшы болып, қолына тиген сексен жаннан бір жанды қалдырмай, қорғап алып шықты дейді.

«Қырғыз екенімді, қазақ екенімді танытпайын» - деп, киімін тастап, тұлтай жалаңаш болып, қырғызға қарай жаяу қашып келе жатып, Жанқараш - Жантайдың Жантайына ұшырапты.

деген соң, аяп, арттарына мінгізіп алып, жөн-жобасын сұрап, «Қожа едім»- деген соң, ат-тон беріп:

Сонда сол сексен кісінің ішінде бір шолақ аяқ бар еді деседі. Сол аяғы - тізесінен төменгі жағы жоқ, өзін екі кісі зорға көтеріп атқа салады.

Ту ұстап соғыста жүргенде, сол жақ тізесінен екі оқ, иә үш оқ па бірден тиіпті. Туы қолында, жалма-жан қосқа келіп, бақыршысына:

Майды қайнатып алып келген екен, ат үстінде тұрып, аяғын шорт кесіп алып, денеде қалған жағын қайнап тұрған майға бір батырып алып, шалбарының балағын ауызын буып, кесілген сирағын қанжығасына байлап алып, қолында ту, жауға қайта шауып кетіпті. Үзеңгіге салатұғын аяғы болғандықтан: «Түссем, міне алмай қалармын!»- деп, ат үстінде жұмыстап тұрғандығы сол екен. Түбі тегі – Айдабол - Күліктің Күлігі Тілеуімбет деген табынан шыққан екен, аты - Биқозы екен. Сол аяғына ағаш қиып салып алып «Ағаш аяқ» -атанып, қартайып өлді. Баласы Нұрмақ саудагерді көрдік. Байдәулет, Нұрмақ, Тәнті заманында Қызылжар алыпсатарының белгілі бір кісісі болып жүрді. Қазақ Мұны«батыр» дейді, мен «батыр» демеймін. «Жан қадірін білмейтұғын, жансебіл, өлу, тірілу ойында жоқ:

Кенесары, Наурызбай екеуі де:

Солардың қырғын тапқан жылы - жылқы жылы екен. Сонда қырғыздар қиылған қазақтардың домаланған бастарын кесіп алып, лайлап, мұнара тұрғызды дейді. Арқада Жұт болып, ол жұттың атын «Бозайғыр» - дескен екен. Сегіз жыл ит жеккеннен арман кетіп, ханымыз Абайділда қайта келген деген бір өлең болатұғын сол Абайділда келгенде, Орынбай ақынның айтқан өлеңі ...

Абайділда:

Кенесары ханның жылы қоян еді, қырық жасында жұмысы бітті. Наурызбайдың жылы қой еді, жиырма төрт жаста шаһитлік дәрежесін тапты. Бұлардың өлімін есіттіріп, үй-іші, қатын-қалашы улап-шулап азан-қазан болып жатса, он екі жасар бала Сыздық төре бір жақтан келіп, шошып қалып, шешелеріне ұрсыпты:

Кенесарының ойдан ұрып, қырдан қырып жинаған жылқысын Ағыбай, Жанайдар: «Хан талау»- деп, олжалап алып кетіпті:

Абылай ханның Қарауыл қызы, алғашқы алған бәйбішесінен ұл жоқ, жалғыз қыз болды. Ол - Жамантайханның шешесі. Онан соңғы қатыны - қарақалпақ қызы, онан туған - Уәли, Шыңғыс сұлтан, Ғаділ сұлтан, Есім сұлтан және сарт қызы - қатынынан: Рүстем сұлтан, Шеген сұлтан, Сыздық сұлтан, Әбубәкір сұлтан, Ғабдолрахман сұлтан. Қожа қызы -қатынынан: Қосым, Артық. Және Қарауыл қызы - қатынынан: Шиғай, Тағай, Шөкі. Акже қызынан - Топыш... онан Қасым хан жалғыз. Қалмақ қумасы - қатынынан туған Төлек жалғыз. Және қалмақ қумасынан туған Шама төре жалғыз Ханымнан он сегіз ұл болды. Осының ішінде: «Абылайлап!»- жауға шапқан Қасым ұрпағы.

Айғаным деген тоқалынан: Көкшетаудағы Шыңғыс төре. Әділ баласы - Нұралы тере, онан соңғы - Тезек төре. Абылай хан өлген соң Уәлихан хан болды. Онан соң Абайділда хан болды. Бұл тек хан атына мәз болды...

Абылай ханның - Қарауыл қызы - алғашқы алған бәйбішесінен ұл жоқ, жалғыз қыз болды. Ол қыз - Жамантай ханның шешесі, онан соң қарақалпақ қызы - қатынынан - Уәлихан, Шыңғыс сұлтан, Әділ сұлтан, Есім сұлтан. Сарт қызы - қатынынан: Рүстем сұлтан, Шеген сұлтан, Сыздық сұлтан, Әубәкір сұлтан, Fабдолла сұлтан. Қожа қызы – қатынынан - Қосым, Арық, Тоқ. Және Қарауыл қызы -қатынынан: Шығай, Тағай, Шөкі. Аюке қызынан туған: ол Аюкенің қызы Қалдан Шеріннің тоқалы еді. Мұнан туған Топыш сұлу, Бұл Топыш сұлудан - Қасым хан жалғыз. Осы көп баланың ішінде: «Абылайлап!»-жауға шапқан Қасым ұрпағы - Саржан, Кенесары, Наурызбай, ең ақыры - Сыздық төре. Осы күнде Сырдария мызапатында тірі, жылы - қой, жетпіс бірде.

Қалмақтан шабыншылықта олжалап алған қыздан туған - Шама төре жалғыз. Және қалмақтан олжалап алған бір тоқалдан - Төлек төре, о да жалғыз. Абылайдың бел баласы Уәлиханның бәйбішесінен:Ғаббас, Хамза, Абайділда, Бегәлі. Тоқ төреден - Бірәлі төре, Мұнан - Шалғынбай төре Қарқаралыда аға сұлтан болды. Шама төреден:1. Босқын, 2. Есім, 3.Қаратышқан, 4. Жәңгір, 5. Уатай, 6. Досым, 7.Самұрат, 8. Исахан, 9. Сыздық төре.

