Мазмұны

§4. МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ: ҚАЗАН ТӨҢКЕРІСІ – БІЗ ҮШІН ЕУРОПА ТАРИХЫ ТУДЫРҒАН ЖАТ ТӨҢКЕРІС 56

§3. ЕСМАҒАМБЕТ ИСМАЙЛОВ: МЕН ƏДЕБИЕТТІ БАРЛЫҚ МҮДДЕМНЕН ЖОҒАРЫ ҚОЙДЫМ! 88 §4. НЫСАНБАЙ ЖЫРАУДЫҢ «КЕНЕСАРЫ–НАУРЫЗБАЙ» ДАСТАНЫ: УАҚЫТ ТЕЗІНЕН ӨТКЕН ЖЫР 120

3 ТАРАУ. АСҚАР СҮЛЕЙМЕНОВТІҢ «БЕСІН» ПОВЕСІНІҢ ТАРИХИ НЕГІЗІ ТУРАЛЫ 133

(Қазақстанның ғылыми мектептері. Əдебиеттану)

Қорғансыздың күнін кешкендер. Менің ғылымдағы өмірім. (Қазақстанның ғылыми мектептері. Əдебиеттану): Монография. – Алматы: Арыс, 2019. – 304 б.

Кітапта алаштық жазушылар А.Байтұрсынұлының, М.Дулатұлының, М.Жұма- баевтың, Ж.Аймауытұлының, М.Əуезовтің шығармашылықтағы отаншылдық ұста- нымы, осы ұстанымды əдебиеттану ғылымы арқылы қорғағаны үшін əдебиеттану- шылар Е.Исмайлов пен Қ.Жұмалиевтің советтік билік тарапынан жазалануы жəне азаматтық құқықтарының аяқ асты болуы баяндалады. Автордың көрсетуінде ұлт қаламгерлері қазаққа өз отанына иелік құқын қайтаруды ғана талап етті. Артық еш- теңе сұраған жоқ. Сол үшін «қазақ ұлтшылдары» ретінде жазаланды. Кітаптың екінші бөлігінде əдебиетшілер мен əдебиеттанушы Қ.Жұмалиевтің сот ісіне қатысты Ресей Федерациясының Мемлекеттік архиві (ГАРФ) қорларынан алынған құжаттық материалдардың түпнұсқасы берілді. Кітап оқытушы мамандарға, студент жастарға, сондай-ақ көпшілік оқырманға арналады.

Əкем Құлжабай мен анам Зейнегүлге перзенттік ықыласпен арнаймын

Барлық халықтың тарихында, рухани өмірінде əдебиеттің алатын орны ерекше. Бұл ешқандай дəлелге мұқтаж емес ақиқат. Қазақ халқының соң- ғы екі-үш ғасырдағы жүріп өткен жолы осы пікірдің шындықтан алыс еместігіне негіз бола алады. Мен бұл арада ойымды соңғы екі-үш ғасыр мен жəйдан-жəй шектеп отырған жоқпын. Оның мынадай себебі бар. Осы тарихи мезгілде қазақ халқы мен оның атамекен жері Ресей импе- риясының құрамында болды. Түрлі жағдайлар мен өзгерістерді бастары- нан кешірді. Отанымыздың ауыр да күрделі тарихындағы осы кезеңді біз енді ғана қорыту мүмкіндігіне ие болдық. Бұл процесс қоғам күткендей тез жəне жеңіл бола қойған жоқ, баяу жəне ауыр жүруде. Дегенмен, баяу болса да, ілгері жылжуда. Маған еліміздің ендігі нəтижелі өніп-өркендеуі осы ресейлік кезеңдегі тарихымызды тура қорытып, негізді тұжырымдар жасай алуымызға көп байланысты болып көрінеді. Қазақ көркем ойы осы ресейлік кезеңімізде ұлттың рухани шежіресі, мінбері, мұрағаты міндетін атқарды. Біз осы мезгілде жүріп өткен жолы- мызға қатысты сұрауларға терең де нанымды жауапты ең алдымен ұлттық əдебиетіміздің талантты өкілдерінің шығармаларынан таба аламыз. Бұл ретте қазақ əдебиеті, белгілі дəрежеде, көркем оймен бірге философия- ның жəне тарихтанудың міндетін қоса атқарды. Яғни синкреттік мазмұн- да болды. Бүгін біз ол туындылармен таныса отырып еліміздің түрлі ке- зеңдердегі көңіл-күйін, жүрегінің лүпілін, қуанышы мен мұңын, үміті мен өкінішін, алған биігі мен құлаған шыңырауын сезгендей боламыз. Əде- биеттану ғылымының тілінде оны Есақаңнан, Есмағамбет Самұратұлынан артық беру мүмкін емес. Ол біз қарап отырған мезгілдегі (18–20 ғ. басы) ұлттық көркем ойды мынадай мазмұнда кезеңдеді, яғни: əдебиеттегі ерлік кезеңі, басқаша айтқанда ресейлік отарлауға Исатай Тайманұлы, Кенеса- ры Қасымұлы жəне басқа тарихи тұлғалар бастаған қарсылық кезеңінің Махамбет, Шернияз, Нысанбай, Досқожа жəне басқа ақын-жыраулардың шығармашылығында бедерленуі; келесі кезең – ол əдебиеттегі зар заман кезеңі, яғни ел азаматтарының басқыншылыққа қарсылығының қанға боялып басылғаннан кейінгі елдің көңіл-күйі, қайғы-мұңы алдымен Ду- лат, Шортанбай, Мұрат сияқты алыптардың шығармашылығында, артын ала ХХ ғ. басында Албан-Асан, Нарманбет, Ғұмар Қараш ж.б. туындыла- рында көрініс тапты; əдебиеттегі үшінші, яғни қорғансыздың күні немесе ұлтшылдық əдебиеті кезеңі империядағы революциялық өзгерістердің қарсаңы мен оның тұсында өрлеу алып, көп ұзамай жеңіліс тапқан Алаш қозғалысы Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлының шығарма- шылығы арқылы көрініп, ізін ала Мағжан Жұмабаевтың, Жүсіпбек Ай- мауытовтың жəне Мұхтар Əуезовтің шығармашылығы арқылы біржола концептуалды сипат алды, оның негізгі түйіні Мағжан ақынның мани- фесінде (Алқа-Табалдырық) жинақы түрде баяндалды, яғни антиимперия- лық, антиколониалдық, дербес мемлекеттігі үшін күрес кезеңінде тұрған халықтың əдебиеті ұлттық сипат, мазмұн алмай тұра алмайды, осы мақсат жолында ұлттың тұтастығына қызмет жасауға тиіс болады. Кейінгі өзгерістер көрсеткендей, əдебиеттегі соңғы үрдіс белгілі се- бептерге байланысты үзіліс тапты, Ахаңның сөзімен айтсақ «қазақ қалам қайраткерлерінің халінде дағдарыс болып, өзгерістен бұрынғы қарқында- ры қайтып, тартыңқырап қалды». Бұл жағдай ұлттық көркем ойдағы жа- рылысқа ұласты. 1925 жылы əдеби процесте анық байқалған екі ағым, яғни «Алқа» (М.Жұмабаев ж.б.) мен Қаз АПП (С.Сейфуллин, С.Мұқанов ж.б.) арасындағы қарсыласу мен олардың бағдарламалық ұстанымдары- ның өмірге келуі соның айғағы болатын. Бұл қарсыласу, əрине, тек əде- биеттегі ұстанымдар қарсыласуы емес-тін. Өйткені қазақ қоғамдық қозға- лысындағы белсенді интеллектуалдық күштер, басқаша айтқанда, ұлттың қоғамдық санасын соңына ерте аларлық күші бар қалам иелері түгелдей дерлік ақын-жазушылар мен ғалымдар қатарында болды. Яғни, бұл қар- сыласу ұлттық қоғамдық ойдағы қарсыласудың көрінісі-тін. Шығармашылықтағы бұл күрес əдебиетте социлистік реализм аталған ұстанымның орнығуымен аяқталғандығы мəлім. Дегенмен, ұлттық көр- кем ойдағы бұл қарсыласу 20-жылдармен аяқталған жоқ-тын. Ол кейінгі жылдары да өзін көрсетіп отырды. Сондай-ақ ол таза таптық-партиялық мазмұнда ғана емес, М.Əуезов тура байқап көрсеткеніндей, оған «фео- далдық-рулық» мүдделер де араласып отырды. Мұндай қойыртпақ қазақ руханиятын кейінге тартпаса, ілгері жылжуына ықпалын тигізуі мүмкін емес еді. Біз кітабымызда қазақ əдебиетінде жүрген бұл процестің ұлт рухания- тына қаншалықты ауыр тиіп, терең із қалдырғанына оқырманның наза- рын аударуға тырыстық. Өз ретінде қаламгерлер арасындағы бұл жарылыстың ұстанымы анық алаштық ақын-жазушылардың 20-жылдардың соңына қарай абақтыға жабылуына ықпалы аз болған жоқ-тын. Абақтыға алаштық қайраткерлермен бірге түсіп, 1932 жылы бостандыққа шыққан М.Əуезов қарсы топтағы- лардың өзін қалай қарсы алғандығына байланысты С.Мұқановқа жазған хатында мынадай ойды білдірді: «Ты должен знать и, думаю, хорошо помнишь, как враждебно и с беспощадной злобой приняли мой приход эти люди и в 1932 году. Я очень хорошо увидел бездарную сущность их. А перед их феодально-родовыми чертами характера и литературного быта бледнели, неуместно, упоминаемые тобою нравы...». Өзінің ұстанымына берік те сенімді Мұқаң бұл пікірін мынадай тұжырыммен аяқтады: «Неиз- вестно еще, какие имена уцелеют во времени, и какие произведения из того, что писал я, писал ты?» А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы жəне басқа алаштық қаламгерлерге байланысты баяндауларда жəне архивтік құжаттарды беруде біз мынадай ұстанымды басшылыққа алдық. Мəселен, А.Байтұрсынұлы, М.Дулат- ұлы жəне М.Жұмабаев патшалық жəне советтік жүйелердің бірдей тұз- дəмін татты, саяси құрылым ретінде екеуін де білді, сондай-ақ екеуін де ұлт өміріне жағымды саяси жүйе ретінде қабылдай алмады. Қаламгерлер ұстанымындағы бұл ерекшелікті патшалық жүйе қалай байқаса, советтік жүйе одан кем білген жоқ. Соған байланысты екі жүйе де қазақ қаламгер- лерімен есеп айырысуға əзір тұрды, бұл ретте совет өкіметі қазақ басқару- шы тобына қатысты патша өкіметі бастаған істі аяқтаушы рөлін атқарды. Кітаптың екінші жартысында берілген құжаттық материалдар осы про- цесті тура түсінуге көмектеседі деген үміттеміз. Ресейлік жүйе мен қазақ саяси элитасы арасында екі ғасырға жуық жүрген жағажыртысудың, астарында жатқан нəрсе не? деген сұраудың тууы толық негізді. Ол, əрине, жер мəселесі. Жерді алу оңай ма, оның иесі бар ғой. Иесін тыныштандырудың жолдары көп. Қазақ қаламгерлері жанұшыра қарсы шыққан тəсіл ол – билік тарапынан елдің сағын сынды- ру тəсілі. Илеуге түсіп, сағы сынған ел жасық, селқос келеді. Өз мүддесін қорғай алмайды. Қазақ қаламгерлері осы жағдайға жол бермеуге күш сал- ды. Сол үшін ұлыдержавалық күштер тарапынан жазаланды. ХХ ғасыр басында интеллектуалдық сипат, мазмұн алған қазақ ұлт-азаттық қозға- лысы кезекті рет қайғылы аяқталды. Ұлт қаламгерлері бұл қарсыласуда жетекші рөл атқарды. Елуінші жылдардың алғашқы жартысындағы зар заман, Абай мектебі, Алаш əдеби мұрасы төңірегіндегі айтыстар, Есмағамбет Исмайловтың, Қажым Жұмалиевтің, Қайым Мұхамедхановтың сотты болуы бұл, əрине, рух еркіндігіне жасалған шабуыл, əдебиетшілерді қудалау арқылы кезекті рет ұлттың сағын сындыру əрекеті болатын. Осы ретте қазақ қоғамында мынадай жағдай байқалды. Ресей билігі тарапынан үздіксіз жүргізілген репрессиялық саясат нəтижесінде ұлттық болмысқа араша түсуге ұмтылған ниетті басып тастауға құлшына ықылас танытқан ағым ұлт ішінде де төбе көрсетті. Бұл ағымның қызметі, М.Əуе- зов тура атап көрсеткендей, лас, феодалдық-рулық пиғылмен аралас түрде жүрді. 1951–1952 жж. сот процестерін жүргізе отырып билік орындары қан- дай мақсаттарды көздеді жəне оларға жету үшін қандай əдіс-айлаларды қолданымға қосқандығын анықтау да зерттеу жұмысының бір нысаны. Яғни, осыдан жарты ғасыр мерзім бұрын саяси билік пен шығармашы- лықтағы зиялылар арасындағы егестің қандай құндылықтар төңірегінде жүргендігін түсіну бүгінгі күн үшін де өзектілігін жоя қоймаған мəселе. Өйткені қазіргі гуманитарлық ғылымдар саласындағы көптеген қиындық- тардың түп-төркіні біз қарап отырған тарихи мезгілде жатыр. Мəселен, кеңестік кезеңде гуманитарлық ғылымда орныққан методологиялық ұста- нымдар ондаған жылдар бойы мақсатты түрде жүргізілген идеологиялық қысым (пресс) мен репрессиялық шаралардың нəтижесі. Басқаша айтқан- да, ғылым мен білімде жүргізілген репрессиялық шаралар тарихын осы саладағы партиялық, таптық атанған методологияның орнығу тарихы- нан бөліп қарау мүмкін емес. Өкінішке орай бұл мəселеде де қойыртпақ байқалады. «Кім не үшін күресті жəне қандай ұстанымда болды?» деген мағынадағы сауалды айналып өту зерттеушілер үшін ортақ ұстанымға айналып бара жатқандай əсер қалдырады. Басқаша айтқанда, отандық қо- ғамтануда жарыққа, еркіндікке ұмтылған сазгер Моцарт та жақсы, оған у берген Сальери де сүттен ақ, судан таза. «Қорғансыздың күні» – М.Əуезовтің шығармасы осылай аталады. Бұл сөз тіркесі М.Дулатұлының жəне Ж.Аймауытұлының да қолданысында болған. Қорғансыздың күнін кешкен, əрине, қазақ халқы еді. Осы күйді қазақтың қаламгерлері де кешпеді ме? Тарихи сабақтастықты білдіру үшін біз де еңбегімізді «Қорғансыздың күнін кешкендер» деп алдық. Біз еңбегімізде əдебиеттану ғылымына дерек көздеріне сүйене отырып тарихшының ұстанымы тұрғысынан келдік. Соған байланысты өз ерек- шеліктері бар бұл күрделі ғылым саласының кейбір мəселелеріне терең- деп бара алмауымыз əбден мүмкін. Осы ретте еңбекке байланысты орын- ды сын пікірлер болса оларды қабылдауға даяр екенімізді білдіреміз. Ең соңында зерттеу жұмысына қатысты материалдарды жинауға жəне кітапты даярлау барысында кеңесімен көмек көрсеткен «Айтылған тарих» ғылыми-зерттеу орталығының қызметкерлері: Бауыржан Жангуттинге, Забира Мырзатаеваға, Шолпан Нұрманға, Теңлік Далаеваға, Шəмек Тілеу- баевқа жəне Марал Сəтеноваға, Ресей Федерациясы Мемлекеттік Архиві, Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві жəне ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының архиві басшылары мен қызметкерлеріне зор ризашылы- ғымды білдіремін.

Бұл арада біз əдебиет деген ұғымды тек көркем шығармаға байланыс- ты емес, кең мағынада, яғни ел өміріндегі оның орны, осы арнада қыз- мет жасаған ХХ ғасыр басындағы ұлт жазушыларының қоғамдық қызметі арнасында қарастырамыз. Мəселе мынада. ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиеті, оның барлық жанры ұлт зиялыларының қоғамға қызмет жасау құралы есебінде өмірге келіп, осы арнада қалыптасып, шыңдалу жолынан өтті. Ұлттық басшылықтың түсінігінде əдебиет шығармалары ең алдымен ағартушылық қызмет, яғни ұлтқа оның аянышты ауыр халін түсіндіруге, сол арқылы алдында тұрған басты міндеттерін анықтауға қызмет жасауға тиіс болды. Басқаша айтқанда, ұлттың қарқынды қалыптасу жолында бар- лық ұлттық əдебиеттер атқаратын міндет қазақ əдебиетіне де тəн болды. 1933 жылы ақпанның суық аязында Архангельскіде абақтыда отыр- ған Ахмет Байтұрсынұлы саяси қуғындағы зиялыларға көмек қорының басшысы Екатерина Павловна Пешковаға жолдаған өтініш-хатында «Мен қазақ халқын ағарту жолында 34 жыл бойы қызмет атқарған педагогпын, менің бұл қызметім ағартушылық қызметке қажет ғасырлар бойы қалып- тасқан даярлығы бар басқа мəдениетті елдердің педагогтарының қызметі- нен мүлдем бөлек жағдайда өтті. 1905 жылғы революцияға дейін қазақ тілінде жазуға, оқуға, білім алуға рұқсат берілмеді, сондықтан да бұл тілде ағартушылық қызметті жүргізуге мүмкіндік туғызатын қарапайым даярлық та болған жоқ, яғни оның алфавиті, орфографиясы, граммати- касы, тіл теориясы, оқулықтары, баспа əдебиеті, газеттері болған емес. Маған осылардың бəрін жаңадан жасауға жəне негіздеуге тура келді, өйт- кені 1905 ж. соң тілге берілген еркіндік менің шығармашылықтағы қуатты шағыма тұс келген еді. Мен ағартушылықты қоғамдық-мəдени, публицистикалық, əдеби қыз- метпен байланыстырған педагогпын, сондай-ақ езгіге түскен ұлттың пер- зенті ретінде қызметімді белгілі бір идеямен – қазақ халқын күрес арқыы, ұлттың мəдениетін жəне сана-сезімін көтеру арқылы билік құрған жү- йеден құтқару идеясымен ұштастырдым. Сол үшін де патшалық тұсында түрмеде отыруға, жер аударуды бастан өткеруге тура келді. Мен, қоғамдық дамуда артта қалған ұлттың ұлы ретінде құлшына жұмыс істедім, қазақ халқын ағарту ісіне бар күшім мен қабілетімді, тіптен денсаулығымды сарқа еңбек еттім. Енді міне тағдырдың жазуымен қазақ халқына атқарған осы еңбегімнің өтеуіне қартайған шағымда (62 жастамын) 20 ай түрмеде, 22 ай концлагерьде жүрмін» [1], – деп жазды. Бұл хаттан мынадай екі жағдайды анық байқауға болар еді жəне олар- ды күрескер тұлға анық білдіріп те отыр. Біріншіден, азаматтық ұстаны- мы жəне кəсібі тұрғысынан ол ең əуелде ағартушы екендігін, сондай-ақ бұл қызметін туған халқына арнағандығын, екіншіден, осы қызметі үшін бұрынғы патшалық жəне жаңа советтік биліктер жүйесінен қуғын-сүргін көріп келе жатқандығын жеткізуі еді. Сонымен бірге бұл арада, əрине, мынадай бір жағдайды да ескерген артық емес. Ол қайраткердің өзі өмір сүрген кезеңде қазақ қоғамында қалыптасқан жағдайға байланысты ағар- тушылық жəне шығармашылық қызметін туған елін əділетсіз отарлық жүйеден құтқару ісімен, яғни саяси қызметпен байланыстыруға мəжбүр болғандығын білдіруі еді. Қорыта айтқанда, хаттағы орталық идея ол, əрине, азаттық идеясы, өз ретінде бұл идеяға екі жүйенің де, патшалық жəне советтік, қарсы болғандығын автордың зор өкінішпен жеткізуі еді. А.Байтұрсынұлының Е.П. Пешковаға жазған хаты ХХ ғасырдың ал- ғашқы жартысындағы қазақ зиялыларының өмірі мен қызметін, олар кө- терген идеяны тура түсінудің кілті десе де болады. Бұл идея сондай-ақ барлық азат өмір үшін күрес жолында тұрған халықтардың зиялыларына ортақ, түсінікті идея болатын. Азаттық идеясы ұлт зиялыларына əділетсіз жəне күші басым жүйемен ақтық күресте оларға күш-қуат, сенім берді. Өз ретінде ұлт зиялылары бұл идеяны халық арасына жайды, сол арқылы оны материалдық күшке айналдырды. Азаттық идеясының түпкі мақсаты ұлтқа саяси тəуелсіздік əперу, яғни оның ұлттық мемлекеттілігін жаңғырту. Мемлекеттілік бұл осы кезеңдегі ұлттық бастаушы топтың кəусар арманы. Осы арада мынадай сауалдың тууы əбден мүмкін. Жайлы, жетімді өмірді аңсамайтын ел болмайды. Елдің бұл тілегін білдіретін ұлттың оқыған, көзі ашық жетекші тобы – ұлт зиялылары. Ада- ми көзқарас тұрғысынан алғанда бəрі дұрыс сияқты. Ұлт оқығандарының дұрыс жолда тұрғандығына шек келтірудің өзі қисынсыз болар еді. Осы ретте мынадай толық негізді сұрау туындайды: Ұлт зиялылары- ның бұл əрекетіне биліктегі саяси жүйе түсіністікпен қарай алды ма? Бұл сұрауға берілетін негізді жауап биліктегі жүйенің қандай ұстанымда тұр- ғандығының өлшемі еді. А.Байтұрсынұлы жəне патшалық режим. Біздің қолымызда ССРО Бас Прокуратурасына тиесілі қордан алынған құжат. Ол Ресей Федера- циясының мемлекеттік архивінде (ГАРФ) сақтаулы [2]. Іске байланысты берілген мəліметтен оның 1909 жылы, яғни патша- лық билік тұсында полиция департаменті тарапынан ашылғанын аңғаруға болады. 39 беттен тұратын бұл істе 1909 жылдың 26 июлінен келесі 1910 жылдың 6 мартына дейінгі аралықтағы Ахмет Байтұрсынұлының сот ісі- не қатысты құжаттық материалдар тіркелген. Тіркелген құжаттардан пат- шалық əкімшіліктің архив ісін жүргізуде жоғарғы мəдениет қалыптастыр- ғанын байқауға болады. Істегі материалдар қамауға алынған А.Байтұрсынұлы туралы мəлімет берілетін анкетадан басталады. Советтік кезеңге тиесілі тергеу материал- дары да осы тəртіпті еске салады. Тергеу ісі бойынша тіркелген құжат- тық материалдар осы анкетадан басталады. Бұл арада екі жүйедегі сая- си полиция қызметі арасындағы сабақтастық қатаң түрде сақталғандығы байқалады. Сонымен анкетадағы мəліметтер бойынша патшалық полиция органы қамауға алған Ахмет Байтұрсынұлы кім? Айыпталушы ретінде жауапқа тартылған қырғыз (қазақ – авт.) Ахмет Байтұрсынұлы Байтұрсынов Қарқаралы қаласындағы орыс-қырғыз учи- лищесінің бұрынғы меңгерушісі. Қамауға алынған кісі туралы алғашқы мəлімет «Лит.А» деген белгімен 1909 ж. No226. 11 июльде берілген. Туған уақыты: 1873 жылдың 5 сентябрі. Туған жері: Тосын болысы Торғай облысы. Діні: магометандық, яғни мұсылман.

жан 40 ж., Махмұд 36 ж. Байтұрсыновтар Торғай уезі Торғай облысында тұрады. Мал шаруасымен айналысады. Қарындасы – Зибиш Бисалы Бая- сыловқа тұрмысқа шыққан, Торғай уезінде мал шаруасында.

Ата-анасының далалықтарға тəн шаруасы бар.

Анкетада тергеудегі кісінің білім алған орны туралы сауал бар. Беріл- ген жауапта 1886 жылы Торғайдағы 2 кластық орыс-қазақ училищесіне оқуға түсіп, онда 5 жыл болып, 1891 жылы толық курсын аяқтап шыққандығы, тура сол жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебіне оқуға қабыл- данып, оның да толық курсын 1895 жылы аяқтап шыққандығы туралы мəлімет берілген. Кімнің есебінен білім алды деген сауалға «Шаңырақ басынан жинал- ған салық есебінен» деген жауап бар. Ахаң ата-анасы арқылы алған діни сеніміне үлкен ыждағаттықпен қараған. Жеңіл болмаған өмір жолында ислам дінінің негізгі талаптарын орындауға ден қойған. Мəселен, сүйікті жары Александра Ивановна анамыз Ахаңды сыйлағандықтан болса керек мұсылмандыққа өтіп, мешітке барып Бəдрисафа Мұхаммед Садыққызы есімін алған. Отбасында мұсылмандық талаптары қатаң сақталған. Ахаң тіптен ауыр жағдайда лагерьде жүріп те ораза ұстаған. Ол жөнінде өмірлік досы Əлекеңе (Ə.Бөкейхановқа) жазған. Қандай негізде жауапқа тартылды деген сауалға: «Қарқаралы уездік бастығы жүргізген тергеу ісі бойынша Ахмет Байтұрсынов қазақтар ара- сында сепараттық мазмұнда үкіметке қарсы үгіт жүргізген, сондай-ақ (жер аударылған қазақ Ақпаевты қайтару туралы) арыз-хат даярлап, оған қол жинаған. Қарқаралы қаласында 1909 жылы 1 июль күні үйінде тінту жүргізіліп, тұтқынға алынған. Тінту кезінде көзге түсерлік не алынды деген сұрауға: «қылмысқа ла- йық ештеңе де көзге түспеді» деген жазу жазылған. Осы арада мынадай бір детальға көңіл аударуға тура келеді. Ахаңды июльдің бірінде қамауға алады да, тергеу жұмысын июльдің 16-нда бас- тайды, яғни жарты ай абақтыда ұстаған соң. Бұл, əрине, полицейлік режим тарапынан тұтқынға алынған тұлғаны сындыру, оған жасалған рухани қы- сымның түрі еді. Тұтқынға алынған тұлғаға байланысты тура осы қысым түрін кейін патшалық режимнің орнына келген советтік саяси полиция органдары да іске асырды. Бұл екі режим арасындағы өзара сабақтастық- тың нақты көрінісі болатын. No261 анкетаны Омбы жандарм басқармасы бастығының көмекшісі ротмистр Левановский қолын қойып бекіткен. Күні 1909 ж. 26 июлі [3]. Сонымен, анкетадағы мəліметтерден байқағанымыздай Ахаң орыс- қазақ училищесінде бес жыл оқып, артын ала білімін Орынбордағы мұ- ғалімдер мектебінде жалғастырып, мұғалім деген мамандық алумен аяқ- тайды. Оқуын аяқтағанда ол 22 жастағы жігіт еді. Ұлы дарын иесін осы алған білімі елін зор азаттық жəне теңдік үшін күрес жолына бастап шы- ғуға негіз болды. Анкетада берілген мəліметтерден көңіл аударуға лайық келесі мəселе, əрине, Ахаңды полиция департаментінің қандай себеппен қамауға алған- дығы болса керек. Бұл сауалға байланысты тергеуші анкетада А.Байтұр- сынұлы «қазақ арасында сепараттық мазмұнда үкіметке қарсы үгіт жүргізді» деген түсінік берген. Бірақ кейінгі күндері тергеу жүргізуші жаққа бұл аргумент жетімсіз көрінген сияқты. Сол 1909 жылғы 2 желтоқсанда, яғни бес айдан соң ротмистр Левановский «А.Байтұрсынов 1905 жылдан бастап қазақ арасында қылмысты үндеу таратып, қазақтарды салық төле- меуге, қоныс аудара келгендерге жер бермеуге жəне басшыларға бағын- бауға шақырды» деген айыптаулар қосады [4]. Сонымен, жандарм тарапынан қамауға алынған А.Байтұрсынұлына та- ңылған алғашқы кінə міне осы мазмұнда болды. Осы арада Ахмет Байтұрсынұлы жəне оның серіктері тарапынан саяси билікке қарсы аталған əркеттер орын алды ма? деген сауалдың тууы, əри- не, толық негізді. Қазақ жерінде Ресей билігінің беделі болды ма? Отандық тарихна- мада ұлт басшыларының патшалық, оның орнына келген советтік жү- йелер жағдайында ұлттың болмыс-бірегейлігін сақтауға байланысты ел арасында жүргізген үгіт-насихат жұмысына жете көңіл аударылмады. Ұлттық басшылықты биліктің елге қиянатына қарсылық көрсете алмаған əлеуметтік топ ретінде көрсету ұстанымы байқалды. Бұл тарихи шындық- қа сəйкес келмейтін баяндау еді. Тарихи фактілердің көрсетуіне қараған- да ұлт оқығандары ресейлік биліктің көпе-көрнеу зорлыққа көшкендігін көре отырып елді қарсылық көрсетуге үндегені рас болатын. Ал бұл қар- сылық халыққа оның ауыр жағдайын түсіндіруден, қиянатқа нақты əре- кетпен жауап беруге шақырудан басталған-тын. Өз ретінде бұл мəселені орыс билігінің қазақ даласында беделі бол- ды ма? деген сауалға жауап іздеуден бастаған жөн. Орыс билігінің қазақ даласында беделі ешуақытта болған емес. Бұл арада оны ежіктеп санап жатпай, мынадай екі себебіне ғана тоқталу жеткілікті. Біріншіден, орыс əкімшілігінің қазақ халқына жасаған ең үлкен қияна- ты оның жер саясатынан көрініс тапты. Орыс билігі өзінің тойымсыз жəне əділетсіз мазмұнын қазақ жеріне байланысты қабылдаған заңдық актілері жəне соған сүйеніп жүргізген переселен саясаты арқылы танытты. 1868 жəне 1886 жылдары қабылдаған Ережелері бойынша ол өзін қазақ жерінің жоғарғы иесі жариялады. Бұл іс жүзінде биліктің қазақ жерін конфискі- леуі еді. ХХ ғасырдың басында Переселен мекемесі құрылып, бұл үрдіс барлық қазақ облыстарын қамтыды. Жерді отарлау үрдісінің негізгі күші міндетін үкіметтің қолдауына сүйеніп жаңа қоныс іздеген орыс шаруала- ры атқарды. Екіншіден, еуропалық мемлекеттер өз елдерінің экономикалық-əлеу- меттік дамуының алғышартын халыққа білім беруден іздестірді. Өзінің ішкі губернияларында көп сатылы білім жүйесін қалыптастыру ісін қолға алған Ресей билігі қазақ сияқты отарлық езгідегі халықты білімсіз, надан күйінде ұстауға мүдделілік танытты. Білімсіз, өз жағдайын жете түсінбеген халықты алдап-арбап басқару оған жеңіл көрінді. Ел ішіндегі бі- рен-саран ескі жүйедегі медресе-мектептерден жалпы қоғамға пайда жоқ- тың қасында болды. Жаңа жадидтік бағдарламаға сүйенген мектептерді ашуға тыйым салынды, түрлі кедергілер қойылды. Қазақ тілінде мектеп ашып, бала оқытуға ешқандай да заңдық, материалдық жəне басқа негіз- дер жасалынбады. Жоғарыда А.Байтұрсынұлының Е.П. Пешковаға жаз- ған хатында көрсетілгендей «қазақ тілінде жазуға, оқуға, білім алуға рұқ- сат берілмеді, сондықтан да бұл тілде ағартушылық қызметті жүргізуге мүмкіндік беретін қарапайым даярлық та болған жоқ, яғни оның алфавиті, орфографиясы, грамматикасы, тіл теориясы, оқулықтары, баспа əдебиеті, газеттері болған емес». Қорыта айтқанда, қазақ жерінде қалыптасқан ресейлік билік жүйесі отаршыл мазмұндағы жүйе болды, ол жергілікті халықты мəжбүрлеу ар- қылы өз тіліне жəне заңына бағындыруды көздеді. Міне осындай қалыптасқан жағдайда қазақ зиялыларына, оның Ə.Бө- кейханов пен А.Байтұрсынұлы бастаған отаршыл билікке қарсы күрес жо- лын ұстанған бөлігіне ел арасында түсіндіру жұмысын жүргізуден басқа амал қалған жоқ еді. Қарсылықтағы зиялылардың жүргізген үгіт-насихат қызметі. Ал- ғашқы буын ұлт зиялыларының қазақ қоғамына алып келген жаңалықта- рының бірі – саяси үгіт-насихат жұмысы болды. Омбы жандарм басқар- масы бастығының көмекшісі ротмистр Леваневский 1909 жылы желтоқ- санда «Совершенно секретно» деген 495-рет санымен Ахмет Байтұрсынұ- лының үкіметке қарсы қызметіне байланысты полиция департаментіне 23 беттен тұратын анықтама түсіреді [5]. Бас прокуратураның архивіндегі А.Байтұрсынұлының ісінде сақтаулы бұл анықтамадан ротмистр Лева- невскийдің арнайы тапсырмамен жылға жуық (мүмкін одан да көп – авт.) уақытта Ахаңның жəне оның мүдделес достарының ел арасындағы қыз- метіне байланысты үлкен ыждағаттылықпен түрлі фактілер жинап, ол фактілерді билік ұстанымы тұрғысынан қорытып, полиция департаменті- не жеткізуге тырысқандығы байқалады. Бұл құжаттағы негізгі ой, əрине, А.Байтұрсынұлы мен оның серіктерінің қазақ қоғамы арасында жүргізген үгіт-насихат жұмысының мазмұны, сондай-ақ бұл қызметке ел арасында тартылған тұлғалардың кімдер екендігі туралы мəлімет еді. Ротмистр Леваневский қаламынан туған бұл құжат зерттеуші үшін ма- ңызды. Зерделі зерттеуші ротмистр даярлаған анықтамамен мұқият таны- сып шығып, ұлт қайраткерімен күрес ісінде патшалық жəне советтік жү- йелер арасындағы сабақтастықты барлық параметрлер бойынша жазбай тани алады. Сонымен, осы жəне басқа құжаттарда баяндалған фактілік материалдар арқылы тарихи кезеңдегі ұлт зиялыларының үгіт-насихат жұмысына үңіліп көрейік. Қазақ қоғамында зиялылар енгізген күрес құралы ретінде үгіт-насихат қызметінің өмірге келуі орыс-жапон соғысында (1904 ж.) орыс əскерінің жеңіліс табуымен, сондай-ақ 1905 жылғы революциялық қозғалыстың күш алуымен бір мезгілде жүрді. Жапондармен соғыста орыс əскерінің жеңіліс табуы қазақ қоғамында орыс билігінің қадірінің түсуіне алып келсе, патшаның 1905 жылы 18 ақпан қаулысы мен 17 қазанда Ресей аза- маттарына өз пікірін білдіруіне байланысты саяси құқық сыйлайтындығы туралы манифестке қол қоюы ұлт оқығандары арасында толқу туғызып, үміт отын жаққандай болды. Біз бұл арада, əсіресе, соңғы екі құжатты еске алуымыздың мынадай себебі бар. Ресейлік билікке (патшалық жəне советтік) соңынан жаныш- тап басу үшін, алдымен халықты оятып алу дəстүрге айналған. Осы жолы да тура солай болды. Бұл тақырыпқа біз кейінгі талдауларда, өз ретіне қарай, тағы да оралатын боламыз. Қазақ қоғамын отарлаушы билікке қарсылық көрсетуге шақырып, ашық үгіт-насихат жұмысын бастаған тұлға Жақып Ақбаев болды. Ол 1905 жылы қарашаның алғашқы күндерінің бірінде Павлодардағы базар алаңында қала тұрғандары мен қырдан келген қазақтар қатынасқан шеру- де сөз сөйлеп, патшалықтың əділетсіз отарлау саясатын ымырасыз сын- ға алып, қоғамды оған мойынсұнбауға шақырады. Ал оның Павлодардан Қарқаралыға бет алуы жол-жөнекей үгіт сапарына айналады. Ж.Ақбаев- тың Қарқаралыда өзінің келуіне байланысты ұйымдастырылған шеруде сөйлеген сөзіне байланысты Семей губернаторының полиция департа- ментіне берген мəліметінде Ж.Ақбаевтың қазақтарды «билікке бағынбау- ға, даладағы орыс стражниктерін жазалауға шақырып, Ұлы мəртебелі Им- ператордың атына қорлау сөздер» айтқаны туралы баяндалады. Билікке қарсы бұл ашық саяси ұстанымы үшін Ж.Ақбаев 1909 жылы Жетісу облысы Қапал қаласына жер аударылды. Ротмистр Леваневский анықтамасында А.Байтұрсынұлына байланыс- ты тергеу ісінің басталуына түрткі салған Ж.Ақбаевты жер аударудан қайтару туралы Қарқаралыда арыз-хаттың ұйымдастырылуы болған- дығын, ал бұл құжатты даярлаушы ретінде күдіктің А.Байтұрсынұлына түскендігін жеткізген. «Қарқаралы уезі бастығының куəлардан тергеуі арқылы, сондай-ақ өзімнің құпия тексеру барысында алған мəліметтері- ме қарағанда Байтұрсынов 1905 жылдан бері, – деп жазды ол, қырғыздар арасында салық төлемеуге, қоныс аудара келгендерге жер бермеуге жəне басшы қызметкерлерге бағынбауға шақырған үндеулер таратқан». Анықтамада баяндалған фактілерге қарағанда Ахаң 1905 жылы жалпы империя көлемінде қоғамның көңіл-күйінде қалыптасқан жағдайға сүйе- не отырып, ел ішіне шығып беделді тұлғалармен, болыс басқарушылары- мен əңгіме–кеңестер өткізген. Бұл істе оған Кент болысының басқарушысы Кəрібай Матаев, бұрынғы Қу болысының басқарушысы, кейін кəсіп- керлікке көшкен Хасен Ақаев жəне басқа ел ішіндегі сауатты əрі белсенді адамдар көмекке келген. Мəселен, Қу болысының бұрынғы басқарушысы болған Хасен Ақаевтың ұйымдастыруымен уездегі болыс басқарушыла- рының жиналысы өтіп, онда елде қалыптасқан жағдайға байланысты сол кезеңдегі Қарқаралыдағы 2 кластық орыс-қырғыз училищесінің дирек- торы А.Байтұрсынұлымен кездесу өткізіледі. Сол жиналыста сөйлеген Ахаңның сөзінің мазмұнын Леваневский Ақшатау болысының басқару- шысы Амантай Адамбаевтың жəне Ақсары болысының құрметті ақсақа- лы, 74 жастағы Мыңғырбай Байдəулетовтың баяндауы бойынша береді. Бұл арада, əрине, жиналысқа қатысқандардың айтқанын жеткізіп отырған жандарм мекемесінің офицері екендігін есте ұстаған жөн. Сонымен, Амантай Адамбаевтың айтқаны: «1905 жылға дейін дала халқы тыныш өмір сүрді, ал осы жылдың соңында Қарқаралыға Жақып Ақбаев келіп, қазақтарға басқа мемлекеттердегі жұрт еркін өмір сүруде, оларды бастықтары ықтырмайды, сендер де бастықтардан қорыққанды қойыңдар, олардың бұйрықтарын орындай бермеңдер, салық төлемеңдер» деді, Байтұрсыновтың да сөйлеген сөздері қамауға алынғанға дейін осы рухта айтылды. Мəселен, ол бір сөзінде мынаны айтты: қазіргі уақытта со- циал-демократиялық партияның ұстанымы үстем түсуде, соған байланыс- ты сіздер сұрағандарыңызды ала аласыздар. Орыс патшасы бұрынғыдай бұйыра алмайды, ол соншалықты əлді емес. Сіздер тура түсініңіздер, деп жалғастырды сөзін Байтұрсынов, егер орыс патшасы бұрынғыдай қуатты болса Мемлекеттік думаны шақырмаған болар еді, сол сияқты ол «17 қа- зан Манифесін» де өз қалауымен беріп отырған жоқ, халықтың талабын орындауға мəжбүр. Орыс патшасынан сол бұрынғыдай қорқа берудің қа- жеті жоқ, оның сүйенгені қазіргі уақытта орыс-казактар ғана. Салық төлеу міндетті емес. Ресейде орыс шаруаларының мойнында төленбеген салық миллиондап саналады, оларға ештеңе де істей алмай отыр, өйткені олар қорқақ емес, ал сендер бастық десе қорқасыңдар. Отырықшы өмірге өтіп, поселке құрмаңдар. Поселке құрсаңдар сендерді орыс дініне өткізу жеңіл- дейді, онда жан басына 10 рубльден салық төлейтін боласыңдар, сендер- ден солдатқа адам алатын болады. Ал егер күшпен отырған жерлеріңді тартып ала бастаса, онда Қытайға немесе Ауғанстанға көшіңдер. Жақып Ақбаевты жер аударудан қайтару туралы арыздың алғашқы нұсқасын жазған Байтұрсынов... Байтұрсынов бір сөзінде қазақ халқы арасындағы еңбегі құрметті жалғыз адам ол Əлихан Бөкейханов, ал бірақ ол қазіргі уақытта қиын жағдайда1, көмекке мұқтаж. Соған байланысты əрбір болыс басқарушысы жылда, салықты жинап өткізер алдында, Əлихан Бөкейхановқа 50 рубльден жіберіп отырған болса, сонда ол үкіметтің саясатын түсіндіруге арналған газет шығара алатын еді, сондай-ақ Мем- лекеттік Дума мүшелерінен адам тауып, қазақ халқының мүддесін қорғау жолдарын қарастырған болар еді. Байтұрсыновтың осы ұсыныстарын іске асыруды қолға алған Кент бо- лысының басқарушысы Кəрібай Матаев осы жылдың шілдесінде болыс- тарды аралап шықты, ал бірақ болыс басқарушылары, маған жеткен мəлі- меттерге қарағанда, бұл ұсынысқа келіспеген. Бөкейхановқа байланысты Байтұрсынов осы жылдың қаңтарында Қарқаралы қаласында өткен бо- лыс басқарушылары қатынасқан жиналыста да айтты. Байтұрсыновтың барлық сөйлеген сөздерін мен өзім де тыңдадым, басқа да қазақтардан естідім. Қу болысының Болыс басқарушысы туралы айтарым, ол Ақбаев- ты айдаудан қайтару туралы арызға қол қоюды ұйымдастырды. Егер Ақ- баев қайтып келетін болса жұртқа көмектесетін болады деді. Байтұрсы- новтың пікірлесі Ақшатау болысының қазағы Бодаубек Райымбеков. Ол да Байтұрсынов айтқан пікірді қыр қазағы арасында таратушылардың қа- тарында, қазақтарға ел аралауға шыққан бастықтарға лау бермеуге шақы- рады.., үкіметке қарсы мазмұндағы кеңестер береді» [6]. Мыңғырбай Байдəулетов берген көрсетулерінде 1907 жəне 1908 жылдары Қарқаралыдағы орыс-қазақ училищесінің меңгерушісі Ахмет Байтұрсы- новпен болған кездесулерде шамамен Амантай Адамбаев баяндаған тақы- рып бағытында сөз болғандығын айтады. М.Байдəулетов та, Ахаңның ел арасындағы ең сенімді де жақын адам- дарының бірі Қу болысының қазағы Хасен Ақаев болғандығын, оның ел арасында үгіт-насихат жұмысын өрістетуге белсенді түрде атсалысқан- дығын, осы жұмысқа өзін, яғни Мыңғырбайды да тартып, Ақбаев пен Байтұрсыновқа көмектесуге шақырғандығын, бірақ өзінің мұндай көмек беруден бас тартқандығын жеткізеді. Мыңғырбай Байтұрсынов арқылы Ə.Бөкейхановтан арасында «Выборг манифесті» бар хат-хабарлар келіп тұратындығын, оларды Байтұрсынов ел арасында тарату үшін Хасен Ақаевқа жеткізетіндігін, өкіметтің бер- ген түрлі өкімдеріне наразы қазақтар түгелдей Байтұрсыновқа кеңес алуға баратындығын, міне осы Ақбаев пен Байтұрсыновтың үгіт-насихатының нəтижесінде қазақтардың билікке бағынудан қалғандығын, мұндай нара- зылықтың сұлтан Кенесары Қасымов заманынан бергі уақытта байқалма- ғандығын баяндайды. Ротмистр Леваневский Мыңғырбайдың берген «мəліметіне» сүйеніп ел арасындағы А.Байтұрсыновтың үгіт-насихат жұмысын жүргізушілер- дің аты-жөнін атайды. Ақшатау болысынан Бодаубек Райымбеков, Кент болысынан Ахмет Райымбеков, Берқара болысынан Ыбырай Ақбаев, То- қырауын болысынан Смақан Бөкейханов, сондай-ақ орыс-қазақ училищесінің барлық оқушылары осы Байтұрсынов пікірін таратушылар екен. Бұл қатарға ол сондай-ақ Ақсу болысындағы No8 ауылдан Нұршан Қойба- совты, Нұғман Шұңғылтаевты, Мұқшын Торбақтаевты, Ысқақ Нұрпейі- совты қосып, бұлар Ақбаев пен Байтұрсыновты қаржылай қолдап отыр- ғандықтарын жазады [7]. Ротмистр Леваневскийдің пікірінше, сол тұстағы қазақ қоғамы үшін күн тəртібіндегі ең өзекті мəселе ол переселен мəселесі болған. Үгіт- насихат жүргізушілердің назары осы тақырыпқа бөлініп, қазақ қоғамының ұстанымын қалыптастыруға арналған. Байтұрсынов пен оның осы ұста- нымдағы серіктері переселен мəселесін жоғарыда баяндалған мазмұнда көтеріп, қазақтардың отырықшы тұрмысқа көшуіне үлкен кедергі жасап отыр. Кең жəне құпия түрде жүргізілген барлау материалдарына, куəлік бергендердің көрсетуіне қарағанда жүргізілген үгіт жұмыстарының нəти- жесінде отырықшы тұрмысқа өтуге жəне осы бағыттағы өкіметтің шара- ларына қарсылық халықтың санасына əбден сіңірілген. А.Байтұрсынов пен оның серіктерінің өкіметтің переселен саясатына байланысты жүргізген үгіт жұмысы отарлаушы жүйенің жүрегіне оқтай қадалған еді. Өйткені орталықтағы биліктің мақсаты қазақтарды тез ара- да ес жидырмай отырықшы тұрмысқа өткізу арқылы біраз жерді босатып алып, оларға ішкі Ресейден орыс шаруаларын көшіріп əкеліп қоныстан- дыру, сөйтіп болашақта қазақ жерінде сандық тұрғыдан күш алу еді. Осымен бірге ротмистр полиция департаментіне даярлаған есебінде қазақ қоғамында орыс билігіне наразылықтың күшейе түскендігіне, тəртіп сақшыларын (стражниктерді) ұру, өкімет адамдарына өрескел мінез көр- сету жиілегендігін жəне басқа жағымсыз көріністердің көбейіп кеткендігі- не, кейінгі уақытта, мəселен, ел арасына шыққан билік өкілдеріне ауыл жəне болыс басшылары тарапынан көлік беру қиындай түскендігіне көңіл аударады. Мəліметінің соңын ротмистр Леваневский «Қарқаралы қаласынан оң- түстік бағытта Балқаш көліне дейін мыңдаған шақырым жол жүріп, елдің ең алыс түпкіріндегі елді мекендерге соғып байқағаным қырда орыс билі- гінің беделі мүлдем жоқ, ал орыс шенеунігі қазақтардың қолындағы қуыр- шақ дəрежесінде» деген оймен тұжырымдайды. Міне осы көңіл-күйді ел арасында орнықтыру ісінде Ахмет Байтұрсынұлы мен Жақып Ақбаев- тың бастауымен жүргізіліп отырған мақсатты үгіт-насихат жұмысының рөлі ерекше екендігіне назар аударады. Сондағы айтпақ ойы, əрине, қазақ жеріндегі орыс билігінің рөлі мен ықпалын күшейте түсу маңызды болмақ. Жалпы ротмистр Леваневскийдің ұсыныстары жерде қалған жоқ. Қа- зақ даласындағы орыс билігін нығайта түсудің бірден-бір тура жолы ол билікке қарсы тұлғаларды қазақ қоғамынан аластау, яғни оларға байла- нысты жер аудару шарасын қолдану болды. Абай жəне əдебиеттегі бірегейлік пен сабақтастық. 1909 жылы, яғни Ахаңның абақтыға жабылатын жылы баспадан үш кітап жарық көрді. Олар Абай Құнанбайұлының өлеңдер жинағы (Петербург), Ахмет Байтұр- сынұлының «Қырық мысалы» (Петербург) жəне Міржақып Дулатұлының «Оян, қазағы» (Уфа). Бұл қазақ руханияты тарихындағы ерекше бір құбы- лыс еді. Өйткені бұл үш кітап ұлт өмірінде сілкініс тудырып, ұлтқа, оның бастаушы тобына сенім берді, ұлттық сананы жаңа сапаға көтерді. Ахаң Абайдың шығармаларымен 1903 жылы танысады. 1913 жылы өзі басқаратын «Қазақ» газетіне «Қазақтың бас ақыны» аталатын мақала жа- риялап, онда «Абай сөздері дүниеде қалғаны қазаққа зор бақ. Бетін түзеп, жөн сілтеген кісілерге де, сілтеген жолды лақпай тұп-тура тапқан адамға да қазақ балалары талай алғыс берер» [8], – деген тұжырымды айтты. Осы ретте Абай шығармаларындағы Ахаң мен оның замандастарына ой салған негізгі нəрсе не еді? деген сауалға жауапты ең алдымен қазақ қоғамына байланысты Абай айтқан сыннан іздеген жөн болмақ. Сондай- ақ сын есіктен ентелеп еніп келе жатқан жаңа заманға ұлтты бейімдеуге, сол арқылы оның елдік болмысын, түп қазығын сақтауға бағытталған сын еді. Ұлт өміріне айтылған сын Абай шығармашылығының өзекті жібі. Бұл тұрғыдан алғанда да ол қазақ қоғамдық ойына сырттан келген қондырма элемент емес, нағыз қайталанбас төл тума еді. Абай тақырыбы, яғни ұлы ойшыл күн тəртібіне қойған қоғамдық мə- селеге деген көзқарас бұл ұлт үшін, оның шығармашылықтағы тобы үшін əр қашанда кемелдіктің өлшемі мен көрінісі болды. Бұл пікір ХХ ғасыр басындағы ұлт оқығандарына да байланысты айтылады. Бұдан жүз жыл бұрын қалыптасқан бұл рухани құбылыс бүгін де өз күшін жойған жоқ, іргелі дəстүрге айналды. Абай тұлғасы мен оның мұрасын тура түсіну үшін тарихи таным, жəне көзқарас қажет. Яғни Абай шығармашылығын ол өмір сүрген тарихи уа- қыт жəне ортамен тығыз байланыста ғана қарап тура түсінуге болады. Ал, Абай ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген тұлға, оның кемел шығармашылыққа ден қойған мезгілі осы жүзжылдықтың соңғы ширегіне тұс келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда Абайдың алдында қоғамдық ойда «Зар заман» атанған кезеңнің Шортанбай, Мұрат жəне Дулат сияқты өкілдері тұрса, соңында Алаш қозғалысына белсенді атсалысқан Ахмет, Мір- жақып, Мағжан, Сұлтанмахмұт, Жүсіпбек, Омар Қараш бастаған шоғыр тұр. Абайдың тұлғасы мен шығармашылығын осы аталған қоғамдық ой ар- насы мен ағымында ғана тура түсініп бағалауға болады. «Зар заман» мектебі ақындары жырлаған ойдың өзегі империялық биліктің құзырына өткен атамекенді, жермен бірге көзден ұшқан саяси еркіндікті жоқтау. Саяси тəуелділіктің бұғауы алқымына бата бастаған қо- ғамның рухани күйінің көтеріңкі болмайтындығы белгілі. Шортанбай, Дулат, Мұрат шығармашылығында бұлыңғыр болса да сол кездегі отарға айналған Қазақстан үшін шарасыздықтың не екендігін түйсіну бар. Патшалық билік ендігі уақытта Бұқар заманындағыдай бей- мəлім, бұлыңғыр емес, көзбен көріп, жүрекпен сезінуге боларлық нақты, шындыққа айналған күш. Оған қарсы тұрарлық елдің халі де жоқ, ауыз- бірлік кеткен, өзара алауыздық үстемдік алған, елдің атқамінер «жақсы- лары» аға сұлтандық, болыстыққа таласып, «алтын тұғыры ағашқа» ай- налып, «қан шықса, елін жұлмалар, қасқырменен аралас» халге жеткен. Қолға қылыш, найза алып, атқа отырып, батырлық құрар, Мағжан айтқан- дай «ер заманы» (ХVІІІ ғ.) өткен. Соны түйсінген Шортанбай ақын «енді еркіндік заман жоқ, дұшпанның құрған торы бар, Ендігі жүрген жігіттің, маңдайында соры бар», – деп зарлады. «Зар заман» ойшылдары елден береке мен бірліктің кету себебін жал- пыелдік мүддені аяқ асты еткен қазақ ұлықтарынан, ел арасы ұсақ дау-жан- жалмен күн көруге ойысқан, сұлтандардан көрді. Яғни елдің болашағын ақылды да айлалы билеуші топтың мақсатты қызметімен байланыстырды. Жалпы алғанда «Зар заман» мектебі ХІХ ғ. алғашқы жартысы мен орта тұсындағы қазақ өмірінің көркем ойдағы құр шағылысы ғана болып қойған жоқ, сонымен бірге оның терең дағдарысқа ұшырағандығының да көрінісі болды. «Зар заман» – өзін-өзі басқару мүмкіндігінен айрылған халықты тірелген тығырықтан жол тауып, алып шыға алатын күштің өз ішінде жоқ екендігін терең сезінген көңілдің күйі. Исатай Тайманұлы, Жоламан Тіленшіұлы, Кенесары Қасымұлы баста- ған азаттық үшін қозғалыстардың жеңіліс табуы қазақ қоғамдық ойында- ғы дағдарысты тереңдете түсті. Қазақ елінің еңсесін басқан міне осындай ауыр кезеңде Шыңғыстаудан шыққан күңіреніс пен үміт аралас Абай үні қазақ сахарасын аралап кетті. Мың жылдық алып бəйтеректің құнарлы топырақта ғана тамыр жая алатындығы сияқты, Абай сияқты кемел ой иесінің де бой көрсетуі ХІХ ғасырдың соңғы ширегіндегі рухани жаңғыруды аңсаған қазақ қоғамында ғана мүмкін еді. Басқаша айтқанда, қазақ аталатын ұлттың, қалыптасқан мəдениеттің соған дейін қорланып қалған мұңы мен шері, арманы мен мақсат-мүддесі, үміті мен күдігі Абай болып сөйледі, Абай өлеңдері мен қара сөздері арқылы сыртқа жанартау болып атылды. Бұл тұрғыдан алған- да Абай жинақы, нышанды құбылыс. Ол бір Алланың қолдауымен ХVІІІ жəне ХІХ ғасырдың қаһарлы сынынан аман-есен өтіп, олардан да күрделі ХХ ғасырдың табалдырығына аман-есен жеткен қазақ деген ұлттың ру- хани болмысын ымырасыз талдауға алып, сынап-мінеуге хақылы тұлға дəрежесіне көтерілген, яғни болашақтан үміті зор, бірақ оған даярлығы аз, бойында күш-қуаты мол, бірақ оны орнымен жұмсауға олақ халықтың қиын-қыстау сəтінде жанашыр ұстазы болып сөйлеген тұлға. Кезінде, идеологиялық ұстанымдарға сəйкес Абай тұлғасы мен мұра- сын қазақ қоғамына қарсы қоя отырып талдау үрдісі үстем алды. Мұн- дай мақсатты ұстаным өз нəтижесін берді де. Қазақ өмірі, қазақ ортасы мен ақын тұлғасы, ақын мұрасы арасында алшақтық, сəйкессіздік өмірге келді. Абайдың ХІХ ғасырдың соңындағы қазақ қоғамындағы қалыпты жағдайға саналы түрде қарсы шыққан тұлға екендігін баса айта отырып, сонымен бірге біз көп жағдайда бұл ұлы ойшылдың бар болмысымен сол кезеңдегі қазақы тұрмыстың, оның мəдениеті мен қоғамдық ойының жи- нақы көрінісі болғандығын ескере бермедік. Басқаша айтқанда, Абай қа- зақ жұртына Батыс пен Шығыстың əдебиеті арқылы келген қондырғы эле- мент (маргинал) емес, Абай қазақ топырағынан бой көтерген, оның отына күйіп, суығына тоңуға даяр толық табиғи төл тума құбылыс еді. Абай қазақ тарихындағы алғашқы ұлт ақыны. Ол рулық немесе жүздік мүддеден алыс кеткен, тіпті оған қарсы құбылыс. Оның ұлтшылдығы ХVІІІ ғасырдағы Бұхардан да, XІX ғасырдағы ұлы шоғыр – Мұрат, Дулат, Шортанбайдан анық. Абай деңгейінде қазақ халқының ұлттық болмысы мен табиғатын дəл де терең ашқан басқа талантты табу қиын. Бұл бірінші- ден. Екіншіден, Абай отарлық тəуелділік кезеңіндегі қазақ қоғамының ұлттық трагедиясын ашық жария етіп, сол арқылы соңына ерген зерделі жас ұрпаққа жол көрсетіп, жалпы ұлттың ұстазы дəрежесінде мойындал- ған тарихи тұлға болды. Кеңестік кезеңге тəн əдебиетте Абайдың ел басқару ісіндегі белсенді қызметі, осы бағыттағы ізденістері жөнінде мардымды мəлімет берілмеді. Бұл ресми идеологиялық ұстаным тудырған жағдай еді. Архив құжаттарының көрсетуіне қарағанда Абай Құнанбайұлы саналы 18 жылын ел басқару ісіне арнап, оның 12 жылында болыс, 6 жылында би болып, ғұмырын əр қилы айтыс-тартысқа толы оқиғалар толқынында өткізеді [9]. Ұлы ақынның турашылдығы мен ел мүддесіне қатысты мəселелерде өз жауларымен ымырасыздығы оған ұзақ мерзім істі болуына да негіз болды. Бұл егес үзіліп-созыла келе 1903 жылы 25 көкекте ақын үйіне жүргізілген полицейлік тінтумен аяқталады. Тінтуге себепші болған жағдай билік та- рапынан белгілі тұлғаға көрсетілген саяси сенімсіздік еді [10]. Абайға «Почетный Киргиз» («Құметті қырғыз») атағын беріп, 3 раз- рядтағы кафтан (1876) кигізіп, аңшы мылтығымен (1890) марапаттаған үкімет [11] енді осы факті арқылы ақынға ешуақытта сенбейтіндігін де білдірген еді. Ақынның ел басқару ісіне араласуы, белгілі дəрежеде, өз замандасы, ұлы ғалым Шоқан Уəлихановтың 1862 жылы Атбасар округінің аға сұлтаны қызметіне дауысқа түсіп, «өз өнегесімен жерлестеріне білімді сұл- тан-правительдің» қаншалықты пайдалы болатындығын» дəлелдеуге ты- рысқандығын еріксіз еске салады [12]. Яғни, Абай отаршыл билік жүйесі мен халықтың ара қатынасын сырттай бақылау арқылы емес, басқарушы билікке тікелей араласа жүріп көзімен көрді, сыншыл ой елегінен өткізіп, таныды. Оның мемлекеттік басқару ісіне араласуы ұлттық қоғамдық ой- дың жаңа сапаға көтерілуіне негіз болды. Абай сол тарихи мезгілдегі патшалық сайлау жүйесінің қазақ қоғамы үшін аса зиянды індетке айналғандығын, қазақ халқын «бұзықшылыққа тартып, жылдан-жылға төмендетіп бара жатқанын» көріп, одан құтылмай ел ісінің оңбайтындығын терең ұғынды. Басқаша айтқанда, Абай отаршыл биліктің бұрыннан келе жатқан ұлт- тық мінез жəне болмыстағы кемшіліктерді тереңдетіп жібергенін көзімен көріп, бұл процесті жанымен сезінді. Ақынның қара сөздерінде бұл дағ- дарыстық құбылыстың нақты көрінісі берілген. Он төртінші сөзінде ол: «Тірі адамның жүректен аяулы жері бола ма? Біздің қазақтың жүректі кісі дегені – батыр кісі дегені. Онан басқа жү- ректің қасиеттерін анықтап бере алмайды. Рахымдылық, мейірбандылық, əр түрлі істе адам баласын өз бауырым деп, өзіне ойлағандай оларға да игі іс тілемек бұлар жүрек ісі... Жұрттың көбінің айтып жүрген мықты жігіт, ер жігіт, пысық жігіт деп ат қойып жүрген кісілерінің бəрі бəлеге, жаманшылыққа, мақтанға салы- нып, өз бойын өзі бір тексермей кеткен кісі, тəуір жігіт түгіл, əуелі адам ба өзі?» [13], – деген негізді тұжырымға келеді. Абай талдауынан өтпеген, Абай сынына ілінбеген қазақ қоғамында əлеуметтік топ жоқ десе де болады. Жиырма екінші сөзінде ол: «Дəл осы күнде қазақтың ішінде кімді жақ- сы көріп, кімді қадірлейін деп ойладым. Байды қадірлейін десең бай жоқ. Бай болса өз басының, өз малының еркі өзінде болмас па еді? Ешбір байдың өз малының еркі өзінде жоқ... Мырзаларды қадірлейін десең, осы күнде анық мырза елде жоқ, мал бергіш мырза иттен көп. Біреу бір пайдама келтірем деп мырза болып жүр... Болыс пен биді құрметтейін десең, құдай берген болыстық пен билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып бас ұрып алған болыстық пенен биліктің ешбір қасиеті жоқ...

...Жə, кімді сүйдің, кімнің тілеуін тіледің?... ұры, залым, қуларға жеміт болып жүрген шын момындарды аямасаң, соның тілеуін тілемесең бол- майды. Сонан басқаны таба алмадым [14], – деп күрсінеді. Жоғарыда айтылғандай, Абайды түсіну, Абайдың сыны мен мұңын сол дəреже деңгейде қабылдап, қорыту қазақ зиялылары мен қауымына жеңілге түскен жоқ. ...Кезінде, яғни өткен ғасырдың 50-60 жылдары мектепте оқып жүрген- де бағдарламаға сəйкес Абайды біз де оқыдық. Оқыту əдісі де, ұстазымыз- дың шеберлігінде мін болған жоқ. Бірақ, біз Абайды сол кезден бастап-ақ тура түсіне бастадық деп айта алмаймын. Шынын айтқанда ұлы ойшыл бізден тым алыс еді. Өйткені сол тұстағы мектеп бағдарламасындағы ой- шыл ақын Абай алды мен артында ешкім жоқ, қайырсыз, қатал сахарада жалғыз қалып, сары уайымға шегілген шерменде жан еді. Кейін барып түсінгеніміздей, бұл тарихи жəне ғылыми шындықтан мүлдем алшақ, бірақ партиялық идеологияға тиімді Абай болатын. Олай болса тарихи, ғылыми шындық қайда, шын Абай кім? ХІХ ғасырдың соңы ХХ ғасырдың басында, яғни отарлық езгі мен ор- тағасырлық надандық екі жағынан бірдей езген қоғам жағдайында өмір сүрген ұлы ойшылдың алдында Шортанбай, Дулат, Мұрат сияқты алып- тар артында Əлихан, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Сұлтанмахмұт, Жүсіп- бек, Омар Қараш сияқты «Азаттықтың алтын айына қол сермеп», сол жол- да мерт болған алаштық қасиетті буын бар еді. Қорыта айтқанда, қазақ қоғамдық ойына Абайдың ізін ала келген ұр- пақ ұлы ақынның перзенті Əбдірахманмен замандас «жаңа жолдың бас- шысы», қайғы-қасіретке бой алдырудан халықтың халінің өзгермесін терең түсінген, түсініп сапалы іс-əрекетке көшкен ұрпақ болатын. Іс-əре- кетті бұлар да ағартушылықтан бастады. Олардың ағартушылығы халық- қа, оның болашағына кəміл сенген, сондықтан да, алдымен оның өзін оятуды мақсат тұтқан ағартушылық болды. Соның нəтижесінде өмірге ұлт-азаттық идеологиясы келді, ұлттық мемлекеттікті қалпына келтіру ісі қолға алынды, осы мұратты көздеген Алаш қозғалысы нақты күшке айналды. Ə.Бөкейханов əлі жарық көріп үлгірмеген Абайдың қолжазбаларымен танысып, ақын шығармаларын 1903 жылдан бастап-ақ қазақ қоғамдық ойының жетістігі есебінде орыс оқырмандарына таныстыра бастайды. Ол жөнінде белгілі зерттеуші Қ.Мұхаметқанов «Абайдың көзі тірісінде оны орыстың оқырман қауымына тұңғыш рет таныстырған адам Əлихан Бөкейханов» [15], – деп əбден орынды жазды. Абай қайтыс болған соң Ə.Бөкейханұлы алдымен «Семипалатин- ский листок» (1905), содан кейін орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесінің жазбаларында арнайы мақала жариялап, онда ақын шығармалары қазақ елінің мақтанышы болып табылатынды- ғын айтып «еще не было киргизского поэта, так возвысившего духовное творчество народа, как Абай» [16], – деп жазды. Ə.Бөкейханұлы Абай шығармаларының тұңғыш рет Петербургтен кі- тап болып шығуына да тікелей мұрындық болды. Бұл жөнінде өзі: «1904 жылы Абай марқұмның өлеңін кітап қылып басыңдар деп, балаларына хат жаздым. 1905 жылғы апрель аяғында Кəкітай Абайдың қолжазба кітабын алып, Омбыдағы маған келді. 1905 жылы жазғытұры саясат ісі қалай болғанын біздің «Қазақтың» оқушылары біледі. Кəкітай біздің үйде бірер жұмадай жатты. Абай, Пушкин, Лермонтов сөздерін бірге оқып, мəз-мейрам болдық. Анық та- ныстық» [17], – деп жазды. Бұл істе Ə.Бөкейханұлының атқарған қызметі туралы М.Дулатұлы 1914 жылы «Қазақ» газетінде басылған «Абай» атты мақаласында: «1909 жылы Абайдың балалары һəм інілерінің ризалығы һəм Əлиханның ыжда- һатымен Абай кітабы Петербургте Бураганский баспаханасында басы- лып шықты. Бұл күні қолымыздағы кітап сол бірінші баспасы» [18], – деп жазды. Абайды А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатұлы да өздеріне ұстаз тұтты. А.Байтұрсынұлы 1904 жылдың күзінде Абаймен танысу үшін ақынның еліне баруды жоспарлайды, бірақ ұлы ойшылдың сол жылғы маусымда опат болуына байланысты бұл мақсаты іске аспай қалады. Ə.Бөкейханұлының Абайдың туыс-шəкірттері Кəкітай жəне Көкбай- мен ара-қатынасы өте жылы болды. Сол жайдан хабар беретін мына- дай бір фактіні ғана келтіре кетейік. 1909 жылы Кəкітай мен Шəкəрім Ə.Бөкейхановқа хат жазып, онда ішкі Россиядан келген шаруаларға жер үлесін беретін переселен мекемесінің Құнанбай тұқымының ата қоны- сы Қарауылға да жеткенін айтып, «Не айтасың, ата қоныс, кір жуып, кіндік кескен Қарауыл өзені мұжыққа кетіп барады, 15-тен жер ал дейді, аламыз ба?» деп ақыл сұрайды. Оған Əлекең «Жерің кетсін. Құнанбай баласы Тобықтыға мұрындық болды деген атқа қаларсың, не болса да жұртпен бірге көр. Жұрт шаруасы қағазбен 15-ті алғанменен егінге ай- налмас. Тəмам қазақ Құнанбай баласына еріп қалған, артынан еріп 15-ке құл болса, мал баққан шаруаға зиян болар» деп жауап береді. Əлекеңнің кеңесін орындап Құнанбай тұқымы Қарауылдан айрылды [19]. Саяси мəдениеті мен белсенділігі жоғары болған Құнанбай тұқымы əр- қашанда ұлт-азаттық қозғалыс жағында болды, оған қолдау жасап отыр- ды. 1906 жылы маусым айында Семей қаласында Мемлекеттік Думаға де- путат сайлауға жиналған қазақ сайлаушыларының жиналысы өтеді. Оған 150-ден астам адам қатынасып, сөзді Ə.Бөкейханұлы бастап, ол жиналыс- та отырғандарды кадеттер партиясының бағдарламасымен таныстырып, отырғандар осы партияға қосылу турасында қаулы қабылдайды. Жарыс- сөзде Абайдың немере інісі Шəкəрім де сөз алады. Бұл 1905 жылдан бас- тап жаңа кезеңге өткен ұлт-азаттық қозғалыстың саяси күресте кадеттер партиясының соңынан ергендігінің бір көрінісі еді. 1917 жылы патшалық билік құлағаннан кейінгі айларда облыстық жə- не жалпықазақ съездері өтіп, жаңа жағдайда қазақ қоғамының алдында тұрған міндеттерді айқындайды. Осы съездерге Шəкəріммен бірге Абай- дың ұлы Тұрағұл да белсенді түрде атсалысады. Мəселен, ол екінші жал- пықазақ съезінің (Орынбор, желтоқсан) шешімі бойынша Алашорда үкі- метінің атынан Сырдария қазақтарының съезіне қатынасады (1918, қаң- тар). Шəкəрім мен Тұрағұл жергілікті болыстық жəне уездік Қазақ коми- теттерінің де жұмысына белсенді түрде араласады. Осы қызметі үшін де олардың кейінірек ОГПУ-дің назарына ілінгені тарихи шындық. Шəкəрім мен Тұрағұлдың тағдырын Кəкітайдың ұлы Даниял Ысқақұлы да бөлісті. Қорыта айтқанда, міне осы жоғарыда келтірілген фактілер Абай фено- менін терең тарихи контексте, тарихи сабақтастықта ғана тура түсінуге болатындығын көрсетсе керек. Жер аудару. Жаңа сападағы азаттық үшін күрес басшыларын қамауға алу ісі Əлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтан басталды. Мемлекеттік Ду- маға депутат болып сайланған ол «Выборг манифесі» аталған наразылық құжатына басқа да жүзден астам депутаттармен бірге қол қойғаны үшін Семей абақтысына қамауға алынып, одан шыққан бетте ішкі Ресейдегі Самара қаласына жер аударылады. Осы мезгілден бастап үкімет орында- ры қазақ азаттық қозғалысын əлсірету жəне бастаушысыз қалдыруды көз- деп, оның белсенді қайраткерлерін қазақ облыстарынан тыс аудандарға жер аудару тəжірибесін қолданды. Жүргізген үгіт-насихат жұмысы үшін Жақып Ақбаевтың жер аударыл- ғаны туралы айтылды. Ендігі кезек Қарқаралыдағы 2 кластық орыс-қазақ училищесінің меңгерушісі Ахмет Байтұрсынұлынікі еді. А.Байтұрсынұ- лының ісі 1910 жылы ақпанда Ішкі Істер Министрлігінің Ерекше Кеңесін- де қаралып, оған екі жылға дала өлкесінде, Жетісу жəне Торғай облыс- тарында тұруға тыйым салынады. Осы шешімнен соң Ахаң өз еркімен Орынбор қаласын таңдап алады. А.Байтұрсынұлын қолдап, онымен бірлікте билікке қарсы үгіт жұмы- сын жүргізді деген Қарқаралы уезінің тағы жеті азаматы, яғни Смахан Бөкейханов, Ыбырай Ақбаев, Хасен Ақаев, Ахмет Райымбеков, Бодаубек Райымбеков, Асылбек Сүлейменов жəне Смайыл Бəйтенов 1910 жыл- дың наурызынан бастап, келесі жылдың 16 сəуірінде елге қайтуға рұқсат берген министрдің жарлығы шыққанға дейін Том губерниясында тұра- ды [20]. Бұдан бұрын ел арасында ислам дінінің ұстанымын қорғап үгіт жүргіз- гендіктері үшін Науан хазірет (Наурызбай Таласов) пен Шаймерден Қо- щығұлов 1903–1905 ж.ж. аралығында Иркутскі губерниясында жер айдау- да болып қайтты. Тура осы мезгілде, яғни 1903 жылы дін тақырыбында үндеу қағаздар таратты деген кінə тағылып, Көкшетау уезінің тұрғындары Мұқаш Қадыров 2 жылға Зайсан уезіне, ал Сексенбай Төленкинов 2 жыл- ға Өскемен уезіне жер аударылды [21]. Əрине, азаттық қозғалыс басшылары мен белсенділерін жазалау ша- ралары мұнымен аяқталған жоқ-тын. Мұндай жазалау шаралары басқа да тұлғаларға байланысты басқа да өңірлерде жүріп жатты. Метрополия бұл өңірде өз мақсатына жету үшін қандай қатал шара болмасын қолдануға даяр тұрды. Отарлаушы билік кімдерді не үшін жазаға тартқанын жақсы түсінді. Мұны екінші, яғни жазаланушы жақ та білді. Араша түскендер. Қандай заман жəне тəртіпте болмасын əділетсіздік салтанат құрып, шаңырақ иесі абақтыға жабылғанда, бұл жағдайдың аза- бын шегетін алдымен отбасы мүшелері, отағасының жары. Ахаңның жары Бəдрисафа Байтұрсынова далалық облыстардың генерал-губернаторына «белгісіз себептермен абақтыға жабылған» [22] күйеуінің ісі бойынша тергеу жұмысын тездетіп, оның кінəлі екендігі дəлелденбеген жағдайда босатуын өтініп арыз жазады. Мұндай арыздағы өтінішті жауапсыз қал- дыру жандарм орындарына тəн мінез еді. Мұндай жағдайда Ахаңа көмекке келетін досы Əлекең, Əлихан Бөкей- ханов еді. Екі жүйеде де солай болды. Əлекеңнің дамылсыз ізденісінің нəтижесінде Петербургте шығатын «Современное слово» газетінде «Кир- гизский народный поэт в тюрьме» атты мақала жарық көреді. Мақаланы «Русские ведомости» жəне «Волость» газеттері көшіріп басады. Көлемі тұрғысынан шағын бұл мақала сол тарихи кезеңдегі қазақ қо- ғамының өз болмысын, бірегейлігін сақтау үшін жүргізген арпалысты күресінің айшықты бір көрінісі болумен қатар, ресейлік қоғамда қазақ сияқты халықтың азаттық үшін күресіне түсінушілікпен қарап, оған кө- мекке келуге даяр демократиялық элементтердің бар екендігінің де айға- ғы болды. Осы жағдайды ескере отырып, тарихи факті ретінде мақаланы түпнұсқа тілінде бергенді жөн көрдік.

«Киргизский народный поэт в тюрьме. Из Семипалатинска.

В здешней тюрьме томится 5-й месяц Ахмед Байтурсунов, талантли- вый киргизский поэт. В 1900 году он издал книгу «Крык–Мысал» – сорок басен, перевод в стихах 40 басен Крылова. Книга отпечатана в академии наук. Ахмед Байтурсунов состоял заведующим русско-киргизскою шко- лою в Каркаралах. Преступления Байтурсунова, изложенныя в отношении семипалатин- ского губернатора г.Тройницкого на имя попечителя западно-сибирского округа, таковы: 1) минувшей зимою ученики русско-киргизской школы подрались с од- ним сартом жителем города; 2) в школе нет русских учеников; 3) в 1905 году принимал участие в делах киргиз, когда они подавали петицию Государю; 4) знакомство с членом 1-й Государственной Думы г. Букейхановым и выборщиком Акбаевым; 5) во время русско-японской войны не обнаружил патриотизма. Уво- ленный от службы Байтурсунов поехал к попечителю. Выслушав объясне- ние, попечитель обещал ему возвратить старую должность. Но когда это стало известно семипалатинскому губернатору, Байтурсу- нов был 1 июля арестован, причем его уже обвиняют в пропаганде среди киргиз сепаратизме и неплатежа податей. Байтурсунов сидит 5-й месяц. Не предъявляют ему обвинения и не осво- бождают его. Прошение его на имя губернатора остаются без ответа» [23]. Өз ретінде айта кеткен жөн, ротмистр Леваневский анықтамасында Ахаңа «айыптау 16 июльде жария етілді, ал Байтұрсынов болса маған жақында бұл берілгенді айыптау емес, жала жабу деп санайтындығын мəлімдеді» [24], – деп жазды. Ə.Бөкейханов Ахаңды осы жолы абақтыдан шығарып алу ісіне көп үлес қосқан тұлға, Мемлекеттік Думадағы сібірлік депутат Николай Лукич Скалозубов болғандығын айтады. Тура осындай қызметті Қарқаралылық сотталған жеті азаматты айдаудан қайтаруға байланысты Н.Л. Скалозу- бовпен бірге жүріп атқарған тағы бір сібірлік депутат Михаил Александ- рович Дзюбинский еді. Əлекең Н.Л. Скалозубовтың өмірден озуына бай- ланысты «Қазақ» газетіне жазған қазанамасында: «1910 жылы біздің Қар- қаралыдан Хасен, Ыбырай, Смахан, Бодаубек, Ахмет Райымбек баласы, Асылбек Сүлейменов екі жылға жер аударылды. Жазықтары: бірі менімен бір туысқан, бірі Жақыппен бір туысқан, бірі Ахмет Байтұрсынұлының өлеңін айтқан, өзгелері осылармен таныс. Осы жігіттер күні толмай үй- леріне қайтты. Столыпинге неше қайтара барып, байды сөзге түсіріп, осы алты (алтау емес, жетеу, бұл арада Смайыл Байтенов аталмаған – авт.) жігіттің қайтуына көп қызметін өткізген Г.Совет члені Л.Н. Толстой досы Михаил Александрович пен Н.Л. Скалозубов болатын» [25], – деп жазды. Бөлімге қорытынды. Мұхтар Əуезов Ахаңның шығармашылығына байланысты «жаңа өсіп келе жатқан қазақ əдебиеті Ахаңды өзінің бас- шысы деп санайды» деген ойды, əрине, сол тұстағы ұлт өмірінде қалып- тасқан тарихи жағдайға сүйеніп айтты. Ахмет Байтұрсынұлы ХХ ғасыр- дың басында тұйыққа келіп тірелген қазақ қоғамдық өмірінің сұранысына жауап ретінде күрес кеңістігіне көтерілген Ə.Бөкейханов бастаған зиялы- лар тобының басында тұрды. Ал бұл буын қазақ өмірі үшін шын мəнінде реформаторлар буыны еді. Өйткені бұл буын бір шындықты жақсы жəне соңына жете түсінді. Ол орыс билігінің өзгерістерге аса мұқтаж кезеңге қадам басқан қазақ ұлтының еркі мен ішкі сұраныстарына жауап бере ал- майтындығы еді. Ұлт алдында енді не істеу керек? деген сауал тұрды. Олар қазақ қоғамына қажет өзгерістерді ресейлік өлшем арқылы емес, қазақ шындығы мен оның мүмкіндігін негізге алып анықтауды жөн көрді. Қазақ қоғамының қандай бағытта жəне мазмұнда өзгеруі сол қоғамның өзінің ішкі мəселесі екендігін, ал отарлық тəуелділіктен құтылу күн тəртібінде тұрған өзгерістің алғы шарты екендігін жақсы түсінді. Міне осы өмірлік сұранысқа бейімделіп, ұлтқа қызмет жасау жолына түскен əдебиетке ең алдымен мынадай екі міндетті өз мойнына алуға тура келді. Біріншіден, қоғам ретінде өзінің түпкілікті міндеттерінен алыста, ұйқыда жатқан ұлтты оятып, оның күрескерлік санасына түрткі салып, оқу жəне білім жолына бағыттау еді. Екіншіден, бұл кезеңдегі əдебиет ба- сым бөлігі сауатсыз, қараңғы елдің сыншысы ғана емес, сонымен бірге ұстазы да болуға тиіс еді. А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатұлының «Қырық мысалы», «Масасы» мен «Оян, қазағы» осы үрдістен шыққан шығарма- лар екендігін өмір көрсетті. Бір ғажабы сол, Ресей шындығы ұлт өмірінің ендігі бағыт-бағдарын анықтаған бұл кітаптардың жарыққа шығуына жол ашты да, артын ала ұлт өмірінде бағдарламалық рөл атқарған кітаптарға зиянды идея көзі ретінде қарап, ал олардың авторларының ағартушылық қызметіне теріс көзқарас танытты. Басқаша айтқанда, билік соңынан аяу- сыз жаншып басу үшін, қазақ қоғамын алдымен оятып алуды қалыпты жағдай санады, бұл мінезін метрополиялық өкімет кейінгі кезеңдерде де қайталады. Қазақ қоғамының Ресей құрамындағы өмірінен алатын бір са- бағы осы.

1919 жылдың көктемінде А.Байтұрсынұлы Мəскеудегі Совет басшы- лығымен жолығып, Алашорда үкіметінің империядағы жаңа билікпен ымыраға келуге даяр екендігін білдірді. Азамат соғысынан аяғын алып шыға алмай қиналыста жүрген советтік билік қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшылары тарапынан жасалынған бұл ұсынысты ризашылықпен қарсы алды. Мəскеулік басшылық ендігі уақытта алашордалықтарды өзіне жау санамайтындығын оларға амнистия жариялау арқылы білдірді. 1919 жыл- дың 10 шілдесінде Совет үкіметінің басшысы В.И. Ленин Қазақ өлкесін уақытша басқаратын революциялық комитет туралы ережеге қол қойды. А.Байтұрсынұлы осы революциялық комитеттің басшысының орынбаса- ры болып тағайындалды. Бұл акті өз ретінде В.И. Ленин басқарған совет үкіметінің қазақ ұлт-азаттық қозғалысын іс жүзінде де (де-факто) жəне заң жүзінде де (де-юре) мойындағандығының айғағы болатын. Əлем алдында өзін капиталистік жəне империялық езгідегі халықтарға азаттық беруші билік ретінде жариялаған үкіметтің тура осы кезеңде бас- қа шешім қабылдауға мүмкіндігі де жоқ-тын. Қазақ қоғамымен өзара қа- тынас жолына түсуге мəжбүр болған совет өкіметі А.Байтұрсынұлына бұл істе стратегиялық тұлға ретінде қарады жəне онымен осы ұстаным тұрғы- сынан қатынас орнатты. Біздің бұл пікіріміздің дұрыстығын сол тұстағы үкіметтің ұлт істері бойынша комиссары И.Сталиннің 1919 жылы шілдеде білдірген мына сөзінен анық аңғаруға болатын еді: «В Оргбюро ЦК Елене Стасовой. Мое мнение таково, что Байтурсунов должен остаться в рев- коме. Я его не считал и не считаю революционером – коммунистом или сочувствующим, тем не менее его в ревкоме необходимо» [26].

А.Байтұрсынұлы жəне Совет өкіметі Біздің қолымызда ССРО Бас прокуратурасына тиесілі архив қорынан алынған құжат [27]. Арнайы папкаға тігілген құжаттар топтамасы 1959 жылдың 13 наурызы мен 1988 жылдың 30 тамызы аралығында Ахмет Байтұрсынұлын ақтау ісіне (реабилитация) байланысты жүргізілген түрлі қағаздардан тұрады. Ақтау процесінің отыз жылға созылғандығын ескер- сек, Ахаңның совет өкіметі алдында жасаған «қылмысы» соншалықты ауыр екен деп топшылауға болады. Осы ретте тарихи фактілер не дейді? Істегі құжаттар Ахаңның өзінен үлкен ағасы Қалидың қызы Сəкен Бек- темісованың 1959 жылы 15 ақпанда ССРО-ның Бас прокурорының атына А.Байтұрсынұлының ісін қарап, егер онда қылмыс құрамы болмаса заң- дық тұрғыдан ақтау туралы шешім қабылдауын өтінген. С.Бектемісова шағым-хатында «Октябрь революциясына дейін менің ағайым Орынбор қаласында шығып тұрған «Қазақ» газетінің шығарушысы болды, сол кезде ол қазақ халқын патшалыққа қарсылыққа шақырған «Қы- рық мысал», «Маса» жəне басқа кең танылған шығармаларын жариялады. Қазақстанда совет өкіметі орнаған соң ағайым халық ағарту саласында қызмет жасап, алдымен Орынбор қаласындағы Қазақ халық ағарту инс- титутында оқытушы, сонан соң Қазақ мемлекеттік университетінде жəне басқа Қазақстанның жоғары оқу орындарында жұмыс істеді», – деп көр- сетті [28]. С.Бектемісова сондай-ақ арызында Ахаңның революциялық өзгеріс- терге дейін-ақ қазақ халқының азаттығы мен өркендеуіне тер төгіп, күш салғанын, сондықтан да «ол қазақ халқының мүддесіне қарсы қылмыс жа- сады» деген пікірге ешқандай да сене алмайтындығын, яғни ол қателікпен репрессия құрбаны болғандығын, соған байланысты басқа да ақталған адал тұлғалар қатарында ақталуға тиіс екендігін талап етті... Советтік кезеңдегі қызметі туралы толық мəліметті Ахаңның өзі де 1929 жылы 12 мамырда жазған ғұмырнамасында береді. Осы арада мына- дай жағдайға көңіл аударған артық емес. Ғұмырнамалық құжатты мұқият оқи отырып қайраткердің өмір жолынан өмірлік қажеттіліктен туындаған жүйелілікті жеңіл байқауға болады. Бұл ретте оның 1917 жылғы октябрь төңкерісіне дейінгі өмірінде халыққа арнап көркем шығарма жазу жəне аудармашылық, қазақ тілі бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізу (фонети- калық, морфологиялық жəне синтаксистік тұрғыдан), қазақ алфавитін ре- формалау, тұңғыш жалпы ұлттық «Қазақ» газетін тұрақты түрде револю- циялық өзгерістерге дейін шығарып тұру, осы басылым арқылы азаттық идеологиясын қалыптастыру сияқты ағартушылық жəне шығармашылық қызметі басымдық алды. Сонымен бірге ол жоғарыда баяндағандай, ағар- тушылық қызметті нақты саяси-практикалық қызметпен де ұштастырып, халық арасында жүргізген үгіт-насихат қызметі үшін Орынбор қаласына жер аударылды. 1917–1921 жылдары Ахаңның өмір жолы жалпы елдегі саяси өзгеріс- термен тығыз байланысты жүрді. Сондықтан да қалыптасқан жағдайға байланысты оның қызметінде саяси-практикалық бағыт басымдық алды. Басқаша болуы мүмкін емес-тін. Ел тағдырына тікелей қатынасы бар өз- герістер жүріп жатқанда Ахаң сияқты белсенді тұлғаның ол өзгерістерден сырт қалуы, əрине, қисынсыз болар еді. 1916–1917 жылдардағы ел өміріндегі аласапыран өзгерістерді Ахаң басқаратын «Қазақ» газетіндегі күнделікті ел өміріндегі оқиғалардың шежіресіндей болған материалдарсыз тура түсіну мүмкін емес. Мəселе мынада. Бүкіл империя өмірі ауыр да қауіпті өзгерістер арнасына түсіп, əркім өз басын арашалау қамына кіріскен жағдайда Ахаң басқарған ба- сылым бүкіл ұлт өміріне жөн сілтейтін орталыққа айналды. Əлихан Бө- кейханов бастаған саяси басшылық газет төңірегіне топтасып, ел өмірін мүмкін болғанша белгілі бір ағымда ұстауға күш салды. Өйткені патша өкіметі сияқты оның орнына келген Уақытша өкімет те қазақ халқының ішкі өмірінен мүлдем хабарсыз, одан алыста тұрған билік жүйесі еді. Осы ретте Əлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсынұлының 1905 жыл- дан бастап жалпы ұлттық газет шығару əрекеті бірден-бір дұрыс шешім болғандығы, əсіресе, осы 1916–1917 ж.ж. аласапыран тұсында анық бай- қалды. Бүгінгі күн тұрғысынан қарағанда осы тар жол, тайғақ кешу тұсын- дағы «Қазақ» газетінің ұлт өмірін ұйымдастыру ісінде атқарған қызметі баға жеткісіз, ешуақытта ұмытылуға тиіс емес, қайталанбайтын, ерекше іс болатын. Мұны сол тұстағы ел бастаған ұлт зиялылары жақсы білді, өкінішке орай, ол туралы арнайы пікір білдіріп, кейінгіге жазып қалды- руға большевиктік ылаң мүмкіндік бермеді. Большевиктік идеологиямен ере келген берекесіздік ұлттың жадын лайлап, адастырды, олар қолында- ғы мемлекеттік билікті пайдаланып ұлт үшін жасалынған орынды құнды- лықтарды «орынсыз» зиянды қызмет ретінде көрсетуге күш салды. Большевизм билікке келген бірінші күннен бастап елді оның бастау- шы саяси тобынан ажыратып алуға, сөйтіп халықты тек өзіне қаратып, айтқанын істетіп, айдауында жүретін тобырға айналдыруға тырысты. Бұл ретте большевизм ұлт өміріне қарсы дүлей күш болатын, оны саяси тəжі- рибесіздігіне байланысты ұлттың өзі де түсіне алмады. Ұлт өмірін тура түсініп, оған басшылық жасау ісінде большевиктер алаштық топ деңгейін- де емес-тін. Бұл кемшілігін тура түсініп, алаштықтармен өзара ымыраға келіп, қазақ өмірін тура жолға салуға олардың білімі де, ішкі мəдениеті де, ел басқару ісіндегі тəжірибесі де жетпеді. Бұған қосымша, В.И. Ленин бастаған саяси партияда жергілікті ұлттық саяси күштерге байланысты біржақты, тар ұстаным басымдық алды, олардың түсінігінде қазақ сияқты халықтың бастаушы тобында елеуге тұрарлық пайдалы идеяның болуы да мүмкін емес-тін. Басқаша айтқанда, большевизм ұлт мəселесінде тəкап- парлық ұстанымындағы ағым болып шықты. Сонымен Ахаңның советтік билік тұсындағы қызметі қалай жүрді, осы тақырыпқа тоқталайық. Жоғарыда аталған ғұмырнамасында ол «Орынбор қаласында 1917 жылдың 5–13 желтоқсан күндері болып өткен Жалпықа- зақ съезінің шешіміне сəйкес 1918 жылдан бастап мен Орталық Қазақ Үкіметі «Алашорданың» жанындағы оқулықтар даярлауға құрылған Ко- миссияда жұмыс істеуге тиіс едім, бірақ сол уақытта қалыптасқан жағ- дайға байланысты ондай жұмыспен шұғылдануға мүмкіндік болмады. 18-нші жылдың басынан 19-ншы жылдың басына дейін мен «Алашорда» ұйымында жұмыс істедім. 19-ншы жылдың екінші жартысынан 20-ншы жылдың соңына дейін Қазақ Өлкелік Əскери-Революциялық Комитеті құрамында оның мүшесі ретінде қызмет атқардым. Əскери-Революциялық Комитеттің мүшесі бола жүріп 20-ншы жылдан мен өзімнің лингвистикалық жұмысымды жандан- дыра бастадым, ал 21 жылдан тек лингвистикалық ғана емес, оқу-педа- гогикалық жұмысты да қатар жүргізіп, Қазақстанда жауапты қызметтер атқардым: əуелде оқу-ағарту ісі бойынша Халық Комиссары, сонан соң оның орынбасары, сонан соң Академиялық орталықтың төрағасы, одан ары Академиялық орталық комиссиясының мүшесі, ең соңында, Қазақ оқу-ағарту комиссариаты жанында ғылыми методист қызметін атқардым. 21 жылдан 28 жылға дейін мен қазақ тілінен, қазақ əдебиетінен жəне мə- дениет тарихынан Қазақ халық-ағарту институтында, одан тыс 1926 жəне 1928 жылдар аралығында, ҚазМУ-не ауысқанға дейін Ташкенттегі Қазақ педагогикалық жоғары оқу орнында қазақ тілі мен əдебиеті кафедрасы- ның доценті қызметінде болдым. 1928 жылдың 1-нші октябрінен Қазақ оқу-ағарту комиссариаты мені Қазақ мемлекеттік университетіне қазақ тілі кафедрасы бойынша профес- сорлық қызметке шақырды, ол жөнінде аталған комиссариатпен айырық- ша келісім жасалған», – деп жазды (Құжат Ахмет Байтұрсынұлының му- зей-үй қорынан алынды). Сонымен, байқағанымыздай Ахаңның өзі жазған ғұмырнамада оның советтік кезеңдегі өмір жолы жетерліктей анық баяндалған. Көз жүгіртіп қарап шыққан кісіге Ахаңның бұл жүріп өткен жолы бір- келкі тиянақты болып көрінуі əбден ықтимал. Ал шын мəнінде бұл кезең Ахаң үшін, жалпы алаштық буын үшін қандай асқақ, үмітке толы кезең болса, тура сондай тауы шағылып, үміт-тілегі үзілгендей ауыр күй кешті. 1920 жылы 15 сəуірде «Известия киргизского края» газеті Ахаңның коммунистік партия қатарына кіру туралы РК(б)П Орынбор Комитетіне жазған мəлімдемесін жариялайды. Мəлімдеме оның «ғасырлар бойы қа- наудағы қазақ халқын азат ету жолын ұзақ уақыт іздеумен жүріп мынадай сенімге келдім» деген сөздерімен басталады. Одан əрі Ахаң не себепті коммунистік партия қатарына кіру туралы шешім қабылдағанын түсінді- реді. Осы ретте 1) тəуелсіздік алған қазақ халқы бақытқа тек адамзаттың басқа да қанаудағы бөлігімен бірге ғана жете алады, яғни əлемдік револю- цияда, əлемдік федерацияда жəне 2) бұл мақсатты өзінің тікелей міндеті санап жəне оны белгілі дəрежеде таптар мен ұлттарды азат ету түрінде іске асыра бастаған интернационалшыл коммунистік партиядан басқа ешкім де атқара алмайды деген ойын білдіреді. Одан əрі Ахаң бұл мақсатқа жетудің өтпелі кезеңінде адамзаттың ең- бекші бұқара бөлігінің саяси жəне экономикалық диктатурасының қажет екендігін, өз ретінде ол билік түріне адамзаттың еңбекші бұқарасы саналы түрде қолдау көрсетіп, оның төңірегіне топтасуы қажеттігін, мұндай ұста- нымның қазақ халқына қанауға түскен халық ретінде пайдалы екендігін, сондай-ақ ұлтаралық қатынасқа байланысты РК(б)П-ның, ж. Лениннің көзқарасы егер ол өмірде тура іске асырылатын болса онда қазақ ұлты- ның да мүддесі орындалатын болады деген тұжырымын баяндап, осы се- бепті коммунистік партия құрамына ену туралы шешім қабылдағандығын мəлімдейді [29]. «Известия киргизского края» газеті осы санында «Заявление т. Ахмета Байтурсунова» деген атпен Ахаңның мəлімдемесіне қосымша түсінік хат жариялап, онда «Ахмет Байтұрсынов жолдасты бүкіл дала біледі. Əрбір қазақ өз халқының көсемінің, ірі қоғам қайраткерінің жəне əдебиетшісінің атын естіген. Қазақ халқының соңғы онжылдықтардағы саяси қозғалысы қоғамдық ойының өсуі бүтіндей Байтұрсыновтың есімімен тығыз байла- нысты» [30], – деп жазды. Аталған басылым бетінде жарық көрген бұл түсінік хаттан больше- виктер билігінің А.Байтұрсынұлының қазақ халқының өмірінде, оның азаттық үшін қозғалыс жолында алатын орнын жақсы білгендігін аңғару мүлдем қиынға түспейді. Хаттың соңында «Байтұрсынов ж. коммунистік партия құрамына енуі қазақ арасындағы қызметіміздің ірі жеңістерінің бірі» деген тұжырым жасалынады. Ахаң бұл мəлімдемесін 1920 жылы 4 сəуірде жария етті. Бұл оның Ала- шорда басшылығының шешімімен Мəскеуге келіп, советтік басшылықпен жəне оның қызметімен танысып, Қазақ революциялық комитетінің құра- мында Орынбор қаласында (сол кездегі астаналық қала – авт.) басшылық қызметте жүрген шағы болатын. Кейін ол (1929ж.) бұл шешімі туралы бер- ген көрсетуінде «1920 жылы Фрунзе Орынборда жұмыс істейтін, ол маған БК(б)П қатарына кіруді ұсынды. Сəл кейінірек осы ұсыныс Седельников ж. тарапынан да айтылды. Мен бұл ұсыныстарды ой таразысынан өткізіп, партия қатарына кіру туралы шешім қабылдадым», – деген ойын білдіреді. Бірақ Ахаң келесі 1921 жылы партияға мүшелікке кандидаттықтан шы- ғып қалады. Бұл жағдайды ол аталған көрсетуінде мынадай себеппен тү- сіндіреді: «Партияға мүшеліктен 1921 жылы тазарту барысында пассивтік ұстанымым үшін шығарылдым. Менің бұл кездегі белсенділігімнің тө- мендігі мынадай жағдайға байланысты болды: мен ғылыми жұмысқа ден қойдым, соған байланысты партия жиналыстарына қатынасқан жоқпын, жалпы саясатқа аз уақыт бөлетін болдым, өйткені тіл мен қазақ əдебиетіне қатысты ғылыми жұмысымды негізгі міндетім санадым, мен үшін онсыз ағартушылық жұмыс жүргізу туралы ойлаудың өзі мүмкін емес-тін» [31]. Ахаң партиядан шығып қалуын ОГПУ тергеушісіне осындай себеп- пен түсіндіреді. Істің шын мəнісіне келсек мəселе баяндалған себептен анағұрлым тереңірек жағдайға байланысты еді. Анығырақ айтқанда, Ахаң- ның большевиктер билігінен көңілінің қала бастауында болатын. Енді осы жағдайға тоқталайық.

Ахмет Байтұрсынұлының советтік биліктен неге көңілі қалды?

