Қазанында еңбектің,
Шынығып өскен бір жансың.
Советтік біздің өмірде
Бақытты боп туғансың.

Сандуғаштай саңқылдап,
Өмір жырын жырлайсың,
Балаусалы бақшада,
Бақыт күйін тыңдайсың.

Маркс, Ленин томдарын
Шыңына бақыт санайсың.
Пушкин, Байрон жырларын
Ақтарасың, қарайсың.

Қомсомолка құрбымсың,
Құрдасымсың өзімнің.
Жанарыңнан өзіңнің
Бақытымды сезіндім.

Шомылдым Сырдың суына,
Аунадым қызыл құмына.
Балқыдым күннің нұрына
Шыныға бердім, шыныға.

Жетіп мен бәйге жасына
Жабыстым ердің қасына.
Алдынан топтың келгенше
Асыға бердім, асыға.

Шыққан ерлер бұл төбеге
Батырлықтың жалауын ап,
Шыққан ерлер бұл төбеге
Төңіректі қарауылдап.

Биігінен көрінеді
Сыр бойының әр адыры.
Сондықтан да осы төбе
Атанған жер қарауылы.

* * *
Сүйдім сені, сүйдім сені беріліп,
Сүйдім сені көз жасыммен егіліп.
Сүйдім сені таңғы самал жел болып,

Сүйдім сені тамшы болып төгіліп.
Сүйдім үнсіз қап-қараңғы аспандай,
Сүйдім тілсіз, қатып қалған тастардай.
Сүйдім бұлттай мең-зең болып сіресіп,

Тұрып қалған көздерінен жас тамбай.
Сүйдім сені жаңбыр күткен даладай,
Сүйдім сені ұлын күткен анадай.
Ертелі-кеш көк теңізге телміріп,

Мұз боп қатқан алты ай қыс
Көл құшағын қазға ашқан.
Шағаладай шаңқай түс
Жатыр еріп жазғы аспан.

Көзге әсте шалынбай
Сиқырлы бір жаңбыр боп,
Қыстың қалған қарындай
Ериді аспан ақ нұр боп.

Жер мен көкке жағалай
Шұғыласын құйып тең,
Мархабатты анадай
Күн қарайды биіктен.

Балқытып от сезімге
Бұл дүниенің ой-қырын,
Шаңқай түстің кезінде
Сөйлейді үнсіз ойлы күн.

* * *
Он сегізде әскермін,
Ростовта келемін.
Күздің желі ұшырған

Жаздың жасыл желегін.
Көзден ұшты кешегі,
Аққу-сынды айқай жаз.
Донда толқын көшеді,

Сол толқынға айтам наз.
Дабыл жиі қағылып,
Оятады ұйқымнан.
Тек түсіме енеді,

Алыстағы үй-туған.
Аптада бір келеміз,
Қазармаға қонақтай.
Шығармақшы бізді Отан,

Шынықтырып болаттай.
* * *
Жақында жайылып жүр
Дон казагының аты.

Алыста Сыр қазағының аты,
Алыста махаббаты.
Қасымда Дон толқиды,
Алыста Сыр толқиды,

Жүректе күй әрқилы.
Жүректе жыр толқиды.
Жүземін Донға барып,
Қол созам жұлдызына.

Қазақтың сұлулары
Ұқсайды Сыр қызына.
* * *
Окоп қазып жүрдім талай,

Тынық Донның боз дөңінде.
Таңғы шапақ — нұрлы арай,
Ойнады жас көздерімде.
Алыстым жел құйынымен,

Бойда әскер бес қаруы,
Ауладым ой иірімнен,
Қөңілде Дон көшті ағыны.
Қалған сонау жайлауында,

Жас шалғынды жасыл қырдың.
Жаз желі ескен айдарынан
Түсті есіме асыл құрбым.
Жастық дәурен алдандырып,

Жүрме алаңсыз, көңілі жай.
Күтер ме екен алдан шығып,
Келем деп ем көп ұзамай.
* * *

Өзгертті соғыс өрті ауа райын,
Қарт тұрсын, шекті жылап бала уайым.
Күрсініп күнбатысқа шеру тартты,
Қалдырып қазақ жігіт Қамажайын.

Сұлудың желбіреген орамалы
Секілді жақсылықтың жорамалы.
Қамажай, қара көзден жасыңды тый,
Жан жарың жеңіспенен оралады!

Күлімкөзді Күнсұлу,
Көк көйлегі судырлап.
Бейне біздің қызыл ту,
Орамалын тұр бұлғап.

Жары үшін қам жейді,
Ойламайды өз басын.
Көңіліне келер деп,
Көрсетпейді көз жасын.

Жөней берді эшелон,
Сағым құсап бұлдырап.
Қала берді қара көз,
Орамалын бір бұлғап.

Қыпша бел сұлу келіншек,
Деді ме елді аңсады.
Жорықтағы жарына
Үйінен арнап дәм салды.

Елдің дәмін келіншек
Сағынар деп ойлады.
Май менен құрт, ірімшік
Қан майданға жолдады.

Өжет, өткір, жас жігіт
Жар қолынан дәм татып.
Көкала түтін майданда,
Шапты жауға шаңдатып.

Мұзды балақ қыран бүркіт
Жайлаған тау қиясын.
Бұзса дұшпан долданатын,
Бауыр басқан ұясын.

Қос қанаты қара дауыл,
Соқтыратын ашулы.
Қаныпезер қастарына,
Түсіретін жасынды.

Ұмтылды жау ұямызды
Бұзамын деп ойланып.
Шықтық жауға, қыран бүркіт
Тәрізденіп, долданып.

Күнге ұласқан қиямызға
Жаулар жетіп бара алмас.
Бауыр басқан ұямызға
Қанды шеңгел сала алмас.

Тыңда, жолдас комиссар,
Жібер мені майданға.
Қан жорықта жүрейін,
Қайырламай қайраңда.

Тыңда, жолдас комиссар,
Қолыма тез қару бер
Аттанайын екеу боп,
Өлеңім мен жауынгер.

Тыңда, жолдас комиссар,
Тілегімді қабылда.
Томағамды сыпырып,
Ұшыр мені дауылда.

Қара түнді жамылып
Қалың нуды қақ жарған.
Қапысын тауып дұшпанды
Қайыра соққан қапталдан.

Төбесі түпсіз көк аспан
Қонысы орман, қалың қар.
Кеудесінде ұласқан
Жауына кек пен жалын бар.

Жай оғындай партизан
Жауға тыным бермеген.
Кездессем сені құшар ем
Өмірде бұрын көрмеген.

* * *
Сіздің жақта осы күні жаз екен,
Біздің жақта қыс болып тұр, жанеркем.
Сәлем жолдап көшкен бұлттан отырмын,

Бұлт жолына қарашы өзің таңертең.
Майдан деген сапырылған қан екен,
Қиын-қиын қилы жолы бар екен.
Шың қияда, шыңырауда келемін,

* * *
Жауынгермін құшағымда
Керілген көк, кең дала.
Дауылды ермін, құшағымда,

Еркін ескен жел ғана.
Жайнаған от, шарлаған оқ,
Қаулаған өрт айналам.
Көкірегімде лаулаған кек,

Бұрқ-сарқ етіп қайнаған.
Жерге болмас шек десе де,
Жерге сыймас бұл кегім.
Аспанда шек жоқ десе де,

Көк бұлттың кемерінен
Көрінсейші күн болып!
Ауыр күнді атқарсайшы,
Өзімменен бір болып!

Күннің көзін тасалайды
Кесек-кесек бұлт бүркеп.
Қара ормандар теңселеді
Әлденеге тітіркеп.

Қанды майдан күркірейді
Шабуылға шақырып.
Елім үшін, сенің үшін
Жатыр оқтар атылып.

Көк бұлттың кемерінен
Көрінсейші күн болып!
Ауыр күнді атқарсайшы
Өзімменен бір болып!

Жазық дала жасыл нулы,
Белдеріңді сағындым.
Жәрменкедей жазғытұрғы,
Көлдеріңді сағындым.

Аралайтын емін-еркін
Үйлерімді сағындым.
Қазақ шалы, тартқан сенің
Күйлеріңді сағындым.

* * *
Соғыста бір-ақ заң бар мен білетін,
Я өліп, я болмаса өлтіретін.
Жүректе жұлдызыңды жанып тұрған,

Жандыратын, болмаса сөндіретін.
Соғыста бір-ақ заң бар мен білетін,
Кеудеңмен қорғап қалу жердің бетін.
Жас қаның туған жерде босқа ақпасын,

Жапырағын күн сүйіп,
Бұтағын жел тербеткен.
Даласында Волховтың,
Дарқан өсіп ер жеткен.

Туған жерде тербелген,
Көк желекті ақ қайың,
Көк теңселген майданда,
Көз нұрындай сақтайын.

* * *
Депсің мені есіңе ал,
Күнбатыста жүргенде.
Депсің мені есіңе ал,

Қиын-қыстау күндерде.
Сен де мені есіңе ал,
Басқалардан қызғана.
Есіне алса несі бар,

* * *
Шіркін қыздар шырт ұйқыда
Жатыр ма екен бұл түні.
Оята ма әлде оларды,

Зеңбіректің күркірі.
Аттанарда керек десе,
Жүзігіңді алмаппын.
Су басында кездесуге

Уақытым жоқ солдатпын.
Ешкімге мен айтқаным жоқ,
Деп сені: «Мен сүйемін».
Шынымды айтсам, ұстағам жоқ

Ешбір қыздың білегін.
Шіркін, қыздар, хат жазсайшы,
Тым болмаса біреуің.
Суретімді хатқа салып,

Жүре бердік түк үнсіз,
Үзіліссіз, тынымсыз.
Кірпік ілмей ұйқысыз,
Жүре бердік шылымсыз.

Жүре берді ормандар
Танкілерді бүркеген.
Байқамады жау оны,
Тіміскілеп тінтіген.

Самолеттің барлаған
Аспанда тек гүрілі.
Жоқ болады жарқ етіп,
Алыста оттың дірілі.

Көп түн жаяу жүреміз,
Жатыр алда жол қанша.
Шіркін соғыс, соғыс па,
Жаяу әскер болмаса!

Жаздың түні жас жарыммен,
Келіп қайың қасына,
Бұтақтарға тұрушы едік
Шынтақ қойып, асыла.

Жапырақтың арасынан,
Ай сәулесі қалтырап,
Ақ бетіне аруымның,
Түсуші еді жарқырап.

Түніменен түс көремін,
Тербеледі көк терек.
Жарым өзен жағасында
Тіл қатады еркелеп.

Түніменен түс көремін,
Ұзақ жатыр жол әлі.
Түсіңде емес, өңіңде сен
Есіңе алсаң болғаны.

Долы ағын иіріліп, шұбатылып,
Толқыны тоқсан тоғыз бұратылып.
Шашылған зеңбіректің оттарындай,
Ақ көбік айдынында тұр атылып.

Орыстың қарт өзені көпті көрген,
Қол беріп қоса аттанған кектілермен.
Майданда жапырағын жалын шалып,
Солдатша киініп ап өтті өрден.

Шұбалаң көш тәрізді шұбатылған,
Жыл өтер жылжып ылғи жыл артынан.
Достардың қабырлары тұрар сонда,
Жас торқа топырақпен тыңайтылған.

Арқырап өр толқыны жарын ұра,
Бой бермес жаудың Волхов арынына.
Ертең күн қызғалдақты гүл өсірер,
Қалаулы ұлдарының қабырына.

Қөк аспанға көз тігіп,
Ай нұрына малынып.
Жапырағын қайыңның
Жатырмын мен жамылып.

Жарқырайды жұлдыздар,
Жамырайды жас орман.
Күрсінеді көк өзен
Жанарынан жас тамған.

Жарығында жанған от,
Көзін алмай бір хаттан,
Отыр жалғыз оңаша,
Ойға шомып солдат жан.

Туған елдің сәлемін
Кім жіберген хатқа орап.
Солдат ойы алыста,
Солдат ойы шартарап.

Көк аспанға көз тігіп,
Жапырақты жамылып.
Сол солдатқа қараймын,
Мен де сәлем сағынып.

Қайратты күш шыдатпас,
Шығар жаудың талқаны.
Қайтармыз Қазақстанға,
Аралармыз Арқаны.

Құдіретті күшімен,
Құрар жеңіс салтанат.
Қалған бірге жабырқап
Күлер қайта махаббат.

Топырағында туған жер,
Аунап-қунап жатармыз.
Көкорайлы көлдерден,
Кегер үйрек атармыз.

Астымызда жүйрік ат,
Шапқылармыз зымырап.
Асқар тауға шығармыз,
Бұлтымен бір бұлдырап.

Қайратты күш шыдатпас,
Шығар жаудың талқаны,
Қайтармыз Қазақстанға,
Аралармыз Арқаны.

Отырғанда мен орманда оңаша,
Нева жақтан жел еседі тамаша.
Жұмсақ леппен маңдайымнан сипайды,
Жас жанымды аялаған анаша.

Ол айтады: аярым жоқ сенен,— деп,
Жер айтады: саған жәрдем берем,— деп.
Күн күркіреп, найзағайы ойнайды:

Отырғанда мен орманда оңаша,
Нева жақтан жел еседі тамаша.
Сол бір желдің жұпар лебін жұтамын,
Мәз болам да бейне сәби балаша.

Орман үшін ұрыста,
Жауған оққа ұшты ер.
Айбарлы ұлын айналып,
Қойнына алып құшты жер.

