– Жасым келді, кәрілік жетті. Сендер болсаңдар ержеттіңдер. Мал тауып, тамақ асырайтын менен әл кетті. Мал табу, тамақ іздеу енді сендерге жетті. Ай, балалар! Кәсіп етіңдер, мал табыңдар. Мені асыраңдар. Кәні, қайсың қандай кәсіппен мені асырайсыңдар, айта беріңдер, – дейді.

– Дұрыс айттың, ей, ата!

– Егіннен басқа тағы да:

– Ей, ата, мен алдасам,

– Олай болса, Алла беттеріңнен жарылқасын, тұңғышым, сен жер кәсібін істе, егін сал. Ортаншым – қой бақ, малшы бол, кенжем – сенің қалағаның алдау болса, басқа кәсіпті көптің бәрі істейді, бұл бір ерекше кәсіп екен. Сенің де Алла алдыңнан жарылқасын. Алдар бол, – дейді. Қол жайып, батасын береді.

– Ебін тауып, адамды да, Алланы да, жын-шайтанды да алдауға кетіп бара жатырмын. Сондай таудай талапты арқалап келе жатқанда, бұл тау маған бұйым бола ма? Қалай да болса, осы таудың басына шығып асамын, – дейді.

– Қызық та, той да, кәсіп те мұнда екен, – деп, Алдар ойланып тұрып-тұрып, «аптышау» деп, қатты бір түшкіреді. Жігіт пен келіншек шошып кетеді. Жігіт бір секіріп, төр алдындағы тұрған сары сандыққа кіріп кетеді. Келіншек шашбауындағы ашқышпен сандықты екі бұрап, кілттеп қояды. Алдекең мән-жайды біле қояды.

– Ассалаумағалайкум! – деп, Алдакең жылт етіп, үйге кіріп келеді.

– Үндемесең, үндеме, келіншек, сенің де, сары сандық, сенің де сазайыңды берермін, – деп, күлімдеп, отыра береді. Біраз отырғасын келіншек күлімдеп отырған Алдарға бір қарап:

– Неге күлімдеп отырсың? – дейді.

– Ана сабадағы қымызды көріп, күлімдеп отырғаным ғой, – дейді Алдар.

– Көрсең, іш,– дейді келіншек.

– Торғайын құшақтап, төрімде жатқан бұл қай Құдайың! – деп ақырады.

– Ол – мен Құдайың! – дейді Алдар.

– Мен Құдайың қай Құдай?

– Мен Құдайың – бәлгер Құдай. Мынауым – көріпкел, біліпкел байғұз Құдай.

– Кім болсаң да, бір қу боларсың, – дейді де, ала көзімен бір қарап, қазан жаққа барып, орнына отыра кетеді.

– Төрт түлігім сай бай едім, мал дегенің есепсіз болып еді. Бірақ, соның бәрі бір балаға тұрмады. Алладан бала тілеп, қырық қатын алдым. Қырқынан да пайда болмады. Ақырында, мал–мүлкімді төгіп, осы қатынды алдым. Бірақ, одан да ештеңе болмай отыр. Жасым да келіп қалды. Сонда да Алладан үмітім бар. Балгермін дейсің. Байғұзым көріпкел дейсің. Көріпкелің не айтар екен? Балыңды аша көр, жаным, – дейді.

– Жарайды, – деп, Алдар бал ашуға, бақсы болып, ойнауға кіріседі. Жынын шақырып, «ақ сөйле» деп, құсына ақырып, сарнайды.

– Мынау нағыз балгер екен, – деп, бай қуана түседі.

– Япырым-ай, байым қалай-ды?

– Е, байым, іс жаман екен, – дей береді. Ақырында, ашқан балын айтады:

– Сары сандық ішінде

– Жарайды, көшіре қой, – дейді.

– Мұны көшіру үшін ыстық су керек, – деп, Алдар су қайнаттырады. Бақсы ойнап жатыр дегенге «мұндайдың талайын көргенбіз», – деп, мысқыл етіп, келіншек те сырттан үйге кіріп тұрады.

– Көш, пері, көш! – деп, ыстық суды жігіттің басына құя салады.

– Мың рахмет, шырағым. Бәлені үйімнен қудың. Әйтпесе, өлген екенбіз. Енді Алладан үмітім күшейді… әрі садақа болсын, әрі еңбегің болсын. Аю ат дейтін атым бар. Соны ал. Сонымен бірге ол пәлеңнің қайтып келмесін кім біліпті. Осы балгер құсыңды маған сат. Бағасын айт, – дейді.

– Өмірлік жолдасым еді, мұнсыз күйім қараң еді. Байғызымды сатпаймын, – деп, Алдар біраз шалқаяды. Бай жалынып болмайды. Ақырында:

– Сіз үшін ғана құсымның көзін қиямын, – деп, сатпақ болады.

– Бір өтірігі жоқ, осы құсымды мен иесінен қырық жылқыға сатып алғанымда иесі екі күн өкінген. Мен де өкінермін, елу жылқы беріңіз, – дейді.

– Мұның көп. Жылқының құны да аз емес қой. Амал жоқ, сол берген жылқыңды мен де берейін, – дейді бай.

– Жоқ, болмайды. Оллаһи тегін, қырыққа берсем, өмірімде есімнен кетпейді, – деп, Алдар көнбейді.

– Оллаһи, бағасы, – деп, бай көнбейді.

– Қаңғып қалды бұл басым,

– Енді қандай несіп болар екен, – деп, езу тартып, қарап тұрса, жылқы шетінде жүрген жылқышыны көреді. – Елге бару үшін алдымен осыдан жай–мәнісін сұрап білу керек болар, – деп, жылқышыға келеді. Жылқышыға келіп амандасып, ол–пұлды айтып, қалжыңдап тұрып:

– Бұл кімнің малы, мынау кімнің ауылы? Үлкені кім, ханы кім? Жақсысы кім, жаманы кім? Байы кім, жарлысы кім? – деп, сұрау қойып, жылқышыдан елдің барлық сырын біліп алады.

– Ау, жаным! Тәптештеп, жайын біліп алдың. Өзің кімсің? – деген жылқышының сұрауына:

– Мағлұмбай деген атақты байдың мырзасы едім. Елімнен қыз таба алмай, елу атты қалыңмалға жетектеп, жиһан кезіп, қыз іздеп жүр едім. Еш сұлуды кездестіре алмай келемін, – деп, жауап береді.

– Қыз іздеген, қыз жақтырмаған жігіт болсаң, біздің ауылдың пәлен байында бір қора қыз бар.

– Жолық! – деп, айқай салады.

– Мынауың кім екен, барып білші!– деп, бай кісі жібереді. Кісі келіп: «Жол болсын», – деп айтады.

– Әлей болсын! Мен қонақпын, қонамын. Жер жүзін шарлап, көздеп жүрген бір нәрсем бар.

– Жер жүзін шарлап жүрген адаммын. Қонамын, – дейді. Аузында қыз бар…. сірә, – дей бергенде, бай түсіне қалып:

– Әй, қонақ келеді, үйге көрпе салыңдар! – деп, айқай салады. Бір қора қылып, қызын өткізе алмай отырған байғұс жүгіріп жүріп, Алдарды қарсы алып, қонақ қылады. «Қалағаның білсін» дегендей, қыздарын да үйге иіріп қояды.

– Мынауың елден озған жүйрік, шешен, жұрттан озған көсем ғой!– деген қорытындыға келтіреді. «Атақты Мағлұмбай байдың мырзасы екен» деген атақ таққызады. «Мағлұмбайың қай бай?» деулеріне жол қалдырмайды.

– Қалған-құтқан кемісін толтыра жатарсың, – деп, бай қалыңдыққа ырза болады.

– Жарайды, – деп, Алдар атқа мінеді. «Осы күзге кенже сұлуды аламын» деп, көңілі тасиды.

– Кенже қызыма елу жылқы бердің. Жылқы деген өзімде де көп. Оныңа қанағат етпеймін. Қалыңмалыңның кемін толтыр. Ат басындай алтын тап. Әйтпеген күнде қызымды ала алмайсың, – дейді.

– Алдаудан жеңілгенім бе? – дейді.

– Жарайды, ат басындай алтынды табамын, – дейді.

– Тапсаң, жарайды. Келер жылы осы уақытқа дейін күтемін. Келер жылы дәл осы уақытқа алтынды алып келмесең, күдеріңді үзе бер, – дейді.

– Құдағай, менің бір шикі етім бар еді, соны қазандарыңызға салып, пісіріп алуға мүмкін бе? – деп сұрайды. Қатындар:

– Мақұл, салып, пісіріп ала ғой, – дейді.

– Сүйектерің етімді жеп қоймаса, – дейді.

– Ойбай, құрысын, ол не сұмдық? Етті сүйек жейді дегенің. Сал, жесе, біздер бір тоқты төлейміз, – дейді.

– Міні, жаңа айтып едім ғой, осындай қылат деп, бер енді тоқтымды, – дейді.

– Құдай–ай, тоба, – деп, сөздерінен тана алмай, қатындар Алдар көсеге бір тоқты беріп жібереді. Алдар көсе өзі:

– Қатындарды құп алдадым-ау, – деп, тоқтысын жетелеп келе жатса, бір байдың ауылына келеді. Байға жолығып:

– Е, бай-еке, асалаума-алейкум, қалай, аман-есен, бала-шағаңыз аман ба? – деп сұрайды. Бай:

– Құдаға шүкір, – деп, қарнын тыр-тыр қасып отырып:

– Е, Алдар көсе, жол болсын! Бұл тоқтың не? – деп сұрайды.

– Е, алай болсын, байеке, несін сұрайсыз, кедей болған соң осыда, пәленше бай былтыр бір тоқтымды алып еді. Соны бүгін алып келе жатырмын, – дейді. Сөйтіп болып, байға айтады:

– Менің тоқтымды қойыңызға қосуға бола ма? – дейді.

– Мақұл, қоса ғой, – дейді.

– Қойларыңыз тоқтымды жеп қоймаса, – дейді.

– Ой, Алдар көсе-ай, қойды қой жейді дегенің не сұмдық. Қой, сандалмай жібер, жесе, сол жеген қойдың бәрін саған беремін, – деді.

– Ай, байеке, мен сорлының айтқаным әр уақытта да келеді. Кеше-ақ айтып едім ғой, сонда осыны біліп айтып едім, – дейді. Бай тұрып, жағасын ұстап:

– Ой, Құдай-ай, – деп, «бұл не сұмдық», – деп, аузы қан болған қойларды ұстап, қосақтап алып, Алдар көсеге он қой қылып берді. Алдар көсе байды да тағы алдадым-ау деп, қойларын айдап, қуанып кетіп бара жатса, біреудің сұлу қызы өлген екен, соны көмеміз деп, апаратқан адамдарға Алдар көсе айтады:

– Бұл қызды сендер не қыласыңдар, бірталай бейнет қылып, онан да менің он қойымды ал-дағы, осы қызды беріңдер, – деп. Адамдарды алдап, он қойын беріп, қызды алып кетіп, бір бөтен ауылдың қырының астына апарып, екі қосағаштың астына екі айыр ағаш қойып, түрегелдіріп қояды да, ауылға барып, ауылының қыздарына, әйелдеріне айтып:

– Мен бір елден сұлу қыз әкеліп, мына ойдың астына қойдым, – дейді. Қыздар, қатындар жүгіріп бара жатса, Алдар көсе әйелдерге қарап:

– Менің әйелім өзі жас, тағы да басым ауырып келе жатыр деп еді. Оны сендер түртіп, итеріп, ойнамаңдар, – дейді. Қыз, қатындарды жібереді. Қыздар барса, жаңағы қыз қимылдамайды, сонсын бір қыз өлген қызды итеріп жіберіпті де, қашып, Алдар көсеге барып айтады:

– Қатының өліп қалыпты, – дейді. Алдар көсе ішіп отырған тамағын тастай салып, өтіріктен қызға:

– Сен өлтірдің, – деп, ойбайлап, бауырымдап, қасына барып көрісіп, жылап, қайтып келеді. Сөйтіп, ауылының адамдарына айтады:

– Қатынымды төлеп беріңдер, сендердің қыздарың өлтірді, – дейді. Олар төлемейміз деп, ұрысып, екеуі шығысалмай, қазыға барады. Қазы екі жағын тергеп-тергеп кесіп, жаңағы итеріп жіберген қызды Алдар көсеге бермекші болып, қарар қылады. Сосын Алдар көсені қыздың ағасы ауылына ертіп әкеліп, жаңағы қызды беріп жібереді.

– Ой, қу жауырыным – бір тоқты,

– Қазаныңызға мен ет салдым. Піскен соң өзіме көбігімен берерсіз, – дейді.

– Қаптағы етім жоқ, бір қап етім бар еді, жалғыз–ақ құйымшақ қалыпты. Кеше жұрттың бәрі көрген, әзер көтеріп әкеліп едім. Не етімді тауып бер, болмаса, төлеп бер, сенің өзің алмасаң да, жұмысшың алған шығар, – деп, отырып алады. Қонған үйі байшікем үй екен, бір кішкене тоқты беріп құтылады.

– Өз қойың түгел, менің жалғыз тоқты ма келді ме ұры? – деп дауласып, айыбымен бір тоқтысына тоғыз қой алады.

– Сендердің қырсықтарыңнан түйем үркіп жығылып, келіншегім өліп қалды, – деп, дауласып, ауыл болып бір пәлеге қалдық, мұнан құтылайық, – деп, бір кедейдің қызын беріп, қоя береді. Алдар көсе қызды алып келіп отырады. Кешке қонатын жерге келіп отырып, Алдар көсенің қызға айтқан сөзі:

– Бай, сенімен құшақтасып кетейін, – деп, байға келіпті. Байға «қош» деп, құшақтасып көрісіпті. Қойнындағы ыстық нан қойнын күйгізсе, бай нанды:

– Ит жегір-ай, – деп, лақтырып жіберсе, Алдар көсе:

– Ит жегенше, мен жейін, – деп, сол арада нанды жеп алыпты.

– Байеке, байеке, жіңішке бізіңізді бере тұрсаңыз. Етігімді тігіп алайын, – дейді.

– Үйге барсаң, қатын береді, – дейді. Алдар көсе үйіне келіп:

– Бай Жіңішкебізді маған ал деді, – деп, қатынына айтыпты. Қатыны «бермеймін» десе, Алдар көсе байға айқай салыпты. Сөйтсе, бай ашуланып, қатынына:

– Бер, – депті. Қатыны Жіңішкебізді Алдар көсеге беріп жіберіпті. Алдар көсе Жіңішкебізді алып келе жатса, бір таз қой бағып жүр екен. Алдар көсе тазға айтыпты.

– Тазым, тазым, басыңды жазып берейін бе? – депті. Таз:

– Мақұл, – депті.

– Көк серкеңді әкел, – деп, серкені сойып, қарнын-жынын таздың басына қаптап:

– Сен енді осы құдыққа түсіп, жылын. Қасыңа бір ешкі байлап қоясың. Сол ешкі маңырағанда, тазың кетеді, – деп, ешкіні байлап кетіпті. Сөйтсе, қой кетіп қалыпты. Алдар көсе Жіңішкебізбен келе жатса, бір қарт қос айдап жүрсе, сартқа келіп, Алдар көсе қартқа айтыпты.

– Сарт, мен сенің үйіңнен тамақ ішіп шықтым. Қатының тамағыңды даярлап тұр, маған «сен айдай тұр» деді, – депті. Сарт сеніп, үйіне кетіп қалса, өгізінің құйрығын кесіп, жерге қадап, екі өгізді Жіңішкебізбен бір белдің астына апарып қойып, сартқа айқайлапты.

– Сартақ сарт, өгізің жерге кіріп кетті, – деп айқайлайды. Сарт келіп, құйрықты тартса, Алдар көсе «жұлынады, тартпа» десе, сарт болмай, жұлып алыпты.

– Әне, жұлма десем де жұлды.

– Ойбай, алтынды ұрылар әкетті, – деп, тұра келеді. Бай жалма-жан жарық жағып жіберіп, жастығының астындағы қоржындағы алтындарын түгендейді де:

– Бәрі түгел ғой, – деп, қайта төсегіне жатады.

– Ойбай, бикеш, қолымды кестің ғой, – деп, бақырады да, сырттағы атына міне, қаша жөнеледі.

– Ойбай, ет сатып тұрған жерімнен біреу қолымды кесіп әкетті, өзім өлермен халінде жүрмін, ханға апар, шешсін, – дейді. Алтын иесі:

– Ұры сенсің, қызым өтірік кескен жоқ және де сенікі, ханға жауапты өзім берем, –деп, қасапшы байды өлтірген екен дейді.

– Қара ат мінген кісі кетті, – дейді.

– Ақ ат мінген кісі кетті, – дейді.

– Мына күзетшілерді өлтіріңдер, бір жағы қара, бір жағы ақ ат болмайды, мені мазақ етіп тұр. Өздері ұрлап жүр, – дейді.

– Алтын да олжа, ат та олжа, – деп, еліне барып, қара арғымақты сойып, етіне тойып, алтынға керегін алған екен дейді.

– Мені ертіп барып, маған ханның қызын көрсет, – деп. Алдар көсе досына:

– Жақсы, көрсетейін, ол қызды көрген адам әрбір көргеніне мың тіллә беріп көруші еді, мен сізге бір тиынсыз көрсетейін, – депті. Досынан сұрапты:

– Сен маған кәзір екі теңге бер, мен кейін берейін, – депті. Бай:

– Мақұл, кейін берсең, берейін, – деп, екі теңгені беріп, екеуі ханның қызы жаққа келе жатып, жолда бір қой жайып жүрген қойшыға жолығады. Алдар көсе қойшыға айтты:

– Мен екі теңге берейін, сен маған бір жаман лақ бер, – деп, қойшы бала «мақұл» деп, бір лақ әкеп беріпті. Сонан соң Алдар көсе айтады:

– Шырағым, қойшы, сен мына екі теңгені де, лақты да алып, маған бір арықтау тоқты бер, – деді.

– Қарағым, енді былай болсын, сен, міне, теңгені де, лақты да һәм тоқтыны да ал, маған бір ешкі бер, – деп. Мұны естіп, ақымақ қойшы бәрін алсам, байып кетемін ғой деп, анасынан туғандай қуанып, бір ешкі алып келіп берді. Ақыры, осы алдаумен бір үлкен қойын алып, кетіп қалды. Екеуі қойды алып, қыздың ауылының алдында бір өзен бар еді, соған барып, қос салып отырған екен. Хан қызының күңі суға келсе, екі адам отыр.

– Қайдан жүрсіңдер, не қылып отырсыңдар? – деп сұрады.

– Біз көктен түскен адамбыз, – деп. Күң қайтып барып, ханның қызына айтады:

– Сондай адамдар отыр, – деп. Ханның қызы бұларды көрмек болып, малайларымен келіп, жақындағанда Алдар көсе досына айтады:

– Жақсылап көріп ал, – деп, ол біраз тұрып, кетіп қалды.

– Баяғы адамдар қой союды білмейді екен, бір қойды соямыз деп, балталап жатыр, – деді. Сонда ханның қызы тағы келіп, тамаша қылып тұрғанда, бұлар тағы көріп алды. Хан қызы күңіне айтып, оларға барып, союды үйрет деп, күңді жіберіп, үйретеді. Бұлар үйіне барған соң, хан қызы күңді тағы жіберді.

– Не қылып жатырсыздар? Бұлар:

– Пісірейік деп жатырмыз, – депті. Күң қайтып барып, хан қызына айтып, оларды ертіп келіп, астына от жағып, етті қазанға салып, пісіруді үйретті. Бұл келгенде, тіпті, анықтап көріп алыпты.

– Мақұл, берейін, тұра тұр. Әзір жанымда пұл жоқ, – депті. Сонан соң бай-патша екі–үш күнде пұлымды бер деп, келе берген соң, бір күні тағы келе жатқанда қатынына айтыпты:

– Анау менің досым келе жатыр пұлын сұрап, мен өтірік ауырайын, ол келіп, мені сұраса, «Ауырып жатыр» [деп айт] – депті. Ол келіп, «Досым қайда?» десе, қатыны: «Ауырып жатыр», – депті. Бай ауруының өтірік екенін біліп, «досымды көріп, өлсе, қолымнан жуып, көміп қайтайын», – деп, үйге кіріп отырыпты. Сонда Алдар көсе қатты ауру адамға ұқсап, біраздан кейін өлген адамдай болып, көзін жұмып жатыпты. Сонан соң досы бір қазанға суды қайнатып, әбден ысытып, «сүйегін өзім жуамын» деп, жуғанда көсенің бір қабат терісі сыпырылып, көлдіреп қалыпты. Астына шеңгел салған екен, оның тікені етіне кіріп кетіпті. Сөйтіп, ақыретке орап, апарып, көміп қойған жерінен көсе «тіріліп», үйіне қайтып келіпті.

– Қаптағы тұқымы асыл бір көк қошқар еді, – дейді.

– Қошқарыңды маған сат, – дейді.

– Жақсы, сатайын. Бәленше тілдә берсең, – дейді. Бай сұрағанын беріп, алады.

– Мұны енді қаптан шығарып, қойға жіберейік, – десе,

– Жоқ, қазір жіберуге болмайды. Адам тегіс жатқаннан кейін жіберу керек, – дейді.

– Мақұл, – деп, ел тегіс жатқаннан кейін қораға жібереді. Әлгі қораға жіберген «көк қошқар» тоқты менен қойлардың бәрін тамақтап кетеді. Сонымен қатар бәленше тілдәні алып, шал да жоқ болады. Ертеңгісін бай тұрып, қораны қараса, қойларының көбі теңкиіп-теңкиіп, өліп жатқан. Енді бай ойласа, түндегі көк қошқар емес, ол көк қасқыр екен. Бай, сөйтіп, шалдан алданып қалған.

– Әй, жігітім, босқа жүргенше, мал таппайсың ба? – дейді.

– Табайын, – дейді Алдар.

– Олай болса, біз саған жүз өгіз берелік. Соны қасымызда жайып, айдап отыр. Осыған көнесің бе? – дейді.

– Жақсы, көнейін. Өгіздеріңді айтқандарыңдай семіртіп берейін, – дейді Алдар.

– Бұл жануарларды азырақ қатты айдап, ішін босатпаса болмас, ауырлап жүре алмай келеді, – деп, бір күн өгіздерді тышқақтата айдап, қуа жөнеледі. Сол қуумен отырып, керуеннен бірнеше күндік жерге озып кетеді.

– Жырымдап берген малды алған Алдарды көрген екенсіңдер,– дейді де, өгіздерді маң даладағы бір қораға қамап тастап, барлығының да құйрықтарын керуеннің жүретін жолындағы бір үлкен батпаққа әкеліп, әрқайсысын әр жерге шаншады. Өзі батпақтың бір шетін қазуға кіріседі. Бірнеше күннен кейін керуеншілер келеді. Келсе, өгіздері жоқ. Алдардың өзі батпақты айналдырып қазып жатыр.

– Ау, неғып жатырсың? Өгіздер қайда? – дейді керуенбасы.

– Ой, не қыласың? Өгіздер тойынып, жүндері түлеп, шөлдегеннен бой бермей, мына батпаққа келіп, түсіп кеткені. Батпақтың асты су емес пе? Сол суға тұмсықтары жетіп, су ішіп, шықпай жатқаны! Қандары кеуіп қалған екен, тіпті, шығара алмай қойдым,– дейді.

– Қані, батпақта өгіз түгіл сайтан да жоқ қой, – дейді керуенбасы.

– Ана құйрықтарын көрмейсің бе, шошайып шығып тұрған. Өгіз болмаса, ол не? – дейді Алдар.

– Ал, өгіз ол болсын, өзің жерді неге қазып жатырсың?

– Өгізді айдап шыға алмағасын мына батпақты қазып, бір–бірлеп айдап шықпақшы едім.

– Қой, мынауың еріккеннің ермегі! Сол батпақты қазып болғанша біз жолдан қалып жатамыз ба? – деп түсе қалып, күшіне сенген бір неме екен, жүгіріп барып, бір құйрықты ұстай алады.

– Ойбай, тоқта! – деп, Алдар жүгіріп барып, жібермейді.

– Ал, немене?

– Ойбай, құйрығынан тарта көрме! Сиырдың құйрығы осал болады. Үзіліп кетеді. Сиырдың көбі шолақ болатынын білмейсің бе? Құйрығын тартып, үзіп алсаң, бірі қалмастан суға кетеді. Олар жалғыз ғана құйрығына ілігіп тұр. Әйтпесе, суға кетіп қалады, – дейді.

– Боқ жеп тұрғаның не өзі? – деп, керуенбасы жүгіріп барып, бір құйрықты тартып қалып, суырып алады.

– Мынауың қалай бос еді, – деп, екінші біреуін тағы суырып алады.

– Апырай, күшің қалай еді, жарықтығым! Өгізден де күшті екенсің. Күшті балуан адамды өмірімде бірінші көруім – күшің де байлығыңа сай келген екен. Ойбай, енді тарта көрме! Мына күшіңмен бір өгіз де қалмайды. Бәрінің де құйрығы үзіліп, батып кетеді. Онан да базардан тез кетпен сатып әкеліп, жабыла қазсақ, бәрін де аршып аламыз. Апырай, күшіңнен қорқайын дедім. Енді тартуыңды қой, – дейді Алдар, жүгіріп келіп, керуенбасшыны ұстап.

– Тез күрек әкеліп, аршыған жөн болар, – деп, құйрықты тартуын қояды.

– Міне, жүз сом ақша. Біреуің тез барып, күрек сатып әкеліңдер, –дейді керуенбасы жігіттеріне қарап.

– Күрек әкелгенде бір мән бар. Құйрықтың үшіне ілініп тұрған өгіздер көпке төзбейді. Осал құйрық емес пе? Екі-үш күннен кейін үзіліп кетеді. Тез қазып алу керек болады. Кетпенді қалайда кешке дейін жеткізу керек. Бұған бір жүйрік жігіт баруы керек, – дейді.