Бұл арада мынадай жағдайды ескерген жөн. Большевиктер орнатқан диктатуралық билікке күмəндана қарау, алғашқы эйфория өткен соң зия- лылар қауымының үлкен бөлігіне тəн құбылыс болды. Бұл жағдайды бай- қаған В.И. Ленин большевиктер билігіне бағынғысы келмеген зиялылар- ды шетелге жер аудару туралы шешім қабылдайды [32]. Өзінің бұл көңіл- күйін ол сондай-ақ Ф.Э. Дзержинский мен И.В. Сталинге де білдіреді. Партия қатарына кіруге арыз берген А.Байтұрсынұлының да өзара қа- быса бермейтін екі ұдай пікірдің мазасын алғанын аңғаруға болады. Бір жағынан оған үкімет басшысы В.И. Ленин мен орталық билік орында- рының қазақ сияқты отарлық езгіде болып келген халыққа көмек қолын созуға даяр екендігі байқалғандай көрінді. Сонымен бірге, екінші жақтан, орталық үкімет шешімдері мен нақты əрекеттерінде бұл ойды жоққа шы- ғаратындай фактілер де аз емес-тін. Жалпы бұл мезгілдегі орталық биліктің ұлт саясатында түсініксіз жағ- дайлар мен қайшылықты көріністер жеткілікті еді. Орталық үкімет жаны- нан құрылған Ұлт істері бойынша Комиссариатты И.Сталин басқарды. Ол В.И. Ленин басқарған үкіметтегі ұлтаралық қатынастар бойынша негізгі маман саналды. Ал И.Сталиннің, мəселен, қазақ жəне басқа Орта Азия халықтары туралы түсінігі өте қарабайыр деңгейде еді. Бұл мəселеге байланысты ол В.И. Лениннің көңіл-күйін жақсы біле отырып, кез-келген мəселеде таптық көзқарасты алға шығарып, ұлттар өміріне қатысты істерді кейінге ығыстыруды ұмытпады. Ұлт істері бо- йынша комиссарға ұлт мəселесі күш алған өрттей көрініп, оны мүмкін болғанша тезірек сөндіру жолдарын қарастырып, өзі қажет санаған сəт- терде əкімшілік əдістерге барып отырды. Комиссариаттың бұл жұмыс ерекшеліктерін дəл байқаған Заки Валидов «Орталық Комитетте Шығыс халықтары өміріне қатысты қажет құжаттарды даярлату үшін Мəскеуге шығыс ұлттары арасынан совет азаматтары жеткізілетін», – деп жазды. Бұл ойын ұштай түсіп ол Ресей құрамындағы халықтардың қорланып қалған мəселелерін шешу туралы мəселе көтергеннен гөрі «Ресей Комму- нистік партиясымен алыстағы Азия жəне Африка елдеріндегі халықтарды құтқару туралы сөйлесу жеңілірек» [33] еді деген пікірі арқылы орталық билікте қалыптасқан жағдайды тура жеткізуге тырысқандығы байқалады. Сөзіміз дəлелді болуы үшін мынадай бір фактіге көңіл аударайық. Жо- ғарыда айтылғандай Совет үкіметі жанынан Ұлт істері бойынша комис- сариат құрылып, оның 18 секциясының бірі «қырғыз секциясы» аталды. Оған жетекшілікке Қазақстаннан Мұхамедиар Тұнғачин шақырылды. Бас- қа емес, тура М.Тұнғачиннің шақырылуы, əрине, кездейсоқ оқиға емес-тін. Дерек көздерінің көрсетуіне қарағанда Ұлт істері бойынша комиссар И.Сталин советтік биліктің алғашқы күнінен бастап-ақ оған белсенді түр- де қарсы тұрған қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басшылары туралы бі- раз мəлімет жинастырғандығы байқалады. Бұл істе оған ескі патшалық құпия полицияның қызметкерлері мен олар берген мəліметтің көмекке келгендігі хақ. Мəселен, 1917 жылғы революциялық өзгерістерге дейін қазақ қоғамындағы азаттық қозғалысқа ешқандай да қатынасы жоқ, тіптен оның жетекші тұлғаларымен араздықта болған Əліби Жангелдиннің Тор- ғай облысына Ə.Бөкейхановтың орнына комиссарлық қызметке бекітілуі соның көрінісі еді. И.Сталин ашықтан ашық жаңа орныға бастаған билік жүйесіне соған дейінгі азаттық қозғалысқа қарсы əрекеті мен көзге түскен тұлғаларды тартуға көшті. Осы кезеңнен бастап ол советтік биліктің қазақ азаттық қозғалысына қатысты лас та оны күрес алаңынан біржола кетіру жолына түсті. Өз кезегінде Ə.Жангелдин Торғайдан өзінің комиссарлық қызметке кі- ріскендігі туралы И.Сталинге хабарлап, осы хабарында өзіне көмекшілік қызметке М.Тұнғачинді алғандығын мəлімдейді. Ізін ала, яғни 1918 жылы Мəскеуде Ұлт істері бойынша Халық Комиссариаты жанынан «Қырғыз секциясын» құру туралы шешім қабылданғанда, бұл секцияның меңге- рушісі қызметіне М.Тұнғачинді ұсынады. Ал осы М.Тұнғачин кім еді? Архив деректерінің көрсетуіне қараған- да, ол 1905 жылы Қазан қаласындағы мұғалімдер семинариясын бітірген [34] соң ұзақ жылдар бойы (1917 ж. өзгерістерге дейін) Орынбор қаласын- дағы генерал-губернатор кеңсесі жанындағы татар жəне қазақ басылым- дарының цензоры қызметін атқарған. Цензордың міндеті жоғарғы билік орындарына (ең алдымен генерал-губернатор мен ішкі істер министрлігі- не – авт.) татар жəне қазақ тілді басылымдарда билікке қарсы ұстанымда жарық көрген материалдар туралы мəлімет жеткізіп тұру болған. Яғни ол атқаратын қызметінің табиғи ерекшелігі тұрғысынан құпия полицияның қызметіне жақын тұрды. 1917 жылы патшалық билік құлаған соң 1–2 сəуір күндері Орынбор қа- ласында болып өткен Торғай облысы қазақтарының съезінде оған қатына- суға келген М.Тұнғачиннің облыс губернаторы Эверсманмен бірге залдан кетірілуі оның осы құпия қызметіне берілген баға еді [35]. Қорыта айтқанда, əлгінде ғана орнаған жаңа советтік биліктің Ə.Жангел- дин мен М.Тұнғачинді өзіне тартып, оларға сенім артуы қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларын терең ойда қалдырған еді. Ендігі уақытта советтік басшылықтың қазақ даласына байланысты бұл ұстанымының астарын тура түсіну азаттық қозғалыстың бағыт-бағдарын анықтау үшін аса қажет еді. А.Байтұрсынұлының Мəскеуге жаңа билік басшыларымен келіссөзге аттануының бірден-бір себебі осы жағдайға байланысты болатын. Совет үкіметінің қазақ ұлт-азаттық қозғалысына қатынасы 1919 жылы 10 шілдеде РСФСР ХКК декретімен құрылған Қазақ революциялық коми- тетінің құрамынан да анық байқалды. Оның төрағасы болып С.С. Пест- ковский бекітілді. Ол В.И. Лениннің сенімді адамдарының бірі болатын, ал бірақ соған дейін қазақ жеріне аяғы тимеген, қазақ қоғамын тек карта- дан ғана көрген, ал оның өмірінен мүлдем хабарсыз адам-тын. Ал қалған алтаудың үшеуінің (Ə.Жангелдин, М.Тұнғачин, Б.Қаратаев) қазақ азаттық қозғалысына ешқандай да қатынасы жоқ, тіптен белгілі дəрежеде оған қарсы əрекеттерімен танылған адамдар-тын. Осы ретте Ревком мүшесі Бақытжан Бисалыұлы Қаратаев туралы бір- екі ауыз сөз. Патшалық кезеңде патшашыл, советтік кезең келгенде «мен өмір бойы жасырын большевик болып жүрдім» деген Б.Қаратаев та сын сəттерде өзін ұлт мүддесінен алыс тұрғандығын танытып жүргендердің бірі болды. Осы аталған тұлғаларға байланысты кезінде М.Шоқай «бұл тағайын- даулар совет өкіметінің қазақ елін басқару ісінде алған саяси бағытына байланысты тым көп нəрсені аңғартатын еді... Ендігі уақытта иллюзияға орын қалған жоқ-тын», – деп жазды [36]. Басқаша айтқанда, осы аталған тұлғаларға сүйене отырып советтік ор- талық тезірек қазақ азаттық қозғалысын басып тастауға асықты. Большевиктік басшылықтың бұл саяси ұстанымы, əрине, оның жал- пы қазақ еліне қатысты ұстанымының жинақы көрінісі еді. В.И. Ленин мен оның серіктері үшін бірінші кезекте тұрған мəселе өздері пролетариат диктатурасы атаған билікті аман алып қалу болды. Ал өздеріне бейтаныс империяның алыс түпкіріндегі қазақ азаттық қозғалысы олар үшін тіптен Польша немесе Финляндия мəселесі де емес, сондай-ақ «оқшау жəне дер- бес мəнге ие мəселе де емес», яғни бар болғаны «пролетарлық революция туралы мəселенің бөлігі» ғана еді. Анығырақ айтқанда, большевизмнің теориялық негізін қалаушылар Ресей империясындағы ұлт-азаттық қозғалыстарды метрополиядағы ре- волюциялық процестің бөлігі, оған тəуелді резервтік күш ретінде баға- лады. Соған байланысты совет үкіметінің ұлт мəселесіне қатысты Ресей халықтарының құқы туралы декларациядан басқа бағдарламалық құжаты да жоқ-тын. Үкімет басшысы В.И. Лениннің 1920 жылы ІІІ Коммунистік Интернационалдың ІІ съезіне даярлық барысында жазған «Первоначаль- ный набросок тезисов по национальному и колониальному вопросам» аталатын еңбегі осы жағдайдың көрінісі еді. Революция көсемі бұл те- зистерін партия жəне совет қайраткерлеріне таратып, олардан мəселеге қатысты пікір білдірулерін өтінді. Түркістандық қайраткерлермен бірге бұл сұранысқа жауап жазудың өзектілігін Ахаң да тура түсініп, бір жауапқа басқа да тұлғалармен бірге қол қойып, ал екіншісін жеке өз атынан жолдады. Өз атынан совет басшысына жазған хатында ол, біріншіден, қазақ өл- кесінде жаңа билік жүйесін құруға жіберген орталықтың өкілінде белгілі бір ұстанымның жоқтығын, өйткені ондай ұстаным орталық биліктің өзін- де жоқ екендігін, екіншіден, соған байланысты орталық биліктің өкілдері мен жергілікті халықтың арасында өзара сенімнің болмай тұрғандығын, жергілікті халық жаңа орнаған билікті ескі орыс билігі есебінде қабылдап отырғандығын, ал ескі билік пен қазақ арасында ешқашанда өзара сенім болмағандығын жазды. Олай болса не істеу керек? Бұл сауалға Ахаң «қазақтарда елдің сеніміне ие болған зиялылар тобы бар, олардың қателесуі немесе адасуы мүмкін, ал бірақ олар өз халқын са- налы түрде ешқандай да жеке бас мүддесі жəне пайдасы үшін сатпайды» деген жауабын айтты. Басқаша айтқанда, бұл қазақ жеріндегі билікті сол елдің соған дейінгі патшалық билікпен ұлт-азаттық күресін бастап келген ұлттық зиялылар тобына беруді талап етудің өзі еді. Ахаңның В.И. Ле- ниннің ұлттардың өздерін өзі билеуі туралы айтқан пікіріне жауап ретін- дегі ұсынысы осы еді. Хатта айтылған екінші пікір мынадай еді: осы уақытқа дейін батыс елдеріндегі капиталистік, рыноктық қатынастардың күш алуына шикі- зат көзі жəне арзан жұмыс күші орнында қызмет жасап келген Шығыс- қа ендігі уақытта Еуропадағы революцияны жасауға жəне оны күшейте түсу үшін пайдалануға болатын тəуелді тобыр ретінде қарауға болмайды, яғни ұлт-азаттық қозғалыстарға əлемдік пролетарлық революцияның қо- сымша күш қоры (резерві) ретінде қарау қателік, Коммунистік Интерна- ционал ұлт-азаттық қозғалыстарды дербес мəнге ие күш ретінде мойын- дауға тиіс. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басшыларының атынан А.Байтұр- сынұлының қойған бұл талаптарына Совет үкіметінің басшысы жауап берді ме? Өкінішке орай, бермеді, бере де алмайтын еді. Өйткені екі жақ- тың мүдделері өзара тым алшақ еді. В.И. Ленин жəне советтік басшылық үшін пролетариат диктатурасы мен Ресейдің мемлекеттік мүддесі қалған мүдделерден жоғары тұрды. Жаңа билік басшыларының бұл ұстанымы олардың алғашқы қада- мынан-ақ анық байқалған болатын. Бүкіл империя көлеміндегі күрделі қоғамдық өмірді бір ғана тапаралық күрес тұрғысынан ғана түсіндіріп, кез–келген мəселені шешуге келгенде осы ұстанымға басымдық берген большевиктік өкіметтің 1917 жылы ұлттық басшылықтың жігерлі де ба- тыл қызметінің нəтижесі ретінде өмірге келіп, ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту ісімен аяқталуға тиіс болған Қазақ комитеттерін советтерге, Алаш партиясын большевиктер партиясына, ал Алашорда өкіметін Ке- ңес өкіметіне балама құрылымдар ретінде қарастырып, ешқандай да өза- ра түсінісуге, ымыраға бармастан, оларды «буржуазиялық құрылымдар» ретінде жою жолына түскені ұлтты өзін-өзі басқару мүмкіндігінен айы- рып оны жаңа өкіметке тəуелді етудің, ал азаттық қозғалыс басшылығы- ның еңбегі мен ұстанымын жоққа шығарудың, басқаша айтқанда, ұлыдер- жавалық ұстанымның көрінісі еді. Сонымен, ұлттық саяси бастаушы топтың жүргізген күресі олар күт- кендей нəтиже бермеді. Ал бұл күрестің қорытындысын шығарған патша өкіметі емес-тін, жаңа өкімет, яғни совет өкіметі болды. Сол арқылы ол өзінің отаршылдық, ұлыдержавалық бет бейнесін танытты.

А.Байтұрсынұлы: қазақтар үшін коммунизм идеясы «жат қонақ» есебінде 1921 жылы қарашада Ахаң коммунистік партия қатарынан шығарыл- ғандығы туралы хабар алады. Мұндай шешімге негіз болған: 1-ден, оның партия жиналыстарына қатыспауы, 2-ден, мүшелік жарнаны өз уақытын- да төлемеуі жəне 3-ден Алашорда ұйымында болғандығы екен [37]. Архив қорында Ахаңның осы жағдайға байланысты партиялық тазарту комиссиясының атына жазған мəлімдемесі тіркелген. Құжатта Ахаң гу- берниялық тазарту комиссиясының өзін партия қатарынан шығару туралы шешімімен келісе алмайтындығын білдіріп, уəждерін келтірген. Қайрат- кердің сол тарихи кезеңдегі саяси ұстанымы мен көзқарасына тікелей қа- тынасы бар бұл құжатқа тоқталу артық емес. Өйткені онда сол тұстағы қазақ өміріне қатысты өзара үйлесімсіз екі көзқарастың қақтығысы орын алғандығын байқауға болады. Үйлесімсіздік ең алдымен екі жақтың өкімет түріне байланысты көз- қарасының өзгешелігінен туындайды. Қазақ қоғамы үшін өкімет ортақ ұлттық мүдде төңірегіне елдегі барлық əлеуметтік топтар мен күштерді жұмылдыра алатын ұйытқы элемент міндетін атқаруға тиіс еді. Бұл сол уақытқа дейін отарлық езгіде болып келген ұлтқа қорланып қалған түрлі экономикалық, саяси жəне əлеуметтік мəселелерді жалпыдемократиялық тұрғыдан шешудің жалғыз тура жолы еді. Сондықтан да, қазақ азаттық қозғалысынан ұлттық мүддені қорғау арнасынан шығып, одан өз ішінде таптық-əлеуметтік жіктелу жолына түсуді талап ету, бұл оны алдымен əлсіретіп, сонан соң біртіндеп жоюдың өзі болатын. Бұл, əрине, асыра сіл- теушілік емес-тін, дəлірек айтқанда, империя құрамындағы ұлт-азаттық қозғалысқа саналы түрде жасалынған қиянат еді. Оны В.И. Ленин мен И.В. Сталин білмеді емес, білді, көре тұрып, көрмегендей сыңай таныт- ты. Революциялық өзгерістер тұсында орын алуы мүмкін «ауытқудың» көрінісі ретінде бағалады. Мəскеулік басшылық əуелде Ресейдегі социалистік революцияның еу- ропалық елдерде өз жалғасын табатындығына, бұл процесте капиталистік қанаудағы Шығыстан қолдау алатындығына сенді. Бірақ өмір басқа жағ- дайды көрсетті. Ресейдегі пролетарлық революция еуропалық елдерде жалғасын табады деген пікір негізсіз болып шықты, ал «ұйқыдан оянған шығыстың» бұқарасының Ресей пролетариатының соңынан еріп, өзінің таптық мүддесін қорғауға көтерілуі де аңызға жақын бірдеме еді. Соған байланысты большевиктік басшылыққа ендігі уақытта социалистік құры- лыстың бір ғана елде жеңе алуы мүмкін деген жаңа теориялық ұстаным- ға көшуіне тура келген еді. Қалыптасқан жаңа жағдайда большевиктік басшылық үшін Ресейдің мемлекеттік тұтастығын сақтап, оны нығайту ісі алдыңғы орынға шықты. Өз кезегінде бұл межеге Орталық Мəскеулік билікті күшейте түсу арқылы ғана жету мүмкін еді. Ендігі уақытта қазақ сияқты халықтардың өзін-өзі басқару идеясының ресейлік ұлыдержава- лық мүддемен қайшылыққа келмеуі тіптен де мүмкін емес-тін. Мəскеулік орталық, ұлт саясатының тізгінін қолында ұстаған И.Сталин қазақ, татар жəне басқа халықтардың басшылығынан ұлттардың өздерін- өзі басқару идеясынан бас тартуларын талап етті. Бұл азаттық жəне еркін даму платформасында тұрған ұлт қайраткерлерінен іс жүзінде идеялық қарусыздануды талап етудің өзі еді. 1923 жылы 9-12 маусым күндері Мəс- кеуде РК(б)П ОК ұлт республикалары мен облыстарының жауапты қыз- меткерлерімен өткізілген төртінші кеңесі осы ұстанымның нақты көрінісі болды [38]. Орталықтағы басшылықтың ұстанымындағы бұл өзгерісті дəл байқаған Ахаң арнайы мақала жазып, онда қазақ қаламгерлерінің ұлт- шылдық ұстанымы қандай себептерге байланысты өмірге келгендігіне тоқталып: «Қазақ қалам қайраткерлері қайдан туған, қашан шыққан деп сұрау қо- йылса, жауап қиын емес. 1) Қазақ қалам қайраткерлері орыстан қорлық көрген, тайақ жеген, орыстың табанында езілген жұрттан туған. 2) Қазақ қалам қайраткерлері қазақ басына қиын қыстау зар заман түсіп, үстін торлап, қайғы бұлты қаптаған шақта шыққан» екендігін ес- кертіп, енді міне жаңа совет заманында «қазақтың ісіне қатыспақ түгіл қа- расын көрмеген, атын есітпеген жат жұрттың адамдары» қазақ үшін,«ұлт үшін қызмет қылған, қиналған адамдарға «жұртшыл», «ұлтшыл» деген таңба» басатын болды. «Қазақтың көрген қорлығын, зорлығын айтатын адам болса, ауызға қағып, сөйлетпейтін болды. Қазақ өзгеріс үшін құрбан болса, несі құрайды деуші болса, арқаға қағып, дұрыс пікір осы» дейтін- дер шыққандығын факті ретінде келтіріп, мұндай жағдайда ұлт қаламгер- лерінің ұстанатын бағыт-бағдарына тоқталып: «Қалам қайраткерлері – жолын тастап, көрінген жолаушыға ере беретін бұралқы ит емес... Қазақ мəдениеті қасындағы жұрттардан кем екенін біле тұра, қазақты жемтік есебінде жей бер деп қазақ азаматтары тастай ала ма? Оны қазақ азаматтары істей алмайды. Олай болса, бауырмал десін, қа- зақшыл десін, оған құлақ ауыртып ауырламасқа керек» [39], – деп жазды. Азаттық қозғалыстың мүддесіне байланысты Мəскеулік орталық биліктің аяқ алысын мұқият сараптаудан өткізіп отырған Ахаңның төзімін тауысқан жағдай түрік халықтарының əліпбиін латын графикасына көші- ру туралы шешім болды. Бұл тақырып алдымен 1924 жылы 12 маусым күні Орынбор қаласында өткен қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде талқыға түсіп, съез тұтыныста жүрген араб графикасындағы əліпбиді ла- тын əліпбиіне ауыстыруды орынсыз деп табады [40]. Латын əліпбиіне көшу туралы мəселе мұнымен аяқталған жоқ-тын. Мəскеулік орталықтың тікелей тапсырмасымен бұл мəселе 1926 жылы 24 ақпан жəне 5 наурыз аралығында Баку шаһарында өткен түрколог- тардың бірінші жалпыодақтық съезінде арнайы күн тəртібіне қойылады. Съезге А.Байтұрсынұлы одаққа белгілі түрколог ретінде шақырылып, Қазақстаннан барған ғалымдар тобын басқарып барды. Қазақстандық де- легация мына құрамда болды: А.Байтұрсынұлы (жетекші), Е.Омарұлы, Б.Сүлейұлы жəне Бай – Сейдуəлі Əзиз. Съез А.Байтұрсынұлының ғалым жəне ірі қайраткер тұлға ретінде абы- ройының халықаралық деңгейде аса биіктен көрінген сəтінің айғағы бол- ды. Оның Ахундов, Бартольд, Ольденбург жəне Самойлович сияқты аса беделді ғалымдармен бірге съезд президиумына сайлануы, баяндамасы мен жарыссөзде айтқан пікірлерінің зор ықыласпен қабылдануы, сондай- ақ президиум атынан қортынды сөзбен сөйлеуі осы ойдың көрінісі еді. Ахаң бірнеше комиссияның, солардың арасында, мəселен Ə.Науаидың 500 жылдығын атап өтуге байланысты құрылған комиссияның құрамына енгізілді. Осы арада ескерерлік жағдай, Қазақстаннан барған делегация түркі ха- лықтарының латын алфавитіне көшуіне ашық қарсылық танытқан жалғыз делегация болды. Сонымен бірге бұл арада мынадай жағдайды ескерген жөн. Бұл уақытқа дейін латын алфавитін Азербайжан республикасы қа- былдап, белсенділік танытқан еді. Бұл мəселеге қатысты ортақ шешімге келу туралы түркологтар съезінің Бакуде өткізілуі осы жағдайға байла- нысты болатын. Съездің күн тəртібіне негізгі мəселе ретінде одақтағы түрік тілді халық- тарды ортақ алфавитке, яғни латын алфавитіне көшіру мəселесінің қойы- луының астарында, əрине, саяси мақсаттар жатты. Түркі этносы сан жа- ғынан одақта екінші орында тұрды, сондай-ақ саяси жəне экономикалық салмағы тұрғысынан да алдыңғы қатарда болды. Түркі факторы И.Сталин басқарған орталық үшін ең жайсыз факторлардың бірі еді. Сондықтан да түрік халықтарын латын алфавитіне көшіру, біріншіден, оларды бір орта- лықтан басқару ісін жеңілдету үшін қажет болса, екіншіден, болашақта кириллицаға көшіру ісін жеңілдетудің қамы-тын. А.Байтұрсынұлының жəне ол бастаған делегацияның (Е.Омаров жəне Б.Сүлеев) араб алфавитіндегі жаңа емлені қорғап сөйлеп, басқалардан бө- лек ұстаным танытуы негізсіз емес-тін. Мəселе мынада. Ахмет Байтұр- сынұлы жасаған жаңа емле, ғасыр басында қазақ тілінде миллиондаған тиражбен жарық көрген кітаптар арқылы тұңғыш жалпыұлттық басылым «Қазақ» газеті арқылы айналымға түсіп, бүкіл ел болып қабыл алған ұлт- тың əдеби жазба тілінің үлгісі еді, сондай-ақ ол ғасыр басындағы ұлт мə- дениетінің ең ұлы жетістігі-тін. Тура осы тарихи кезеңде А.Байтұрсынұлы даярлаған емлеге сүйенген қазақ тілі ұлттық сананы оятушы, ұлттық ұюға негіз болған құралға айналып үлгерген еді. Міне осы жағдайды ешқандай да есепке алмастан араб алфавиті негізінде қалыптасқан емлені тастап латын графикасына көшуді талап ету бұл ұлттың руханиятына ашықтан- ашық жасалған қиянаттың өзі болатын. Большевиктер партиясының Қазақстандағы алғашқы басшыларының бірі А.Д. Авдеев «біз мұнда келгенде Алашордадан тараған рух анық се- зіліп тұрды» [41] деген ойды айтқан еді. Ал осы алашордадан тараған ық- палдың екі тіреуі бар-тын: олар қазақ жері мен қазақ тілі еді. А.Байтұрсынұлы Бакудегі съез мінберіне төрт рет көтеріліп, одақ құра- мындағы қазақ жəне басқа түрік халықтарына алфавит ауыстырып, латын графикасына көшуге ешқандай да төтенше жағдай жоқ екендігін дəлел- деуге күш салды. Бұл ретте ол татарстандық ғалым Шараф Ғалымжанның съезде сөз «əліп-би қалау» мəселесі емес, «əліп-би алмастыру» мəселесі, «əліп-би қалау» деген мен «əліп-би алмастыру» деген екі ұстанымның айырмашылығына көңіл аударып, түрік жұрттары үшін «қашан жəне қан- дай жағдайда алфавитті өзгерту туралы мəселе қойылмақ?» деген сұрау қойып, оған «түрік жұрттары – тұтынып отырған əліп-биі бар жұрттар. Көбінің əліп-биімен байласқан əдебиеті, мəдениеті бар», – деген жауабын айтып, соңында «бірақ құрылтай дүкенін жасаушылардың қолында бол- ғандықтан, күн бұрын қолайлап бəрін икемдеп қойғандықтан, қазанның құлағы қазаншының қалаған жерінен шықты: «Латын əліп-биінің артық- тығына құрылтайдың көзі жетті», – деген тұжырымын білдіреді [42]. Съезден оралған соң «Жаңа мектеп» аталатын басылымда жариялаған есебінде Ахаң қазақ тарапынан барған делегацияның ұстанымына байла- нысты мынадай ойды айтты: «біздер мəдениет жүзінде кейін қалған жұрт болғандықтан, мəдениет қуатымыз да, мал қуатымыз да шағын, сол шағын қуатымызды қазірде өте-мөте керек нəрселерге ғана жұмсап жатырмыз. Қазіргі бізге өте-мөте керек нəрсе оқу кітаптары. Бар күшімізді соған са- лып жатырмыз. Басқа керек нəрселер де толып жатыр; оларды қоя тұрып, өте керегін істеп жатырмыз. Қаріп жағынан өте-мөте керек болып қысып тұрған мұқтаждық жоқ. Осы құрылтайда айтылған пəн пəтуаларынша ең жақсы емле де, ең жақсы əліп-би де біздікі болып шықты. Емле мен əліп- би жағына келгенде, біз орыстан да, немістен де, француздан да, ағылшын- дардан да алда тұрғанымыз мəлім болды. Аз ғана күшімізді озған үстіне озамыз деп, озып тұрған жерімізге жұмсауымыз керек. Бізге жаны аши- тындар қаріп тауып береміз демей, мектептерімізді бұзау мен қозы алатын үйлерде пысынатпай, соларға үй салып берсе екен делінді» [43]. Съезде сөйлеген сөздерінде Ахаң отаршыл жəне зорлықшыл елдердің өздеріне тəуелді елдерге жасап отырған қиянатын ашық айтуды өз мін- детіне алғандығын анық байқатқан еді. А.Байтұрсынұлы съезде кезекті сөйлеген сөзін терминология мəселесіне, анығырақ айтқанда қазақ тілінде термин жасау ісіне, оның принциптеріне тоқталып, бүгінде өз өзектілігін жоймаған мынадай мəселеге көңіл аударды. Ахаң сөзінде «бүгінгі мəдениет тек бір ғана ұлттың немесе нəсілдің жасаған жетістігі емес, ол жалпы адамзат еңбегінің жемісі», халықтардың мəдениет саласындағы өзара ықпалдастығы да табиғи, үзіліссіз жүріп отыратын процесс, ал бұл ықпалдастық жағымды жəне қолайлы жағдайда ғана іске аспақ, өкінішке орай, Ресейдегі орыс жəне түрік халықтарының арасында өзара мəдени қатынасқа жағымды жағдай жасалынбады, орыс үкіметі өзге халықтарға байланысты кемсінту, орыстандыру, шоқындыру саясатын жүргізді. Орыс халқының мəдениетімен өзара ықпалдастыққа түсу бұл сол ха- лықтан алдыңғы ұғымдар мен идеяларды да қабылдау дегенді білдіреді. Ал ол үшін ана тілінің сөз қоры, əрине, жетімсіз. Жаңа советтік жағдайда жаңа сұраныстарға байланысты ана тілінің əдебиет, ғылым жəне саясат тілі ретінде тынымсыз өсу, өзгеру жолына түсуіне тура келеді. Мұндай тынымсыз өзгеріс жəне өсу жолына ол қолайлы жағдай жəне қолдау жаса- лынғанда ғана түсе алады. Ондай мүмкіндік болмаған күнде ана тілі үстем мəдениет пен тілге тəуелді, күнделікті отбасы, ошақ қасы тіл дəрежесінде қала бермек. Яғни тілдің лексикалық қоры, мүмкіндігі тарыла түспек. Съездің төрағасы қортынды сөзді А.Байтұрсынұлына береді. А.Байтұр- сынұлы: «Съезде біз түрік халықтарының ояну, өрлеу арнасына түскеніне көз жеткіздік... Ғылым мен білімнің мақсаты адамның азабын жеңілдету, өмірдегі игіліктерді молайтып, оны адамға жағымды ету. Осының бəрі мə- дениет жетістіктері аталады, ал осы мəдениет жетістіктері барлық адам- заттың мақсатты қызметінің жемісі екендігі мəлім, солай бола тұрып ол мəдениет жетістіктері барлық адамзатқа бірдей тең түрде қызмет жасамай отыр, өйткені ол игіліктер империалистердің, капиталистердің, отаршыл- дардың қолында. Бүгінгі жағымды ғылым мен жетілген техника табиғат- ты неғұрлым толығырақ қанауға қызмет етумен бірге, сол табиғаттың бір бөлігі адамды адаммен қанауға қызмет жасауда. Бүгінгі адамзат өзін жо- ғарғы мəдениет иесі ретінде тəкаппарлық танытып, алғашқы қауымдық адамнан ұзай түсіп, білімі молайып, идеясы кеңейіп, техникалық тұрғы- дан жетіле түскенімен, оның ішкі табиғаты өзгеріссіз қалып отыр. Керісін- ше, мəдениет адамның ең төменгі сезімдеріне қуат беріп, оларға жамыл- ғы міндетін атқаруда... Теория белгілі бір бағытта ілгері кетсе, практика мүлдем басқа нəтиже беруде, соның нəтижесінде өмірде əділетсіздік жəне ұйымдасқан екіжүзділік кең өріс алды. Жарық дүниеде емдеуге мұқтаж бір үйлесімсіздік болып жатқанын бəрі де сезгендей еді. Ең құдіретті де- ген ақыл иелері бұл дертке ем іздеді, бірақ оны таба алмай қиналды. Соған байланысты түрлі ағымдағы ойлар дүниеге келді. Сондай əрекеттің бірі социализмді орнатуды көздейтін Ұлы Орыс Революциясы. Социализм қоғам ісін үйлестірудің ең жоғарғы түрі жəне ол өте жоғарғы мəдениетті талап етеді. Оған апаратын жалғыз тура жол əділеттілік. ...Ал əділеттілік бұл жайылған дастархан бетіндегі түрлі тағамдар емес, əркім өз қалағанын алып қанағаттанатын. Əділеттілік басқаның құ- қына деген құрметті білмейді, өйткені табиғатта күш қана билік құрады. Ал күш билік құрған жерде əділеттілік болмайды. Дегенмен, табиғаттың күшін белгілі бір дəрежеге дейін ретке келтіретін, сабасына түсіретін тағы бір күш бар, ол күш – мəдениет күші. Əділеттілікті жасайтын адам. Адам əділеттілікке мəдениеттерді теңестіру арқылы ғана жетеді. Мəдениеттер теңдігі сатылмайды немесе сыйлыққа берілмейді, ол қажымай-талмай жасаған еңбектің нəтижесі есебінде келмек. Өмір қайыр-садақа бермейді, өмір көш соңында қалғандарға демеу жасап, күтіп тұрмайды» [44]. Ахаңның Бакудегі түркологтар съезінде сөйлеген сөзі бар болғаны 13 жылда (осы съезде сөйлеген сөзінде атаған уақыты – авт.) қазақ ұлты- ның басын біріктіріп, ел екендігін білдіру ісінде ерекше қызмет жасаған ана тілінің өзі даярлаған алғашқы ғылыми емлесін жанұшыра қорғауы болды. Ұлы ойшыл-қайраткердің Ресей империясындағы беделді деген ғалымдар бас қосқан үлкен аудитория алдында мұндай қадамға баруға толық моральдық құқы бар-тын. Бұл оның империялық зорлыққа, яғни советтік билік жүйесінің өсу жолында тұрған ұлттық санаға жасап отыр- ған қиянатына алаңсыз ашық қарсылық көрсетуі болды. А.Байтұрсынұлының түркологтар съезінде сөйлеген сөзі билік тара- пынан түрік халықтарын латын алфавитін қабылдауға қарсылық көрсе- туге шақырғандай қабылданды. Қазақ қайраткерінің жаңа өкіметтің им- перия құрамындағы түрік халықтарына жасап отырған қиянатын ашық айтып, оған қарсылық көрсетуге үндеуі сталиндік басшылыққа, əрине, ұнамады. Мұндай қарсылықты А.Байтұрсынұлы 1924 жылы қазақ білім- паздарының тұңғыш съезінде, сондай-ақ 1925 жылы Пішпекте болып өткен қырғыз елінің ағарту қызметкерлерінің бірінші съезінде де ашық білдірген еді. Соңғы жиынды сөйлеген сөзінде ол мынадай ойды айтты: «...культура есть видоизменение эксплуатации. Это видно из того, что и теперь Англия и Америка, как самые культурные страны, эксплуатируют отсталые нации. Это общий закон природы, и в отношении развития они идут впереди. Народность, которая могла бороться, идет вперед, может создать вы- сокую культуру. Мы же не могли этого сделать и отстали... Москва, Ком- партия конкурируют с другими странами, но мы всегда остаемся в хвосте. Победителями в борьбе могут выходить те, кто способен совершенство- ваться, а для того чтобы быть способным, нужно быть культурным, тех- нически вооруженным... К нам, беспартийным, Советская власть относится с недоверием, но мы не дураки, чтобы не оценить значения Советской власти, дающей нам возможность проявить себя» [45]. Жалпы Баку съезі Ахмет Байтұрсынұлына Совет өкіметіне қатысты ұстанымын біржола анықтау сəті болды. Бұл жолы ол биліктің еліне өз тағдырын өзіне шешу мүмкіндігін бермейтіндігіне көзі жете түскен еді. Қайраткердің бұл жолғы жеңілісі Алашорда үкіметін құру əрекетінен (1917–1919) кейінгі екінші жеңілісі-тін. «Байтұрсынов коммунист болған емес, болмайды да» деген пікірдегі сталиндік билік араға 3 жыл 3 ай са- лып оны қамауға алды. Қайраткердің ендігі өмірі рухани күйзелісте, қу- ғын-сүргін жағдайда өтті.

Ескертулер 1. Кеңестік идеология жасырған ақиқат // Жас Алаш. – 2016 ж. 29 қыркүйек. 2. Государственный архив Росийской Федераций (ГАРФ) 7-қ.,109-т., 2881-іс. 3. Сонда, 3-4об пп. 4. Сонда, 33, 38 пп. 5. Сонда, 21-32 пп. 6. Сонда, 21-22об пп. 7. Сонда, 22об -24 пп. 8. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1-т., – Алматы. 2013. – 144 б. 9. Байгалиев Б. Абай өмірбаяны архив деректерінде. – Алматы, 2001. – 27-28 б. 10. Сонда, 44-65 б. 11. Сонда, 42 б. 12. Валиханов Ч.Ч. Соч. т.5, – Алматы: 1985. – 150 с. 13. Абай Құнанбаев. Шығармалар. 2 томдық. – Алматы, 1968, 2-т., 163 б. 14. Сонда,170-171 б. 15. Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы. 4-т. – Алматы. 2005. – 205 б. 16. Бөкейхан Ə. Шығармалары.VІ т., – Астана. 2018. – 21 б. 17. Бөкейханов Ə. Шығармалары. – А., 1994. – 272 б. 18. Дулатұлы М. Бес томдық шығармалар жинағы. – А., 2003. – 189-190 б.б. 19. Бөкейханов Ə. Шығармалары. – А., 1994. – 271-274 б.б. 20. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Бірінші том. Өңделіп, толықтырылған екінші басылым. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2008. – 480 бет, суретті. – 167- 168 б.б. 21. Байғалиев Б. Абай өмірбаяны архив деректерінде. – Алматы, 2001. – 68-79 б.б. 22. ГАРФ. 7-қ, 109-т., 2881-іс, 16-п. 23. Сонда, 11-п. 24. Сонда, Л. 31об 25. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. 1 кітап. Сонда, 174 б. 26. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Екінші кітап. – Алматы: «Мектеп», 2017. – 79 б. 27. ГАРФ. 1-8131қ., 31-т., 86105-іс. 28. Сонда, 1-п. 29. Известия Киргизского края. – 1920. 16 апреля. No16. 30. Сонда. 31. ҚР ІІМ Алматы қаласы бойынша архиві, 6-қ., арх.No124, 2-т., 159-160-п.п. 32. Письмо Ф.Э. Дзержинскому, 19 мая 1922 г. // Ленин В.И. т.54. 265-266 с. 33. Заки Валиди Тоган. Воспоминания. Борьба мусульман Туркестана и других восточных тюрок из национальное существование и культуру. Москва, 1997. – 365 с. 34. ҚР ІІМ Алматы қаласы бойынша департаментінің архиві, 6-қ., No011020- іс, 1-том, 1-17 п.п. 35. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы 1 кітап, 302 б. 36. Шоқай М. Шығармалары. 12 томдық 3 т., – Алматы, 2012. – 237 б. 37. ҚР ІІМ АҚДА., 6 қ., No09797 іс, 114-118 п.п. 38. Тайны национальной политики ЦК РКП «Четвертое совещание ЦК РКП с ответственными работниками национальных республик и областей в г. Москве 9-12 июня 1923 г.» Стенографический отчет. М., 1992.– 296 с. 39. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 5-т., – Алматы, 2013. – 182-187 бб. 40. Қазақ білімпаздарының тұңғыш сиезі. – Алматы, 2005. – 93 б. 41. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. 1 кітап. Сонда, 103 б. 42. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 4 т. – Алматы, 2013. – 298 б. 43. Сонда, 299 б. 44. Первый всесоюзный тюркологический съезд. 26 февраля – 5 марта 1926 г. (стенографический отчет). – Баку. 2011. – 509-511 с. 45. Карбозов Д. Ахмет Байтурсунов жəне қырғыз тили // Ұлттық рухтың ұлы тіні. – Алматы, – 1999. – 220-233 б.б.

§2. МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ: АЛАШТЫҚ ҚАЛАМГЕРЛЕР МАНИФЕСІ Ұлт-азаттық қозғалыстың жеңіліске ұшырауы, азаттық үшін күресте белсенділік танытып, көзге түскен ұлт оқығандарына жаңа биліктің суық қабақ танытуы шығармашылықтағы зиялыларға əсері зиянды болды. Ендігі уақытта елді, ұлтты бірлікке, тəуелсіздікке шақыру, билікке, билік- тегі партияға қарсы үндеу тастауымен бірдей ұғылатын кезең келді. Қа- ламгерлерге мүлдем жаңа да бейтаныс, табиғилығынан жасандылығы ба- сым көрінген идеяға бейімделіп шығарма жазып, үн қосу жеңілге түскен жоқ. Соған байланысты шығармашылықта абдырау жəне тоқырау үрдісі етек алды. Ақынның:

деген жолдармен басталатын дастаны осы көңіл күйді білдіретін еді. Ұлт қаламгерлері тағдырындағы осындай күрделі кезеңде бұл тұйық- тан шығар жолды ұсынған бағдарламалық туынды – «Алқа-Табалдырық» өмірге келді. Оның авторы – Мағжан ақын еді. «Табалдырық» – қазақ ұлт-азаттық қозғалысы (1916–1919 жж.) ке- зекті жеңіліске ұшырағаннан кейін қалыптасқан тарихи жағдайда ұлттық көркем ойға теориялық негіз беріп, оны жаңа сапа жəне сатыға көтерген ұлы туынды. Қазақ əдебиетінде бұдан бұрын да, сондай-ақ одан кейін де ұлттық көркем ойға ортақ ұстаным ретінде ұсынылған мұндай бағдар- ламалық – мəлімдеме болған емес. «Табалдырықтың» жаңашылдығы да, қайталанбас ерекшелігі де, əдеби мұра ретінде құндылығы да оның осы қырынан туындайды. «Табалдырық» – ұлы шығармашылық иесінің кредосы, сенімі. Ол күрделі өзгерістер кезеңінде өмірге келген өткінші мазмұндағы құжат емес, ол бүгін де өзекті, ұлт өмірінің жан дүниесіне жаңа серпін бере алатын қуат көзі. Мағжан ақын оны өзі құрмақ болған «Алқа» ұйымының бағдарламасы, идеялық ұстанымы ретінде 1924 жылы жазғанын айтады. 1924–1925 жылдар Мағжан Бекенұлының Мəскеуде көркем-əдебиет институтының соңғы курсында оқуда жүрген кезі. Бұл ақынның кеңестік империя астанасында аз уақыт болса да шығармашылықтағы ортада білім алып, ой қорытып, кемеліне келген шағы-тын. Ол бұл уақытқа дейін бір- неше жинақтардың авторы. Ең бастысы, ақын əлгінде ғана ұлт зиялыла- рымен бірге азаттық үшін қозғалысқа белсенді түрде атсалысып, бірақ оның дегеніне жете алмай, жеңіліс тапқанын көзімен көріп, тауы шағы- лып, терең рухани күйзелісті басынан кешіріп, енді ғана сол тұйықтан шыға бастаған кезі-тін. Осы арада кезінде ғалымдар арасында дискуссия тудырған «Табал- дырықтың» авторлығы мəселесіне тоқталып өткен жөн. «Табалдырық» ұжымдық туынды деген пікір бар [1]. Ғылымда белгілі бір мəселеге бай- ланысты түрлі пікірлердің болуы əбден мүмкін екендігін мойындай оты- рып, дегенмен, «Табалдырықтың» авторлығына қатысты ондай тұжы- рымға негіздің тым əлсіз екендігіне бірден тоқталған жөн. Мəселе мы- нада. Біріншіден, «Табалдырық» – бұл шығармашылықтағы көзқарастық ұстаным. Ал, ұстанымды мұндай деңгей-дəрежеде білдіру, əрине, үлкен теориялық даярлықты, зор қабілет-қарымды талап етеді. Сол тұстағы қа- зақ көркем ойында мұндай ортақ ұстанымды тиесілі дəрежеде қорытып бере алатын шығармашылық иелері көп емес-тін. Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мұхтар Əуезов, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Май- лин... Бұлардың біреуі де «Табалдырықты» жазуға қатысы болғандығын білдірген емес. Ия, рас, Ж.Аймауытұлы мен М.Əуезов оның мəтінін пош- та арқылы алып, авторына хат түрінде жауап бергендіктерін айтқан. Сон- дай-ақ азаттық қозғалыстың жетекшілері тарапынан ортақ ұстанымды білдіруге байланысты жеке шығармашылық иесіне тапсырыс болғанды- ғын айғақтайтын фактілер де кездеспейді. Сондықтан да, «Табалдырық» Мəскеудің көркем-əдебиет институ- тында теориялық даярлықтан өткен, империя астанасындағы түрлі əде- би ағымдардан [2] жақсы хабардар, бұған қосымша əрісі еуропа, берісі орыс əдебиеті мен қазақ көркем ойы арасындағы айырмашылықты терең меңгерген Мағжан ақынның қаламынан туған шығарма деп айтуға негіз жеткілікті. Енді төменде осы тұжырымға айғақ бола алатын фактілерге тоқтала- йық. Профессор Дихан Қамзабекұлының пікірінше, құжаттың аты «Та- балдырық» емес «Алқа», ал «Табалдырық» деп авторлар бағдарламаға кіріспе бөлімді ғана атаған. Ғалымның мұндай пікірге келуін белгілі дə- режеде түсінуге болады, өйткені оған тақырыпқа қатысты басқа құжаттық фактілер таныс емес-тін. Мағжан ақын соңғы рет 1937 жылы 30 жетоқсанда тұтқынға алынып, келесі 1938 жылы 6 қаңтарда тергеушіге берген жауабында біз қарас- тырып отырған тақырыпқа байланысты мынадай жағдайды баяндайды: «Алқа» аталатын əдеби үйірмені ұйымдастыруды 1925 жылы ғой деймін, Мəскеуде жүргенімде ойластырған мен едім. «Алқаның» бағдарламасын да ГИЖ2-дің студенттері Жəкен Cəрсембин мен Аманғали Сегізбаевтың жақын араласуымен жазған да мен едім. Келесі жылы ГИЖ-ге оқуға кел- ген Ілияс Жансүгіров оған кейбір түзетулер енгізді» [3]. Бұл көрсетуден «Алқа» ұйымын құру идеясының да, сондай-ақ ол ұйымның бағдарла- масын даярлаушының да Мағжан ақын екендігін аңғару, əрине, қиынға түспейді. Деректік материалдардың көрсетуіне қарағанда жоғарыда аты аталған Жəкен Сəрсембиннің «Табалдырықты» даярлау ісінде өз үлесін асыра бағалауға ұрынғандығы байқалады. Оның осы мазмұндағы көр- сетулері «Табалдырық» авторлық топтың ортақ туындысы деген пікірге, белгілі дəрежеде, негіз болған да сияқты. Профессор Ш.Елеукеновтың мəскеулік студенттердің «Табалдырық» сияқты шығарма жазу деңгейіне көтеріле қоймағандығы жөнінде жасаған тұжырымы орынды. Бұған қо- сымша айтарымыз, Ж.Сəрсембин тергеу алдында толтырылған анкета- да білімінің «бастауыш» сынып (низшее) деңгейінде екенін көрсеткен. Осы ретте Жүсіпбек Аймауытовтың 1929 жылы 24 маусымда тергеушіге берген көрсетулерінен мынадай жолдарды оқимыз: «Алқаның» платфор- масымен мен алғаш рет 1925 жылдың бас кезінде Орынбор қаласында мынадай жағдайда таныстым: «Мен «Ақ жол» редакциясында Ташкентте қызметте едім, каникулға шығып, Орынбор қаласына бардым. Міне, осы сапарда мен редакцияда Сəрсембинге кезіктім, ал ол менде шаруасы ба- рын айтты... Келесі күні, əлде мүмкін сол күні ме, əйтеуір түскі ас кезінде Алдоңғаровтың үйінде кездестік, онда Сəрсембин, Алдоңғаров, ұмытпа- сам Сегізбаев жəне басқа маған аты-жөні мəлім емес кісілер болды. Есім- де қалғаны олар қостанайлық студенттер еді. Сəрсембин «Алқа» платформасын оқи бастады, оны мəскеулік студент- тердің Жұмабаевтың қатынасуымен даярлағанын айтты. Кейінірек, Жұ- мабаевпен өзара алысқан хат арқылы платформаның авторы Жұмабаев- тың өзі екенін анықтадым. Құжат Жұмабаевтың почеркімен жазылған еді. Оны жазу ісіне Бөкейханов Əлихан мен Байтұрсынов Ахметтің қатысы болды ма, ол жағын білмеймін, Сəрсембин де ол туралы ештеңе айтқан жоқ. Ол платформаны Байтұрсыновқа оқып бергенін айтты, ал Байтұрсы- новтың қандай пікір білдіргенін мен білмеймін» [4]. Сондай-ақ, бағдарламаның аты «Табалдырық», ал оның авторы Мағжан ақын екендігін Ж.Сəрсембиннің өзі де жоққа шығармайды. 1929 жылы 5 мамырда тергеушіге берген көрсетуінде ол 1924 жылы желтоқсанда Мəскеудегі Қазақ өкілдігінде (Казпредставительство) студент жастардың Мағжан Жұмабаевтың «Өлеңдер» жинағын талқылауға жиналып, жина- лыстан соң Мағжанның пəтерінде ақынның өзімен болған кездесуі жөнін- де мынадай көрсету береді: «Менің Жұмабаевпен кездесуім жиналыс бол- ған күні кешінде өтті. Ол Түркреспубликасы өкілдігінің бұрынғы үйінде тұрады екен. Өзінің шығармаларын талқылауға арналған жиналысқа бай- ланысты Мағжан менен егжей-тегжейлі сұрап, сонан соң жазулы шығар- масы бар екендігін, соны тарату қажеттігін айтты. Ол шығарма «Табалды- рық» аталатын əдеби платформа болып шықты» [5]. «Табалдырықтың» Мағжан ақынның қаламынан туғандығына дəлел бола алатын фактілерді келтіре беруге болады. Дегенмен ақынның берген мынадай мазмұндағы көрсетуі мəселеге біржола анықтық енгізеді деп бі- леміз. Ол 1929 жылғы 14 шілдеде берген жауабында: «Мəскеуде жүргенде мен Плехановтың, Луначарскийдің жəне басқа авторлардың еңбектерімен танысып, біраз пəндермен тереңірек айналыстым, сонан соң «Алқа» атал- ған əдебиеттің бағыты жөнінде сыни бағдарламалық мақала жазып, оны- мен Сəрсембин Жəкен мен Аманғали Сегізбаевты таныстырдым. ...«Алқа» бағдарламасы мен Жұмабаев жеке өзім жаздым. 1924 жылы қыста Сəрсембин жəне Сегізбаевтармен бірнеше мəрте талқылап, өзгеріс- тер мен түзетулер енгіздім» [6]. Міне, бұл келтірілген құжаттық фактілерден бағдарламаның аты «Та- балдырық», ал оның авторы Мағжан Бекенұлы екендігіне жеткілікті дəре- жеде көз жеткізуге болады. Ж.Сəрсембин жоғарыда аталған көрсетуінде «Табалдырық» бағдар- ламаның аты, ал «Алқа» сол бағдарламаны негізге алып құрылуға тиіс болған жазушылар ұйымы екендігін анық жеткізген. Мəселен, ол Ж. Аймауытовпен бірге өткізген жиында алдымен, «Табалдырық» платформасын жариялап, сонан соң барып «Алқа» ұйымын құруға көшу жөнінде сөз болғанын айтады [7]. Ж.Сəрсембиннің көрсетуіне байланысты мынадай бір жағдайдың ес- керілгені жөн. Алдымен, Алматыда, сонан соң Мəскеудегі Бутырька абақ- тысында алаштық топтың үстінен жүргізілген (1928–1930 жж.) алғашқы толқын сот процесінде басты тергеуші міндетін атқарған атақты Саенко. Ия, бұған дейін Украинадағы «халық жаулары» үстінен жүргізілген сот процестерінде мол тəжірибе жинап, енді осы «құрметті» міндетін «қазақ ұлтшылдарымен» күресте жалғастыруға арнайы жіберілген ОГПУ-дың Шығыс бөлімі бастығының көмекшісі Саенко осы [8]. Саенко Альшан- ский (Республикадағы ОГПУ бастығының орынбасары) жəне Петровпен (ОГПУ-дің Шығыс бөлімінің бастығы) бірге 1928–1932 жж. алаш қайрат- керлері үстінен жүргізілген екі дүркін сот процесінде Д.Əділов, Х.Ғабба- сов, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Ə.Байділдин жəне басқа- ларды тергеу жұмысында белсенді рөл атқарды. Арнайы тапсырма алған кəнігі Саенконың М.Жұмабаевтың «Табалдырығына» соншалықты шұқ- шия төніп, бағдарламаға қатысы болды-ау деген кісілерден түсінік алып, бұл фактіні кеңірек ауқымда жəне астарда қарауға тырысуы, əрине, жəйдан-жəй емес-тін. Саенкоға керегі «қазақ ұлтшылдары кеңестік билікке қарсы контррево- люциялық жасырын ұйым құрды жəне ол ұйымның «Табалдырық» сияқ- ты ұстанымы болды» деген тұжырым еді. Ал, пассионарлық ұстанымда жəне жоғарғы теориялық деңгейде жазылған «Табалдырық» жəне оны негізге алып құрылуға тиіс болған «Алқа» ұйымы Саенко сияқтылар үшін таптырмайтын «олжа» болатын. Сондықтан да ол «Алқаға» байланысты А.Байтұрсыновтан, Ж.Аймауытовтан (екі мəрте), М.Əуезовтен, А.Байта- совтан, Ə.Байділдиннен, Ж.Тілеулиннен жəне басқа алаштық тұтқындар- дан арнайы түсінік алды. «Табалдырыққа» байланысты егжей-тегжейлі көрсетуді Ж.Сəрсембин де берді. Тергеу ісіне куəгер ретінде тартылған Ж.Сəрсембиннің көрсетуінен оған тергеуші Саенко тарапынан жасалған қысымның табы байқалады. Тұтқынның «бəле» іздеген тергеушінің ыңғайына көнуге мəжбүр болып, шатысуларға жол бергендігі де содан бол- са керек. Мəселен, Алдоңғаровтың пəтерінде өткен шағын жиылыста бас қосқан кісілердің құрамына байланысты Ж.Аймауытов екеуінің көрсету- лерінде алшақтық бар. Ж.Сəрсембин атаған құрам тым ауқымды. Жинал- ған кісілердің арасында А. Байтұрсыновтың да болғандығы айтылады. Ал Ақаң Алдоңғаровтың үйінде ешуақытта болмағандығын көрсетеді. Бізге бұл ретте Ж.Аймауытов атаған құрам тарихи шындыққа жақын көрінді. Сонымен, «Табалдырық» 1924 жылдың соңы 1925 жылдың бас кезінде жазылды. Бұл бағдарламалық құжаттың жазылуына сол тұстағы Мəскеу- дегі жазушылар қауымы арасында қалыптасқан түрлі ағымдар мен теориялық ұстанымдардың өзара қақтығысының əсері болғандығы анық. Ал- доңғаровтың үйінде өткен басқосуда отырғандар Сəрсембиннен «Алқа» сияқты ұйымның бар-жоғын сұрағанда, ол «оған идеялық тұрғыдан жақын ұйымның мəскеулік жазушылар арасында бар екендігін», яғни оны қазақ жазушылары арасында құруға болатындығын айтады [9]. М.Жұмабаев өз тарапынан Мəскеуде жүргенде Вс.Иванов, Первухин жəне Л.Сейфуллина сияқты орыс жазушыларымен байланыс орнатып, «бірақ ол байланыстың іскерлік қатынастан аспағандығын» білдірген [10]. Осы арада тоқталуға тура келетін тағы бір мəселе бар. Əдебиет тари- хын зерттеушілер М.Жұмабаевтың «Алқа» ұйымын құруға байланысты идеясын ҚазАПП-пен (Қазақ пролетариат жазушыларының ұйымы) бай- ланыстырады, яғни оны М.Жұмабаев бастаған алаштық ұстанымдағы жазушылар ҚазАПП-қа балама ұйым ретінде құрмақ болды деген тұжы- рымға бейім екендіктерін байқатады. Бізге мəлім тарихи құжаттарда мұн- дай пікірге негіз боларлық фактілер кездеспейді. Тіптен, керісінше, билік тарапынан ҚазАПП-ты құру жөніндегі шешімнің қабылдануын тездеткен «Табалдырықтың» қолжазба түрінде таралуы сияқты. Жоғарыда айтылғандай, М. Жұмабаев «Табалдырықты» 1925 жылдың басында, яғни қаңтар айында даярлаған. Ол жөнінде өз көрсетулерінде Ж.Сəрсембин мен Ж.Аймауытов айтады [11]. С.Мұқанов «Есею жыл- дары» атты өмірбаяндық хикаясында ҚазАПП-ты құру туралы биліктің шешімі 1925 жылдың шілдесінде баспасөзде жарық көргенін, ал бірақ бұл жазушылар ұйымын құру тек келесі 1926 жылы қазанда іске асқаны жөнінде мынадай фактілер келтіреді: «ҚазАПП-тың маған тапсырылған платформасы жазылды да, 1926 жылдың 4 октябрінде еңбекші қаламгер- лердің жалпы жиналысында талқыланып бекітілді. Сол күннен бастап Қа- зАПП осы платформаның бағытында қызмет атқарды». Жазушы «қазақ совет əдебиетінің белгілі бір дəуірінде туған», яғни партиялық тапсырма бойынша өзі даярлаған платформаның мəтінін «дəуірдің тарихи шынды- ғын түсінуде» пайдалы болар деген ниетпен толық күйінде береді [12]. Міне, бұл ҚазАПП-ты құру ісінің бастау көзінде тұрған, сондай-ақ оның платформасын жазған жазушының көрсетуінен ұйымның 1926 жыл- дың күзінде құрылғанын аңғару, əрине, қиын емес. Платформамен таныс- қан кісіге жаңадан құрылған жазушылар ұйымының өз қызметінде қандай мақсаттарды көздегендігі де анық байқалады. Яғни, «қазақ байлары орыс байларындай Октябрьдің таяғын оңдап жеген жоқ. Ауылда əлі де болса байлардың өкілі – Алашорданың ықпалы бар». Міне, осындай жағдайда «қазақтың пролетариат, қарашаруа жазушылары жалпы қазақ еңбекші- лерінің салт-санасын тəрбиелеп, еңбекші бұқараны социалдық дəуірге жетектеуге, еңбекші таптың мақсатына теріс пікірлермен күресуге пар- тияға көмектес болулары керек» [13]. Бұл жаңа құрылған Жазушылар Одағының Ф.Голощекин ұсынған «Кіші Октябрь» курсын қабыл алуы еді. Ф.Голощекин 1925 жылы желтоқсанда Қызылордада өткен 5-ші Өлкелік партия конференциясында жасаған есеп баяндамасында «Ауылда нағыз совет билігі жоқ, байдың билігі бар, рудың билігі бар...» [14], – деп көрсеткен еді. Кейін ол бұл тұжырымын И.Ста- линге жолдаған хатында: «...революция ауылдағы бұрынғы революцияға дейінгі қатынастарға тимей, күшті рулар мен байлардың экономикалық жəне саяси билігін сол күйінде қалдырып отыр» [15], – деп қайталады. Яғни, жаңа құрылған Қазақ пролетариат жəне қара шаруа жазушылар одағының өз мойнына алған негізгі міндеті Д.Қамзабекұлы дəл атап көр- сеткендей «тоталитаризмнің рухани саладағы күштеу» құралына айналу еді [16]. Сонымен, «Табалдырық» авторы нені көздеді, алдына қандай мақсат- тар қойды? Бұл арада, əрине, бағдарламаның көздеген мақсаты деп көп нəрсені тізбелей беруге болар еді, бірақ оның қажеті жоқ. Біздің пікіріміз- ше, ол – əдебиеттанудың міндеті. Сондықтан да, «Табалдырыққа» біз тек тарихи құжат ретінде, белгілі бір тарихи кезеңнің куəлігі ретінде ғана тоқталмақпыз. Міне, осы тұрғыдан алғанда «Табалдырық» авторының ал- дына қойған мақсаты, одақ көлемінде орнығуға бет алған тоталитарлық идеология жағдайында қазақ қаламгерлері үшін теориялық маңызы бар мəселе, бұл біріншіден, күрделі əлеуметтік жəне мəдени реформалар ал- дында тұрған қазақ қоғамының салыстырмалы тұрғыдан орыс қоғамынан ерекшеліктерін анықтау, соған сəйкес, екіншіден, ұлт жазушыларының шығармашылықтағы ұстанымын белгілеу еді. Мұндай міндетті белгілі бір деңгейде шешу жалпы ұлттық мəдениетке, оның зиялылар қауымына үлкен сынмен тең шаруа болатын. Ал осы мезгілде шығармашылықтағы жетекші тұлға (лидер) ретінде мойындалған Мағжан ақынның өз ұстаны- мын ортаға салып, «Табалдырық» сияқты бағдарламаны ұсынуы өркениет жолында тұрған қоғам үшін толық табиғи құбылыс-тын. 1916 жылғы көтеріліс, қазақ жастарының майдандағы қара жұмысқа алынуы, оның артын ала келген 1917 жылғы революциялық аласапыран, қазақ ұлт-азаттық қозғалысының заманға лайық жаңа қарқын, мақсатты сипат алуы – ұлт өміріндегі осындай күрделі өзгерістер мезгілінде заман қойған түрлі сауалдарға аласұрып жауап іздеген халықтың шерлі көңіл- күйін бағып, оның нəзік қылдарын баса білу, тіптен халықпен бірге қуа- нып, бірге егілу Мағжан поэзиясына тəн қасиет. Ал Мағжан шығарма- шылығының негізгі өзегі, оның болмыс-бітімін анықтап тұрған тылсым да тұңғиық сыры – ол азаттық идеясы. Мағжан азаттық жыршысы. Жеке тұлғаның, бүтін қоғамның азаттығы – Мағжан поэзиясының іргелі тақы- рыбы. Мағжан өз уақыты мен заманының ақыны. Сондықтан да ол үшін қоғам жəй абстракция емес, ол оның еркіндікке, теңдікке ұмтылған қазақ елі. Яғни, ол ұлт-азаттық қозғалыс дəуірінің ақыны, ұлт-азаттық күрес жыршысы. Мағжан ақын шығармашылығының ерекшелігі де осында. Сондықтан да 1917 жылғы революциялық өзгерістерден соң Алаш қоз- ғалысының жеңіліс табуын, қазақ ұлтының шарасыз жағдайын өз шығар- машылығы арқылы терең қорытып, осы тарихи мезгілдің ұлт өміріндегі ерекшелігін поэзия тілінде дəл бедерлеген Мағжан ақын еді. Сезімтал ақын үшін бұл тарихи кезеңдегі (шамамен 1919–1924 жж.) өмір «абақты- ға» тең, өйткені ақын көңілі айға (яғни азаттыққа – авт.) ұмтылып, бірақ оны ала алмаған балаға ұқсайды, жүрегі жаралы. Т.Жұртбай құрастырып, алғы сөзін жазған «Алаш ақиықтары» аталатын кітапта Ж.Аймауытов пен М.Жолдыбаевтың 1924 жылы мамырда Мəс- кеудегі Мағжан ақынға жазған хаты берілді. Хат иелері қазақ əдебиетін- де «өзіндік дəуір жасау» Мағжан ақынның ғана қолынан келетіндігін, «сұр айдың артынан күншуақ болмай» тұрмайтындығын, «күннің көзін мəңгілік бұлт басып тұру мүмкін» еместігін ескертіп, ендігі уақытта оны «торығуды, зорығуды, зорлануды» қойып, жаңа тілек, жаңа арман, яғни жаңа жасампаз өмірге ұмтылған ақынның күйіне өтуге шақырады [17]. Осы мазмұндағы хаттарды Мағжан ақынның басқа да ұлт зиялыла- рынан алып, ал қайсыбірінен осы пікірді ауызекі естігені байқалады. Ал «Табалдырық» болса сол айтылған тілектерге байланысты ақынның бер- ген жауабы еді. Құжаттың бағдарламалық, концептуалдық мазмұн жəне сипатта жазылуы да ақын көзқарасындағы кезеңдік өзгеріске байланысты болатын. Ақын нағыз талант иесі ретінде оның шығармашылық еркін- дігіне қол салған зорлықшыл билік пен оның идеологиясына ашық түрде қарсылық танытты, оларды өзінің көзқарас, ұстанымымен есептесуге шақырды. Бұл ретте соцреализм шығармашылықтағы ұстаным ретінде қазақ жазушысына сырттан қандай зорлықпен телінген əдіс болса, «Табалдырық» та өз ретінде қазақ қоғамының ішкі даму ерекшелігінен бастау алып, оның ішкі табиғи тілек-сұраныстарына жауап беретін таным құралы, зерттеу əдісі болатын. Мағжан ақын диалектик. Ол Еуропа, орыс өмірінің қазақ қоғамына ық- палын жоққа шығармайды, асыра да бағаламайды. ХХ ғасырдың басын- дағы Ресей – қазақ қоғамы үшін отарлаушы мемлекет. Бұл ретте ол басқа континенттердегі қазақ сияқты экономикалық дамуда кенже қалған елдерді шикізат көзі жəне өз тауарларын өткізетін рынок есебінде өзіне бағынды- руды көздеген еуропалық мемлекеттердің ісін жалғастырушы ғана. Соны- мен бірге, Мағжан ақын пікірінше, «еуропа отаршылдығының бір қасиеті «құлды көп қуып батыр қылуы» өлімге бұйыруы», сол арқылы оны өмірге ғашық етуі, яғни «езілген елдің ұлттық сезімін оятуы», «соққы жеп сүлесі қатқан елдің есін жия бастауы». Бұл ретте 1905 жылғы оқиғалар ұлт əдебиеті үшін сапалы жаңа кезеңнің басталу сəті болды, «Оян, қазақ!», «Қы- рық мысал» сияқты елім, жұртым деген шығармалар өмірге келді. Осы ретте кез-келген қоғамға тəн мынадай бір заңдылық бар. «Ояна бастаған ел кешегі ел болған күнін есіне түсірмек». Ал, мұндай тарихи кезеңде əдебиеттің бірден-бір міндеті «ояна бастаған елге» оның «кешегі ел болған күнін есіне» салу болмақ. Мұндай əрекет сол өткен өмірдегі, сұрқия қоғамдық қатынастарды қайта орнату үшін жасалмайды. Əдебиет- ке өткен өмірдің нұрлы беттері мен жарқын тұлғаларын жырлау ұлттың өз құндылықтарына деген құрметін қалыптастыру, ел ретінде өз мүмкіндік- теріне деген сенімін туғызу үшін қажет. Қазақ əдебиеті енді ғана міне осы табиғи міндетін атқаруға кіріскен еді, араға келіп «зор төңкеріс» араласты. Ал, бұл төңкеріс (революция – авт.) қазақ үшін өз тарихы тудырған, өз өмірінен қайнап шыққан төл құбылыс емес, еуропа тарихынан туындап, орыс шындығы арқылы сырттан телінген жат құбылыс. Мағжан ақын жа- саған батыл да негізді тұжырымдардың бірі осы. Сол сияқты əлгінде ғана орнаған билік қазақ əдебиетіне (əдебиетіне ғана емес! – авт.) ұлттық құндылықтарды түгендеуді қойып, жаңа ұс- танымға, яғни тек еңбекші бұқараның ғана мүддесін түгендеуге, қор- ғауға көш дейді. Яғни отарлық тəуелділіктегі қоғамға тəн табиғи ұлт- шылдық көзқарастан үзілді-кесілді бас тартып, тұтастыққа жете алмай келген ұлтты бөліп-жаруға бастайтын большевиктік-интернационалдық, бибауырмал (А.Байтұрсынұлы) көзқарасқа өт дейді. Мағжан ұғымында бұл домбыраның барлық шегін емес, бір ғана шегін басуды талап етумен тең. Ал, бір ғана шекті басудан терең мағыналы күй шықпайды. Бұл енді ғана ұлт өмірінің толыққанды суретін салуға ұмтылыс жасап отырған өнердің өрісін шектеп, тарылту дегенді білдірмек. Ұлт өмірінің белгілі бір қырын оның басқа қырлары мен беттеріне қарсы қою, өнердің тыны- сын тарылтумен тең. Еуропа əдебиетінің өмірді барлық қырынан игеруде жиған мол тəжірибесі бар, яғни бұл оның асқар таудай байлығы. «Еуро- па өмірінің өрі, қыры, күнгей де, теріскей де беттері əдебиетіне түскен. Еуропа адамының терең сезімдері, асқарлаған қиялдары əдебиет алып- тарының сұлу суреттеріне бөленіп жалпы адамзаттың алдына тасталған. Қара да, хан да, бай да, кедей де, данышпан да, надан да, ер де, əйел де, тəңірге махаббатшылы да, елге махаббатшылы да, əйелге махаббатшылы да, ұлтшылы да, ортақшылы да, бүгіншілі де, ертеңшілі де, меншілі де, сеншілі де, бəрі де жақсы да, жаман да жағынан суреттелген». Бұл Еу- ропа халқының (арасында бұқарасы да бар) атадан қалған мол рухани қоры, байлығы. Адамзатқа, əрбір халыққа өз өмірін түсіну, қорыту ісінде көрсеткен ғажап үлгісі, өнегесі. Яғни кез-келген ұлтқа өзінің жүріп өткен жолын, өмірін қорыту, түсіну ісінде бұл ортақ жол, ортақ тəжірибе, басқа жол жоқ. Сол сияқты қазақ елінің де «күнді һəм күңгірт дəуірлері болған һəм бар. Қазақтың өзінің жаратылысқа, өмірге, тұрмысқа өзіндік көзқарасы, өзінше философиясы, терең сезімі болған һəм бар. Осылардың бəрі туралы əлі айтарлық қалам тартылған жоқ». Олай болса Мағжан ақын түсінігінде «өзінше елді қоғамдаған хан, қоғамды қорғаған батыр, өзінше қоғамның қорғаны болған би, хан заманындағы құл, төре заманындағы төлеңгіт, бай заманындағы кедей, жауынгер ерге жолдас болған əйел, өт- кен ертегі күніміз, ертегідей күніміз» бəрі-бəрі неге əдебиет тақырыбына айналмасқа? Яғни енді ғана өз өміріңді игеру жолына түскен əдебиетті белгілі бір тақырыппен шектеу əділеттілік емес. Өмір дарағы қандай бай, мəуелі болса, ұлттық өнердің де салған суреті, тартқан күйі сондай сан қилы, сан қырлы болғаны жөн. Осы арнада өркендемей «қазақ адабияты терең адабият бола алмақ емес. Осылар түспей адабият өз адабиятымыз бола алмақ емес». Бұл «Табалдырықты» жазып, оны шығармашылықтағы қазақ қаламгер- лерінің алдына тастаған Мағжан ақынның ұлт өміріне, оның өткен жолы- на терең бойлап жасаған тұжырымы, сол арқылы қабылдаған ұстанымы еді. Сонымен бірге мұндай шығарманың өмірге келуі кезінде негізін Əбу Нəсір əл-Фараби мен Жүсіп Хас Қажыб Баласағұн сияқты ұлы шығар- машылық иелері қалаған ұлттық қоғамдық ой мен əдебиеттің өз табиғи арнасында тұрғандығының, өмірдің түрлі аумалы-төкпелі кезеңдерінде оның өзекті идеясы мен биік мақсат-мұраттарын қорғай алатын Мағжан сияқты алып тұлғаларының бар екендігінің де дəлелді көрінісі болатын. Өткен жиырмасыншы ғасырдың алғашқы ширегінде осылайша ұлттық азаттық үшін күрес жолына түскен қазақ елі ұлт зиялыларының қызметі арқылы өзінің қоғамдық өмірін қайта бағалау арқылы болашаққа ұмтылу- дың ғажап сəтін басынан кешірді. Ұлт өмірінің бұл ішкі терең сұранысын білдіретін ренессанстық тұлғалар да бүтін бір буын ретінде ұмсынып алға шықты. Сол арқылы ұлт өмірі мен оның болашағын сырттан төнген сұра- пыл қауіптен сақтап қала аларлықтай мүмкіндік туды. Өкінішке орай, бұл басталған процесс тағы да сол сырттан болған қатыгез араласудың нəти- жесінде өз табиғи арнасында тиесілі даму жəне өзгеру сатыларынан өте алмастан, бастапқы қарқынды қадамында-ақ ұлыдержавалық зорлықшыл күштің қаһарына ұшырады. Сөйтіп, Құдіретті Жаратушы сирек жіберетін, жанартаудай ұлттық жаңғыру сəті бесігінде тұншықтырылды. Мағжан ақынның «Табалдырық» аталатын бағдарламалық манифесі осы сəттегі ұлттық рухтың идеологиялық отарлауға қарсылығының нақты көрінісі, найзағайдай жарқылы болатын. Оның ұлы таланты, шығармашылық ша- быты бағындырған шырқау шыңдарының бірі-тін. Сонымен, Мағжан ақынға «Табалдырықты» жазуға түрткі болған жағ- дайға қайта оралайық. Ж.Сəрсембин жоғарыда аталған көрсетуінде (1929 ж.,и5 мамыр) 1924 жылы желтоқсанда Мəскеудегі қазақ студенттерінің жер- лестігі өткізген Мағжан Жұмабаевтың «Өлеңдер» жинағын талқылауға арналған кештен соң ақынның өзімен болған кездесуінде оған Мағжан- ның ұлтшыл ұстанымдағы жазушылардан алған бірнеше хаттарды көр- сетіп, оларда хат авторларының «Алқа» сияқты ұйым құру үшін, оның платформасын даярлау қажеттігі туралы ұсыныстар жасалғандығын айтады. Хат арқылы ұсыныс жасағандардың қатарында Ленинградтан М.Əуе- зов, Орынбордан Ж.Аймауытов, Ташкенттен Х.Досмұхамедов, К.Ке- меңгеров, А.Байтасов жəне М.Есболов бар еді. Ташкенттік топ осындай ұсыныспен бір емес, екі хат жазған сияқты. Сондай-ақ, осы мазмұндағы хаттар Семейдегі С.Дөнентаевтан, Х.Ғаббасовтан жəне М.Тұрғанбаевтан, Орынбордағы Алдоңғаров пен Е.Омаровтан, Петропавлдағы Ж.Тілеулин мен Ғ.Кемелевтен, Ақмоладағы Хайретдин Болғанбаевтан келген еді. Өкінішке орай, бұл хаттарды ғылыми айналымға тарту бақытын тағдыр бізге жазбаған сияқты. Егер бұл фактіні шындық ретінде қабылдасақ, онда Мағжанның «Алқа» ұйымын құруға байланысты осы аталған кісілермен пікір алысып, олар- дың қолдауын алған соң «Табалдырықты» жазуға кіріскенін аңғаруға бо- лады. Басқаша айтқанда, Мағжан ақын өзінің пікірлестерімен хат арқылы кеңесіп, олардың қолдауын алған соң «Табалдырықты» даярлау ісіне 1924 жылы кірісіп, келесі 1925 жылы аяқтаған еді. Ендігі уақытта даяр болған платформаның мəтінін қолмен көшіру ар- қылы көбейтіп, жоғарыда аталған адрестерге тарату қалған-тын. Жəкен Сəрсембиннің бұл іске тартылуы осы мезгілде, яғни платформаны көшіру жəне тиесілі адрестерге тарату кезеңінде болған. Ж.Сəрсембин: «Жұма- баев хатты оқып болған соң аталған кісілерге пошта арқылы тарату үшін платформаны көбейту керектігін айтты. Осы мақсатта ол маған платфор- маны көшіруді ұсынды. Мен, Жұмабаев жəне оның інісі болып бір жетінің ішінде мəтіннің 17 данасын даярладық, олардың бір данасын өзімде қал- дырдым» [18], – деп көрсетеді. Ж.Сəрсембин көрсетуінде берілген бұл фактілерге сенуге болады. Өйткені Мəскеуде қазақ алфавитіндегі теру машинкасын табу оңайға түс- пейтін, сондай-ақ болған күннің өзінде ондай машинкамен «Табалдырық» сияқты құжат мəтінін алудың өзі қауіпсіз емес-тін. Сондықтан да плат- форма мəтінінің қолмен көшіріліп көбейтілгендігі, бұл іске үш адамның бірі болып Ж.Сəрсембиннің қатысқаны ақиқат. Ал Мағжанның інісі деп отырған үшінші кісінің кім екендігін бұл көрсетуінде атамаған. Өз қолы- мен жазған көрсетуінде (1938 ж., 6 қаңтар) мəтінді көшіруге қатынасқан мəскеулік студент ретінде Аманғали Сегізбаевты атайды. Яғни, Мағжан ақын платформаны даярлауға (оқыған, түзеген жəне көшірген) қатынас- қан кісілерді Мəскеудегі Мемлекеттік журналистика институтының студенттері Сəрсембин жəне Сегізбаевпен, сондай-ақ осы институтқа тың- даушы ретінде келген Ілияс Жансүгіровпен шектейді. Ал Сəрсембиннің Мағжанның інісі деп отырғаны А.Сегізбаев болса керек. Сонымен бірге «Үлкен террор» кезеңіндегі тергеу материалдарына қа- тысты мынадай бір ерекшелікті зерттеуші назардан тыс қалдыра алмайды. Тергеушілердің басым бөлігі (бұл арада Дмитриенко жəне Саенко) жүргіз- ген ісіне қатысы болуы мүмкін деген адамдардың санын неғұрлым кеңей- те түсуге құштарлық танытты. Сол арқылы кез-келген істі кеңестік билік- ке қарсы ұйымдасқан топтың қастандық əрекеті ретінде, ал өзін сол ұйым- дасқан топты əшкерелеуші «тұлға» ретінде көрсетуге тырысты. Кеңестік репрессиялық машинаның ерекшелігі сонда, оған тартылған, оның торы- на іліккен адам шыбындай панасыз күйге ұшырады да, ал ол істі жүргіз- ген тергеуші əрқашанда жеңіске жететін ақылды да тапқыр тұлға рөлінде болды. «Табалдырыққа» байланысты да тура осындай жағдай байқалады. Мəселен, Мағжан ақын атынан баяндалған мына жағдай соның айғағы: «Сонымен, Сəрсембиннің, Сегізбаевтың жəне Жансүгіровтың қатысуы- мен мен даярлаған, сондай-ақ Бөкейханов пен Байтұрсынов қолдаған «Алқа» бағдарламасы қолдан көшірумен көбейтіліп пошта арқылы мы- надай адрестерге жіберілді: Қызылордадағы М.Дулатов пен Е.Омаровқа, Петропавлдағы Ж.Тілеулин мен Семейдегі М.Əуезовке. Бұл кісілердің бəрінен де қолдау таптым, сондай-ақ «Алқа» бағдарлама-платформасы рухында əдебиет саласында жұмыс жүргізуге уəде алдым» [19]. Міне бұл үзіндіден тергеушінің көздеген мақсаты анық байқалып-ақ тұр. Бірінші- ден, бағдарламаны жазушы мен оған көмек берушілер анықталса, екінші- ден бағдарлама идеясын қолдаушылар мен оған дем берушілер «белгілі», үшіншіден, сондай-ақ, бағдарламаны сұратып алып, ендігі уақытта оның идеясын «іске асырушы» субъектілер де ашылып отыр. Басқаша айтқан- да, бұл арада тергеушілер жоспарлағандай «антисоветтік» пиғылдағы қа- зақ ұлтшылдарының «Алқа» ұйымының «сұлбасы» шығып тұр. Тергеуші үшін ең маңызды нəрсе билікке қарсы «ұйымдасқан» топтың іс-əрекетінің əшкерленуі, топқа тартылған адамдардың аты-жөнінің аталуы еді. Репрес- сия машинасының жұмыс механизмі, өзіндік логикасы міне осы. Тергеуші Саенконың Мəскеуде жазылған «Табалдырыққа» қозғалыс басшылары Ə.Бөкейханов пен А.Байтұрсыновтың қатынасын анықтауға тырысқандығы логикаға толық сиымды əрекет. Өйткені аталған тұлғалар- сыз Саенконың құрған конструкциясы сенімсіз болып шығар еді. Сондықтан да ол Ж. Сəрсембинге бұл мəселеге қатысты бірнеше сұ- рау қойғандығы хақ, бірақ тергеуші мен тергелушінің екеуара сөзі «сұ- рақ-жауап» түрінде емес, жай баяндау түрінде берілген. Дегенмен тергеу хаттамасында тақырыпқа қатысты берілген фактілер көңілге қонымды екендігін мойындаған жөн. Мəселен, Ж.Сəрсембин Мəскеуге жалпыодақтық мұғалімдер съезіне келе жатқан А.Байтұрсынұлының жеделхат арқы- лы Мағжан ақынға хабарлап, күтіп алуын өтінгенін, ал темір жол вокзалы- на Ə.Бөкейханов жəне М.Жұмабаевпен бірге өзінің де барғандығын айтып, сол күні кешінде делегаттар орналасқан жатақханадағы А.Байтұрсынұлы бөлмесінде «Табалдырық» мəтінінің оқылып, оның соңы өзара ой бөлісуге ұласқандығын баяндайды. Міне сол отырыста Əлекең платформаны қол- дап, оны тарату жағын ұйымдастыруды қарастыруды ұсынады. Ал Ақаң қазақ əдебиетіндегі жағдайға тоқталып «еуропалықтар қазаққа еуропалық костюм кигізгісі келеді, ал шаруашылық ерекшелігіне байланысты қазақ- қа шапан кию қолайлы. Қазақтың түйесін поездың артына тіркеп қойғысы бар. Мұндай жағдай оған тиімсіз» екендігін білдіріп, «қазақ əдебиеті ұлт- шылдық ұстанымда болуға тиіс», бірақ бұл ретте «əдебиет пен саясатты араластырудан аулақ болған дұрыс» деген тұжырым жасайды. Басқа дерек көздерімен салыстыра отырып Ақаңның бұл айтқандарының оның жалпы ұстанымы арнасында екендігіне көз жеткізу қиынға түспейді. А.Байтұрсынұлы 1929 жылы 18 маусымда тергеуші Саенкоға берген жауабында «Мен Қазақстандағы əдебиеттегі ағымдармен таныспын, бірақ олардың ешқайсысына да қосылған емеспін, өйткені əдебиеттен қандай бағыттың, яғни пролетарлық бағыттың ба, жоқ əлде ұлтшылдық бағыттың ба үстемдік алатындығы мен үшін соншалықты маңызды емес... Қазақ əде- биетінің қандай бағытта даму алатындығын мен ешкіммен талқыға салған емеспін. Мəселен, Бөкейхановпен бірге М.Жұмабаев даярлаған платфор- маны оқығандығымыз есімде жоқ. 1924 жылы күзде Мəскеуде өлкетану- шылар съезіне барып, РСФСР Наркомпросының жатақханасына тоқта- ғанда Бөкейханов пен Жұмабаев менің бөлмемде болған да шығар. Сонда отырып «Табалдырық» платформасын оқыдық деп айта алмаймын. Əде- биетке қатысты қолжазба түрінде ме, жоқ əлде газеттік пе материалдарды оқыған да шығармыз, есімде жоқ. Сəрсембинді ұмытқан жоқпын. Мəскеу- де болғанда Жұмабаевпен бірге жүргені есімде» [20] деген көрсетулермен шектеледі. Əдетте, тергеушілерге берген жауабында фактілерге өте сараң А.Байтұрсынұлының бұл жолы да ақтарыла салмағандығы байқалады. «Табалдырықтың» біраз адреске таратылғаны анық. Ол жөнінде пош- та арқылы бағдарламаның мəтінін алғандар өз көрсетулерінде жасырмай айтқан. Мəселен, М.Əуезов 1931 жылы 20 қыркүйекте тергеуші Поповқа берген көрсетуінде «Жұмабаевтан бір конвертке салынған хат пен «Алқа- ның» бағдарламасын Семейде жүргенде алдым, ал алдын-ала ешқандай да хат арқылы пікір алысқан емеспіз. Бұл «Алқадан» құпия əрекет ретін- де бағалануға тиіс ештеме көргенім жоқ, платформаны алған соң БК(б)П Семей Губкомының үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі жəне «Қазақ тілі» газетінің редакторы Тоқжігітовке көрсеттім, «Алқа» мəтіні менде қалды, ал оны қолдайтындығымды жəне осы ұстанымдағы қаламгерлердің ұйымын ресми түрде құру үшін қазақ əдебиетшілерінің жиылысын шақыру қажет екендігін айтып Жұмабаевқа хат жаздым, іс осымен аяқталды» [21] – дейді. «Табалдырықтың» бір дана көшірмесін Мағжан ақын бұрын өзі жұ- мыс істеген (1921–1922 жж.) Петропавлдағы «Бостандық туы» газетінің редакциясына жібереді [22]. Ол жөнінде Жұмағали Тілеулин: «Алқа үйір- месіне байланысты мен бұрынғы көрсетуімде айтқанымды қайталаймын, яғни «Алқа» платформасының бір данасы «Бостандық туына» келді. Ол жөнінде редакцияның қазақ қызметкерлерінің жиналысында Айтқожин жəне оның орынбасары Бекішев айтты. Ол жөнінде басқа ештеме есті- генім жоқ, сондай-ақ М.Жұмабаевтың өзінен басқа ешкімге жазған да емеспін. Ал оған жауап хатымда Петропавлда «Алқаға» қатысты редакция тарапынан ешқандай əрекет жоқтығын айттым...» [23], – дейді. Мағжан ақынның «Табалдырықты» жіберген адрестерінің бірі Таш- кент еді. Бұл мезгілде алаштық зиялылардың біразы осы қалада қызметте жүрді, сондықтан да ақынның өз манифесін пікірлес серіктеріне жолдап, қолдау күтуін толық табиғи нəрсе ретінде қабылдауға болады. «Табалды- рықтың» Ташкентке пошта арқылы жіберілгенін ақынның жерлесі Бай- тасов Абдолла тергеушіге берген көрсетуінде (1929 ж., 14 шілде) айтады. А.Байтасовтың бұл көрсетуіне қысқаша болса да тоқталған жөн. Өйт- кені құжатта Мағжан ақынның сол мезгілдегі шығармашылықтағы ұста- ным ерекшелігі байқалады. «1925 жылы Жұмабаев Мағжан маған бірне- ше мəрте хат жолдап, оларда қазақ əдебиетінің ауыл тұрғындарына жақын болғаны дұрыстығын айтты. Жұмабаевтың əдебиеттің бағыты жөнін- дегі хаттарын Ташкентте редакцияда істеп жүрген Əуезов Мұқтардан да көрдім. 1925 жылы Жұмабаев Мағжан Мəскеуден маған Аймауытов, Ке- меңгеров жəне Ысқақовтан тұрған топқа арнап қазақ əдебиетінің бағыт- бағдары жөніндегі «Алқа» бағдарламасын жіберіп, оны талқыға салып, пікір білдіруді өтінді. Хат пошта арқылы жіберілді, сондай-ақ ол партияда барларға да жəне одан тыс жүргендерге де арналған еді», – деп көрсетеді А. Байтасов [24]. А.Байтасов осы көрсетуінде бағдарлама нұсқаларының А.Сегізбаевта, Ж.Сəрсембинде жəне М.Əуезовта болғандығын, ал «Алқа» бағдарламасы жөнінде Ə.Бəйділдиннің білгендігін, сондай-ақ Сəдуақа- сов, Мұқанов жəне басқалардың хабардар болуы мүмкін екендігін айтады. Əбдірахман Байділдин өз ретінде «Табалдырықпен» таныс екендігін мойындайды. 1929 жылы 1 шілдеде тергеушіге берген мəліметінде ол бағ- дарлама жөнінде 1925 жылы естігенін, тіптен «ұлтшыл» М. Жұмабаевтың «Алқа» ұйымын «құрып» қойғандығын көрсеткен. Сондай-ақ Мəскеуде жүрген Жұмабаевтың Шығыс еңбекшілерінің коммунистік универси- тетінде (КУТВ) сабақ жүргізіп, «Табалдырықтағы» негізгі тұжырымдар- ды сонда баяндағанын да білдіріп өтеді [25]. Ə.Байділдин көрсетулерінен, сондай-ақ осы мезгілге тəн басқа да фак- тілік материалдардан бір нəрсе анық байқалады. Мəскеудегі Шығыс бас- пасы, Ташкенттегі «Ақжол» газеті жəне басқа баспа құралдары арқылы ұлт-азаттық ұстанымындағы шығармашылықтағы топ Орталық биліктің кеңестік жаңа отарлау курсына мүмкін болғанша қарсылық көрсетіп бақ- ты, интеллектуалдық күрестің жаңа əдіс-құралдарын игерді. Газет-журнал беттерінде əдебиеттің өсу жəне өзгеру бағыттары жөнінде дискуссиялар ұйымдастырды («Ақжол», «Еңбекші Қазақ», «Қызыл Қазақстан» ж.б.). Өз ұстанымдарын цензурадан өткізу үшін олар эзоптық тілмен, яғни негізгі ойды жұмбақтап, жасырып айту, мысалы, ертегі, аңыз кейіпкерлерінің əрекеті арқылы білдіру сияқты əдіс-құралдарын пайдаланды. Алаштық зиялылардың 20-жылдары жүргізген бұл əрекеті интеллектуалдық кү- рестің қайталанбас ғажап үлгісі ретінде бағалануға лайық. Қазақ ұлтшылдарының жаңа қалыптасқан саяси жағдайда халыққа өз ойы мен ұстанымын білдіруде эзоптық əдіс-құралдарға көшкендігін кезінде Ф.Голощёкин де тура байқаған еді. Ол Өлкелік партия комитетінің 5-конференциясында (1925 ж., желтоқсан) қазақ басылымдарындағы («Еңбекші қазақ», «Ақжол» ж.б.) материалдардың мазмұнына тоқталып, бұл ақпарат құралдары «анық та түсінікті тілмен айтуға болмайтын нəр- селер жөнінде астарлы аңыз, мысал тілімен жазып үйренген, бұл жалпы- ға бірдей құбылысқа айналған. Белгілі бір мысалдың астарында біреудің іс-əрекеті тұрады. Мұндай əдісті патшалық баспасөзде эзоптық тіл деп атайтын» [26] – деген тұжырымға келіп, белгілі дəрежеде, шындыққа жа- қындай түскен еді. Тіке, ашық айтуға болмайтын мəселелерді ыммен, астармен айту əдісін əсіресе Мəскеудегі Шығыс баспасы (қазақ редакциясын басқарушы Нəзір Төреқұлов) тамаша игергендігі байқалады. Ал бұл кезде баспада Ə.Бө- кейханов, М.Жұмабаев сияқты астарлы ой айту ісінде əбден төселген сөз шеберлері жұмыс жасады. Қысқа мерзім болса да бұл кісілермен осы бас- пада қызмет атқарған Ə.Байділдин баспа меңгерушісі Н.Төреқұловтың бұл аталған штаттағы қызметкерлеріне «зор құрметпен əрі сеніммен» қарағандығын айтады. Баспа басшылығы мен оның қызметкерлері арасын- дағы өзара түсінушілік алаштық зиялыларға бұл маңызды орынды қысқа мезгілге болса да халық шығармашылығының үздік туындыларын (ескі аңыз, ертегі, жыр т.б.с.с.), сондай-ақ өз шығармаларын жарыққа шығарып отыру арқылы, қазақ қоғамымен байланыс үзбеу мақсатында пайдалануға мүмкіндік туғызған еді. Мəселен, А.Байтұрсынұлының ел арасынан жи- нап, түзетіп, даярлап, осы баспадан шығарған «Ер Сайын» (1923 ж.) жəне «23 жоқтау» (1926 ж.) сияқты кітаптары осы пікірге дəлел бола алады. Халық шығармашылығының үлгілерінен құрастырылған бұл екі кітап та, əрине, сол тарихи мезгілдегі алаштық зиялылардың көңіл-күйінен хабар беретін еді. «23 жоқтауға» жазған кіріспе сөзінде Ахаң бұл туынды- ларды қазақтың тіл мəдениетінің үлгілері ретінде ұсынады. Тек осы ойды ғана басшылыққа алып отырғандығын білдіреді. Ал шын мəнінде астар- лы ой тереңде жатты. «23 жоқтау», белгілі дəрежеде, əлгінде ғана жеңіліс тапқан ұлт-азаттық қозғалыс басшыларының шерлі көңіл-күйін білдіретін шығармалардан тұратын еді:

Лашындай сызып жер қиа... [27].

Кеңестік биліктің шешімімен Мəскеуде жалғыз бөлмелі пəтерде тұру- ға мəжбүр болған Ə.Бөкейханов тергеушінің «қазіргі уақытта кіммен сыр бөлісесіз?» деген мағынадағы сауалына «Менің екі-ақ жанмен сырласуым мүмкін, олар А.Байтұрсынұлы жəне М.Дулатұлы, бірақ олармен оңаша сыр алыса қалған күннің өзінде біз өкініш пен мұңнан арыла алмадық», – деп көрсетеді. Шəңгерей ақын айтқан жоқтаудан алынған жоғарыдағы жолдар қазақ азаттық қозғалысы басшыларының сол мезгілдегі көңіл- күйін дəл беретін еді. Сəл кешірек біз бұл тақырыпқа ораламыз, енді «Табалдырық» авторы- ның өз шығармасын кең ауқымға шығару əрекетіне тоқталайық. Сонымен, 1925 жылы Мағжан ақынның манифесімен Орынбор, Ташкент, Қызы- лорда жəне Петропавл сияқты орталықтардағы зиялылар танысты. Олар дерлік түгелдей Мағжан ақын ұсынған ұстанымды қолдайтындықтарын білдіргенімен, «Алқаны» білек түрініп құруға кірісіп кетуден іркілгендік- тері байқалады. Бұл арада, əрине, түсініксіз ештеме де жоқ. Одақта күш алып келе жатқан диктатуралық тəртіп қазақ зиялыларына «Алқаны» құ- руға жол бермейтіндігі анық-тын. Осы ретте Т.Жұртбайдың «Алқа» ұйы- мы жасырын түрде қызметін жүргізді деген пікірін қолдау қиын. Мұндай тұжырымға негіз боларлық фактілер жоқтың қасында. Ал тергеу бары- сында алынған көрсетулерді сол күйінде қабылдау қателікке ұрындырар. Дегенмен, елдегі ұлтшыл ұстанымдағы зиялылардың «Табалдырық- ты» жариялауға ынта танытқандықтары жөнінде айтуға негіз бар. Ж.Сəр- сембин 1925 жылы қаңтарда оқуын аяқтамастан кейін шақырылып Орын- борға оралып, журналистік қызметпен айналысқандығын, осы мезгілде Мағжан манифесін басылым арқылы жарыққа шығару жолдарын қарас- тырғанын мойындайды. Бұл іс бойынша оның алдымен сөйлескен ада- мы сол тұстағы «Еңбекші қазақтың» бас редакторы Смағұл Сəдуақасұлы. С.Сəдуақасұлы манифест идеясына қолдау жасап, газетке басуға келісімін береді, бірақ оны əуелде Е.Омаровқа, С.Қожановқа жəне Ж.Аймауытовқа оқытып, олардың пікірін біліп алуды ұсынады. Ж.Сəрсембин С.Сəдуа- қасұлымен екеуара болған əңгімеде, «Алқа» үйірмелерін құру жөнінде де сөз қозғалғандығын, бұл іске Смағұлдың іштарта қарағандығын білдіреді. Ж.Сəрсембиннің бұл көрсетуі негізсіз емес-тін. Басқа дерек көздері де С.Сəдуақасұлының Мағжан ақын ұсынған «Алқа» ұйымын құру идеясы- мен таныс болғандығын растайды. Шешімі 1925 жылы қабылданып, 1926 жылы күзде ұйымдастырылған ҚазАПП (қазақ пролетариат-қарашаруа жазушыларының одағы) шығар- машылықтағы зиялылар арасында түрлі қайшылықты ұстанымдар туғыз- ды. Оның платформасында көрсетілгендей басты міндеті қазақ ауылын- дағы байлармен, «байлардың өкілі алашорданың ықпалымен» күресте «партияға көмектес болу» еді [28]. Бұл арада əу бастан-ақ бұл одақтың біріншіден елдегі саяси билікті қолына шоғырландырған партиялық дик- татураның идеологиялық құралы ретінде өмірге келгендігі айқын болса, екіншіден, оған өзінің табиғи арнасы ұлтшылдық ұстанымында тұрған шығармашылық иелеріне қарсы ашық шабуылға көшу ісінде белсенді рөл атқару міндеті де жүктелген-ді. Басқаша айтқанда, Ресейдегі тап кү- ресі идеологиясын сол күйінде қабылдаған КазАПП, қазақ топырағында (постколониалдық кезеңдегі) өзінің толық табиғи арнасында тұрған қа- зақ ұлтшылдығымен күрес жолына түсті. Бұл 20–30 жылдардағы кеңестік билік жүйесі жағдайында талантты жəне белсенді қазақ жазушыларын жаппай репрессиялау саясатына идеологиялық негіз, алғышарт жасаумен, сол арқылы империялық орталықтағы ұлыдержавалық күштердің теория- лық, идеологиялық үстемдігіне жол ашып, оларға белсенді қызмет жасау- ды білдіретін еді. ҚазАПП-қа жүктелген міндеттің астарын тура түсінген санаулы тұл- ғалардың қатарында С.Сəдуақасұлы да болды. Міне осы топтың талабы жəне белсенді атсалысуымен 1926–1927 жылдары қазақ тілді басылым беттерінде ҚазАПП төңірегінде қызу айтыс болып өтеді. ҚазАПП идея- сын қолдаған жазушылар «Жыл құсы» аталатын əдеби жинақ төңірегіне бірігеді. Айтыс өзінің шарықтау шегіне 1927 жылы жетеді. Міне осы ай- тыс барысында ҚазАПП-қа қарсы топтағылар бұл ұйымды жауып, оның орнына «Советтік жазушылар одағын» құруды ұсынады. 1927 жылдың ба- сында Өлкелік партия комитетінің баспасөз бөлімінде осы мəселені тал- қылауға арналған 2–3 кеңес болып өтеді. Ə.Байділдин тергеу барысында берген көрсетуінде бұл кеңестерде орын алған айтыс-тартыстың баспасөз бетіндегіден анағұрлым ымырасыз ашық, қарсыласу түрінде өткендігін айтады. Міне осы болып өткен кеңестердің алғашқысында (1927 ж., наурыз) С.Сəдуақасұлы мен Ш.Тоқжігітов ҚазАПП-ты таратып, оның ор- нына түрлі бағыттағы жазушылардың басын біріктірген Советтік жазу- шылар одағын құруды ұсынады. Ал олардың бұл ұсынысын О.Жандосов, Ж.Сұлтанбеков, Ғ.Тоғжанов жəне Орынбаев қолдайды. Міне осы топтың тапсыруымен Ғ.Тоғжанов Өлкелік партия комитетіне аталған ұсыныспен кіреді. Өлкелік комитет бұл ұсынысты «Алқалықтардың» əрекеті ретінде бағалап, қабылдамай тастайды [29]. Бұл баяндалған фактіден С.Сəдуақасұлының «Табалдырық» манифесі- мен жақсы таныс болғандығын жəне ондағы ұстанымды іске асыру жо- лында тұрғандығын аңғару, əрине, қиынға түспейді. Дегенмен, «Табал- дырықты» ашық баспасөзде жариялауға С.Сəдуақасұлының ерік-жігері жеткенімен, оған партиялық цензура жол бермейтіндігі айқын еді. С.Сəдуақасұлының қазақ ұлт-азаттық қозғалысындағы орны мен рөлін жақсы түсінген тергеуші Саенко мен оның серіктері тергеу барысында міне осы мəселеге мүмкін болғанша нақты да толық жауап алуға тырыс- қандығын атап айтқан жөн. Біз үшін «Табалдырыққа» байланысты аса маңызды мəселелердің бірі, мүмкін ең негізгісі, ол платформа ұсынған ұстанымдағы қазақ жазушыла- ры мен олардың осы арнада өмірге келген туындыларын мүмкін болғанша анықтау болса керек. Бұл ретте алдымен ұлттық көркем ойда осы тарихи мезгілде қалыптасқан мынадай жағдайға тоқталған жөн. XX ғасырдың 20-жылдарының екінші жартысы қазақ əдебиетінде жаңа ағымның қалыптасуымен ерекшеленді. Ғасырдың басындағы азаттық қозғалыстың толқынында өмірге келген жаңа мазмұндағы көркем ойдың көтерген ұраны, қойған мəселесі қазақты ояту, оның аянышты да қауіпті жағдайын халықтың өзіне таныту болды. Осы мезгілде жарық көрген шы- ғармалардың атынан-ақ («Оян, қазақ!», «Маса», «Тұр, қазақ!», «Сарыарқа кімдікі?» ж.б.) олардың мақсат-міндеті көрініп тұрды, сондай-ақ револю- циялық өзгерістер қарсаңында қазақ қоғамында жаңа ситуация қалыптас- тыруға тікелей өз үлесін қосты. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, келесі 1917 жылы бүкіл қазақ жерінде болып өткен қазақ сьездері, солардың нəтижесінде қазақ комитеттерінің өмірге келуі (ұлттық мемлекеттілікке ұмтылыс), қазақ қоғамының Алаш партиясы ұсынған бағытқа қолдау көр- сетуі, белгілі дəрежеде, ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойы мен ұлттық əдебиеттің мақсатты қызметінің нəтижесі еді. Алашорда мемлекетінің құ- рылуы, Алаш автономиясын жариялау əрекеті ғасыр басындағы əдебиетті өмірге əкелген буынның осы мезгілде жүргізген ағартушылық, сондай-ақ саяси қызметінің де жиынтық көрінісі болатын. Өкінішке орай, бұл буынның ерлік қызметі күткен нəтиже бермеді, азаттық қозғалыс жеңіліске ұшырады. Ол үшін, əрине, алғашқы буын ұлт- зиялыларын кінəлау ағаттық болар еді. Трагедияның түп-тамыры импе- рия құрамындағы аз ұлттардың еркіндігін мойындаудан бас тартқан жаңа большевиктік биліктің антидемократиялық табиғатында жатты. Əлгінде ғана бас көтеріп, азаттыққа ұмтылыс жасаған ұлттық сана енді жеңілістің уын ішуге мəжбүр болды. Соған байланысты 20-жылдардың ортасынан басталып 30-жылдардың алғашқы жартысын қамтыған ұлт зиялылары- ның шығармаларындағы жаңа кезең қазақ қоғамдық ойындағы екіұдай (екіжақты) көңіл-күйінің көрінісі болды. Ахмет Байтұрсынұлының баспа көрген «Жоқтау» жинағы мен «Бесік жыры» алғашқы буын ұлт зиялыла- рының 1917–1918 жж. жеңіліске ұшыраған азаттық қозғалыстан кейінгі басыңқы көңіл-күйін білдірсе, Мағжан ақын қаламынан туған «Табал- дырық» жəне «Жүсіп хан», М.Əуезовтің «Хан Кенесі», І.Жансүгіровтың «Күйші» жəне «Құлагері», келесі екінші буын шығармашылық иелерінің ұлтқа жеңілістен кейінгі қайғылы жағдайын білдіре отырып, оны күй- ректіктен, біржола түңілуден сақтап, жігерлендіріп, жаңа күреске, жаңа ұмтылысқа даярлау əрекетінің көрінісі еді. Өйткені бұл буынның бойында жаңа қарқын, аға буын берген отанға, елге деген махаббат оты бар-тын. Олар Абайдың:

разылықты зор күшпен басып жаншуға даяр тұрған саяси билік жағда- йында еркін əдеби ойға да орын жоқ-тын. Соған байланысты ұлтшылдық ұстанымындағы қазақ жазушыларына жоғарыда айтылғандай эзоп тілін, яғни шындықты терең жасырып, астарлап айту əдісін игеруге тура кел- ген еді. Мағжан ақын бастаған жаңа буын ұлт жазушылары бұл жолда табыссыз да емес-тін. Өмірге мазмұндық тұрғыдан жаңа да тұтас көркем шығармалар шоғыры келді. Енді осы «Табалдырық» ұстанымындағы шы- ғармаларға тоқталайық. М.Жұмабаев 1938 жылғы 6 қаңтарда берген көрсетуінде қазақ қаламгер- лері арасында «Алқа» платформасын белсенді түрде ұстанғандар ретін- де Ж.Аймауытовты, А.Байтасовты, М.Əуезовты, Қ.Кемеңгеровты жəне І.Жансүгіровты атайды [30]. Бұл ретте ол Ж.Аймауытов пен А.Байтасов- тың Ташкент басылымдарында бірнеше өткір мақалалар жариялағанын, ал І.Жансүгіровтың «Күйші», «Құлагер» жəне басқа шығармаларын «Табал- дырық» жəне тарихи романтизм рухында жазғандығын мойындайды. Сонымен «Табалдырықта» баяндалған ұстанымдағы ұлт жазушылары «Алқа» түріндегі ұйымдарын құра алған жоқ, жаңа орнаған билік ондай əрекетке жол бермейтіндігін елдегі қалыптасқан саяси жағдай көрсетті. Сонымен бірге Мағжан ақын ұсынған идея тек ұсыныс күйінде қалып қойды деген тұжырымға келсек, онда «Табалдырық» ұстанымы арнасын- да өмірге келген қазақ көркем ойының біраз туындыларын түсіне алма- ғандыққа ұрынар едік. Біздің пікірімізше, жоғарыда Мағжан Жұмабаев атаған жазушылар қаламынан туған біраз туындыларды осы «Табалдырық» ұстанымындағы шығармалар шоғыры ретінде қарастыруға толық негіз бар. «Табалдырықта» Мағжан ақын ұсынған ұстанымды белсенді түрде талқыға салған Ташкенттегі «Ақжол» газеті болды. 1925 жылы газет бет- терінде «Біздің сауалдарымыз (анкеттер)» деген рубрика мен əдебиеттегі процесті талдауға алған жазушы жəне журналистердің мақалалары тұрақ- ты түрде жарық көріп тұрды. Газет ұйымдастырған бұл дискуссия арна- сында Ж.Аймауытов, А.Байтасов, Ж.Сəрсенбин жəне басқа авторлардың материалдары жарияланды. Олар өз мақалаларында «қазақ əдебиеті жаңа заманда қандай мазмұн жəне бағытта даму алғаны жөн» деген сауалға жауап іздеді жəне олардың ортақ ұстанымы «қожалық құрған, билеп-төс- теген үстем ұлттың əдебиеті мен төменшік, əлсіз, езілген, бодан ұлттың əдебиеті бір болмайды. Қазақ əдебиетінің ұлы орыс əдебиетінен айыр- масы бар һəм болмақ» деген тұжырымға сайды, ал қазақ əдебиетіндегі ұлтшылдықтың толық өмірлік негізі бар, ал ол өмірлік негіздің бірден ша- йылып жоқ болмайтындығы сияқты, əдебиеттегі ұлтшылдық сезімнің де «тез заманда қала қою мүмкін емес» [31]. Ал қазақ ұлтшылдығын олар мынадай мазмұнда түсіндірді «қазақ ұлт- шылдығы үстемдікті, бағындыруды көксеген, шегіне жеткен, озбыр ұлт- шылдық емес, алдымен бас қорғауға, жансауға қылуға, жете алса теңдік алуға талпынған тіленші ұлтшылдық. Тұрмыс жүзінде уақ ұлттардың қа- лың бұқарасы теңгерілмей тұрғанда, ұлтшылдық жоғалмайды» [32]. Сонымен бірге, əдебиет пен өнердегі социалистік реализмді тек бір қара бояумен ғана түстеу орынсыз болып шығар еді. Өйткені, қарапайым еңбек адамы, оның тұрмыс-тіршілігі, игілігі, Мағжан ақын «Табалдырығында» дəл басып айтқанындай, əдебиеттен өзіне лайық орын алуға тиіс құндылық. Мағжан ақын атап көрсеткендей, «Табалдырық» ұстанымында І.Жан- сүгіровтың «Күйші» (1935 ж.) жəне «Құлагер» (1936 ж.) атты шығармала- ры бар. «Күйші» дастаны 1929 жылы жарық көрген «Күй» дастанынан соң өмірге келген [33]. «Күй» дастанындағы ойдың желісі «Бозінген» күйіне құрылған. Ақын онда бұл зарлы күйді тартқан Молықбай шал мен «жаны жылаулы жапан даланың» арасындағы үйлесімділікті көріп, «əлемнің əуеніне бермес ем-ау, қазақтың мұңын тартқан күйші шалын» деген тұжы- рымға келгенімен, бұл көңіл-күйін октябрьдің «қып-қызыл боп тасыған суымен» шайып, оның орнын даланы дүркіреткен жаңа социализм күйіне береді. Соған қарамастан, 1934 жылы Ілияс ақын зарлы күй тақырыбына қайта оралып, енді «Күйшіні» жазады. Олай болса, бұл күйші кім, ол тарт- қан күй не туралы баяндайды? «Күйшіде» жауаптан сұрау көп. «Күйшінің» астары қатпар-қатпар. Күйді сүйген, оны терең түсіне де білген қатыгез Қарашаш сұлу төре тұ- қымы. Ал тоқсан күй мен сұңғыла өнердің иесі, «бір өзіне барлық Үйсін татымас» Күйші қара тобырдан. Яғни екеуінің арасында заман тұрғызған зəулім қабырға тұр. «Күйшіде» жауаптан сұрау көп дедік. Неге күй зарлы да, бірақ ол жет- кен көңілге тəтті? Неге толғауы тоқсан күйдің бірі бəрінен артық? Неге өнердің хас жорғасы – күйші жігіт күйді сүйген сұлуға тең емес? Жал- ғыз ұлын аңға балап атып салған Арша мергеннің тағдыры неге қайғылы? Неге тоқсан күйді түсініп, қабыл алған Қарашаштай сұлу күйші жанынан қайнап шыққан жалғыз күйді түсіне алмайды?... Бұл қойылған сұраулардың бəріне бірдей жауап беру мүмкін емес, ол біздің қолымыздан да келмес, тек біреуіне ғана жауап беріп көрейік. Қа- сиетті домбыра, одан шыққан тоқсан күйдің бəрі бірдей інжу-маржан, адам жанының шетсіз де шексіз қырлары мен сəттері. Бірақ сол тоқсан күйден ерекше бір ғана күй бар, ол Азаттықтың күйі. «Күйшідегі» Кене ханның сүйікті қарындасы Қарашаш сұлуда бəрі бар: төрелік тек те, ерекше көрік те, билік те, дүние-мүлік те. Бірақ Ілияс ақын айтқандай басқа тоқсан күй- ден өзгеше азаттықтың күйін түсінбеген сұлу Қарашаш Күйші көзінде «қыз емес, албасты», «жыландай жиырылған кесіртке», «қара тастай суық». Ілияс ақын үшін Қарашаш билік, мүмкін ол патшалық болар, мүмкін ол ке- ңестік болар, қайсысы болса да ол билік. Ол жеке басты пенденің азаттығын сыйласа ғана, жеке тұлғаның еркіндігіне басты құндылық ретінде қараса ғана құрметті. «Адамның азат басы дəулет екен, өзінде ердің еркі – сəулет екен», олай болса «домбыра бостандықтың ырғағын тарт!» – дейді ақын. «Құлагер» бұл да күй. Ілияс ақын айтқандай «қазақтың қиялының жақсы аты», арғымағы. «Құлагер» зарының авторы Ақан сері, Ілияс ақын пікірінше «əулие болмаса да, безеген жан». Неліктен? Бұл сұрауға жауап беруді, жалпы Ақан тұлғасы мен шығармашылығының түпкі себебін түсіндіруді «Құлагер» авторы кейінгі тарихшыларға қалдырады [34]. Бұл мəселе тарихи зерттеу тақырыбы ретінде іргелі монографиялық еңбектерде қарастырылған, сондықтан да бұл арада тек жасалған негізгі тұжырымдармен ғана шектелейік. XVІІІ ғасырдың 50-жылдары Жоңғар қалмақтары біржола ығысқаннан кейінгі уақытта, басым түрде Орта жүз қазақтары жайлаған Арқа жерінде аз мезгілге болса да тыныштық орнап, мал шаруасына аса қолайлы бұл өлкеде қазақ ауылдары салыстырмалы түрде болса да, емін-еркін өсіп-өркендеу сəтін басынан кешірді. Емін- еркін Арқадағы ғажап өмір туралы ертегідей түсінік қазақ санасында міне осы уақытта орын тепті. Бірақ бұл мезгіл де ұзаққа созылған жоқ. XІX ғасырдың 20–40-жылда- рынан бастап, казак посёлкалары енді қазақтың қалың ішіне еніп, Көкше- тау, Ақмола, Атбасар өңірлерінде орныға бастады. «Енді еркіндік заман жоқ, дұшпанның құрған торы бар. Ендігі жүрген жігіттің, маңдайында соры бар», – деп Шортанбай ақынның ой түйген заманы шамамен осы мезгілге тұс келеді. Ақан сері мен Біржан салдың əндерін кернеген мұң аяқтың астынан сусып басқаға өтіп бара жатқан атамекен жер, сол жермен бірге кетпек еркіндікті жоқтаған елдің көңіл-күйін білдірсе керек. Ілияс ақынның Ақан серісінің сүйгені Ақмарқа сұлу да, мінгені Құла- гер, жаттағаны жыр, жоқтағаны жер. Ақмарқаны ала алмағаны, Құлагерді төгілтіп өмірінің соңына дейін серік етіп жүре алмағаны, Көкшетау–Бура- байдай жерді ұстап тұра алмағаны үшін «алдымен өзін жазалаған», шерлі де мұңлы Ақан сері. Сөйтіп жалғыз қалған, қоғамнан шеттеп шыққан «артық адам» (лишний человек). Дегенмен, Ілияс ақынның айтпағы ол емес-тін. Оның айтпағы Ақанның Құлагері. Анығырақ айтсақ Құлагер- ге жоқтау. Қазақы көңіл оны түсіне алады. Арғымақ ат ер жігіттің қана- ты, яғни ол қазақ ұғымында азаттықтың жалқы баламасы. Ілияс ақынның «Құлагері» азаттыққа айтылған жоқтаудай оқылатындығы да сондықтан. Мағжан ақынның 1937 жылы Алматыға келіп, Жансүгіровтің «Күйшісі» мен «Құлагерін» оқығанда, оның«Алқа» «платформасы арнасында үлкен жігермен ізденіс жасағандығына көзім жетті» дегенде айтқалы отырған негізгі ойы да осы болса керек. Ілияс ақынның көздегені «Құлагерін» жоқтап күңіренген Ақан серінің бейнесі арқылы азаттығына қолы жетпеген қазақтың шерменде көңілін білдіру еді. Ал, осы «Табалдырық» манифесін жазып, «Алқа» ұйымын құруды ой- ластырған Мағжан ақын осы мезгілде өзі ұсынған ұстанымда шығарма- лар жазды ма? Ақынның 1925 жылдан кейінгі шығармашылық тағдыры жеңіл-желпі қалыптаспағандығын аңғару қиынға түспейді. Осы жылғы мамырда партияның Қазақ өлкелік комитетінің атына И.Сталиннің «Ақ- жол» газетінің саяси ұстанымына байланысты жолдаған хатынан соң алаштық зиялылардың жағдайы бұрынғыдан күрделене түсті. Олар Мəс- кеу, Ташкент, Қызылорда жəне басқа орталықтардағы баспа жəне редак- ция ісіндегі қызметтерінен босатылды. Мəскеудегі Орталық баспадағы қызметінен Ə.Бөкейханов та кетірілді. «Ақжол» жəне «Еңбекші қазақ» га- зеттерінің редакциясында қызметте жүрген Алаш қозғалысына қатынасы бар деп танылған шығармашылық иелері жұмыссыз қалды. Басқаша айт- қанда, «ұлтшыл» ұстанымдағы жазушыларды ашық түрде қудалау баста- лып кетті. Міне, осы елде қалыптаса бастаған жаңа саяси жағдайды есеп- ке алғанда Мағжан ақынның астарлы оймен біршама еркін жазған соңғы көлемді шығармаларының бірі – «Жүсіп хан». Ақынның 1988 жылы жа- рық көрген шығармалар жинағында бұл поэма 1924 жылғы қазан айында жазылған деп көрсетілген [35]. Бұл мезгілде Мағжан ақын Мəскеудегі Орталық баспаның қазақ сек- циясында қызметте жүрді. Осы жылдары ақынмен қызметтес болған ұлт зиялыларының бірі мынадай пікір білдіреді: «Орталық баспаның қазақ секциясының қызметінде алашордалық ұстаным басымдылық алды. Н. Төреқұлов (секция басшысы – авт.) əрқашанда Бөкейхановтың ұсыныс- тарына қолдау көрсетті. Төреқұловтың өзі де халық əдебиетінің үлгілерін жақсы көретін. Олардың қайсыбірлеріне өз атынан мақтау сөздер мен кіріспе жазатын (мəселен, «Кенесары – Наурызбай» атты тарихи жырға, «Мың бір мақал» жинағына, Шығыс баспасы, 1923 ж.). Ол неше түрлі ер- тегілерді ұнататын. Мəселен, Иран өмірінен алынған өте екіұшты, астар- лы жəне контрреволюциялық мазмұндағы ертегі негізінде М.Жұмабаев «Жүсіп хан» деген поэмасын соның тапсырысымен жазды. Бұл ертегі бас- падан 1926-1927 жылдары жарық көрді. Мен ол шығарманың жарияла- нуына қарсы болдым» [36]. Шынымен, бұл көрсетуде айтылғандай, «Жүсіп хан» дастаны астар- лы, эзоптық тілмен жазылған, сол мезгілдегі ойлы оқырманға айтары көп шығарма еді. Поэмада өткінші «бір сəтке» хан тағына отырған Жүсіп хан жедел түрде кедей-кепшіктің пайдасына тəркілеу (конфискация) шарала- рын жүргізеді.