Орман қоршап айнала,
Орап нуға құндақтап.
Жауыннан да дауылдан,
Сол қабырды тұр сақтап.

Автоматты кезеніп,
Адамзаттың жауына.
Полк туы желбіреп,
Жөнелдік біз тағы да.

Келеді жас полковник,
Қияға көз жіберіп.
Кеудесінде кегі бар,
Күзгі аспандай түнеріп.

Желбірейді Қызыл Ту,
Символындай жеңістің.
Майдан маршы ойнайды
Дүрілдетіп жер үстін.

Теңізде де, көкте де,
Алар «сыйын» сұм дұшпан.
Кірді майдан ішіне,
Келген полк шығыстан.

Адамдық ізгі жүрек ары үшін,
Қорғасам қан майданда ел намысын.
Сарғайып атқан таңдай сәуле беріп,
Сақтаған сары алтындай сағынышың.

Сөнер өрт, түсер әлем қалыбына,
Жарыңның жадырарсың жанын ұға.
Соғыстың ызғарынан арылармын,
Жылынып жүрегіңнің жалынына.

Аспаны күн батыстың қызыл шатыр,
Аңғарып от ұялап алып жатыр.
Жан-жақтан ракета жарқылдайды,
Дегендей окобыңда қалма қапыл.

Күрілдеп көкірегі оққа тұнып,
Аспанда алаулаған ай тұтылып,
Өрт шашып, ұшқын атып өтіп жатыр
Үстіңнен доп зуылдап, ажал ұлып.

Сол түнде оқтан ұшқыр, оттан ыссы,
Жүректе бір керемет жатты күшті.
Туған ел тілегінен сауыт кидім,
Айқаста жаудың күлі аспанға ұшты.

Құшағына ап дауыл.
Тебіренді ой шіркін.
Ертең ерте шабуыл
Үйықтамадық сол бір түн.

Терістіктен жел тұрды,
Таң сарғайып берді сыз.
Жан жадырап желпінді,
Біткендей бір күш белгісіз.

Кезеулі мылтық ұсынып,
Кезең туды кек алар.
Түлектерін ұшырып,
Тұрды қарап генерал.

Жау оғынан бораған,
Жасырады жер мені.
Айнала оттан ораған,
Жасырады жер мені.

Өмір отын жандырған,
Сол жер үшін жан құрбан!
Ендігі үйім жер менің,
Ашық аспан астында.

Қарсы жүріп келемін,
Қаптаған сел тасқынға.
Жерде менің жеңісім,
Жауға атылам жер үшін!

Ойға батып, сарылып,
Жігеріңді жасытпа.
Ауыр мұңнан арылып,
Ақырын күт, асықпа.

Қайғы-мұңнан тазарған
Сергіп көңіл серпілер.
Ақ ниетің ажалдан
Сақтап оны, келтірер.

Қош бол, сәулем, қан майданға жөнелдім,
Жаным барда жаудың жолын бөгермін.
Я болмаса омырауымнан оқ тиіп,
Жүрегімнің қанын жерге төгермін.

Кейде аспанның аясынан жалт беріп,
Сорғалаған жұлдыздай боп сөнермін.
Жазғы гүлдей жас өмірдің үмітін,
Қойны суық қара жерге көмермін.

Қара түнге көп қадалып тесіле,
Алып мені, қалқатайым, есіңе
Батар күндей бір өртеніп, басарсың
Торқа болған топырағымды төсіңе.

Жылағанмен өлген адам оралмас,
Бұлбұл қайтып бақшасына қона алмас.
Сүйіп-ақ қой басқа жанды, сонда да,
Нақ өзімдей бір сен үшін бола алмас.

Қош бол, сәулем, қан майданға жөнелдім,
Жаным барда жаудың жолын бөгермін.
Бұлт астынан шыққан кундей жарқырап,
Күте бер сен, мен оралып келермін.

Жар едің жұмбақ жанды ашып,
Ант беріп қол ұстасқан.
Жүрегіміз жалғасып,
Тілегіміз ұштасқан.

Сол ұштасқан тілегің
Бермес мені өлімге.
Жалғасқан жас жүрегің
Жазбас жұбын өмірде.

Қоңырау қағылып,
Жылжыды эшелон.
Сағымды жамылып,
Қалды артта неше жон.

Қалды артта туған үй,
Қара түн жасырып.
Дауыл боп тула, күй,
Жарқыра, жас үміт,

Мен енді жауынгер,
Қатерге буған бел.
Батысқа жол тарттым,
Сен үшін, туған ел.

Тоқталатын кезі жетті жаңбырдың,
Ашық күнді енді саған қалдырдым.
Эшелондар, эшелондар зулайды,
Күйін шертіп тартыстағы тағдырдың.

Желмен ұшып қайыңдардың көйлегі,
Күркіреген күн мен аспан сөйледі.
Свердлсвск артта қалып барасың,
Үлкен қала, үлкен аға бейнелі.

Пилоткама қадап бірін жұлдыздың,
Ала таңнан айқай салып тұрғыздың.
Шырт ұйқыдан дабыл қағып ояттың,
Кәсібіміз болып кетті бұл біздің.

Талай ауыр жорықтарды шеккіздің,
Орманыңда айларымды өткіздім.
Исетіңді Тобылымдай көрдім мен,
Айдыныңда құлаш ұрып, көп жүздім.

Солдаттайсың, сенде бүгін жоқ тыныс,
Қөкірегіңнен жалын атқан отты күш.
Орал, Орал, жеделдетіп жеңісті
Құясың сен құдіретті көк құрыш.

Бұйырасың сол құрыштай болуға,
Сол құрыштай жауды жайпап соғуға.
Бүкіл елдің ашуындай айбарлы
От жалындар ойнап жатыр жоныңда.

Қан майданға шеру тартты батырлар,
Алыстасақ жеңіс сонша жақындар.
Қалды ізіміз қарағайлар түбінде
Қойыныңда қалды біздің шатырлар.

Жерге күннің күміс нұры шашылып,
Келе жатыр көк аспаны ашылып.
Орал, енді тілеулес бол балаңа,
Кегіңді іздеп кетіп барам асығып.

Сұрап жұрттан көрінген
Ұзын сонар номерді,
Іздеп жүрмін Пермьнен
Мен әскери бөлімді.

Құлазыған көңіл тұр,
Ұқсап көктің бұлтына.
Жасырынып бөлім тұр,
Цифрлардың сыртына.

Белгісіз ол қай маңда,
Іздеп жүрмін болдырып.
Кетті ме әлде майданға
Шеру тартып жол жүріп.

Ісім оңға баспады,
Кеудем толды күйікке.
Поезд әкеп тастады
Станция Югке.

Жапырып көк шалғынды,
Соғып тұрды жел өкпек.
Ойнады бұлт жаңбырлы,
Құйды аспан шелектеп.

Аты Юг болса да,
Солтүстіктей қаһары,
Қөкке жолақ жол сала,
Найзағайлар атады.

Жаңғырады айнала,
Күн зеңбірек зіркілдеп,
Шүпілдейді сай-сала,
Суға толып іркілдеп.

Жел желігіп белсеніп,
Емес тынып айығар.
Қарағайлар теңселіп,
Қалтырайды қайыңдар.

Ойға батам жол үсті,
Қиялданып бір түрлі.
Алыстағы соғыстың
Кеп жеткендей күркірі.

Осы Орал көгінің
Күркіреген сарыны,
Басқан бұлттың желігін
Найзағайдың жарығы.

Қан майданды бір кешіп,
Жүрді менің жадымда.
Жатты түнде тілдесіп,
Назияның жарында.

Қып-қызыл боп тұтылып,
Бұлтқа кірді азалы ай.
Қара аспанда қанжардай
Жарқылдады нажағай.

Жауынгерлер аттанды
Түнде алуға көпірді.
Жалын шашты зеңбірек
Сол нажағай секілді.

Өртейді жарақатты жанды күйік,
Өмірдің тартқандай бір алды тұйық,
Шілдеде семген гүлге су сепкендей
Жалма-жан жатты дәрігер қанды құйып.

Денеме бауырлас қан тарай берді,
Шолыды қиял сонда талай жерді.
Кішкентай сол түтікке өмір сыйып
Білмеймін сол араға қалай келді.

Жарылып жартас қақырап,
Темір мен темір сайысар.
Көк аспан сынып шатынап
Қара жер белі қайысар.

Қайыспай сонда тұрып қал
Қалқан ғып намыс-арыңды.
Оқ дарымас бойыңа
Жау ала алмас жаныңды.

Көрінген жаңа күн көзі
Түтінге батпай тұра тұр.
Өртемес сені өрт топан
Жұта алмас соққан сұрапыл.

Дұшпанды жерден құртқанша
Кегімде менің жоқ арзу.
Көгімде жалғыз сен тұрсаң,
Көңілде болмас қобалжу.

Шіркін, жеңіс жетті бір шақ,
Көптен күткен жыл құсындай.
Төктік жауға отты бұршақ,
Жүрекке кек тұрды сыймай.

Алдымызда жатыр село,
Сиқы кеткен күлге айналып.
Ыза буып көкіректі,
Сөйлеуге тіл тұр байланып.

Ұшырасты бір қарт ана,
Қар жауғандай қабағынан.
Бастады сөз күңіреніп,
Тақсіреттің тарауынан.

Қалжыратты қара түнек.
Көз алдымда сұрқиялар,
Сойды жалғыз баламды іреп.

Жазықсызға жайдың торды.
Босат менің жалғызымды,—
Деп жауызға салдым қолды.
Көміп кетті жұдырықтар,

Жауып кетті қан жүзімді.
Кетті алып, көре алмадым,
Ақтық рет жалғызымды.
Аңғара алмай арғы жағын,

Естен танып ауытқыдым.
Содан бері жоғалттым мен,
Бұл дүниенің жарық күнін.
Тарс жабылды қос жанарым,

Айрылдым күн мезгілінен.
Жалғыз ұлым — жан жұлдызым
Сөнді бірге көз нұрыммен.
Өмірімде аяғымды

Анықтап нық баса алмаспын.
Тақайырсыз тас боп қатқан,
Екі көзді аша алмаспын.

Басынбасын қаралы өлім.
Жібермейік ана кегін,
Жібермейік бала кегін!
Ана көзін ойып алып,

Жалғыз ұлын жаққан отқа.
Жауыздарға рақым жоқ,
Сал оғыңды автоматқа.

Сарқып алып аз күнде сабырымды,
Алыс қалып білдірдің қадіріңді.
Самал желдей сағындым әр үніңді,
Маңмаңкердей сағындым адымыңды.

Бұлдырайсың алыстан сағым болып,
Жүрек шіркін жанады жалын болып,
Сен шығасың күлімдеп күнім болып,
Сен атасың дірілдеп таңым болып.

Сенсің жалғыз күндіз-түн тілегенім,
Мың тіріліп сен десе мың өлемін.
Айқайласам жетпейді даусым менің
Ойлай-ойлай ормандай түнеремін.

Отпен бетті қаратпай,
Оқпен ұрып маңдайдан.
Күнбатыста күндіз-түн,
Күркіреп тұрды қан майдан.

Шарқ ұрып жатқан толқынмен,
Жаралған екен егіз жер.
Жазбады жұбын өзендер,
Жазбады жұбын теңіздер.

Өзегі талса өзеннің,
Теңіздер келіп жалғасты.
Күркіреп жалын шашқанда,
Тітіреп кейін жау қашты.

Өзен менен теңіздің,
Жанды сөнбей бір оты.
Қолын созды Волховқа,
Батыр Балтық флоты.

Бозы желбіреген дөңдер
Ауылдастарым секілді.
Көзі мөлдіреген көлдер
Қарындастарым секілді.

Судырлаған құрақтар
Жыр-дастаным секілді.
Сыбырлаған бұлақтар
Сырластарым секілді.

Мен сәулелі күн едім,
Жаралған елге құт болып.
Торлап жатыр тұмшалап,
Қабағыма бұлт қонып.

Бірде батып, бір шығып,
Келем көкте желкемдей.
Көк жалынға тұншығып,
Оттан қалған өртеңдей.

Орайды бұлт тұмандай,
Қамайды бұлт жыландай.
Көтерілем тағы да
Қанат жайып қырандай.

Күннен күшті жоқ деген,
Ел үмітін ақтармын,
Бүркей алмас оқпенен
Жарығымды сақтармын.

Аясынан аспанның
Неге, жұлдыз, ағасың?
Жүрегі ме ең жас жанның,
Қайда кетіп барасың?

Зурә сұлу сен болсаң,
Жымыңдамай жерге түс.
Күміс қанат құс болсаң,
Суылдамай көлге түс.

Болсаң үміт қазығы
Орыныңда тұр ақпай.
Қара түннің үстінде
Жан алаулап шырақтай.

Кешкенімде соғыстың
Аласапыран дүлейін,
Сен жарқырат жол үстін
Саған қарап жүрейін.

Тұрады бұлттар тұлданып,
Бір туғандай соғыспен,
Сол бұлттай түсі сұрланып,
Зулайды тынбай оқ үстен.

Жинаған жұртты намазға
Қаралы сол бір қағазға?
Түсе ме әлде ажал боп
Маңдайы күндей сабазға?

Жерді қойып көктің де,
Қойыны-қонышын толтырған.
Қорғасын ба жердегі,
Қораланып сол тұрған.

Қап бәлем, енді тұра тұр,
Қақ тіліп сені найзадай,—
Соғар бір дауыл сұрапыл,
Ойнар бір жасыл найзағай!