– Болмас-болмас! Мен өзім-ақ жүгірейін, – дейді Алдар.

– Олай болса, жарайды. Мә, ақша! Қалай да бүгін жет! – деп, керуенбасы жүз сомды Алдарға береді.

– Шайтанның жүйрігі-ай! Лезде көз үшіне жетіп, жоқ болды, – деп, керуендегілер мақтасады.

– Осыны алдап, қойын айдап кетсем, – дейді ішінен Алдар. «Қалай алдаймын?» деп отырып, қойшының самайына көзі түседі. Үрпиіп самайынан шығып тұрған шашын көріп, таз екенін біледі. «Енді жайыңды таптым», – дейді ішінен.

– Қой баққан деген азап қой. Мен де талай қой баққанмын, – деп, Алдекең үлкен кеңеске түседі – қой бағудан көрген бір азабым сол, шаңырақта, азапта жүріп, сар қотыр таз болғанмын. Тазша деген ат қандай жаман! Құтыла алмай жүргенде, тәңір жарылғағыр, бір емшінің емдеп жазғаны, – дейді.

– Ол қандай ем істеп еді, – деп, қойшы шап ете түседі.

– Бір күні қойымды жайып отыр едім. Мойнында дорбасы бар бір адам келді. Келіп отырып, басымның таз екенін көріп: «сорлы, өлесің ғой, емдетпейсің бе?» – дейді. Мен ем таба алмай жүргенімді айттым.

– Ем таба алмады деген не? Мен-ақ емдеп берейін, – деді. «Емдеңіз», – деп, жабыса кеттім.

– Бірақ, байдың көп қойын аяйсың ба, қасқыр жеді дерсің. Біреуін сой. Әрі етіне тоялық, әрі басыңды жазалық. «Басыңды жазу үшін құйрығы мен іш майы керек», – деді. Бір қойдың несін аяйын, сол жерде сойдым да, әрі етін асып, етке тойдық, әрі құйрығы мен ішкі майын басыма тартып, тазымды жазып алдым. Сол емшіден үйреніп, бастары таз ауылдас балалар бар еді, солардың бәрін емдеп жаздым… Қой, ойбай, әңгіме айтам деп, жолымнан қалдым. Енді жүрейін, – деп, Алдар тұра келеді.

– Ойбай, ағатай, менің басымды да емдеп кет, – деп, тазша жабыса кетеді.

– Ойбай-ау, сен де таз ба едің? Манадан бері айтсайшы! Онда емдейін, – дейді.

– Ал, еміңді істе, – дейді.

– Емімді істейін, бірақ, сен шартымды орында, әйтпесе, жаза алмайсың,–дейді Алдар.

– Орындаймын, – дейді тазша.

– Орындасаң, құйрық пен шарбы майды басыңа ораймын. Сен ықтау жерде бір күн, бір түн қимылдамастан, көзіңді ашпастан жатасың. Содан кейін тазыңнан түк те қалмайды. Оған дейін қойыңды мен жая тұрамын, – дейді.

– Жарайды, – дейді тазша.

– Ал, қыбыр етпе. Май әбден сорып алсын, – деп, жатқызып тастайды. Сөйтеді де, жүз өгізге қосып алып, қойды да айдап жүре береді.

– Әй, осы қу алдаған болар, – дейді.

– Апыр-ау, бұл не деген күш! Құйрықты нағып көтерген?! – дейді біреуі.

– Апыр-ай дейсің! Батпақ қалай бірге қопарылмағаны! – дейді екінші біреуі.

– Оны айтасың-ау! Жер нағып дірілдемеген десейші! – дейді үшіншісі.

– Дірілдемегені несі! «Әуп» деп, құйрықты тартып келіп кеткенде, жер теңселіп, көктегі Күн домалап барып, азар қалған жоқ па? – дейді енді біреуі.

– Әжүз-Мәжүз шығады дейтін еді. Тауды тауға соғады дейтін еді. Осы сол Мәжүзің…. – деп, енді біреуі келекелеп келе жатқанда, керуенбасы ұшып тұрып:

– Тоқтатыңдар енді, бірдеңе көрейін демесеңдер! Сол қуды тауып алып, құйрығына таңба басып, құл қылмасам, жер үстінде жүрмейін, – деп, тұра көліктерін жектіреді.

– Айтамыз ғой! Осыда бір күш бар, – деп, керуеншілер сықақтайды.

– Тұр! – деп айқайлайды. Қойшы тұрмайды. Біреуі келіп, теуіп қалады, оған да тұрмайды.

– Не ғылып жатырсың?

– Емделіп жатырмын.

– Неден?

– Тазымнан.

– Құйрық пен шарбыдан емделуге болады деп кім айтты?

– Ар жақтарыңдағы қой жайып жүрген адам айтты.

– Қайдағы қой жайып жүрген адам?

– Ар жақтарыңдағы.

– Ар жағың қайсы?

– Е, ар жақтарыңда қой жатқан жоқ па?

– Қой, түге, шайтан да жоқ.

– Қойшы, әй! – деп, тазша ұшып тұрады. «Өзің қойшы», – деп, керуеншілер күліседі.

– Сен жылауыңды қой. Біреу алдап, жүз өгізімізді айдап кетті. Соны қуып, іздеп келеміз. Бізге ер, сен де табарсың, – дейді керуенбасы.

– Ойбай, жүз өгіз айдаған тап – сол, – дейді таз.

– Е, олай болса, бізді алдаған қу сені де алдаған екен. Жоғымыз бір жерде екен. Жүр, ізделік, – дейді.

– Жарайды, – деп, тазша бұларға қосылып, Алдарды бірлесіп іздейді.

– Ал, елдің жақсылары, кәриелері! Бармаған жерім жоқ, баспаған тауым жоқ. Соншама ел кезіп жүріп, істеген жақсылығым да болар, жамандығым да болар. Енді бүгінгі күн тәубаға келіп, өткендегіден безіп отырмын. Өмірімнің ұзақ еместігі өзіме аян болып жүр. Сол себептен сіздерден патиқа алу үшін, сонымен бірге көзімнің тірісінде қабірімді тұрғызу үшін шақырып отырмын, –дейді.

– Алдардың тірі отырып, моласын салғызғаны – тәубаға шын келгені екен, – деседі.

– О, тақсыр, менім бір өнерім бар, сізге айтайын деп келдім, – депті.

– Рұқсат, айта бер, қандай өнерің бар? – деді.

– Тақсыр, мен алтынды егіп шығаратын өнерім бар. Егерде бір батпан алтын берсеңіз, мен сол алтынды егіп, сізге бір қызмет қылсам, – деді.

– Егер де алтынды алып, егіп шығара алмасаң, не қыламын? – деді.

– Тақсыр, өлтіріңіз, – деді.

– Алтынды алып келсін, – деп. Жасауылдар көсенің үйіне келіп, сөйлес қылды. Үйінің ішінен бір әйелдің даусы шығады, «Үйде жоқ», – деген. Сонан соң жасауылдар аттан түсіп, көсенің үйіне келіп қараса, үйінде бір сұлу қыз отыр. Жасауылдар бұл қыздан көсе қайда кетті деп сұраса, қыз айтады:

– Биыл жауын жоқ болған соң ағамның еккен алтынының мәнісі болмай, ханнан қорыққанынан алтын іздеп кетіп, тапсам – келемін, таппасам келмеймін деп кетті, – деді. Сонда жасауыл:

– Сіз кім боласыз? – деп сұрады.

– Мен сол көсенің қарындасы боламын, – деді. Сондағы «қыз» болып отырған көсенің өзі еді. Жасауылдар бұл сөздерді айтып, жасауыл ханға барып, көрген-білгендерінің бәрін ханға сөйледі. Хан бір адамға бұйырып, дереу барып, көсенің үйіндегі қарындасын алып келіңдер, – деп, бұйрық қылды. Ханның жарлығын екі қылмады, жасауылдар барып, көсенің қарындасын алып келеді. Алып келген соң хан өзінің қыздарының қасына қосып қойды. Ханның екі қызы бар еді.

– Осы Құдайдың құдіретіменен үшеуміздің біреуімізді еркек қылса, көп жақсы болар еді, – деді. Сонда көсенің «қарындасы» тұрып айтады:

– Мен бір дауа білемін, соны қылып қарайық, қандай болар екен, – деді.

– Үш аяқ су алып келіңіздер, – деді.

– Береді Құдай, бере гөр, Құдай. Бере гөр, Құдай, – деп, тілей беріңіздер, – деді.

– Енді жатып ұйықтайық, – деп, үшеуі де жатты. Біраз уақыттан соң көсенің «қарындасы» шыр етіп, оянған болып:

– Айналайын, Құдай! Маған берді, – деп, бұтындағы «аспабын» ханның қыздарына көрсетіп, Құдай тілекті берген соң тоқтау бар ма, – деп, қасындағы ханның екі қызын көсе батыр күні-түні көтеретін болды.

– Хан екі қызының бірін маған берсін, – деп. Жаушылар бұл сөздерді естіген соң хан ойланып, өз қыздарын қойып, Көсенің «қарындасын» бермек болды. Отыз күн ойын, қырық күн тойын қылып, жорға бие сойдырып, елдің бәрін шақырып, тойындырып, үлкен атақты тойыменен көсенің қарындасын уәзірге ұзатып беретұғын болды. Сол уақыттарда Көсенің «қарындасы» ханға келіп:

– Тақсыр, менің алдыма екі күң қосып беріңдер. Біреуінің құлағы сөз естімейтін керең болсын, біреуі тілі жоқ мылқау болсын, – деді.

– Маған барған, үстіп ұрғызасың, – деді. Осылай етіп жүріп, уәзірдің үйіне келіп жетті. Уәзір үйіне кіргізіп, ойын ойнамаққа қасына жақындық қылмаққа ойланды. Сонда көсенің «қарындасы» уәзірден үзір тіледі.

– Неше күннен бері жол жүріп, шаң, топырақ ұрып, үсті-басымызға кірменен тозаң жабысқан. Бір аптаға сүрек берсеңіз, кір-қоңымды жуып, тазаланайын. Және тағы екі ат жақсылап ерттетіп қойсаңыз, мініп, далаға шығып, көңіл көтеріп келсек, онан соң мейліңіз, – деді.

– О, тақсыр, биыл жауын болмай, берген алтындарыңызды егіп едім, бітпей қалған соң сізден қорқып, алтын іздеп, тауып келтірсем деп жүргенде үйімді талап һәм қарындасымды алып келіп, уәзіріңізге беріпсіз. Тақсыр, бұл қандай зорлық, қандай қорлық, – деп, ханның ордасында айқайлап жаңғыртып, ханның әбден есін кетіреді. Сонда хан тұрып айтады:

– Қарындасың болса, қор қылғаным жоқ, жерін тауып бердім. Алтының бітпей қалғаны Құдайдың ісі, айып емес. Мойныңыздағы алтындарымды кештім. Алып келген зеріңді өзің алып, бай бол, – деді.

– Көсенің қарындасы мен қазынамыз, ерттеулі екі жарамды атымыз жоғалды. Қайдағы қуға бізді кез қылдыңыз, – деп, көп сөздер айтыпты. Мұны Алдар көсе естіп, бұрынғыдан да бетер айқайлап, қарындасымды ұрып өлтірген, соны сылтауратып, өтіріктен жоғалды деп, қарсы дау қылып тұрғаны деп, ханның мазасын алды. Хан, тіпті, болмаған соң біраз ойланып отырып:

– Ау, көсе, көп сандырамай, менім бір қызымды ал! Өзің менім алдымда уәзір бол, – деді. Көсе «құлдық» деп, ханның бір қызын алып, алдында уәзір болды. Екінші қызын хан қатыны қашқан уәзіріне ұзатып береді. Сөйтіп, көсе де, уәзір де мұраттарына жетіпті.

– Бірінші: көсе не үшін көсе болды? Мұны тапсын. Екінші:

– Жығылған жерім де, ұялған жерім де осы, − деп, ханға келді.

– Тақсыр-ай, әлгінің алып кеткені не? – депті. Хан:

– Ділдә, – деді.

– Тақсыр! Пендесің деп, өйтіп ділде алған соң сізді, тіпті, құртады, оны қайтып алыңыз, біз алып келіп берелік, – деді де, артынан бір адам қуып келіпті де:

– Мені хан жіберді, «Алдар көсе жер ортасын көрсетіп болмаса, алған ділдәмді қайтарамын» дейді, – депті. Сонда Алдар көсе:

– Жарайды, мен жаяумын, атыңды бере тұр. Атыңа мініп көрсетейін, – деп, атқа мініп алып, жан-жағына қоқырайып қарапты да, жердегі баспағымды әперіңізші, – деп, баспағын алып, астына қойып, жер ортасы – осы сенің атыңнан айрылған жерің болады, – деп, жүріп кетіпті. Бұл қайтып ханға барғанда ел ханнан:

– Хан, сен Алдар көсенің қылысқан іспарларының мәнісін [айт, – деп] сұрағанда хан:

– Мен басымды көрсеткенім – басқа бәле қайдан дегенім еді. Ол «Басқа пәле – қызыл тілден», – деп, тілін жалаңдатты. Құлағымды ұстағанымда, ол құрсағын көрсетіп, құлаққа тиген суық сөз құрсаққа барып, мұз болар, – деп, жауап қайтарды. Қолын қусырғаны тілегім бар дегені еді. Оның тілегін бердім. Алтын алып кетті, – депті хан.

– Баласы қашып кетті, әкесін ұстап әкелдім, − деп, бір адамның кепкен қу боғын ханның алдына тастай беріпті.

– Мынаған дауа болмас! – деп, күліп жіберіпті.

– Жер ортасы – төбе, ел ортасы кере деген, болжап келіп қарасаң, сенің тұрған жерің жер ортасы екен, – дейді де, атты сауырға бір салып, Жиреншеге қарамастан тартып, жүріп кетті.

– Сауар көбейсін, сөдегей бикеш, –– деді. Сонда қыз:

– Тұрсам, түзелер, сенің аузың емес, –– деді.

– Тіліңді Құдай кессін! – деп, атты сауырға бір салып, көсе тартып отырыпты.

– Үлкен әкеңнен бұрын кім тұрды? − дегенде:

– Мен жолаушымын, маған берген сыйларың керек емес, − деп. Мұның сөзін ханға айтқанда, хан тағы да таң қалыпты.

– Егер таппаған күнде жарық көрейін деп, үміт етпеңдер, тез табу жағын көздеңдер, – деп, әмір берді.

– Хан қайда отырып айтты, ордасында ма, жоқ далада ма? – деп сұрады.

– Ордасында отырып, бізді жинап алып, аспанға қарап отырып айтты, – деді уәзір.

– Ондай болса, ханның ордасының күлдіреуіші шығып кеткен екен, соны жөндейтін ұста тап, тез уақытта жөндемесе, бүлінеді деп, соған асыққан екен, тез барып, ханның ордасының күлдіреуішін жөндеп берсеңдер, ешқандай пәле жоқ, құтыласыңдар, – деді.

– Алдымен күлдіреуіш жөндейтін ұстаны тауып алу керек. Сонан соң тегіс уәзір біткен бастарын қосып, ханның алдына барыңдар. Ханнан кешірім сұрап, өтініңдер. Кешіккен себебіміз – ұстаны таба алмадық. Таяу жерде ұста болмады, жаңа таптық. Ордаңыздың күлдіреуішін салып берсін, ұлықсат етіңіз деп, ханнан сұраңдар. Сонан соң сіздерге ұлықсат етеді, – деді тазша.

– Тез уақыт ішінде жөндеп, тігіп бер, ақысына қалағаныңды аласың, – деді.

– Бәрің де кел бері, – деп, әмір берді.

– Осыны өздерің тапқан жоқсыңдар, онан да кім айтты, бір ауыз да өтірік қоспай айтыңдар, – деді хан.

– Қой жайып отырған қойшы айтты, – деді уәзірлер.

– Олай болса, сол қойшыны алып келіңдер осында, – деп, тағы әмір берді хан.

– Мені қайда алып барасыз? Менің жазығым не? – деп сұрайды тазша.

– Мен де білмеймін, ханға керек болдық.

– Осы айтты ма? – деді.

– Осы! – деді қырық уәзір.

– Тазша, сен мына қырық уәзірге ханның күлдіреуіші сынған екен деп айттың ба бүгін? – деді хан.

– Айтқаным рас, – деді тазша.

– Тақсыр, бұрын бұл ордаға қайдан келейін? Өзімнің тұрпатым болса – мынау. Бірақ менде аздаған тәжірибе бар. Соған сүйеніп айттым. Сіз шалқаңыздан жатып айтты деген соң мен ойладым: өзі хан, қолдан келмейтін жұмысқа адамды қинамайды ғой, не де болса, қолдан келетін жұмысқа жұмсайды ғой. Олай болса, «тап» деп, ұстаны айтатын еді бұрынғы кезде. Сол ойыма түсіп, осы ханның күлдіреуіші сынған шығар, одан басқа басқаша айтқан болар еді деп, ойлап айттым, – деді тазша.

– Сен ондай болса, жұмбақты шешкіш екенсің ғой, саған мен жұмбақ айтайын, шешу тәжірибең мол екен. Осыны шешетін болсаң, саған мен жақсы жағдай туғызайын, өзіңді уәзір де қояйын. Егер таба алмасаң, бұл дүниеден көшіремін. Соны есіңнен шығарма, – деді хан.

– Айтыңыз, әлім келетін болса, шешіп көрейін, – деді тазша. «Әлі келген алып та, шалып та жығады» деген ғой, тазшаны мазақ етіп, біраз келемеж қылып, өлтіргісі келді.

– «Жаудыға да жабысқан, жауызға да жабысқан» – осыны шеш, – деді хан.

– Бұл бір затқа берілген есімді айтады, – деді тазша. Зәредейден қарғайды, зәредейден жарылқайды деген ғой, хан көңілі жақтырмаған уәзірді шығарып, соның орнына тазшаны қойды. Бұрынғы жаман киімдерді тастатып, қатардағы уәзірге қосты. Бұл ханның істеген жақсылығын ақтады, тазша болса да, ақыл жағы кем болған жоқ. Ханның «суын тауып», хан не айтса, соны орындап отырды.

– Бәріміз сейілге шығып, аң аулаймыз, – деді. Ойлайтыны – жұрттың қамы емес, өзінің қара басының қамы. Өзінен басқа елдің «бүйірі шықсын» деп отырған хан жұрттың бәрі аузына қарайды, ешкім ханның сөзін қисық демейді. Оң болса да, теріс болса да, оң болады. Қырық бір ауыздан «мақұл» деп, қабыл алды.

– Осы бүгіннен бастап, аңға шығып, бой көтерейік, – деді хан. Қырық уәзір бірі қалмай шығып, аң аулады. Таңертең қуған адам күн батқанша қуды, аңның қызығына түскендіктен күннің батқанын білмей қалған, екі жарылып қуған еді. Хан күн батып, көз байланған кезде айғай салды. Барлығы тегіс келді.

– Қайтайық, елге жете аламыз ба? – деді хан.

– Қайдам, қашық қой. Ел жатып қалғанда барамыз ғой, – деді уәзірлер.

– Ондай болса, таяудағы елге қонып, ертең бір-ақ барайық, – деді хан.

– Бұл үйде кім бар? – деді хан.

– Өзіміз! – деді осы үйдің иесі – шал.

– Біз – қонақпыз, – деді хан.

– Қонақ болсаң, қоныңыз, – деді шал.

– Біреуің шығып кетіңіздер, – деді хан. Осы үйдің бойжетіп отырған қызы бар, аты – Бикеш, далаға жүгіріп шықты. Өйткені, ханның дауысын танып, ондағы мақсаты – сол ханды қондырмау. Бұл үй ханның қонақ жайын көтере алмайтын орташа шаруа болса керек. Қаншама сойыс жейді, оның үстіне ханға ат, шапан жабу керек, бір қонып кеткенінің өзі. Қыз ханның жұмбақшыл екенін бұрыннан білетін.

– Біздің ауылда қонып, жұмбағын шешетін болсаңыз, бір ауыз жұмбақты шешеді. Шешкен соң қонады, егер шеше алмаса, қонбайды, – дейді Бикеш.

– Қандай жұмбақ айт, шешейін, – дейді хан.

– Жасымнан асыраған егіз қозым бар, соның еті көп пе, майы көп пе? – деді Бикеш.

– Егер шеше алмаса, жақсылық күтпесін Сүйкімді, – деп қатты бұйырды, өзі шеше алмағанымен жұмысы жоқ.

– Жарайды, қазір орындалады. Мен оны шешемін, – деді.

– Біз – қонақпыз! – деп Сүйкімді.

– Осы жұмбақты шешсеңіз, қонасыз, шеше алмасаңыз, қона алмайсыз. Ханнан әулие емессіз, – деп, сөзін қысқарта айтты.

– Жасың қаншада? – деп сұрады. Қыздың бұл жұмбақты айтатын себебі – ауылдары ер жетті, күйеуге береміз дейді екен. Қыз өзін жаспын деп санайды екен. Сондықтан менің ер жеткенімді сырттан келген адам біледі деп, қыздың өзінің ойлап шығарған жұмбағы болса керек.

– Жасым он сегізге жетті.

– Ондай болса, ет болып кеткен екен, – деді Сүйкімді. Мұның бұлай айтқаны: жасы он сегізге жеткенде майынан еті көп болады, сіңір пайда болады. Бұл қыздың «егіз қозы» деп отырғаны өзінің екі емшегі еді, оны Сүйкімді білді. Сүйкімдінің бұлай айтқаны – қызға ер жеттің, тұрмысқа шығуға болады, балалық шақтан кетіпсің, – дегені еді. Қыз бұған жақсы түсінді, бұдан бұлай жаспын деп шалқақтамай, ел де біліп айтқан екен, бір көрген адамдар да айтып отыр ғой деген сана пайда болды.

– Түсіңіз! – деп, ұлықсат берді. Аттарын байлап, үй–үйге таратты. Көп болғандықтан Сүйкімдіні бөлек үйге қондырды. Қадірлеп күтті. Ол кездегі тамақтың барып тұрған жақсысы – қуырылған қуырдақ, отқа көмген күлше болатын еді. Міне, Сүйкімдіге осыны қыз өз қолымен істемек болды. Тез–ақ пісіріп, жеңгесін шақырды. – Мынау тағамды кіші отаудағы мейманға алып барып, бер және беріп алдына қойғанда «жұлдыз жиі, ай бүтін» деп айт, – деді. Тағы жұмбақ айтты. Бұл өзінің ешқандай еркекпен жақындаспай, аман жүргенін жеңгесі арқылы білдірмек болғаны еді. Және өзінің басының бос екенін білдірмек болды. Сол үшін дастарқанға салып орап, мына заттарды жеңгесіне берді: бір тәрелке қуырдақ, бір бүтін күлше, бір алма берді. Осыларды жеңгесі алып бара жатқанда, байына бергісіз жақсы көретін «қайнысы» бар еді, сол кез келді.

– Қайда барасың? – деп, бетінен жақсы көргендіктен «шөп» еткізіп, бір сүйіп алды. Қолындағы затын көріп:

– Мынауың не? – деп сұрады қайнысы.

– Осындай мынау отауға келген қонақтарға алып бара жатқан тағам, – деді жеңгесі.

– Сенің істеген тамағың маған бал татады, – деп, қуырдақтың біразын жеп, күлшенің жарымын үзіп жеді. Алманың қақ жартысын жеді. Қалғанын орап, қолына берді. Кетерде тағы бір сүйіп алды.

– Жұлдыз жиі, ай бүтін, алмада дақ жоқ, – деді жеңгесі.

– Бикеш өтірік алдамасын: жұлдыз сирек, ай жарты, алма жарулы. Үйтіп мені алдамасын, – деді Сүйкімді.

– Бикеш–ау, әлгі қонақ ашуланып жатыр. Сені өтірік айтады, алдамасын: жұлдызы сирек, айы жарты, алма жарулы дейді, – деп Бикешке баяндады, бұл жұмбаққа түсінбепті не айтқанын.

– Алда, Тәңір–ай, сойғызған екенсің ғой, мені көрінеу масқаралаған екенсің ғой, кім кездесті жолда? – деп сұрай бастады Бикеш.

– Қайнысы тетелеске шапты, сол кездесіп, біразын жеп еді, бәлем–ай, – деп, өзінің заңсыз байының жегенін жасырды. Айтуға ұят та өзі. Бұл заңсыз байы ғой, жақыннан болса да, заңсыздық істеді. Тамағы болсын және басқа жағы да қулықтың үстінде болған сияқты.

– Сол жатқан үйге өзім барайын, Сүйкімді келмеді маған дейді. Таңертең ерте оған тағы айып тарту керек қой, болмайды, өзім барып жайғастырам, болмайды, – деп, Бикеш өзі бармақ болды.

– Кімсің? – деді Сүйкімді.

– Мен ғой, – деді Бикеш.

– Менің кім? – деп, қайтара сұрады Сүйкімді.

– Мен Бикеш боламын, ғафу етіңіз, сізден кешірім сұрай келдім, – деді Бикеш.

– Қандай кешірім? – деді Сүйкімді, білді ұятын жойғалы келгенін.

– Арада жүрген жеңгемнің шалалығынан бұтыңды жарты қылып, сауда бұзылды қылып айтып келді – наныңыз, саумын, келе ме деп едім – келмедіңіз. Өзім келдім, айыбымды тартқалы, – деді Бикеш. Әртүрлі асыл сөздер сөйленді. Сонымен қабат келешектің қамын да айтты. Ұзын сөздің қысқасы, біреуі алмақ болды, біреуі тимек болды. Жастықтың махаббатын құрды. Мұндайда таң қандай қысқа болады, керекті-керекті сөзді сөйлесіп, бірақ та көп сөздері бітпей қалды. Таң да бозарып, жарық бере бастады. Таңның сәулесінен ұялды ма, болмаса, халық көріп қалады деп, содан именді ме, әйтеуір, екі жас амалсыздан екеуі қош айтысып, бөлінді. Бұлардың істеген жұмысын бір жан көрген жоқ, Бикеш мысықша басып, үйіне еніп, өзінің төсегіне жатарда ғана білді өзінің қандай жағдайда болғанын.