Сөйтіп, Жүсіп хан «өңшең залым, кезептен еңбекші елді аршыды». Бі- рақ, парадокс сонда, кедей-кепшікке «мереке» əкелген бұл шара қоғамдық өмірдің заңдылықтарына қайшы келетін еді. Сондықтан да «донкихот» Жүсіп ханның билігі он-ақ күнге созылды. Тəркілеуден «тірі қалған төбеттер» есін жиып оныншы күні Жүсіпті тағында өлтірді. Ал байтақ ел ше, енді ол жетім. Болған істі көріп, аз «тү- неріп тұрды да, «Қап!» – деп санын ұрды да, үн-түн жоқ» тарап кете бар- ды. Белсенділігі осымен аяқталды. Ресейдегі революциялық өзгерістерді көз алдынан өткізген Мағжан ақын 1924 жылы-ақ бұл аласапыранның соңы осы Иран ертегісіндегідей шындыққа ұласпайды ма? деген сауалды көлденең тартады. Бұл ретте біз профессор Ш.Елеукеновтың Жүсіп хан мен И.Сталин арасынан ұқсастық іздеуіне толық қосыламыз [38]. Егер поэма кейіпкері Жүсіптің есімі ислам дініндегі Юсуф жəне библиядағы Иосиф пайғамбарлардың есімінен бас- тау алатындығын, сондай-ақ Кеңестер Одағының басшысы Сталиннің де есімінің Иосиф екендігін, елдегі тəркілеу саясатының соның басшылығы- мен жүргендігін еске алсақ, онда Мағжан ақынның «Жүсіп хан» аталатын жоғарыда баяндалған мазмұндағы поэма жазып, оны Мəскеуде жариялап, қандай тəуекелге барғандығын аңғару мүлдем қиынға түспейді. Қорытынды. Кезінде тергеу материалдарында «Табалдырық» «плат- форма» аталған. «Платформа» – француз сөзі, егер оның саяси мағынасын алсақ – белгілі бір саяси партияның, қоғамдық ұйымның, топтың əрекет бағдарламасы дегенді білдіреді [39]. Өткен ғасырдың 20–30 жылдары елімізде жаппай репрессия саясаты жүргізілген мезгілде Алаш зиялылары, үстінен жүргізілген сот процесі ба- рысында тергеушілер бұл құжатқа мүмкін болғанша саяси реңк, астар беріп, оны Кеңестік билік пен Коммунистік идеологияға қарсы қазақ ұлтшылда- рының ортақ бағдарламалық құжаты ретінде қарастыруға тырысып «плат- форма» деп атады. Яғни «Табалдырық» большевиктер платформасына қар- сы қойылған қазақ ұлтшылдарының платформасы. Ал Мағжан ақын болса өз шығармасына бағдарлама немесе платформа деп ат қоймаған. Қалыптас- қан жағдайға қарағанда ақында ондай мүмкіндік болмаған да сияқты. «Табалдырық» жай, ағымдағы шығарма емес. Ол қоғамдағы күрделі де түбегейлі саяси, əлеуметтік жəне рухани өзгерістер жағдайында өмірге келген туынды. Оны өмірге əкелген сол тарихи мезгілде илеуге түскен қазақ шындығы. Ресей империясында қазан революциясы жеңіп, кеңестік билік орна- ғаннан кейінгі уақытта В.И. Ленин бастаған большевиктер партиясы со- циализм атанған қоғамдық жүйені енгізе бастады. Қазақ қоғамы империя- ның орыс халқы сияқты жаңа саяси жəне экономикалық жүйені қабылдау- ға тіптен де даяр емес-тін. Сондықтан да большевиктер үкіметі көздеген мақсатына тек күшке сүйене отырып қана жете алатын еді. Жаңа саяси тəртіпке күштеп көндіру əрекеті рухани өмір, мəдениет саласында да жүрді. Шығармашылықтағы қазақ зиялыларының белсенді бөлігі мұндай зорлыққа қарсылықпен жауап берді. 1924 жылдың соңы жəне 1925 жылдың алғашқы күндері жазылған Мағжан Жұмабаевтың «Табалдырық» аталатын шығармасы міне осы елде тоталитарлық билік жүйесін орнату жолына түскен большевиктік идеологияға қарсы əдеби ағымның негізін қалады, соның нəтижесінде 1917 жылдан кейінгі оқиға- ларға қатысты алаштық саяси топтың көзқарасын білдірген шығармалар шоғыры өмірге келді. Эзоптық тіл мен əдіске негізделген бұл əдебиеттегі ағымды біз «Қарсылық əдебиеті» атауды жөн деп білеміз. «Табалдырықтың» Коммунистік Орталықтың империядағы қазақ сияқ- ты халықтардың қоғамдық өмірдегі ұлттық ерекшеліктерін есепке алмастан рухани өмір саласында да өз ұстанымдарын универсалды құндылық ретінде жоғарыдан күшпен телуіне қарсы көңіл-күйді білдіретін құжат екендігі айқын. Сонымен бірге «Табалдырық» сол бір күрделі өзгерістер кезеңінде ұлттық көркем ой, əдебиет қандай ұстанымда болуы керек деген сауалға берілген негізді де дəлелді жауап еді. «Табалдырық» жазылған уақыт қазақ зиялылары үшін күрделі де ауыр уақыт болатын. Ұлт-азаттық қозғалыстың жеңіліске ұшырауы, мемле- кеттік автономия алу əрекетінің іске аспай қалуы ұлт зиялыларын тұйық- қа тіреді. «Табалдырық» арқылы Мағжан ақын қаламдастарына осы тығырық- тан шығатын жолды ұсынды. Мағжан ақын ұстанымында əдебиет идео- логия құралы болуға тиіс емес. Оның міндеті ұлттың биік адамгершілік, азаматтық жəне эстетикалық сезімін оятып қалыптастыру арқылы оны жаңа өмірге даярлау еді. Ал большевиктік идеология ұсынған жол бұл қазақ қоғамына ұлттық мəдениеттің бағыт-бағдары мен мазмұнын анықтау ісінде Орталықтың шешуші ролін мойындау жəне оның директиваларын бұлжытпай орын- дап отыру, яғни мəдени құндылықтар жасаушы халықтан өзге мəдениет- тер жасаған үлгілерді тұтынушы халық жолына түсу еді. Яғни, «Табалдырық» мəдени өмір саласындағы идеологиялық зор- лыққа берілген интеллектуалдық жауап қана емес, сонымен бірге сол бір аумалы-төкпелі заманда ұлттық өнердің, əдебиеттің бағыт-бағдарын анықтап берген бағдарламалық құжат та еді. «Табалдырықтың» осы екі қырын бірдей бағалау аса маңызды. Өйткені ол жаңадан отарлауға қарсы ұстанымды білдірумен шектелмейді, сонымен бірге көркем ойдағы жаңа ұстаным мазмұндық тұрғыдан қандай болуға тиіс деген сауалға да жауап береді. Кез-келген дəуір, заман құжатының аты, əрине оның мазмұнына, кө- терген жүгіне сəйкес болмақ. Осы тұрғыдан алғанда «Табалдырық» сырт- тан телінген ресми идеологиялық ұстанымға қарсылық қана емес, соны- мен бірге мəселеге қатысты ұлттық көзқарасты ашық та анық білдірген мəлімдеме орнында жүретін құжат. Құжаттың осы қырларын негізге ала отырып, біз оны манифест атауды ұсынамыз. Яғни ақын Мағжан Жұма- баевтың ұлттық көркем ойдың мазмұны қандай болуы керек деген сауалға байланысты білдірген ашық ұстанымы, манифесі. Қорыта айтқанда, біз бүгін өткен ғасырдың 20-жылдары, қазақ əде- биетінде «Табалдырық» сияқты шығарманың өмірге келіп, сол арқылы қазақ елінің күрделі өзгерістерге қатысты өз көзқарасы мен ұстанымын білдіре алған ел қатарында болғандығын мақтан тұтамыз. Ұлы Мағжан ақынның қаламынан туған «Табалдырық» қазақ көркемдік ойы мен мə- дениетін əлемдік өркениетпен жалғастырып, қазақ елінің əлемдік мəдени кеңістікте өз орны, өз қолтаңбасы бар ұлт дəрежесіне көтеріп тұр. Мағжан түсінігінде поэзия, əдебиет ұлттық сананың оянуына ғана емес жаңа за- ман, жаңа жағдайда ұлттық сананың кемелдікке өтуіне көмектесе алады. Егер соцреализм əдебиеті ұлттық сананы кейінге, екінші, үшінші қатар- ға ысырса, «Табалдырық» жалпыұлттық құндылықтарды алға шығарып, оларға жаңа серпін, өміршең қуат беру жағында тұр. Сондай-ақ, 20-жылдардың орта тұсында қазақ көркем ойында жаңа кеңестік отаршылдыққа қарсы бүтін бір ағым қалыптасқандығын айтқан жөн. Ол ағым осы мезгілдегі толық өмірлік негізі бар қазақ ұлтшылдығы- ның əдебиеттегі көрінісі болатын. Ағым ретінде қазақ ұлтшылдығы мем- лекеттік құрылыста Т.Рысқұловтың, С.Сəдуақасовтың, Н.Нұрмақовтың, Ж.Мыңбаевтың, С.Қожановтың т.б. қайраткерлердің қызметінде қандай көрініс тапса, көркем əдебиетте М.Жұмабаевтың, М.Əуезовтің, Ж.Ай- мауытовтың, І.Жансүгіровтың, Қ.Кемеңгеровтың т.б. жазушылардың шы- ғармаларында да сондай көрініс тапты.

Ескертулер 1. Қамзабекұлы Д. «Алқа» – Ұлт қаламына серт». // Қазақ əдебиеті, – 2010 ж. 25 маусым.; «23 жоқтау – қазақ рухына қойылған ескерткіш. // «Аңыз адам», – 2010. – No11, – 38 б. 2. Есенин С. 1924 жылы жазған «О советских писателях» атты мақаласында «Революция жылдары, ескі тұрмыс күйреп, астан-кестен өмірден жаңа тұрмыс əлі туа қоймаған жағдайда еліміздегі көркем шығармашылық та аласапыран күй- де еді. Сансыз көп топтар мен ағымдар құрылды», – деп жазды. // Есенин С. Соб- рание сочинений в 3-х томах. – М., – 1983, Т.3. – 173 с. 3. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 07875-іс, 2-том, 54 об п. Түпнұсқада: «Организация литературного кружка «Алка» (ожерелье) была задумана мною, кажется, в 1925 году в Москве. Программа «Алка» также была составлена мною ближайшем участии студентов ГИЖ-а Жакена Сарсембина и Амангалия Сегизбаева и с не- которыми коррективами приехавшего в ГИЖ, кажется, в следующем году Ильяса Джансугурова». 4. Сонда, 3-т., 7-п. 5. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 011494-іс, 2-т., 94-95 пп. Түпнұсқада: «Встреча моя с Джумабаевым состоялась после собрания вечером. Жил он в доме быв. Предста- вительства Туркреспублики. В беседе на тему о собрании по поводу его произ- ведении, Магжан меня, как выступавшего в его защиту, распрашивал подробно о собрании, а затем рассказал что у него имеется написанное произведение, кото- рое необходимо будет распространить. Произведение это оказалось литератур- ной платформой под названием «Табалдырык». 6. Сонда, 6-қ., 011494 - іс, 3-т., 159-п. 7. Сонда, 97-п. 8. Өкінішке орай Саенконың қызметіне қатысты құжаттық материалдардың құпия қорларда сақталуына байланысты бұл тергеуші жөнінде біз толығырақ мəлімет бере алмадық. Зерттеу еңбектерінде ОГПУ жүйесінде қызмет атқарған екі Саенко жөнінде мəліметтер кездеседі. Біріншісі С.А. Саенко. Ол Украинаның Харьков облысында қызмет атқарып, аса қатыгездігімен көзге түскен (И.Баберовс- ки. Красный террор. История сталинизма. М., 2007. - 40 с.). Екіншісі Г.Н. Саенко Ішкі Істер Халкомының Омбы облыстық басқармасы Құпия-саяси бөлімінің бас- тығы қызметін атқарып жүріп 443 адамды заңсыз тұтқынға алғаны үшін айыпта- лып, абақтыда отырғызылып, 1939 жылы камерада асылып өлген (Тепляков А.Г. Машина террора: ОГПУ-НКВД Сибирь в 1929–1941 гг. – М., – 2008. – 291 с. 9. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 011494-іс, 3-т., 7-8 пп. 10. Сонда, 2-т., 44 п. 11. Сонда, 6-қ., 07875-іс, 2-т., 320 п.; сонда, 3-т., 7 п. 12. Мұқанов С. Есею жылдары. Өмірбаяннан хикаялар. – Алматы, – 1964. –

229-234 бб. 13. Сонда, – 230 б.

14.Отчет Казрайкома РКП (б) 5-ой Всеказакской конференции РКП(б). Доклад ответственного секретаря Казрайкома РКП(б) тов. Голощекина, на заседании конференции 1-го декабря 1920 г. Кзыл-Орда, 1926, с. 14-15: «В ауле действитель- ной советской власти нет, есть господство бая, господство рода...» 15. Голощекин Ф.И. Поставить развитие Казахстана на социалистические рельсы/ в кн.: «Партийное строительство в Казахстане. Сб. Речей и статьей (1925–1930 гг.)» М. – А., 1930, – 151 с.: «...революция не затронула старые доре- волюционные отношения, оставив в полной мере экономическое и политическое господство сильных родов и бая». 16. Қамзабекұлы Д. Алаш жəне əдебиет. – Астана, – 2002. – 418 б. 17. Жұртбай Т. Алаш ақиықтары. – Алматы, – 2006. – 11 б. 18. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 011494 - іс, 2 - т., 96-97 пп. 19. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 07875-іс, 3-т., 54-54 об пп. 20. Сонда, 3-т., 1-2 пп. 21. ҚР ІІМ АҚДА. 2370-іс, 4-т., 829-831 пп. 22. Ақын 1921–1922 жж. Петропавлдағы облыстық «Бостандық туы» газетін-

де редакторлық қызметте болады / ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 07875-2 т., 16-20 пп. 23. Сонда, 814 п. 24. Сонда, 3-т., 1430-1431 пп. 25. Сонда, 73-76 пп. Осы көрсетуінде Ə.Байділдин 1923–1924 жылдары Мəскеуде Н.Төреқұлов басқарған Орталық баспада Ə.Бөкейханов жəне М.Жұмабаев- пен бірге жұмыс істегенін, көзқарас үйлесімсіздігіне байланысты 1924 жылы бұл қызметтен кетуге мəжбүр болғандығын баяндайды. 26. Отчет Казкрайкома РКП (б) 5-ой Всеказахской конференции РКП(б). Док- лад ответственного секретаря Казкрайкома РКП(б), тов.Голощекина, на заседа- нии конференции 1-го декабря 1925 г. Кзыл-Орда, где он заметил: «Вещи, кото- рые боятся писать открытым языком пишут в виде побасенок, – это очевидно общепринятое явление. Скрывать под какой-либо басней какое-нибудь имя – это называалось когда-то, в царской печати, эзоповским языком». 27. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 5-т. – Алматы, – 2013. – 76 б. 28. Мұқанов С. Есею жылдары. Өмірбаяннан хикаялар. – Алматы, – 1964. – 230 б. 29. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 011494 - іс, 6-т., 177-178 пп. 30. Сонда, 6-қ., 09797-іс, 87-п. 31. Жұртбай Т. Алаш ақиықтары. – Алматы, – 2006. – 43 б. 32. Сонда, 59 б. 33. Жансүгіров І. Көп томдық шығармалар жинағы. 3-т. Поэмалар. – Алматы, – 2004. – 405 б. 34. Сонда, 318 б.: «Арқада Ақанды айтқан əңгіме көп, Қылады оны əулие əлде не деп, Əулие болмаса да безеген жан, Неліктен? Тарихшылар табар себеп» 35. Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы, – 1989. – 441 б. 36. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., 011494-іс, 3-т., 240 п. 37. Жұмабаев М. Аталған кітап, – 265 б. 38. Елеукенов Ш. «Олар қандай, мен қандай...». // Қазақ əдебиеті, – 2010 ж. 9 шілде. 39. Словарь иностранных слов. – М., – 1988. – 392.с.

(Из протокола допроса) 20-жылдардың орта тұсынан бастап, саяси жүйе қазақ қаламгерлерін ұлтшылдық ұстанымынан қайтару ісін түрлі қиянатты шараларға бару ар- қылы қолға алды, осы мақсатта перманентті сот процестерін өрбіту, зия- лыларды түрлі мезгілге соттау немесе өлім жазасына кесу актілері іске асырылды. Бұл ретте шығармашылықтағы ұлттық, ұстанымды аса жоға- ры дəрежеде, өзінің зор талантына сай жігермен орнықтыруға күш салған Жүсіпбек Аймауытұлының тағдыры ұлттық руханиятқа жасалған қия- наттың нақты көрінісі еді. Ж.Аймауытұлы үшін оның қазақ ұлт-азаттық қозғалысындағы басқа да замандастары сияқты ұлттық бостандық идея- сы бірінші кезекте тұрды. Бұл ұстанымын ол жасырған да емес. Солай болуға тиіс екендігіне сенімді болды. «Бір халықтың ұлтшыл адамдары көбейсе, – деп жазды ол, – ұлты үшін жанын салып, сол ұлтты көркейту- ге тырыспақ. Адамның өз басының көркеюімен ұлты көркеймейді, ұлты көркейсе, өзі де көркейеді. Бір ұлт бақытты болса, ол бақыт сол халықтың ішіндегі адамдарына да ортақ. Ұлтшыл болу – адамшылық ісі емес, за- манның ісі». Бұл бостандық үшін жалпыұлттық күрес кезеңіндегі шығар- машылық иесінің бағдарламалық ұстанымы болатын. Ел азаматтарының бойындағы мұндай сезімді Мағжан ақын айтқандай «аспандағы лаулап жанған отпен» ғана теңеуге болатын еді. Империяшыл ұстанымдағы қара пиғылды күштер оны бірден таныды, таныды да тезірек сөндіруге ұмтыл- ды. Ж.Аймауытұлы қазақ қаламгерлерінің сағын сындыру мақсатында ұйымдастырлыған екі бірдей соттың (1924–1926, 1928–1930) құрбаны болды [1]. Ал Жүсекеңнің 1930-жылы Мəскеуде атылуының басты себебі де оның жасап қойған қылмысына байланысты емес-тін. Жазушының он- дай қылмысы болған күнде саяси полиция үлкен шумен əлемге жар сал- ған болар еді. Атылуының басты себебі оның талантты қаламгер ретінде ұстанған ұлтшылдық бағытына байланысты болғаны ешқандай да күмəн тудырмайды. ОГПУ тергеушілері бұл ретте империя мүддесін қорғаушылар рөлін соңына дейін атқарды. Олар Ж.Аймауытұлы егер тірі қалып, өмір сүр- ген күнде совет өкіметі тарапынан ұлт руханиятына жасалынған қиянат- тың жазушы қаламы арқылы көркем полотноға айналуы əбден мүмкін екендігін түсінді. «Ақбілек» сияқты шығарманың авторының қолынан ол келетін еді. Бұл біріншіден. Екіншіден, ОГПУ – КГБ бұл саяси-идеология- лық жүйе. Оның қызметі империяның сол өткінші кезеңдегі жауларымен күрес жүргізумен шектелген жоқ-тын. Ол империяның қарсыластарымен күресте мемлекеттің ертеңгі күніне де қатысты шешімдер қабылдап, оны іске асыруды есінен шығарған емес. Сондай-ақ ол идеологиялық қызметін жабық түрде жүргізетін мекеме рөлін қатар алып жүрді. Бұл мекеменің қазақ қоғамындағы əулеттерге қатысты репрессиялық шаралары осындай тұжырымға жетелейді. Бұл тұрғыдан алғанда патшалық Ресей мен Совет- тер Одағындағы құпия полиция қызметі өзара сабақтастыққа негізделді. Саяси жүйелердің ауысуы немесе ұстанымдық тұрғыдан өзгерістерге ұшырауы құпия полиция қызметінің жалпыимпериялық мазмұнына түбе- гейлі бетбұрыс əкелген емес. Мəскеудегі ОГПУ басшылығына Ж.Аймауытұлын өлім жазасына кесу сол тарихи кезеңде империя көлемінде «тым» белсенділік танытқан қазақ зиялылары мен қаламгерлерін ұлтшылдық ұстанымынан қайтару үшін қажет болды. Жүсіпбек Аймауытұлы 1917 жылдың алғашқы айларынан бастап өмірінің соңына дейін саналы түрде ұлт-азаттық идеологиясы ар- насында ғана болып қойған жоқ, бұл бағдарламалық ұстанымның жалпы қазақ халқын мойындаған ең белсенді де беделді жаршыларының алдың- ғы сапында болды. Тап осы күрделі тарихи мезгілдегі қоғамдық өзгеріс- терге қатысты өзінің көзқарасы туралы 1929 жылы ОГПУ тергеушілеріне берген көрсетуінде мынадай ойды айтты: «Мені не үшін айыпты санауға болса, ол əрине – ұлтшылдығым үшін. Бірақ менің ұлтшылдығым ерек- ше, тіптен қайғылы сипатта болды деуге келеді. Бəрі неден басталды: ақпан революциясының жеңісімен жалпы жұртты құшағына алған ұлттық сілкініс сол тұстағы қазақ жастарын да елітті. Соларға үн қосып, мен де ұлт еркіндігін жырладым... Іштей байды, құлақты жек көрдім, ал іс жүзін- де ұлтшылдық жағында болдым. Қазақ халқының ауыр халі, надандығы менің жүрегімде аяушылық сезімін туғызды, ал оның тіршілігі мен мі- незіндегі жағымсыз қылықтары зығырданымды қайнатып, жеккөрушілік отын жақты. Мен оның жағымсыз мінезін, салт дəстүрін, діншілдігін, қысқартып айтқанда, ескіден қалған жат қылықтарына қарсы болдым, сондықтан да кейбір ұлтшыл ақын жазушылар сияқты бұрынғы хандар мен батырларды дəріптеуден өзімді алыс ұстадым», – деген пікірін білдіре келіп, ойын мынадай көңіл аударуға тұрарлық тұжырыммен жалғастыра- ды: «Менің түсінігімше қазақ ұлты өз бетінше дербес тұра алмайды, ол сыртқы қолдауға мұқтаж оны өз бетінше қалдырсаң көш бастаушылары билік үшін бірін бірі жеп қоюға даяр. Мұндай жағдай оның тарихынан байқалады, оның мəдени жəне экономикалық дəреже деңгейінен, ұлттық қозғалыс тəжірибесінен туындайды» [2]. Жүсіпбек Аймауытұлының бұл тұжырымынан туған елінің қайғылы кемшілігіне айналған ұлттық мінезінің əлсіз қырына байланысты айтқан үлкен өкінішінің табы байқалады. Сонымен бірге Ж.Аймауытұлы көзқарасындағы мынадай ерекшелікті байқау қиын емес. Жазушы сол тарихи кезеңде өмір сүрген кейбір қа- ламгерлер сияқты əсіре қызыл тапшыл бағытты ұстанған емес. Ол нағыз талант иесіне тəн, жігері мен жалпы ұлтқа тиесілі қадір-қасиеттер мен құндылықтарды құрметтеу мен дəріптеу жағында болды. Тергеу барысын- да берген жауабында ол «менің бір жағынан кедейлерге жаным ашыды, оларды өз шығармаларымның кейіпкері етіп жаздым. Ал екінші жағынан ұлтшылдық көңіл-күйім кейде басым түсіп жатты. Сондықтан да сыншы- ларымыздың мені жазушылардың қай тобына, яғни, төңкерісшілдер жа- ғына ма, жоқ əлде ұлтшылдар жағына ма, жоқ əлде жолбикелер тобына жатқызарын білмей абдырғаны бар. Ал өзімнің түсінігімше идеологиялық ауытқушылық пен төңкерісшілдік Сейфуллин, Мұқанов, Майлин сияқты жазушыларда қанша болса, менде де сондай. Рас, олардың қайсыбіреу- лерінде құр даурықпа сөз көбірек, ал менде болса өмір шындығы, көр- кемдік басымырақ. Айырмашылық сол ғана...» [3]. Жүсіпбек Аймауытұлы өзінің талантына, жазған шығармаларының ру- хани қуатына сенген, өз қабілет-қарымын, басқаша айтқанда өз бағасын адаспай, мейлінше дəл түсінген талант. Өз шығармашылығында ұстанған теориялық концепциясының туралығына оның адамгершілік мазмұн-ас- тарына кəміл сенген ол, ОГПУ-дың шығыс бөліміне хат жолдап: «Соңғы уақытта мен жанымды жеген азапты ойларым мен тербеністерімді кейінге ысырып тап жазушысы болуға бел будым. Сонда байқағаным: жаңа ұста- нымға өтуді қалау аз екен, өту үшін терең сенім мен ниеттің тазалығы қажет. Ол үшін өзің де сол құрылысшылар қатарында болып, қайнаған өмір- ге құлшына араласып кетуің керек... Осы айтылғандарды баяндай отырып мен Шығыс бөлімінен бірнеше əңгімелерім мен фельетондарымды орыс тіліне аудартып, олармен танысуды өтінемін, сол арқылы осы өтінішімде баяндалған ойларымның шын екендігіне көз жеткізуге болады. Егер бəрін аударту мүмкін емес деп тапсаңыздар, онда ең болмаса бірнеше əңгіме- лерімді ғана, мəселен: 1) Тастамақ қойшы; 2) Кузьма; 3) Жидебайдың баяндамасы; 4) Жарыққа жыр; 5) Что это, если не переменность?; 6) Пло- хой туман (детская сказка); 7) Красная юрта, красная девица сияқты шы- ғармаларымды. Бұл шығармаларымның бəрі де сіздерде бар. Егер рұқсат берсеңіздер, оларды өзім-ақ аударып берер едім, аударманың дəлдігін бі- реуге тексертіп алуға болады. Мен қазақ жазушылары мен ақындарының бірде біреуінің «Жарыққа жыр», «Жаман тұман» жəне «Қызыл үй, қызыл қыз» сияқты қарапайым да əсерлі жəне иланымды шығармалар жазбаған- дығына сенімдімін. (Əрине, олар орыс тіліне аударылғанда алғашқы нəрі- нен біраз айрылады). Мен, əрине, совет өкіметіне адал ниетпен пайдалы қызмет жасап, өз тағдырымды еңбекшілер табымен байланыстырып, оның арманы мен ті- легін көркем образдар арқылы берсем деймін. Бұл менің жүрек жарды сөзім. Мені БК(б)П партиясынан ажыратып, бақытсыз халықтың бақыт- сыз ұлы етіп жаратқан тағдырыма налимын!» [4]. Ж.Аймауытұлы ОГПУ коллегиясының (Мəскеудегі) 1930 жылғы 4-сəуір- дегі шешімімен ату жазасына кесілді. Жазушыға мынадай мазмұндағы кінə тағылды: 1) М.Дулатұлы басқарған қазақтардың антисоветтік жасырын ұйымы- ның қызметіне белсенді түрде атсалысты; 2) 1928 жылы БК(б)П Орталық Комитетінің мүшесі Голощекинді жою- ға байланысты мəселені талқылауға қатынасқан; 3) 1927–1928 ж.ж. Совет өкіметіне қарсы қарулы көтерілістер даярлау үшін далаға кетуге даярлық жасаған [5]. Ж.Аймауытов ақтық сөзінде бұл тағылған кінəларды мойындаудан бас тартқан. Жазушының антисоветтік жасырын ұйымға қатысқандығын растайтын құжаттық жəне басқа материалдар жоқ болатын, ондай дəлелді мəскеулік тергеу орындары келтіре алған жоқ та еді. Дегенмен, мəскеулік саяси полиция Ж.Аймауытовқа байланысты ауыр жаза қолдануды тура көрді [6]. Смағұл Сəдуақасұлы «Əдебиет əңгімелері» аталатын мақала- сында əсіре қызыл тапшылдық ұстанымға қарсы шығып «Жүсіпбек пен Мұхтарды жоқ қылу осы күнгі қазақ əдебиетінің бір қолы мен бір аяғын кесіп тастаумен бір есеп» [7], – деп жазған еді (1927 ж.). Пролетариат дик- татурасы аталған өкіметтің əдеби шығарма мен жазушыларға байланыс- ты өз өлшемі болды. Ал Ж.Аймауытұлына байланысты шығарған үкімі, əрине, қазақ ұлт-азаттық қозғалысына байланысты шығарылған үкім бо- латын. Араға отыз жеті жыл салып, яғни 1967 жылы Жүсіпбек Аймауытұлы- ның туысы Алматы қаласының тұрғыны пенсионер С.Оқасов КПСС Ор- талық Комитетінің хатшысы П.Н. Демичевке «көзқарасындағы қайшы- лықтарға байланысты» атылған талантты жазушының осы уақытқа дейін «республикадағы кітапханалардың бірде-біреуінде шығармаларының жоқ екендігі» түсініксіз жағдай, Ж.Аймауытовтың ісін қайта қарап, тиісті орын- дарға ақтау жөнінде тапсырма беруін өтінеді [8]. Советтер одағының Бас прокуратурасынан С.Оқасовтың атына келген хатта (1967 ж. 5 сəуір) «тексеру барысында анықталғанындай Ж.Аймауы- тов 1930 жылы 4 сəуірде антисоветтік ұлтшылдық ұйымының мүшесі болғаны үшін ату жазасына тура кесілген, соған байланысты оны ақтауға ешқандай да негіз жоқ», [9] – деген жауап жазылған еді.

Ескертулер 1. Қойгелдиев М. «Басқа табар елім жоқ!» // Қазақ əдебиеті. – 1996 ж. 6 ақпан.; Алаш қозғалысы. 2-кітап. – Алматы. – 2017. – 341-349 б.б. 2. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., арх. No011494, 3-т., 34-34обпп. 3. Сонда, 35–35обпп. 4. Сонда, 36 п. 5. ГАРФ. 8131-қ., 36-т., 1708-іс, 16-23 пп. 6. Сонда, 29-30 пп. 7. Сəдуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-т., – Алматы, – 2003. – 255 б. 8. Сонда, 2-3 пп. 9. Сонда, 23 п. §4. МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ: ҚАЗАН ТӨҢКЕРІСІ – БІЗ ҮШІН ЕУРОПА ТАРИХЫ ТУДЫРҒАН ЖАТ ТӨҢКЕРІС

Əдебиеттегі ұлтшылдық – заман сұранысына берілген жауап-тын. Өткен ХХ ғасырдың 60-жылдары Қазақстан басшылығының атына Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығына байланысты Коммунистік пар- тия тарапынан салынған тыйымның күшін жою туралы екі ұсыныс келіп түсті. Оның алғашқысы С.М. Киров атындағы қазақ университетінің про- фессорлары атынан (1968) [1], ал екіншісі Башқұртстанның Халық жазу- шысы Сайфи Құдаштың атынан (1969) [2] еді. Қазақ университеті про- фессорлары арасынан, əсіресе, белсенділік танытқан Орыс филологиясы кафедрасының меңгерушісі Хатмолла Махмудов еді. Əдебиетші М.Жұмабаевтың шығармашылығына арналған «Казахский лирик» аталатын мақа- ласында ақынның «Айға» деп аталатын өлеңіндегі:

деген оның бүкіл шығармашылығына беташар боларлық жолдардан бас- тап, «ақын шығармашылығын нақты тарихи шындықпен, яғни сол бір қазақ халқының өміріне бұрын болмаған ұлы əлеуметтік сілкіністер ала келген оның қоғамдық-экономикалық тіршілігіндегі бетбұрыстармен ор- ганикалық байланыста қараған жөн. Сол кезеңдегі қалыптасқан нақты жағдайды есепке алу арқылы ғана Мағжан Жұмабаев шығармашылығына тура түсінуге қажет кілтті табуға болады», – деген астарлы тұжырымын баяндап, «халықтар түрмесі» атанған Ресейдің ұлттық шет аймақтарын- дағы ең алдыңғы, прогресшіл нəрселердің бəрі де ұлт-азаттық қозғалыс- тармен байланыста өмірге келгендігін, Мағжан ақын да барлық шығар- маларында елін білім мен азаттыққа шақырғандығы, ал мұның өзі құбы- лыс екендігін тура түсінуге шақырды. «Ұмыттырудың да өлім сияқты екі жолы бар: табиғи жəне зорлық арқылы. Мағжан шығармашылық қуаты тасыған шағында советтік билік тарапынан өлтірілді. Бүгін оның есімі толық ақталған. Ақынның поэтикалық мұрасын оқырманға қайтаратын уақыт жетті» [3], – деп жазды. Екінші хаттың иесі башқұрт елінің халық жазушысы Сайфи Құдаш Қазақстан Компратиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Д.А. Қонаевқа жолдаған хатында Қазақстан өзіне ыстық, екінші отаны екендігін, осында «өз университеттерінен өткендігін, сондықтан да қазақ əдебиетіне байланысты ерекше ықыласын жеткізіп, осы əдебиеттегі Абай дəстүрін жалғастырушы Мағжан ақынды шығармашылық тұрғыдан «қамауда ұс- таудың» əділетсіздікке жол берумен тең екендігіне назар аударады. Бұл жағдайдың нақты көрінісі ретінде 1968 жылы қарашада Қазақ универси- тетінде өткен жиналысты Мағжан ақынның екі томдық шығармалар жи- нағын баспадан шығаруға байланысты қабылданған шешімді Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті тарапынан «саяси қате» ретінде бағала- ғандығы өкінішті екендігін айтады. Сайфи Құдаш «Тоқсанның тобын» жазған Мағжан ақынның: «Жыр- ладым елді жалпылап, Жасырмай, жүзді жоқтадым. Тоқсанға енді тоқта- дым... Бұл арада Мағжан ақын «жүзден тоқсан» деп еңбекші халықты, ал «он» деп алаштық зиялыларды айтып, билікке большевиктік идеология- ны мойындайтынын білдіріп отыр. Дегенмен, ол оған дейін «жасырмай, жүзді жоқтадым» деп ескертеді, яғни таптық емес, жалпыұлттық позиция- да тұрғандығын көрсетеді. «Тоқсаннан сонау он аулақ, сонау оннан мен аулақ, мен тоқсанмен біргемін» [4], – деген сөзіне билік бəрібір сенген жоқ. Неге сенбеді? Деген сұрау қойып оған «оның жалғыз ғана себебі бар, ол ақынның ұлтшыл ұстанымды болғандығы» деген жауабын береді. Əбден дəлелді де дəл жауап. Совет өкіметі мен Коммунистік партияның ешуа- қытта бітіспес бір жауы – қазақ ұлтшылдығы болды. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысының туын ұстаған ақынның ұлт мəселесінде большевизммен ымыраға келуі тіптен де мүмкін емес-тін. Бұл басы ашық нəрсе болатын. Бұл ақиқатты екі жақ та қатесіз анық түсінді. Жүсіпбек Аймауытұлының, Мағжан Жұмабайұлының атылып кетуінің түп-төркінінде осы бітіспес ұстаным жатты. Совет өкіметі өмірінің соңына дейін қазақ жазушыларын мынадай жікке бөліп ұстады: социалистік реализм, яғни интернационал- дық жəне ұлттық ұстанымдағылар деген мағынада. Бұл арада «ұлттық ұстанымдағылар» деген сөзді ассимиляция саясатына қарсылар деген мы- ғынада түсінген дұрыс. Сайфи Құдаш кезінде советтік идеологияны қабылдай алмаған И.А. Бунин жəне А.И. Куприн сияқты ұлы орыс жазушылары шығармаларына салын- ған тыйымның советтік идеология тарапынан алынып тасталып, бұл ұста- нымның Мағжан, Ахмет, Міржақып, Жүсіпбек шығармашылығына қатыс- ты күшін жоя қоймағандығын ашық болмаса да, астарлы түрде осы қазақ ұлтшылдығымен тікелей байланысты болып отырғандығын меңзейді. Осы ретте, енді мынадай бір мəселеге тоқталуға тура келеді. Қазақстан билігі алдында Мағжан ақынның шығармашылығын қазақ оқырманына қайтару мəселесінде неге татар жəне башқұрт зиялылары белсенділік та- нытты деген сұрау туады. Бұл жағдайдың астарында жатқан нəрсе тағы да сол баяғы «қазақ ұлтшылдығы» еді. Коммунистік партия, совет өкіметі қазақ зиялыларын ұлтына қатысты ақиқатты ашық айту құқынан біржо- ла айырған-тын. С.Құдаш осы жағдайға байланысты «бұл хатты жазуға түрткі салған менің қазақ достарым болды» [5], – деп ескертеді. Жалпы революциядан кейінгі шамамен он жылдықта қазақ зиялыла- ры өз пікірлері мен ұстанымдарын анық жəне батыл білдірулерімен ерек- шеленді. Мұндай жағдай олардың біріншіден тұлғалық ірілігіне байла- нысты болса, екіншіден, əлі де болса советтік идеологиялық аппараттың зорлығына сына қоймағандығы еді. Ал бұл буында артындағы жұртының атынан айтылуға тиіс ойлар мен тұжырымдар аз емес-тін. Сондай тұжы- рымдардың бірін Ахаң 1929 жылы Мəскеудегі Бутырка түрмесінде жатып білдірді. «Я считаю, – деп көрсетті ол 1929 ж. 25 желтоқсанда тергеуші Павловқа берген жауабында – что современная политика власти в отно- шении к Казахстану не ведет к подъему его хозяйственной мощи, т.к. во первых, казахи не привыкли к столь высоким налогам с одной стороны, с другой перераспределения земучастков отчасти устраивает бедноту, но не устраивает, не обеспечивает рост середнячества. Исправить это может, т.е. может стимулировать укрепление хозяйств казахов уменьшение налога, обеспечение землей середнячства, и т.д.» [6]. А.Байтұрсынұлы тарапынан айтылған бұл пікір қазақ қоғамының өмі- рін іштей терең білетін жəне оған жаны ашитын тұлғаның пікірі еді. Бұл айтылған пікірде сондай-ақ кішкентай да қателік жоқ-тын. Қайраткердің бұл жасаған тұжырымының дəлдігін араға бар болғаны 2-3 жыл салып жеткен аштық көрсетіп берді. Қайраткердің қазақ жерінде орнаған советтік биліктің отарлық сипаты- на байланысты жасаған тұжырымы да шындықтан алыс емес-тін. Алаш қайраткерлерін тергеу ісінде ерекше көзге түскен Саенко 1929 жылы куə- гер ретінде Қазақ халық ағарту институтында (КИНО) оқыған Əбдрахи- мов Ерғазыдан осы оқу орнында оқытушылық қызметте болған А.Байтұр- сынұлы туралы көрсету алады. Бұрынғы студент көрсетуінде мынадай мəлімет береді. 1927 жылы 7 қаңтарда «Мəдениет тарихы курсынан» сабақ беретін А.Бай- тұрсынұлы студенттерге «Мемлекетте диктатура орнаған. Оны жою мүм- кін ба, жоқ мүмкін емес па?», – деген сұрау қояды. Қойылған сұрауды талқылау студенттер арасында дикуссияға ұласады. Қортынды сөзінде А.Байтұрсынұлы диктатура туралы мəселеге жауап беру қазір мүмкін емес деген ойды айтады. Өйткені ертең не болатынын болжау қиын. Ал коммунизмнің мүмкіндігі туралы айту үшін тəжірибеге, үлгіге сүйенген жөн. Мұндай үлгіні бізге кім көрсетеді? Əрине, коммунистер. «Олар мұн- дай үлгіні көрсетіп отыр ма?» деген сұрау қойып, оған «жоқ, олар мұндай үлгіні көрсетіп отырған жоқ. Мəселен, институттың (КИНО) оқу ғимара- ты жоқ, ал Қазақ атқару комитетінің төрағасы жалғыз өзі бірнеше бөлмені ұстап отыр» деген жауапты өзі береді. «Мəселен, – деп жалғастырады сөзін Ахаң, – газеттер Мəскеуде тұрғын үйлер салу жоспарланғанын жазды, жаңадан жүз тұрғын үй салмақ. Неге осы құрылысты бүтіндей Мəскеуде салу жоспарланған, неге, мəселен, Қы- зылордада емес? Бізде мұнда тұрғын үйге деген тапшылық зор, ал үйлер үлкен қарқынмен Мəскеуде салынады». Осы арада Байтұрсынұлы маған қарап «Сен марксист болғың келеді, осы ретте, мəселен, айта қойшы Ан- глияда тау-кен жұмысшыларды ереуілге шықты, ереуіл пролетариат дик- татурасының орнауымен аяқталады ма? Жарайды, жұмысшылар билікті өз қолдарына алды делік, билік алған бетте олар Индияға бостандық береді деп ойлайсыз ба? Əрине, бермейді. Өйткені Индия Англия үшін сауын сиыр ғой!» – деген пікірмен сөзін аяқтады [7]. Өмір сияқты, биліктегі жүйемен күрес те күрделі процесс. Мəселен, алғашқы аға буын зиялылар, азаттық күрестің бастау кезінде тұрған Əли- хан, Ахмет жəне Міржақып өмірлерінің соңын азапты жағдайда, абақтыда өткізіп, алған ұстанымдарында көз жұмды. Мүмкін осы алғашқы буынның ықпалы да болар, келесі жас буынның өкілдері абақты есігін ашып, өкіметтің беталысына көздері жеткен соң онымен ымыраға баруға ыңғай танытқан сəттері де болды. Ұлы талант иесі Мағжан ақын он жылдан астам уақытқа созылған абақты азабы мен рухани дағдарыстан соң 1937 жылы 21 мамырда Қазақ ССР үкіметінің төрағасы О.Исаевқа ашық хат жолдай- ды. Бұл құжат уақыт куəсі. Оған жеңіл-желпі, үстірт түсінік беру қателікке ұрындырады. Басқаша айтқанда, қатыгез жүйе орнатқан атмосфераға бір сəтке болса да үңіліп, төңірегінен аласұрып əділет іздеп, оны таба алмай аһ ұрған ақынның шарасыз күйін ой елегінен өткізуге тура келеді. Ақынның үкіметке жолдаған хаты – бұл советтік саяси жүйеге шыға- рылған үкім. Өйткені жарық дүниедегі бақытты адам – ол өмірін өзі қа- лаған еңбекте өткізіп, қанағат тапқан еркін адам. Мағжан ақынға мұндай тағдыр бұйырмады. Алла оған молынан ақыл жəне талант берді. Бұл сый- ды ол еліне қызмет ету мүмкіндігі ретінде қабылдады. Осы ретте ақын- ның қолындағы қаламын тартып алып, оны кісенмен ауыстырған советтік жүйе қандай бағаға лайық? Ақынның қолына кісен салған билік оның халқына бостандық береді дегенге сену, əрине, қиын. Сонымен, Мағжан ақынның қазақ үкіметі аталатын билік орнына 1937 жылы 21 мамырда жазған хатының тарихына қысқа болса да тоқталайық. Мұндай тақырыпқа мəліметті ақынның «1938 жылдың 6 қаңтары» деп белгі қойып, тергеушіге өз қолымен жазып берген жауабынан аз да болса тапқандай боламыз. Рухани күйзелістегі ақын іштегі шемен болып жина- лып қалған шерлі ойын тергеуге алып отырған жауына мүмкін түсінер де- ген үмітпен там-тұмдап болса да жеткізеді. Көрсетуін «глубоко убежден, что обвинение подобающе учтет мою полную чистосердечность» деген сөйлеммен аяқтайды. Айыптаушы жақ ақынның ақтарыла баяндаған ішкі шерін қалай қабылдады? Ол жөнінде сəл кейін. Осы арада ақынның тергеушіге берген түсінігіне байланысты мынадай жағдайды ескеруге тура келеді. Түсінік мəтінінің арасына тергеуші тара- пынан енгізілген фактілер мен ойлар бар. Олар негізінен қазақ зиялылары арасындағы «антисоветтік ұлтшылдық шпиондық ұйымның» бар екендігі, ақынның осы «ұйымның» құрамындағы қызметі туралы. НКВД тергеуші- лері осы жылдары тұтқынды ұрып-соғып азаптау арқылы, біріншіден, оның өмірі мен қызметіне, көзқарасына қатысты фактілер алып, екінші- ден, тұтқын баяндаған шынайы фактілердің арасына қоғамдағы «антисо- веттік, ұлтшылдық» қызметті «көрсететін» фактілер мен тұжырымдарды өз тарапынан қосып, құжат жасап, оны тұтқынның қолымен растаған. Осы берген түсініктемесінде Мағжан ақын «өз өмірімде басымнан өт- кен суық фактілер көзімді мынаған жеткізді: адам жанын түбегейлі өз- герту үшін оны қамауға алып, үстінен үкім шғарудың қажеті жоқ, қажеті адамдардың арасында бейбіт еңбек пен тəртіпке сүйенген өзара саналы түсіністік туғызу болмақ. Əрине, менің бұл лирикалық шегінісімнің көр- сетуіме қатысы да жоқ шығар, дегенмен ол мені жəне менің бұдан кейінгі өмірлік жолымды тура түсінуге қажет кілт есебінде, егер тағдыр, əрине, ол жолды жалғастыруға мүмкіндік беріп жатса» – деп жазды. Ақын осы көрсетуінде 1931 жылдан бері жеті жыл бойы Соловецк жəне Сібір лагерлерінде жүріп өзінің өткен өмір жолына толық селқостық қалыптасқанын, соған байланысты Қазақстаннан ешкіммен хат алыспа- ғандығын, олармен саналы түрде байланысын үзгенін, тек əйелі Зылиха- ға ғана Ленинград облысына келіп тұрды өтінгенін, бұл өтінішін зайы- бы қош көріп, өзі қамаудан босанып шыққанша Ленинградта, Ленинград түбінде бір өзі орыс отбасыларында тұрғандығын баяндайды. Зылихаға мəлімет алуға қазақтардан анда санда Тіл институтының аспиранты Əл- кей Марғұлановтың ғана келгендігін жазады. Бұрынғы жолдастарынан тек Ə.Бөкейхановтың ғана бірнеше открытка жолдап, жылы сөздерімен қолдау көрсеткенін, бірақ өзінің лагерь жағда- йында оған жауап жаза алмағанын, əйелінің Мəскеуде Е.П. Пешковамен кездесуге барғанда Ə.Бөкейхановпен екі мəрте жолыққаны туралы мəлі- мет береді. Бұл фактілердің, əрине, тергеушінің талабы бойынша баяндал- ғанын түсінуге болады. Шамамен 1934 жылы Мағжан Мəскеуде қызыл профессура институ- тында оқуда жүрген С.Мұқановтан хат алады [8]. Ол жөнінде ақын «1934 жылы (ұмытпасам) Мəскеудегі Сəбит Мұқановтан хат алдым. Ол хатын- да менің шығармашылығымды қазақ буржуазиялық поэзиясының шыңы ретінде атап, абақты мерзімі аяқталған соң Қазақстанға келуді ұсынды. Менің осында (Алматыны айтып отыр – авт.) келуімнің бір себебі де осы- ған байланысты еді... оның хаты мені таң қалдырды. Хатқа жауап бер- ген жоқпын. Бұл кезде іштей ұстанымымды анықтау жұмысы жүріп жат- ты», – деп көрсетеді [9]. Осы арада кеше ғана «Алқа» ұйымын құрмақшы болып, оның бағдар- ламасын жазған ақынға өзін қазақ əдебиетінде социалистік реализм ағы- мын орнықтырушы ретінде танытқан Сəбит Мұқановтың хатынан қысқа ғана үзінді келтіруге тура келеді. «... Егер мен алған адрес тура болса Сіз менің хатымды аласыз, – деп жазады ол хатында. Бір қарағанда ол Сізге оғаштау болып көрінуі мүмкін. Бұл толық табиғи нəрсе, өйткені біз мүд- десі мүлдем қарсы екі таптың өкілдеріміз. Дегенмен, мен Сізді қазіргі жағдайыңызға байланысты табалаудан аулақпын. Біздің өкіметтің жаза- лау саясатының жеке адамды қанау мақсаты жоқ, керісінше оны еңбек үстінде түзелуге көмектеседі» [10]. С.Мұқановтан келген хатқа байланысты Мағжан ақынның «оның хаты мені таң қалдырды» деген сөзіне назар аударған жөн. Мəселе мынада. Ла- герьде қамақта жүрген адамға конвертке салынған хаттың жетуі өте сирек кездесетін жағдай. Хат, хабар алысу тек ашық открытка түрінде ғана жүргізілген. Мағжан ақынның «хатқа жауап берген жоқпын» деген сөзінің астарында жатқан себептің бірі осы. Бұл біріншіден. Екіншіден, С.Мұқановтың хатында кеше ғана Омбыда ағалы-інілі болып жүрген кісі- лердің енді бүгін «мүддесі мүлдем қарсы екі таптың өкілі» болып шыға келгендігі, əрине, Мағжан ақынға жеңіл тимегендігін түсінуге болады. Үшіншіден, хат иесінің «өкіметтің жазалау саясатының мақсаты» «жаңы- лыс» басқан ақынды еңбекпен түзеу екендігін қадап айтуы, əрине, оғаш шыққан сөз ғана емес, нағыз табалаудың өзіндей оқылатындығы анық. С.Мұқановтың қызыл профессура институтында білім алып жүргендігі хаттағы мына пікірінен де байқалады: «Сіз, əрине, сөзсіз біздің заманы- мыздың ұлы сөз зергерлерінің бірісіз. Қазақтың жазба əдебиетінің əзірге шығармашылығы арқылы бүтін бір дəуір жасаған үш ірі ақындары мен жазушылары бар, олар: Абай – феодалдық əдебиеттің шыңы, Сіз – бур- жуазиялық əдебиеттің шыңы, Сəкен – советтік əдебиеттің шыңы. Біздегі сын бұл жағдайды бірнеше мəрте қайталаған» [11]. С.Мұқанов хатында Мағжан ақынды дұрыс жолға, яғни «пролетар- лық мəдениет» жолына түсуге шақырып, «мəселен, Сіздің кешегі пікір- лес серігіңіз Мұқтар Əуезов бүгін өз қателігін мойындап, советтік жолға түсіп, коммунист жазушылармен бірдей партия мен үкіметтің қолдауын пайдаланып отыр», – деген ойын жеткізіп, хатын «сіздің поэтикалық қа- ламыңыз ендігі уақытта кімге қызмет етуге тиіс?» [12] сұрауымен аяқ- тайды. Мағжан ақын 1936 жылдың маусымының соңғы күндері лагерден азат- тыққа шыққан бетте өзі мен зайыбы Зылиханың туған жері Петропав- ловскіге келеді. Ақын көрсетуінде «туыстарымның ешқайсысы отырған қоныстарында болмай шықты, бəрі де пана іздеп көшіп кетіпті», – деп жазады. Көшеде кезіккен ескі таныстарының сөйлесуден қашқақтағанын, əзер дегенде мұғалімдер курсына жұмысқа тұрып, курстағы жұмыстан соң күнкөріске қаржы табу жолына түскенін айтады. Сөйтіп жүргенде 1936 жылдың қыркүйегінде Петропавловскіге С.Мұ- қанов келіп, ақынмен оның ендігі тағдыры туралы «күмəнді жылы» сөй- лесіп, Алматыға қоныс аударуға ұсыныс жасайды. Жары Зылиханың сыр- қаттанып қалуына байланысты бірден Алматыға аттанып кете алмайды. Ақын 1937 жылы 20 ақпанда С.Мұқановқа жазған хатында қаңтар- дың соңында орыс мектебіндегі оқытушылық қызметінен саяси себеппен шығып қалғанын хабарлап, ендігі үміті туралы мынадай ойын білдіреді: «Мен Қазақстанға жаңа жолға түскенімді өзімнің қалам ұшыммен көрсет- сем деген жалғыз тілекпен оралдым. Қалай болғанда да орталыққа жетуім керек деп шештім. Егер жолға қаражат тапсам, орталыққа баруды ойлап отырмын. Əрине, өз халімнің мүмкіндігін айта отырып, Сізді де бірдеңеге міндеттегім келмейді. Сізге осылай жазуға қазіргі халім итермелеп отыр. Кешіріңіз...» [13]. Ақын жарымен бірге Алматыға 1937 жылдың сəуірінің соңғы күндері жетіп, келген бетте күнкөріске қажет табыс табу үшін жұмыс іздеуге кірі- седі. Алматыға келген соң «араға үш күн салып ең болмаса əйтеуір бір жұмыс сұрап алуға Сəкен Сейфуллинге бардым, – деп көрсетеді ол бер- ген түсініктемесінде, – ол мені салқын қабылдаған жоқ, сондай-ақ жылы ықылас та танытпады. Əйтеуір бір сақтық жəне шарасыздық күйде отыр- ғандығы байқалып тұрды. Ол əзірге тек сенің жұмысың туралы ғана сөй- лесейік, Сəбит (Мұқанов) оны жайғастыратын болады деді» [14]. Араға бірнеше күн салып С.Мұқанов Мағжан ақынды жұмысқа орналастырған- дай болады. Өкінішке орай, бұл жұмыс та оның ауыр қаржылық жағдайын оңалтуға жетімсіз еді. Қоғамда үрей туғызған репрессиялық шаралар күн өткен сайын күш алып келе жатты. Міне осындай саяси қыспақ пен күнкөріс үшін арпалыста жүрген ақын 1927 жылы 21 мамырда Қазақ ССР үкіметінің төрағасы О.Исаевқа ашық хат жазып, тəлкекке түскен тағдырына араша түсуін өтінеді. Үкімет басшысына жазылған бұл хатты соншалықты ерекше құжат ретінде тану да тура болмас еді. Өйткені өкімет тарапынан жеке тұлғалар- дың тұлғалық қасиетін мақсатты түрде сындырудың нəтижесінде өмірге келген мұндай құжаттар бұл кезеңде аз болған жоқ-тын. Дегенмен, зерт- теуші үшін бұл хаттың өзіндік орны бар. Яғни ол Мағжан ақын сияқты шығармашылықтағы ірі тұлғаның өмір жолындағы бетбұрыстарға терең- деу арқылы жалпы қоғамның рухани өміріндегі өзгерістерді бағамдау- ға жол ашатын құжат. Мəселе мынада. Мағжан ірі талант иесі ретінде ұлттың ортағасырлық ұйқыдан оянып, жаңа өмірге, азаттыққа ұмтылыс жасаған сəтінде шығармашылыққа келіп елінің сезіміне сүйеніш болып, қанат беріп, алға бастады. Шығармашылықтағы ірі талантқа тəн тағы да бір мынадай қасиет бар. Ірі таланттың шығармашылығы елінің күнделікті өмірімен, ілгері ұмтылыстарымен бітісіп кетеді. Соған байланысты ірі шығармашылық иесі мен биліктің ара қатынасы соңғысының қоғамдық құндылықтарға деген ұстанымының айнасы іспеттес. Осы қатынасты пайымдау арқылы шығармашылық иесі өзінің қызметінде, біріншіден, қоғам өмірінің өзекті мəселелерін қаншалықты тура шағылдыра алған- дығын білуге болса, екіншіден, елді басқарып отырған өкімет сол мəсе- лелерді шешуге қаншалықты ықылас танытып отырғандығын анықтауға мүмкіндік туады. Мағжан ақын жəне басқа ұлт қаламгерлерінің өмірі мысалында біз олардың шығармашылығы қазақ шындығын дəл де терең ашып көрсете алғандығына көз жеткізсек, өткен ғасырдың 20–30-жылдарындағы совет өкіметі туралы ондай тұжырымға келу қиын. Екі жақтың мүддесі қазақ ұлтының болашағы мəселесіне келгенде өзара қабыспайтындығын анық байқатты. Осы қарсыласу барысында алаштық буынның басына түскен тауқімет көп ұзамай-ақ алаш жұртының да басына түсетін трагедия бол- ғандығын кейінгі советтік тарих көрсетіп берді. Енді хатқа келейік. Хат қазақ өкіметінің басшысына орыс тілінде жа- зылды. Неге? Бұл арада өкіметтің іс қағаздарының басым түрде орыс тілінде жүргізілгендігін аңғару, əрине, қиын емес. Яғни, өкімет қазақ өкі- меті аталғанымен, оның заты орталықтың құзырында еді, басқаша айт- қанда, ол шынайы қазақ мүддесін қорғаудан алыс тұрған билік орны бо- латын. Бұл арада байқалатыны «Совет өкіметі қазақ үшін!» деген ұран- ның жамылғы нəрсе болғандығын, ал шын мəнінде «Қазақ совет үкіметі үшін» деген анықтаманың сол кездегі шындыққа үйлесімді келетіндігін айтқан жөн болар еді. Бұл біріншіден. Екіншіден, бұл тұжырым тарихи шындыққа қайшы келмейді. Мағжан сияқты ұлтшыл ұстанымдағы зия- лының қазақ өкіметінің басшысымен орыс тілінде хат алысуы – бұл «Үй өзімдікі деме, үй артында кісі бар!» деген қазақ мəтелінің дəлдігінің жəне оның өмірлік тəжірибеден алынғандығының айғағы еді. Яғни, Мұстафа Шоқайдың Орта Азия елдеріне байланысты компартия орнатқан өкіметті қуыршақ өкімет ретінде бағалағаны шындықтан алыс емес-тін. Хат авторының негізгі тұжырымы алаштық ұлтшылдықтан бас тартып, социалистік құрылысқа араласуға бет бұрғандығын мəлімдеу екендігін ес- кертіп, бұл арада құжаттан үзінді келтірумен шектеуді жөн көрдік. «Отк- рыто, чистосердечно и с бесповоротной твердостью заявляю, – деп жазды Мағжан ақын «об этом Вам, главе Правительства, Правительству социа- листического Казахстана и строящему счастливую жизнь всему казахскому народу и с данным письмом обращаюсь к Вам и прошу о предоставлении мне возможности показать и доказать свое бесповоротное перерождение, окончательную перековку, свою преданность социалистической Родине на деле, на творческой работе, в частности на литературной творческой работе, дав мне возможность доказать, что служившее долго и преступно реакции и казахской контрреволюции мое перо, после перековки, после пе- ревоспитания меня советской трудовой политикой, будет честно, преданно и надеюсь, плодотворно служить социалистической Родине» [15]. Хатының соңында ақын соңғы уақытта жазған үш өлеңін тіркегенін айтады. Олардың қандай шығармалар болғаны бізге беймəлім. Өз ретінде, əрине, ақынның үкімет басшысына жолдаған бұл хатынан белгілі бір нəтиже шықты ма? деген сұраудың туары хақ. Хаттан ақынның азаптағы өміріне өзгеріс əкелетіндей нəтиже болды деп айтуға, өкінішке орай, негіз жоқ. 1937 жылдың 30 желтоқсан күні М.Жұмабаев Қазақстан- дағы НКВД тарапынан кезекті рет қамауға алынды. Бұл тұтқыннан ол қай- тып оралған жоқ еді.

Ескертулер 1. Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві (ҚР ПА). 708-қ., 44-т., 35-іс, 142-160 пп. 2. Кудаш С. О судьбе казахского поэта Магжана Жумабаева. Первому секрета- рю ЦК КП Казахской ССР Д.А. Кунаеву // Дружба народов. – 1988, No12. –163-168. 3. ҚР ПА. Сонда, 143-144 пп. 4. Жұмабаев М. Туған жер. Петропавл. 2008. – 291-295 б.б. / Бұл арада Мағжан ақын «жүзден тоқсан» деп еңбекші халықты, ал «он» деп алаштық зиялыларды айтып, билікке большевиктік идеологияны мойындайтынын білдіріп отыр. Де- генмен, ол соған дейін «жасырмай, жүзді жоқтадым» деп ескертеді. Яғни таптық емес, жалпыұлттық позицияда тұрғандығын көрсетеді. 5. Құдаш С. Аталған басылым, – 166 б. 6. ҚР ІІМ АҚДА, 6-қ., арх. No041194, 3-т., 77-78 пп. 7. Сонда, 44-45 пп. 8. Мұқановтың хатханасы. (1924-1973). – Алматы, – 2018. – 42-44 бб. 9. ҚР ІІМ АҚДА., 6-қ., No07875-іс, 2-т. Жұмабаев Мағжанның ісі. 25–27 пп. 10. Мұқановтың хатханасы. Аталған басылым, – 43 б. 11. Сонда, – 43 б. 12. Сонда, – 44 б. 13. Сонда, – 48 б. 14. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., No07875-іс, 2-т., 28 п. 15. ҚР ОМА. 5-қ., 21-с., 67-т, 200-іс, 19-21 пп. 1 Қиын жағдайда деп Ə.Бөкейхановтың қазақ жерінен тыс өңірге (Ресейдің Самара қа- ласына) жер аударылғанына меңзеп отыр.

Ə.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы жəне М.Дулатұлы негізін қалаған жаңа сапа жəне мазмұндағы азаттық идеясын насихаттау жəне орнықтыру ісін жалғастырған келесі буын қаламгерлердің қатарында М.Əуезовтің де өзі- не тиесілі орны бар. Жазушының қалыптасу жолында Орынбор жəне Ташкенттік кезеңдер- дің болғанын ескерсек, бұл кезеңдегі оның өмір жолына қатысты фактілік материалдармен таныса отырып, осы тұстағы қазақ оқығандарының күн- делікті тыныс-тіршілігіне қатысты біраз нəрсеге көз жеткізгендей бола- мыз. 1919 жылы Семейдегі мұғалімдер семинариясын жаңа ғана аяқтаған М.Əуезов елдегі аласапыран қоғамдық жəне мемлекеттік қызметке білек түрініп араласып кетеді. Мəселен, ол 1921 жылы Семей губерниялық ре- волюциялық комитеті төрағасы қызметінен Орынборға кейін шақырыл- ған С.Сəдуақасовтан соң бұл қызметті уақытша М.Əуезов атқарады. Осы жылы ол Қазақ Орталық атқару комитетіне (ҚАОК) мүшелікке сайланып, оның төралқа мүшесі жəне саяси хатшысы қызметінде болды. Қазақ орталық атқару комитетінде саяси хатшы қызметінде (Орынбор қ.) жүрген М.Əуезов жоғарғы саяси басшылықтың наразылығын тудырған мынадай бір іске араласады. Осы жылдың басында Қазақ ОАК төрағасы С.Меңдешевтің шешімімен Сібір өлкесінің құрамынан Қазақ республи- касының басқаруына өткен Семей губерниясын қабылдап алуға Семейге С.Сəдуақасов іссапарға жіберіледі. Бұл губернияның қазақ тұрғындары- ның арасын аштық жайлаған кезең еді. Елдегі ауыр жағдайды көріп отыр- ған губерниялық басшылық шарасыздық танытып, əрекетке көшпейді. С.Сəдуақасов келген бетте төтенше жағдай жариялап, тек еуропалықтар- дан тұрған ескі губерниялық атқару комитетін таратып, орнына құрамына жергілікті қазақ қызметкерлері енгізілген губревкомды құрады. С.Сəдуақа- совтың бұл шешімдерінен «ұлтшылдықты» көрген қарсылыстары бірігіп оны Семейдегі қызметінен кетіріп, партия қатарынан шығартуға əрекет жасайды. Қоғамның көз алдында орын алған бұл озбырлыққа төзе алмаған басшылықтағы қазақ қызметкерлері 1921 жылы қазан айында Орынбор- да шақырылған Жалпықазақстандық ІІ-советтер съезіне қатынасқан қазақ коммунистерінің жиналысын өткізеді. Сол кездегі республика басшылары Меңдешев, Мырзағалиев, Асылбеков, Түркістан республикасының өкілі Ф.Ходжаев жəне басқа барлығы 51 адам қатынасқан бұл жиналысқа М.Əуе- зов төрағалық жасайды. Жиналыс С.Сəдуақасовтың мəлімдемесін тыңдап жəне оны талқылап мынадай мазмұндағы қаулы қабылдайды: «Жиналыс Сəдуақасов жолдастың мəлімдемесін тыңдап, оның Семей губерниясын- дағы қызметінде бетімен кеткен отаршылдық ұстанымдағы губерниялық революциялық комитетті құруды əбден орынды шешім деп есептелсін. Сəдуақасов жолдастың Семей губерниясындағы қызметі барысында отар- шылдық пиғылдағыларды босатып, қызметке жергілікті бұратаналарды тартуын да тура санап, соған байланысты Облыстық комитет тарапынан Сəдуақасов жолдастың жоғарыда баяндалған қызметіне съезд барысында оң баға беруі өтінілсін, ал Бақылау Комиссиясы Сəдуақасов жолдасқа бай- ланысты бұған дейінгі шешімін қайта қарасын» [1]. Жиналыста қабылданған бұл шешімнің С.Сəдуақасовты партия қата- рында қалдыруға, сондай-ақ Семей оқиғасына байланысты қызметкерлер арасында оң пікір қалыптастыруға жағымды əсері болғандығы түсінікті. М.Əуезов кейінірек, яғни 1931 жылы 20 қыркүйекте абақтыда жатып, осы жиналысқа байланысты берген жауабында С.Сəдуақасов əрекетінен ешқан- дай да ұлтшылдық пиғылды көре алмайтындығын тағы да қайталайды. Жалпы бұл фактіден Қазақстанда енді ғана өз қызметіне кіріскен со- веттік мемлекеттік аппараттың патшалық кезеңдегі ұлыдержавалық ұс- танымынан арыла алмай отырғандығын, ал оның бұл ұстанымына қазақ қызметкерлерінің үзілді-кесілді қарсылық танытқандығын, М.Əуезовтің осы қарсыласудың басы-қасында жүргендігін байқауға болады. М.Əуезовтің сол кездегі астана Орынбордағы белсенді саяси қызметі əсіресе, 1921 жылғы аштықпен күрес тұсында анық байқалады. Бүкіл қазақ даласын құрсауына алған аштықпен арпалыста инициатива алаштық зия- лыларға көшіп, олар елдегі ірі орталықтарда аштарға көмек ұйымдастыру ісін қолға алады. «Ақжол» (Ташкент), «Қазақ тілі» (Семей) газеттері бұл істе ұйытқылық қызмет атқарады. Орынборда Қазақ Орталық Атқару Ко- митетінің саяси хатшысы қызметіндегі М.Əуезовтің ұсынысы жəне ұйым- дастыруымен үкімет мүшелері мен зиялылар қатынасқан үлкен жиналыс өткізіліп, аштық жайлаған өңірлерге тез арада көмек ұйымдастыру мəселесі талқыға түсіп, республикалық Аштарға көмек комиссиясы (Помгол) құры- лады. М.Əуезов Комиссияға төрағалыққа А.Байтұрсынұлын, ал мүшелік- ке партияда жоқ, бірақ ел арасында беделі бар қазақ оқығандарын көбірек енгізуді ұсынады. Оның бұл ұсынысы бүтіндей өтпесе де, ішінара қабыл- данып, комиссия төрағасы болып С.Меңдешев (ҚазОАК-нің төрағасы), ал оның орынбасарлары болып А.Байтұрсынұлы мен М.Əуезов бекітіледі. М.Əуезов осы жиналыс өткен бетте «Еңбекші Қазақ» газетінде елді жайлаған аштықпен күреске белгіленген шараларды түсіндіруге байла- нысты мақалалар жариялап, ізін ала Семей жəне Орал губернияларын- да болып жергілікті жағдайлармен танысып, губерниялық активтермен жиналыстар өткізеді. М.Əуезовтің ҚазОАК-дегі қызметімен жақыннан таныс болған Ə.Байділдин 1929 жылы 1 маусымда тергеушіге берген көр- сетуінде М.Əуезовтің «аталған жиналыс өте салысымен «Еңбекші қазақ- тың» сол жылғы 4- жəне 5-сандарында аштыққа байланысты мақалалар жариялап, оның бұл əрекеті тез арада Ташкенттегі алашордалықтар тара- пынан үлгі аларлық іс ретінде қолдау тауып, осы орайда «Ақ жол» газетін- де ел азаматтарын аштықпен күрес ісінде ауызбірлікке жəне нақты жұмыс атқаруға шақырған материалдар легі жарық көргендігін баяндайды [2]. «... Осы мезгілде, – деп жазады көрсетуінде Ə.Байділдин, Əуезов Орал қаласына губерниялық конференция өткізуге барып қайтты. Бұл сапардан ол жол бойындағы аштық жайлаған қазақ халқының күйін (ит етін жеген, шөп тамырын қорек еткен, жол жағасында көмусіз қалған мəйіттер) көріп, жан түршігерлік жағдайға куə болғанын айтып келді. Өңірде өзімен бірге болып, халыққа көмек ұйымдастыру ісінде аянбай еңбек еткен Жолды- баев, Жантілеуов, Қаратілеуов жəне басқа серіктері туралы жақсы пікірін білдірді» [3]. Ə.Байділдиннің көрсетуіне қарағанда Аштарға көмек комиссиясының жұмысын жүргізген А.Байтұрсынұлы мен М.Əуезов біраз жұмыс атқа- рып жергілікті мекемелерге жеделхат жолдап, тез арада аштарға көмек комиссияларын ұйымдастыруды ұсынып, барлық губерниялар бойынша танымал зиялылардың тізімін жасап, оларды жылу жинау үшін ел арасы- на шығару ісін ұйымдастырады. Бұл жұмысты жүргізу тəртібін түсіндіретін түрлі нұсқаулар даярлап, губернияларға жіберілетін өкілдер тізімін анықтайды. А.Байтұрсынұлы комиссия атынан қазақ халқына үлкен үндеу мəтінін даярлап, оны «Еңбекші қазақ» газетінің редакциясына əкеліп, ре- дактордан тезірек жариялауды өтінеді. Бірақ, бұл үндеу мəтіні жариялан- байды. Оны Ə.Байділдин (редактор) мынадай себептермен түсіндіреді: «Воззвание было какое-то тенденциозное. Оно значительно преувеличи- вало состояние голода и не совсем правильно указывало на действитель- ные причины, вызвавшие его (голод). В заключительной части воззвания был призыв к интеллигенции, ко всей лучшей части народа организованно выступить на борьбу против голода и тут же указывались методы (моби- лизация всей интеллигенции, повсеместный сбор пожертвования, переб- роска их в голодающие районы и т.д.) борьбы. Так, подумав, я немедленно пошел к тов.Асылбекову (он тогда был секретарем обкома, членом комис- си помгола и членом редколлегии газеты «Энбекши казах»)... он взял возз- вание для ознокомления, и на следующий день сказал, что согласен не печатать его. Воззвание Байтурсынова осталось не опубликованным» [4]. Бұл аса маңызды құжат, сол бір күрделі мезгілдің куəгері, жоғалып кеткен еді. Ə.Байділдиннің көрсетуіне қарағанда А.Байтұрсынұлы онда қазақ жерін жайлаған аштықтың себеп-салдарына тереңірек тоқталады. Мұндай акцент биліктегілерге ұнай қойған жоқ еді. Сондай-ақ бұл факті советтік биліктегілердің алаштық зиялыларға сенбейтіндіктерінің, тіптен аштық салдарынан қырылу жолында тұрған халыққа көмек ұйымдастыру ісінде өздерінің тар партиялық мүддесін қоғам мүддесінен жоғары қой- ғандығының көрінісі еді. Бұл кезде алаштық зиялылар мен биліктегі партия арасында қоғамға ықпал үшін тайталас жүріп жатты. Үндеудің жарық көруі алаштық күш- тердің ықпалының арта түсуіне əсері болатынын түсінген партиялық бас- шылық мұндай тенденцияға жол бергісі келмеді. С.Сəдуақасов пен М.Əуезов Кенжиннің, Мырзағалиевтың жəне Əлі- бековтің (Əлиасқар) қолдауымен қазақ арасындағы аштықпен күресті күшейте түсуге байланысты нақты шаралар белгілеген үкімет қаулысын даярлап, оны қабылдатып, ондағы қарастырылған шараларды іске асыру үшін губернияларға шығатын топтардың тізімін бекіттіреді. Мəселен:

данған бұл шараларға сəйкес, мəселен Қостанай жəне Семей губерния- ларына барған өкілдері мен аталған өңірлерде билікте отырған еуропа- лықтар арасында қарсыласу басталып кетеді. Оған себепші болған жағ- дай жергілікті уездік жəне губерниялық басшылықта отырған еуропалық қызметкерлердің республикалық Аштықпен күрес комиссиясы белгілеген шараларға құлақ аса қоймағандығы, немқұрайдылық танытқандығы еді. Ауыр аштық жағдайдағы Торғай уезіне келген С.Сəдуақасов пен М.Мур- зин басым түрде еуропалықтардан құралған уездегі ревком мен оргбюро- ны таратып оларды жаңадан құрып, оргбюроға Байменов, Ержанов жəне Юсуповты енгізіп, ревкомға Қаржасовты төраға, мүшелікке Байменов, Ержанов, Юсупов жəне Байдəулетовты бекітеді. Губерниядағы басқарушы кадрлар құрамына жергілікті ұлттан Көшер- баев, Сұлтанбеков, Масанов, Арыстанбеков, Чуланов, Майлин сияқты сауатты азаматтар тартылады. Өкілдердің бұл шешімдерін Қостанай губ- комындағы Шафет бастаған еуропалық қызметкерлер қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағалап, С.Сəдуақасов пен М.Мурзинді жазалауды талап етеді [5]. Шамамен осы мазмұндағы жұмысты Семей губерниясына өкіл ретінде барған М.Əуезов та іске асыруға күш салады. Өңірдегі ауыр жағдайды өзгерту мақсатында ол ел азаматтарының басын қосқан жиналыстар өткізіп, аштықты тоқтатуға байланысты шаралар белгілеп, жергілікті кадр құра- мында өзгерістер жасайды. Ел арасына арнайы тапсырмамен шыққан өкілдердің аштықты тоқта- туға сондай-ақ губерниялық жəне уездік басқару аппаратындағы ұлыдер- жавалық, шовинистік ұстанымды ауыздықтауға бағытталған бұл əрекеттері республикалық басшылық тарапынан қолдау таба қойған жоқ. Со- веттердің үшінші съезінен соң Мырзағалиев, Мурзин, Əуезов жəне басқа қызметкерлер республикалық басшылықтағы қызметінен босатылады. Міне осы жағдайдың М.Əуезовке Қазақстандағы қызметінен кетуіне негіз болғандығы байқалады. 1922 жылы қарашада ол Ташкентке келіп, «Шолпан» журналының ре- дакциясына қызметке орналасады. Осы мезгілде Қазақстанда, оның мемлекеттік басқару жүйесінде, идео- логияда, қазақ ұлтының қоғамдық санасына тағдырлы ықпалы болған мынадай өзгерістер жүріп жатты. Елдегі саяси билік мəскеулік орталыққа бүтіндей тəуелді партиялық басшылыққа ауыса бастады. Республикадағы жетекші басшы қызметкерлерді анықтау ісі орталықтың құзырында болды. Республика өміріне қатысты кез-келген мəселе бойынша соңғы шешім мəскеулік орталық қалағандай ұстаным тұрғысынан қабылдануға тиіс болды. Яғни, бірінші күннен бастап орталықтандыру (централизация) ең жоғарғы деңгейде жүрді. Жергілікті халықтан билікке тартылғандар бұл тəртіпке көнуге, бой үй- ретуге тиісті болды. Тимофей Иванович Седельников (алғашқы үкімет – Қазақ ревкомының мүшесі – авт.) сияқты мұндай тəртіпке қарсы шығып, тіптен В.И. Лениннің өзіне арнайы хат жолдап өз елін басқару ісінде қазақтардың заңды құқын сыйлауды талап еткен басшылықтағы қазақ емес ұлт өкілдері «қазақ ұлтшылы» ретінде айыпталып, сол арада жазалануға тиіс болды, немесе одақтағы басқа ұлттық республикаға ауыстырылды. Қазақстанда қалыптасқан ауыр моральдық атмосфераға байланысты қазақ ревкомының мүшесі А.Д. Авдеев пен Өлкелік жер бөлімінің меңгерушісі Н.Кулаков Ревком төрағасы С.С. Пестковскийге жазған хатында мынадай пікірлерін білдірді (құжатты түпнұсқа тілінде беруді қош көрдік – авт.): «В степи, среди киргиз, уже распространяются слухи, что в Рев- коме образовалось две партии: одна – коммунистическая, стремящаяся захватить власть в Киргизии, и другая – националистическая, борющяся с коммунистами, отстаивающая права киргизского народа и стремящаяся передать власть киргизам и алашординцам» [6]. Елдегі саяси жағдайға берілген бұл сипаттама негізсіз емес-тін. Боль- шевиктік басшылықтың ұлттарға өздерін өздері билеуге байланысты берген уəдесіне сенген қазақ басшылығы елдегі билікті өз қолына алуға тырысты, белсенділік танытты, бұл əрекет мемлекеттік басқару аппара- тының барлық буынында байқалды. Қазақ қоғамы тарапынан көрсетілген бұл ынтаны тиесілі дəрежеде жəне мағынада қабылдауға жаңа өкіметтік жүйе даяр болмай шықты. Тіптен мемлекеттік басқару ісінде белсенділік танытып, қоғамдағы ұлыдержавалық ұстанымдарға қарсылық танытқан жеке тұлғалар партия жəне ОГПУ тарапынан қудалауға ұшырайтын бол- ды. Қазақстан өмірінде байқалған бұл көріністің советтік басшылықтың ашық жария еткен курсына үйлеспейтіндігін байқаған ГПУ офицері Фома Иванов «еуропалық жəне қазақ басшылығының» өкілдері ретінде Ф.Го- лощекин мен С.Сəдуақасовқа жолдаған құпия мəлімдемесінде «ГПУ та- рапынан берілетін бірінші кезектегі оперативтік тапсырма қазақ жауапты қызметкерлері үстінен оларды қылмыскер ретінде көрсететін материал- дар жинау болып табылады» [7], – деп жазды. Сонымен бірге Орталық, əсіресе И.Сталин басқарған ұлт істері бо- йынша комиссиариат алашордалық зиялыларға ұлт-азаттық ұстанымдағы күш емес, оларды бөліп жармастан совет өкіметіне қарсы əлеуметтік топ ретінде қарастырды. Алаштықтардың билікке қарсы болғанымен, қазаққа қарсы еместігі есепке алынбады. Совет өкіметі өзінің бұл біржақты, қара- байыр қате ұстанымын соңғы күніне дейін өзгерткен жоқ. Қалыптасқан бұл жағдай таза пікірдегі барлық ұлт зиялылары тарапынан совет билігіне деген сенімсіздікке жол ашты. Сонымен, советтік биліктің алғашқы қадамынан-ақ қалыптасқан бұл жағдай азаттық қозғалысқа атсалысқан ұлт оқығандарының Түркістан республикасына, Ташкентке ығысуына алып келді. М.Дулатұлы тер- геушіге берген көрсетуінде өзінің 1921 жылы Ташкентке келгенде мұнда «менен бұрын Қазақстаннан келіп қызметке тұрған бірсыпыра адамдар бар екен, көбі алашордашылар екен, осылардан білдім, Түркістанда Қа- зақстанға қарағанда қызмет етуге мүмкіншілік мол екен... Ташкентте сол кезде «отаршыл», «колонизатор», деген сөзден жаман сөгіс жоқ. Ал Қа- зақстан орталығы Орынбордан келіп жатқан хабарларға қарағанда, онда керісінше, онда отаршылдық күшті, қазақ қызметкерлеріне қызмет етуге еркіндік бермейді, партияға қазақтың бұрынғы шенеуніктері, тілмашта- ры, парақорлары көп кірген, солар орыстың отаршылдарымен қосылып кеңес өкіметінің ұлт саясатын бұзып, өздерінікін жүргізіп жатыр» [8] де- ген пікірдің кең тарағанын баяндайды. Осы көрсетуінде М.Дулатұлы Қазақстаннан келіп Ташкентке жұмысқа орналасуға мəжбүр болған алаштықтардың біразының аты-жөнін атайды: Халел Досмұхамедұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы, Мұхамеджан Тынышбай- ұлы, Мырзағазы Есболұлы, Мағжан Жұмабаев, Ғазымбек Бірімжанов ж.б. Сонымен 1921 жылдың соңында Қазақ республикасынан Ташкентке бет түзеген М.Əуезов бір шындықты ашық түсінген еді. Партия-совет қыз- метінде жүріп бұл билікті ұлт саясатында алған əділетсіз бетінен жақын арада қайтару жеңілге түспейтіндігін, саяси билік ырқының қазақ қолы- нан тағы да сусып шығып кеткендігін байқады. Алдыңғы аға буындағы А.Байтұрсынұлының көзі жеткен бұл шындыққа кейінгі буындағы М.Əуе- зовтің де билікте араласа жүріп көзі жеткен еді. Ендігі уақытта ол ынта-жі- герін іргелі білім алып, біржола шығармашылыққа ойысуға бұрды. Қазақ жерінде совет өкіметінің билігі жарияланған 1920 жылдан бас- тап ұлттық басшылықтың ішіндегі екі саяси ағым арасында бітіспес қар- сыласу басталып кетті. Олардың өзара ымыраға келуіне мүмкіндік бер- меген тақырып жаңа советтік биліктің, анығырақ айтқанда, мəскеулік ор- талықтың қазақ елінде жүргізіп отырған ұлт саясаты еді. Ə.Жангелдин, С.Меңдешев бастаған биліктегі аға буын, Мəскеудегі орталықтың қау- лы-қаралары мен тапсырмаларына сол күйінде орындауда қазақ қоғамы үшін ең тиімді жол санады. Олардың артында большевизмнің социалистік идеясына ешқандай да күмəнданусыз сенген С.Сейфуллин жəне саяси ұс- танымы тұрғысынан онымен идеялас тұлғалар тұрды. Бұл ұстанымдағыларға Смағұл Сəдуақасов бастаған жоғарғы билікке араласып немесе оған жақын жүрген жастар буыны қарсылық танытып, оларға коллаборационистер (фр.collaboratіon) ретінде қарады. Қазақ бас- шылығында жүрген еуропалықтардың біраз бөлігін бұл топтағылар коло- низаторлар есебінде бағалады. Мəскеулік орталық, сондай-ақ алғашқы топтағылар екінші ұстаным- дағылардың артында алаштық буын тұр деген ойда болды, шындығында ондай емес-тін. Жастар советтік билікке белсенді түрде араласып, ком- партияның ұлтқа тиімді уəделері мен жобларын шындыққа айналдыру мүмкін деген сенімде болды. Сонымен бірге жастар алаштық буынның жер, мəдениет салаларына қатысты идеялары мен тəжірибелерін өз қыз- метінде пайдаланудан тартынбады. М.Əуезов көзқарастық ұстанымы тұрғысына жастар буынына, əсіре- се С.Сəдуақасовқа жақын болды. Ұлт тақырыбы жазушының жолын осы қысылтаяң тарихи кезеңде Тұрар Рысқұлұлымен де тоғыстырған еді. Тұ- рардың таң қаларлық өмір жолынан хабардар болуы М.Əуезовке «Қараш- қараш оқиғасын» (1927 ж.) жазуға негіз болған еді. Т.Рысқұлұлының сирек кездесетін күрескерлік тұлғасы қаламгер за- мандастарына ой салғаны белгілі. Мəселен, А.З. Валидовтың Т.Рысқұл- ұлы туралы «бір көргенде Рысқұловтың мансапқор болып көрінуі ықти- мал, ал шын мəнінде ол ондай емес» деген пікірін Ғазымбек Бірімжанов- тан естігенін Міржақып Дулатұлы тергеушіге берген көрсетуінде жазып, ал 1921 жылы көктемде «Рысқұлұлы Ташкентке келді дегенді естіп оны- мен кездесіп, сөйлескім келді» деген ықыласта болғанын жасырмайды [9]. М.Əуезовтің Т.Рысқұловпен 1922 жылы 27 қаңтарда Орынборда өткен Қазақ облыстық партия комитетінің кеңейтілген пленумында кездеседі. Мəскеуден арнайы келген Т.Рысқұлов осы пленумда ұлт мəселесіне ар- налған баяндамамен сөйлейді. Баяндаманың түпнұсқасы сақталмаған. Қосымша материалдарға қарағанда ондағы негізгі ой: Ресей алып мемле- кет, экономикалық-əлеуметтік жəне мəдени деңгейі, салт-дəстүрі əртүрлі халықтардан тұрады, соған байланысты оны бір орталықтан басқару жеңіл-желпі нəрсе емес, ондай əрекеттің түрлі қиындықтарға, тіптен қа- теліктерге соқтыруы əбден мүмкін, осы жағдайды ескере отырып советтік басшылық, мəселен, түрік халықтарына өз коммунистік партиясын, өз қы- зыл əскерін құруға рұқсат бергені жөн. Т.Рысқұлов тарапынан жасалынған бұл ұсыныстағы өзекті ой – советтік басшылықты жергілікті ерекшеліктерін жақсы білмейтін Түркістан жəне Қазақстан республикаларында бастап кеткен реформалық шараларының күтпеген апатты нəтижелерге ұрындыруы мүмкін екендігін ескерту еді. Осы пленумның жұмысына қатынасқан Ə.Байділдиннің көрсетуінен мынадай жолдарды оқимыз: «... проездом из Москвы в Ташкент в Орен- бурге остановился тов.Рыскулов. Он делал доклад на собрании актива по национальному вопросу. Собрание было довольно многолюдное, в здании Обкома. Докладчик изложил известную тогдашнюю свою точку зрения. Он исходил от программы партии по национальному вопросу, рассказал сущность и значение ее, а затем своебразно толковал и развивал ее. Из его толкований вытекало целесообразность организации особой восточной компартии. По оканчаний доклада были по нему прения. В защиту положения тов. Рыскулова, кажется, выступали Ауезов, Нахимжан и др., а против – Ай- тиев, Саматов и один европейский товарищ» [10]. Ə.Байділдиннің бұл көрсетуінде кейбір дəлдіктің жетіспейтіндігі бар, дегенмен баяндауда тарихи шынайылықтың сақталғанын аңғару қиынға түспейді. М.Əуезов өзіне ұстаз тұтқан А.Байтұрсынұлы 1923 жылы қаңтарда 50-ге келеді. Бұл датаның сол тұстағы қазақ қоғамы, оның оқыған аза- маттары үшін аса зор маңызын тура түсінген М.Əуезов 1922 жылы Орын- бордағы досы С.Сəдуақасовқа арнайы хат жазып бұл жағдайды тиесілі дəрежеде атап өтуге байланысты ой бөліседі. Өз ретінде С.Сəдуақасұлы республикадағы партия басшысы Г.А. Коростелевқа ұсыныс-хат жолдап А.Байтұрсынұлының 50 жылдығына байланысты үкімет шешімін шы- ғаруды өтінеді. Партияның облыстық комитеті А.Байтұрсынұлының 50 жылдығы туралы мəселені қарап «1. Совет органдары тарапынан бұл юбилейді ұйымдастыруға жол берілмесін. 2. Ал жеке тұлғалар тарапынан мерейтойды атап өтуге қарсылық көрсетілмесін. 3. Мерейтойда советтік органдар атынан сөйлейтін жолдастардың сөздерінің мазмұнына жауап- кершілік Сейфуллин жолдасқа жүктелсін» [11], – деген шешім қабылдай- ды. Жауапкершіліктің С.Сейфуллинге жүктелуі оның үкімет төрағасы қызметіне байланысты еді. М.Əуезов ұстазының 50 жылдығына байланысты арнайы мақала жа- риялап, онда Ахаңның ұлт алдында «істеген қызметі қазақтың ұзын ырға тарихымен жалғасып кететін қызмет. Істеген ісімен өзіне орнатылған ес- керткіш – мəңгілік ескерткіш» [12], – деп жазды. Белгілі əдебиеттерде А.Байтұрсынұлының 50 жылдығының аталып өті- луіне байланысты жаңсақ пікірлердің орын алғандығы байқалады. Осы ретте жоғарыда аталған Ə.Байділдиннің көрсетуіндегі мынадай факті- лерге назар аударған артық емес. Ə.Байділдиннің көрсетуіне қараған- да А.Байтұрсынұлының 50 жылдық юбилейін атап өтуді алдымен Таш- кенттік зиялылар, яғни С.Қожанов, И.Тоқтыбаев жəне басқа басшылық қызметтегі азаматтар көтереді. Жалпы бұл істе ташкенттік азаматтардың жоғарғы белсенділік танытқанын А.Байтұрсынұлының Ташкентке арна- йы шақыру алғандығынан, сондай-ақ «Ақжол» газетінде осы датаға бай- ланысты жарық көрген материалдардан жəне басқа юбилярдың атына көрсетілген түрлі құрметтен байқауға болады. С.Сəдуақасов осы юбилейге байланысты Орынборда белгіленген ша- рада баяндамашы ретінде бекітіледі. Салтанатты жиналысқа жиналған халық өте көп болып, залға сыймайды. Басым бөлігі оқудағы жастар еді. Жиналысты жүргізу К.Тоқтыбаевқа, Ж.Сəдуақасовқа жəне Байділдинге тапсырылады. С.Сəдуақасовтың жасаған баяндамасы өте мазмұнды шы- ғады. Баяндамашы А.Байтұрсынұлының ағартушылық саласында атқар- ған еңбегін қазақ еліне мəңгі қызмет жасайтын зəулім де салтанатты сарайға теңеп, оны сақтап, ылғи да жетілдіріп отыру жас ұрпақтың қасиетті борышы екендігіне тоқталады. Осы жиналысқа қатысқан жазушы Ғалым Ахмедов ағайымыз 1989 жылы осы жолдардың авторына мынадай жағдайды баяндағаны бар. Белгілі жазушы мемуарында залда отырған рабфакта оқитын жастар баян- дамашыға шикі жұмыртқа лақтырып, юбилярдың атына айтылған мақтау сөзге қарсылығымызды таныттық деген ойды білдіреді. Ғалым ағайымыз ондай фактінің залда орын алмағандығын ескертіп елмен бірге бірінші қатарда отырған Ахаңның əрбір қол шапалақтау сайын орнынан тұрып, бұрылып, көпшілікке иіліп алғысын білдіргенін əңгімеледі. Ғалым ағайым айтқан тағы бір детальды оқырманға жеткізу артық бол- мас. 1923 жылы Орынборда Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 30 жылдығы аталып өтеді. Оған жиналған жұрт жиналысты жүргізуді Ахаңа ұсынады. Сонда Ахаң «жоқ, ондай шешім əділетті болмайды, ұлы ақынға арналған кешті ұлы ақынның жүргізуі жарасымды болмақ» деп жолды Мағжан Жұ- мабаевқа береді. М.Əуезов 1928 жылы Ленинградтағы университеттегі оқуын аяқта- ған соң Ташкенттегі Орта Азия университетіне келіп ғылыми жұмысқа орналасады. Президент архивінде Орта Азия университетінің ректоры Б.Городецкийдің сол кездегі Қазақ өлкелік партия комитетінің хатшысы Ф.Голощекинге М.Əуезовті қызметке алуға байланысты жазған хаты оған берілген жауап сақтаулы. Университет ректоры хатында М.Əуезовті қазақ əдебиеті саласындағы ірі қызметкер ретінде сипаттап, дегенмен жазушы- ны қызметке алуға кедергі болып отырған жағдай оның 1921 жылы белгісіз себептермен партия қатарынан шығып қалғандығы екендігін баяндап, уни- верситетке жұмысқа алуға Қазақстан басшылығының келісімін сұрайды. Қазақ өлкелік партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің қызметкер- лері Мартыненко мен Оңғаровтың атынан жолданған жауап хатта Əуе- зовтің коммунистік партия қатарына кіргенге дейін Алашорда ұйымында болғандығы, əдеби шығармаларында буржуазиялық ұлтшылдық идеоло- гиясын нақты білдіргендігін тек соңғы жылдары ғана бұрынғы бетінен қайта бастағандығы туралы айтылады. Қазақ өлкелік партия комитетінің жауап хатынан соң М.Əуезов Орта Азия университетіне қызметке алынады. Дегенмен, М.Əуезовтің алашор- далықтармен жəне С.Сəдуақасұлымен идеялық байланысы, ұстанымдық жақындығы Ф.Голощекин жəне ОГПУ тарапынан ұмытыла қойған жоқ- тын. 1930 жылы 1 қазанда Алматы қалалық партактиві жиналысында жасаған баяндамасында Ф.Голощекин негізгі мəселе ретінде компартия- ның алашордалықтарға байланысты ұстанымына тоқталды. Осы баянда- масында Голощекин жоғарыда аталған ІІ Жалпықазақстандық советтер съезінде қатынасқан қазақ коммунистерінің М.Əуезовтің төрағалығымен өткен жиналысын «Байтұрсынов, Əуезов ж.б. басшылығындағы тек қа- зақтардан тұратын контрреволюциялық астыртын ұйымның» жиналысы ретінде атады [13]. Ф.Голощекиннің бұл айтқан пікірі Ташкентте жүрген М.Əуезовті осы жылдың 8 қазанында ОГПУ тарапынан тұтқынға алып Алматыға жеткізуге негіз болған еді. 1931 жылы 21 желтоқсанда даяр болып Қазақстандағы ОГПУ басты- ғы міндетін атқарушы Хворостян мен оперуполномоченный Попов қол қойып, ОГПУ жанындағы прокурор бекіткен No2370 екінші «Алаш ісі» бойынша айыптау қорытындысында М.Əуезовке жоғарыда Ф.Голоще- киннің айтқан ойымен үндес мынадай мазмұндағы айып тағылды: «айып- талушы – Əуезов Мұхтар Қазақстандағы партия жəне совет органдарын- дағы отаршылдықтың көріністерімен күрес деген желеумен астыртын құпия ұйымның тапсырмасына сəйкес оның белгілеген шараларын іске асыруда белсенділік танытты. Орынборда өткен Қазақстан советтерінің 2-съезінде ол коммунистер мен партияда жоқ ұлтшыл делегаттардың тек қазақ бөлігімен жиналыс өткізіп, осы жиналыста отаршыл күштердің ша- буылға көшкендігі жəне олармен күрес түрі жөнінде сөз болды. Əуезовтің «отаршылдықпен» күрестегі жақын серіктері, астыртын құпия ұйымның мүшелері Сəдуақасов пен абақтыда отырған айыпталушы Омаров Əшім. Сəдуақасов сəтсіздікке ұшырап, партиядан шығып қалу қаупі төнгенде Əуезов оған Ташкентке кетіп, одан əрі Ферғаналық басмашыларға барып қосылу туралы кеңес берген. Ал бұл кезде ұлтшылдардың Ташкенттегі құпия ұйымының басмашыларымен өзара байланысы болды» [14]. Осы ретте Ф.Голощекиннің тікелей араласуымен М.Əуезовке байла- нысты қойылған айыптаудың астарында жатқан мақсатқа тоталуға тура келеді. Голощекин (Шая Ицкая), əрине, алаштық тұлғалардың қайсысы болмасын соттап, жазалауға жақын тұрды. Бұл ретте ол И.Сталиннің қол- дауына сүйенді, тіптен оның тапсырмасын орындаушы жендет рөлін ат- қарды. Қанға құныққан құзғындар сияқты ол М.Əуезовті абақтыға жауып, сындырып, сол арқылы өзінің ымырасыз жауы – С.Сəдуақасовты жауапқа тартып, кезінде қазақ саяси басқарушы тобы алдында Вайнштейн, Ярос- лавский (Губельман) жəне өзі сияқты көлденең көк аттылар үшін кек алу- дан үміттенді. Голощекин де жəне оның ОГПУ-дегі сыбайластары да өз мақсаттарына «міне енді жетеміз» деген күйде болды. Көп ұзамай ол де- геніне жетті де. Оның жымысқы, адамгершілікке жат, жауыздық жолын таңдады. Мəскеудегі темір жол транспорты институтын бітірген С.Сə- дуақасовты Қазақстанға да емес, Орта Азия өңіріне де емес, Донбаста- ғы темір жол құрылысына жіберді. Əдейі көзден таса, жат ортаға. Сонда жүрген Смағұл «суық тиді» деген диагнозбен Мəскеуге, Кремльдегі ау- руханаға жеткізілді. Ауруханаға түскен ол тез арада, түсініксіз жағдайда көз жұмады. Смағұлдың өлімі туралы оның жары Елизавета Əлиханқызы Сəдуақасова «оны жай ғана өлтіре салды ғой!» [15] деген астарлы пікірде болды. Бұл пікір шындыққа тіптен де қайшы емес-тін жəне ол жоғары білікті дəрігердің қойған диагнозы еді. Жоғарыда аталған партактив жиналысында Голощекин ұлт-азаттық қозғалыс қайраткерлеріне байланысты үлкен өшпенділікпен ашыла жəне ашына сөйлеуі, əрине, жəйдан-жəй емес-тін, бүкіл қазақ жері көлемінде советтік, реформаға қарсы халық көтерілістері жүріп жатты. Елде жаппай аштықтың белгісі көріне бастады. Мемлекет өмірінде орын алып отырған бұл трагедия үшін кімнің жауап беретіндігі үлкен мəселеге айналған сəт болатын. А.Байтұрсынұлы, С.Сəдуақасов, М.Əуезов жəне басқа абақтыда отырған алаштықтарға социалистік құрылысқа байланысты сəтсіздіктерді үйіп–төгуі де соған байланысты еді. Ф.Голощекиннің абақтыда отырған М.Əуезов пен Ə.Ермековтен билік- тегі партиядан кешірім өтініп мəлімдеме жасауларын талап етуі Қазақс- тандағы трагедияны алаштық зиялыларға аударып салу əрекетінің бір ұшығы еді. 1932 жылы 10 маусымда «Социалды Қазақстан» жəне «Ка- захстанская правда» газеттерінде жарық көрген М.Əуезовтің мəлімдемесі, онда сол уақытқа дейінгі шығармашылықта, сондай-ақ қазақ əдебиеті та- рихын зерттеу ісінде ұстанған бағыты «қате» болғандығы туралы мəжбүр болғаны Əуезов өмірінің ең басты драмасы да еді. М.Əуезовтің бұл мəлімдемесін, тарихи факті ретінде, басқа да алаш- тықтардың трагедиялы тағдырымен байланыста түсінген жөн. М.Əуезов өткен ғасырдағы советтік билік тарапынан алаштық буын- ға жасалған қиянаттан аман қалған бірлі-жарым тұлғалардың бірі болды. дегенмен жазушының көрген жəне білген құқайы мұнымен аяқталған жоқ-тын. Совет өкіметі, оның идеологиялық аппараты соңғы күніне дейін алаштық буынға қазақ жері мен елі үшін ымырасыз күресін қалай кеші- ре алмаса, сол мінезін М.Əуезовке де көрсетіп отырудан жалтарған емес. Басқаша айтқанда коммунистік билік партияда жоқ жазушыға басым түр- де саяси тұлға, қайраткер ретінде қарады, оның шығармашылығына, қыз- метіне осы тұрғыдан баға берді. М.Əуезовке байланысты совет өкіметі тарапынан қалыптасқан мұндай ұстанымның мынадай себептері бар-тын. 1-ден, жазушы шығармашы- лығымен де, сондай-ақ нақты практикалық қызметі тұрғысынан да қазақ ұлт-азаттық қозғалысы жағында болды, оның көрнекті тұлғаларының біріне айналды. 2-ден, советтік билікке Ахмет Байтұрсынұлы, Смағұл Сə- дуақасұлы, Тұрар Рысқұлұлы сияқты оппозициялық көзқарас жəне ұста- нымдағы тұлғаларға қолдау көрсетті, олармен жылы, достық қатынаста болды. Бұл айтылғандарға қосымша, 3-ден, ол соңғы деміне дейн шығар- машылығы арқылы ұлт өмірінің өзегі-ұлттық болмыс пен санаға, қызмет жасады, оларды ояу жəне таза ұстауға шақырды. М.Əуезов өміріне қатысты тағы бір ескеретін жағдай, жазушының өмірі оқиғалар мен өзгерістерге соншалықты тығыз жəне мазмұнды бол- ғанымен ұзақ болды деп айтуға келмейді. Осы ғұмырында, ол саяси ба- қылау мекемесі назарынан тыс қалған емес. Бақылау мекемесіне өзі орта- сында жүрген «достары» да қосылып отырудан тартынбады. Д.А. Қонаев естелік кітабында Ғылым академиясында президенттік қызметте жүргенде сол кездегі партия басшысы Ж.Шаяхметовке есеп бере барғанында ғылым саласындағы жағдайды егжей-тегжейлі əңгіме еткен басшының «Əуезов не істеп жүр қазір?» деген сұрау салып, артын ала сұрауына өзі жауап беріп «Сырт естуімше, Əуезов те сирақтан бүйрек шығарып, бір басына ие бола алмай жүрген көрінеді. Баяғы əуенге басып, бұрынғы қателіктерін қайталай бастапты. Қазақстаннан іргесін аулақ са- лып, біржола Мəскеуге көшіпті» дейді. Партия басшысы сөзін «Əуезовты академиктер құрамынан аластау керек» [16], – деген пікірімен түйіндейді. Бұл шамамен 1953 жылы болса керек. Д.А. Қонаев 50-жылдардың алғашқы жартысындағы қазақ зиялыла- рының, солардың қатарындағы М.Əуезовтің де басына түскен дүрбелеңге байланысты жасаған тұжырымын «байтал түгілі бас қайғы болған осын- дай дүрбелеңде ел ағалары аттанға ұран қосып отырғаны, əрине, өкінішті- ақ еді» деген сөзбен аяқтайды. М.Əуезовтің 50-жылдардағы қызметі тура- лы келесі тарауда.