Жалпақ жер — жалғыз ауыл боп,
Күнімді туған тойлап ең.
Сақ-сақ күліп дауыл боп,
Сахараңда ойнап ем.

Самалды өлке, сайран көл,
Аңсаймын енді жарымдай,
Алыс қалған, қайран ел,
Бұлдырайсың сағымдай.

Қайда жүйрік тұлпарым,
Тартып мінген айылын,
Қашағанды қайырған
Қайда құрық қайыңым.

Жылап қалған кетерде
Қарақат көзді қайда қыз...
Бәрін соның ұрлаған
Айтшы, маған, қай жауыз?!

* * *
Уақыт жоқ, кеш, ару,
Күт бізді әнменен.
Саусылдап бес қару

Аттандық таңменен.
Қараңғы түндерде,
Ойнанды от лаулап,
Аяулы гүлдерге,

Түседі оқ саулап.
Майданның алаңы —
Батысқа ағамыз.
Күннен-күн барады

Алшақтап арамыз.
Қарай бер, қара көз,
Күте бер, хат-хабар.
Жазылып жара тез,

Кездесер шақ болар.
Қайғымен егілме,
Өзіңді нық ұста.
Жаздың бір күнінде

Қайтармыз шығысқа.
Нұр жауып ала бұлт,
Гүл өсер жолдарда.
Жасарып, жаңарып,

Тұрды таулар көлденең,
Тұрды ормандар көлденең,
Жүрдік ауыр жүк артып,
Жан баспаған жолменен.

Оның несін айтамыз,
Бөгелмедік абыржып,
Мақтанамыз қайта біз
Көтергенге ауыр жүк.

Жеңіс оңай келген жоқ,
Тұтқиылдан тым жедел.
Не пәлені көрген жоқ,
Жұлдыз-бөрік, сұр шинель.

Автоматты асынып,
Құрыш сауыт киді жұрт.
Көк жадырап ашылып,
Көздің жасын тыйды бұлт,

Көкіректей күй шұбап,
Жөнелді мың тармаққа.
Жел гүлдердің исін ап,
Шашып жатыр жан-жаққа.

Самолеттермен гурілдеп,
Алдымнан тағы шықты ұрыс.
Жөнелді жанып дүрілдеп,
Жататын орман тып-тыныш.

Дұшпан тұр өлім себелеп,
Жаралы жанмын қарусыз,
Өзімдей жатыр мүгедек,
Арыс жігіт, ару қыз.

Кереге көзді ақ оттар,
Аспанға жатыр ау құрып,
Қорғайды бізді солдаттар,
Зениткамен жауды ұрып,

Аяқ-қолым таңулы,
Жатырмын жерде қарусыз.
Қорғайды достар жанымды,
Аттары маған мәлімсіз.

Менімен бір кірпік қақпай,
Түндер бойы көз ілмедің.
Кіп-кішкентай болсаң да өзің,
Шіркін қандай төзімді едің.

Өрт ішінен алып шықтың,
Қансырап мен жатыр едім.
Кіп-кішкентай болсаң да өзің
Шіркін қандай батыр едің.

Сен болмасаң жолда қалып,
Жастанар ем бір төбені.
Кіп-кішкентай болсаң да өзің,
Жаның қандай үлкен еді.

Ерке өзенін шолып түнде елімнің,
Тұрмын жалғыз жағасында Еділдің.
Сылдыр қағып ағып жатыр ағын су
Толқынындай лепірген жас көңілдің.

Кей кездерде көкке шапшып жоғары,
Күміс көбік биік жарға соғады.
Еділ түннің құшағында күрсініп
Әлденендей қалың ойға шомады.

Жараланған жанымнан қан тыйылар,
Құдіретті күш кеудеме кеп құйылар.
Аттанармын жағасынан Еділдің
Айқастарда жау желкесі қиылар.

Бірге өткізіп майданның ауырлығын,
Жүрдің үсте көл-нөсер жауынды күн.
Әрі жастық, әрі сен болдың төсек,
Қарасуық, ызғарлы дауылды түн.

Көктен түскен қарамай бомбаларға,
Бірге екеуміз күмп еттік омбы қарға.
Жылынарлық, жанымды ұғынарлық,
Сенен артық серігім болды ма онда.

Жаудың оғы кезінде жаралаған,
Астарыңды қан кеулей аралаған.
Онда да сен менімен болдың бірге,
Ауру жанды арудай аялаған.

Сол кездері жеңіне қаным сіңген,
Қанға қоса ақ ниет арым сіңген.
Сол себепті мен үшін жүзің ыстық,
Жақынымсың мәңгілік жаным сүйген.

Жақын түскен снаряд
Үй ішіне қалды өтпей.
Тұр күмбезі жарқырап,
Секілді жан бір беткей.

Қалаған тасын алыптың,
Талай күндер жалықпай.
Қасиеті халықтың
Қалыпты оқты дарытпай.

Сұсың қара дауылдай,
Қаһарлы туған батырым.
Қазақтың Алатауындай,
Кеудеңе біткен ақылың.

Окоптарды аралап,
Бауырында дөңестің.
Таптың да бір қанағат,
Солдаттармен кеңестің.

Январьдың кешінде,
Тұрдың бізге күлімдей.
Ол күн менің есімде,
Өзімнің туған күнімдей.

Жаймашуақ жазғы күн,
Жасыл гүлге бөленген.
Жардай күліп көз тартып,
Алма бағы көгерген.

Алма бағын аялап,
Есті ақырын жұпар жел.
Билеп кетті көлеңдеп,
Бұтақтары бұраңбел.

Толқы торғын алма бақ,
Сүй аялап жұпар жел.
Жастық әнін шырқайық,
Жас сұлулар, бері кел.

Толқынды сұлу жалы бар,
Желден жүйрік жұлын көк
Жайылып жүр жануар,
Көк шалғынды жұлып жеп.

Кекілін өрген айырып,
Мүшесі сұлу киіктен.
Қос құлағын қайырып,
Секіретіндей биіктен.

Сарыарқаны сайранда,
Жайыла бер, жұлын көк.
Тачанкада майданда,
Сендей өрен құлын көп.

Сұрапыл күш соқты боран,
Қар ұйтқыта жолды көміп.
Болашақтың өр қиялы,
Сол боранда болды серік.

Оқ борандай түтесе де,
Қар астына көмілмедім,
Болашаққа сенгендіктен,
Мен майданда жеңілмедім.

Жаралы жанды жұтуға,
Аранын ашып жалаңдап.
Қаптады қара бұлттай,
Қарсы алдымнан жау аңдап.

Жараланған сол қолым,
Сүйемелге келмеді.
Найзасы намыс қадалып,
Көкіректі ыза кернеді.

Қонақжай екен дүние,
Төрінде шалқып күн күлген.
Күресте күнің өтпесе,
Қадірін оның кім білген.

Жанталасты жалғыз қол,
Жағаға ажал таянып,
Қалқан етіп қайыңды,
Жаттым бір кез сая ғып.

Тірідей көміп топырақ,
Толқыны ауа соқты кеп.
Темір қарып тәнімді
Өзекке тиді отты леп.

Иілмедім емендей,
Долдана қызып кетті ұрыс.
Жәрдемге жетті достарым,
Торлады жауды кекті күш.

Жау ығысты қайтадан,
Жан сауғалап жалтарып.
Әлсіредім жарамнан,
Қара қошқыл қан тамып.

Сиқы кетіп сұрланып,
Қансыз қатып қалды өң.
Туған жерде тыныстап,
Көзімді аштым, алып дем.

Көк теңіздің шетінде,
Кәрі жартас тік өскен.
Қаны жатыр бетінде,
Тамған ұлы күрестен.

Жағалай соғып жартасты,
Туласа да көк теңіз.
Өшер емес бетінен,
Қанмен салып кеткен із.

Кезімде әлім кетіп қансыраған,
Сенбісің қасыма кеп хал сұраған.
Мен үшін қайғы шегіп өңің қашып,
Көзіңнен ыстық жастар тамшылаған.

Сенбісің қолыңды сап маңдайыма,
Бір жұтым су тамызған таңдайыма,
Басыма жастық қойып, бәйек болып
Қараған күндіз-түні хал-жайыма.

Сенбісің ұзақ түнде серік болған,
Жүрегің мейірбанды нұрға толған.
Өзіңе он есе етіп қайтарар ем,
Дариға, жақсылығың келсе, қолдан.

Айналамыз асқар тау,
Қарайды төніп көктен күз,
Алқаракөк бір асау
Алдымызда Көк теңіз.

Ортада оқшау шың жартас,
Шық моншақтап тер жапқан.
Асуынан жол бермей,
Аспанның бұлтын кері атқан.

Алысып көк толқынмен,
Астымызда кемеміз.
Сол шыңдай қарап әлемге.
Теңізді жарып келеміз.

Болдың ба сен Волховта,
Көрдің бе оның орманын
Сол орманның әр талын
Өз жанымдай қорғадым.

Январьда, майданда
Ақ денемнен тамды қан.
Алып соқтым ажалды
Алдымды орап аңдыған.

Қара елтірі бөріктей
Қалың нулы орманда.
Есіңе ал мені, уа достым,
Жолың түсіп қонғанда.

Ажал төніп анталап,
Аспанды бұлт торлады.
Аттандық біз батысқа
Қалды Орал орманы.

Қалды орыстың жас қызы
Орамалы желпілдеп.
Өзеніндей Исеттің
Қөзде жасы мөлтілдеп.

Аттандық біз батысқа
Аялдамай аптығып.
Қас қарайып, күн батып
Айналаны жапты ымырт.

Буырқана түйілдік
Бұзылды жау қорғаны.
Болды солдат сапында
Байтақ Орал орманы.

Қарайлап менің жолыма
Қамқоршым болдың бір менің.
Қисетті беріп қолыма
Есіңе алып жүр, дедің.

Білмеймін сенің арқаң ба,
Жүргенім әлі оққа ұшпай,
Кисетің жүрді қалтамда
Көк жібек баулы ақ құстай.

Кеудеден отым бір сөнбей
Қелемін әлі түтіндеп.
Болмаса досым бір сендей
Қояр ед оқтар түтіп жеп.

Қан майданнан хат салып ем,
Қайта келді оралып.
Жаным үсіп, жапырағым түсіп,
Қалды жүрек тоналып.

Ешкім ашып оқымапты,
Жазып ем сыр он бетке.
«Жоқ» деп сені әлде біреу
Қол қойыпты конвертке.

Бар шығарсың бұл дүниеде
Жоқ шығарсың мен үшін.
Олай болса құтты болсын
Жаңа тапқан өрісің.

Келем майдан қақ терінде
Кеуде тосып мың оққа.
Мың бірінші оқ аттың сен
Жығылмаспын бір оққа.

Көп ай бойы дағдыланған,
Қан жорыққа тұлпарым.
Кесе келген қарғып жалдан,
Шықты үстіне қырқаның.

Қара жолға қан төгіліп,
Күреңденіп қалды із.
Жалт бұрылып, жау шегініп,
Жатты ашық алдымыз.

Шіркін, тұлпар көсіле алман,
Тұрып еді байлауда.
Бүгін тұңғыш ерік тиіп,
Шыққандай бір сайранға.

Туды еркін шат күндері,
Қонды жеңіс құсы кеп.
Құйындатып тартты ілгері,
Желге қарап кісінеп.

Отан үшін өлімге
Белді байлап бас тігіп,
Жапанда жанын тапсырды
Жалындап жанып жас жігіт.

Толқын шашын от шалып,
Ақша беттен нұр кетті.
Жас шағының жазынан
Айрылатын күн жетті.

Қимай байтақ әлемді,
Көктің шолып көлемін.
Жер қойнына кірерде
Айтты ақтық өлеңін.

Қабырғасы сөгіліп.
Көре алмай жалғыз баласын
Артымда қалды-ау егіліп.
Деді де өксіп жас жігіт

Талықсып кетті есі ауып,
Алмадай бетін бүркеді
Шапағымен кеш жауып.

Аймалатып төсімді
Айдынына Тобылдың,
Аунап түсіп ағынға
Аққу құстай шомылдым.

Өзенін, елін қорғаған
Қарасындай көзінің.
Арқадан қағып ардақтап
Сүйді Тобыл өз үлын.

Станция, Назия,
Кішкене өзен Назия,
Қырық екінші жылдың біз
Болдық онда жазында.

Ізі де жоқ үйлердің,
Белгісі жоқ тіршілік,
Кішкене өзен Назия
Уһілейді күрсініп.

Көрген кезде жиылды,
Тұла бойға бар ашу.
Станция Назия,—
Тұрды алда қанды асу.

Қайта кеуде көтерді,
Бүгілген бел жазыла.
Станция Назия,
Кішкене өзен Назия.

Құмдарының шоқысы,
Көк торғынды жамылған.
Қеліншектей сән түзеп,
Сәукеле бұлттан салынған.

Қаршыға ұшып шыңында,
Қарсақ жортқан қалыңнан
Таулар көкке төркіндеп,
Оранған жібек сағымнан.

Аш қойныңды, Тосыным,
Келді ұлың сағынған.
Шыққан жоқсың, Тосыным,
Жалын күні жадымнан.

Көк аспанға өрлеген,
Шыңдарыңды сағындым.
Көлеңкесі көлбеген,
Нуларыңды сағындым.

Көктемде ұшқан деміңдей,
Буларыңды сағындым.
Бұлағыңмен суарып,
Қандыр шөлін жанымның.