Абылай ханның алғашқы алған, Қарауыл қызы, бәйбішесінен ұл жоқ, жалғыз қыз болды. Ол қыздан Жамантай хан туды. Онан соң қарақалпақ қызы, қатынынан: Уәлихан, Шыңғыс сұлтан, Әділ султан, Есім султан. Уәли ханның бәйбішесінен: Абайділда хан, Аббас, Хамза, Беғалы. Айғаным тоқалдан: Шыңғыс Көкшетауға аға султан болған, Шоқанның әкесі. Әділ сұлтаннан: Нұралы төре, онан - Тезек төре. Сарт қызы - қатынынан: Рүстем султан, Шеген султан, Сыдық султан, Әбубәкір султан, Әбділда султан. Қожа қызы -қатынынан - Қосым, Арық, Тоқ. Тоқ төреден Біралы төре. Мұнан Шалғынбай төре Қарқаралыға аға султан болды. Тағы Қарауыл қызы - қатынынан: Шығай, Тағай, Шөкі (Сөкі). Шөкі төреден: Жошы. Бұл Жошыдан: Ешмұхаммед төре Омбыда генерал -губернаторға переводчик болып турды. Қалмақ қызы, олжаға түскен бір қумасынан: Шама төре. Бұл Шама төреден: Босқын, Есім Даратышқан, Жәңгір, Уатай, Досым, Самұрат, Исахан, Сыздық. Уатайдан - Аймақ төре. Жәңгірден - Досмақ, мұнан - Қажыке. Қалдан Шерін тоқалдыққа алған Аюке қызынан туған Топыш ханым. Мұнан - Қасым хан жалғыз. Қасым ханның бәйбішесінен: Саржан, Есенкелді, Көшек, Ағадай, Бопы, Кенесары хан. Қақсал: Ниязбек - Бозайқызы тоқалынан - Наурызбай жалғыз. Абылай хан он жеті қатын алған, отыз ұлды болған. Соның ішінде «Абылайлап!» жауға шауып, Абылай аруағын шашқан: Кенесары, Наурызбай болған. Наурызбайдан тұяқ жоқ. Кенесарының: Сыздық, Ахмет, Тайшық, Жапар төре балалары болған. Жапар төре орыс қолына тұтқындыққа түскен. Петрборға алып барған. Сонда орыстың сыншылары айтқан:

Абылай хан өлген соң, Сарқазақ, Сейтен, Итқара сұлтандар келісіп, Уәлиханды хан көтерген. Уәлихан жүз беске келіп, алжып өлген. Онан соң Абайділданы хан көтерген. «Сен: «Бағынбаймын, қала салдырмаймын!»- дейсің!»- деп, ұстап алып кетіп, жер аударған, ит жеккеннен арман жіберген. Кенесары, Наурызбай қырғыздан қырғын тапқан соң, босатып қоя берген. Кенесары, Наурызбай жылқы жылы қырылған. Сол жылқы жылы Сарыарқада жұт болып, ол жұтты: «Бозайғыр» - деп атаған екен. Ол жұттың артынан Абайділда хан тірі келген соң, Орынбай ақынның айтқан өлеңі:

Абайділда не жинап алсын (аласың): өзі іштен кестіріліп туған жарықтық! Хан аяғы осымен құрыды: «Балапан басына, тұрымтай тұсына»,- делінген заман болып, су түбіне кетті. Уәлиханмен бірге туысқан Шыңғыстан (Шыңғыздан):Сартай, Әбілфейіз, Самай, Мамай. Қалмақтан алған қатыны - Төлкеден (Түлкіден)- Өртай (Ұртай) (Ортай). Абылай он жеті қатын алып, «отыз ұлды Абылай» атанған. Басына қойған таста жазуы: «Абылай бин Сүйеніш қожа бин Әбуғышыр». Абылайханның шын шежіресі - осы. Бұрынғы заманның ақындары айтқан өлең: Абылайдың атасы - Әбілфейіз, Хан баласы төсенбес етке киіз. Аузы түкті орыстан алым алып, Абылайға шықты ма екі мүйіз?!

Абылай заманындағы қазақ жұртынан (иұртынан) шыққан батырлардың аты: Қаракерей -Қабанбай (Шабанбай), Қанжығалы - Бөгенбай (Бөгембай) мен Қаз дауысты Қазыбек пен Шақшақұлы Жәнібек, Көкжарлы көкжал Барақ. «Жауды көп қашырады, жақсы аты Бараққа қалады!»- дейді екен,- делінген кісі - осы Барақ батыр. Шанышқылы - Бердіқожа батыр, Сырым- Малайсары.

Балтакерей - Тұрсынбай, Тарақты - Байқозы, он сан Орта жүзге ұран болған ер Олжабай. Малай - Жәдігерден шыққан: Жауғаш, Биғаш, «Бөрі тонды Бөрте» атты Бөрібас батыр. Орманшы:Ақсары, Шотана, Қозған - Бекше мерген. Қарауылшысы - Әлтеке,Сырым (Сарым): Жидебай, Уақ: Сары, Баян.

Бұл айтылған батырлардың бәрі де Қаржас Ербекейше бұзау жарып, батыр атанған емес, жалғыз жүріп қалмақтың қамалын бұзған батыр. Қазақта батырда Қаракерей -Қабанбайдан асқан батыр жоқ, Үйсін - Төле биден артық би жоқ.

Абылай ханның заманындағы қазақ жұртынан шыққан батырлар: Қаракерей - Қабанбай, Қанжығалы-Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, Көкжарлы көкжал Барақ. «Жауды көп қашырады, жақсы аты Бараққа қалады!»- делінген Барақ батыр - осы.

Туынды ала шаба гөр, Малайсары!

Бұл айтылған батырдың бәрі де Ербекейше бұзау жарып, батыр атанған емес, жалғыз жүріп, қалмақтың қамалын бұзған батырлар. Қазақта батырда: Қаракерей - Қабанбайдан асқан батыр жоқ, Үйсін - Төле биден артық би жоқ. Бұл екеуі де Абылай заманында қарт басып, тұғырдан түскен кісілер.

Абылай хан заманында қазақтан шыққан батырлар:Қаракерей - Қабанбай; Қанжығалы -Бөгенбай; «Көкжарлы көкжал Барақ; «Жауды көп қашырады, жақсы аты Бараққа қалады!»- делінген Барақ батыр - осы; Шанышқылы - Бердіқожа.