Ескертулер 1. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., No011494-іс, 7-т., 18-18об пп. 2. Сонда, 213 п. 3. Сонда, 216 п. 4. Сонда, 216-217 пп. 5. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Аталған басылым, 3-т., 1-кітап, – Алматы. 2007. – 106-108 бб.; 2-кітап, 277-288 бб.; ҚР ІІМ АҚДА. No011494-іс. 3-т., 223-224 пп. 6. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар. Аталған басылым, 3-т., 1-к., – 48 б. 7. Сонда, 215-217 бб. 8. Сонда, 46, 47 бб. 9. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., No011494-іс, 6-т., 22об п. 10. Сонда, 3-т., 213 п. 11. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар. Аталған басылым, 3-т.,

1-к., – 126-127 бб. 12. Байтұрсынұлы А., Шығармалары. 6-т., – Алматы, – 2013. – 120 б. 13. Голощекин Ф.И. Десять лет пройденных и предстоящие задачи. – Алматы, – 1930. – 16 с. 14. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., No06610-іс, 3-т., 123 п. 5. Букейханов С. Нельзя о прошлом позабыть. – Алматы, – 2005. – 75 с. / Ав- тор книги Срым Букейханов вспоминает: «В 1933 году в Кремлевской больнице скоропостижно скончался Смагул. В официальном заключении написано, что от простуды. Лиза считает. Что его просто убили». 16. Қонаев Д. Өтті дəурен осылай. – Алматы, – 1992. – 132 б.

Көркем шығарма, жазушының ұстанымы тарихшы үшін интеллектуал- дық өмір фактісі. Тарихшы, жазушы өміріне, оның шығармашылығына жəне ұстанымына осы тұрғыдан келеді. Бұл біріншіден. Екіншіден, со- веттік кезеңде жазушы мен оның шығармасының қоғам өміріндегі орны жоғары бағаланды. Анығырақ айтқанда, жазушы өзінің шығармашылық қызметі арқылы биліктегі партияның идеологиялық жұмысындағы кө- мекшісі міндетін атқаруға тиіс болды. Біздің бүгінде классиктер қата- рында аталып жүрген советтік жазушыларымыздың қайсыбірі кезінде Казкрайкомның үгіт-насихат бөлімінің (агитпроп) қызметін құлшына ат- қарды десе де болады. И.Сталиннің «жазушы, адам жанының инженері» деген қанатты сөзі, əрине, осы қызметтің теориялық негіздемесі есебінде жүрді. Үшіншіден, автор ұлттық қауіпсіздік комитетінің, сондай-ақ Ресей Федерациясы архив қорларында сақталып келген еліміздің белгілі жазу- шылары мен əдебиеттанушыларының шығармашылық мұрасына қатысты материалдарымен жұмыс істеді. Ұзақ күндер, айлар отырып оларды конс- пектіледі, оларда баяндалған фактілер мен тұжырымдарды қоғам өмірі- мен байланыста түсінуге көңіл аударды, теориялық талдаудан өткізді. Осы жұмыс барысында бұл материалдардағы фактілер, белгілі дəрежеде, та- рихшының зерттеулерінде өз орнын алуға тиіс деген қортындыға келді. *** Бұдан бұрынғы тарауда баяндалғандай Ташкентте ғылыми жəне оқы- тушылық қызметте жүрген М.Əуезов 1930 жылдың 8 қазанында кенеттен ОГПУ тарапынан қамауға алынып, Алматыға жөнелтіледі. Алматы абақ- тысында бұл кезде М.Тынышбаев пен Х.Досмұхамедов бастаған алаштық зиялылардың екінші тобы үстінен тергеу ісі жүргізіліп жатты. Осы арада қысқа болса да бұл тергеу ісінің астарында жатқан елдегі жағдайға тоқ- талған жөн. 1930 жыл. И.Сталиннің қолдауымен қазақ даласы үстінен Ф.Голоще- кин жүргізген «Кіші Октябрь» идеясы жүріп өткен сəт. А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы жəне басқа да қазақ азаттық қозғалысының басшылары тү- гелдей ОГПУ абақтысы мен еңбекпен түзету лагерлерінде. А.Бөкейханов Мəскеуде үй қамақта. Саяси бастаушы күшінен айырылған қазақ бұқара- сы қолына күрек-кетпенін қисық ауыз бердеңкесін алып көтеріліске шық- қанына екінші жыл. Күш біріктіріп, қайрат көрсетуге Қарақұмға жинал- ған олардың саны 20 мыңнан асқан. Қазақ қоғамына төніп келе жатқан ашаршылық төбе көрсете бастайды. Бүкіл ұлттық қарсылыққа отбасын- дағы əйелдер де қосылды. Алапатты апатпен бетпе-бет келген Голоще- кин трагедияның себеп-салдарын қандай оппозициялық күшке аударарын білмей қатты састы. 1930 жылы 1 қазанда Қазақстандағы партиялық құ- рылыстың он жылдығына арналған жиналыста жасаған баяндамасында қоғамда орын алып отырған апатты жағдайдың түп-тамырын қазақ ұлт- шылдығымен, ұлтшылдар тобының басында тұрған Смағұл Сəдуақасұлы- ның қызметімен тікелей байланыстыруға бар күшін салды. С.Сəдуақасов бұл кезде Мəскеуде оқуда болатын. Қазақстаннан кетірілгеніне екі-үш жыл болған. Оны Алматыға жеткізіп, тергеуге салуға негіз жоқ-тын. Енді не істеу керек? Таяу жерде Ташкенттегі университетте қызметте жүрген Смағұлдың ең жақын, ұстанымы бір пікірлес досы Мұхтар Əуезов бар. Содан бастау Голощекинге жөн көрінді. Тергеу барысында жіптің ұшы Смағұлға да жетіп қалар деген ойда болды. М.Əуезовтің тез арада Таш- кенттен Алматыдағы ОГПУ абақтысына жеткізілуі соған байланысты еді. 1932 жылдың сəуірінде Абақтыдан шыққан М.Əуезовтің жаназабы осымен аяқталған жоқ-тын. Ендігі уақытта ол жаңа мазмұн жəне сипат алды. 1933–1934 жж. қыста Қазақ драма театры, оның режиссеры Орын- бек Беков М.Əуезовтің 1928 жылы жазылған «Хан Кене» драмасын сах- налау ісін қолға алады. Пьеса көктемге қарай даяр болады да, 1 мамыр қарса- ңында алғашқы көрсетілімі сахнаға шығады. Бұл алашордашыл, буржуа- зиялық-ұлтшыл ретінде айыпталып, абақтыдан əлгінде ғана бостандыққа шыққан жазушының, қоғам алдында жаңадан көрінуі еді. Пьесаның сах- наға алғашқы шығуы, оның соңғы шығуы да болды. «Хан Кененің» ал- ғашқы қойылымын келіп көрген сол кездегі республиканың Халық-ағарту комиссариатының (Наркомпрос) театрлар бөлімінің меңгерушісі Ғабит Мүсірепов Өлкелік партия комитетінің басшысы Л.Мирзоянға пьеса ту- ралы тұжырымын жеткізеді. Хаттың соңында «7 мамыр 1934 жыл. Мүсі- репов» деген белгі қойылған. Хатта Ғ.Мүсірепов Халком Темірбек Жүргенов пен пьесаны қоюшы- режиссер жəне театр жетекшісі Орынбек Бековтың М.Əуезовтің «Хан Кене» драмасын алдымен қоғамдық көрсетуден (яғни қойылымға қаты- сы бар деген идеология қызметкерлеріне) өткізіп алмай, бірден қалың көрерменге ұсынулары үлкен қателік болғандығын айта келіп, драмаға байланысты өз ұстанымын мынадай оймен түйіндейді: «...Жолдас Беков қоюшы (режиссер) ретінде қыс бойы «Хан Кене» қойылымы арқылы өз театрының шығармашылық жолын айқындауға күш салды, ал мұндай қо- йылым арқылы революцияшыл театрдың бағытын анықтау қателік қой, театр мұндай тақырыптағы қойылым арқылы жаңа революциялық со- веттік бетін емес, ескі бағытта тұрғандығын бекітіп отыр» [1]. Ғ.Мүсірепов бұл қойылып отырған мəселенің принциптік мəні бар екен- дігіне көңіл аударады. Өйткені, театр «Еңлік-Кебек», «Арқалық батыр», сол сияқты «Хан Кенені» зор шабытпен қоя отырып, ал «Майдан», «Түрк- сиб» сияқты жəне басқа аударма революциялық тақырыптағы қойылым- дарға келгенде солғындық танытқан. Театр қандай тақырып арқылы өзінің шығармашылық жəне көркемдік ұстанымын анықтағалы отыр – бұл үлкен принциптік маңызы бар мəселе. Сонымен, 1934 жылы 8 мамыр күні болып өткен талқылауда Өлкелік партия комитетінің мəдениет жəне насихат бөлімінің меңгерушісі І.Қабы- лов төрағалық жасап, пьесаны талқылауға оның авторынан басқа С.Сей- фуллин, С.Асфендияров, Ғ.Тоғжанов, Ғ.Мүсірепов, Ирубаев жəне О.Беков қатысады [2]. Жүргізуші төраға Халкомның бөлім меңгерушісі Ілияс Қабылұлы сөз беріп, халық комиссары Темірбек Жүргенұлы бірінші болып «Хан Кене» қойылымына өз ойын білдіреді. Бірден айтқан жөн, Халком қойылымды үзілді-кесілді өшіріп тастауға қарсы екендігін білдірді. Ия, рас, деді ол елімізде Кене хан қозғалысы туралы, жалпы қазақ тарихы туралы іргелі де жүйелі жазылған тарих əзірге жоқ. Соған байланысты халық арасындағы пікірге де құлақ қойған дұрыс. Осы ретте Кенесарының жанында болып, оның өмірінің соңғы сəтін көз алдында өткізген Нысанбай сияқты ұлы жыраудың да пікіріне назар аударған жөн. Оның айтқанына зер салған кісі таптық көзқарасты да, ұлтаралық жағдайды таба алады. Қара халықтың Кене хан ұстанымына қатынасын да байқайды. Голощекин басқарған жылдары бəріне де тиым салынса, енді Мирзоян жолдас келген екен деп екінші жақ бетке көз жұмып, алаңсыз кеткенімізде болмас деген ойды білдіреді [3]. Халком Т.Жүргеновтен соң сөз алған М.Əуезов бұл шығармасын жазу- ға қандай даярлықпен келгендігінен мəлімет беруден бастайды. Ал шын мəнінде, жазушы бұл тақырыпқа қалам тартуға себепші болған жағдайдан бастауы керек еді. Оның бұл мəселеге соқпаған себебін бүгін түсінуге бо- лады жəне солай жасағаны дұрыс та еді. М.Əуезов үшін Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс – бұл ұлттық тəуелсіздік үшін күрес тақырыбы. Құжаттық материалдар бұл ұлт өмірінің аса маңызды кезеңіне қатысты тақырыптың ұлы жазушы көңілінде зор толғаныс тудырып, өмірінің соңына шейін онымен бірге жүргендігін бай- қатады. Бұл ретте, мəселен, 1943 жылы жарық көріп, Мəскеудегі партиялық басшылық арасында үлкен мазасыздық тудырған «История Казахской ССР» кітабындағы «Кенесары Қасымов бастаған қазақ халқының азаттық күресі (1837–1847 жылдар)» аталатын тараудың (XІV т., 217–241-б.) ті- келей М.Əуезовтің белсенді ұстанымы арқасында кітапқа жеке тақырып ретінде енгізілгендігін, сондай-ақ, бұл ғылыми мəселені Е.Бекмахановтың арнайы зерттеу тақырыбы ретінде алуына М.Əуезовтің шешуші ықпал жа- сағандығын айтудың өзі де аздық етпес еді. Егер қоғамда еркін шығарма- шылыққа қолайлы жағдай қалыптасқанда, М.Əуезовтің Кене хан бастаған көтеріліс тақырыбына кең көлемдегі шығарма арнауы əбден мүмкін еді. Басқаша айтқанда, М.Əуезов сияқты зор талант иесінің бұл тақырып- қа келуі, əрине, кездейсоқ құбылыс емес-тін. 1917–1919 ж.ж. оның көз алдында жеңіліс тапқан ұлт-азаттық (Алаш) қозғалысы мен Кенесары Қа- сымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс арасындағы өзара сабақтастығы жөнінде, бұл қозғалыстардың қайғылы жеңіліске ұшырауының себеп-сал- дарлары жөнінде М.Əуезовтің ойланбауы, əрине, мүмкін емес-тін. «Хан- Кене» сияқты тақырыпқа мақсатты түрде қалам тарта отырып, ол оқыр- мандарын ХХ ғасыр басындағы Алаш қозғалысының жеңіліске ұшырау себептері жөнінде ойлануға итермелеп, сондай-ақ, ұлт болашағы үшін кү- рестің мұнымен аяқталмайтындығын көркем шығарма тілімен жеткізеді. Жазушы драманың соңғы көріністерінің бірінде өзі жақсы көретін ұлы Сыдықпен қоштасқан Кене ханның аузына мынадай сөздер салады. Кене хан Жоламанға: «Əй өзгелерді қой, Сыдықты алып келші, маңдайынан бір сүйіп қалайын...», – деп, ал оны алып келгенде: «Бой өсіп, бұғанасы қат- пай жас қалып барады... Атаның не қасіретпен өткенін ұғатын, түсінетін кезі емес... Болмаса, менің нəсілімде бір шағым қу қалса, осында бола ма деуші едім. ...ұлғайып азамат бол. Ешнəрседен қорықпа, қорғанба! Ар- тыңа үлгі қалдыратын адам бол. ...Еліңнің ері бол. Ата жолын қуарсың... Бірақ, заманың əлдеқалай болар. Кім білер», – дейді. Өзінің бұл тақырыпқа қандай даярлықпен келгендігін баяндаудан бас- таған М.Əуезов: «...Пьесаны жазуға кірісуден бұрын мен мол материал жинадым, сондықтан да Кене хан қозғалысының тарихын білемін деп сенімді айта аламын. Мен Орынбор жəне Омбыдағы құжаттық материал- дармен, сондай-ақ, қазақтар мен қырғыздардың арасындағы материалдар- мен таныспын. Мəселен, Кене ханның қырғыздармен қатынас кезеңі құ- жаттық материалдарға түспеген, сондықтан ол кезең жөніндегі мəлімет- терді қырғыз арасынан жинауға тура келді. ...Кез келген тарихи фактіге байланысты əрбір зерттеушінің өз көзқа- расының болуы ықтимал, дегенмен, автор тарихи тақырыпқа байланысты өз концептуалдық ұстанымын қалыптастырмаса, онда материалды игеріп кете алмайды. Сол сияқты əркім өз тарих философиясын басшылыққа ала- ды. Мен бұл жазған тарихты осы тұрғыдан қорытып, өзімше түсіндірдім. Менің пьесамның белгілі бір идеясы мен мақсаты бар екендігін айт- қаным жөн. Ал оны қабылдау немесе қабылдамау бұл басқа мəселе... Осында пікір айтқан кісілердің сөзіне қарағанда мен кейбір персонаждар- ды ұлттың батыр тұлғалары ретінде əсерлеп (идеализация) көрсетіппін. Осыған байланысты мына жағдайды айтуға тиіспін. Ол персонаждар сол тірі күйінде қоғамда қабылданған, сондықтан да оны сайқымазақ бейне түрінде беруге болмайды. ...Наурызбай қарапайым халық жадында ерік-жігерлі тұлға. Мен оны ерекше мінез иесі ретінде көрсетемін... Сонымен бірге ол тек қарабайыр күш иесі ғана емес. Оның сөздерінде ақыл бар. ...Менің байқағаным, егер Кенесары туралы сөз болса, міндетті түрде оның патшалықпен күресін көрсету керек екен. Жоқ, менің пьесам алдына ондай мақсат қоймаған... Пьесаның мақсаты, идеясы басқа, ол пьесаның өзекті жібі ретінде азды- көпті айтылады [4]. М.Əуезов осы кіріспе сөзі арқылы-ақ, біраз нəрсені, негізгі ойын астар- мен жеткізген еді. Бірақ большевиктік идеология ұстанымына табан тіреп алған дискуссияға қатысушы шешендерге тағы бір басқа екінші ұстаным- ның, «бұлыңғыр» тарих философиясының пайдасына айтылған дəлелдер мен аргументтердің мүлдем қажеті де жоқ-тын. Оларға жүктелген міндет «алашшыл» Əуезовті жаңа таптық философия тұрғысынан ауыздықтау еді. Сондықтан да келесі сөз алған С.Сейфуллин пьесаның пролетарлық емес өзекте сəл ертерек жазылып, кейінірек енгізген өзгертулер «жасыл түсті фонға қып-қызыл жалау» жапсырғандай болып шыққандығын, сон- дай-ақ, Əуезовтің ықыласы революцияшыл кейіпкерлер жағында емес, ұлтшыл Наурызбай жағында екендігіне көңіл аударады. С.Сейфуллин пікірінше, Кенесарының мақсаты қазақтардың патшалық билікке қарсы қозғалысын пайдаланып, атасы Абылай хан тұсында құла- ған хандық билікте халыққа тиімді ештеңе де болған емес-тін. «Маған бұл қозғалыста батыр да, хан да жəне би де феодалдар табының өкілі, ортақ мақсаттағылар ретінде көрінеді. ...Менің ойымша, «Айман-Шолпан» да шындықтан алыс тұр. «Айман- Шолпанда» қазақтың ірі байларының үрім-бұтағын көреміз. Бұлар қазақ феодалдары, ал қарапайым қара қазақ жоқ. Біз пьесадан жарқыраған, көз қарықтыратын феодалдың қыздары мен ұлдарын көреміз, ал қазақ бұқа- расы оған қатыспайды». Пьесадан байқалатын келесі нəрсе, ол автордың көрерменнің ұлттық сезіміне тиюге құмарлығы екен [5]. Дискуссияда сөз алған С.Асфендияров пен Ғ.Тоғжанов та пьесада қа- рапайым халықтың революциялық қозғалысынан гөрі, Кене хан мен Нау- рызбай сұлтанды əсірелеп көрсету əрекеті барына назар аударып, «Кене- сары хан болғандықтан да халық қаһарманы ретінде көрсетілуі қателік» деген пікірді білдіреді [6]. Талқылауға төрағалық жасаған І.Қабылов та «жаңа пьеса даярлау бұл біздің театр қызметкерлерінің ғана жұмысы емес, бүкіл қауымның, үкі- меттің, сондай-ақ, партия ұйымының да ісі», ал кеңестік театрда хан тұқы- мы сахнаға неге қаһарман болып шығып, тіптен өмірден қаһарман болып өтуі тиіс, бұл, əрине, пьесаның кемшілігі деген тұжырым жасайды [7]. «Хан Кене» драмасын талқылауға байланысты Ғабит Мүсіреповтың пікіріне тоқталмай өту, əрине, мүмкін емес. Өйткені жазушы «Хан Кене- ге» 30 беттен тұратын «Хан Кенені» қандай тұрғыдан қайта қарау қажет» деген тақырыппен көлемді сын пікірін білдірген. Ғ.Мүсірепов «Хан Кенеге» дейін де, одан кейін де қазақ ұлт-азаттық қозғалысын өзінше ерекше түсінген жазушы болды. Ол бұл ұстанымын 1927 жылы жазған «Тулаған толқында» əңгімесі арқылы ашық əрі анық танытқан [8]. Əрине, ҚазАПП ұстанымы арнасында. Əлеуметтік қанау мен надандықтың иіріміне тартылып, өзгенің мүддесіне жұтылып, малы таланып, намысы аяқ асты болып, қараңғы түнекте жол таба алмай қи- налып тұрған сорлы жұртқа «Оян, қазақ!», төңірегіңе қара, «Елбол! Өз жолыңды тап!» деп, қолына əліппесін алып, газет-журналын, кітабын шы- ғарып, сауат ашуға шақырып, сол ісі мен сөзі үшін абақты есігін көріп, дүлей биліктің бітіспес жауына айналып, жетім жұртына аласұрып ара- ша түскен жанашыр аз ғана зиялылар шоғырына жүдеу тіршілік еңсесін езіп, санасын күнделікті нан табу əрекеті билеп алған қарапайым халықты қарсы қойып,оның аузына «қолымызға ұстатқаныңды, көзімізге көрсет- кеніңді айтшы! Құрғақ қасық ауыз жыртар!» [9], – деген сияқты арзан сөз салған, жазушымыз большевиктік идеологияға құрақ ұшып қызмет жасау- ға ерте танытқан еді. Бұл ұстанымына беріктігін ылғи да байқатып отыратын Ғ.Мүсірепов «жылма-жыл мемлекетке миллиард пұт астық беруден айнымайтын» ха- лықтың ертеңгі тағдыры туралы, қазаққа басқа бақыттың, ертеңгі қажеті- не жарайтын басқа рухани азықтың бұйыруы мүмкін екендігі туралы ой- лануға қазақ баласын шақырмады, тіптен осы арнада ойланудан тайсалды, тартынды. Ғабаң үшін М.Əуезовтің драмасында Кене ханның аузымен ай- тылған «атаңың не қасіретпен өткені» туралы кейінгі ұрпаққа ойланудың қажеті жоқ, артық əрекет. Бұл Қазақстанда советтік кезеңде орын алған «өзгерістердің ортасында болған, «əдебиет майданында» бағын сынаған классик жазушымыздың жасаған тұжырымы. Бұл арада қарсы уəждегілердің маған ол кезде олай еді ғой, былай еді ғой деген аргументтер келтіруі, əрине, мүмкін. Ондай пікірдегі ағайынға кешірім өтіне отырып, айтарым: өмірде уақыт тезінен өтпейтін нəрсе жоқ. Бұл өлшем ең алдымен əдебиет туындысына тиесілі. Əдебиет туынды- сы рухани өмірдің айнасы. Ғ.Мүсірепов «Тулаған толқында» шығарма- сын жазған жылы (1927) ешқандай да классик емес бірақ құдай берген қасиетімен өмір шындығына терең сүңгіп үлгерген данышпан Смағұл Сəдуақасұлы «Құлдықтан құтылу үшін қазақ елі төңкерістен бұрын ұлт ұранын көтерді. Əуелі ұлт болып алып, əуелі ұлттық есімізді жинап алып, орыстың капиталының тегеурінінен құтыламыз» деген тұжырым жасап, алдын ала бұл пікірін анықтай түсіп «империализмнің қол астындағы ұлт- тардың бостандық жолының Индия, Африка қозғалыстарының – бəрінің ұраны осы» [10], – деп жалғастырды. Бір қызығы сол С.Сəдуақасұлы бұл ойын империализмнің отарлық жү- йесінің іргесі сөгіле бастап, бірақ əлі ыдырай қоймаған кезінде өз елінің өмір шындығына сүйене отырып айтты. Бұл елінің қандай тарихи кезеңді басынан кешіріп отырғанын тура бағамдап, соған сəйкес алдында тұрған міндеттерін тура түсіндіріп берудің үлгісі емес пе еді! Ия, рас,қазақ зия- лыларының бəрі бірдей заманында жүріп жатқан қоғамдық процестерді мұндай дəрежеде қорыту деңгейіне көтеріле қойған жоқ-тын, ол əрине, жеңіл-желпі нəрсе де емес-тін. Кезінде еліміздің өмірінде орын алған бұл тарихи процестерді мүмкін болғанша шынайылық тұрғыдан қорыту мүмкіндігіне соңғы жылдарда ғана қол жеткізе бастадық. Оның екі се- бебі бар. Біріншіден, советтік идеология тарих қойнауына кетті.Аяқтал- ған қоғамдық процесті қорыту жеңіл-желпі шаруа емес, дегенмен болады. Екіншіден, советтік тəжірибені қорытуға мүмкіндік тудыратын жабық архив қорлары толық түрде ашылмаса да,қолжетімді күйге біршама жа- қындай түсті. Сол кейінгі кезеңде қолжетімді болған тағы бір құжатты атап өтейік. Ол Ғ.Мүсіреповтың жаппай репрессиялық шаралар тұсында, яғни 1937 жылы Қазақстан компартиясы Орталық Комитетіне жеке өзінің жіберіп алған қателіктеріне байланысты биліктегі партиядан кешірім сұрап жаз- ған арызы. «Тулаған толқында» саяси тұрғыдан зиянды қателіктер жү- йесіне орын алдырып алашорда сияқты ұлтшыл-фашистердің сөзіне мін- бер беріп қойған екенмін» уақытында «оларды əшкерелейтін мықты те- ңеулер» таба да алмаппын» деген ойға келіп, алаш идеологиясы мен əдеби шығармашылығын «ескі атқорадан» тараған «заразаға» теңейді [11]. С.Сəдуақасұлының жоғарыда айтқан пікірінен бері де біраз уақыт өтті. Өткен ғасырдың 60-жылдары империализмнің отарлық жүйесі күйреді. 1979 жылы «Азия. Африка əдебиет қозғалысының ортасында» жүрмін деп жазған Ғ.Мүсірепов бұл процесті қазақ азаттық қозғалысымен байланыс- та қарау ісінде өзінен жарты ғасыр (52 жыл) бұрын Смағұл Сəдуақасұлы қорытқандай деңгейге көтеріле алмады. Бұл сыңаржақтық ұстанымдағы соцалистік реализм əдісінің əдебиетімізде соншалықты терең тамыр жай- ғандығының, осы ұстанымдағы жазушыларымыздың, Ғ.Мүсіреповтің өзі мойындағанындай, «əдебиеттің басқарушы тобының ішінде» жетекші рөл атқарғандығының көрінісі еді.

Ғабаң ғасыр басындағы Ə.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы бастаған азат- тық қозғалысқа қарсы ұстанымда екендігін «Тулаған толқында» шығар- масын көзі тірісінде (1980) баспадан шығарған үштомдық таңдамалысына қосып, шығармашылығының бастауы есебінде үштомдығын осы повесі- нен бастады [12]. М.Əуезов өмірінің соңына дейін мүмкін болғанша өз ұстанымын қор- ғаштап өтті. Бұл шаруа оған жеңілге түскен жоқ. 1951–1952 жж. сотқа тартылып, тергеуге алынған жетекші ғалымдарымыздың бірі қазақ ғы- лымындағы «ұлтшылдықтың көзі Əуезовте, сондай-ақ əдебиеттанушы- лар Жұмалиев пен Кенжебаевта» [13] деп көрсетті. Жазушыны жіті ба- қылауда ұстаған Қауіпсіздік Комитеті бір қорытынды материалында ша- мамен «Əуезов өте сақ, жаңа ұстанымға көшті, қазіргі уақытта ол өзінің түпкілікті ойын шығармалары арқылы, немесе жазған мақалалары арқы- лы, айтуды тоғарған. Бұл ісін енді ол шəкірттері арқылы, оларға бағыт- бағдар, ғылыми тақырып беру арқылы іске асыру жолына түскен» [14], – деген тұжырымын береді. М.Əуезов осы ұстанымда қалғандығы Заки Валиди Тоғанның «Есте- ліктеріндегі» мына жолдарды оқығанда да еріксіз еске оралады. З.В. Тоған естелігінде М.Əуезовпен 1959 жылы совет делегациясы құрамында Нью- Йорк қаласына келгенде кездескеніне тоқталып, ол жазушының сондағы эмигранттарымен арада болған əңгімесінде Алашорда үкіметі атынан 1918 жылы Башқұрт азаттық қозғалысы басшыларымен кездесуге барға- нын айтып, оны «қараңғы түнекте жарқ еткен найзағайдың жарығындай сəтке теңегенін» [15] жазады. Осы арада Ғ.Мүсіреповтің Алаш қозғалысына қатысты ұстанымын кейінге шегере тұрып, «Хан Кенеге» жазған пікіріне оралайық. Пікірде пьесада көрініс тапқан Кене хан, Наурызбай жəне басқа жағымды кейіп- керлердің бейнесін беруде автор, тым əсірелеуге (идеализация) ұрынған деген ой айтылады. Мəселенің екінші қарсы беті бар емес пе? Яғни, халық патшалық отаршылдығына, оның жасаған шексіз мол қиянатына қарсы жинақы образды Кене хан немесе Исатай Тайманұлының тұлғасы арқы- лы көргісі келсе ше? Бұл арада, əрине, Ғ.Мүсіреповтың өз сынында көз жұмып партиялық диктат ықпалына беріліп, социалистік реализм арна- сына бой алдырғанын байқау қиынға түспейді. Бұл біріншіден. Екінші- ден, ұлы шығармашылық иесінің ұлылығы неде? Ол өзінің шығармасын- да туған елі үшін өткінші құндылықтар мен мəңгі құндылықтарды айыра білгендігінде болса керек. Өкінішке орай, ҚазАПП (Казахская ассоциация пролетарских писателей) жəне социалистік реализм ұстанымын қабыл- дап, оған бар ынта-жігерімен осы арнада қалам тартқан жазушылар бұл принциптік ұстанымды жіктей бермеді. Агитпроп дегеніне жетті. Жазу- шыларымыз ғана емес, советтік қызметкерлеріміз де алдымен «алашты сілкілеп алмай ас ішпейтіндей» (М.Дулатұлы, С.Қожанұлы) күйге жетті. Осы қатардан Ғабең де табылды. Көркем əдебиетте ғана емес, ілкі замандардан қоғамдық ойда, ғылым- да да мойындалған ақиқат халықтың бірегейлігі үшін күресті басқарып шығу қандай заманда жəне ортада болмасын сол қоғамдағы барлық əлеу- меттік топтарға ортақ қасиет. Ондай ерекше қабілетті тұлғаның міндетті түрде белгілі бір əлеуметтік топтан – мейлі ол бай əулеттен, төре тұқымы- нан, қара шаруадан болсын – шығуы шарт емес. Ондай ұстанымды Ұлы Құран да, шығыстық жəне батыстық философия да, тіптен марксистік дү- ниетаным да дəріптеген немесе уағыздаған емес. Өткінші өмір алдында жұмыр басты пенденің бəрі тең. Гуманистік ұстанымдағы философиялық мектептердің қай-қайсысының ұстанымы осы үдерістен шығады. Яғни, ұлттың еркіндігі, оның жерінің тұтастығы, атамекен жерінің асты-үсті бе- рекесінің сол елдің азаматтарының ортақ игілігі екендігі, жалпыға ортақ. Осы аталған құндылықтарды қажет жағдайда қолына қару алып қорғау, Мағжан ақын айтқандай, ханның да, байдың да, батырдың да, жарлының да, ұлдың да, кыздың да ортақ құқы жəне парызы. Ғ.Мүсірепов сынындағы ұстаным кезінде ҚазАПП ұстанған əдісті еске салады. Осы талқылау барысында С.Сейфуллин мен Ғ.Мүсірепов тара- пынан хандардың қазақ қоғамындағы рөліне байланысты айтылған пікір бүгінде, əрине, өз күшін жойған. Дегенмен, осы ретте мынадай тарихи шындыққа көңіл аударған артық емес. Шыңғыс хан тұқымы билеген Еу- разия кеңістігінде мемлекеттік идеясын алып жүрген, сондай-ақ Алтын Ордадан кейінгі кезеңде осы кеңістікке жайып, жаңа сұраныстарға бай- ланысты орнықтырған Шыңғыс хан тұқымы болатын. Бұл миссияның кеңістіктегі халықтар арасында терең тамыр жайып, мойындалғаны сон- шалық қарадан шығып Алтын Орданы билеген Едіге өзін хан емес, би атаған. Осындай ұстанымды ұлы Темірлан да байқатты. Барлас руынан шыққан өзін хан емес, əмір ретінде атады. Бұл, біріншіден, қоғамда қа- былданған дəстүрге жол беру болса, екіншіден, өзінен кейінгі осы өңір- дегі болашақ əмірлерге көрсетілген үлгі де болатын. Міне, осындай талқылаудан соң «Хан Кене» жаңа ғана аяғына тұрып келе жатқан қазақ драма театрынан біржола түсіп қалғаны, əрине, таңда- ныс тудырмасы анық. Бұл арада, мəселе С.Сейфулиннің немесе Ғ.Мүсіреповтің жеке басын- да емес, сондай-ақ, бұл процесс тек қазақ əдебиетіне ғана тəн құбылыс еді деген ой тумауға тиіс. Мəселе Ғ.Мүсірепов пен С.Сейфуллиннің қолдауы- мен жаңа советтік қоғам мен заманға лайық өткінші құндылықтардың орын тебуінің тарихи фактіге айналғандығында. Сонымен бірге, əдебиет пен өнердегі социалистік реализмді тек бір қа- ра бояумен ғана түстеу орынсыз болып шығар еді. Өйткені, қарапайым еңбек адамы, оның тұрмыс-тіршілігі, мүддесі, ол жасаған байлық, бұл да адамзат игілігі, Мағжан ақын «Табалдырығында» дəл басып айтқанын- дай, қоғам өмірінен өзіне лайық орын алуға тиіс таным құралы. Бірақ бұл процесс барлық ұлы мəдениеттердегідей бейбіт түрде, бір- жақтылықсыз, табиғи өз жолымен жүргені дұрыс еді. Ғ.Мүсірепов пен С.Сейфуллиннің белсенді түрде қолдауымен орныққан құндылықтарға жетер жолда М.Əуезов жырлаған құндылықтар жатқандығын, алғашқы- сыз соңғысы жоқ екендігіне, кемел, жетілген қоғамдық қатынастар жағда- йында бұл екі құндылықтар өзара үйлесімді өмір сүре алатындығына кім де болса келіседі. Бүгінгі дамыған мəдениеттерде бұл мəселенің үйлесімді шешімі табылған. Міне, осы тұрғыдан алғанда М.Əуезов ұстанған бағыт, ұстаным күрделі- рек, бірақ өміршең еді. Ең бастысы, ол отаршылдыққа қарсы, тəуелсіздік үшін күрес жолында тұрған ұлт өмірінің сол бір тарихи кезеңіндегі рухани сұраныстарын қанағаттандыруға тиіс болған ұстаным еді. Осы ұстанымдағы Ж.Аймауытов 1932 жылы Мəскеуде атылды, М.Ду- латұлы Ақтеңіз-Балтық каналы бойындағы лагерде өмірден қайтты, ла- герден оралған А.Байтұрсынұлы жұмыссыз рухани азапта жүріп, бірер жылдан соң қайтадан қамауға алынып, атылды. Басқаша айтқанда, «ұлтшылдық» ұстанымы талантты қазақ қаламгер- леріне, Мағжан айтқандай, «дағдылы да табиғи жол» болмай шықты. Ла- герден əлгінде ғана оралған Мағжанның өзі де 1937 жылы 21 мамырда үкі- мет төрағасы Ораз Исаевқа өзінің бұрынғы «ұлтшылдық-алашордалық» ұстанымынан үзілді-кесілді бас тартатындығын мəлімдеп хат жолдады. М.Əуезовтің ұстанымы əсерлеп көрсетуге мұқтаж емес. Жазушы да жұмыр басты пенде. Саяси қудалаудың тақсіретін бір адамдай тартқан қа- ламгердің кезінде билікпен, оның идеологиялық талаптарымен ымыраға келуге мəжбүр болған сəттері де бар. Бұл арада мынадай жағдайды еске- руе тиіспіз. Белгілі бір саяси-идеологиялық ұстанымды мойындауға мəж- бүр болу бар да, тура сол ұстанымға саналы түрде қызмет жасау бар. Бұл екі ұстаным өзара жараса алмақ емес. Советтік құндылықтарды орнықтыру ұлттық мəдениетке шабуыл ар- қылы жүрді. Бұл идеологиялық экспансияның көрінісі-тін. Соның нəти- жесінде ХХ ғасырдың басында қазақ халқы енді ғана қалыптасып келе жатқан ұлттық элитасынан, онымен бірге табиғи құндылықтарынан айы- рылды, орталық күшпен еккен рухани «құндылықтарға» мойынсұнды. М.Əуезовтің сексен жылдығына (1977) байланысты жазылған мақала- сында Ғ.Мүсірепов «Хан Кене» авторын «қазақ совет əдебиетінің айны- мас – негізін қалап берген алыптар тобының ішіндегі ең кемеңгері» [16] деп, ұлы замандасын жаңа тұғырға орнықтырды. Мұқаңның өзі бұл тұжы- рымға келісе қояр ма еді? Айту қиын. Ізін ала Ғабең «қазақ совет əдебиетінің бұлжымас негізін қалаушылар тобына көбірек тоқталып», ал ұлт əдебиетіндегі одан бұрынғы кезеңді көрмегендей сыңай танытады. Оған беретін негіздемесіде бар. Бұл келген тұжырымының «жəбірі жоқ шындық» екендігіне бəрімізді сенуге шақы- рып, бұл байлам «алпыс жыл ішінде (сөз советтік кезең туралы – авт.) екшелген, сараланған» өміршең байлам екендігіне өзі де сенеді, өзгені де сендіргісі келеді. «Əдебиетке əлеуметтік мəн бере білген ағалардың» (Сə- кен, Бейімбет, Ілияс, Сəбит) алдында ғасыр басындағы «Маса» мен «Оян, қазақтың» авторлары бар екендігін атауды артық санайды. Əлекең бастап, оған Ахаң мен Жақаң сарқылмас күш-қуат берген азаттық қозғалысты, осы буынның төккен тері мен азапты тағдыры арқылы Мағжан, Жүсіп- бек, Смағұлдар сусындаған кəусар-бұлақ – идеяны атауға ықылассыз. Бұл жұмсартып айтқанда жазушының ұлт руханиятына большевиктік- советтік дүниетаным тұрғысынан өріс беру ісіндегі соңғы əрекеті болды. Сонымен шығармашылықтағы, көркем ойдағы екі ұстаным. Бұл сол тарихи кезеңге тəн көркем ойдағы екі ұстаным ғана емес, сонымен бірге, қазақ өмірін түсіну мен түсіндіру ісінде қазақ қаламгерлері көрсеткен екі көзқарас еді. Олардың бірі ешқандай да басқаға еліктеусіз, табиғи қалып- та жаңа қарқынмен өзі іштей хош көрген жолмен əдебиеттің жүгін жаңа өрге сүйреуді көздесе, екіншісі өзіне жақын да түсінікті көрінгені болма- са, өзі де терең байыбына жетіп үлгермеген ұстанымды билік ұсынған соң қабыл алып, ендігі уақытта оны өз ұстанымына айналдырып, оның жалғыз дұрыс ұстаным екендігіне билікпен бірге өзі де сеніп, өзгені де сендіруге кірісіп кеткен еді. Ə.Əбішев «Шерлі шежіре» аталатын естелік кітабында М.Əуезов пен Ғ.Мүсірепов арасында орын алған мынадай бір жағдайды еске алады. «Қа- зақ ұлтшылдығы» туралы науқанның туы қайта көтерілген 1947 жылы қа- лалық бір жиналыста Ғ.Мүсірепов М.Əуезовты алашордашыл ұлтшылды- ғынан біржола арыла алмай жүрген жазушы ретінде сынға алады. Екеуа- ра кикілжің басталып, ол Мұқаңның үйінде өткен төрт жарым сағаттық өзара кінəласумен аяқталады. «Екеуінің түйілген қабағы бір ашылмай, өңдеріндегі ызғар бір жібімей» тарасады. Көшеге шыққан Ғ.Мүсірепов «қара шалдың қайысатын түрі көрінбеді-ау» [17], – дейді. 1961 жылдың жазында Мəскеуде Мұқаң өмірден озды. Ұлы жазушыны елге алып қайтуға барған топтың арасында Ғ.Мүсірепов та бар-тын. Қан- дай оймен қайтты екен?..

Ескертулер 1. ҚР Президентінің архиві. 141-қ., 1-т., 7641-іс. 38-40 пп. 2. Сонда, 7641-іс, 1-53 пп. 3. Сонда, 1-7 пп. 4. Сонда, 8-17 пп. 5. Сонда, 17-30 пп. 6. Сонда, 30-48 пп. 7. Сонда, 48-53 пп. 8. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. 1-т., – 11-57 бб. 9. Сонда. 27-28 пп. 10. Сəдуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-т. – Алматы, – 2003. –

259 б. 11. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. 3-т., 2-к., – Алматы, – 2007. – 246 б. 12. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. 1-т., – 11-57 бб. 13. ҚР ІІМ АҚДА. 6-қ., арх. No06771-іс, 2-т., 347об 14. Сонда, 6-қ., арх. No06771-іс, 1-т., – 224-225 пп. 15. Заки Валиди Тоган. Воспоминания. – Москва, – 1997. – 237 с. 16. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. 2-т., – 565 б. 17. Əбішұлы Ə. Шерлі шежіре. – Алматы, – 1995. – 268-271 бб.

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған бетте руханият орын алған ке- леңсіз жағдайлар Абай Құнанбайұлы шығармашылығын да айналып өт- кен жоқ еді. 1951 жылы 13–15 маусым күндері Қазақ ССР Ғылым Акаде- миясының Тіл жəне əдебиет институты мен Қазақстан совет жазушылары одағының бірлескен мəжілісі өткізіліп, онда негізгі тақырып ретінде Абай мұрасын танудың негізгі өзекті мəселелері талқыға түсті [1]. Пікір алысуға қатысқан ғалымдар мен жазушылар оны бірауыздан дис- куссия деп атайды. Біз де солай атағанды жөн көрдік. Дискуссия жоғар- ғы партиялық билік тарапынан берілген тапсырыс бойынша өткізілгені байқалады. Ол жөнінде дискуссияға қатынасқан ғалым Қ.Жұмалиев «осы дискуссияға даярлық барысында біз екі ай бойы қызметтегі ісімізді тоға- сып қойдық» [2], – деп көрсетті. Дискуссияға соншалықты үлкен көңіл бөлгендігі тағы да сондай фактілерден байқалады. Оның жұмысына Ака- демия президенті Қ.Н. Сəтбаевтан басқа партия жəне совет басшылығы- нан И.Омаров, Шəрипов, Неклюдов жəне Храмков қатысады. Əдебиет пен ғылымдағы арпалысты жағдайды байқатқан бұл үш күндік бас қосуда тақырып ретінде Абай мұрасын танып-білудің өзекті мəселелері алынғанымен, тыңдалған төрт баяндама мен дискуссияға қатынасқан он тоғыз шешеннің назарын өзіне аударған нəрсе – ол Абай- дың шығармашылық мектебі жəне ақынның шəкірттері туралы М.Əуезов ұсынған концепция болды. Архив қорындағы осы жиналыс материалдарына арналған папкада дискуссияға қатынасқан шешендер мен баяндамашылардың сөз мəтіндері түгелдей сақталмаған сияқты. Мəселен, біз олардың арасынан М.Əуе- зовтің сөйлеген сөзінің мəтінін көре алмадық. М.Əуезовтің бұл жина- лысқа қатынасып, баяндама жасағаны туралы мəлімет бар. Жазушының баяндамасы «Абай мұрасын танудағы жетістіктер мен кемшіліктер тура- лы» аталады. Мазмұны жағынан осы тақырыпқа жақын, сондай-ақ сөз құрылымы Əуезов стиліне келетін баяндаманың шашыранды беттері іске тігілген. Біз осы беттерді Əуезов баяндамасынан сақталған үзінділер болу керек деген оймен еңбегімізде пайдаландық. Дискуссияның орыс тілінде жүргендігі байқалады. Өйткені онда сөй- леген кісілердің сөздерінің мəтіндері түгелдей осы тілде тігілген. Соған байланысты біз олардан үзіндіні аударма түрінде беруге мəжбүр болдық. Осы арада мынандай жағдайға көңіл аударуға тура келеді. Дискуссия барысында баяндамашылар мен жарыссөзде сөйлегендер тарапынан Мəс- кеуден бастау алатын идеологиялық ұстанымды мойындайтындарын бай- қатудан кемшілік болған жоқ. Зиялылар ортасында қалыптасқан атмосфе- ра осындай күйде болатын. Бұл Мəскеулік идеологиялық орталық тарапынан қазақ сияқты халық- тардың, мəдени өміріне жасалған идеялық өктемдіктің кезекті көрінісі, олардың ішкі қалыпты жағдайын революциялық əдіс-құралдар арқылы бұзып, өз стандарттарын енгізу əрекеті болса, жергілікті шығармашы- лықтағы зиялылар тарапынан мұндай қиянатқа ашық қарсылық таныту мүмкіндігі жоқтың қасында еді. Өйткені зиялылар советтік биліктің қар- сылық көрсеткендермен қалай есеп айырысқанын көзімен көріп, жанымен сезінген еді. Дегенмен, бұл арада əдебиеттанудың осы тарихи кезеңдегі ерекшеліктеріне қатынасы бар кейбір тұжырымдарға тоқталып өтейік. Бұл ретте, əрине, бас баяндамашы С.Мұқановтың жасаған кейбір тұ- жырымдарын ескерусіз қалдыру мүмкін емес. Дискуссияны ұйымдасты- рушылардың бас баяндамашы ретінде С.Мұқановқа тоқтауы да əрине, жəйдан-жəй емес-тін. Бұл кезеңде С.Мұқанов жазушылар одағындағы төрағалық қызметінен басқа қазақ əдебиетінде социалистік реализм ұста- нымын орнықтырушы тұлғалардың бірі, тіптен бірегейі десе де болатын еді. Яғни ол Абай мұрасына социалистік реализм тұрғысынан баға беру- ге тиіс болды. Бұл біріншіден. Екіншіден, 30-жылдардың соңы, əсіресе соғыс жылдары (1941–1945) əдебиеттануға ұлттық жəне отаншылдық ұстанымы айқын тұлғалар келіп, олар өз ретінде партиялық ұлтаралық қатынастағы саясатына сəйкес келмейтін ұстанымдағы шығармашылық иелерінің мұрасын насихаттауға кірісіп кеткен-тін. Ендігі міндет осы қа- тардағы еркінсіген əдебиетшілерге тоқтау салып, сол арқылы басқаларға да ескерту жасау еді. Үшіншіден, алашордашыл М.Əуезовтің Абай тура- лы шығармалары, əсіресе, əлгінде ғана жарық көрген «Абай аға» романы халық арасында зор беделге ие болып, ұлы ойшыл жəне ақын мұрасын жаңа мазмұн жəне деңгейде тануға мүмкіндік туғызды. Осы арнада Абай- дың айналасы, Абайдың шығармашылықтағы ұстанымының мұрагерлері, əсіресе, Абайдың ізін ала шығармашылыққа келіп, өздерін ұлы ойшыл- ақынның мұрагері ретінде жариялап, көрсеткен алаштық буын туралы мəселе өмірге келді. Өткізіліп отырған дисскуссия ең бірінші кезекте осы соңғы мəселеге байланысты идеологиялық аппараттың талабына сəйкес теориялық негіз қалыптастыруға тиіс болды. Бас баяндамашы сөзін «Правда» газетінде жарық көрген «За мар- ксистско-ленинское освещение вопросов истории Казахстана» [3] ата- латын мақалада қойылған мəселелер арнасында бастап, елдегі идеоло- гиялық кеңістікті антимарксистік, антилениндік «қоқыстан» тазарту қа- жеттігі туралы, осы арнада өзекті тақырыптардың бірі əдебиеттегі Абай мектебі жəне оның шəкірттері жөнінде болып отырғандығын мəлімдеді. С.Мұқанов 1933 жылы ақпанда М.Əуезовке жазған хатында «Өскен сайын (ой өсуін айтам) адам, əрине, объективно бола бастайды... Қазақс- тан жағдайының қазіргі күйіне объективно қарай алам» [4], – деп жазды. Сəбең баяндамасын осы хаттан жиырма жыл өткен соң жасап отыр. Біраз уақыт. Жазушы баяндамасында қазақ өмірінде орын алған тарихи факті- лерге баға беруде қаншалықты əділ бола алды? Осы мəселеге тоқталайық. Бұл арада баяндамашының Абайдың шығармашылық мектебі мен шəкірттеріне байланысты антимарксистік жəне антилениндік «қоқысқа» нені жəне кімдерді жатқызғанына назар аударуға тура келеді. С.Мұқанов «Абайдың нағыз шəкірттері кімдер еді?» деген сауалға тоқталады. Мұн- дай тақырып қойып, жауап іздеу оған ұтымды көрінген сияқты. Өйткені, Абайдың əдеби мектебі мен шəкірттері деген тақырыпты ғылыми айна- лымға қосқан М.Əуезов еді. Ал Абай шығармашылығының ұлт руханияты үшін маңызын тура жəне терең түсінген жəне оны жалғастыру ісін алғаш қолға алған алаштық буын болатын. С.Мұқанов пен оның жақтастары- на осы жағдайды пайдаланып М.Əуезовке алаштық ұстанымдағы тұлға ретінде кезекті рет соққы беруге мүмкіндік туған еді. С.Мұқанов баяндамасында: «Абайдың нағыз шəкірттері кімдер еді?» деген сауал қойып, оған «Бұл мəселені осыдан 40 жыл бұрын 1913 жылы буржуазиялық ұлтшылдардың лидерлерінің бірі Ахмет Байтұрсынов «Қа- зақ» газетінің бірнеше санында жарық көрген көлемді мақаласында кө- теріп, ол мүмкін болғанша Абайды өздерінің рухани əкесі ретінде көр- сетуге тырысқан болатын. Буржуазиялық ұлтшыл Байтұрсыновтың бұл жалған тұжырымдарын өмірдің өзі жоққа шығарады: буржуазиялық ұлт- шылдар іс жүзінде өздерін халық жауы ретінде əшкереледі, ал Абай болса сол бұрынғыдай халықтың айнымас досы күйінде қалды» [5], – деді. Бұл арада С.Мұқанов, əрине, А.Байтұрсынұлының «Қазақтың бас ақы- ны» (1913 ж.) [6], – аталатын мақаласы туралы айтып отыр. Ахаңның, сондай-ақ Ə.Бөкейханов пен М.Дулатұлының, жалпы алаштық буынның өздерін Абайдың шəкірті, ұлы ақынды ұстаз тұтқаны қоғамда белгілі. Ə.Бөкейхановтың Абай өмірден озғанда тебіреністі мақала (некролог) жа- зып, оны «Семипалатинский листок» (1907 ж.) газетінде жариялап, «қазақ халқының рухани əлемін мұндай биікке көтерген ақын болған емес», ал ол талант құдіреті тұрғысынан «Еуропаның ең атақты деген ақындары» қатарында тұр [7], – деп көрсетеді. Əлекеңнің тікелей көмегі жəне қол- дауымен Абайдың шығармалар жинағы алғаш рет 1909 жылы С.Петер- бургте жарық көргені де мəлім. Осы арада ХХ ғасыр басындағы ұлтшылдар буынының Абай мұрасына қатынасы толық табиғи, қоғамдық ойдағы буынаралық сабақтастық арна- сында көрініс тапты. Олардың ұлы ақын мұрасына қатынасында, көзқара- сында С.Мұқанов айтқандай ешқандай да саяси-идеологиялық тар таптық немесе ұлттық бақастық есеп болған емес. Соның бір көрінісі «Қазақ» га- зетінде 1913 жылы Абайдың досы Михаэлистің опат болуына байланысты жарияланған мына бір көңіл айтудан байқалады: «19 декабрьде Семейде Евгений Петрович Михаэлис өлді. 1880 жылдарда көп орыс жұртын ілгері бастыру, өрге сүйреу жолында қызмет еткен жастар шет жерге жер ауда- рылғанда, Михаэлис біздің Семейге айдалып келіп, сонан бері біздің қазақ жерінде қалған еді. Қазақтың жалғыз ақыны Абайды тура жолға салған осы Михаэлис еді. Абай өле-өлгенше менің көзімді ашқан, маған жаны ашырлық қылған Михаэлис еді деп айтып өтуші еді... » [8]. Ал осы Абайдың Михаэлиске деген ризашылығы, адами қатынасы Əлихан, Ахметтерге өтіп, сонан соң олар арқылы М.Əуезовке жетсе, осы табиғи сабақтастықта қандай өрескелдік бар? С.Мұқанов баяндамасында айтылғандай, Абай шəкірттері туралы мə- селені екінші рет, яғни 1918 жылы көтерген алаштық келесі буын өкілдері екен. Осы жылы контрреволюциялық «Алашорданың» Семейлік комитеті «Абай» аталатын журнал шығара бастап журналда Абайдың мектебі мен идеялық мұрагерлері туралы мəселе халыққа мүлдем жағымсыз, арнада қойылады екен. Осы екінші алаштық буынға байланысты С.Мұқановқа ұнамаған ке- лесі бір жағдайға тоқталайық. Ол Абайдың жалпыадамзаттың құндылық- тар тұрғысынан қазаққа айтқан сыны, осы еліне деген жанашырлықтан туындаған бұл сыншылдық көзқарастың заман сұранысына жауап ретінде ұлтшылдық ұстаным түрінде зиялылардың келесі буынына өтуі еді. Жоғарыда аталған «Абай» журналында «Екеу» деген бүркеншік атпен «Абайдан соңғы ақындар» деген мақала жарияланады. Екеу – бұл журнал- ды шығарған Ж.Аймауытұлы мен М.Əуезовтің бүркеншік аты деген пікір бар (Б.Кенжебаев т.б.). Бұл сол кездегі зиялылар арасында мəлім пікір. Оны С.Мұқановтың білмеуі, əрине, мүмкін емес. С.Мұқанов баяндама- сында «Екеу» деген бүркеншік аттың астарында кімдердің жасырынып тұрғандығын мен білмеймін. Ал бірақ бұл мақала басынан аяғына дейін контрреволюциялық мазмұнда жəне Абайға жабылған жалаға толы» [9] деген ойды айтты. Бұл, əрине, алаштық зиялыларға, сол буыннан белсенді қызметте жүрген М.Əуезовтің атына айтылған ауыр айыптау еді. С.Мұқанов баяндамасында екеудің мақаласын неге байланысты контр- революциялық мазмұндағы мақала ретінде аталады? Ол, əрине, «Абай» журналындағы екеудің қазақты оятқан орыс революциясы жəне больше- виктер емес Абай мен «қазақ» газеті деп көрсетуі еді. Екеу мақалаларын- да Абайды қазаққа тілегі бір, мақсаты бір бүтін ұлт ретінде қарап, ұлтты жазған еңбегі, шығармалары арқылы келе жатқан күрделі өмірді, заманды білімді, өнерлі, ауызбірлігі бар ел ретінде қарсы алуға шақырған ұлт ой- шылы ретінде көрсетеді. «Қазақтың – деп жазды олар, – мінезін суреттеп, мінін айтып, айқын сырын ашып, көзге көрсететін, елдің халін қайғыр- тып, жақсылыққа сүйреген сөздер Абайдан бері басталады... Абайдан бері əлгі өмірдің тұйығы табылып, түйіні шешіліп, сыр сыртқа шығып, мінез айнаға түсіп келе жатыр. Қалам шамасынша шеберлеп, келісті жақсыны да, кейіпсіз жаманды да суреттеп отыр». Абай шығармашылығына берілген осы сипаттамадан соң екеу қазақ қоғамында бір оянудың бар екендігін, соның бірден бір көрінісі елде қо- лына қалам ұстаған оқыған азаматтардың көбейгенін айтып, ал қоғамда- ғы қозғалысқа түрткі салған «бірінші – Абай, екінші – «Қазақ» газетасы, үшінші – жалпы жұрттың ғылымға бет алуы себеп болды» [10], – деген тұжырымға келеді. Советтік идеология, оның қызметіндегі тарихнама қазақтың санасына қозғау салып, оятқан ғасыр басындағы Ресейдегі революциялық өзгеріс- тер деумен болды, ал екеудің мақаласында мұндай тұжырым жоқ еді. Екеу ғасыр басындағы қазақ шындығын жанашырлықпен ашып көрсету ісінде Абай мен «Қазақ» газеті төңірегіне біріккен ұлт оқығандарының орнын ерекше бөліп көрсетіп отыр. Ал ғасыр басындағы ұлт оқығандарының жасаған тұжырымы неге міндетті түрде коммунистік партия идеологта- рының айтқанымен сəйкес келуге тиісті? Бұл, əрине, қазақ шындығына байланысты соңғы тұжырым жасау құқы тек партиялық идеологиялық аппаратта болуға тиіс деген ойдың көрінісі еді. С.Мұқанов баяндамасында айтылғандай, Абай шəкірттері туралы мə- селені үшінші рет көтерген 1922–1923 жылдары Ташкентте қазақ тілінде шығып тұрған «Шолпан» журналы (бас редакторы Иса Тоқтыбаев) екен. Бар болғаны 8 саны жарық көрген журнал «...жеке мақалаларында бур- жуазиялық-ұлтшылдық қате тұжырымдарға жол бергені» [11] үшін 1923 жылы мамырда жабылып қалған. Журналды «буржуазиялық-ұлтшылдық ұстанымындағы басылым ретінде жабуға негіз болған қандай материалдар еді? Олар, əрине, М.Əуе- зовтің «Қыр əңгімелері», «Оқыған азамат», тарихи, əдеби сын тақырыбы- на жазған алғашқы туындылары, Мағжан Жұмабаевтың «Қорқыт» жəне «Батыр Баян» поэмалары мен «Шолпанның күнəсі» əңгімесі, Шəкəрім Құдайбердіұлының «Лəйлі – Мəжнүн» поэмасы сияқты қазақ əдебиетінің классикалық үлгідегі үздік туындылары еді. Баяндамашыға əсіресе ұнамағаны «Шолпанда» М.Əуезовтің тікелей өз атымен жəне «Қоңыр» деген бүркеншік атпен жарық көрген сын мақа- лалары еді. «Қазақтағы қалам қайраткерлеріне» аталатын ашық хатында Мұқтар революциялық өзгерістерге дейін А.Байтұрсынұлының «Қазақ» газеті (1913–1918) «толымды жалғыз» басылым ретінде сол тұстағы бел- сенді ұлт қаламгерлерімен бірлікте ұлттың «тəрбиешісі міндетін атқар- ғандығын» еске салып, ал енді жаңа советтік билік тұсында баспасөз сан жағынан өскенімен, «қалың қазақтың тілегіне келгенде» сол «Қазақ» газеті тұсындағыдай міндетін атқара алмай, «көбі əрі-бері сандалуда» екендігін ескертіп, ал қалам ұстаған жазушылар болса ұлт-азаттық қозға- лысы (алаш қозғалысы – авт.) жеңіліс тапқаннан кейінгі уақытта өздері- не–өздері келе алмай шығармашылық тоқырауда жүргеніне меңзеп, соған байланысты «əдебиеттің елге тəрбие бере алмай, я рухына жақындай ал- май, ол міндетін атқара алмай жүргендігінің белгісі» деген тұжырымын айтады. Одан əрі М.Əуезов жас таланттарды серпіліс жасап «таза əдебиет ауданындағы сөздерді» жазуға, ағымдағы өмірдің рухани талап-тілегіне бет түзеуге, бұл олардың ұлт алдындағы міндеті екендігін ұмытпауға ша- қырады [12]. Революциялық аласапыранға дейінгі ұлт руханияты үшін қалыпты жағ- дайдың күрт өзгеруі, зиялылар зарыға күткен мемлекеттілік идеясының қара үзіп кетуі, жаңа советтік биліктің əдебиеттегі шығармашылықты тар партиялық-таптық қалыпқа сала бастауы Мағжан сияқты табиғи талантты да терең күйзеліске ұшыратқандығы «Шолпанда» жарияланған оның «Ба- тыр Баянының» алғашқы мына жолдарынан анық байқалатын еді:

Жүрегім, мен зарлымын жаралыға, Сұм өмір абақты ғой саналыға. Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі, Сондықтан, жаным күйіп–жанады да. Қу өмір, қызығы жоқ қажытқан соң, Толғанып қарауым сол баяғыға» [13]. Терең рухани күйзелісте жүрген ақынды Ж.Аймауытов пен М.Жол- дыбаевтың «торығуды, зорығуды, зорлануды» қойып, жаңа тілек, жаңа арман, яғни жаңа жасампаз өмірге ұмтылыс жасауға шақырған хаты осы кезде (1924 ж. мамыр) жазылады. Жалпы 1922–1923 жж. жарық көрген «Шолпан» журналы ұстанымын- дағы ұлт зиялыларының Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің, Қо- қандағы Түркістан автономиясы үкіметінің советтер тарапынан күшпен таратылғаннан кейінгі көңіл-күйін неғұрлым дəл де терең берген басы- лым болды. Журналдың шығарушы редакторы Иса Тоқтыбайұлының 1933–1954 жж., яғни отыз жылға жуық советтік билік тарапынан саяси қуғынға ұшырап, абақтылар мен лагерлер қорлығын басынан кешіруінің бірден-бір себебі оның редакторлығымен шыққан журналдың жаңа өкі- меттің ескі патшалық билікке тəн империялық кеудем соқ тəкаппарлықтан арыла алмай жүргендігін астарлы сынға алуына да байланысты болды. Жазушы С.Мұқановтың елдегі қайнаған саяси өмір ортасында жүріп «Шолпан» журналына байланысты осы мазмұндағы мəліметтерді есті- меуі, білмеуі, əрине, мүмкін емес-тін. Бұл біріншіден. Екіншіден, осы жо- ғарыда аталған «Қазақ», «Абай» жəне «Шолпан» басылымдарының төңі- регіне топтасқан шығармашылықтағы ұлт зиялыларының əрекетінен Абай ұстанымына, жалпы гуманизм өлшемдеріне қайшы келетін идеяны із- деудің өзі қисынсыз еді, ал оны іздеткен идеологиялық жүйенің этикалық ұстанымының өте төмен екендігін аңғару да қиын емес. Осы ретте мынадай бір жағдайға тоқталған жөн. Абай қазақ қоғамын- дағы дағдарыстық жағдай аранасында өмірге келген тұлға. Осы тұрғыдан келгенде ол этикалық ұстанымы айқын шығармашылық иесі. Ол сол ке- зеңде қазақ қоғамында белең алған рулық немесе жүздік мүддеден алыс кеткен, тіптен оған қарсы құбылыс. Абайдың ұлтшылдығы 18-ғасырдағы кемеңгер Бұқардан, 19-ғасырдағы ұлы шоғыр – Мұрат, Дулат, Шортанбай- дан ілгері кеткен, заман сұранысына берілген жауап ретінде өмірге бас- тайтын ұстаным. Кейінгі, яғни алаштық буынның Абайдан алған мұрасы – ол қазақ қо- ғамына жаңа айтылған негізді де орынды сын еді. Өз ретінде бұл ұлт тағ- дырына, оның болашағына алаңдаушылықтан туындаған сын ұлт өміріне байланысты жаңа ұстанымға əкелмей қоймайтын еді. Екеу мақаласында «Бұл ұлтшылдық қазақ жұртының қысылып таршылықта келіп, өнер, білім жүзінде өзгеден кейін қалғандығынан. Енді сол қысымшылықтан босанып, тез ілгері бассам екен деген табиғи мақсатынан шыққан нəрсе» еді [14], – деп жазды. Өкінішке орай, Абайдың ізін ала қоғамдық өмірге араласқан келесі буын ұлт оқығандары ылғи да «бізде ұлтшылдық жоқ!» деп Орталық билік алдында ақталып отыруға мəжбүр болды. Совет өкіметі орныққан соң «қазақ ұлтшылдығы» деген бүтін бір ұлт атына айтылған айыптау- клише шамамен 1923 жылдан бастап елдің бас көтерерлерін жазалау əдіс- құралына айналып, 1991 жылға дейін күшінде болды. «Қазақ ұлтшылды- ғына» айыптау синдромы тіптен тəуелсіздік жылдары да байқалды. Осы ретте «Қазақ ұлтшылдығы» деген ұғым, түсінік қашан жəне неге байланысты өмірге келді деген сұрауға жауап беру өзекті. Ия, рас, қазақ қайраткерлерін сепаратистер ретінде кінəлау патшалық билік тұсында өмірге келді. Ал бұл «сепаратист» терминнің «ұлтшыл» терминіне ауыс- тырылуы советтік кезеңде іске асты. Анығырақ айтқанда 1923 жылы сол кездегі қазақ астанасы Орынбор қаласында өткен облыстың 3-ші партия (РК(б)П) конференциясында Орталықтың қазақ басшылығынан ұлт-азат- тық ұстанымын тапаралық күрес ұранына ауыстыру туралы талабына жауап ретінде сөйлеген Смағұл Сəдуақасұлы шамамен «осы қазақ топы- рағына төтеннен əкелініп, күшпен енгізіліп отырған социализм идеясы оған азап көпірі болмайды ма?» деген ойын ашық білдірді. Конференция- ға партияның Орталық Комитеті жіберген өкілі Е.М. Ярославский, қазақ үкіметі төрағасының орынбасары А.И. Вайнштейн ж.б. С.Сəдуақасұлы байқатқан көңіл-күйі жалпы барлық қазақ коммунистеріне ортақ ұстаным деген тұжырымға келеді. Осындай жағдайда жоғары басшылықтағы 14 қазақ коммунистері Е.М. Ярославскийге өздерінің наразылық хатын жол- дап мұндай айыптаудың негізсіз екендігін білдірді [15]. Міне, осы кезең- нен бастап теориялық күрестерде құйтырқы əдістерді пайдалануды мең- геріп алған орталық биліктегілер қазақ қоғамын басқару ісінде «қазақ ұлт- шылдығын» (клише) ерттеп мініп, қазақ басшылығын бағынышты күйде ұстау қаруына айналдырып алды. Өз ретінде бұл қитұрқы əдістің астарын түсінгені бар, түсінбегені бар қазақ басшылығы төресіне ұлтшыл емес, Ахаң айтқандай, бейбауырмал (интернационалист – авт.) болып көрінуге бар күшін салды. Ендігі уақытта ұлттық санаға жəне бірегейлікке соншалықты зиянды бұл катехизистік қаруды ұлттың өз ішіндегі билікке, ықпалға, жалған өт- кінші үстемдікке ұмтылған жеке тұлғалар немесе топтар шынайы ұлттық ұстанымдағы тұлғаларға қарсы пайдалануға бейімділік танытты. Совет өкіметінің бастапқы кезеңінде «қазақ ұлтшылдығының» баламасы «бур- жуазиялық ұлтшылдық» деген атау болды. «Буржуазиялық ұлтшыл» атанған Жақаң, М.Дулатұлы өздеріне таңылған жалаға жауап беріп «совет үкіметіне қарсы деп шуласып жүргендері – қазақ ұлтын өз бетінше өмір сүрсін деген мүддеден туған ниет қана. Өз отауымыз өзімізге бұйырсын- шы дегеніміз» [16], – басқа ештеңе де емес екендігін ашына жазды. Қорыта айтқанда, С.Мұқанов осы жасаған баяндамасында «буржуазия- лық ұлтшылдар Абайдың мұрасын иемденуге біраз күш салды, бірақ олар- дың бұл əрекетінен ештеңе шықпады» [17], – деген тұжырымға келеді. Жоғарыда айтылғандай 80 беттік баяндамада келесі қойылған мəселе Абайдың шəкірттері туралы еді. Бұл ретте С.Мұқанов осы тақырыпқа еңбек арнаған авторлар М.Əуезовтің, Қ.Мұхаметхановтың жəне А.Жиреншиннің зерттеулеріне талдау жасап, осы жəне басқа авторлар атаған 25–30 Абай шəкірттерінен тек С.Торайғыров пен С.Дөнентаевтан басқаларын қалың оқырман білмейді, яғни осы екі жазушыдан басқаларының шығармалары мазмұндық тұрғыдан да, сондай-ақ кəсібилік тұрғыдан да көркем шығарма- ға қойылатын талапты қанағаттандыра алмайды деген тұжырым жасайды [18]. Баяндамашының мұндай қатал сынына ұшыраған ақын-жазушылар- дың арасында Абайдың ұлдары Ақылбай, Мағауия жəне Тұрағұлдан басқа Шəкəрім Құдайбердіұлы, Мəшһүр Жүсіп Көпейұлы, Нарманбет Орман- бетұлы, Əсет Найманбайұлы жəне басқа шығармашылық иелері бар-тын. С.Мұқановтың бұл ұстанымы өкінішке орай, дискуссияға қатынасқан шешендердің біразының тарапынан қолдау тапты. Қоғамдағы атмосфера- ны иемденген партиялық ұстаным дегеніне жетті. Бұл арада С.Мұқанов орнықтыруға күш салған тұжырымдарға байланысты пікір білдіруші- лердің бəріне егжей-тегжейлі тоқталудың қажеті жоқ. Біз тек Ғ.Мүсірепов пен М.Əуезовтің айтқан пікірлеріне, сондай-ақ Қ.Сəтбаевтың қорытынды сөзіне қысқа тоқталуды жөн көрдік. Ғ.Мүсірепов сөзінде С.Мұқановтың жасаған тұжырымдарына басым- дылық берді. Біз оқырман тарапынан сезік тудырмау үшін оның Абай мек- тебіне байланысты пікірін аудармастан мəтіндегі күйінде бергенді жөн көрдік: «Итак, – деп қорытты Ғабаң, – первый вопрос о школе Абая. Я повторяю еще раз, что тов. Муканов обстоятельно доказал и его многие поддержали, что утверждение о литературной школе Абая и его учениках в прошлом было несостоятельным, надуманным, мало того вредным» [19]. Сонымен бірге Ғ.Мүсірепов Мұқановтың баяндамасында «кейбір жолдастардың» Абай мектебі мен шəкірттеріне байланысты тұжырымда- рының соңғы 20 жылда ылғи да өзгеріске ұшырап отырғандығын дəлел- дейтін құжаттар келтіргеніне ризашылығын білдірді. «Біздер үшін бүгін – деп көрсетті Ғ.Мүсірепов, – жеке жолдастардың өткенде жіберген қателік- тері соншалықты маңызды емес, маңызды нəрсе сол қателіктердің қан- дай идеялық ұстанымға байланысты жіберілгендігін ашу еді. Мұқанов ж. бұл мəселеде толықтай турасын айтты. Менің бұған қосарым жоқ. Абай шəкірттерінің тізімін контрреволюциялық Алашорда лидерлерінен бас- тап, көзқарастағы эволюция барысында ол тізімді қараңғы жəне кертартпа молдалармен аяқтап, əрине, ешқандай да прогресшіл мектеп жасай алмай- тының хақ. Ендігі күнде, əрине, ондай мектептің болмағандығын мойын- дауға, ал мектеп туралы ойды жоққа шығаруға тура келеді. Менің пікірім- ше кезінде жіберілген мұндай қателіктердің төркіні əбден түсінікті, бұл арада оған арнайы тоқталуға ешқандай қажеттілік жоқ» [20]. Ғ.Мүсіреповтың сөзінен келтірілген бұл үзінділерге байланысты мы- надай үш жағдайға назар аударған жөн. Біріншіден, Ғабаң «кейбір жол- дастар» деп М.Əуезов пен оның пікірлес əдебиеттанушыларға меңзеп отырғандығы түсінікті. Екіншіден, қараңғы да кертартпа молдалар тізімі- не кіргендер Абай ауылына келіп қазақ балаларының мұсылманша сауа- тын ашқан Мүрсейіт, Махмұд, Самарбай сияқты кісілер еді. Бұл «кер- тартпа» молдалар қатарына сол бір кезде Шəкəрім Құдайбердіұлы жəне Мəшһүр Жүсіп Көпейұлы да жатқызылғандығын ескерген жөн. Үшінші- ден, Ғ.Мүсірепов Əуезов жіберген қателіктердің төркіні деп алаш – ұлт- азаттық қозғалысыына қолдау көрсеткен Шəкəрім Құдайбердіұлы мен Тұ- рағұл Құнанбайұлын, Кəкітай Ысқақұлы жəне басқаларды М.Əуезовтің Абай мектебі мен оның шəкірттері қатарына жатқызғандығын еске салып отыр. Бұл арада оқырман тарапынан мүдделілік туғызатын жағдай, əрине, осы жоғарыда баяндалған тұжырымдарға байланысты М.Əуезовтің жауа- бы мен ұстанымы болса керек. Өкінішке орай дискуссия материалдарынан құрастырылған папкада аты-жөні көрсетілген М.Əуезов баяндамасының мəтіні жоқ болып шықты. Папкада бас-аяғы жоқ шашыранды бірнеше па- рақты кездестірдік. Оларда баяндалған ой мазмұндық тұрғыдан Абай мек- тебі мен оның шəкірттеріне қатысты М.Əуезовтің ұстанымын еске салары анық. Біз осы бірнеше бет түрінде сақталған мəтінге сүйеніп М.Əуезовтің мəселеге қатысты пікірін баяндауды қош көрдік. М.Əуезов əрине советтік идеологиялық аппараттың араға жиырма жыл уақыт салып Абай мұрасын айтыс тақырыбы ретінде алып ұлттық қоғам- дық ойдағы сабақтастыққа, азаттық идеясына, алаштық буынның соңғы тұяғы ретінде өзіне шабуыл жасап отырғанын түсінді. Соның бір көрінісі кезінде, яғни 30-жылдары жазған еңбектерінде Абайдың рухани мұрагер- лері қатарына Шəкəрімді, ұлы Тұрағұлды, жақын туыстары Кəкітай мен Көкпайды жəне басқаларды жатқызып қателескенін «мойындауы» еді. Бұл аталған тұлғалардың артында олардың Алаш қозғалысына қолдау көрсет- кені, алаштық тұлғалармен идеялас жақын болғандығы, С.Мұқанов пен оның жақтастарының өмірде болған осы фактілерді өзіне қарсы пайдала- нып отырғандарын жақсы түсіне отырып шегініс жасауға мəжбүр болды. Бұл Мұқаңның 1932 жылғы ашық хатынан кейінгі екінші шегінісі еді. Біз бұл арада Абай мектебін жоққа шығарушыларға М.Əуезовтің берген жауабы қысқа, үзік-үзік түрде болса да салмақты жəне дəлелді екендігін ескеріп қазақ тіліне аударып келтірдік. М.Əуезов: «Соңғы уақытқа дейін Абайдың əдеби мектебінің болғандығы ешқандай да күмəн тудырмайтын- дай болып келді. Сонау 1909 жылы Абайдың ең алғашқы өмірбаянын жаз- ған Кəкітайдың өзі Абайдың төңірегіне оны өздерінің ұстазы санайтын қабілетті жастар жиналды, оларды Абай өзіне шəкірт санады деп көрсетті. Бұл көрсету ешқашан жоққа шығарылған да емес, ал соңғы он жылда қазақ əдебиетшілері – М.Əуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, М.Сильченко жəне басқалар Абайдың əдеби мектебінің болғандығын то- лықтай мойындаумен болды. Осы жөнінде барлық оқулықтарда жазылды. Мəселен, 1950 жылы баспадан шыққан жоғары оқу орындарына арналған бағдарламада жəне 9 кластарға арналған қазақ əдебиеті оқулығында Абайдың əдеби мектебі туралы бөлім бар. Бұл оқулық пен бағдарламаның авторлары Жұмалиев, Мұқанов, Шəріпов жəне Ғабдуллин жолдастар. ...1940 жылы Абайдың жүз жылдығын атап өтуге байланысты құрыл- ған Үкіметтік юбилейлік комитет абайтануға байланысты ең өзекті ізденіс бағыты ретінде «Абайдың əдеби мектебі» тақырыбын бекітті. Осы айтылғандар соңғы он жылда Абай шəкірттеріне қатысты көзқа- растың, онымен бірге қалыптасқан Абайдың əдеби мектебінің болғанды- ғы туралы ұстанымның қазақ əдебиеттануында біржола орныққандығын көрсетеді, сондай-ақ бұған ешкім де күмəн келтірген емес. Міне осы арнада 1951 жылы қайсыбір жолдастардың күтпеген жерден ешқандай да Абайдың əдеби мектебі деген жоқ, еш уақытта болған да емес, ол бар болғаны Мұхтар Əуезовтің қиялынан туған нəрсе деп мəлім- деуі түсініксіз-ақ. Əдеби мектепті отбасылық-рулық мүддеге сүйеніп жоққа шығарып отырған жолдастар менің байқауымша өздері сөз жүзінде қарсы күресіп, ал іс жүзінде ұстанып отырған рулық идеологияның құрбаны болып отыр. Абай мен оның мұрагерлерін қаралауға тырысушылардың бой көрсетуі бірінші рет емес екендігін есте ұстаған абзал. Бұдан бұрынғылар да Абай жалғыз, оның əдеби мектебі болған емес деген. Осы ойды бүгінгі сұранысқа конъюктураға бейімдеп қайта жаңғыртып отырған жолдастар өткеннен сабақ алмаған сияқты». М.Əуезов сөзінде Абай мектебіне байланысты ақынның орыс тілінде жарық көрген шығармаларына кіріспе жазған Леонид Соболевтің «ха- лық арасында аса белгілі Абайдың өзіне қол көтеруге дəті жетпей жау- лары оны шəкіртсіз, тыңдаушысыз қалдыруға күш салды» деген пікірін келтіріп, осы ойды жалғастырып «Абай мектебін құр сөзбен жоққа шыға- рып жүрген жолдастар ақынды шəкіртсіз, тыңдаушысыз қалдырып қараң- ғы түнекте күңіренген жалғыз, жалғасы жоқ тұл етіп отырғандарын біледі ме екен? Олар осы əрекеті арқылы Абайдың өзін, оның біздің əдебиетіміз бен мəдениетімізде алатын аса ірі орнын түсінеді ме екен? Бұл аз десеңіз, мұндай əрекет орыс мəдениеті мен ұлы орыс əдебиетінің үздік демокра- тиялық дəстүрін жоққа шығарумен тең, өйткені Абай олардың жақтау- шысы жəне қазақ арасына жаюшысы болды. Мұндай əрекет, сондай-ақ Абай жай кездейсоқ құбылыс, ал ол өмірден озған соң қазақ халқын ұлы октябрь революциясына дейін орыс мəдениетіне жақындатушылар, оны қазақ қоғамында жаюшылар, осы жолда қызмет жасағандар болған жоқ деп көрсетумен тең. Мəскеулік əдебиеттанушылар, белгілі əдебиет сын- шысы мəселен, З.Кедрина дұрыс көрсетіп отырғанындай, Абайдың əдеби мектебі, кейбір əдебиетшісымақтар қолдан жасаған Абай мен қазақ совет əдебиеті арасындағы кеңістікті толтырады. Біздің руханиятымызда Абайдың алатын орны тым үлкен, ал оны жеңіл түрде есептен шығара салу мүмкін емес...» [21]. Абай мұрасы туралы үш күнге созылған дисскусияның қортындысын Ғылым Академиясының президенті, академик Қ.И. Сəтбаев шығарады. Өз ретінде ол бұл дискуссияның Академия Президумының жоспарын- да білгіленген шара екендігін, шығармашылықтағы бəсекелестік, айтыс, обьективті жəне тəуелсіз сын болмаған жерде ғылымда тоқырау бастала- тындығын ескертті. Президент абайтану саласының салыстырмалы түрде алғанда жас ғы- лыми бағыт екендігін, соған қарамастан жетістіктері елеулі екендігін, осы ретте Мұхтар Əуезовтің «Абай» романы қазақ совет əдебиетінің, жалпы советтік əдебиеттің роман жанрындағы мақтанышына айналғандығын, М.Əуезовтің Абай туралы, оның əдебиеттегі дəстүрі туралы романдар се- риясын жоспарлап отырғандығын, оның осы үлкен, пайдалы жəне тарихи еңбегіне сəттілік тілейміз деген ойын жеткізді. Қ.И. Сəтбаев дискуссияның абайтану саласы үшін аса пайдалы болған- дығын, бұл саланың өзекті бағыттарын анықтауға мүмкіндік туғызғанына тоқталып, сонымен бірге мынадай бір фактіге көңіл аударды. Ол «дис- куссия астанада зиялылар қауымының назарын өзіне аударғаны сондай, айтыс өткен залда сол күндері ине шаншырлық жер болмады. Бұл жағ- дай Қазақстанның зиялылар қауымы, жалпы қоғамы біздің əдебиетіміздің классигі Абай шығармашылығын сүйетіндігін жəне оны түсінуге деген ынтасы жоғары екендігін көрсетеді. Бұл жағдай сондай-ақ біздің зиялы қауым үшін өткеннен жеткен мұраны игеру ісінің аса маңызды болып отырғандығын көрсетеді» [22]. Соңында айтарымыз, біз Абай мұрасына қатысты дискуссия мате- риалдарынан тарихнамаға байланысты фактілерді қарастыруға мүделілік таныттық. Біз үшін 1951 жылғы дискуссия Абай мұрасына қатысты əде- биеттану мəселесі ғана емес, ол əуелде ұлттық қоғамдық ой тақырыбы, айтыс барысында шешендердің сөзінде келтірілген фактілер мен тұжы- рымдар, олардың ұстанымы сол тарихи кезеңдегі қазақ руханиятының жағдайынан хабар беретін мəлімет көзі еді. P.S. 1951 жылғы Абай мұрасына қатысты айтыс бұл ұлттық рухани бі- регейлігіне жасалған кезекті шабуыл еді. Бүгін біз соғыстан кейінгі жеті жыл (1947–1953 жж.) аралығында Қазақстанда жүргізілген идеологиялық шараларды қандай мазмұнда түсінгеніміз жөн. 30-жылдары үзіліссіз жүрген репрессиялық шаралардың нəтижесінде қазақ халқы ұлттық бас- қарушы жəне саяси белсенді бөлігінен айрылды. Соғыс жылдары қазақ жауынгерлері майдан даласындағы жəне тылдағы еңбекшілердің еңбек- тегі ерлігіне қанаттанған шығармашылықтағы зиялылар халықтың ұлт- тық санасына қозғау салатын шығармалар мен зерттеулер жазды. Осын- дай жағдайда билік қайта бой көтерген қазақ рухын тағы да шегеріп тас- тау шараларын іске асырды. Абайдың шығармашылығы дауға түскен жағдайда ақынның шынайы мұрагерлері, яғни «Оян, Алаш!» деп ұран тастаған буынның мұрасы тура- лы сөз көтерудің өзі донкихоттық болып шықты.

Ескертулер 1. Біз осы дискуссияға байланысты Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының архивінде (бұдан былай – ҚР ҰҒАА) сақтаулы «Материалы объединенного заседания Института языка и литературы Академии наук КССР и Союза советских писателей Казахстана. 13–15 июня 1951 г.» аталатын папкадағы материалдарды пайдаландық // 80-қор, 1 тізім, 81-іс. 2. Сонда, 260 п. 3. Шоинбаев Т., Айдарова Х, Якунин А. За маркистко-ленинское освещение вопросов истории Казахстана // «Правда». – 1950, 26 декабря 4. Мұқановтың хатханасы (1924–1973). – Алматы, – 2018, – 40 б. 5. ҚР ҰҒАА. 80-қ., 1-т., 81-іс, 16 п. 6. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1-т. – Алматы, – 2013. – 14-1148 бб. 7. Бөкейхан Ə. Шығармалары. V т. – Астана, – 2018. – 87-93 бб. 8. Опат // «Қазақ» газеті. Құрастырушылар Ү.Субханбердина, С.Дəуітов, Қ.Сахов. – Алматы, – 1968. – 80 б. 9. ҚР ҰҒАА. 80-қ., 1-т., 81-іс.17 п. 10. Алаш көсемсөзі. 8 кітап. Абай. – Алматы, – 2011. – 177-178 бб. 11. Сонда, 8 б. 12. Сонда, 110-111 бб. 13. Сонда, 292 б.; Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы, – 1989. – 232 б. 14. Алаш көсемсөзі. 8-кітап. – 178 б. 15. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? – Алматы, – 1993. –

16-18 бб. 16. Дулатұлы М. Бес томдық шығармалар жинағы. 3-т., – Алматы, – 2003. – 9 б. 17. ҚР ҰҒАА. 80-қ., 1-т., 81-іс, 17-п. 18. Сонда, 19-п. 19. Сонда, 375 п. 20. Сонда, 176 п. 21. Сонда, 205-207 пп. 22. Сонда, 388-389 пп.

§3. ЕСМАҒАМБЕТ ИСМАЙЛОВ: МЕН ƏДЕБИЕТТІ БАРЛЫҚ МҮДДЕМНЕН ЖОҒАРЫ ҚОЙДЫМ! Мен сені қазақ əдебиетінің, əдебиет ғылымы- ның айнымас, қажымас, жылдар жүрсе арымас жегіндісі – Еңбек торысы деймін. Сол үшін сү- йемін де бек бағалаймын.