* * *
Сар дала сан ғасырдан келе жатқан,
Аялап алақанға алдың мені.
Жазында жаңа дүние қанат қаққан,

Көгінде ұшсыншы бір жанның лебі.
Қойныңда қоңыраулы өзендерің,
Ақкөңіл адал жанның пейіліндей.
Асқар тау — ақсақалды әкем менің,

Алтын күн — ардақты ана мейіріндей.
Бал күнім, сенде өтті балалығым,
Әлемнің рақатты көктеміндей.
Құшақтап қызыл барқыт дала гүлін,

Өмірде жүзіп барам көкте күндей.
Туған жер сіңіп кеткен тоғайыңа,
Балалық күндерімді алыс қалған
Естіп мен шаттанамын әрдайым да,

Ақсақалды қария
Оқышы деп берді хат.
Қандай қызыл сиямен
Жазылыпты жаманат.

Оқталсам да неше рет
Өлдіге аузым бармады,
Қара көзім жасаурап
Қайғы оты лаулады.

Нарттай жүзім құбылып,
Жүрегім кетті дірілдеп.
Үн шығармай ішімнен
Оқи бердім күбірлеп.

Хатта нендей хабар бар
Қояды төзбей шал сүрап.
«Ұлың аман, ақсақал!»—
Дедім даусым қалтырап.

Жалғыз өзім жүргенде
Қиял болып серігім.
Айтатындай бір сөзді
Күбірлейді ерінім.

Жердің жүзі дірілдеп
Жел дауылды сапырса.
Төсін бұлттың тілімдеп,
Қөк жалындар атылса.

Көкте жасақ құрғандай
Кемпірқосақ тартылар.
Жақсылық күн туғандай,
Жайнап аспан жарқырар.

Менмін адал ар ұлы,
Қазғаным жоқ саған ор.
Қош бол, Тобыл аруы,
Қош бол енді, аман бол!

Сөніп қалған жалыны
Саған деген күз ішім.
Қош бол, Тобыл аруы,
Ай да тумас біз үшін.

Кірлеп босқа жанымды
Таға алмассың маған мін.
Таптағам жоқ арыңды
Алдағам жоқ, адалмын.

Қалдым аман жалыннан
Жауынсыз жаз өртенбей.
Қалдым аман ағыннан
Құшағында ерте өлмей.

Сен кездестің болып у,
Қайдан табам дәріні...
Қиын енді жолығу
Қош бол, Тобыл аруы.

Гитарыңның шектерінен
Ғажайыпты үн келер.
Жастық шақтың көктемінен
Жазғы тасқын жыр келер.

Гитарыңның шектерінен
Сиқырлы үндер сыңғырлар.
Көзін қадап, өткен күннен,
Күлімдер бір сүйген жар.

Гитарыңның шектерінде,
Жатыр алыс өткен күн.
Көңіліме ұялаған
Көлеңкесі кептердің.

Туған елге келдік міне,
Бізбен бірге тойлашы.
Қонды әнің көкірегіме,
Гитарыңды ойнашы!

* * *
Жорықтан қайтқан жас жігіт
Қақты ақырын қақпаны.
Сұрап еді келіншек,

Кім екенін айтпады.
Жиі соқты жүрегі,
Әлденеге лүпілдеп.
Әлі сырттан жауап жоқ,

Сұрап еді бұл кім деп.
Жалындады махаббат,
Жаршы болды жас жүрек.
Қақпа ашылып, айқасты

Қойынынан шығады,
Асыр салып мың бұлақ.
Қыземшекті шыңдары,
Көрінеді бұлдырап.

Жатыр жанды әлдилеп,
Қызбел десе, Қызбелдей.
Бір сұлу қыз би билеп,
Сахарада жүзгендей.

Жалтырап көзге түседі,
Ай астында ақ тақыр.
Ақ тақырдың үстінде,
Ақ алтындай дән жатыр.

Қанды майдан шебінде,
Күзеткендей өмірді.
Тұр күзетші бүгін де,
Қарауылдап егінді.

Көк аспанның кеудесіне,
Кім орнатқан алып келіп,
Тұр әлемнің төбесінде,
Жалғыз өзі жарық төгіп.

Төңкерілген алтын көзден,
Себілгендей нұр сәулесі,
Жаңа туған жас жүзінен,
Көрінеді жар елесі.

Күндей боп қара нөсер төккен күзде,
Саңқылдап ақын үні жеткен бізге.
Жарқылдап толқынмен бір көтерілген,
Жалтылдап жалғыз желкен көк теңізде.

Даусынан алай-дүлей дауыл борап,
Жиһанды от қиялы алған орап.
Жіберіп ойлы көзін дүниеге,
Басынан Қазбектің тұрған қарап.

Шарқ ұрып шалқар ойы шалқып аққан,
Күмбірлеп көкірегі толқын атқан.
Жыршысы махаббаттың жаны жұмбақ,
Жұлдыздан жоғары ұшып қанат қаққан.

Тәңірден дауыл сұрап дарқан өскен,
Өр ақын өртпен ойнап майдан кешкен.
Аспанда бір күн туып, күндей батып,
Ерлікпен бір күн туып, бір күн өшкен.

Тәкаппар аспаннан да бойы биік,
Қасарған қара түнде қабақ түйіп.
Дауыл мен нажағайдан тыныстаған,
Бар әлем құшағына кеткен сыйып.

* * *
Өтер күндер, кетер жылдар,
Бірақ ойдан шықпас еш.
Қараңғы окоп, қалың орман,

Сұрғылт аспан, күзгі кеш.
Енді бүгін біржола
Күрсілдеген тынды атыс.
Күрсінді де, демін алды,

Күркіреген күнбатыс.
Жаңа жылда еліміздің
Еске алып ерлігін.
Бокалдарды көтерейік,

Торғай бойы, Тосын жері
Бұйра құмның бөктері.
Жаз самалы жан тербетті
Қандай әсем көктемі.

Биік шыңның бауырында
Бұйра толқын бал бұлақ.
Бүгін мені қарсы алғандай
Ағып жатыр сылдырап.

Құрбылармен әзілдесіп,
Ойнап-күліп күн ұзын.
Көк шалғында көтеремін
Сырлы аяқтың қымызын.

О, достарым, туған жердің
Жүзі ыстық керемет.
Тұр ма әлде тас төбемнен
Ғажайып нұр себелеп.

Жар басында жайқалып,
Бүршік жарып терегі.
Қанат жайып ну орман
Қайта қаулап келеді.

Сескенбей қыс бораннан
Жаз дауылдан жеңілмей.
Өсер гүлдеп сол орман
Біздің жастық өмірдей.

Жер сілкінтіп, көк тербеп
Шүйілген жауға төбеден.
Карпат тауын бөктерлеп
Берлинге қарай жөнеген.

Жолың болсын, жолдасым,
Алған беттен аңырма.
Ойран етіп ордасың
Жауды бөле жалынға.

Берлин үстін бұлт торлап
Фашистерге болды сын.
Үңгіріне қос қолдап,
Таста ажал бомбасын.

Талқан боп өз жерінде,
Тартсын жауыз жазаны.
Қір орыспен Берлинге
Қостанайдың қазағы.

1945.Қостанай
* * *
Майданға тудай шақырған,
Жанымен жаққан жалынды,

Аманкелді батырдан
Үйренгем атқа шабуды.
Жауына жайдай атылған
Қаны күндей қызулы,

Аманкелді батырдан
Үйренгем қамал бұзуды.
Қөсемдікті үйренгем
Көпті көрген қарттардан.

Шешендікті үйренгем
Өлеңдерден жатталған.

Мен еліме оралдым,
Толып жатыр көргенім,
Жаны сірі адаммын,
Өлмедім мен, өлмедім.

Қара құлып күзетті,
Күн жарығын көрмедім.
Қабырғадан сыз өтті,
Өлмедім мен, өлмедім.

Қуқыл тартты ақ жүзім,
Ішінде тас бөлменің,
Таусылмапты дәм-тұзым,
Өлмедім мен, өлмедім.

Атымды да ұмыттым,
Болдым иттей қарғылы.
Оты әлсіреп үміттің
Ажал мені аңдыды.

Ниеті ме ақ пейіл,
Көп тілеген анамның,
Өлмедім мен әйтеуір,
Қайта еліме оралдым.

Сонау соғыс күндері,
Салып кетті таңбасын,
Созып келем ілгері,
Сынық өмір жалғасын.

Ай өзені Оралдың солтүстігі,
Ай секілді жалтырайды қыс күні.
Жай бұрқанып жазда ұрады жағаны
Ақ көбіктер — ақ найзағай ұшқыны.

Кімдер екен өзенге Ай деп ат қойған,
Әлде біреу бақыт күтіп жатты айдан?
Ай секілді Ай өзені сап-салқын,
Жағалауы жалпақ құмайт — ақ қайраң.

Екі ғашық қашқанда ата қоныстан,
Ай ма сонда жол көрсетіп болысқан,
Аясында қосылды ма махаббат
Толқындардай арналарда тоғысқан?

Ел аңызы өзен жайлы көп терсе,
Қиял ұшқан қанат қағып кептерше,
Ай өзені жанымда ағып келеді
Серік болып Челябіге жеткенше.

* * *
Қай жерде гүл боп жайқалдың
Аспанның жұтып жауынын.
Төсінен шықтың қай таудың

Ақ толқын ерке аруым.
Асыр сап таңның нұрында
Ерке жел болып естің бе!
Өзіме ғана сыбырла,

Арада өткен күнді есепте,
Көп жыл бойы біз көрмедік.
Көп жыл бойы көрмесек те,
Бұрынғыдан өзгермедік.

Қайта, өткен бұл жылдары
Арта түсті жалынымыз.
Аша алмады арамызды
Боранды қыс, жауынды күз.

Аша алмады арамызды
Жау бомбасы күркіреген;
Қанды дауыл қара үзді,
Қайтаоралдым күлкіменен.

Бұл жылдары шамалады
Сын үстінде әркім өзін.
Қатал едім майдандарда,
Қайта оралды бал мінезім.

Аңсадың ғой, білем мені,
Алыс жүрген кездерімде.
Жасырсаңда, сағынышың
Жазулы тұр көздеріңде.

Біз ол кезде жас едік
Білмейтұғын майданды.
Сырдария үстінде
Салушы едік сайранды.

Көк буалдыр, жер тұман,
Майдан жолы шартарап.
Шеру тартып жөнелдік
Халық кегін арқалап.

Жеңіс оңай түскен жоқ,
Құрбан болды талай жан.
Талай қимас құрбыны
Қалды алып қан майдан.

Түгел емес тобымыз
Ортамызда жоқ достар.
Құрметі үшін солардың
Тұрыңыздар жолдастар.

1946.Қызылорда
* * *
Қызыл жыңғыл бойында
Күзді гүні туыппын.

Буырқана бұрыпты
Қара жаңбыр құйып күн.
Киіз үйдің ішінде
Желпілдепті жөргегім.

Жел үрлепті даланың
Бетегелі белдерін.
Бал көмейлі әншілер
Ағызыпты ән бұлағын.

Азанымен өлеңнің
Ашылыпты құлағым.
Осынау байтақ далаға,
Өрнек салып өлеңмен —

Содан бері жыр шырқап,
Өмірді өрлеп келем мен.

Күркілдеп көкірегі тұмауратқан,
Келді қыс қабағына қырау қатқан.
Аспанның белуарлап ақшыл төсін,
Түсіріп боз пердесін тұман жапқан.

Аязда торығатын таппай пана,
Емес бұл ертедегі құба дала.
Мұз қатып иегіне қыс қысылып,
Кіре алмай бүрсең қағып тұр қораға

Па, шіркін, құм Тосынның жазы қандай,
Ауру жан сырқатынан жазылғандай.
Көтерген көк орманы қарқарасын,
Жан сүйген жар секілді жазық маңдай.

Бұрқырап бұлақ ойнап құм төсінде,
Ұқсайды табиғаттың еркесіне.
Бұралған қыз беліндей қызыл жыңғыл,
Таласа біткен шоқы өркешіне.

Шыңдары алтын күнмен бірге өскендей,
Бұлттан бойын тартып бір сескенбей.
Басында бала бүркіт шаңқылдайды,
Таулардың бұлағымен тілдескендей.

Салт атпен араласаң көкшіл нуын,
Сапырсаң құлаш ұрып күміс суын,
Қарасаң келбетіне ертеңгілік,
Көзіңнің әкеткендей тартып нұрын.

Көлдерін көкалалы жылқы қаптап,
Төсінде асыр салған төл ойнақтап.
Табиғат құм Тосынды көкірегінде
Келгендей төрт түлікке бола сақтап.

Түн болса малшылардың салған әні,
Күндізгі тіршілікке жалғанады.
Көтерген қырмызы ту қызыл отау,
Тұрғандай күйге малып айналаны.

Ойнаған асау тайға құлдыраңдап,
Келіншек кермиықты жүр «құраулап».
Үніне күңгірлеген үйлессін деп,
Қойыпты құлындарын қоңыраулап.

Қой өрді таң сәріден үдеріле,
Қара отты, түйе мойнақ түбегіне.
Келеді қой соңында Қыстаубай шал,
Ақырын қамшы сипап күреңіне.

Қойнауын отыз мың мал отар алып,
Құм жатыр жолбарыстай жоталанып.
Қарайды келешекке сұлу Тосын,
Алтын таң шапағымен оқаланып.