Балтакерей - Тұрсынбай, Тарақты - Байқозы батыр, он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай батыр. Малай - Жәдігерден шыққан: Жауғаш, Биғаш; «Бөрі тонды, Бөрте атты» Бөрібас батыр. Орманшы:Ақсары, Шотана, Қозған - Бекше мерген. Қарауылшысы – Әлтеке – Сарым - Жидебай батыр. Бұған атты Үйсіннен алдырып мінгізеді екен. Ол аттың аты «Ақшабдар» атанған. «Шалдырмас, қарауылда сақ еді!»- деп, Үйсіннен алдырыпты Ақшабдарды.

Байжігіт - Тасболат батыр, Қанжығалы - жас Жанатай. Бағаналы - Балталының Балталысынан шыққан - Оразымбет батыр. Бәсентиін - Сырымбет батыр, Сырғалы -Елшібек батыр. «Батыр Жәпек» атанған: қай елден шыққаны айтылмаған. Қазақта Қаракерей - Қабанбайдан асқан батыр жоқ, Үйсін - Төле биден артық би жоқ.

Сонда қалмақты Сарыарқадан аудырған Абылай хан батырлары: Қаракерей - Қабанбай, Қанжығалы - Бөгенбай, Шақшақұғлы Жәнібек, Шаншарұғлы Қазыбек, Уақ – Сары - Баян, Тарақты - Байқозы батыр, Сырым - Малайсары батыр, Көкжарлы көкжал Барақ, Шанышқылы - Бердіқожа батыр, Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай батыр, Алтай-Жиенәлі батыр, Малай-Жәдігерден шыққан: Жауғаш, Биғаш, Балтакерей-Тұрсынбай батыр, Орманшы-Ақсары-Шотана. Бұл айтылған батырлар тұлпар мініп, ту ұстап, қамалға қарсы шауып, көзге түсіп, ауызға ілінгендер. Қаржас - Ербекейше бұзау жарып батыр атанған емес. Жауғаш, Биғаштың Жауғашы қалмақта өліп, бір өзінен жеті ердің құны алынған. Бәрінен үздік кезге көрінген – Уақ – Сары - Баян.

Абылайдың мінгені - Айғайсары, Айғайласып келгенде, жердің тары. - Абылайды сан қалмақ қамап жатыр, Туынды ала шаба гөр, Малайсары.

Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабайдың әкесі Толыбайдың (Толыбайдың) жалғыз құла шолақ биесі бар екен. Құла шолақ бие құлындап, арбаға байлап сауып отырғанда, ұры алып кетіпті. Он жеті жасар күнінде Олжабай сол іздеуге (ізләуге) азық-түлік пісіртіп алып:

Айдалада бір жалғыз қара лашық үйге кез болып, сусын ішіпті. Сонда бір қатын айтыпты:

Олжабай биесін ноқталап алып, жетектеп жүре беріпті. Елсізде келе жатып, бір жерге түсіп, астындағы атын, жетектеген биесін оттатып, шалдырып алу үшін олардың аузын шөпке тигізіп, өзі шалқасынан түсіп қаннен-қаперсіз, дәнемеден уайымсыз жатып, ұйықтап қалыпты. Шырт ұйқыда жатқанында жүрегі суылдап, құлағы шуылдап, өне бойы дулап, тамыр - тамыры қыбырлап, ет пен терісінің арасы жыбырлап, тұла бойы шымырлап бара жатқан соң, шошып басын көтермепті. Көзін ашып қараса, білектей сары шұбар жылан кеудесінің үстінде - біресе қойнына кіріп, біресе мойнына оралып, біресе екі бұтының арасына барып, қойны - қонышын тегіс аралап жүргенін көріп, аузын аңқитып ашып, қозғалмастан жата беріпті. «Кіруге ін таба алмай жүрсің ғой , егер ін екен деп, аузыма кіргендей болса, бәлемнің басын бір-ақ қыршып тастайын!»- деп. Жылан аузына кірмепті, онан басқа денесінің бәрін түгел аралап болып, тамағының астынан жерге сырғып түсіп кетіпті. «Әлгі ит менен не іздеді? Ашып жатқан аузыма кірмей, енесінің а...на кіремін деп кетті ме?- деп, - бәлемді, көрінсе, ұмар-жұмар қылайын!»- деп, басын көтеріп алса, басында ақ шалмалы бір қожа отыр дейді.

* * * Олжабайдың немересі - Арыстанбай жігіт күнінде қасында екі жолдасы бар, жоғарғы Қаракесек: Қарсүн, Керней - Қояншы, Тағай - тарапына бір барымтаға бара жатып, елсізде бір бес кісі жау жолығыпты. Сонда бұлар да: «Олжабайлап» - шауыпты, ол бесеу де: «Олжабай - лап» шауыпты. Ертеңнен кешке шейін соғысып, бірін-бірі ала - алмай, аттары болдырған соң, аттарынан түсіп:

Сонда олар айтыпты:

Сонда Олжабай батыр айтыпты:

Менде бар болса, сен бір ұл табасың, атын «Олжабай» қой!- деп, кіндігінен жүндігіне шейін қолымен бір сипапты да, жүре беріпті. Сонан кідірмей буаз болып, бір ұл тауып, атын «Олжабай»- қойыпты. Мен де сол Олжабайдың немересімін. Сонан бері елімізге бәйгеге ат қосса да, жауға шапса да, «Олжабай»- деген ат ұран болып қалған. Біздің: «Олжабай»- лап шапқан мәніміз сол!-депті. Бұрынғылардың өзі деген кісісінің қылып жүрген әулиешілігі қалай? Тұрсынбай батыр айтқан екен: «Арам нәрсеге асылымды суарғаным жоқ»- деп. Тәти ұлы Байкісі жиырма сегізінде өлген екен. Ол кісі һәм айтқан екен: «Арам нәрсеге асылымды суарғаным жоқ»,- деп. Өз атамыз жетпіс үшінде өтті. Бұл кісі һәм айтқан еді: «Некесіз (некахсыз) әйелдің маңайынан өтіп көргенім жоқ»- деп. Ташкенбай молда һәм айтқан еді: «Алпыстан асқанша ұрғашыға жақындасудың не жұмыс екенін білмеуші едім» - деп.