Мұхтар Əуезов Есмағамбет Исмайлов, жиырмасыншы ғасырда өмір сүріп, еңбек еткен қазақ зиялыларының үшінші буынының өкілі. Ғалымның өмір жолы мен қызметін талдауға алғанда бұл жағдайды ескермей тура тұжырымдарға келу қиын болар еді. Кез-келген шынайы ғалым сияқты оның шығарма- шылық қызметі де өмір сүрген кезеңі мен сол кезеңге тəн қоғамдық мə- селелермен тығыз байланыста жүрді. Басқаша болуы да мүмкін емес-тін. Е.Исмайлов екі мəрте, яғни 1933 жылы жəне 1951–1954 жылдары саяси қуғын-сүргінді басынан кешірді. Алғаш рет ол кеңестік билік абақтысы- ның есігін ашқанда 22 жастағы оқудағы жас болса, екінші рет тұтқын- далғанда 40-қа енді ғана толған кемел ғалым еді. Міне осы оның өміріне қатысты екі сот процестерінің Е.Исмайловтың дүниетанымы мен ғылыми ұстанымына ықпалының зор болғандығы анық. Соған байланысты біздің зерттеуіміз де басқа дерек көздерімен бірге басым түрде аталған сот про- цестерінің материалдарына негізделеді. Автор үшін негізгі мəселе Е.Ис- майловтың əдебиеттану ғылымындағы жеке тақырыптарға қатысты ұста- нымы емес, ол осы саладағы ғалымдардың үлесіндегі мəселе. Тарихшы үшін бұл арада негізгі тақырып, əрине, əдебиет ғылымында жүргізілген репрессия саясаты, осы арнада Е.Исмайловты тұлға жəне ғалым ретінде сот ісіне тартылуының себебі мен бұл оқиғаның саяси астары, сондай-ақ ұлттық руханиятқа тигізген зардабы еді. 1951 жылы 6 қарашада Алматыдағы Калинин (бүгінгі Қабанбай) кө- шесінің 75 үйіндегі 38 пəтерде тұратын Е.Исмайлов сол кездегі Респуб- ликаның Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі бекіткен қаулымен (No91 ордер) тұтқынға алынады. Ғалымға толтырылатын анкетада мынадай мəліметтер берілген: Исмайлов Есмағамбет 1911 жылы Көкшетау облысы (қазіргі Ақмола облысы) Еңбекшілер ауданындағы No4 ауылда кедей ша- руа Самұраттың отбасында өмірге келеді. 1920 жылы анасы өмірден озған соң, ағайындарының қолында жүрген бала алдымен Көкшетау қаласын- дағы балалар үйіне беріліп, сонан соң Петропавл қаласындағы балалар коммунасына ауыстырылды. Кейінірек ғалым «балалар үйі мені адам етті, білім алуға мүмкіндік туғызды» деп оны зор ризашылықпен есіне алады. 1930 жылы 19 жастағы Есмағамбет Алматыға келіп, Қазақ педагогикалық институтының филология факультетіне түсіп, оны 1934 жылы аяқтайды. 1939 жылға шейін «Коммунист» журналының редакциясында қызмет іс- теген ол, осы жылы Ғылым академиясы филиалындағы тіл, əдебиет жəне тарих бөліміне жұмысқа ауысады. Осы кезден бастап Е.Исмайловтың өмірі мен шығармашылық қызметі қазақ əдебиеттану ғылымымен тығыз байланыста жүрді [1]. 1952 жылы 9-10 мамыр күндері өткен жабық сот- та сөйлеген соңғы сөзінде ол «мен көркем əдебиетті соншалықты сүйдім, тіптен оны өзімнің барлық мүдделерімнен жоғары қойдым» [2], – деп көр- сетті. Е.Исмайлов тіл жəне əдебиет секторына қызметке келгенде өзінің əлі де болса жастығына (28 жас) қарамастан, қоғамдық өмірде талай сыннан өтіп үлгерген, өмірлік ұстанымы қалыптасып қалған зерттеуші-ғалым еді. Ол өмір сүрген тарихи кезең мен ортада зерделі жанның тез пісіп жетіл- меске де шарасы жоқ-тын. Профессор ғалым Т.Кəкішев «Е.Исмайлов не үшін сотталды» (Т.Кəкі- шев. Санадағы жаралар. Алматы, 1992. 230-261 бб.) атты мақаласында əде- биеттанушының өмір жолына қатысты фактілерге тоқталып, 1933 жылы қамауға алынғанын, оған не себепші болғандығын зерттей түсу қажеттігін айтқан. Архив құжаттарына сүйеніп осы орынды қойылған тақырыпқа жауап іздеп көрейік. Оқиға былайша өрбиді. 1931–1933 жылдары қазақ халқының жаппай қырғынға ұшырауына ұласқан аштық болғаны мəлім. Трагедияның себебін өз мойнына алудан жалтарған билік орындары бар кінəні оппозициялық ұстанымдағы күштерге аударуға тырысып оларға қарсы репрессиялық шараларды іске асырады. Біріккен мемлекеттік сая- си басқарма (ППОГПУ) тек 1933 жылы ғана Қазақстанда 10-нан астам сот процестерін өткізді [3]. Осы сот істері бойынша жасалған тұжырымда: «Аталған контрреволюциялық құрылымдарды тергеу барысында бірне- ше жылдар бойы негізінен Алашорданың бұрынғы мүшелерінен тұрған, сондай-ақ басым түрде жастардан құрылып, қоғамда кең тамыр жайған контрреволюциялық ұлтшыл топтардың белсенді əрекет жүргізгені анық- талып отыр. Тергеу бұл контрреволюциялық ұйымдардың бір құпия ұлт- шыл орталық арқылы басқарылғанын ашты» [4], – деп көрсетілген. Міне сол сот процестерінің бірі «Түрік халық партиясының ісі» деп аталды. Қолдан жасалған бұл сот процесін ОГПУ орындары ұйымдастырған еді. Мақсат 1932 жылғы елді жайлаған жаппай қырғын барысында қоғам ара- сындағы табиғи наразылықты, сондай-ақ бірінші басшы Ф.Голощекин атына айтылған өткір сын-пікірлерді бастау көзінде-ақ басып тастау бо- латын. Кеңестік билік Қазақстандағы жаппай адам қырғынының себебін тағы да өзінен ысырып, өзіне сын айтушыларға аударуға тырысты. ОГПУ жасаған конструкция жəне оның құрбандары. 1932 жылы 26, 28 жəне 29 желтоқсан күндері Алматыда Абикеев Дайыр (Алматы облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылығы сектор меңгерушісі), Мадыгулов Мұқаш, Рамазанов Халық жəне Дəріқұлов Есберген (Қазақ педагогикалық институтының аспиранттары), Сағатов Толымбек (облп- ланның экономисті) жəне Жүсіпов Арын (Шымкенттегі Қазмақтакомның қызметкері), тұтқынға алынады [5]. ОГПУ тергеушілеріне бұл тұтқындалғандардан алған жауаптан көңіл- ге қонымды іс құрау жеңілге түспейді. Сондықтан да елге танымал оппо- зициядағы тұлғалардың бірін іске тарту жөнінде ұйғарым жасалынғаны байқалады. Сөйтіп, 1933 жылы 17 қаңтарда Алматыдан берілген теле- грамма (No2010, 1933 жылғы 4 қаңтар) бойынша ГПУ қызметкерлері Мəс- кеуде іссапарда жүрген Қазақ геологиялық-барлау институтының дирек- торы, сол тарихи кезеңдегі белгілі саяси тұлға, оппозиционер Ыдырыс Мустамбаевты тұтқынға алып, Алматыға ГПУ-дың тергеуіне жібереді [6]. Осы жылдың қаңтар жəне ақпан айларында бұл аталған кісілермен «саяси ортақ мақсатта байланыста болды» деген себеппен Демешев Ғали (мұғалім, Ақтөбе облысынан), Жуанышбаев Сейітжапар (Шымкенттегі «Қазортаазияполиметалл» мекемесінің қызметкері), Жантаев Шабдена- лы (Түрсиб политехникумының студенті), Хасенов Сүлеймен (Ақмола қаласының тұрғыны), Құсайынов Шахмет (Қарағанды облысы, Айыртау ауданының тұрғыны) жəне Исмайлов Есмағамбет (ҚазПИ-дің студенті) тұтқындалады [7]. Сонымен барлығы 17 адамнан тұрған бұл топқа «буржуазиялық бағыт- тағы тəуелсіз Қазақстан» үшін күресу мақсатында антисоветтік ұлтшыл ұстанымдағы «Түрік халық партиясын» құруды көздеді деген айып тағыл- ды. Партия құру идеясының авторы Ы.Мұстамбаев, ал тергеу барысында ол идеяны іске асырушы «белсенді топтың» жетекшісі Алматы облыстық партия комитетінің сектор меңгерушісі Əбікеев Дайыр болды деген «тұ- жырым» жасалынды. Бұл, əрине, мəселені қысқартып айтар болсақ, сол тарихи кезеңдегі ОГПУ тарапынан қолдан жасалынған көптеген жалған конструкциялардың кезекті бірі еді. Сонымен бірге бұл арада мынадай бір жағдайды да ескерген жөн. Тер- геу материалдарына қарағанда 1932 жылғы елдегі жаппай аштық салда- рынан жүріп жатқан қырғын жағдайында Алматыдағы жоғарғы саяси топ қоғам арасында биліктің авантюралық курсына байланысты наразылық хаттар ұйымдастыру əрекетін іске асырған сияқты. Бұл істі жүргізу ба- рысында партия қызметкері Д.Əбікеев пен Қазақ педагогикалық инсти- тутының аспиранты Х.Рамазановтардың ОГПУ органдарының назарына ілініп қалғандығын дерек көздерінен аңғаруға болады. Дегенмен, бұл кісілердің кеңестік саяси жүйеге қауіп төндірерліктей əрекетке барғанды- ғына дəлел боларлықтай құжаттық айғақтың іске тіркелмегенін ескерт- кен артық емес. Істің мəн-жайы түсінікті болу үшін осы іс бойынша ОГПУ коллегия- сының шешімімен қылмыс кодексінің 58–2/11 бабына сəйкес сотталған бұрынғы партия мүшелері Ыдырыс Мұстамбаевтың, Дайыр Əбікеевтің, Мұқаш Мəдіғұловтің жəне Халық Рамазановтың Мəскеудегі партияның Орталық Комитетіне жəне оның Өлкелік комитетіне жолдаған арызынан үзінді беруге тура келеді. «БК(б)П ОК-не жəне БК(б)П Өлкелік комитеті- не 1932 жылдың желтоқсанынан бастап ОГПУ мекемелері тарапынан Қазақстандағы Совет билігін құлатып оның орнына буферлік-жартылай феодалдық тəуелсіз қазақ ұлттық мемлекетін құру мақсатында қарулы көтеріліс ұйымдастыруды көздеді деген өте ауыр мемлекеттік қылмыс жасады деген айып тағылып қазақ педагогикалық жоғары оқу орнында оқитын 10 партия жəне 7-і комсомол мүшелері (аспиранттар мен студент- тер) қамауға алынды. Қазіргі уақытта ОГПУ коллегиясының осы жылғы 4 шілдедегі шешімімен бұл құрамдағы адамдардың 9-ы концлагерге, (екеуі (Əбікеев пен Мұстамбаев) 5 жыл мерзімге, қалғандары 3 жылға), ал басқа 8 адам түрлі уақытта босатылды. Партияның бұрынғы мүшелері ретінде, партия қатарында 1920 жыл- дың ақпанынан бергі уақытта, яғни ұзақ мерзім оның құрамында болған- дықтан біз мынадай жағдайға сіздердің назарларыңызды аударуды өзімізге парыз санадық: 1) Бастапқыда жауапқа тартылған 17-і адам, тіптен алдарына жоғарыда айтылғандай мақсат жəне міндет қойды деп қауіпті мемлекеттік қылмыс- кер ретінде сотталған 9 адам да шынайы өмірде өзара əрекет жəне пиғыл бірлігі тұрғысынан да, идеологиялық немесе көзқарас бірлігі тұрғысынан да, сондай-ақ оларды ұйымдық жəне идеялық тұрғыдан белгілі бір топқа немесе ұйымға біріктіріп тұрған да ештеңе жоқ. 2-3 адамның жай таныс- тық негіздегі байланысын айтпағанда, бұл адамдардың барлық кездесу- лері мен өзара сөйлесулері кездейсоқ жəне белгілі бір мақсатсыз сипатта болған. Тек осы кездейсоқ кездесулер мен сөз алысулар барысында əр- түрлі адамдар арасында апатқа ұшыраған шаруашылық, соған байланыс- ты елдегі саяси ахуалдың шиеленісіп кетуі жөнінде антипартиялық жəне антисоветтік мазмұндағы түрлі сөздердің айтылуы жоғарыда аталған қыл- мысты жасадың деп айыптауға негіз болды. Ал қалыптасқан шындық сон- дай, елдегі шаруашылықтың апатты жағдайға ұшырауына Қазақстандағы бұрынғы басшылықтың қате ұстанымы алып келген болатын. 2) Біздің ісімізбен біршама тереңірек танысқан кісі бізбен бірге жауап- қа тартылған кейбір кісілердің, мəселен, А. мен Б.-ның,3бұл істегі рөліне күдіктене қарайтындығы анық. Олар алғашында «біздің ұйымның» бел- сенді мүшелері ретінде жауапқа тартылып, артын-ала ешқандай да жазаланбастан тайып кетісті. Бұл адамдарды жауапкершіліктен босатып жі- берген жағдайда Мұстамбаев пен Əбікеевті белгілі бір топтың басшысы ретінде соттаудың өзі де негізсіз, сол сияқты, басқаларды да соттаудың қисыны жоқ болып шығады. А. жəне Б.-ны жауапкершіліктен шын көңіл- ден берген көрсетулері үшін босатуға заңды негіз жоқ жəне оның болуы да мүмкін емес-тін... 3) Қазақстанның ескі басшылығы тұсында басталған біздің тергеу ісі- міздің шеңберін жалпықазақстандық ауқымға кеңейтіп, сол арқылы Қа- зақстандағы қоғамдық-саяи пікір түзіп, еңбекші бұқара алдында барлық ұлтшыл, контрреволюциялық ұстанымдағы күштер оппозициялық көңіл- күйдегі тұлғалардың төңірегіне топтасуда деген ой туғызу əрекеті байқал- ды. Өкінішке орай біздің тергеу ісімізге қатысты материалдарды біржақты қорыту, сөйтіп оны Қазақстандағы артиялық-советтік жəне шаруашылық құрылыстағы апатты жағдаймен байланыстыру, яғни осы сəтсіздіктердің бəрі де бір контрреволюциялық ұлтшыл орталықтың жымысқы қызметінің нəтижесі ретінде көрсету əрекеті əлі де жалғасын табуда. Тергеу ісінің осындай біржақты бағыт алуының салдарынан қалып- тасқан жағдайды объективті зерттеп бағалау болмады, сондай-ақ жалпы Қазақстандағы жағдайдың жылдар бойы ең жоғарғы партиялық жəне өкі- меттік билікке бұрмаланып баяндалғаны сияқты, біздің ісіміз де проле- тариат диктатурасының Жоғарғы сот органына бұрмаланып жеткізілді. Кейбір фактілерге қарағанда қазір де жаңа басшылық өзінің сəтсіздіктерін уклонистерден, ұлтшылдардан жəне басқалардан көргісі келетіндігі бай- қалды, ОГПУ-дің қайсыбір қызметкерлері де осы ұстанымда, бұлар мұн- дай теориясымақтың зиянды екендігін, бұл ұстанымның ескі басшылық- тың шовинистік біржақты жəне саяси соқырлығынан туғандағандығын түсіне алмай отыр. Арыздың соңында оған қолдарын қойған кісілер өздеріне таңылған кі- нəнің əділетті емес екендігін, сондықтан да үштіктің шешімімен келісе алмайтындықтарын ашық мəлімдейді [8]. Арызда баяндалған фактілерге байланысты оқырманның назарын сол тұстағы елдегі мынадай жағдайға аударуға тура келеді. Репрессиялық аппараттың еркінсуі. 1929–1932 жж. республика өмі- рінде бұрын-соңды болмаған трагедиялық жағдай орын алды. Жергілікті халықтың жартысына жуығы (Жоғарғы Кеңес комиссиясының көрсетуі бойынша) аштықтан қырылды. Жергілікті халық – қазақтардың бір мил- лионға жуығы өлімнен қашып көрші елдерге жаппай қоныс аударуға мəж- бүр болды. Ф.Голощекин мен оған жақын республикалық басшылық ел өмірінде қалыптасқан бұл апаттық жағдайға байланысты жанұшыра өз- дерінің бастарына араша боларлықтай аргумент іздеді. Осы ретте бірінші басшылық орында отырған Ф.Голощекин қолындағы билікті пайдаланып мынадай мазмұнда есеп құрып, оны іске асырды. 1. Ф.Голощекин өзі Қазақстандағы билікке келген бетте алаштық буын- ға қарсы бастап кеткен сот процестерін (1926–1932 жж.) [9] «қазақ ұлт- шылдарының», «буржуазиялық-интеллигенцияның» советтік реформа- ларға «қарсылығын» қоғамдық пікір алдында əшкерелеу бағытында жəне мазмұнда жүргізді. Осы жылдары советтік тарихтың түрлі кезеңдерінде төбе көрсетуден танбаған «қазақ ұлтшылдығы» деген ұғым өмірге келіп, тарихи ландшафтқа орнықты. Бұл сол кезеңдегі советтік идеологияның негізін қалаған мəскеулік жабық та құпия кабинеттердің жымысқы қыз- меті арқылы қазақ мүддесін біржола сөндіру мақсатында айналымға қо- сылған механизмдердің бірі-тін. Бұл тетік əлі де өз өзектілігін жоя қойған жоқ. Дегенмен, алаштықтарға байланысты жүргізілген бұл сот процестері Ф.Голощекин мен оның идеяластары күткендей нəтиже берген жоқ-тын. Өйткені ондай идеяға жем боларлық негіз табыла қойған жоқ еді. Алашордалық «ұлтшылдарға» байланысты жүргізілген екінші сот ісі 1930 жылы басталып, 1932 жылы Мəскеуде аяқталды. Мəскеулік тер- геушілер Алматыдағы Ф.Голощекинге арнайы хат жазып бұл іс бойын- ша оған тартылған азаматтарды соттауға негіз боларлық фактілердің жоқ екендігін хабарлайды. Ф.Голощекин сотқа тартылған алашордалықтар- ды кінəлі еместіктерін мойындап Қазақстанға қайтарған күнде бұл істі бастаған өзі мен басқа да сыбайластарының қоғам алдында абыройсыз болатындығын айтып, қайткенде де оларды белгілі бір мерзімге соттап, Қазақстаннан тыс өңірге жер аударуды талап етеді. Осы арада советтік сот жүйесінің большевиктік диктатура қолындағы ойыншық екендігі анық байқалады. Алашордалық екінші топтың қылмысты деп табылған он бесі бес жылға Воронеж қаласына жер аударылды. Айтуға лайық факті: бұл шешімді тағы да сол құрамында Ф.Голощекин (одан басқа Сольц жəне Фельдман) бар ОГПУ-дің көшпелі (выездная Сессия Коллегии ОГПУ) үштігі қабылдайды [10]. Қазақ тарихының жаңа кезеңдегі кезекті сорақы фарс осылай аяқталды. Большевиктер диктатурасы қалыптастырған Қазақстандағы жағдайды қазақ емес, осы «көк атты» үштік жақсы «білетін» болып шықты. Осы- лайша советтік аталған билік жүйесі орныққан соң қазақ халқы мен оның саяси бастаушы тобының тағдырын, А.Байтұрсынұлы айтқандай, «қазақ- тың ісіне қатыспақ түгіл қарасын көрмеген, атын есітпеген жат жұрттың адамдары» [11] шешті. Бұл жағдай, біріншіден, советтік мемлекеттік жү- йенің бұрынғы патша өкіметінің қазақ қоғамына байланысты отарлаушы күш ұстанымынан арыла алмағандығының, бұл ұстанымының тіптен күшейе түскендігінің нақты көрінісі-тін. Екіншіден, бұл факті сондай-ақ совет өкіметінің ішкі жəне сыртқы саясатта өз дегеніне жету үшін қазақ сияқты халықты құрбандыққа шалуға даяр тұрғандығының айғағы болды. Үшіншіден, А.Байтұрсынұлы 1920 жылы В.И. Ленинге жазған хатында советтік басшылық үшін қазақ қоғамын басқаруға байланысты екі-ақ жол бар. Оның бірі қазақ елін сол бұрынғы патшалық билік тұсындағыдай «жарым патша» – генерал–губернаторлар арқылы басқару да, екіншісі, елді басқару ісін ұлттың оқыған зиялыларына сеніп тапсыру еді. Советтік басшылық қазақ қоғамын басқару ісінде бірінші жолды таңдады. Голоще- киндік билік совет өкіметінің осы ұстанымды басшылыққа алғандығы- ның нақты көрінісі болды. 2. Ф.Голощекин қазақ жерінде билік құрған жылдары партиялық аппа- рат пен ОГПУ арасындағы өзара түсінушілік толық «үйлесімді» деңгейде жүрді. Республикадағы ОГПУ басшысының қатынасуынсыз Өлкелік пар- тия комитеті бюросының бірде-бір отырысы өтпейтіндей жағдайға жетті. Алаш ісі бойынша сот процестерінен елдегі қырғынға негіз боларлық дəлел шығара алмаған Ф.Голощекин ендігі уақытта ондай дəлелді қалай болғанда да қоғам ішінен табуға ОГПУ басшылығына тапсырма береді. Өз кезегінде ОГПУ органдары «Алаш ісі» аяқтала салысымен, келесі 1933 жылы No4727 «Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығы» атала- тын сот процесін ұйымдастырып, репрессиялық шараларды бастап кетті. Республикадағы ОГПУ басшылығы тарапынан, Мəскеудегі орталық ме- кемесіне осы іс бойынша он контрреволюциялық қазақ ұлтшылдарының ұйымын ашып, жойғандығы туралы есеп беріледі [12]. Бұл арада Қазақстандағы ОГПУ органдарының соншалықты еркінсіп, елді басынғандығын көрсететін сол жылы «ашылды» деген қазақ ұлт- шылдарының ұйымдары туралы мəліметті келтірейік. 1. Қазақ АССР Байланыс басқармасы бастығының бұрынғы орынбаса- ры Мұстамбаев басқарған «Түрік халық партиясы» аталатын ұлтшылдар тобы (ОГПУ коллегиясы қараған No1292 тергеу ісі. Іс бойынша 12 адам сотталды). 2. Оңтүстік Қазақстан облысы Қармақшы ауданындағы Қара-Кеткін МТС мен «Қызыл кедей» колхозында өрт ұйымдастырып шаруашылықты құлатқан контрреволюциялық ұйым (No4728 тергеу ісі бойынша ПП ОГПУ- дің үштігінің шешімімен 53 адам сотқа тартылып, олардың 5-і атылып, 48-і түрлі мерзімге концлагерге айдалған). 3. Кадр бөлімінің бастығы Кадаленко басқарған «Қарағанды-көмір» тресіндегі контрреволюциялық ұйым (No2033 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі қарап, 12 адам сотталды). 4. Əулиеата ауданындағы контрреволюциялық ұлтшылдар тобы. Бұл топ қолдан қиындықтар туғызып, соның салдарынан жергілікті жұрт жап- пай қырғынға ұшыраған. (No16/4638 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігінің шешімімен 21 адам түрлі мерзімге концлагерге айдалды). 5. Құрамында Қаржаубаев, Сауғабаев жəне басқалар бар Орынборлық контрреволюциялық ұлтшылдар тобы Ақтөбе жəне Оңтүстік Қазақстан об- лыстарынан Қазақстаннан тыс өңірлерге қазақ қожалықтарының қоныс ау- даруын ұйымдастырған (No4727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігінің шеші- мімен 2 адам, бірі 10 жылға, ал екіншісі 5 жылға концлагерге айдалған). 6. Жалнин басқаратын орыс интеллигенттер тобы қазақ ұлтшылдары- мен бірлікте қарулы көтеріліс ұйымдастырып интеллигенцияның дикта- турасы арқылы басқарылатын буржуазиялық мемлекетті қалпына келті- руді көздеген (No2727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі 4 адамды түрлі мерзімге концлагерге кескен). 7. Утеулиев, Бірімжанов ж.б. басқарған қазақ студенттерінің контрре- волюциялық тобы «Тəуелсіз Тұран мемлекетін» құрамыз деген ұранмен шет елдерге қазақ қожалықтарының қоныс аударуын ұйымдастырған (No4727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі кінəлілерді концлагерге кескен). 8. Қызылордадағы Қазақ ағарту институтының студенттері оқу ісінің меңгерушісі Исиннің басқаруымен ұлтшыл көзқарастағы кадрларды контрреволюциялық жұмысқа тартқан (No4727 тергеу ісі бойынша ОГПУ үштігі Исинді 5 жылға концлагерге кескен). 9. Тоқтыбаев Иса басқарған Ленинградтық қазақ студенттерінің тобы ұлтшыл ұстанымдағы кадрларды даярлау ісін міндетіне алған (контррево- люциялық топты Ленинградтағы ОГПУ органдары жойған). 10. Мəскеуде қызмет атқаратын қазақ ұлтшылдары Тоғжанов жəне Ес- қараевтың басшылығымен қазақ студенттерінің мəскеулік тобы Қазақс- танда контрреволюциялық ұлтшылдық жұмыстар жүргізу үшін кадр даяр- лау ісін көздеген (Бұл топтағылар Қазақстанға келген соң түрлі контрре- волюциялық құрылымдарға сіңісіп кеткен) [13]. Осы тергеу істері бойынша даярланған айыптау қорытындысында Қа- зақстанда «ұзақ жылдар бойы басым түрде бұрынғы алашордалықтардан тұратын, сондай-ақ қатарына ұлтшыл элементтерді, əсіресе, жастарды тартып, кең тамыр жайған жəне белсенді қызмет жүргізетін контрреволю- циялық ұлтшылдар ұйымының болғандығы», бұл астыртын құпия өзара байланыстағы құрылымдардың бір орталықтан басқарылатындығы тура- лы айтылады. ОГПУ тергеушілері Қазақстан көлемінде тамыр жайған мұндай контр- революциялық ұлтшылдар ұйымының құрылғанын тамсана баяндай отырып, ондай ұйым бар екендігін куəландыратын бірде-бір құжаттық материал келтірмейді. Өйткені ондай құжаттар жоқ-тын. Тек «бұл контр- революциялық ұйымның саяси платформасы бүтіндей алашордадан» [14] алынған еді деген сөзбен шектеледі. Басқаша айтқанда, ОГПУ тергеуші- лерінің қаламынан туған осы сияқты тұжырымсымақтарды оқи отырып қазақ қоғамында ерекше адам төзгісіз ұстанымдағы ұлтшылдықтың орын тепкендігі туралы тұжырымға оп-оңай келуге болатын еді. Мұндай аңыз- ға (мифке) жақын тұжырымдардың астарында билік тарапынан жалпы қазақ ұлтына сенбеушіліктің табын байқауға болатын еді. Большевиктер партиясы, оның идеологиялық штабы 1917 жылы Алаш партиясының құ- рылып, белсенді қызметке көшуін, оның артын ала Алашорда үкіметінің өмірге келіп, антибольшевиктік лагерь құрамында советтік билікке ашық қарсылық танытуын жалпы қазақ ұлты тарапынан өзіне көрсетілген жақ- тырмаушылық ретінде қабылдап, бұл жағдайды ешуақытта да есінен шы- ғарған емес. Осы кезден бастап «алашорда» сөзі жағымсыз мағынадағы қазақ ұлтшылдығы сөзінің синонимі есебінде айтылып, осы мазмұнда қа- былданатын болды. Құрылды деген жоғарыда аталған он контрреволюциялық қазақ ұлт- шылдарының ұйымы туралы мəлімет Қазақстан қоғамы үшін ғана емес, əуелде Мəскеудегі орталық басшылық үшін даярланды. Мақсат қазақ қо- ғамында социалистік құрылысқа, советтік реформаларға қарсылықтың зор екендігін, оны алашордалық элементтердің басшылығымен ұлтшыл- дық ұстанымдағы күштердің жүргізіп отырғандығын, републиканы жай- лаған аштық солардың қолымен жасалғандығы туралы мəскеулік орта- лықта сенім қалыптастыру еді. Осы ойдың тұзағына түскен Ф.Голощекин дегеніне жету үшін мұнда билікке келген бетте үлкен шумен басшылықтан кетірген екі саяси тұл- ға Сұлтанбек Қожанов пен Смағұл Сəдуақасовтың жақын деген жақтас- тарын нысанаға алды. Ол ОГПУ басшылығына аталған екі қайраткерге жақын, сондай-ақ республикалық советтік-партиялық актив арасында аты мəлім қызметкерлерді қамауға алып солардың тергеу ісін негізге алып на- нымды тұжырымдар жасауды тапсырды. Қазақ педагогикалық институ- тының филология мамандығы бойынша студенті Есмағамбет Смайылов, жоғарыда айтылғандай, Ыдырыс Мұстамбаев пен Дайыр Əбикеев құрды деген No4727 «Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығының ісі» бойынша жауапқа тартылған еді. Бұл іске байланысты 1975 жылы сəуірде Қазақ ССР Прокурорының орынбасары Н.Я. Манаев Қазақ ССР Жоғарғы сотының коллегиясына мынадай мазмұндағы наразылық хатын түсіреді: «ОГПУ коллегиясының 1933 ж. 4 шілдедегі қаулысымен Жантаев Шабденалы, Хасанов Сүлей- мен жəне Исмайлов Есмағамбетке байланысты қозғалған қылмыс істері, яғни Жантаев Ш.-ға қатысты қылмыс құрамы болмауына, ал Хасенов пен Исмайловқа қатысты қылмыс жасағандықтары дəлелденбегендіктен тоқ- татылсын» [15]. Бұл арада біз осы тарихи кезеңдегі елдегі ауыр жағдайға байланысты Есмағамбет Исмайловтың көңіл-күйінен хабар беретін оның 1933 жылы 8 ақпанда тергеушіге берген жауабынан үзінді келтірумен шектелеміз. «Исмайлов Есмағамбет, 1911 ж. туған, Қарағанды облысы, Көкшетау ауданы No15 ауылдан, Қазақ, ата-анасы – батрақ, РСФСР азаматы, Қаз- ПИ-дің қоғамдық-əдебиет факультетінің 3-курс студенті, бойдақ, əкесі – Самрат 65 жаста, анасы – Жəмила 50 жаста, інісі – Мұрат 17 жаста, інісі – Сауыт 13 жаста, қарындасы – Жамал 12 жаста, тұрып жатқан жері: No5 ауылда тұрады, колхоз мүшелері, Сауыт інісі Петропавловскіде темір жол техникумында оқиды [16]. Қозғалған іске байланысты көрсеткені: Рамазанов Халықпен жақы- нырақ танысқаным 1932 жылдың қыркүйегінде. Демалысқа шығып Қа- рағанды облысына бару үшін пойызға отырдым. Мен отырған вагонда Рамазанов жəне ҚазПИ-дің даярлау бөлімінің студенті Қасымова Ғазия да бар екен. Əңгімелесіп отырдық. Рамазанов елдегі жағдайға тоқталып, жетістіктер де жоқ емес əрине, дегенмен партия мен Совет өкіметінің ауылда жүргізіп отырған шаралары қазақ халқына тиімсіз болып шықты, мəселен, ұжымдастыру, астық даярлау сияқты ж.б. шаралары, осы ша- ралардың нəтижесінде қазақ халқы аштыққа, қайыршылыққа жəне қыр- ғынға ұшырады. Рамазановтың айтқан ойынан қазақ елі мұндай жағдай сақталса жойылып кетуден құтыла алмайды деген қортынды шығаруға болатын еді. ...Бір жолы Рамазанов маған мынадай сұрау қойды: ойпыр-ай, қазақ халқы осылай қырылып біткенше шыдамдылық танытып, отыра береміз ба? Жоқ, – деді ол, ең болмаса Жуанышевтың (Қуанышев болып оқылғаны жөн – авт.) тобындай топ құрып əрекетке көшкеніміз жөн болар. 1932 жылдың желтоқсан айының бір күні ҚазПИ-дің ғимаратында, Рамазанов екеуіміздің көз алдымызда, бір өрімдей қазақ аштықтан көз жұмды. Осы жағдайға байланысты Рамазанов маған: «Көрдің бе не болып жатқанын, мұндай тағдыр барлық қазаққа жететін болады. Кезек ертең екеумізге де жетеді», – деді. ...Рамазанов маған қандай да бір ұйымдасқан топ бар екендігін айтқан емес» [17]. Е.Исмайлов өзіне тəн қайсарлықпен советтік биліктің осы кезеңінде жүргізген саясатына деген ымырасыз наразылығын кейінгі, яғни 1951– 1952 жж. тергеу тұсында да қайталайды. Мəселен ол 1951–1952 жылда- ры жүрген тергеу барысында берген көрсетуінде: «1930 жылдың басында комсомолға өттім, белсенді болдым. 1932 жылы аудандық комсомол ко- митеті мені үгіт-насихат тобымен бірге мəдени-тəрбие жұмысын жүргізу үшін Шығыс Қазақстан облысына жіберді. Мен Өскемен мен Семей қала- ларында болдым, барлық жерді аштық жайлаған еді, қазақтар қырылып жатты. Көргенім маған қатты əсер етті. «Халық неге қырылды» деген ой мазамды алды». Қайтып келген соң енді туыстарым тұратын Көкшетау облысына жолға шықтым. Жол-жөнекей «менің де туыстарым əлгі Шығыс Қазақстандықтар сияқты күйде ме екен?» деген ой санамнан кетпеді. ...Жолда Рамазановпен арамыздағы əңгіме аштық жөнінде болды, ол со- вет үкіметінің Қазақстанда жүргізіп отырған саясатының дұрыс еместігін, соның нəтижесінде елді аштық жайлап, халықтың біраз бөлігінің басқа жаққа көшуге мəжбүр болып отырғанын айтты. Мен оның бұл пікірімен келістім жəне ол жөнінде 1933 жылғы тергеу барысында айтқанмын...» [18], – дейді. 1933 жылы, сонан соң араға жиырма жыл уақыт салып 1951 жылы тер- геу орындарына советтік биліктің реформаларына қатысты жауабында өзінің жағымсыз көзқарасын ашық білдіруінен ғалымның өз елінің тағ- дырына қатысты мəселеде азаматтық ұстанымын мүмкін болғанша ашық айтқаны анық байқалады. Сондай-ақ Е.Исмайловтың бұл ұстанымы сол тұстағы советтік реформаларға қатысты оппозициядағы топтың ұстаны- мымен бір арнадан шыққандығын айтқан жөн. Соған байланысты оның 1933 жылы осы ұстанымдағы топпен бірге тұтқынға алынуын, əрине, кез- дейсоқ оқиға ретінде қарастыру қате болар еді. Осы ретте арасында Е.Ис- майлов бар топтың жетекші ретінде жауапқа тартылған Ы.Мұстамбаевтың тергеуші сұрағына берген жауабындағы мына жолдарға назар аударайық: «Жіберген асыра сілтеушіліктер нəтижесінде Қазақстанның саяси-эконо- микалық жағдайының ауырлап кетуіне байланысты мен 1931–1932 жыл- дары идеологиялық тұрғыдан терең дағдарыста жүрдім жəне көңіл-күйім кеңестік билік жағында емес-тін. Мұндай күй жеке өз басымдағы жағдай- мен де байланысты болды. Осы кезде жасаған тұжырымдарым да, əри- не, жағымды мазмұнда болған жоқ. Міне осындай көңіл-күйде жүргенде менің Əбікеевпен арада болған пікір алысуларым тікелей антисоветтік, яғни көтеріліс ұйымдастыру, совет билігін құлату жəне буржуазиялық- демократиялық республика орнату сияқты тақырыптарға ойыса берді. Осы мазмұндағы пікір алысулар барысында Əбікеев менің алдыма құпия жастар тобын жасақтап, сонан соң жасырын ұйым құру қажеттігін қойып, іске көшуді ұсынды. Бұл тақырыптағы əңгімені тиып тастай алмадым, өйткені менің өзімнің көңіл-күйімнің Əбікеевтің тілегінен өзгешелігі ша- малы еді. Əбікеевпен арамызда болған Қазақстандағы Совет билігін құ- лату жөніндегі əңгімемізді Сұлтанбековке4 айтқанымда, ол тіптен мұндай тақырыпта сөз болмайтындығын, ал Əбікеевпен байланысты күрт үзуді талап етіп, «мүмкін ол ОГПУ-дің агенті болып жүрмесін» [19], – деген қаупін білдірді. Сонымен, 1932–1933 жылдардағы аштық жағдайында Е.Исмайлов жəне басқа да жастардың арасында кеңестік биліктің қырғынға алып кел- ген саяси курсына қарсы жай наразылық қана емес, өзара бір құпия ұйым- ға бірігіп, саяси əрекетке көшу ойларында болуы да əбден ықтимал еді. Қалай болғанда да құжаттық материалдарда ара-кідік осындай тұжырым жасауға жетелейтін фактілердің аз да болса кездесіп қалатындығын айт- қан жөн. Е.Исмайловтың бір институтта оқитын Х.Рамазанов арқылы осы мазмұндағы көңіл-күйдегі жүрген жастармен аралас-құралас жүргендігі анық. Соның нəтижесінде ол 1933 жылы алғаш рет абақты есігін көрді. Бес ай отырып тергеу тозағынан өтудің не екенін біледі. Бір ғажабы сол бұл оқиғадан кейінгі өмір жолынан оның беті қайтып, тауының шағылға- ны байқалмайды. Қайта 1933 жылғы сот ісі оның шығармашылықтағы ұс- танымының тез кемелдене түсуіне жағымды ықпал жасағандығын аңғару қиынға түспейді. Сонымен бірге осы тарихи мезгілге қатысты мынадай бір жағдайды атап айтқан жөн. Саяси билік жүйесімен тығыз үйлесімдікте жұмыс жа- саған, Қазақстандағы Біріккен мемлекеттік саяси басқарма (ОГПУ) бұл мезгілде қазақ ұлт-азаттық қозғалысын басып-жаншу ісінде біраз тəжіри- бе жинап ысылған, сондай-ақ бұл ретте, белгілі дəрежеде, «үй ішінде үй тіккен» яғни ешкімге де жалтақтамай алаңсыз жұмыс істейтін жəне еш- қандай да бақылаусыз мекемеге айналып үлгерген еді. Əсіресе алаш зия- лыларын оның басшыларын түгелдей репрессиялаумен аяқталған екі сот процесінен соң (1927–1930, 1930–1932) бұл мекеме «ұлтшылдарды əш- керелеп» жазалау ісінде əбден еркінсіп алды жəне бұл істі өз қызметінің басты бір мазмұнына айналдырды. Оған бас көтерер кез-келген қазақты «ұлтшыл» ретінде айыптап, оның үстінен іс қозғау жəне құрастыру түкке де тұрмайтын еді. «Түрік халық партиясы ісі» жəне басқа толып жатқан тергеу істері бұл тұжырымға толық негіз бола алады. Əдебиеттанушының 30-жылдардағы саяси репрессия жəне соғыс (1941–1945) жылдарындағы қызметі. Қазақ педагогикалық институтын 1934 жылы аяқтаған Е.Исмайлов осы жылы Қазақстан Компартиясы Ор- талық комитетінің органы «Коммунист» журналының редакциясына қыз- метке тұрып, осы ұжымда 1939 жылға дейін жұмыс істейді. Ғалымның 1937–1938 жж. саяси репрессиядан аман қалуы да, мүмкін, осы қызметіне байланысты шығар. Осы уақытқа шейін үш өлеңдер жинағын шығарып үлгерген ақын Ес- мағамбет 1936 жылдан бастап өлең жазуын қойып, біржола əдебиеттану ғылымына бет бұрады. Өзінің мұндай шешімге келу себебін ол былай түсіндіреді: «Мен 1936 жылы ақындық талантымның кемшін екендігін түсіндім. Шығарған үш өлеңдер жинағымнан соң мен өлең жазуды тоқтат- тым. Сөйтіп көркем шығармаларға сын пікір жазу ісіне ден қойдым» [20]5. Е.Исмайловтың мұндай шешімге келуімен қазақ əдебиеті ұтты. Ғы- лымға əдебиеттану ісімен кəсіби деңгейде айналысатын зерттеуші маман келді. Ол осы арнада өндірімді жұмыс жасаған санаулы ғалымдардың бірі болды. Е.Исмайлов əдебиеттану ғылымы саласына келген мезгілде ғасыр ба- сындағы əдебиеттегі ұлтшылдық ұстанымы жеңіліс тауып, социалистік реализм ұстанымы басымдық алған мезгіл еді. Дегенмен, əлгінде ғана бүкіл қоғамның санасын билеген ұлтшылдық ұраны, оның туын көтерген тұлғалар ұлттың жадында, олардың есімі мен ісі жүріп өткен жаңбырдан соңғы ауадай əлі де əсерлі еді. Социалистік реализм ұстанымын өнердің ең соңғы жетістігі əрі басты құндылығы ретінде жариялаған советтік идеоло- гия ұлттық əдебиеттануда өткен ғасырларда өмірге келген əдеби үлгілерге (эпос, батырлар жыры т.б.), сондай-ақ «буржуазиялық-ұлтшылдықтың» көрінісі ретінде бағаланған ХІХ ғ. соңы жəне ХХ ғасырдың бас кезіндегі ақын-жазушылардың шығармашылығына нигилистік қатынас орнықты- руға күш салды. Бұл іс жүзінде қазақ халқының дүниетанымын, жалпы мəдениетті өзінің табиғи арнасынан шығарып, мүлдем басқа, жат арнаға салу əрекетінің көрінісі болатын. Ұлттың болашағына төнген қауіптің бірі осы еді. Е.Исмайлов жəне онымен замандас əрі тағдырлас ғалымдардың зерттеушілік еңбегін талдау ісіне келгенде, олардың кеңестік биліктің міне осы мазмұндағы мақсатты əрекетіне байланысты ұстанған ұстаны- мын анықтаудан бастаған, меніңше, əділетті болмақ. Осы ретте Е.Исмайлов шығармашылығындағы мынадай екі іргелі ерек- шеліктерді байқамау мүмкін емес. Ғалым түсінігінде, біріншіден, кез-кел- ген көркем туынды белгілі бір тарихи мезгіл мен этникалық ортаға бай- лаулы, яғни көркем шығарма белгілі бір топыраққа тамыр жайған ұлттық құбылыс. Екіншіден, түрлі тарихи кезеңдердегі көркем туындылар ұлт- тық көркем ойдың біртұтас қорын құрайды. Сондай-ақ олар өзара табиғи сабақтастық арқылы жалғасып отырмақ. Е.Исмайловтың əдебиеттанушы ғалым ретінде ұстанымы мен талға- мының қалыптасуына игі ықпалы болған жағдай оның кабинеттік зерт- теуші емес, көркем ойдың қайнар көзі – халық өмірімен тығыз байланыс орнатуында еді. Ақындар шығармашылығындағы эпикалық дəстүрге ар- налған еңбегінде ол 30-жылдардың екінші жартысында Солтүстік Қазақс- тан облысының Көкшетау жəне Еңбекшілдер, Омбы облысының Есілкөл аудандарына арнайы шыққан ғылыми экспедицияларға жетекшілік жасап, жергілікті халықтан ауыз əдебиеті үлгілерін, салт-дəстүрге қатысты де- ректік материалдар жинауға атсалысқанын баяндайды. Ақындық өнердің ерекшеліктерін, өмірлік негіздерін түсіну үшін 60-қа жуық ақындардан өз сұрауларына жауап алып, социологиялық зерттеу жүргізеді. Олардың арасында Ж.Жабаев, Н.Байғанин сияқты ірі шығармашылық иелері де бар еді. Ел арасындағы зиялылармен хат арқылы байланыс жасап, фольклор үлгілерін жинауға қозғау салып, ұйытқылық міндет атқарады. 1934 жылы 4 мамырда ақын, «Айқап» журналын шығарушылардың бірі Мұхаммед – Сəлім Кəшімовқа жазған хатында одан халық ауыз əде- биеті үлгілеріне баса назар аударуын өтіне келіп, «өзіңізге мəлім Есіл- көлдің төңірегінде Олжабай мен Барлыбай ақындардың шығармашылы- ғынан хабардар, ескі аңыз – əңгімелерді көп білетін сондай-ақ өздері де əрнəрсе шығаруға бейім кісілер аз емес. Солармен сөйлесіп, айтқандарын жазып алған абзал болар еді» [21], – деген өтінішін білдіреді. Сөз ретіне қарай айта кетелік хаттағы Олжабай мен Барлыбай Нұралиндер Ақмола уезінің Қоржынкөл болысының тұрғындары, кезінде алаш қозғалысына ықылас танытқандары үшін Есілкөл өңіріне жер аударыла барған еді. Ал М.С. Кəшімов болса «Айқап» журналын шығару ісіндегі еңбегіне байла- нысты патшалық биліктің бақылауына ілігіп, кейіннен сол қызметі үшін советтік билік тарапынан да сенімсіз адам ретінде болып қалған еді. Е.Исмайловтың Жамбыл шығармашылығына зерттеуге ден қоюы да, əрине, көзі тірі жыраумен жақын араласып, ақындық өнердің тылсым сырларын түсінуге ұмтылысынан туындағаны анық. Ақын заманының дəстүрлі мəдениеті мен ортасының перзенті. «Жамбыл өскен орта, оның тайпасының арғы тегі кейінгі ұрпаққа үлгі боларлықтай ерлік істерімен аты шыққан. Ал Қарасай мен Наурызбай батырлар Жамбылдың тікелей түпкі аталары болып келеді. Тіптен əкесі Жабайдың өзі де Сыпатай сияқ- ты ірі батыр болған. Жалпы батырлық айбын шапырашты тайпасына тəн қасиет» [22]. Бұл ғалымның 1938–1939 жылдары жасаған тұжырымы. Е.Исмайловтың зерттеулері тарихи контекстпен астасып жатады. Əде- би шығармаларды, əсіресе, эпикалық дəстүрді талдау ісінде ол міндетті түрде хронологиялық принципті негізге алады да, батырлық эпосты бір- неше тарихи кезеңдерге жіктеп, «Едіге», «Қобыланды батыр», «Ер Тар- ғын» жырларын 14–15 ғасырларға, ал Бөгенбай, Жəнібек, Қабанбай, Ағы- бай, Сыздық батырларға арналған тарихи жырларды 18–19 ғасырлардың үлесіне жатқызады. Нақты тарихи материалдармен байланыстыра қараған күнде де бұл толық негізді тұжырым еді. Ғалым зерттеуінде қазақ эпикалық өнерінің өзекті жібі, басты тақы- рыбы да батырлық, батырдың қоғам алдындағы қызметі. Бұл ғажап дəс- түр қазақ қоғамы өмірінің өзіндік ерекшелігі ретінде 18–19 ғасырларда да байқалды. Төңірегіне сайып қыран батырларды жинаған Абылай ханның кеңесшісі Бұқар жырау, Кенесары ханның қасында Досқожа мен Нысан- бай, Исатай батырдың үзеңгілес серіктері Махамбет пен Шернияз. Е.Исмайловтың 1941 жылға дейінгі шығармашылығында орта мектеп- ке арнап қазақ əдебиетінен оқу-бағдарламасын, оқулық жəне хрестома- тия даярлау үлкен орын алғандығы байқалады. Ол «1939–1940 жж. Халық ағарту комиссариаты маған 2 оқулық даярлауды тапсырды» деп көрсетіп, 9 сыныпқа арналған оқулыққа Ғұмар Қараштың шығармашылығы туралы бөлім енгізгенін, онда Ғ.Қарашты патриот, советтік шындықты жырлаған ақын ретінде баяндағанын айтады. 1939 жылы Т.Ақшолақовпен бірлікте баспадан шығарған 9 сыныпқа арналған əдебиет хрестоматиясында (2-ба- сылымы) Ғ.Қараштың шығармашылығына кеңінен тоқталып, ақынның «Қазақтың атқа мінген адамдарына», «Замананың адамы», «Замана жайы- нан» сияқты барлығы он екі шығармасын (өлеңдерін) береді. Хрестоматия авторы Ғ.Қараш қызметі мен шығармашылығында негізгі бағыт ағартушылық екендігіне баса назар аударып, оның Уфа қаласынан 1911 жылы жарық көрген «Өрнек» атты кітабындағы мына жолдарды келтіреді: «...Бұдан 50–60 жыл бұрын біздің мұсылман халықтар бек на- дандықтары себепті ауруларын тиісті дарулармен ем жасатпаған, бақсы- ларға бақтырған; һəм ішінде қашып-пысып жүрген молда, надан ишан- дарға үшкіртіп, түкіртіп əурелеткен. Қайсыбір ауруларды далада өскен бəйтерек ағашқа апарып, неше күн сонда түнетіп, жансыз ағаштан медет- жəрдем талап еткен. Мұны ағашқа табыну демей не дейміз?» [23]. Ғ.Қараш шығармашылығын баяндауда авторлар, əрине, идеологиялық талаптарға бейімделуге тырысты. Басқаша болуы да мүмкін емес-тін. Ал, Ғ.Қараштың Заманасына, қоғамдағы саяси өзгерістерге айтқан сыны ауыр болатын. Мəселен, «Бұл заман» аталатын өлеңінде «жауыздық өрлеп жо- ғары аспанменен таласып, ізгіліктің шырағы сөне қалған бұ заман, ... за- ман түрін ескеріп, қайғы етпек біз жаман», – деп жазған ақынның 1917 жылғы революциялық өзгерістерге байланысты:

деген өлең жолдарының бар екендігін Е.Исмайловтың білмеуі əрине, мүмкін емес-тін. Соған қарамастан бұл авторды мектеп оқулығы мен оқу құралына ірі шығармашылық иесі ретінде енгізуі бұл, əрине, үлкен ер- лік еді. Осы ретте мынандай жағдайға көңіл аударған артық емес. Ғұмар Қараш шығармашылықта əдебиеттегі басқа да отандастары сияқты ағартушы- лық жəне ұлтшылдық ұстанымда болды. А.Байтұрсынұлы, М.Дулатұлы жəне басқа ұлттық ақын-жазушылар шығармаларындағы тақырып жəне идеялар Қараштың өлеңдері мен публицистикасынан да жоғары деңгейде көрініс тапты. Əдебиеттегі бұл жағдай сонау батыстағы Орда мен шы- ғыстағы Омбы–Семей арасындағы кеңістікті өзіне атамекен еткен қазақ деген халықтың біртұтас ұлт екендігінің көрінісі еді. Əдебиетші-ғалым Е.Исмайловтың Ғ.Қараш шығармашылығын жат пиғылдан қорғап, мектеп оқулығына енгізудегі мақсаты осы ойды қазақ шəкіртіне жеткізу болған- дығы күмəн тудырмаса керек. Е.Исмайлов пен Т.Ақшолақовтың 1939 жылы жарық көрген əдебиет оқулығы мен хрестоматиясына енгізген ақындардың бірі Орманбетұлы Нарманбет. Нарманбет ақынның шығармашылығы да биліктегі партия- ның талап-тілегіне сəйкес келе бермейтін еді. Кітапқа енген «Кер заман», «Сақараға қарасақ», «Толғауы тоқсан қызыл тіл» жəне басқа өлеңдерінен қазақ қоғамының осы тарихи кезеңіне тəн ортақ белгілерін көрсету жəне оларды қорыту бар. Бұл ретте ақын жасаған тұжырым жəне сурет шын- дықтан алыс емес. Мəселен, ақын «Сақараға қарасақ» атты шығармасын- да «сақараға қарасақ жайылған қойдай халайық. Бейғамына қарасақ – қас- қыр жеуге ылайық», – деген ойды айтып, бұл көріп, білгенін «көңіл сезді, көз көріп, айтпай қайтіп шыдайық. ...Қаршыға аңдып қоянды, о да шошып оянды, кел ұйқыдан тұрайық!» [25], – деген оймен түйіндейді. Ал осы шындықты мектептегі шəкірттің білгені жөн бе? Əрине, жөн. Неғұрлым ерте біліп, түсінсе, соғұрлым оған да, қоғамға да пайдалы. Жалпы, ХХ ғасыр басындағы қазақ əдебиетіне тəн бір ерекшелік – оның ағартушылық ұстанымының беріктігі. Бұл ұстанымның негізінде қазақ ақын-жазушыларының халықшылдық сезімі жатты. Ғ.Қараш, Н.Орманбетұлы жəне басқа олармен замандас ақын жазушы- ларға ортақ белгі – қасиет, оларды қазақ руханиятының өзекті діңгегі етіп тұрған жағдай – олардың атамекен жеріне деген ыстық ықыласы, басыл- маған өксігі, шынайы сүйіспеншілігі өкініші. Нарманбет ақынның «Сарыарқа сайран жерім-ай!» шығармасындағы мына жолдар соның айғағы болса керек: Сарыарқа сайран жерім-ай, Салқын да самал белім-ай! Сандалдай тауы тізілген, Өлкелі өзен, көлім-ай! Мал асырап, мекен қып, Ел өсірген кенім-й! Қасірет жоқ, қайғы жоқ, Уайымсыз елім-ай! Сарыарқадан сəн кетті, Қазақтан қуат, əл кетті. Ойын-күлкі, сауықты Бозбаладан əн кетті [26]. 1939 жылы Е.Исмайловтың құрастыруымен Нарманбет ақынның шы- ғармалар жинағы жарық көреді. Бұл əрине, əдебиетші ғалымның Нарман- бет ақынның шығармашылығы арқылы жалғасын тапқан өзекті идея – дербес ел болу, елдікті сақтау идеясына берген басымдығы, құрметі еді. Қазақ қаламгерлерінің осындай терең де ойлы шығармашылығына деген ынта Е.Исмайловты өз ретінде түрлі кезеңдерде қазақ жері үшін күрестің басында тұрған Абылай хан мен оның немерелері Кене ханның қызметі туралы көркем туындыларды зерттеп, олардың ұлт руханиятында алатын орны туралы қалам тартуға жетеледі. Осы арада мынадай бір жағдайға тоқтала кетейік. 30-жылдардың екін- ші жартысында жəне 40–50 жылдары əуелде КСРО Ғылым академиясы- ның қазақ филиалындағы, сонан соң жаңадан құрылған Қазақ КСР Ғылым академиясының гуманитарлық профильдегі ғылыми-зерттеу институтта- рында ұлт тарихы мен мəдениетін ғылыми тұрғыдан қорыту процесі бас- талып кетті. Бұл бір қайталанбайтын жалқы кезең еді. Оның қайталанбай- тындығы мынада. Ұлт жиырмасыншы ғасырдың басында үлкен сілкіністі басынан кешірді. Болашаққа деген ұмтылыс пен үмітке империялық өзім- шіл күш пен идеология қарсы келді. Осы уақытқа дейін орыс билік жүйесінің құзырында келе жатқан жұрт əлі де болса бір жақсылықтың болатынына, елге еркіндіктің келетініне сенді. Ғасыр басындағы ұлт оқығандары жігерлі қызметі арқылы ондай өмірге жету мүмкін екендігіне, оған қажырлы еңбек пен күрес жеткі- зетіндігіне халықты иландыруға бар күшін салды. Бірақ жақсылыққа ұмтылған жігер мен тілек жеңіліс тауып, абдыр- ды. Ұлттың алдынан «Енді не болады?» деген сауал қайта шықты. Міне, осындай жағдайда ғылым ел өміріндегі əлгінде ғана орын алған жағдайға жауап іздеуге, оны түсіндіруге тиіс болды. Басқаша айтқанда, ел өмірін- де болып өткен осы құбылыстарды қорытуға деген сұраныс үлкен жəне өзекті еді. Дəл осы жылдары бұл сауалға жауап та бардай көрінді. Билік- тегі коммунистік партия кешегі «патшалық Ресей халықтар түрмесі бол- ды» деген ойды өзінің көсемі В.И. Лениннің аузымен айтты емес пе? Яғни империялық зорлыққа қарсы күрес осы контесте жүрсе ғалымның жаса- ған ізденістері мен тұжырымдары нəтижелі болуға тиіс еді ғой!. Міне осы арнада белгілі тарихи қайраткерлер Едіге, Абылай, Кенесарыға арналған эпикалық шығармалар бірінен соң бірі жарық көре бастайды. Əдебиет- танушы жəне тарихшы ғалымдар бұл қайраткерлердің қызметіне жағым- ды көзқарас тұрғысынан түсінік береді. Бұл толық табиғи құбылыс еді. Басқаша болуы да мүмкін емес-тін. Оның мынадай екі себебін бөліп ата- ған жөн. Біріншіден, ұлт тарихы мен мəдениетін танып білу процесі əр- қашанда алдымен жалпыұлттық құндылықтарды анықтау жəне түгендеу тұрғысынан жүрмек. Əлемдік тəжірибе басқа үлгіні білмейді. Екіншіден, біз қарап отырған мезгілде əдебиеттанушы жəне тарихшы ғалымдардың көзқарастық ұстанымында жалпыұлттық мүдде басым түсіп жатты. Бұл отарлық тəуелділіктен құтылуға ұмтылыс жасаған кез-келген қоғам өмірі- не тəн ерекшелік болатын. Е.Исмайловтың да шығармашылық қызметі міне осы біз баяндаған ба- ғыт жəне мазмұнда жүрді. Ол 1943 жылы майдандағы Бауыржан Момышұлына хат жолдап, сол хатында өзінің ғылымдағы ұстанымы туралы ойын білдіреді: «Қазақты жақсы көрген адам оның өткен күні мен бүгінгі күнін түгел айырып, жақ- сы білуіне тиісті, екеуінен де жақсыны, сүйсінерлік қасиетті де табады, сынайтын, жек көретін мінді де табады. Қазақты жақсы көру үшін алды- мен оның ерте күннен мемлекет, мəдениетті ел, жауынгерлік салты мықты халық болған тарихын, мəдениетін жақсы білуі керек. Өзінің ата-бабасы- ның тарихын білмеген адам еш уақытта өзінің халқын толық жақсы көре алмайды» [27]. Жалпы бұл хатта айтылған ой, жасалған тұжырымдар осы бір ел басы- на түскен төнген сын сəтте əдебиетші ғалым қаламынан туған гуманитар- лық саладағы ғылымдардың ортақ бағдарламасы ретінде оқылатын еді. Əдебиеттанушы Есмағамбет батыр Бауыржан тұлғасынан əлгінде ғана жеңіліс тапқан алаштықтардың, репрессия құрбаны болған ұлт қайраткер- лерінің рухының қайта жаңғырып, бас көтеруін көргендей күй кешеді. Ғалым осы хатында «қатал қайрат» деген ұғымды он шақты рет қай- талайды. Бұл сөз тіркесін ол Абылай мен Кенесары тұлғаларына байла- нысты айтады. «...қатал қайрат иесі адамдар, – деп жазды ол, – тек өжет, мықты, батырлар емес, ақылы, айласы қайратына сүйеу болып отыратын, қиын-қыстау күндерде, қырғын соғыс үстінде ел-жұртын, əскерін тас қа- мау, тар құрсаулардан абыржымай алып шыққан қолбасы, мемлекет қай- раткерлерін айтамын. Мұндай қасиеттерге қазақта Абылай мен Кенесары ие болды» – деген ойын білдіріп, Кенесарыдан соң, Октябрь төңкерісінен соң халықтың рухы жасып, жалтақ болып қалғанын, ендігі уақытта «жақ- сы, адам жолдастар көп болғанымен, қатал қайратымен жарқ етіп əлеу- мет майданында көрініп, бүкіл қазақ елін» соңына ертіп, жаңа белестерге бастайтын «Кенесарыдай ұлы адамдарымызды бүгінгі біздің тарихымыз күтіп» отырғанын жазды. Азаттық үшін күрестің жалғасатынына сенді. Бұл арада əдебиетші ғалымға сол заманның идеологиялық ұстанымы айтқызбай отырған бір ақиқат бар. Ол, əрине, Алаш ақиқаты. Өзі көзімен көріп, дəрісін тыңдаған Ахмет Байтұрсынұлының, Халел Досмұхамедұлы- ның ақиқаты, шығармаларын оқып есейіп, солардың жолымен əдебиетке, ғылымға келген Міржақыптың, Мағжанның, Ғұмардың ақиқаты болатын. Азамат ретінде, əдебиетші ғалым ретінде ұлт өмірінде болған жəне бар осы дəстүрді қайта өрістетуді армандайтынын астарлап жеткізумен болды. Ғалым қазаққа «қатал қайрат иесі адам керек» екендігін жəне оның не үшін керектігін түсіндіріп «біздің халқымыздың ерлік, адалдық, намыс- керлік қасиетімен қатар алтыбақан алауыздық, бірін-бірі күндеушілік, өскенін күндеп, өшкенін жерлеу сияқты теріс сыяпаты да бар... Осыған күйініп, қандайлық ауыр сынды Абайдың айтқаны» [28] ұмытылмай қой- ғанын, Абайдан соң қатал қайрат танытқан алаштық буын болғанын, олар- дың тура жол тауып», осы жолда өткенін еппен ескертіп, жеткізеді. Ғалым осы хатында Б.Момышұлының майданнан үкімет төрағасы Н.Оңдасыновқа қазақтың озық құндылықтарын сақтауға қатысты хат жол- дағанына ризашылық білдіріп, мұндай мазмұндағы хат жолдау Баукең сияқ- ты қатал қайрат иесінің ғана қолынан келетінін, «мұнда елінің келешегі, бүгінгі игілігі үшін шын жаны ашыған адамның сөзі айтылған. Қуанып, сүйсініп қабыл алмасқа шара бар ма, мұндай батыл, əділ тура сөздерді. Бұл жалтақ емес, жағымпаздықты білмейтін қайрат иесі адамының сөзі ғой» – деп, ақтарыла сөйледі. Осы буынның өзара жазысқан жүрекжарды хатта- рын оқып отырып, бүгін қайран ағаларым-ай демеске шараң жоқ! Ғалымның бұл ұстанымы, қазақ көркем ойындағы ұлттық идеяның көрінісін баяндауға арналған еңбектерінде анық та үйлесімді шешімін та- бады. 1939 жылы Е.Исмайлов пен Т.Ақшолақовтың даярлаған «Əдебиет хрестоматиясы» (орта мектептің 9 класына арналған), 1942 жылы «Қазақ совет əдебиеті» оқулығы жарық көреді. Міне осы екі кітаппен жəне ға- лымның қаламынан туған мақалаларымен таныса отырып, оның ғылыми ұстанымынан біршама толық түсінік алуға болады. Е.Исмайловтың баян- дауында 19 ғасырдағы қазақ көркем ойына, оның ең талантты өкілдерінің шығармаларына арқау болған негізгі тақырып – ол ұлт бостандығы, өз елдігін сақтау жолындағы əлеуметтік теңсіздікке қарсы күрес. Махамбет, Нысанбай, Досқожа, Шернияз өз шығармаларында ұлт-азаттық қозға- лыстың кең панорамасын беріп, оның көсемдері Кенесарының, Наурыз- байдың, Исатайдың, Жоламанның, Ағыбайдың, Жанқожаның көркем бейнесін сомдаған. Сондай-ақ бұл ақындардың шығармалары арқылы біз халықтың өз отанына деген шексіз сүйіспеншілігін, ал оның жауларына деген жек көрушілігін көреміз. Ғалым қазақ көркем ойының бұл кезеңін əдебиеттегі ерлік дəуірі ретінде атайды. Бұл кезеңдегі əдебиеттің жауһар- ларында ерлікті, биік азаматтық пен парасатты дəріптеумен қатар ел іші алауыздыққа сатқындыққа байланысты болашақтан түңілу де барлығын айтады. ХІХ ғасырдың 50–60 жылдары əдебиеттегі ерлік дəуірін зар-заман мектебі ауыстырады. Бұл кезеңдегі ақындардың шығармашылығындағы басты ерекшелік патшалық Ресейдің жаулап алу саясатына көрсетілген қарсылықта жеңіліс тапқан қазақ қоғамындағы басыңқы көңіл-күйді, яғни өмір шындығын дəл бере білгендіктерінде болатын. Шортанбай, Мұрат, Дулат, Əбубəкір, Базар жырау ақындар өмір шындығын қорытуда қазақ əдебиетін жаңа сапаға көтерді. ХХ ғасырдың басындағы Нұржан Наушабайұлы, Албан-Асан, Нарман- бет Орманбетұлы жəне басқа ақындар отарлық тəуелділіктегі қазақ халқының ауыр халін суреттеу ісінде зар-заман мектебінің қоғамдық шын- дықты жеткізу тəржірибесіне сүйенді. Қазақ азаттық қозғалысының шарықтау биігі алаш қозғалысы. Советтік билік 1928–1932 жылдары жүргізілген сот процестерінен соң бұл қозға- лыс саясат кеңістігінен біржола кетті деп түсінді. Ендігі уақытта алаш қа- ламгерлерінің мұрасы жөнінде қалам тарту кез-келген зерттеушіні ауыр жағдайға қоятын еді. Идеологиялық аппараттың ондай ғалымды «буржуа- зиялық ұлтшыл» жариялай салуы таңданыс тудырмайтын. Е.Исмайлов өз шығармашылығы арқылы ресми биліктің мұндай ұстанымына мүмкін болғанша қарсылық көрсетіп бақты. Міне осы билік тарапынан байқалған жаппай идеологиялық террор жағдайында шығармашылықтағы зиялылар арасында ұстанымдық жары- лыс анық байқалды. Оларды негізінен екі топқа бөлуге болады. Бірінші топтағылар ашық түрде билік жағына шығып шығармашылықтағы со- веттік пролетарлық интернационализмді жəне социалистік-реализмді орнықтыру жолына түсті. Еңбектерін осы ұстаным тұрғысынан жазуға көшіп, реті келгенде «байшыл» жəне «буржуазиялық ұлтшыл» көзқарас- тағы қаламгерлерді əшкерелеуді ұмытпады. Екінші топтағылар ресми идеологияға ашық қарсылық таныту мүмкін еместігін түсіне отырып, со- нымен бірге түрлі əдіс-құралдар арқылы көркем ойдағы ұлттық құнды- лықтарды еппен өткізу жолын таңдады. Осы мақсатта өз шығармашылық- тарында түрлі тəсілдерді игере бастайды. Е.Исмайлов соңғы ұстанымдағы ғалымдар қатарында болды. Ол өзінің «Абылай туралы» аталатын қолжаз- басында «Егер біз кейбір жеке бастың қамын жақсы ойлайтын жəне оны шығармашылығымен қабыстыра білген сақ зерттеушілердің пікірін бас- шылыққа алсақ, онда қазақ тарихынан сөз етуге тұрарлық ұлы тұлғаларды тауып, олар жөнінде ештеңе де айта алмас едік... Олардың көбісі тарихқа зерттеушінің көзімен қарай алмағандар, тек ескі шпаргалкаларына қарап ғайбат сөз айтушылар. Мұндай дерт біздің қазақ жазушыларының, мəде- ниет пен əдебиеттің төңірегінде жүргендердің арасында кездеседі. Олар Кенесары мен Абылайдың кім болғандығын білмесе де, əйтеуір бірдеңе айтып қалуды өздеріне міндет санайды, көбінесе қалқада қалып, мəсе- ленің тура шешілуіне кедергі жасайды» [29]. Осындай методологиялық ұстанымда тұрған Е.Исмайлов қазақ қо- ғамдық ойындағы алаш қаламгерлерінің шығармашылық мұрасын айна- лып өтуі, əрине, мүмкін емес еді. 1942 жылы жарық көрген «Қазақ совет əдебиеті» аталатын еңбекте алашордалықтарға байланысты «оларда реакциялық элемент басым еді» деген үйреншікті «дежурный» сөз тіркесіне орын бергенімен, алашорда- лықтар да «халықты мəдениетке, білімге жəне ұлттық тəуелсіздікке шақы- рады... Бұл ағымның ең көрнекті өкілдері Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев жəне басқалар болды» [30], – деген астарлы тұжырым жасайды. Ғалымның зерттеу еңбектерінде 20 ғасырдағы ұлттық көркем ойдың мазмұндық бағыты мен бағдарын, эстетикалық талғамын анықтауда ше- шуші орын алаш қаламгерлерінің үлесіне тиесілі. Ал əдебиеттегі бұл ағымның табиғи жалғасы ретінде Ж.Аймауытовтың, М.Əуезовтің көркем туындылары С.Сəдуақасовтың публицистикасы мен сын жанрындағы ең- бектері аталады. Əдебиеттанудағы белсенді ғалымының қазақ əдебиеті тарихына байла- нысты ресми идеологияның ұстанымына үйлесе бермейтін бұл талдаула- ры мен тұжырымдары елеусіз қалған жоқ-тын. 1938 жылы 2 шілде жəне 8 тамыз күндері жарық көрген «Ленинская смена» газетінің сандарында «Националистическая контрабанда» [31] жəне «Кто возглавляет секцию критиков» [32] атты мақалалар жарияланып, олардың екеуі де Е.Исмай- ловтың шығармашылықтағы ұстанымын талдауға арналды. Бұл материал- дар арнайы тапсырыс бойынша жазылған еді. Олардың алғашқысында сөз «Көркем əдебиет» баспасынан жарық көрген «Қазақ мақал-мəтелдері» кітабы, ал екіншісінде Жазушылар одағының сын секциясының қызметі жөнінде болғанымен, авторлардың көздегені енді ғана қаламы күш алып келе жатқан Е.Исмайловқа ОГПУ қызметкерлерінің назарын аудару еді. Алғашқы мақалада автор Е.Исмайловқа «алаяқ жəне кезеп» деген айып тағып, оның 1933 жылы контрреволюциялық ұйымының жұмысына қа- тынасқаны үшін комсомолдан қуылғандығын еске алып, ал ендігі уақыт- та «əдебиет сыны саласындағы қызметін контрреволюциялық бандиттер Сейфуллинді, Жансүгіровті жəне басқаларды дəріптеуге арнап отыр- ғандығын» көлденең тартады. Екінші мақала авторы елде жүріп жатқан халық жауларын əшкерелеу науқаны жағдайында жазушылар одағы жа- нындағы сын секциясының өз міндетін тиесілі дəрежеде орындай алмай отырғандығын мəселе етіп көтеріп, оның себебін секция жұмысын басқа- рып отырған Есмағамбет Исмайловтың ұлтшылдық контрреволюциялық көзқарасымен байланыстырады. Елде жүріп жатқан жаппай репрессиялау жағдайында жоғарыда атал- ған мақалалар авторының көздеген мақсатын дəл түсінген Е.Исмайлов қорғануға мəжбүр болды. Коммунистік жастар одағы Орталық Комитеттің хатшысы Мұқановқа жолдаған арызында ол «Ленинская смена» газетінің осы жылғы (1938) 2 шілде жəне 8 тамыздағы нөмірлерінде Б.Шалабаевтың маған жала жабу тұрғысынан жазған мақалалары жарық көрді. Газет ар- қылы Шалабаев маған біріншіден, кезеп, алаяқ, екіншіден, контрреволю- циялық шығармалардың авторы үшіншіден, жариялаған сыни мақалала- рымның бəрі де бухариндік жəне ұлтшыл-фашистік көзқарас тұрғысынан жазылған, төртіншіден, комсомолдан контрреволюциялық ұйымдардың жұмысына қатысқандығы үшін шығарылған, бесіншіден, сын секциясы- ның жұмысын құлатты деген айыптар тағады. Өзім туралы қысқа ғана айтайын. Мен 1927 жылдан комсомол мүшесі- мен, 1926-дан 1930 жылға шейін балалар үйінде тəрбиелендім. 1930 жылы ҚазПИ-ге түсіп, оны 1934 жылы аяқтағаннан соң, осы жылғы 20 желтоқ- саннан бері Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің аппаратында, оның партиялық-көпшілік органы «Коммунист» журналында жауапты хатшы жəне редколлегия мүшесі қызметінде жұмыс істеп келемін. Менің негізгі жұмысым бүгінгі күнге шейін ҚазПИ-де, Ғылым ака- демиясында да, Жазушылар одағында да емес, «Коммунист журналын- да». ...Міне сондықтан ж. Шалабаев та «Ленинская смена» газетінің еш- теңені көрмес редакторының маған баукеспе ұры, алаяқ, карьерист ж.б. о.с. айыптар тағуына ешқандай да негіз жоқ. Қазіргі уақытта мен ҚК (б)П ОК-нің, партиялық жетекші басылымында жауапты қызметтемін» [33], – деп көрсетеді. Міне осындай толық дəлелді жауаптан соң Е.Исмайловтың жаулары біраз аяқтарын тартқандай сыңай танытады. Бірақ, бұл уақытша алдамшы құбылыс еді. 1937-38 жж. жаппай репрессиялау саясаты тұсында басқа ұлттық рес- публикалардағыдай Қазақстанда басты нысанаға ұлттық сана мен ұлттық идея алынды, шабуыл соларға, оларды білдіруші күштерге, жеке тұлға- ларға жасалынды. Осы арада соғыс жылдары (1941–1945) Е.Исмайлов жəне басқа қазақ əдебиетшілері мен тарихшыларының ұлт тарихымыздағы қаһарман тұл- ғалардың қызметі мен бейнесіне қалам тартуы олардың өмір жолында трагедиялы із қалдырғаны мəлім. Ал осы тарих неден басталды? Е.Исмай- ловтың шығармашылық жолына байланысты осы тақырыпқа тоқталайық. Совет өкіметінің алғашқы күндерінен бастап қоғам өмірінде идеоло- гияның рөлі өте жоғары болды. Ал 1941–1945 жж. соғыс кезеңінде бұл жағдай күшейе түспесе, бəсеңсіген жоқ. Сонымен бірге бұл істе советтік басшылық алғашқы сəтте мынадай қайшылыққа тап болды. Осы уақытқа дейін тап жаулары ретінде аталып келген патшалық кезеңдегі тарихи тұл- ғалар көрсеткен отаншылдық үлгілерге ендігі жағдайда қатынас қандай болмақ? И.Сталин 1941 жылы 7 қарашада Октябрь революциясының 24 жылдығына байланысты сөйлеген сөзінде бұл дүдəмал жағдайға нүкте қойды. Ол «бұл соғыста сіздерді біздің ұлы ата-бабаларымыздың қаһар- ман бейнесі қолдасын» деген ойды айтып, үлгі ретінде Александр Невс- кий, Дмитрий Донской, Кузьма Микин, Дмитрий Пожарский, Александр Суворов, Михаил Кутузов есімі аталды. Бұл аталған тұлғалар дерлік түгел ескі тəртіптің қорғаушылары еді [34]. И.Сталин сөзінде айтылған бұл пікірді, Қазақстан басшылығы да, əри- не, сол күйінде қабылдады. Е.Исмайловпен бір мезгілде, яғни 1952 ж. сотқа тартылған тарихшы Б.Сүлейменов өзіне байланысты қозғалған істің құқықтық негізі жоқ екендігін баяндап, сол кездегі Қазақстан Компартия- сы орталық комитетінің бірінші хатшысы П.К. Пономаренкоға жолдаған хатында мынадай фактілерді келтіреді: «Соңғы уақытқа дейін Қазақстан- ның партиялық ұйымы... тарихшыларға, əдебиеттанушыларға, шығар- машылықтағы қызметкерлерге, халық ақындарына, мұғалімдерге жəне гуманитарлық саланың басқа да өкілдеріне... Қазақстан тарихы мен қа- зақ əдебиетіне байланысты» еліміздің өткен тарихындағы ерлік істерді насихаттауға тапсырма берді, бұл ретте партиялық басшылықтың өзі де үлгі көрсетті, «мəселен, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бұрынғы хатшысы Н.А. Скворцов «Правда» газетінде жарияланған Қазақ ССР-ның жиырма жылдығына байланысты мақаласында, Қазақстан Ком- партиясы Орталық Комитетінің хатшысы Ж.Шаяхметов 1940–1944 жыл- дары республикалық «Казахстанская правда», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде жариялаған мақалаларында» Кенесары сұлтанның жəне бас- қа өткен заманның реакциялық қайраткерлерін дəріптеді, Қазақстанның Ресейге қосылуының прогрессивтік маңызын жоққа шығарды. Қазақстан Компартиясы ОК-нің үгіт жəне насихат бойынша бұрынғы хатшылары Важник, Бузурбаев, Əбдіхалықов, Омаров, сондай-ақ Қазақ ССР министр- лер Кеңесінің бұрынғы төрағасы Н.Оңдасынов, Қазақ ССР Жоғары Кеңесі Президиумының бұрынғы төрағалары Ə.Қазақбаев пен Д.Керімбаев жəне басқа республика басшылары да жариялаған мақалалары мен сөйлеген сөздерінде осы ұстанымда болды. Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшылары Шаяхметов, Бузурбаев, Əбдіхалықов, Омаров көптеген шағын кеңестерде жəне жеке қабылдаула- рында республиканың идеологиялық майданы қызметкерлеріне Абылай, Кенесары хандардың, сұлтандардың, Бұқар, Шортанбай, Дулат, Мұрат жəне басқа реакцияшыл, феодалдық жыраулардың қызметі мен шығар- машылығын «ұлт қаһармандары», «халық жыршылары» тұрғысынан кең түрде насихаттауды тапсырыс ретінде берді. 1947 жылы Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшылары Шаяхметов пен Əбдіхалықовтың нұсқауларымен «Социалистік Қазақстан» газетінің бір саны Кенесары Қасымұлының «қаһармандықпен» қаза тапқанына жүз жыл толуына арналды. «Социалистік Қазақстанның» осы санында Бекма- хановтың жəне басқа авторлардың Кенесары, Наурызбай Қасымұлдары- ның «ерлік істерін», сондай-ақ Кенесарының феодалдық сарай жыраула- ры Нысанбай мен Досқожаны дəріптеген мақалалары [35] жарық көрді. Б.Сүлейменов осы аталған хатында Қазақстан Компартиясы басшыла- ры тарапынан жүргізілген осы идеологиялық жұмыстың түгелдей кейін қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланғанына таңданыс таны- тып, бұл жетімсіз болса дегендей тағы да бір мынадай факті келтіреді: «1940 жылы Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшысы Ж.Шаяхметовтың тапсырмасымен – деп жазды ол, – «Большевик Казахстана» (Қазақстан Компартиясы ОК-нің органы) журналында Қазақстан Компартиясы ОК-і жанындағы партия тарихы институтының директоры Н.Тимофеев пен тарихшы Е.Федоровтың Кенесарының феодалдық-монорхиялық қозға- лысының тарихына арналған партиялық бағыт сілтейтін мақаласы жарық көрді. Міне осы Қазақстан КП ОК-нің хатшылары тарапынан мақұлдан- ған, нұсқау ретіндегі мақалада Кенесары, Наурызбай Қасымұлдарының жəне басқа сұлтандардың, билердің, феодалдық жыраулар Нысанбайдың, Досқожаның жəне басқалардың тұлғалық қасиеттері «ұлт қаһарманы», «халық жыраулары» дəрежесіне жеткізіліп, ал Кенесарының реакциялық қозғалысы «прогрессшіл ұлт-азаттық көтеріліс» [36] есебінде түсіндірілді. Қазақстандағы партиялық басшылықтың ұлт тарихындағы тарихи тұл- ғалардың қызметіне берген бағасы жалпы алғанда халықтың түсінік, тал- ғамына қайшы келмейтін, белгілі дəрежеде содан бастау алатын еді. Бұл жағдай əдебиетші ғалымдардың шығармашылық мүмкіндігіне біраз жол ашып тіпті оны кеңейте түскендей еді. Осы ұстанымды негізге алған Е.Исмайлов соғыс жылдары жазған «Абылай туралы» (датасы көрсетілмеген) аталатын мақаласында «Қа- зақ хандарынан Абылайдың сіңірген еңбегі ерекше. Ол қазақ халқының тəуелсіз, тұтас ұлт болуын армандады», өмірін осы іске арнады, бұл тұр- ғыдан Абылай елге қызметі сіңген ұлы тұлға болды деп жазды. Ғалым 1940 жылы «Кенесары Қасымов» аталатын мақаласын жазды. Ол жөнінде «мен 1940 жылы Кенесары Қасымов туралы еңбегімді жаз- дым, бұл тақырып бойынша ұзақ еңбектендім» деп көрсетіп, жазуға даяр- лық барысында «Кенесарыға байланысты Мұқанов пен Əуезовтан кеңес сұрадым. Əуезов маған Кенесарыны түсінуге көмектесетін бірнеше ма- қалаларды оқып шығып, өзіңнің бір тұжырымға келгенің жөн деді. Əуе- зов Кенесары туралы жағымды пікірде болды. Мұқанов та 1940 жылдан Кенесарыны мақтай бастады. Жалпы 1940 жылдан Кенесары қозғалысы прогресшіл, жағымды, халықтық қозғалыс ретінде сипатталды. Мен Ке- несарыға екі жұмыс арнадым, екеуі де ұлтшылдық ұстанымда жазылды» [37], – деп көрсетеді. Осы еңбегінде Е.Исмайлов Кенесарының атасы Абылайдың тұсында үш жүздің қазақтары ынтымақты болып, сыртқы жауға тойтарыс бере ала- тындай қуат көрсеткен, ал Абылай өлген соң оның ұлдары татулығынан айырылып, бұл жағдай қоғамда берекесіздік тудырғандығын айтып, жүріп жатқан соғыс жағдайында Абылайдың қызметін көпке жеткізу маңызды екендігіне тоқталады. Ғалым Абылаймен бірге оның үзеңгілес батырлары Бұқарбай, Қабан- бай жəне Бөгенбайды да атап, бұл тарихи тұлғаларға байланысты мəлімет бергенде Бұқар жыраудың, Мəшһүр Жүсіп Көпейұлының, Жүсіпбек қожа- ның, Шəкəрім Құдайбердіұлының көрсетулеріне сүйенді. Е.Исмайлов осы ретте тергеушіге берген көрсетулерін 1948 жылы Б.Мо- мышұлына жазған хатында мынадай фактілермен толықтырады: «1933-40- шы жылдардағы Кенесарының басын аршып алу жөніндегі біздің жалпы- ласқан айтыстарымыз болды. 1939 жылы «Қазақстан большевигі» журна- лының 8-санында Якунин6 дегеннің Кенесары туралы мақаласы басылды. Онда Кенесарыны ұры, қанішер, қазақ тарихындағы барып тұрған оңбаған адам деп жазды. Мұны қазақтың кейбір басты жазушылары да мақұлдады. Міне, осы тарихқа лас, кір жұқтырушылармен қатты айтысты ұйымдас- тыруды қолға алып, филиалда, Орталық Комитетте бірнеше рет баяндама жасадым, мұны Мəлік, Мұхтар, Əбділда, Əділгереев, Сəрсен Аманжолов, тағы басқа жолдастар мақұлдап, ақыры жеңіп шықтық. Міне, сол айтыстың кезінде екі-үш ай бойы ұйқы-күлкі көрмей, азып-тозып, архивтің арасын- да отырып, барлық нервіні тоздырып жүрген кездер болды. Сол не үшін еді? Ата-бабаның жақсы қасиетіне кір жұқтырмау үшін ғой. Мансаптың, өңештің, мақтанның құлы болсаң, жүз жыл бұрын өліп қалған Кенесарыда не жұмысымыз болар еді. Сұлтанмахмұттың, Қарашевтың, Шернияздың бастарын аршып алу жолындағы айтыс-тартыстың шегі жоқ, оның көбінің шет жағасын Құрманбек жақсы біледі. Қысқасы біздің мəдениет, тарих майданымыз да күрес-тартыссыз емес» [38]. Е.Исмайловтың шығармашылықтағы кемелдікке жетуі соғыс жылда- рына тұс келді. Ғалым өзінің ғылымдағы жетілуін ұлт тарихына қатысты көзқарасының қалыптасуымен байланыстырады. Тергеушінің «ұлтшыл- дық ұстанымыңыз қашан жəне қандай жағдайда орнықты деген сұрауы- на ол «Ғылым академиясына жұмысқа ауысқан соң» деген жауап береді. «Мен – деп көрсетті ол тергеушінің сұрауына берген жауабында – жер үшін жүргізілген кез-келген ұлттық қозғалысты прогресшіл қозғалыс деп санаймын. Ал Кенесары жер үшін күрес жүргізді... Менің «Алынбаған кек» аталатын жарық көрмеген шығармам бар. 1940 жылға дейін ұлт мəсе- лесінде толқуларым болды, ал 1940 жылдан соң ұлтшылдық көзқарасым берік сипат алды. Оған мынадай жағдайлар себепші болды: біріншіден, Қазақ ССР Ғылым академиясына қызметке ауысқан бетте мен өте көп ар- хив материалдарының ортасынан бір-ақ шықтым да, буржуазиялық ұста- нымдағы ғалымдардың, мəселен, Қарашевтың шығармаларын оқып, олар- ды сын көзбен қорыта алмадым. Екіншіден, қызметтегі əдебиетші əріптестерім менімен бір пікірде болды, үшіншіден, қазақ əдебиетшілерінде большевиктік сын болған жоқ, олар жеке есеп айырысумен əуестенді. Менің ұлтшылдық жолға түсуіме ықпал жасаған осы жағдайлар еді» [39]. Бұл арада ғалымның ұлтшылдық көзқарасының қалыптасуына байла- нысты берген жауабындағы «архив материалдарын» сын көзбен қорыта алмадым» немесе «əдебиетшілерде «большевиктік сын болған жоқ, олар жеке есеп айырысумен əуестенді» деген уəждері, əрине, тергеушілер тарапынан жасалынған қыспақтың салдары ретінде қабылданғаны тура болмақ. 1941–1945 жж. Қазақстандық жауынгерлер майдан даласында, тылда- ғы халық еңбекте адам таңғаларлық ғаламат ерліктің үлгісін көрсетті. Сар- қылмас рухани күш-жігер түрінде көрінген бұл құбылыстың түп-төркінін ғалымдар ең алдымен ұлт тарихынан, ұлттық болмыстан іздеді, солар ар- қылы түсіндіруді қисынды көрді. Сондай-ақ бұл тек қазақ ғалымдарына ғана тəн көрініс емес, жалпы одақ ғалымдары тарапынан, қолдау тапқан ғылыми ұстаным болатын. Алматыға қоныс аудара келген Мəскеулік та- рихшы ғалымдар мен қазақ ғалымдарының бас біріктіре отырып даярлап, 1943 жылы жарық көрген «История Казахской ССР» аталатын еңбек осы ортақ ұстанымның дəлелді көрінісі еді. Е.Исмайлов бұл кітаптың «Лите- ратура и музыка в первой половине XІX века» аталатын 16-тарауын жаз- ды [40]. Қазақ халқының ХІХ ғасырдың алғашқы жартысындағы əдебиеті мен өнеріне арналған бұл тарауда автор басым түрде ұлт-азаттық қозғалыс тудырған шығармаларға тоқталып «баяндалған оқиғалардың негізінде та- рихи шындық жатыр», ал оларды сол оқиғаларға қатынасқан Досқожа, Күдері, Нысанбай, Махамбет, Шернияз сияқты құдыретті талант иелері халық ақындары шығарып, ең биік те мəңгі рухани құндылық-азаттықты дəріптеп, жырлағандығын айтты. «Исатай-Махамбет», «Жанқожа», «Бе- кет батыр», «Кенесары-Наурызбай» сияқты тарихи шындыққа құрылған көркем шығармаларды талдауға алған ғалым өзін қазақ əдебиетіндегі ерлік тақырыбының нəзік те білгір зерттеушісі ретінде танытады. Осы мезгілде Е.Исмайловтың негізгі зерттеу бағыттары да айқында- лып қалған еді. Олар біріншіден, отан үшін, ел үшін ерлік, азаттық кү- рестің ұлттық көркем ойдағы көрінісін талдауға алу болса, екіншіден, осы тақырыпқа қалам тартқан немесе оларды ауыз əдебиеті дəстүрі арнасында жыр арқауы еткен ақын-жыраулардың шығармашылық тəжірибесін жан- жақты зерттеу еді. Осы тақырыптарға арналған зерттеу еңбектері оны 40-жылдары-ақ əдебиеттану ғылымындағы белді тұлғалардың қатарына қосты. 1946 жылы əлгінде ғана дербес ғылыми орталық ретінде құрылған Тіл жəне əдебиет институтының директоры болып бекітілуі соның айға- ғы-тын. Е.Исмайловтың ғылыми мекемеге басшы болып бекітілуі Акаде- мия президенті Қ.Сəтбаев пен аталған институттың ғылыми қызметкері М.Əуезовтің қолдауымен болған іс екендігін аңғару, əрине, қиын емес. Бірақ Е.Исмайловтың директорлығы бар болғаны бес-ақ айға созылды. Ол ғылымдағы ұлтшылдық ұстанымдағы əдебиетші ретінде инсти- тут жұмысын одан ары басқаруға лайық тұлға болмай шықты. Мұндай шешімнің төркінін, əрине, партияның идеологиялық курсынан іздеген жөн. Соғыс жылдарында ұлт тарихындағы тəуелсіздік үшін күрескен тұл- ғаларды дəріптеу міндетке айналған болса, сырттан төнген қауіп сейілген ендігі жағдайда мұндай ұстаным түбегейлі өзгеруге тиіс болды. 1946 жылы тамыздың ортасында партияның Орталық Комитетінің əдеби-көркем «Звезда» жəне «Ленинград» журналдарын идеологиялық ұстанымын əлсіретіп алған басылымдар ретінде сынға алған қаулысы шықты [41]. Бұл құжат барлық ұлттық республикаларда «буржуазиялық ұлтшылдықпен» күрес науқанын жүргізуді бастап берген еді. 1946 жылы 16 қарашада партияның ОК-нің аталған қаулысына байланысты Қазақс- тан Ғылым академиясы жанындағы партия ұйымы мен Қазақ ССР Ғылым академиясының президиумы тарапынан арнайы құрылған комиссияның мəжілісі өткізіледі. Оған тіл жəне əдебиет, тарих жəне этнография инсти- туттарының жетекші қызметкерлері жəне Қазақстан совет жазушылары ұйымының мүшелері (барлығы 70 адам) қатынасып, мəжілісте негізгі та- қырып ретінде ағартушы, ақын Ғұмар Қараштың шығармашылық мұрасы туралы мəселе талқыға түсті [42]. Бұл арада, əрине, Ғ.Қараштың шығармашылығы неге дискуссия тақы- рыбына айналды? деген сұрау туындайды. Бұл идеологиялық аппарат та- рапынан 20–30 жылдары жүргізілген əдебиет ландшафтын большевизм ұстанымына үйлеспейтін тұлғалармен олардың идеяларынан тазалау ша- раларының жалғасы болатын. Ал Ғ.Қараш шығармашылықтағы ұстаны- мы тұрғысынан ХХ ғасыр басындағы қазақ ақын – жазушыларымен заман сұранысына лайық бір арнада тұрған ақын болатын, яғни басқа қазақ жа- зушыларына тəн ағартушылық жəне ұлтшылдық көзқарас Ғұмар Қарашқа да тəн еді. Ойшыл ақынның бұл ұстанымы оны «Айқап» жəне «Қазақ» сияқты басылымдардың аса беделді авторлары қатарына қосты. Əсіре- се, «Қазақ» газеті Ғ.Қараштың жарық көрген кітаптары туралы хабар беріп, оған ұлттың, «Қазақ» газетінің жанашыры ретінде құрметін көр- сетіп отырудан айнымады. Ал «Қазақ» газеті жарық көрген бетте Ғ.Қараш «Сүйінші» аталатын өлеңімен шашу шашты [43]. Советтік идеологиялық аппаратқа Ғ.Қараштың ұнамай қалғаны əсіре- се мынадай жағдайға байланысты болды. 1918 жылы, яғни большевик- тер билікке келген сəттің ізін ала Уфа қаласындағы «Шарқ» баспасынан Ғ.Қараштың «Тұрымтай» аталатын өлеңдер жинағы жарық көреді. Бұл жинақ арқылы жарық көрген ақын шығармаларына тəн бір ерекшелік, оның қоғамдағы өзгерістерге түксіне, қазақ қоғамы үшін түсініксіз салдарына күмəндана қарауында еді. Ақын, мəселен, «Саған не болды?» деген ұзақ өлеңін бүкіл елді құшағына алған өзгерістерге даяр емес халқына арнап «Дүние толды өсек-аяң, жар салды, елемесең, елім, байқап оң-сол- ды. Өтер жолың тайғақ кешу, тар жол-ды, байқамастай, елім, саған не болды?» деген жолдармен бастап, ауызбірлігі жоқ ортақ мүдде төңірегіне жұдырықтай жұмыла алмаған халқына сын айтып «үрім-бұтақ ұрпағың- ды құл етер, əлпештеген аруыңды күң етер, жарық сəуле бостандыққа мұң етер, ойламастай, жұртын, саған не болды?» деген ой тастайды. Большевиктер билігіне ұнамағаны осы кітаптағы «Неден қорқам?» аталатын өлеңдегі мына жолдар еді:

Бұл берілген өлең жолдары елдегі революциялық өзгерістердің нəти- жесіне ашық түрде күмəн келтірумен бірдей еді. Сонымен, 1946 жылғы 16 қарашада өткізілген мəжілісте Тіл жəне əде- биет институтының ғылыми қызметкері Қалижан Бекхожин мен осы инс- титуттың директоры Есмағамбет Исмайлов Ғұмар Қараштың шығарма- шылық мұрасына қатысты ұстанымдарын баяндайды. Бұл арада Қ.Бекхо- жиннің ресми идеология ұстанымын білдіруші рөлін атқарғандығын айтқан теріс емес. Яғни, оның айтуында қазақ əдебиеті тарихында Абылай ханның сұрқылтай кеңесшісі Бұқар жырау, зар заман ақындары Дулат, Мұрат, Шор- танбай мұрасына, одан бергі кезеңдегі ұлтшылдық ұстанымдағы əдебиетке орын берілуге тиіс емес. Өйткені бұл арнадағы ақын-жазушылар, олардың соңында қалдырған мұрасы отарлық тəуелділікке қарсы, ұлтты азат өмірге шақырады, адам санасын еркін, азат ойлау құдіретіне сендіреді. Бұған дейін əдебиет тарихына Ғ.Қараш шығармашылығын енгізген Е.Исмайлов пен Қ.Жұмалиевтің ұстанымында жоғарыда аты аталған ақындарды əдебиет тарихынан алып тастап, тек Абай, Алтынсарин, Жамбыл – үш ақын мұрасымен ұлт əдебиетінің тарихын жасау ешқандай қи- сынға келмейді. Абай өзінің алдымен, соңымен Абай (Қ.Жұмалиев). Яғни буынаралық сабақтастық көркем ойдың өзегі, күш-қуаты. Дискуссия барысында сөз алған Қажым Жұмалиев тек ХІХ ғасырда ғана өмір сүріп, артында мұра қалдырған қазақ ақын-жазушыларының саны 212-і, ал олардың арасынан орта мектеп оқулығы мен оқу құралда- рына таңдалынып алынғаны 14-15 ақын-жазушылар ғана екендігіне назар аударды. Пікір алысуда сөз алған Əлкей Марғұлан Ғ.Қараш «1905 жылы Россия- да болған буржуазиялық революция кезі мен реакция кезінде қазақ жерін- де бірінші оянған кісі» деген ойын білдіріп, ақын шығармашылығы мен қызметіндегі үш кезеңді, яғни «а) 1905–1913 жылдар арасындағы Қараш- тың өмірі, ісі, шығармасы; б) Қарашев 1914–1917 жылдар арасында; в) ок- тябрь революциясы кезіндегі Қарашев (1917–1921)» [45], – деп көрсетті. Дегенмен, пікір алысуға қатынасқан ғалымдардың басым бөлігі Ғ.Қа- раш шығармашылығын əдебиет тарихына енгізу жағында болғанымен, пар- тиялық басшылық ұстанымы басымдылық алды. Ғ.Қараш мұрасын ендігі уақытта мектеп оқулықтарына енгізу дұрыс емес деген шешім қабылданды. Бұл ұстаным өз ретінде Бұқар жырау, зар заман ақындарына, сондай-ақ əри- не, алаштық ақын-жазушылар мұрасына да байланысты білдірілді. 1947 жылы 21 қаңтарда қабылданған Қазақстан Компартиясы Орта- лық Комитетінің «Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институтының жұмысындағы өрескел саяси қателіктер туралы» қаулы- сында əдебиеттану ғылымы саласында институт басшылығы тарапынан жіберіліп отырған идеялық саяси қателіктер, əсіресе, ұлтшылдық ағым қатаң сынға алынды. Қаулының ізін ала Алматыда ғылым, əдебиет жəне өнер қызметкер- лерінің жиналысы өткізіліп, онда Қазақстан Компартиясы Орталық Ко- митетінің хатшысы Ж.Шаяхметовтың идеологиялық қызметінің негізгі міндеттері туралы баяндамасы тыңдалды. Орталық Комитет хатшысы баяндамасында Ғылым академиясының Тіл жəне əдебиет институты ғы- лыми қызметкерлерінің еңбектерінде орын алған «кемшіліктерге» арнайы тоқталды. Мəселен, осыдан бұрын А.Мəметованың сынға ұшыраған «Қазақ би- лерінің шешендік өнері» аталатын диссертациялық зерттеуіне байланысты институт директоры Е.Исмайлов «Мəметованың диссертациялық зерттеуі байлардың қоғамдағы рөлін анықтауды көздемейді. Қазақ ССР тарихында би, батырлардың əлеуметтік қызметіне арналған еңбектер жоқ, сол сияқты байлардың қоғамдағы орнына байланысты əдебиеттануда зерттеулер жа- зылмаған. Ал фольклорлық шығармаларда кейбір байлар əсерлі бейнеле- неді, соған байланысты жұмыста бұл мəселе əдеби тұрғыдан қойылған...» деген уəжін айтқан. Ж.Шаяхметов осы тақырыпқа тоқталып біз «мəселе əдеби тұрғыдан қойылған» деп большевизм рухына жауап бере алмайтын не болса соны жазып, халқымыздың санасын улауға жол беріп отыра ал- маймыз, «сонда қалай Исмайлов жолдастың біздің əдебиет – партиялық əдебиет, ол бүтіндей жəне толығымен большевиктер партиясының саяси ұстанымын білдіруге тиіс екендігін білмегені ма?» деген ренішін білдіреді. Республикалық партия ұйымының басшысы осы ретте жиырмасыншы жылдардағы қазақ қоғамындағы тапаралық қатынас туралы дискуссияға қайта оралып «мəселен, ж. Кенжебаев өзінің» «С.Торайғыровтың поэти- калық шығармашылығы» аталатын диссертациялық жұмысында біздің қазақ халқы тап-тапқа бөлініп ұйымдасу емес, тіптен таптық негізде белгілі бір жіктелуге де жеткен жоқ, соған байланысты біздің сол кездегі əдебиетте таптық көзқарас, таптық ұстаным болған емес, яғни бізде таза тап ақыны, тап жазушысы жоқ деп айтуға болады деген тұжырымға келді. Міне осындай қате жəне ғылыми емес ұстанымның нəтижесінде – деп жалғастырды сөзін хатшы – қазақ халқының бүкіл əдеби мұрасы біржақ- ты, тек жағымды тұрғыдан ғана қарастырылып, əдебиеттің өткен кезең- дердегі өкілдері түгелдей жалпыұлттық, жалпыхалықтық қайраткерлер ретінде көрсетіледі. Мұндай ұстаным өткенді дəріптеуге, хандарды, байларды, билерді асыра мақтауға, қазақ ауылындағы феодалдық-таптық құрылысты əсіре- леп бейнелеуге алып келді. ...Қазақ бұқарасының ойы озық өкілдері, қазақ халқының өзі де ешуа- қытта ескірмейтін əндер, поэмалар, мақал-мəтелдер жаратқаны бəрімізге мəлім. Осы ретте мынадай сұрау туындайды: əн, мақал-мəтел шығарып өткенге жəне халықты қанаған байларға, феодалдарға қарғыс айтқан қа- зақ халқының ісі дұрыс па? Жоқ əлде бай жəне феодалдардың өкілдерін дəріптейтін Исмайлов басқаратын Тіл жəне əдебиет институтының əре- кеті дұрыс па?» [46]. Бұл келтірілген үзіндіден Орталық Комитет хатшысының қазақ əде- биеттануындағы ғалымдардың ұстанымын бұрмалап көрсетуге ұрынып отырғанын аңғаруға болады. Дегенмен, бұл арада сөз ол жөнінде емес. Сөз Орталық Комитет қызметкерлерінің хатшы сынына ұшыраған əде- биеттанудағы ұстанымының неге байланысты туындағандығын түсіне ал- мағандығында, немесе түсінгісі келмегендігі туралы болғаны жөн. Мұн- дай ұлт өміріне қатысты ерекшеліктерді түсіне алмай, асыра сілтеушілік- ке ұрынып, соның нəтижесінде қиянатқа жол ашу жалпы большевиктер партиясына тəн ұстаным болды. Ұлт өмірін зорлықпен болса да тап күресі арнасына салуға күш салған большевизм əдебиетті, жалпы ұлттық руханиятты да осы арнаға бұруға тырысты. Қазақ əдебиеті, оның ойлы жəне белсенді өкілдері 1917 жылғы революциялық өзгерістер қарсаңында жəне оның ізін ала келген жылда- ры ұлт азаттық үшін күрес жолында тұрды. Қазақ қаламгерлері үшін ұлт өміріндегі күн тəртібінде тұрған негізгі нəрсе тапаралық күрес емес, ұлт- тық бостандыққа жетіп, ұлттың өз ішіндегі саяси-əлеуметтік мəселелерді шешу мүмкіндігін өз қолына алуы болды. 18 ғасырдағы Ресей мен Қытай арасындағы арпалысты замандағы ұлт еркіндігі үшін арпалысты күресте өмірін өткізген Абылай ханды мемле- кетшіл тұлға ретінде, 19 ғасырдағы қазақ жерінің бүтіндігіне ең асыл жəне ең биік рухани құндылық ретінде жырлаған Мұрат, Дулат жəне Шортан- байды ұлт тарихындағы ерекше тұлғалар ретінде жас ұрпақ, жалпы ел жадында жаңғырту бұл əдебиеттанудың бірден-бір міндеті еді. Осы та- рихи кезеңдегі белсенді жəне беделді əдебиетшілер – Е.Исмайлов, Қ.Жұ- малиев, Б.Кенжебаев, Қ.Мұқаметқанов т.б. өздерінің азаматтық борышын осы тұрғыдан түсінді. Əдебиеттанудың ғылым саласы жəне рухани күрес құралы ретінде де қажеттілігі оның осы қырынан туындайтын. Əдебиет пен əдебиеттанудың осы ерекшеліктерін терең де дəл түсіндірген Мағжан ақын: «Еуропа отаршылдығының бір қасиеті – «құлды көп қуып батыр қылуы», өлімге бұйыруы мен өмірді сүйгізуі, езілген елдің ұлттық сезімін оятуы» – деп бір шындықтың бетін ашып, бірақ осы жолда бізде қалып- тасқан жағдайды мына жолдар арқылы білдіреді: «Ояна бастаған ел – кешегі ел болған күнін есіне түсірмек. Адабиятымыз да мынау «Оян!» деген зармен бірге елдің өткен күнін есіне сала бастап еді, өткен тағы болып жүрген дəуірді қайта орнату үшін емес, елдің жанына үміт салу үшін өткенді жырлай бастап еді. Жырлап үлгерген жоқ еді, жырлай бас- тап еді. Адабиятымыз осы күйде тұрғанда, біз үстіміздегі зор төңкеріске кіріп кеттік» [47], – деп советтік билікпен бірге ұлт қаламгерлері басына түскен қайшылықты күйге түсінік береді. Ақынның «өткен күн ертегімен таласқандай, уа, дүние, ол күндерде алаш қандай?!» деген жыр жолдары да белгілі бір тап ұстанымындағы емес, жалпы ел, ұлт ұстанымындағы шығармашылық иесінің осы тарихи кезеңдегі шынайы көңіл-күйін білді- ретін еді. Орталық Комитет хатшысының сынына Е.Исмайлов пен Қ.Жұма- лиевтің қазақ мектептерінің тоғызыншы сыныбына арналған қазақ əде- биетінің оқулығы да ұшырады. Оқулықтарға енгізілген «Зарзаман» ағы- мындағы ақындардың шығармалары күні өткен феодалдық-рулық өмірді аңсау Шəңгерей Бөкеев өлеңдері «өнер өнер үшін» ұстанымындағы, шірік мещандықтың үлгісі, ал алашордалық Омар Қараштың шығармалары діни сопылық, буржуазиялық-ұлтшылдықтың көрінісі ретінде бағаланды. Қорыта айтқанда, 1947 жылы Орталық Комитет тарапынан Тіл жəне əдебиет институтындағы жағдайға байланысты қабылданған қаулы ар- қылы аталған ақын-жазушылардың шығармашылығы туралы мəліметті əдебиет оқулықтарынан алып тастау, ал Е.Исмайлов пен Қ.Жұмалиевке байланысты сот ісіне қозғау салу шешілген мəселе еді. Институт директоры Е.Исмайлов, əрине, ұлтшылдық ұстанымы үшін қызметінен босатылды. Кейінірек ол өзінің саяси бақылаушы аппараттың назарына іліккен жағдайынан мынадай хабар береді: «Осы институтта (əдебиет жəне тіл институты – авт.) 1950 жылдың желтоқсанына дейін мен аға ғылыми қызметкер, сектор жəне бөлім меңгерушісі қызметінде, ал 1946 жылы 5 ай бойы институттың директоры болдым», деп көрсетіп, ал директорлық қызметтен бостылуына байланысты «1946–1947 жылдары партия мүшесі болдым, Қазақстан коммунистік партиясы Орталық Коми- тетінің ҰҒА Тіл жəне əдебиет институты қызметіндегі кемшіліктерге бай- ланысты қаулысы шыққан соң партиядан шығарылдым. Институт дирек- торы қызметінен «Зерттеу жұмыстарында тұрақты түрде буржуазиялық- ұлтшылдық идеяларын жүргізіп отырғандығы үшін» деген анықтамамен босатылдым... 1950 жылдың 1 желтоқсанында мені Қазақ мемлекеттік университетіне ауыстырды, онда қазақ əдебиеті кафедрасында оқытушылық, доцент қыз- метін атқардым. 1951 жылы маусымда Қазақ мемлекеттік университетін- дегі жұмысымнан босатылып, бүгінгі күнге дейін жұмыссыз жүрмін» [48]. 1951 жылы Қазақстанда саяси репрессияның жаңа кезеңі басталды. Ал- дымен 1951 жылы 6 қараша күні əдебиеттанушы ғалым Есмағамбет Ис- майлов қамауға алынды. Келесі 1952 жылы 17 шілдеде тарихшы Бекежан Сүлейменов, 5 қыркүйекте тарихшы Ермұхан Бекмаханов абақтыға жабыл- ды. Осымен бір мезгілде əдебиетші Ғабдулқайым Мұхамедханов, ақындар Шəкір Əбенов пен Нұрлыбек Баймұратов тұтқындалды. Сөйтіп ғасыр кө- лемінде «қазақ ұлтшылдығы» үстінен жүргізілген төртінші сот процесі (бұ- дан бұрын 1908–1912; 1920-30; 1937-38 жж.) басталып кеткен еді. Архив құжаттарының көрсетуіне қарағанда репрессия ауқымы атал- ған тұлғалармен шектелмеуі əбден мүмкін еді. Осы ретте 1952 жылы 20 наурызда Қазақ ССР Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігінің тергеу бөлімінің бастығы тарапынан бекітілген мынадай құжатқа назар аударған артық емес: «Көрсетулер бойынша Қазақстандағы идеологиялық май- данның түрлі салаларында антисоветтік ұлтшылдық жұмыс жүргізген- дер: Əуезов Мұқтар, Сəтбаев Қаныш, Мұқанов Сəбит, Жұмалиев Қажым, Мүсірепов Ғабит, Бекмаханов Ермұқан, Тəжібаев Əбділда, Марғұлан Əл- кей, Бекхожин Қалижан жəне Кенжебаев Бейсембай» [49]. Көрсетулер қо- сымша тексеруге мұқтаж болғандықтан аталған тұлғаларға қатысты мате- риалдар No674 істен ерекше өндіріске бөлінсін деген қаулы қабылданады. Бізге белгісіз себептермен республикадағы қауіпсіздік министрлігі аталған тұлғаларға байланысты репрессиялық шараларды іске асыра ал- мады. Олардың «ұлтшылдық» қызметін баспасөз бетінде ашық талқылау- мен шектелді. Дегенмен, қоғамдағы ауыр атмосфера 1951–1952 жылдары шарықтау шегіне жеткен еді. Бұл процесті Е.Исмайловты қамауға алуға байланысты Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі тарапынан шығарылған қаулыда «ескі ұлтшылдық ұстанымда» төңірегіне пікір таратқандығы үшін деген мəлімет берілген. Ғалым 1933 жылы ОГПУ тарапынан РСФСР қылмыс кодексінің 58-10 ба- бына сəйкес 4 ай бойы тергеуде болса, 1951 жылы да осы бап бойынша, «ұлтшылдық» көзқарасы үшін жауақа тартылды. 1951 жылы 13–15 маусым күндері Қазақ ССР Ғылым академиясында Тіл жəне əдебиет институты жəне Қазақстан жазушылар одағының бір- лескен мəжілісінде «Абайдың əдеби мектебі жəне шəкірттері» деген та- қырыпта дискуссия өткізіліп, онда М.Əуезов пен оның «ұлтшылдық» ұс- танымындағы əдебиетші ғалымдар большевизм дəстүрінде қатал сынға алынды. Тура осы маусым күндері Қазақ университетінде доценттік қыз- метте жүрген Е.Исмайловтың қызметінен босатылып, 6 қазанда қамауға алынғанға дейін жұмыссыз қалуы, осы екі шараның өзара тұс келуі, əри- не, жəйдан-жəй емес-тін. Кең ауқымда ойластырылған істің көрінісі еді. Мына құжатта баяндалған фактілерді де осы арнада белгіленген шара- лар қатарына жатқызуға болады.

на Беимбета, Сейфуллина Сакена, Тогжанова Габбаса, Давлетова Мажита, Мирзояна Леона Исаевича, Шонакова Тельжана, Каипназарова Мустафы, Байтурсынова Ахмета, Турманжанова Утебая, Кабулова Ильяса и Асфен- диарова Санжара изъяты из обращения приказами Главлита Казахской ССР за No16, 56 и 93, изданными в 1938-1939 г.г. По приказу No137 от 1939 года изъяты из обращения отдельные произ- ведения авторов – Жубанова Кудайбергена и Альжанова Шарафи. На изъятие печатных произведений Гатаулина Мансура и Шашкина Зеина приказов не имеется, так как последние не выступали на страницах печати.