Көшелері көп емес,
Көлемі онша кең емес.
Бірақ та сол Қостанай
Еш қалаңнан кем емес.

Көк ну орап көлемін,
Болмаса да безенген.
Үлкен өмір бөлегін,
Бұл қаладан сезем мен.

Жеті орасаң жершарын,
Жете тұғын жібегі;
Завод жатыр қаланың
Секілді от жүрегі.

Жерінің кен қатпары —
Қөмір, темір, тас түбі.
Республика мақтаны —
Қостанайдың астығы.

Жаны жайсаң досқа бай
Жібек желі тұр есіп;
Өзімізбен Қостанай
Келе жатыр бір өсіп.

Тұнып жатқан көкке атып толқындарын,
Дауыл бұрқап дарияның соқты жарын.
Нажағайдың жарқ еткен сәулесінен,
Айдынында ойнайды отты жалын.

Көбік қайнап сапырып дарияны,
Салып қиқу сақылдап жарға ұрады.
Шұлғи тартқан сулығын шу асаудай,
Арындайды толқынның арғымағы.

Туған жердің толқынын толтыра ішіп,
Құшағыма дауылын кеттім қысып.
Арпалыста атуға дұшпанымды,
Аспанынан нажағай алдым құшып.

Асып толқын жатқанда иегінен,
Тұрмын қарап дарияның жиегінен.
Туған елдің күшіндей толқын атқан,
Дауыл күнгі дарияны сүйемін мен.

Туған ел, өскен жер,
Ыстықсың жаныма.
Күн нұры, жаз лебі
Тараған қаныма.

Тамаша тарихтың
Бәріне куәсің.
Ерліктің, даңқтың
Сақтадың мұрасын.

Ғажайып ертегі,
Ертеңгі күндерің.
Арқаң ғой өзіңнің,
Алшаңдап жүргенім.

* * *
Дауысы күзгі күннің күркіріндей,
Аршындап алған беттен бір мүдірмей.
Барады егін орып комбайндар,

Сүңгіген көк теңізге сүңгуірдей.
Тынбайды қызу еңбек түніменен,
Секілді тау өзені гүрілдеген.
Ортада жалтыраған қызыл қырман,

Майданда сонау жыл
Бізбенен бір жүрді.
Ер жүрек солдат бір
Мінезі күлдіргі.

Сөйлеп шын қызғанда
Сөзді тым тапқыш-ақ,
Қол боста қыздарға
Жазатын хат құшақ.

Ойнайтын еркіндеп,
Гармоньға қолы епті.
Полктың көркі боп,
Ол талай жол өтті.

...От орап даланы
Басталды қатты ұрыс.
Жауынгер жаралы
Болыпты қапылыс...

Қазір ол қай маңда
Білмейміз, хат үздік.
Болады майданда
Кейде ондай сәтсіздік.

Аспан жер қабысып,
Шарлады көк түтін.
Оқпенен жарысып,
Зымырап өтті күн.

Елімнің көрінді
Биіктеп иығы.
Зулады Берлинге
Соғыстың. құйыны.

Хат алдық бір күні
Дәл оның өзінен.
Жазыпты күлкілі
Қуақы сөзімен:

«Болса кім шын солдат
Соғыста өлер ме?!
Барамын сым жалғап
Волгадан Одерге».

Жолдастар жабылып,
Оқыдық сол хатты.
Қалыппыз сағынып
Әзілкеш солдатты.

* * *
Иінағашы иығында
Зеравшаннан су алып.
Кетіп барад Гүлханым

Алма ағаштай бұралып.
Кетіп барад Гүлханым
Бойлап өзен кемерін.
Тотықұстай толқыта

Жасыл кілем жер беті.
Шарапаты көсемнің
Зеравшанның шербеті.
Кетіп барад Гүлханым

Осылайша жыр шырқап.
Зеравшаннан су ішіп,
Кеттім мен де бір шырқап.

Тереземнің алдында
Тербетілген қос терек.
Өсіргем жаз айында,
Өзіме тұр еркелеп.

Жас сұлудай жапырақ,
Көз тартады көркімен.
Жел соқса егер қалтырап,
Бетімді үрлеп желпіген...

Ұрпағыма сая боп,
Қалса артта еккенім.
Дермін сонда өмірге,
Босқа келіп, кетпедім

* * *
Уылжып бесігінде тілсіз бөбек,
Былдырлап үн қатады әлде не деп.
Жырлайды басында оның бесік жырын,

Табиғат — ана сәби жанды әлдилеп
Жүзінен бір майда леп нұр төгіліп,
Көзінен күнәсіз жан тұр көрініп.
Дүниенің жаңа келген жас қонағы,

Он төртте туған айдай төңкеріліп.
Айтарын айтпады-ау деп тілі шығып,
Сөзіне ынтығасың сонда тұрып:
Бірақ та жүрегіңмен қуанасың,

* * *
Ояныңдар махаббат, тәтті армандар,
Ояныңдар оба боп жатқан жандар,
Жайылыңдар қайтадан дос құшақтар,

Жалындаңдар қайтадан жастық шақтар!
Ашылыңдар қайтадан қара көздер,
Соғыста өшкен тұр сапқа дана сөздер!
Өшкен өмір аштықта, шөл тамызда,

Жиырма бес жанып тұрған жалындайсың,
Теңізде алып қашқан ағындайсың.
Жас өмір жарқыраған жақсы күні,
Жалт етіп өтер болсаң табылмайсың

Көрінген бір қиырдан Теке діңі,
Шаншылған бұлтқа бойлап асқар шыңы.
Айналған ұшар басын шаңқай түсте,
Қалықтап дүниенің алтын күні.

Жүзі ыстық ерте кезден таныс жандай,
Далада шөгіп жатқан арыстандай.
Қалмайды қапталыннан қатарласып,
Сенімен бәске түсіп жарысқандай.

Аспанға биік екен бойлаған шың,
Бір жүріп осылай деп ойлаған кім.
Қызығып келбетіне қарай бердім,
Басында бала кезде ойнағансын.

Жатырсың сен қарайып,
Жер бетінде бір меңдей.
Тағып маған тау айып,
Тау деп айтсам күлгендей.

Тау шығарсың жасыңда
Бойың көкпен таласқан.
Қар ұялап басыңда
Бұлт шыңында адасқан.

Бір кездегі алып шың
Жаңбыр ойып, жел күреп,
Шөге-шөге қалыпсың
Шынтағыңмен Жер тіреп.

Жасап кейде шет-пұшпақ
Күліп саған басқа тау.
Жастық шағын бетке ұстап,
Айта берсін босқа дау.

Құр бекерге қамығып,
Сен мұңайып жасыма.
Келер әлі кәрілік
Олардың да басына.

О, сүйікті көз жеткісіз кең өлкем,
Сенсің күнім, сенсің айым, сен еркем.
Артымда сен аман қалсаң болғаны,
Бұл өмірден кеткенімде мен ертең.

Шайы орамал шайқалады нуларың,
Бал шараптай бұйра толқын суларың.
Боз топыраққа боз торғайдай шыр етіп,
Түскенімде тербеді от жырларың.

Бойды жазып талай жылдар құрысқан,
Жаңа шыққан қас батырдай ұрыстан.
Тауларыңды қалқан етіп кеудеңе,
Тұрсың қарап таң нұрындай шығыстан.

Сандық таулы, самал желді құба бел
Мәңгілікке мызғымастан тұра бер.
Ерлікпенен елдігіңді көтерер
Ұлдарың бар, қыздарың бар мұрагер.

Жұлдыздарға тіреп қойып асқарын,
Бұлақтармен жазып өмір дастанын,
Бүкіл қазақ кеудесіндей Алатау —
Күншығыстың көтеріп тұр аспанын.

Күркіреген күні оның ұраны,
Үкілеген қызы оның шынары.
Алатау бір атақты ақын қария
Ғасырларға таусылмайтын жыр әні.

(Еске алу)
Жарақат ауыр, жан тәтті,
«Жалтарам,— деді,— жастық шақ».
Айнала орап жан-жақты,

Айқара ашты от құшақ.
Қарайлап едім қасыма,
Қан жауыпты қар үстін.
Қауіп бір төнді басыма,

Қайтадан жерге жабыстым.
Жолдасым келді қайрылып,
Бір жұтым су тамызды.
Көңілді сол су жай қылып,

Көз шырымын алғызды.
Қайта тұрдым әлденіп,
Қасқая кірдім қамалға.
Тамшы судан нәрленіп,

Тайынбай тарттым тағы алға.
Жалауым қолдан түскен жоқ,
Жанымды жүрдім сынға сап.
Сол судай тәтті ішкем жоқ,

Зейнеті болып еңбектің,
Алтын Жұлдыз жаралды.
Сәулеті болып жер,
көктің,

Жарқыратты жаһанды.
Алтын нұры төгіліп,
Жер жұлдызы жанғанда.
Бұлтта қалған көміліп,

Қөк жұлдызы арманда.
* * *
Күнбатыста бар еді бір көк орман,
Ұқсайтұғын алыстан көк күмбезге.

Ақ денемнен сорғалап қаным тамған,
Өр дауылдың ішінде со бір кезде.
Көрдім былтыр, келіпті қалыбына,
Жасыл гүлдер жауыпты атырабын.

Менің қаным сусын боп тамырына
Бұтақ тартып жайыпты жапырағын.

Сарша тамыз ішінде,
Ыстық еді күн неткен.
Жасыл барқыт пішінде,
Жайқалып тұр ну біткен.

Тосын үстін түр жауып,
Құба талды құлақұм.
Көрдім сонда, көз тауып
Құлай аққан бұлағын.

Құмға төсеп кеудемді,
Еңкейе қап, су іштім.
Көкірегіме дем берді,
Ойнап көзде бір ұшқын.

Тамырыма таралды,
Сол бұлақтан нәр алдым.
Суы шөлді қандырды,
Ақ сүтіндей анамның.

Кім сүртіп ед тамшы қанды,
Жаны ауырып өзіммен.
Елжіреп кім жасы тамды,
Қарақаттай көзінен.

Кім арқалап алып шыққан,
Қалың өлік ішінен.
Білмеймін мен әлдекімді,
Есіме тек түсірем.

Білмеймін мен оның атын,
Таныс емес жүзі де.
Бірақ сонда махаббатым,
Өмірімнің өзі де.

Ортасынан оқ тескен,
Қанды дәптер көргенмін.
Жолдасымдай от кешкен,
Соған қарай бергенмін.

Ажал уын жайғанда,
Көкірегін қан жапқан.
Қаза тапқан майданда,
Қалыпты ер солдаттан.

Әрбір бетін қаңдапты,
Кеудеден қан төгіліп.
Әр жолынан солдаттың,
Жүрегі тұр көрініп.

Қайран Қара теңіздің
Көп кешіп ем толқынын.
Теңіздей терең тебіренем
Есіме түссе сол күнім.

Терістіктен төнген бұлт,
Теңіз беті көк ала.
Қарауылдай мұнартып,
Қалатын жартас жағада.

Тулаған теңіз үстінде
Тітіркенбей денеміз.
Тартатынбыз қасқайып,
Қалтылдамай кемеміз.

Желкемі ойнап желменен
Қан майданға тартқан жол.
Көк болатты крейсер
Үйіміздей еді сол.

Жеңіс туы желпілдеп,
Жорықпен талай өтті күн.
Бурыл ала бұлтпенен
Ұласатын көк түтін.

Асау толқын, ағын су
Анамдай еді емізген.
Он жылдай ойнап төсінде,
Қоштастым Қара теңізбен.

Сұрапыл соғыс, сұр аспан
Сол күндер әлі ойымда.
Қаруымды алып інім тұр
Қара теңіз бойында.

(Жәрдем Тілековке)
Күй жатыр көк орманда буырқанған,
Күй жатыр найзағайда бұлтты жарған,
Күй жатыр толқынында теңіздердің,

Күй жатыр шертушісін күтіп алдан.
Күй жатыр табиғаттың жанын жайлап,
Бұлбұлдар біткен емес бәрін сайрап.
Әлемнің шертілмеген сырлы күйі

Тұрады алабұртып қанымда ойнап.
* * *
Күлге айналған көк ормандар,
Оққа ұшып өлген жандар,

Жау бомбасы көмген жолдар,
Бейуақытта сөнген шамдар.
Жанған отта жас сәбилер,
Тұтқын болған сұлу қыздар,

Қалған тұнып ән мен күйлер,
Ерте сынған сыбызғылар.
Бәрін білем, бәрін білем,
Бәрі де айқын тұр есімде.

Жалау еттім жанымды мен
Соғыспенен күресуге.
* * *
Бұлтсыз күндей жайып тастап жанымды,

Ту ғып ұстап адамшылық арымды,
Арманым жоқ көкірегімді кең ашып,
Туған елге тарту етсем барымды.
Кең даланың кезіп еспе құмдарын,

Қыран болып қанат қақса жырларым.
Асқар таудың, айдын шалқар көлдердің
Жүрегіме сыйғыза алсам сырларын.
Сахараның сайран салып желіндей,

Жанартаудың жалын атып лебіндей,
Ұшса жырым жазғытұры будақтап
Туған жердің алып жатқан деміндей.
Армансыз боп онда өмірден өтер ем,

Үмітімнің жұлдызына жетер ем.
Туған жердің топырағын шөлдетпес
Өлеңімнен өзен жасап кетер ем.
* * *

Тулар теңіз, көшер толқын
Керуен жыл шұбалар,
Өрши берер өмір заңы,
Соны жерден су ағар.