Бұл – тарих - шежіре. Ауыздан - ауыз алынған сөздерден жиналған. Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай батырдан сөйлейік. Бұл Олжабай батырдың туысы - Орта жүз: Арғында он үш жасында «Айдабол би» аталған Айдабол - Күліктің Айдабол ұрпағынан шыққан. Айдабол бидің бәйбішесінен: Жанқозы, Малқозы, Кенжеқозы. Ортаншы қатынынан: Қарақозы, Бозқозы, Аққозы. Кенже тоқалынан: Қожакелді, Тайкелтір. Осының бәрі де өсіп-өніп, өзді ру ел атанған. Жалғыз-ақ бәйбішенің кенжесі Кенжеқозы қыршын жас күнінде өліп қалып, атастырып қойған қалыңдығы оң жақта жесір қалған. Қайыны - Үйсін: Қаратай батыр екен. Айдабол би Қаратай батырдың қызы тоқалынан туған: «Тайкелтірге алып беремін!»- деген соң, Жанқозы:

Қаратай батыр:

Қаратай батыр түйесінің басын жетектетуге Шанышқылыдан: Бөктік деген бір қызды алдырып, қызына «жетім» қылып, қоса берген. Жолда келе жатып осы екі қыздың екеуі де босанып, ер ұл туған. Шанышқылы қызы Бөктіктен туған баланың атын: «Бұған ат болуға осы отырған қос та жетер!»- деп, «Қосжетер» қойған. Аман-есен елге келген соң, «Еңбек қылып, барған, жүрген, тұрған бізге олжа болуға: «Олжабай» жарар!»- деп, Бөктікті, онан туған Қосжетерді Айдабол бидің босағасына байлап, Жанқозы әкесі Айдабол биден бата алған. Айдабол бидің толып жатқан көп баласының өсімі - өнімі де бір төбе, Жанқозының жалғыз өзінің өсімі – өнімі - бір төбе. «Баталы құл арымас, // Батасыз құл жарымас»,-делінген сөз осындайдан айтылған. Айдабол бидің: Қожакелді, Тайкелтір - екі баласы бірдей құба қалмақ ханы Қалдан Шерінге олжаға түсіп кетіп, қалмақ қолында қалған.

Сондықтан Тайкелтір, Қосжетер (Қошетер) бір бауыр, бір ауыл болып, «Тайкелтір -Қосжетер (Қошетер)» атанған. «Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай» батырдың әкесі Толыбайдың жұттан қалған жалғыз құлашолақ биесі бар екен. Құлашолақ бие құлындап, арбаға байлап сауып отырғанда, жау алып кетті. Он жеті жасар күнінде Олжабай құлашолақты іздеуге екі қоржынның басын қақтаған жылан етіне лық толтырып алып:

Өз үйінен шыққаннан соңғы көрген жарық сәулесі айдалада бір жалғыз қара лашық үйге кез болыпты. Аптығып, асығып үйге кіріп келсе, бір сары қарын қатын отыр. Бір күбі быжылдап, ашыған айран түр. Бір нәрсеге құйып ішуге қарамастан, күбі - мүбісімен басына бір-ақ көтеріпті.

Қатын үрейі ұшып, қорқып, сүйсініп:

Қатын сөйлепті:

Олжабай батыр биесін алып жетектеп жүре беріпті. Үйден шыққалы ұйқы деген неменің қайда кеткенін де білмейді, кірпік қағып, көзі ілінген жоқ екен. «Түлкі жортпас тумадан, // Итқұс кезбес қолаттан» етіп , осы жерден жанды қара жүре қалмас - ау дерлік, бедірейіп жатқан Бетпақдалаға шыққан соң, бір жерге түсіпті. Астындағы атының: «Аунасын!»- деп, ер-тоқымын алып, «қунасын!»- деп, жүгенін алып, құла биенің ноқтасын сыпырып алып:

«Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай!»- деседі. Бұл сөзге дәлел боларлық әңгіме айтады. Бұрынғы қазақтың жорықшыл, жортуылшы болып жүрген күндерінде бірін-бірі танымайтұғын екі жау түзде кездессе, қай бұрын «Олжабайлап» шапқаны жойып, жеңіп алып кете береді екен. Бірінен бірі естіп, құлағы есіткен (естіген) қазақ жауға шапса: «Олжабай, Олжабай!»- деп шабатұғын болыпты. Қазақ орысқа қарамаған күнде Айдабол ішінде Құлнияз, Бабыр аталған екі ру елдің жылқыларын жау алыпты. Қарап отыра ала ма, тайлы - таяғына шейін қалмай, қуыпты. Сонда жауға шапқанда: «Құлболды, Құлболды - лап»- шауыпты. Жеткендерін «қызыл көтен» қылып түсіріп, қиратып барады дейді. Қуғыншылардың ішінде Құлнияз ұрпағы: Құнды баласы Байдалы бар екен. Аты жүйрік болмағандықтан, жігері құм болып, кейінгі қуғыншылардың ішінде келеді екен.

Сөйтсе, Бабыр ішінде түбі тегі сарт - бір биеші бие сауып жүрген - бір құлынды биеге жайдақ міне салып, шапқан екен. «Олжабай! Олжабайлап» барып, жауды жайратып, қалғаны тырым-тырақай қашып, жұрт жылқысын аман айырып алып қалыпты.

Қазақ орысқа қарамаған күндерде Ертістің арғы жүзі «Қарағай», «Жақсылық»- дегенмен, жалпақ Сүйіндік жылқысын солай айдады дейді. Жылқышылардың ішінде Шоң, Торайғырдың кенже інісі Қосдәулет бар, Сары деген таптан Ботбай бар, Қаржас, Таластан «Төртқара» атанғанның бір қарасы Жаманқара бар. Өзге елдің жылқысы Ертістен әрі өтіп, Қызылтау - Қозғанының жылқылары Ертістің бер жағында жатып қалыпты. Қозған жылқыларын түп көтере жау алыпты. Қостарында арқандаулы тұрған аттарын міне сала жылқышылар қуды дейді. Сонда ішінде қу сақал бір қырқылжың:

«Олжабайласып», шуласқан соң, жаудан кісі топырлап түсе бастапты, жылқыларын да аман айырып алыпты. Қолға түскен жау кісісін атқа жайдақ мінгізіп, екі аяғын аттың бауырына қоса байлап, жылқымен бірге айдасып қайтыпты. Сонда қолға түскен жау кісісі:

Осы сөздер сол замандағы талайдың аузында әңгіме болып жүрген сөз ғой. Көктен маған Жебірейіл келіп айтып отыр дейсіңдер ме?! «Құлағының 122 тесігі бар, // Кеудесінің есігі бар» сисібе құлақ шалдар сөйлеп, сонан бірден бірге қалып, әңгіме болып, жеті атаға келген. Міне, мен сөйлеп отырмын. «Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай» батырдың немересі Арыстанбай жігіт күнінде қасында екі жолдасы бар жоғарғы Қаракесек: Қарсұн - Керней, Қояншы - Тағай жағында жорықта жүрсе, елсізде бір бес кісі жау жолығыпты. Сонда Бұл Арыстанбайлар: «Олжабайлап!» - шауыпты. Ана бесеуі де «Олжабайлап!»- шауыпты. Ертеңнен кешке дейін соғысып, бірін-бірі ала алмай, аттары болдырған соң, титығы құрып, аттарынан түсіп: «Бір-бірімізге қастық ойламасқа!»- деп, құр жондарынан алып, малта тас түсіріпті. Олай қылғаны - елдескендігіне сенімді уәделері екен.

Онда ол айтыпты:

Қатын ертеңінде айта тұра келіпті:

Сонан кідірмей буаз болып, ер ұл тауып, атын: «Олжабай»- қойып, сол Олжабайдан туған Ханкелді - мына мен! Мен де - сол Олжабайдың лепес баласы - Олжабайдан туғам. Сондықтан біз де Олжабайды ұран қылып алғанбыз!- депті. Міне, бұрынғының әулие екендігі - осы. Өз заманындағылар: «Олжабай! »- деп жүрген, жүріп, қылып жүрген қылығы.

Орта жүз: Арғын, Сырым, Малайсары батырдың әкесі Тоқтауыл батыр заманында «батыр» атанған кісі екен. Тоқтауыл батырдың ауылы бір қопалы көлге қонып: «Оттасын, жайылсын!»- деп, бұйдасын түріп, бос жіберген түйелері қопаның ну қамысына шөгіп, бет-бетімен аралап кіріп кетіпті. Не екенін білмейді, бір нәрсе түйелерді лақтырып: «Әуп! Әуп!»- деген дауыс естілген соң: «Дәу де болса, Бұл жолбарыс шығар!»- деп, жұрт ду көтеріле шапқанда, Малайсары бір шұбар тайға мініп, олай-былай шапқылап жүрген бала - жұрттан бұрын абайсыз жолбарысқа барып қалғанда, жолбарыс шұбар тайдың құйрығынан алып, «Әуп!»- деп, аспанға атқанда, бала таймен бірге кетпепті. Жолбарыстың үстінде мойнынан құшақтап, ұйқы-тұйқы болып жүргеннің үстіне Тоқтауыл батыр барып қалып, жолбарысты жарып, баласын аман айырып алыпты.

Туыңды ала, шаба гөр, Малайсары!

Абылай хан атақты, аруақты, бақты хан болған күнінде Уақ:Сары-Баян- сыз, Балтакерей-Тұрсынбайсыз, Шанышқылы:Бердіқожа, Көкжарлы көкжал Барак, Сырым -Малайсарысыз жорыққа аттанбайды екен. Сырым: Малайсары батыр қарақалмақ Қатысыбанның ханы Қоңтажының қолына тұтқындыққа түсіпті. Қалмақтың ханы ақбоз үйге кіргізіп, құда, күйеуше сыйлап күтіп: «Сірә, Мұнымен елдеспей, бізге тыным - тыныштық болмас!- деп:

Малайсары:

Сонда Абылай хан төрт батырды жіберіпті:

Сонда Уақ: Сары - Баян жоғары ұмтылып, қорғанның үстінен үңіліп, ішіне қарай бергенде, дулығаның қақ маңдайынан оқ тиіп, дулығаның артына қарай қайқайып қалғанын көріп: «Жығылды ғой»- деп, қалмақтың мергендері қорғанның үстіне шығып, көре сала батырлар жалт беріп қашқанда, арт жағынан оқты жаңбырдай жаудырыпты.

Сонда Абылай хан:

Қосына aп келіп түсіріп, жатқызыпты. Абылай хан:

Малайсарыны бақыршысы бағып, қоста жата береді. Өзгелері күнде аттанып қорғанға бара береді. Бұрынғы хандар Мұндай зор соғысқа барғанда, қосынды үш бөлек қылады екен. Бір бөлегін: «Кезуілші»,- деп, оқшау бөлек алдында жүргізеді екен. Бір бөлегін «Тосқауылшы»- деп, ханды ортасына алып, орта буында жүреді екен. Бір бөлегін: «Салықшы»- деп, запас баққан аттарымен кейін арттарына тастайды екен. Олжабай бұрын есепке кіріп, қатарға қосылмаған күні болса керек. Әйтеуір сол жорықта бар, бірақ «салықшылардың» ішінде екен. Олжабай - ат жайған көп қазақтың бірі. Атын жайып, көйлек-дамбалын шешіп, қаннен-қаперсіз қаннан - хабарсыз ... қарап отырса, бір көк шолақ атты, көк шекпенді біреу - екі етегі жалп-жалп етіп, далақтап, екі көзі алақтап, атын басқа-көзге төпелеп төбелеп, із өкшесі елсіз даладан шығып, дәнемемен ісі жоқ, Олжабайдың қақ қасынан шауып өте бергенде, Олжабай:

Онда ол:

Олжабай батыр отыра алмай, ұшып тұра келіп:

Барған соң құлжаның қос басындай оқтың үңірейтіп тесіп кеткенін көріп:

Сонда Шүршіт патшасы сары ала ту, сауыт-сайман, дулыға, қалқан, сауытты ат мінгізіп, құшақтасып, дос болып, бұрынғы Олжабай емес, басқа бөлек Олжабай болып қайтыпты. Малайсары батырдың бір сөзі қала беріпті. Ол не сөз десең, Абылай хан айтты ғой : «Қатқан сүр ет бере көрмеңдер!»- деп. Қалмақ қорғанда қамалып жатыр, бұлар елсіз-күнсіз далада қамалып жатыр. Түсте бірін, кешке бірін сойып тұратұғын қой-қозы бар ма?! Қызыл турам ет жұртқа жерік асындай болып, Малайсары бақыршысын шақырып:

Абылай хан келген соң, көрсе, бұзылып, келіспей қалғанын көріп:

Сонда Малайсары батыр айтқан екен:

Сол сапарда демі таусылып, сүйегін елге алып келіп қойыпты.