Бұл процесті бастаған саяси полиция өзінің көздеген мақсатын қа- лай жақсы түсінсе, тергеу ісіне тартылған ғалым жəне қаламгерлер де не үшін жазаланып отырғандықтарын жақсы білді. Тек олардың арасында мынадай принциптік айырмашылық болды: билік, оның еркін білдіруші Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігі сот процесін өзі қалағандай бағыт- та жүргізіп жəне өзі қалағандай нəтижемен аяқтай алатындығына сенімді еді. Сондықтан да тергеу жұмысын заңдық негізде жүргізуді қаперіне де алған жоқ. Діттеген мақсатына жету үшін сол бұрынғыдай заңсыз əдіс- құралдарды өзі қалағандай ауқым жəне деңгейде еркін қолданды. Тиесілі жауап алу мақсатында тұтқынды ұрып-соғу, есінен тандыру, үрей туғызу сияқты шаралар толығымен іске қосылды. Керісінше, тергеу ісіне тартылған шығармашылықтағы зиялылардың ұстанған бағытымен жасаған тұжырымдарының негізді екендігін қарсы жаққа жеткізу мүмкіндігі өте төмен еді. Тұтқыннан жауап алу процедура- сы тура сол 1937-38 жылдары қалыптасқан тəртіп бойынша жүрді. Белгілі бір мерзімге шейін түрлі əдістер қолдану арқылы тұтқынның қарсылығын сындыру, оны психологиялық тұрғыдан илеу процесі жүрді. Біраз мерзім өткен соң, өзінің қорғану мүмкіндігінің жоқ екендігіне көзі жеткен тұт- қын ендігі уақытта шарасыздан алдын-ала тергеуші даярлаған қолхаттар- ға (протоколдарға) қол қоюға мəжбүр болды. Бұл арада, əрине, тұтқынның ерік-жігеріне байланысты тергеу процесінің басқа да сипат алуы əбден ық- тимал. Жалпы алғанда, тергеу ісі жоғарыда баяндалғандай арнада жүрді. Е.Исмайлов денсаулығының соншалықты мықты болмағандығына қарамастан (ғалымның туа біткен құныстығы бар-тын – авт.) тергеу ба- рысында басына түскен адам төзгісіз ауыртпалықты шыдап көтере білді. Сынған жоқ. Рухани күйзеліске де түспеді. Оның бұл күйін тергеу мате- риалдарынан анық байқауға болады. Менің саяси ұстанымымда кішкене де дақ жоқ! Е.Исмайловтың тергеу ісіндегі маңызды құжат – эксперттік комиссияның (төрағасы Ф.Р. Жиз- невский) даярлаған қортынды актісі. Бұл құжат сол тарихи кезеңдегі со- веттік Мемлекеттік қауіпсіздік министірлігі ғимаратында қазақ рухания- тына жасалынған қиянаттан хабар беретіндігімен маңызды. Эксперттік комиссия құрамында оның төрағасы Ф.Р. Жизневскийден (қазақ «ұлт- шылдары» ісіне байланысты эксперттік акті даярлау ісіне машықтанған – авт.) басқа Е.Бекмаханов еңбектеріне қарсы əрекеттерімен аты шыққан Х.Айдарова жəне əлгінде ғана кандидаттық диссертациясын қорғаған 24 жастағы əдебиеттанушы З.Ахметов болды. 1952 жылдың 10 қаңтарынан 29 ақпанына дейін Қазақ ССР Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі ғима- ратында тапжылмай отырып жұмыс жасаған бұл топтың алдына Е.Исмай- ловтың үйінде жүргізілген тінту нəтижесінде тəркіленген 168 дана кітап, 101 дана журналдар, Е.Исмайловтың қаламынан туған 33 мақала, 19 пап- кадан тұрған қолжазба материалдар, сондай-ақ тергеушілер тарапынан берілген Исмайловтың «Алынбаған кек» аталатын кітабының қолжазбасы жəне Байтұрсыновтың «Кенесары – Наурызбай» аталатын поэмасы қо- йылған еді. Бұдан тыс комиссияға тергеу ісіне байланысты Е.Исмайловқа сұрау қойып, оған жауап алу құқы беріледі [51]. Бұл арада біз эксперттік комиссия даярлаған қортындыдағы Есмағамбет Самұратұлы шығармашы- лығында ұлтшылдық ұстаным тұрғысынан бұрмалауға ұшыраған деген түйінді мəселелерге ғана тоқталуды жөн көрдік. 1. Талдауға алынған материалдар (кітаптар, мақалалар, қолжазбалар ж.б.) – деп бастайды эксперттік комиссия қортындысын – Исмайлов та- рапынан Қазақстанның революцияға дейінгі тарихына қатысты мəселе- лерді, Едіге, Қасым хан – авт., Əбілқайыр, Абылай, Кенесары, Наурыз- бай сияқты тұлғаларды сипаттау, Қазақстандағы ұлттық қозғалыстарды түсіндіру жəне Қазақстанның Ресейге қосылу фактісін Исмайлов тарапы- нан ұлтшылдық ұстаным тұрғысынан баяндалады. Е.Исмайлов өткен тарихтан тек Қазақстанның Ресейге қосылуына қар- сы бағытталған фактілер мен оқиғаларды ғана көтереді. Қазақ қоғамын- дағы тап күресін айналып өтіп, ал феодалдық-монорхиялық реакциялық қозғалыстарды асыра мақтап, оларды əділ ұлт-азаттық, тіптен революция- лық халық көтерілістері ретінде көрсетуге ықыласты. Е.Исмайлов еңбектерінде «Едіге», «Қобыланды», «Қорқыт ата» сияқ- ты реакциялық мазмұндағы эпостарды халық эпосы қатарына жатқызып, оларды «қазақ ауыз əдебиетінің інжу-маржаны» санайды [52]. Əдебиетші зерттеулерінде Абылай ханды Əбілқайыр ханға қарсы ко- йып, Абылайды қазақ халқының тəуелсіздігі үшін күрескен тұлға ретінде баяндайды. Ал шын мəнінде қортынды авторларының пікірінде Абылай прогресшіл ұстанымдағы емес, қазақ қоғамында ортағасырлық тəртіпті сақтау үшін күрескен тұлға екен. Ол сыртқы саясатта қоғамдық дамуға артта қалған Қытайға бағыт ұстаған. Зерттеуші Абылаймен бірге оның батырлары Бұқарбайды, Қабанбайды жəне Бөгембайды дəріптеп, өз тұ- жырымдарын сарай ақыны, реакциялық ұстанымдағы Бұқар жыраудың, клерикал ақын жəне публицист Мəшһүр Жүсіп Көпеевтің, панисламист ақын Жүсіпбек қожаның, халық жауы Шəкəрім Құдайбердіұлының айт- қандығына сүйене отырып жасаған. Е.Исмайлов көптеген мақалалары мен зерттеулерінде əсіресе Кенеса- ры Қасымұлының қозғалысына ерекше көңіл аударған К.Қасымұлының қазақ халқын Ресейден бөліп əкетуді көздейтін реакциялық феодалдық- монархиялық қозғалысын халықтық, прогрессивті, ұлт-азаттық қозғалыс ретінде көрсетіп, ал қазақ халқының қанын ішкен Кенесары Қасымұлын халықтың көсемі, аса көрнекті қолбасшы, кемел мемлекет қайраткері ретінде баяндап, қателікке ұрынады. Е.Исмайловтың міне осы сияқты тұжырымдары, эксперттік комиссия- ның қорытындысында, тарихты бұрмалау ретінде бағаланады. Өйткені Кенесары қозғалысы ешқашан да халықтық, бұқаралық қозғалыс болған емес, ал халық, керісінше, орыс өкіметінен Кенесарының тонауынан құт- қаруды өтініпті. Кенесарының əскері нағыз патриоттық ұстанымдағы аза- маттардан емес, құрама баскесер шайкілерден тұрған. Бұл арада, əрине,эксперттік комиссияның Кенесары Қасымұлы баста- ған қозғалысқа байланысты бағасы патша шенеуніктерінің берген баға- сынан айырмасы жоқ-тын тіптен қаралау тұрғысынан асып түседі. Қоры- тынды авторлары патриотизм тақырыбына тоқталып, Исмайлов советтік патриотизмді советтік қоғамдық құрылыспен, социалистік өндірістік қа- тынастарымен емес, қазақ халқының тарих қойнауынан бері үзілмей келе жатқан дəстүрмен, Едіге, Кенесары, Наурызбай жəне басқа тарихи тұлғалардың ерлік істерімен байланыстырып қателікке ұрынды деген тұжы- рымға келеді [53]. Эксперттік комиссияға ұнамағаны Е.Исмайловтың ұлт тарихындағы тұлғаларды таптық-партиялық ұстанымға сүйеніп қаралаудан гөрі оларды қорғау ісінде белсенділік танытуы еді. Осы мазмұндағы пікірлерге дəлел ретінде қорытындыда əдебиетшінің «Абылай туралы» аталатын мақала- сынан мынадай үзінді келтіреді: «Егер, біз өз басын қорғап, өзін сақ са- найтын зерттеушілерді ғана тыңдайдын болсақ, онда қазақ тарихынан ұлы тұлғаларды таба алмас едік. Біз қазақ тарихындағы Абылай, Сырым ба- тыр, Кенесары, Наурызбай, Исатай, Махамбет, Жанқожа, Бекет, Сыздық жəне Ағыбай сияқты қазақ тарихындағы батыр тұлғаларды дəріптеп еңбек жазуға көңіл аударуға тиістіміз. Осы арқылы біз, біріншіден, төл тарихы- мызды тура түсінуге жол ашамыз, сондай-ақ, екіншіден, Ұлы Отан соғысы тұсында халқымыздың санасында отанға деген сүйіспеншілік отын жағып, ерлікке шақырып, тəрбиелейтін боламыз. Жалпы біздің ғалымдардың бір- ден бір міндеті отанымыздың тарихындағы оның адал ұлдарын лас жəне ғайбат пікірлерден аршып, тазалап отыру болмақ. Мəселен, Кенесары тек хан тұқымы болғандықтан ғана неге жағымсыз тұлға атануға тиіс?» [54]. Қорыта айтқанда, Е.Исмайлов осы мазмұндағы еңбектері арқылы со- веттік жас ұрпақты ұлт тарихындағы шынайы патриоттық ұстанымдағы бейнесі арқылы емес, реакциялық феодалдық – монорхиялық көзқараста- ғы адамдардың үлгісі арқылы тəрбиелеуді мақсат тұтқан екен. 2. Е.Исмайлов шығармашылығындағы эксперттік комиссия сынына ұшыраған келесі мəселе «реакциялық, феодалдық» эпос жəне «феодал- дық» кезеңнің ақындары еді. Қорытындыда мұндай реакциялық-феодал- дық эпостардың қатарына «Едіге», «Қорқыт», «Орақ Мамай», «Қарасай- Қазы», сондай-ақ Бөкенбай, Қабанбай, Ағыбай, Сыздық жəне басқа ба- тырлар туралы эпикалық шығармалар жатқызылады. Е.Исмайлов қазақ ақындарының, жырауларының шығармашылығындағы ұлттық еркіндік үшін күрес, шетелдік басқыншыларға қарсы ерлік тақырыбын халық ауыз əдебиетіндегі басты тақырып ретінде қарастырады. Бұл қате ұстаным екен. Өйткені халық шығармашылығындағы басты тақырып тап күресі, бұқара халықтың əлеуметтік теңдік үшін күресі бо- луға тиіс еді [55]. Е.Исмайлов қазақ қоғамындағы үстем, қанаушы тап өкілдері билердің шешендік сөздерін халық ауыз əдебиетінің ең үздік үлгісі ретінде қарас- тырады. Ал Қаз дауысты Қазыбек би, Төле би, Алшын Қаражігіт би, Ті- ленші би, Ақтайлақ би, Досбол би, Бала би сияқты ірі феодалдарды ше- шендік өнерді жасаушылар ретінде бағалайды. Осы сияқты феодалдық эпостағы, ертегілердегі батырлар Е.Исмайлов зерттеулерінде түгелдей отанын қорғаған патриоттар. Оларды таптық көзқарас негізінде жіктеп жатпай-ақ, хронологиялық тұрғыдан үш кезеңге бөліп қарастырады: 14–15 ғғ. тəн бірінші кезеңге Едіге, Қобыланды, Тар- ғын батырлар, екінші кезеңге Аламан, Жоламан, Желім, Қоқыр мерген ж.б. батырлар, үшінші кезеңге Бөгенбай, Жəнібек, Қабанбай, Ағыбай, Сыздық ж.б. жатқызылады. Аталған тұлғалардың бəрі де, Исмайлов түсіндіруінде, халық қаһармандары. Əдебиетші зерттеулерінде ақындар қазақ қоғамындағы ақиқатты айту- шылар. Олар шындықты ханнан, бай мен биден жасқанбай бетіне айта білген. Соған байланысты қоғамда «бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген сөз мақалға айналған. Əрбір ханның қолында сұрқылтайы. Абылай ханның осындай кеңесші кемеңгері Бұқар жырау. Кенесары ханның серік- тері, қоғамға ұстанымын жеткізушілері – Досқожа мен Нысанбай, Исатай батырдың дос серіктері – Махамбет пен Шернияз осы қатардағы ірі тұлға- лар, заманының болмыс-бейнесін шығармашылықтары арқылы кейінгіге жеткізгендер. Жамбыл ақынның шығармашылығы да осы арнада қарастырылғанда ғана түсінікті болмақ. Ақынның шыққан ортасы ірі болған, арғы атала- ры ел мен жер қорғау ісінде аты шыққан, соңына жақсы үлгі қалдырған. Ақынның арғы тегі саналатын Қарасай мен Наурызбай батырлар ел басқа- ру ісінде кемеңгерлігімен де көзге түсіп, ел жадында сақталған. Басқаша айтқанда, Е.Исмайлов ақындар мен батырлардың шыққан ортасын, атқарған қызметін таптық негізде жіктеп, саралап жатпай бəрін бірдей бұқара халықтың өкілі ретінде баяндап ұлтшылдық ұстанымға ба- сымдық берген. Сондай-ақ Е.Исмайлов еларалық экспедициялар ұйымдастырып ел арасындағы алпысқа жуық ақынмен социологиялық сұрау өткізіп ақын- дықтың табиғатын зерттеген. Осы мақсатта совет өкіметіне қарсы бай- лардың жер аударылып барған Есіл көл өңірінде болып, олардан феодал- дық-байлар тобына тиесілі фольклор үлгілерін жинаған. Осы мақсатта Исмайлов, мəселен, «контрреволюционер» ақын, Алаш партиясының мү- шесі болған Мұхаммед-Сəлім Кəшімовпен хат арқылы байланыс орнатып Есіл көл өңіріне совет өкіметінің жаулары ретінде жер аударылып барған Олжабай мен Барлыбай Нұралиндердің шығармашылығына байланысты мəлімет жинастыруды өтінген. Басқаша айтқанда, Е.Исмайловтың осы аталған өңірден ауыз əдебиеті «үлгілерін» жинастыруға ерекше көңіл ау- даруы жəйдан-жəй емес, бұл факті оның совет өкіметіне қарсы көңіл-күй- дегі ғалым екендігін білдіреді екен. 3. Халық ауыз əдебиеті сияқты қазақ əдебиетінің революцияға дейінгі тарихында Е.Исмайлов буржуазиялық ұлтшылдар ұстанымы тұрғысынан қарастырады екен. Ол əдебиеттің таптық сипатын саналы түрде елеусіз қалдырып, қазақ əдебиетінің тарихын бүтін күйінде қазақ халқының ұлт азаттық, антиколониалдық күресінің айнасы іспетті қарастырады [56]. Осы концепцияға сүйеніп ол «Қазақ совет əдебиеті» (1942) атты кітапта 18-19 ғғ. қазақ əдебиетінің тарихына мынадай кезеңдерге бөлді: бірінші кезең əдебиеттегі ерлік кезеңі. Бұл кезеңде Махамбет, Шернияз, Нысан- бай, Досқожа ақындар Исатай мен Кенесары бастаған ұлт-азаттық кө- терілістерді, халықтың осы мезгілде патшалық өкіметінің басқыншылық саясатына көрсеткен қарсылығын шығармаларына арқау етті. Осы жəне басқа ақын жыраулардың туындылары азаттық үшін арпалыстың кең па- норамасын береді. Олардан біз көтеріліс көсемдерінің, халық батырлары- ның – Кенесарының, Исатайдың, Жоламанның, Ағыбайдың, Жанқожаның бейнесін көреміз. Осы кезеңдегі əдебиетте халықтың отанына деген ма- хаббаты, ал оның жауларына деген жек көрушілігі бар. Сонымен бірге бұл шығармалар өкінішке, мұңға, кекке толы. Екінші кезең XІX ғасырдың 50–60 жылдарынан бастау алып Октябрь (1917) революциясына дейінгі уақытта қамтиды. Бұл кезеңдегі əдебиет – зар заман əдебиеті аталады. Неге зар заман? XІX ғасырдың 60-жылдары қазақ даласын патшалық самодержавия тарапынан басып алу аяқталды. Қазақ жері мен елі патшалық Ресейдің отарына айналды. Қазақ халқының қарсылығы қолға боялып басылды. Осы кезеңдегі ұлттың басыңқы көңіл- күйі оның əдебиетінде көрініс тапты. Əдебиеттегі осы кезеңдегі Дулат (1802–1847), Шортанбай (1808–1871), Мұрат (1843–1906) ақындар бастап берген болса, осы əуенді ХХ ғасырдың басындағы шығармашылық иелері Нұржан Наушабайұлы, Албан-Асан, Нарманбет жəне басқалар одан əрі жалғастырды [57]. Эксперттік комиссия Е.Исмайловтың бұл берген кезеңдеуі мен оларға сипаттамасынан тарихи фактілерді бұрмалаушылықты, феодалдық, реак- циялық көзқарастағы Нысанбай, Досқожа ақындардың шығармашылығы- нан қазақ халқының қас жаулары Кенесары жəне Наурызбай сұлтандарды негізсіз мақтау, мадақтауды көреді. Ал «Зар заман» мектебінің ақындары Шортанбай, Мұрат, Əбубəкір, Базар жыраулар болса орыстан келген бар- лық нəрсеге қарсылық танытып, ескі ортағасырлық феодалдық тəртіпті дəріптеуді дəстүрге айналдырған. Комиссия осы ағымдағы шығармашы- лық иелерінің мұрасын насихаттау арқылы Е.Исмайлов іс жүзінде Қазақс- танның Ресей құрамына қосылуының прогрессивтік маңызын жоққа шы- ғарып отыр деген тұжырымға келеді. Эксперттік комиссияның пікірінше Е.Исмайловтың қазақ əдебиеті пəні бойынша 9 сыныпқа арналған хрестоматияға (1939, 1940) Шəңгерей Бө- кеев, Ақмолда, Омар Қарашев, Нұржан Наушабаев, Нарманбет Орманбе- тов сияқты ақындардың шығармашылығын енгізуі оның буржуазиялық ұлтшылдық ұстанымда тұрғандығының нақты көрінісі. Мəселен, Е.Исмайлов Нарманбет ақынды 1905 жылғы революция тұ- сында «халықтың атынан сөйледі», ал оның шығармалары халық өмірінің айнасындай болды, өзін Абайдың шəкірті ретінде танытты деген ойды айтты. Е.Исмайлов ұзақ жылдар бойы буржуазиялық-ұлтшыл ұстанымда- ғы ақын Омар Қараштың шығармашылығын ерекше қорғап, құлшына насихаттады. Бұл ретте комиссия əдебиетшінің 1946 жылы 16 қарашада Омар ақынның шығармашылықтағы азаматтық ұстанымына байланысты жасаған баяндамасын бөліп атайды. Аталған баяндама Е.Исмайловтың тəуелсіз, шынайы ғылыми ұстанымын танытатын еңбектерінің бірі. Оның пікірінде Омар өз заманының ең озық идеяларын білдірген, жаңашыл, прогресшіл, қазақ қоғамдық ойын ілгері сүйреген шығармашылық иесі. Яғни, Е.Исмайлов «буржуазиялық-ұлтшылдық ұстанымындағы» ақынды соншама дəріптеген. Қорыта айтқанда, əдебиетші Е.Исмайлов қазақ зиялылары арасындағы буржуазиялық ұлтшылдық ағымды демократиялық ағымнан ажырата ал- майды, оның түсінігінде 1919 жылға дейін қазақ зиялылары бүтіндей прог- ресшіл ұстанымда болып, жалпыұлтық мүддені қорғау жолында тұрған. 4. Эксперттік комиссия тарапынан ерекше наразылық тудырған əсіресе Е.Исмайловтың ХХ ғасыр басындағы əдебиеттегі Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мағжан Жұмабаев бастаған ағымға деген ыстық ықыласы болды. Эксперттік қорытынды авторлары бұл ретте ХХ ғасыр басындағы ағар- тушылық, антиимпериялистік жəне антиколониалдық ұстанымда тұрған ұлттық патриоттық күштерге байланысты большевизмнің негізсіз, екі- жүзді концепциясымағын қайталайды. Уақыт өте, большевиктердің им- периядағы өздеріне тəуелді ұлттық азшылықтарды теориялық тұрғыдан алдау-арбау жолына түсіп, құйтырқы əдіс құралдар арқылы уақыт ұтуға тырысқандықтарының да ашылатындығын болжай алмады. Большевиктік басшылық осы тарихи кезеңде (ХХ ғ. 20–30 жж.) басым- дылықты «Революция қазақ елі үшін» ұстанымына емес, керісінше «қазақ елі революция үшін» ұстанымына берді. Саясат ісіндегі гений Смағұл Сə- дуақасұлының советтердің Мəскеудегі ең жоғарғы билігіне жолдаған хатын- да айтылған мына жолдар большевиктік басшылықтың сол кезеңдегі қазақ сияқты халыққа байланысты ұстанымын тура əрі дəл беретін еді «Қанауда- ғы ұлттардың өмірін деп жазды ол – құрбандыққа шалу арқылы өркениетті халықтардың жұмысшы табы коммунизмнің салтанатты жеңісіне жетуге тиіс деген пікір ешқандай да марксистік əдебиетте айтылмаған» [58]. Е.Исмайловта (шығармашылық иесіне тəн) сирек кездесетін сезім бол- ды. Сыншысын қасиеті əсіресе ұлт өміріндегі күрескер тарихи тұлғалар- дың қызметіне баға беруде анық байқалады. Е.Исмайловтың еңбектерінде үлкен құрметпен жəне лəззатпен еске алып, шығармаларына зор ықылас- пен талдау жасайтын авторы осы Смағұл Сəдуақасұлы. Советтік идеоло- гияның Қазақстандағы ымырасыз оппоненті болған С.Сəдуақасұлын 40– 50 жылдары ауызға алудың өзі мүмкін емес-тін. Өйткені, С.Сəдуақасұлы модернизацияға мұқтаж қазақ шындығына не қажет екендігін мəскеулік орталық пен оның қазақ жеріне жіберген эмиссарларынан жақсы білді жəне оны тайсалмай айтты да. Міне осы С.Сəдуақасұлының пікірнше ХХ ғасыр басындағы жас буын қазақ жазушыларының арасында ұлттық əдебиеттің мазмұндық тұрғыдан бағыт-бағдарын анықтау мүмкіндігі Мағжан Жұмабаевқа, Жүсіпбек Ай- мауытұлына жəне Мұхтар Əуезовке тиесілі болды. Бұл жазушылардың жарық көрген шығармалары арқылы көтерген əлеуметтік жүгі жəне оған қарым-қабілеті мен талантының сəйкес келуі осындай тұжырымға негіз болатын еді. Басқаша айтқанда, жаңа қазақ əдебиетінің даму тенденция- сын анықтау құқы осы шоғырдың үлесінде болуға тиіс еді [59]. Қорыта айтқанда, эксперттік комиссия Е.Исмайловтың 1932–1951 жылдар аралығындағы ұстанымы мен жазған еңбектеріне талдау жасап ол өзгер- мейтін көзқарастағы ұлтшыл деген тұжырымға келеді. Мұндай тұжырым- ға оның тарихи оқиғаларға берген бағасы, советтік шындыққа қатынасы, қазақ əдебиетінің советтік кезеңге дейінгі жəне советтік кезеңдегі тари- хына көзқарасы негіз болады екен. Буржуазиялық ұлтшылдық көзқарас ол жазған кітаптардың, жариялаған мақалаларының, сөйлеген сөздерінің өзекті жібі екен. Əдебиетшінің еңбектеріне жасалған талдауларға сүйене отырып экс- перттік комиссия жауапқа тартылған əдебиеттанушы ғалым Е.Исмайлов біраз жылдар бойы өзінің шынайы бетін жасырып келген, қазақ əдебиет- тану ғылымында тұрақты түрде ұлтшылдық көзқарасына насихаттап келген екіжүзді адам деген қорытынды жасап, сот органдары тарапынан тиесілі шешім шығаруға идеологиялық негіз жасап береді [60]. Жоғарыда біз Е.Исмайловтың ісіне қатысты тергеу барысында құрыл- ған эксперттік комиссияның қортындысына тоқталдық. Осы ретте бұл іске байланысты архив құжаттарымен жақын танысқан зерттеуші ретінде бірлі-жарым бақылауымызбен бөлісуді жөн көрдік. ХХ ғасырдың 30 жылдарының алғашқы жартысында Мəскеулік ор- талық қазақ ұлт-азаттық қозғалысы басшыларын (алаш қайраткерлерін) жою шараларын іске асырды. Ал 1937–1938 жылдары алаштың көзі тірі қалғандарын, сондай-ақ екінші буын ұлттық басшылық репрессия құрба- ны болды. Қазақ халқы кезекті рет ұлттық саяси басқарусыз қалды. Елдің еңсесі түсті. 1941–1945 жж. қарапайым қазақтың ұлдары мен қыздары майдан да- ласында, тылдағы жұмыста қайрат-жігерінің əлі де мұқалмағанын, бар екендігін, сын сəтте ортақ мүдде алдында адалдығын тағы да танытты. Қазақ жері жеңіске баға жеткісіз үлесін қосты. Соғыс жылдары (1941–1945) қалыптасқан осы жағдай 20-30 жылдар- дағы қырғынмен репрессиядан тауы шағылған халықтың еңсесіне де- меу берді, көңілінде сенім отын қайта жақты, ұлттық намысына қозғау салды. Ұлт санасындағы осы жағымды өзгерістер ұлт зиялыларының шығармашылығы арқылы əсіресе əдебиеттану мен тарихтануда көрініс тапты. Ғылымға келген жас та тегеурінді буын Е.Исмайловтың, Қ.Жұма- лиевтің, Қ.Мұқаметхановтың, Б.Кенжебаевтың, Е.Бекмахановтың жəне Б.Сүлейменовтың шығармашылықтағы жемісті кезеңі осы жылдарға тұс келді. Бұл аталған ғылымдағы тұлғалардың біразы алаштық буынның ал- дын көрді, ал көріп үлгірмегендері ел арасындағы əлі ұмытыла қоймаған сөздерін естіп, шығармаларын оқып, жаттап өсті. Əдебиеттану мен тарих- намадағы сілкініс осы сабақтастықтың нəтижесі еді. Аталған саладағы ғалымдар ұлт тарихындағы ерлік дəуірге, тарихи тұлғаларға, ерлік дəуір мен тарихи тұлғаларды шығармашылығына арқау еткен ақын жазушылар- дың мұрасына бет бұрды. Сол арқылы ұлт руханиятында жаңа ситуация қалыптастырудан үміттенді. Шығармашылықтағы ұлт зиялыларының бұл əрекетін тура таныған идеологиялық аппарат кезекті рет ашықтан-ашық шабуылға көшті. 1951– 1952 жылдары Алматыда əдебиеттанушы жəне тарихшы ғалымдарға бай- ланысты өткізілген сот процестері осы ұлт руханиятына жасалған кезекті шабуылдың жəне қиянаттың көрінісі еді. Осы ретте əдебиеттанушылар Е.Исмайлов, Қ.Жұмалиев, Қ.Мұхамед- ханов шығармашылығы арқылы қазақ ғылымында, əдебиеттануда жасал- ған ситуация өзінің ұлт руханиятына, кейінгі буын зиялыларға əсері, көр- сеткен азаматтық үлгісі тұрғысынан ешуақытта ұмытылмақ емес. Қазақ əдебиеті мен əдебиеттану ғылымы осы тарихи кезеңде де қазақ қоғамдық ойындағы өзінің жетекшілік міндетін жоғары дəрежеде атқарды. Əдебиеттанушы Е.Исмайловтың шығармашылығына қатысты талдау- лар бізге мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Əдебиеттанудағы Е.Исмайлов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, Т.Нұртазин, Қ.Мұхамедханов сияқты тұлғалар 50-жылдардың алғашқы жартысында жүрген репрессиялық шаралардан соң биліктің отарлық саясаты мен прак- тикасына қатысты мəселелер төңірегінде еңбектер жазу мүмкін еместігін іштей түсіне отырып, ендігі жағдайда өз тұжырымдары мен пікірлерін кейінгі буынға ауызекі жеткізу ұстанымына көшті. Əдебиеттанудағы аға буынның бұл еңбегі ізсіз кеткен жоқ. Олардан сабақ алған Қ.Өмірəлиев, А.Сүлейменов, Р.Нұрғалиев ж.б. аға буынға тиесілі ұстанымды кейінгі буынға жеткізді. Осылайша қоғамдық ойдағы сабақтастық əдебиет жəне əдебиеттану арқылы жалғасып жатты. Өкінішке орай, мұндай ұрпақ ара- лық сабақтастық ұлттық гуманитарлық ғылымның басқа салаларында байқалмады. Қазақ ССР жоғарғы сотының қылмыстық істер коллегиясының Е.Ис- майловтың ісін қарауға арналған жабық мəжілісі 1952 жылдың 9-10 ма- мыр күндері Алматы қаласында өтті. Е.Исмайлов адвокат қызметінен бас тартты жəне сот мүшелерінің танысуы үшін «Гүлфар жыры» (1933 ж.), «Жігер жыры» (1934 ж.), «Жаз еркесі» (1935 ж.), сондай-ақ жеке жазған кітаптары мен оқулықтарын алдыруды өтінді. Кітаптары ғалымның шы- ғармашылықтағы портреті еді. Əділ сот алдындағы ғалымға олардан ар- тық қандай адвокаттың болуы мүмкін?! Есмағамбет Самұратұлы сот алдында сөйлеген ақтық сөзінде кедей отбасында туып, ата-анасынан ерте айрылған панасыз өзі сияқты жа- сөспірімге балалар үйінен орын беріп, тəрбиелеп, білім алуға мүмкіндік тудырған қоғамға разы екендігін білдіріп, енді ғана ес жиып қызметке ілінген шағында ел басына төнген алапат қауіпті, аштықтан қырылған елді көзімен көріп, жанымен сезініп, бұл жағдай оны халық неге мұндай алапат аштыққа тап болды деген сұрауға жауап іздеуге мəжбүр екенін айтып өтті. 1934 жылы институт бітірген соң «Коммунист» журналына қызметке тұрып репрессиядан аман қалғанын жасырмады. Сот алдында сөйлеген көлемді де ақтық сөзінде ол шығармашылықтағы жолы ауыр болғандығын, мұндай жолдан жалпы қоғамның да өткенін, ал өзі атса- лысқан ұлттық əдебиеттану ғылымындағы еңбегінің бұл саланың қалып- тасу кезеңіне тұс келгендігін, ал ұлтшылдық көзқарасының қалыптасуына объективті жағдайлардың ықпалы болғандығын ескертіп, мəселен, «менің түсінігімде кез-келген ұлттық қозғалыс егер ол жерге байланысты болса прогрессивті болып табылады, ал Кенесары жер үшін күресті, «Айтылған кек» аталатын шығармам жарық көрмеген, осы туралы...» деген мазмұн- дағы пікірін білдіріп өтті... Сөзінің соңында Е.Исмайлов өзін буржуазиялық-ұлтшылдық идеяла- рын насихаттағаны, үйінде тиым салынған əдебиеттерді сақтағаны, қай- сыбір жерлерде саясатқа қарсы ұлтшылдық мазмұндағы сөздер айтқаны үшін ғана айыпты санауға болатындығын мойындап, басқа таңылған кінə- ларды қабылдамайтындығын мəлімдеді. «Менің Совет өкіметіне əдейі зиян келтірейін деген ешқандай да есебім болған емес. Ескі мемлекеттік жүйеде менің ата-анам, – деп көр- сетті ол, – өте кедей жағдайда өмір сүрді, сол жүйеге оралсам деген ой болған емес менде. Əдебиетті мен жанымдай сүйдім, оны басқа мүдде- лерімнен жоғары қойдым. Əдебиетке деген ықыласым жаңылыс та бас- тырған шығар... Соттан өтінер жалғыз тілегім денсаулығыма көңіл аудар- са болғаны».

Сот үкімі ...Е.Исмайлов Қазақ пединститутында студент кезінде Алматы қала- сында 1930–1932 жж. əрекет жасаған антисоветтік ұлтшылдар тобы құ- рамында болып, сол үшін жауапқа тартылып, сотталған. Жазасын өтеген. Өзінің осы ССРО-дағы саяси құрылысқа деген өшпенділік ұстанымын кейін де сақтап, осы мақсатта əдебиеттанушы қызметін пайдаланып көп- теген жылдар бойы Ресейге, орыс халқына қарсы күрескен реакционер хандарды, сұлтандарды, билерді, ақындарды дəріптеп, Совет өкіметіне қарсы шыққан алашорда қайраткерлерінің халық жауларының Қазақстан- ды ССРО-дан бөліп əкететін буржуазиялық тəртіп орнату əрекетін жақ- тап, осы мақсатта Қазақстан тарихы мен əдебиетін бұрмалап антисоветтік жұмыс жүргізген...». Осы мазмұндағы негіздемеге сүйенген сот Е.Исмайловты РСФСР Қыл- мыс кодексінің 58-10 бабының 2-тармағына сəйкес қамауға алып, жазасын 25 жылға еңбекпен түзету лагерінде өтеуге, РСФСР Қылмыс кодексінің 31 бабының «А, Б, В» тармақтарына сəйкес 5 жылға дауыс беру құқынан айыруға, сондай-ақ оған тиесілі жеке мүлкін мемлекет пайдасына тəркі- леуге үкім шығарады [61]. ССРО Жоғары сотының қылмыстық істер бойынша сот коллегиясы 1954 жылы 12 июньдегі мəжілісінде Қазақ ССР Жоғарғы сотының 1952 жылғы 9–10 мамырда Исмайлов Есмағамбетке байланысты шешімін қай- та қарап, оған таңылған қылмыстың дəлелсіз екендігін мойындап, қабыл- данған шешімінің күшін жойды. Қазақстан Республикасының Бас проку- ратурасы 1993 жылы 4 ақпандағы шешімімен Е.Исмайловтың ісінде қыл- мыс құрамы болмағандықтан оның ақталғанын жария етті [62].

Ескертулер 1. ҚР Ішкі істер министрлігінің Алматы қаласы бойынша департаменті (бұдан былай ҚР ІІМ АҚДА). No674 2 томнан тұратын Исмайлов Есмағамбеттің тергеу ісі. 1-т., 2, 5 об пп. 2. Сонда, 2-т, 383-383об пп. 3. Сонда, No4727. 17 томнан тұратын Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығының ісі. 2-т., 1-3 пп. 4. Сонда, 3 п. 5. Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі, 2-т., 3-4 пп. 6. Сонда, No06785 Мұстамбаев Ыдырыс Мұстамбайұлының тергеу ісі. 1-т., 291-п.; Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі, 2-т., 3, 4 пп. 7. Сонда, No04010 Е.Исмайлов. тергеу ісі. 2 т., 3, 4 пп. 8. Сонда, No010237. Ы.Мұстамбаевтың ісі, 2-т., 72-82 пп. 9. Бұл арада сөз 1925-1926 жж. Ж.Аймауытовқа байланысты «Торғай ісі», 1927–1930 жəне 1930–1932 жж. жүрген «Алаш ісі» аталған сот процестері тура- лы болып отыр. 10. Осы ретте мынадай бір жағдайға көңіл аударуға тура келеді. Ф.Голощекин Қазақстандағы билікке келген соң алаштық буынмен есеп айырысу барысында өзінің мүдделестеріне қандастарына сүйенуді ұмытпағанын байқауға болады. Мəселен, ол алаш қозғалысын ұлт-азаттық қозғалыс емес, буржуазиялық-ұлт- шылдықтың көрінісі ретінде айғақтап, оған идеялық «соққы» беру үшін Қазақс- танға «Поалей Цион» аталатын еврейлер жұмысшы партиясының белсенді мү- шелері Соломон Хаймович Брайнин (1931) мен Шолом Яковлевич Шафироны (1932) шақырып, «Очерки по истории Алаш-Орды» (А.–М., 1935) аталатын кі- тапты жаздырды. Ал алаштықтарға байланысты соңғы шешімді (1932) Ф.Голо- щекиннің талабы бойынша құрамында өзінен басқа Сольц жəне Фельдман бар ОГПУ-дің үштігі қабылдайды. 11. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 5-т., – Алматы. – 2013, – 183 б. 12. ҚР ІІМ АҚДА., No04693 Қазақ контрреволюциялық ұлтшылдар орталығы- ның ісі. 17 томдық. 2-т., 1-3 пп. 13. Сонда, 1-3 пп. 14. Сонда, No010237 Ы.Мұстамбаевтың тергеу ісі, 2-т., 358 п. 15. Сонда, No06785 Ы.Мұстамбаевтың ісі, 3-т. 4 п. 16. Сонда, No010237 Сағатов Толымбек ж.б. ісі, 1-т., 316, 317 пп. 17. Сонда. 316, 317 пп. 18. Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі (арх. No04010) 2 томдық. 2-т.,

383-384 пп. 19. Сонда, No010237 Т.Сағатаевтың ж.б. тергеу ісі. 1-т., 385 п. 20. Сонда, арх. No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т. 384-384обпп. 21. Сонда, 203 п. 22. Сонда, 2-т., 199-200 пп. 23. Смайлов Е., Ақшолақов Т. Əдебиет хрестоматиясы. Орта мектептің 9-класына арналған. – А., – 1939. – 88-89 бб., Қараш Ғ. Шығармалары. ІІ т. – Орал, – 2018. – 68 б. 24. Қараш Ғ. Шығармалары. 1-т. – 284 б. 25. Смайлов Е., Ақшолақов Т. Əдебиет хрестоматиясы, 41–42 б.б., Орманбетұ- лы Н. Өлеңдер. – Алматы, – 2004. – 77 б. 26. Орманбетұлы Н. Өлеңдер, – 101 б. 27. Момышұлы Б. Алыстан сəлем жолдаймын. Көп томдық шығармалар жи- нағы 20-том (1-кітап). – Алматы, – 2010. – 84 б. / Е.Исмайловтың Бауыржан Мо- мышұлына жолдаған бұл хатына байланысты мынадай жағдайды айтқан жөн. Хаттың Бауыржан Момышұлының көптомдық шығармалар жинағында (20-т., 1-кітап, – Алматы: «Өнер», – 2010. Жауапты редактор М.Мырзахметов, 19–89 бб.) жəне «Түркістан» газетінде (2015, 12 қараша) жазушы М.Рəшев жариялаған екі нұсқасы бар. Көптомдықта жазылған датасы ретінде 12.07.1998 ж. көрсетілсе, газеттік нұсқасында 1943 жыл көрсетілген. Болашақта бұл екі датаның қайсысы дұрыс екендігін анықтау тура келетін сияқты. 28. Сонда, 82 б. 29. Сілтеме Е.Исмайловтың «Абылай туралы» аталатын мақаласының орыс тіліне аударылған үзіндісінен алынды. 30. Қазақ совет əдебиеті. – Алматы, – 1942. – 19 б. 31. Ш.Б. Националистическая контрабанда // «Ленинская смена». No89, 1938 г., 2 июля. 32. Шаруатов. Кто возглавляет секцию критиков? // «Ленинская смена». No107. 1938 г., 8 августа. 33. Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т., 300-305 пп. 34. Речь Председателя Государственного комитета обороны и Народного ко- миссара обороны тов. И.В. Сталина // Правда. 1941, 8 ноября. – 1 с. 35. ҚР ІІМ Алматы қаласы бойынша департаментінің архиві. No04032 Сүлейменов Бекежанның тергеу ісі. 4-т. 177-187 пп. 36. Сонда,187 п. 37. Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 1-т., 386-386об пп. 38. Момышұлы Б. Алыстан сəлем жолдамаймын, 83-84 бб. 39. Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 1-т., 389 п. 40. История Казахстана ССР с древнейших времен до наших дней. Под редак-

цией М.Абдыкалыкова и А.Панкратовой. КазОГИЗ, 1943. – 258-267 с. 41. О журналах «Звезда» и «Ленинград». Из постоновления ЦК ВК(б) от 14

августа 1946 г.// Культура и жизнь. 1946, 20 августа. -.1 с. 42. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының архиві (бұдан

былай ҚР ҰҒАА), 80-қ., 1-т., 11-іс. 43. «Қазақ» газеті. 1913, No01–44. – Алматы, – 2018. – 141 б. 44. Қараш Ғ. Шығармалары. 1-том. – Орал, – 2018. – 283-286 бб. 45. ҚР ҰҒАА, 80-қ., 1-т, 11-іс, 35-37, 54-56, 68-70, 84-87 бб. 46. Шаяхметов Ж. Боевые задачи работников идеологического фронта // Боль- шевик Казахстана. 1947, No2, - 8-18 бб. 47. Жұмабаев М. Табалдырық. Манифест. – Алматы, – 2011. – 50 б. 48. ҚР ІІМ АҚДА. No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 1-т., 31 п. 49. Сонда. 2-т., 327 п. 50. Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т., 318 п. 51. Сонда,179 п. 52. Сонда,180-196 пп. 53. Сонда, 180-182 пп. 54. Сонда,196-197 пп. 55. Сонда, 198-202 пп. 56. Сонда, 204-214 пп. 57. Сонда, 203-205 пп. 58. ҚРПА. 140-қ., 1-т., 121-іс, 1-14 пп. 59. Сəдуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы. 1-т. – 2003. – 251–263 бб. 60. Сонда, No04010 Е.Исмайловтың тергеу ісі. 2-т.,179-250 пп. 61. Сонда, 398-399об пп. 62. Сонда, 421-422 пп.

§4. НЫСАНБАЙ ЖЫРАУДЫҢ «КЕНЕСАРЫ–НАУРЫЗБАЙ» ДАСТАНЫ: УАҚЫТ ТЕЗІНЕН ӨТКЕН ЖЫР Мəңгілікке ұмтылмайтын ел болмайды. Осы жолдағы ұлттың қызметі мыңдаған жеке тұлғалардың күнделікті күйбең (жағымды мағынадағы) тірлігінен, арыстандай айбатты азаматтарының шешуші сəтте көрсет- кен қайрат, жігерінен құралады. Қазақ тарихындағы сондай ел тағдыры таразыға түскен кезеңдердің бірі ХІХ ғасырдағы бүкіл қазақ даласын өз құшағына алып, сілкілеп өткен Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азат- тық қозғалыстың болып өткен жылдары. Қазіргі уақытта бұл тақырып ғылымда біршама шешімін тапты деп айтуға болады, яғни Кене хан бас- таған қозғалыс (1837–1847) – қазақ елінің өз жерінің тұтастығы мен саяси тəуелсіздігі үшін жүргізген күресі ретінде қабылданады. Ұлт тарихының сондай күрделі кезеңінде ешқандай да мүдірместен азаттық үшін күрес жолына түсіп, Кене хан сияқты тарихи тұлғаның жал- пыұлттық қызметіне қолдау көрсетіп, ханның сенімді серіктері қатарында болып, олардың қуанышы мен қайғысын бірге бөліскен тұлғалардың бірі – Нысанбай жырау Жаманқұлұлы (1822–1883 ж.ж.).7 Жыраудың «Кенесары-Наурызбай» дастанының құндылығы оны шы- ғарған автордың, М.Əуезов дəл айтып көрсеткеніндей, «қайғылы оқиға- ның қызығы мен қайғысының қалың ортасында» жүріп, «қан майданның ішінен шыққан жортуылшы ақын, қалың қолдың жыршысы» болғанды- ғында еді. Нысанбай Кене хан бастаған қозғалысқа байланысты өз мін- детін терең түсініп, жырына қосқан оқиғалар мен жеке тұлғалардың қыз- метін мүмкін болғанша əділ баяндаған, «қырғыз бен қазаққа тең ақын болып» [1] сөйлеген. Нысанбайдың дастаны мен жоқтауында берілген фактілер мен бағалар жырау өмір сүрген тарихи кезеңдегі қазақ арасында Кенесары қозғалы- сына байланысты кең тараған пікірлермен үндес, яғни орыс шенеуніктері мен əскер адамдарының қолынан шыққан құжаттық материалдарда беріл- ген тұжырымдар мен көрсетулерден өзгеше. Солай болуы, əрине, толық табиғи нəрсе. Егер орыс шенеуніктерінің қолынан шыққан құжаттар жаңа жерлер мен елдерді отарлау жолында тұрған патшалық əкімшілік орын- дарының ұстанымын білдірсе, қазақ ақын-жырауларының туынды, ес- теліктері керісінше отарлануға ұшыраған ұлт өмірінің ішкі көңіл-күйінен хабар береді. Жырау бір жағынан Ресей патшалығы мен Қоқан хандығы тарапынан төнген қауіпке қарсы Кене хан бастаған əрекеттің жалпыұлт- тық мəні мен маңызын терең ұғына отырып, оған мүмкін болғанша жі- герлі қолдау көрсету қажеттігін түсініп, қоғамды соған шақырса, екінші жағынан ол тура басталған істің ең соңында қайғылы бағыт-бағдар алып (қырғыз еліне жасалған қиянат), халық күткендей нəтижемен аяқталма- ғандығына өкінеді, шексіз-шетсіз мұңға батып күйінеді. Сондықтан да жырда Кене хан бастаған қозғалысқа байланысты жыраудың көңіл күйі көтеріңкі емес, басыңқы. Көтеріліске байланысты жырау көңіліндегі бұл жағдай жалпы қоғамдағы жағдайдың көрінісі болатын. ХІХ ғасырдың ал- ғашқа жəне орта тұсындағы батыста Арынғазы, Исатай, Жоламан сияқты тұлғалар, оңтүстік-батыста Жаңқожа, Бұқарбай сияқты батырлар, оңүстік шығыста Саурық, Сұраншы, Байзақ сияқты би-батырлар, арқа өңірінен Кене хан бастаған ел мен жердің тұтастығы мен азаттығы үшін жүргізіл- ген қарулы күрес ұлт үшін күткендей нəтижемен аяқталмады. Кене хан бастаған қозғалыс XІX ғасырдың алғашқы жартысындағы азаттық қозғалысының шарықтау шегі, соңғы қорытындысы еді. Соны- мен бірге бұл қозғалыс ортақ мақсатқа қысқа сəтке болса да батыстағы Жоламан Тіленшіұлын, оңтүстік батыстағы Жанқожа Нұрмұхамедұлын, арқадан Ақжолтай Ағыбай Қоңырбайұлын, оңтүстік шығыстағы Саурық Ыстамбекұлын, Сұраншы Ақынбекұлын, Байзақ Мəмбетұлын жəне бас- қа тұлғаларды бір ту астына жинай білді, біріктірді. Басқаша айтқанда, Кене хан бастаған қозғалыс бүкіл қазақ елін ортақ мақсатқа біріктіре алатын ұлттық идея бар екендігін көрсетіп берді. Досқожа, Нысанбай жəне Сүйінбай сияқты сол заманның ойшыл ақын-жыраулары өз шы- ғармаларында осы негізгі ойды бедерлеп яғни елдің еркіндігі жəне қазақ жерінің тұтастығы үшін күресте қайрат-жігер танытқан ерлерді қолдауға шақырды. Нысанбай жырау Кене хан бастаған қозғалыстың ұлт-азаттық сипатын терең түсініп, ақын ретінде ханның қоғамдық-саяси ұстанымын қабыл- дап, сондықтан да бұл күрестің ыстығы мен суығын, ащысы мен тұщысын оның бастаушысымен бірге күрестің соңғы сəтіне дейін бөліскен тари- хи тұлға. Ел арасында Нысанбай жыраудың Кенесары ханның қолына қосылуы- на байланысты мынадай бір əңгіме сақталған. Кенесары қолы Сырдың бойындағы Жалағаш өңіріне ат басын бұрады. Жергілікті халық хан мен оның оның қосынын үлкен құрметпен қарсы алып, түрлі шаралар өткі- зеді. Сол өткізілген шаралардың бірі – қонақтардың алдына келіп алпысқа жуық ақын-жыраулардың өз өнерлері арқылы ел тілегін білдіруі еді. Сыр бойы жыраулық өнердің үлкен тамыр жайған өңірі. Бірнеше күн бойы жыраулардың өнерін тамашалаған Кене хан олардың арасынан жырын қобызымен айтқан арқалы Нысанбай жырауды ұнатып, өз қолымен бірге ала кетеді8. Біздің түсінігімізше, жырау хан қосынына оның Жетісуға бет алған кезеңінде қосылған болу керек. Өйткені, оның шығармашылығы да басым түрде Кене хан тарихының осы кезеңін ғана баяндайды. Жырау Кенесары мен Наурызбайға байланысты баянын ə дегенде-ақ Абылай хан ұрпағының саяси ұстанымына байланысты өз көзқарасын білдіруден бастайды. Бұл əулетті ол қазақтың жері мен елінің тұтасты- ғы жəне тəуелсіздігі жолында жан алып, жан беріскен əулет болғандығы үшін құрмет тұтатындығын анық білдіреді. Жыраудың түсінігінде Ке- несары сияқты мемлекетшіл тұлға ел қорғаны, ал оның қызметі ұлттық мемлекеттілікке ұмтылыстың көрінісі. Кене хан халыққа ие билеушілер қатарында, сондықтан да қамқоршы болар ханы жоқ елді жырау «шегірт- кеге таланған қырғауылға» немесе «жапалақтан сескенген жалғыз қазға» теңейді. Абылай, Кенесары сияқты «хандарынан айрылған иесіз жұртта» сынның да болмайтындығын айтады.

дейді. Жыраудың бұл ойын араға жарты ғасыр салып ұлт-азаттық қозға- лыстың келесі кезеңінде оның басшысы Əлихан Бөкейхан да білдіреді. Оның тұжырымынша «ұлттық мемлекеттігі жоқ халық жетім, жетекшіл, жалтақ халыққа айналмақ [3]. Басқаша айтқанда, «Кенесары–Наурызбай» жыры бұл – мемлекетшіл ұстанымдағы жыраудың шығармашылығынан туған жыр. Осы ретте Ны- санбай жырау шығармашылығына қатысты мынадай бір жағдайды ескер- ген жөн. ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында қазақ қоғамында, елдің қо- ғамдық санасында саясаттану (политизация – авт.) үрдісі жүріп жатты. Оған түрткі болған қазақ елі мен жеріне жан-жақтан төнген қауіптің жəне ішкі алауыздықтың күшейе түсуі болды. Сондай-ақ сыртқы күштердің араласуы ішкі қайшылықтарды тереңдетіп жіберді. Міне, осы ретте Ны- санбай жырау шығармашылығын оның замандасы Махамбет ақынның шығармашылығымен тамырлас, өзара сабақтас етіп тұрған өзек-мазмұн бар. Махамбет сияқты Нысанбай жырау да азаттық жыршысы. Махамбет сияқты Нысанбай жырау да шығармашылықты нақты іс-əрекетпен байла- ныстырады. Екеуі де қарулы көтерілістің бел ортасында жүрді. Нысанбай ақын да Махамбет сияқты көтерілістің жеңіліс тауып, ал оның қолбасшы- сының қайғылы өлімге ұшырағанын көзімен көріп жеңілістің уын ішіп, құсалы күйде ел аралап жүріп өмірден озды. Екеуінің шығармашылығын- да да тарихи контекске деген құрмет, дəлдік бар. Сонымен бірге, бұл за- мандас екі ақынның шығармашылықтарына тəн айырмашылықты да бай- қау қиынға түспейді. Махамбет бұқарашыл, «қара қазан, сары баланың» қамын биік ұстаған əлеуметшіл поэзия өкілі, ал Нысанбай жырау поэзия- сында жалпы ұлт мүддесін құндылық тұтқан мемлекетшілдік ұстанымға басымдылық беріледі. Орыс зерттеушісі Н.Середа Кенесары қозғалысына арнаған еңбегінде хан əскеріне жəне оның жеке тұлғасына байланысты «кез-келген еуропа- лық əскердің қолбасшысы оның рухтанған жасақтарын көріп таң қалып, қызғанған болар еді. Кенесары сондай тұлға-тын. Ия, рас, ол ерекше қа- сиетке ие адам, егер ол басқа ортада қалыптаса қалған күнде одан, əрине, жəй қатардағы емес мемлекеттік қайраткердің шығуы тіптен де даусыз еді», – деген тұжырымға келеді. Тарихшының бұл пікірі бізге Нысанбай жыраудың Кене хан қолына келіп қосылуын кездейсоқ оқиға емес, ол əскер жасақтау ісінде идео- логиялық факторға үлкен көңіл аударған ханның мақсатты əрекетінің көрінісі ретінде бағалауға мүмкіндік береді. Ескерерлік жағдай, отаршыл билікке қарсы үгіт-насихат жұмысын Исатай Тайманұлы сияқты Кенеса- ры Қасымұлы да жүргізген. Екеуі де өздері құрған жасақтардың рухани көңіл-күйіне жете мəн берген. Н.Середа əкесі Қасым сұлтан сияқты Кене- сарының да үгіт-насихат ісімен айналысқанына көңіл аударады [4]. Сонымен бірге ХІХ ғасырдағы ақын-жыраулар шығармашылығына тəн отаншылдық ұстаным соңғы буын зерттеушілер назарына сирек іліне бас- таса оның себебін өткен ғасырдың 40-50 жылдары жүргізілген репрессия саясатынан іздеген жөн. Басқаша айтқанда, Нысанбай жырау шығармашылығын еркін талдауға алуға тиым салынуына байланысты тақырыпты тура түсіну жəне қорыту ісіндегі ұрпақаралық сабақтастық үзіліп қалды. Осы жағдайды куəлан- дыратын 50-жылдардың алғашқы жартысында болып өткен сот процес- терінің материалдарына көңіл аударайық. Филолог-ғалым Е.Исмайловтың ісінен. Филология ғылымдарының докторы Е.Исмайлов 1950 жылы желтоқсанда Қазақ КСР ҒА-ның тіл жəне əдебиет институтындағы қызметінен босатылып, келесі жылы 6 қараша- да Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігі тарапынан тұтқынға алынады. Ғалымға 19 қарашада таңылған айыптау құжатында «Е.Исмайлов Ке- ңестік билікке жаулық көзқараста болып біраз жылдар бойы антисоветтік ұлтшылдық мазмұндағы жұмыстар жүргізіп, буржуазиялық-ұлтшылдық идеяларды насихаттады» [5], – деп көрсетілді. Келесі 1952 жылы 25 жылға сотталған Е.Исмайловтың шығармашы- лығында тергеу орындары тарапынан сезік тудырған негізгі мəселелердің бірі Кене хан бастаған азаттық қозғалысқа жыр-дастандарын арнаған Ны- санбай жəне Досқожа сияқты ақын-жыраулардың шығармаларын арнайы іргелі зерттеуге алуы еді. Өз ретінде оқырман назарына тергеу материал- дарынан үзінділер ұсынар алдында мынадай жағдайды ескертуді жөн деп білеміз. ОГПУ жəне Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі абақтылары қойнауында өмірге келген тергеу хаттамаларын сол күйінде қабылдау қа- телікке ұрындырады. Тергеу процесі алдын-ала белгіленген белгілі бір ірі идеологиялық мақсатта жүргізілетіндіктен тергеуші тергеу процесін сол негізгі мақсатқа бағындырып жүргізеді, яғни тұтқыннан сол белгіленген мақсатқа сəйкес, соған негіз боларлық жауап алуға бар күшін, мүмкіндігін жұмсайды. Басқаша айтқанда, тергеу протоколы бұл тергеуші мен тер- гелушінің арасындағы «мамыражай» диалог емес. Көп жағдайда, басым түрде ол тергелушіге жасалған түрлі қысым, қиянат нəтижесінде өмірге келген құжат. Сондықтан да терегушінің жауабында кездесетін, мəселен, Нысанбай, Досқожа сияқты ақын-жырауларға байланысты «реакциялық» көзқарастағы жырау немесе М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов сияқты Алаш қайраткерлеріне байланысты қолданған «контрреволюцияшыл» қайрат- кер, «буржуазиялық-ұлтшылдар», ал өзіне байланысты «ұлтшыл» сияқты терминдерді ол өз еркінен тыс пайдалануға мəжбүр болғандығын ескер- ген жөн. Сонымен, 1951 жылғы 11 желтоқсандағы Е.Исмайловты тергеу хаттамасынан: Сұрау: Сіз 1936 жылы-ақ ұлтшылдық ұстаным тұрғысынан келіп Ны- санбай сияқты реакциялық көзқарастағы ақынға, сондай-ақ А.Байтұрсы- нов, Мағжан Жұмабаев жəне басқа контрреволюцияшыл қайраткерлерге жағымды баға бердіңіз. Осы ұстанымыңызды растайсыз ба? Жауап: Ия, растаймын. 1937 жылға дейінгі жазған кейбір мақалала- рымды мен шынымен де бірсыпыра реакциялық көзқарастағы ақындар- дың шығармаларын, сондай-ақ контрреволюцияшыл қайраткерлердің қызметін жағымды тұрғыдан бағалағаным рас. Бұл ұлтшылдық ұстаным- да болған менің қателігім» [6].

1951 жылғы 17 желтоқсандағы тергеу хаттамасынан: «Сұрау: Осы 1936 жылы тағы да қандай қазақ жазушылары мен ақын- дарына жағымды баға бергеніңізді есіңізге түсіре аласыз ба? Жауап: 1936 жылы Мағжан Жұмабаев, Шəкəрім Құдайбердиев сияқ- ты реакциялық буржуазиялық-ұлтшылдық ұстанымдағы ақындардың поэтикалық шеберлігі жөнінде жағымды пікір айтып, А.Байтұрсыновтың Крыловтан аударған мысалдарына оң пікір бергенім есімде. Бұдан бөлек мен Нысанбай, Əубəкір сияқты реакцияшыл ақындар жөнінде прогресшіл қөзқарастағы шығармашылық иелері ретінде мақтау сөз айттым...» [7]. Е.Исмайловтың əдебиеттанушы ретінде зерттеу жұмыстарының өзекті жібі фольклордағы, ақын-жыраулар мен жазушылар шығармашылығында- ғы отаншылдық тақырыбы еді. Бұл тақырыпты зерттеу ісіне оның ғалым- дық талантының жарқырап көрінгені де анық. Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігі тергеушілерінің ғалымның соңына түсуінің астарында жат- қан себеп те осы жағдай болатын. 1952 жылы 9–10 мамыр күндері болып өткен жабық сот процесінде ғалым адвокат қызметінен бас тартып, өз ұстанымын қорғап ұзақ сөз сөй- лейді. Ол сөзінде өзі зерттеген Кене хан көтерілісі тақырыбына байланыс- ты тұжырымдарын келтірді: «...1940 жылы Кенесары Қасымов жөнінде жұмысымды жаздым, оны мен өте ұзақ жаздым. Тура осы уақытта жур- налда Якуниннің мақаласы жарық көріп, онда Кенесары реакцияшыл, халықты тұншықтырушы деген пікір айтылды. Бұл мақала тарихшылар мен əдебиетшілер арасында үлкен дау туғызды. Якунин екеуміздің ара қа- тынасымыз нашар еді. Бір жиналыста мен Кенесары қозғалысын жақтап Якунинге қарсы сөйлегенмін. Міне осы Кенесары тақырыбына байланыс- ты С.Мұқанов жəне М.Əуезовпен сөйлесуге тура келді. М.Əуезов маған Кенесары жөнінде жазған бірнеше мақалаларды атап, солармен танысып өзімнің белгілі бір тұжырымға келуімді жөн көрді. М.Əуезов Кенесары жөнінде жағымды пікірде еді. С.Мұқанов болса 1940 жылдан бастап Ке- несары туралы мақтау пікір айта бастады. Жалпы «1940 жылы Кенесары қозғалысы прогресшіл, жағымды, халықтық қозғалыс ретінде сипаттал- ды. Ал мен Кенесарыға екі жұмыс арнадым, олар ұлтшылдық көзқарас тұрғысынан жазылды. ...Менің пікірімше, кез-келген ұлттық қозғалыс егер ол жер үшін жүрсе прогресшіл қозғалыс. Ал Кенесары жер үшін күресті...» [8]. Сот үкімінде Е.Исмайлов бұрынғыдай «өзінің КСРО-дағы саяси құры- лысқа деген жаулық қатынаста қала отырып, көптеген жылдар бойы өзінің əдебиеттанушы ғалым қызметін пайдаланып кеңестік билікке қарсы ұлт- шылдық идеологиясын жүргізді, сөйтіп Ресейге, орыс халқына қарсы кү- рескен билерді, ақындарды насихаттады, Совет билігіне қарсы күресіп Қа- зақстанды КСРО-дан бөліп əкетіп, буржуазиялық тəртіп орнатуға тырыс- қан Алашорда қайраткерлерін дəріптеді» [9], – деген тұжырым айтылды. Тарихшы-ғалым Ермұхан Бекмахановтың ісінен. 1952 жылы 5 қыр- күйекте белгілі тарихшы-ғалым Ермұхан Бекмаханов Қазақ КСР Мемлекеттік Қауіпсіздік Министрлігі тарапынан тұтқынға алынды. Ғалымды қамауға алуға байланысты қаулыда «Е.Бекмаханов біраз жылдар бойы өзінің ұлтшылдық сенімін негізге ала отырып тарихи фактілерді бұрма- лап, буржуазиялық-ұлтшылдық идеологиясын насихаттаумен болды» [10], – деп көрсетілді. 1952 жылғы 7 қыркүйектегі Е.Бекмахановты тергеу хаттамасынан: «Сұрау: ...Сізде қандай себептерге байланысты буржуазиялық-ұлт- шылдық көзқарас қалыптасты? Жауап: Жоғарыда көрсетілгендей мен, Қазақстан тарихының кейбір мəселелері бойынша буржуазиялық-ұлтшылдық көзқараста болдым, аны- ғырақ айтсам Кенесары Қасымов қозғалысы бойынша. ...Кенесары бастаған қозғалыс мəселесінде буржуазиялық-ұлтшылдық бұрмалаушылықты шамамен 1942 жылдың орта тұсынан бастап жібере бастадым. Осы мезгілден бастап «Қазақ КСР тарихының» бірінші томын шығаруға даярлық басталып кеткен еді. Осы мақсатта ҚК(б)П ОК ұйым- дастыруымен ғылыми қызметкерлердің кеңесі өткізіліп, оған тарихшы ғалымдар мен жазушылар қатысты. Мен ол кезде Орталық Комитеттің лекторлар тобында жұмыс істеп жүргендіктен кеңестерге қатынасып тұр- дым. Кеңестер жұмысын М.Əуезов, С.Мұқанов, Е.Исмайлов сияқты қазақ зиялыларының жетекші өкілдері шақырылатын. Кеңес отырысында Қа- зақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихын көрсету мəселесі сөз бол- ғанда М.Əуезов сөз алды. Ол Кенесары Қасымов қозғалысын ашып көр- сету қажеттігі жөнінде айтып, Кенесары қозғалысынсыз тіптен Қазақстан тарихы туралы айтудың өзі артық екендігіне көңіл аударды. Сөйтіп, Кене- сары қозғалысына арнап арнайы тарау даярлау жөнінде шешім қабылдан- ды. Бұл тарауды жазу осы кеңес отырысына қатынасып жүрген жалғыз тарихшы-маман қазақ ретінде маған тапсырылды. Бұған дейін мен Кене- сары қозғалысы тарихымен айналысқан емеспін. ...Тарауды жазуға кірісе отырып мен беделді кісілердің Кенесары Қасымов бастаған қозғалысты прогресшіл, ұлт-азаттық қозғалыс, ал оның басшысын ұлттық қаһарман ретінде қарастыру туралы пікірін басшылыққа алдым. Менің жұмысым редакциялық коллегия отырысында қуатталды... Мені, ғылыми қызметін енді ғана бастаған жас ғалым ретінде еңбегіме байланысты айтылған мақтау сөздердің қанаттандыра түскенін жасыр- маймын» [11]. Е.Бекмаханов өзінің Кенесары Қасымұлы қозғалысына арнаған мо- нографиялық зерттеуінде Нысанбай, Досқожа, Жамбыл жəне басқа ақын- жыраулардың мұрасын кеңінен пайдаланғаны мəлім. Тергеу барысында Е.Бекмахановтан тергеушілер Кене хан көтерілісін жырлаған ханның замандастары Нысанбай жəне Досқожа жыраулардың мұраларына оның көзқарасы жөнінде де жауап алады. Ал 50 жылдардың басында қабылданған идеологиялық ұстаным бо- йынша бұл ақын-жыраулар «реакцияшыл, сұлтан, бай-феодалдарды дəріп- теген» шығармашылық иелері ретінде бағаланған болатын. 1952 жылы 23 қазанда Е.Бекмахановтан алынған тергеу хаттамасынан: «Сұрау: Эксперттік комиссия даярлаған актісінде Кенесары қозғалы- сын прогресшіл құбылыс ретінде көрсету мақсатында Сізді реакциялық ұстанымдағы байшыл ақындардың айтқан сөздерін пайдаланды деп көр- сетеді. Сол ақындардан кімдерді сіз өз еңбегіңізде насихаттадыңыз? Жауап: Мен еңбегімде Нысанбай жəне Досқожа ақындардың шығар- маларын пайдаландым.

Сұрау: Анығырақ, қалай?

Жауап: Мен Нысанбай жыраудың «Кенесары дастанын» пайдалан- дым. Дастаннан үзінділер келтіре отырып мен Кенесарының халық ара- сындағы беделі жөніндегі ойымды, оның қазақ халқының тəуелсіздігі жолындағы күресін дəлелді етіп көрсетуге тырыстым. Нысанбай шығар- масын мен «Қазақ КСР тарихының» бірінші басылымына жəне өзімнің «ХІХ ғасырдың 20–40 жылдарындағы Қазақстан» атты кітабыма алып шықтым. Досқожа шығармаларын мен Кенесары Қасымовтың патшалық билікке қарсы күресте халық мүддесін қорғаушы тұлға екендігін көрсететін тұ- жырымдарыма сүйеніш ретінде алдым». Сұрау: Бұл реакцияшыл көзқарастағы ақындардың шығармаларын пайдалану жөнінде сізге кімдер кеңес берді? Жауап: «Қазақ КСР тарихының» бірінші басылымын даярлауға бай- ланысты өткен кеңесте Сəбит Мұқанов сөйлеп, өзінің «ХІХ ғасырдағы қазақ əдебиеті тарихының очерктері» аталатын кітабында көркем əдебиет тұрғысынан Кенесарының тұлғасы жəне оның ортасы көрсетілді деген мəлімдеме жасады. Мұқановтың осы көрсетуін мен өз еңбектерімде пай- даландым» [12]. Е.Бекмахановтың ісі бойынша Қазақ КСР Жоғары Соты қабылдаған «Айыптау қорытындысында» мынадай тұжырым жасалынды: «ол өз жұ- мыстарында тарихи фактілерді бұрмалай көрсетіп, сөйлеген сөздерінде буржуазиялық-ұлтшылдық идеологияны, феодалдық қоғамдық құрылыс- ты насихаттады, орыс халқына қарсы шығып, Қазақстанда ортағасырлық феодалдық тəртіпті қалпына келтіру үшін күрескен реакцияшыл сұлтан- дарды, хандарды, байларды дəріптеді. ...Өзінің ұлтшылдық концепциясын негіздеу үшін Бекмаханов реак- цияшыл ұстанымдағы ақындардың шығармаларын жəне совет халқының хас жаулары – алашордашылардың материалдарын пайдаланды» [13]. Сонымен, 1951–1952 жж. Есмағамбет Исмайлов жəне Ермұқан Бекма- ханов сияқты ірі ғалымдардың ғылыми-зерттеу жұмыстарына байланысты ұйымдастырылған сот процестері барысында құпия қызмет мекеме- лері тергеушілері қандай мақсаттарды көздеді? Коммунистік партия, ол құрған саяси-идеологиялық жүйе одақ құра- мындағы қазақ сияқты халықтардың мəдениетіне байланысты амбива- ленттік ұстанымда болды. Түрлі бағдарламалық жəне басқа қабылдаған ресми құжаттық материалдарында ол одақ құрамындағы ұлттар мəде- ниетінің сапалық тұрғыдан жаңа сатыға көтерілуін жақтаса, ал шына- йы өмірде олардың ұлттық сана-сезімінің заман сұраныстарына сəйкес мазмұн жəне сипат алуына түрлі кедергілер қойды. Онымен де шектелмей шығармашылықта белсенділік танытқан зиялыларға қарсы нақты репрес- сиялық шараларға барды. Тергеу барысы көрсеткендей биліктің көздеген мақсаты Отан соғысындағы жеңістен кейінгі уақытта қазақ қоғамында жаңа серпін алған ұлттық сана-сезімге соққы беріп, жаңадан қалыпта- сып үлгерген шығармашылықтағы зиялылар буыны арасында үрей сеуіп, еркін ойға ешқандай да жол бермеудің əрекеті еді. Басқаша айтқанда, гу- манитарлық ғылым саласындағы зиялыларға қарсы бағытталған бұл ша- ралар Кеңестік билік жағдайында тынымсыз жүргізіліп отырған перма- нентті репрессиялық актілердің кезекті бір көрінісі болатын. «Кенесары–Наурызбай» жырына қатысты арнайы көңіл аударуға ла- йық мəселе жыраудың хан қолы мен қырғыз жасақтары арасындағы шай- қастарға байланысты ұстанымы болса керек. Жырда Кене ханның қырғыз жеріне шабуылын дəріптеу жоқтың қасында. Ия, рас, баяндау барысында хан əскеріндегі қазақ батырларының ерлігін, азаматтығын бір-біріне деген қайырымдылығын, қиын сəттердегі қаһарманды істерін көрсету бар. Сон- дай-ақ бұл жағдай соғыс қисынына сəйкес арнада баяндалады. Сонымен бірге нағыз талант иесі тарихи оқиғаны баяндауда əділ. Нысанбай жырау Кене хан мен Наурызбай сұлтанның, басқа да қазақ батырларының биік рухы алдында басын ие отырып, екінші жақтың елдік болмысын, қайсар рухын, басқыншыға көрсеткен қарсылығын баяндауға келгенде жомарт, тарихи шындықты жалған, жасанды өзімшілдікке жеңіл түрде жығып бере салмайды. Хан қолының алдында тұрған қарсыласының осал емес екендігін шынайы баяндайды.

дейді. Кенесары мен Наурызбайдың түптеп келгенде қырғыз жұртына қиянат жасап отырғанын жырда Ер Қанайдың ұлы Кəрібоздың сөзі арқы- лы береді:

Кенесары ханыңа? [15], – деген орынды сауалмен сөзін бастаған Кəрібоз одан əрі тарихқа бойлап, «Абылайдың тұсында да қазақтың қырғызды шапқаны есімізде, жарай- ды ол жолғы жағдайдың себебі бар еді делік»9деген ойды білдіре келіп, ал енді Абылай ұрпағының бұл жолғы қырғызға жасап отырғаны қиянат екендігін ашық та анық айтып, өз тұжырымдарына негіз боларлық бірне- ше нақты дəлелдер келтіреді. Жырда берілген бұл фактілердің бəрінің де өмірлік шынайы негіздері бар еді. Мəселен, «Құсшыны шапты шулатып, Қарақыстақ, Шеңгірден. Қалшаны ұстап байлады, хан болып халқын мең- герген» [16], – дейді. Бұл Кене ханның қырғыз елін бағындыруға аттан- ған алғашқы жорықтарының бірі жəне Талас өңірінде орын алған оқиға еді. Ол жөнінде тарихшы Б.Солтоноев Кенесары «қырғызға бет алып келе жатып Талас қырғызынан құсшы Бүргенің ұлы Калчаны қырман басты- рып жатқанда қолға түсіріп, үш-төрт айдан соң қоя берген» [17], – деген фактіні келтіреді. Шамамен 1845 жылдың соңы немесе 1846 жылдың ал- ғашқы айларында болған бұл бұл оқиға жөнінде Н.А. Аристов, Е.Бекма- ханов т.б. авторлар да жазады [18]. Қырғыз зерттеушісі Б.Солтоноев жəне Е. Бекмаханов та 1846 жылы екі жақтың да өзара түсінісуге ұмтылыс жасағандықтарына көңіл аударады. Келісімге келу екі жаққа да тиімді еді. Бірақ екі жақтың өзара түсінісуге келуі үшінші жақты, яғни Ресей əкімшілік орындарын қанағаттандырған жоқ-тын. Қырғыз жасақтары мен Кенесары қолдары арасында қанды қақ- тығыстардың орын алуы, сол арқылы көрші екі елдің арасында кірбіңнің тууы оған пайдалы көрінеді. Мемлекеттік тұтастығы жоқ, бұған қосымша өз ішінде дүрдараздығы жетіп артылатын қазақ жəне қырғыз сияқты ел- дерде мұндай саясатты жүргізу Ресей сияқты мемлекетке тіптен де жеңіл- ге түскен еді. Ресей басқыншылығына қарсы қазақ жəне қырғыз халықтарының күшін біріктіруден үміттенген Кене ханның негізгі қарсыласының мұндай құй- тырқы саясатын терең түсініп, оған қарсы қоя алатын əдіс-айласы мен бас- қа мүмкіндіктері шектеулі еді. Бұл ханның Ресей билігімен арадағы идеоло- гиялық жəне дипломатиялық күресте ұмтылыс табуының көрінісі болатын. Кəрібоз манап сөзінде қырғыз елінің ашу-ызасын туғызған біраз факті- лер келтіріп: «Қыс бойы елімді шауып, малымды талауға салдың, атаме- кен қонысымызды тастап босқынға айналдық. Қабылданған жолды бұзып Жаманқара атты елшімізді өлтірттің. Тірімізге жасаған қиянатың аз бол- ғандай Есқожа, Қанай сияқты ардақты кісілеріміздің көріне тиістің. Қа- тыгездігіңде шек болмай тіпті бесіктегі бала мен аяғы ауыр ананы өлімге қидың. Мұншама өшігетін қырғыз елі саған не істеп еді?» [ 19], – дейді. Кəрібоздың сөзінде берілген бұл фактілер тарихи шындықтан алыс емес-тін. Мəселен, Б.Солтоноев аталған еңбегінде Кене ханның қолда- ры қазіргі Бішкек қаласының күншығыс бетіндегі Қарасу аталатын жер- де отырған тынай атты рулы елді шапқанда «жас баланың жəне жүкті əйелдің ішін жарып, баласын бауыздап, керегенің басына іліп, сұлу келін- қыздарды олжа ретінде əкетуге даярлап, үш жеріне оқ тиіп жаралы жат- қан Қалпақ деген кісінің інісін жанды жерінен қайыс қанжығаға байлап, күшпен суырып алып өлтірген...» [20]. Сол сияқты қырғыз жақтан келген Жаманқара атты елшіні екі бірдей бүйрегін жұлып алып өлтіріп, мəйітін жұртқа тастап кеткен» [21]. М.Əуезов жоғарыда аталған мақаласында Кəрібоздың бұл орынды айтқан дауына Наурызбайдың қарсы айтар уəжі болмағандығына көңіл аударады. Ал Кəрібоз болса елінің ыза-кегін білдіріп «мейманаң тасыса Наурызбай досың да кетер жаныңнан», бұл салған ойраныңа жауап та берілер, шешуші шайқасқа жетсек «Жаппар Ием жар болып, сазайыңды əлі-ақ берерміз!» [22], – деген ойды білдіреді. Кене хан қолының қырғыз жеріндегі соғысына байланысты Рүстем сұлтан мен Сыпатай батырдың «сатқындығы» туралы біраз жазылды. Қайсыбір авторлардың бұл мəселеде біржақтылыққа ұрынып, оқиғаны тарихи контекстен бөліп алып қарауға бейімділігі байқалды. Осы ретте мынадай тарихи фактілерге тиесілі дəрежеде көңіл аудару қажет-ақ. Кене хан өз қолдары жəне ауылдарымен Жетісуға 1845–1846 жыл- дардың қысында келді. Ханның əскері де жəне соңына ерген ауылдары да мұнда шаршап-шалдығып, азып-тозып жетті. Көксу өзені бойындағы Майтөбе жəне Күренкей атты өңірге келіп тоқтайды. Бұл Абылайдың көзі тірі ұлы Сөк сұлтанның билігіндегі жалайыр тайпасының ауылдары орналасқан өңір еді. Кене ханның бұл өңірге ат басын тіреуі, əрине, жəйдан- жəй емес-тін. Біраз уақытын орта жəне кіші жүз жерінде өткізген ханның қазақ қоғамының ішінде ғасырлар бойы қалыптасып жəне қабылданып заң дəрежесінде жүретін салт-дəстүрге, жол-жоралғыға көз жұмуы, əрине мүмкін емес-тін. Өйткені қазақ қоғамының күнделікті ішкі өмірін реттеп отырған бұл басқару жəне іс жүргізу механизмі біз қарап отырған мезгілде жоғары деңгейде жұмыс істейтін. Өкінішке орай бұл жағдай орыс тілді құжаттық дереккөздеріне басымдылық берген зерттеу жұмыстарында кө- леңкеде қалып келді. Сонымен, Жетісу жеріне əскерімен жəне ауылдарымен көшіп келген Кенесары Қасымұлы мынадай жағдайларды ескерген еді. Біріншіден, бұл хан тарапынан атасы Абылайдан бұрын жəне одан кейін де қазақ қоға- мында көне замандардан бері қабылданған ата салт-дəстүрді өзінің де ұстанатындығын, сол жолмен өзінің де ұлы жүз жеріне келгендігін көр- сету жəне білдіру əрекеті еді. Атасы Абылайдың Шыңғысхан заманынан келе жатқан жолды ұстанып мұнда, яғни ұлы жүз арасында билік жүргізу үшін Əділ жəне Сөк сияқты ұлдарын жібергендігін (18 ғ.) ол, əрине, жақ- сы білетін. Міне, осы ата салт-дəстүр, жол бойынша ұлы жүзде ағалық жолы ноқта ағасы жалайыр руына тиесілі болғандықтан сол елдің арасы- на келіп тоқтап, оның билік жүргізіп отырған басшылары арқылы жалпы ұлы жүздің басқа да руларымен тіл табысудан үміттенеді. Ханды мұнда алып келген тағы бір жағдай, ол Жетісудың бұл өңірін- де егіншілік мəдениетінің біршама даму алғандығынан еді. Осы аймаққа келіп табан тіреу арқылы ол өз əскері мен ауылдарын аса мұқтаж астық өнімдерімен қамтамасыз ету мүмкіндігін де қарастырған болатын. Жеті- суға келген соң ханның əскері мен ауылдарын астықпен қамтамасыз етуге байланысты үмітінің біршама ақталғанын байқаймыз. Көктем шыға хан- ның өтінішімен жергілікті халық хан əскері мен ауылдарына деп біраз кө- лемде бидай, арпа жəне тары сияқты дақылдарды егеді. Сонымен бірге бұл тарихи кезеңде Қоқан хандығы Жетісу өңірінде өзінің бекіністерін салып, жергілікті халықтан алым-салық жинап ор- нығып қалған еді. Бұдан бұрын Қоқан əскеріне Сырдария жерінде соқ- қы беріп, Меркі бекінісін алған Кене хан ендігі уақытта Қоқан билігінен бүкіл Жетісу өңірін тазартуды ойластырды. Одан əрі сəті түссе қырғыз елінің қолдауын алып ортаазиялық хандықтар мен Ресейге қарсы өз ұста- нымын нығайта түсуден үміттенді. Келген бойда Кенесары хан өз адамдарын Лепсі бойындағы болыс- тарға, Тарбағатайдағы қазақ ауылдарына аттандырып, оларды өзін қол- дауға шақырады. Міне осы кезден бастап хан мен Батыс Сібірдегі орыс əкімшілігі арасындағы Ұлы жүз халқы мен қырғыз еліне ықпал үшін тай- талас асқынған сипат ала бастайды. Бұл тайталас нəтижесінде Ресейдің Орта Азияға тереңдеп енуі немесе оған Батыс Сібірмен шектелуге тура ке- летіндігі туралы мəселенің шешілетіндігін Петербургтегі патша əкімшілігі жақсы түсінді. Жақсы түсіне отырып күрес барысын өз пайдасына шешу- ге бар күшін салды. Осы мақсатта Ресей тарапынан атқарылған белсенді шараларды императордың өзі басқарып жəне бақылап отырады. Кене ханның əскері мен соңына ерген елінің Жетісу жеріне келуі ұлы жүз жұртының арасында зор қобалжу, дүрбелең туғызды. Бүкіл қазақ да- ласын өзінің жанкешті қаһармандық істерімен сілкілеп өткен Кенесары қозғалысының Жетісу жеріне де келіп жетуі жергілікті жұрт арасында екі ұдай пікір қалыптастырды. Қарапайым халыққа аты мен ісі аңызға айналып үлгерген Кенесары хан мен оны қоршаған батырлары қазақ елі мен жерін жан-жақтан ентеле- ген жаудан құтқарып, елге сенім əкелетін, сөйтіп жаңа өмірге бастайтын жұмбақ күштей көрінді. Өзі хан, өзі батыр бастаған қозғалыс туралы ел арасында кең тараған жағымды сиқырдай қауесет оның қатарына қосы- луға ықыласты жастардың санын көбейтті. Ал олар Қоқан хандығының түрлі зорлық-зомбылығын көрген Жетісу өңірінде аз емес-тін. Ол жөнінде өз ретінде айтылады. Өңірде қалыптасқан саяси жағдайдан біршама жақсы мəліметі бар елді басқарып отырған сұлтандар мен билердің Кенесары ханның мұнда келуі- не байланысты ұстанымы қарапайым халықтың ұстанымынан өзгеше еді. Қатарында Сөк Абылайханұлы, Əли Əділұлы, Əкімбек Абылайұлы сияқ- ты сұлтандар, Қарабай Төлесұлы, Мəнке Боқтыбайұлы, Тіленші Балпықұ- лы сияқты билер бар басқарушы топ орыс əкімшілігімен 20–30 жыл бұ- рын басталып кеткен өзара қатынасты тоқтатуды қош көрмеді. Олар Кене хан қолының Жетісу жеріне келуіне ел өміріне қолайсыздық туғызатын жағдай ретінде қарады. Ұлы жүз елін билеуші топтың бұл ұстанымы 1846 жылы жазда Көксу жəне Лепсі өзендері бойында болып өткен кеңестердің шешімінен анық байқалды. Көксу бойындағы кеңес. Өткізілуі 1846 жылдың 1 маусымы күніне белгіленген «Лепсі конгресі» (А.Янушкевич бұл жиынды осылай атаған) жиырма күннен астам уақыт кешігіп, осы айдың 23-і күні басталады. Орта жүз бен ұлы жүздің билеушілерінің басын қосқан бұл жиынның кешігіп өтуіне себепші болған жағдай Көксу өзені бойындағы Кене хан қосында хан мен ұлы жүз билеушілері арасында өткен бір жетілік кеңестің ша- қырылуы еді [23]. Бұл кеңеске Əли сұлтан бастаған ұлы жүздің Сары, Мəңке, Тойшыбек, Қарабай, Тіленші, Диқамбай, Тазабек сияқты беделді де ықпалды билері мен батырлары қатынасады. Бір жетіге созылған ке- ңестің қызу айтыс, пікірталас жағдайында өткендігі байқалады. Кене хан Жетісу жеріне келген себебін түсіндіріп, жалпыұлттық ісіне қолдау жасап, əскеріне жігіт, көлік, сондай-ақ азық-түлік берулерін сұрайды. Жиналыс барысында сөз алған Сары жəне Мəңке сияқты билер ханның қаһарман- дық ісіне деген құрметі мен сыйын білдіре отырып, сонымен бірге ханның талабын орындап оның қолына жігіт, азық-түлік жəне көлік берген күнде, ертең-ақ бұл өңірге қадам басқалы отырған орыс əскерін тоқтата аларлық күштің жоқ екендігіне көздерінің жеткендіктерін, бұл жағдайдың орта жүз бен кіші жүздің жерінен ығысып мұнда келген Кене ханның өзіне де аян екендігін айтады. Бұған қосымша, Ресей құрамында болуға келісімдерін бұдан бұрын беріп қойғандықтарын көлденең тартады. Қорыта айтқанда, Көксу кеңесі Кене ханның күткеніндей нəтиже бер- ген жоқ еді. Ол ұлы жүз билеушілерінің қолдауын ала алмады. Лепсі конгресі. Қарқаралы, Аягөз жəне Көкпекті дуандарының аға сұлтандары (Құнанбай бастаған), сондай-ақ ұлы жүздің дулат, албан, суан, шапырашты жəне жалайыр руларының сұлтандары мен билері бас қосқан келесі жиналыс 19–23 маусым аралығында өтіп, оған Сібір қазақтарының шекара бастығы генерал Вишневский төрағалық жасайды. Жиналыс- тың мақсаты аталған ұлы жүз руларының басшыларына қазақ елінің бұл бөлігінің Ресей құрамына қабылданғандығын ресми түрде мəлім етіп, өз ретінде ру басыларынан Кенесарыны «жалпы қазақтың жауы санайтын- дықтары жөнінде міндеттеме алу» болды. Жиналыс 23 маусым күні оған жиналған 11 сұлтан, 27 би жəне 1 молда қолдарын қойған мəлімдемені қабылдаумен аяқталады. Онда ұлы жүз билеушілері Қарқаралы, Аягөз жəне Көкпекті округтерінің аға сұлтандарымен кеңесе отырып бірауыздан шешімге келгендіктерін білдіріп, «біздің жаққа келген бүлікшіл сұлтан Ке- несары Қасымұлы мен оның пікірлестерін берік сеніммен жалпыхалықтық тыныштықты бұзушы біздің жауымыз санап, онымен ешқандай да қатынас жасамай, Кенесары мен оның пікірлестерінің біз тұрған жерден кетуін та- лап етеміз» деген тұжырымға келгендіктерін мəлімдейді [24].

Сөйтіп, Лепсі конгресі Көксу басқосуының шешімін бекітіп берді. Басқаша айтқанда, Кенесары көтерілісіне байланысты Құнанбай бас- таған орта жүз билеушілерінің ұстанымына ендігі уақытта ұлы жүз би- леушілері де қосылды. Жəй қосылып қана қойған жоқ, Ресейдің экспан- сиялық саясатына қарсы шыққан Кенесары хан ұстанымын ашық мəлім- деме түрінде айыптады. Бұл Ресей дипломатиясының жеңісі ғана емес, сонымен бірге қазақ қоғамына тереңдеп еніп, оны бөліп-жарып, өзара қарсы қойып басқару ісіндегі əдісінің салтанат құруы да еді. Бұдан былай кімде-кім қазақ арасында Ресей билігіне қарсылық көрсетсе, ол «жалпы- халықтық тыныштықты бұзушы», яғни қазақ халқының жауы болып сана- луға тиіс болды. Бұл тəжірибе кеңестік билік тұсында жетіле түсіп, жаңа идеологиялық əдіс-құралдар арқылы қолданысқа түсті. Ескеруге лайық жағдай, Кенесары хан ұстанымын айыптап, мəлімдеме құжатқа қол қойғандардың басында ханның туыстары, Абылай ханның туған ұлы Сөк Абылайханұлы, немересі Əли Əділұлы жəне басқа тоғыз сұлтан тұрды. Сонымен бірге, Көксу жəне Лепсі кеңестері Ресей билік орындарына байланысты қазақ билеушілері арасында шарасыздықтан туған ымыра- шылдық ұстанымының басымдық алғаны байқалады. Ал бұл жағдай өз ретінде қазақ жерінде он жыл бойы жүрген Кене хан бастаған азаттық қозғалыстың аяқталғандығын да айғақтайтын еді. Қырғыз жасақтарымен қақтығысқа түскен ханның бұдан былайғы көңіл-күйінде ашу-ыза, кек жəне өкініш үстем түсіп жатты. Өзіне туыс сұлтандар мен ұлы жүздің ру басы билерінен қолдау ала алмаған Кенесары хан Іле өзенін кесіп өтіп Шу өңіріне бет түзейді. Ол жөнінде Нысанбай жырау:

дейді. Нысанбай жыраудың Іледен Шуға бет алған ханның көңіл-күйіне байланысты берген мəліметі шындықтан алыс емес. Жырау берген мəлі- меттің жалғасын Жамбыл ақынның айтқан естелік əңгімесінен кездесті- реміз, сондай-ақ ол мəліметтен Жетісу өңірі халқының хан мен оны қор- шаған батырларына қатынасын байқағандай боламыз. Жамбыл ақын Іледен төмен түскен ханның Тойшыбек бидің ауылы- на тоқтағанын айтып, одан ары: «атағы жер жарған Кенесары, Наурызбай келді деген соң, Ұлы жүз дулат елі қалмай жиналды, күні-түні Кененің ауылын босатпайды. Дулаттың батыры Сыпатай да, қоңыраттан шыққан Байзақ та, 30) төре Рүстем де қалмай келді», – деп көрсетеді [26]. Бұл жерде Жамбыл ақынның ұстанымы қарапайым халықтың ұстаны- мына жақын. Іледен қайтқан хан туралы айта келіп: «Кенесары жағадан алған жаудан жеңілетін ер ме еді? Ол етектен алған «иттерден» жеңілді ғой. Қазақтың алауыздығы оңған ба? Кенесарының тілеуіндемін деп жүр- ген байлардың, төрелердің барлығы да патша əскеріне болысып кетті, елдің ішіне іріткі салды» [27], – деп көрсетеді. Ақынның көрсетуіне қарағанда жаңа жердегі ел ортасына келген Кене хан «екі күн ұдайы ешбір адаммен сөйлеспей, маңдайын ұстап, ауыр ой- ланып» рухани дағдарыс күйде болған. Тек жас Сұраншы мен Бəйсейіт батырлармен болған өзара жүздесуден соң ғана болашаққа деген үміті оя- нып көңілі жібіген сияқты. Естелігінің соңын Жамбыл ақын «Жетісудың кілең айбынды ерлері қо- сылып, Алатауды сілкінткендей бір қалың, қайратты қол» құралғанын ай- тып, кезінде бұл жағдайды ұстазы Сүйінбай ақынмен бірге жырлап, содан мынадай жолдар қалғанын келтіреді:

Жамбыл естелігі мен жырында поэтикалық пафос бар. Ол рас. Соны- мен бірге бұл берілген жолдарда бізден сəл де болса алыстап кеткен, сон- дықтан да бізге түсініксіздеу болып көрінетін, яғни қолына қару алып, баптап арғымақ мінген батырлар дəуірінің тарих қойнауына кеткелі тұр- ған соңғы кезеңінің табы бар. Ақын-жыраулар шығармашылығы арқылы бізге жеткен дерек көздерінің өткен тарихымыздың ішкі əлемін түсінуге қосқан баға жетпес үлесі де мүмкін осы болар. Қорыта айтқанда, Кене ханның қырғыз жасақтарымен қақтығыстар қарсаңында Жетісуда қалыптасқан саяси жағдай хан қолының пайдасы жағында емес-тін. Ресейдің Батыс Сібірлік əкімшілік орындары жергілікті ұлы жүз басшыларын Кенесары хан ұстанымын қолдамауға иландырып үлгірген еді. Сондай-ақ ішкі ауызбірлігі жəне Ресей экспансиясына қарсы қоярлық нақты күші жоқ қазақ қоғамы үшін басқа балама жол да жоқ- тын. Қалыптасқан объективті жағдай азатшыл ұстанымдағы Кене хан мен оның қосынын қайшылықты да күрделі жағдайға əкеліп тіреді. Бұған қосымша қырғыз елінің іргесіне келіп тоқтаған Кене хан көрші əрі туыс халықтың билеушілеріне сырттан төнген қауіпке қарсы одақ құруды ұсынды. Тура осы мезгілде қырғыз билеушілеріне Батыс Сібір əкімшілігі тарапынан да ұсыныс түсіп, онда Кенесарыға соққы беру жөнінде айты- лып, қажет болса əскери көмек беруге даяр екендігін білдіреді. Қырғыз манаптары Ресей əкімшілігі тарапынан айтылған ұсынысты қабыл алады. Міне, осы баяндалған жағдай Кенесары хан қолының қырғыздармен болған қақтығыста жеңіліс табуын тек бір ғана фактімен, яғни Рүстем сұл- тан мен Сыпатай батырдың өз қолдарын алып майдан даласынан кетіп қа- луымен байланыстырудың тым бір жақты тұжырым екендігін көрсетеді. Кене ханды Жетісуға алып келген мақсатының жəне қырғыз жасақтары- мен ақтық шайқасының тағдыры жоғарыда баяндалған 1846 жылғы Көксу жəне Лепсі өзендері бойында болып өткен кеңестерде шешіліп қойған еді. Тіптен шайқас деуге келмейтін Кекілік Сеңгірдегі оқиға Ресей əкімшілік жəне əскери басшылық орындарының сценариі бойынша даярланған қо- йылымның соңғы актісі болатын. Ұзақ мерзімге созылған тынымсыз ар- палысты күрестен жəне соңынан қалмаған шарасыздықтан əбден қажы- ған Кене хан айлалы жауы құрған тұзаққа қалай түсіп қалғанын өзі де сезбей қалды. Сонымен, Нысанбай жыраудың «Кенесары–Наурызбай» жырынан ХІХ ғасырдағы қазақ тарихының ең бір күрделі беттерінің арнасымен таныс- қандай боламыз. Жырдан жыраудың нағыз талант иесі екендігі, сондай-ақ қиянат пен зорлыққа, əділетсіздікке жаны қас оның отаншыл жəне мем- лекетшілдік ұстанымдағы азаматтық тұлғасы анық байқалады. Оның шы- ғармашылығынан туған «Кенесары–Наурызбай» жыры ХІХ ғасырдағы ұлт өмірінен кейінгі ұрпаққа жеткен маңызды мəдени ескерткіш жəне отан тарихын тура да терең түсінуге көмектесетін дерек көзі ретінде ешуақыт- та құнын жоғалтпақ емес.

Ескертулер 1. Əуезов М. Əдебиет тарихы. // «Кенесары–Наурызбайдың» қысқаша əңгі- месі. – Алматы: «Ана тілі», – 1991. 2. Хан кене. – Алматы, – 1993. – 53 б. 3. Бөкейханов Ə. Шығармалар. – Алматы, – 1994. – 114, 121 бб. 4. Середа Н. Бунт Киргизского султана Кенесары Касымова (1838 – 1847); А.Кенесарин. Кенесары и Садык. – Атырау-Уральск, – 1992. – 21-24, 31-33 бб. 5. ҚР ІІМ АҚДА. No04010 Е.Ысмайыловтың ісі, 1-т., 59-59 об пп. 6. Сонда, 93 п. 7. Сонда, 93-99 пп. 8. Сонда, 2-т., 386-389 пп. 9. Сонда, 398-398 об пп. 10. ҚР ІІМ АҚДА. No06771 Е.Бекмахановтың ісі, 1-т., 2-2 об пп. 11. Сонда, 51-52 пп. 12. Сонда, 328 п. 13. Сонда, 2 т., 299-300 пп. 14. Хан кене... Аталған басылым, 18-19 бб. 15. Сонда, 33 б. 16. Сонда, 34 б. 17. Солтоноев Б. Қызыл қырғыз тарихы. – Бішпек, – 1993. 1-кітап. – 202 б. 18. Аристов Н.А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы: Очерки истории и быта населения Западного Тянь-Шаня и исследования по его исторической географии. – Бишкек, – 2001. – 484 с. (Бұл оқиғаға Е.Бекмаханов та көңіл аударған. Қараңыз: Бекмаханов Е. Казахстан в 20–40 годы ХІХ века. – Алматы, – 1992. – 330 с.). 19. Хан кене... Аталған басылым. – 2, 34 б. 20. Солтоноев Б. Қызыл қырғыз тарихы. Аталған басылым. – 205 б. 21. Сонда, 207 б. 22. Хан кене... Аталған басылым. 36–37 бб. 23. Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям. – Алматы, – 1966. – 49, 50, 54 с ; Махаева А. Тойшыбек би жəне оның заманы. – Алматы, – 2006. – 63 б. 24. Присоединение Казахстана и Средней Азии к России (XVІІІ–XІX века). Документы. Автор-составитель Н.Е. Бекмаханова. – М., – 2008. 171–172 с. 25. Хан кене. – Алматы, – 1993. Аталған басылым. – 19 б. 26. Сонда, 146 б. 27. Сонда, 147 б. 28. Сонда, 147–148 бб. 3 Автор жабық қордағы тергеу істеріне байланысты берген қолхатындағы міндеттемесіне сəйкес кейбір кісілердің аты-жөнін атай алмады. 4 Бұл арада сөз белгілі мемлекет қайраткері Жағыпар Сұлтанбеков жөнінде болып отыр. 5 Е.Исмайловтың жарық көрген өлеңдер жинағы: «Тұлпар жыры», «Еңбек жемісі», «Жаз еркесі». 6 А.Ф. Якунин «Правда» газетінде (1950, 26 декабрь) жарияланған «Марксистко- ленинское освещение вопросов истории Казахстана» аталатын шулы мақаланың автор- ларының (қалған екеуі: Х.Г. Айдарова жəне Т.Шойынбаев) бірі. Ол К.Қасымов бастаған қозғалысты ұлт-азаттық емес, феодалдық-монархиялық ұстанымдағы қозғалыс ретінде қарастыруды жақтады. 7 Əдебиетте жыраудың өмір сүрген мезгілі ретінде осы жылдар қабылданған. Бұл көр- сету даусыз емес, яғни анықтай түсуді талап етеді. Жыраудың туған жылы ретінде 1822 жыл алынған жəне бұл тұжырымға негіз ретінде зерттеушілердің Нысанбайдың «15 жа- сында Кене хан қолына келіп қосылдым» деген көрсетудің қазақы көрсету тұрғысынан шартты екендігі есепке алынбаған 8 Бұл əңгімені бізге баяндап берген 85 жастағы Жылқыайдар ақсақал. 2012 жылы күзде Бұқарбай батырға арналған ғылыми конференцияға барған бізді Жылқыайдар ақсақал 80- дегі інісі Доларес ақсақал екеуі Нысанбай жыраудың жерленген қорымына ертіп барып бата жасауға себепші болған еді. Мекен-жайы: Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, «Ақ- қошқар» ауылы. 9 Қырғыз тарихшысы Белен Солтонаев «Қызыл қырғыз тарихы» атты еңбегінде XVІІІ ғасырда қырғыздың ханы Садырдың тұсында екі елдің арақатынасы бұзылып, мəселе бейбіт жолмен шешіле қоймаған соң, Абылай хан қолымен жорыққа аттанып, Талас жəне Шу бойы қырғыздарды бағындырып, Ыстықкөлге дейін барып, қайтар жолында өзімен бірге аманатқа Арқаға бір мың түтін (енді бір мəліметтерде алты жүз) қырғыз отбасын көшіріп ала кетеді (қараңыз: Солтонаев Б. Қызыл қырғыз тарихы. – Бішкек, – 1993. 1-кі- тап, 170–171 бб.).