Жел айдаған бұлт секілді
Кетер талай көш келіп,
Келешек жас жырымызды
Оқыр ма екен ескеріп.

* * *
Көп болды күннің көзін көрмегелі,
Көп болды қаталап мен шөлдегелі.
Көп болды еркін желмен асыр салып,

Көңілдің ұшпағалы көк дөнені.
Қадалған қозғалтпайды ілкіде оқ,
Еріннің ебі кеткен, күлкі де жоқ,
Кеудені көп жыл бойы суытпаған,

Сенді ме, кім біледі бір күнде от.
Бір кезде болды уақыт жарқылдаған,
Қанды асу, қазған ордан тартынбаған.
Бұл кезде ауыр жара жанға батып,

Бүріп ап бүлк еткізбей алқымдаған.
Білмеймін осы арада жоғалам ба,
Кездесіп доспен енді қол алам ба,
Жүрегім жалын атып, қайрат жиып,

Жасыл орман жазғы желге
Жайқалады терегі.
Қару асып жалғыз түнде
Партизан қыз келеді.

Су сылдыры, ну сыбдыры
Ойды онға бөледі.
Күшейеді жел шуылы,
Партизан қыз келеді.

Өлі ұйқыда ешбір заттың
Білінбейді дерегі.
Тасасында табиғаттың
Партизан қыз келеді.

Штаб үйі әлі алдында
Осы еді оған керегі.
Сырттан жайлап қарауылға
Қара бұлттай төнеді.

Қапияда қалды басып,
Қарауылды ауыздан.
Өткір қанжар қанын шашып,
Қорқырады жауыз жан.

Штаб үйін алды мезгеп,
Гранатын байлады.
Атты оны дәлдеп көздеп
Шықты үйдің ойраны.

Жауыз көзден қорып оны,
Жасырды орман терегі.
Қан жорықта болып жолы
Партизан қыз келеді.

Сорғалаған үстінде бүркіт әні,
Қалыпты есте күрең бел Түлкі тауы,
Нижний Тагил қапты есте бар қалпымен
Отпен жазған Оралдың бір кітабы.

Қалыпты есте солдаттай соғыстағы
Нижний Тагил суреті сол тұстағы.
Найзағайлы бұлттардай түтіндері,
Қалыпты есте цехтардың корпустары.

Майдан мен тыл үстіне көпір жасап,
Күндіз-түні ұйықтамай ол тұрды сақ.
Қалыпты есте жалыннан сауыт киген,
Болатшылар секілді кемпірқосақ.

Талай бел, талай құба жонды басып,
Келемін алыс жерден мойны қашық.
Қарсы алды қалың орман қарт әжедей,
Елпілдеп дәті қалмай қойнын ашып.

Біз кезде қаным тамған жағдайым бар,
Қараймын бұл өлкеге қанбай құмар.
Елжіреп ескі достай бас шұлғиды,
Қан күрең қарағайлар, сал қайыңдар.

Тұрғанда тағдыр қатып қара тастай,
Мұңымды көп тыңдаған бала жастай,
Ағады арынды өзен аласұрып,
Майданда жарқылдаған ақ алмастай.

О, менің жиырма жасым, шық алдымнан,
Мен сені іздеп келдім шыған қырдан.
О, менің сұр шинельді жиырма жасым,
Жоқсың сен жорықтарда сыр алдырған.

О, менің жиырма жасым, жалын кешкен,
Қасқиып қара емендей дауыл кешкен.
Алдымнан шық қайтадан, шинель киіп,
Алып кел сонау алыс таңымды өшкен.

Күңірентіп соғыс бейбіт жатқан қырды,
Майданға анам мені аттандырды,
Үстімде дел-сал болып аспан тұрды,
Жамылып қызыл өрттей батқан күнді.

Қол бұлғап эшелонға дала қалды,
Даладай қарауытып ана қалды.
Алғашқы айырылысу жанды қинап,
Жүрегім алғаш рет жараланды.

Жасық деп айтпасын деп өз басымды,
Көрсетпей алып кеттім көз жасымды.
Елжіреп ет жүрегім тұрса-дағы,
Қайрадым «осалсың» деп жолдасымды.

Шығарып салды мені дала желі,
Даланың қара орманы, ала көлі.
Бұлғаған орамалын қарындас боп,
Қиылып барлығы да қала берді.

Күте бер жасыл тоғай, жазық дала,
Бауырымды көтеріп ем жазып жаңа,
Оралар соқтауылдай жігіт болып,
Әлжуаз сен жөнелткен нәзік бала.

Қарайлап тоқтай-тоқтай неше жолға,
Ерте күн жегтік келіп кеш Оралға,
Секілді қайран анам қалың орман,
Қарайды қайта-қайта эшелонға.

Дүние жатқанында ғарық болып,
Соғады ер қаруын халық болып.
Майданға кетіп жатыр бүкіл Орал
Зеңбірек, истребитель, танк болып.

Қорғауға өмір көзі — көкте күнді,
Құрсанып кете бардым көк темірді.
Кеш Волхов, көзімнен жас тамып кетсе
Күңірене есіме алдым өткен күнді.

Сонау алыс Карелия
Ну ормандар бұйра бұлттай,
Талай жылдар тербеп жанды
Қоймадыңдар күйді ағытпай.

Құлап сызды топыраққа,
Жатыр сонда ағай біздің,
Жапты талай жапырақтар,
Тамды жасы талай күздің.

Қос қанатын жайып теріс,
Жүгірді жел жағалай жар.
Көмді жуып, шайып теңіз,
Шулады жас қарағайлар.

Тартты жылап мұнарлы көк,
Жанып өлген жан азасын.
Шағалалар шығарды тек
Көкте шулап жаназасын.

Төрімде тұр оның өзі,
Көңілімде ескірген жоқ.
Өкініші — соңғы сөзі
Еш адамға естілген жоқ.

Ауа, күнге жаппай құмар,
Болатын-ды ол өмірде.
Айтыңдаршы, ақ қайыңдар,
Не деді ол өлерінде.

Сонау алыс Карелия,
Ну ормандар, көк толқындар,
Не деп ағай кетті, айтыңдар,
Ну ормандар, көк толқындар.

Үш танкінің көзін жалғыз жоғалтып,
Өлді солдат зеңбірекке қол артып.
Батыс жаққа жүре берді достары,
Ол атпаған жауға оқты боратып.

Қайрат тапты ол, темірге де төзерлік,
Оның жолын әлі талай кезер жұрт.
Ол ерлікті іздеген жоқ ешқашан,
Оны қайта іздеп тапты өзі ерлік.

Уж враг отступает пред вашим полком,
Какое блаженство быть храбрым бойцом!..
Гете.
Құшағында жанып жатқан орманның,

Жаралы боп жарты жолда мен қалдым.
Бұлт астынан сығылайды күміс күн
Бейнесіндей төсімдегі медальдың.
Қорғаныста көңілдері жабығып,

Шабуылды күткен аңсап сағынып,
Қайран достар, қайда кетіп қалдыңдар.
Сан жорықта бірге жүрген сабылып.
Сеңді бұзып, атып жатыр жел күреп,

Күркіреген күн емес ол зеңбірек.
Оқ тессе де барады тік жығылмай
Қызыл тулар шашақтары желбіреп.
Сапер жол сап миналардың ішінен,

Байланысшы сымды жалғап тісімен.
Батареялар от шашады бұрқанып,
Күй айналып түсетіндей күшінен.
Қапта, топан, селебе, сел, қарқындап,

Тұншықтырып, үйір жауды алқымға ап,
Көтерілсін шырақ болып боранда
Винтовканың найзалары жарқылдап.
Күркіре ауыр зеңбірегі Балтықтың,

Жұлдыздарын салют етсін сарқып түн.
Смольныйдың тұрсын туы бүркелмей,
Ленинградта тұрсын ашық шалқып күн.
Жаралымын, менде ұйқы жоқ бұл түні,

Сытырлаған сыртта жаңбыр сіркірі,
Шабуылға шақырады қайтадан,
Катюшаның күндей күшті күркірі.

Кішкентай ғана көгершін
Далада жатыр далиып.
Қара дақ етіп кеудесін,
Қалыпты қою қан ұйып.

Жұртта қалған кемпірге,
Болатын жалғыз ермек сол.
Жазықсыз құсты өлтірген,
Қатыгез неміс — жендет қол.

О, жауыз, неткен қатал ең,
Не жазды бұл құс сен үшін.
Қолыма түссең атар ем,
Сұрамай соттан келісім.

Япыр-ай, қайта ұшпай ма,
Өмірге еді бұл ынтық.
Дариға, менде күш қайда
Жіберер қайта тірілтіп?!

Көкте бұлттар қансырап тұр,
Оқтар жыртып қорғасындай.
Тағы жаңбыр тамшылап тұр,
Сорғалаған көз жасындай.

Жатыр ұйықтап барлаушылар,
Разведкадан жаңа оралған.
Тағы да олар жауға шығар,
Тағы ұзатар жаралы орман.

Өтті өмірден байланысшы...
Жалғап сымды тістеп өліп.
Жатыр ма олар сол туралы,
Тірілтердей түстер көріп.

Түсті жайдың оғы келіп,
Балапандай тал шыбыққа.
Өртенеді екен өзен
Кім біліпті жайшылықта.

Кім көріпті судың жанып,
Қып-қызыл боп өртенгенін.
Кім көріпті шуыл қағып,
Емендердің ерте өлгенін.

Көкте бұлттар қансырап тұр,
Оқтар жыртып қорғасындай.
Тағы жаңбыр тамшылап тұр,
Сорғалаған көз жасындай.

Айта аламын әрқашан,
Орал сені мықты деп,
Жүгін, көкке нанбасаң
Тауларың тұр бұлт тіреп.

Айта аламын әрқашан
Жаралған деп сені оттан.
Сұра барып нанбасаң
Өзің қорытқан болаттан.

Айта аламын әрқашан,
Ер деп қорқу білмеген.
Жүгін, желге нанбасаң
Жалыныңды үрлеген.

Айта аламын әрқашан
Деп өзіңді күн ыссы.
Жүгін, маған нанбасаң
Солай дейді жұмысшы.

Ауыр күні соғыстың
Болатыңмен болыстың.
Көк темірді құрсандың
Қалқаны боп орыстың.

Айнымас досым болды ерте күнде,
Өмірдің өріне өрлеп өстік бірге.
Жайқалып жазғытұры шешек жарған
Жайдары жүзі ұқсайтын қызыл гүлге.

Шыңдардың шығып алып төбесіне
Құмар еді қиялымен кеңесуге.
Өлеңнің жатушы еді жалынды оты,
Талдырмаш оның нәзік денесінде.

Өткір көз, өр мінезді, қыран қабақ,
Ақындық әлеміне жайды қанат.
Жүректің сазды күйін саңқылдатып
Жанында райхан жаз жатты ұялап.

Жанды сөз, жалынды ырғақ, жыр иесі,
Қызық қой ақындықтың дүниесі.
Қиялы лашын құстай көкті айналып,
Толқытқан сыр толқынын ой пернесі.

Өмірдің еркетайы ақын ұлан,
Қеудесі ой теңізі сапырылған.
Кейкезде нажағайдан қиялы ұшқыр
Шатырлап түскен аспан шатырынан.

Көз салып сұлу Сырдың келбетіне,
Біз тұрмыз толқынымен тербетіле.
Бір топ жас су сабалап ойнап жүрді,
Ғажайып көгілдірдей көл бетінде.

Жатқандай жаратылыс дамыл алып,
Кең алқап керіледі сағымданып.
Ойнайды су бетіне түскен затпен
Иірім ағысы асау қағып алып.

Жатқанда дәл осылай әлем балқып,
Көк дауыл күңіренді ішін тартып.
Аспанға бұлттар ойнап шыға келді,
Көрінді көкжиектен жалын шалқып.

Ұйтқыды жер үстінде дауыл борап,
Көк жүзін майдан бұлты алды орап.
Жағалай жау жазасын беру үшін
Жан-жаққа бөлінісіп кеттік тарап.

Асығыс аялдамай айлар өтті,
Білмедім ақын досым қайда кетті.
Жүгіртіп көңілімді неше саққа
Белгісіз дос тағдыры қайран етті...

Жылдар да жылжып жатты тізбегімен,
Айнала хабар салып іздедім мен.
Келер деп бұлт астынан шыққан күндей,
Сонда да күдерімді үзбедім мен.

Ойладым қанды айқастың дауылында,
Жүрме деп ұрыстың бір ауырында.
Ойладым жау бетінде жатыр ма деп
Бел шешпей Балқан тауы бауырында.

Есіме түсе берді күндер өткен,
Жас өмір жанымызға гүлдер еккен.
Өмірдің өрі биік өткелдерін
Онымен қол ұстаса бірге өткем.

Білмедім хат салмастай не болғанын,
Тек қана жаманатты ойға алмадым.
Келешек кемесінен күте бердім,
Көрсем деп жеңіспенен оралғанын.

Көп ұзап қан майданнан келді бір хат,
Конвертке қарай бердім мен таңырқап.
Ойлаймын әрлі-берлі таныс емес,
Құпия хат сыртына қойылған ат.

Бейтаныс адамменен амандасып,
Жібердім тағат қылмай ішін ашып.
Көңілге хат мазмүны ойлар салып,
Жаныммен кетті жалын араласып.

Жазылған не барлығы жалғыз парақ,
Оқыдым қайта-қайта неше қабат.
Соғыстың сұрапылы елестеді,
Қиялым майдан жерін кетті аралап.

Секілді жауын баққан жас арыстан,
Қасқайып қан майданда қасарысқан.
Бір жігіт бұлт үстінде келе жатты
Бүркіттей асқар таудан аса ұшқан.

Қара жер күрең тартып шалқып жанып,
Көк орман көрінеді жалқынданып.
Соғыстың сойқанынан сұры кеткен
Астында майдан жері жатыр қалып.

Дертіне көк жүзінен дауа күтіп,
Туған жер қарағандай алабұртып.
Келеді жігіт көктің кемесінде,
Салсам деп жауға ойран орағытып.

Құлдырап бір қиырдан бұлтқа бойлап,
Бір кезде Мессершмидт шықты ойнап.
Мотордың гүрілімен жаңғырығып,
Кеткендей көк өлкесі бірге атойлап.

Ақ бұлттан аса ұшып аспанды үңгіп,
Кей кезде жоғалады көкке сүңгіп.
Алыстан зеңбіректен атқылайды
Маңайды түтінімен етіп күңгірт.

Сұңқарым, қалма енді барыңды аяп,
Буырқан бұлтты күнгі дауылдай-ақ.
Қасарып қайратыңның қақ дабылын,
Шалқи бер топанға өшпес жалындай-ақ.

Кеткендей кенері ұшып, көк сөгіліп,
Жан-жақтан ағып жатыр от төгіліп.
Аспанда самолеттер құлдилайды
Минутта тоқсан тоғыз төңкеріліп.

Дарытпай бір-біріне атқан оқты,
Аспанда алаулаған жүзді отты.
Ала алмай ешқайсысы аңдысумен,
Арада он минуттай уақыт өтті.

Бір кезде нажағайдай дәл атыла,
Соқты ол Мессершмидт қанатына.
Білді ол өзінің жас өмірімен
Қалуды туған елге ара-тұра.

Келе алмай Мессершмидт орамына,
Қып-қызыл жалын орап жоғарыда.
Құлады от күйінде омақаса
Өзінің аэродром алаңына.

Сұңқардың лаулаған от үстін алып,
Ну орман ортасына түсті барып.
Туған жер баласына риза боп,
Құшағын аша берді құшырланып.

Осындай тиіссе де жазылған хат
Тұнжырап тұрғаным жоқ мен жабырқап.
Не арман ерлікпенен кешсе өмірін,
Тұтатып туған елге от махаббат.

* * *
Арада жылдар салып Сырға бардым,
Сан тарау көрдім сұлу жылғаларын.
Қыдырып құмдарында құлыншақтай

Жаңғыртып кеттім кезіп ну орманын.
Өзімнің көрдім барып мектебімді,
Көзіме қайта әкелді өткен күнді.
Досыммен осыдан бір аттанып ек,

Құрсанып тұла бойға көк темірді.
Жаңа өмір жазыменен бір жаңарып,
Өсіпті ақ қайың да тұлғаланып.
Түбінде отыратын Роза қыз,

Қанатын жас бұлбұлдай жырға малып.
Есімде әдебиет үйірмесі,
Болатын онда жиі жыр кеңесі.
Оқитын өлеңдерін жас ақындар

Жүйріктей дуда қызып делебесі.
Ақын дос көз алдымда сол кездегі
Қейде ауыр, кейде албырт мінездері.
Шығатын кейде қатты, кейде баяу,

Құйқылжып құлағымда тұр сөздері.
Көрдім мен жағалауда тұрып бәрін,
Даласын, көк мауыты бұлттарын.
Оралмай қалған ақын досым үшін

Жалқынданып күн батар,
Ай да туар нұрланып.
Біреу сезіп тіл қатар,
Шық үйіңнен ұрланып.

Сыбыр-сыбыр жел мынау,
Сылдыр-сылдыр су мынау.
Дала тоқсан күйімен,
Қағып жатыр қоңырау.

Шық үйіңнен асыға,
Кел бұлақтың қасына,
Қалқалайды қарағай
Жапырақпен жасыра.

* * *
Қанатын қағып қомданып,
Алды да біраз желпініп.
Түстен кейін жайланып,

Қалды кенет жел тынып.
Ашылды аспан бұлтынан
Қөрінді жайнап көк зеңгір.
Қар борамай, жел тынған

Баяу аққан Байғабыл,
Бір кішкентай өзенсің.
Ашуыңа кез келсе
Асу бермес кезеңсің.

Қыздың қара көзіндей
Мөлдіреген тұнықсың.
Толқыныңа сүңгімей
Сырларыңды кім ұқсын.

Қең далада көсіле,
Күркіреген Есілім.
Қонған жырдай төсіме
Есіл сенің есімің.

Есіңдеме еді жер балқып,
Ойнаған дауыл сол біршақ.
Теңіздер көктен бұлт тартып,
Төгілген күннен от бұршақ.

Толқыныңнан бір жұтып,—
Толғана сенен жол тарттым.
Сағанда сонда тіл бітіп,
Тілеп ең жолын солдаттың.

Талма түстің шағында,
Төсіңнен соққан майда леп.
Бұрқанған от жалында
Мені іздеген қайда, деп.

Айналып саған келдім мен,
Анамдай болып сен Есіл.
Аймалап қоңыр желіңмен
Қойныңды аштың көл-көсір.

Гәусарыңды сапырып,
Жайдары жаздың кешінде,
Ойнайын жардан атылып,
Толқының болып төсіңде.

Әлдекімге төнгендей,
Бетіне шығып ашуы.
Жататұғын жол бермей
Арыстанбай асуы.

Тұйықталып бір жола
Адырын жан баспаған.
Сусыз, нусыз, қу дала
Ұйқыдан көз ашпаған.

Асуы алпыс шақырым
Жоталы адыр, жолы ұзақ.
Жалап жалаң тақырын
Соғатұғын аңызақ.

Жаңа өмір — жаңа адам,
Қолқасына қол салды,
Қан тамырдай тараған,
Тұс-тұсынан жол салды.

Бұлтқа ұласып адырда,
Будақтаған шаң қалды.
Арыстандай арынға —
Арыстанбай таң қалды.

Ақырын күліп таң атқанда,
Көк атылас жамылып.
Кең даланы оятқанда,
Таң дабылы қағылып.

Көрем сонда өз елімнің
Асқар таудай табысын.
Көрем сонда өзенімнің
Алып қашқан ағысын.

Көрем сонда мұнар тартқан
Туған жердің шыңдарын.
Жапырағын жайып жатқан,
Қалың орман нуларын.

Көрем сонда колхоз қызын,
Тал құрығын қолға алған.
Көрем оның нұрлы жүзін,
Ел бақытын ойланған.

Көрем сонда диқан қартты,
Баптап жүрген егінін.
Көрем сонда мархабатты
Бүкіл елдің өмірін.

Ақырын күліп таң атқанда,
Көз жіберем ертемен.
Тамашалап таң кете алмай,
Тұрады екен өлкеден.

* * *
Өлеңім сырласатын серігімсің,
Өзіммен бірге жасар өмірімсің.
Адамзат жүрегіме үңілгенде,

Шалқыды зәулім залда қазақ әні,
Көшіріп әкелгендей жазираны.
Үнінде сыбызғының келе жатты
Сызылып атып сұлу жаздың таңы.

«Сарыарқа» көкке самғап қақты қанат,
Көсіліп кез алдында жатты алап.
Жанында күй жалыны лап еткендей,
Шабытты Чайковский тұрды қарап.

Не деген нәзік еді шіркін жүрек,
Күйменен қоса толқып тұр дірілдеп,
Қазақтың әндеріне бойы балқып,
Қояды Буденный да күлімсіреп.

Айналып астананың омырауын,
Барады толқып, шалқып қоңыраулы үн.
Сазына симфония араласты,
Құйқылжып Қоян-бүркіт, Балбырауын.

Қазақтың алып келген мол мұрасын,
Бір күйден бір күй артып болды басым.
Тоқтатты Топан күйдің басын тартып,
Қарт қазақ қатты серпіп домбырасын.

Төсекте ұйықтап қана жатқан жандай,
Дүние үміті жүзінде сақталғандай.
Келбетінен көзіңе жарқ етеді,
Болашақтың бейнесі атқан таңдай.

Ауыр ойлар ауысып бір басыңнан,
Лениндей өтесің күн қасынан.
Өміріңнің түйінін, тағдырыңды,
Соның ғана табасың тұлғасынан.

Мавзолейге ту етіп ел жүрегін,
Құйылады керуені дүниенің.
Болашаққа қолынан аттандырып,
Нұр құяды кеудеңе ұлы Ленин,

Россия, алыпсың жаның байтақ,
Досың түгіл қарайды жау таңырқап.
Түн болғанда Ленин тауларынан,
Жан отындай жатады жалын бұрқап.

Қайта өзгерткен табиғат құбылысын,
Кім сезбейді Россия ұлы күшін.
Сеніменен жатырмын бірге салып,
Коммунизм үйінің құрылысын.

Россия, Россия ұлы жерің,
Аспаннан да кең жатыр көкірегің.
Керемет күш кеудеме құйылды кеп,
Самалыңмен бір сүйіп өтіп едің.

Шат өмірдің қойнында шалқып тасып,
Ұлы жолда келеміз қолтықтасып.
Коммунизм шығамыз шыңдарына,
Қамалдарды бірге алып қол ұстасып.

Бәрі ыстық сүйікті атырабың,
Ормандарың жайқалтқан жапырағын.
Россия, Россия — Сарыарқадай,
Қасиетті мен үшін топырағың.

Россия, Россия ұлы жерің,
Аспаннан да кең жатыр көкірегің.
Қеремет күш кеудеме құйылды кеп,
Самалыңмен бір сүйіп өтіп едің.

Арнасындай мұхиттың алаңдарың,
Алақанға қондырған жан арманын.
Шыққан күннің шашыраған сәулесіндей,
Жалт-жұлт етіп жүзеді жалауларың.

Кремльге құйылып шар тараптан,
Ұлы өмірдің нұрындай жұлдыз аққан.
Сол жұлдыздар бақыттың жыл құсындай,
Москва аспанында қанат қаққан.

Жер үстінде қозғалса байтақ өмір,
Жер астынан шығады ұлы дүбір,
Адам күші аспанға желі тартьп,
Жер мен көктің қосқандай жүрегін бір.

Кремльдің түсінде таңның нұры,
Жұлдызы оның тәрізді жанның күні.
Тұрғандай Москваның құшағында,
Желкілдеп жер бетінің барлық гүлі.

Жазғытұры күн-түн қатып,
Колхозды елім еккен қолдан.
Жапырағыңды судырлатып,
Жайқал, жайқал жасыл орман.

Қөктің жүзін бұлттар орап,
Күзде кетіп, келді қыста.
Күрең тартып тұрсын қарап,
Күзетшідей күншығыста.

Бойын өрлей Тоғызақтың,
Биіктеген берік қорған.
Алдын тосып аңызақтың,
Жайқал, жайқал жасыл орман.

Жатыр еді ол анкетін
Жаңа қолға ап толтырып.
Қағылды дабыл. Аттанды,
Шабуылға қол тұрып.

Барам билет ала алмай.
Комсомол деп санаңыз,
Қалсам егер оралмай.
Аяқталмай қалды анкет,

Отпен ойнап ол кетті.
Қанды майдан алаңын,
Қара дауыл тербетті.
Қалған жерін анкеттің,

Толтырды ол қанымен,
Жазбаса да арызын,
Айтып кетті арымен.

Рауандап таң да атты,
Мен Еділден өткенімде.
Тұрды алдымда бір салт атты,
Қолын созып көкте күнге.

Қиялымен көкті кезген
Кең дүниені орағандай.
Оның өткір көздерінен,
Шашырап от тарағандай.

Ширатылған қара мұрты,
Қанатындай қыран құстың.
Қан майданғы жүзі айбарлы,
Жалтылдаған ақ қылыштың.

Күлімсіреп күншығыс жақ,
Келеді атып таңғажайып.
Таңды қарсыап бізбен бірге,
Ат үстінде тұр Чапаев.

Айнала жау анталаған,
От ішінде тұрды қала.
Дүние үмітін арқалаған,
Секілді еді бір мұнара.

Көшелердің жалтыр тасын,
Жапты жалын қанатымен.
Зеңбіректер атты жасын,
Қаптатып сел қара түннен.

Сол қалада сол бір күнде,
Таянышын тапты өмір.
Араласып зор дүбірге,
Айбатшеге ақты Еділ.

Ашып тастап от құшағын,
Келгенінде жау жалақтап.
Адамзаттың болашағын
Сол бір қала қалды сақтап.

Асқақты көңілім басылмай,
Өтеді шалқып уақытым.
Қанатын қағып лашындай,
Қасымда жүр бақытым.

Өмірдің алуан сырларын
Жүргенім жоқ аз ұғып,
Тумаған әлі жырларым,
Жанымд ажатыр жазылып.

Қилы-қилы жыр жолы,
Бірте-бірте өтермін.
Жетпегенмен біржолы
Шыңына өрлеп жетермін.

Жатыр жерді жамбастай
Күздің күңгірт тұманы,
Тілген соны алмастай
Чусовойдың бұлағы.

Жерде, аспанда қалғыған
Басылған жел құмары,
Шығады тек алдыңнан
Чусовойдың бұлағы.

Бітеймін деп біржола
Боран да оны сынады,
Келе жатыр сонда да
Чусовойдың бұлағы.

Ақ көбігі шырағы,
Жанары оның қырағы.
Күзеттегі сақшыдай
Чусовойдың бұлағы.

* * *
Дала бір толы қарамық,
Дала бір толы қымыздық.
Даладан әр кез табар жұрт

Тарықса талай ырыздық.
Суырып құмның көсігін,
Сүйріктер тартып түбектен.
Даладан теріп несібін

Балалық шағым күнелткен.
Саңлаудан жұлдыз санаған,
Бұл күнде сарай — қостарым.
Теңіздей ойлы дана адам —

Шілдеде шарлап аңызақ,
Жонына күзде сыз өтіп,
Қысында боран азынап,
Ала алмай бойын түзетіп,

Жаңбырды бұлттан тіленіп,
Сағымды көзі жаудырап,
Жататын дала түнеріп,
Қаусаған шалдай қаудырап.

Тырнадай көшкен тізіліп,
Талай жаз, талай күз өтті.
Жаңадан карта сызылып,
Жас орман жонды күзетті...

Даланың дастарқанына
Бауырсақтай төгілген.
Күн шымылдық ашқанда
Жер гулейді егінмен.

* * *
Жауып ескі аңызды
Қөрсетпейді қар көміп.
Түсіп жатқан тәрізді

Қар емес сол дән болып.
Қойны-қоншын толтырып,
Қарық болып қалды дүз.
Жер астында қорытылып,

Куәсі сан күндердің,
Байқал сыры тым ұзақ.
Миллион жылдар дүниенің
Өткізген көшін тұнжырап.

Оның мөлдір ағынын,
Тек аспаннан бұлт емген.
Оранып тау сағымын
Басқалардан бүркенген.

Асқаралы шыңдары
Асыға алға қараған.
Кәрі Байқал туралы
Талай аңыз тараған.

Күмбезді тау шайқалып,
Көл қалыпты орнында.
Басқа аңызын айталық,
Қызығы оның соңында.

Байқал деген шал екен,
Құдіреттей қаһарлы.
Үш жүз ұлы бар екен
Қазған терең каналды.

Анкара атты ақ маңдай
Болыпты онда жалғыз қыз.
Секілді екен туған ай
Ортасында көп жұлдыз.

Кең дүниені балқытып,
Күн жатқандай көзінде.
Қара тас та жан бітіп,
Қарағандай жүзіне.

Көк теңіздің төсінде
Толқындай шашы бұралған.
Тұрғандай соның үстінде
Толықсып қана бұл жалған.

Қарақат көз қадалса
Қара қасы қиылып.
Қалдырар таң-тамаша
Кеудеңе нұр құйылып.

Бірақ сұлу жанында,
Бір ауыр дерт жатқандай.
Демі ұқсайды жалынға,
Көгінде күн батқандай.

Әлденелер ойлайды,
Қыз арманы тым алыс.
Көл суымен ойнайды
Іздегендей жұбаныш.

Шың үстінде бүркіттей
Шарықтайды қыз қиял.
Жатыр қашық Енисей
Жан шербеті сұлу жар.

Асау жүрек алқынып,
Баса алмай жан толқынын.
Соған қарай талпынып,
Тартады қыз көл суын.

Қашты ма әлде күш жиып,
Болды бір күн қыз ғайып.
Кәрі Байқал түксиіп
Қалды бұған ғажайып.

Тәңірідей күшім бар.
Әлемді орап жатырмын
Маған қандай қысым бар.
Көк ала толқын оранып,

Бұлттан қамшы үйіріп.
Аттанды шал долданып,
Көк болатты киініп.
Жыртылғандай жағасы

Көл ағызды көбік жас.
Көрінді шал қарасы
Жан ұшырды толқын шаш.
Таудай тасты қолына,

Жерден алып жіберді.
Бірақ қыздың жолына,
Бола алмады кедергі.
Кім сөндіріп, кім басар

Жас жүректің ұшқынын.
Өмірменен бір жасар
Махаббаттан күшті кім!
Қарсы шығып Енисей

Жарымен қол алысты.
Анкара сұлу күлімдей
Сүйгенімен табысты.
Содан бері қарт Байқал

Қабақ ашпай көп жатқан.
Қөк ала толқын бұйра жал
Жартасқа күй тыңдатқан.
Тұңғиық көл пердесін

Түрді көктен күн ашып,
Біз өмірге келгесін,
Байқал жатыр сырласып.
* * *

Жалғыз бұлақ — мөлдір көз,
Дәуітбай сайы астында.
Сол арада болдың кез
Шөліркеген жас тырна.

Аңызақ соғып талдырып,
Су іздеп келдің қаңғырып.
Тимедік біз де, сусынын
Алсын деп әбден қандырып.

Сен қалдың алғаш кезінде
Жасқанып, бізді жатқа ойлап.
Үшырдық көктің жүзіне
Қанатыңа хат байлап.

Жазылған еді сол хатта
Сол жылдың шуақ күн, айы.
Біздердей жанға әр шақта
Кездессең болар ұдайы.

Көкке бойы өрлеген,
Көк шатырлы мектебім.
Өткізіп ем сенде мен
Өмірімнің көктемін.

Бойды билеп қуаныш
Саған алғаш барып ем.
Дүниеге тым алыс
Жас кезімді салып ем.

Толқыны ойнап сезімнің
Толғана сенен шыққанмын,
Өмірімдей өзімнің
Әліппеңді ұққанмын,

Жылдар озып кетсе де
Жылы көрем жүзіңді.
Отырғанда кеңседе
Ұмытпан сол кезімді.

Дүрілдеп жатты Днепр,
Дірілдеп жары толқыннан.
Айдыныңда ақ көбік,
Қорғасындай қортылған.

Айқасқа шыққан бұл уақыт,
Оранып ажал темірмен.
Жасырын жатып шалуға,
Жағалай мина көмілген.

Көргеміз сонда саперді,
Ажалдың жолын бөгеген.
Жазылып еді сол шақта,
Ол туралы көп өлең.

Білетінбіз тынымсыз,
Түн жамылып жүргенін.
Қара мұртын ширатып,
Көретінбіз күлгенін.

Сүйгенбіз сонда саперді,
Ажалдың жолын бөгеген.
Барлығын айтып қайтейін,
Жазылған сонда көп өлең.

Днепрдің бойында
Кездестік қайта біз бүгін.
Көрсетіп жатыр құрылыстың
Қағазға түскен сызығын.

Болса да үсте сұр шинель,
Сапер емес ол бірақ.
Құрылыстың мықты маманы,
Енді қазір прораб.

Отырдық жайлап жағада,
Кеңесіп доспен сол бір түн.
Қолымен жолын сілтеді,
Жұлдыз боп аққан толқынның.

Жан жүйені ұйытқан.
Жалын қанат ән тәтті.
Суық күнде жылытқан
Сұр окопта солдатты.

Солдатпенен бір жүріп,
Берлинге де бір барған.
Дүние жүзін күлдіріп,
Жеңіс әні жырланған.

Қысқы суық іңірде,
Жылқышымен қыр асқан.
Жаздың жайлы түнінде
Қыз жанымен сырласқан.

Жан толқынын өрлетіп
Жарымдайсың сырлассам.
Жүрегімді тербетіп,
Бір қалмайсың жыр жазсам.

Жүздері солғын жабырқап,
Ішінде қапас түнектің.
Біздің елге жазып хат
Ұлдары отыр гректің.

Күзетіп тұр күні, түн,
Тас абақты — тар қақпа.
Әрбір жүрек үмітін
Құйып жатыр сол хатқа.

«Бұзып темір торларын,
Осы хатым кетсе» деп,
Ойлайды олар: «Арманым,
СССР-ге жетсе»—деп.

Ел тілегі жол тапты,
Тұншықпады тұманда.
Ертеңіне сол хатты
Басып жатты «Правда».

Орыс қызы жаны бір,
Кеудемдегі өлеңдей.
Жас Анюта әлі жүр,
Көңілімде көнермей.

Сонау бала күнімде
Жатыппын мен ауырып.
Күрмеліпті тілім де,
Күйзеліппін жабығып.

Жүрегіме балаған,
Ұлыма ажал келдідеп,
Отырыпты жан анам,
Көзінде жас мөлдіреп.

Есітіп жайсыз хабарды,
Ауылдағы әкем де,
Елемепті боранды,
Қарамапты қатерге.

Қызметтен сұранып,
Күнде суыт жүріпті.
Боран арсыз жынданып,
Құтырынып тұрыпты.

Маған көрші селодан
Анюта қыз келіпті.
Жалт қараппын мен оған,
Бір дәріні беріпті.

Жайнап жүзім сазарған,
Ауру бұлты ауыпты.
Анюта қыз ажалдан
Арашалап қалыпты.

Бейнесі оның бір бөлек,
Көптен сақтап келем мен.
Әттең, шіркін, не керек,
Бере алмаймын өлеңмен.

Ақша жүзі қоңырқай,
Күйдіргендей күн ептеп.
Арбасына ақ бидай,
Атып жатыр күректеп.

Еңбегімен жүлдені ап,
Ел аузында жүр аты.
Сезілгендей бірден-ақ,
Қимылынан қуаты.

Қоңыраулы қос күрең,
Қояр емес жер тарпып.
Керіледі Қызыл Ту,
Жиектерін жел тартып.

Жазда баптап даланы,
Жүргенін біз көуші ек,
Керуен тартып барады,
Күзде со бір келіншек.

Жас баладай жаңа ашқан әліппені,
Оқисың сен ежелеп әріптерді.
Саусағыңның отымен сәулеленіп,
Кітаптарым теріліп, жарық көрді.

Менен бетер мүлт кетсе мазаланып,
Менің үшін сен жүрдің жазаланып,
Қайта-қайта жөнделіп қалыпқа кеп,
Өз жаныңдай шықты өлең тазаланып.

Болсын дедің ой — айқын, сөз — ұғымды,
Елегіңнен өткіздім өз жырымды.
Жанардың да жарығы өлшеулі ғой,
Қалай сақтап қаламын көз нұрыңды.

Аунақшып жатқан кез еді,
Аспаннан жаңбыр жер тілеп.
Текенің тентек өзені,
Теріске ақты тентіреп.

Жағалауда бір лашық,
Жар басында бір шығыр.
Жалғыз құман, бір қасық,
Жерошақта шымшуыр,

Кебежеде жыртық ау,
Керегеде тон, тымақ.
Төсеніші қырық құрау,
Төр алдында көнтулақ.

Жас Тұралы тұратын,
Долы өзеннен су сұрап.
Шығыр мезі қылатын,
Шиқ-шиқ етіп қыңсылап.

Жағалауда бір лашық,
Жар басында бір шығыр.
Жылды қуып жыл асып,
Қөшті күндер бұлыңғыр.

Өмірден жаңа от алып,
Қаптады халық қарқындап,
Маңқиған тасты қопарып,
Машина кетті алқымдап.

Жолбарыстай жон төсеп,
Тұңғиық жатты тың тыңдап
Топырлап құлап тоң кесек,
Тозаңы ұшты бұрқылдап.

Тұрғызды халық тоғанды,
Кете алмады су асып.
Долы өзенді доғарды,
Толқын да тынды жуасып.

Баяғы шығыр орнында,
Жарқырайды бір завод.
Баяғы дала жонында,
Электрлі кіл жаңа от.

Жоқ бұрынғы қосы да,
Жоқ бұрынғы мосы да.
Жұлдыздармен жайнаған,
Әрбір үй тұр осында.

Сол үйлердің бірінде,
Қарт Тұралы тұрағы.
Күндіз, түні үйінде.—
Жұлдыз жанып тұрады.

* * *
Ойлашы тау биік пе, жан биік пе,
Деп едің көз жетпестей әр биікке.
Тау дейтін сол тауыңды тауып берші,

Тап қазір бірге болып Магнитте.
Мен тұрмын мұнараның төбесінде,
Тау бізден төмен қалды сенесің бе.
Күші, түсі — бәрі де өзгеріпті,

Жайықта ақын күбірлеп,
Құпия ойға берілді.
Тасыған өзен дүрілдеп,
Днепр боп көрінді.

Көрінді сонда қайран ел,
Өзендей жатқан еңіреп.
Қайысты сонда қара жер,
Қалғыды ауыр төңірек.

Көзіне сонда ұқсады,
Екі өзен бірге аққандай,
Украин,
қазақ құшағы

Ұласып жалын бұлтпенен,
Тау үстіне бекінді.
Комбинат түсі күп-күрең,
Айбынын атқан секілді.

Сол кезде көкпен астасып,
Көкала түтін ойнады.
Күркілдеп кокс от шашып,
Бұрқылдап болат қайнады.

Тау үстіне жалыннан,
Жап-жасыл аспан орнады.
Темірдің отқа қарылған,
Жосылып жатты жолдары.

Думан боп күнде жатады,
Магнит таудың кештері.
Жалынын жиі атады,
Жарқылдап мартен пештері.

Магнит таудан сарқырап,
От өзендер құлайды,
Ағады құрыш жарқырап,
Қалады қоқыс ылайлы.

Өмірдің отын маздатқан
Магнит таудың кештері.
Жалыннан жалын қоздатқан,
Мартеннің алып пештері.

Жаңартқан дала картасын,
Магнит таудың ерлері.
Магниттей тартасын,
Өз ортаңа сен мені.

Алғашында Айдарлы,
Тау екен бір айбарлы.
Сай тасындай сансыз қол,
Салды бір күн майданды.