– Уһ! – деп, демін алып, жастықтың артын басып, көңілі бір жайланғандай болып, ұйқыға еніп, ұйықтап кетті.

– Қалай, жұмбақты шештің бе? – деп, амандықтан соң сұрай бастайды.

– Оңай–ақ жұмбақ екен, ат үстінде тұрып шештім, – деді Сүйкімді.

– Ол не деген сөз екен? Және өзі ақылды қыз ба екен? – деп, көрсеқызарлығына салынды хан.

– Өзінің төсіндегі емшегі екен, «егіз қозы» деп отырғаны және өзімді ауыл ер жетті деді, сол рас па деп сұрады қыз менен, – деді.

– Мен ер жеткенің рас, жасың он сегізге келіпті, еті көп болып кетіпті, – дедім. Өзі ақымақ емес екен, бізді жақсы сыйлады, жеңілген соң, – деді Сүйкімді. Ол шынын айтты. Хан қызығатынын білгенде басқа амал айтқан болар ма еді, қайтер еді. Сүйкімді барлық шынын айтты.

– Ол қыздың маған зары өтті, соны әйелдікке маған алып бер, қалағаныңды ал, – деді.

– Қайдан білейін, тиетін болса, сөйлесіп көрейін, – деді Сүйкімді.

– Менің қазынамды аяма, барлық мал–мүлкімді сол қыздың жолына сөйлесіп кел, – деп, әмір берді. Сүйкімдіге:

– Тез хабарын алып кел, – деп, бұйрық берді хан.

– Не істеу керек, қайтіп құтылу керек жауыздың тырнағынан? – деп, ақыры, мынандай ақылға келді.

– Оны құрту керек, өйтпейінше, бізге жарық – рахат жоқ, – деген қорытындыға келді. Сүйкімдіні шақырды. – Бұдан ұялуға болмайды, енді мұны құртудың амалын іздеу керек, сен болып, мен болып, – деді Бикеш.

– Қандай ақыл болады, оны қалай құртамыз? – деді Сүйкімді.

– Оның амалы сол – өлтіру! – деді Бикеш.

– Біліп қалса, ел бізді бұл төңірекке қоя ма? – деді Сүйкімді.

– Амалмен елдің көзінше өлтіру керек, сонда олар бізден көрмейді, – деді Бикеш.

– Бірақ оған амал тап өзің, – деді Сүйкімді.

– Ондай болса, мен оған тиемін деп айтайын, бірақ мынандай тілек қоямын, соны істейтін болса, тиемін. Бірақ ол көп жасамайды, – деді Бикеш.

– Қандай тілек? – деді Сүйкімді.

–Аспан мен жердің арасынан үй соғып берсін, жерде тірегі жоқ, аспаннан ілгегі жоқ, сонда тиемін, – деді.

– Осыны істей алмайды, істейтін болса, бәрібір, өледі. Бұдан басқа амал жоқ, осыны айт. Хан не дейді? Соны маған айтқыз. Онан арғысын өзім білемін, – деді Бикеш.

– Сізден мал сұрап отырған жоқ. Осы тілегі орындалса, сізден артық кімге тисін, – деп, ханға дем берді. Ұста жағына қиналмаңыз. Сол қыздың өзіне барайық, ұста тауып берсін, соғамыз дейік. Ұста табатын түрі бар, – деді Сүйкімді.

– Жарайды, бар, жайды айт. Осыдан осы қызды маған қатындыққа алып берсең, сенен жақсы досым болмас, – дейді де, – өзіңді бас уәзір қоямын, ақылшы боласың. Бұрын да қысылғанда, саған ақылдасушы едім ғой, – деп, беріліп шын жан-тәнімен айтты хан.

– Ондай болса, осы жерден он күндік жерде менің дос қызым бар, ол осыған арнап өсірген қойлары бар, соның бірін береді. Ол келген соң, хан қайтсе де өледі, ол бірнеше аңға, қойға тіл үйретіп отыр. Соған хат жазайын, соны алып, өзің бар, – деді Бикеш.

– Жарайды, барайын, – деді Сүйкімді.

– Басқа адам бармасын, өзім барамын де. Азық–түлігіңді мықтап алып, маған соқпай–ақ, жарамды қасқа ат алып, жүріп кет! – деді Бикеш.

– Бұл менің жан досым, менің артымда қалған мұраға осы ие болады, – деді хан.

– Сүйкімді, қарағым, сен бүгіннен бастап жүр, ертерек осы жұмысты аяқта. Азық-түлікті азық қыл, атты дайындап алып кел, – деп, кіші уәзірді жұмсады. Уәзір келгенше осы ауылда қыз ойнақ болды Сүйкімдінің бас уәзір болғанына арнап. Арақ-шарап – бәрі дайын болды, не түрлі ойындар болып өтті.

– Уәлейкүмессалам, – деді Сүйкімді.

– Уағалейкүмассалам, – деді шал.

– Ата, ағаш қазан қайнатайық, – деді шалға Сүйкімді.

– Ата, жол қысқартайық, – деді шалға Сүйкімді. «Осы, шіркін, не айтып келеді, ұзын жолды қалай қысқартамын деп келеді, мұнша не деген ақымақ адам», – деп, шал қарап қойды.

– Мынау үшеуі бір туысқан екен, бірақ үш рулы адамға бергісіз екен, – деді Сүйкімді.

– Неғып кешіктің? – деп сұрады қыз.

– Жол қиын болды, батпақ-ақ жол.

– Неге ол жолмен жүрдің? – деді қыз.

– Онымен жүрмейтін едім, осындай жолда бір қасқа ат жетектеген адам кез келді. Өзі мылжың екен, әр нәрсені бір айтып, басымды қатырды. Сонан ол құрғақ жолмен жүрмек болды, батпақ жолмен мен жүрейін, – деді шал.

– Қандай сөз? – деп сұрады қыз.

– Маған ағаш қазан қайнатайық, – деді. Бұл не қылған ақымақ, ағаш қазан қайтіп қайнатады? – деді шал.

– Ой, әке-ай, сізге насыбай атасың ба дегені ғой, – деді қыз.

– Онан бір жерге келіп, жол қысқартайық деді. Не қылған ақымақ, қайтіп кесіп тастайды ұзыннан ұзақ жолды? – деді шал.

– Ата, ол жігіттің айтқаны дұрыс. Жолды кесу емес, әңгімелессе, жол қысқарады. Соны айтады, жол қысқартайық деп, – деді қыз.

– Онан бір жерге келгенде, бір топ көдені көріп, мыналар шөптің осыншалық шыққаны-ай, оны мал жемей, қурап қалғанын қарашы деді. Айналадағы шөппен ұрысты, осы да дұрыс па? – деді шал.

– Ол адамның айтқаны шөп емес, сіз ғой. Осыншаға келгенше, бір ауыз әңгіме білмей, қурап қалды дегені сізді, сақал–шашыңды айтып, өкінгені, – деді қыз.

– Онысы рас емес пе, өздерінің қатындары жаман жанжалшыл болады, сондықтан бір отырғанда, бірінің баласы біріне қатынаспайды, бір ойнамайды. Сондықтан үй арасындағы шөптер жапырылмай қалады. Қатынасқан болса, ондай болмайды. Соны көріп айтқан ғой. Ал, ағайынды үшеу ауылдан шығып, үйге кірмей, далада сөйлесіп отырады. Сондағы жапырылған шөпті көріп, үш рудан бас қосқан адамша сөйлеседі, соған қарап айтқаны ғой, – деді қыз.

– Жайлауға қонған үш ауылдың жұртын көріп, үш рулы ел екен. Бірақ ынтымағы осындай жақсы, ағайынды адамдай екен, – деді.

– Онысы рас емес пе, ауылдың арасы ерсілі–қарсылы шұбырып жатқан адам, соны көреді. Бұл ауылдардың қатындары бірімен бірі өте байланысты. Соны көріп айтқан ғой, ата, – деді қыз.

– Онан жол екі айырылды. Мынау жол – жақын, жақын да болса, алыс; мынау жол – алыс, алыс та болса, жақын деп, өзі басында миы жоқ адам ғой деймін, әлгі алыс деген жолмен өзі кетті. Сол мылжыңнан айрылып жүрейін деп, жақын жолмен жүріп кеттім. Сол бүгін далаға түнейді, – деді шал.

– Ол жігіт кіші бесінде келді. Сіз сияқты су болып келген жоқ, – деді. – Ол дұрысын айтқан екен, өзіңіз болмай, батпақ жолмен жүріпсіз, әуре болдыңыз, онан да қашық, бірақ әуре болмай баратын мына айналмас жолмен жүр дегені еді, оған өзіңіз болмай кеткен екенсіз. Еш оқасы жоқ, ол сондай ақылды адам. Ханның бас уәзірі, оны сыйлайық, – деді қыз.

– Барлығы да дайын, хатта жазулы қай күні жүрсеңіз, – деді қыз.

– Ертеңнен бастап жүреміз, – деді Сүйкімді. Бұл қыз екеуі де көңіл қосты. Сүйкімді алмақ болды, Бикештің тапсырған сөзі бойынша қыз да тимек болды. Ертемен қолына бір бозторғайды алып келіп:

– Мынау – ұста, – деді қыз. – Бұл торғай – тіл үйреткен торғай.

– Бикешке беріңіз, мен бұл жолы бара алмаймын, келесіде барайын, – деп, қош айтысып, Сүйкімді аттанады.

– Ұстаны алып келдің бе? – деді хан.

– Алып келдім, ол кісі шаршаған соң ел шетіне қонып қалды, – деді Сүйкімді.

– Еліңізді жинатыңыз, ол кісі келісімен жұмысқа кіріседі, – деді Сүйкімді.

– Мен өлгенде артымда хан болатын мынау – Сүйкімді, бұл халықтың қамын ойлайтын адам. Осыны қою керек, – деп, хан сөзін бітірген кезде, ұста да шыңға шығып барады. Хан:

– Болыңдар, тез кірпішті-кесекті дайындап беріңдер, – деді. Сүйкімді сүйтті де, қойнындағы бозторғайды қоя берді.

– Тез қышты жеткіз, – деп, қойшы, ұзын сөздің қысқасы, өз халқын өзіне атыстырып, күн батқанша халқын өзіне атыстырып, күн батқанша хан да аспанға қараумен болды. Ақыры, не керек, бір жағы айқаймен, бір жағы, қараумен ханның кеңірдегі үзіліп, өліпті.

– Ханның баласы маған қол салды, – деп. Тазша айтыпты:

– Олай болса, мен бір жаққа жолаушы болып кетейін де, түнде қайтып келіп аңдып, егер қайтып келе қойса, ұстап, өлтірейін, – деп, түнде аңдаса, ханның баласы үміткер болып және келіпті. Тазша ұстап алып, буындырып өлтіре салып, өлімтігін түнде арқалап, бір байдың үйіне кіріп, қызына қол салыпты. Қыз:

– Кімсің? – деп сұраса, ханның баласы «пәленшемін, қойныңа ал», – депті.

– Ханның баласы болсаң қайтейін, шапшаң жоғала қой, болмаса, әкеме айтармын, – депті. Сонда тазша қызға:

– Әкеңнің аузын пәлен қылайын, әкең маған не қылушы еді, – десе, қыз долдыққа шыдай алмай, пышақты сұғып алыпты. Қу таз о бастан-ақ осы сұмдықты ойлап, ханның баласының өлігін қарсы алдына қолыменен сүйеп, ұстап отыр екен. Қыздың пышағы өлімтікке тиіп, кіріп кетіпті. Өлікті со жерге тастап, өзі білдірмей ғана ептеп, үйден шығып кетіпті.

– Осындай бір мүшкіл іске ұшырап тұрмын, амалың көп тазша едің, осы пәледен есебін тауып құтқарсаң, ат басындай алтын берейін, – депті. Тазша:

– Жарайды, – деп, өлікті қапқа салып арқалап, түн ішінде ханның қазынасына кіріпті. Күзетшілер сезіп, тұс-тұсынан айқай салып, «ұста-ұста» деп жүгіріскенде, тазша өлікті бір амалменен тірі адамдай түрегелдіріп қойған екен. Өзі ебін тауып құтылып кетіпті. Күзетшілер қазынаның ішіне кірсе, тұрған адамды көріп, өлік екенін қараңғыда қайдан білсін, ұры осы екен деп, біреуі шойын шоқпарменен салып қалса, құлай кетіпті. Күзетшілер жарық алып келіп қараса, тани кетіпті, ханның өзінің баласы екен. Күзетші бишараларда не жан қалсын, жаны алқымға келіп, қорқып, түн ішінде манағы тазшаға барып:

– Айналайын, шырағым, осындай бір атпас таңға қалдық, амалың көп деуші еді. Осы бәледен бізді есебін тауып құтқарсаң, пәлендей дүние берер едік, – деп, зар жыласыпты. Тазша:

– Жарайды, құтқарармын, – деп, уәде беріп, таң атысымен екі көзіне пияздың суын жағып, жас ағызып, қызартып, еңіреумен ханға келіп:

– Айналайын, тақсыр хан, күзетші құлдарың қаталықпенен зор күнәкәр болыпты, солардың бір қасық қанын тілей келдім.

– Кешесіз бе, тақсыр хан,

– Азар болса, күзетшілер ұйықтап қалып, қазынаны ұрлатқан шығар, не де болса, тазша, сенің үшін күзетшілердің күнәсін кештім, – депті.

– Бірақ түсіндіріп айтшы, олар қандай күнә қылған екен, білейін, – депті. Тазша былайша баяндапты:

– Тақсыр ханым, түнде қазынаңызға бір ұры кіріпті, күзетші бишаралар сергектігіменен біле сала жүгіріп, қамалап, қараңғыда қайдан білсін, қазынаның ішіне кіріп тұрған адамды көрген заман біреуі шоқпарменен, біреуі пышақпенен ұрып, біреулері мойнына арқан салып, буындырып өлтіріпті. Артынан жарық әкеліп қараса, ол өлтірген адамы, тақсыр, сіздің балаңыз болып шығыпты, Құдайдың қосуы осылай болса, не шара бар, бірақ балаңыздың түн ішінде жападан-жалғыз қазынаңызға неге кіргенін бір Алланың өзі біледі, – депті.

– Баламның өлігін алдыма алып келіңдер, көрейін, – деп. Тазша жасауылдармен барып, өлігін қымбат бағалы кілемге, атлас бұйымға орап, көтеріп алып келіп, ханның алдына қойыпты. Хан баласының өлігіне қарап отырып айтыпты:

– Менің балам түн ішінде қазынаға кіріп, күзетшілер өлтірді дегеніңе көңілім онша иланбайды. Пәлен жерде бір бақсы кемпір бар, адам жіберіп алдырыңыз, бал аштырамын, егер баламды қазынаға кірген күзетшілер ұрып өлтірген болса, күнәсін кешкенім кешкен, егер басқа түрлі уақиғадан болса, оны білемін, – деп. Бір жасауыл барып, кемпірді қобызымен алып келіпті.

– Жылқыға жау тиді, – деп. «Жау тиді» деген айқайды есіткен заман хан – бастығы, барлық адам атқа міне қаруларын алып, жылқыға қарай шаба беріпті. Манағы тазша шайтандай бір жағымен жылт етіп, үйге кіріп келіп, қараса, баяғы бақсы кемпір айдай нұр беріп, ойнап жүргендегі сөзі мынау:

– Һай-һай, тазша, һай, тазша,

– Мынау кемпірдің өлігінен құтқар, балалары бізден көріп, бір бәле қылмай қоймас. Осыған не амал тауып, бізден көрмейтін қыласың, егер осы бәледен бізді аман–есен құтқарсаң, саған ат басындай алтын берейін, – деген соң тазша:

– Жарайды, – деп, бас-аяғына дейін әдемі киіндіріп, бір асауырақ түйеге мініп, кемпірді алдына алып, құшақтап отырып, жөнеліпті. Кемпірдің үйіне жақындаған уақытта жас немерелері алдынан жүгіріп шығып, «шешеке, ханның үйінен алып қайтқан мейіз, өрігіңнен бер» деп, түйеге жармаса берген уақытта тазша қолына ұстап келе жатқан бізіменен түйенің санына сұғып алыпты. Түйе тулап барып, кемпірменен тазшаны жығып кетіпті. Кемпір баста шын өлген, тазша да біразға дейін өтірік талған болып жатыпты. Кемпірдің дәу балалары үйінен шығып қарап тұр екен, қасына жүгіріп келіп қараса, екеуі де өліп жатыр.

– Бәрекелді-ай, шешеміз асарын асап, жасарын жасаған адам еді. Өлсе, бәрібір, иманы жолдас болсын, бірақ ханның адамының өлгені ұят болды-ау, – деп тұрғанда, қу тазша ыңқылдап, ыңыранып, жаны бар адамдай қозғала–қозғала жатып, «Құдайға шүкір» деп, басын көтеріп, «тіріліпті». Кемпірдің балалары жақсы сыйлап, қайтарыпты.

– Не қылып жүрген баласың? – деп, сонда тазша жауап беріпті:

– Баласы жоққа бала болайын деп жүрмін, – деп.

– Ендеше балам жоқ еді, маған бала бола ғой, – деп, тазшаны ертіп, үйіне алып келіпті. Бір күн шал тазшаға айтыпты:

– Анау көрінген дарақтың басында ақсары деген құстың ұясы бар, сол ұяда құстың жұмыртқасы да бар, сен барып, құсқа білдірмей, астынан бір жұмыртқасын алып келші, – дейді.

– Енді жұмыртқаны апарып, құсқа білдірместен ұясына салып келе қойшы, – деп. Тазша «жарайды» деп, апарып, құсқа білдірместен жұмыртқаны ұяға салып келіпті. Сонда шал:

– Жарайсың, балам, қолыңнан келеді екен, – депті.

– Анау көрінген үйде бізге ұқсаған бір шал мен кемпір бар, солардың бір қарын сары майы бар. Өздері де жемейді, кісіге де татырмайды және ұрыдан қорқып, түнде жатқанда, екеуі сары майын ортасына алып жатады. Балам, бүгін сонда барып, солардың сары майын ұрлап алып келші, – дейді.

– Әрі жат, – деп, шалды шынтағыменен бір түртіп, бір уақытта шалдың дауысына салып, «әрі жат» деп, кемпірді шынтағымен бір түртіп, ақырында, сары майын алып жөнеліпті. Артынша ұзамай-ақ майды жоқтап, шал шығыпты. Шалдың өзі де жасында құдай ұрған бір қу тазша екен.

– Анау пәленше шалдың асырап алған бір таз баласы бар деп еді. Сол алып кеткен шығар деп, орнынан тұра сала жүгіріп, тазшаға көрінбей, бір жағыменен үйіне бұрын жетіп, қолына бір шелек алып, тазша үйіне кіре бергенде кемпірдің дауысына салып, шелекті тазшаның қолына ұстата беріп:

– Шырағым, майды маған бер де, мынау шелекпен бір шелек су әкеле қой, – десе, аңқау тазша бөтен адам екенін аңғармай, майды беріп, шелекті ала-сала суға жүгіріп кете беріпті. Шелекпен суды алып келіп, шешесіне «мә, су» деп берсе, шешесі:

– Мен саған су әкел дегенім жоқ қой, май әкел демедім бе? – дегенде бишара тазша алданғанын біліп, майдың иесі де заманында мен сияқты бір қу тазша деп еді, майын өзі алып кеткен екен, мен де жетіп барғанша, қайсымыз басым келер екенбіз деп, жүгіріп кете берді. Шалдың көзіне түспей, төтелеп жүгіріп, бұрын жетіп, басына бір ақ жаулықты орай салып, шалдың алдынан айқай салды:

– Тілеуі құрғыр, шал, қайда кетіп едің, ешкілеріңді қасқыр қуып кетті, жүгіріп жетіп, жылдамырақ қайырып, айдап кел, болмаса, қасқыр қырып кетеді ғой, – деп. Тазша кемпірдің дауысына салып сөйлеген сөзіне шал нанып, қолындағы сары майды, «ал, міне» деп, лақтырып тастап, ешкілерін іздеп жүре беріпті. Қу тазша шалды айдап жіберіп, майды алып, үйіне келіпті. Манағы шал о жақ, бұ жаққа жүгіріп, ешкіден дерек таба алмай, шаршап, сандалып қайтып, үйіне келіп қараса, ешкілері ап-аман үйінде жатыр. Шал байғұс алданғанын енді біліп, «қап» деп айтыпты.

– Өзім де жас уағымда осындай қулықты істеп едім, қартайғанда алдыма келгені ғой, – деп, ерте тұра сала тазшаның әкесіне айтыпты.

– Сенің тазшаң менің бір қарын сары майымды ұрлады, майымды қайтарып бер, болмаса, тазшаңды тоқтаусыз өлтіремін, – депті. Сонда тазшаның әкесі бұ шалға:

– Мен майыңды көргенім жоқ, егер анық тазшаның ұрлағанын білген болсаң, не қылсаң, о қыл, мен ара түспеймін, – депті.

– Шырағым, көп қорымда әкемнің моласы бар еді. Соған мына пісірген нанды апарып, жұмалық деп Құран оқып, басында отырып, жеп келе ғой. Сенен басқа балаларға сенбеймін, – депті.

– Әкеңіздің көріне Құран оқып, нанды жедім. Әкең байғұс ұшпағы екен, жаны рахатта жатыр екен, – депті.

– Қазынаның алдына белуардан бататын шырыш, желім толтырып қоялық, қараңғыда білмеген адам түсіп кетсе, шығып кете алмайтын қылып, осындай амалмен ұсталық, – депті.

– Кеше жалғыз барғандығымнан ділдәні мол ала алмадым, бүгін сіз де жүріңіз, екеуміз барсақ, молырақ аламыз, – деп, шалды ертіп ала кетіпті. Мұның себебі: түнеугі май ұрлатқан шалға: «мен ара түспеймін», – деп еді ғой, сол көңілінде дық болып қалған екен. Сөйтіп, әкесін алдына салып барып, шырыш желім толтырған шұңқырға түсіріп, өзі қашып, үйіне келіпті.

– Қазынамды ұрлаған ұрыны ұстадым, ертең дарға астырамын, халық біреуі қалмай, жиналып келіп, тамашасына қарап тұрсын, – деп.

– Ертең дар түбіне барғаныңда қолыңа бір шелек қатық ала бар, бәлкім, шалды көргеніңде көңілің босап, көзіңнен жас шығар, дарға жақындап барғаныңда өп–өтірік сүрініп–жығылған болып, көзіңнің жасын көргенде жасауылдар неге жылайсың деп, тергеп, сұрар. Сонда сен айт:

– Асырап алған жалғыз балам бар еді, соған берейін деп, базардан сатып алған қатығым[а] сүрініп кетіп, төгіліп қалды. Соған жылаймын деп айт, – депті.

– Қызымменен кім сөйлесіп, махаббаты келсе, соған беремін, – деп. Сондағы амалы: егер сол ұры амалы көптігіне сүйеніп, қызыма келіп, қол салса, қыз қолына беріп қойған алмас қылышпенен қолын кесіп алып қалсын. Ертең шаһар адамдарының қолын тегіс көрдіремін, кімнің қолы кесілген болса, соны ұстатып, дарға астырамын, – деген.

– Ханға бір қойдың қарыны керек еді. Терезеден бере ғой, – деп.

– Сені тәуір көрем, жата тұр, – деп.

– Кетіп қалады десеңіз, менің қолымды ұстай тұр, – деп, қасапшының кесілген қолын қызға ұстатып қойып, қарынның бір жерін тесіп, суды шырылдатып ағызып, өзі кетіп қалыпты. Бір уақытта қыз «осы әлі сиіп болған жоқ па?» – деп, байқап қараса, ұстап жатқаны бір кесілген қол екен. Ертең тұра әкесіне айтыпты:

– Ұрыны ұстап едім, өз қолын өзі кесіп, қашып кетіпті, – деп. Хан жарлық қылып, шаһар адамдарының қолын түгендетсе, қолы кесілген қасапшы табылып, хан алдына алып келіп тергелгенде, көрген–білгенін айтса, хан мұның күнәсіздігіне сеніп, қоя беріпті.

– Не қылып жүрген әйелсің? – деп. «Келіншек» жауап беріпті:

– Ерім өліп еді, қайын інілеріме тигім келмейді. Со себепті, тақсыр, сізге арызға келдім. Сүйгеніме тиюге басымды ашықтап берсеңіз.

– Олай болса, маған ти, – депті.

– Құлдық, тақсыр, олай десеңіз, арманым жоқ, сізге тиемін, – депті. Сөйтіп отырғанда, отау алдында тұрған дар ағаштарын көріп, «келіншек» сұрапты:

– Тақсыр, мынау қайқайып тұрған ағаштар не? – деп. Хан айтыпты:

– Күнәлі адамдарды асып өлтіретін дар деген осы, – депті.

– Япырмау, мұныңменен кісіні қалай асып өлтіреді екен? Мені асып көрсетіңізші, – депті.

– Арқанның анау ұшын сен бар күшіңмен тарт, бірақ, менім аяғым жерден көтеріліп, өзім буынып бара жатқан кезде арқанды босатып қоя бер, болмаса, мен өліп қаламын, – депті. «Келіншек» арқанның ұшын қолына алып, тартыңқырап, өкшесі жерден көтеріле берген кезде аяғының ұшы жерге тиер-тиместен арқанның ұшын бір ағашқа мықтап байлап қойып, өзі ханның қазынасына кіріп, тағы бір құмыра ділдәсін ұрлап кетіпті.