3 ТАРАУ. АСҚАР СҮЛЕЙМЕНОВТІҢ «БЕСІН» ПОВЕСІНІҢ ТАРИХИ НЕГІЗІ ТУРАЛЫ Қазақ əдебиетінде өз ұстанымыңды бағдарламалық манифест арқылы жариялау дəстүрі қалыптаспаған. Бұл жағдай ондай мүмкіндіктің бол- мауына да байланысты шығар. Дегенмен де, ондай мүмкіндік қысқа мез- гілге болса да, бір рет берілді. Оны уақытында орнымен пайдаланып өз манифест-ұстанымын жариялап үлгерген Мағжан ақын еді. 1925 жылы өмірге келген «Табалдырық–Алқа» соның көрінісі. Ол əдебиеттің идеоло- гиялық конъюктурадан дербестігі туралы айтты. Сол арқылы қазақ көр- кем ойының əлемдік деңгейде тұрғандығын білдірді. Бұл бір қазақ көркем ойының жұлдызды шағы еді. Ұлт аспанында жарқырап жанған бұл жалынды коммунистік партия өз қолымен сөндірді. С.Сейфуллин мен С.Мұқановқа Қазақ пролетарлық жа- зушылары ассоциациясын құру туралы тапсырма берілді. Мақсат таптық негізде жіктелу ұстанымын əдебиетке де енгізу еді. Ұлы Ахаң мұндай ұран- ды ұстанымның көздеген мақсатын біле қойып «қазақ қаламгерлері біреу солай айтты екен деп ұлтын қуырып жеуге бере алмайды» деп қарсылық танытты. Билік дегенін істеді. Оған күйлеушілер де аз болған жоқ. Нені неге алмастыру жүріп жатқанын түсінгендер болды, бірақ олар тым аз-тын. Сонымен екінші, социалистік реализм ұстанымы басымдылық алды. Көп ұзамай-ақ бұл ұстанымның да шектеулі мүмкіндігі көріне бас- тады. Осы жамылғыны бетке ұстап ұлттық болмысқа жасалып жатқан шабуылды жұрт көрді. Өзіңді-өзің сақтау қамына көшпесең құрдымға кетеріне көзі жете бастады. Тығырықтан шығатын жол қандай? Көркем ой арқылы оны қалай айтуға болады? Алпысыншы жылдары осы арнада ізденіске барған қаламгерлер болмады емес, болды. Осы жүкті арқалап, негізгі сауалға концептуалды жауап берген шығармалардың алдыңғы қа- тарында Асқар Сүлейменовтың «Бесатары» [1] бар-тын. «Бесатарда» ай- тылған ойды тура да дəл түсініп, оның авторының ұлт əдебиетіндегі ала- тын орнын атап айта алатындай күйге енді ғана жеткендейміз. Яғни, сөз аталған шығарманың мағынасы жөнінде ғана емес, бұл сөздің сондай-ақ əр нəрсенің қасиетін өз дəрежесінде түсініп бағалай алатын кемелдігімізге де қатысы бар. Басқаша айтқанда, кез келген өнер туындысының мағынасына үңіліп, баға бергенде көкейге келіп тірелетін жалғыз сұрау: «Ол көрерменді (неме- се оқырманын) қандай ойға жетелейді?» болса керек. Осы сауалға жауапты 60-70 жылдарда өмірге келген көркем өнер туындыларынан жеңіл-ақ байқауға болатын еді. Бұл ұлт руханиятындағы жағымсыз өзгерістердің оның ойлы перзенттері үшін дертке айналған бір тарихи кезең еді. «Ақбілек» жəне «Бесатар». «Бесатардың» астарында 20-ғасырдың 10-20 жылдарында қазақтың басынан өткерген азапты өмірінің табын бо- йына жинаған Ж.Аймауытовтың «Ақбілегі», М.Əуезовтің «Қорғансыздың күні», М.Жұмабаевтың «Жүсіп ханы», І.Жансүгіровтың «Құлагері» сияқ- ты шығармашылық тəжірибесі жатыр. Ресми идеология бұл шығармалар- дағы негізгі ойды ұмыттыруға біраз күш жұмсады, бірақ ұмыттыра алған жоқ. Өйткені аталған туындыларға өзек болған өмірлік шындық сақталып қалған еді. Ол қазақтың ұлттық болмысына төнген қауіп болатын. Орыс- тандыру процесінің қарқын алуы, қазақ тілінің құнсыздануы, салт-дəс- түрдің əлсіреуі, қазақ мектептерінің жабылуы т.б.с.с. Кез-келген қоғамдық маңызы бар туындыны өмірге əкелетін нəрсе – оған деген сұраныс. Елдің ғасыр басындағы ауыр халі, он алтының кө- терілісі, оның ізін ала жеткен революциялық аласапыран, азамат соғысы, ұлт-азаттық қозғалыстың жеңіліс табуы – осының бəрі-бəрі қалам ұстаған ел азаматынан шығармашылық тұрғыдан қорытуды талап еткендей еді. Солай болды да. Өмірге М.Əуезовтің қаламынан туған «Қорғансыздың күні», Ж.Аймауытовтың «Ақбілегі» келді. М.Əуезовтің «Қорғансызындағы» Ақан болыс ел іші берекесінен ай- рылған қоғамның зорлықшыл жуаны ғана емес, өз іші дербестігінен, əлдісі əлсізіне қиянатшыл жұртты алаңсыз қорлауды əдетіне айналдырған ресейлік билік жүйесінің өкілі. Ал Ғазиза болса екі бірдей дүлей күштің қыспағында қалған «жазықсыз, таза» (М.Əуезов) көпшіліктің өзі еді ғой. Империя іші азамат соғысы жылдары (1918–1921 жж.) ақ жəне қызыл болып ақтық айқасқа түскен күштердің ортасында қалып, малы мен жаны талауға түскен қазақ сияқты елдің аянышты күйін Жүсіпбектей ағынан жарылып ашық айтқан басқа жазушыны атап айту қиынға түседі. Ақбі- лек қазақтың шығыс жақ бетіндегі жұртының Мамырбай атты ауқатты- сының бетіне қараған жалғызы. Тұрмысқа беріп, қызығын көрсем деген үкілі үміті. Соғыста жеңіліп Қытай жақ бетке ығысқан орыстың ақ офи- цері Ақбілек сұлуды ата-анасының қолынан тартып əкетіп, былай шыға зорлап, тастап кетеді. Мынандай қиянатқа араша түсе алатын елде қауһар, қайрат жоқ-тын. А.Сүлейменовтың «Бесатарындағы» оқиға тағы да сол өз еркі өзінде емес елдің оңтүстік жақ бетіндегі «басында кеме қалған» қасиетті Қа- зығұрттың төңірегінде өтеді. Қазақтан қара жұмысқа жігіт аламын деп жарлық шығарған патша еркіне қарсы шыққан қазақтың Төрехан сияқты егде тартқан қариясының жалғыз ұлы Сəруарды тұтқынға алып, қарсы- лығын таптап, жерінің байлығын иемденуден үмітті орыс офицері «өзін шалғы, ал қазақты пішендей» сезінеді. (А.Сүлейменов). Солай болды да. «Қазақтың дəлел сөзін, дəйек ойын» құйрығына да ілмеген орыстың тө- ресі елдің оңы мен солын танып қалған оқыған қыршын жасты, бар бол- ғаны Шымкенттегі переселен мекемесінің аудармашысы Сəруарды атты да тастады. Өрімдей жастың арманындай аялаған Қараала арғымағын да аямады. Екеуін бірдей жоқтап артында Қазығұрт қалды. Міне осы жоғарыда қазақ көркем ойының ұлы тұлғалары баяндаған ақиқаттан туындайтын тұжырым қандай болмақ? Империялық озбырлық алдында сен ел, жұрт емессің, панасызсың, қорғансыздың күнін кешкенің кешкен. Ақбілектей пəк те сұлу аруыңды қорлап, өмірдің табалдырығы- нан енді ғана аттаған Сəруардай есті жасыңды көз алдында атып тастаға- ны болашағыңа балта шапқаны емес пе еді?! Ж.Аймауытов пен А.Сүлей- меновтың ұлт тарихының түрлі кезеңдеріндегі фактілерге сүйеніп айтпақ ортақ ойы осы еді ғой. А.Сүлейменовтың оқырманына ескерту ретінде жеткізген өмірлік негізі мығым ойлары мына жолдарда көрініс тапқандай: «Апыр-ау, осы елдің түбіне көріп алам жетпеп пе еді, бір Алланың өзі сақтар жетпеп пе еді; ауып келіп асыңды ішіп, табағыңды тепкен жендеттің қымыз кекіріп тұрып маңдайыңнан шерткенде қол қусырғаның, қол қусыра бергенің жетпеп пе еді? Нені көріп аласың сонда? Ел айбаты көп ердің іркес-тіркес айдалып кеткенін бе?» [2]. Жазушы озбыр, зорлықшыл билікке он алтының бас көтеруінен соң араға 25-30 жыл салып жанұшыра қарсылық танытып отырған момақан жұртын осылай баяндайды. Сол қарсылықтардың міндетті түрде ел аза- маттарына қатысты жаппай репрессиямен аяқталатынына меңзейді. Им- периялық орталықтың араға уақыт салып қазақ жұртының оның саяси басқарушы тобын баудай түсіріп, бассыз қалдырып отырғанын олай емес- тін деп кім айта алады? Ғ.Мүсіреповтың «Бесатарға» байланысты не айтқысы келді? Мəселе мынада: бұл пікірдің астарында А.Сүлейменовтың ұлы туындысына ті- келей қатысы бар тарихи фактілер жатыр. Ғ.Мүсірепов шығарма авторы туралы «жаңаша жазушы, жазуға жаңалық кіргізер жазушы келе жатыр. Ойлы да серпінді жазушы келе жатыр. Тек Асқарды сыдыртып оқымай, ішке түйе оқу керек» [3], – дейді. А.Сүлейменов пен Ғ.Мүсіреповты жо- лықтырып, тіптен табыстырып тұрған қандай негіз? Тарихшы ретінде ма- ған осы тақырыпқа қысқа болса да тоқталуға тура келеді. Менің пікірім- ше, екі сұңғыла қалам иелерін диалогқа тартқан 16-ның көтерілісі емес, одан кейінгі, яғни 1930 жылғы советтік реформаларға ашық қарсы шық- қан қарапайым халықтың Созақ жəне Қарақұм атанған көтерілістері, осы көтерілістерге қатынасқан ерлерге советтік билік тарапынан жасалынған қиянат, ұмытылмайтын əділетсіздік еді. Үкімет тарапынан жасалынған бұл əділетсіздікті Ғ.Мүсірепов көзімен көрді, жазушы ретінде, əрине, жа- нымен сезінді. Өкініштісі сол, өзі куə болған сол бір қайғылы оқиғалар жөнінде пікір, тұжырымдарын өзімен бірге ала кетті. Айтуы парыз еді, айтпады. Ал қаламгердің А.Сүлейменовтың «Бесатарына» тебірене пікір білдіруіне түрткі салған осы 30-жылғы Созақ жəне Қарақұмдағы халық көтерлістері болатын. Осы ретте Ғ.Мүсірепов «Бесатарға» байланыс- ты бір ойды дəл білдірді: жазушы Асқар үшін негізгі нəрсе кітап жазу емес, кезінде аяқ асты болған ақиқатқа жету, советтік идеология күресін- ге ысырған шындықты аршып-алып, оқырманға жеткізу. Повестің жарық көрген жылына қараңыз: 1970 жыл. Коммунистік идеологияның тағында отырған шағы. Советтік кезеңде орын алған əділетсіздіктер жөнінде тіс жарып сөз айтуға болмайтын шақ. Советтік биліктің талқысынан жақсы хабардар кəнігі жазушының «Асқар ашық, айқын жазады. Жасырар – бү- гері, мысық-көмбесі жоқ жазушы» деген сөзі шығармашылығы арқылы өзі айта алмаған, бірақ өмірінің соңына дейін ішін жегідей жеген ақиқат- ты жазушы Сүлейменовтің жігерлі жас талантқа тəн құлшыныс жəне ше- берлікпен айта алғанына ризашылығының көрінісі еді. А.Сүлейменов болса 1930 жылғы Созақ пен Қарақұмдағы көтеріліс- тердің табы əлі де ел жадында айқын, көмескілене қоймаған шақта өмірге келді де, осы рухани атмосферада тəрбие алды, қалыптасты. Созақтық кө- терілісшілерге жасалынған шексіз қиянат туралы елдің жады мен аузын- дағы күнделікті əңгіме жазушының санасына балаң шағында еніп, кейін- нен көзқарасына ықпалды болып, шығармашылығында сілкініс тудыруы əбден мүмкін еді. Жазушының «Бесатарын» оқып, оның конформизмнен баз кешіп, халықтың күй өнеріне соншама құлай еніп, жалғызсыраған əлемін сезінгенде еріксіз осы ойға келесің. Ресейлік биліктің Түркістанды жаңадан, екінші рет жаулап алуы. Ғ.Мүсірепов бұл фактілер жөнінде неге үнсіз қалды? 1929-1931жж. қазақ жерінде советтік реформаларға қарсы 372-і халық толқулары мен көтерілістері болып өткіндігі мəлім. Қазақ даласын құшағына алған бұл көтерілістердің шарықтау шегі, ал көтеріліске шыққандардың ортақ ұста- нымы мен бағдарламасы белгілі дəрежеде Созақ жəне Қарақұмдағы қар- сыласуларда анық көрініс тапты. Тарихи құжаттар көтерілісшілер тарапы- нан мынадай талаптар қойылғандығын баяндайды (ең негізгілері): «1. Ауылды тапқа жіктеу тоқтатылсын (ОГПУ агенттерінің берген мə- ліметінен). 2. Билік 1928 жылы орташалардан тартып алған мүліктерін қайтарсын. 3.Сенім еркіндігі берілсін, мешіттер қайтарылсын, дін қызметкерлері- не дінге қатысты шараларды өткізуге, балаларды дін жолында оқытуға рұқсат берілсін. 4. Ірі байларды тəркілеген соң, енді тəркілеуді тоқтату туралы декрет болған, ал бірақ бұл жағдай орташаларға байланысты жалғасуда, мұндай əрекеттерді тоқтатуды талап етеміз. 5. Колхоздар құру ерікті түрде жүрсін. 6. Салық əр қожалықтың көлеміне қарай салынсын. Астық екпейтін- дерге астық салығы салынбасын» [4]. Ал енді өкімет пен халық арасында- ғы 30–жылғы шатақ қандай шешімін тапты, осы тақырыпқа қысқа тоқта- лайық. Жоғарыда баяндалған көтерілісшілердің талаптарында басбұзар- лық бірдеңе бар ма еді? Əрине, жоқ-тын. Осы ретте мынадай жағдайға көңіл аударған артық емес. 20-30 жылдардағы Совет үкіметі өз халқынан қолдан жау жасаған үкімет болды. Оның 1927-1932 жылдар аралығын- дағы алаштық буынға байланысты жүргізген екі дүркін сот процестері, 1929-1931жж аралығында болып өткен 372 қарулы бас көтерулерді қанға бояп басқаны – бұл қазақ елін екінші мəрте жаулап алумен тең еді. Бұл жолы енді советтік билік тарапынан. Бүкіл Қазақстан бойынша 1929 жыл- дың қыркүйегінен бастап (Тақтакөпірдегі) жүрген көтерілістер тізбегімен келіссөз арқылы бəтуаға келу биліктің қаперінде болмады. Көтерілісші- лерге советтік реформаларға қарсы бай мен ишан-имандар ұйымдастыр- ған «бандиттік», «басмашылар» қозғалысы ретінде баға берілді. Осы тұр- ғыдан көтерілісшілерге қарсы қоғамда үгіт-насихат жүргізіліп, қоғамдық пікір қалыптастыруға күш салынды. Халық қарсылығы тапаралық кү- рестің көрінісіне жатқызылды. Ал большевиктік биліктің жөнсіз астық, ет салығы, орташалар мен қарапайым шаруа қожалықтарына жасаған қияна- ты, сол арқылы ұлттың қалыпты өміріне салынған іріткі есепке алынбады. Сонымен бірге, баррикаданың бір жағында коммунистер мен басым түр- де орыс, еуропалық нəсілді кəсіби əскерилер мен переселен шаруалардан тұрған қарулы əскери құрамалар тұрса, оның екінші бетінде өзінің заңдық құқын, ұлттық бірегейлігі мен болмысын қорғауға көтерілген қарапайым халық тұрды. 1930 жылы 7 ақпанда басталған Созақтағы халық көтерілісін басуға арнайы жеткен ОГПУ басшысы Альшанский Түркістаннан Мəскеуге, Ал- матыға, Ташкентке, Шымкентке, Қызылордаға жолдаған жедел хабарын- да мынадай жағдайды баяндады (үзінді): «13 февраля отряд коммунаров под руководством сотрудника ОГПУ Никитенко боем заняли Сузак, что 130 верст севернее города Туркестана. Вследствие натиска банды того же числа вынуждены были отступить в направлении Чулак Кургана... Убито в бою 300 бандитов, повторяю триста бандитов, двести захвачено в плен, большое количество лошадей до 70 экземпляров. Потери нашей сторо- ны ранено два..» [5]. Халық арасындағы сақталған дереккөздері тұтқынға алынғандардың да басым бөлігінің атылғандығын айтады. Бұл арада «не қылған көп бандиттер, қоршауда қалып, зеңбірек, пулеметтермен атқыланған Созақ «бандыларының» арасында бала-шаға, бейбіт тұрғындар болған жоқ па?» деген сауалға, əрине, жауап берілген жоқ-тын. Қарақұмдағы алғашқы қақтығыстарда да көтерілісшілер арасында бол- ған шығын аз емес-тін (347 адам шамасында). Адам шығынының ендігі уақытта бұдан да көп болуына көзі жеткен əскерилер жағының басшы- сы Евсеев 1930 ж. сəуірінде Голощекинге хат жолдап, қалыптасқан ауыр жағдайдан шығу үшін мемлекеттік комиссия құрып, «қазақтың ұлттық əскерімен» (Евсеев көтерілісшілер қолын осылай атайды) келіссөз жүргі- зуді талап етеді. 12 сəуірде Алматыдан арнайы комиссия шығатындығы туралы хабар келеді. Ол мына құрамда еді: Ə.Жангелдин (Қазақ Орталық Атқару Комитеті төрағасының орынбасары-төраға), Ғ.Мүсірепов (хат- шы), С.Сейфуллин, Юсупов жəне Тыспаев. Комиссия 19 сəуірде Аралға келіп жетеді [6]. Осы арада мындай жағдайды айтқан жөн. Комиссияны көтерілісшілер «үкіметтің өзі келгендей қабылдайды» (құжатта солай жазылған – авт.). С.Сейфуллин сөйлеген сөзінде көтерілісшілер «үкімет өзі билікке келген уақыттан бері алғаш рет жерге түсті» деген пікір айтты деп көрсеткен. Келіссөзді көтерілісшілер жағынан басшылары Досжан Қараев, Сарт жəне Байымбетов Жұмағазы жүргізеді. Көтерілісшілермен келіссөз шамамен жиырма күнге созылып, əсіресе отызға жуық мергендер тобы қару-жарақтарын беруден бас тартады. Қорыта айтқанда, келіссөз нəтижесінде көтерілісшілердің басым бөлігі үкіметтік комиссияның уəдесіне сеніп қаруларын өткізіп, тұрақты мекен- жайларына оралады. Көп ұзамай-ақ көтеріліс басшылары, оған белсенді атсалысқандар, мергендер тұтқындалып, аяусыз жазаланды. Билік уəдесін орындамады. ПП ОГПУ-дің Ерекше үштігінің шешімімен Қарақұм кө- терілісіне қатынасқан 175 адам ату жазасына кесілді, 172 адам 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге еңбекпен түзету лагерлеріне айдалды ж.б.с.с. [7]. Үкімет пен халық арасындағы қайшылықтың мұндай нəтижемен аяқ- талуы, əрине, үкімет комиссиясы мүшелеріне де көлеңке түсіргендігі түсінікті. Советтік өмірде орын алған бұл əділетсіздік Ғ.Мүсірепов сияқ- ты ірі шығармашылық иесінің жанында терең із қалдырғаны сөзсіз. Жазу- шының өзімен бірге ала кеткен сырларының бірі, мүмкін осы Қарақұмда- ғы қайғылы оқиғаға да байланысты болуы əбден ықтимал. А.Сүлейменов сияқты ойлы жазушымен екі мəрте кездесіп, сөйлес- кенім бар. Ол кездесулерден алған əсерді ұмыту мүмкін емес. Сол кезде- сулерден менің жадымда жатталып қалған мынадай бір екі детальды айта кетейін. Бірі, Асакеңнің Созақ көтерілісіне қатынасқан 17 жасар мерген туралы əңгімесі. Жазушы төбе басына орналасып алып төмендегі қызыл əскердің біразын жайғаған мергенді байлаулы жаяу күйінде қызылдар- дың Шымкенттің көшесімен алып өткендігін тебірене есіне алғаны еді. Екіншісі, сол кездесудің бірінде ол «мен неге екенін білмеймін советтік биліктен 17-імде көңілім қалды» деген сөзі еді. Асқар Сүлейменов сияқ- ты жарқын талантты өмірге əкелген советтік биліктің өткен ғасырдың 30-жылдары елге жасаған қиянаты емес пе деген ой санамнан кетпейді. А.Сүлейменов (мені жазушылықта жүрген ағайындар кешірер) көп жазушының бірі емес. Ол қазақ ұлтының аса қауіпті идеологиялық илеу- ге түскен кезеңіндегі зиялысы. Көп зиялысының да бірі емес. Зиялылық- тың басты міндеті еліне байланысты «Біз кімбіз? Қайда барамыз?» деген сауалға жауап іздеу екендігін мойындап, оған өз жауабын берген шығар- машылықтағы ірі тұлға.

Ескертулер 1. Сүлейменов А. Бесін. Хикаялар. – Алматы, – 1990. – 152 б. 2. Сонда, 63 б. 3. Парасат падишасы. Естеліктер. – Алматы, – 1998. – 201 б. 4. Қазақстан Республикасы Президентінің архиві. 141-қ., 1-т., 2968-іс, 141-148 пп. 5. Шымкент мемлекеттік аймақтық архиві. 3-қ., 1-т., 14-іс, 9 п. 6. ҚР ПА. 141-қ., 1-т., 2927-іс, 40 п. 7. Омарбеков Т. 1929–1931 жж. халық көтерілістері. – Алматы, – 2018, – 465 б.

Оқырманға ұсынып отырған кітап, əдебиеттану жанрында жазылған еңбек емес. Автор алдына мүлдем ондай міндет қойған жоқ. Əдебиеттану ол ғылым саласы жəне ғылымның күрделі саласы, зор кəсібилікті талап етеді. Автор бұл арада əдебиетті қоғамдық ойдың көрінісі, ал жазушыны қоғамдық қызметтегі тұлға есебінде қарастыруға тырысты. Мəселе мынада. Азаттық, ел ретінде өзін-өзі сақтау үшін күрес жолында тұрған қазақ қоғамында ақын, жазушының орны ерекше маңызды, тұғыр- лы болды. Қоғамдық пікірді, оның талғам тілегін, елдің ағымдағы мақсат- мүддесін анықтауда жетекші рөл атқарды. Қоғам ақын, жазушының айт- қанына құлақ асты, қиын сəттерде соңына ерді. Абайдың шығармалары шешімі күрделі сұрауларға жауап іздеп жолға шыққан алаштық буынға сенім берді, бағыт-бағдар болды. Кезінде Исатай Тайманұлы бастап əді- лет іздеп көтеріліске шыққан көпшілікке ұран, рухани азық болған Ма- хамбет пен Шернияздың өлеңдері сияқты. Сол сияқты Ахаңның, Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылығы көр- кем ойдың, əдебиеттің шеңберінен анағұрлым шығып жатыр. Өйткені Ахаң үшін əдебиеттен, жазушылықтан биік тұрған нəрсе бар. Ол ел, ұлт мүддесі. Əдебиетте осы мүддеге қызмет етпек, одан биік оның да мүддесі жоқ. Осы жолдағы күреске ол өмірін арнады. Жазушы А.Байтұрсынұлы- ның бұл тағдырын Міржақып Дулатұлы, олардың ізімен əдебиетке келген Мағжан, Жүсіпбек, Мұхтар жəне басқа ұмтылыс ұстанымдағы ақын-жа- зушылар бөлісті. Ал совет өкіметі бұл ұстанымға қандай көзқарас танытты? Теріс. Ұлт- шылдық ұстанымдағы қазақ қаламгерлерінен бұл бетінен қайтып, тап- тық-партиялық ұстанымға көшулерін талап етті. Сондай-ақ өкіметтің бұл таптық-партиялық ұстанымы таза күйінде көрінген жоқ, оның артында семсеріне сүйеніп ұлыдержавалық мақсат-мүддесі тұрды. Əдебиеттегі жаңа үрдістің басында тұрған жас буын Мағжан, Жүсіп- бек жəне Мұхтарды дар алдына қойып биліктен кешірім сұрап, қолхат жазуға мəжбүрледі. Жігерлерін сындырмақ болды. сындыра алған жоқ. Олардың ұлтына арнаған сезімі кейінгі ұрпаққа сол күйінде жетті. Əде- биеттегі осы үрдісті қорыту, сөйтіп оны ұлттық қоғамдық ойдың көрінісі ретінде көпшілікке, білім жүйесіне жеткізу əдебиеттанудың үлесіндегі жұмыс. Қазақ əдебиеттану ғылымы дербес сала ретінде өткен ғасырдың 20–30 жылдарында қалыптаса бастап, М.Əуезов, С.Мұқанов, Е.Исмай- лов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев жəне басқа зерттеушілердің ізденістерінің нəтижесінде қазақ əдебиетінің сан ғасырлық жүріп өткен жолын қорыту ісінде алғашқы тұжырымдарын жасады, қоғамның рухани өміріндегі құбылысқа айналды. Қазақ қоғамдық ойын қорыту ісі əдебиеттану арқылы жүрді. Əдебиеттанушылардың қаламынан туған оқулықтар мен оқу құралда- ры жас ұрпақтың қоғамдық санасы мен талғамын қалыптастыра алатын- дай деңгейге көтерілді. Шындыққа айналған бұл жағдай идеологиялық аппаратқа ұнамады. Əдебиеттану ісінде белсенділік танытып, еңбектері концептуалдық ұстанымымен көзге түскен Есмағамбет Исмайлов 1951 жылы абақтыға жабылды. 1953 жылы осы жағдай талантты əдебиетта- нушы əрі жазушы Қажым Жұмалиевтің сондай-ақ əдебиеттегі Абай мек- тебін зерттеуші М.Əуезовтің шəкірті Қайым Мұхамедқановтың да басы- на түсті. Өзіне төнген қауіпті сезген Мұхтар Əуезов Мəскеуде ығысты. Əлгінде ғана өмірге келген Ғылым академиясының президенті Қ.Сəтбаев қызметінен босатылып, саяси қудалауға алынды. Яғни, жиырма жылға жетер-жетпес уақытта қаламгерлерге жасалын- ған қиянат келесі буын əдебиеттанушылар мен жазушыларға байланысты қайталанады. 30-жылдардағы репрессиялық актілерден аман қалған Мұх- тар Əуезовпен кезекті рет большевиктік идеологияға «адалдық» талап етілді. Жазушыға жасалынған бұл жолға шабуылға «қабырғасы» қатайып, биліктің сеніміне кірген «феодалдық-рулық мінез-құлықтағы» М.Əуезов қаламдастары ерекше белсенділік танытты. 1951 жылғы Абайдың əдеби мұрасы мен шəкірттеріне арналған дискуссияда қарсы жақ байқатқан «мі- нез» соның айғағы еді. Соңында айтарымыз, тарихшының міндеті тарихи бұлақтарды (дерек көздерін) тауып, оларды қорытып, ғылыми айналымға қосу. Біздің кітабы- мызда сөз болған қалам иелері қазаққа отанын қайтарып, оған өз істеріне қатысты елдік құқын иемденуді ғана талап етті. Басқа ештеңе де асыра сұраған жоқ. Тарихи фактілер солай дейді. Ұлыдержавалық күштер түрлі демагогиялық əдістерге барып, бұл то- лық негізді табиғи талапты орындаудан бас тартты. Онымен шектелмей азаматтық қоғамдарда қабылданған заңдық жəне этикалық нормаларды аяқ асты етіп, өз құқын сұраған ұлттың шығармашылықтағы белсенді күштерін, саяси басшылығын перманентті түрде жоюмен, саяси қудалау- ға алумен болды. Ұлттың төл тарихынан алатын сабағына негіз боларлық тұжырымдардың бірі осы болса керек.

Раздел І

No1 1909 г., июля 1510. – Телеграмма степного генерал-губернатора Е.О. Шмита в министерство внутренних дел о продлении ареста Ахмета Байтурсынова

СПб, министру внутренних дел. На основании циркуляра 104950 про- шу [о] продлении [в] порядке статьи 33 ареста бывшему заведывающему русско-киргизским училищем [в] Каркаралах Ахмету Байтурсунову, за- держанному первого июля за противоправительственную агитаторскую деятельность [на] почве сепаратизма.

No2 1909 г., июля 26. – Справка Омского жандармского управления об Ахмете Байтурсынове, предоставленная Департаменту полиции

Сведения о лице, привлеченном к переписке в качестве обвиняемого бывшем заведывающем русско-киргизским училищем в г. Каркаралах киргизе Ахмете Байтурсунове. 1) Когда послана лит А. «11» июля, 1909 г. за No 226. 2) Фамилия, имя и отчество (о замужних упомянуть первоначальную фамилию). Байтурсунов Ахмет Байтурсунов. 3) Время рождения. 5-го сентября 1873 года. 4) Место рождения. Тулсунская волость Тургайской области. 5) Вероисповедение. Магометанское. 6) Происхождение. Киргиз. 7) Народность. Киргиз Тургайской области. 8) Подданство. Русское. 9) Звание. Бывший заведывающий русско-киргизским училищем в г. Каркаралах. 10) Место постоянного жительства. г. Каркаралы Семипалатинской области. 11) Место приписки. Тургайская область Тургайский уезд. 12) Занятия. Учитель. 13) Средства к жизни. Личный труд. 14) Семейное положение (имя, отчество жены или мужа, имена детей, их занятие и местожительство). Жена Бадри-Сафа Мухамед Садыковна проживает в г. Каркаралах, занятий не имеет. Детей нет. 15) Родственные связи (имя, отчество, фамилия родителей, братьев, се- стер, места их жительства и занятия). Мать Кунчи, братья Кали 41 г., Ха- кымжан 40 л., Махмуд 36 л. Байтурсуновы проживают в Тургайском уезде, Тургайской области, занимаются скотоводством, сестра Зиваш замужем за Бейсим Балсиловым в Тургайской уезде, занимаются скотоводством. 16) Места постоянного жительства родителей или заменяющих их род- ственников или опекунов. Тургайский уезд Тургайской области. 17) Экономическое положение родителей. Имеют степное хозяйство. 18) Место воспитания (указать в каком именно заведении, сколько вре- мени пробыл, почему оставил каждое заведение, когда поступил и когда вышел). В 1886 г. поступил в Тургайское двухклассное русско-киргизское училище, пробыл 5 лет до 1891 г., окончил полный курс и в том же году поступил в Оренбургскую учительскую школу, пробыв до 1895 г., и окон- чил там полный курс. 19) На чей счет воспитывался. На казенный счет. 20) Был ли за границей, когда именно, где и с какой целью. Не был. 21) Привлекался ли раньше к дознаниям. Не привлекался. 22) Основания привлечения к настоящей переписке. Произведенное Каркаралинским уездным начальником дознание, из которого усматри- вается, что Ахмет Байтурсунов вел среди киргиз пропаганду в противо- правительственном сепаратистком духе, а также составлял приговор и собирал подписи к возвращению высланного киргиза Акпаева. 23) Время привлечения к переписке. «11» июля 1909 г. 24) Место производства переписки. г. Семипалатинск и 14 волостей Каркаралинского уезда. 25) Время и место обыска или ареста. 1-го июля в г. Каркаралах. 26) Время первого допроса. «16» июля 1909 г. 27) Что обнаружено по обыску. Ничего преступного не обнаружено. 28) Принятая мера присечения (указать куда заключен под стражу, где отдан под надзор полиции, кому отдан на поруки и т. д.). Заключен под стражу в Семипалатинский тюремный замок. 29) Время сообщения (кому именно, число и No) о привлечении к до- знанию обвиняемого состоящего на государственной службе или воспи- таника учебного заведения, по принадлежности, его начальству «...» 190... г.за No ...

No3

В здешней тюрьме томится 5-й месяц Ахмед Байтурсунов, талантли- вый киргизский поэт. В 1909 г. он издал книгу «Крык-Мысал» – сорок басен, перевод в стихах 40 басен Крылова. Книга отпечатана в Академии наук. Ахмед Байтурсунов состоял заведующим русско-киргизской школой в Каркаралах. Преступления Байтурсунова, изложенные в отношении Семипалатин- ского губернатора г. Тройницкого на имя попечителя западно-сибирского округа, таковы: 1) минувшей зимой ученики русско-киргизской школы подрались с од- ним сартом – жителем города; 2) в школе нет русских учеников; 3) в 1905 г. принимал участие в делах киргиз, когда они подавали пети- цию государю; 4) знакомство с членом 1-й Государственной Думы г. Букейхановым и выборщиком Акбаевым; 5) во время русско-японской войны не обнаружил патриотизма. Уво- ленный от службы Байтурсунов поехал к попечителю. Выслушав объясне- ние, попечитель обещал ему возвратить старую должность. Но когда это стало известно семипалатинскому губернатору, Байтур- сунов был 1-го июля арестован, причем его уже обвиняют в пропаганде среди киргиз сепаратизма и не платежа податей! Байтурсунов сидит 5-й месяц. Не предъявляют ему обвинения и не ос- вобождают его. Прошения его на имя губернатора остаются без ответа.

Пометы: 1. Осведомительное бюро при Главном управлении по делам печати. СПб. Фонтанка 57. 2. 7-ое Делопроизводство. 20 ноября 1909 г. Вх. No 15562.

ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 10. Вырезка из газеты.

No4

1909 г., ноября 17. – Письмо члена Государственной Думы Н. Скалозубова товарищу министра внутренних дел П.Г. Курлову об аресте Ахмета Байтурсынова В Семипалатинской и Усть-Каменогорской тюрьмах томится без суда по многу месяцев ряд интеллигентных киргиз, просящих обратить внима- ние на безвыходное положение их и их семей. От местных жителей и жены содержащегося в Семипалатинской тюрь- ме Ахмеда Байтурсунова я получил письма с просьбой ходатайствовать о выяснении его дела и положения. Байтурсунов – киргизский поэт, пере- водчик на киргизский язык басен Крылова. Он был заведывающим рус- ско-киргизскою школою в Каркаралах. Семипалатинским губернатором в вину ему ставилось, что он принимал участие в составлении петиции от киргизского народа государю императору, а затем, совершенно, по увере- нию моих корреспондентов, неосновательно – пропаганду среди киргиз идей сепаратизма и неплатежа податей.

Арестован он 1 июля и до сих пор ему никакого обвинения не предъ- явлено. Далее, один из заключенных в Усть-Каменогорскую тюрьму (Семипа- лат[инская] обл.) в письме от 11 октября сообщает, что их, заключенных «бьют беспощадно».

No5 1909 г., декабря 10. – Справка в министерство внутренних дел по делу Ахмета Байтурсынова и Кольбая Теленгутова О преследовании киргиз в Семипалатинской области и в частности об арестовании киргиза Байтурсунова поступило письмо члена Государ- ственной Думы Скалозуба на имя г. товарища министра генерал-майора Курлова, которое в копии отправляется г. степному генерал-губернатору с просьбой сообщить сведения по содержанию его. Ходатайства члена Государственной Думы Некрасова, по проверке, не поступало. По делу киргиза Теленгутова имеются следующие сведения: 2ч. 39– 909 г., и д. 430–910 г. С 1900–1907 г. киргиз Кольбай Теленгутов служил переводчиком и письмоводителем у мировых судей Зайсанского уезда, а затем, уволенный от службы приказом председателя Семипалатинского окружного суда, как лицо, несоответствующее занимаемому положению, поселился в г. Кокпек- тах, где, выдавая себя за присяжного поверенного, занялся подпольной адво- катурой. В непродолжительном времени деятельность Теленгутова приняла настолько нежелательный для населения Зайсанского уезда характер, что волостные общества через выборных, вошли с ходатайством о выдворении Теленгутова из уезда, указывая: 1) что он подстрекательствами к поземель- ным спорам настолько обострил отношение между различными волостями, что враждующие нередко прибегали к убийствам и 2) что угон скота принял самые широкие размеры, так как Теленгутов, искусно подбирая свидетелей, достигал того, что похитители являлись суду оправданными. Целым рядом показаний допрошенных по делу Теленгутова лиц уста- новлено, что он поселял нескончаемые раздоры и смуты, склонял населе- ние не платить подати, побуждал не исполнять рапоряжения местныхвла- стей, противодействовал водворению переселенцев и обещал льготы при переходе в китайское подданство. В виду вышеизложенного, Теленгутов 1 Августа сего года, по распоря- жению губернатора, был арестован в порядке положения о государствен- ной охране и о нем возбуждено ходатайство пред степным генерал-губер- натором о высылке из пределов Степного края.

1. Доложено г. министру. Если до прзадников не будет ответа от гене- рал-губернатора, просить ускорить по телеграфу. 17/12. 2. Следить и доложить перед праздниками. 18/XІІ.

ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 15 и об. Подлинник.

No6 1909 г., декабря 31. – Докладная записка помощника начальника Омского жандармского управления ротмистра Леваневского

Совершенно секретно Поводом к начинанию дела об Ахмете Байтурсунове, как я доносил от 3-го октября за No 381, послужило появление в минувшем январе в г. Кар- каралах приговора, на предмет ходатайства о возвращении из ссылки кир- гиза Якуба Акпаева и подозрение, падавшее в составлении этого пригово- ра на Байтурсынова. Из допроса свидетелей обвинения, как фигурировавших в дознании каркаралинского уездного начальника, так и добытых мною путем неглас- ной разведки усмотривается, что Байтурсунов, начиная с 1905 г. занимал- ся среди киргиз пропогандой, сводившейся: к подстрекательству не пла- тить подати, не давать земли переселенцам, не повиноваться начальству и раздаче преступных воззваний. Из целого ряда данных против Байтурсунова показаний, наиболее ха- рактерными и полными являются показания акчетавского волостного управителя Амантая Адамбаева и почетного аксакала Аксаринской воло- сти Мангирбая Байдавлетова, старика 74 лет, присутствовавшего на ко- ронации ныне царствующего государя императора; показания этих двух лиц я привожу полностью; показания Амантая Адамбаева: «До 1905 г. на- род в степи жил спокойно, но вот, в конце этого года в Каркаралы явился Якуб Акпаев и начал внушать киргизам, что в прочих государствах народ живет свободно, нет у него начальства, не бойтесь и вы начальства, не исполняйте их приказы, не платите податей; в таком же духе и говорил Байтурсунов, как в 1905 г., так и все последующие года, вплоть до ареста. Разьезжая по аульным школам, сталкиваясь с киргизами в г. Каркаралах, Байтурсунов проповедовал следующее: я, говорил Байтурсунов, человек грамотный и на моей душе будет грех, если я вам всего не скажу. В на- стоящее время взяла вверх соц[иал-]демократическая партия и что вы не просите, все вам дадут. Русский царь теперь уже не может повелевать, он потерял силу, поймите вы – продолжал Байтурсунов, если бы русский царь был силен, он бы не стал собирать Государственную Думу, да и Ма- нифест 17-го октября дан не по своей воле царем, а по настоянию народа. Русского царя боятся нечего, у него остались верными одни казаки. По- дати не платите, в России за крестьянами целые миллионы недоимок и с

ними ничего не могут сделать, потому что они не трусы и вы не бойтесь начальства. Поселков не образуйте, так как тогда вас переведут в русскую веру, будете платить по 10 руб. подати с души, станут брать вас в солдаты, а если у вас насильственно отберут землю, то откочевывайте в Китай и Афганистан. Когда я приезжал в Каркаралы, для сдачи податей, и хлопотал о несо- бранных недоимках, то Байтурсунов говорил мне, да и другим волостным управителям, чего вы беспокоитесь о недоимках, вон в России по газе- там видно, целые миллионы недоимок и то ничего крестьянам не делают. Черновик приговора возвращения из ссылки киргиза Якуба Акпаева со- ставлял Байтурсунов, это я сам видел, а переписан другим лицом, но кем не знаю. Байтурсунов говорил между прочим, что единственный выдаю- щийся человек из киргиз, это Алихан Букейханов, но он сейчас находится в трудном положении и нужно ему помочь, для этого каждый волостной управитель каждый год, перед сдачей податей должен высылать Алихану Букейханову по 50 рублей, и тогда он будет издавать газету противопра- вительственного содержания и, имея знакомых в Государственной Думе, будет отстаивать интересы киргизского народа. С вышеизложенным предложением Байтурсунова кентский волостной управитель Карибай Матаев в июле нынешнего года объезжал волости, но волостные управители, насколько мне известно, не согласились. По пово- ду Букейханова, Байтурсунов говорил в январе нынешнего года в Карка- ралах, где были волостные управители. Все речи Байтурсунова слышал я сам, равно и от других киргиз. Относительно кувского волостного управителя, могу показать лишь то, что он состоял в дружеских отношениях с Байтурсуновым, предла- гал подписать приговор о возвращении из ссылки Акпаева, говоря, что Байтурсунова нет, а если вернется Акпаев, то будет помощь населению. Сообщником Байтурсынова является киргиз Акчетавской волости Буда- бек Раимбеков, который распространяет среди киргиз в степи то же, что показал относительно Байтурсунова, внушает киргизам не давать лоша- дей при проезде начальствующих лиц, читает киргизам газеты противо- правительственного содержания, что я отлично знаю. Газеты Раимбеков получает из г. Каркаралов или от своего тестя Катыма Яукуфова или от фельдшера Ахмета Раимбекова. Дополнительно показываю, что все из- ложенные выше слова Байтурсунова, распространяет среди киргиз Смаил Байтенов, что я слышал от народа, и Байтенов составляет одну компанию с Акпаевым и Байтурсуновым». Показание Мангырбая Байдавлетова: «В 1907 и 1908 гг., когда мне приходилось встречаться с заведующим русско-киргизским училищем в г. Каркаралах Ахметом Байтурсуновым, он говорил мне, что русский царь в настоящее время совершенно обезсилен, что подати платить не надо, земли под переселенцев киргизы не должны давать и поселков не образо- вывать, потому что, говорил Байтурсунов, если вы перейдете на крестьян- ское положение, то с вас будут брать по 10 рублей подати с души, будете вы отбывать воинские обязанности и всех переведут в русскую веру. Рус- ских, говорил Байтурсунов, боятся нечего, русскому царю остались вер- ными одни казаки, а в случае надобности мы можем откочевать в Китай. Выше сказанное Байтурсунов говорил, между прочим, и в 1907 г., ког- да проездом в Кувскую волость к Хасеню Акаеву, остановился у меня в квартире, в присутствии многих лиц. Я лично слыхал, как Байтурсунов у себя на квартире, в устроенном им собрании киргиз, говорил, что нуж- но устроить так жизнь, чтобы никто из киргиз не имел собственности, а все, что каждый имеет, должны отдавать в общий склад, а оттуда уже каждый будет получать только то, что ему необходимо для жизни, тогда не будет бедных и все будут жить хорошо, и подать нужно платить нам, а не царю и мы сами поставим начальство. Разьезжая по аульным шко- лам, Байтурсунов собирал киргиз и все, что я показал выше, говорил им. Мне хорошо известно, что Байтурсунов раздавал киргизам воззвания, в которых говорилось, чтобы киргизы не платили подати, не давали земли переселенцам, не повиновались начальству, не давали ему лошадей для подвод. Совместно с Байтурсуновым, все его речи говорил киргизам и Хасень Акаев. Последний неоднократно приезжал ко мне и говорил мне, что вот Акпаев и Байтурсунов говорят, что не нужно платить подати, не давать земли, словом все, что я показал выше и приглашал меня помогать Акпаеву и Байтурсунову и работать вместе для распространия этих речей среди киргиз, но я отказался. Через Байтурсунова идет корреспонденция от Алихана Букейханова и все, что Байтурсунов для распространения передает Хасеню Акаеву. Все киргизы, недовольные какими-либо распоряжениями властей, ходили к Байтурсунову, но он их не успокаивал и не улаживал дела, а только боль- ше возбуждал. Благодаря пропаганде Акпаева и Байтурсунова, киргизы совершенно вышли из повиновения и теперь в степи идут такие грабежи и разбои, каких не бывало со времени султана Кенесары Касымова и если будет продолжаться так дальше, то будет еще хуже, чем было во времена Кенесары: так в 1907 г. у киргиз Беркаринской волости Сандыбая Байгути- на, по наущению Акпаева и Байтурсунова, за отказ присоединиться к ним, киргизы угнали 480 лошадей. При сдаче податей мне лично говорил Бай- турсунов, зачем я стараюсь собирать недоимки и отягощаю народ, в Рос- сии за крестьянами целые миллионы недоимок и то им ничего не делают, если бы ты, как один из самых влиятельных киргиз, не стал бы собирать недоимки, то и другие волостные управители стали бы делать тоже самое. Такие же противоправительственные речи, какие говорил Байтурсунов, и которые я показал выше, распространяют среди киргиз, как я слышал от последних, киргиз Акчетавской волости Будабек Раимбеков, Кентской во- лости Ахмет Раимбеков, Беркаринской волости Ибрай Акпаев, Токраун- ской волости Букейханов, да и все ученики русско-киргизского училища при Байтурсунове распространяли среди киргиз его речи. Приговор о воз- вращении из ссылки Акпаева составлял Байтурсунов. Вышеизложенные речи Байтурсунова распространяют среди киргиз, что я лично сам слыхал: Аксаринской волости аула No8 Нуржан Койбасов, Нугман Шюнгультаев, Мукжан Торбактаев, аула No8 Нурпеисов Искак, а также снабжают Акпае- ва и Байтурсунова деньгами». Вот два центральных против Байтурсунова показания, которые под- тверждаются показаниями других свидетелей или в полном объеме, или в отдельных частях, но во всяком случае, в приведенных показаниях нет ни одного факта, который не подтверждался бы кем-либо из свидетелей, часто живущих на расстоянии сотен верст друг от друга, свидетелей, занимаю- щих среди киргиз видное положение, пожилых и заслуживающих доверия. Резюмируя добытые перепиской данные вообще, необходимо прийти к заключению, что в Каркаралинском уезде существует целая группа лиц, хотя и не составляющая преступного сообщества в строгом значении это- го слова, но действующая по одной и той же программе; во главе этих лиц, к коим относятся Хасен Акаев, Смакан Букейханов, Смаил Байтенов, Ер- бикей Джайсембаев, Асылбек Сулюменев, Алтыбек Косубаев, Шайке Ма- шиков, Галий Маметкулов, Саттыбек Аристамбеков, Койбагар Кусмаилов, Будабек Раимбеков, Ибрай Акпаев, Нуржан Койбасов, Нугман Шюнгуль- таев, Мукжан Торбактаев, Искак Нурпеисов, по данным переписки стоит бывший член 1-ой Государственной Думы Алихан Букейханов, правой ру- кой которого является Байтурсунов. Из всех падающих на Байтурсунова обвинений, наибольшее внимание обращает на себя толкование им переселенческого вопроса, составляю- щего в настоящее время злобу дня киргизского населения. Как видно из показаний свидетелей, вопрос этот толковался в следующем духе: если говорил Байтурсунов киргизам, вы перейдете на крестьянское положение, то с вас будут брать по 10 рублей подати с души, будете вы отбывать во- инскую повинность и вас переведут в русскую веру. Нужно заметить, что страх перед отбыванием воинской повинности у киргиз настолько велик, что они из-за одного только подобного слуха, готовы бросить лучшие зем- ли, и что имело место на Бельагаче в нынешнем году. Развивая переселенческий вопрос подобным образом, Байтурсунов и его единомышленники, не устраняли, а укрепяли главный тормоз, препят- ствующий переходу киргиз на оседлое положение и изложенное выше его освещение красной нитью проходит во всех свидетельских показаниях так или иначе затрагивающих этот вопрос и как показала произведенная в широких размерах негласная разведка, внедрилось в умы степняков. Что касается, распространения Байтурсуновым воззваний, то какие именно распространялись воззвания, кроме их общего противоправитель- ственного характера, установить не удалось. В показаниях Хамид Уллы Бекметьева говорится, что Байтурсуновым было получено от Алихана Бу- кейханова в большом числе «Выборгское воззвание». Агитационную деятельность выше перечисленных лиц, надо полагать и объясняет то обстоятельство, что затронутый переселением менее дру- гих уездов области, Каркаралинский уезд, принадлежит к числу самых беспокойных. Проехав две тысячи верст верхом, по волостям к югу от г. Каркара- лов до оз. Балхаш, и посетив самые глухие места, я убедился, что прести- жа русской власти в степи совершенно нет. Не касаясь многочисленных случаев избиения стражников, сопротивления властям, возмутительных поступков с начальствующими лицами и других фактов, доказывающих приведенное положение, я остановлюсь лишь на ближайших по време- ни, к числу которых относится: оказанное сопротивление ветеринарному врачу Никольскому, выразившееся, как мне известно, в том, что ему были нанесены побои, а не понравившему его рассыльному разсечен лоб. Кро- ме того, киргизы Кызылтавской волости аула Дувлат-Пек, где происходил описанный с врачем Никольским случай, не позволили ему и рассыльно- му вернуться в город, а заставили ехать дальше. По собранным сведениям, этим происшествием киргизы очень заинтересованы, в смысле его исхода для виновных киргиз и из циркулирующих по этому поводу в степи раз- говоров видно, что киргизы смотрят на это дело с такой точки зрения, что если этот случай пройдет безнаказанно, то можно делать что угодно. При моей поездке доставка лошадей была сопряжена с большими за- труднениями. Обыкновенно лошадей заблаговременно угоняли, даже та- кие лица, как например народный судья 10-го старшинства Моинтинской волости Асан Базильбеков, который, как я узнал, выражал еще на стороне претензию, что со спутниками остановился в его ауле. При посылке за лошадьми в аул No 6 Будабека Раимбекова, лошадей у посланного отобра- ли, заявив, «что они сами грамотные и начальство знают». Как по отзы- вам мелких служащих, стражников, рассыльных волостных писарей, так например и считающихся одним из лучших следователей мировых судей Каркаралинского уезда Наводорского, русские в степи, в следствии отсут- ствия пристижа власти, являются пешками в руках киргиз. Грабежи в Каркаралинском уезде достигли поражающих размеров, это не партийная вражда, побуждающая угонять скот у своих противников, это либо организованные шайки, либо профессиональные воры, нет ни одного аула, где бы не раздавались жалобы, где бы население не стонало от этого дича степного хозяйства. Не говоря уже, о мелких кражах, на которое население смотрело, как на неизбежное зло, перед нами фигури- руют кражи, где похищались целые состояния, как видно из переписки, у киргиз Беркаринской волости Байгутина в 1907 г. было угнано 480 ло- шадей, во время моего проезда в ноябре месяце у киргиз Акчетавской во- лости Джол Мокана угнано 80 лошадей, а вместе с ними связан и увязан его сын. А у киргиза Мусы Байкашева Аксаринской волости 25-го октября отобрано 780 рублей, все имущество и сам он выгнан из зимовки. В Мо- интинской волости на уроч. Жюнды 11 человек, вооруженные револьве- рами и винтовками поставили в горах три юрты для складывания мяса и специально занимаются грабежем, (фамилии мне известны, и о них собра- ны сведения в различных волостях, подтверждающие их ремесло), двое из этой шайки, совершившие вооруженное нападение на табун в урочище Чеген-Кара, были мною препровождены в г. Каркаралы. Трагичность положения заключается в том, что население чувствует свою полную беспомощность в борьбе с воровством и даже не жалует- ся, заранее зная безрезультатность этих жалоб. Действительно, чрезвы- чайные съезды народных судей, бывающие раз в год, которым подсудные дела по краже, цели совершенно не достигают, что сознают сами киргизы, воры высылаемые административным караулом в Акмолинскую область продолжают заниматься воровством, причем скот, украденный в Акмо- линской области отправляют в Семипалатинскую и обратно. Выборное начало ставит в необходимость волостное управление и народных судей, для сохранения на выборах голосов, смотреть сквозь пальцы на воров своей партии и лишает почвы для принятия законных мер. Примером об- ратного явления может служить следующий факт: в Берюлинской волос- ти, вследствие пассивного сопротивления при выборах волостного упра- вителя, таковым был назначен по распоряжению администрации киргиз Сартавской волости Божей Джаманбалин и по заявлению крестьянского начальника в названной волости с апреля месяца не было краж. Наконец, когда дела доходит до русского суда, то и тут решение является крайне сомнительным, по той простой причине, что киргизы, как известно, под присягой дают лживые показания и каждый обвиняемый может достать сколько угодно свидетелей, дающих показания в его пользу. Да и часто желение в волостном управлении принять законные против воров меры совершенно парализируются оказываемым сопротивлением, как видно из переписки, в Токраунской волости Смокан Букейханов со своими сооб- щниками, вооруженными винтовками, револьверами и пиками при приез- де волостного управителя Джиенкулова, не допустил решить дела. Это не единичный случай. Из прилагаемой при сем копии рапорта и. об. нуринского волостного управителя от 23 ноября, Департамент полиции изволит усмотреть, к чему приводят подобные попытки. Громадные, пустынные пространства южной части Каркаралинского уезда, полное отсутствие в нем русских поселений и наконец наличность приведенных выше причин, представляют благоприятную почву для раз- вития непокорного духа в населении. Не принимая в соображение того об- стоятельства, что существующее положение вещей создает ненормальные условия жизни и воспитывает нежелательный для государства элемент, в будущем, при возможных осложениях с Китаем, в распоряжении послед- него окажется готовый кадр вооруженных разбойников, ибо как и пере- писка, так и негласная резведка показывают, что киргизы имеют оружие. Принимая во внимание: сведения об агитационной деятельности Япо- нии в Китае, неоднакратные укочевки киргиз в Китай, в каковом смысле, между прочим говорил и Байтурсунов, указывая на то, что в случае если киргизы не будут в состоянии отстоять от переселения своих земель, то могут откочевать в Китай; наплыв китайцев в Степной край, сьемки пла- нов последними в Зайсанском уезде, о чем мною получены в последнее время сведения, все это, взятое вместе указывает, как на связь китайцев с киргизами, так и на возможность со стороны последних каких-либо ак- тивных выступлений и если до сего времени таковые выражались в по- пытках небольшого числа лиц, то это потому, что не было организатора, который мог собрать около себя две-три сотни голытьбы, но даже этой ничтожной по числу шайке, власть, в нужный момент, противопоставлять ничего не может, в особенности при способности киргиз в короткое время собирать громадные скопища и также быстро расплавиться. Характерная фраза свидетеля по делу Байтурсунова Хамид Уллы Бекметьева, который показал, что Байтурсунов и Акпаев говорили киргизам: «Киргизы живут от Каспийского моря до Памиров и от Персии до Алтая, если они нач- нут партизанскую войну, то и миллиона солдат не хватит для их усмире- ния». В отношении же боевых приготовлений Китая, появились довольно угрожающие симптомы. Из донесения зайсанского уездного начальника от 17-го минувшего декабря видно, что им получены сведения о том, что всем торгующим в г. Сарсембэ русским подданным военный губернатор (Чанчий) предложил покинуть город, и как русским торговцам, так и ки- тайским киргизам запрещено жить ближе 20 верст от названного города. Почти ежедневно в Сарсембэ приходят караваны, конвоируемые китай- скими солдатами, с большими предосторожностями, приближаться к ка- раванам, равно и к городу запрещено под страхом быть убитым. Среди киргиз циркулируют такого рода слухи, что Китай скоро объявит войну и что будто бы китайские купцы рекомендуют своим знакомым русским купцам ликвидировать дела. Возвращаясь к положению дел в Каркаралинском уезде, должен доло- жить, что уездные начальники никакими средствами к проведению своих требований не располагают. Необходимо, чтобы они имели в постоянном распоряжении 10-15 конных стражников, для подавления, хотя бы та- ких сопротивлений, каковые изложены в рапорте нуринского волостного управителя, и вообще павшая в степи русская власть нуждается в подъеме её репрессивными мерами. Высылка в ближайшие, а не отдаленные мест- ности, цели не достигает, так как высылаемый живя в родной обстанов- ке и условиях, не чувствует тяжести наказания. Неизбежность таких мер объясняется укладом киргизской жизни и прибегать к ним, как показал опыт, придется один-два раза. Различного рода соображения и учрежденное за каждым моим шагом наблюдение вынудили меня оставить пока бывшего кувского волостного управителя Хасеня Акаева и других лиц, причастных к делу Байтурсунова до января или февраля месяца. Хотя данные переписки по делу Байтурсунова и дают возможность по- становки дела на суд, но принимая во внимание свидетельские показа- ния киргизских дел и доложенных выше по этому поводу причин с одной стороны, а с другой заявление некоторых свидетелей, что они показаний на суде не дадут, так как это поведет к их раззорению и вызовет месть со стороны партий Байтурсунова, что вполне вероятно при современном по- ложении дел в Каркаралинском уезде, вынудили меня направить дело в административном порядке. В заключении позволю себе доложить, что в некоторых газетах: «Рус- ские ведомости» No 267, «Современное слово» No 682, «Волынь» No 322 появились о Байтурсунове корреспонденции, озаглавленные «Киргизский народный поэт в тюрьме». Не касаясь неизвестных мне пунктов, послу- живших, по заявлению корреспонденции, к увольнению Байтурсунова от занимаемой им должности, остальная часть корреспонденции не вы- держивает критики: дело о Байтурсунове было начато в январе месяце и реабилитация его, по словами корреспонденции, попечителем Округа, никакого отношения к аресту не имела, арест решен был 1-го июня, ког- да была послана губернатором телеграмма об аресте, то есть четыре дня спустя после выезда Байтурсунова из г. Каркаралов в Томск, как донес каркаралинский уездный начальник. За это время Байтурсунов не мог до- ехать даже до Омска и, следовательно никаких объяснений с попечителем учебного Округа иметь не мог. Обвинение было предьявлено 16-го июля, но Байтурсунов недавно за- явил мне, что предьявленное обвинение он обвинением не считает, а при- знает клеветой. Оставив в стороне многочисленные против Байтурсунова показания, только одним логическим выводом приходится прийти к сознанию его виновности. Так темирлинский волостной управитель Абеу Ермеков, не давший против Байтурсунова никаких показаний, заявил, что он слышал от кентского управителя, что Байтурсуновым было получено от Алихана Букейханова письмо, в котором последний просил Байтурсунова передать волостным управителям, чтобы ему – Букейханову выслали 50 руб. в ме- сяц, а он будет ходатайствовать об оставлении земли за киргизами. Факт этот мне известен не был и вопрос по этому поводу я Ермекову не задавал. Теперь акчетавский волостной управитель Адамбаев показал, что кент- ский управитель Матаев по поручению Байтурсунова объезжал волости для сбора денег в пользу Букейханова. Наконец сам кентский управитель Матаев заявил, что указанное поручение он от Байтурсунова имел и ездил к моинтинскому волостному управителю. Полученные мною сведения о том, что у Хасеня Акаева собирались волостные управители некоторых волостей и решили показаний мне по делу Байтурсунова не давать, постоянно наводимые справки о месте мо- его пребывания Хасен Акаевым, помимо показаний, приводят к мысли о виновности Байтурсунова, так упорно им отрицаемой.

No7 1910 г., января 511. – Телеграмма Бадрисафы Байтурсыновой министру внутренних дел об освобождении от ареста Ахмета Байтурсынова

Из Семипалатинска в Петербург Петербург, его высокопревосходительству г-ну министру внутренних дел. Муж мой седьмой месяц [в] тюрьме. [В] порядке охраны дознание кончено [в] ноябре. Следствия нет. Почтительнейше прошу ваше высоко- превосходительство выпустить на поруки или под залог.

Байтурсунова.

Помета: 24, по письму 110669, ожидаются сведения [от] Семипала- тинского губернатора, которому телеграфирую [об] ускорении. Шмит.

ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 16. Подлинник.

No8 1910 г., января 13. – Разбор шифрованной телеграммы директору департамента полиции по делу Ахмета Байтурсынова

No 1473 41. Дело Ахмета Байтурсунова произведено [в] порядке охраны, 11 ян- варя губернатором представлено генерал-губернатору [для] дальнейшего направления [с] ходатайством [о] высылке на пять лет, тяжесть падающих обвинений исключает возможность освобождения. Подробное донесение [по] этому делу представлено мною [в] департамент полиции 7-го января за No 495. No 20.

Ротмистр Леваневский.

Резолюция: Включить в доклад по получении ответа от генерал-губер- натора. 13/І.

ГАРФ. Ф. Д–7. Оп. 1909. Д. 2881. Л. 20. Подлинник.

No9 1910 г., января 22. – Письмо степного генерал-майора Е.О. Шмита товарищу министра внутренних дел П.Г. Курлову по делу Ахмета Байтурсынова

Вследствие письма действительного статского советника Зуева, от 9 мин[увшего] декабря за No 110669, уведомляю, что в Семипалатинской тюрьме из числа интеллигентных киргиз в настоящее время содержится только один Байтурсунов, которому 16 июля 1909 г., в порядке охраны, были предъявлены обвинения помощником начальника омского жандарм- ского управления, ротмистром Леваневским, а 2 декабря того же года предъявлены некоторые дополнительные обвинения по фактам, выяснен- ным г. Леваневским во время производства расследования в Каркаралин- ском уезде. Дознание о действиях Байтурсунова будет закончено в непродолжи- тельном времени. В Устькаменогорской тюрьме содержались в порядке охраны Кольбай Теленгутов и Джампей Джансугуров, из коих первый был освобожден 27 ноября 1909 г., а второй – 8 августа того же года. Ни в октябре 1909 г., ни, вообще за ближайшие годы не было фактов жестокого обращения с арестантами в названной тюрьме, что подтверж- дается препровождаемой при сем копией рапорта устькаменогорскогоу- ездного начальника от 30 мин[увшего] декабря за No 1126 с приложением произведенного по сему расследования. Прошу принять уверенное в совершенном моем почтении и таковой же преданности.

1909 г. декабря 30. – Рапорт начальника Усть-Каменогорского уезда Казанцева губернатору Семипалатинской области о расследовании фактов жестокого обращения с арестантами в тюрьме

Представляя при сем, произведенное, вследствие телеграммы вашего превосходительства, расследование о допущении будто-бы устькамено- горской тюремной администрацией жестокого обращения с арестантами, имею честь донести, что хотя при частых и внезапных посещениях мною местной тюрьмы никто из арестантов не заявлял мне о том, что смотри- тель или надзиратели тюрьмы позволяли себе какие либо жестокости с заключеннными; но, получив телеграмму вашего превосходительства, я тотчас же (в 2 часа дня 27 декабря) отправился в тюрьму, где опросил всех арестантов и ни один из них не заявил мне, чтобы смотритель или надзиратели тюрьмы позволяли себе бить их. Ложность, упомянутого в телеграмме, заявления «одного заключенного от 11 октября» удостове- ряется также и формальным, представляемым при сем, расследованием, при которым был опрошен бывший арестант Блискун, содержавшийся в Устькаменогорской тюрьмы более двух лет, и, мне кажется, может быть удостоверена и товарищем прокурора Пухляковым, несколько раз посе- щавшим внезапно Устькаменогорскую тюрьму в нынешнем году.

1910 г., марта 6. – Докладная директора Омского департамента полиции об условиях содержания арестованных в Семипалатинской и Усть-Каменогорской тюрьмах Член Государственной Думы Н. Скалозубов письмом от 17 ноября 1909 г. сообщил г. товарищу министра внутренних дел генерал-майору Курлову, что в Семипалатинской и Усть-Каменогорской тюрьмах томит- ся без суда много месяцев ряд интеллигентных киргиз, что в Семипала- тинской тюрьме содержится киргиз Ахмет Байтурсунов, арестованный по распоряжению генерал-губернатора 1 июля 1909 г. и что ему никакого обвинения не предъявлено и, наконец, что один из содержащихся в Усть- Каменогорской тюрьме сообщил письмом от 11 октября, что заключенных бьют беспощадно. Из полученных Департаментом полиции от помощника начальника Омского жандармского управления сведений видно, что Байтурсунов, на- чиная с 1905 г. распространял среди киргиз преступные воззвания и под- стрекал их не платить подати, не давать земли переселенцам и не повино- ваться начальству. 9 июля 1909 г. была возбуждена, на основании положения об охране, переписка по исследованию противоправительственной деятельности бывшего заведывающего русско-киргизским училищем в г. Каркаралах Ахмета Байтурсунова, вследствие чего он был заключен 16 июля 1909 г. в Семипалатинскую тюрьму. Означенная переписка 29 декабря 1909 г. окон- чена и того же числа за No 489 была препровождена губернатору, который 11 января 1910 г. представил ее генерал-губернатору. Письмом от 22 января 1910 г. за No 23 на имя г. товарища министра ге- нерал-майора Курлова степной генерал-губернатор сообщил, что в Семи- палатинской тюрьме из числа интеллигентных киргиз содержится только один Ахмет Байтурсунов и что в Усть-Каменогорской тюрьме, как в октя- бре 1909 г., так и ранее, фактов жестокого обращения со стороны тюрем- ной администрации с арестантами не было.

No12 1911 г., июня 13. – Донесение прокурора Семипалатинского окружного суда министру юстиции о проведении дознания по деятельности Мыржакыпа Дулатова

Имею честь донести вашему превосходительству, что мною одно- временно съ сим за No60 предложено судебному следователю Семипа- латинского Окружного суда принять от помощника начальника Омского жандармского управления в г. Семипалатинске возбужденное им 13 сего июня формальное дознание о киргизе Мир Якубе Дулатове и приступить к производству предварительного следствия по признакам преступления предусмотренного 6 п. 129 ст. Угол[овного] Улож[ения], и что сведения об обстоятельствах этого дела будут мною представлены вашему превос- ходительству дополнительно.

Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружно- го суда прокурору Омской судебной палаты от 13 июня 1911 г. за No 62.

1911 г., июня 30. – Донесение и.о. прокурора Семипалатинского окружного суда Пухлякова министру юстиции о заключении под стражу Мыржакыпа Дулатова

В дополнение к No62 от 13 июня н.г. имею честь донести вашему пре- восходительству, что обстоятельства дела о киргизе Мир-Якупе Дулато- ве, обвиняемому в преступлении, предусмотренному 129 ст. Угол[овного] Улож[ения], заключается в следующем. 6 июня н.г. помощникомъ начальника Омского жандармского управ- ления, ротмистром Леваневским в порядке положения о государственной охране былъ произведен у проживающего в г. Семипалатинске киргиза Мир-Якупа Дулатова обыск, по которому в чемодане, принадлежащему Дулатову было обнаружено в числе брошюр различного наименования, газет и проч., 9 тождественных брошюр на киргизском языке, под загла- вием «Уян-Казак», т.е. «Пробуждайся киргиз». Брошюра «Пробуждайся киргиз» по содержанию своему представля- ет воззвание к киргизской молодежи, возбуждающее к ниспровержению существующего в государстве общественного строя, причем проводится сравнение свободной жизни киргизского народа при ханах с теперешней, полной несправедливостей и притеснений со стороны русского прави- тельства, отбирающего киргиз землю для переселенцев и рассылающего по степи попов-миссионеров. Привлеченный к следствию в качестве обвиняемого в преступлении, предусмотренном 2 п. 1 ч. 129 ст. Угол[овного] Улож[ения] киргиз Тур- гайской области Мир-Якуп виновным себя не признал и объяснил, что обнаруженные у него по обыску брошюры, составлены им, что сочинение это разрешено в печати петербургской цензурой и что издано оно с целью распространения между киргизами. Мерой пресечения Дулатову способов уклоняться от следствия и суда избрано безусловное содержание под стражей в Семипалатинской тюрьме. Подлинное подписал за прокурора суда Пухляков. С подлинным верно: За прокурора суда Пухляков Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружно- го суда прокурору Омской судебной палаты от 30 июня сего года за No72.

1911 г., сентября 20. – Донесение и.о. прокурора Семипалатинского окружного суда Пухлякова министру юстиции о предъявлении обвинения Мыржакыпу Дулатову

В дополнение к No72 от 30 июня с.г. имею честь донести вашему превос- ходительству, что одновременно с сим мною внесен в Семипалатинский окружной суд обвинительный акт по делу о киргизе Тургайской области Мир-Якубе Дулатове, который обвиняется в том, что в составленной им и напечатанной в настоящем 1911 г. с целью распространения среди кир- гизского населения брошюры «Пробуждайся киргиз». 1) поместил статью под заглавием «Загадка», в которой, хотя и без цели возбудить неуважение к особе государя императора, изложил русские политические события лет в аллегорической форме, оскорбительной для достоинства монарха; 2) по- местил статью под заглавием «Киргизская земля» возбуждающую кир- гизское население к вражде по отношению приходящих из европейской России переселенцев, т.е. в преступлениях, предусмотренных 2 ч. 103 и 6 п. 129 ст. Угол[овного] Уложения.

И.о. прокурора суда Пухляков Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружного суда прокурору Омской судебной палаты от 20 сентября 1911 г. за No88.

1911 г., сентября 20. – Представление прокурора Семипалатинского окружного суда Кривицкого министру юстиции о назначении даты слушания по делу Мыржакыпа Дулатова

В дополнение к No88 от 20 сентября сего года имею честь донести ва- шему превосходительству: 1) что дело по обвинению Мир Якуба Дулато- ва в преступлении, предусмотренном 2 ч. 103 и 6 п. 129 ст. Угол[овного] Улож[ения] назначено к слушанию на 22 декабря сего года и 2) что, как уведомил меня прокурор Казанского окружного суда при отношении от 11 сего ноября за No9479, Казанским временным комитетом по делам печати на брошюру Мир Якуба Дулатова «Пробуждайся киргиз» наложен арест, причем об утверждении такового, равно и о возбуждении уголовного пре- следования против Дулатова по 128 и 129 ст. Угол[овного] Улож[ения] на- званным комитетом сообщено прокурору Саратовской судебной палаты 7 сего ноября за No1727.

Помета: Копия представления прокурора Семипалатинского окружно- го суда прокурору Омской судебной палаты от 29 ноября 1911 г. за No110.

1912 г., сентября 3. – Рапорт прокурора Омской судебной палаты в Первый департамент министерства юстиции (Третье уголовное отделение) о вынесении приговора по делу Мыржакыпа Дулатова

В дополнение к копии донесения прокурора Семипалатинского окруж- ного суда от 29 ноября 1911 г. за No111 имею честь сообщить, что киргиз Мир Якуп Дулатов приговорен названным судом 23 декабря того же года за преступления, предусмотренным 2 ч. 103 и 6 п. 1 ч. 129 ст. Угол[овного] Улож[ения], к заключению в крепости на один год и подал на приговор эту апелляционную жалобу, которая 18 августа с.г. Омской судебной палатой оставлена без рассмотрения, в виду последовавшего со стороны Дулатова отказа от жалобы.

No17 Письмо пенсионера С. Окасова секретарю ЦК КПСС П.Н. Демичеву по вопросу реабилитации Жусупбека Аймаутова

30 июня 1967 г.

Кандидату в члены политбюро ЦК КПСС секретарю ЦК КПСС, това- рищу Демичеву П.Н. от пенсионера Окасова С., проживающего в г.Алма- Ата, Вавилова 50, дом No9. В начале [19]30-х гг. был осужден известный казахский писатель Жу- супбек Аймаутов (1893–1930), автор многочисленных художественных произведений, в том числе романов: «Карткожа», «Акбилек», «Куныкей- дын жазыгы», повестей: «Аншы», «Кзыл отау», «Жол үстінде»; драм: «Мансапкорлар», «Канапия Шарбану», «Ел Корганы», «Сылан кыз»; на- учных трудов, учебников: «Жана ауыл», «Психология» и другие. Кроме этого, им написаны десятки рассказов, очерков, публицистических и кри- тических статей. Ж. Аймаутову принадлежит самый лучший перевод «Интернациона- ла», осуществленный в первые годы революции, ставший с тех пор самой популярной народной песней среди широких слоев казахского народа. Ж. Аймаутов – выдающийся писатель, мастер художественного слова, его произведения пользовались огромной популярностью. Грамотные ка- захи с большим увлечением читали все его оригинальные и переводные произведения, изданные в 20-е гг. Им были блестяще переведены «Ску- пой рыцарь», «Каменный гость», А.С. Пушкина; «Ревизор» Н.В. Гоголя, ряд рассказов, очерков М. Горького, Л. Толстого, Дж. Лондона. Им также переведен ряд книг по истории, биологии, химии и др. Он принимал ак- тивное участие в составлении учебников, учебно-методических пособий, в разработке грамматики, правописании казахского языка и т.д. Я к Вам обращаюсь, как земляк и дальний родственник покойного в преклонном возрасте, вроде теперь все равно, ведь не историк, не иссле- дователь истории литературы, однако, нашему нашему поколению хоро- шо знакомы произведения Аймаутова Ж., в которых ярко и увлекательно отражались огромные социально-исторические события революционного преобразования в Казахстане в 1916–1929 гг. и в каждом произведении автор прежде всего показывает думы, чаяния, сомнения, борьбу, победы, трагедию казахских бедняков. Его произведения по содержанию и художественному достоинству не устарели и сегодня, с большим увлечением читали бы современный чита- тель, к сожалению его изданных выше указанных произведений нет ни в одной библиотеке республики. Мне трудно судить об его ошибках и заблуждениях в ранние годы, но отдельные недостатки и ошибки в его произведениях не так уж велики и страшные, чтобы уничтожить его имя. Нам известно, что он был жертвой периода, но почему-то он не реабилитирован, когда в последние годы пе- ресматривали дела многих писателей, у которых остались живые близкие родственники. Нам кажется, было бы субьективно, сделать выводы о его деятельно- сти, исходя из его противоречий. Широкому кругу казахских читателей известны значительные заслуги Аймаутова в развитии казахского языка, литературы и в зарождении казахского романа. Сообщая о вышеизложенном, просим Вас дать необходимые указания о пересмотре его дела для реабилитации.

Сопроводительная начальника группы Управления КГБ при Совете министров Казахской ССР по Павлодарской области Татарченко начальнику Отдела по надзору за следствием в органах Прокуратуры СССР Седову, г. Москва

На Ваш запрос от 27 июля 1967 г. за No13/3-736-67 при этом направля- ется архивно-следственное дело No524 по обвинению Аймаутова Жусуп- бека и других. Дело по истечении 40-дневного со дня получения с соответствующими отметками в контрольной книге подлежит возврату учетно-архивный от- дел КГБ при СМ КССР. При пересылке дела в другой отдел в копии просим сообщить. Приложение: Дело в 2-х том[ах].

Помета: Васильев Г.А. Прошу рассмотреть. 28/VІІІ-67. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 36. Д. 1708. Л. 5. Типографский бланк.

No19 Выписка из дополнительных показаний обвиняемого Аймаутова Жакупбека от 15/X–1937 года16

30 августа 1967 г.

Вопрос: Дайте подробное ваше показание, почему Вы сразу дали согла- сие Нуркину быть членом национал-фашистской к[онтр]-р[еволюционной] алаш-ординской организации. Ответ: Вот [в] этот раз в своем разговоре Нуркин Таускель мне сказал, что если ты действительно «джигит» то ты должен отомстить Сов[етской] власти за кровь своего брата Аймаутова Тусупбека, ты сам знаешь какой молодой талантливый парень, подлинный алашский писатель ([в] годы империалистической, а затем гражданской войны совместно с ним в од- ной лодке защищал интересы казахского населения), после за это твоего брата сов[етская] власть уничтожила. Кров[ь] Тусупбека должна возбу- дить твои нервы и ты должен стать активным врагом советской власти. Я отлично понимал что когда мой брат алаш-ординец Аймаутов Тусупбек исчез без вести, я сразу знал, что он расстрелян сов[етской] властью, за что был очень озлоблен и дал свое согласие Таускелю быть членом нацио- нал-фашистской к[онтр]-р[еволюционной] алаш-ординской организации. И с этого дня открыто пошел на контрреволюционный путь.

Архивно-следственное дело No0524 поступившее из У[правления] КГБ при С[овете] м[инистров] Каз[ахской] ССР по Павлодарской области яв- ляется делом на другое лицо – брата писателя Аймаутова. По делу No0524 в 1937 г. был арестован в числе 10 человек, брат пи- сателя Аймаутов Жакупбек 1894 г.р. уроженец аула No19 Баян-Аульского района Павлодарской области б[ес]/п[артийный], семейный работавший учителем в колхозе «Тонкерис» Павлодарской р[айо]на. Постановлением тройки У[правления] НКВД по Восточно-Казахстанской области от 29 ок- тября 1938 г. Аймаутов Ж. осужден к в[ысшей] м[ере] н[аказания]. Постановлением президиума Павлодарского областного суда от 28 июня 1956 г. постановление тройки У[правления] НКВД от 29.X.1937 г. в отношении Аймаутова и других отменено и делопроизводство прекра- щено за недоказанностью преступления.

No21 Отношение прокурора Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности Прокуратуры СССР, старшего советника юстиции Г.А. Васильева заместителю прокурора Казахской ССР государственному советнику ІІІ класса А.П. Чурбанову

При этом направляю Вам для проверки и разрешения по существу фотокопию жалобы гр. Окасова С. о реабилитации казахского писателя Аймаутова. По сведениям І-го спецотдела МООП [Министерство охраны обще- ственного порядка] К[азахской] ССР Аймаутов Джусупбек Аймаутович, 1888 г.р. уроженец б[ывшей] Семипалатинской губернии был осужден Коллегией ОГПУ 14 апреля 1930 г. по ст. 58-12, 58-8, 58-10, 58-11 УК РСФСР к в[ысшей] м[ере] н[аказания]. Постановление приведено в ис- полнение 21.4.1930 г. Архивно-следственное дело хранилось под No541784. На наш запрос о высылке указанного дела из У[правления] КГБ при С[овете] м[инистров] Казахской ССР по Павлодарской области поступило дело No0524 (б.арх. No376 и 350810) по которому 29 октября 1937 г. был осужден брат писате- ля – Аймаутов Жакупбек 1894 г.р. работавший учителем в колхозе «Тон- керис» Павлодарского района. Брат писателя – Жакупбек, реабилитирован постановлением президиу- ма Павлодарского областного суда 28 июня 1956 г. Из допроса Жакупбека от 15.X.37 г. видно, что он называл брата «Аймаутов Тусупбек». Прошу Вас дать указание об истребовании и проверке дела по обвине- нию б[ывшего] писателя Аймаутова Жусупбека (Джусупбека-Тусупбека) Аймаутовича осужденного в 1930 г. О результатах проверки дела прошу сообщить заявителю и в Прокура- туру СССР. В случае реабилитации Аймаутова о дате реабилитации прошу со- общить в ЦК КП Казахстана и Союз писателей Казахстана. Исполнение ожидается к 15 октября 1967 года. Приложение: Фотокопия жалобы на 2-х листах и выписка из протокола на 1 листе.

Докладная записка заместителя прокурора Казахской ССР государ- ственного советника ІІІ класса А.П. Чурбанова прокурору Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности Прокуратуры СССР, старшему советнику

Дело Аймаутова Д. и других уже рассматривалось прокуратурой Ка- захской ССР и принято решение об оставлении заявления Окасова без удовлетворения, о чем ему сообщено. Копия заключения по данному делу прилагается, и возвращается по- ступившее от Вас письмо Окасова. Оснований к пересмотру дела Аймаутова не нахожу. Приложение: Заключение и письмо Окасова, всего на 11 листах.

Приложение. Заключение по архивно-следственному делу No124 А. Байтурсынова, Ж. Аймаутова, А. Байдильдина и М. Жумабаева

Помощник прокурора Казахской ССР по надзору за следствием в ор- ганах гос[ударственной] безопасности – старший советник юстиции Ти- мофеев, рассмотрев архивно-следственное дело No124 на Байтурсунова и других.

4 апреля 1930 г. коллегией ОГПУ были осуждены к различным мерам наказания Байтурсунов Ахмет, Дулатов Мир Якуб, Испулов Мирза Газы, Габбасов Халиль, Адилев Дыньмухамед, Аймаутов Джусупбек, Байдиль- дин Абдрахман, Джумабаев Магжан и другие, всего 42 человека. Из материалов дела усматривается, что лидеры буржуазно-национа- листической партии «Алаш» Букейханов, Байтурсунов Ахмет, Дулатов и другие, занимая видное место в органах временного правительства в Казахстане, а затем в «правительстве» Алаш-Орды, совместно с казачьей контрреволюцией, открыто выступали против советской власти. В этих целях они создавали вооруженные отряды, возглавляемые во- енным Советом в составе: Испулова, Дулатова и других, которые прини- мали непосредственное участие в подготовке карательной экспедиции для уничтожения красногвардейских отрядов героя казахского народа Аман- гельды Иманова. В начале 1919 г. в Тургае алаш-ордынскими бандами во главе с Бай- турсуновым, Дулатовым и Испуловым были арестованы уездный военный комиссар А. Иманов и командир партизанского отряда красных Л. Таран, затем оба они зверски убиты, а отряды их обезаружены. Байтурсунов, Дулатов, Испулов и другие активные алаш-ордынцы не прекратили свою антисоветскую деятельность и после разгрома бело- гвардейских войск и «правительства» Алаш-Орды. Они создавали неле- гальные националистические организации с целью борьбы с советским строем, проникали в партийные, советские органы и используя органы печати и просвещения, распространяли идею создания Казахской буржу- азной автономии, а в период коллективизации препятствовали осущест- влению земельной политики, конфискации имущества байских элемен- тов и предпринимали меры к организации банд-повстанческих высту- плений. За участие в таких выступлениях, осуждены по настоящему делу Ток- манбаев, Муханов, Туруспеков, Абдикеевы, Бектурсунов, Маилиев и Кен- чимов. На предварительном следствии обвиняемые Байтурсунов, Дулатов, Адилев и Испулов признали свою причастность к националистической партии «Алаш» и что они, занимая руководящее положение в «правитель- стве» Алаш-Орды, под лозунгом «самостоятельности» казахской нации, вели вооруженную борьбу против установления советской власти в Ка- захстане. Кроме того, эти обвиняемые дали показания в отношении других сво- их соучастников по контрреволюционной националистической деятель- ности, привлеченных вместе с ними к уголовной ответственности. В частности, Дулатов, давая показания о практической преступной де- ятельности алашордынцев, рассказал об аресте ими весной 1919 г. в Тур- гае Амангельды Иманова и командира партизанского отряда Тарана. Этот факт подтвердили также обвиняемые Испулов, Адилев, Битлеу- ов, Беремжанов, свидетели Сискенов, Кульджанов, Алманов, Каратлеуов, Бекжанов, Нарымбаев и Карпиков.

Кроме того, об этом имеются письменные доказательства.

Обвиняемые Битлеуов, Беремжанов, Болгамбаев, Джаленов, Байдул- лаев, Габбасов, Омаров, Каримбаев, Аймаутов, Байдильдин и Джумабаев признали свою принадлежность к Алаш-Орде и преступную связь с ее лидерами Байтурсыновым, Дулатовым и Испуловым. Остальным же осужденным: Муханову, Туруспекову, Абдикееву, Бек- турсунову, Токманбаевым, Кенчимову, Маилиеву и другим были предъяв- лены обвинения в участии в вооруженном бандвосстании в целях препят- ствования делу коллективизации, что подтверждается показаниями, как самих осужденных, так и свидетелей. В связи с поступившими заявлениями родственников, осужденных Байдильдина Абдрахмана, Джумабаева Магжана и Аймаутова Джусупбе- ка с ходатайством о реабилитации их установлено следующее: Решением коллегии ОГПУ от 4 апреля 1930 г. Байдильдин и Аймаутов осуждены к высшей мере наказания – расстрелу, а Джумабаев к заключе- нию в концлагерь сроком на десять лет.

Согласно обвинительного заключения обвинялись:

Байдильдин – в том, что он состоял секретным агентом колчаковской контрразведки, будучи связан с лидерами подпольной казахской национа- листической организации Дулатовым и другим, вел националистическую пропаганду и агитацию; Джумабаев – в том, что он будучи участником подпольной Казахской националистической организации, организовал нелегальный национали- стический кружок «Алка», оказавший влияние на Казахскую печать и ли- тературу. Аймаутов – в том, что он будучи в составе подпольной националисти- ческой организации, быв[шей] Алаш-Орды, проводил активную антисо- ветскую работу. Обвиняемый Байдильдин на следствии в 1929 г. показал, что в 1917 г. он работал в аппарате Омского комитета Алаш-Орды, затем в период с декабря 1918 г. по июнь 1919 г. вместе с Адилевым скрывался в ауле Пе- тропавловского уезда, куда вскоре прибыл сотрудник штаба 3-й армии Колчака и последнему он дал письменное обязательство быть сотрудни- ком-осведомителем. Далее показал, что он был связан со многими алашордынцами, в т.ч. Байтурсуновым, который использовал его в националистических целях. Обвиняемый Дулатов показал, что в 1921 г. в Петропавловске Байдиль- дин говорил ему, что советская власть скоро разрушится, надо национали- стам присоединиться к басмаческому движению. О подобных антисоветских высказываниях Байдильдина дал показа- ния и свидетель Байгаскин. Кроме того, в деле имеются документы, свидетельствующие, что Байдильдин действительно поддерживал преступную связь с лидерами Алаш-Орды Адилевым и другими. По данным партийного архива института истории ЦК КПК значится, что Байдильдин в 1920-1929 гг. состоял в ВКП(б), затем исключен из нее проверочной комиссией ЦКК.

В протоколе комиссии от 13 июня 1929 г. указано: «Байдильдин Абдрахман – член ВКП(б) с 1920 г., партбилет No09500052, родился в 1897 г., сын бая – интеллигент, имеющий среднее образование, кандидат в члены Крайкома, преподаватель КазГУ. До 1917 г. учился, при- нимал участие в работе алашордынской организации молодежи «Бирлик», активно помогавшей Колчаку. Во время колчаковщины ездил в качестве адъютанта с Букейхановым (лидер Алаш-Орды) на совещание в г. Уфу и Самару и для получения оружия и обмундирования для отрядов Алаш- Орды. При колчаковском правительстве в Сибири в 1919 г. состоял со- трудником контрразведки штаба 3-й армии Колчака, что скрыл при всту- плении в партию и в автобиографии, а рассказал об этом сам во время его проверки на ячейке, хотя у Тройки уже имелись материалы об этом. Во время пребывания в партии до 1924 г. не прерывал связи с деятелями Алаш-Орды, принимал активное участие до 1925 г. в националистической группировке». Согласно справки партийного архива Оренбургского обкома КПСС, Байдильдин состоял членом Киргизского комитета РКСМ и был выведен из него решением пленума обкома комсомола от 15 марта 1923 г., мотиви- руя это его «националистическим уклоном». В процессе проверки были получены и другие архивные материалы, подтверждающие, что Байдильдин в период колчаковщины находился в Омске и работал в качестве секретаря у лидера Алаш-Орды Букейханова. Обвиняемый Джумабаев на следствии в 1929 г. показал, что он в 1914- 1917 гг. в г. Омске учился в учительской семинарии, затем работал в аппа- рате Казахского областного комитета. В 1918 г.ь в период колчаковщины работал в Петропавловском уезде заведующим педагогических курсов. В конце 1917 г. в Оренбурге на съезде при организации «правитель- ства» Алаш-Орды он был избран членом коллегии просвещения. По сво- ему убеждению являлся националистом до 1924 г. и что его национали- стическое убеждение выражалось в националистическом литературном творчестве, т.е. в стихах и статьях, которые опубликовались в печати и имели широкое распространение. Он также признал, что зимой 1924 г. им лично была составлена про- грамма «Алка» о направлении казахской литературы и ее обсуждали со- вместно с другими единомышленниками Аймаутовым и другими. Обвиняемые Адилов, Дулатов, Болгамбаев, Аймаутов, Байдильдин, Байтасов, свидетели Сарсембин, Бекдуллаев, Байгаскин в своих показа- ниях подтвердили причастность Джумабаева к Алаш-Орде и его национа- листическую деятельность. По данным Центрального государственного архива Казахской ССР Джумабаев избирался депутатом и был участником съезда Алаш-Орды в декабре 1917 г., на котором был избран членом комиссии по просвещению «правительства» Алаш-Орды. Он был кандидатом в депутаты учредительного собрания от Акмолин- ского округа партии «Алаш». Его авторству принадлежат алаш-ординская походная песня «Мен жастарға сенемін» (Я надеюсь молодежь). Гос[ударственный] архив Северо-Казахстанской области также под- твердил, что Джумабаев значится в списках партии «Алаш». При ознакомлении с архивно-уголовным делом на Тогусова за 1919 г. хранящегося в Государственном архиве Омской области, в нем оказалась копия решения Центрального комитета социалистической киргизской партии «Уш-Жуз», где указано: «Сообщить весь обвинительный материал следственной комиссии при революционном трибунале Омского Совета рабочих и солдатских депута- тов для немедленного привлечения в качестве обвиняемых и заключения под стражу следующих к[онтр]/р[еволюционных] членов низложенного областного комитета: Асылбека Сеитова, Макжана Джумабаева...». Что же касается националистической деятельности Джумабаева в об- ласти литературы, то об этом указывали в своих произведениях известные Казахские писатели Габбас Токжанов («Критика Жусупбека поэтическое творчество Магжана», 1926 г.), Сакен Сейфуллин («Тернистый путь», 1926 г.), и Сабит Муканов («Казахская литература XX века», 1932 г.). Во время проверки данного дела была образована комиссия из числа ученых и писателей Казахстана, которая, ознакомившись с творчеством Джумабаева в целях определения идейной направленности его произве- дений, дала заключение о том, что поэтическое наследие Джумабаева в своей идейной основе «носило буржуазно-националистический, следова- тельно, контрреволюционный характер». Как видно из дела, Джумабаеву в связи с ходатайством о помилова- нии, срок наказания ему был сокращен до 7 лет, который он отбывал в 1936 г. В 1938 г. он вновь был привлечен к уголовной ответственности по обвинению в антисоветской деятельности и осужден к в[ысшей] м[ере] н[аказания] – расстрелу. Однако уголовное дело на него за 1938 г. определе- нием Военного трибунала Туркестанского военного округа от 6/VІ–1960 г. прекращено по мотивам, что Джумабаев за эти деяния был осужден в 1930 г. и наказание не отбыл. Обвиняемый Аймаутов на следствии в 1930 г. показал, что он в 1918 г. работал редактором газеты «Абай», издаваемой Алашордынским кредит- ным товариществом и выполнял отдельные поручения Киргизского об- ластного комитета. В 1921 г. он участвовал на сборище алаш-ордынцев Дулатова, Габбасова и других, обсуждали вопрос о вступлении в ВКП(б) с тем, чтобы иметь воз- можность занимать ответственные должности в советских учреждениях. В 1924 г. он переехал в Ташкент, где совместно с Джумабаевым сотруд- ничал в газете «Ак-Жол», которая была еще националистической. В начале 1925 г., будучи в Оренбурге, затем в Ташкенте принимал учас- тие в обсуждении программы Джумабаева «Алка» и по этому поводу имел с ним переписку. Осужденный по настоящему делу Адилев, являвшийся одним из лиде- ров Алаш-Орды, показал, что с Аймаутовым он познакомился в Семипа- латинске и они его считали своим человеком. Аймаутов был связан также с Дулатовым, Байтурсуновым и все они состояли в подпольной националистической организации. Аналогичные показания в отношении Аймаутова дали на следствии обвиняемые Дулатов и Беремжанов. Об участии Аймаутова в обсуждении платформы «Алка», а также о его практической националистической деятельности в органах печати и в ли- тературе показали обвиняемые Байдильдин, Джумабаев, Байтасов, свиде- тели Сарсембин, Бекдуллаев, Байгаскин, Карибаев. Кроме того, писатель С. Муканов в своей статье о развитии казахской литературы, опубликованной в журнале «Жулдыз» (No6-1960 г.) указал, как бывшие алаш-ордынцы Джумабаев и Аймаутов, используя органы печати и просвещения, занимались распространением националистических идей. Жалоб на необоснованность осуждения от самого Аймаутова и его близких родственников в деле не имеется. Гр-н Окасов в своем письме от 10 января 1966 г. на имя генерального прокурора, возбуждая ходатайство о реабилитации Аймаутова, указывает, что хотя он не является историком и не исследователем истории казахской литературы, но как читатель считает, что Аймаутов был положительным и произведения его, изданные в 20-е гг., пользовались огромной популяр- ностью. Однако субъективное мнение гр-на Окасова, при наличии в деле дока- зательств о виновности Аймаутова, не может иметь значение. В этой связи следует отметить, что группа академиков АН Казахской ССР (т.т. Баишев, Покровский и другие), в статье «Актуальные проблемы развития общественных наук», указали, что «Научная общественность не может и не должна безразлично относиться и к таким фактам, когда под предлогом критики культа личности делаются попытки пересмотреть со- вершенно правильную, основанную на исторической действительности научную оценку некоторых событий прошлого. Это в частности, относит- ся к попытке представить деяния злейших врагов казахских трудящихся – алаш-ордынцев, выступавших в одном лагере с иностранными интервен- тами и белогвардейцами, как деятельность, якобы, прогрессивную. Для этого нет никаких оснований». При оценке преступной деятельности лиц, осужденных по настоящему делу, следует также иметь в виду постановление президиума ЦИК СССР от 2 ноября 1927 г. в котором сказано, что амнистия не распространяется «на активных членов политических партий, ставящих себе целью уничто- жения советского строя...»

Исходя из изложенного выше, и руководствуясь ст. 364 УПК Каз[ахской] ССР

В пересмотре архивно-уголовного дела No124 на Байтурсунова и других отказать и поступившие ходатайства о реабилитации осужденных по этому делу Байдильдина Абдрахмана, Джумабаева Магжана и Аймаутова Джусупбека оставить без удовлетворения.

No23 Справка по архивно-следственному делу No124 по обвинению Аймаутова Джусупбека, Байтурсунова Ахмеда и других (всего 42 человек)18

Аймаутов Джусупбек 40 лет (1890 г.р.) казах, гр-н СССР б[ес]/ п[артийный] (состоял в РКП(б) в 1920-22 гг.) педагог-литератор, семейный, имеет 3-х детей, окончил учительскую семинарию в г. Семипалатинске.

а) принимал активное участие в а[нти]/с[оветской] подпольной казахской организации руководимой Дулатовым. б) участвовал в обсуждении вопроса в 1928 г. о теракте над членом ЦКВКП(б) т. Голощекиным. в) подготовился к уходу в степь для участия в вооруженном выступлении против советской власти в 1927-28 гг. (том 6, л.д. 256–257). Аймаутов в принадлежности к а[нти]/с[оветской] подпольной органи- зации виновным себя не признал, однако руководитель организации Дула- тов Мир Якуб в своих показаниях считает Аймаутова членом организации и указывает, что Аймаутов сочувствовал «Алаш-Орде». В своих первона- чальных показаниях 16 мая, 21 мая и 23 мая 1929 г. Аймаутов показал о своей биографии и общественно-политической деятельности в 1917–26 гг. в частности он показал, что в своем произведении «Карт-Кожа» по- мещенном в журнале «Абай» он выступал с разоблачением «Алаш-Орды» как организации казахских баев. (том 2, л.д. 115–123). Аймаутова, как члена организации изобличали арестованный Ади- лев Диньмухамед, который подтвердил свои показания на очной ставке с Аймаутовым 29.5.1929 г., однако последний показания Адилева отрицал. (том 2, л.д. 155–156). В связи с жалобами родственников, КГБ при С[овете] м[инистров] Каз[ахской] ССР в 1966 г. в отношении Байдильдинова, Джумабаева и Аймаутова проводилась дополнительная проверка по делу и в пересмо- тре дела в отношении Аймаутова, Джумабаева и Байдильдинова отказано. (том 8, л.д. 98–107).

Письмо прокурора Отдела по надзору за следствием в органах госбезопасности Прокуратуры СССР, старшего советника юстиции Г.А. Васильева пенсионеру С. Окасову об отказе реабилитации Жусупбека Аймаутова

Ваше заявление по вопросу реабилитации Аймаутова Джусупбека (Жу- супбека) из ЦК КПСС поступило для разрешения в Прокуратуру СССР где рассмотрено. При проверке установлено, что Аймаутов Джусупбек за принадлеж- ность к антисоветской националистической организации 4 апреля 1930 г. был осужден правильно и для прекращения дела оснований нет.

Письмо начальника Отдела по надзору за следствием в органах государственной безопасности Г. Терехова в отдел административных органов ЦК КПСС

В связи с жалобой гр. Окасова С. Прокуратурой СССР проверено дело по обвинению Аймаутова Жусупбека. При проверке архивно-следственного дела установлено, что Аймаутов Джусупбек (Жусупбек) 1890 г.р. казах, б. член РКП(б) с 1920 по 1922 г. пе- дагог-литератор был арестован органами ОГПУ 14 мая 1929 г. в г. Чимкенте. Аймаутов обвинялся в том, что он принимал активное участие в деятель- ности антисоветской подпольной организации казахских националистов. В предъявленном обвинении Аймаутов виновным себя не признал, од- нако не отрицал того, что он в 1918–25 гг. поддерживал связь с руководи- телями антисоветской националистической организации алаш-ординцев Джумабаевым и Адилевым и в 1925 г. принимал участие в обсуждении антисоветской националистической программы «Алка». Виновность Аймаутова подтверждена показаниями участников анти- советской националистической организации обвиняемых Дулатова, Ади- лева, Беремжанова и Джумабаева. По постановлению Коллегии ОГПУ от 4 апреля 1930 г. Аймаутов осуж- ден к расстрелу. В связи с жалобами в 1966 г. была проведена дополнительная провер- ка, в ходе которой виновность Аймаутова, Джумабаева и других участни- ков антисоветской организации была подтверждена. В реабилитации Аймаутова отказано. Учитывая, что принадлежность Аймаутова к антисоветской националистической организации материала- ми дела установлена для его реабилитации оснований нет.

Ответ Окасову был дан прокурором Казахской ССР в сентябре 1967 г. Нами заявителю Окасову С. об отказе в реабилитации Аймаутова со- общено 5 апреля с.г.

Письмо пенсионера С. Окасова первому секретарю ЦК КП Казахстана Д.А. Кунаеву

Кандидату в члены политбюро ЦК КПСС, первому секретарю ЦК ком[унистической] Казахстана товарищу Кунаева Д.А. от пенсионера Окасова С., проживающего в г.Алма- Ата, 50 Вавилова, дом No9. В начале [19]30-х гг. был осужден известный казахский писатель Жу- супбек Аймаутов (1893 – 1930), автор многочисленных художественных произведений, в том числе романов: «Карткожа», «Акбилек», «Куныкей- дын жазыгы», повестей: «Аншы», «Кзыл отау», «Жол үстінде»; драм: «Мансапкорлар», «Канапия Шарбану», «Ел Корганы», «Сылан кыз»; на- учных трудов, учебников: «Жана ауыл», «Психология» и другие. Кроме этого, им написаны десятки рассказов, очерков, публицистических и кри- тических статей. Ж.Аймаутову принадлежит самый лучший перевод «Интернациона- ла», осуществленный в первые годы революции, ставший с тех пор самой популярной народной песней среди широких слоев казахского народа. Ж.Аймаутов – выдающийся писатель, мастер художественного слова, его произведения пользовались огромной популярностью. Грамотные ка- захи с большим увлечением читали все его оригинальные и переводные произведения, изданные в 20-е гг. Им были блестяще переведены «Ску- пой рыцарь», «Каменный гость», А.С. Пушкина; «Ревизор» Н.В. Гоголя, ряд рассказов, очерков М. Горького, Л. Толстого, Дж. Лондона. Им также переведен ряд книг по истории, биологии, химии и др. Он принимал ак- тивное участие в составлении учебников, учебно-методических пособий, в разработке грамматики, правописании казахского языка и т.д. Я к Вам обращаюсь, как земляк и дальний родственник покойного в преклонном возрасте, вроде теперь все равно, ведь не историк, не иссле- дователь истории литературы, однако, нашему нашему поколению хоро- шо знакомы произведения Аймаутова Ж., в которых ярко и увлекательно отражались огромные социально-исторические события революционного преобразования в Казахстане в 1916–1929 гг. и в каждом произведении автор прежде всего показывает думы, чаяния, сомнения, борьбу, победы, трагедию казахских бедняков. Его произведения по содержанию и художественному достоинству не устарели и сегодня, с большим увлечением читали бы современный читатель, к сожалению его изданных выше указанных произведений нет ни в одной библиотеке республики. Мне трудно судить об его ошибках и заблуждениях в ранние годы, но отдельные недостатки и ошибки в его произведениях не так уж велики и страшные, чтобы уничтожить его имя. Нам известно, что он был жертвой периода, но почему-то он не реабилитирован, когда в последние годы пе- ресматривали дела многих писателей, у которых остались живые близкие родственники. Нам кажется, было бы субьективно, сделать выводы о его деятельнос- ти, исходя из его противоречий. Широкому кругу казахских читателей известны значительные заслуги Аймаутова в развитии казахского языка, литературы и в зарождении казахского романа. Сообщая о вышеизложенном, просим Вас дать необходимые указания о пересмотре его дела для реабилитации.

Письмо директора Института литературы и искусства им. М.О. Ауэзова А. Шарипова в Отдел культуры ЦК КП Казахстана о Жусупбеке Аймаутове

Жусупбек Аймаутов родился в 1893 г. в Кызылтауской волости Павло- дарского уезда Семипалатинской области в семье бедняка. Отец его, Ай- маут, был очень бедным человеком. Ж. Аймаутову удалось поступить в русскую школу для детей бедня- ков в г. Павлодаре, которую он окончил в 1914 г. В 1915 г. он поступил, а в 1918 г. окончил Семипалатинскую учительскую семинарию. В 1919 г. Ж. Аймаутов вступил в ряды партии большевиков и возглавил казахскую секцию Семипалатинского комитета партии большевиков. Он был из- бран делегатом І съезда Советов Казахстана, проходившего осенью 1920 г. в Оренбурге. С 1920 по 1921 гг. Ж. Аймаутов работал заместителем ко- миссара образования АССР. Осенью 1921 г. был назначен руководителем Семипалатинского губернского отдела образования. В 1921–1922 гг. он работал редактором газеты «Қазақ тілі». Летом 1922 г. он находился в со- ставе комиссии Помгола (помощи голодающим) в Тургайском уезде, был учителем Каркаралинской школы ІІ-й ступени. Осенью 1924 г. становится сотрудником газеты «Акжол» в г. Ташкенте. С 1926 г. – директор Чимкент- ского техникума. В 1930 г. арестован.

Начало творческой деятельности Ж. Аймаутова связано с журналом «Абай». С февраля по октябрь 1918 г. вышло11 номеров этого журнала. Он из- давался по инициативе образованной казахской молодежи обществом «Уик-карыз». Журнал этот был буржуазно-демократического просвети- тельского направления. В журнале наряду с Ж.Аймаутовым сотруднича- ли М.Ауэзов, С.Торайгыров, С.Донентаев, Б.Майлин, Ш.Кудайбердиев, К.Кеменгеров, Г.Карашев, М.Копеев, А.Абайулы, М.Абайулы и др. Редак- тором журнала был Ж.Аймаутов. На страницах журнала «Абай» наряду с материалами просветительского, демократического направления публико- вались и материалы, в которых проводились буржуазные, алашордынские идеи. Таково, в частности, стихотворение самого Ж.Аймаутова «Ұран» («Клич»), опубликованное в No1 журнала «Абай». После разгрома Алаш-Орды Ж.Аймаутов встал на сторону советской власти и стал проводником, пропагандистом идей советской власти, пар- тии большевиков. Это – время нового этапа в творчестве писателя, кото- рый стал одним из активных защитников и распространителей идей пар- тии большевиков. В частности, на смерть великого вождя В.И. Ленина Ж.Аймаутов соз- дает стихотворение – плач «Ленину» («Ленинге»), опубликованное на страницах органа Казахского краевого комитета партии газеты «Еңбекші қазақ» («Социалистік Қазақстан») от 27 января 1924 г. (No160). Первым, кто перевел на казахский язык текст «Интернационала» и опубликовал его, был Ж.Аймаутов. Во второй период своего творчества писатель работал плодотворно и создал целый ряд произведений. Можно выделить две основных отраслей его творчества: создание оригинальных произведений и перевод произ- ведений иноязычных писателей на казахский язык. К числу крупных произведений Ж.Аймаутова относятся романы «Карт- кожа» («Қартқожа»), «Акбилек» («Ақбілек»), пьесы «Кокетливая девуш- ка» («Сылаң қыз»), «Карьеристы» («Мансапқорлар»), «Защита страны» («Ел қорғаны»), «Рабига» («Рабиға»), «Ханафия и Шарбану» («Ханафия мен Шəрбану»), «Шернияз» («Шернияз») и др. Сказки «Серый бык» («Көк өгіз»), «Плохонькая шапка» («Жаман тымақ»), «Сказка о парандже» («Пəренже ертегісі») и др. В этих произведениях Ж. Аймаутов рисует жизнь предреволюционного казахского аула, события национально-освободительного восстания 1916 г., новую жизнь казахского аула в годы советской власти. Автор стремится показать классовое расслоение казахского аула. Он призывал казахских трудящихся к образованию, к просвещению. В его произведениях ставится цель обличения пережитков прошлого, темноты и невежества, религиозного мракобесия, неравенства женщины. Писатель четко определяет свою позицию сторонника советской власти, принесший равенство и свободу трудовому народу. Во всех его произведе- ниях этого периода видно, что он поддерживает то новое, что пришло в ка- захскую степь с установлением советской власти. В этих, указанных выше, произведениях Ж.Аймаутова идеологических ошибок не замечается. Ж.Аймаутов активно работал и в области художественного перевода. Он перевел на казахский язык и опубликовал пьесы А.Пушкина «Скупой рыцарь», «Каменный гость», повесть С.Чуйкова «Горная пыль», рассказ Д.Мамина-Сибиряка «Белый конь» и др. Наряду с этим, он автор книг по народному просвещению, педагогике, психологии. Главные из них: 1. Педагогическое руководство. Оренбург, 1924. 2. Психология и выбор профессии. М., 1926. 3. Психология. Кзыл-Орда – Ташкент, 1926. 4. Пути комплексного обучения. Кзыл-Орда, 1929. 5. Новый аул. Кзыл-Орда, 1929.

Тов. Окасов С. в своем письме ставит вопрос о реабилитации писателя Жусупбека Аймаутова и публикации его литературного наследия. По заключению института литературы и искусства имени М.О. Ауэ- зова Академии наук Казахской ССР Жусупбек Аймаутов как писатель ра- ботал плодотворно, и создал ряд крупных произведений: несколько ро- манов, пьес, сказок, переводов, книг по педагогике и психологии. Начало его творческой деятельности связано с журналом «Абай» (1918 г.), где на- ряду с материалами просветительского и демократического направления публиковались и материалы, в которых проводились буржуазно-национа- листические идеи. Аймаутов Ж. являлся одним из активных участников контрреволюци- онной организации «Алашорды» и проводил враждебную деятельность против советской власти, за что 4 апреля 1930 г. решением коллегии ОГПУ группа Байдильдина, Аймаутова и других была осуждена к высшей мере наказания – расстрелу. Вопрос о реабилитации Аймаутова Ж. ранее уже рассматривался. 2 июня 1966 г. прокуратурой Казахской ССР вынесено заключение об от- казе в реабилитации Аймаутова и других. Отдел культуры не находит оснований для нового пересмотра его дела. Автору дано соответствующее разъяснение.

Раздел ІV

No29 Докладная записка начальника в/тюрьмы МВД Казахской ССР, майора Корольского генеральному прокурору СССР

При этом направляется заявление заключенного Джумалиева К.Д., 1907 г. рожд. осужденного Судебной коллегией Верховного суда К[азахской] ССР 26-27/V–53 г. по ст. 51–І0 ч. ІІ УК на 25 лет и п[поражением] пр[ав] на 5 лет. Ставим Вас в известность что заключенный Джумалиев К.Д. нами эта- пирован согласно наряда ГУЛАГ в Озерный лагерь МВД СССР, ст. Тай- шет, Красноярской ж.д.

Помета: Прокуратура СССР, Особый сектор, No20945, 10/8–1953 г. ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 1. Подлинник.

No30 Предписание заместителя начальника Отдела по специальным делам Прокуратуры СССР, государственного советника 3 класса А. Сучкова заместителю прокурора по спецделам Казахской ССР, государственному советнику 3 класса А.П. Чурбанову

Зам[естителю] прокурора Казахской ССР, гос[ударственному] юсти- ции 3 класса тов. Чурбанову А.П. Направляя жалобу з[а]/к[люченного] Джумалиева К.Д., 1907 г.р. осуж- денного Верховным судом Казах[ской] ССР 26–27 мая 1953 по ст. 58/10 ч.ІІ УК, поступившую в Прокуратуру Союза ССР. Прошу Вас истребовать дело в порядке надзора, проверить законность приговора и о результатах рассмотрения дела сообщить в Прокуратуру Союза ССР. В случае отказа в принесении протеста на приговор суда вышлите в Прокуратуру СССР мотивированное заключение с учетом указанных в жалобе доводов. Жалобу возвратите. Исполнение ожидается к 25 сентября 1593 г. Приложение: по тексту на 3 листах.