Біздің бұл қазақ Сыр бойынан ауып келгенде, Ұлытау, Кішітауды қыстап, Сұр қара сортыны жайлап, сол маңайға орын теуіп жүріпті. Баянаулаға «Барлыбай» ұранды Бәсентиін келіп «Ақ табан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жұтынан тышқақ лақ өлтірмей, дін есен қалған екен. Олжабай батыр соны естіп,- өзге Сүйіндік - Ұлытау, Кішітауда,-төртті - бесті үйді соңына ертіп, Баянаулаға келіпті. Кісіден сұрап мал жей ме? Тоқты-торым, тай-тулақ, бұзау тайыншаны қуалап келіп жей береді. Барлық Бәсентиін біріне-бірі тығылып, Баянауланың бауырына жиылыпты. Бір байынікіне ту бие сойдырып, жиылыс қылысыпты:

Бәсентиін... түн ішінде алас ұрып, бүлініп, үркіп, көше қашып, Ертіс суына тоғытылып, ажалдысы суға кетіп, ажалсызы Ертістен әрмен арман өтіп кетіпті. Сол күндерде Бәсентиін деген рудан, «Таз» аталған ұрпағынан Жасыбай батырдың беті қайтпай жүрген күні екен. Өзі мерген, өзі жауырыншы екен:

Баянаула тауының қалың ортасында бір қол бар. Сол көлдің күн шығысында бір тасты «Ту тіккен»- деседі. «Олжабай мен Жасыбайдың: «Айтысамыз!»- деп, ту көтерген жері»-деседі. Екеуі Мұнан бұрын жүзбе - жүзге келісіп, бірін-бірі көріскен жоқ екен. Бірін-бірі көріскен соң, «ішпей мас, жемей тоқ» болып, өзді-өзімен тойысып (түйісіп), «ұрсамыз, төбелесеміз!»- дегенді қойысып, қоян-қолтық алысып, құшақтасып, дос болысты.

Ол заманда да қалмақ қосыны тау - тауға бекініп, тауға паналап жүреді екен. Жасыбай жауырын жақты. Жауырынға қалмақ қосыны Қызылтауға үйіліп, төгіліп тосып қалғаны түсті. Қарауыл қарайтұғын тасына шықты. Қызылтауда бір тасқа шығып, қалмақ қарауылшысы да отыр екен. Бұл оны көрді де, ол Мұны көрді. Үйіне келіп, жауырын жақты. Жауырынға қалмақ қарауылшысының көбіне айтып барғаны түсті. Ол айтқан екен:

Сол сөзі жауырынға түсіпті. Жасыбай қу сүйекті үгіп, күл қылып, бір ақ шүберекке түйіп, бір тулақтың пұшпағына байлап, қарауыл қарайтұғын тасына шығыпты. Шықса, қалмақтың қарауылшысы отыр екен. Күн қатты дауыл, уілдеп тұрған жел екен. Тулақты аспанға ұшырып, күлді шашылатұғын қылып қоя беріпті. Қалмақтың қарауылшысы қуанып, жүгіріп, көбіне барып айтыпты:

Қалмақ өз жабдығын қыла береді. Жасыбай үйіне келе сала жауырын жақса, ердің қасы әрмен қарапты.

Сонда Олжабайдың жолдасы - Төртуыл:Баймұрат деген батыр:

Сонда Олжабай айтыпты:

«Сонан кейін қалмақ Сарыарқаны көксеп, бері қарай басқан емес!»- деседі. «Қалмақтың тамақ қылып ішетұғын саймандары үйіліп-төгіліп көл басында қалғандықтан, «Шойындыкөл» атанған,- дейді. «Жасыбайдың өзін асудың үстінде жұрт жүретұғын жолдың үстіне қойып, ол асудың «Жасыбай асуы» аталғаны - сол!» - деседі. Жасыбайдың дене топырақ моласы өткен-кеткеннің атының аяғының астында жиырма жетпеген күнімізде асудан бірге асқан сыйсыба (сисебе) құлақ шалдар: «Міне -Жасыбайдың моласы!»- деп, көрсетіп еді. Өзге жоғалса да, мола жоғала ма? Жаздыгүні жер қарада жүрген жандар көреді. Қазақ - әулие:бір ауыз сөзі босқа далаға кетпейді: «Жауырыншыны жау алады, // Есепшіні Жұт алады!» Жасыбайдың өліміне себеп болған - өзінің жауырынына сенгендігі. ***

Анан онан соратон (сұратон) - Қазтуған, Орақ-Мамай, Телағыс:Тама - Шора батыр, Кіші жүзден шыққан - Әз Едіге. Мынау Абылай қанша десін көтеріп мақтағаныңмен, «Жалаң аяқ жар кешіп: «Жаным қайда барсам, қалады?!»- деп, жалаң бұт келген сарт қой. Бір күн к...тін орысқа береді, бір күн к...тін шүршітке береді. К...тін Шүршітке бергені емес пе: тұла бойы тұңғышы Әділді Шүршіт патшасына: «Ақ үйліге» берді. К...тін орысқа бергені емес пе: Кіші жүздің жерінің шұрайлы жерінен Троицкиді жәрмеңкелікке берді. Орта жүздің жерінің шұрайлы жерінен Қызылжарды жәрмеңкелікке берді. Кел, осыдан кетелік! Жер шұрайы Жиделібайсынға жетелік!- деді. Жұрт жұмыла: «Әу!»- десті. Адамды ойға алғанына жібермейтұғын бір тағдыр деген тұсау бар ғой. Ойламаған орыннан сап етіп, жағадан алып, шап етіп, Ереймен тауының күн батысында аяғынан алды, төсек тартқызып, шалқасынан салды. Сонда өзі арман қылғанда, нені арман қылған екен? Қырып, жойып, қиратып жүргенде, қылатұғын ісі - найзагер екен. Найзамен түйрей шанышпай, қалыбы (қалбы) шанышады екен де, киімінен түйреп, түсіреді екен. Оның сүйтіп түйреп түсірген жаны атқа мінуге жарамай қалады екен. Сонда өкінгендегісі: өлтірмегеніне өкініпті:

Болмаса мен ауырғанда қасында, өлгенде, басында болған жан емеспін. Мұның артының үбірлі - шүбірлі болып, өсіп-өніп жүргені сондықтан екен. Қазақ қатынының ұрпағы - бір тайпа ел, қалмақ қатынының ұрпағы - бір тайпа ел. Бір қарақалпақ қатынының ұрпағы бар, онысын жұрт: «Қалпақ»- дейді. Егінге түскен шегірткедей жыбыр-жыбыр, қыбыр - қыбыр етіп жатқан бірдеме. Шідерті деген өзеннің басынан қыдырсаң, аяғына шейін Олжабай ұрпағы болады. «Денесін Әзіретке апарамыз!»- деп, денесін құрт - ірімшік жаятұғын сөредей сөре жасап, сөрелеп қойыпты. Ақырында Әзіретке апара алмай, Көкшетау маңайында өздерінің жайлап жүретұғын жайлауларына қойыпты. Өлген жері - «Олжабай сөресі» атанған. Ол жер осы күнде «Олжабай қаласы» атанды. Көмілген жері «Олжабай тамы» атанып, «Майлықара - Майданнан салт атпен тас тасып, тастан жасаған тамы бар. Олжабай батыр өзі өлерінде айтқан екен:

Естіген сөзімнен сөз қалмасын: «Естіген құлақтың жазығы жоқ!»- демеді ме?!

Олжабай Омбыда ауырып жатқанда, бір-екі жігіт үйір болып жүреді екен. Бір күні келіп, көңіл сұрап:

Сонда:

Қозыдан сәлем айта бар!

Екінші сөзі, сол Омбыда ауырып жатқанда айтқаны:

*** Олжабайдың үшінші сөзі, өзінің істеген істерін айтқаны. Жүректің нәпсіге айтқаны дейді:

*** Олжабайдың төртінші съезі, осы Олжабаймен бірге жай, мал біткен адамдардың да қашып жүргендеріне айтыпты:

Абылай хан бір жорыққа аттанғанында, құс ұшпас, құла дүз (иүз) Бетпақтың сары даласында бір қаракөк кез болды. Және:

Ханмен қосылып, Алатауға қарай бет қойып бірге жүрді. Бір ұзын судың бойында көп мола бар екен. Абылай хан Балтакерей: Тұрсынбай батырға:

Барды да, қайта келді:

Хан еш нәрсе демеді, Алатауға барды, қырғыз болсын, қалмақ болсын, ел шаба алмады. Құздан мал құлап, ер басына бір-бір түйеден олжа үлесті (ұласты). Қыс түсіп кеткен соң, асығып қайтты, піс тамақ таусылды. Мал сойып, ыстық қылып ішуге отын табылмады. Қол ашығып, жүдеп...

Абылай хан көп қолға білдірместен екі жігітті ілгері оздырды:

Хан жарлық қылған соң, екі жігіт бөлініп озып барып, ақыретке оранып, көрге кіріп, бұрынғыдай көрді жауып, білмейтін қылып, бетін жапты да, қойды да, жымпитып, екі ... өзі бір сайға барып жасырынып жатты да, жер қайысқан қол келіп, ұзын аққан суға төнді. Қол ашығып, күн ақ жауын, от жағуға тамызық отын жоқ, Абылай хан айтты:

-... Тас-талқанын шығарып алып келейін!- деп жөнелді.

Бара - ақ тас-талқан қылып, бетағашын шауып, ішіне түсіріп жіберді. Сонан соң қолын созып ала бергенде, көрдің ішіндегі:

Сонан соң бәрі бас қосып, бетағашын алып келіп, ыстық қылып ішісіп отырғанда, хан жанында отырып:

Абылай хан және бір жорыққа аттанғанда, құс ұшпас, құлан жортпас Бетпақтың сары даласында бір қара ала атты кез болды дейді.

Ханмен қосылып, Алатауға қарай бет қойып, бірге жүрді. Бір ұзын аққан судың бойында көп мола бар екен. Абылай хан Балтакерей - Тұрсынбай батырға айтты:

Батыр барып, аралап келді де:

Хан еш нәрсе демеді. Алатауға барды. Қырғыз болсын, қалмақ болсын, ел шаба алмады. Түзден мал қуалап, ер басына бір түйе, бір аттан олжа үлесті. Қыс түсіп кеткен соң, асығып қайтты. Піс (бес) тамақ таусылды, мал сойып, ыстық қылып ішуге отын табылмады. Қол ашығыңқырап, жүдеп:

Абылай хан көп қолға білдірмей, екі жігітті ілгері оздырды:

Хан жарлық қылған соң, екі жігіт ілгері озып барып, бірі ақырет оранып, ішіне түсіп жатып, бірі қайта жымпитып, өзінікіндей қылып жауып тастап, екі атпен өзі бір сайға барып жасырынып жатты. Қас қарайып, сам жамыраған мезгілде қол судың бойына келіп қонды. Ыстық қылып ішейін десе, тамызық жоқ. Абылай хан Балтакерей - Тұрсынбайға:

Бәрі бас қосып, бетағашты алып келіп, ыстық қылып ішісіп отырғанда, хан:

Бұрынғы заманда «батыр»- деп, осындай жандарды айтады екен. Бұл уақытта торғайға әлі келмейтұғын Бұ дүниенің... сондай немелерді: «Батыр, батыр!»- дейді. Онысы - қара сүйек, кек тақым ұры. Кескініне қарасаң, қуыс қурай құрлы ауқаты жоқ. Ұрлық қылғанына мақтап асын (апын) көтергені екен. Әне - заманның жұмысы.

Абылай ... тауды бет алып аттанып бара жатқан бетінде құс ұшпас, (құлан) жортпас Бетпақтың сары даласында бір қара ала атты оқтай ұшырады.

Барған кісі қайтып келіпті:

Шіміркенбейтін көзім бар !

Мен - Балтакерей: Тұрсынбай!- деді дейді.

Бір ұзын аққан судың бойына түс мезгілінде ат шалдыруға биіктің басында көп ұлыт: қорым мола бар екен. Абылай хан Тұрсынбайға айтты:

Атқа міне жалғыз барып аралап келіп, қосынға қосылды:

Алатауға барды, күрделі ел кез болмады. Ел шаба алмады. Ана сайдан, мына сайдан қуалап келген болысты. Ер басына бір-бір жетектен ғана тиетін олжа түсті. «Қылышын сүйретіп қыс келіп қалған соң, салы суға кетіп, салбырап... ысты песі тамақ таусылды. От жағып ыстық қылып ішуге бұтасыз жер. Отын да тапшылық қылды. Қосын баяғы көп ұлыты бар суға бүгін түнемек. Абылай хан көп кідірмей, бір-екі жігітті оздырды:

Жаман-жәутікті жібере ме? Бұл екі жігіт Абылайдың не қыл дегенін айтқанындай қылды. Қас қарайып, сам жамыраған мезгілде қосын судың бойына келіп түсті. Ондай күн жауын-шашында болады ғой: «От жағалық!»- десе, тамызық жоқ. Абылай хан Балтакерей: Тұрсынбайға:

Атын айтып, жөнін айтып, жалынды дейді.