– Құдай, пайғамбарды ортаға қойып, ант ішемін, осы істерді істеген ұры кім болса да, кінәсін кешемін. Маған келіп, мәлім болсын, бірақ, бір тапсыратын ісім бар, соны орнына келтірсе, бұрынғы күнәларын салауат қылып, қызымды беріп, күйеу қыламын, – деп.

– Барлық күнәңді кешемін, бірақ пәлен ханды амалын тауып, пәнде қылып маған әкеліп берсең, қызымды да саған беремін, – депті.

– Мен – Құдайдың періштесімін, бұл шәрінің ханы зәлім болыпты, Құдай тағала сендерге бұйрық қылды, зәлім ханыңды өз қолдарыңмен ұстап байлап, менің бітеу арбама салып бер, сонда Құдай тағала сендерге разы болады, егер оны қылмай, ханыңа болыссаңдар, маған бұйрық қылды: біреуіңді тірі қалдырмай, қолымдағы жүз мың пұт шоқпарыммен шәһәріңнің кірпішін, кесегін ұрып уатып, топырақ-шаң қылып, ұшырып жіберемін, – депті.

– Ие, маған күле беруші едің. Өзің не ғып мұндай күйге жолықтың? Мұнан былай күлме, менің жұртымда осындай өнерлі адамдар бар, – депті.

– Әке, сенің ұрлыққа шеберлігің қандай? – депті Жамантелпек.

– Не қандайын сұрайсың, балам, мен ұя басқан сауысқанның астынан жұмыртқасын сездірмей аламын, – депті Көктелпек.

– Қалай, ұшырмастан сауысқанның астындағы жұмыртқасын ала алдым, – деп, мақтана сөйлейді. Баласы да:

– Я, сіз өте шебер екеніңіз рас, ал мен сіздің станыңызды қалай білдірмей алдым, – дегенде, Көктелпек өз бойына қарап, киімінің жоқ екенін көріп, ұялып:

– Я, балам, сенің ептілігің артық екеніне көзім жаңа жетті, – депті әкесі.

– Көрдік, бірақ сіздердің жоқтарыңа ұқсамайды. Біз көрген ақмоншақ аты бар ақ киімді адам, – депті.

– Қара торы атты, қара киімі бар, – дейді.

– Ақ атты, ақ киімді, – дейді.

– Сонымен біздің жоғымыз ол емес, бізге қара торы ат мінген адам керек, – дейді де, еліне кері қайтады.

– Сонда осы ханның қызын жалғыз атты жолаушы қаңғып, әкете ме? – дейді олар.

– Егер, – дейді, – менің кесімді күнімнен бұрын қыздың отауына кірсе, білдірмей, Жамантелпектің айдарын кесіп алып, маған хабар беріңдер, – деп тапсырады.

– Мен қалыңдығыма көрініп, өз аузымнан тілдесуді арман етемін. Сондықтан саған көп алтын берейін, сен қыздың ризашылығын алып кел, – дейді.

– Мақұл, – дейді жеңгесі. Бірақ манағы ханның тапсырма беретін келіні де осы болатын.

– Осы тұрған ер азаматтар біреуі қалмай, түгел бас киімін алсын, кімнің айдары кесілген болса, сол адам дарға асылсын.

– Дат, – депті Жамантелпек.

– Датың болса, айт, – депті хан.

– Тақсыр, айдары кесілген адам дарға асылатын болса, өзіңіз де асылуға тиісті екенсіз, – депті.

– Мен сапар шығуға ойлап отырмын. Маған бір аптаға жеткендей азық пісіріп бер, – дейді.

– Құдай сапарыңды оңдағай, аман барып, қайта гөр, – деп, жылап қала барады.

– Тез тұр да кет, біреу терезе қағады, – дейді.

– Саған не болды? Бол, тұрсайшы, – деп жұлқылайды, тұратын жігіт жоқ.

– Аш есікті, – деп ақырады Жамантелпек. Амалсыздан есік ашады әйелі.

– Мынауың кім? – деп, шошыған пішінмен өліп жатқан жігітті нұсқайды. Үн жоқ әйелде, тек жылай береді.

– Мынаны жоймасаң, сені де, мені де хан құртады. Қалайда жой, – дейді.

– Енді не істеймін, ақылын сен айт, мен енді құрыдым, – [деп], еңірей береді әйел.

– Әй, сен босқа жылағаныңмен түк шықпайды. Одан да осынау арада ханның жылқы суаратын терең құдығы бар, арқалап алып бар да, салып жібер, – дейді Жамантелпек.

– Неге алып келдің, тез арада салып кел, – деп, қайта жұмсайды. Алдынан тағы шығады. Сонымен әйелі өлексені арқалап, он барып, он қайтып әкеледі. Әйелдің есі шығып, дымы құриды. Әйеліне:

– Осы құтылмас азапқа не үшін кез болғаныңды ұғамысың өзің? – деп сұрайды.

– Еріккендіктің ермегі, опасыздықтың оры болады. Жамантелпек, ұрпағың өссін, үмітің гүлдесін. Құтқар мені осыдан, – деп, өтініш етеді.

– Жарайды, ендігісін өзім реттеймін, – дейді Жамантелпек.

– Бар, ағаңды шайға шақыр, – дейді хан.

– Ағам шайға шақырсам, үндемейді. Көзін жұмып отыр, – деп, қайтып келеді.

– Аға, жүр деп, иығынан ұстап, қозғап едім, жатып қалды, тіл қатпайды, – деп келеді.

– Осы оңбағандар не деп сандырақтайды, – деп, хан өзі барса, баласының өліп жатқан түрін көріп, шошып кеткен хан айқайлап жібереді.

– Оны табатын көршілес елдің ханының шешесі табады, – дейді біреу.

– Осы кемпірдің пәлесінен мені ақыл тауып, құтқарар болса, мен сол адамға не тілесе де, берер едім, – дейді.

– Олай болса, мен құтқарамын, – дейді Жамантелпек.

– Маған күймелі арба, екі асау ат алдырып бер, – дейді.

– Осы уақытқа дейін мен сендерді асырадым, енді қартайдым, әлім бітті. Сендер болсаңдар, әлі жассыңдар, қалай күн көрер екенсіңдер, – дейді.

– Байдың малын бағамыз, – дейді үлкен ұлы мен ортаншы ұлы.

– Сен ше? – дейді кедей кіші ұлына.

– Мен байдың малын ұрлап, күн көрем, – деген екен.

– Ұры болсаң, менен кет, – деп, үйден қуып жібереді.

– Бала, былай қарай қой айдап өткен ешкімді көрмедің бе? – дейді ол.

– Көрдім, бірақ сіз оны таба алмайсыз. Мен тауып әкелер едім, мына дуал құлап кете ме деп қорқып тұрмын, – дейді.

– Дуалда тұрған не бар еді? – дейді бай ашуланып.

– Бұл дуал құлап кетсе, жер дүниені топан су қаптап, ақырзаман болады, – дейді бала.

– Онда тұра тұр, мен үйден тіреу алып келейін, – деп, бай қайта шапқанда, бала қойын айдап, құтылып кетеді.

– Кімде-кім ұры болса, маған келсін! – деген жар салады.

– Сен ұры ма едің? – дейді.

– Иә, – дейді бала.

– Ендеше бүгін түннен қалдырмай, менің арғымағымды ұрла, ұрлай алмасаң, басыңды алам, – дейді.

– Құп, тақсыр, – деп, бала шығып кетеді.

– Бір сандық алтыным бар, соны ұрла, – дейді.

– Қап, бишара-ай, біреу өлтіріп кеткен екен ғой, – деп үйіне қайтады.

– Апыр-ай, осы ма екен, жаңағы ма екен? – деп, сандығын қоя салып, манағы жерге кетеді.

– Енді менің өзімді ұрла, – дейді.

– Әлгі ұры келетін бе? – дейді.

– Тақсыр, келіп тұрмын, бірақ ханды сандыққа салып көтерген ұят шығар, арқама мініңіз, – дейді.

– Япырмай, біз тоғызымыз бір тоғыз арба істейміз, жалғыз Шыңқылдақ бір тоғыз арба істейді, осы Шыңқылдақтың арбасын қиратайық, – деп, арбасын балталап, сындырып тастады. Шыңқылдақ арбасын жағып, қапқа салып алып келіп, бір ауылға келді. Сонсын әлгі ауыл қаптағыңды көрсет, – дейді.

– Жоқ, көрсетпеймін, көрсеңдер, көмір болып кетеді, – дейді. – Бірақ көрсетейін, көмір болып кетсе, алтын менен күміс берсеңдер, – дейді.

– Жарайды, береміз, – деп, көреді. Көрсе, көмір, сонсұн бір қап алтын менен күміс алады. Оны үйіне алып келді. Тоғыз Тоңқылдақ айтты:

– Бұны қайдан әкелдің? – деді.

– Жалғанда көмір бұл екен, мына жақтағы ел бір қап көмірге бір қап алтын береді екен дейді. Сонсұн тоғыз Тоңқылдақ арбаларын қиратып, жағып, қапқа салып әкеледі. Алтын менен күміс беріп, көмір алатындарың бар ма? – дейді.

– Өзің не оттап жүрсің? – деп, ұрып қоя береді.

– Әй, бәлем, Шыңқылдақтың бұзауын өлтірейік, – деп, үйіне келіп, Шыңқылдақтың бұзауын балталап өлтірді. Тағы да Шыңқылдақ бұзауын сойып жатыр еді, алты ақ бас атан келді. Алты ақ бас атанның басына қанды жағып жіберді. Сонсұн бір кісі келді.

– Әй, адам, алты ақ бас атанды көрдің бе?

– Жоқ, көргем жоқ. Менің бір алты қызыл бас атаным көрінсе, айдап жібере сал, – дейді. Әлгі кісі алты қызыл бас атанды көрдік [деп], Шыңқылдаққа айдап кеп берді. Шыңқылдақ түйені үйге айдап келді. Тағы да тоғыз Тоңқылдақ:

– Түйені кім берді? – дейді.

– Жалғанда өлген бұзау бұл екен. Мына жақтағы ел өлген бұзауға түйе береді екен, – дейді. Тоғыз Тоңқылдақ бұзауларын балталап, арбаға салып, бір ауылға алып келеді.

– Әй, өлген бұзауға түйе беретіндерің бар ма? – дейді.

– Не сандалып жүрсің? Өлген бұзауға кісі түйе бере ме екен? – дейді.

– Ой, қыздар, әрі жүр, түйем жығып кетеді, – депті. Ол қыздар тыңдамай келе жатыр еді, түйенің шабынан бізін пісіп алды, түйе тулап, әлгі «келіншек» жығылып қалды.

– Айтса, болмайсың, – деп, ауылының ақсақалдарына келіп айтады.

– Ауылдың қыздары келіп, түйемді үркітіп, келіншегім өліп қалды. Маған қатын беріңдер, – дейді. Сонсұн ақсақалдар орнына бір қыз беріпті. Ол қызды үйіне алып келеді.

– Сен қатынды қайдан әкелдің? – дейді.

– Жалғанда өлген кемпір бұл екен, – деп айтыпты, тоғыз Тоңқылдақ барып, шешесін өлтіріп, арбаға салып алып:

– Әй, өлген кемпірге қыз беретіндерің бар ма? – депті.

– Не сандалып жүрсің? Өлген кемпірге кісі қыз бере ме екен? – депті.

– Әй, жылдам шешіп жібер, екеуміз жолдас болайық, – дейді. Шыңқылдақты шешіп жіберді. Екеуі келіп, судың жағасына келіп отыр еді, тоғыз Тоңқылдақ іздеп келе жатыр екен, Шыңқылдақ қашып кетті. Тоғыз Тоңқылдақ келіп сұрады.

– Бір кісі көрдің бе? – деді.

– Көрдім, – деді. – Осы судың ішіне түсіп кетті, – деді. Бағана біреуі суға секіріп, төбесі ғана көрініп кетіп бара жатыр еді.

– Ойбай, анау өстіп ұстай алмай жүр, – деп, біреуі түсті. – Ортасына бармай жүр, деп, бәрі де түсіп, өлді. Сөйтіп, Шыңқылдақ қулығын өткізген дейім.

– Сенің танаңды бағып, біз саған малай ма едік? Бақпағаннан кейін батпаққа тығып кеттік, – дейді.

– Е, қор жаралған Тоңқылдақтар-ау, таналарыңды өстірмейді екенсіңдер. Таналарыңды өлтірсең, бес ақ бас атан болады екен, – деп, ақымақ қылса, Тоңқылдақтар бәрі жабылып, танасын батпаққа тығып өлтірсе, тана түгіл, атанның басы да жоқ. Тоңқылдақтар ыза болып, Қиқылдақты өлтірейін деп келсе, үйінде шешесі отыр екен. Шешесін өлтіріп кетті, бәрі жабылып. Қиқылдақ тағы құн даулайын десе, әлі жетпейді. Өлген шешесін өгізге мінгізіп, біреудің қызылдаған қырманына апарып қояды.

– Сендер шешелеріңді өлтірмейді екенсіңдер. Өлтірсең, мал болады екен, – депті.

– Қап, мына Қиқылдақтың қорлығын–ай, – деп, Қиқылдақты ұстап алып, бір үлкен меске салып, аузын байлап, бір үлкен дарияға салып жібереді. Ағып барып, бір көпірге барып, местің аузы шешіліп, сол жерде көпірге шығып, өлең айтып отырады. Осында өлең айтып отырса, бір жігіт қайнына мал айдап бара жатыр екен, әлгі қайнына бара жатырған жігіт өлең білмейді екен. Қиқылдаққа:

– Маған да өлең үйретші, – депті. Сонда Қиқылдақ:

– Мынау жатқан сары мес мес емес, іші толған өлең екен, – депті. Сонда күйеу тұрып:

– Мені біраз жатқызып шығарғын, – депті. Қиқылдақ күйеуді меске салып, аузын байлап, дарияға тастап жіберіпті, күйеудің малын айдап, аулына барып:

– Ей, Тоңқылдақтар-ау, судың түбіне түспейді екенсіңдер. Түссеңдер, толып жатқан мал екен, менім ағашым жоқ болып, көп айдай алмадым, сендер бір-бір бақан алып барсаңдар, малды көп айдап шығарсыңдар, – депті. Тоңқылдақтар бәрі дарияға барып, алдыменен біреуі түсіп, бақаны серең-серең етсе, әлі айдай алмай келеді десіп, бәрі суға түсіп, өліпті. Қиқылдақ әлгі малмен байыпты.

– Қазанды сат, – деді. Ежігелді:

– Сатпаймын, – деді.

– Несі бар? – деді. «Мұны сатсам, өзім өліп қаламын», – деді. – Бұл қазаным өзі асылады, су өзі құйылады, ет өзі салынады, отын өзі жағылады, өзі піседі. Балалар айтты:

– Сат! Үш дүз теңге береміз, – деді. Сатты қазанды, олар айттылар:

– Ежігелді, мынаны қайтеміз?

– Менің өзім алысқа кетпей, асылмайды, менің өзім алысқа кеткен соң асылады, – деді.

– Алдады бізді, – деді.

– Қуалық, – деді. Қуды, қуып кетті, ұстап алды, әпкелді, бір судың басына әпкелді, қолын, аяғын байлады, «суға тастаймыз», – деді. «Бізді алып, суға түсіп кетер», – деп қорықты. Үшеуі қалаға кетті.

– Ағашыменен итеріп жібереміз, – деді, – ағашты әпкелеміз, сен жат, – деді.

– Патша болуға жарамаймын, – деді.

– Мен патша болайын, – деді.

– Патша болайын десең, шеш мені! – деді. Шешті. Қара жорға атты кісі киімін шешіп, оған берді. Ежігелді оны буды, айтты:

– Қаладан кісі келеді, келген соң сені ағашпенен суға итергенде, сен патша боламын десең, олар сені шешеді, – деді. Ежігелді қара жорға атқа мінді, қара мақпал шапанды киді, қара түлкі бөрікті киді. Ежігелді кетті, кеткен соң манағы үшеу қаладан ағаш алып келді, «Ежігелдіні суға итереміз», – дейді. Үшеуі аттан түсіп, байлаған кісіні итерді. Байлаған кісі айтты:

– Мені итерме, патша боламын!

– Сен мені алдадың: қанша ақшамызды алдап алдың. Сен патша боламын десең, сені суға жіберейін, онда патша бол! – деді. Оны суға итеріп жіберді, енді үшеуі қалаға қайтты.

– Е, Ежігелді, біз сені суға жібердік.

– Е, ағалар, суға жібергенің маған жақсы болды, судың түбінде осындай қара жорға ат екен, – деді.

– Жалғыз ат, мен ұстадым.

– Е, ағам, – деді, – бізге көрсет! – деді. Ежігелді:

– Жүр! – деді. Бағанағы өзін суға итерген жерге әкелді. Біреуінің қойнын тасқа толтырды, қонышын тасқа толтырды, беліне бір шыбық байлады, «суға түс!» – деді. Біреуі түсіп кетті. Онан соң үшеуінің екеуін шыбыққа байлап, «суға түс», – деді. Екеуі суға түсіп кетті.

– Ежігелді келгенде қайтесің? – деді.

– Есік ашып, Ежігелдіні кіргіземін, – деді. Кемпір айтты:

– Түнде жатқанда қайтесің?

– Құшақтасып жатамын, – деді. Кемпір айтты:

– Бүгін есікті ашып кіргізбе, түнде жатқанда, теріс қарап жат.

– Қатын, неге теріс қарап жатасың? Қатыны айтты:

– Өзің далаға кетесің, мен үйде жалғыз отырамын, бала менде жоқ, – деді. Ежігелді айтты:

– Баланы бермесе, Құдай бермейді. Қатыны айтты:

– Менде сәукеле жоқ, – деді.

– Бір Дауғар алып маржан сатады, сонан маған маржан сатып алып келіп бер! – деді. Ежігелді айтты:

– Жаяу бармаймын, – деді. Қатын айтты:

– Шешемде ала өгіз бар, соны әкеп берейін, соған мін, – деді. Ежігелді «әкпел!» – деді. Әпкелді өгізін, өгізін мінді, кетті маржан сатуға.

– Анау ала өгізді бала келеді, екі теңгеге өгізін сатар ма, сатса, өгізін алып кел. Сатпаймын десе, өгізін де, өзін де алып кел, – деді.

– Өгізін сойып алайын, өзін қақтап, пісіріп жеймін, – деді.

– Өгізіңді сат, – деді.

– Неге? – деді.

– Екі теңгеге, – деді.

– Сатамын, – деді. Екі кісі өгізін алды. Екі теңгеге Ежігелді жаяу қалды.

– Саған бала боламын! – деді. Бала қылды кемпір, қойын жайды, кешке қойын айдап, үйге келді, түн болды, бір келіншектің сәукелесін ұрлап алды, қайтып үйіне келді, жатты, ертең тұрды, қойын жайды, сәукелені басына киді. Дауғар алыптың аулына келе жатыр.

– Анау бір келіншек келе жатыр, мен: «Ет ас», – деп айтайын, сендер аспаңдар, мен «Пісті ме?» дегенде, «Жоқ» деп айтыңдар, түнде соның қойнында жатамын, зорлық қыламын, сол қатын түнде ойбайласа, сендер келмеңдер, – деді.

– Ет асыңдар! – деді. Нөкері асқалы кетті, ет аспадылар. Күн кеш болды, «Енді қайтсем екен?» – деді келіншек. Алып сұрады: «Ас пісті ме?» – деп. Нөкері: «Жоқ», – деді.

– Түн болды, – деді. Алып:

– Қон, – деді. Ежігелді:

– Қонсам, қонайын! – деді. Қонды, тысқары шықты, тысқары шыққан соң бір қылмыстыны асып өлтіретұғын аспа бар екен. Дауғар алып оны келіншекке көрсетті. Келіншек оны көріп айтты:

– Бұған қайтып ойнайсың? – деді. Дауғар алып айтты:

– Мына темір таяқпенен түртіп жіберсем, асылып кетеді, – деді. Сонан соң асылып қойған кісіні өлтіремін, – деді.

– Жүрші! – деді, – мен көрейін! Темір таяқпенен түртейін, – деді. Алып жүрді, түртіп жіберді келіншек. Дауғар алып асылып кетті. Келіншектің қолында қамшы бар екен, келіншек жуан алыптың аяғынан, қолынан ұстады, қамшыменен сабады, сабады. Дауғар алып, ойбай, ойбай салды. Келіншек сұрады:

– Ала өгізімнің еті тати ме екен? – деп, сабап жатыр. Алып ойбайлады, келіншек алыпты боқтады.

– Ассалаумағалайкум, – деді.

– Уаликамасалам, – деді. Сөйлесті Ежігелдіге, Ежігелді екенін білмеді. Ежігелді:

– Қайда барасыңдар? – деді. Кісі айтты:

– Бір баладан өгіз сатып алып едік, сол келіншек болып келіп, Дауғар алыпты аспаға асып кетті, қамшыменен сабап кетіпті, – деді.

– Енді алып қатты ауру болып жатыр. Бір дәрігер мында бар ма? – деп сұрады. Ежігелді айтты:

– Мен өзім дәрігермін, мен өзім тамыр ұстаушы едім.

– Жүр! – деді, – алыпқа! Ежігелді алыпқа жүрді, алыпқа келді, тамырын ұстап көрді. Ұстаған соң айтты:

– Қырық құлаш жібек арқан маған алып кел, төрт темір қазық алып кел, бір табақ қара тікен тұз алып кел, өткір пышақ алып кел! – деді.

– Алып ойбайласа да, келмеңдер, – деді.

– Менің қылған еміме шыдамас.

– Ала өгізімнің еті тәтті ме екен? – деп боқтады, боқтады, Дауғар алып ойбай, ойбай салды. Қырық нөкер ойбай салғанын естіді. Ежігелдінің айтқан сөзіменен келмеді.

– Қайда барасың?

– Дауғар алыптың аулына барамын, – деді. Ежігелді айтты:

– Түйеңді маған бер! – деді.

– Неге? – деді.

– Дауғар алыптан ақша ап берейін.

– Не деп ақша ап бересің? – деді. Ежігелді айтты:

– Аулының тұсынан өте беріп, ала өгіздің иесі менмін десем, ақша маған береді, – деді. Бағанағы кісі айтты:

– Оны мен өзім айтып аламын, – деді.

– Ала өгіздің иесі менмін! – деді.

– Аспаға асқан менмін! – деді.

– Жоныңа тіліп, тұзды салған менмін.

– Қамшыменен соққан менмін. Дауғар алып айтты:

– Со кісіні ұстаңыз. Ұстады со кісіні, ұстап алса, сұрадылар.

– Ол сөзге сені кім үйретті? – деділар. Түйелі кісі айтты:

– Бір қашып баратұғын бала үйретті. Алып сұрады:

– Со бала қайда кетті? – деді.

– Қалаға таман кетіп барады, – деді.

– Ой, тазым! – деді. – Ештеме білдің бе? – деді.

– Жоқ! – деді.

– Дауғар алыптың қаршығасының торы жыртылып қалып, таздың басы керек деп, екі кісі келеді, – деді. Таз қашты. Екі кісі келді де, жаман үйге кірді. Бағанағы Ежігелді бетіне ұнды жағып, диірмен тартып отырды. Әлгі екі кісі сұрады:

– Бала қайда кетті? – деді. Ежігелді «Сөйлесем, даусымнан таныр», – деп, «м! м!» – деді, сақау болды, екі кісі кеткен екен деді, шықты, шығып бір үйге келсе, бір таз бала тақтайға басын соғып отыр, қызыл ала қылыпты қанатып, кісі келді де сұрады:

– Не қылдың? – деді. Бала айтты:

– Басым торға жарамайды, – деді. Кісі айтты:

– Оны кім үйретті? – деді.

– Әлгі бір бала, соны үйретті, – деді.

– Ол бала қайда? – деді. Бала айтты:

– Диірмен тартып қалған, мен қашып кеттім, – деді. Екі кісі айтты:

– Сол кісі Ежігелді екен.

– Ұстай алмадық, – деді.

– Қала-қалаға Ежігелді атты кісі болса, ұстасын, – деді. Ежігелді хат жетпеген бір қалаға барып, тұрды. Бір кемпірдің үйінде тұрды, бала боламын деп тұрды. Кемпірдің баласы жоқ екен, кемпір Ежігелдіні бала қылып алды.

– Көшеге ақша төгелік, – деді, – кісінің бәрін де жүргізелік, – деді. – Сол ақшаны кім алса, сол – Ежігелді, соны ұсталық, – деді.

– Бізге көрінбеді. Бір түйеге қазына артып, жүргізелік, соны алғанда, ұстап алалық, – деді. Жетелетті. Кешке таман бір үш топ арақ алып, Ежігелді түйе жетектеген балаға алып келді.

– Іш, – деді, – шөлдедің, – деді.

– Ежігелдіні ұстап, терекке байлап қойдым, – деді.

– Ай, қатын! – деді, – бері кел! – деді. Қатын келді.

– Нағылған жансың? – қатын сұрады, – таңулы тұрған, – деді.

– Қатынымның ойнасы бар екен, соны ұстап алып едім, – дейді.

– Ол кім екен? – дейді.

– Уәзір екен, – дейді. –Ұстап алып едім, алған соң уәзір «Мен қатыныңды аламын», – деп, мені терекке таңып қойды.

– Ханға айтып, басыңды алдырамын, сен Ежігелді екенсің, өтірік айтып, менің үстіме қатын алайын деп жүр екен, – дейді.

– Бұған нанбаңыз, – деді. – О кісіні шешіп қоя бердім, – деді. – Бір бейшара екен, қатынымен мына жүзі қара ойнас екен, өлтіріп, қатынын алайын деп, сізге шағыстырып, өтірік айтып отыр. Мен қоя бердім.

– Бір қырық құлаш арқан есіп бер, – деді. Ертең қойын жайып кетті. Хан кеңес қылды, елін жиды, кісіге айтты:

– Түйенің етін тауып әкелген кісіге басынан төмен ақша құямын.

– Мен тауып әкелемін, – деді.

– Бір түйенің майы бар ма? – деді.

– Баламның басының қотыры бар, соған керек, – деді. Ежігелді алдынан шықты.

– Кемпір, қайдан келесің? – деді.

– Шешеңнен түйенің майын әкелемін, баламның басының қотыры бар еді, – деді. Ежігелді айтты:

– Түйенің басын саған берейін, – деді.

– Үйге жүр.

– Ханның жалғыз қызы бар екен, соған барамын, – деді. Түйенің қуығын алды, толтырып су алды, бір біз алды, кемпірдің қолын алды, келді ханның қызының үйіне. Жеті қабат үйі болды, жеті қабат арқанмен үйдің төбесінен түсті. Қызының қасына келді, қыз ұстап алды. «Сен Ежігелді екенсің», – деді. «Мен –Ежігелді», – деді. «Әкеме айтып, басыңды алдырамын», – деді.

– Әкеңе айтып, басымды алдыр, бүгін маған қойныңа жатқыз.

– Жат, – деді.

– Бір хан маған зорлық қылды, сол ханды өзімдей қылып келген кісіге кім де болса, қызымды беремін, – деді. Ежігелді ханға келді.

– Мен – Ежігелдімін, – деді, – сол ханды саған әкелемін, – деді – қызыңды беремісің? – деді. «Беремін», – хан айтты. Айтқаннан соң Ежігелді айтты:

– Маған алпыс ала сауысқан атып бер, – деді. Атып берді, Ежігелді бір абдыра алды, арқалап кетті. Барды, хандікіне барды. Хан қатынымен шай ішіп отыр екен. Ежігелді алпыс сауысқанның терісін тайтері қылып киген екен, үйге кірсе, хан менен қатыны шошып тұрған. Ежігелді абдыраның аузын ашты, «Жалаңаш түс», – деді. Қатыны мен хан қорқып, түсті. Ежігелді абдыраның аузын жапты, арқалап қайтты, ханның үйіне әкпелді.

– Әкелдің бе? – хан айтты:

– Әкелдім, – деді. Абдыраның аузын ашты, жалаңаш қатын мен хан түрегелді. Екеуі жылады:

– Не болды? – деді.

– Білмеймін, Әзірейіл екенін, не екенін білмейміз деді, абдыраға түс дегенін білеміз, – деді.

– Буынып өлсін!

– Қой, не қылсақ та, амалдап, осы Момынбайды құртып, дәулетін олжа қылайық, – деседі.

– Ай, дүние, шіркін-ай, пендеге бірде бетін, бірде көтін көрсетеді екенсің ғой, – деп, бек қапа болып отырады да, ойлайды:

– Мен бұ халға жеті қарақшылардың арқасында жеттім. Қылғанға қылғанның айыбы жоқ деген қазақтың сөзі бар еді, мен де бұ қарақшыларға бір іс көрсетсем қайтеді?

– Асаламмағалейкум, – деп, сәлем береді. Қарақшылар:

– Уағалайкім ассалам, Момынбай, мал-басың аман ба? Жол болсын, қай жаққа барасың? – деді.

– Шүкір Құдайға, басымыз аман, малың аман ба деп, несін сұрайсыңдар, малдың бәрін өздерің жиып алдыңдар ғой. Міне, енді бала-шағам қорек қылатын да һеш ауқатым болмаған соң баяғы дос-жарлардан бір нәрсе болар ма деп анау ауылға бара жатырмын, – деді.

– Момынбай, кеше сен бізбенен қош айтысып кете бергенде есегіңнің көтінен қанша күміс теңге құлап қалды. Мұның мәнісі қалай, жасырмай, расын айтшы, – деді.

– Баяғы қисапсыз көп малымнан қалғаны осы – жалғыз көк есек, әйтеуір, осы есектің арқасында кемпір, балам аш-жалаңаш болмай тұрады. Бұл есектің өнері сол – сұлы жеген күні күміс теңге тышады, арпа жеген [күні] тіллә тышады.

– Бай, бұл есегіңді бізге сат, – дейді. Момынбай:

– Бала-шағам ауқат қылып тұрған жалғыз есегімді сатпаймын, – десе де, қоймай, көп тіллә беріп, есекті алып, қарақшылар аулына қайтады. Ертесіне есекті арпаға әбден тойғызып, мұның өнерін көрелік деп, қарақшылар бәрі жиылып, есекті жығады, төрт аяғын қатты қылып байлайды. Бір-екеуі есектің көтінен шыққан алтын шашылмасын деп, қап төсеп тұрады да, қалғандары қолдарына бірер ағаш тоқпақ алып, есектің ішін тоқпақтай бастайды. Арпаға тойған есек тоқпақтан барт-барт тышады. Қарақшылар алтын шығып жатыр деп, онан сайын қатты тоқпақтайды. Миллионша есекті тоқпақтап, енді біраз алтын шыққан шығар деп, қапты алып, ішіне қарап, қап толған боқ, боқты қолдарыменен аралап қараса, жалғыз да тіллә жоқ. «Бұ қалай?» – деп, қарақшы таң қалысып, тұрып-тұрып, есектің аяғын шешіп, тұрғызайық десе, есек өліп қалыпты. Мұны көріп, Момынбайдың алдағанын біліп, «Қап, Момынбай, бізді ақымақ қылған екен. Орынды жазасын берсе болады», – десіп, қатты ашуланып, ыза болады. Ертеңіне қарақшылар бәрі де атқа мініп, Момынбайдың үйіне қарап жүреді. Момынбай бұлардың келе жатқанын көреді де, жүгіріп, үйге кіріп, алдыңғы күні есек сатып алған көп тілләнің қуанышымен сойған қойдың ішегіне [қан] толтырады да, кемпірінің мойнының айналасына байлап, айтады:

– Қарақшылар үйге кіре бергенде сен есіктің бір жағынан шыға қаш. Мен қолыма пышақ алып, боқтап, балағаттап, сені қуармын. Сен қашып, барып-барып, жығылған бол, мен сені пышақпенен бауыздаған болармын. Мойныңдағы ішектен қан ағар, сен қорылдап, өлген бол да қал. Біраздан соң мен ішек қаптаған қарт сырнайымды тартып-тартып, сені келіп: «Не қылып жатырсың, тұр», – деп, басыңа тебермін, сен «Ойбай, қатты ұйықтап қалыппын ғой», – [деп], ұшып тұра кел, – дейді.

– Момынбай, бұ не ғажап іс? – деп сұрайды. Момынбай айтты:

– Мұнда һеш ғажап іс жоқ, бәрі мынау қара сыбызғының қасиеті, һәр түрлі күйді ойнап-ойнап, өлген кісіні басына тепсең, ұшып тұра келеді, – дейді.

– Бай, осы сыбызғыңды бізге сатшы, – деп, жабысады. Момынбай:

– Ата-бабамнан мирас қалған жалғыз сыбызғыны да маған көпсіндіңдер ме? Қанша берсеңдер де, сыбызғымды сатпаймын, – десе де, қарақшылар жабысып қоймай, ақырында, есепсіз көп тіллә беріп, қара сыбызғыны сатып алып, ауылдарына қайтады.

– Жеті қарақшыларға мен қолымнан келгенімді қылдым, енді олар маған мейлінше өшікті. Өшін алмай қоймас. Мен азық-түлігімді, төсек орнымды алып, анау үлкен жолдың үстіндегі қара молаға барып, жатайын. Кеш сайын үйге келіп жүрермін. Агар қарақшылар мені сұрап келсе, сен жылаған болып, «Үш-төрт күн болды, Құдайдан қаза жетіп, дүниядан қайтты, моласы анау тұрған дегейсің», – деп, кемпірге үйретіп, Момынбай азық-түлігін, төсек орнын алып, баяғы жол үстіндегі қара моланың ішіне кіріп, жатып алды. Мұнан соң бірнеше күн өткеннен кейін қарақшылар Момынбайдың үйіне келсе, қара киіп, шашын жайып, бетін жыртып, жылап, дауыс қылып отырған кемпірді көреді.

– Ай, бәйбіше, не болды? – деп сұрайды. Бәйбіше айтады:

– Құдайым, әуелі сансыз малымды, сансыз қазынамды алды. Ақырында, қойнымдағы байымды алды. Үш-төрт күн болды Құдайдан қаза жетіп, Момынбай дүниядан қайтты. Моласы – анау, үлкен жолдың үстіндегі қара мола, – дейді.

– Әй, бәрекелді-ай, тірісінде өшімізді ала алмай қалдық-ау, – десіп, көп өкініп, ауылдарына қайтады.

– Мынау Момынбайдың моласына кіріп, олжамызды бөліп алсақ, қайтеді? – дейді. Бүтіндері мұны мақұл көріп, бәрі де аттарынан түсіп, қап-қап алтын-күмісті алып, молаға кірсе, Момынбай тірі адамдай төсегін жайып жатыр, бас жағында бір саба қымыз, табақ-табақ піскен ет тұр. Мұны көріп, қарақшылар ойлайды:

– Япырмай, мынау Момынбай иманды болып, ұшпаққа кірген екен. Қарашы, көрінен шығып, тірі кісідей төсекте жатқанын, ет, қымыз дегенің мынау, – деп, таң қалысып тұрып, ақырында, отырып, олжаларын бөліседі. Алтын-күмісті жетіге бөліп, үйіп қойып, мына бөлімді мен аламын деп, біреуі айтып, жоқ, мұны сен алмайсың, мен аламын деп, өзді-өзі олжаға таласып, у-шу аямай шығады. Сол уақытта жатқан Момынбай:

– Һешқайсысың да алмайсың, мұның бәрі де менікі, – деп, орнынан ұшып тұра келеді.

– Бұ Момынбай тірісінде бізге қанша қорлықты көрсетіп еді, енді өлгенде де тек жатпай, қанша олжамызды алып қалды. Мұнан не қылып өшімізді аламыз? – деседі. Сонда біреуі тұрып айтады:

– Һеш болмаса моласының басына тышайық, – деді. Бәрі де мұны мақұл көріп, аттарына мініп, Момынбайдың моласына қарай жүреді. Момынбай бұлардың келе жатқанын көріп, һәм не ойменен келе жатқанын сезіп, моланың ішінде жанып тұрған отқа бір істік темірді салып қыздырады. Ол екі арада қарақшының біреуі моланың басына шығып, төбесіндегі тесікке көтін қойып, «Мә, бәлем, саған» деп, тыша бергенде, моланың ішінен Момынбай қызарған істік темірді көтіне тығып алады.

– Ойбай-ай, иттің аруағы ұрды, – деп, көтін қолымен басып, моладан түсе қашады.

– Ай, Момынбай, сені өлді деп естіп едім, сен қалайша тірілдің? – дейді.

– Тақсыр, ханым, менім өлгенім рас еді, артымда жесір қатын, жетім балаларым, қанша малым, қазынам, жеті құлым қалып еді. Сол құлдарым жетімдердің сөзін тыңдамай, зорлық-зомбылық көрсетіп, малдарын бөлісіп алып, қашып кетіпті. Жетімдер мұндай қорлық көріп, Құдайға шын ықыласымен жылаған соң Жасаған ием сол жетімдерге рақымы түсіп, мені тірілтті, – деді.

– Момынбайым, сен ол құлдарыңның осы күнде қайда екенін білесің бе? – деді. Момынбай:

– Білемін, тақсыр, – деп, баяғы жеті қарақшыны көрсетеді. Хан дереу жасауыл жіберіп, жеті қарақшыны алғызып:

– Сіз неге жетімдерге зорлық қылдыңдар? – деп, жаман ұрысты.

– Тақсыр, біз һешкімге зорлық қылғанымыз жоқ. Һәм һешқашан құл болған емеспіз, – деді.

– Мен, тақсыр, жаңылсам, жаңылып тұрған шығармын, менің құлдарымның таңбасы бар еді. Агар да бұларда таңба жоқ болса, менің жаңылғаным рас болғаны, – деді. Хан сұрады:

– Сенің құлдарыңның қандай белгісі бар еді? – деді. Момынбай айтты:

– Менің құлдарымның істік темірменен салған көттерінде таңбасы бар еді, – деді. Хан дереу қарақшыларды шешіндіріп қараса, көттерінде Момынбай айтқан таңбасы бар екен. Мұнан соң хан Момынбайдың сөзі рас екен деп, жеті қарақшыны малы-жаныменен Момынбайға бұйырып береді.

– Мені сен босат, менен не сұрасаң, соны бір жылдан кейін ал, – дейді.

– Мақұл, – деп, қазды жібереді. Үйіне келіп, жаңағыны айтса, қатыны шалды ұрсады. Шал:

– Қой, сен нені білесің? – деп, сөзін тыңдамай, жүре береді. Бір жыл өтеді. Шал қазға бармақшы болады. Шал қаздың үйіне қарап жүреді. Бір жерге келсе, өңкей түйе жайылып жүр екен. Келіп, түйешіден:

– Бұл кімнің түйесі? – десе,

– Бұл – Қазы байдың түйесі, – дейді.

– Бұл кімнің қойы? – деп, қойшыдан сұрайды. Қойшы:

– Бұл – Қазы байдың қойы, – деді.

– Шырағым, Қазы байдың бұдан басқа несі бар? – дейді.

– Қазы байдың үш жақсы нәрсесі бар, – дейді.

– Біреуі – қазан, «Піс, қазаным» десе, әртүрлі тамақ пісіп шығады. Тағы біреуі – есек, «Ық, есегім, алтын тыш» десе, алтын тышады, енді біреуі – тоқпақ, «Ұр, тоқпағым, ұр, тоқпақ» десе, адамдарды ұра береді, – дейді.

– Мақұл, – деп, жүріп кетеді. Қазы бай күтіп алады. Шал Қазы байдан Піс қазанын сұрайды. Қазы бай береді. Шал алып, үйіне келе жатса, бір жерде асық ойнап жатыр екен балдар шалға:

– Ата, асқа түс, – дейді. Шал асқа түседі. Үйге кіріп бара жатып, балдарға:

– Шырағым, «Піс, қазаным, піс» демеңдер! – дейді. Шал кіріп кеткеннен соң «Піс, қазаным», – десе, әртүрлі тамақ пісіп қалыпты. Балдар қазанды айырбастап алып қояды. Шал шығып, қазанды үйіне алып барып, «Піс, қазаным» десе, ешнәрсе шықпайды. Шал қазанды алып, Қазы байдың үйіне келеді:

– Қазы бай, бұдан ешнәрсе шықпайды, – дейді. Қазы бай қазанды алып, «Піс, қазаным» десе, ешнәрсе шықпайды.

– Ата, асқа түсіңіз, – дейді. Шал асқа түспекші болып, есектен түседі. Шал үйге кіріп бара жатып:

– Шырағым, «Ық, есегім, алтын тыш» деме, – дейді.

– Мақұл, – дейді. Шал үйге кіріп кеткен соң балдар:

– «Ық, есегім, алтын тыш», – десе, есек алтын тышты. Балдар есекті айырбастап, орнына басқа есек қояды. Шал есекті алып, үйіне қайтады. Кемпір:

– Қазға барып, алып келгенің осы ма? – дейді. Шал:

– Бұл есек алтын тышады, – дейді. Кемпір қуанып қалады. Шал есекке:

– Ық, есегім, алтын тыш, – десе, есек еш нәрсе тышпайды. Шал есекті алып, Қазы байға келеді.

– Есектен еш нәрсе түспейді, – дейді.

– Ата, асқа түс, – дейді. Шал асқа түседі. Үйге кіріп бара жатып:

– Шырағым, «Ұр, тоқпақ» демеңдер, – дейді. Шал үйге кіріп кеткен соң балдар:

– Ұр, тоқпағым, сор тоқпақ, – дейді.

– Ойбай, «Піс, қазаныңды», «Ық, есегіңді» берейін, – дейді. Шал шығып келе жатып, естіп қояды, шал келіп:

– «Піс, қазанды», «Ық, есекті» бересің бе? – дейді. Балдар:

– Мақұл, – деп, – әкеліп береміз, – дейді. Шал «Ұр, тоқпақты» қойғызады. Балдар «Піс, қазанды», «Ық, есекті» әкеліп береді. Шал «Піс, қазанды», «Ық, есекті», «Ұр, тоқпақты» алып, үйіне келеді. Сөйтіп, мұрат–мақсатына жетеді.

– Шырағым, атың кім? – дейді.

– Атым – Жарғақ, – дейді.

– Үш кездескен жалшының аты үшеуі де Жарғақ бола берді ғой, жарыту-жарылқау Құдайдан шығар, осыны алайыншы, – деп келіседі де, үйіне алып келеді.

– Сіздің қосты қайдан табам? – дейді қатын.

– Мен жүрген ізіме жоңқаны шұбата салып кетем. Сонымен барып, табасың, – дейді. Сарт кетеді. Жарғақ шұба қылған жоңқаны өз қосына қарай салады да, қайта келеді. Күн еңкейгесін қатын піскен ет, тәтті ұйытқан айран алып, жаңағы жолмен жүре береді. Байдың қосына келеді. Бай азық әкелген екен деп қалса, қатын екі көзі шарасынан шығып, сасады. Сарт көріп, «Сұмдығымды сезді бай» деп, қаша жөнеледі.

– Байеке, байеке, Қаламқасты біреу алып қашып барады, – дейді.

– Қусаңшы! – дейді бай.

– Атым шабан, – дейді Жарғақ.

– Менің атыма мін, – дейді бай.

– Жарайды, – деп, міне сала құйын боп шауып, қызды қуып жетіп, сонан әрі тарта береді.

– Жатысы жаман екен. Осы қазақ болар, – деп, Түлен мен Құлан тұра қалады.

– Қазақ өлмесе, жерошаққа түспейтін еді ғой. Бұл өлген адам болу керек, – деседі.

– Бұл өлген қазақ екен, – дейді. Ақырында, шайтандар шаршап, отыра қалып, екеуі кеңеседі.

– Мұны не істейміз? – дейді.

– Кебіні жоқ, көрі жоқ бір қазақ екен. Мұны тірілтіп алсақ, бізге дәл жолдас болады екен, – дейді біреуі.

– Қазақ екен қазы әкел,

– Бұлардың қулықтарын! Мені қымызбен, қазымен жеңіл ала қоймақ қой! Аларсың! – дейді Алдар ішінен. Бірақ, қазыны әкеліп иіскеткенде, бұл уәдесінде тұра алмайды. Аузы қазыға қарап, ашыла береді. «Тез тіріліп кетсем, бермей қоя ма», – деп, Алдар қазыға, қымызға тойып болғанша орнынан тұрмай, көзін жұмып жата береді. Әбден тойып алғасын ғана «тірілген» болып, көзін ашып, орнынан тұрады. Шайтандар Алдардың «тірілгеніне» қуанып, тұра сала биледі.

– Сендер тыныш жатқан мені неге тірілттіңдер? Бұл дүниенің азабынан жаңа ғана құтылып, жаным рақат тауып жатқанда. Мен бұл дүниеден азар құтылып едім. Жоқ, сендердің бұларыңа көнбеймін. Мен бұл дүниеде көрініп жүре алмаймын, тірілткен сендер, айып сендерде. Мені өздеріңнің пішіндеріңе енгізесің, әйтпесе, бүлік саламын, – дейді.

– Біздің істейтініміз аздыру ғана еді. Енді амал жоқ. Айып өзімізден. Бізге жолдас боларсың, пішінімізді берелік, – дейді. Сөйтеді де, тіл астына салатын теңгелері болады екен. Біреуін Алдарға береді. Алдар оны тілінің астына салып, о да шайтан кейіпіне кіреді. Өтірік болса, жаны шықсын! Шайтанның тілі астында теңге болады екен; оны қолға түсіріп, үш күнге дейін бермеген адам байиды екен деген қазақ әңгімесі, осы Алдардың тәжірибесінен алынған нәрсе болса керек.

– Жүре-жүре шаршайтын болдық. Бәріміз бірге шаршағанша бірімізді біріміз кезек-кезек мойнымызға мінгізсек, – дейді.

– Алдымен қайсымыз мінеміз? – дейді Құлан.

– Мен жаңа ғана шайтан болдым ғой. Сондықтан болу керек, аяғымның алға басатын қалы қалған жоқ. Алдымен мен мінейін, – дейді Алдар отырып.

– Жарайды, – дейді ана екеуі.

– Қанша уақыт мінгізуіміз керек мұны, уақыт белгілеу керек, – дейді Түлен отырып.

– Уақыт белгілеудің керегі не? Мен өлең айтайын, сол біткенше мінгізсеңдер болғаны. Сендер де өлеңдерің таусылғанша мінерсіңдер, – дейді Алдар.

– Әләләй, әләләй екен әли әйдім… – деген өлеңін айтуға кіріседі.

– Осы сенің әләләйің қашан бітеді? –деп сұрайды.

– Әләләйім бітсе, әри әйдім дегенім тағы бар. Жүре беріңдер, – дейді.

– Мынау бір олжа болды, – деп, Түлен алтынды астына басып алады.

– Осы бір жалтылдағаның немене өзі? Қане, көрейінші, – деп, алтынды өзіне тартады. Бірақ, шәйтекең оған бере қоймайды:

– Бұл алтын деген болады. Қазақтың: «жол – жасы үлкендікі» деген салты бар ғой. Бұл алтынды үшеуміздің қайсымыз үлкен болсақ, сол алу керек. Әйтпесе, бере алмаймын! – деп, астына тыға түседі.

– Жарайды, мұның дұрыс екен. Ал, жас санаса қоялық, – дейді Алдар.

– Менен үлкендерің бола қоймас. Алтын менікі болар.

– Жаңа туып жатқанда,

– Ойбой, сен менен көп кіші болдың. Сенің кіші екеніңді кім білген?

– Мен туғанда ырасы:

– Оның не? – десе, онан жаман өкіреді. Тіпті, әрі–беріден соң, «Ой, бауырымдап», басын жерге соғып, жылайды. Шайтандар:

– Бұл алтынды ала алмайтын болғасын, жас болғасын жылап отыр, – деседі.

– Жоқ, олай емес. Алтының құрысын! – дейді Алдар кемсеңдеп. – Құлан, сен туған уақытыңды айтқанда, іштегі күйіктің аузы ашылып кетті.

– Дәл сен туғанда,

– Анау күні шаршағанда, Алдарды мойнымызға мінгіздік. Ол «әри әйдімін» тауыспай, сорымызды қайнатты. Он күн, он түн арқаласақ та, әри әйдімін бітіре алмадық. Бізді арқалайтын жол енді Алдардікі, – дейді.

– Жоқ, қалайша менікі болады? Сондағы қойған шартымыз өлеңді айтып бітіргенше міну болатын. Менің онда өлеңім бітпеген болатын. Шынын айтқанда, мінетін кезек әлі де менікі, – деп, ұшып тұра келеді Алдар.

– Қой, ойбай, қой! Бұрынғы шартты да, сенің бір рет мінгеніңді де ұмыталық. Қайтадан шарт қойысалық. Сол шартты орындағанымыз мінелік, – дейді Түлен.

– Жарайды, – дейді.

– Ал, не шарт қоямыз?

– Қоятын шартымыз мынау болсын: кәдімгідей төбелеселік. Сол төбелесте жеңгеніміз мінелік, – дейді Түлен.

– Мына Түлен менен өшін алғысы келген екен, – деп ойлайды Алдар ішінен. Сонда да біраз ойлағаннан кейін:

– Мұның әділдік екен. Бұл шартыңа көндім, – дейді.

– Ал, қандай қарумен соғысамыз? – дейді Алдар.

– Таңдауын өзіңе бердім. Қалағаныңды айт,– дейді Түлен.

– Олай болса, қаруымыз қамшы мен құрық болсын. Оған қалай қарайсың? – дейді Алдар.

– Бек мақұл.

– Сенің менен гөрі шайтандығың мол. Сенің жолың үлкен. Құрықты саған бердім. Қамшыны өзім алдым. Бұған көндің бе? – дейді Алдар.

– Өте жақсы, – дейді Түлен қуанып, «Мынау нағыз қазақтың ең жындысы екен өзі», – дейді ішінен.

– Олай болса, жарайды. Ана құрығыңды ал, мен мына қамшыны алдым. Сыртқа шықпай-ақ, осы қыстаудың ішінде соғысалық. Біреу-міреу көріп қалып жүрер, – дейді Алдар.

– Мақұл, – дейді Түлен бұған да.

– Олай болса, кел, – дейді Алдар қамшыны үйіріп.

– Ойбай, тұра тұр… Енді екеуіміз қаруды айырбасталық. Құрықты сен ал, қамшыны мен алайын, – дейді.

– Оның да мақұл екен. Құрығың ұзын болып, зығырымды қайнатып едің. Енді маған берші, әкеңді танытайын! – дейді Алдар.

– Егер қамшыны берсең, есеңді бір берер едім! – дейді Түлен ішінен ызаланып.

– Осы үйдің шаңдағы бұрқырап кетті. Тіпті, дем алуға болатын емес. Енді таза ауаға шығып, соғыссақ, жақсы болар еді, – дейді Түленге.

– Өте жақсы, – дейді Түлен.

– Жаңа қыстаудың іші тарлық қылып, тіпті, ұра алмап едім. Енді көрерсің қызығымды, өзіңе–өзің сор тілеп алдың ғой, – деп ойлайды тағы да ішінен.

– Жұртты құртқан қу екенсің, енді қойдым, – деп, құлай кетеді. Алдарға міну былай тұрсын, жарақатты болғанын дәлел қылып, Алдардан өзі азар құтылады.

– Бұл сұм бір мініп алса, енді ғұмыр бақиға мойыннан түспес. Осыдан аулақ болайын, – деп, Алдарға бұдан былай міну мәселесін қозғамайтын болады.

– Әй, бәлем, саған бір қызықты көрсетейін, – деп, Алдар жігіттің үстіне мініп алып, ойнақтайды. Құлан мен Түлен екі жағында отырып алып, жігітті бүйірінен қытықтайды. Шайтандардың қытықтауына, Алдардың ойнақтауына жігіттің халы шыдамай, өліп кетеді.

– Білсең, жалғыз өзің біл,

– Басқа біреу өлтіріп кетті десін, бәлесі бізден аулақ болсын, – дейді.

– Бәлесі маған қалар, біреу бәле жапса, мені кім ажыратып алар, онан да аулақ болайын, – деп, аулына хабар етуге тұра шабады. Өліп жатқан адамның қандай екеніне көз салуға да қорқады. Елге келіп, хабар еткесін, хан бұйрық етеді:

– Барып біліңдер, менің аулымның төңірегінде өліп жүрген кім екен? Өлтіріп жүрген кім екен? – дейді. Ханның қазылары, шабармандары шауып келсе, өліп жатқан – ханның баласы. Келгендер ханға қайта шабады. Ханға естіртуге қорқады. Бірақ, хан қысқасын айтпасқа амалдары болмайды.

– Жерден қаз, көктен қаз – ертеңге дейін өлтірген адамды тауып беріңдер! Әйтпесе, бәріңді дарға асамын, – деп ақырады хан. Хан қаһарына мінгесін қазы-билер сасады. Бірақ, табары болмайды. Ақырында, қулау біреуі:

– Тақсыр! Ел ішінде көріпкел, біліпкел бақсы-бәлгер көп. Соларды жинап, бал аштырсақ, сонда тезірек табар едік. Осы қалай болар? – дейді.

– Бұған да көнуге болады. Бірақ сол балгерлеріңді тез табыңдар, – дейді.

– Бұларға да бір тамаша көрсету керек, – деп, бұларға Алдар мен шайтандар да араласады. Қызған темірді жалайтын бақсылар темірді тілдеріне жақындата бергенде, бұлар темірді шындап басып жібереді. Тілдерін күйдіріп, ойбай салып, қобызын лақтырып, олар жөнеледі. Қарнына пышақ тығатын бақсылар қарындарына пышақ тыққанда, пышақты шындап басып қалып, қарны жарылып, олар жөнеледі. Жұртқа көрсететін тамаша өнері жоқ құр секектің бақсылары болса, оларды бір-біріне қағыстырып, бастарын жарып, оларды қуады. Құр сарнаудың бақсысы болса, жын шақырып, сарнап отырғанда, қарауға болмайтын пішінмен олардың көздеріне көрініп, жүректерін ұшырып, оларды тайдырады. Ақыр аяғында, бақсы атаулыдан жан қалмайды. Әр жерде домалаған қобыз, саймандары ғана қалады.

– Әй, Алдар! Ай, Түлен мен Құлан! – деп, сарнап қоймайды.

– Ойбай, ол сиқыршы қайда кетті? – деседі. Іздеп, кемпірді таба алмайды.

– Бақсы ойнатсақ та, өлтірушіні біле алмадық. Енді не істейміз? – десіп, хан ордасына жиналысып отырады. Біраздан кейін хан қымыз сұрайды.

– Көтек! – деп, үйден қаша жөнеледі.

– Пері-пері! – деп, бұ да тұра жөнеледі.

– Ойбай, сиқыршы кемпір! – дейді тұрған жұрт.

– Еу, жұртым! Менің басым енді жұтылды ғой. Кемпірді шақырып әкеліп, өлтіріп алдым. Кемпір өзі өлді дегенге мұның жеті дәу баласы тіріде нанбайды. Менің басымды кеспей, олар тынбайды. Енді не істеймін? Қазыларым, не ақыл айтасыңдар? – дейді.

– Дүниеде біздей жан болсайшы! Еш нәрседен қорықпаймыз, дегенімізді істейміз, – дейді Алдар шайтандардан сыр ұрлағысы кеп.

– Айта көрме. Еш нәрседен қорықпаймызың не? Біріншіден, Құдай қазақтың қамшысынан сақтасын. Екіншіден, инедей жердің тікенінен сақтасын. Бұларды көрсек, көрінім жерден қашып жүреміз. Кәпірдің бетін аулақ қылсын! – дейді Түлен мен Құлан отырып.

– Жарайды, сабаздарым, – дейді ішінен Алдар.

– Әлде сен еш нәрседен де қорықпайсың ба? – дейді шайтандар отырып Алдарға.

– Айта көрме, ойбай! Қорықпайдың не? – деп, Алдар ыршып түседі.

– Неден қорқасың?

– Ойбай, айтуға да қорқамын.

– Қой, айтудан қорыққаны несі?

– Иреңдеген қазы дегеннен, кірпі сияқты қарындаған май дегеннен, одан кейін қара торсықтағы қымыз дегеннен жаман қорқамын. Кәпірдің беттерін аулақ қыл деп, солар бар деген жерден күндік жер аулақ жүремін.

– Жарайсың, сенің де сырыңды білдік, – дейді шайтандар ішінен.

– Мен жүрмеймін, – дейді.

– Неге?

– Ортамызда бір ала қап бар. Екеуің кезек–кезек арқалайсыңдар. Мені өздеріңдей санамайсыңдар. Әлі қазақ қой дейсіңдер. Бұларың мені қорлағандарың. Сондықтан сендерге жолдас болмаймын, – дейді Алдар теріс қарап.

– Ала қапты оған беріп қою да қатер.

– Е, не қылар дейсің? Бір аумаесер ғой.

– Дегенмен сырын біліп қойса!

– Е, қайдан білетін еді. Берелік. Сорлы өзіне–өзі тілеп алды ғой. Арқаласын да жүрсін, – деседі.

– Сорлы, тілеп алған өзің. Біз сені аясып едік. Өкпелегенің осы ала қап болса, мә! Арқалай ғой, – деп, ала қапты Алдарға береді.

– Ау, Алдар! Шаршап қалғаның ба? Мықтысынғаның қайда? – деп айқайлайды. Алдар үндемейді.

– Бұл ұйықтап қалған болар, – деседі. Дауыстары жер жарып, айқайласады. Бірақ, Алдар үндемейді, Алдардың алдағанын, алдап, ала қапты алғанын шайтандар енді сезеді. Алдарды алдауға әртүрлі қайла жасайды. Бірақ, Алдар оған болмайды.

– Енді не істейміз? – дейді Құлан.

– Мұны Түлен түрткен екен. Енді қазы мен майды әкеліп, айдап шығамыз, – дейді Түлен.

– Алла, сақтай гөр, – деп, Алдар секіріп түсіп, лақтырған май, қазы, қымызды қасына үйіп алады.

– Лақтыра түс, орнынан қозғалды, – дейді екі шайтан біріне-бірі Алдардың секіргенін көріп. Сөйтеді де, лақтыра түседі. Лақтырған сайын Алдар секіріп түсіп, айналасына жинай береді. Сөйтіп, Алдар екі жылдық азық жинап алады.

– Әй, бәлем! Осы жерден сені өлтірмей кетсек, – деп, шайтандар жатып алады.

– Жатыңдар, бәлем, жатыңдар, – деп, майды, қазыны күйсеп, қымызды ішіп, Алдар да жатып алады. Өтірік болса, жаны шықсын, жұрттың айтуына қарағанда, Алдарды аңдып, шайтандар екі жыл жатыпты. Мойындары ырғайдай, биттері торғайдай болып, азып-тозып бітіпті. Алдар болса, күн санап семіріп, күбідей болыпты. Ақырында, екі шайтан:

– Алдар деп бұл қазақ мұның атын білмей қоймаған болар. Алдар десе алдар екен, тағы да алданбастан енді жөнімізге кетелік, – деп, жүріп кетеді.

– Кел, қытықтасайық, – дейді. Талқанбай:

– Жарайды, мен қытықтасармын, сен менің мынау бөренелерімді арбаға салысып жіберсең, – дейді. Жын:

– Жарайды, – дейді.

– Ағажан-ай, мені босат, мен мұсылман баласына тиюші болмайын. Ағаларыма да, туған-туысқандарыма да айтып қояйын, тиме деп, – айқайлайды. Талқанбай үндеместен кете береді. Жын жалынып, «Тым болмаса, ағатай, атыңды айтып кет», – дейді. Талқанбай атын жасырып, «Атым – Былтыр», – дейді де, кете береді. Жын жылай-жылай, қала береді. Жынның дауысын естіп, ағалары келіп:

– Ей, сені кім байлады? Кім ұрып кетті? – дейді. Жын:

– Ойбай, Былтыр ұрып кетті, Былтыр, – деп, жылай түседі. Ағалары:

– Былтыр ұрғанды биыл айта ма екен, сен есіңнен адасқан екенсің, – деп, жығылған үстіне жұдырық қылып, онан жаман ұрып, шешіп, алып кетеді. Сөйтіп, бір жұмыскер өзінің қулығыменен бір өлімнен құтылған екен.

– Ата, өте алыстан келемін, қонуға бола ма? – деп, қойшы ұлықсат сұрайды. Шал күрсініп:

– Үйіміз тар, өзіміз шақ отырмыз. Бұдан басқа бір кең үйім бар еді, онда кәзір шайтандар бар. Қысы-жазы содан шықпайды, жазда пішенімізді тауып береді, қызметімді бітіреді, ал, қыста қарымды күрейді. Күнде «Қызмет тауып бер», – деп, мазамды алады. Енді басқа бір үйге қонасың ғой, шырағым, – дейді.

– Ата-еке, ол үйіңе мен жатайын, талай рет шайтанмен жолдас болғанмын, – дейді. Қарт шайтан бар деген үйіне қойшыны кіргізеді.

– Қызмет бер, қызмет бер, – деп, маза бермейді. Қойшы барлығына бұйрық беріп:

– Таң атқанша терезенің алдынан бір үлкен үй тұрғызыңдар, үйдің алды көл, онда жүзген қаздар, айнала ағаш өсіп тұрсын, – дейді.

– Кәне, барлығың қой болып, мына пештің ішіне қой болып кіріңдер де, үндемей жата қалыңдар, – дейді. Шайтандар пештің ішіне кірген соң пештің аузын да, тұрбасын да үлкен таспен қойшы бітеп қояды. Шайтандар шыға алмай:

– Тоқта, сен қашан қой баққаныңда бір кездесерміз, – деп, ұйқыға кіріседі.

– Ойбай, не істеп жатырсың? – дейді. Қойшы:

– Сендерді алтындарыңды тауып бермейді деп, өртейін деп жатырмын, – дейді.

– Ойбай, өлтірме, қазір алтындарыңызды әкеліп берейік, – деп жалынған екен дейді.

– Маған алтыныңды сат, – дейді. Қойшы:

– Төрт жүз қойға ал, – дейді. Бай қойын беріп, алтынды алады. Екінші күні әуелгіден көбірек алтын әкеліп, байға тағы көрсетеді. Бай оны да қойшымен келісіп, жалғыз арғымағына алады. Үшінші күні қойшы бір торсық алтын әкеліп, байға көрсетеді.

– Кемпірім, Ботакөз алыпты қонаққа шақырайын деп едім, ешкіні союға маған болыс. Әрдайым Ботакөзден қорқа бергенше, мен мұнымен соғыс салайын деп тұрмын. Жалғыз ешкісін қимаса да, кемпір байғұс шалдың айтқанынан шықпапты. Кемпір, шал үш күнде ешкісін әрең-пәрен жығып сойыпты. Шал ешкінің ішек-қарнын һәм миын саз балшыққа көміп, үстіне кебу топырақ жауып қойыпты. Мұнан соң шал Шияз Ботакөзді қонаққа шақырған екен. Ол мұның үйіне келіпті. Үйдің тұсында Ботакөзді ешкінің етімен сыйлап болған соң шал Шияз:

– Күш салыстырмақ үшін әуелі жердің ішек-қарнын, одан соң миын шығарайық, – депті.

– Қанеки, мен қимылдап көрейін, – деп, шал Шияз саз балшықтың үстінде тұрып, жерді теуіп, белуарына шейін балшыққа еніп, ешкінің ішек-қарнын суырып алғанда, мұның күшіне алып аң-таң қалыпты.

– Енді жердің миын шығарайық, – деп, Шияз айтқанда, Ботакөз бұрынғысынан да жаман ашуланып, жерді тепкенде, жерге белуарынан жоғары еніпті. Сүйтсе де, жердің миын шығара алмапты. Сонда шал Шияз жерді теуіп, алыптай болып жерге еніп, саз балшықтан ешкінің миын суырып алыпты.

– Мінеки, жердің миы. Ботакөз, менің күшіме разысың ба? – деп.

– Рас, сен күштісің. Кел, ағаш жұлысайық, – деп, бұған алып айтты.

– Жарайды, – деп, шал Шияз жауап қайтарды. Ботакөз жүгіріп барып, бір емен ағашты тамырымен қопарып, жеті таудан асырып, лақтырып жіберді. Шал Шияз бір үлкен еменді құшақтап тұрып айтты:

– Бүгін мен күшімді көрсетемін. Ал, Ай, аузың бұзылмасын, Күн, көзің шықпасын, – деп. Мұндай сөздерден қорқып, Ботакөз жүгіріп келіп, шалдың аяғына жығылып, сұрайды.

– Еменді лақтырма, Ай мен Күнді жаралайсың, – деп. Ботакөз алып «Шал Шияз бір күшті адам ғой», – деп ойлап, «Кел, екеуміз өле-өлгенше дос болайық», – депті. Шияз:

– Жарайды, дос болсақ, болайық. Сен тағы да жақын арада маған қонаққа кел, – дейді.

– Кемпірім, алыпты тағы да қонаққа шақырдым. Бұл жолы бұған мұндай қорлық істемеймін. Алып келе жатқанда, мен өтірік ұйықтап жатайын, ол үйге енгенде мені оята баста, – дейді.

– Шалым, саған достың қонаққа келді. Мұны немен сыйлаймыз? – деп. Шал айтты:

– Басқы алыптан бас қалған, соңғы алыптан төс қалған. Соны жиып, ас. Егерде бұл аз десек, осы отырған алыптың өзін ас, – деп. Мұндай сөзден Ботакөз қорқып, шал мен кемпірдің үйін көтере қашыпты.

– Сен қайдан, қай жаққа барасың, Ботакөз? Сен де біреуден қорқады екенсің. Маған айтшы, басыңа не күн туды? Мен саған бір қызмет қылайын, – деп.

– Ой, қарағым, түлкі, менен де күшті адамдар бар екен. Айтшы, қарағым, қалайша, қайда барып, шал Шияздан құтылам? Мені ол өлтіреді ғой, – деп, Ботакөз айтты.

– Шал Шияздың күші жоқ, мен оның әр уақытта балығын тартып, жеп тұрған едім. Мен оны жеңіп берейін, – деп, бұған түлкі айтты.

– Қой, түлкішім, қой, сен оған пар болмассың, – деп, алып айтты.

– Бекер айтпаймын, егерде маған нанбай тұрсаң, менің құйрығымнан мықтап ұста, мен алдап бара жатқандай болсам, маған не қылсаң да, ықтияр сенікі, – деп, түлкі айтты. Ботакөз алып түлкімен еріп, кемпір мен шалға баруға қайтадан қайтты. Кемпір мен шал сынып қалған үйінің оны-мұнысын жиып жүріп, бұларды көрді. Шал айтты:

– Тәңір жарылқасын сені, қарағым, түлкішегім, Ботакөзді алдап әкелдің бе? Ұста, мен оны отқа салайын, – дегенде, Ботакөз бек жаман қорқып:

– Түлкі мені шалдың қолына ұстап бергелі жүр ғой, – деп, мұны құйрығынан алып, жерге бір қойғанда, түлкі өліп кетті, Ботакөз жеті жылда қос атпен бара алмайтын жерге қашып кетті.

– Балаларым, тез уақыт ішінде мен өлемін, менің байлығым сендердің біреуіңе тиеді, со мезгілде, егер де өлейін деп жатқан аталарыңның ең соңғы насихатын алғандарыңа ғана. Менім насихатым мынау: «Қасымызда көршілес болып отырған мырза Түлкінбай ұлыменен үш жылға шейін еш бір қатынаспаңдар. Бұ адамның өзі ғұмырынша жаман адам. Маған залалынан басқа нәрсесі болған жоқ», – деп айтып, шал өліп кеткен. Әкесі өлген соң балалары қалған пұлдарын қарасып, іздеп, қарамаған жер қоймай, ешбір таба алмай, ақыры, нашарлықпенен күндерін өткізе бастаған екен. Сонда бір күні олардың үйіне мырза Түлкінбай ұлы кіріп, үлкен ұлы Үш вершокке айтады:

– Маған мал бағуға келіп тұр, ақы беремін, бәлкім, сөйтіп барып, оны-мұны жиыстырып алып, шаруаңды түзетіп аларсың, – дейді. Сонда үлкен ұлы айтады: «Жоқ, саған қызметкер болмаймын, әкемнің айтып кеткен өсиеті бар, сен оныменен жаман тұрған екенсің, оған әрдайым жамандықтан басқа нәрсе қылмапсың», – дейді. Мырза кетіп қалып, келесі күні тағы келіп, Үш вершоктан сұрайды: «Қалай ойландың ба, маған қызметкер болып тұруды?» – деп. Сонда үлкен ұлы айтады: «Жоқ, мырза, жүре беріңіз, мен саған қызметкер болмаймын», – дейді. Сонда мырза қабағын түйіп, үйіне қайтып кеткен соң үлкен ұлы ойланады, «Кім біледі, әкемнің байлығы маған тие ме, тимей ме, онан бері аштан өліп қалармын», – деп. Келесі күні Үш вершок жүгіре басып, мырза Түлкінбай ұлының үйіне келіп, айтады: «Мені ал, сенің малыңды бағайын, ақыма не бересің?» – деп, Үш вершок сұрайды. Сонда мырза күлімсіреп айтады: «Енді маған қызметкердің, тіпті, керегі жоқ, біреуді алып қойдым», – дейді. Сонда Үш вершок көршісінен сұрайды: «Маған да бір орын бер», – деп. Сонда мырза Түлкінбай ұлы айтады: «Жарайды, мен сені қызметкерлікке алайын, бірақ уәдемен, не бұйырсам, соны қыласын, маған ашуланбастан. Егер де үш мәртебе ашулансаң, мен сені ұрып өлтіремін, бұған көнемісің?» – дейді. Мұнысына Үш вершок көніп, жүргеніне бір жұма да болмай, жүрген иесіне үш мәртебе ашуланады. Жүрген байы бұйырады: «Бар, сиыр сау», – деп, сонда Үш вершок жауап қайтарып айтады:

– Сиыр саумақ қатын ісі, қатындар қыла берсін, мен малыңды бағуға жалданғанмын, сиыр саууға кіргенім жоқ, – дейді. Сонда бай тағы да бұйырады:

– Бар, тезек жи отқа жағуға, – дейді. Сонда Үш вершок айтады:

– Тезек жию менің ісім емес, қатындар ісі, қатын жисын өздеріне тиісті жұмыс болған соң, – дейді. Сонда жүрген иесі тағы да айтады: «Бар, менің бешметімнің түймесін қада», – дейді. Үш вершок жауап береді: «Мырза әлденені табады, қашан, кім мен қатын болған мезгілімде қатын ісін қылсам керек, еркек жұмысы емес», – дегеннен кейін, мырза Келдібай Оразбай ұлының үлкен баласын ұрып өлтіреді. Мұнан кейін оның ортаншы баласы мырза Түлкінбай ұлына қызметкерлікке жалданғалы келді.

– Е, не еткен жігітсің?

– Кәсіп іздеп жүрген жігітпін.

– Маған жалдан.

– Жұмысыңыздың түрі не?

– Жалғыз есегімнің боғын тазалайсың.

– Онан басқа?

– Онан басқа дәнеңе де істемейсің.

– Мақұл.

– Бірақ, есегімді ренжітсең, басыңды аламын. Егер есекке мен ренжісем, өзім басымды алдырам.

– Болады, – деп тоқтасады.

– Бұл не? – дегенде, үшінші сылқым:

– Есегіңіз құлындап жатыр, – дейді. Қау сақал бұрылып жүріп кетеді. Кешке оның үйіне бір қонақ келеді. Жалшысына:

– Мына қонаққа қой сой, бақай–сирағына дейін үйітіп сал, тойындырып аттандырайық, – дейді қау сақал.

– Мақұл, – деп шығып кетеді де, сол Қау сақалдың Қой, Бақай, Сирақ деген үш баласын өлтіріп, қазанға сап, аса береді. Қау сақал қонағымен көп әңгімелесіп отырып, қазы кешеулеген соң сыртқа шығып, жерошақ басына барса, қазанның іші толы адам еті.

– Мұның не? – дейді.

– Сол өзіңіз айтқан әміріңізді екі қылмай, орындағаным ғой, – дейді. Шал оларға қынжылмағансып кенеттен:

– Сен түнде қалай ұйықтайсың? – дейді.

– Көзімді ашып ұйықтайым, – дейді жалшы. Қау сақал қатынына бара сала үлкен бір сандыққа бауырсақ, азық-түлік салдырып, түнде қашуға айналады. Жалшы олардың мұнысын сезеді де, сол сандық ішіне түсіп жатады. Шал мен кемпір сандықты көтеріп, ала түнде қашады. Жалшы дәреті қысып кетіп, сиіп жібереді. Кемпір мен шал «Мына азықтың майы ағып барады» деп, түзу тамшыға ауыздарын тосып, жаласады. Су жағасына келіп, тыншып, тамақтануға сандықты ашып жіберсе, жалшы шыға келеді.

– Амалын айтшы, шырағым, алсаң, міне, бас, – деп, жалшының аяғына қау сақал жығылыпты.

– Ей... өзің не деп тұрсың? Кеткенің не? – деп сұрайды.

– Сен кедейсің, менен елдің қатынының бәрі жоғары, байлардың да әйелі, бақсының қатыны да артық, сенің түрің мынау, өзіңнің қолыңнан һеш нәрсе келмейді. Мен сенен басқа адамға тиемін, – дейді.

– Ей, қатын, сен кетпе, мен бір амал табайын, – деп, сол жерде ойланып, өтірік бақсы болмақшы болады. Бақсы болып, елдің тамырын ұстап, ойнап, сөйтіп жүріп, айла тауып, елге бақсы атанады.

– Бұл не? – деп, сұраса, «Ханның бүгін екі есекпен артқан күмісі жоғалды, соған сұрау салып, бақсы-балгерді жинап жатыр», – дейді.

– Ойбай, мені шақырар. Шақырса, түк білмеймін, – деп, қашып кетіп отырады.

– Қайда болса да, табыңдар, – деп, іздеп, үйіне келсе, шал жоқ, қайда кетті деп қатынынан сұраса, қатыны «Білмеймін» дейді. Шал бақсы бағанағы қашқаннан шәрден шығып бара жатса, бір судың жағасындағы көп ағаш бар екен, соған қарай жүреді. Келе жатса, бір үш адам алдынан келе жатады. Бақсы шалды көреді. Ол үшеуі ұры екен, әлгі есекті алтынмен солар алып ұрлаған екен.

– Міні, ханның есегі, жүгі, өзің не алсаң да, қолыңды қақпайық біз, ал, – деп, – ханға айта көрме, апарып бер, – деп, жалынады. Шал:

– Олай болса, бұл жерде тұрсын, ханға сендер алды деп айтпайын. Өздеріңмен ақылдасайын деп, келіп едім, өздерің жүре беріңдер. Жүгін аударып кетіңдер. Жүгі ауып, жатып қалыпты дейін мен, – деп, шал білдірмей, қайта тартып, қалаға барса, алдынан іздеп жүрген адамдар танып келіп, ханға алып барады. Барып, «бақсы» сарнап отырып, өкіріп, бір мезгілде айтады:

– Осындай ағаштың ішінде жүгі ауып жатыр, – деп, екі кісі жіберсе, айтқан жерінде жатыр. Хан разы болып, бақсыны ел адамының бәрінен артық көреді.

– Ал, бақсым, тап, – дейді.

– Егер таппасаң, басыңды алам, – дейді.

– Соған шейін тауып әкеліп берейін, – дейді. Мұны қырық уәзір естіп, сасады. Шал үйіне қайтқан соң кісі жіберіседі. Шал үйіне келіп, қайтерін білмей, қырық күнді осы жаңылып қалармыз деп, бишара өзі есеп те білмейді, бір ағашты қырық кертіп алады. Мұны әлгі уәзірлердің жолығып келуге жіберген адамы көріп тұрады. Барып, аналарға айтады.

– Осылай ағашты қырық кертіп алды, қырқыңды осылай керттіріп, өлтіртермін дегені, – [деп ойлап,] бұлар ертең бір уәзірді жібереді. Келіп, шалдың терезесінен қарап тұрса, шал әлгі ағаштың бір керткенін жонып тастайды.

– Ойбай, ең аяғы менің барғанымды да біліп, сендерден айрылып, бір кісі жоқ болды деп, әлгі ағаштың бірін жонып қойды, – дейді.

– Қатын, – деп, айғай салады.

– Немене осы, кеше нешеу еді, бүгінмен екеу екен, – деп, екі сызықты жонады. Мұны көріп, әлгі уәзірлер қайтып барып:

– Қой, ол шал табады, онан да барып, жалынып, басымызды аман алып қалуға тырысайық, – деп, шалға келіп, барлығын – өзімізді аман қалдыр, өлтіртпе, мына ханның алтынын өзіне бер. Анау көп бейітке тығып, көміп едік, – деп, апарып көрсетеді. Жалынады. Уәзірлерді қайтарып, ханға келіп:

– Таптым, тақсыр, екі кісі жібер де, алғыз, ана көп бейіттің ішіне тығып кетті, – деді. Сонда хан кісі жіберіп, сұрайды.

– Кім алыпты, білдің бе? – дейді. Сонда шал тұрып:

– Тілегімді берсең, айтам, – дейді. Хан екі сөйлемей, «Жарайды», – дейді. Шал:

– Қырық уәзіріңіз, – дейді.

– Жарайды, енді өлтірмей-ақ қояйын, сенің сұрағаныңды бердім, – деп, қояды.

– Осы қолымда не бар, тапқыш болсаң, осыны тапшы, – дейді. Шал сасады, не дерін білмей, қорқып, уайымға түсіп, былай дейді:

– Бір секіргенде құтылдым, екі секіргенімде құтылдым, үшіншіде сорың сол-ақ – тұтылдым, – дейді.

– Пай, шіркін, қалай тапқыш едің, – деп, шегірткені тастай береді. Шалдың айтқаны шегіртке емес, өзі еді, өзінің алдыңғы екі жоқты тауып, кейінгі мынаны қалай табарын білмей айтқан сөзі шегірткеге тура келіп, қосылып қалғаны. Сөйтіп, шал аман құтылыпты. Содан қанша сый алып, өлімнен құтылған екен.

– Дүниеде патшаның балгері зор екен, сен бал үйреніп, патшаға балгер бол. Болмаса, сенен шығып, патшаның балгеріне тиемін, – дейді. Бұ қарт бал ашуды бұрын еш білмейді екен. Қатынының бұл сөзіне қайран болып, амалсыз бір ағашты жонып, бір жағын – қызыл, бір жағын – қара, бір жағын ақ қылып, бір қоржынға ескі жазуы бар қағаздарды салып, базарға келіп, «Мен – балгермін», – деп, һәркімнің жоғалған нәрсесін әлгі төрт қырлы ағашты тастап, соған қарап, көңіліне келген сөздерді айта салса, әлгінің нәрсесі табылатұн болады. Бірнеше күн осы әдетпенен базар басындағы адамдарға «Пәлендей қарт адам балгер екен» деген сөз жұртқа жайылады. Сол уақытта патшаның бір жерге жіберген адамдары ол жерден көп пұл алып келе жатып, бір қашырға артқан алтынды қашырыменен жоғалтып келді. Қай жерде қалғанын білмейді. Бұл іске патша барша балгерді жиып, бал аштырады. Бұлардың ешқайсысы таба алмайды. Сол уақытта бір адам келіп, патшаға айтыпты.

– Жақында бір шал балгер шығыпты, айтқаны ешбір қате кетпейді дейді, – деп. Патша жасауыл жіберіп, әлгі шалды алдырып, шалға айтыпты:

– Менің бір қашырым жүгімен жоғалды, соған бал ашып, тапқын. Таппасаң, басыңды аламын.

– Шаһарға жететін күні жолда тоқтап па едіңдер?

– Жол үстінде жоңышқалы шарбаққа қашырды жайып, оттатып, біраз отырып едік, – дейді. Онда бұл шал ойлайды, ол жоғалған қашыр оттап, бөтен шарбаққа өтіп кеткен шығар, кешеден бері аунап, жүгі ауып қалған шығар, соны көңіліне демеу қылып, шал патшаға айтады:

– Сол күнгі жайылған шарбақтың ар жағында бір шарбаққа жүгі бауырына түсіп тұр, адам жіберіңіз, алып келсін, – деп. Патша адам жіберсе, айтқан жерде жүгі бауырына түсіп тұрған екен, тауып алып келді.

– Агар таппасаңдар, бәріңді қырамын, – дейді. Олардың ортасынан баяғы балгер шал патшадан қырық күн рұқсат сұрайды.

– Қырық күннің ішінде таба алмасақ, бәрімізді қыр, – дейді. Әлгі шал базардан қырық күндік ауқатын сатып алады және қырық өрік сатып алып, үйіне келді. Қатынына айтады:

– Сенің көңіліңде мен өлсем, бір жас жігітке тисем деген ойың бар еді. Енді тілегіңе жеттің. Патша қырық күннің ішінде тіллә табылмаса, өлтіретін болды. Мен бірауыз бал ашуды білмеймін, сенің зорлығыңнан болып еді, енді мен саған разы болайын, қырық күнге шейін менім көңілімді көп ойнап–күліп, жұбат, – депті.

– Барып, балгер молда[ны] байқап кел, не іс қылып отыр екен?

– Ей, қатын, қырық еді, бірі келді, – дейді. Сонда тұрып тыңдаушы өзімнің келгенімді, біздің қырық екенімізді білген екен, – деп, қашып, жолдастарына барып айтады.

– Мен барысыменен қырық ұрының бірі келді деді. Өзіне барып жалынбасақ, мұнан құтылып болмас, – деп. Бастығы айтады:

– Сен қорқақ едің, ол басқаны айтқанын сен өзіңе жорыған шығарсың. Ертең саған біреу қосылып барсын, – дейді. Ертеңіне екеу болып барып, тыңдап отырғанында шал орнынан тұрып, өріктің және біреуін алып, қатынына қарап айтады:

– Ай, қатын, қырық еді, екеуі келді, – дейді. Мұны естіп, екі ұры «Бізді айтты» деп және қашып барып, жолдастарына айтады.

– Ей, қатын, бүгін қырықтың үшеуі келді. Және майыбы келді, – деп, өріктің құрт жегенін айтады. Мұны ұрылар естіп:

– Нақ өзімізді айтты, шолағымызға дейін тапты, – деп, со жерден шолақ бастығы қосына бір адам жіберіп, бір қалта тіллә алдырып, шалдың есігіне келіп, сөйлес қылды. Шал есіктен қарап:

– Кімсіңдер? – дейді.

– Тақсыр, өзіңіз біліп тұрсыз ғой, біздер қырық қарақшы едік патшаның тілләсін ұрлаған, тілләдан бір теңге шыққан жоқ. Бәлен жерге моланың ішіне қойдық. Мынау – бір қалта тартуымыз, алып, өздерімізге кеңшілік беріп, патшаға айтпаңыз деп өтінеміз.

– Мен сол күні сендердің қазынаны алғандарыңды біліп едім, өздерің жарамды жігіт болған соң аяп, өздері келіп айтар деп, қырық күн мәулет алғанымның мәнісі сол еді. Қалтадағы тілләларыңды қойып, өздерің кете беріңдер, – дейді.

– Тақсыр, тілләңізді таптым, ұрылар ұзақ жерге кеткен екен, табылмады, тіллә пәлен жерде моланың ішінде тұр, сенішті адамыңызды жіберіп, алдырыңыз, – дейді.

– Енді сенің көңіліңдегі болды. Мені патша балгер басы қылып, жарлық берді. Мұнан былай өлерімізді Құдай білсін, әзір біз үлкен болдық, енді моншаға бара бер, – дейді.

– Тұра тұр, өзімді жынды қылып, осы қалыбымменен барып, патшаның жағасына жабысып, сүйресем, мені жынды болыпты деп, айдап жіберсе керек. Солай қылып, құтылмасам, амал жоқ, – деп, шал моншадан тырдай жалаңаш патшаның ордасына жүгіреді. Жалаңаш балгер басы шалдың келе жатқанын көріп, патшаның ордасындағы жасауылдар аң-таң болып тұрғанда есіктің алдындағы көлеңкеде отырған патшаның жағасынан алып, сүйрей береді. Патша қорқып, сасып, шалдан құтыла алмай, сүйретіле береді. Балгер шал патшаны ашық жерге алып шыққан кезде патша отырған ашық көлеңке бірден құлапты. Әлгі жындылық қылып, патшадан құтыламын ба деген шал мұны көріп, көңіліне мақтау кіріп, жындылықты қойып, ай–жай болып, тыншыған соң шал балгерден патша сұрапты:

– Мұны қайдан білдің? – деп, шал айтыпты.

– Мен моншада отырғанда сіз патша турасында бал ашып көрсем, сіздің отырған төбеңіз құлайын деп тұр екен. Сонан киімімді кигенше кешігіп қалады екенмін деп, тырдай жалаңаш, ұятымды ұмытып жүгіріп, сізді орныңыздан сүйреп жүргенімнің мәнісі сол еді.

– Мен сендей балгерді өмірі көргенім жоқ, – деп. Күндерде бір күн патша түзге отырғалы далаға шықса, бір ақсақ шегірткені көреді. Шегірткені ұстаймын деп, қолымен басса, шегіртке секіріп түседі. Және ұстаймын десе және секіріп түседі. Үшінші мартаба шегірткені ұстап алады да, ойлайды: тұра тұр, балгерден сұрайын, қолда не бар екенін білер ме екен, – дейді де, шалдан келіп сұрайды.

– Тақсыр, өзіңізге оңашада айтатұн бір арызым бар, – деді.

– Не арызың бар, айтыңыз, – дейді.

– Тақсыр, мен балгер емес едім, басыма іс түскен соң балгермін, – деп, бастан–аяқ өткеннің бәрін айтып, патшаның көңілін нандырады. Патшаға:

– Тақсыр, мен қызметкер шалыңызды не қылсаңыз да, өзіңіз біліңіз, – деген соң патша «аққа – Құдай жақ» деген Құдайдың өзі сізді жақсы жолға бастаған екен. Сізді өлгенше бағамын деп, бір елдің беретін қаржы[сы]н беріпті де, «Соны жеп, байғұс, ақ пейіл шалым, жата бер», – дейді.

– Бір тай матам ұрланды, – деп, әлек салады. – Ұры емес. Мата табылғанша осында боласыңдар, табылмаса, төлейсіңдер. Сендерден басқа алар адамның жөні жоқ, – деп, бұларды жібермейді.

– Мынау отырған біздің жолдасымыз, көріпкел әулие, кім алса да, ұры кісіні тауып береді. Таба алмаса, ұрыны жасырғаны. Осы кісінің түп етегінен ұстап, айрылмаңыздар, – дейді.

– Бай-еке, бұлар қалжыңға айтады. «Әулие» деп, мені мазақ қылады. Менің ондайлық ешбір өнерім жоқ, – дейді.

– Жарайды, әулие болса, ұрымды тауып берер, тауып бермесе, астындағы аты – біздікі. Басқаларыңа ұлықсат, – дейді.

– Матаны алған – сен, – деп, жанжал салады.

– Әй, Құдай-ай! Жасымнан-ақ осы заманның із аңдыған адамдарына жолдас болмасам деп ем, бір түн жолдас болғанда, көрген пайдам – мынау, – деп, Бақа тұтқын болып, жолдастарынан айрылып, жолынан бөгеліп, қала береді.

– Жоқты табасың, таппасаң, төлейсің, – дейді. Бақа қарғанып-сіленіп, өлердегі сөзін айтады:

– Әулие де емеспін, матаны да көргенім жоқ, – десе де, болмайды. Тінтіп, әрі-беріден соң:

– Сөзге түсінбейтін, кезерген неме екенсің, – деп, бай қамшылап та алады.

– Жарайды. Мен ұрланған матаны табайын. Кешке бір бөлек үйді маған оңаша беріңдер. Таң атқанша соған түнеймін. Атымды үйдің артына байлап қойыңдар. Таң атқасын жоқтың ізінен хабар етем, – дейді.

– Жарайды, – деп, бір үйді оңашалап, кешке Бақаны ішіне салады.

– Тастап кетсем, ұят болар, – деп, ер-тоқымды іздей бастайды.

– Құдай, ұрым-ау, ана әулие дегені шын әулие болып, ашылып қалса, не бетімізді айтамыз? – дейді еркегі тұрып.

– Әй, қойшы әрі! Ол қайбір әулие дейсің, жоқты айтқаны несі? Мына қарашы, шетінен бір сүйемдей жыртып алып едім, өзі сәтен бе, қалай? – дейді әйел.

– Қанша дейсің?

– Бірталай, бұзылмаған.

– Оны тыққан жеріңнен біреу-міреу тауып алмай ма?

– Ай, Құдай-ай, кім табар дейсің? Шұқыр тастың түбіндегі ағаштың түбін кім қазар дейсің...

– Жарайды, – деп, үйге қайта келеді.

– Бір сапарға бәледен аман құтылдым, – деп, тыныш ұйқыға кетеді.

– Осы Құдай атқанның, шынында да, бірдеңесі болып жүрмегей еді, – деп ойлайды ішінен.

– Ал, әулием! Көрген-білгеніңнен сөйле! – дейді.

– Осы ауылдың қатын-қалаштарына дейін қалдырмай жина, – дейді.

– Мата алысқа кете қоймаған болар. Қатын-қалаштардың істеп жүрген істері болар. Отырған адамдардан сұрастырып көріңіз, бәлкім, өздері де мойнына алар, – дейді Бақа салмақты.

– Естіп отырсыңдар ғой әулие сөзін, ойнап алғандарың болса, өздерің-ақ айтыңдар, – дейді.

– Құдай сақтасын. Бес-онды қарамыздың игілігін көрсетсін, – дегенді айтады. Соның ішінде бір жастау қатын қызарақтап, Бақаға алақтай береді. Бақа: Әй, сен қатынсың-ау, – деп ойлайды ішінен.

– Әулие, көріп отырсың ғой! Мына жұрт қарғанып отыр. Енді не айтасың? – дейді бай Бақаға.

– Жарайды, олай болса, матаның жатқан жерін өзім-ақ айтайын... Осы ауыл маңында бір шұқыр тас болу керек. Сол тас жанында жалғыз ағаш болу керек. Соның түбін қазса, мата табылар. Бірақ бір сүйемдейі жыртылып алынған болар, – дейді.

– Мынау нағыз көріпкелдің өзі екен, – деседі.

– Әй, осы сенсің-ау, – деп ойлайды тағы да ішінен.

– Жарайды, әулием! Жоқтың үстінен дәл түстің, мұның жақсы. Енді ұрлаған кісіні айтып бер, – дейді.

– Жоқ табылды ғой. Бала–шағалардың істеген ісі болар. Ар жағын қазбалап, біреу-міреуді ұялтып қайтеміз, – дейді.

– Әлде өзің тығып қойып, әулиелік қылып отырсың ба? – дейді бай кекетіп. Осы байдың өзінің қай жағынан шығып кетем деп мүдіріп отырған Бақа бұл сөзге кейіп кетеді.

– Олай болса, жарайды. Бірақ... өзіңізге ұят келіп қалып жүрмесін... – деп, Бақа ептеп басын көтеріп, манағы дүдәмалды әйелге қарайды. Әйелдің көзі тайсалып, жерге қарайды.

– Дәл өзі екен, – дейді ішінен Бақа.

– Матаны алған... – деп келе жатқанда Бақаның сөзін бөліп, жігіт ағасы болған бір кісі:

– Біздің үйдегі келініңіз екен, мына ноғайға ерегесіп, тығып қойып жүрген, – деп, күңк ете түседі.

– Бақа көріпкел әулие екен, жұрт ойнап айтам деп, ойлап айтып жүр екен. «Сөйтіпті, сөйтіпті; солай болыпты», – деген лақап осыдан былай жұрттың бәріне жайылады. Өтірігін қосып, көпірте біреуден біреуге айтылып, Бақаны нағыз Құдайға қол тапсырып келген қылып, шығарады. «Әулие» деген ат шындап тағылады. Қой ұрланса да, бұзау бас жібі ұрланса да, біреу-міреу ұрласа да, жұрт Бақаға шабатын болады. Жұрттың лақабын, нанымын пайдаланып, күнін ойлайтын Бақа сияқты адамдар ма, Бақа бәріне де ұрсып, жауап беріп, қуып жіберіп жүреді. Кей адамдар әулие деген атаққа құштар болса, Бақа тосыннан тағылған атақтан қашып құтыла алмайды.

– Нарды алған кісі бір күн ішінде әкеліп, үйімнің маңына тастап кетпесе, түбіне жетем. Ауыл-мауылымен шабамын. Еркегін құл қылып, қатынын күң қылып, Қоқанға айдатам заннам түбіне жіберсе де, бәрібір, ол нарды таппай қоймаймын, – деп, жарлық таратса да, нардың із-түзі білінбейді.

– Келсе, алып кел. Келмесе, сабап, айдап кел, – деп, бұйрық береді.

– Барсам, барайын, – дейді.

– Солай да солай! Түйемді табасың, таппасаң, басыңды алам, – дейді.

– Би-еке-ай! Елдің келемеж етіп, шашып жүрген лақабы ғой, әулиелік менде қайдан болсын? Мені босқа қыспаңыз, – дейді.

– Қаңғырған шақша бас бақалшыдан менің ауырлығым кем болғаны ма? Би тұра қамшының астына алады.

– Құлдық, тақсыр, құлдық. Түйеңізді табайын, – дейді.

– Е, бәсе! Оттағаныңша манадан бері соны айтсайшы, – деп, би ашуын басады.

– Жарайды, – деп, би үйін тігіп, бәрін әзірлеп, Бақаны оңаша үйге салады.

– Бүйтіп болған әулиелігің құрысын! Әулиелікті шығарған адамдар құрысын! – деп, Бақа түнімен әулие-әнбиелерді қарғап:

– Енді өлген жерім осы болар! Мазақтың түбі – азап! Азабым осы емес пе? Ел мазағынан өлді деген осы емес пе? – деп, қорланып, жылап шығады.

– Жолым болған-ау, – деп, үй артына келсе, байлаудағы аты жоқ.

– Баратқанның балтасын, келеатқанның кетпенін қоймаған жалмауыз енді менің жалғыз атыма ауыз салдың ба? Жарлының жалғыз атын төлеуге алдың ба? – деп, жылап жібереді.

– Әй, дәу де болса, осы соның нары-ау, – деп, біраз ойланып тұрып, қуанышы қойнына сыймай, бидің ауылына қайта қайтады. Қайтып келіп, білдірместен есікті бұрынғыша жауып, ұйықтап қалады.

– Ал, таптың ба? – дейді би.

– Нарыңыздың табылуы қиын екен. Алыс сапарға кеткен екен, – дейді Бақа.

– Өліп пе? – деп сұрайды би.

– Өліпті, – дейді.

– Түлікке балаған малым еді, – дейді.

– Мал деп құныққан, ай, ит-ай, – дейді ішінен Бақа.

– Өлтірген кім екенін айт. Аспанға ұшса да, жерге батса да, жоқ қылам, – деп, ақырады би.

– Нарыңыздың ажалы ешкімнен болмапты. Алладан болыпты. Алланың ісіне шара бар ма? – деп, Бақа көңіл айтып, нардың жатқан жерін айтыпты.

– Бүйтіп болған әулиелігің құрысын! Бұған нанған елің құрысын! – деп, Бақа еліне қайтыпты. Басың аманында енді әулиелік құрмасқа ант етті.

– Солай да солай болыпты. Жарықтық нағыз көріпкел екен. Бұлжытпастан айтып беріпті, – деп, бұрынғы бұрынғы ма, Бақаның әулиелігін көкке жеткізіпті. Елдегі өтірікші қулар ойдан қиыстырып, Бақаның басқа түрлі де істеген керемет әулиеліктерін айтып, қиыстыра беріпті.

– Әулиелік ондай адамға қайдан келіп жүр? Мен оның әулиелігін көрсетейін, – деп, жеті жендетін:

– Тірі болса, өзін алып кел. Өлі болса, сүйегін алып кел, – деп, бұйрық беріп, Бақаға шаптырыпты.

– Әулие емеспін. Елдің өсегі, мазағы. Бармаймын, – деп, дәлел айтқысы келген екен.

– Сен оныңды бізге айтпа. Хан баласына айт. Біздің міндет – сені өлі болсаң да, тірі болсаң да, алып бару, – деп, ары-бері жондап-жондап, ат құйрығына байлап, алып кетеді.

– Сен әулиемін деп жұртты алдап, әулиенің атын қорлап-ақ болдың. Өлетін жерің енді келді. Алдайтын кісің мен емеспін. Тез айт! Мына тұмақтың астында не бар? Тапсаң, жаныңның қалғаны, таппасаң – әулиелігіңмен бірге өңешіңді жұламын, – дейді.

– Дұрыс, шырағым! Менде әулиелік дегеннен түк те жоқ. Әшейін жұрттың келемежі. Мені қинама, шырағым, – дейді, Бақа көзінен жас егіліп.

– Сөзіңді қой! Мынаның астында не барын айт! Айтпасаң да, өлесің. Астында не барын таба алмасаң да, өлесің, – деп, ханның баласы тартып-тартып жібереді.

– Әй, Бақа-ай! Бұлай бардың – өлмедің, былай бардың – өлмедің, ақырында, енді ажалыңның жеткені ме? – деп, жүрелеп, жылап отыра кетеді. Бақа өзі жөнінде айтса, мұны хан баласы тұмақ астындағы бақаны айтып отыр екен деп:

– Апырай, нағыз әулие екенсің. Мен сізге шек келтіріп едім, онымды кешіріңіз. Тұмақ астындағы бақа екенін білгеніңіз білген болсын, менің екі ұрғанымда өлтіре алмай, үшінші ұрғанымда өлтіргенімді қалай біліп қойдыңыз? – депті.

– Шырағым, бірін білгесін екіншісі өзі білінеді ғой, – деп, жауап береді.

– Мұндай әулиелігіңнің тұқымы құрысын! – деп, Бақа үйіне қайтыпты.

– Біздің осында бір білгіш ініміз бар, бізге қосқан жылқысы, аты бар, соны мініп қойсақ, біле қояды. Соны алып бар, – депті. Жасауыл әлгі сорлыны «Білмеймін» десе де, болмай, су еңіретіп, ханға айдап барады.

– Ай, білгіш, менім алтынымды кім алды, тап, – депті.

– Әй, бишара, білгіш сен екенсің. Алтын алған мен едім. Ханға мені айтпайсың. Алтынды сен айтасың, алтын анау сайда, – депті.

– Маған ұрының керегі жоқ. Алтыным табылса, болды, – дейді.

– Ай, білгішім, арғымағым жоғалды, тап, – дейді.

– Ай, білгішім сен екенсің, атты алған мен едім, – деп, – ханға айтпасаң, арғымақтан көп пұл берейін, – деп, – арғымақ анау қорада тұр, – дейді.

– Ай, балым, бір іс болды, тап, – дейді.

– Екі тауып құтылдым, үшіншісін тұтылдым. Енді өзіңіз біліңіз, тақсыр, – десе, хан «екі рет оқталып, ұстай алмадың, үшіншісінде шегірткені ұстадыңыз»дегені екен. «Бұл шын кемеңгер, білгіш екен», – деп, өзіне уәзір қылып алыпты.

– Маған мынау арадан үй салып бер, ішінде әртүрлі тағамдар болсын, – депті.

– Бұл біздің атымызды тапты, – деп, қорқып, аяғына жығылып айтады:

– Ханның алтынын ұрлаған біз едік. Бізді ханнан құтқара көр, алтыны есігінің алдындағы теректің арасында, – деп айтты да, кетті.

– Алғашқыда құтылдым, енді тұтылдым, – дейді.

– Қой, болмас, – [деп], аяғына жығылып айтады:

– Пәлендей жерде қалмақтар әкеткен, – деп.

– Маған бір қара арғымақ бер, – деп. – Және қырық жігіт, қырық кез жібек арқан бер. Сондай алыста қалмақ әкеткен екен қызыңды, – дейді.

– Күйеулік жол – менікі. Жолдастық жол – сенікі. Сенің әкең өзінен туғандығын істеп, саған қатын әпермек болды. Мен енді оған көнбеймін. Сен маған жолдас бол. Басыңдағы үкіні маған бер. Сен барып, күйеу келді деп хабар бер, – дейді.

– Тіл алсаң, көнесің. Тіл алмасаң, өлесің, – дейді. Бала қорқып, басындағы үкіні береді.

– Ешкімге айтпаймын, – деп, қасам береді. Сонымен «Күйеу келді» деп, шауып, ауылға келеді.

– Пәлен байдың баласы келді, – деп, аты-жөнін айтып береді. Ауылдың бәрі жиылып, күйеуді құрметтеп, кеш болған соң қызбен ойнап, қызық көреді. Ағаны Құдай атты, келінмен бірге жатты. Сол уақта сол ауылға:

– Мына менің жолдас болған баламмен жақсы сөйлеп, жақын болма, – деп, бір сұмдықты айтты.

– Бұл баламен сырлас болсаңдар, қатын ерден, ері елден ажырайды, – деп, жамандайды. Бұл сөзді естіп, ешкім қасына бармайды. Бұл бала «Қарап жүріп болмас» деп, ауылдағы барлық бұзауды жиып беріп, баяғы Демеу деген балаға бақтырады. Жас бұзау айдаса, жөнге жүрмейді. Жайылып, шөп жемейді. Жусап, дамыл көрмейді. Демеу баланың адам сипаты қалмады.

– Шырағым, күн жауып, жердің бәрі су болғанда сен нағып су болмадың, себебін айт. Не тілегіңді берейін, – дегенде, бала айтады:

– Мал да, жан да сұрамаймын. Көрген қорлығым ойымнан кетпейді. Осы бұзауды жат десем, жатып, тұр десем, тұратын ғып беріңіз, – дейді. Ол сәлделі адам өте оқымысты, қайлакер адам екен, балаға дұға үйретті.

– Балам, бұзауға Барыс десең, жатып қалады. Тарыс десең, түрекеледі, – деп үйретті.

– Жауын жаумаған себебін айтайын – ана бір жерде бір ін бар. Қыстап жатсаң, қырау түспейді, – деп, кетіп қалады.

– Бұл бұзаудың маған жазығы не? Өзім сияқты жас жанын қинамайын, онан да бұл өнерімді өзіме зорлық қылған ағама істейін, – деп, соған қайтер екен деп, түнде келіп, аңдып тұрып, қыз, күйеу жақындасқан уақытта «Барыс» деп қойып еді, қыз, күйеу ажырамай қалады. Түнімен жатып, қайғыға батып, сонымен таң атады. Таң атқан соң қыз шешесі қызы келмеген соң кіші келініне айтады:

– Ау, келін, баршы, қыз әлі жоқ, ұйықтап қалды ма, оятып кел, – деген соң келін келіп, отауға кіреді. Ойнап жатқан қыз, күйеуді көреді. Келін кеп, күйеудің иығынан тартады. Сонда сыртында тұрып, Демеу бала «Барысты» тағы айтады. Келіннің қолы күйеуге жабысады. Қыз-жеңге бір-бірін танысады.

– Ай, келін, түнде кеткен қыз жоқ. Бағана кіші келінді жіберіп едім, одан да хабар жоқ. Сен баршы, бұларға бір бәле болған болар, – деген соң үлкен келін келіп, отауға кіреді. Қараса, қыз, күйеу опар-топар, кіші келін иықтан ұстап отыр. Мұны көріп, үлкен келін ұрысты:

– Ұялмаған не деген кісісің, не деген бетсіздік, бетің тіліңгірлер, – деп, өз бетін шымшып, тісімен ернін қымыртып, кіші келінді жағадан алып, жұлқып жүргенде Демеу бала тағы кеп, «Барыс» деп қойып еді, қатынның бір қолы бетіне жабысты. Бір қолы кіші келіннің жағасына жабысты, сөйтіп, төрт адам болып, күйеу батыр бірін мініп, екеуін жетелеп, жата берген екен. Сонымен бірден-бірден хабарланып, барлық ауыл жиылып, бір керемет болған екен деп, бір молда бар екен, өзі өте оқымысты, соны шақырып кел деп, банағы Демеу баланы жібереді. Демеу бала жүгіріп, молданың аулына келіп:

– Пәлен байдың балалары науқастанып қалған екен, қатты сасып, түсі қашып, сізге жіберді. Жөні келсе, барасыз, жақсылап демді саласыз. Таң ұшығын тарқыратып, күн ұшығын күркіретіп, сәті келсе, жазасыз. Балалары жазылса, бір тоғыз бүгін аласыз, – деп, молданы күлдіріп, бір ұрғашы есегі бар екен, молданы соған мінгізіп, келе жатыр екен.

– Мен Сырдың суын көрейін, сайтаны бар ғой, түсіп, дәрет алам, – деп, жауап береді. Бұл сөзді бала да мақұл көреді. Молда шапанын жамылып, дәретпенен танып, бала тұрады есекпен алысып. Демеу бала бір сұмдық ойлап, «Барыс» деп қойған екен, молданың қолы қалды насыбайына жабысып. Молданың мұны көріп, сұры кетті. Қаншалық құтылмаққа қайла етті. Бір бәле ғазиз басқа болғаннан соң. Балаға сонда тұрып жауап етті.

– Қарағым, бала, мына сұмдық қара. Дем салсам да, болмайды. Бұған тапқын дауа.

– Ай, молдеке, ғылымың көп болса да, ақылың жоқ екен ғой. Мұның дауасын алыстан іздемей-ақ, мен табамын. Мұндай іс біздің елде көп болады. Мына өзіңіздің есегіңіздің көтіне аузыңызды тигізіп тұрып, қатты үрлеп жіберсеңіз, бұл қолыңыз демде-ақ босанып кетеді, – дейді.

– Бәйбіше, бұл бәлені бір білсе, пәлен жерде басы мүйіз, көті киіз кемпір бар, сол білер, соны барып, шақырып кел, − деп, жібереді. Бәйбіше кетеді, бала соңынан бақылап тұрады. Бәйбішенің алдынан терең су кездеседі. Өтуге қиын. Мүмкіндік болмағандықтан, шешініп, киімдерін төбесіне қойып, өте бергенде «Зып» дейді. Қолы киіміне, киімі төбесіне жабысып қалады. Енді баруға мүмкін емес, қайтып келеді. Оны алып келу үшін ешкім болмай, сиыршы баланы шақырып алып, соны жібермекші болады.

– Айтқаныңды берейін, мына бәлеңнен құтқар, − дейді.

– Құтқарайын, мына есектің көтін бір жала, − дейді. Ылаж жоқ, амал қанша, кемпір есектің көтін жалай бергенде «Зып» дейді. Кемпірдің тілі есектің көтіне жабысады.

– Нағып тұрсың сілейіп? – деп сұрапты.

– Ойбай, мен жетісіп тұрғам жоқ. Осы екі соқырдың достығын бұзудың кепілін алып едім. Енді сорым құрып, соны бұзудың ақылын таба алмай тұрмын, – дейді.

– Ой, сол ма? Мен оны боқтан оңай ажыратып берем, – деп, екі соқырдың біреуін «Мә, жолдасыңа!» – деп, бір ұрады.

– Мә, Құдай, уф, – деп, бір ұрды.

– Мә, өзіңе, – деп, бір ұрып, өте берді. Содан соң әлгі екі соқырдың біреуі:

– Достым-ай, жақсы болды-ау, бір құдайкөр адам екен ғой, Тәңір жарылқағыр, көп нәрсе берді-ау, – деп, – достым, бергені ақша ма, жоқ, басқа нәрсе ме? – деп сұрайды. Достасы:

– Ойбай, түк те берген жоқ. Бермек тұрмақ, әуелі өзімді ұрып, өлтіріп кете жаздады ғой, – дейді.

– Қойшы, рас па? Жоқ, қалжыңдап айтасың ба?

– Ойбай, өзім қалжыңдамақ тұрмақ өлейін деп қалдым. Екі қолыма екі, басыма бір қойып кетіп еді, қолым сырқырап, басым қаңғып айналып, жаным кейіп тұрғанда сен де онан арман кейітпеші, – дейді. Енді бір соқыр:

– Ойбұй, мен көзқарашығым, көңіл қуанышым, бар алданышым деп жүрсем, сен де үстейсің бе? Көзім көрмесе де, құлағым естіп тұрғанда, қайтіп бетің шыдап, аузың барып айтып отырсың? Керек болса, бәрін де сен ал. Бірақ шынын айт, – дейді.

– Ойпырмай, шынымен-ақ, сенбей тұрсың ба? Түк берген жоқ, берген жоқ. «Ойбай, құлақ естіп, құлақ естідімен» екеуі жанжалдасып, ажырасып кетеді. Ынтымақтай заман жоқ, күншіліктен жаман жоқ.

– Сиырға шөп сал, – деп, шал кемпіріне бұйрық қылды. Кемпір бұған бұлайша деп жауап берді:

– Кет арман, егер де тілесең, өзің бер. Мұндай суық күні шөптің үстінен қар күреп, сиырға шөп салып, азаптанбаймын, сен білмейсің бе. Сенің бұйрығыңды орнына бажай келтіруге үлпілдеп тұрған жас емеспін ғой, – дейді. Шал айтты:

– Сен бармағанда, мен барам ба? Алла тағала менен Мұхамед пайғамбарымның бұйырғаны бойынша өле-өлгеніңше мен неге бұйырсам, соған көнсең керек, – дейді. Шығуға аяздан қорқып, екеуі көп таласты. Ақырында, екеуі бұлайша деп, уағда қылды:

– Егерде қай бұрын сөйлегеніміз сиырға шөп салайық, – дейді. Кемпір шалды амалменен сөйлетуге ойлады. Бұл себептен кемпір бір күлдіргіш қу адамға барып:

– Менің шалымды сөйлетіп бер, – дейді. Бұл күлдіргіш адам шалға келіп:

– Асаламалейкүм, Итеке, – дейді. Үндемейді.

– Сен неге үндемейсің, науқассың ба? – дейді. Тағы да үндемеді.

– Сенің тілің бар ма, жоқ па? – дейді. Үн жоқ. Күлдіргіш тұрды да, «Бүйтіп дәнеңе қыла алмайды екенмін, өзге бір нәрсе ойлайын» дейді.

– Ей, Шүйке, жұмыстың бәрі бітті. Енді барсаң да болады, шалың күтіп отыр, – дейді.

– Сиырға шөпті мен бермеймін, шалым береді ғой, – деп, үйіне қарата байпаңдап жүгірді. Үйіне кіргенде, шалының жексұрынданып отырған пішінін көріп, шошып кетті. Шүйке таңқалғаннан біраз ғана қозғалмастан тұрып, аяғында әрең-мәрең қатты сөйлеп жіберіп айтты:

– Сүйікті, шалым, Итекем, қарағым, шырағым, көзім тоймайтұғын көзімнің нұры, саған не болған? – дейді.

– Шүйкешім, енді сиырға шөпті сен саласың, – дейді.

– Бұл жұмыртқаны байдың бикешіне тартсам. Ол тоқты берсе, тоқтымды байдың қойына қоссам. Тоқтым қашып, жаз қоздаса, қоз[ыл]ы қойға тайынша алсам, тайыншам қашып, бұзауласа. Бұзаулы сиырға байтал алсам. Байталым айғырға шығып, құлындаса. Құлынды биеге тайлақ алсам. Тайлағым қайып, боталаса. Ботам тағы тайлақ болса. Тайлағымды Тайболатқа берсем. Тайболат Танакөз қызын берсе. Қалыңдық ойнап, қайныма барсам. Желекті жеңгелерім:

– Жүріңіз, жездекелеп, отауына енгізсе. Емешегі енді түйін сап келе жатқан балдыздарым мойныма асылса. Қыруар қыздар қиқуын салса, оның біріне де қарамасам.

– Ап! – деп, ұстай алсам... – дегенде, басы қалтақ ете түсіп, алақандағы жұмыртқа жерге түсіп, бырс етіп жарылып қапты.

– Уай, ақша, уай, әпиін, боза! – деп, сарттар анда-санда күрсініп қойып, тағы да үндемей отырар еді. Бұлар бүйтіп отырғанда жандарынан бір қатын басына үлкен шелек қатықты қойып, өтіп барады екен. Сол арада тұрып қатын айтты:

– Біреуің мына қатықты үйге жеткізіп берсеңдер, жиырма бес тиын ақша берейін, – дейді. Бұлардың арасынан бір Рахым деген сарт:

– Мен жеткізіп берейін, – дейді.

– Адамдар қалайша лапке тұрғызып, мұнша пұлдарды қайдан табады екен? Не қылса да, осылардың сандығы толған ақша шығар, мен де һәм сауда қылсам жаман болмас еді. Енді ақшаны қайдан тауып аламын?

– Достым, Нұреке, қалайша сен байыдың? – деп, Рахым мұнан сұрады.

– Бәлкім, сен ақшаны табатұғын жақсы амалын білесің бе, егер сен білсең, маған айтқын, – дейді.

– Солай, байымақтың дұрысырағы сауда-дүр. Сенің есіңде бар ма, бұрын мен кедей едім, енді ауқатты болдым.

– Жиырма бес тиынға сауда қылуға мүмкін бе?

– Неге мүмкін болмасын, мүмкіндүр. Бірақ өзің ақылды болсаң, болғаны.

–Тәңір жарылқасын, достым, Алла разы болсын. Сүйіктім, мұндай өсиет айтып, ақыл бергеніңе.

– Мініки, жақсы ақыл. Енді мен көпес боламын ғой. Бүгін мен жиырма бес тиын алып, базарға барамын, бір жәшік әпиін, бір құмыра боза сатып аламын, һәм өзім бөлек сауда қыламын.

– Уай, әпиін менен бозаның керегі жоқ, жүзі құрысын. Онан да бірнеше қадақ өрік сатып алып, қырдағы қазақтарға алып барып, сатамын. Өрікті сатқаннан кейін бір пұт жүн аламын, бір пұт жүнді жиырма бес теңгеге сатамын. Жиырма бес теңгеге әртүрлі бақал бұйымды сатып аламын. Бұларды тері-терсек, өлі малға сатамын, пұлдарды жүз жиырма бес теңгеге сатамын. Бұл ақшаны әртүрлі пұл сатып алып, сауда қыламын, Һәм бір жыл өтпестен-ақ атақты бай боламын. Қаланың баршасына магазин, лапке тұрғызамын. Пұлдарымды арзан сатқан соң барша пұл алатұғын адамдар маған келеді. Мінеки, сондай арзандық болады. Қайыршылардың һәм баршалары жібек киіп жүреді. Барша халайықтар мені құрмет етіп, «Алдияр, Рахым, баршамызды асыраушымыз», – деп, құлдық айтып тұрады. Мұнан соң мен дүние жаратылғаннан бермен қарай болмағандай қылып, патшаның үйіндей үй тұрғызамын. Үйдің керегесін қоладан, төбе тақтайларын асыл тастан, үстіңгі тақтайларын саф алтыннан, шатырын таза күмістен тұрғызамын. Үйімнің алдына жақұттан діңгек орнатамын. Діңгектің басына неше түрлі құбылып, жарқыраған өгіздің басындай алмас тас қоямын. Үйдің ішіндегі бөлмелерді сондай қымбат бағалы нәрселер һәм гүлдерменен бояп қоярмын. Келген кісілер біздер жұмақтамыз ба, жердеміз бе деп айтарлар. Мен өзіме сондай әдемі қыздарды таңдап алармын. Көрген адамдар «Хор қыздары екен» деп, бихул болып қалар. Мұнан соң парсының патшасына қонаққа барармын. Егер де парсының патшасы:

– Не жұмысқа келдің? – деп сауал сұраса,

– Тақсыр, падишағым, сіздің қызыңызды айттырғалы келдім, – дермін.

– Уай, не болса, со болсын, кідірместен құда түсуге барайын. Не болар, ұлы патша болса, мен дүниедегі асқан баймын.

– Егер де патша ашуланып, қылышын көтерсе, мен айтармын:

– Менің басым ағаштан жұлып алатұғын алма емес, – деп һәм мен басымды жалтартып кеткенде, патша менің басымды шаба алмай қалар. Мен мұндай қылармын, – деп, Рахым басын төмен қарай еңкейтіп секіргенде, басындағы шелегі қатығымен жерге түсіп, күл-паршасы шықты.

– Базардан ет алып кел, – депті. Алда әкпар қанша алып келейін десе, қатыны:

– Дансер-Пансер ет алып кел, – депті.

– Енді не дейін? – десе, «Шашқа береке», – депті. «Шашқа береке, шашқа береке», – деп, кетіп бара жатса, бір таз басының шашын іскекпен жұлып, азаптанып отыр екен. Жанынан өтіп бара жатып, «Шашқа береке» деп, кетіп бара жатса, таз ұстап алып, өлгенше ұрыпты.

– Енді не дейін? – деп сұраса, таз:

– Бірің қалмай қырыл, – депті.

– Мақұл, болмаса, – деп, «Бірің қалмай, бәрің қырыл, бірің қалмай, бәрің қырыл», – деп, жүріп кетіпті.

– Бірің қалмай, бәрің қырыл, – деп кетіп бара жатса, бір жерде бір байдың баласы өліп, жұрт көміп жатыр екен. Қасына барып, көмгенін көре тұрып, «Бірің қалмай, бәрің қырыл», – дей беріпті. Сонда жаңағы адамдар «Мына атаңның ауызы... баласы не дейді?» – деп, бәрі жабылып, ұстап алып, әбден ұрыпты.

– Енді не дейін? – деп, Алда әкпар сұраса:

– Бауырым-ай, бауырым-ай де, – депті.

– Мынау атаңа нәлет не дейді? Жаңғыз баламның қызығын көремін деп қуанышты той қылып жатсам, бауырым-айлап келеді, – деп, жігіттеріне өлгенше ұрғызыпты.

– Енді не дейін? – деп, Алда әкпар соны сұрапты. Бай айтты:

– Бір қолыңды сырнай, бір қолыңды керней қылып жүріңдер, – депті.

– Мақұл, болмаса, – деп, Алда әкпар бір қолын сырнай, бір қолын керней қылып, кетіп бара жатса, алдынан бір қаз пыр етіп, ұшты да кетіпті.

– Енді не қылайын? – деп сопы сұраса,

– Бұғып жүрмейсің бе? – депті.

– Мақұл, болмаса, – деп, бұқпалап кетіп бара жатып, бір егіншінің қауынына кіріп кетіпті. Егінші байғұс неше күннен бері қауындарын ұрлатып, бүгін аңдып отыр екен. Ұстап алып, өлгенше ұрыпты.

– Енді қайдан жүрейін? – деп сопы сұраса,

– Ұры болмасаң, басыңды көтеріп жүрмейсің бе? – депті.

– Мақұл, болмаса, – деп, басын аспанға көтеріп бара жатып, бөз тоқып отырған бөзшінің бөзін көкірегіне салып алып, үзіп кетіпті. Бөзші ұстап алып, өлгенше ұрыпты.

– Енді қандай қылып жүрейін? – деп сопы сұрапты. Бөзші:

– Жерге қарап жүр, – депті.

– Мақұл, – деп, жерге қарап жүріп отырып, қасаптың қасына барып, әйелдің айтқан дансер-пансер есінен шығып, жерге қарай беріпті. Сол жердегі адамдар:

– Бұл байғұс ақшасын жоғалтып қойған шығар, – деп, олар да жерді аяғымен шұқылап қарап жүріп, біреуінің аяғы балшыққа кіріп кетіпті.

– Ақшасының да атасына нәлет, өзінің де атасына нәлет, кебісімнің ішіне дансер-пансер балшық кіріп кетті, – дегенде Алда әкпар сопы «Таптың, таптың» деп, қасапқа барып, дансер-пансер ет алып, үйіне қарай жүріп кетіпті. Сопы үйіне барғанша кеш болып, түн жарымнан ауып қалыпты. Қатыны бір жас жігітпен ойнас екен. Ойнас байымен екеуі ойнап жатқан екен. Сопы екенін танып, таныса да, есікті ашқысы келмей, «Кімсің?» – депті. Сопы:

– Мен ғой, – депті. Қатыны:

– Менің кім? Атыңды айт, – депті. Сопы атын айтайын десе, аты есінен шығып, не дерін білмей, «Менмін, менмін», – дей беріпті.

– Атыңды айтпасаң, ашпаймын, – деп, есікті ашпапты.

– Етті ас, молда жеп кетсін, – дейді. Қатыны «Мақұл» деп, етті асады. Қатыны сопыға айтады:

– Әзір ет піседі, сіз барып, таудан арша алып келіңіз, – дейді.

– Жақсы, – деп, сопы тауға кетеді. Сопы кеткесін сопының қатыны бір үлкен тас қайрақты майлай береді. Мешіттің молдасы сұрайды:

– Мұны не қыласың? – деп. Қатын айтады:

– Сопыңыздың әдеті құрысын, үйге келген адамның көтіне тығады, – дейді. Молда тұра қашады. Қатын үндемей қала береді. Бір уақытта сопы келеді.

– Ет пісті ме? – деп сұрайды. Қатыны айтады:

– Жаңағы ертіп келген адамың сорпасына дейін қоймастан алып кетті, – дейді. Сопы қатынына айтады:

– Бір нан бер, тым болмаса, сорпасына бір батырып жеп қалайын, – деп. Қатыны бір нан береді. Сопы жүгіріп келе жатып, қараса, мешіттің молдасы бара жатыр. Сопы арқасынан айқайлайды.

– Тым болмаса, бір батырып алайын, – деп, мешіттің молдасы онан бетер қашады, менің көтіме тас қайрақ тығамын дейді, – деп. Сол бойымен екеуі бірін-бірі қуып кетеді. Үйінде қатынымен ойнас байы екеуі етті жеп қояды.

– Көженің тұзын қанша салуды білмедім, бір рет көп болып кетті. Бір рет тұзы татымады, шешемде тұздың өлшеуі бар, барып, сен алып кел, – деп жіберіпті.

– Күйеужан, не жұмысқа келген едің? – деп, қызметін сұрағанда, Мытбай келген жұмысын айтады.

– Осындай қызыңыз «Тұздың өлшеуішін алып кел» деп жіберген еді, – деп. Қайындары бұған мазақтап күліп, біраз келемеж қылып, жолға шығарып, қайын енесі айтады:

– Шырағым, тұздың өлшеуіші болмайды. Қазанның суына қарай тұз салынады. Қазан толық болса, бір уыс, қазан жарты болса, жарты уыс тұз салынуы керек, – деп, қызына сәлем айтып, күйеуін қайтарып жібереді.

– Бәтшағар, біз қырман сүзіп жатсақ, сен «Бір уыс шықсын» дейсің, – деп, әбден мықтап сабап, ұрып-соғып, көрмегенін көрсетіп жібереді. Ауыр таяқ жеген басы-көзі ісіп, баяғы «Бір уыс, жарты уыс» деген сөзді де ұмытып қалып, түнде ел жатқанда үйіне келеді.

– Қатын, есік аш, мен келдім, – деп, қатынын оятыпты. Қатыны бұл келген өзінің байы екенін айқайынан білсе де, аярлықпен:

– Кімсің өзің? – деп сұрағанда, Мытбай сорлы өзінің атын ұмытып қалып:

– Мен, мен, мен, – дегеннен басқа еш нәрсе айта алмайды.

– Мен, мен дейсің, кім біледі, сен ұры шығарсың. Танымаған адамды кіргізбеймін. Мен, мен деген қонақ мешітке барып жататын, ана жерде мешіт бар, соған барып, жат, – деп, мешіттің жөнін сілтеп, есікті ашпайды.

– Кімсің? – деп, атын сұраса, атын айта алмай,

– Мен, мен, мен, мен, – деп, атын ұмытқан бойынша айта алмайды.

– Сен Мытбайсың ба? – дегенде,

– Ей, молдекежан-ай, – деп қуанып, үйіне қайтадан жүгіріп барып, қатынына атын айтып, есікті аштырып, үйіне кіріп, төсегіне жатады. Мытбай мешітке кетісімен-ақ қатыны жолдасын жөнелтіп, жіберіп қойған еді.

– Бұл сорпаның майына батырып жеуге күлше пісіріп қой, – деп бұйырып, өзі ауылда бір-екі Қалыншы, Толыншы деген ақсақалдарды шақырып келейін, олар да молдаменен табақтас болып, дәм татып кетсін, – деп, үйден шығып кетті.

– Не қылайын деп отырсыз? – деп сұрайды. Сонда қатын айтады:

– Молдеке, бүгін сорыңыз қайнаған күн екен, Мытбай маған осы қайрақты майлап қой деп бұйырып кетті, бәрі жиналып келіп, осы қайрақты сенің көтіңе тықпақшы, – дейді. Молда мұны есіткен соң үрейі қалмай қорқып, тез үйден шығып, мешітке қарай қаша береді. Молда ет жеп, сорпа ішкен рақаттан безеді. Қатын молда кеткен соң сорпаны төгіп, етті түсіріп, сандыққа салып қояды.

– Сені қанша күтіп отырды, келмеген соң молда асығып, етті жеп, сорпасын ішіп, сорпаның майын пышаққа жағамын деп алып кетті, – дейді.

– Молдекесі, молдеке, азғана майына нанымды бір батырып алып қалайын, – деп. Молдаға Мытбайдың айқайы бір түрлі болып естіледі.

– Молдеке, аз ғана кідір, күлше нанымды бір батырып алып қалайын. Молда асыққан сайын асқынып, қашып бара жатыр. Бір сүрлеу жерге ат сиген екен, соған жығылады. Мытбай молда жығылған аттың сідігіне келіп, молда жығылғанда алып бара жатқан майы осы араға төгілген екен деп, қолындағы нанын сордағы сідікке батырып, жеп, үйіне қайтады. Нанын сордағы сідікке батырып, жеп отырып:

– Қатын піскен еттің тұзын тағы ащы қылыпты, – деп кейіпті.

– Рақым етуші Алла, біздерге шайтанды тұтып, зынданға салуға жәрдем қыла көр, – депті.

– Ақымет, агар да сен бізге шайтанды тұтуға жәрдем қылсаң, саған біз көп алтын, инғам сый қылармыз. Тағы да мұның үшін Алла тағала саған жаннаттан бір иақшы орын уарар, – дейді.

– Уай, мұсылмандар, уай жолдасларым, менің сөзімді құп тыңлаңыздар, аз бір ай хұдамен бір де жалған кәфті сөйлемеспін, – деді.

– Ағаларым, сабыр қылыңыздар, мен сіздерге тәмам баян қылайын, – деді.

– Бір күні мен өзімнің көк ешегіме мініп келе жатқан едім. Сол ешегімнің құйрығын кесіп тастаған едім, көршім Рақымның бақшасын таптап тастағаны үшін.

– Білеміз, білеміз, – деп, өзге саудагерлер айқай салды.

– Ешегіме мініп келе жатып, қалғып кетіппін. Бір уақытта ақылды жануар ешегім құлағын салпайтып тұрып, тікірейіп тұра қалды. Әрине, мұнан соң мен ешегімнің жанын қинап, соға бастадым. Андақ өлсе де, ілгері бір қадам баспастан алдыға бағып, тұрып алды.

– Уа, Алла сақтасын, зәрем ұшып кетті.

– Һәм біздерді де Алла сақтасын, – деді.

– Қайдан пайда болғанын білмеймін, алдыма қарасам, алдымда бір үлкен терек тұрыпты.

– Уай, баршамызды жаратушы Алла! Терек дегенім терек емес, шайтанның өзі екен.

– Рас па?

– Рас, ағаларым, рас. Шайтан онша зор емес екен, мұрны қайқы, көздері үлкен һәм дөңгелек екен, – деді.

– Алла, Алла, құтқара көр бізді шайтан-лағының уәсуасынан.

– Уай, жар жолдастарым, мұнан соң мен Әлхамның сүресін оқи бастадым. Андақ болса да, шайтан қозғалмастан маған қарап, бағып отыра берді. Бұ шайтан лағын дұғадан һәм қорықпайды екен. Сол шайтан лағынан ажалым жеткен екен деп ойладым. Шұндақ болса да, рақымы көп Алла тағала біздей ғаси күнәһар құлына ғапу ойлады.

– Мінекей, қардашларым, енді шайтанның қайда жасырынғанын аңдадыңыз ба?

– Шайтанды қайтып алып шығамыз? – деп, көп ақылдасты.

– Уай, ағалар! – деп, сол арада бір саудагер айқай салды.