Отношение заведующего Общим отделом секретариата ЦК Кабанина генеральному прокурору СССР Р.А. Руденко о рассмотре письма А.И. Малиной

Направляется Вам на рассмотрение письмо Малиной А.И., адресован- ное на имя тов. Хрущева Н.С.

Приложение. Письмо И.Е. Малиной секретарю ЦК КП СССР Н.С. Хрущеву с просьбой о пересмотре дела ее мужа, писателя К.Д. Жумалиева Секретарю Центрального комитета Коммунистической партии Совет- ского Союза товарищу Хрущеву Никите Сергеевичу от жены бывшего члена-корреспондента Академии наук Казахской ССР, доктора филологических наук, писателя Джумалиева Кажима Джу- малиевича Александры Ивановны Малиной, прожив[ающей] в г. Алма- Ате по Комсомольской ул. 29, кв.4. Временный адрес: Москва, 59, Хухриков проезд 14, кв. 3, Малина Ири- на Егоровна.

Жалоба 27-го мая с.г. Верховный суд Каз[ахской] ССР признал моего мужа, Кажима Джумалиевича Джумалиева, виновным «в национализме» и при- говорил его к двадцати пяти годам заключения в исправительно-трудовом лагере, с конфискацией имущества. Приговор этот вынесен «без права обжалования», а при ведении пред- варительного и судебного следствия не были приняты во внимание доку- менты, полностью реабилитирующие моего мужа. Так как приговор этот явился результатом местных влияний, вслед- ствие чего добиться правды на месте не представляется возможным, я, оставив двух малолетних детей дома, приехала в Москву, чтобы путем предъявления имеющихся у меня на руках материалов, которые невоз- можно оспорить и которые умышленно не были учтены при разборе дела моего мужа, добиться правды в Центральном Комитете нашей партии, яв- ляющейся умом, совестью и честью всего советского народа.

Мой муж является автором учебников для средних школ. 20-го апреля 1940 г. в No52 газеты «Ленинская смена» в отделе «Библи- ография» была помещена статья С. Джусупбекова и А. Токмагамбетова, в которой мой муж Джумалиев обвиняется в том, что он в своей книге «про- таскивает «теорию» о том, что движение казахов, во главе которого стоял Кенесары, было реакционным движением. Кенесары и Наурызбай, которые в течение 10-ти лет боролись против колонизаторской политики царизма, оказались в трактовке К. Джумалиева «кровопийцами». (Приложение 1). Таким образом, муж мой обвиняется в том, что он в своих учебниках считает движение Кенесары реакционным, а его будто бы надо считать «прогрессивным». В соответствии с полученными указаниями муж мой вынужден был пересмотреть свою правильную позицию о роли Кенесары и в новых из- даниях учебника он определял роль Кенесары, согласно указаниям кри- тики тем более, что эти указания не расходились со взглядами секретарей ЦК КП(б) Казахстана т.т. Шаяхметова и Омарова, о чем было указано в корреспонденции «Правды» от 20-го октября 1951 г., перепечатанной в газете «Казахстанская Правда» 21-го октября 1951 г. (Приложение 2). Кроме того, там же написано, что «Т.Ж. Шаяхметов признал, что он лично допустил ошибку, напечатав в 1944 г. в газете «Социалистик Ка- захстан» статью, в которой наряду с действительными героями казахского народа привел имена реакционеров Кенесары, Аблая, Наурызбая». Кроме того, там же написано, что «Критикуя бюро и секретарей ЦК за слабое руководство печатной пропагандой, редактор газеты «Казахстан- ская Правда» т. Никитин рассказал, что редакция давно располагала мате- риалами, разоблачающими националистические извращения в историче- ской науке Казахстана, и собиралась их напечатать, но т. Омаров запретил это делать. Выступавшие подвергли резкой критике неудовлетворительную рабо- ту отдела пропаганды и агитации ЦК КП(б) Казахстана. Признав крити- ку правильной , заведующий отделом т. Храмков вынужден был заявить, что он и работники отдела боялись поколебать сложившееся мнение у т.т. Шаяхметова и Омарова о характере движения Кенесары, хотя в самом аппарате ЦК была масса убедительных документов, опровергающих их ошибочную позицию». Таким образом, при «сложившемся мнении у секретарей ЦК» поко- лебать которое «боялся» даже зав[едующий] отделом т. Храмков, моему мужу просто невозможно было отстаивать свое правильное мнение и он вынужден был принять мнение секретарей ЦК. После этой вполне правильной и обоснованной критики мой муж в 1951 г. внес исправления в учебник для 8–9 класса средней школы, о чем и написано им в предисловии к учебнику, но мужу запретили ставить свою фамилию, как автора, и учебник вышел уже без автора, анонимно (Приложение 3), хотя согласно справке Казах[ского] гос[ударственного] учеб[но]-педагог[ического] изд-ства от 10/VІІ–1951 г. от мужа была при- нята рукопись учебника после переработки и он получил за нее авторские (Приложение 4). При наличии таких обстоятельств Верховный суд Казахской ССР не должен был судить мужа за наличие «национализма» в учебнике прошлых лет, написанных по утвержденной программе министерства просвещения и одобренной ЦК КП(б) Казахстана, в которой движение Кенесары рас- сматривалось, как прогрессивное. Но в газете «Правда» от 30-го января с.г. появилась статья Павла Куз- нецова под заглавием: «Величание вместо критики», перепечатанная в но- мере газеты «Казахстанская правда» 31-го января 1953 г. В этой статье Павел Кузнецов порицает т. Нуртазина за то, что он хва- лил учебник моего мужа, который будто бы восхвалял «националистиче- ские произведения реакционнейших мракобесов». Эта статья стала почему-то для мужа обвинительным заключением, и только для мужа, хотя в ней говорится и о других лицах, как, например, о писателе М.Ауэзове, о котором сказано следующее: «Известно, напр., что такой трагический период истории Казахстана, как 10-ти летний кровавый разгул заклятого врага казахского и русского народов Кенесары-хана, не нашел отражения в романе М. Ауэзова, хотя эти события происходили при жизни одного из главных героев романа – Кунабая, отца Абая» (Приложение 5). Но самое характерное в «принципиальной позиции» обвинителя моего мужа т. Павла Кузнецова это то, что в No8–9 (август-сентябрь) «Литерату- ра и искусство Казахстана» за 1939 г., напечатана статья Мухтара Ауэзова и Леонида Соболева, где в разделе «Героический эпос» на стр.107 гово- рится о поэме акына начала ХІХ века – Нысанбая «Кенесары и Наурыз- бай», представляющая собой развернутую «жоктау» со сложным и бога- тым сюжетом». И ответственным редактором этого журнала, в котором Кенесары называется героем, является никто иной, как Павел Кузнецов (Приложение 6). Прошу Вас, дорогой Никита Сергеевич, разобраться в деле моего мужа Джумалиева и не дать погибнуть больному туберкулезом человеку, отдав- шему всю свою сознательную жизнь делу партии Ленина и который во всей своей разносторонней творческой и научной деятельности проводил единственную мысль, мысль о вековечной дружбе русского и казахского народов. Одновременно прошу Вас, дорогой Никита Сергеевич, принять меры для приостановления выселения меня с малолетними детьми на улицу, обо я получила предложение освободить всю квартиру, хотя половину таковой я уже отдала Алма-Атинскому педагогическому институту им. Абая. Все указанные в моем завлении документы-приложения имеются у меня на руках. При первом Вашем требовании могу их представить.

Запрос заместителя начальника Отдела по спецделам Прокуратуры СССР, государственного советника 3 класса А. Сучкова заместителю прокурора по спецделам Казахской ССР, государственному советнику 3 класса А.П. Чурбанову

Особый контроль Прошу выслать для просмотра в порядке надзора архивно-следствен- ное дело на Джумалиева Кажима Джумалиевича, осужденного Верхов- ным судом Казахской ССР 26–27.V.1953 г. по. ст. 58–І0 ч. 2 УК РСФСР. Вместе с делом вышлите и Ваше мотивированное заключение об обо- снованности приговора суда. Высылку дела прошу не задержать, так как о результатах проверки дела необходимо сообщить в ЦК КПСС. Зам[еститель] начальника Отдела по спецделам государственный советник юстиции 3 класса Сучков.

Помощник прокурора Каз[ахской] ССР по cпецделам – старший со- ветник юстиции – Тимофеев, рассмотрев в порядке надзора дело по обви- нению Джумалиева Кажгали, в преступлении предусмотренном ст. 58–І0 ч. 2 УК РСФСР.

аулсовета, Каратинского района, Западно-Казахстанской области, казах, исключенный из рядов КПСС за антисоветскую националистическую де- ятельность, имеющий высшее образование, по профессии литературовед, доктор филологических наук, сын бая, ранее не судим, до ареста работал преподавателем Карагандинского пед[агогического] института. Осужден по ст. 58–І0 ч. ІІ УК РСФСР на 25 лет [в] и[справительно]- т[рудовом] л[агере], с поражением в правах по п.п. «а», «б», «в» ст. 31 УК РСФСР на 5 лет, с конфискацией лично принадлежащего имущества. Осужденный Джумалиев К., признан виновным в том, что будучи вы- ходцем из социально чуждой-байской среды, на почве своей враждебно- сти к существующему в СССР политическому строю, пользуясь своим по- ложением научного работника, преподавателя, автора ряда учебников по казахской литературе, писателя и поэта, на протяжении ряда лет проводил антисоветскую националистическую работу. В своих учебниках, научных «трудах», лекциях, отдельных литературных произведениях, статьях и выступлениях пропагандировал буржуазно-националистические идеи. Сознательно извращал и фальсифицировал исторические факты, отрицал прогрессивное значение присоединения Казахстана к России, распростра- нял и протаскивал в литературу реакционные антирусские идеи и взгля- ды ярых врагов русского и казахского народов. Несмотря на указания и решения директивных органов до последнего времени отстаивал и про- должал пропагандировать свои буржуазно-националистические взгляды по ряду вопросов истории Казахской литературы. Кроме того среди сво- их знакомых высказывал антисоветские националистические суждения, возводил клевету на национальную политику коммунистической партии и Советского правительства, клеветнически отзывался о русском народе, восхвалял разоблаченных буржуазных националистов. Хранил на квар- тире антисоветскую литературу и пользовался ею в своей практической деятельности. (л.д. 304–305, т. ІІІ). В предъявленном обвинении на предварительном следствии и в суде Джумалиев виновным себя признал: «Я признаю себя виновным в том, что допускал ошибочно националистические взгляды в своих работах, но я считаю, что я не стою на враждебной линии к Советскому Сюзу». (л.д. 288 т. ІІІ). «До 1944 г. Едыге оценивался, как историческая личность, народный герой, я посвятил ему пьесу «Едыге», написанную мною в 1943 г., затем я его включил в сборник «Наш Малик»... в котором Едыге я показал, как на- родного защитника и ставил его в пример воинам советской армии и нако- нец я его включил в учебник по казахской литературе для 8 класса, здесь я его также изобразил, как подлинного народного героя... включая Едыге в свои произведения я знал, что Едыге является одним из правителей «Золо- той Орды», эксплуатировал народ, вел борьбу с Токтамышем, стремился к ханской власти. Поэму «Шора батыр» я включил в учебник по казахской литературе, по которому велось преподавание в течении 1941–1947 гг. ... произведения Мурата и Шортанбая я оценивал положительно, эти поэмы были феодального класса..., что они показывали действительность с точки зрения феодального класса – это я не учел... Мы, литературоведы, считали движение Кенесары прогрессивным до 1950 г. ... Вторая часть учебника 8 класса, в которой анализировалась жизнь и творчество казахских по- этов ХVІІІ и ХІХ вв., составлена мною, туда я включил Мурата, Дулата, Шортамбая, Махамбета, Нысамбая и других19. Я положительно отзывался о языке поэтическом Мурата... После постановления ЦК Казахстана в 1947 г. ... при составлении учебника мною некоторые ошибки вновь были допущены... В личной би- блиотеке изъятая литература у меня была... Присоединение Казахстана к России я рассматривал как колонизаторскую политику... В 1942 г. было на- писано письмо казахским воинам от всего Казахстана, составил письмо я, в нем я Едыге показал как народного героя и воинам ставил его пример... Зная, что у Саманчина в работе (диссертации) допущены грубые ошибки, я дал положительную оценку его работе. В основном заключение экспер- тизы я считаю правильным, но ими допущены некоторые неточности». (л.д. 289–291 т. ІІІ). «Я говорил, что на пустом месте, не руководствуясь литературой Була- та, Мурата, Шартанбая и других, нельзя создать пролетарской литерату- ры... До момента ареста я скрывал, что я происхождением из баев....» (л.д. 292 т. ІІІ). «Стихотворение у Шортамбая есть, что русские отобрали Волгу, я ци- тировал это стихотворение». (л.д. 295 т. ІІІ).

«С выводами экспертной комиссии согласен». (л.д. 302 т. ІІІ). «В учебниках мною были допущены националистические ошибки, я в этом признаюсь. В отношении Едыге я допустил также ошибку. В учеб- никах я говорил, что по левобережью Волги жили казахи, что им впослед- ствии было запрещено кочевать по левобережью. Движение Кенесары Ка- сымова, я переоценивал...». (л .д. 302 т. ІІІ). В своей жалобе генеральному прокурору Союза ССР заключенный Джумалиев пишет, что он по происхождению сын бая, отрицает, что он не- доволен существующим политическим строем, что националистические ошибки в учебниках и других произведениях допущены не сознательно, из-за не изученности Казахстана, что его антисоветские высказывания не нашли себе подтверждения в суде. В силу изложенного просит снизить ему меру наказания. Изложенные доводы в жалобе осужденного опровергаются следующи- ми материалами дела:

«В 1941 г. Джумалиев защищал кандидатскую диссертацию на тему «Казахская литература ХІХ в.». Диссертация носила националистический характер, в ней он восхвалял реакционных поэтов ХІХ в. При составле- ния учебника для ВУЗов по истории казахской литературы в раздел 19, он включил реакционных поэтов, говоря о них как народных акынов. В учебнике для 8 класса изданном в 1941–[19]42 гг. Джумалиев доказывал, что казахский народ боролся против русских захватчиков, хвалил «Золотую Орду», восхвалял Кобланды, Едыге и др. После постановления ЦК Казахстана 1947 г. Джумалиев по-прежнему пишет, что казахские батыры боролись за Волгу, восхвалял ханов Аблая и Кенесары. В переработаное издание учебника по казахской литературе для 8 класса в 1948 г. поместил реакционного акына Мурата, изобразив его как народного акына, певца крестьянского восстания. Джумалиев написал пьесу «Едыге», изобразив Едыге, как народного защитника. Коммунизм Джумалиев сравнивал с приближающей тучей, злом» (л.д. 292–293 т. ІІІ).

Свидетель Абдукадыров Калмахан: «В 1941 г. ко мне приехал борец Кажмухан, его пригласил к себе в го- сти Джумалиев, пошел и я, там Джумалиев сказал, что он самый сильный борец, его никто не поборет, так как его воодушевляет дух батыров Едыге и Кобланды. В 1945 г. пригласил я в гости друзей, среди них был и Джума- лиев. Первый тост я предложил выпить за защитников советской Родины и родной Волги, Джумалиев на это ответил, хотя и пьет за Волгу, но Волга теперь не наша, когда-то она принадлежала казахом, а теперь она русская. Джумалиев беседуя со мной, советовал мне писать о героях Кобланды и Едыге» (л.д. 293 т. ІІІ).

Свидетель Есбатыров Джумабай, 1907 г. рождения: «В 1944 г. я работал в редакции, мне принесли почитать сборник сти- хотворений, составителем был Джумалиев, я отказался печатать, так как в сборнике говорилось, что основные враги не немцы, а русские... два сборника были изъяты, (в остальном дал показания тождественные пока- заниям свидетеля Абдукадырова о словах Джумалиева по поводу тоста за Волгу). Джумалиев говорил, что русские победили не благодаря героизму, а благодаря численности» (л.д. 294 т. ІІІ). Свидетель Байкадамов Бакижан Байкадамович, 1917 г. рождения, ком- позитор Союза композиторов: «Примерно в 1944 г. мне Джумалиев предложил написать музыку по- священному Малику Габдулину, он Малика сравнивал с Едыге – реакци- онным героем. Я написал, эту вещь транслировали по радио, потом я его встретил, он мне предложил уничтожить ноты, иначе мы можем погиб- нуть, я ноты уничтожил». (л.д. 295 т. ІІІ). Свидетель Юсупов Шах-Заде, 1904 г. рождения, работает в Казахском пед[агогическом] институте: «.....Джумалиев протаскивал в своих работах националистические идеи и рекомендовал их молодежи. В учебник для 8 класса Джумалиев поместил реакционных поэтов: Шартанбая, Мурата, золоординских ханов – Мамая и др. Об Урат Мамае он говорил, что когда он умер его народ опла- кивал, так же как Горького и Кирова. В своей докторской диссертации по- вторяет свои ошибки и проводит националистические идеи. После поста- новления ЦК Казахстана 1947 г. продолжает проводить космополитические идеи, буржуазные теории, считая, что нашими предками являются арабы, или персы, или турки. Идеи эти он пропагандирует устно. В 1947 г. он при- зывает советских воинов быть такими как Едыге, Урат Мамаев и др. В 1947 г. в пединституте состоялся вечер по поводу встречи с кандидатом Снеги- ным, Джумалиев был его доверенным лицом и здесь он выступил с наци- оналистической речью, говоря что тесно, душно в комнатушке, где прохо- дит встреча и жалел, что нет казахской душистой степи, покрытой цветами Сары Арки. В стихотворении «Туркестано-Сибирская железная дорога» сравнивал коммунизм с надвигающей тучей... После постановления он пи- сал о Мамае... Джумалиев также говорил, что мы своей критикой уничто- жаем всех предков, что у нас ничего не остается». (л.д. 296–297 т. ІІІ). Свидетель Салмурзина Мазура, 1924 г. рождения, зав[едующая] кафе- дрой казахской литературы КазГУ: «Джумалиева я характеризую, как националистически настроенную личность, он в своих лекциях протаскивал националистические идеи, лек- ции его основаны были на творчестве реакционных поэтов. Советские темы он не брал, он избегал их, тем самым прививал любовь студентов к реакционным поэтам. В учебниках для 8–9 классов говорил, что Волга при- надлежала казахам, в своей диссертационной работе указывал, что Абай мало употреблял русских выражений, а выражался и увлекался языками дореволюционного Востока.... Считаю, что Джумалиев сознательно прово- дил националистические идеи... Когда Джумалиев цитировал Шартанбая, он так увлекался, что его никто не мог остановить...» (л.д. 297 т. ІІІ).

Свидетель Иманжанов Мукаш, зав[едующий] редакции журнала «Пионер»: «Джумалиев в своем сборнике «Наш Малик», изданный в годы Вели- кой Отечественнной войны, что источником героизма наших бойцов явля- ется Кобланды, Кенесары и Едыге. В учебниках восхваляет и идеализиру- ет Шортанбая, Дулата...» (л.д. 298 т. ІІІ). Свидетель Сарсекеев Мукаш Шайхович, преподаватель Каз[ахского] пед[агогического] института: «В 1951 г. у нас в институте проходила конференция, Джумалиев высту- пил с докладом на тему «Об исследовании и изучении творчества Махамбета», в ней он восхвалял реакционного поэта Мурата... Мы не могли тер- петь такую фальсификацию истории, стали его критиковать, Джумалиев стал оскорблять нас... В феврале месяце 1951 г. в газете «Каз[ахстанская] правда» была опубликована моя статья «против идеализации старины в казахской поэзии», встретив Джумалиева, он мне сказал: «Зачем ты на- писал такую шумную статью, зачем браться за такие статьи, что Тажибаев обиделся, так как в этой статье критиковали его...» (л.д. 298 т. ІІІ). Свидетель Сахариев Балгамер, зав[едующий] отделом языка и литера- туры редакции журнала «Халык мугалимы»: «В своих лекциях Джумалиев говорил, о Шортанбае, Мурате, Абубаки- ре, восхволял прошлое казахского народа, выдавая за реальность. Учебни- ки Джумалиева мы читали, в них он также протаскивал националистиче- ские и буржуазные идеи. После окончания института, в 1951 г. у нас прохо- дила конференция, на ней была прочитана лекция о Мурате, все аспиранты выступали против восхваления национализма. Джумалиев защищал про- читанные лекции на конференции. Махамбет не реакционер, но не классик и не мудрец, как его характеризовал Джумалиев». (л.д. 299 т. ІІІ). Свидетель Габдулин Нигметжан, зав[едующий] отделом литературы и искусства редакции газеты «Лениншил жас»: «Джумалиев в период моей учебы заведывал кафедрой казахской ли- тературы, он у нас читал лекции по курсу казахской литературы ХVІІІ и ХІХ вв., в лекциях у нас говорил о Бухар-Жирау, Махамбете, Насымбае, Дулате, Мурате, они являются ярыми реакционерами...» (л.д. 299 т. ІІІ).

Свидетель Нуркатов Айкин, учащийся в аспирантуре: «Знаю Джумалиева как преподавателя истории казахской литературы. В лекциях своих давал положительную оценку поэтам прошлого века Дулату, Мурату, и другим. В его учебниках за 8 класс помещены цитаты Нысамбая, Дулата, и других реакционных поэтов. В 1951 г. была научная конференция, мы все молодые аспиранты выступали против доклада Джу- малиева» (л.д. 299–300). Свидетель Гумарова Малика Гумаровна, младший научный сотрудник института языка и литературы Академии наук Каз[ахской] ССР: «Джумалиева знаю с 1937 г., с момента учебы в Каз[ахском] пед[агогическом] институте, он читал лекции о казахской литературе, в своих лекциях он идеализировал золотоордынского хана Едыге, реакци- онных поэтов изображал реалистами. В 1940 г. по казахской литературе я писала реферат на тему «Национальное освободительное движение XVІІІ–XІX вв. и их отражение в литературе». В этой работе движение Ке- несары Касымова я характеризовала как антинародное движение, показа- ла его как душителя народа. Джумалиев прочитав мою работу сказал, что я неправильно изобразила Кенесары, его движения нужно изобразить, как национально-освободительное, на этой точке зрения он стоял до послед- них дней. В учебниках по казахской литературе, изданных в 1941–1943 гг., Джумалиев пропагандировал поэму реакционного акына Нысамбая «Кенесары и Наурызбай», утверждая, что они боролись за независимость. Джумалиев идеализирует эпос «Кобланды», что в нем выражается патри- отизм к Родине. В своей книге «Казахская поэзия до Абая и поэтический язык Абая», считая учениками Абая Турагула и Кокбая, считая их пред- шественниками20 Абая...». (л.д. 300 т. ІІІ). Свидетель Искаков Ахмет Искакович, директор Института языка и ли- тературы Академии наук Каз[ахской] ССР: «Джумалиева знаю с 1937 г. Историю казахской литературы препода- вал Джумалиев. Реакционных поэтов изображал народными поэтами, что якобы Шортанбаев в «эпохе скорби», период присоединения Казахстана к России, оплакивает чаяния народа. Джумалиев в 1944 г. написал пьесу «Едыге», где душитель народа показывается как защитник казахского на- рода... я стал говорить Джумалиеву, что с национализмом нужно покон- чить, но все же он до конца оставался на своей точке зрения. В мае-июне месяце 1951 г. речь шла о постановлении ЦК КП(б) к 1947 г., разгова- ривали о программах и учебниках для средней школы, кто-то из присут- ствующих спросил, почему в учебниках фигурируют Мурат и Шортам- бай, Джумалиев ответил, что в постановлении ничего не говорится о этих поэтах... В 1947 г. Джумалиев будучи у меня на квартире... декламировал один куплет из Махамбета, где говорилось, что раньше казахи кочевали по Волге, а теперь их русские изгнали оттуда. Лекции националистического характера Джумалиева конечно оказали плохое влияние на студентов, они после окончания института направлены были преподавателями средних школ и там преподавали тот материал ученикам, который получили в ин- ституте....» (л.д. 301 т. ІІІ). В заключении экспертизы рассмотревшей изъятые при обыске у Джу- малиева разные книги, статьи, рукописи, записи и представленные след- ствием разные материалы и документы указано: 1. Из материалов, рассмотренных экспертизой видно, что работы Джу- малиева по казахскому литературоведению являются по своему содержа- нию буржуазно-националистическими (л.д. 201 т. ІІІ). 2. Наиболее полно и последовательно свои буржуазно-националисти- ческие взгляды Джумалиев начинает пропагандировать с 1940 г., а осо- бенно активно в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 гг. против немецко-фашистских захватчиков. На позициях буржуазного национали- ста остался и после Великой Отечественной войны (л.д. 201 т. ІІІ). 3. В более ясной и полной форме буржуазно-националистические взгляды Джумалиева выражены в его учебниках по казахской литературе для 8 и 9 классов средней школы, которые издавались и переиздавались с 1941 по 1951 г., в «Хрестоматии казахской литературы», подготовленной к печати, в пьесе «Едыге-батыр», в сборнике «Наш Малик». (л.д. 201 т. ІІІ). 4. Сущность буржуазно-националистических взглядов Джумалиева со- стоит в том, что он брал из истории прошлого, из устного творчества и литературы, главным образом, реакционное с антирусским содержанием. (л.д. 201). 5. Учебники Джумалиева, по которым велось преподавание в школах не могли не принести вреда в деле воспитания молодежи» (л.д. 201 т. ІІІ). 6. Джумалиев для пропаганды своих взглядов широко пользовался ме- тодами фальсификации исторических фактов, фактов развития казахской

устной поэзии и литературы (л.д. 201 т. ІІІ). 7. Джумалиев хранил у себя запрещенную литературу с буржуазно-националистическим содержанием. (л.д. 201). 8. Экспертная комиссия считает, что в конечном счете деятельность Джумалиева была направлена против существующего политического строя в СССР (л.д. 202 т.ІІІ). Таким образом антисоветская националистическая деятельность осуж- денного Джумалиева доказана материалами дела, заключением эксперт- ной комиссии, показаниями свидетелей Исмаилова, Абдукадырова, Есба- тырова, Байкадамова, Юсупова, Салмурзиной, Иманжанова, Сарсекеева, Сахариева, Габдулина, Нуркатова, Гумаровой, Искакова и другими, ве- щественными доказательствами и признательными показаниями самого Джумалиева. Каких либо оснований к снижению меры наказания из материалов дела и доводов жалобы не имеется. На основании вышеизложенного, не усматривая из имеющихся в деле материалов оснований к пересмотру приговора Верховного суда Казах- ской ССР,

С приговором Верховного суда Каз[ахской] ССР от 26–27 мая 1953 г. в отношений Джумалиева Кажгали – согласится, а жалобу его оставить без удовлетворения. Настоящее заключение вместе с делом и жалобой Джумалиева напра- вить в Отдел по спецделам Прокуратуры Союза ССР.

Приложение 1. Цитаты из произведений байских поэтов, помещенные в учебниках Джумалиевым21

Стихи Асан-Кайгы (л.д. 142, т.3).

Настанут мрачные времена. Проклятая эпоха настанет. Законы тяжкие станут. Щука взберется на вершину сосны. Жизнь детей наших безрадост- ная. Сыны и дочери твои подданные русс... О моя Родина, народ мой бес- ценный, что станет тогда с тобой».

Стихи Мурата «Волгу захватили, значит за подол схватили, Яик захватили, за ворот схватили» в учебнике по литературе ХІХ в.

Стихи Дулата «Раз лишился ты состояния, и жена и ... станут тебе чужими, твоими врагами, пойдешь ты бродить по городу и будешь у русского сторожить хлев».

Стихи Акан-Сери Ни одну могилу русских не трогали. А нам они делают преднамеренно. Крестьянам ценее щенок, чем казахский народ. Подумай, как мы живем вместе с таким звероловным народом» (л.д. 164 т.3).

Заключение прокурора Отдела специальным делам Казахской ССР Новикова по вопросу о пересмотре дела Кажима Жумалиева

27 октября 1953 г.

Заключение по делу составлено полно и объективно, в нем приведены дословно выдержки из показаний обвиняемого и свидетелей в судебном заседании, которые аналогично показаниям обвиняемого и свидетелей на предварительном следствии. Дословно изложено заключение экспертной комиссии по литератур- ным произведениям Джумалиева, составленным им учебникам и рукопи- сям. В судебном заседании Джумалиев показал, что со всеми свидетелями у него нормальные взаимоотношения и виновным себя признал за исключе- нием антисоветских выссказываний среди них. Все это Джумалиев в суде объяснил тем, что «плохо изучена история Казахстана. Плохое изучение литературы повлияло и на литературу, кроме того фольклор в казахской литературе является начальной стадией, по- этому и допущены ошибки». Цели протаскивания национализма у него не было. На предварительном следствии (л.д 174) Джумалиев показал: «В том, что на намеренной и сознательной фальсификации некоторых вопросов казахской литературы оказали на меня влияние буржуазно-националисти- ческие взгляды Ауэзова Мухтара, Маргулана Аликея и Муканова Сабита в освящении и трактовке ими отдельных вопросов казахской литературы. Кроме того, как показал ранее, я стоял на буржуазно-националистических позициях в оценке факта присоединения Казахстана к России, рассматри- вая и проанализируя этот исторический факт только как процесс колони- зации Казахстана Россией, при этом умалчивая о прогрессивном значении присоединения Казахстана к России».

В своей жалобе Джумалиев указал: 1) «Происходит он из семьи бая, но недовольство к существующему строю у него нет, никто из его родственников не репрессирован органами сов[етской] власти. 2) Что антисоветскую, буржуазно-националистическую идею в лите- ратуре и в учебниках он проводил не сознательно, а из-за не изученности истории Казахской ССР и на почве не умения по-марксистски подойти к наследиям прошлого. Эти его учебники к тому же утверждались мини- стерством просвещения Каз[ахской] ССР, а некоторые и правительствен- ной комиссией. 3) Отрицательного отношения к присоединению Казахстана к России он нигде не высказывал, а только дал положительную оценку произведе- ниям поэтов ХІХ в., в которых критиковалась колонизаторская политика царя Николая 1-го. 4) О врагах народа Едыге и Кенесары он помещал статьи в учебниках. О Едыге написал поэму, но все это было до постанавления УК ВКП(б) от 1944 г. После чего он признал публично свою ошибку. 5) В проведении им антисоветской агитации некоторые свидетели дают неправильные показания, тогда как другие свидетели, присутствовавшие на вечере, не подтвердили этого (св[идетель] Жароков (л.д. 294 т. 3) показал, что на вечере у Абдыкадырова в 1945 г. он был, но разговоров о Волге от Джумалиева не слышал).

Джумалиев просит снизить ему меру наказания.

Доводы Джумалиева не достаточно убедительны. В судебном засе- дании он показал, что в своих произведениях в учебниках, как он давал положительную оценку поэтам и брал материалы из их поэм. Что при- соединение Казахстана к России он считал как колониальную политику царизма и отрицательно к тому относился. В суде Джумалиев показал: «Я знал, что Едыге является одним из пра- вителей «Золотой Орды» эксплуатировал народ, вел борьбу с Токтамы- шем, стремился ханской власти». Однако Джумалиев восхвалял Едыге как национального героя. Что касается реакционного движения Кенесары, которое Джумалиев до 1950 г. считал прогрессивным, то из газеты «Казахстанская правда» видно, что кроме Джумалиева, движение Кенесары считалось прогрес- сивным и работниками ЦК КП. В статье от 25.Х.51 г. под заголовком «Уровень идеологической рабо- ты» на пленуме ЦК КП(б) Казахстана указано: «Выступавшие повергли резкой критике неудовлетворительную рабо- ту, отделом пропаганды и агитации ЦК КП Казахстана. Признав крити- ку правильной, заведующий отделом т. Хранков вынужден был заявить, что он и работники отдела боялись поколебать сложившееся мнение у т.т. Шаяхметова и Омарова о характере движения Кенесары, хотя в самом аппарате ЦК была масса убедительных документов, опровергающих их ошибочную позицию». Считаю, что преступление, совершенное Джумалиевым, доказано. Квалифицировано правильно. Однако мера наказания ему судом опреде- лена крайне суровая.

Принести протест на приговор суда на предмет снижения наказания Джумалиеву с 25 лет [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере] до 10 лет л[ишения] свободы, учитывая, что ранее он не судим, что по отдельным вопросам истории казахского народа в Казахстане до 1951 г. не было пра- вильного представления. Возглавляемой отдельными ханами, в частности Кенесары, борьбе феодальной давалась неправильная оценка. За оценку движения Кенесары как реакционное Джумалиев подвергался критике на страницах газеты «Ленинская смена» от 20.4.1940 г. Авторы статьи Джусупбеков и Такмагамбетов писали: «Джумалиев в своей книге протаскивает теорию о том, что движение казахов, во главе которого стоял Кенесары, было реакционным движением. Кенесары и Наурызбай, которые в течение 10 лет боролись против колонизаторской политики царизма, оказались в трактовке Джумалиева «кровопийцами». Джумалиев по этому поводу показал, что до критики его, движение Ке- несары он считал реакционным, но когда «все обрушились на меня, что я неправильно оценил движение Кенесары, от своей оценки о Кенесары я отказался» (л.д. 290 т.3).

Протест Генеральной прокуратуры ССР в Судебную коллегию по уголовным делам Верховного суда Союза ССР

(в порядке надзора) 26–27 мая 1953 г. Верховным судом Казахской ССР осужден по ст. 58– 10 ч. ІІ УК РСФСР к 25 годам [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере], с поражением прав по п.п. «а», «б», «в» ст. 31 УК РСФСР сроком на 5 лет о конфискацией имущества. Джумалиев Кажгали, 1907 г. рождения, казах, из семьи бая, в рядах КПСС состоял с 1941 г., образование высшее, по профессии литературо- вед, доктор филологических наук, ранее не судимый, до ареста работал преподавателем в Карагандинском пед[агогическом] институте. Материалами дела установлено, что Джумалиев, будучи писателем, поэтом и автором ряда учебников по казахской литературе, с 1941 г. про- водил антисоветскую, националистическую работу. Джумалиев в своих учебниках литературных произведениях и научных трудах пропагандировал националистические идеи. Золоордынских ханов Мамая и Едиге он изображал национальными героями, восхвалял реакционных придворных ханских поэтов, выступав- ших против присоединения Казахстана к России, цитировал в учебниках националистические стихи указанных поэтов. Реакционную борьбу Кенесары против России и киргизов Джумалиев расценивал как национально освободительную. Кроме того Джумалиев в кругу своих знакомых высказывал свои наци- оналистические взгляды, хранил у себя националистические литературу.

Джумалиев виновным себя признал.

На предварительном следствии он показал, что в своих произведениях и в учебниках он сознательно пропагандировал буржуазно-национали- стические взгляды. Что он стоял на буржуазно-националистических по- зициях в оценке факта присоединения Казахстана к России, расценивал это только как процесс колонизациии, умалчивая прогрессивное значение присоединения Казахстан к России. В судебном заседании Джумалиев показал, что пропаганда буржуазно- националистических концепций проводилась им не сознательно, а в виду плохого знания истории Казахстана. Что в 1937 г. он выступил в печати, расценивая движение Кенесары как реакционное. После чего подвергся резкой критике за якобы неправиль- ное освещение указанного движения, после чего был вынужден отказать- ся от своих взглядов. Из приобщенной к жалобе Джумалиева газеты «Ленинская смена» за 30/4–1940 г. видно, что Джумалиев действительно подвергался резкой критике за то, что совершенно правильно считал движение Кенесары ре- акционным, а так же за то, что реакционных феодальных акынов Бухара, Шортанбая, Мурата и других расценил как антинародных поэтов. С 1941 г. он уже начал восхвалять и Кенесары и придворных ханских поэтов, помещая в школьных учебниках националистические стихи по- следних. Показания свидетелей о националистических высказываниях Джума- лиева, последний отрицает, заявил при этом, что взаимоотношения со сви- детелями у него нормальные. Совершенное Джумалиевым преступление доказано, квалифицирова- но правильно. Однако, мера наказания Джумалиеву судом набрана крайне суровая. Суд не учел при этом, что реакционная борьба Кенесары до последнего времени считалась прогрессивной. За правильную оценку этой борьбы Джумалиев в 1940 г. подвергая рез- кой критике, поэтому указанный эпизод вменен ему в вину без достаточ- ных к нему оснований.

Ранее Джумалиев не судим.

На основании изложенного, руководствуясь от І6 Закона о судоустрой- стве СССР.

Приговор Верховного суда Каз[ахской] ССР в отношении Джумалиева изменить. Меру наказания Джумалиева снизить от 25 лет [в] и[справительно]- т[рудовом] л[агере] до 10 лет лишения свободы.

Приложение: дело в 3 томах Вырезки из газеты «Казахстанская правда» от 13/ІV и 9/VІ–1949 г. 26/ ХІІ–1950 г., 23/V и 31/Х–1951 г., 31/І–1953 г. «Ленинская смена» No52 от 20/ІV–1940 г. Журнал «Литература и искусство Казахстана» No8–9 за 1939 г. Объяснение Джумалиева в ЦК КПСС на 19 стр., жалоба на 3 листах и справки-характеристики на 12 листах.

Помета: Ожидать получ[ения] опровержения В[ерховного] суда СССР. [...]1. 7/XІІ.

Определение Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда СССР по делу Кажима Жумалиева

Секретно

Судебная коллегия по уголовным делам Верховного суда СССР в составе: председательствущего – Морозова Н.К. и членов: Алехина И.И. и Кругликова М.М. Рассмотрела в заседании от 16 декабря 1953 г. протест генерального прокурора СССР на приговор Верховного суда Казахской ССР от 26-27 мая 1953 г., которым – Джумалиев Кажгали, 1907 г. рождения, казах, из семьи бая, с высшим образованием, по профессии литературовед, доктор филологических наук, несудимый – осужден по ст. 58–10 ч. П/УК РСФСР к 25 годам лишения свободы с поражением в правах, предусмотренных п.п. «а», «б», «в» ст. 31 УК РСФСР, сроком на 5 лет, с конфискацией имущества. Протест внесен на предмет понижения Джумалиеву наказание до 10 лет лишения свободы. Заслушав доклад тов. Алехина И.И. и заключение пом[ощника] гене- рального прокурора СССР тов. Новикова Я.М., поддерживающего про- тест, Судебная коллегия по уголовным делам Верховного суда СССР

Джумалиев признан виновным в том, что он, будучи выходцем из социально-чуждой (байской) среды, являясь писателем, поэтом и автором ряда учебников по казахской литературе, на протяжении ряда лет прово- дил антисоветскую, националистическую агитацию. Так, в своих учебниках, литературных произведениях и научных тру- дах Джумалиев пропагандировал националистические идеи. Золотоор- дынских ханов Мамая и Едиге Джумалиев изображал как национальных героев, восхвалял реакционных придворных ханских поэтов, выступав- ших против присоединения Казахстана к России, цитировал в учебниках националистические стихи указанных поэтов. Реакционную борьбу Кене- сары против России и киргизов Джумалиев расценивал, как национально- освободительную. Кроме того, Джумалиев в кругу своих знакомых высказывал свои на- ционалистические взгляды, а также хранил у себя националистическую литературу.

Приговор подлежит изменению по следующим основаниям.

Будучи допрошен на предварительном следствии, Джумалиев вино- вным себя признал и показал, что в своих произведениях и в учебниках он сознательно пропагандировал буржуазно-националистические взгляды и что он стоял на буржуазно-националистических позициях в оценке фак- тов присоединения Казахстана к России, расценивая это только как про- цесс колонизации и умалчивая прогрессивное значение присоединения Казахстана к России. В судебном заседании Джумалиев объяснил, что пропаганда буржуаз- но-националистических концепций проводилась им не сознательно, а по причине плохого знания истории Казахстана, что в 1937 г. он, Джумалиев, выступил в печати по поводу движения Кенесары и расценил его, как ре- акционное, после чего он подвергся резкой критике за якобы неправиль- ное освещение указанного движения и был вынужден отказаться от своих взглядов. Из имеющихся в деле данных видно, что Джумалиев действительно подвергался резкой критике за то, что совершенно правильно считал дви- жение Кенесары реакционным, а также за то, что реакционных феодаль- ных акынов расценил как антинародных поэтов. Начиная с 1941 г. Джумалиев стал уже восхвалять и Кенесары и при- дворных ханских поэтов, помещал в школьных учебниках националистические стихи последних. При этих условиях данный эпизод обвинения Джумалиеву предъявлен без достаточных оснований и он подлежит ис- ключению из приговора. Остальные же эпизоды обвинения Джумалиева по делу доказаны не только объяснениями Джумалиева, но и заключением экспертизы, свиде- тельскими показаниями Сармурзиной, Гумаровой, Смирновой, Искакова, Исмаилова и других, а также вещественными доказательствами (национа- листическая литература). Однако наказание Джумалиева определено чрезмерно суровое. В про- шлом Джумалиев не судим. Соглашаясь с протестом, Судебная коллегия по уголовным делам Вер- ховного суда Союза ССР

Приговор Верховного суда Казахской ССР от 26-27 мая 1953 г. изменить, понизив Джумалиеву Кажгали наказание до десяти (10) лет лише- ния свободы; в остальной части приговор оставить без изменения. Председательствующий – Морозов. Члены: Алехин, Кругликов. Верно: за председателя Судебной коллегии по уголовным делам Верх[овного] суда Алехин. Секретарь Михайлов

Общий отдел Секретариата ЦК КПСС орассмотре Верховным судом СССР дело Кажима Жумалиева

Сообщаю, что дело по обвинению Джумалиева Кажгали Прокуратурой Союза ССР проверено. Джумалиев Кажгали осужден Верховным судом Казахской ССР 27 мая 1953 г. к 25 годам [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере] за то, что в сво- их литературных произведениях пропагандировал националистические идеи. Золотоордынских ханов – Мамая и Едиге Джумалиев изображал как национальных героев, восхвалял реакционных придворных ханских поэ- тов, выступавших против присоединения Казахстана к России, цитировал в учебниках националистические стихи указанных поэтов. Кроме того, Джумалиев в кругу своих знакомых высказывал свои на- ционалистические взгляды, а также хранил у себя националистическую литературу. Обвинение по делу доказано не только объяснениями Джумалиева, но и заключением экспертизы, свидетельскими показаниями Сармурзиной, Гумаровой, Смирновой, Исмаиловой и других, а также, вещественными докозательствами (националистическая литература). Учитывая, что наказание Джумалиеву определено чрезмерно суровое, что он в прошлом несудим, генеральным прокурором Союза ССР внесен протест в Верховный суд СССР на предмет снижения меры наказания.

І6 декабря Верховный суд СССР протест удовлетворил.

Приговор Верховного суда Казахской ССР изменен. Мера наказания Джумалиеву Кажгали снижена до 10 лет [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере].

No38 Протест генерального прокурора СССР, действительного государственного советника юстиции Б.О. Баранова

(в порядке надзора) 26–27 мая 1953 г. Верховным судом Казахской ССР осужден по ст. 58– 10 ч. ІІ УК РСФСР к 25 годам [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере], с поражением прав по п.п. «а», «б», «в» ст. 31 УК РСФСР сроком на 5 лет о конфискацией имущества. Джумалиев Кажгали, 1907 г. рождения, казах, из семьи бая, в рядах КПСС состоял с 1941 г., образование высшее, по профессии литературо- вед, доктор филологических наук, ранее не судимый, до ареста работал преподавателем в Карагандинском пед[агогическом] институте. Джумалиев судом признан виновным в том, что будучи писателем- по- этом и автором ряда учебников по казахской литературе с 1941 г. проводил антисоветскую, националистическую работу. Джумалиев в своих учебниках литературных произведениях и научных трудах пропагандировал националистические идеи. Золоордынских ханов Мамая и Едиге он изображал национальными героями, восхвалял реакци- онных придворных ханских поэтов, выступавших против присоединения Казахстана к России, цитировал в учебниках националистические стихи указанных поэтов. Реакционную борьбу Кенесары против России Джумалиев расценивал как национально-освободительную. Кроме того Джумалиев в кругу своих знакомых высказывал свои наци- оналистические взгляды, хранил у себя националистические литературу. 16 декабря 1953 г. Верховным судом СССР по протесту генерального прокурора СССР мера наказания Джумалиеву по ст. 58–10 ч.2 УК РСФСР снижена до 10 лет [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере] с поражени- ем прав сроком на 5 лет, с конфискацией имущества, с исключением из обвинения пункта о том, что Джумалиев реакционную борьбу Кенесары против России и казахов расценивал как национально-освободительную и восхвалял реакционных феодальных поэтов. Приговор Верховного суда Казахской ССР и определение Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда СССР в отношении Джу- малиева Кажгали подлежат изменению по следующим основаниям: Джумалиеву вменено в вину то, что он в своих учебниках: «Казахская литература» для 8–9 классов, изданных и переизданных с 1941 по 1951 гг.; в хрестоматии по казахской литературе ХVІІІ–ХІХ вв. для высших, учеб- ных заведений (рукопись в 12 книгах) в 1942 г.; в литературных произ- ведениях «Наш Малик», изданном в 1943 г.; «Народные поэмы» издания 1939 г., в пьесе «Едиге-батыр» издания 1943 г. – пропагандировал бур- жуазно-националистические идеи, направленные к возбуждению нацио- нальной розни между русским и казахским народом (л.д. 129-202 том 3). Кроме того Джумалиев в кругу своих знакомых высказывал свои на- ционалистические взгляды и хранил у себя в библиотеке литературу бур- жуазно-националистического характера. Материалами предварительного и судебного следствия установлено, что основными мотивами произведений Джумалиева являются: пропаган- да отрыва казахского народа от общей семьи народов СССР:

По делу не установлено, что Джумалиев, излагая националистические взгляды с целью разжигания неприязни между казахским и русским наро- дами, руководствовался контрреволюционным умыслом, а в его действиях содержатся состав преступления, предусмотренный ст. 59–7 УК РСФСР. На основании изложенного, руководствуясь ст. І6 Закона о судоустрой- стве СССР, союзных и автономных республик,

приговор Верховного суда Казахской24 ССР от 26–27/V–1953 г. и определение Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда СССР от 16/ХІІ–1953 г. в отношении Джумалиева Кажгали изменить: состав преступления, совершенного Джумалиевым, переквалифицировать со ст. 58–10 ч. 2 на ст. 59–7 УК РСФСР, по которой меру наказания определить 5 лет [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере]; на основании Указа от 27/ ІІІ–1953 г. «Об амнистии» с освобождением от дальнейшего наказания со снятием судимости. Приложение: дело в 3 томах, журнал «Литература и искусство Казах- стана» No8–9 за 1938 г., вырезки из газеты «Казахская1 правда» от 13/ІV и 9/VІ–1949 г., 28/ХІІ–1950 г., 23/V и 21/Х–1951 г., 31/І–1953 г., «Ленинская смена» No52 от 20/ІV–1940 г., объяснение Джумалиева в ЦК КПСС на 17 страницах, жалобы на 3 листах и справки-характеристики на 12 листах.

1. Справка: Джумалиев меру наказания отбывает по адресу: Озерный лагерь МВД СССР, ст. Тайшет Красноярской ж.д. 2. 16/ІІ–1956 г. Протест в пленуме рассмотрен, дело прекращено. Джу- малиев реабилитирован. 16/ІІ–56 г.

З[а]к[люченный] Джумалиев Кажгалия 1907 г.р. осужденный по ст. 58– 10–2 на 25 лет, к[онец] срока 9.03.78 г., находится на излечении в б[ольни] це No1 с 2.09.53 г. Д[иагно]з хр[онический] фиброзно-кавернозный туберкулез легких. Левостороний легочный пневмоторакс.

Письмо Кажима Жумалиева первому секретарю КП СССР Н.С. Хрущеву с просьбой о пересмотре своего дела

12 февраля 1955 г. от з[а]к[люченого] Джумалиева Кажигалия, 1907 г. рож., ст. 58–10 ч. 2, срок 10 лет, конец срока 1963 г. л[ичное] д[ело] NoТ–920.

Заявление 9 марта 1953 года я был арестован органом МВД и после окончания следствия, 26 мая 1953 года, по ст. 58–10 ч. 2, осужден Верховным судом Каз[ахской] ССР на 25 лет лишения свободы, с последующим поражени- ем в правах на 5 лет и с конфискацией имущества. Но при утверждении приговора Верховный суд СССР снял с моего сро- ка 15 лет, оставив 10 лет, поражение в правах и конфискацией имущества. Считая себя не виновным в антисоветском преступлении прошу Вас разрешить мне обратиться к Вам со следующим заявлением.

Краткая автобиография:

Я родился в 1907 г. в Западно-Казахстанской области, Каратюбинском района, Саралджинском с[ельском] совете, в семье зажиточного крестьянина – казаха кочевника. Мои родители умерли в 1919 г. и я остался на иждивении старших братьев. После окончания среднего образования поступил в Каз[ахский] пед[агогический] институт, который окончил в 1932 г. И с 1932 г. по 1953 г. был бесперерывно на педагогической работе. Читал курсы: по фольклору, по истории каз[ахской] литературы и по теории литературы в каз[ахских] пед[агогических] ВУЗах. Кроме того, с 1928 г. занимался литературной деятельностью и с 1932 г. научно-исследовательской работой по вопросам истории казахской литературы литературы. Первые учебники по теории литературы, по истории каз[ахской] ли- тературы и по фольклору для средних школ написаны мною (фольклор в сооавторстве с Маргуланом). Кроме того, мною было написано несколько монографических работ о творчестве классиков казахской литературы Абая Кунанбаева и Махамбета Утемисова, а также были изданы несколько сборников стихотворений, пьес и либретто для оперы «Биржан и Сара» удостоенной сталинской премии. В 1941 г. защитил кандидатскую диссертацию на степень кандидата фил[ологических] наук, а в 1946 г. в Ленинграде (в Институте востоковеде- ния Акад[емии] наук СССР) защитил докторскую диссертацию на степень доктора филологических наук. С 1941 г. заведывал кафедрой каз[ахской] литературы в Казахском Педагогическом институте. До 1951 г. за активное участие в деле развития казахской литературы был неоднакратно премирован грамотами Верховного совета Каз[ахской] ССР и и с 1932 по 1951 год был 15 раз премирован Уральскими и Ал- матинскими институтами за отличную педагогическую и общественную работу. В 1944 г. за активное участие в составлении текста Государственного гимна Советского Союза был премирован Советом министров СССР. В 1946 г. был избран в состав Академии наук Каз[ахской] ССР членом-кор- респондентом АН Каз[ахской] ССР С 1924 г. по 1941 г. был в комсомоле, а с 1941 г. по 1951 состоял в Ком- мунистической партии Советского Союза, а в 1951 г. был исключен из рядов КПСС за националистические ошибки, допущенные мною в учеб- никах для средних школ. И эти материалы целиком и полностью легли в основу обвинения меня следователем и судом в антисоветском преступле- нии за которое меня осудил суд.

Сущность обвинения: 1. Будучи преподавателем ВУЗа, автором ряда учебников, я якобы, сознательно пропагандировал антисоветскую буржуазно-националисти- ческую идеологию, выразившуюся в неправильной оценке отдельных исторических личностей, относящихся к ХІХ в., и литературных образов казахского героического эпоса. 2. В среде своих знакомых я, якобы, распространял антисоветские суж- дения. 3. В своей личной библиотеке, я якобы, хранил антисоветскую литера- туру. Если все эти обвинения сооветствовали бы действительности, то я считал бы себя вполне справедливо осужденным и не стал бы писать в ЦК Коммунистической партии Советского Союза. Но, к моему счастью, эти обвинения не только не сооветствуют действительности, а целиком фальсифицированы следователем, который заставлял меня подписывать то, что он сочинял и чего в действительности не было. Мои показания им формулированы так, чтобы меня во что бы ни стало сделать преступни- ком, который сознательно пропагандировал буржаузно-националистиче- скую идеологию, а суд, который вынес приговор по моему делу, принял за чистую монету все то, что было преподнесено ему следователем.

Несостоятельность первого пункта обвинения заключается в следую- щем: Всем известно, что предметы, которые проходят в ВУЗах, читаются строго сооветственно тем программам, которые утверждаются Министер- ством просвещения. Я, как преподаватель, придерживался программы, а отступления от программы у меня не было. Возможно ли допустить, что Министерство просвещения Каз[ахской] ССР и отдел школ и пед[агогических] ВУЗов ЦК КП К[азахстана], где фактически, программа по литературе получает свое окончательное одо- брение, в течение многих лет не заметили такой грубой антисоветской буржуазно-националистической пропаганды? Правда, в программах по фольклору и по истории казахской литерату- ры были отдельные ошибки, выражающиеся в неправильных оценках от- дельных исторических личностей и литературных образов относящихся к фольклору. Эти ошибки объяснялись неизученностью казахской истории и литературы. Я, как один из составителей этих программ, признаю свою ошибку в том, что тогда (1938 г.) будучи молодым преподавателем, не смог оценить с точки зрения марксисткого учения те или иные сложные вопросы истории литературы. Но одно дело творческая ошибка, другое дело преступление.

По вопросам учебников Учебники для 8 и 9 классов средних школ, которые являются главных пунктов приговора, на основе которых суд находил меня преступником, были написаны мною и другими авторами в 1941 и 1942 гг. Это был первый опыт наших казахских литератураведов в деле создания учебников для средних школ. До этого у нас, в Казахстане, не существовало никаких учебников. Авторы, не имея опыта, ни прецедентов в создании учебника, действи- тельно допустили ряд серьезных ошибок. В одном их этих учебников я допустил ошибку об эпосе «Едиге», относящемуся к ХІV веку. До меня об «Едиге» как эпосе, как об исторической личности, писали русские авторы: писатель-историк Карамзин, академик Радлов и Самой- лович, из дореволюционных историков Казахстана казахский просвети- тель Ч. Валиханов. После революции на эту тему писали: академик Сат- паев, действительный член АН Каз[ахской] ССР Ауезов М., Муканов С., член-корреспондент АН Каз[ахской] ССР Маргулан и другие. Все эти ис- следователи, без исключения, считали Едиге положительной личностью в истории Казахстана и положительным образом в казахском народном творчестве. Далее, в 1942 г. от имени казахского народа было написано письмо на фронт, апробированное на бюро ЦК Коммунистической партии Казахста- на, где Едиге также оценивались как народные герои, как боровшийся за интересы казахского народа. Кроме того, в 1941 г. был составлен проспект І тома истории Каз[ахской] ССР, где Едиге как историческая личность, а также одноименная эпиче- ская поэма о нем – оценивались положительно. При оценке этой поэмы об «Едиге» и его главного героя, выше указан- ные документы для меня являлись основополагающими документами и в учебнике по теме об «Едиге» и в своей пьесе (1943 г.) я оценивал его в таком же духе, как в письме казахского народа, апробированном на бюро ЦК Коммунистической партии Казахстана и как в проспекте І тома «Исто- рия Каз[ахской] ССР». Следовательно, моя ошибка об Едиге заключалась в том, что я недоста- точно критически отнесся к исследованиям моих предшественников об Едиге и их ошибочные взгляды по данному вопросу получили в известной мере свое отражение в моем учебнике для 8 класса средних школ и в дру- гих моих работах. Ошибочность положительной оценки эпоса «Едиге» впервые была выявлена и осуждена в постановлении ЦК ВКП(б) «О поли- тических ошибках татарской партийной организации об эпосе «Едиге»» (1944 г.). После постановления ЦК ВКП(б) ряд историков и литературоведов Ка- захстана (в том числе и я), признали свои ошибки допущенные по этому воросу, и тема об эпосе «Едиге» была исключена в последующих изда- ниях моего учебника, пьеса написанная мною на эту тему в связи с этим нигде не ставилось, не была издана мною. Таким образом, эти ошибки по вопросам Едиге были ошибками не только моими, но и многих других историков и литератороведов. Об этом свидетельствует выступление на одном из пленумов ЦК Ком[мунистической] партии Казахстана первого секретаря Шаяхмето- ва Ж., который сам признал эти ошибки как ошибочную трактовку бюро ЦК КП К[азахстана] в вопросе об «Едиге».

О Кенесары Другим вопросом в учебнике, который явился главным основанием для предъявления мне судом обвинения в антисоветском преступлении, яв- ляется вопрос о реакционно-монархическом движении, возглавлявшемся Кенесары Касымовым. Дело обстоит так: с 1937 г. по 1941 г. движение Кенесары мною оцени- валось отрицательно. Тогда я писал: «Движение возглавляемое Кенесары Касымовым является феодально- монархическим. Если Кенесары вел борьбу против русского царя, то он вел борьбу не потому, что хотел защищать интересы казахских трудящихся масс, а потому, чтобы укрепить свое господство над казахским народом, за восстановление былого могущества ханства Аблая, и за то, чтобы другие не имели посягательств на ханскую «собственность». Сам он был одним их жестоких эксплуататоров, как «хан Жангир» (Предисловие к сборнику «стихи Махамбета», изд[анный] под моей редакцией в 1939 г., стр. 17–19).

При этих взглядах я оставался вплоть до 1941 г.

В 1941 г. Каз[ахстанским] филиалом АН СССР и отделом агитации и пропаганды ЦК Ком[мунистической] партии Казахстана было организо- вана специальная дискуссия по вопросам о движении, возглавлявшем- ся Кенесары. На этой дискуссии, где я не присутствовал, большинство историков и литературоведов Казахстана пришли к выводу, что движение Кенесары является национально-освободительным, следовательно народ- ным, является борьбой против аннекции Казахстана Николаем І. Итоги из этой дискуссии были опубликованы на страницах журнала «Большевик Казахстана», No4, 1941 г. В статье виднейших историков Ка- захстана Тимофеева и Федорова (оба члены партии, старые большевики) была дано развернутая характеристика доказывающая «народность» этого движения. После чего был составлен проспект, первого І тома «Истории Каз[ахской] ССР», с участием всех историков Казахстана, впоследствии, на основе который был составлен І том «История Каз[ахской] ССР» под руководством проф. А.М. Панкратовой. В проспекте первого тома это движение также оценивалось положи- тельно, т.е. как национально-освободительное движение. Кроме того, в учебнике «История СССР» (изд. 1940 г.) проф. Шестакова было прямо сказано, что «... движение Кенесары является народным и его руководите- ли Кенесары и Наурызбай – верные сыны казахского народа, защищавши- еся его интересы и чаяния». Основываясь на решении научной дискуссии 1941 г. и на учебнике проф. Шестакова, сторонники положительной оценки движения на стра- ницах казахстанских газет и журналов обрушились на меня с уничтожа- ющей критикой: «Социалистик Казахстан», «Ленинская смена», «Ли- тературный фронт» (журнал) и др. Выступили коммунисты историки и литературоведы С. Тулешов, С. Жусупбеков, А. Токмагамбетов, Е. Бекму- ханов, Х. Бекхужин и др. Коммунист Тулешов на страницах газеты «Социалистик Казахстан» писал: «Профессор Шестаков движение Кенесары считает национально- освободительным – народным, а его руководителей Кенесары и Наурыз- бая верными сынами казахского народа, а Джумалиев считает это дви- жение феодальным, рекционным, а его руководителей кровопийцами... Какое право имеет Джумалиев так оклеветать народных героев?!».

В таком духе критиковали меня Жусупбеков, Токмагамбетов, Бекку- жин и др. Кроме того, во всех выступлениях партийно-советских руководителей: быв[шего] секретаря А.Н. Скворцова, после него первого секретаря Ша- яхметова Ж., быв[шего] председателя Совета министров Каз[ахской] ССР Ундасынова Н.Д. и др., движение Кенесары была оценено национально- освободительным, а руководители его народными героями. После официальной дискуссии по этому вопросу, организованный Каз[ахстанским] филиалом Академии наук СССР и отделом агитации и пропаганды ЦК Ком[мунистической] партии Казахстана, и после неодно- кратных выступлений партийной печати, Министерством просвещения Каз[ахской] ССР было предложено мне изменить свои прежние оценки о движении кенесары, и дать положительную оценку в учебнике соот- ветвенно с новыми установками о трактовке движения Кенесары. в про- грамме по литературе для средних школ, утвержденной министерством Каз[ахской] ССР, на основе который писались учебники, было дана оцен- ка в свете как национально-освободительного движения. Я как сторонник отрицательной оценки движения Кенесары, мог вы- ступить и защищать свою точку зрения до дискуссии (так оно и было в действительности), но когда это спорная проблема получила свое окон- чательное разрешение в Центральном комитете КП К[азахстана], когда в результате эта дискуссия оценила движения Кенесары, как национально- освободительным и когда это было опубликовано в журнале «Большевик Казахстана», орган ЦК КП К[азахстана], я, как коммунист, был обязан претворить в жизнь установку ЦК Ком[мунистической] партии Казахстана, т.е. оценивать его в своих работах как национально-освободительное движение. После выступления «Правды» (26/ХІІ–51 г.), положения, считающие движение Кенесары национально-освободительным, оказались буржу- азно-националистическими. Поэтому, оценка, данная мною в учебнике, изд[анном в] 1942 г., тоже считается националистической. При этом, ни следователем, ни судом, мои прежние правильные оценки, не были приня- ты во внимание, как не были учтены и обстоятельства, заставившие менч изменить свои позиции по этому вопросу. Следователь и суд по данному вопросу обвиняют меня в сознательном протаскивани антисоветской буржуазной идеологии. Можно ли обвинять человека в сознательном протаскивании по этому вопросу националисти- ческой идеологии, тогда как он в течение четырех лет выступал и доказы- вал, что это движение феодально-монархическое, а следовательно реак- ционное. Очень странно то, что другие, кто все время восхвалял Кенесары, и преследовали меня, считаются ошибавшимися, а я, который выступал неоднократно с отрицательной оценкой движения Кенесары объявлен преступником. Справедливо ли это? Не ясно ли, что здесь речь идет не о преступлении, а о том, что я недостаточно стойко мужественно отстаивал свои абсолютно правильные взгляды о движении Кенесары?

Об новом издании учебников Учебники написанные мною (один в сооавторстве с членом-корр. АН Каз[ахской] ССР Маргулан), изд[анные в] 1941 и 1942 гг., подверглись критике в 1947 г. в постановлении ЦК КП К[азахстана] «О грубых по- литических ошибках института языка и литературы». Центральный ко- митет Коммунистической партии Казахстана осудив допущенные грубые политические ошибки инстиутом и его работниками (в том числе и мои), принял решение о переработке учебников для средних школ. Учебники для 8–9 классов было поручены мне (в сооавторстве с действительным членом АН Каз[ахской] ССР Мукановым С.). Для того, чтобы в новых учебниках не допускались какие-либо идеоло- гические ошибки, было создана специальная комиссия во главе с первым секретарем ЦК КП К[азахстана] Ж.Шаяхметовым и вторым секретарем С.И. Кругловым (в составе 9 человек). Программа, по которой должны были быть написаны учебники, ут- верждалась не только институтом школ и коллегией Министерства про- свещения, но и вышеуказаной правительственной комиссией. Учебники нами были переработаны сооветственно требованиям про- граммы и были представлены на усмотрение правительственной комис- сии и она одобрила их. Учебники были изданы Учпедгизом, утвержден Министерством просвещения Каз[ахской] ССР (1948 г.). Более того, за своевременное выполнение правительственного задания, за обеспечение средних школ учебниками, комиссия объявила мне благодарность, а Ми- нистерство просвещения Каз[ахской] ССР премировало нас. С точки зрения суда, ровно через 5 лет, эти учебники оказались буржау- азно-националистическими, пропагандировавшими антисоветскую идею! Возможно ли логически допустить, что такая авторитетная правитель- ственная комиссия во главе с первым секретарем ЦК Ком[мунистической] партии Казахстана, куда входили специалисты – ученые из разных обла- стей гуманитарных наук, могла ли не заметить столь грубую антисовет- ско-буржуазно-националистическую пропаганду, за которую, через 5 лет можно было обвинять автора в антигосударственном преступлении. Комиссия могла пройти мимо отдельных методических недостатков, но она не могла не заметить антисоветскую пропаганду, которая относится к вопросам идеологии. При разборе моего дела, никто из редакторов, даже мои сооавторы не были допущены на суд, что считаю незаконным. Должен указать еще на то, что темы включенные в учебник о творчестве поэтов ХІХ века (Шортанбай, Нысамбай, Мурат и др) были более положи- тельно оценены во всех изданиях І-го тома «История Каз[ахской] ССР», вы- шедшем первый раз под редакцией секретаря ЦК КП К[азахстана] М. Абы- калыкова и проф. А.М. Панкратовой, а второй раз (в 1947 г.) под ред[акцией] секретаря ЦК КП К[азахстана] И. Омарова и А.М. Панкратовой. Таким образом, ошибки в отношении восхваления творчества вышеу- казанных поэтов присущи не только мне, а многим историкам и литерату- роведам Казахстана. И эти ошибки всех указанных выше исседователей и редакторов І тома «Истории Каз[ахской] ССР» отнюдь не является преступлением, а явля- ются неизбежными издержками наусно-исторических исследований такой целины, какой является мало изуенная казахская история и литература. Второй пункт обвинения заключается в том, что на одном семейном вечере, якобы, распространял антисоветское суждение и декламировал стихи одного поэта-националиста. Но это обвинение на суде не подтвер- дилось. 4 человека, против 2-х свидетелей-клеветников, утверждали, что будучи на этом вечере Джумалиев никаких антисоветских суждений не говорил и не декламировал никаких стихов поэта-националиста. Предсе- датель суда, на судебном заседании одному из этих клеветников прямо заявил, что за такое показание к нему можно применить 95 ст. УК РСФСР. Казалось бы, что ложность показания клеветника-свидетеля очевидна, но, к моему удивлению, в приговоре суда и этот пункт обвинения зафиксиро- ван как подтвержденный показаниями свидетелей доказательством моей вины. Третий пункт моего обвинения заключается в хранении так называе- мой антисоветской литературы. В прочем, эти книги о которых идет речь, изданы советскими издательствами.

Основные из них следующие: 1. Сборник казахских эпических поэм изд. 1933, 1934 и 1939 гг. 2. Полное собрание сочинений классиков казахской литературы Абая

Кунанбаева, Махамбета Утемисова.

С точки зрения суда, эти книги считаются антисоветскими потому, что редакторами некоторых изданий были люди, которые осуждены в 1937 г. 3. К числу антисоветской литературы отнесены также объемистая за- пись устного народного творчества, которая еще не изучена и не систематизирована 4. І том «История Каз[ахской] ССР», изд[анный] под редакцией секретаря ЦК КП К[азахстана] И. Омарова и проф. А.М. Панкратовой (1943 и 1947 гг.). 5. «Искусство и литература в марксистком освещении» (хрестоматия) изд[анния] Москва, 1932 г., где сосредочены буквально все высказывания Маркса, Энгельса, Ленина и Сталина по вопросам искусства и литерату- ры. Это хрестоматия значится в деле под сознательно завуалированным названием, как «некая хрестоматия о литературе». Она считается антисоветской литературой на том оснований, что в ней имеется отдельные отрывки, приведенные соствителями из высказываний врагов народа Бухарина и Троцкого по вопросам искусства. Несостоятельность обвинения суда по части хранения так называемой антисоветской литературы заключается в том, что, во-первых, произведе- ния классиков казахской литературы Абая Кунанбаева и Махамбета Уте- мисова по своей сущности являются народными и демократическими в полном смысле слова. Следовательно, их творчества не могло становиться антисоветским лишь только потому, что редакторы их произведений были осуждены. А я, как исследователь их творчества не мог не иметь в своей библи- отеке разные издания, независимо от того, когда и кем были изданы. Как же я мог читать лекции студентам о творчестве писателей, не зная когда и кем они издавались и как издавались ? Как я мог изучать язык поэзии Абая Кунанбаева, не зная его произведения во всех изданиях, тем более, что мною была написана большая монография о языке Абая ? Можно ли за это ученого обвинять в хранении антисоветской литературы ? Во-вторых, можно ли ученого обвинять в антигосударственном пре- ступлении за то, что он занимался собиранием и изучением устного на- родного творчества? Все эти фольклорные материалы, которые фигурируют как интисовет- ская литература, взяты мною из литературных фондов Института языка и литературы Академии наук Каз[ахской] ССР. Многие из них даже не систематизированы, не говоря об изучении их. В-третьих, я никогда не мог догадаться и не могу себе представить и сейчас, что такая литература, как хрестоматия, где сосредоточены все вы- сказывания об искусстве и литературе Маркса, Энгельса, Ленина и Стали- на, а также и «История Каз[ахской] ССР», вышедшая под ред. секретаря ЦК КП К[азахстана] И. Омарова и проф. А.М. Панкратовой – могут яв- ляться антисоветской литературой. Следователь и суд «находят» антисоветскую пропаганду даже в либрет- то оперы «Биржан и Сара», в 1945 г. удостоенной премии имени Сталина. За исполнение оперы 7 актерам и композитору присвоено высокое звание лауреатов сталинской премии. Либретто этой оперы принадлежало мне. Таким образом, правительство присуждает опере «Биржан и Сара» лау- реатскую премию, за её исполнение артистам присваивается высокое звание лауреата сталинской премии, а автор либретто обвиняется за это же произ- ведение в антисоветской агитации и уже два года томится в заключении! Кроме либретто, мною были написаны поэмы, отражающие разные периоды нашей общественной жизни: поэма о Ленине и Сталине, «Клят- ва гвардейца-бойца» (о дивизии Панфилова), «Чаван» (о совхозе), «Турк- сиб», «О Ленинграде», «Еркожа и Егизбай» (про конфискацию имущества казахских баев) и др. Двадцать лет я работал педагогом. Подготовил немало педагогов-ли- тераторов и аспирантов. Многие из них сейчас кандидаты наук, доценты, директора, завучи и преподаватели школ. До 1951 г. за активное участие в деле развития казахской литературы был неоднакратно премирован гра- мотами Верховного совета Каз[ахской] ССР. В 1944 г. был участником составления текста Государственного Гимна Советского Союза и получил благодарность и премию от Совета мини- стров СССР. Из всего изложенно выше явствует, что приговор суда ни в какой мере не обоснован, что все предложенные мне обвинения не выдерживает кри- тики с позиции закона и противоречат установкам партии в отношении науки и методов ее развития и в частности в отношении того, что наука не может развиваться без научных дискуссий, где из столкновения разных мнений рождается истина и правильные решения тех или иных научных проблем. Поэтому не может быть научных дискуссий, где все были бы правы, где не было бы отдельных творческих ошибок, которые исправля- юся именно в условиях обмена мнениями, в процессе научной дискуссии.

Суд прошел мимо всего этого, суд, в частности, не учел: 1) Что в оценке эпоса «Едиге» ошибался не я один, а многие литерату- роведы и историки, что партия поправила их, и в том числе меня, и я не упорствовал в своих ошибках об Едиге и других эпических поэмах, и стал работать в этой области с учетом новых установок партии. 2) Что в оценке движения Кенесары я придерживался правильных взглядов и достаточно упорно боролся за них в течение 4-х лет, но я был бессилен что-либо делать после получения новых установок т.е. после дискуссии, состоявшейся в ЦК КП К[азахстана] (1941 г.) о движении Ке- несары. Как коммунист, я обязан был проводить в жизнь эти установки. Не лишне отметить, что историки и литературоведы, допустившие ошибки о движении Кенесары т.е. по тому же вопросу, который является главным пунктом приговора суда в обвинении меня в национализме, реабилитиро- ваны (Бекмуханов, Исмаилов и Сулейменов). 3) Что хранившаяся у меня литература (на казахском языке) была по сути дела собранием всего того, что было в советских изданиях по вопро- сам казахской литературы, каз[ахского] фольклора и истории. 4) Суд не понял разницы между творческим ошибками советского уче- ного и преступлением и при этом такими творческими ошибками, кото- рые мною исправлены в процессе моего собственного роста, как ученого, под руководством Коммунистической партии Советского Союза.

Глубокоуважаемый Никита Сергеевич!

Как это явствует из всего изложенного мною и об этом свидетельству- ют материалы самого моего, так называемого, дела, если к ним объектив- но подойти – я никакого преступления перед партией и советским госу- дарством не совершал и не мог совершить, как лишь благодаря Великой Социалистической революции, благодаря Коммунистической партии и её национальной политике. За свой 22 летний путь труженика – педагога, научного работника и писателя я работал честно, добрасовестно выполнял самые трудные и от- ветственные поручения партии и правительства в Казахстане в области изучения и развития казахской литературы. На этом трудном пути дей- ствительно мною были допущены отдельные творческие ошибки, столь неизбежные в любом новом деле и особенно при научном исследований такой целины, как казахская литература и история. Но ведь эти ошибки ничего не имеют с преступлением против совет- ской власти. Это дает мне просить Вашего содействия об объективном пересмотре моего дела.

Секретариату Совета министров СССР от з[а]к[люченого] Джумалие- ва Кажигалия, г. рожд. 1907 г., ст. 58–10 ч. 2, срок 10 лет, начало и конец 1953–1963 г. л[ичное] д[ело] NoТ–920.

Заявление 4 августа 1954 г. мною было направлено заявление на имя председате- ля Совета министров СССР с просьбой, оказать содействие о пересмотре моего дела. В октябре месяце 1954 г. я получил извещение из Управления Озер[ного] лаг[еря] о том, что мое заявление было направлено председателю Совета министров СССР в сентябре 1954 г. (число не указано). Прошло уже 7 месяцев, но до сегодняшнего дня никаких ответов я не получил от Совета министров СССР. Прошу Вас, во-первых, сообщить было ли получено мое заявление председателем Совета министров СССР; во-вторых, если получено, то какое содействие оказано Советом мини- стров СССР в пересмотре моего дела, и когда и куда направлено мое за- явление, и с какой резолюцией?

No42 Письмо заместителя прокурора Казахской ССР, государственного советника юстиции ІІ класса А. Чурбанова заместителю генерального прокурора СССР, государственному советнику юстиции І класса Д.Е. Салину

В дополнение к делу Джумалиева Кажагалия, направленому Вам 13 октября 1954 г. при No5-398/927 с, направляю жалобу Джумалиева адресованную генеральному прокурору СССР, поступившую из места заключе- ния где Джумалиев отбывает определенное ему судом наказание.

No43 Письмо прокурора Отдела по спецделам, советника юстиции Земцова начальнику спецчасти г. Тайшет Иркутской области п/я 215/02 о внесении генеральным прокурором СССР

Прошу объявить заключенному Джумалиеву Кажигалию (л.д. Т–920), 1907 г. рождения, о том, что генеральный прокурором СССР внесен в Пленум Верховного суда СССР протест на предмет изменения пригово- ра Верховного суда Казахской ССР от 26–27/V–1953 года и определения Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда СССР от 16 де- кабря 1953 года; переквалификации преступления со ст. 58–10 ч. 2 на ст. 59–7 УК РСФСР и определения по этой статье меры наказания до 5 лет [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере] с применением Указа от 27/ІІІ–1953 г. «Об амнистии».

No44 Письмо Кажима Жумалиева генеральному прокурору СССР о заяв- лении на пересмотр своего дела

25 июля 1955 г.

Генеральному прокурору от з[а]к[люченого] Джумалиева Кажигалия, г. рожд. 1907, ст. 58–10 ч. 2, срок 10 лет, начало и конец срока 1953–1963 г., л[ичное] д[ело] NoТ–920.

Заявление 25 февраля 1955 г. мною было подано заявление на имя генерально- го прокурора СССР Руденко об оказании содействия в пересмотре моего дела. Мое заявление не могло пропасть. Потому что оно, во избежание всяких случайностей, было лично мною вручено самому заместителю 1-го отделения управ[ления] Ангар[ского] лаг[еря]. Прошло уже 5 месяцев, но до сих пор ни откуда не получил никаких извещений о судьбе моего заявления. Прошу Вас не отказать в любезности ответить: получено ли вами мое заявление, когда и куда оно направлено. В случае не получения его также прошу не оставить мое данное заявление без ответа.

No45 Письмо Кажима Жумалиева помощнику первого секретаря ЦК КПСС о заявлении на имя Н.С. Хрущева на пересмотр своего дела

25 июля 1955 г.

Помощнику первого секретаря от з[а]к[люченого] Джумалиева Кажи- галия, рожд. 1907, ст. 58–10 ч. 2, срок 10 лет, начало и конец срока 1953– 1963 г., л[ичное] д[ело] NoТ–920

Заявление 25 февраля26 1955 г. мною было подано заявление на имя первого секре- таря ЦК КПСС Хрущева Никиты Сергеевича об оказании содействия в пересмотре моего дела. 10 июня с/г я получил извещение от спец[иальной] части 1 отделения управ[ления] Ангар[ского] лаг[еря]о том, что мое заявление адресованное на имя Н.С. Хрущева было ими направлено 11 апреля 1955 г. Убедительным образом прошу Вас не отказать в любезности ответить: получено ли мое заявление первым секретарем ЦК КПСС и когда и куда оно направлено.

No46 Письмо Кажима Жумалиева прокурору Отдела по спецделам советника юстиции Земцову

21 сентября 1955 г.

Прокурору Отдела по спецделам, советнику юстиции Земцову от з[а] к[люченого] Джумалиева Кажигалия, г. рожд. 1907, ст. 58–10 ч.2, срок 10 лет, начало и конец срока 1953–1963 г., л[ичное] д[ело] NoТ–920.

Заявление 31/ІX–1955 г. я получил извещение от Прокуратуры СССР, датирован- ное от 30 июня 1955 г., где сообщает, что генеральным прокурором СССР внесен в Пленум Верховного суда СССР протест на предмет изменения приговора Верх[овного] суда Каз[ахской] ССР и определения судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда СССР от 16 декабря 1953 г., переквалификации преступления со ст. 58–10 ч. 2 на ст. 59–7 УК РСФСР и определения по этой статье меры наказания до 5 лет [в] и[справительно]- т[рудовом] л[агере] применением Указа от 27/ІІІ–1953 г. «Об амнистии». В конце извещения сказано, что о результатах рассмотрения дела в суде будет сообщено дополнительно. Глубокоуважаемый прокурор Земцов, Я очень благодарен Вам за такое предварительное извещение о моем деле и глубоко тронут вашим гуман- ным отношением к несчастному человеку. И жду с нетерпением этого до- полнительного сообщения. Прошу Вас по возможности ускорить сообщение о результатах реше- ния пленума Верховного суда СССР и сообщить на следующий адрес о результатах. Иркутская обл., Усть-Кутский р/н, пос. Осетрово, п/я No90/4–ж. Джу- малиев Кажигалий.

Под председательством зам[естителя] председателя Верховного суда СССР тов. Успенского В.А.

С участием:

Зам. генерального прокурора СССР тов. Болдырева В.А. Зам. министра юстиции СССР тов. Суходрева В.Н.

По приговору Верховного суда Казахской ССР от 27 мая 1954 г. Джума- лиев Кажгали – доктор филологических наук, преподаватель Карагандинского пед[агогического] института осужден по ст. 58–10 ч. 2 УК РСФСР к заключению в исправительно-трудовом лагере сроком на 25 лет с пораже- нием в правах на 5 лет с конфискацией имущества. Джумалиев признан виновным в том, что, будучи писателем-поэтом и автором ряда учебников казахской литературы, он с 1941 г. проводил контрреволюционную агитацию – в своих учебниках, литературных произведениях и научных трудах пропагандировал националистические идеи. Золотоордынских ханов Мамая и Едиге изображал националь- ными героями, восхвалял реакционных придворных ханских поэтов, выступавших против присоединения Казахстана к России, цитировал в учебниках националистические стихи этих поэтов. Реакционную борь- бу Кенесары против России расценивал как национально-освободитель- ную. Кроме того Джумалиев в кругу своих знакомых высказывал свои наци- оналистические взгляды, хранил националистическую литературу. 16 декабря 1953 г. Верховным судом СССР по протесту генерального прокурора СССР мера наказания Джумалиеву по ст. 58–10 ч. 2 УК РСФСР снижена до 10 лет [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере] с поражением в правах сроком на 5 лет, с конфискацией имущества, с исключением из обвинения пункта о том, что Джумалиев реакционную борьбу Кенесары против России и казахов расценивал как национально-освободительную и восхвалял реакционных феодальных поэтов. Генеральный прокурор СССР внес в пленум Верховного суда СССР протест, в котором ставится вопрос о переквалификации действий Джу- малиева на ст. 59–7 УК РСФСР, предусматривающей ответственность за пропаганду или агитацию, направленную к возбуждению национальной вражды или розни. Рассмотрев протест генерального прокурора СССР, пленум находит, что хотя в учебниках и литературных произведениях Джумалиева и со- держатся положения, неправильно характеризующие освободительную борьбу казахского народа за свое национальное освобождение, однако обстоятельствам дела эти действия Джумалиева не были направлены про- тив советской власти и не преследовали цель возбуждения национальной вражды или розни.

По этим основаниям пленум постановляет:

Отменить приговор Верховного суда Казахской ССР от 27 мая 1953 г. и определение Судебной коллегии Верховного суда СССР от 16 декабря 1953 г. в отношении Джумалиева Кажгали и за отсутствием в его действи- ях состава преступления, делопроизводство прекратить. Джумалиева по настоящему делу из под стражи освободить.

Письмо Прокурора отдела по спецделам, младшего советника по юстиции Журавлевой начальнику спецчасти о реабилитации Кажима Джумалиева

Прошу сообщить заключенному Джумалиеву Кажгали, 1907 г. рожде- ния о том, что 16 февраля 1956 г. пленум Верховного суда СССР дело, по которому он осужден Верховным судом Казахской ССР от 26–27.V.1953 г. к 10 годам [в] и[справительно]-т[рудовом] л[агере], рассмотрел и пре- кратил.

No49 Письмо Прокурора отдела по спецделам, младшего советника по юстиции Журавлевой А.И. Малининой

Сообщаю Вам, что по протесту Прокуратуры СССР дело по обвине- нию Джумалиева Кажгали Джумалиевича, по которому он был осуждён 27 мая 1953 г. Верховным судом Казахской ССР, постановлением пленума Верховного суда СССР 16 февраля 1956 г. прекращено.

по спецделам младшему советнику юстиции Журавлевой с просьбой ускорить освобождение

16 марта 1956 г.

Прокурору Отд[ела] по спецделам и млад[шему] советнику юстиции Журавлеву30 от Джумалиева Кажигалия, Иркутская обл. Чунский р/н, п/о Чукша, п/я 90/2–240.

Заявление 5 марта с/г мной было получено извещение лично с Вашей подписью о том, что мое дело пленумом Верховного суда СССР прекращено, и я реа- билитирован (27/ІІ–1956 г. за No13/ок–7136–53). Но до сих пор я не осво- бождён. Спецчасть нашего л/п мотивирует это тем, что еще не поступило определение Верховного суда СССР. Прошло уже 20 дней со дня решения пленума Верховного суда и 10 дней со дня Вашего сообщения (за что выражаю глубокую благодарность и очень тронут вашим вниманием), но до сих пор нет этого определения. Убедительным образом прошу Вашего содействия в ускорении моего освобождения.

1. По сообщению Пленума Верховного суда постановление пленума направлено 31/ІІІ–56 г. Адрес я им дала новый. 2/VІ–56 г. Журавлева 2. О[собый] контроль ожидает определения пленума. 2/VІ–56 г. Журав- лева

ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 112. Автограф.

159, 170, 177, 178, 181, 238, 244, 264 Абылайұлы Əкімбек – 180 Абылайханұлы Сөк – 178, 179, 180, 182 Авдеев А.Д. – 41, 90

Аймауытов Жүсіпбек – 6, 8, 19, 23, 46, 47, 48, 49, 52, 55, 58, 60, 63, 64, 70, 72, 73, 74, 75, 76, 78, 108, 109, 114, 116, 143, 162, 187, 188, 193, 196, 216, 217, 218, 219, 220, 221, 223, 224, 225, 226, 227, 228, 229, 230, 231, 232, 233, 234

Ақбаев Жақып – 12, 15, 16, 17, 18, 25, 196, 197, 200, 201, 202, 206 Ақбаев Ыбырай – 17, 25, 27, 203

86, 87, 88, 89, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 99, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 106, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 118, 119, 120, 121, 123, 143, 146, 147, 149, 162, 168, 173, 174, 187, 193, 194, 231, 232, 233, 239, 250, 263 Бабатайұлы Дулат – 6, 19, 20, 21, 23, 116, 145, 150, 153, 154, 155, 160, 242, 243, 245, 246, 249

226, 227, 228, 229, 234 Байкадамов Б.Б. – 244, 248 Байкашев Мусы – 205 Байменов – 89

24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 53, 56, 57, 59, 60, 63, 78, 79, 85, 87, 88, 91, 93, 94, 95, 96, 106, 108, 110, 112, 113, 115, 128, 129, 137, 140, 142, 155, 156, 161, 172, 173, 193, 195, 196, 197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211, 221, 222, 227 Байтұрсынұлы Қали – 11, 29, 196 Байтұрсынұлы Махмұд – 11, 196 Байтұрсынұлы Хакімжан – 11, 196 Байымбетов Жұмағазы – 191

Бекжанов – 222 Бекмаханов Ермұқан – 102, 154, 156, 163, 173, 174, 175, 177, 265, 270 Бекметьев Хамид – 205, 206

59, 60, 66, 79, 81, 85, 100, 106, 113, 170, 197, 201, 202, 203, 204, 206, 207, 208, 209, 212, 221, 224, 225, 227, 228

Досқожа – 5, 136, 141, 145, 148, 159, 160, 169, 172, 174 Досмұхамедов Ж. – 91

Дулатұлы Міржақып – 6, 7, 8, 19, 23, 24, 27, 49, 56, 60, 75, 78, 79, 85, 90, 91, 92, 100, 107, 108, 113, 117, 137, 140, 142, 143, 161, 193, 195, 196, 212, 213, 214, 215, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 229

Евсеев – 191 Едіге би – 107, 139, 156, 157, 242, 243, 244, 245, 247, 248, 250, 251, 252, 255, 256, 258, 263, 264, 269, 270, 276

Жансүгіров Ілияс – 46, 47, 56, 63, 64, 65, 66, 70, 109, 143, 155, 187, 213 Жантаев Шабденалы – 125, 131

55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 73, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 91, 94, 107, 108, 109, 115, 140, 143, 153, 161, 162, 172, 173, 186, 187, 193, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 228, 229 Жұмалиев Қажым – 7, 106, 110, 120, 150, 153, 154, 163, 193, 194, 197, 198, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 265, 267, 270, 271, 272, 273, 274, 275, 276, 277, 278, 279 Жұртбай Тұрсын – 52, 60 Жүргенов Темірбек – 100, 101 Жүсіп хан – 63, 66, 67 Жүсіпбек қожа – 147, 157 Жүсіпов Арын – 125 Жылқыайдар – 170

137, 138, 139, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 157, 158, 159, 160, 161, 162, 163, 164, 165, 171, 172, 173, 174, 175, 193, 194, 243, 248, 256, 257, 270 Исмайлов Мұрат – 132 Исмайлов Самрат – 132 Исмайлов Сауыт – 132 Исмайлова Жамал – 132

141, 142, 145, 146, 147, 156, 157, 158, 159, 160, 164, 168, 170, 171, 173, 174, 176, 177, 181, 182, 183, 202, 237, 238, 239, 242, 244, 245, 247, 250, 251, 252, 253, 255, 258, 264, 265, 266, 270, 276 Қобыланды батыр – 136, 157, 159, 244, 245, 247 Қожанов Сұлтанбек – 60, 70, 93, 107, 131 Қойбасов Нұржан – 18, 203

Қуанышев – 132 Құдайбердіұлы Шəкəрім – 24, 25, 115, 118, 119, 147, 157, 173, 232 Құдаш Сайфи – 76, 77, 78 Құнанбайұлы Абай (Ибраһим) – 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 77, 110, 111, 112, 113, 114, 116, 118, 120, 121, 122, 150, 194, 239, 247, 261, 268

Левановский – 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 27, 197, 200, 208, 209, 213 Ленин В И. – 28, 29, 31, 32, 34, 35, 36, 37, 38, 68, 89, 129, 139, 232, 239, 268, 269

Лермонтов – 24 Луначарский – 48 Мадыгулов Мұқаш – 125 Маилиев – 222 Майлин Бейімбет – 46, 74, 89, 109, 155, 232 Малиной А.И. – 236, 237, 239, 278

Махамбет – 5, 136, 141, 148, 158, 160, 171, 193, 242, 246, 247, 261, 264,

Мұқанов Сəбит – 6, 7, 50, 74, 81, 82, 83, 109, 111, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 119, 120, 143, 146, 154, 173, 174, 175, 186, 193, 225, 226, 250, 263, 266

118, 119, 154, 188, 189, 191 Мыңбаев Жалау – 70 Мырзағалиев – 86, 88, 89 Мырзатаева З. – 8 Набатов А. – 241 Найманбайұлы Əсет – 118 Нарымбаев – 222

Николай І – 250, 264 Новиков Я.М. – 249, 252, 255 Нуркатов Айкин – 246, 248 Нұралин Барлыбай – 136 Нұралин Олжабай – 136 Нұрғалиев Р. – 163 Нұрмақов Н. – 70

Нысанбай жырау Жаманқұлұлы – 5, 101, 136, 141, 145, 148, 159, 160, 169, 170, 171, 172, 174, 175, 176, 182, 184, 239, 242, 246, 267 Оқасов С. – 76, 216, 217, 219, 220, 226, 228, 229, 230, 231, 233 Ольденбург – 40

Омаров Əшім – 95 Омаров И. – 110, 145, 222, 237, 238, 251, 267, 268, 269 Омарұлы Елдес – 40, 55, 56, 60

Сəрсембин Жəкен – 47, 48, 49, 50, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 61, 64, 224, 226 Сəтбаев Қ.И. – 110, 118, 121, 148, 154, 194, 263

Сейфуллин Л. – 50 Сейфуллин Сəкен – 6, 74, 82, 83, 93, 103, 107, 108, 109, 143, 155, 186, 191, 225

Сталин И. – 29, 33, 34, 35, 38, 39, 40, 51, 66, 67, 68, 90, 95, 99, 144, 268,

Сүлейменов Асқар – 163, 186, 187, 188, 189, 191, 192, 270 Сүлейменов Асылбек – 25, 27, 203

Тайманұлы Исатай – 20, 106, 136, 141, 158, 159, 160, 169, 171, 193 Таласов Наурызбай – 25

Толстой Л.Н. – 27, 216, 230 Торайғыров Сұлтанмахмұт – 19, 23, 94, 118, 147, 152, 232 Торбақтаев Мұқшын – 18, 203

Шаяхметов Ж. – 97, 145, 146, 151, 237, 238, 251, 264, 265, 266 Шəңгерей ақын – 60

Яукуфова Катым – 201

ҚР ҰҒАА – Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының архиві ҚР ҰҚК АДА – Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің

ССРО – Советтік Социалистік Республикалар Одағы ҰҒА – Ұлттық Ғылым Академиясы

18 Заголовок документа. 19 Мурат Монкеулы, Шортанбай Канайулы, Дулат Бабатайулы, Нысанбай Жаманкулу- лы, Махамбет Утемисов – акыны XІX века, осуждавшие в своих произведениях колони- альную политику царской России.

24 Опечатка – правильно «Казахстанская». 25 Приложенное к письму заявление Кажима Жумалиева на имя генерального проку- рора СССР от 25 февраля 1955 г., в связи с идентичностью содержания с текстом письма, адресованного Н.С. Хрущеву 12 февраля того же года, не публикуется (ГАРФ. Ф. 8131. Оп. 31. Д. 39829. Л. 69–80). 26 Кажим Жумалиев ошибочно указал дату написания заявления, письмо на имя Н.С. Хрущева было написано 12 февраля 1955 г.

Раздел І

1. 1909 г., июля 15. – Телеграмма степного генерал-губернатора Е.О. Шмита в ми- нистерство внутренних дел о продлении ареста Ахмета Байтурсынова .195 2. 1909 г., июля 26. – Справка Омского жандармского управления об Ахмете Байтурсынове, предоставленная Департаменту полиции (по 7-у делопроизвод- ству) .195 3. 1909 г., ноября 19. – Статья «Киргизский народный поэт в тюрьме» .197 4. 1909 г., ноября 17. – Письмо члена Государственной Думы Н. Скалозубова товарищу министра внутренних дел П.Г. Курлову об аресте Ахмета Байтурсы- нова .198 5. 1909 г., декабря 10. – Справка в министерство внутренних дел по делу Ах- мета Байтурсынова и Кольбая Теленгутова .199 6. 1909 г., декабря 31. – Докладная записка помощника начальника Омского жандармского управления ротмистра Леваневского в Департамент полиции (по 7-у делопроизводству) по делу Ахмета Байтурсынова .200 7. 1910 г., января 5. – Телеграмма Бадрисафы Байтурсыновой министру вну- тренних дел об освобождении от ареста Ахмета Байтурсынова .208 8. 1910 г., января 13. – Разбор шифрованной телеграммы директору департа- мента полиции по делу Ахмета Байтурсынова .209 9. 1910 г., января 22. – Письмо степного генерал-майора Е.О. Шмита товарищу министра внутренних дел П.Г. Курлову по делу Ахмета Байтурсынова 209 10. 1909 г. декабря 30. – Рапорт начальника Усть-Каменогорского уезда Казан- цева губернатору Семипалатинской области о расследовании фактов жестокого обращения с арестантами в тюрьме 210 11. 1910 г., марта 6. – Докладная директора Омского департамента полиции об условиях содержания арестованных в Семипалатинской и Усть-Каменогорской тюрьмах 211

Раздел ІІ

12. 1911 г., июня 13. – Донесение прокурора Семипалатинского окружного суда министру юстиции о проведении дознания по деятельности Мыржакыпа Дулатова 212 13. 1911 г., июня 30. – Донесение и.о. прокурора Семипалатинского окружного суда Пухлякова министру юстиции о заключении под стражу Мыржакыпа Дула- това 213 14. 1911 г., сентября 20. – Донесение и.о. прокурора Семипалатинского окруж- ного суда Пухлякова министру юстиции о предъявлении обвинения Мыржакыпу Дулатову 214 15. 1911 г., сентября 20. – Представление прокурора Семипалатинского окруж- ного суда Кривицкого министру юстиции о назначении даты слушания по делу Мыржакыпа Дулатова 214 16. 1912 г., сентября 3. – Рапорт прокурора Омской судебной палаты в Первый департамент министерства юстиции (Третье уголовное отделение) о вынесении приговора по делу Мыржакыпа Дулатова 215

Раздел ІІІ

17. Письмо пенсионера С. Окасова секретарю ЦК КПСС П.Н. Демичеву по вопросу реабилитации Жусупбека Аймаутова. 30 июня 1967 г. 216 18. Сопроводительная начальника группы Управления КГБ при Совете мини- стров Казахской ССР по Павлодарской области Татарченко начальнику Отдела по надзору за следствием в органах Прокуратуры СССР Седову, г. Москва. 12 ав- густа 1967 г. 217 19. Выписка из дополнительных показаний обвиняемого Аймаутова Жакуп- бека от 15/X–1937 года. 30 августа 1967 г. 218 20. Справка по делу брата Жусупбека Аймаутова. 30 августа 1967 г. 218 21. Отношение прокурора Отдела по надзору за следствием в органах гос- безопасности Прокуратуры СССР, старшего советника юстиции Г.А. Васильева заместителю прокурора Казахской ССР государственному советнику ІІІ класса А.П. Чурбанову. 30 августа 1967 г. 219 22. Докладная записка заместителя прокурора Казахской ССР государственно- го советника ІІІ класса А.П. Чурбанова прокурору Отдела по надзору за следстви- ем в органах госбезопасности Прокуратуры СССР, старшему советнику юстиции Г.А. Васильеву. 9 сентября 1967 г. 220 Приложение. Заключение по архивно-следственному делу No 124 А. Байтурсы- нова, Ж. Аймаутова, А. Байдильдина и М. Жумабаева. 9 июня 1966 г. 23. Справка по архивно-следственному делу No 124 по обвинению Аймауто- ва Джусупбека, Байтурсунова Ахмеда и других (всего 42 человек). 13 декабря 1967 г. 227 24. Письмо прокурора Отдела по надзору за следствием в органах гос- безопасности Прокуратуры СССР, старшего советника юстиции Г.А. Васильева пенсионеру С. Окасову об отказе реабилитации Жусупбека Аймаутова. 5 апреля 1968 г. 228 25. Письмо начальника Отдела по надзору за следствием в органах государ- ственной безопасности Г. Терехова в Отдел административных органов ЦК КПСС орассмотре заявления С. Окасова. 12 апреля 1968 г. 229 26. Письмо пенсионера С. Окасова первому секретарю ЦК КП Казах- стана Д.А. Кунаеву по вопросу реабилитации Жусупбека Аймаутова. 27 декабря 1974 г. 230 27. Письмо директора Института литературы и искусства им. М.О. Ауэзова А. Шарипова в Отдел культуры ЦК КП Казахстана о Жусупбеке Аймаутове. 19 февраля 1975 г. 231 28. Докладная записка заведующего Отделом культуры ЦК КП Казахстана М. Исиналиева секретарю ЦК КП Казахстана С.Н. Имашеву о письме С. Окасова. 21 февраля 1975 г. 233

Раздел ІV

29. Докладная записка начальника в/тюрьмы МВД Казахской ССР, майора Ко- рольского генеральному прокурору СССР о заявлении Кажима Жумалиева. июль 1953 г. 235 30. Предписание заместителя начальника Отдела по специальным делам Про- куратуры СССР, государственного советника 3 класса А. Сучкова заместителю прокурора по спецделам Казахской ССР, государственному советнику 3 класса А.П. Чурбанову о рассмотре дела Кажима Жумалиева. 14 августа 1953 г. 235 31. Отношение заведующего Общим отделом секретариата ЦК Кабанина ге- неральному прокурору СССР Р.А. Руденко орассмотре письма А.И. Малиной. 8 сентября 1953 г. 236 Приложение. Письмо И.Е. Малиной секретарю ЦК КП СССР Н.С. Хрущеву с просьбой о пересмотре дела ее мужа, писателя К.Д. Жумалиева. 32. Запрос заместителя начальника Отдела по спецделам Прокуратуры СССР, государственного советника 3 класса А. Сучкова заместителю прокурора по спец- делам Казахской ССР, государственному советнику 3 класса А.П. Чурбанову по архивно-следственному делу Кажима Жумалиева. 14 сентября 1953 г. 240 33. Заключение помощника прокурора Казахской ССР по специальным делам, старшего советника юстиции В. Тимофеева по вопросу о пересмотре дела Кажи- ма Жумалиева. 13 октября 1953 г. 241 Приложение 1. Цитаты из произведений байских поэтов, помещенные в учеб- никах Джумалиевым. 34. Заключение прокурора Отдела специальным делам Казахской ССР Нови- кова по вопросу о пересмотре дела Кажима Жумалиева. 27 октября 1953 г. 249 35. Протест Генеральной прокуратуры ССР в Судебную коллегию по уголов- ным делам Верховного суда Союза ССР по делу Кажима Жумалиева. 26 ноября 1953 г. 252 36. Определение Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда СССР по делу Кажима Жумалиева. не ранее 16 декабря 1953 г. 254 37. Рапорт генерал-майора юстиции Н. Хохлова в Общий отдел Секретариата ЦК КПСС орассмотре Верховным судом СССР дело Кажима Жумалиева. 12–13 февраля 1954 г. 256 38. Протест генерального прокурора СССР, действительного государственно- го советника юстиции Б.О. Баранова в Пленум Верховного суда СССР по делу Кажима Жумалиева. 4 апреля 1954 г. 257 39. Медицинская справка о состоянии здоровья Кажима Жумалиева. 4 августа 1954 г. 260 40. Письмо Кажима Жумалиева первому секретарю КП СССР Н.С. Хрущеву с просьбой о пересмотре своего дела. 12 февраля 1955 г. 260 41. Письмо Кажима Жумалиева в Секретариат Совета министров. 10 марта 1955 г. 271 42. Письмо заместителя прокурора Казахской ССР, государственного совет- ника юстиции ІІ класса А. Чурбанова заместителю генерального прокурора СССР, государственному советнику юстиции І класса Д.Е. Салину. 17 июня 1955 г. 271 43. Письмо прокурора Отдела по спецделам, советника юстиции Земцова на- чальнику спецчасти г. Тайшет Иркутской области п/я 215/02 о внесении гене- ральным прокурором СССР в Пленум Верховного суда протеста на изменение приговора Кажиму Жумалиеву. 30 июня 1955 г. 272 44. Письмо Кажима Жумалиева генеральному прокурору СССР о заявлении на пересмотр своего дела. 25 июля 1955 г. 273 45. Письмо Кажима Жумалиева помощнику первого секретаря ЦК КПСС о заяв- лении на имя Н.С. Хрущева на пересмотр своего дела. 25 июля 1955 г. 74 46. Письмо Кажима Жумалиева прокурору Отдела по спецделам советника юстиции Земцову. 21 сентября 1955 г. 274 47. Постановление пленума Верховного суда СССР по делу Кажима Жумалие- ва. 16 февраля 1956 г. 275 48. Письмо Прокурора отдела по спецделам, младшего советника по юстиции Журавлевой начальнику спецчасти о реабилитации Кажима Джумалиева. 21 фев- раля 1956 г. 277 49. Письмо Прокурора отдела по спецделам, младшего советника по юсти- ции Журавлевой А.И. Малининой о реабилитации ее мужа Кажима Джумалиева. 21 февраля 1956 г. 278 50. Письмо Кажима Джумалиева прокурору Отдела по спецделам младшему советнику юстиции Журавлевой с просьбой ускорить освобождение. 16 марта 1956 г. 278

(Қазақстанның ғылыми мектептері. Əдебиеттану) Ғылыми редакторы: З. Мырзатаева Компьютерде беттеген: Н. Оразымбетов Суретшісі: О. Анесов

Қарпі «Тіmes New Roman», «Palatіno Lіnotype» Көлемі 18,5 б.т. Таралымы 500 дана

жиырма сегіз жылдан бері жазықсыз жазаланып, аттары аталмай, көпшілік жадынан өше бастаған біртуар азаматтарымыздың мұрасын жинап, еңбектерін жарыққа шығарады; ескерткіш, мүсіндерін жасап, музейлерін жабдықтайды; арыстарымыздың өмірі мен шығармашылығын насихаттаушыларға жəрдем беріп, мерейтойларын өткізуге атсалысады; ардақтыларынан ажырап қалған шаңырақтарға қайырымдылық көмек көрсетеді. Қор жанындағы «АРЫС» баспасы Сіздің түрлі мəдени тапсырыстарыңызды тез əрі сапалы орындап береді 050009, Алматы қ. Абай даңғылы, 143 409-бөлме тел./факс: 394 38 32, 385 74 67