Ыстық қылып, ішіп отырғанда сұрады дейді:

Орта жүз: Арғын - бес Мейрамның біреуі Қаракесек болады. Қаракесек деген кісі аты емес, шын аты - Болатқожа. Ол Болатқожадан: Ақша, Төйте. Төйтесінен: Майқы, Танаш. Майқыдан - Әлтеке. Сол Әлтекенің баласы Дос батыр жетпіс сегіз жасында жалғыз баласы Қожаназармен екеуі қалмаққа қолға түскен. Сонда қалмақ:

Қалмақ Мұнысын көрген соң:

Сонда бала ұшып тұра келіпті:

Жидебай құрттай бала күнінде тапқан шешесі өліп қалып, Қожаназар бір тоқал алды. Тоқалдың аты - Апар еді. Апардан алты ұл туды. Апар бойы бір қарыс - десем, өтірікші болмаймын. Алты ұл тауып жүрген иттің бес қанат үйдің уығын байлауға бойы жетпей, уық байлағанда, Жидебайды аяғының астына жатқызып, неше уық байласа, сөйтіп байлайды екен. Ол заманда жәдігершілік, жалшы жалдауды білмейді, біреуге біреу бұрыла алмайды. Апардың түрін таныдыңдар, бір үйге қараған бейнет Жидебайда болмақ қой. Алты ит иттің күшігіндей арасына жыл толмай туа берген немелер, оның жалғызы Жидебайға бұрыла ма? Тезек, су, от жағу,- бәрі Жидебайдың мойнында. Ол күнде көшершілік қандай көп, күнде көш, күнде көш. Күндер үй тігіліп, уық бауы байланатұғын болса, аяқ астына төсеп, бой өсіруге Жидебай дап-даяр. Құрттай бала күнінде Жидебайдың аузынан шыққан бір ауыз сөз. Мұның бәрін қозғап, тербетіп, балалатып жаздырып отырған қатын-қалаш:

Жеті, сегізге жеткенде, Жидебайдың құлағы естиді: «Қаракерей - Қабанбай батыр бүгін түнде Дос батырдың інісі Әлмұрат байдікінде қонып жатыр»,- дегенді. Алагеуімнен Жидебайды аруақ түртеді, бабасы Дос батыр түсіне кіріп, оятады: «Балам, Қаракерей Қабанбайдан бата алып қал!»- деп. Шошып тұра келіп, үстінде жаға - жеңі далба - далба боз қой лек Қабанбай батырды іздеп, жаяу құстай ұшады. Қабанбай батыр аттанып кетіп бара жатыр екен. Алыстан немене екенін де айыра алмайды, еліктей ұшып келе жатқан бала екенін таныған соң, тоқтап тұра қалады. Көп кісімен жорыққа аттанып барады екен. Бала жетіп келіп:

-Уағалайкумассалам!, жолың болсын, сәлемші балам, қайда барасың!- дейді.

Абылай үш жүздің баласы қазаққа хан болған күнінде Әлтеке-Сарым: Жидебай батыр атақты батырдың бірі болып, Абылай ханға колбасы болған екен. Бір жаққа аттанарда, қосын жүргізерде Үйсіннен Ақшабдар атты алғызып:Әлтеке-Сарым: Жидебайға мінгізеді екен. Бұған айсыз қараңғы түн тал түстей, боран-соран ашық күндей, жан таба алмаған жерді көріп қойғандай табады. Біреудің пышақ-шақпағы бара жатқанда, бір жерде қалған болса, айсыз қараңғы түнде болса, жауын-шашын, боран болған күнде болса, жүріп келе жатып, найзасын тіреп, тұра қалып: «Ал, осы жерден қарай ғой»,- дегенде, қалған-құтқан нәрселерін тауып алады екен.

Бір жорықта жүргенде, Абылай хан біреуді қадағалап, тапсырып қойды дейді:

Сол адам андып жүріп, қарауылда жүрген жерінде ұйықтап жатқанда, ақырын басып барып қараса, өңірінің астында, төсінің үстінде жатқан қызыл түлкіні көріп, түлкі жалт Қарағанда, үрейі ұшып, қаша жөнеліпті. Ханға келіп, көргенін айтыпты. Көргені бар болсын, көзінен айрылыпты.

Жидебай батыр жеті қатын алған, жүз беске келіп өлген.

Алатау жақта, дәл қай жерде екенін біле алғанымыз жоқ, адам таба алмайтұғын елеусіз жерде бір старшындай ел жаудан, дін есен жатады екен. Соны Жидебай тауып, шауып талапты.

Сонда сол елде бір Сарқожа дейтұғын қожа бар екен.

Сол Сарқожаның ауыздан шыққан лепесі қабыл болып, Жидебай көзден ерте айрылыпты. Қожаның барып аяғына жығылса да, болмапты.

Әлтеке-Сырым: Жидебай тамы Қарқаралы сыртындағы Қызылтау деген тауды басып ағатұғын Нұра өзенінің бойында Машрүп күңнің моласының қасында. Осы Машрүп - өзі күң, көп ұлытқа мазарбасы болып, ат атанып қалған.

Болатқожаның бел баласы: Ақша, Төйте. Мұның Ақшасынан - Бошан, Айтілді. Төйтеден -Майқы, Танас (Танаш). Майқыдан - Әлтеке-Сарым. Әлтекенің бәйбішесінен - Өтеген. Өтегеннен: Байдәулет, Байымбет, Жанығұл, Қойгел. Жанығұлды «Жамаңке» - десе, жұрт біледі. Әлтекенің тоқалынан: Есболай, Дос, Әлмұрат. Дос батыр болған, қалмаққа таң атырып, күн шығармаған. Жетпіс сегіз жасында жалғыз баласы Қожаназармен екеуі қолға түскен. Сонда қалмақ: