«Сөздік-Словарь»
Алматы

Көктем жаңбыры толассыз сіркіреген сол бір түн
мәңгілікке есте қалғандай еді!
Қайдан келген бақ екенін кім білген, күндіз ауа
алмастыру үшін ашылған терезе сол күйі ұмыт қалыпты

да, түнде соққан өкпек желмен тынымсыз тербелген
ол менің жеті қараңғыда тосын оянып, табиғаттың
таңғажайып құбылысын тамсана тамашалауыма себеп
болыпты. Көзімді ашып алғаным сол, кенет ішке лап

қойған күшті жарық абажадай кең бөлменің бұрыш-
бұрышын тініткілеп өтті. Осы бір қасқағым аралықта мен
үлбіреген жұқа перденің сырттан үрлеген салқын леппен
толқындана желбіреп, өзіме қарай ұшып тұрғанын

көрдім. Аз болмаса, майда етегі созылып келіп менің
жүзімді сипағандай еді.
Іле сырттан бір келкі сылбыраған жұмсақ сырыл ес-
тілді. Толассыз төпеген жаңбыр үні! Оның алдында не

болғанын қайдам, тосын назар аударып, құлақ түргенімде,
көктен үзілген мөлдір тамшылардың әлдеқашан айлапат
ақ жауынға айналғанын білдім. Жусап қалған жуас
дүниені бір ырғағпен сабаған сел нөсердің дыбысы, енді,

ғажап еді!.. Тыңдап жатып керемет әсерге бөлендім.
Бұрын болмаған бір ынтамен еңсеріліп, назар тіктім.
Қайдан келген құмарлық екенін, құлшына құлап,
құныға ден қойдым. Орнымнан қозғалсам-ақ болды,

Міне, мен енді сол ұшпақтың төріндей көрінетін
Ашылының төрінде, алты қанат ақбоз үйдің іргесінде
жатырмын. Сірә, оң жақ бүйір болар, әлгінде жамылған
жағасы жайлау ауыр тон зіл салмағымен үстімнен баса

түсуде. Малмандай су болған киімдерім аяқ жақта қалған.
Бойыма жаңа жылу жүгіре бастаған мен кешікпей
былайғының бәрін ұмытып, керегенің балағынан, тоқыма
шидің аржағындағы туырлық етегінен сорғалаған мөлдір

тамшыларды санай бастадым. Артынша одан зерігіп,
арыдағы, біздің үйдің іргесінен басталып, далиып кете
беретін тұманды дүниеге көз тіктім. Кіреуке тұтқандай
бұлдыраған ен жазықтың келесі шеті тұңғиыққа барып

жұтылып жатыр. Сәлден соң сол бұлыңғыр мұнар
арасынан салт ат мінген әлдекім шыға келіп, себезгілеген
жауын астында сөлк-сөлк желіп, біздің үйге қарай таяп
келе жатты. Ұзамай іргеге тақала түскен ол, бұрылмақ

болған атының тізгінін қағып, мамаағаштың сыртын
жанай өтіп, маңдайын әлдеқайда түзеп, алыстай берді.
Бейсауат кісінің соңынан сұраулы көзбен қарап жатып
мен ішімнен, «ол қайда кетіп барады екен?» деп ойладым.

Бәрін кейін ұқтық қой, сөйтсек, тірі адамның тірлігінде
тепеңдеп бармайтын жері, баспайтын тауы болмайды
екен. Жауынды күні біздің үйге соқпай өткен суыт
жүргінші де соның бірі болса керек.

Атының суға шыланған сымпыс құйрығы екі тақымын
кезек соғып әлгі адам ұзай берді. Көрінбей кеткен соң, көз
алдым босап қалды да, мен жауып тұрған жауын туралы
ойлай бастадым. «Аспаннан қалай су төгіледі?» деп

сұрадым әуелі өзімнен. Сол екен, кенет есіме қиян шетте
қанаты талып ұшып келе жатқан алып қара құс түсті.
«Дұрыс, – дедім ішімнен. – Дұрыс! Селдеген жаңбыр –
жалғыз балапанына жер түбінен жем алып келе жатқан

Алыпқарақұстың сорғалаған көз жасы». Іле көз алдыма
қиян шетте далбақ қаққан алапат мақұлықтың нобайы
елестеді. Қанатының суылы, тіпті, еркін естілгендей..
Іштей сезем: ол жылда алысқа кеткенде жаңа қауыз

ана! Міне, бүгін де артта қалған перзентінің өлі не тірі
екенін біле алмай, қайғы жұтып келеді...
Ертеде естіген ерекше ертегінің ұзына жүлгесі жа-
дымда осылай жаңғырып, болған жайлар рет-ретімен

тізбектеліп жүре берді. Төбесі көк тіреген алып Бәй-
теректі көш жерден көргендеймін. Ұшар басында ұя,
онда жалғыз балапан бары аян. Ештеңеден хабары жоқ
аңқау немеге жанын сала иреңдеп жалмауыз жылан

өрлеп келеді. Ұзамай дауыл тұрып, нөсер басталады.
Ұзын ағаштың ұшы жерге неше тиіп, неше оңшалады.
Әлі жетіп үлгірмеген алып құстың тау теңселткен екпіні,
сорғалаған сорасы ғой ол. Соны білетін белгісіз батыр

жаны ашып, дарақ түбіне келіп, қорамсағына қол салады.
Қол салғанда, мол салып, мөңіретіп жебе тартады.
Айдаһар ыңырана мөңкіп, омақаса құлайды. Балапан
құс аман!.. Санасына жазылған таңғажайып оқиға қазақ

баласының таназарында жаңбыр жауған сайын осылай
жаңғырады. Әрине, менің де. Міне, мынау – сол. Бірақ,
әр жолы аржағымда бір түйіншек қалады. «Жаңбыр ғой
белгілі. Ал, әлгі Бәйтерек қайда?» Жауабы жоқ сұрақ.

Осы жолы да жауап таба алмай, бетім қайтып, абажадай
кең бөлмеме қайтып оралдым. Міне, енді, манағы жылы
орнымда бүк түсіп жатырмын. Ешқашан ескірмейтін
бала әсермен. Ғажабы, оған заман жылдан соң да қайта

оралып, тағы сондағыдай бастан кешуге болады екен.
Бір жағыма қарай аунап түстім. Сылбыраған бір
сыдырғы үн әлі толас таппапты. Мені өткенмен жалғап
тұрған жалғыз хиқмет сол емес пе, әлденеден дәмеленіп,

оған тағы да құлақ түрдім. Жаңбыр сыбырынан қуат
алып, кенет шалқып кеткен қиялым туған жерімнің ой-
қырын қыдырып және біраз жүрді де, бір кезде келіп
оқшау бір оқиғаның сорабына түсті.

Жоқ, бұл тым арыда емес, бертінде, есейіп қалған
естияр шақта болған елеулі жай еді. Содан болар, көп
нәрсе көмескі тартып тұратын санамда бірден бадырайып,
сұлбаланып жүре берді.

соң, әлдеқалай аңсарым ауып, ауылдың желке тұсындағы
Бессала деп аталатын шұрайлы өріске бүлдірген теруге
шықтым. Ел шетінен алыс, оңаша болғандықтан, онда
ешкім отырмайтын. Тек ұзай өрген іріқара мал ғана

аяқ басып, еркін жүзетін. Сол себепті таяп барғанда
қыртысының айланып, тұнып тұрғанын көрдім. Сыны
кетпеген сұлу суретке қатты қуандым. Өрістің түгін
қырқып, тұяқкесті қылатын негізі ұсақ мал ғой. Олар

баспаған жер қашанда осындай... шүйгін, шұрайлы.
Бессала деген аты, сірә, сондағы көлденең түсіп жатқан
бес үлкен жыраға байланысты болар, бүйірлесе сұлаған
ұзын өзектер әлі сол былтырғы орнында екен. Көлбеу

құлаған теріс беткейлерде бүлдірген дегеніңіз жоса болып
төгіліп жатыпты. Етегіне іліне, үйден шыққанда мініп
алған өгізімді жайына жібердім де, құныға бас қойдым.
Дала жемісі бабында екен. Аз болмаса, мезгілі өтіп,

солып қалардай. Сабағына салмақ сала салбыраған
бармақ басындай қызыл бадана үзіп алып ауызға
салғанда, таңдайға тиер-тимей еріп кетеді. Шайнап
үлгірмей, таусап қана жұтасың. Көптігінде шек жоқ.

Қалай бұрылсаң, көретінің мөлдіреген қан қызыл
моншақ. Көздің жауын алады. Шетіне жеткенімді білем,
ары қарай бар дүниені ұмытып, еніп кетіппін. Басында
әуес қылып құлақ салған шегіртке шырылы да естен

шығыпты...
Бір кезде айналам бытыра тигендей бытырлап қоя
берді. Басымды жұлып алдым... Бүлдіргеннің қызығына
кіріп, байқамаған екем, бағана үйден шыққанда батыс

жақтағы Сарытаудың басына бір шөкім бұлт ілінгенін
көріп едім. Сол лезде жетіп келіп, ентелеп төгіле
бастапты. Қапелімде қайда тығыларымды білмей, сасып
қалдым. Жақын маңда тасалана қояр далда жоқ еді.

Алақтап тұрғанда, есіме өзім қапталына жармасқан
көлденең жалдың төменгі тұмсығында бір топ қарағай
бары түсіп, солай қарай жүгірдім. Белшеден келетін
қалың шалғынды омыраулай кешіп, еңіс құлдадым.

табан тоқтамас тайғанаққа айналыпты. Тік қапталмен
сойдақтата жүріп жеттім-ау бір кезде, межелі жерге
де табан тіредім. Келсем, қарағайдың түбінде құр ат
байлаулы тұр екен. Бірден таныдым, қыз мінуге арналып

әдейі жабдалған сәнді көлік. Құлама беткейге қолмен
отырғызғандай сап түзеп, қатар өскен қарағайлардың
шеткісіне тұмсық тіреп, сол беттен ұрған жаңбырға
сыртын беріп, бүрісіп тұр. Ердің үстіндегі қызыл кестелі

аткөрпе әлдеқашан малмандай болыпты. Қайсы ауылдың
қыздары екен дегенді ойлағаным сол, ту сыртымнан
сыңғырлаған күлкі үні естілді. Жалт бұрылғанда,
кішкене дөңнен бері асып, жүгіріп келе жатқан екі қызды

көрдім. Біреуі кішілеу де, ал, екіншісі кәдімгідей бой
жетіп қалған өрмешаш. Қолдарында көтерген шәугімдері
бар. Тағы бір қолдарының сыртымен бастарын қорғап,
көлегейлеп алыпты... тайғанақтай басып жүгіріп келеді.

Мені көрмеген күйлерінде далдаға кеп кірді. Біршама
ұзап кеткен болар, үсті-бастары шылқа су. Соған мәз
болғандай, бір-біріне қарап сықылықтап күліп қояды.
Қалқаға еніп, азкем демдерін алған соң, шәугімдерін

жерге қойып, балтырларына жабысып қалған етектерін
жиып, сыға бастады. Мені сол арлықта байқады. Әуелі
кішісі көрді. Жаңқалтасынан беторамалын алып, бетін
сүртіп, майысқақ саусағымен самай шашын құлағының

артына қарай қайырып, сыра бергенде, бері қарап тұрған
ол бірдеңе деп қалып еді, маған жалт қараған үлкені
іле жүзін ары бұрып әкетті. Еркін қалыптары демде
жоғалып, бір-бірене жақындап, тымпия қалды. Одан ары

қадалудың ретін таппай, мен де теріс айналдым ізінше.
Бейтаныс қыз сондай әдемі еді. Бір көргенде шоқтай
басылған жарқын жамалы жадымда қалды жарқырап.
Бұрын ешқайдан көрмеген жан. Сірә, біздің ауылға

туысшылап келген бойжеткен болар, дегенмен, жайлауға
жат кісі болмаса керек. Әйтпесе, атқа мініп, бүлдіргенге
шығар ма еді? Қездеспегені болмаса, ілкіде мұнда талай
мәрте болғандай.

қалай білмекпін? Әлде жақындап барып танысып,
өздерінен сұрасам ба екен? Бірақ, ыңғайсыз ғой...
Ұзақырақ ойланып кетсем керек, әлден уақтан
кейін өзіме келгенде, шелектеп тұрған жаңбырдың сәл

толастап, саябыр тартқанын аңдадым. Артыма мойын
бұрғанда, қасымдағы қыздардың кетуге ыңғайланып,
шәугімдерін қолдарына алып, жиналып алғанын көрдім.
Аз-кемнен кейін үсті-бастарын түзеп, анандай жерде

тұрған аттарына қарай аяңдады. Жақындай бере кілт
бөгелді. Әлдене әуеспен көлікке қарағанымда, тосын
дағдарыстың себебін де шамалап үлгердім: аткөрпе
шылқа су екен. Екеуі бірдеңелерді айтып, күбірлесе

қалды да, артынша кішкенесі қолындағы шәугімін қоя
салып, маған қарай жүгіріп келе жатты. Бар әрекеттерін
бағып, қырындап тұрғам, мынаны көрген де, көктен
тілегенім жерден табылғандай қуанып кеттім. Бұл тіл

берсін дейді, – деді өжет қыз дауысынан бала аңқаулығы
анық білініп. Өзі сондай сүйкімді екен. Соны айты да,
менен жауап күтпестен, қайта бұрылып кетіп қалды. Ана
қыздың есімінің Гүлжан екенін біліп, іштей бір қайталап

қойдым да, шақыра келген кісінің артынан ілбідім.
Аткөрпені жөндеп болғанша ту сыртымнан әлдекім
тесіліп тұрғандай болып, қарадай ебім қашып, тұла
бойым терге малшынды. Қолдарым дірілдеп, жүрегім

қақты. Сүйтіп жүріп бір кезде жұмысты да тәмамдадым-
ау, әйтеуір. Астарына су өтпеген екен, аударып салып
бердім.
Бұрыла бергенде:

Жазбай таныдым – Гүлжанның үні. Бұрылып қарауға
дәтім бармай, төменшіктеген қалпымда шегіне бердім.
Қыз баланы демеп, аттандырып қою деген жоралғы есіме
келмепті. Әлден уақтан кейін бір қарағанымда олар атқа

мініп алып, алыстап барады екен. Қарай-қарай ұзатып
салдым. Көп өтпей мінгескен екеу дөңнен асып, көрінбей

кетті. Тізгін ұстаған Гүлжан артына бір бұрылмай кетті.
Неге екенін, олар кете сала тау арасы маған бейтаныс
білініп, мағынасыз сезіле бастады. Тағы бір түсініксіз
сезім тезден кетуге асықтырды. Ойланып тұрмай-ақ, еңіс

құлап, құлдай жөнелдім.
Жүгірген күйі қарсы бетке шықсам, ешкім көрінбеді.
Іле төмен құдиып, өзен жағасына келдім. Әлгіндегі
өткінші жаңбар молайтқан сияқты, тау суы тасып

кетіпті. Арқырай аққан қара ботана жаяу-жалпыға жол
беретін емес. Еңістеп келіп, бір тұмсықтан айналсам,
екі қыз арғы жағада тұр екен. Менің көліксіз екенімді
ескеріп, күтіп тұрса керек, көре сала түсуге ыңғайланып,

көліктерін беткейге тартты. Алдымен Гүлжан түсіп, ер
үстіндегі кішкене қызға бірдеңелерді сыбырлап еді, ол ат
басын бері бұрып, маған қарай аяңдады.

ді, – деді өтіп келген соң тақылдап.
Мен әнтек іркілсем де, басқа шараның жоғын ескеріп,
ат жалына жармастым. Ерге емес, артқа міндім.
Кішкентай қыз батыр екен, омыраулай соққан арынды

толқындардан қаймыққан жоқ. Тайсалмаған қалпы
аяқтарын көтеріп алып, өтіп шықты.

Неге сұрағанын кім білген, ары қарай үндемеді.
Гүлжан сәл ұзап барып тұрған екен, серігі жанына
жеткен соң, қатарласып жаяу кетті. Тіл қатпаған
қалпымда мен қалдым соңдарында сопайып. Жақ

ашуға жүрегім дауаламады. Тіпті, рақмет айтуға да
жарамаппын. Әбес қылығым артынан есіме келгенде,
жүзім от болып күйді.
Сәлден соң алдыдағы бір жотаға шығып қарасам,

екеуі әлденелерді айтып, сыңғырлай күліп барады екен.
Әңгімелерінің өзегі, сірә, мен болармын, кішкене қыз
қайта-қайта бұрылып, артына қарай береді. Кешікпей
мен де еңістедім ылди қуып. Әлден уақыттан кейін тағы

бір мойын бұрғанда, олардың бір жатаған белдің үстіне
ілінгенін көрдім. Аз болмаса, ары асып, ғайып болғандай
екен. Тоқтай қалдым. Гүлжан сонда барып кері бұрылды.
Аралық аса қашық емес. Бәрін ап-анық көріп тұрмын.

Азкем тігіліп тұрған ол қолын көтеріп, бұлғап қойды.
Жүрегім шымыр ете түсті. Сірә, соңғы «Қош» дегені
болар, іле көзден тасалынып, көрінбей кетті. Жақындық
танытқан ишарасын іштей сезіп, басқа бір күйге ендім...

Сілейіп тұрып қалыппын. Содан қайтып көре алмасымды
білдім бе екем, жандүниемде бір қимастық оянып, аш
өзегімді белгісіз өкініш өртеді.
Айдалада қалғандай құлазып тұрғанымды әлден

уақтан соң аңдап, жолыма түстім.
Сол күні үйге түс ауа бірақ қайттым. Аспан ашылған
жоқ, ерте басталған себезгі жаңбыр кеш батқанша
үзілмей жауып тұрды. Су боп келген күйімде сырт

киімдерімді
шешіп,
атамның
үлкен

қара
ішігін
жамылдым да, үйдің бір бұрышына барып, бүк түстім.
Сонда жатып туырлықтың етегінен сыртта сылбырған

ақ жауын астындағы ен даланың жабырқау көрінісіне
ұзақ көз саттым. Қашанғы әдетім бойынша, неше түрлі
ойларға баттым. Қаперімде күндіз болған көріністер сан
мәрте қайталанып өтті... Гүлжанның өзіме жалт қараған

кездегі нұрлы жамалы... көзінің астымен қымсына
көз салғандағы қылықты бейнесі... соңғы рет артына
бұрылып, қол бұлғағаны... одан білектей қос бұрымы
арқасында бұлғақ қағып кетіп бара жатқаны... бәрі-

бәрі сол күйі елестеді. Қапияда тап болған, енді қайта
естен кетпейтін сұлу суреттер... Телміріп жатып, өмірі
болмаған тәтті сезімдерге кенелдім. Әлдекімді көргім
келетіндей, әлдебіреуді сағынатындай бір тағатсыз

хал кештім. Соның әсері болар, сырттағы жаңбыр үні
құлағыма мұңды күй болып естіліп, тереңімдегі нәзік
пернелерді басты... көңіліме көлеңке қаптап, жүрегімді
елжіретті... Сөйтіп жатып, қай уақ екенін білмеймін, бір

кезде талықсып ұйықтап кетіппін. Түс көрдім. Түсіме
көзге түрткісіз қараңғыда Гүлжанды іздеп жүрген жадау

жағдайым кіріпті... Ояна келе аңсарымның тағы да тауға
қарай ауып тұрғанын сездім. Асық адамда тағат-тыным
деген болмайды екен, таң атқан соң тартып отырдым
алыстағы арман маңға қарай.

Кездеспеді. Сонда да қоймай, қатарынан үш күн
шықтым. Үмітім ақталмады. Одан кейін де барар едім,
болмады...
Бұл менің жазғы демалыстан ойға, оқуға қайтатын

шағымның таяп қалған кезі-тұғын. Еске алуды онша
ұната бермейтін ұнамсыз мезгілдің жетіп келгенін мен
төртінші күні тауға бет түзердің алдында біліп, әнтек
тіксіндім.

Таңертең сыртқа шыққанда апамның есік алдындағы
ошақ басында күйбеңдеп жүргенін көріп, бұрылып едім,
бауырсақ пісіріп жатыр екен. Бір сәт қасында отырып,
отын жағып бердім. Әлден уақта апамның әлдеқайда

аңырып қалғанын байқап, қарасам, үйдің төмен жа-
ғындағы ат жолмен, әудем аралық тастап бір топ кісі
өтіп барады екен. Қызыл-жасыл киінген қыз-қырқыны
аралас жолаушыларды сұраулы көзбен ұзатып салған

ғой. Ауданда оқитын кенже қызын алып жүрген сияқты.
Бір-екі күннен кейін сен де кет, құлыным. Оқуыңнан
қалма. Тиын-тебен табылса, артыңнан жіберіп берерміз,

қолына алып, екінші қолындағы кепсермен қазандағы
қызара піскен бауырсақтарды салып ала бастады. Мен
елең етіп, бетімді бұрғам, әлгілер соның арасында
біршама ұзап кетіпті. Көз ұшынан біреуінің мені көр

дегендей, әдейі артта қалып, арқан бойы аралық тастап
бара жатқанын байқадым. Гүлжан болар деп ойлағаным
сол, сірә, қимастық, әлде басқа бір пәле, тамағыма келіп
қап-қатты бірдеңеннің кептеле қалғаны. Алды-артыма

қарамай зымырай жөнелдім. Таяу жердегі қыр басына
шыққанда, киімінен таныдым, шынымен-ақ Гүлжан
екен. Биік тепсең үстінен төбелерінен телмірген күйі
ұзатып салдым.

Екі күннен кейін мен де кеттім қалаға. О жылы күзде
кездесудің сәті түспеді. Үміт келесі жазға қалып еді,
қырсық шалғанда, о жылы біздің үй жайлауға шықпай
қалды – жолығуға мүмкіндік болмады. Орта мектепті

тауысқаннан кейін мен орталықтағы жоғары оқу
орнына түстім де, ұзақ-сонар ізденіс жолы басталды.
Гүлжан да сөйткен шығар, неше жыл әдейілеп жайлауға
шыққаныммен, жүздесудің орайы тумады. Аралық

алыстай берді. Уақыттан өткен жемір бар ма жер бетінде,
мезгіл өте келе бір кездегі жылт еткен жылы сезім
біржола сөніп қалмағанмен, жанатын жағдайы болмаған
соң, әлсіреп, өлеусірей берді. Анда-санда еске түскенде

қынжылтқаны болмаса, бұрынғыдай күйіп-жандыруды
қойды. Бірте-бірте сәлдеп, төмендей берді.
Бес жылдан кейін мен оқуымды тауысып, қоғамға
шықтым. Тағдыр жазбаған іске не шара, жолымыз

тоғыспады. Ұшыраса алмадық. Жылыстаған осыншама
жылдар өтінде ол мені ұмытқан шығар деп ойлап едім,
жаңылған екем... оңбай қателесіппін! Енді болмаса өзім
де өңгеге бет бұруға бекіген былтырғы жылы одан хат

алдым. Ол кезде мен қалада емес, оңтүстіктің құмды
шөлінде, жаңа табылған қиранды қаланың орнын қазып,
жер шұқып жүр едім. Қазба жұмыстарына керекті
жабдық әкелуге қалаға кеткен қызметтесім ала келіпті.

Жеткен бойда бетіме қарап, жымың-жымың күліп алды
да, қолыма ұстатты.

деді соңынан.
Сыртына сәлем жолдаушының аты-жөні анық етіп
жазылған хатқапты ашып, ішіндегі ақ параққа үңілген-
де, мынандай сөйлемдерді оқыдым.

«Аяулы арман жігіт! Бармысыз? Бар болсаңыз, қайда
жүрсіз?
Бір күн болмаса бір күн келер деген үмітпен жолы-
ңызға қарай-қарай күн озды... күдерімнің күміс бауы

үзілуге таяу. Алғаш Бессаладан көргенде, ертектерде
айтылатын бекзадаға кездескендей есім кетіп, тағы
бір көруге құмар болып, ынтығып едім... адастырып
кеттіңіз. Жолы жіңішке қыз балаға біреуге аңсары

ауған қиын екен. Алдыны кесетін әдеп, жол бөгейтін
иба бар дегендей... соны біле тұра, не өзіңіз іздемедіңіз.
Қайтер екен деп, әдейі сынағандай қиын жағдайда
қалдырдыңыз. Сірә, бойыңызға тоғытпайтын шығар-

сыз... Онда ауылдас ретінде дос болып қалар едік қой...
неге сонша қашқалақтадыңыз... Әлде жабысып алар
деп жасқандыңыз ба? Көзге аса байсалды, әрненің
бағасын білер байыпты жандай көрініп едіңіз, тым сақ

екенсіз... әлде мен жаза басып, жаңылдым ба екем... тырс
етпедіңіз...
Қыз балаға жараспас қылығымды, бәлкім, сөгерсіз...
сонда да тәуекелге мініп, сыр ашуға бекідім. Алыстағы

ауылыңызда сізді деп қайта оралып, содан бері сіздің
көңіл кілтін ашар сәтіңізді күтіп, жол қарап жүрген бір
кісі бар деп біліңіз... тіл қатыңыз, арман жігіт!
Гүлжан».

Еш уақытта болады деп ойламаған тосын жағдайға
тап болған мен сілейіп тұрып қалыппын. «Не болды
саған?» деген дауыстан ес жиып, өзіме келгенде, хат
әкелген кісінің әлі қасымда аңырып тұрғанын көрдім.

Жабық сәлемнің не жайлы екенін білмек болып ұзамай
жүрсе керек, «Не болды?» деді тағы да тақауырлап. Өң-
әлпетімнің қаншалық қорқынышты кейіпке енгенін мен
содан біліп, «ештеңе... ештеңе болған жоқ» дей беріппін

жағдайсыз сипақтап. Алаңдап жүрмесін деп артынан
зорлана езу тартқан болдым.
Не айтуға болады?! Не деуге болады бұған?! Өзімнің
оңбай ақымақ болғанымды жаңа біліп, ашына сан

соқтым. Ақылым қандай аз еді менің? Осы уаққа дейін
тек кездейсоқ кездесуге ғана үміт артып, сағым қуып
келіппін ғой мен! Іздеу деген есіме келмепті. Қандай асыл
жан еді, алшақтап кеткен араны жақындатпақ алғашқы

Орнымнан атып тұрып, ауылға қарай тартып отырғым
келді. Бірақ... бірақ, болмас еді. Мойынға ілінген міндет
бар ғой... кетсем – жұмыс ақсайды. Ораты жарты айдың
алдында әрең келген осы бір оңды істі қанша жыл күттім

мен! Енді сәті туғанда орта жолда тастап кетсем, кім
болғаным... не деп ойлайды серіктерім! Жауапкершілік
қайда қалмақ... бара алмас едім. Қырын қараған дүниенің
қырсыққанда қиюы осылай қашады екен... не істедім

енді?
Асыл туған Гүлжанға іштей тәнті едім. Шексіз риза
едім. Ұмытып кетпегеніне ғана емес, ержүрек батыл-
дығына да. Қандай өжет... неткен ақылды еді! Соншама

уақыттан бері мені есінен шығармапты. Қара жердің
бетінде өзіңді шын сүйетін бір адам барын білгеннен
асқан қуаныш жоқ екен дүниеде! Мен бақытты едім.
Тосын келіп басқа қонған бақ деген, сірә, осы болар, өз-

өзімнен көңілім босап, жылағым келді... Бәсе, Бессалада
ойда жоқ ұшырасқанда шоқ боп жанған көзінен бөлек
бір ұшқын көріп едім, ол осы батылдық екен ғой. Үнсіз
кетсем де, әлі күнге күдер үзбепті. Мұқалмапты... үмітпен

күн кешіпті. Айналмайсың ба ондай қыздан! Садағасы
кетейін! «Бойыңызға тоғытпайтын шығарсыз» дейді...
Бәлкім, мен сенің теңің емес шығармын... жасық адам
жанып тұрған отқа қалай астар болсын, өртеніп өлейін

жалыныңа!
Мен, бәрі бір, бара алмадым. Иыққа артылған жүк бар...
заман жылда әрең келген кезегім... қанша бұлқынсам
да босана алмадым. Оның сыртында, ертеңгі ел қамы...

қандай шұғыл шаруа болса да, мұндағы уәзипаны тастап
кетуге болмас еді.
Мен, қырсыққанда, хат та жаза алмадым. Жоқ, жүрек
сырларымды арыла ақтарып, ақ қағазға асық арманымды

мөлдіретіп төктім... бірақ, оны иесіне жеткізе алмадым.
Құлан жорытпас қу даладағы қайдағы пошта... жұптаған
жауабым сол күйі тұншығып шабаданымның түбінде
қалды. Басқалардан беруге, алаңдадым... Содан... араға

сегіз айды салып, поштасы бар қалаға келіп түскенім –
кеше... шапағы сөнбеген таңғы шақ болатын.

Керекті жерге жеделхат жолдауға әрең үлгеріп,
осы қонақүйдің бір бөлмесіне кіріп құлағам. Сеспей
қатыппын. Содан сағынып қалған шулы мекеннің он
неше сағаттан кейін оқыс оятып алып, «салтанатпен»

қарсы алағаны – жаңа... жадыдан шығпас ғажап
жаңбырымен. Және сонысымен қай-қайдағыны ойға
салып, ескілікі дүниенің ернеуінен енгізіп жібергені...
ес таба алмар емеспін... тек енді-енді ғана арнама түсіп

келемін.
Бала кезімдегі жазбас дағдыма салып мен, міне, жып-
жылы төсегімде, тыстағы таңсық тысырға құлақ түріп
тып-тыныш жатырмын. Ерте көктемнің еңірей сіркіреген

төкпе жауыны, шынымен-ақ, мәңгілікке есте қалғандай
еді!
Аздан соң мен орнымнан тұрып, киімдерімді кие
бастадым. Артынша аяңдап сыртқа беттедім. Есіктен

шығып, төтелете тартып дәліздің тұйықталған жеріне
жеттім де, сол арадағы тар баспалдақпен тырмысып
жоғары өрледім.
Міне, зәулім ғимараттың үсті. Төбесі жабылған жап-

жарық алып самалдық. Алыстау бір бұрышына барып
тұрып, кең тыныстап еркін дем алдым. Бұл арадан
қаланың көз жетер жері тұтас көрінеді екен. Көктен
төгілген мөлдір тамшыларға армансыз шомылған биік

үйлер мұнтаздай болып жуыныпты. Иек астында шыттай
болып жарқырап тұр. Шам жарығында көшеден ары-бері
өткен жеңіл көліктер де анық көзге ұрады. Зауыттан
жаңа шықандай ыңсыз сусып әлдеқайда зымырап бара

жатады. Әйнектері жарқ-жұрқ етіп, сағымдай ағады.
Сәлден кейін шығыс көкжиектен сібірлеп таң атып
келе жатты. Дәл осы тұста арт жағымнан әлдекімнің аяқ
дыбысы естілді. Жеңіл басқан әйел өкшесінің тықыры.

Бір басып, екі басып таяп келеді. Жүрісінде ептеген
батылсыздық бар. Бірақ, жақындай бере қатайды.
Кімнің келгенін іштей шамалап, қуанып тұрмын.
1989 жылы. Құлжа қаласы.

Жастық деген қандай қызық! Таңы тамашамен атып,
кеші думанмен бататын гүлдәуреніңнің шуақты күндері
басыңда сол күйі орнап, мәңгілікке қалып қоярдай
сезіледі екен ғой ол кезде... Ал, енді болса, соның бәрі

алыстан қол бұлғайтын асыл арман, көз алдыңда елесі
ғана қалған сарқылмас сағыныш...
Әлдеқашан бастан ауған сол бір бақытты шақтар
туралы

ойласам-ақ
болды,
тұтас
тұлғасы

нұрдан
жаралғандай толықси мөлдіреген ай сипатты арудың
әсем бейнесі көз алдыма сүзіліп келе қалады. Ашық та
әппақ, ажарлы жүзінен жандүниесінің тазалығы бірден

байқалатын мүләйім қыз әуелі сонадайдан қайтер екен
дегендей тесіле қарап аз тұрады. Артынша орнынан
қозғалып, маған қарай жақындап келе жатады. Әбден
таяп келіп, мені көргеніне қуанғандай әнтек езу тартып,

жымиғандай болады. Бірақ, онысы маған бір түрлі
жасандыдай сезіліп, жүрегім дір ете қалады. Кірпігімді
қағып жіберіп қайта қарағанымда, айтқандай-ақ, оның
ештеңені жасыра алмайтын аңғал жанарының түбінен

жуырманда тарқамас қалың мұң көргендей болам. Содан
есіме қай-қайдағылар түсіп, қамығып отырып ұзақ-ұзақ
ойларға берілемін.
Жадымда жалындаған жас күнімнің жаз дидары

қайта жаңғырады. Іле өткен уақытқа деген ынтам
артып, ынтыға түсем... мұң қайраңына мелдектей түсіп
бір кездегі сырлас серігімді аңсаймын. Еметайым езіліп
отырып оның нұрлы жамалын көргім келеді. Арада

зымырап қаншама жылдар өтті, оның қандай адам болып
өзгергенін білгім келеді... Бір замандағы басқаларға
сәл түсініксіздеу көрінетін, менен басқа көп ешкімге
жолай бермейтін ұяң мінезінің тал бойынан әлдеқашан

арылғаны аян. Ал, оған дейін жиі кездесе бермейтін сол
тосын болмысынан таяқ жеп, талай азап шеккені белгілі
еді. Бірақ, солай бола тұра, неге екенін кім білген, ол қай
кезде де сол баяғы үріп ауызға салғандай үлбіреген күй-

кетерлігі, еш қайыссымыз тарапынан достыққа деген
саналы талпыныс болған жоқ. Барлығы өз ыңғайымен
өрбіп, тәбиғи өріс алды. Сондықтан да, арамыздан
ешқашан қыл өтіп, салқындық түсіп көрмеді. Әрине,

әкеліп қосақтай беруге болмайтын, өзімізге ғана тән жеке
әлеміміз де болды өз ішімізде. Бұл өте маңызды нәрсе
ғой. Кейде адамдар тоғыспайтын дүниені тоқайластырып
алып, соның соңынан бір-бірімен сиыспай, алыстап кетіп

жатады. Ал, бізде ол болған жоқ. Үнемі жұп жазбай
бірге жүрсек те, соның бәрінде бас түйістіріп алып,
ортақ істерді ғана қаузап, тар аяда шектеліп қалмай,
тыныс алған демдеріміз еркін естілер жақында отырсақ

та, көбінде өзімізбен өзіміз болып, өз кеңістігімізде
оңаша қалатынбыз. Қиялшыл кісінің қызығы ішінде.
Жалғыздықтан ешқашан жалықпайтынбыз. Бір есептен,
мұны жалғыздық деуге келе қоймас... қол созым ғана

жерде жаның қалайтын жақыныңның бар екенін сезіп,
әлденеге риза көңілмен жеке отырғанда, көңілге қаша
қояр қайдағы жалғызсырау...
Кейде бір ойлап, таң қаламын: Айжан өзінің әдемілігін

білмейді, не бағаламайды, бойындағы жанар арбағандай
жарқын сипатын көп көзіне жайып, көрсеткісі келе
бермейтін. Керісінше, жұрт назарынан қашып, қалқаға
бұғынатын. Ел арасынан алыс, аулақтау жүргенді

ұнататын. Ылғи да ауаша, тыныш болғанды қалайтын.
Қасында мен болсам, болды, артық тілегі болмайтын.
Қашанда ішкі әлемінің аясына қамалып, бұйығылау
күн кешетін. Сондақтан да, сыртқы дүниемен қарым-

қатынасы бір сыдырғы еді. Және бұл қалпынан арыла
қояр түрі де байқалмайтын. Дегенмен, мен қателескен
екем... оңбай жаңылыппын. Бұл адам болмысы дегеннің
қалтарыс-бұлтарысын қойсаңшы! Түбін көрсетпес тұң-

ғиық екенін біле тұра, дәл бұлай боларын, тіпті, ой-
ламаппын... Қайбір күні мен мүлде күтпеген жағдайға
тап болдым.

байқайсың ба, осы... мен әлдебір сезімнің қармағына
ілінген сияқтымын? Құдай ақы, Сәуле!..
Екеуміз қаланың у-шуынан қашық, сонау шалғайдағы
тау қойнауында жүрген болатынбыз. Ол жүрек сырларын

ылғи да осындай оңаша сәттерде ақтаратын. Бүгін
де мына таптырмас орайды ғанибет біліп, жасырын
қоймасын ашыпты... Үні сәл аптыға шыққандай болған
соң, бұрылып қарап едім, ашық ажарында қып-қызыл

алау ойнап тұр екен... жанарында ұшқын. Жүзіндегі
лыпыған құбылмалы бояуды қыз балалардың іңкәрлік
отына алғаш шарпылғандағы қылықты қымсынысы,
әлде қуаныштың өртеп бара жатқан аптап жалыны

екенін ажырата алмай, бір сәт телміріп тұрып қалдым.
Тек сәлден кейін ғана ес жиып, ары қарай не айтар екен
деп артын бақтым. Шынына келгенде, бұл айта қалсын
жаңалық еді.

көретін сияқтымын. Күндіз-түні жадымнан шықпайды...
ойлай берем. Саған айтпайын-­ақ деп едім, болмады.
Жүрегім жарылып кете жаздап тұр осы тұрысымда.
Қорыққанымды, не қуанғанымды білмеймін. Өзімнен

өзім дегбірім қашып, әлдененге асыға берем!..
Ол осыны айтып, қолымнан шап беріп ұстай алды.
Білезігіме жармасқан жұмсақ алақаны өрт шалғандай
екен. Бүрмендей сығып, уатып барады. Дүлей тегеу-

іріннің мына екпінінен әлдебір ессіз күштің көзсіз қуа-
тын қапысыз танығандаймын.
Іштей қайран қалдым. Расын айтсам, оның аузынан
мұндай сөз шығарын ешқашан күтпеген едім. Жө-

пелдемеде не дерімді білмей, тосылып қалдым. Досым-
ның әлдекімге өле ғашық болғаны анық еді. Оны
жамалындағы толқымалы, оңғақ құбылыстардан айқын
аңғаруға болатын. Дегенмен, аржағымнан қанша тілектес

болып, шын қуанып тұрсам да, не түрткенін қайдам, ары
қарай қуарлап, ештеңе сұрамадым. Құлғанаша қуып,

қазбаласам да, ол сол сәтте дәнеңе айтпас еді. Махаббат
қармағына жаңа ілінген ынтық бойжеткендер тұмса
сезімдерін қашанда жүрек түкпіріне жасырап, құпия
ұстайды емес пе... оны оқыған кітаптарымнан жақсы

білетін мен одан арыға бармадым. Дос тұтып, жылт еткен
бір ұшығын шығарғанымен, сенімім кәміл, маған болған
жайлардың бәрін қотарып, ақтармас еді. Сол себепті,
жанына жақын санап, жіп ұшын ұстатқанының өзіне

риза болып, естігендерімді ғана қанағат тұттым. Өзі
де одан артылып ештеңе айтпады. Қашанғы әдетінше
кірпіктерін қадап, қайтер екен дегендей мөлдірей қарап
аз тұрды да, іле қызарып кеткен екі бетін қос алақанымен

баса қалып, бұрылып кетті. Сол бойда жүгіре басып
жанымнан ұзай берді.
Бұл біздің соңғы курста оқып жүрген кезіміз болатын.
Күндер аялсыз өтіп жатты. Мен көпке дейін досымның

қандай бір бекзадаға ынтық болып, іштей өртеніп
жүргенін біле алмадым. Білгім келсе де, қалай білудің
амалын таппадым. Өзінен сұрауды ыңғайсыз көрдім. Әрі,
тартыншақ қыз жарытып ештеңе ашпас деп ойладым.

Дегенмен, мойындауым керек, басты себеп бұл емес еді.
Айтып жеткізгісіз бір түсініксіз түйткілдің құрсауына
ілініп,
жағдайсыз

бөгеле
бергенімді
жан-жүрегім
ептеп сезетін. Бәлкім, әзірге бейтаныс әлгібір бақытты

жігіттің досымның теңі болмай шығуынан алаңдаған
шығармын, әлде жан серігімді ешкімге теңгермейтін ішкі
қимастығымның қызыл өрті өршіп, аяғыма тұсау болды
ма екен... білмеймін, әйтеуір, табаныма тас батқандай бір

кібіртік хал кешкенім әлі есімде.
Арада тағы біраз уақыт өтті. Күндер жылжи келе мен
оның бөтен кісі болып, өзгеріп бара жатқанын байқадым.
Кейінгі кезде үнемі қиял кешіп, ой соғып жүретін

болған ол енді бұрынғысынан да тұйықталып, сыртына
сыбыс шығармас болған еді. Жүрекке түскен ғашықтық
күйігінен азап шегіп, іштей күйзеліп жүргені анық-тын.
Әуелде аз сөйлейтін қыз, сөйтіп, бірте-бірте демі ішіне

селт еткізуден қалды. Ортамыздан аулақ, керек десеңіз,
жақынбыз деп жүрген менің өзіме көп жоламайтын жаңа
әдет тапты. Солайша, үміт пен күдік итжығыс түскен
азапты да рақатты алғашқы махаббат сарсаңына еніп,

тереңіне бата берді.
Не себеп болатынын кім білген, кей-кейде ғана жан
толқынысының әлсіз ұшқындары жанарынан жылтырай
қылаулап, күн шыққандай жадырай қалатын. Бірақ,

онысы ұзаққа бармайтын. Бір сәттен кейін білтесі тау-
сылған шамдай, көз аясы кіреукеленіп, қарашығының
терең түкпіріндегі ауыр мұң қайта зілденіп, еңсесін
баса түсетін. Кірпігін қағып-қағып қалса болды, иінін

көтертпей тұрған сол қайғы тамшыға айналап, саулай
жөнелердей көрінетін. Маған ең ауыр тиетіні де сол
еді. Ол тумысынан қам көңіл, жан әлемі желбезектей
үлбіреген тым нәзік қыз ғой, әлдеқалай ішкі арпалысқа

түссе, өзін тежеудің амалын таппай, бар болмысымен
ширатылып, ширығып кететін. Соны білгендіктен,
мен ылғи да Жаратқаннан, не себептен болсын оның
жылағанын, қиналыстан сорғалайтын сорасын көрсет-

пеуін сұрайтынмын. Сол әдетімнен жазбай, осы жолы
да жаман алаңдап, соқпа сезім көлденең тартқан мына
қиын өткелден аман өтуін тіледім. Басқа... қолымнан не
келмек?!.

Оның жағдайы айтарлықтай ауыр еді. Күн санап
құй тартып, батып бара жатты. Түп етектен алған зіл
қайғы санасына салмағын салып, бір күн болмаса,
бір күн жүрісінен жаңылдырары әбден мүмкін еді.

Шарасын көлеңке торлап, түбіндегіні танытпас болған
қарашығынан қуаныш ұшқынын қайта көре алмай мен
де біраз торығыңқы күйде жүрдім. Тіпті, оны басқа бір
дүниеге – ауытқығандар әлеміне ауып кете ме деп қатты

қорықтым. Алда­-жалда, солай болса, үлкен бақытсыздық
сонда басталар еді! Адам өмірінде іштей жоғалудан, тірі
күйінде жалған дүниенің алдамшы жарығынан жазып
қалудан асқан құрбандық бар ма, сірә?!. Мен соған

шарқ ұрған, күннен күнге жүдеп, семіп бара жатқан
мүшкіл халін көргенде, жүрегім қан жылайтын. Бірақ,
құтқарып аларға қайраным тағы жоқ еді. Тек сырттай,
тереңінде жатқан арзу-арманын дос ретінде маған

ақтарып, сартап болған сары уайымынан бір сәт болса да
серпіліп, сергуін үміт етіп, алыста қала бердім.
Кейде өзімше бірдеңе істеп, қолқабыс еткім келетін.
Бірақ, әңгімені қайдан бастарымды білмей дал бола-

тынмын. Бас-аяғы білгісіз бүркеулі шаруаның күн өткен
соң бұлай түйіні шиеленіп, күрделіленіп кететінін кім
ойлаған, төбеден түскендей барып топ етудің ешбір жөні
болай, қарадай тарықтым сол күндерде. Қарамаққа

талайдан жұп жазбай жүрген сырластар емес, арамыз
әлдеқашан ашылып кеткен, ала ауыз жандар едік. Сыр
бөліспеген достықтың достық болып жарытпайтынын
мен сонда білдім. Сол кезде аңғарып, сонда түйдім

көкейіме. Бірақ, одан не пайда, не қайыр? Ең сорақысы,
мен оны немен алдаусыратып, қалай жұбатуды білмедім.
Батып бара жатқан түпсіз қайраңынан қайтіп суырып
алуды ұқпадым... Ең болмаса, сөз бастауға керекті,

қандай жігітке ынтық болып, кімге қол созғанын білсем
ғой, шіркін!.. Одан да хабарсыз едім!
Сол күндері ол маған лапылдаған қызыл өрттің ішінде
жүргендей көрінді. Жападан жалғыз. Кейде қазір де

көз алдыма сол аспандаған алау арасынан елес береді.
Әуелі, айналасын обырлана жалмап, жұтып бара жатқан
жалмауыз от келеді жалаңдап, содан соң, ұшқынды
жалын ортасынан жазмыштың жазуына қарсылықсыз

көніп, сілейіп тұрған досымның сұлбасы барандайды.
Өзін құтқаруды ұмытқан, тұяқ серіппеген, меңірейе
мелшиген күйінде. Иә, оны ауыр азаптан арашалау тек
Жаратқанның ғана қолынан келер шаруа еді. Аңғармай

жүріп шоқ басқан аңқау қызды алғашқы махаббат
сарсаңы солай салабаға салып, қиын шекке жеткізген-ді.
Жағдай шынымен қиын еді. Қиындықтың бір себебі,
тегі, біздің екі дүниеге айналып, бөлініп кеткенімізде

түскен-тін. Анда-санда жанына барып, сөзге тартып,
қызық-қызық әңгімелер айтып, назарын бөлгім келеді-
ақ, бірақ, неге екенін, жолымды әлдене кескестегендей,
тосылып қала беретінмін. Бәлкім, мінезге қанық,

сыралғылық та осындайда адамға тұсау болатын шығар,
ішкі бір бөгетті аттап өте алмай, кідірістеп жүрдім. Не
ол өзі келіп, тіс жарып, тіл қатпады. Кейде отырып,
«қандай құпиялық болғанда да маған айтуы керек

қой... Біз деген доспыз. Ақыл қосуымыз керек. Жаман
болсын дейтін мен жоқ, білгенімді айтып, қолымнан
келгенін жасар едім. Талас жоқ, махаббатта басқадан
қайыр болмайды, дегенмен, сыр бөлісіп, пікір алмассақ,

желкеден басқан жүк сәлде болса жеңілдер еді ғой» деп,
өзімше ренжитінмін. Ал, оның қуаң тартқан жүдеңкі
жүзін көргенде, жүрегімді бір аяушылық билеп, жаңағы
өкпемнің қалай тарап кеткенін білмей қалатынмын.

Сонда барып өзімнің оған бұртия қарауымның орынсыз
екенін, ондай реніштің қолымнан келмейтінін сезіп,
жайыма кететінмін. Содан, тасыған өзен бір күн болмаса,
бір күн арнасын табар деген үмітпен әуелгідей тіс жарып,

тіл қатпаған күйімде қала бердім. Бірақ, кейін байқалған
бір жай оған жіті назар аударуға, көзден таса қылмауға
мәжбүр етті. Тіпті, қарап тұрып алаңдата бастады.
Кейін келе ол сабақтан түсе сала кітаптарын құшақтап

көзден таса болатын жаңа әдет тапты. Содан түннің бір
уағында қайтып оралатын. Қайда баратынын кім білген,
әйтеуір, тым кеш келіп, есіктен мысықтабандап енген
бойда шырақты жақпастан төсегіне шығып, ың-жыңсыз

жатып қалатын. Кейде, тіпті, киімін шешпеген күйінде
аунай салатын. Бұл іс менің көңіліме бөтен бір күдік
кіргізді. Ары қарай жалғаса берсе, түбі жақсылыққа
апармасы анық еді... Басқаны былай қойғанда, ол кешіккен

күні менде ұйқы болмайтын. Іздеу ойымда болғанмен,
қайда барып қарарымды білмей, жолым қиылатын.
Соңында оның амандығын бір Аллаға тапсырып, өз
аяғымен келуін күтіп, жайымда қала беретінмін. Бірақ,

келіп тығылатын Айжанның мына зымыстан араның
сұмдық қорқынышын елең қылмай, аяғын жітірмелете
басып, ұзап бара жатқанына бір тұрып таң қалдым. Енді
бір жағынан, қайтер екен, сонша ақыл-естен айрылғанда,

не істер екен дегендей бір таңсық сезім бүйірімнен
түртіп, қызығушылығым еселене түсті. Ондай кезде
аңырып қарап тұрмақ бар ма, лып етіп ілгері аттап,
аңдып басқан өкше тықырына мөлшермен ілесіп, алға

қарай тартып отырдым. Азкем жүрген соң, үй орнындай
ашық алаңқыға кез болдым. Басқа жолмен келгендіктен
басында аңғармай қалыппын. Артынан бажайласам,
бұл жаз күндері өзіміз жиі соғып, жағалай қойылған

арқалы орындықта көлеңкелеп отырып сабақ қарайтын
саялы алаңқай екен. Сәл артаманнан оқу орнының
жаңа салынған зертханасының ақ ғимараты көрінді
еңсе көтеріп. Артқы қабырғасын бері беріп әлгінде

ғана мызғап кеткендей тына қалыпты. Айжан екеуміз
талай рет келіп, қызық-қызық әңгімемен неше таңды
атырған ыстық жер. Бірақ, бұл жолы оның мұнда неге
қадам тастап, не іздейтінін түсіне алмай, дал болдым.

Алдыда келе жатқан ол алаңқыға өтті де, арғы жақтағы
зәулім үйдің үлкен терезелері анық көрінетін көлденең
орындыққа барып бөксе басты. Сол сәт «ол әлдекіммен
осы арада кездесуге уәделескен болар» деген ой келді

басыма. Ізінше жіті қимылмен тақала түстім де, таяу
маңнан оның әлдебір көрікті жігітпен құшақ айқастыра
қауышуын күттім. Тереңімдегі таса пиғылдың әсері
болар, кенет жүрегімнің өзінен-өзі атқалақтап соғып

кеткенін сездім. Әлден уақыттан кейін әрең басылғандай
болды кеудемдегі бұлқыныс.
Мезгіл зырлап өтіп жатты. Бұл аралықта оны іздеп
келген ешкім болмады. Қарсы алдындағы ақ шаңқан

үйден көз алмаған ол биіктегі жалтыр әйнектерге еміне
телмірген қалпы қыимылсыз отыра берді. Жан-жағына
елеңдеу, жалтақтау атымен болған жоқ. Әлдеқашан
ұйықтап қалғандай, қадаған жағынан қарашығын

мүлдем шығып кеткені көрер көзге ап-анық ұрылып
тұрды.
Бір ауықтан кейін әлдеқайдан ағаш бастарын баяу
тербеп, жапырақтарды жеңіл желпіп жел есе бастады.

Көп өтпей тітіркеніп, өзімнің тоңа бастағанымды сездім.
Күн жылы болғанымен, көкектің соңы – түн салқын
еді. Әлгінде жатақханаға барып, қалыңдау бірдеңе киіп
алмағаныма өкіндім. Дегенмен, бүгін қалайда ақырына

дейін шыдауым керек еді. Соны қаперге алып, тісімді
тісіме басып, соңына шейін төзуге бекідім. Қол созым
жерде отырған Айжанға жаным ашыды. Өйткені, ол да
жалаң болатын, менен арман болып жаурағаны айдан

анық-ты. Бой тітіркеніп, бүрісе түскен бір әредікте, «оны
ертіп кетейін» деген бір ниетке келдім де, артынша өйт-
сем бүгінгі ішкі мақсатымның орындалмай қалатынын,
талайдан бері мазалап жүрген күрмеуі қиын түйткілдің

шешілмей қалатынын ескеріп, табанда айныдым.
Ал, ол болса, былайғы дүниені біржола естен шығар-
ғандай, қараған жағынан жүзін алмаған қалпы отыра
берді. Бет шарпыған шіңілтір сызға, тіпті, елең етер емес...

Содан көп өткен жоқ, ол тосын қозғалып, күтпеген қимыл
жасады. Біреу жамбасына біз сұғып алғандай, орнынан
атып тұрды да, алдына қарай бірнеше қадам аттап барып,
кілт тоқтады. Қарсы тарапқа жалт қарағанда көрдім:

зәулім ғимараттың төртінші қабатындағы көгілдір
перделі терезенің шамы «жарқ» еткен екен. Аржағында
жүрген әлдекімнің кеуде көлеңкесі шырақ жарығында
ары-бері өтіп қалбаңдады. Әлден уақыттан кейін

көлбеңдеген көмескі сұлба бері қарай жақындап келді де,
пердені сырып, артынша терезенің бір қанатын ашып,
білегін созып, еңкейе бере қолындағы әлденені сыртқы
жақтауға қойды. Сәп сала қарағында анық таныдым: ол

бір құмыра жаңа бүр жарған қызыл раушан гүлі еді. Дәл
басып ажырата алмағаныммен, мен бұл істің астарында
үлкен жұмбақ жатқанын айқын аңғардым. Шынымен де,
бұл онша қарапайым іс емес еді. Енді ғана шешек атқан

төбеден түскен ақ сәуленің жарығында нұрға бөленіп,
одан сайын көз тартып, лапылдап жанып тұрғандай
көрінді. Менің ойымша, ол, сөз жоқ, әлемдегі барша
сұлулықты құшағына алған кіршіксіз махаббаттың

жалғыз-­қара нышаны. Сондай бір үзіле үздіккен іңкар
сезімді толық қалпында жеткізе алар айшықты белгі-
тін. Адам баласының барлығы бірдей гүлді сүйеді. Оның
нақты себебін мен анық айтып бере алмаймын... бәлкім,

әдемілігінен шығар... сұлулығынан болар... бірақ,
бұл жолы көрген гүлімнің ынтыққан ыстық көңілді
қарсылықсыз қабыл алған ізгі тілек рәсімі, соның анық
әйгісі еді. Неге олай болғанын кім білген, мен кенет

өз-өзімнен тебіреніп кеттім. Сол аралықта бағанағы
тітіркеніп, қарадай қалтырағанымды ұмытып кетіппін...
Әлден уақыттан кейін өз-өзіме келгенде, қалың ағаш
арасынан шығып, жатақханаға қарай сүйреле басып,

жалғыз келе жатқанымды білдім. Шамасы, әлгінде өз
көзіммен куә болған досымның шын бақытына қуана
сүйінгенде қобалжып, орнымнан тұрып кетсем керек...
Сол түні мен таң атқанша кірпік ілмедім. Менен

көп кейін келген Айжанның да аунақшып ұйықтай
алмағанын сезіп жаттым. Түннің бір мезгілінде ол
қыстығып жылады. Ерен қуанышын жүрегіне сиғыза
алмай, егіле өксіген болар... Артынан көрпесімен басын

бүркеп, дымын шығармай тұншықтырып алды.
Ертесі мен, неге екенін өзім де білмей, бақ арасындағы
әлгі алаңқыға және бардым. Түндегі тәлейлі орындықты
тауып, Айжанның орнына жайғастым. Аяқтың асты ұсақ

қағаз қиқымдарына толып кетіпті. «Жыртылған хат!»
деген ой келді маған.
Күндер тағы да аялсыз өтіп жатты. Бір ғажабы, Айжан
содан бірнеше күннен кейін бұрынғыдай түн жармына

дейін жоғалатын әдетін кілт доғарып, есесіне, күндіз аула
сыртына шығып кетіп, содан кеш бата бірақ қайтатын
басқа бір дағды бастады. Қайда баратынын кім білген,
әйтеуір, бұрынғы түнеріңкі қалпынан бір жазбаған

өткенде көзайым болған істерден кейін жағдайы оңалып,
барлығы орнына келер деген үмітім ақталмады. Іс аяғы
сұйылып, құрдымға кетіп бара жатты. Желкесінен
басып тұратын баяғы зіл салмақ әлі жеңілдемеген болар,

сол сынық, мұңлы кейпінен бір айнымады. Серпіліп,
сергімеді. Мен де таңданыстан ары аса алмай, ала көңіл
халде артын бақтым. Қолымнан өңге келері де жоқ еді.
«Басы ауырмағанның Құдаймен ісі жоқ» деген, тегі,

рас сөз. Біреудің жанын жеген азабын екенші біреу
қайдан білсін... Қанша жақын доспыз дегенмен, мен де
ештеңені анық пайымдай алмадым. Сыртынан бағып
қана уақыт оздырдым. Кейін білдім, осы аралықта

сабақтастар арасына Айжан туралы әр қилы әңгімелер
тарапты. Егіз қозыдай етене екенімізді білгендіктен,
маған батып тіс жармаған сияқты... барлығы күн өткен
соң құлағыма жетті. Сыпсың сөзде тоқтау болған ба?

Ай артынан ашыққа шығып, мәлім болды. Әуелі «оның
жүйкесі тозған, ауытқыған» деген сыбыс мүңкіпті.
Күнде бет көрісіп жүргендер арасында солай деуге де
дәті баратындардың табылғаны ғой... бұған енді не

дерсің?.. Тағы бір ел ақтаған лақпа сөз – таяуда оның
қалалық емхана қақпасының алдынан қара көрсеткені
болыпты. «Неге оқу орнының емханасына көрінбей,
алысқа барады?» деген күдік мазалаған сыңайлы әлгі

секемшілдерді. Онда тұрған не бар екенін, сонымен
байланыстырып, алдыңғы қаңқу сөздердің растығын
дәлелдеп, көз жеткізіп үлгерушілер де төбе көрсеткен
маңайдан. Бұндай кезбе қауесетті нақты біреудің

аузынан естімеген соң, ешкімге тиісе алмайды екенсің...
іштен тынып, шарасыз көндім бәріне. Дегенмен, кейін
Айжанның емхана жақты жиі жағалап, жол тоздырып
жүргенін өзім де байқап қалдым да, қарадай іш жидым.

Жұрт аузындағы жорытпа әңгіменің бекер болмағаны
ғой, сонда. Алайда, менде жеңіл сөзге желп ететін желікпе
әдет жоқ еді. Досымның ол маңға неге із суытпай соға
беретінінің мән-жайын анық білмегендіктен, не дерімді

білмей, демімді ішімде тұншықтырдым. Сұрауға, тіпті,
дәтім бармады. Не деп сұрайсың өзі қам көңіл адамнан.

шекті. Тумысынан тұйық, бұйығы жанның қайғысы
да ауыр болады екен, талай күн есеңгіреп, бас көтере
алмады...
Ойда жоқта бақытсыздыққа тап болып, азап арқалап

қалған адамдағы қайдағы дайындық?.. Айжан ең соңғы,
оқу таусу сынағына қатынаса алмады. Кім болса да,
әлгібір ашық ауыз әулие екен, көп өтпей Айжанның
жүйкесі сыр беріп, айтқан сөздерінен ептеп қалыпсыздық

байқалды. Мұны, әрине, өзі де, былайғылар да білген
жоқ, дәрігер айтты. Қанша дегенмен маман емес пе, жер
түбіндегіні сезіпті...
Жар дегенде жалғыз досыңның, онда да анау-­мынау

емес, бет біткеннің сұлуы, тоқсан қыздық бағасы бар
көрікті жанның аяқасты жартыкеш адамға айналып
қалуы қандай ауыр десеңізші! Мен талайға дейін қа-
былдай алмадым. Көпке шейін сенбей жүрдім. Тек көп

өтпей кейбір шетін қылықтарын өз көзіммен көрген соң,
шарасыз нандым. Қайран ай сипатты Айжан, қайтейін
сені?! Сені ойласам, жүрегім әлі күнге қан жылайды...
ішім удай ашиды. Келер ме екен дүниеге тағы өзіңдей бір

асыл жан!
Тағдырдың салғанына не шара?! Басқа амал болмаған
соң, ұзатпай үйіне хабар салдық. Біржола үміт үзуге
болмас еді, «емделсін, қаралсын... сақайғандай болса,

келесі жылы келіп, емтихан тапсырсын» деді оқу орны.
Соны көңілге медет тұтып, жылап-сықтап аттандырып
қойдық ауылына. Бір өкінерлігі, сол жолғы қимастықпен
айқасқан құшағымыз соңғы қауышуымыз екен... Кейін

хабар алысып, қатынаса алмадық. Қалам алып, хат
жазып едім, жауап болмады. Келесі жылғы емтиханға
келген-келмегенін де білмеймін. Жолға шықты деген
нақты ақпар болмаған соң, ауыл алыс, жер шалғай...

бару да қиын еді. Сол күйі үнсіз кеттік. Дегенмен,
жүрегім бірдеңені сезеді... аржағымда бір үрей бар...
арада қаншама жыл өткен бүгінгі күнде де... бойымды
бір қорқыныш билейді.

ешқашан ұмытқан емеспін. Ұмытпаймын да. Керісінше,
оны үнемі еске алып тұрамын. Өйткені, ол менің жар
дегенде жалғыз досым ғана емес, жалындаған жастығым
ғой... жанып тұрған жас күнім! Сондықтан да, өлердей

сағынып, үзіле аңсаймын. Қауышқым келеді! Досыммен
ғана емес, арман боп алыс қалған жастығыммен де...
бәрімен.
Өткен күндер туралы ойласам-ақ болды, тұтас тұлғасы

нұрдан жаралғандай мүләйім қыздың әсем бейнесі
көз алдыма сүзіліп келе қалады. Уылжыған сүйкімді
қалпында жақындап келіп, жымиғандай болады. Бірақ,
онысы маған бір түрлі өтіріктей сезіліп, сол сәт жүрегім

ине шаншылғандай шанышқақтап кетеді. Артынша өзі-
ме қадалған жәудіреген қос жанардан еңсесін басып
тұрған зілдей ауыр мұң көрем. Содан есіме қай-қайда-
ғылар түсіп, үнсіз отырып, ұзақ-ұзақ қиялдарға шомам.

Аздан соң өз-өзіме келгенде, қарадай егіліп жылап
отырғанымды аңдаймын.
О, қайран, Айжан... қайтейін сені?!..
1988 жыл

Жарық дүние
Мөлдір аспанда қарлығаштар қалықтап ойнаған жаз
күндерінің бірі. Айнала тып-тыныш. Шіліңгір ыстықтан
бас сауғалаған барша тіршілік қашып барып, ағаш

көлеңкесіне тығылып, тыным тапқандай бір күйде.
Емхана ғимаратының үшінші қабатындағы самалдықта
төмендегі гүлтекше жиегінде емін-еркін ойнап отырған
қос бүлдіршінге бағанадан мұңая қарап тұрған сырқат

қыз ту сыртынан шыққан әлдекімнің аяқ дыбысынан
секем алып, әлдене алаңмен артына бұрылды.
Күткен күдігі дәл келді ме, қараған сәтте өзіне таяп
қалған мейірбикені көріп, ұрлығы әшкереленген баладай

өз-өзінен қысылып, аяқ асты қипақтап қалды. Иінінен су
кетіп, төменшіктей берді.

тоқтаған науқас күтуші сәл қатқыл үнмен кіналай сөй-
леп. – Сыртқа шықпа деп қанша рет айтамыз осы?

қарап көзін бір төңкеріп алған дімкәс қыз жанарын
қайта жерге салып. Үнінде кінәсін мойындаған бір сынық
сыңай бар.

екпінімен ауыр зіл тастап. Апшып ашуланбағанымен,
даусындағы қатқыл сыз әзірге жұмсаратын емес.

нып алып. – Әйтеуір көргім келіп тұрады...
Дене әлсіздігінен, әлде айтқан сөзінің ауырлығынан,
жай тұрса да, қарадай өкпесі қысып, ентіге берді.

қызға көзінің құйрығымен қарады. – Далада не бар
екенін білмейсің, тағы келіп сыртқа қарай қаша бересің?
Әлде...
Бүл жолғы сөзін кекесін араластырып айтқанымен,

зілсіз шықты. Алғаш келгендегідей емес, арынының қайта
бастағаны байқалды. Соны сезсе керек, ауру қыз ішкі бір
тілегін айтып, тағы міңгірледі.

сұрана көз қадап, — ...тағы біраз... апатай...
Келіншек үндеген жоқ. Жүзін суыққа салмағанымен,
іле жауап бермей аз-кем бөгелді. Тек сәлден кейін ғана
орнынан қозғалып, қызға жанаса бере, манадан бері ол

ұзақ қадалған төмендегі гүл текшенің шетіне, одан ойнап
отырған сүйкімді балақайларға назар аударды. Үңіліп сәл
тұрған соң:

деді, жұмсақ алақанымен нәзік бойжеткеннің сүлдерсіз
иығынан жеңіл сипап.

түрдым…
Келіншекке жалт қараған сырқат қыздың сүлік
сорғандай қан-сөлсіз қуқыл жүзіне сол сәт тосын бір
өшкін қызыл толқын ойнап шыға келді де, ізінше қайта

өшіп, зым-зия жоғала берді.
Соны байқап қалған мейірбике алдында тұрған қыз
жүзіне әлдене танданыспен үңіле қарады.

жасыра алмаған қалпында аңтарылып.
Бірақ, бұйығы қыз бұғып қалды. Аузымды ашсам,
сырымды шашып алармын дегендей, арық адамдарға
тән ағы көп ала көзін бір төңкеріп, төмен құлатып алды

да, сол күйі үнсіз тұрды. Бұл сұраққа енді қайтіп жауап
бермейтіні сырт әлпетінен анық андалды.
Соны көріп шарасыз қалған ақ халатты келіншек
те бір ауыққа дейін тосылып, үнсіз қалды. Енді қайта

тілге келмес деп ойласа керек, өзінен басқа жан білмес
шыңырау ойға батып кеткен алакөз қыз әлден уақыттан
кейін, әлдененің аяғынан өзін тауып, әлгінде болған
жайды мүлде ұмытып кеткендей, бетіне қайта қарап үн

қатқанда, әжептәуір қуанып қалды. Бірақ қойған сүрағы
кісі ойлағандай оңай болмай шықты.

Қапелімде не дерін білмей, іркіліп қалған мейірбике
күдікті
сүрақпен
қоса

жансебіл
жалыныш
толған
жасқаншақ жанардан көзін тайдыра берді .

алаңсыз бол, – деді соңынан сөз ыңғайын жайбарақатқа
салып.
Бірақ, өз сұрағының жауабын өзі білетін секілді:

кейін. Өз жөнене қарап, көзін қайта әкеліп төмендегі
гүлдік жиегіне салды.

есіркеуіне елең еткен жоқ. Біразға үнсіз қалып, қыбырсыз
тұрды.
Тосын жақындық танытқан бөгде құшақтың қызуы
өнебойына әлден уақыттан кейік өтті ме, кім білсін,

дімкәс қыздың оңған шүперектей қуарған жүзіне о бір
кезде барып тағы бір жылылық жүгіріп, басын көтеріп,
жанындағы мейірбан жамалға қайта қарады.

бұрып әкеткен қыз төмендегі гүл текшесінің жиегінде
ойнап жүрген бүлдіршіндерге үңілген қалпы.

өзінің ішкі сұрағын бөгеп қала алмай тағатсыздана. –
Мен қалай бақыттымын?
Келіншек асыққанымен, әлжуаз қыз асыққан жоқ.
Әлгіндегі салмақты бейнесінен бір жазбаған күйі, аспай-

саспай сөз бастады. Сөйлеп тұрған сәтінде оның аздың
алдындағы жасқаншақ қалпынан тез айнып, кенет басқа
бір сабырлы жанға өзгеріп бара жатқанын тындап тұрған
кісісі ап-анық байқады.

әжем марқұм айтып отырушы еді: “Төмен етек боп
жаралған жандардың бала сүюден артық бақыты жоқ”
деп. Балаңыз бар, сіз бақытты екенсіз...
Соны айтқан науқас қыз назарын жедел төменнен

алып, өзін кұшағына алып тұрған жас әйелдің жүзіне
қадады. Соңынан бүйіріне еркелей тығылып, кеудесіне
басын сүйеді. Көз шарасында мөлдірей тұнған түпсіз
терең теңіз бар еді оның.

* * *
Арада аз өткенде, бағанағы қыз тұрған жерде, төмен-
дегі гүлтекше шетінде бар дүниені ұмытып емін-еркін
ойнап жүрген сүйкімді қос бүлдіршінге телміре қарап

мейірбике келіншек жалғыз тұрды.
Жанарында іркілген жас бар еді оның. Кірпіктеріне
ілініп, саулап кетуге шақ қалып, дірілдеп тұрды мөлдір
тамшылар.

1989 жыл
Құлжа

Бәрі тұтқиылдан басталды. Өмірі болар деп ойламаған
бір тосын жай күтпеген жерден киіп әкетіп, шырқын
бұзды да жүре берді. Жоқ, мәселе шаруа жайында емес.
Екі күн бұрын мойнына алып барған міндетін дер уағында

және тастай қылып бітірген. Пәле басқа тұстан шаң берді.
Тағы келіп, жеті қараңғы түн ортасында.
Күн батып кеткен соң, қайда асығам деп, қона салған-
ды. Сонысы бекер-ақ болған екен. Жатысы жаман болды

ма, түнде жайсыз түс көрді. Содан тынышы қашып,
аяқ асты ту-талақайы шығып, бүлінді де қалды... Ту
алыстан, жер түбінен біреу іздеп келіп тұр екен дейді
табалдырығының түбіне. Сыбысы сонадайдан білініп,

тақала бере тоқтады. Шамалауынша, көптен көрмеген
бір ежелгі танысы. Сірә, қимас жақыны. Жалғыз
кісілік бөлмені жазбай тауып, есігін қағыпты дейді.
Басқалардың естіп қалуынан сақтанса керек, тақтайды

шамалы жасқана, тартына тықылдатады. Жоғалып
кетіп, әлден уақтан кейін қайта айланып соғып, саусақ
ұшымен жеңіл шертеді. Іле қайта алыстайды...
Орнынан тұрып, көрейін деп еді, қозғала алмады.

Басы зіл-батпан болып, жастыққа жабысып қалғандай,
көтеруге әлі жетпеді. Қыбырсыз қалды сосын. Бірақ ішкі
дүниесі астаң-кестең. Дауыл ұрғандай әлемтапыраққа
айналған екен, ұшы-қиыры жуырманда көрінетін емес.

Талайға дейін әуелгі қалпын тауып, сабасына түсе
алмасын анық шамалады.

Күтпеген қонақтың кім екенін қанша білгісі келген-
мен, қазірше мүмкін еместей. Белгісіз бір түйсігімен
соны жұқалап сезгенде, өзеген бір белгісіз өкініш
тырнап, қабағат опыққа салды... Ішкі ымы алдамапты,

сәлден соң әлгі адам кері шегінгендей болды да, бір
басқан, екі басқан қадамы анық естіліп, ақырын алыстай
берді. Тылсым тықырға таусыла құлақ түріп, ұзап барып
үзілуге тақаған тұста, асыға дауыстап, «кімсің?» деп

сұрады. Естімеді ме, ана кісі тіл қатпады. Одан арғыға
төзе алмады, енді қимылдамаса, мәңгілікке айрылып
қалардай білініп, бар даусымен ышқына айғайлады.
Өз үнінен өзі шошып оянды. Басын көтерген бетте

назарын сыртқа аударды. Ешкімнің сыбысы білінбейді.
Жым-жырт. Тыншу түз ештеңе болмағандай мүлгіп
тұр. Лепіріп алған көңілі тынбаған соң, орнынан тұрып,
далаға шықты. Қорқыныштан, әлде басқадан, жүрегі

тайдай тулап, тайсақтай жүріп, жаңағы бір қимас сезім
жетегінде жақын маңды сыдарта шолып қайтты.
Жан пенде көрінбейді. Салы суға кеткендей таусылып,
қайтып келді аздан кейін орнына. Жандүниесіндегі

аласапыранның әлі басылмағанын сонда білді. Аз
отырып, жастыққа қарай қисайып еді, ұйықтай алмады.
Көрген түстің, сірә, бір ишарасы болады, ойына қай-
қайдағылар оралып, маза бермеді. Неге жорырын білмей,

шақшадай басы шарадай болды. Жан түбінде көз ашқан
бір күдік бар. Сол пәле қанша қуса да, кетпеді... қанша
алдаусыратса да, шыққан жеріне қайта кіріп, қалғымай
қойды. Содан кірпігі айқаспаған қалпы көрер таңды

көзімен атырды.
Таңертең ерте жиналып, таяу жердегі бекетке келсе,
көлік әне-міне жүргелі тұр екен, қарғып шықты да,
орнына жайғасып алды. Асығып жүргенде жанын жеген

әлгі «пәле» шамалы ұмытылғандай болған-ды, сөйтсе,
онысы «қалжыңы» екен. Шағын қалашықтан сәл ұзап,
таусылып бітпейтін ұзақ жолға түскен соң, осы сәтін
аңдып жүргендей, қайта сап етіп, түп етектен мықтап

сезгендей қарадай қалтыраған жаман әсерден бойын не
істесе де ажырата алмады. «Түс – түлкінің боғы» деп
жұбатты бірде өзін. Шамалы алданыш болғанымен,
біржола тоқтау сала алмады. Қауіп-қатер елесі қағына

анталайтын күмән көлеңкесін одан сайын қалыңдатып,
бүйірінен түрткіледі де отырды жеткенше.
«Әйел адам болса керек» – деді бір кезде ішінен,
түндегі құдық түбінен естілгендей сырлы тықыл, еппен

басқан жеңіл аяқ дыбысы тура қалағының түбінде қайта
жаңғырып. «Кірмей кеткені жаман болды» деді сосын,
неге олай дегенін өзі білмей. Бажайлап қараса, түс деген
де қиын екен. Ғайыппен тілдескен бір ақыл жетпес

тылсымы бардай. Соны осы күнге келгенше байқамаса,
кісіні қараптан-қарап тұрып сарсаңға салған мына
құдіретіне тап келгенде, құйрығына шала байлаған шу
асаудай, қайда қашып құтылып, кімге барып араша

сұрарын білмей, алақтап бітті!
Өрт сөндіргендей боп келе жатқан осы түріне қарамай
аржағында бір сақтығы да бар ұмытылмаған. Өз жайы
өзіне мәлім ғой, алау-далау боп апшыған халін аз да болса

тежеп, сабырға шақырған болады дамыл-дамыл. «Бұдан
ары тереңдеуге болмайды» деп қояды өзіне-өзі ескерту
жасап. Соның арқасында есін жоғалтып алмай, жол бойы
сергек отырды.

Қалаға таяй бергенде қырсыққандай күн бұзылып,
сіркіреп
жаңбыр
жауды.

Аяғы
созылып
барып,
сылбыраған ақ жауынға ұласты. Иінді баса салбыраған

салыңқы ауа райынан онсыз да жетісіп келе жатпаған
адамның жағдайы тіпті де ауырлай түсті. Көз алдын
тұман, көңілін мұң жапты. Сөйтіп жүріп жетті-ау бір
кезде, үзілер уаққа шақ қалғанда бекетке келіп кірді.

Көліктен түсіп, төтелете мекемеге қарай тартты. Іздеген
есігін тауып, ішке енді.
Орнынан шұғыл көтерілген бастық құшақ жая
қарсы алды. Сағынғаннан емес, әрине. Сірә, тапсырған

жұмысының маңызы осығын мәжбүрлеген.
Алаң көңілмен бар-жоқты баяндап болып, қайта
сыртқа беттеді кешікпей. Шығып бара жатып:

табалдырық түбінде іркіліп.
Алғашқыда аса мән бермей:

тоқтатты есіктің көзінде. – Рас, бір қыз іздеп келген.
Ұмытып барады екем... сабақтас едік дейді. Өзі Үрімжі
жақтан болса керек. Жұмыс бабымен осында жүргеніне
біраз болыпты.

«Бәсе! – деп күрбір етті ішінен. – Жүрегім осыны сезген
екен ғой, бейшара!». Сол аралықта бастықтың тағы не
айтқанын естімей қалыпты, одан кейінгі бөлегіне мұқият
зер салды.

ты, – деді төрде отырған ет-жеңді жігіт ары қарай. –
Бекер істегеніне өкінді, мұнда ерте келгенмен, жүздесуді
кейінге қалдырған екен. Сенің бүйтіп іссапарға кетіп
қалатыныңды қайдан білсін... Естігенде, өңі бұзылып,

мен. – Әй, бірақ, кетіп қалды ғой деймін. Кеше кешке
таман тағы келген... сонда, «Ертең түске дейін келіп
қалар» деп едім, күте алмайтынын айтты. Жаңылмасам...

міне, тиіп тұр ғой іргеде.
Есіктен шығып жүре берді. Өз бөлмесіне кіріп,
оны-мұнысын қойды да, бірден әлгінде аты аталған
мейманханаға қарай тартты.

Мекемелері орналасқан алып ғимараттан ұзай бере
мана естігендерін қайта бір ой елегінен өткізді. «Сол
екен» деп тұжырды артынша. Бұл қазір ғана түйген
түйін емес, бағана, күтпеген хабарды естіген алғаш сәтте-

ақ тоқтаған байламы болатын. Келген кісінің кім екенін
сонда-ақ тұспалдап үлгерді. Әуелгіде әнтек тосырқап,
сенгісі келмегенмен, артынан бастығының әзіл-қалжың-

еткен жаңағы қимастықтан қонақүйге қарай сүйреп келе
жатқан көмескі жіптің шірене созылғанмен, әлі толық
үзілмегенін шамалады. Солқылдай ширығып тұрып
алды соңыра да. Тастай жабысып, тіпті, жіберетін емес...

Бордай езіліп, босай берді
Алға қарай аттап барып тағы іркілді. «Мүмкін,
кетіп қалған шығар.. – деді ізінше бос кеңістіктен тал
қармаған адамша жоқтан ілік іздеп. – Жай барып, көріп

келгенде тұрған не бар» деді артынан жүгі қайта кері
ауып. «Ақыр тәуекел еттім, орта жолдан қайтпай, не
де болса, бара көрейін. Бәлкім, жай, бір көмегім керек
боп іздеген шығар. Жігіт басыммен қол ұшын бермей,

бас сауғаласам, әлсіздік болар... қайта, білсін, кезінде
жетпеген қадірімді – деді сәлден соң алған бағытынан
мүлде айнып, – Кетсе, артына хат-пат қалдырып кеткен
шығар, бар болса, оны көрейін... жоқ болса, тағы бір жөні

болар».
Әлден уақыттан кейін өзінің мейманханға қарай
беттеп келе жатқанын аңғарды. Жаңағы бер күдіктен бе,
бастағыдай алып-ұшып асыға қоймады. Мезгеулі жерге

жетіп, ат шаптырым аулаға кіргенде бойын басқа бір
батылсыздық буды. Себепсіз жасқанып, тайсақтай берді.
Сонда барып шын өкінді. Келгеніне емес, өзі де білмейтін
белгісіз бірдеңеге. Қайтерін білмей, қайқалақтап аз

тұрды да, табалдырықтың түбінен кері бұрылуды жөн
көрмей, шамалы дәт бекітіп алып, ішке енді. Сол арада
тақ бір қадала қараған қалық қарашықтың сұғында
қалғандай, байыбына барып болмас бір қолайсыз күйге

түсіп, берекесі қашты. Тартына ілгерілеп, қызмет көрсету
үстеліне таяды бір кезде. Қонақүйлердің қашанда ізетті,
иіліп-бүгіліп үзіле жаздайтын ибалы қыздары орнынан
ұшып тұрып, екі бүктеле қарсы алды жеткен бойда.

дейді, – деді үзіп-үзіп.
Назарын іле төмен аударып, алдындағы дәптерін
парақтаған әдемі қыз:

бөлмелерін өткізді. Кеткендеріне төрт-бес сағат боп
қалды, – деді ап-анық қылып. Соңынан тағы да сұрау
бар ма дегендей көзін үлкен ашып, бажырая қарады. От
кірпіктердің қарып алар ұшқынына шыдамай, жанарын

тайдыра берді ізінше.
Алғашқыда «үһ» деп дем алып, өзін тым еркін,
жайлы сезініп еді. Артынша желкесінен түртіп, осында
дедектетіп

қуып
келген
белгісіз
дәменің

ақталай
қалғанына өкініп, ептеп жайсызданғандай болды. Арасы
толық ашылмаған тағы бір екіұдай хал. Болған жайға әрі
қуанып, әрі опынып, әрі-сәрі күйде кері бұрылған-ды.

жеткен.
Құлағына соның арасында үйір боп қалған ашық үннен
анық таныды, өзін шақырады. Ілінбей кері бұрылды.

ғына шын қысылған қыз ыңғайсызданып. – Жаңа
ұмытып кетіппін. Араларындағы бір қыз ең соңынан
аттанған. Шығарында «іздеп келген біреу-міреу болса,
бере саларсың» деп бір хат қалдырып кетті. Бәлкім, сізге

шығар?
Соны айтқан әсем күтуші манағы сұраулы әлпетпен
тағы да үнсіз тергеп сүзіле барлады.

Ерте білгенде, алмас едім...
Шамалы ойланып қалған даяшы ақыры бір шешімге
келгендей қолындағы жұмбақ сәлемді бұған ұсынды.

берерсіз, – деді ізінше батылдана сөйлеп. – Менше,
сіздікі. Ішім бірдеңені сезіп тұр.
Хаттың қабын жыртып, алғашқы сөздерді оқығанда,
қос өкпесін қысқан құтырық қуанышын баса алмай,

Рақмет сізге!
Ойламаған жерден біреуді мәз қылып, бағын жандыр-
ғанына риза болған қыз:

Қақпадан ұзап шыққанша тағаты таусылып, шыдамы
сарқылып бітті. Қалтасына бір уыс шоқ салып алғандай
қолайсызданып, құтылғанша асығып, дегбірі қашты.
Жүре көз салуға тағы қимады. Асықпай, әр сөзіне мән

беріп, түсініп оқу керек қой мұндай хатты. Қырсыққанда,
оған қажетті орын таппай, тағы біраз жол басты табан
ауыртып.
Алдынан кездескен кезекті көшеден өтіп еді, қала

халқының демалуына арналған кішкене алаңқы бар
екен – жайқиып қарсы шықты алдынан. Соның орта
бөлегіндегі дөңгелек хауыздың маңына жеткенде ғана
ептеп жаны кірді.

Бірақ, бұл сәттік қана жайлы көңіл күй екен. Назары
қайта жұмбақ сәлемге ауып, «Не жазды екен?» дегенді
ойлағаны сол, кенет жүрегі қағып, қараптан-қарап
берекесі кетті. Бойын бір батылсыздық жайлап, әрі-сәрі

болып, ентігіп тұрып қалды. Жабысқанына талай болған
сол баяғы жалтаңқой жасқаншақтық. Алынбас қамал
болып тағы да алдын кестеді, міне. «Күтпеген бір жайлар
жазылып, күмірең қапсам, қайтем?» – деген сақтығы еді

онысы. Аузы күйген кісінің қолына шыны алса болды
айналып соға беретін қашанғы шүбәсі. Зәрлі сесі жер
түбінен зәресін ұшыратын суық күдік. «Енді омақассам,
қайта оңшалмаймын ғой... – деді ішінен қатты уайым-

дап. – Енді қайттім... енді?!. »
«Әлде әлгі саябаққа барып кішкене демалып, әлденіп
алып, асықпай оқысам ба екен?» деді артынша тағы бір
жырынды ой киіп әкетіп. Иә, кішкене сергіп алса, жаман

болмас еді. Жаны да қалап-ақ тұр соны. Бірақ, онда
жеткенше қай уақ! Аралық талай жер, әбден ширығып
алған шыдамы жетер ме оған? Қиын... бірдеңе деу
қиын... сірә, жете қоймас... Одан да жанқалтасына кіріп

алып, жанын алып бара жатқан мына пәледен бірдеңеге
ұрындай тұрғанда құтылғаны, басын арашалағаны жөн.
Оңы – осы. Тегі, осыдан артығы жоқ.
Осы байламға тоқтап, шұғыл тұншықтырып кеткен

соқпа қиялын жиып алып, жан-жағына қараса, міне
ғажап, қашан екені белгісіз, мана кездескен гүлді
алаңқыдағы биік ағаштар арасына орнатылған ұзын
орындықтың біреуіне келіп жайғасып алыпты. Бірақ,

бар дүниенің шешуі болып қалтасында жүрген жұмбақ
хатты әлі ашпапты. Шарқ ұра іздегенінің соның ішінде
жатқаны жадына енді түсіп, жалма-жан жанын сипап,
керегін іздеуге кірісті. Жаншығында жатса да, жағдайын

кетіре берген осы бір жайсыз «пәледен», қалайда бетпе-
бет келіп, жөнін білмей, біржола құтыла алмасын
анық біліп, тосын тәуекелге бел буды. Сол екпінмен
шөнтегіндегі қызуы қайта бастаған бүктеулі қағазды

алып, жүрексіне үңілді.
«Қадірлі Сәулет!.. » деген сөзді көрді әуелі. Құлағының
түбіне келіп әлдекім жұмсақ сыбырлағандай керемет
әсерге бөленді сол сәт. Етене үн. Үзілме дем. Баяғыда

болған бір таныс жағдай лезде келіп қамап алғандай күй
кешті ойда жоқта. Ертеде бастан кешкен бір барақатты
уақыттар өтіне қайта сүңгіп, ендеп еніп бара жатқанын
шамалады артынша. Бұйымтайсыз бөгеліп, әнтек іркіліп

қалған жанары алға жылжып еді, мынандай сөйлемдер
тізбектелді тіке жан түбіне ұрылып. Естен кетпес
ерекше қолтаңба, сүйікті жазу. Ай-шайға қаратпай сол
сиқыр сүйрей жөнелген-ді өткен шақтар аясына қарай

қалқытып.
«Қабірлі Сәулет! Құдай айдап, тұрып жатқан
қалаңа келгенде, өзіңді көрмей кетуді ыңғайсыз санап,
көлденеңдеген барша кедергілерді жеңіп, іздеп едім, ішкі

жағымда қараталасқан тағы бір тілегім орын болды
ма, кездесе алмадым. Келіп қалар деген бір өшіп, бір
жанған әлсіз үмітпен күтіп едім, қырсыққанда, о құрғұр
да ақталмады. Үлкендер үнемі айта беретін «нәсіп

болмады. Жұмыс бар, кесікті мерзім бар дегендей...
аттанып барамын. Сау бол! Келесіде бір сәті түсер!
Оған дейін көрер күніміз жарқын болсын!
Білмеймін, келіп түскенше ештеңе ойламаған секілді

едім. Табаным сен таптаған топыраққа қалай тиді,
солай «бұзылдым». Көргім келді. Не деп іздеп барам деген
сұраққа жауап таппай, көп қиналдым. Ақыры қанша
дегенмен бір білімжұртында оқыған сабақтаспыз ғой,

жолыққанда тұрған не бар деп шештім.
Шынымды айтайын, барып, жоқ екеніңді білгенде
қатты қуандым. Бірақ бұл уақытша ғана шаттық
екен. Ертесі таңертең көңілім қайтадан құлап, ауды

да тұрды сенің мекемең жаққа қарай. Өмір қандай
қызық! Кісінің өзін-өзі түсінуі мұншама қиын деп кім
ойлаған, тірлігімнің жаңа бір тылсым бетін ашқандай,
ештеңенің байыбына бара алмай, дал болдым. Сол әңкі-

тәңкі күйімде аттанып барамын.
Келмеген соң, кеше түстен кейін билет алуға
қатынас бекетіне барғам. Шаруамды бітіріп, қайта
шықсам, шайдай ашық күн аяқ асты бұзылып, далада

сіркіреп жауын жауып тұрыпты. Мен еріксіз өзіңмен
алғаш кездескен жаңбырлы күнді есіме алдым. Араға
талай жылды салып қайта тіріліп, әдейі қайталанып
жатқандай еді. Айнымаған сол шақ... дәл сол кездің өзі.

Тек орнымыз ғана алмасқан. Білесің бе, онда мен көлікте,
ал сен болсаң, мен әзір тұрған ашық далданың астында
тұрған едің...»
Неге білмесін! Сондай да сұрақ болады екен, тәйірі?

Одан да сонда не болып еді, сен не күй кешіп тұрып
едің деп сұрамай ма? Жадында берік сақталған ондай
мезеттер өмірінде көп болмаған шығар, дидар ғайып
таныстық күтпеген жерден басталып жүре беріп еді-ау

онда. Әлдекімді тағатсыздана күтіп қатынас бекетінің
алдында тұрды осыдан талай жыл бұрын. Өзі үшінші
курс студентті болатын.
Кезекті бір автобус ыңырана келіп қақпадан кіргенде,

жоғы, кім де болса әйтеуір бір талапкер келсе екен деген
жалғыз ғана тілік болды аржағында. Себебі, құры алақан
қайтпай, артына біреуді ала кетуі керек еді. Бар болғаны
сол. Бұлжымас тапсыпма емес, өз ішкі қалауы солай-

тын. Адам деген бұл жаратылысты қойсаңшы, кейде
жоқты жонып өзі жасап алып, артынан өзі азапқа түседі
ғой... мынау да сондай бір артылмаған міндеттен туған
көмескі салмақ еді. Таң атқаннан түс ауғанға дейін күте-

күте ешкім төбе көрсетпей, әбден күдер үзуге айналғанда,
қолдан тұтатып алған соңғы үміттің сөнуге беттеген
тұсы-тұғын. Сол құрғыр бір өшіп, бір жанып лыпылдап
тұрғанда, ашық дарбазадан тағы бір көлік көрінді

найқалып. Алдынғы жолғылардай тұра жүгірмей, бұл
рет сабыр сақтап, соңын күтті. Ырғала түсіп ішке кірген
біріне бір, екісіне екі далықтап, әбден көңілі қалған-ды.
Осы кезек тыртысып, орнынан тапжылмады. Бірақ, бәрі

бір, тереңінде тау теңселтіп, орман шулататын ұлы дауыл
оянып келе жатты лықсып. Енді қайтеді, оңай дейсің бе,
он неше сағат бойы қыбыр аңдып, еріккен жолаушының
бәріне көз сату деген. Аз болмаса, қолды бір-ақ сілтеп

кетіп қалуға тақау еді. Жол қарағанда тыным тапай
талыққан аяқтың ауырғанынан бұрын, әлденеге асығып
алақтап біткен көңіл жаман ба деді. Мұнысын білген кім
бар, осы жолы бәріне әбден көз жеткізіп, екінші қайта

келмес болып, тас түйін бекіді.
Соның арасынша болған жоқ, бауыры жер сыза
жылжыған бітеу машина сүлдерін сүйретіп келіп,
ыңырана тоқтады. Қасарысып қозғалған жоқ. Есік

ашылып, ілесе жұрт жапа-тармағай ақтарылды сыртқа
қарай. Сонда көрді. Терезеге тақау отырған қыз бала әлі
қыбыр етпей өзіне қарап қатып қалған екен, жанарлары
тоғыса кеткенде, ескі танысын ұшыратқандай жылы

жымиып
күлімсіреді.
Ұзақтыкүн
күткен

кісісінің
келгеніне еш күдігі қалмай, сіркіреп тұрған жаңбырға
да қарамай, алға қарай ұмтыла берді. Босағаға жеткенде
шарасыз бөгелді. Шығар ауыз әлі босамаған екен. Аз

қолын созды. Сөмкесін алмақ еді, бере қоймады. Саусақ
ұшымен нұсқап, төбені көрсетті. Демек, жүгінің жеңіл
болмағаны. Іле жауыннан басын алақынымен қорғалай
жүріп артқа өтті. Төбеге шығар саты бос емес екен.

Бірақ онда көтерілудің қажеті қалмапты. Бар дүниені
сондағы бір жігіт бір-бірлеп алып беріп жатыпты. Соңғы
жүктер қалғанда аспаннан төгілген мөлдір тамшыларға
бетін төсеп, алақанын ұзатты өрге қарай. Біразға дейін

саусағына ештеңе ілінбей, малмандай болды. Сөйтіп
көкке қарап емініп тұрғанда тиді-ау келіп қол ұшына
бірдеңе. Ала беріп, оңайға бой бермейтін салмақты зат
екенін шамалып, астынан тіреп тұра қалды. Соңыра

оңшалып, иығына жеңіл қондырып алып, далдаға қарай
жүгіре жөнелді. Әлгінде бір назар аударғанда көзі бал-
бұл жанған жанарлы бойжеткен өзін алыстан бақылап,
бағып жүргендей болып еді, тапырлай басып қалқаға

жерге қоя беріп.
Қолының сыртымен аузын басып, даусын шығармай
күлген қыз:

Сізді артық қинап қойдым-ау деймін, – деді жасқанбай
қарайтын өжет жанарын тайдыра беріп.
Өзі сілтеген шоқпардың айланып келіп өз шекесіне
тиетінін қайдан білген, жағдайсыз қысылып, желкесін

қасыды. «Жігіттер қыздар үшін қиналуға жаралған ғой»
деген болды артынша қосыла күліп. Тапқыр жауабынан
оңай шағылатын жаңғақ емес екенін аңғарды. Бір жақ-
сысы, ашық екен, алғашқы тіл қатысудан-ақ бөтенсімей,

жақын тарта, жанасып кетті.
Сөйтіп тұрғанда қастарына үсті-басы су тағы бір жігіт
келді жақындап. Жазбай таныды, әлгінде көлік үстінен
көрген елпек жан. Таяй бере қолдарын қолтығына тығып

жіберіп, сүйкеп-сүйкеп алып, «Жарқын» деп алақанын
ұсынды. Бұл да өз атын айтып, таныстық білдірді.

Іш абыр-сабыр екен. Кісі тым көп емес, бірақ,
әдеттегісіндей болмашы дыбыс зорая жаңғырып, құлақ
тұндырып тұрыпты.

ауыр жүк түскендей жеңілдеп. – Мен өз жолыма кете
берейін. Университетке бүгін жетпесем болмас. Онсыз
да кешігім қалдым. Жолда болған жайларды айтып,
түсіндірермін. Ал онда, – деді сосын орнынан тұрып,

енді көп аялдамайтын сыңай танытып. – Мен жүрейін.
Мына жаңа студент саған аманат, – деді қасында тұрған
қыздың қарқасынан сипап. – Мен аз күннен кейін барып,
хал-жайыңды білем. Берген уәдем бойынша, апарып

салуым керек еді, оның қажеті болмай қалды. Алдыңнан
адам шығыпты. Бұдан артық не керек саған... Жә, онда
сау болыңдар! Жақын арада жақсылықпен кездескенше!
Керек-жарағын алған Жарқын кідірмей жүріп кетті.

Екеуі қалқайып қала берді артында. Аралықта бір
қарағанда, кыздың әлденеден алаңдап, жапақтап тұр-
ғанын көрді. Аздың алдындағыдай жайраңдамай, қа-
бағы салбырап, бұға қалыпты. Студенттердің алғашқы

жылы әлдекімге қарайып еріп келіп, одан аяқ асты ірге
бөлгенде, далада қалғандай қамығып қалатынын өз
тәжірибесінен жақсы білетін бұл тырыс етпеді. Өте-мөте
осындай межелі жерге жетпей, орта жолда қалғанда

қиын. Жас қалалықтың жағдайын іштей сезіп жымиды
да қойды.
Келісім бойынша, оқу орнына хабар салып еді.
Көліктері ілінбей жетіп келді. Ол-пұлдарын тиеп алды да,

жаңбыр әлі басылмағандықтан, жүргізушінің жанына
екеуі қатар жайғасып алып, жаңа мекендеріне қарай
алып ұшты.
Өзін күтіп алуға келгенін қайдан білгенін таба алмай

білді. Сөйтсе, өзі аңғармапты, әзір қайда қалғаны
білгісіз, алғаш көргенде қолында оқу орнының аты
жазылған тақтайша болыпты. Жақынын ұшыратқандай
қадала қалғанының себебі сол екен. Артынан барып есіне

түсті, рас болатын. Келгендерді өкшелей қуып, бірінен
бір, екісінен екі сұрап, әбден шаршағанда жасаған
соңғы айласы-тұғын. Ақырғы есепте, пайдаға асыпты.
Соның арқасында, жалғыз болса да, жас балаға қолғабыс

жасап, қонақ алып барады артына. Алда-жалда жолдары
тоғыспай, ана жігіт алып кетсе, не бетін айтар еді, өтініш
білдіргендерге. Құдай сақтапты одан! Айтпақтайын, әлгі
жігіттің қыз ағасының досы екенін, неше күндік сарапда

селбесіп бірге келгенін, орта жолда көлік бұзылып, бір
күн кешіккенін де сол екеу-ара әңгімеден білді.
Естен кеткісіз ақ жауын сылбырады да тұрды жет-
кенше. Машинаның алдынғы әйнек сүрткіші екі жаққа

кезек айланып, төбеден аққан жайылма суды қос тарыпқа
тынымсыз сыпырумен болды. Қарсыдан ұрған құлама
жаңбырға қасқая ұмтылып, жүрген сайын екпін алып,
сыдыртып келе жатты жүрдек көлік.

Ал осы, көзбен көрген, көкірегіне бекіткен жағымды
жайды, ұялмай, есіңде ме дейді! Тапқан екен ұмытшақты!
Ол қалай өше қалмақ тас жадысынан оп-оңай!
Соңына тастар лаңынан қашып, ойлағысы келмейтін

өткен оқиғалардың өтіне кіріп, өзі байқамай, ендеп еніп
кеткенін артынан біліп, адасып қалған жанарын қайта
апарып қолындағы хатқа салды.
«Қайтар жолда, таяу болғандықтан әрі, алғаш келуім

ғой, маңайды көрейін деп, жаяулай тартым қонақүйге.
Сірә, әлгіндегі сезімнің әлі тарқамаған әсері, қасымда
көрінбей сен еріп келе жатқандай болдың...».
Не деп кетті мынау? «Еріп келе жатқандай болғаны»

қалай? Мен қайтарда қасынан бір елі де ажырамай,
университтетке бірге бардым ғой. Иықтасып қатар
отырдық.
Жанымызда

иненің
жасуынан
өткендей
самдағай шопыр болды қутыңдаған. Көлік тасқыны

шыбын-шіркей қуалады да отырды төрт дөңгелегін.
Өтірік пе осы әлде?
Машина келіп, сырттан озандап хабар бергенде, төпеп
тұрған жаңбырдың астында ары-бері жүгіріп, жүктерді

тасып едім, соның арасынша малшына су болыппын.
Артынан ішке еніп жайғасқанда, бойымдағы ылғалдан
тітіркеніп, мазам кетті. Соны байқаған болуың керек,
қалтаңнан маған әдемі беторамал алып бердің. Әуелі

маңдайымды сүртейін деп шекеме апара беріп едім, кенет
танауымды керемет бір жұпар шарпыды тұшындырып.
Шаршы шүперекке сіңіп қалған иесінің исі екенін біліп,
қанша аясам да, су сорғалап тұрған кекіліме басып,

самайыма қарай сыпырдым. Көз шұңқырыма кіріп,
кірпіктеріме ілініп қалған мөлдір тамшылар демде
айығып, қарсы алдым аршылып жүре берді. Бірақ
арқама жабысып қалған шыт жейдем жауырынымды

қарып, әлі жиіркендіруде еді. Тек әлден уақтан кейін
барып етім үйренді, әлде шылқыған дым дегдіп кетті,
өзімді еркін сезіне бастадым. Дегенмен, көп өтпей оң
қапталымның от болып ысып бара жатқанын сездім.

Ары-бері ырғалғанда ыйықтарымыз тиіп кетіп жақын
отырған сенің бойыңнан тараған өрт-жалын екенін тағы
бір жанасқанда аңдап, олай қарай ендігәрі қисаймауға
бекідім, келесі бетке сырғыдым. Қайда... жол ыңғайы

оған ырық бермеді. Алдыдағы шабандардан шаужайлай
озып, жұлқына жүйткігенде, екі шетке кезек теңселген
иініміз еріксіз тоғысып, түйісіп қалып отырды. Одан ары
да жел шайқаған шынардай жығыла толқып, қызуы еттен

өтіп, сүйекке жете бастаған қақтама «қозға» қайта-қайта
қарылып, дамылсыз қақталумен болдым жеткенше.
Сол аралықта тізгін ұшымен тызғитып келіп те
қалыппыз межелі жерге. Қағынған жігіт тежемді оқыс

басқанда жеп-жеңіл көлік сырғып барып мөлшерлі
тұста тұра қалды төрт тағандап. Шәксіз шеберлік. Соны
көрсеткісі келсе, мақсатының орындалғаны. Бағанадан
онсызда мәз емес жағдайымды одан сайын ауырлатып,

шектен аса бұлғақтап, саған қарай ығыстарып келе жатыр
еді, тұмсықпен тіреле барып тоқтағанымыз сол, көзін
қысып, бармағын көрсетіп қойды. Не демек болғанын
анық түсіне алмасам да, езу тартым шығуға ыңғайлана

беріп.
Табанымыздың жерге тигені сол, төрт дөңгелек бірдей
айланып, құйындата жөнелді қайтадан. Осы адамдарға
не керек екенін түсінбей, біз қалдық артында аңырып.

Құйын-перен зымыраған күйі көзден ғайын болды бір
демде. Сәлден соң барып бір-бірімізге қарап күліп алып,
біз де ұмтылдық есікке қарай жүктерімізді көтеріп.
Содан екі елі ажырамаған қалпы тұратын бөлмеңе

орналастырып қойып бірақ шықтым сыртқа... Сөйтіп,
жанымды жалдап, жанталасып жүрсем, енді келіп «бірге
келе жатқандай болдың» дейді ғой ұялмай...
Шалқып кеткен қиялы осы арада бір үзіліп, өз-өзіне

келді. Іле не істеп отырғаны түсті есіне. Әлдеқайда
қаңғып кеткен қарашығын алып қайта апарып хатқа
салды қолындағы. Маржандай тізілген әдемі әріптерді
сонда барып анық көріп, сыдыртып қуа жөнелді ары

қарай.
«Ұзамай сірке жаңбыр себезгілеп барып басылды.
Сірә, біржолата тоқтаған шығар, біразға дейін қайта
айланып соғар қауіп байқалмады. Аяңдап келе жатып,

жағалата жан-жағыма қарадым. Бұрын көрмеген жер,
бейтаныс орта ғой. Еш жақындық білінбеді. Қанша
ойласам да, сенімен бір байланысы барын көз алдыма
елестете алмадым. Болмаса, жұмыс орның тиіп тұр

ғой іргеде. Осы арамен талай жүргенің, талай рет
өткенің еш күмәнсіз. Солай бола тұра, мен өзімді сенің
осында өмір сүріп жатқаныңа сендіре алмадым. Ілкіде
аяқ баспаған бөтен мекен жатырқатты ма, білмедім,

арамыз сұмдық алыстап кеткендей сезілді маған.
Ешқашан кездеспеген, жолықпаған сияқтымыз».
Жоқ, жаңылып отырсың, жарқыным, біз кездескен-
біз, қайта жүздестік. Алғашқы таныстықтан кейін

Бойыңдағы өзгерістің үлкен болғаны сонша, мен
әуелгіде сені танымай қалыппын. Бәлкім, сәп салмадым,
университеттегі бірінен-бірі өткен сұлу сылқымдардың
қайсысына көз тоқтатып, қай бірін түгендеп үлгіресің,

жаныңнан байқамай жанап өте шығыппын. Бірдеңеден
құр қалғандай өзім де есіктен ентелей кіріп едім, сол
екпінмен оза барып тұстарыңнан ұзай бергенде байқадым,
босағаның түбінде ұйлығысып екі-үш қыз тұрыпсыңдар.

Бастарың түйісе жаздап, бір-бірлеріңе әлденені сыбыр-
ласқандарынды көзім шалғанмен, сөздеріңді ести алма-
дым. Тұра қалып кері бұрылуға тағы дәтім бармай,
іркіліп барып, ілгері басып, жылыстай бердім бет алған

жағыма. Сол күйі барып, орнымды тауып, орналасқам.
Тынши алмадым. Соңымнан біреу әлі көз алмай қарап
тұрғандай болып, әлдекімнің сұғында қалған бір сезік
маза бермеген соң аңдаусыз бұрылып, босаға жаққа

қайта қарағам, сонда көрдім, өзіме бір жылы шырайлы
таныстық білдіріп бағжия баққан үлкен көздерді. Соңыра
анық шырамытып, орнымнан кенет көтеріле бердім.
Сенің есіңде қалмаған сияқты, ол сен оқуға түскен

жылдың ең ақырғы күні, келе жатқан жаңа жылға
арналған думанды сауық кештің әне-міне басталар
қарсаңы болатын. Соңғы отыз күн бойына демалмай
дайындалып, титықтап зорға жеткен мәреміз еді.

Әр факультет өзінше әзірленіп, әр топ өзінше жанта-
ласқанмен, қорытынды ойынды осы түні бірігіп өткізбек
едік. Сондықтан, бір-бірімізбен соңғы сәтте ғана жол
түйістіріп, тұтқиыл тоғысып тұрған түріміз-ді.

Тамашамыздың таңғаларлық болар түрі бар. Алғаш-
қы адым жаман болмай шықты. Табалдырықтан атта-
ған жерде таңғажайыптың басталып жүре бергенін көр-
мейсің бе? Қарсы алдымда өткендегі ауылдан жаңа

келген қарапайым қаршадай қыз емес, есейген, бойын
түзеген, түзеп қана қоймай, елден артық кейбір тұрық
ерекшеліктерін тап басып танып, оны орнымен жетілдіре,
оздыра түскен, ойын кезегіне қазір шығып кетуге тас

қол созымда уылжып. Бір басып, екі басып жақындай
бердім. Қуанышты едім. Шат едім.

әлде мені қайта кездестіргеніңе масайрап тұрғаныңды
білмедім. Бір жақсысы, ортамызда ешбір тосырқау
болған жоқ. Қолымды ұсынғанда, жұқа қолғап киген
алақаның уысыма түсіп, жақындық сездіре шамалы

қысып қойдым. Саусақтарың сондай майысқақ, жұмсақ
екен. Үзіле жаздағанына қарамай, бір түрлі етене сезілді.

Көріп тұрғам, сахна қажеті үшін киіп алған үлбіреген
пәлені жөпелдемеде шеше қою оңай шаруа емес еді. Оның
үстіне, шынтақтан аса барып жығылған ұзан болса, не
істейсің! Ыңғайсызданып керегі жоқ еді.

аралас сәуле шашыраған жарқын жүзінді маған беріп.
«Сіздің сағынып жүргеніңізді білмеппін» дейін деп бір
оқталдым да, мұндай әзіл айтуға әлі ерте екенін ескеріп,
тіл ұшыма үйіріле қалған сөзді қайта жұттым көмейіме.

ақталған болып.
Кішкенеден кейін жанындағы қыздар әлдене сылтау
айтып, сытыла берді де, босғада екеуміз қалдық ашылар
алдындағы бар адамның назарын жаулап алған сахнаға

қарап. Иықтаса жақындап, қатар тұрдық.
Ұзамай концерт басталды. Сонда барып әлдеқайда
асыққандай мазаң қашып, сипақтай бердің. Сәл кейін,
кететініңді айтып, рұқсат сұрадың. Жылы орнымды

жаңа тапқандай жайланып қалған мен, осы рақат күйімді
бұзғым келмей, қимай қарағанда сенің бұдан ары бөгеле
алмайтыныңды айқын аңдадым.

буып.
Сен қалықтап кете бардың. Етегі жер сызған қынама
бел ұзын көйлек сымдай тартылған сұлу келбетіңе

сұмдық жарасып, шалқақ басып ұзай бердің. Өткенде
аласалау көрініп едің, енді бойыңның кәдімгідей өсіп
қалғаны білінді. Әне-міне дегенше тақаудағы есікке
жеттің де, сол арада менің қарап тұрған-тұрамағанымды

тексермек болғандай жалт бұрылып көз салдың. Тосын
қылығыңа алғашқыда әнтек ыңғайсызданып қалсаң
да, артынша түк білмеген болып қолыңды бұлғадың.
Жауап ретінде мен жымидым, езу тартып. Сен шығып

жүре бердің. Артыңда қалған мен сәл кейін қайта барып
әлгіндегі
орныма
жайғастым.

Достарым
қолқалап
қоймаған соң, оның үстіне курстағы қыздар әзірлеген
нөмір бар дегеннен кейін, көрейін деп келіп едім, зәредей

де өкінбедім. Есесіне қуандым. Бақтың жанғаны деген
осы шығар, тамаша ойынға тап болыппын. Болмаса,
менің дыр-думанға аса әуестігім жоқ еді. Талғамым тым
жоғары, әлде шектен тыс кірпиязбын, көп ештеңе ұнай

бермейтін. Бұл жолы бәрі басқаша болды.
Студенттердің өнері мен ойлағандай жұтаң емес екен.
Оларын үстеп, кәдімгідей дайындалыпты. Сол еңбектің
арқасында деңгейлері әжептәуір көтеріліп, шеттерінен

үйіріп әкетіп, залды тырп еткізбей ұстап тұрды. Қозға-
луға орын қалтырмады. Сол күні мен өзімнің артық
отырып қалғанымды артынан сездім. Жағдай соған мәж-
бүрлесе, не шара!

Енді тұрмасам болмауға айналды. Келісілген шаруа бар
еді. Соны ойлап, қозғалуға ыңғайланғам. Қырсыққан-
да, қызықтың әкесі сонда басталды. Кезекті нөмір
жарияланып, сұңғақ бойлы талдырмаш қыз шығып келе

жатты оң жақтан қалықтап. Бірден таныдым, ол сен едің.
Мана қайда асыққаныңның сырын енді біліп, ентелей
түстім алдыға қарай. Ізінше сызыла салған әуезді ән де
басталып жүре берді дүниені уыздай ұйытып. Көз айыра

алсамшы! Түр-түсің бағанағы қалпында болғанымен,
жүзіңе жұқалап далап сүркелгені байқалды. Оқасы
жоқ, сен онсызда әдемі едің, жұрттан асқан өнерің
одан сайын сұлуландыра түсіпті. Кірпік қақпай қарап

алғанымды біліп, жаңа құрлық ашқандай таңдандым.
Рас, қазақ қыздары қызық. Ауылдан алғаш келгенде
аз күн бетінің ұшы қызарып, томпиып жүреді де, екі-
үш ай өткен соң, жаңа ортаға тез бейімделіп, құлпырып

сала береді. Сондай шұғыл өзгеріп, жылдам сіңеді
қалаға. Содан ары тілін шүлдірлетіп, кісі танымай,
қуып кететіндері де болады. Ондайдан Құдай сақтасын,
ашылған өңімен бірге ақылы да асып, іші-сырты бірдей

түлеп, жетіле түсетіндері де жетіп артылады. Ал, сен
солардың...
«Сен солардың қайсысының санатынансың?» дедім
ішімнен әніңді шырқап болып, ізетпен иіліп тағзым

жасап, жылдам басып сахнадан шегініп бара жатқаныңда
артыңнан қарап отырып. Өнердің кейде иесін өрге
сүйрейтінімен қоса, бәзде асқақтатып, дандайсытып,
құйға құлататыны да болады. «Сен өзіңді ұстап қала алар

ма екенсің жаңа жарқырап келе жатқан жарық жұл-
дыз?» дедім іле тағы қосымшалап.
Неге екенін білмедім, ары қарайғы отырыс маған мәнсіз
сезілді. Өзімнің сәл қоңылтақсып, босап қалғанымды

аңдадым. Сірә, аса әсершіл адам болсам керек, әсем
әннің өте қысқа болғаны көңілімді жабырқатты, не
аздың алдында ғана бойынан бір жақындық жамырап,
иықтасып қатар тұрған жарқын жанның аяқ асты

биіктеп, қол жетпес зәулімге шығып кеткені опындырды,
қала беруді құп көрмей, басқалардың мазасын алмас
үшін еңкейе ілгерілеп, орындықтардың артын иіскей
жүріп, сыртқа беттедім.

Түнгі дала құлаққа ұрған танадай екен. Тым-тырыс.
Сүзіле тазарған тұнық ауа сарайыңды ашқандай еді.
Сондай рақат! Алып бара жатқан аяз жоқ, бірақ, қылаулап
қар түсе бастапты жерге. Жақсы ырым! Ертең жаңа

жыл. Мынау соған жасалған бағалы сыйлық, қымбат
тарту. Осының бәріне концерт залдың есігінің көзіндегі
ат шаптырым лапас астында тұрып көз салғам. Сәлден
соң арт жағымнан самаладай самсаған көп шырақтың

сайып жуарып, жайыла барып бұлыңғыр түзге сіңіп
кетіп жатқанын көрдім. Ынтам пәлендей ояна қойған
жоқ. Байқағаным болмаса, «елп» ете қалмай, манағы
самырқау, салғырт қалпымда қалдым. Бірдеңенің жетпей

тұрғанын шамаладым. Қайда барып іздерсің оны... кім
бере қоймақ, мына байқұс жабығып қалған екен деп,
жаныңның қалағанын!
Иініме жаңа ілген сырт киімімнің түймелерін салдым

да, еңіске қарай еңкейе бергем. Табан аударып үлгірмедім,
оқыс ошарылып, қалт бөгелдім. Сол сәт ту сыртымнан
күтпеген бір дыбыс шықты. Неге екенін білмеймін, біреу
«тұра тұр» деп үн салғандай-ақ шұғыл іркіліп, тежеле

бердім. Кешікпей кері бұрылдым. Сол екен!.. Жоқ,
жаным, сен екенсің! Менің айықпас аңсарыма айналып
андай жерде тұрдың мөлдіреп. Үстем өнеріңе қалпынан
аса мақтандың, әлде басқа бір себебі бар, өзіңді ыңғайсыз

сезінгендей, тым қобалжып, қысыла бердің. Өртке
оранғандай қымсына түкеніңді жүзіңе жүгірген қызыл
бояудан айқын аңдауға болатын еді. Үн-түнсіз жақындай
бердім. «Тамаша!» деген қолпаш айтып, қолыңды алдым.

Мейлі қалай болмасын, көп алдына шығып, сарапқа
түскен адамның көңілін аулау – міндет қой... қолдау –
парыз.

қоймады... – дедін сен жөн білетін жанның сыпайылығын
көрсетіп.

егер рұхсат болса, осы әңгімемізді бұзбай кішкене
серуендеп келейік... сондай тілік болып тұр бізде, сүйікті
ханша! – Қолымды кеудеме қойып, сәл иіліп тағзым
жасадым.

Сен әуелі аузыңды басып күлдің, артынан шамалы
ойланып қалдың. Іштей тұспалдап тұрмын, баяғы қыз

балаларға тән қырағылық. Мұндай кезде кішкене демеу
қажет сендерге.

тыныстап, дамылдап алмау... обал болар еді. Ештеңеден
алаңдамаңыз, ағаңыз ретінде, бәріне басыммен жауап
беруге уәде етемін... – дедім қалжыңға сүйеп, күдік
сейілтер қылып.

қыздар шықпақ еді.
Құйдай өтірік. Қулығы қырық есекке жүк болатын
әккі қыздардың жалт берерде табар амалдарының бір
шегі болсашы! Қай жерлерінен шығады екен өзі! Көп бірге

болып, шөге шүйіркелеспегеніммен, құрық бойламас
құдық сырларыңның шет-жағасын ептеп білетінмін.
Бірақ, сөйлесуге бұл жолы, неге екенін, құлқым біржола
құлап тұрды.

жүреміз, – дедім әкетпей қоймайтын рай танытып.
Мұндайда өзіне мығым болудың берері мол, бұрылып,
қолтығыңнан алып едім, еркелеп, өтірік тыртысқан
болдың. Оныңа қоймадым, сәл күшеп сүйрей жөнелдім

алға қарай.
Қайдан және қалай келіп орнаған жақындық екенін
білмедім,
бір-бірімізді

жатырқаған
жоқпыз.
Сірә,
адамдардың сырт келбетінде қарсы жағына сенім

ұялататын, татулыққа бастайтын көмескі бір қасиеті
болады, тез іштесіп, үндесіп кеттік. Баяғыдан бермен
бірге жүргендей салған жерден тіл табысып, шүйіркелесіп
жүре бердік. Рас қой? Рас... рас болған да қандай! Сонда...

сенің ойыңша, ол кездесу емес, кері кету ме? Не жазып
кеткенсің мына тұста?!! Таңғалып отырмын саған?!!
Осы арада өзіне бір келіп, шамалы дамылдады. Көңіл
күйінің ептеп орнықсыз екенін сезді. Өткен оқиғаларды

құлшына еске алу кішкене қобалжытса керек, жеңіл
ентіге бастапты. Осы арада тоқтатайын деп бір түйіп еді,
болмады, тосып болмас бір ынта жанарын қайта апарып
қолындағы сәлем хатқа жалғай қойды.

«Ілби басып бір кезде қонақүйге де жеттім. Тоғыз
қабат алып ғимараттың бір жақ жанында іргесін кеңге
жайып, далиып жатқан кең алаң бар екен. Ішке кіргім
келмей, солай бұрылдым. Шамалыдан кейін төрге оздым

теңселіп. Жаңбыр жауып өткендіктен болар, ауа таза,
есесіне әуеде шіңілтір ылғал бар еді. Аз болмаса, етке
жабысып, бойды тітіркенткендей».
Дұрыс айтады. Ол күні жұтар дем сондай тұнық, түн

желсіз болды. Үп еткен леп білінбеді маңайдан. Қатар
жүріп, екеуі арғы-бергіден әңгіме өрбітті. Шығыстан –
Тарбағатайдан екен. Есімі – Мекентай. Он жылдықты
озат оқыпты. Арманы – үлкен ғалым болу. Кейін қалада

қалып, қайсыбір зерттеу орнына жұмысқа тұрмақ, іргелі
зерттеулермен айналыспақ. Мұндайда адамды мысқыл,
не күдік қыспай ма? Неге екенін, оның түбі дегеніне
жететінене шүбәланған жоқ. Былай мүләйім, жұмсақ

көрінгенмен, өзіне аса сенімді. Басқалар бірдеңе ойлап
қалады-ау деген күмәннан атымен ада. Аздың алдында
сәл тартыншақ білінген қыздың еш бүкпесіз, зәредей
қысылып-қымтырлусыз айтқан сөздерінен алған бетінен

қайтпайтын қайсарлық танылғандай. Батылы барып,
бұл ақтармайтын сырларын, болашақ жоспарларын
іркілмей ағытып келеді. Сірә, сенгені. Жат көрмей,
аржағындағысын ашқанына марқайып қалды. Жоқ

жерден сырлас тапқанына мәз. Шынын айтса, бар-жоқты
бөлісер досы жоқ еді. Енді соны ат арытып іздемей-ақ,
аяғының астынан кездестіргендей.
Мұндайда бір ыңғай құлақ молдасы болуға болмайды.

Үндемей, тымпиып алсаң, қасыңдағы кісі секем алады.
Оған жетсе, істің насырға шапқаны. Жуытпау керек оған.
Түйсігі суалған, қайдағы бір иіс алмас болмаса, жалғыз
сөйлей бергеннен жалықпайтын жан жоқ. Ол қызық

та емес. Сондықтан қажетіне қарай жанаса жарысып,
қапталдаса шауып отыру ләзім. Ондай да, әрине, ыққа
жағылып, ыңғайға бағу деген қалыпты нәрсе. Пікірің
ұқсамаса да, түсіністікпен қарап, аттатып өтесің, не жол

үзіп алмау. Тағы, тым білерменсіп кетпеу. Оған барсаң,
қарсы жағыңды суытасың... Тек ретіне қарай ой білдір-
ген мақұл. Ортадағы сөзге әншейін ауызың ғана емес,
бүкіл болмасың беріле қатысып отырғаны жөн. Сонда

ғана оған өзіңді оңымен өткізе алатын орайлы сәт жалға-
са түседі. Аржағы сенің пайдаңда.
Сәтіне қарай бұл да іш кірнесін ақтарып, ағытып
отырды там-тұмдап. Дегенмен, шыны керек, көбінде

серігін бағумен болды. Сулығынан сүйреп кейде күдірге
салды, бірде шырғалап, ылдиға түсірді. Жоқ, барша
дүниеге байыппен қарайтын талғампаз жан. Жастағы
шығар, өзіне шамалы артық сенеді. Жөндеп алуға

болатын болмашы кінәрат деп бүкті бүйіріне. Уақыт
өте келе өздігінен басылатын басасаулық. Қайда барар
дейсің?!

кері бұрылғанда қыз. – Мен әлі сахна киімінен жүр едім.
Сіз өтінген соң, жүріп кеткем... шамалы тоңғандай болып
тұрғаным...

рұқсат... – деді бұл өп-өтірік абдырап.
Шынына келгенде, қанша жылы дегенмен мегіл қыс
қой, өтіп кетер еді. Сырттай күпигенмен, жалаң екен.
Көрініп тұр. Төгілген ұзын пәлтесін көйлек үстіне

іле салыпты. «Сонда осы жеңіл-желпі күйі не іздеп
шықты екен сыртқа?» Тікендей қадалып осы сұрақ
тұрды көкейінде, қонағымен бірге аяңдап қайтып келе
жатқанда.

Қатарласа
жүріп,
ұзата
барып,

тақтақ
жолға
салып қойды. Жатақханалары таяу жерде екен. Ары
қарай баруын құп көрмеді. Қош айтысып, сол арадан

айрылысты. Қанша жерден көмейін қауып тұрса да,
«сыртқа неге жалаң шықтың» деп сұраған жоқ. Негізі,
әртістер киімдерін сахнадан түсе берістегі қалтарыс
бөлмеде ауыстыратын. Сарайда да ондай жағдай бар еді.

«Сонда неге алмастырмады екен? Әлде тұратын жері
жақын болған соң, жетіп алып, бір-ақ жеңілденейін

деді ме екен? Сірә, сөйткен болар... басқа себеп жоқ қой
көрініп тұрған».
Биік өкшелі аяқ киім, обалы не керек, қыздарды тіпті
де көріктендіріп жібереді. Әуелі, сымдай тартып, бойын

ұзартады. Сосын кеудесін көтеріп, шалқақтата түседі.
Сөйтіп, аяқ асты кербез, паң қалыпқа енеді. Былайғы
дүниеге иек астынан асқақ қарайды. Тік басып, қасыңнан
алыстап бара жатқанда, асыл арманыңнан біржола

айрылып қалардай боп, қимай қарап қала бересің
артында. Бұл да дәл сондай бір халде тұрды қара жерге
қазық боп қағылып. Тегіс асфальтке тық-тық тиген өкше
тықылы жүрегіне ине боп қадалып қашықтай берді.

Қыз әбден көрінбей кеткен соң кері айналған. Қан
сонарда олжалы болған кәнікі аңшыдай қағанағы қарық,
сағанағы сарық боп келді қайтар жолда. Және сол жан
тербеген масаң халі ұзаққа созылды.

Ешқайда бұрылмай, тұрағына төте тартқан... қараса,
оқып отырған хаты жоқ қолында... шошып қалды! Рас,
хаты қайда... хаты?
Өз сұрағынан өзі тіксініп, есіне келсе, әлгіндегі

орнында екен. Жан-жағына қарағанда, іздеген ақ пара-
ғының сырғып, жерге түсіп қалғанын көрді. Дереу
еңкейіп іліп алып, қайта үңілді бетіне.
«Біздей жандарың біраз жылды араға салып қайта

кездеспегі қандай қиын?!.»
Жаңағы бір ойлардың әсерінен әлі шыға алмай
отырғандықтан, «жыл» деген сөз ақыл түбіне жетпеді,
осы сәттегі қалауы бойынша, ол «ай» болып оқылды.

«Рас», – деді артынша хаттан көзін ала беріп.
Алақанындағы ақ қағаз кезекті рет ұмытылып, жайында
қалды. Санасында жылт еткен сағымды қуып, сабылып
барып, өткеннің кері оралмас тұңғиығана қайта сүңгіп,

тағы да батып кете берді.
«Рас, – деді манағы сөзін тағы қайталап. – Рас айтасың,
шынына келгенде, қиын болды. Саған қалай тигенін
білмеймін, өзіме, әйтеуір, тым ауыр соқты... тіпті, өліп

асқына түсіп, ығыр етеді екен. Бірақ, бір жағынан...
рақат! Бұрын танымайтын біреуді себепсіз жақсы көріп,
ілгері болмаған бір қызық әлемге енгенсің ғой өйткені...
Қыздармен

былай
сөйлескенде
сезілмейді
екен,

ал, әлдеқалай ойыңа алып, айланып соға бердің бе,
шаруаңның біткені екен. Аздан соң сол төңеректен
ұзамай, қайта шыға алмас шиырға түсіп, шыр айланып
жүргеніңді

аңдамай
қалады
екенсің.
Сөйте-сөйте,

сырттай өзімсініп, жеке меншігіңе өткізіп алған адамыңа
байланып қалады екенсің. Оның өзі не ойлайтыны есіңде
жоқ, мүлде маталып, арқандалып қалады екенсің. Бұл

маған келгендей еді.
Жоқ, анығында, ондай сарсаң күндер әлдеқашан
басталып кетіпті. Ғашықтықтың басты ерекшелігі
өзімшілдігі емес пе, жандүниемдегі жұтпа иірімге

бойлай еніп, сұғына сүңгіп, батып кетіппін. Әлдеқалай
аңғарғанда, бел ортадан ауыппын. Алғашқы кездегі қол
қалт еткенде бір ойлау енді күндіз-түні талыға аңсауға
ауысыпты. Бір сөзбен айтқанда, сағынып (бұл сезімді

басқа не деп атауға болатынын білмеймін), көргім
келе беретін болыппын. Сол айықпас аңсар бүйірден
түртпектеп қоймаған соң, бір күні шығып іздедім.
Іздегенде, аты-жөні жоқ, салаң етіп жетіп бармайсың ғой

алдына. Қашықтан шолып, алыстан көздемек болдым.
Соған мықтап бел будым.
Жоқ. Таба алсамшы! Бұрын да кем дидар арманым енді
керегі артып, көлеңкесін көруді аңсай бастағанда, мүлде

көрінбей, зым-зия жоғалып кеткені. Әрине, сынып, не
аудиториядан табасың. Бұл – белгілі. Бірақ, менің олай
қарай аттап басқым келмейтін еді. Әлденеден қысылам,
жасқанам.

Сыртта,
ешкімнің
қарасы
көрінбейтін

оңашада кездейсоқ ұшыратсам деймін. Балалық қиял
екен мұным. Сірә, алғашқы махаббаттың адамды
жайдақ жерден адастыратын, сап-сау күйде алжастырып
жіберетін бір сиқыры болады, қарадай сағым қуып, бос

бір байыптағанда біліп, шұғыл тізгін тарттым. Құр босқа
далбасалауға болмас еді.
Ақыл шіркін осындайда керек екен. Өмірдегі біраз
нәрсенің қусаң жеткізбей, ал, тоқтасаң, арсалаңдап

алдыңнан өзі шығатынын мен сонда көрдім. Анда-санда
кітапханаға кіретін әдетім бар еді, соңғы кезде сабақ
бастылықтан мүлде атбасын бұрмай кеткен сол сүйікті
ортама ойда жоқ бас сұғып едім, батқан жұлдыздай

жасырынып жүрген бағымның маңдай тұсымнан қайта
жанып, жарқырай қалғаны. Жел ұшырып кеткендей
болғанда қайда бой тасалайды десем, кітапқа тесіліп,
осында отырады екен. Зарығып жүріп әрең тапқанда,

аса аптығып кетсем керек, өзімді ұстауды атымен
ұмытыппын, жолай кездескен көлденең сөредегі газет
түптемесінен біреуін ала салып, тура тарттым.
Көрмеді. Қайдан көрсін, көзін кітаптан алмаса. Алып-

ұшқан көңілім таяп барғанда сабасына түсіп, саябыр
тартты. Сыртай меншіктеп алғаныммен, оның әлі ерікті,
азат екені есіме түскен еді. Кері шегініп кетуге тағы
қимай, ілгерілей бердім. Алғашқы екпініммен барып,

қарсы алдындағы үстелге жайғастым. Жанына келіп,
жаңа бір оқырманның тізе бүккенін белгісіз түйсігімен
сезсе керек, әлден уақтан кейін жүзін алып, маған
қарады. Қарады да, қарашығы үлкейе аңтарыла аңырды.

Ешқашан болады деп ойламаған тосын жағдайға тап
болғаны көрініп тұр. Күтпеген оқиғаға бойы үйренді,
білем, артынша жүзі жылып сала берді. «Сәлем» деді
сыбырлап. Анық естідім. Соған қоса күлімдеп, қолын

көтеріп қойды. Мұнда дауыс көтеріп сөйлеуге болмайды
ғой, үніндегі төмендікті осылай толықтамақ болғанын
білдім. Жауып ретінде бас изеп, миық тарта жымидым.
Соңыра байқадым, шұқшиып отырғаны кітап емес,

журнал екен. Ай сайын шығып тұратын «Кино» есімді
суретті, көркем, көрікті басылым. Қыз-қырқынның
көзінің құрты, қолдарынан тастамай қадалады да жатады
қашан көрсең. Атақты әртістер мен жаңа филмьдерді

журналды, әті түскенде, мен де парақтайтынмын уақыт
өлтірмек үшін.
Қуанып қалдым. Тоғысар тақырып, ортақ желі бар еді
арамызда. Келесі кездескенде әңгімені қайдан бастауды

бүгіп қойдым ішіме.
Кірпіктерін еңіс құлатқан сыңайынан әзірше маған
сөйлемейтінін аңғарып, қолымда бірге келген газетке
үңілдім алдыма жайып. Бірақ, қанша тырыссам да,

назарымды қағаз бетінде ұстап тұра алмадым. Ой-
қиялым алқынған дәриядай алып-ұшып андай жерде, қол
созымда отырған асыл жанға қарай ауа берді ынтығып.
Анда-санда бір ұрлана көз салғанда, жазық маңдайын

көрдім
жарқыраған.
Ашық
пешене

болашағының
жарқын екенін айғақтағандай еді. Десе де, аса салмақты,
маңында кім отырғанын ұмытып, ақ қағазға біржола
сүңгіп кеткендей елеңсіз отырған енжер қалпы адамды

далада қалғандай етіп, үмітсіздендіреді екен. Қараптан
қарап отырып жабырқайын дедім. Тұра жөнелудің тағы
ебін тапай, бөгеле бердім біразға. Сол аралықта...
Иә, сол әредікте әппақ қағаз келіп жайылды иегімнің

астына. Басында жыбырлаған не нәрсе деп тіксініп
қалып, ізінше қарашық қадап едім, «Келмейтін жеріңіз
еді, қандай жел ұшырып әкелді мұнда?» деген маржандай
тізілген әдемі жазуларды оқыдым шеке тұсынан. Менің

әлгіндегі шүңетке шөккендей пәс тартқан халімді бақпаса
да бажайласа керек тымпиған қу көршім, зарықтырып
барып, үзілер шаққа тақағанда хабар салыпты.
Басымды кенет жұлып алғанда, ақсия күлген арайлы

жүзді көрдім қарсымнан. Одан сайын ажарлана түскен.
Әлде мені елеп-ескеріп, жақындық танытқан соң солай
болып көрінді ме екен, әйтеуір, сол сәтте тым сүйкімді
білінді. Артынша сұқ саусағын ерніне апарып, «тырс»

ерпе деп ишара жасады, жан-жағын бір шолып алған соң.
Төсқалтамнан қаламымды алып, енді мен төндім ақ
параққа. «Жел емес, үміт айдап келді мұнда. Қайда кетті
десім, жасырынып, осында жүріпсіз ғой. Қашатындай

торуылдап жүргенін білмек керек емес пе ет жүректі
адамға» деп жаздым жеделдетіп. Сәл ашық кеткенімді
шамаладым. Бірақ табиғи, еркін лықсып келген соң,
ірікпедім. Әрі шыны да сол ғой, білсін дедім. Қалжыңға

сүйеп, барымды бірақ ақтардым. Кешіктірмей ілгері
сырғыттым шолақ сәлемімді.
Бақырайып бағып отырмын. Асыға бас қойған қыз,
іле жүзі нарт болып қайта қадалды маған. Қысылғаны

болмаса, жек көрмеген сияқты. Несін айтасың, төбем
көкке еркін жетіп, жетісіп қалдым. Еріккен әзілдің кейде
осындай оңды жағы болады. Алғашқы ишара жетті-
ау, әйтеуір! Түкке түсінбесе, бүйтер ме еді, қолының

сыртымен аузын басып, қашанғысындай тағы да үнсіз
күлді.
Үстел бетіне қайыра еңкейген. Кешікпей бері сырды
қағазды.

«Сіздің күтіп жүргеніңізді білмедік қой... білсек,
шығар едік. Не шаруа еді сонда?»
Ұмсына бере кілт бөгелдім. Жауап дайын, бірақ, мына
күніміз күн емес еді. Көмейде тулаған демегіңнің қарсы

жағыңа толық жетпейтіні өз алдына, жымыңдасып
отырғанымызды біреу-міреудің байқап қалмағы мұнда
тұрған әңгіме еді. Соны ескеріп, іркілдім де, басқа сөз
жаздым. «Сыртқа шығып кетейік!» дедім өтініп.

Жылжи жөнелген парақ біршама кідіріп барып, орны
суи бастағанда әупіріммен қайтып орылды.
«Жарайды».
Қандай жақсы! Қашанда ойлаған жеріңнен шығатын,

жүрегіңнің қалауын айтқан бетте алақаныңа салып
беретін мұдай ақылды қыздан айналмайсың ба әшейін!
Ризалықтан елжіреп, орнымнан қозғала бердім. «Сіз
жүре беріңіз» деген сыбырды шалды құлағым кері

бұрылғанда. Тіке есікке қарай беттедім. Қыздар қашанда
сақ қой. Ол жағын бір қаперге алсамшы! Таңданған
қалпым үнсіз бас шайқап, тысқа шықтым.
Көктем соңы, көкек тауа қоймаған мезгіл. Қар

білінбей сіңіп кетіп жатқан шақ. Мұндай кездегі ауаның
салқындығы өз алдына, айықпас боз тұманның дымқыл
сызынан бой тітіркеніп, көңіл шаппайды далаға. Әңгімеге
ыңғайлы орын ойлап, бөгеліп қалдым да, артынша бір

жер есіме келіп, босағаны бағып тұрып, кешігіп шыққан
қызды жетектеп алдым да, үстіңгі қабатқа қарай жүрдім.
Сондағы ұзын дәліздің шығыс жақ басына барып, қарсы
қарасып тұрдық.

Етене таныс оңаша орын. Емтихан кездерінде талай
келіп, түні бойы сабақ жаттаған, ешкім мазаламайтын
меншікті мекен. Енді, сәті түссе, сырымызға да ортақ
болмақ. Қашанғысындай тілсіз, тыныш, маужыр күйінде

қарсы алды бізді.
Ұзын дәліз қараңғы болғанмен, тұйықталған түкпір
жарық екен. Бір жақ жандағы қабырғаны тұтас алған
көл-көсір терезеден ішке бозамық жарық саулайды. Ай

әлі тумағандықтан аспан бұлыңғырланып, төңерегіміз
толық ашыла алмай тұтқырланып тұрғаны болмаса,
жазғы
кештерде

кітап
оқуға
боларлықтай
болып

келмейді, себебі, дүниеде мұндай ұжмақ бұрыш барын
жан баласы білмейді, – дедім өзімше қуланып. Дағдымда
жоқ жеңілтектік. Өзімді ұстай алмай, елегізіп барам.
Қыздардың бір ауыз сөзіңді жерге тастамаған жо-

марттығы, сірә, адамды есіртеді. Мен қызды әлдеқашан
уәделескен сыңарым сезіне бастадым. Тым еркінсіп
кеткенімді, артынша, сыртынан ұстамақ болып, оның
кітап құшақтап алған білегіне қолымды апарып сала

бергенде білдім. Саусағымның жанасқаны жаңа еді, от
қарып алғандай оқыс шоршып, балғын бойын тартып
алды.

көзімен ата қарағанда, бұлыңғырдан байқалғанына
қарамай, өңменімнен тесіп өтті. Жай реніш емес, алапат
ашу көрдім жанарынан.

Кісінің қадірі кетейін десе оп-оңай екен. Аяқ асты
бетіммен жер басып, абыройдан жұрдай болдым. Шу
асаудың жай ғана жақын келгенін, ақымақтықпен
жуасыдыға балағам ғой. Тиер-тимей тулағанда, меселім

қайтып, тұқырып-ақ қалдым. Бір жақсысы, дегенін істеп,
кете қоймады. Бірақ, екі ойлы болып, бір жағына шыға
алмай, ентігіп тұрғаны білінді. Соны сезгенде, шынымен-
ақ кетіп қала ма деп, жүрегім тас төбеме шықты.

қалған шығар, көрейін деп едім, – дедім жігі-жапар
болып. – Кешір! – дедім соңынан, қанша айтқым келмей
тұрса да, амалсыз аузымнан шығып.
Жараспайтын-ақ қылық. Өзімді ешқашан кешіре

алмайтын шығармын. Қыз алдындағы ұстамсыздықты
барып тұрған алаңғасарлық деп білетін мен содан кейін
өзімді көпке дейін жайлы сезіне алмадым. Көршім
тілімді алып, қасымда қалса да. Ал кетіп қалған да ма,

онда... мүлде бітетін едім. Біржола құритын едім. Соны
ойлағанда, қыз тілегімді емес, жағдайымды ескеріп,
жанымда қалған шығар деген бір күдік мазалады
жанымды. Рас қой. «Қоянды қамыс, жігітті намыс

өлтіреді» демей ме. Намыстан өзімді түтіп жер едім. Мені
бір сыйлағанды білмейтін делқұлы деп кетер еді онда
мына шайтан қыз. Жанарының үлкен ағын көрсетіп бір
қарағаннан-ақ топыраққа тығып жіберді. Кемшілік деген

жаман екен, жіберіп алсаң, ол сол бойда иығыңа қарғып
мінсе, демнің арасында пенде болып қалады екенсің!
Адыра қалғыр дүние-ай десеңші!..
Жайымыз содан кейін талайға дейін жарасқан жоқ.

Өзімізбен өзіміз болып біраз тұрдық. Арамыздағы
сәтте келіп орнай қалған тоңды жібіту қайсымызға да
жеңіл емес еді. Талайға дейін тұйықтан шығар жол
табылмады. Қыз ренішінің қаншалық екенін білмеймін,

менің ішімде ептеген өкпе бар еді. «Сонша тұлданып,
ерін бауырына алатындай білегіне қол апарғанда тұрған
не бар? Жалаң болса, тағы бір сәрі, сыртында жең бар!
Қарадай жырындыға айналдырып, қарақшы қып қойды

ғой мені». Көмекейімдегі бүлкіл осы еді, тамағыма келіп
кептеліп, тарқамай қойды.
Әлгінде кітапханадан шыққандағы тәтті сезім, шырын
қиял сейілуге тақау еді. Тыртысып қимай тұрмын

ішімнен. Егер сол күйі тарап кетті ме, соңы апарып қиынға
соқтырар еді. Бола қоймаған болашақтағы бақытты
шақтарды былай қойғанда, қол жеткізіп, қоржынға
салып алған осы сәттегі сенім мен сыйластықтың өзіне

зар болып қаларым көрнеу тұрған әңгіме еді. Ұстап қалу
үшін үлкен тәуекелге мініп, шегініс жасауға тура келді.
Уақытты ұту одан да маңызды.

жеңілтектік істеп қойдым. Жер қылмайын десең...
кешір!
Қыз біразға дейін үндемеді. Қара қазанға айналған
өкпесі басылмады, әлде шырмап алған ыңғайсыз жағдай

әзер кеңге салып. – Мен де байқамай... артық кетіппін.
Ғафу етіңіз! Байқамасаңыз, қыздардың кейде сондайы да
болады.
О, асып туған ақылдым менің! Ақыры құтқардың-ау

мені бір өлімнен... бір тұйықтан алып шықтың! Саған
не деп алғыс айтсам екен! Ақылыңнан айналдым сенің!
Бәсе... бәсе, жолдасын жауға тастамайтын сенімді
жандай көрініп едің, сол бекер болмады, тегі...

Тосын соғып өткен осы бір тұщы ойлар жібітті, білем,
мен кенет өзімнің о бастағы жайдары қапымды тауып,
жайлана бастағанымды аңдадым. Кісі көңілінің құны
бір-ақ ауыз сөз екен ғой, кім білген... ілезде қиялы

шарықтаған бағанағы бақытты шағыма қайтып келдім.
Одан ары үн қатысқан жоқпыз. Өзімізбен өзіміз болып
тыныш қалдық. Өкпе, реніштен ада, жайлы тұрыс
еді. Тегі, махаббатың сондай да бір сиқыры болады,

сөйлеспейсің, ештеңе айтпайсың, тек жаныңнан тараған
себезгі жылуды жаның сезіп, рақатқа шомасың. Белгісіз
бір тәтті толқын ырғап, балбыраған бір күй балқытады
бойыңды.

Біз де сондай бір халде тербеліп тұрдық. Қыбырсыз,
қозғалыссыз. Іштей түсінісіп. Жаңағы бір көңілсіз жай
талай нәрсені аңғартқандай еді. Бір-бірімізді өкпеге
қиғанмен, айрылысуға, алыстауға қимайды екенбіз.

Соны аңғарғанда, мен одан сайын тебіреніп, толқи түстім.
Бірақ, тырп етпедім. Оған қазір шамам да, дәрменім де
келмес еді. Басқа емес, аямай бір шайқап алып, қайта
барақат таптырған бақытты жым-жырттығымды қалайда

үркіткім келмейтін.
Екі көзіміз аспанда. Күн ашық болғанмен, әуе күңгірт.
Қаракөк бояуы қалыңдап, бір қабат кіреуке тұтқандай
тұтығып, тұңғиықтанып кетіпті. Бірақ аржағында

құжынап тұрған жұлдыздарға тосқауыл болмастай.
Баданадай болып, жерге тіпті де жақынай түскендей,
анық анталап, тік төбеден төне түсіпті. Жымың-жымың
етіп, көз қысқандай болады. Бірде көгілдір көктің бір

жыланкөз моншағы маңдай тұстан сорғалап ағып түсті.
Соңында қалдырған болмашы жолағы созылып барып
түзге сіңіп, сейіліп тынды. Қарап тұрсаң, ғарыштың
қыбыр-жыбыры еш басылмайды екен. Бірде мына

тұстан, келесіде екінші шеттен қылаң ұрып, тынбайтын
әрекетте. Аумаған жердегі тіршілік. Бала кезімде көп
естіген аспан жайлы аңыздар оралды жадыма.

тыныштықты бұзып.
Аспанның жарты бетін тінтіп жүріп әрең таптым шоқ
жұлдызды. Онда да «төбеге таяпты» деген алдынала
мәлімет бойынша шекеден өргі ұлан кеңістікті шола

қарап жүріп. Топтана үріккен түн көздерін ертеден
танитындар біледі, ол сүзе тігіліп, салынып іздегенге
таптырмайды. Тұрған жерінде дәл басу үшін қарашықты
ешқайда қадамай, көктің көлемді бір бөлігін жағалата

сыдырту керек. Бір кезде назарыңа басқалардан күштілеу
бір жарық ұрылады. Керегіңіз – сол. Сонан соң қанша
көз сатасыз, өзіңіз білесіз. Ал бүгінгі бұлаң құйрыққа
салған себебі басқада екен. Тезірек көргім келіп аптығып

тартып, тұтқырланып тұрған түпсіз кеуекке ұмсына
телміріп, ессіздікке ұрыныппын да, аржағынан тынған
қоздай өлеусірей жылтыраған өлмелі жыпылықтарды
жыға тани алмай қалыппын. Артынан ескі тәсіліммен

бері бұрып.
Бұл мен күтпеген жауап еді. Тіпті, таназарыма
кірмеген. Шырғаға алданып, қақпанға түскенімді арты-
нан аңғарып, еріксіз сан соқтым. Қу қыздың ұзамай

тайып тұрғысы келеді. Тұра тұр деуге тағы қиын. Алға
тартар ештеңе тапай, іркіле бердім.

Сабырмен айтылған сөзден саңлау таба алмайсың. Әрі
көрсеткен себебінің селкеуі жоқ. Тосыла бердім. Іле есіме
басқа бірдеңе түсіп қуанып кеттім.

тапқырлығыма өзім көңілденіп. – Бірақ бір шартым бар.
Таңданған қыз:

бөлегін маған қиыңыз.
Бұл, шынымен-ақ, әлгінде ғана жылт еткен жаңа ой
еді.

ойдан артық емес, мұндайда бәлсінбеген қыз қыз ба...
тұйықтан шығар жол іздеп, тінткілеп жатыр санасының
түкпір-түкпірін. Не деп жал табар екен деп қызық көріп
мен де тұрмын әліптің артын бағып. Уақыт ұзарған сайын

қорқайын дедім. Сонда барып қарсы жағымнан хабар
жетті. Екіұдай күйде екенін аңғартып, бірдеңе айтпаққа
оқтала бере, қайта бөгелді.

«Жақсылықтың нышаны, – дедім ішімнен. – Тек
кішкене қиыла өтініп, қинау жетпей тұр».

Өтінішімді жерге тастамағаныңыз үшін, – дедім артынан
қолымды ұсынып. Іле әлгіндегі жағдай есіме сап етіп,
тартып алдым созылған білегімді. Онымды көршім
де байқап қалыпты, қашанғы әдетімен аузын басып,

одан сайын сықылықтап. – Өзім де байқамай қалыппын...
Қатарласа дәлізге қарай беттегенбіз. Төмен еңкейер
баспалдықтың басына таяғанда:

Кісі ісінің бәрі, тегі, көңіл күйіне байланысты. Аздың
алдында қол жетпеске ұзап кеткен жарық жұлдыз таяп
келіп, таяқ тастам жерде тұрғандай көрінді. Енді бір
аттасам-ақ, жетердей едім.

Түннің бір уағына дейін ұйықтамай, тосын басталған
және табыспен аяқталған тәуекелге тәубе қылып,
ертеңге жоспар құрдым. Өзіме ұқсамайтын сияқтымын.
Күнде бұл мезгілде екпетімнен түсіп, пырылға басушы

едім. Бүгін ояумын. Және сондай сергек. Біразға дейін
кірпігімнің айқаспайтыны да жер түбінен белгілі еді
өзіме.
Өкінген жоқпын. Бақырайып жатып бұрын бастан

кешпеген талай қызық қиялдарға ерік бердім. Бөлек
сезімдерге кенелдім. Ғашықтық, махаббат деген осы
болса керек, өзімді керемет бақытты сезіндім.

Ертесі зарығып жүріп шаңқай түске әрең іліндім.
Қарайып аудиторияда отырғаныммен, есіл-дертім далада
еді... жоқ, өзім де білмейтін әлдеқайда. Қанша тырыссам
да назарымды бір нүктеге шоғырландыра алмадым.

Соның салдарынан, өтілген сабақтың бір жері кіріп,
бір жері кірмеді құлағыма. Сөйтіп жүріп болған өңге
дәрістерді де соңына шығардым-ау, әйтеуір. Ал түс ауған
соң, басқа бір сезім мазалап, қобалжи бастадым. Көңілім

күпті боп, жүрегім аузыма тығылды да жүрді ылғи.
Мезгеулі мезет жуықтағанда шыттай болып киініп
алып, сыртқа беттедім. Мұндайда кешігуге болмайды
ғой. Уағдаласқан орынға келіп тұрдым. Сағатыма әлсін-

әлі қарап қоям. Уақыт өтер емес. Осы бір сарпалдаң
сәттер тезірек өтіп кетсе деймін іштей. Оның күткен
адамымның келу-келмеуіне тікелей байланысты екенін
жақсы білем, тағатымды тауыспай, жылдамырақ төбе

көрсетіп, құтқарса екен деймін мына тотанақтан.
Жоқ, бекер алаңдаған екем. Обалы қане, айтқан сөзінде
тұрды. Алғаш қуанып қалғаныммен, артынша алыстан
қарап тұрып, бекер мұнда шақырғаныма өкіндім. Бұлай

боларын кім ойлаған, ауызға түскен соң айта салғам ғой,
енді көз көріп, көңіл басылғаннан кейін, ақыл тапқанда
барып сан соқтым. Сонадайда қалқып келе жақтқан
сұлу мүсіннен қарашығымды зорға алып, «қап» дедім

ішімнен. Қанша дегенмен қыз бала ғой, көздің сұғынан
ығады. Оның үстіне, өзі де ине-жіптен жаңа шыққандай
боп киініп, жайнап алыпты. Жақындау бір жерден шыға
келгенде, осының бәрі тосын жүздесудің шаттығының

астында қалып, білінбей қалар еді! Енді басқа түскенінің
бәрін көретін болды жеткенше.
Көпке дейін кері бұрылған жоқпын. Төмен тұқырып,
аяғымның ұшымен ұзақ жер шұқып, жаныма таяды-

ау дегенде, ары қарай да теріс қарап алудың әдепсіздік
болатынын ескеріп, тіктеп қадалмасам да, бір жақ
бетімді беріп, қырындап тұрдым. Жігіт ретінде арадағы
қысылып-қымтырылуды сейілтуге өзімді міндетті санап,

тілге дәнеңе. Сол түк таппаған қалпымда қарсыладым
құрметті қонағымды. Тұспалым қыңыр кетпеген екен,
балғын жүзі өрт болып алаулап кетіпті. Жан-жағына
қараған болып, жанарын алып қаша берді менен. Одан

түскенде қосыла алға аттадым қатарласып.
Алғашқы сөзді қайдан бастарымды білмей тосылдым.
«Әншейінде ауыз жаппас, той дегенде өлең таппастың»
кері. Бірақ, өткен жолғылардың қайбірінен де өзгеше,

бөлек бір күй құшағында келе жатқаным өзіме аян
еді. Шамасы, қыз да соған жақын бір жағдайда, тырс
етпейді. Әрине, мен бірдеңе демей, алдыға түсіп, сарнап
қоя бермесі белгілі, кешіктірмей тіл қатуым керек еді.

Қиындықтан Құдайдың өзі құтқарды, сол аралықта есіме
кешегі қыз қолынан көрген журнал түсті сап етіп.

өзімнің тосын тапқырлығыма қуанып. – Қала кино-
театрларының бәрінде жаңа кино қойылып жатапты...

қызығушылық танытатыны анық аңғарылып. Мен шы-
нымен де жаңылмаған екем.

немқұрайлы жалғап. – Көп мәлімет берілмепті. Түскен-
дердің көбі жаңа, жас әртістер көрінеді...

рет маған бұрып. Қалыпқа түскен, жайбарақат жарқын
өңді көрдім өзіме таныс.

дедім, айтсам, білмейтінін бетіне басқандай болам ба деп,
сәл іркілгеннен кейін, өзімді біржола тежеп қала алмай.

Әрі бұл кезде кино жайында көп білетінімді көрсетіп
қалғым келген бір білермендігім де ұстап еді.
Жоқ, ондай қауіп бола қоймады. Керісінше, тың
мәліметіме әнтек қызыға қалғандай, бетіме үнсіз тесіліп,

аңтарыла қарады. Мен орайды қолдан бермей сөзімді ары
септедім.

танылып қалғаны анық. Сыншылар басылым бетінде
алғашқы пікірлерін білдіріп, болашағынан үлкен үміт
күте бастады.

Лидің дәуірі туып келеді, – дедім мен өзімнің ептеп өте
бастағанымды сезіп. Күткен жағдайлар бола қоймады.
Демек, енді көп жалтақтаудың қажеті жоқ. Есесіне,
осы ұрымтал тұсты пайдаланып кім екеніңді байқатып

жалғадым. – Соңғы кездері Лиу Шияу чің америка асып,
өнерін жетілдіріп қайтты. Білетіндер оны «жетілген жоқ,
өзін жоғалтып қайтты» деп жүр. Жаны бар сөз. Өйткені,
бұрынғы деңгейінен асу былай тұрыпты, оны ұстап та

қала алмады. Алайда, қалай айтқанмен, өнер әлемінде,
талас жоқ, өз орны бар. Осы күйі киноға түспей кетсе де,
бәрі бір, жоғалмайды...

адамы ылғи да биіктен жарқырай түссе дейді. Әрине,
қызғаныштан айтатын қызыл сөздер де болуы мүмкін.
Бірақ, оларды ескермеуге болмайды... өте-мөте мамандар
лебізін.

Ортамыздағы үндестік солай жымдасып, үдіре тар-
тыпты. Бір талайға ұзап кеткенімізді әудемнен кейін,
кино-театрдың алдынан бірақ шыққанда біліп, тізгін
тарттық.

деді қыз да қызығып қалғанын байқатып.
Кассаға қарай кетіп бара жатқанымда, «Арт жағанан
болсын» деген сыбыр естілді желке тұсымнан. Сырт
көзден жасқанады. Бұрын ешкіммен киноға келіп

көрмесем де, қыздардың сыры белгілі еді.
Өзі де соңғы жақтағы орындар қалыпты. Негізі,
бұл уақта жөнді билет табылмауға тиіс еді, артынан
байыптасам, жарнамасы жақсы жасалып, неше апта-

ға созылған жаңа филмьді көрушілердің алдынғы
тасқынының саябыр тартар тұсы да туған екен. Бұйырған
екі орындықтың меншігін сатып алып, қуана-қуана кері
қайттым. Басталар шақ таяу еді, кешікпей ішке кірдік.

Біз жайғасып алған соң да келіп отырып жатқандар
аяғы толастамады. Абыр-сабыр басыла қоймағандықтан,
жан-жақты бағып, күте тұруға тура келді. Мұндайда
қайта-қайта қыз құлағына «жармасып», бірдеңе айтқан

да ыңғайсыз екен. Жақындамасаң, не естілмейді. Біреу-
міреудің көзіне түсіп қаламыз ба деген күдік те бар
тағы, сол сезікпен артынша маңайды шола бір сүзіп
шықтым. Бізден бұрын байқап қалып, орындықтың

артына тығылып қалған болмаса, ешкімнің қарасы
көрінбейді. Сонда барып көңілім орнына түскендей
болды. Жанымдағы қыздың жағдайы да соның аржақ-
бержағында сияқты, сәлден кейін төбедегі самсап тұрған

шамдар сөніп, экранға жарық түскенде, «жақсы болды
ғой» деді қуанып.
Ал маған онша «жақсы» болған жоқ. Өйткені, түнде
дөңбекшіп ұйықтай алмай жатқанда мұқият құрып,

артынан бекем бел буған «ұлы жоспарды» бастап жіберер
шақ та жітіп келген еді. «Ғашықтар ішкі тілектерін кино
көріп отырғанда білдіреді» дегенді бір құлағым шалып,
қаперімнен қалмай жүрген сол сөз негізінде, «тіл қатуға»

тас түйін бекіп едім, енді байыптап қарасам, бекер
әңгіме сияқты. Экрандағы көрініске ілесе залды басына
киіп, саңқылдап жатқан әлеуетті дауыспен жарысып
не айтасың мұндайда және қалай айтасың? Үнін басып

тастаса тағы бір сәрі... мынандай азан-қазанда қызыл
тілмен емес, ибалы ыммен ғана жеткізуге болар ыстық
іңкәрлікті тістен шығару қисыны жоқ қысыр аңыз
тәрізді. Не естиді бұдан, не түсінеді? Уақыт таппағандай,

мына айғай-сүренге араластырғаны несі деп сөкпей ме,
әуелі.
Кеше түнгі шешімімді есіме қайта алғанда атқалақтап
соғып кеткен асау жүрегім де асығыс байламды құп

көрмегендей, тайсақтай берді. Сосын тұңғыш рет киноға
шақырғанда, көріп отырған картинамен қараталастырып
«бұйымтай» айтсам, қисынысыз жерде қарыз сұрағандай
түйсіксіздік болар деп түйіп, шарасыз ысырып, кейінге

қалдырдым. Сонда барып жаным терезе тауып, жеңілдеп
қалдым. Ары қарай да еш әуіреге түспей, тыныш отырып,
анандай жерде аялсыз сырғып жатқан тірі суреттерді
бағумен болдым кірпік қақпай. Бағанадан өзіммен-өзім

болып кетіп, талай жерін өткізіп алған екем, тесіле
қадалғанда барып аржағыма бірдеңелер жете бастады
там-тұмдап...»

Әлдекімнің жер астынан шыққандай ащы даусынан
оянып, өз-өзіне келсе, бағана келіп бөксе басқан жерінде
әлі тапжылмай, қыбырсыз отырыпты. Іле хатын іздеді
қолындағы. Енді қайта айрылмас болып жабысқан ақ

қағазы алақанында екен, қайта еңкейіп, төне берді
бетіндегі жол-жол жазуларға.
«Жылыстап қашан жеткенін білмеймін, бір кезде
кеш кіріп, қараңғы түскенін аңдадым. Бірақ, алаңға

орнатылған шырақтар бар екен, самаладай боп төбемде
самсады да тұрды күндізгідей жарқыратып».
Иә, иә, рас айтады! Әлі күнге есінде, қайтар жолда жол
бойындағы жарық шамдар, шынымен-ақ, төбелерінен

төне түсіп, жарасқан жұптарына қызыға қарап, артта
қалған іздеріне ғана емес, алда қадам басар тәлейлі
жерлеріне де нұр сеуіп, сәуле шашып самсап тұрды.
Ешқашан ұмытылмас болып жадында қалған шапағатты

шашау шықпапты. Бүгін де, міне, көңіл көгінен тез
табылып, жаңғырып жүре берді.
Өзін бақытты сезінгені сонша, жүрек жарды тілегін
әлдеқашан жетізіп, күткен жауабын алып алғандай бір

алаңсыз күйде, жер-көкке симай, жетісіп келе жатты жап-
жарық жолда. Артынан барып алда алдын кескестейтін
он екі қамалдың әлі біреуі алынбағаны ойына оралғанда
барып сабасына түсті. Ернеуінен аса шаттануға әлі

ерте еді. Әрине, қыздың бір ауыз сөзін жерге тастамай,
сыртқа шыққаны – жақсылықтың нышаны. Бірақ,
ол соңғы уәде деген сөз емес қой, шатасуға болмас еді.
Тіпті, асып үміттенуге де орын жоқ. Өтінішін құп алып,

сейілдеуге мақұл болса, қайдан білесің, жай, сыйлаған
құрметі болуы да мүмкін. Қу қыздардың ойына не кіріп,
не шықпайды мұндай кезде?

қоштап. – Жаң И моудың еңбектері жалпы осындайымен
ерекшеленеді. Өмірге жақын және ескі мешеу идеяларды
аяусыз сынайтынымен.

талантты адам. Өмірінен біраз мәліметтер оқыдым. Жас
кезінде ауылда жүріп фотограф болуды армандапты.
Кейін Бейжиіңге барып, Өнер университтетіне түсіп,
операторлық мамандығы бойынша білім алған. Әзір

«Шан ши кино студиясында» режиссерлік жұмыста.
Осы «Қызыл жүгеріні» түсіргеннен кейін кино әлемінде
үлкен шу шықты. Өршіген дау, тіпті, жоғарғы жаққа да
жеткен сияқты. Естуге қарағанда, ондағылар мәселені

кәсіби тұрғыда шешуді қалап, соңғы сөзді киногерлердің
өзіне қалдырыпты. Пікірлер қақ жарылған. Бір жағы
жұмысты жоғары бағалап, қойылымға жіберуді қолдаса,
екінші тарап «бұл халықтың намысына тиетін, басқа

жұрттың алдында біздің елді масқаралайтын түсірілім»
деп, жөргегінде тұншықтырып, үнін өшіріп тастауды
ұсыныпты. Арада көп өтпей картина Берлинде екі
жыл сайын өтіп тұратын кино фестивалдан үлкен

жүлде алып қайтады. Талас сонда да толастамайды.
Ақыры кеткен ақша, жұмсалған еңбеккүш, басқа да
жағдайларды ескерген болу керек, экраннан көрсетуге
шешім

қабылдапты.
Әрине,
толық
күйінде

емес,
қиылған, қысқарған, жарым-жарты қалпында. Бұл
туралы басылым беттерінде көп ештеңе жоқ. Біз жанама
көздерден естідік. Сіздің хабарсыз қалатыныңыздың

стильі бөлектеу. Соған қоса, шындық ащылау беріледі.
Ақиқаттың дозасы жоғары. Қабылдау қиын. Екіншіден,
екі-үш көрініс былайша анайылау. Оның бірінде,
«Ұлы сөзде ұят жоқ», бас кейіпкерлердің бірі жаңа

ашыған араққа кіші дәрет сындырады, артынан ол
арақ ашытудың озық тәсілдерінің біріне айналады;
екіншісінде, дәл сол кейіпкер төркіндеп келе жатқан
келіншекке қырындайды... артынан балалы болады. Дәл

осы жай оңшыл сыншылардың көңіліне ұнамаса керек.
Тағы басқа жерлерде де бірдеңелер болуы мүмкін. Кейін
оның бәрін ықшамдап, қазірге көлеміне түсірген. О баста
бақандай үш сағаттық кино болған деседі.

Одан ары ешқандай сұрау түскен жоқ. Төмен қарап,
ойланып қалған қыз қабағынан өз беделінің сәл де болса
өсіп, зорайып қалғанын сезіп, кәдімгідей көтеріліп
қалды. Енді ші... оңай ма осынша деректі кәсіби

зерттеушідей бір-бірден тізбелеп, алға тарту деген. Көп
адамның қолынан келмейтін шаруа. Қолы қалт еткенде,
орталықтан ашық және жабық түрда шығып тұратын
басқа да журналдарды парақтап, үңіліп отыратынының

аз да болса пайдасын көріп, қатты қуанды сол күні. Бәрі
солардан кездестіріп, жадына жазып алған тың дүниелер
еді, кәдеге асты әйтеуір!

Сол аралықта оқу орнының іргесіне де таяп қалыпты.
Соны байқап, жүрісін кілт баяулатты. Санасыз түрде,
әлде ыңғайына бағып, ырық берді, ілесе серігі де жай
аяңға көшті тұяқ қыбырлатып. Жақсылықтың нышаны.

«Тізгін-шылбыр» толықтай өз қолында деген сөз. Демек,
осы екпінмен қақпадан кіріп кетпей, шамалы бөгеле,
кешіге түсуге болады.
Жолдың бір жақ шетіне таман ойыса барып, межелі

жерге жеткенде бағытты бір жаннан келіп қосылып
жатқан жіңішке көшеге қарай бұрып еді, аңғармады, әлде
еркіне бағынды, жанында келе жатқан жандағы да қайда
бастадың демей, еш іркіліссіз еріп жүре берді жетегіне.

Шын қуаныш деген осы еді. Түсіністік пен сенім шіркін
адамды кейде қабағат марқайтады. Өзін жер бетіндегі
жалғыз бақытты жан сезінді сол сәтте. Және ол шаттығы
мәңгі бақи ортаймастай көрінді.

Неге екенін білмеді, көкірегін бір мақтаныш кернеді.
Бәлкім, есейіп қалғанына марқаятын шығар, есейіп қана
қоймай, университеттегі асып туған ең әдемі ару өзімен
бірге болуды теріс көрмейтін үлкен азамат боп жетілгеніне

марсиятын болар, екі арасын ажырата алмады, әйтеуір,
жүрегін бір ып-ыстық масат сезім уыстап, сығымдады
да жүрді талайға дейін. Тіпті, сонау қараңғы түкпірге
сұғына бойлып, тұйыққа тіреліп тоқтағанға дейін.

Әзірше түбегейлі бақытты жан емес екенін тек кері
бұрылғанда ғана есіне алды. Байыптап қараса, төбесіне
төніп келген қазіргі шаттық мәңгілік бақтың уақытша
ғана үйіріле қалған елесі екен. Сусып кете беретін сырғақ

құсты басында байлап, түпкілікті ұстап қалу үшін алда
бір алып қамалды алуға тура келердей. Бұзар бөгеттің аты
әлгінде ғана сырылып, кейінге қалған тас жұтар тәуекел
болса, одан аспай, сірә да ештеңенің басы ашылмас... сәті

түссе, аржағы – түсіністік... сөзден байлау, ауыздан уәде.
Баянды бақыттың байлауы деген – сол. Қол жеткізу анау
айтқандай оңай бола қоймас, дегенмен, ерте бастан есіне
салып, құлағын үйрете берген мақұл еді. Сағаты соқса,

Осыны ойлағанда, шалқыған көңілі сабасына түсіп,
басыла берді. Бағана өзі аңсаған тамырдың бүлкілі
естілгендей тыныштыққа ендеп енгенін аңдаған сәтте,
шұғыл қамданып, әрекет қылмаққа бекінді. Ә дегенде

сөзді қайдан бастарын білмей, алақтап еді, Алла сәтін
салды ма, көп өтпей алғаш кездескен ұмытылмас сәттер
түсті есіне.

әңгімені алыстан орағытып әкелмек болып. – Ол бір ерек-
ше күн еді, шіркін! Қазір қарап тұрсам, барлығы қиыннан
қиысыпты. Демалыс еді. Әлдене себеппен баратын
жеріме бармай қалдым. Бөлмеде жалғыз жатқанда,

студенттер бірлестігінің жетекшісі келді іздеп. Бөгелмей
шаруасын айтты. Қалай сонша елпек боп кеткенімді,
дегеніне бірден келісіп, қаланың келесі бір шетіндегі
қатынас бекетіне тізгін ұшымен тартып отырдым. Ерте,

қайда... сәске түстің кезі. Барып алған соң біреу келсеші
зарықтырып. Ал күт... ал күт... Ақыры шаршадым. Үміт
үзілуге тақау еді. Бірақ, тағы бір дәме бар аржағымда...
әлсіз, өлмелі болғанымен пәлекет тыртысып жібермейді.

Сол тырп еткізбей ұстап тұрды талайға дейін. Көңіл
бірдеңені сезеді деген шын сөз, анығына сол күні көзім
жетті. Талығуға жуықтағанда сіз көріндіңіз терезеден.
Қолымдағы тақтайшаны ұмытыппын... алайда, күткен

адамымның келгеніне еш шүбәм қалмай ұмтыла бердім
сыртқа қарай. Сабалап жауып тұрған жаңбырға да
қарамаппын... – Айтқан сайын ақтарылып, ашыла
түскенін сезгенде, өзінің дұрыс бағытта ілгерілеп келе

жатқанын шамалады. Мұндайда маңыздысы – адамның
өзін-өзі ұстауы. Әйпегенде, не дегенін өзі білмей, сөздің
қиюын қашырып, пышыратып алады. – Шынымен
де, қатты қуандым, – деді ары қарай. Қызға қарап еді,

шамасы, әңгіме әсер етті, әлгіндегіден әрмен болып
тынып, томпия қалыпты. Сүйіне тыңдап, құныға құлақ
қойып келе жатқаны аңдалады. Орқаш-орқаш күдірден
құтылып, кенет жазыққа шыққандай жаны кіріп, көсіле

қара басымды ғана алып қайтам ба деген қорқыныштан
құтқарғандықтан болар, сұмдық жақсы көріп кеттім.
Ішіме бір жылылық кіріп, содан былай жүрегім балқып,
елжіреді де жүрді. Сәл кейін көлік тосып тұрғанда да,

одан жүрдек машинаға отырып жолда зымырап келе
жатқанда да, сол бір ыстық сезімнен арыла алмадым.
Сол күні өміріме өзгеше бір мән енгендей болып еді, сол
сейілмепті, жоғалмапты, төрт айды араға салып ойда

жоқ тағы ұшырасқанда, әлгі қайта тұтанып, қайыра көз
ашты көкірек түбімнен...
Осы араға жеткенде бір мүдірді. Ары қарай сөйлеу
мүмкін болмады. Әлдене түйіншек тамағына кеп кептелді

де, жұтқаншағы сіресіп, жұтына алмай қалды. Амалсыз
кідіре тұруға тура келді. Осы қалыпсыз күйін сезсе керек:

қалжыңға айналдармақ боп, қулана сықылықтап. Қу іші
сезіп тұрса да, өзіне жуытқысы келмейді. Түлкі бұлаңға
салып, жалтарып кетпек болады. Бірақ бұл жаңыла
қоймады. Іле қайта бекіп, бекемделіп алды да:

Қырсыққанда, жалғап ештеңе айта алмай тағы іркілді. –
Қалай екенін, сол алғашқы кездесу маған қатардағы жай
оқиға боп сезілмейді, – деді сәлден соң адасып қалған
әлгіндегі желісін әрең тауып. – Менше, ол – тағдырдың

сыйы. Олай дейтінім, осы күнге келгенше мен кіммен
кездеспедім, кіммен жолықпадым... бір де бірі есімде
қалмапты. Ал сол жолғы жүздесу... кеше ғана болғандай
жадымда. Әрі мен сол жолы қарсы жағымның да бейтарап

қыз осы тұста бір сөзге аралысып. Неден екенін, үнінен
бір батылсыздық байқалды.

шындық,
Көршісі бір сәт үнсіз қалды.

шығарар жол таппай қысылғандағы жандалбаса әре-
кеті.

Дегенмен, сіз осы сәтте өзіңізге керекті соңғы нәтижеге
қол жеткізіп отырған жоқсыз ба? Иланбайтын не қалды
сонда?..

қыз әлі сол екі ойлы күйінде. – Дегенмен, алдамшы сезім
деген де болады дейді...

кезде. Бірақ, жеті-сегіз айға созыла алмайды, – деді бұл
көршісінің көңіліндегі күдікті сейілтпекке тырысып.
Алайда мұндай кезде аса дігірлеп, асықтыруға бол-
майтынын да есіне алды артынша. Жіңішке жіпті артық

тартсаң, үзіліп кетуі мүмкін ғой. Шешілмеген түйіні
болса, оған керекті жауабын таппай, ішкі ілгектерінің
ағытыла қоймайтыны да белгілі. Соны ескеріп:

осындай оңаша шығып, арыла сырласқанда талайдан
бері таңдайымда жүрген сөзімді айтып, өзіңізге деген
ақ жүрегім барын аңғартқым келді... соны өзіме
міндет санадым. Ендігісі – сіздің құзырыңызда. Оны да

жасырмай айта кетейін, жақсы жауап болатынына кәміл
сенімдімін.
Көршісі үндеген жоқ. Не күйде екенін де біле алмады,
талайға дейін жүзін жерден алмай, ой соқты күйде

ырғалып жүрді де қойды.
Кешікпей екеуі аяңдап келіп, әлгіндегі шамдары
самаладай жанған жарық көшеге түсті. Одан кейін
де тіл қатыспаған күйлерінде іркіліссіз ілгері басты.

Аздың алдындағы ағыл-тегіл «ақтарылудың» арқасы
болар, иығынан бір ауыр жүк түскендей жеңілдеп, кеңіп
қалғанын ап-анық сезді қақпаға жеткенде.

жымиып. Күтілген жай. Қалма-қол жауап қайда. Осыған
да шүкіршілік етті. «Иегіңді қышытпай-ақ қой, әуре
болмай, жөніңе жүр бер» десе, не демек. «Ештен кеш

де бақытсыз еттің... Енді өле-өлгенше бейшара міскін
болып өмір сүремін мен байқұс!
Барлығын басынан бастайықшы, сонда бәрі де есіңе
түсер. Біз бақытты едік, рас қой? Рас! Ешкімнің таласы

болмауға тиіс. Бас-аяғы бір күнде жер-әлемде теңі жоқ
жарасқан жұпқа айналып шыға келдік. Басқалар білмесе,
білмеген шығар, ал өзіміз терең әрі шын жүректен сездік
мұны. Оны сол кездегі қойынға симай, ылғи да асып төгіле

беретін қуанышымыздан анық аңғаруға болатын. Бір-
бірімізге деген ынтық-аңсарымыздың алаулап жанғаны
сонша, көрмесек тұра алмайтын әлетке жеттік. Шын ғой?
Әрине, шын! Ал сол басымызға жаңа келіп қонған бақ

құсын кім үркітті... кім? Сен болатынсың, Мекен! Бұл
да шындық. Сен, керісінше, менен көретін шығарсың?
Іс жүзінде өзің болатынсың. Бәрі сенің қыңырлығыңнан
болды.

Ол кезде мен сенің үнемі айта беретін: «Шіркін, оқу
тауысқан соң екеуміз де қалада қалсақ. Ойдағыдай
бір жұмысқа тұрсақ. Ары қарай жалғасты ғылыммен
айналыссақ. Кейін үлкен ғалым болсақ... қандай жақсы

болар еді!» деген болашақтан үміткер, тербіреніске тола
жалынды сөздеріңе аса мән бермеппін. Жүре келе сен
мұны үдете түстің, тіпті, алдыма шарт етіп қойдың.
«Дұрыс екен, – дедім мен анық қылып. – Қалуға қарсы

емеспін. Онсыз да қалуға іштей ниеттеніп жүрмін. Бірақ,
кей нәрсе бізге байланысты емес қой». Мұны естігенде
сен үндемей, томсырайып қалатынсың. Сөйтсем, пәленің
бәрі сонда жатыпты ғой. Бір күні бітеу жараның оқыс

жарылып, жан ауыртатынын қайдан білейін!
Тағы да сол үлкен алаңның ең түкпіріндегі биік
ағаштардың астында, қалың жапырақ арасынан ай
жарығы алаңғыт сығалаған дөңгелек алақыда, арқалы

орындықтардың біріне жайғасып алып, сырласып отыр-
ған болатынбыз. Бұл біздің жаз шыққалы тапқан жаңа
өріс – «жайлауымыз» еді. Ұзаққа созылған қызықты
әңгімеміз күні ертең басталатын жазғы демалыс жайына

Сенің осылай сүзіле қарайтының қатты жағатын
жаныма. Ізінше ет жүрегім елжіреп жүре берді ескі
дағдысынан жаңылмай.

еметайым езіліп. Онсызда ойланыдырып, жан ауыртып
жүрген жай ғой, соны қайта қозғады арадағы әңгіме.

ліп, қолтығыма кіре түстің. Сенің сондай бір сиқырың
бар еді, жақын келіп, жанаса түскенде, жүрегіме еніп
кететінсің.

Шынын айтайын, қалжың екенін қанша жерден біліп
тұрсам да, мен бұл сөзді естігенде әнтек тіксініп қалдым.
Бұрылып қарағанымда, бәлкім, шайтан түртті, маған
расымен сенбей тұрғандай боп көріндің. Бұл мен үшін өте

секем алсаң керек, қолтығымнан иығыңды тартып ала
беріп.

жайлардың бірі осындай еренсіздік еді. Бірдеңе ұстай
қалды аржағымнан.

Бұл енді анық көңілге келетін сөз еді. Қитығып
қалдым.

жолым түсе қоймас... жер түбіне қаңғырып, ел ақтайтын
жайым жоқ .
Тұңғыш көрсеткен тосын мінезің еді. Мен тосырқай
тіксіндім. Түкке түсінбей қалдым. Жайдары секілді едің,

қаға берісіңде бұғынып жатқан мұндай да «өнерің» бар
екен. Соған күтпеген жерден куә болып, тосыла бердім.
Не дейсің енді бұған. Ары-бері отырдық та, сонау бір
уақта сол тым-тырыс күйімізде артқа қайттық.

Жақ кірісін ашпаған қалпымда қатарласа жүріп,
тұрағыңа апарып салдым. Жеткен бойда есіктен үн-
түнсіз кіріп кетер ме едің, қайтер едің, жігіт екенімді
ескеріп, шегініс жасадым. Қолымды ұсынып тұрып:

қаныңмен, жаны қашып, сұлық жатты алақанымда.
Тереңіңде тұйықталған ілгіштің әлі тыртысып жібермей
тұрғаны анық аңдалғандай.
Сол аралықта көтеріп, сыртынан өппек болып еңкейе

беріп едім, үлгірмедім, сүлесоқ салқын сүйріктер суси
берді уысымнан. Ақылдан гөрі ашуға бейім бейтаныс
болмысыңнан дәтіңнің тым берік екенін шамалап,
сыртыма қарай айналдым мен де.

Бәлкім, бұл маған ғана тән бір әлсіздік шығар,
соңымнан, арт жағымнан көпке шейін үміт үзе алмадым.
Мойын бұрып қарамасам да, былай ұзап шыққанша
сарылып сыбыс күтумен болдым желке тұсымнан.

Үмітім ақталмады. Ақыры салым суға кетіп, алыстай
бердім көңілсіз арадан.
Тарқамаған өкпе бар еді ішімде. «Ертең кетеміз ғой...
содан бақандай екі ай бойы жолықпаймыз. Бір-бірімізді

көрмейміз. Соны біле тұра, түкке тұрғысыз ренішке бой
алдырып, жібімегені несі?» деймін өзіме өзім жауапсыз
сұрақ қойып.
Ойнап отырып от басқандай ойда жоқ түйілген түйін

болды, не ғашықтардың кешірімі артынан, білмеймін,
қайта кездескенде түк болмағандай кіршіксіз көңілмен,
сағыныса қауыштық. Таң қалдым! Арамызда еш жай жүз
бермегендей еді. Бұрынғы арнамызда тоғысып, қосыла

аққанымызды ойлап, шүкіршілік еттім артынан.
Сені білмеймін, шынын айтсам, өзім қатты алаңдаған
едім. Зарығып жүріп өлгенде әрең қолға келтірген
бақ қой, іштей қимадым. Соңында бір сейілмейтін

дық қала ма деп те күдіктендім. Соның ешбірі болған
жоқ. Алғашқыда, ойламаған кірбеңдіктің әсері болар,
арамызда бір алшақтық бардай сезіліп, «жүрегі тым
қатты ма» деген байламға келіп, шамалы іш жиып

едім, ол да көпке қалмады. Көктемнің жылы шуағында
жіпси еріген мұз құсап айқасқан құшақтардың арасында
ғайыпқа сіңіп, жұғын да қалмай, жоғала берді. Иә, сен
өңім емес, түсіме де кірмеген жомарттық жасап, жарқын

жүзбен қарсы алдың. Өткендегі аса беріктіктің өтеуіне
балап, мен де риза пейілмен қабыл алдым. Ортадағы
тоңның тез жібуіне осы жай да ықпалын тигізген болар,
ары қарай баяғы бақытты, шадыман күндерімізді қайта

жалғап, бал жаласып кете бердік қол ұстасқан күйі.
Жаным сонда барып жай тапты. Себебі, бұл кезде
екі айдың алдындағы ойыннан шыққан өрттей болған
оқыс оқиғанның қасақана жасалған қыңырлық емес,

байқаусызда жүз берген кездейсоқ жәйт екеніне толық
көз жеткізген едім. Көп өтпей естен көтеріліп, көмескі
тартқандай болды. Сол күйі түк қалмай, тақыр-таза

ұмытылып кетер ме еді, қайтер еді, аз күн кейін аяқасты
бұрқ еткен тағы бір тосын жай болмаса.
Айлы түнді жамылып оңаша сырласып отырған едік.
Бір кезде сен тақырыпты басқа жаққа бұрдың. Талайдан

дайындалған, осы сәтті қолай көріп бастаған әңгімең
екенін артынан аңғардым.

барып, қайта тоқырап. Сөйттің де бір шама іркіліп,
тосылып қалдың. Айтпағыңның жай сөз емес екенін
содан біліп, мен де бойымды жиып алып, соңын күттім.

қайраттанып, тайпалып кеттің. – Көптен ойымда жүрген
нәрсе еді, енді ашпасам болмайтын сияқты. Себебі, сіз
көпке қалмай оқу бітіресіз. Сондықтан алдынала келісіп
алғанымыз жөн секілді...

жұтып. Бірден таныдым, тұрпатын өзгертіп тағы алдым-
нан шыққан өткендегі «пәле». Қылп еттім.

қалуға қарсы емеспін. Бірақ, мұнда жер тіреп тұрған
менің әкем жоқ, ештеңеге кепілдік бере алмаймын...
тағдырдың жазғанын көреміз.

Өткендегі мен тіксінген бір беткей адуын мінез. Дүлей
өктемдік. Ол ғана емес, апшытып ашу шақыратын бітеу
білместік, қисынсыз қыңырлық. Сонда да, аса сеніп
кетпей, қалжыңы ма деп жүзіңе бұрылғам. Демін ішіне

алып тына қалған иілмес қаттылықпен бет келдім.
Мұндайда ырыққа көне қояр ыза болған ба?

дедің соңғы байламыңды түйіп.
Бұдан соң бірдеңе деудің қажеті шамалы еді. Бірақ,
басқа бір себебі болып қалмасын деп:

Су аяғы құрдым деген осы еді. Іштен тындым да,
сіресіп қатып қалдым. «Ажырасар дос ердің артқы қасын
сұрайды» деген. Мынау соның кебі еді. Алқымдаған
ашудан болар, ештеңе ойлаған жоқпын. Бәрі анық жайға

құры бекер тызақтағаның болмаса, түк те істей алмайсың
ғой, сондай бір шарасыз күйде отырдым да қойдым
омалып.

қозғалып. Себепсіз тұра қашудың жөнін таппай, өзім де
соны күтіп қалып едім, жақсы болды, тіземді жаздым да,
жанай барып, жандаса бердім.
Ілкіде бастан кешпегендіктен болар, мен жол үстіндеге

әңкі-тәңкі, желкеме бір қара дәу мініп алғандай ауыр-
лаған, есесіне, санам мүлде босап қалған, аңғай-даңғай
қызық халімді түсіне алмадым. Тек тереңіме бір тоң
жүріп кеткендей жаным қалтыраған жағдайсыз күйімді

қапысыз сездім артынан.
Сол күннен кейін менің басыма қара түнек орнады.
Сыбысын сездермей келіп, бауыр баса байырқалаған
зіл салмақ баранын байқатпай иінімды басты да тұрды.

Еңсе тіктетпес емсіз ауырлықтан сәт өткен сайын езіле
түстім. Кең дүние кетеуі кеткен мағанысыз кеуекке
айналды. Сорыма тап келген сол бір түнді ойласам,
еңіреп жылағым келетін. Кейде бір өзімді тежей алмай

өзек тырнаған уыттан бордай босап, көз жасыма ерік
беретінмін. Саз беттеніп сазарып жатып алмай, бір уақ

егілген де тәуір ме дедім, шемен боп байланған іштегі
шер сәл ерігендей боп, шамалы жеңілдеп қалатынмын.
Аздан соң өзімнің басымнан бағым ұшуға таяу бақытсыз
жан екенім жадымда жаңғырғанда қайта барып құзға

құлайтынмын.
Құдыққа құлаған құландай қирап қалып, барып-
барып ес жидым. Аз күн кейін бір ақыл тапқанда ойлап
отырсам, үміттің соңғы тамшысы үзілмеген екен. Тек

алғы шарты ғана алға тартылған. Ол – осында қалу.
Буынсыз жерге пышақ салған оңсыз талабын еске
алғанда, қанша күйіп кетсем де, қоштасар сәттің қоңырау
соқпағанын жұбаныш қылып, қайта талпындым. Үміт

оты тағы тұтанды. Төрт тағандай көтеріліп, екі аяқтай
ұмтыла бастадым алдамшы өмірге. Осы итке бергісіз
аянышты тірліктің кім үшін екенін ескергенде, намыстан
жарылуға шақ қалып, өліп қала жаздағаныммен,

көкірек түкпірімдегі бір жылы іңкәрліктің өшпегенінен
сені шын сүйетінімді аңдайтынмын. Бетіңді жер қылып,
қадіріңді қашырғанына қарамай, жүрегіңді ғана емес,
тағдарыңды да біреуге байлап қоятын ынтық көңіл

құрғыр-ай десеңші! Дауа табылар ма саған!
Қалада қалудың соңғы бір мүмкіндігі бар болса, ол
мен үшін басқалардан оқ бойы озып шығып, алдыңғы
қатардан қара көрсету еді. «Жақсы оқысаңдар, бал-

дарың жоғары болады, жұмысқа, онда да қаладағы
жалақыны көп төлейтін қымбат орындарға жолдама
аласыңдар» дегенді жиі айтатын ұстаздарымыз. Маған
көше сыпырушысы болса да жетіп жатыр еді. Бір жағы

реніш, сондай бір болмашы ілгекке болса да ілініп,
ызасына қалада қала алатынымды дәлелдейін, болмаса,
ары қарай тағы көрермін деген бір нық байламға келіп,
шұғыл кірісіп кеттім шаруаға.

Әрине, кездесіп тұрдық ара-тұра. Бірақ, бұрынғыдай
сағыныса қауышатын емен-жарқын жағдай жоқ еді.
Сынған әйнек сызатының қалпына келуі, сірә, мүмкін
емес, қанша рет талпыныс жасағаныммен, өзгерген

қалдың түйіліп. Қазірге дәтке қуат етер жалғыз нәрсе –
кеудемнен итеріп, кет демегенің ғана. Соған қарағанда,
сен де мені қимайсың, бірдеңе жібермейді аржағыңда.
Екеуміздің арамызды ғана емес, келер күндерден де

күдер үздірмей тұрған соңғы алданыш, сірә, сол.
Алайда, ол қаншаға шыдамақ? Адамды бір-біріне
жақындата
түсер

«жібек
жіптің»
арада
болатын

таусылмас әңгіме екенін мен сол тұста анық аңғардым.
Ауыздан шыққан сөз жай ғана желпіме емес, жүректерді
жанастыра түсер көкіректің үні екен. Онсыз пәсейген
көңіл де ешқашан қайта серпілмесе керек. Саңлау

түспеген құдық түбіндей жаның да жаураған күйі
қараңғыда сыз тартып қала бермек. Біз де сөйттік,
ортадағы тоң жібімеген соң, арамыз ақырын-ақырын
алшақтай берді, ашыла берді. Сөйтіп, бірте-бірте жел

азынаған алып жарыққа айналды.
Өкпелі кісі, сірә, кінәмшіл. Реніш тез тарқамаса,
жаңасы қосылып, жиыла-жиыла түбі қос айырық жолға
салар екі-ашаға апарады. Ұшқыннан қаулаған өрт секілді

болмашы келіспестіктен басталған жеңіл араздық ақыры
ауырлап барып, аз күннің алдындағы жалындаған
махаббатымызды, шексіз сүйіспеншілігімізді, ешқашан
сөнбестей көрінген ішкі алауызымды әлсірете берді,

әлсірете берді. Енді болмаса, біржола өшіп тынар ма еді,
қайтер еді, сен күтпеген ұсыныс жасадың.

кездесудің сірге жиярында. – Бұл, әрине, қиын, – деп
септедің сөзіңді қиналып жүргеніңді сездірмек болғандай
күрсініп қойып. – Бірақ, басқа шара да болмай тұр. Бұлай
кете берсек, түбі жақсылыққа апармайды. Мен содан

алаңдаймын. Сондықтан, осындай шешімге келдім.
Оңаша қалып, жақсылап ойланайық. Қай жерден
кетірдік... іздейік. Оған дейін сіздің де оқуыңыз бітер...

«қайдан жібергенімізді» білмейтініңді естіп, таң қалдым.
Бұған енді не дерсің! Айғағын өз сөзіңнен келтіріп,
жауабын бермек боп бір оқталдым да, оның әзір басы

артық нәрсе екенін ескеріп, тағы да керісіп қалмайық
деп, тиыла қойдым. Ештеңе білмесең, менің оқуымның
кешікпей аяқтамақ жайын ауызыңа алар ма едің? Бәрі
соған келіп тіреліп тұрған жоқ па? Тұңғиыққа тартып,

құйрық ұстатпай жүрген не бар біздің арамызда одан
өзге?
Қоштастым да жөніме кеттім.
Қайтар жолда өзің айтқандай көп ойландым. Өзің

жөнінде, өткен өміріміз жайында. Нәтижесінде көңі-
лімдегі қол жетпесте күлімсіреп тұратын көркем бейнең
сәл солған тартып, көмескілене түскендей болды. Мен
бақытқа алданып аңғармай жүріппін, сен, тіпті, осы

күнге келгенше «қай жерден кетіргенімізді» білмейді
екенсің. Бұл не сонда? Аңғырттық па, әлде ақымақтық?
Ойдың аяғын ой қозғайды, бәлкім, мұндайда адам әсіре
кірпияз болып кетеді, не басқа бір пәлесі бар, ілгеріде

жүз берген әр нәрсенің астарын қазғанда, сен бара-бара
мен сүйген баяғы момақан қызға ұқсамай бара жаттың
мүлде... қиналсам да, соны анық аңдап, қарадай іш
жидым. Түңіле келе, түйіле түстім. Енді маған бәрі бір

еді. Соған бекідім де, не жағдай болса да қасқая қарсы
алмақ болып, құрыш болып қайта құйылдым.
Жоқ. Бекер екен. Оның бәрі әншейін ашу үстінде айта
салған әңгеме екен. Бар жоғы бір-ақ түнге шыдады. Ертесі

ерте тұрып, әлденем олқы соққандай қоңылтақси берген
соң, өткен түндегі жайларды санамнан өткізіп едім,
қолқа-жүрегімнің қайнаған су құйылғандай ылдырап
жүре бергені. Шыны керек, өзімді ұстай алмадым. Сонда

білдім, жуықта құтыла алмас қайғы-мұңға мойыннан
маталып, қосақ болғанымды.
Бір жақсысы, содан ұзаққа бармай соңғы жылдың
қорытынды емтиханы басталды да, жайлап ес жиюыма

тура келді. Өйтпей болмас еді, осында өткізген алпыс
айымның мәуелі жемісі ғана емес, алдағы өмірімнің тұтас
тағдыры байлаулы шешуші сынақ ғой. Соған үстеп, еске
түссе еңсені езген көңілсіз істерді еңсерудің табылмас

Ұрыста тұрыс болған ба, кешікпей қоян-қолтық
араласып та кеттім аламанға. Арпалыс ақыры сәтімен
аяқтады. Нәтиже ойлаған межеден жоғары. Еңбегім
далаға кетпей, елеулі биікке шығарып, иығым көтерліп

қалды. Үміт те қайта тұтанған. Бірақ...
Бірақ, мен бақытсыз жан екем. Бағым жанбапты.
Қалаға емес, ауылға бөлініп кете бардым. Қат-қабат
көңілсіздік. Өйткені, бұл сені мөлдіреген күйі қолдан

беру, тірідей айрылу деген сөз еді. Ауыз бармайтын ауыр
жағдай.
Иінім қайыра еңкейді. Енді қайта тіктей алмастай
болып. Үйреніп қалған әуелгі күйінде жүре берсе, бір

сәрі, бір серпіліп алып, құрдымға кері құлаған жаман
екен. Содан кейін серги алмадым. Сірә, «Жығылғанның
үстіне жұдырық», сол күндердің бірінде сен ауырып,
емханаға түсіпті деген тағы бір жайсыз хабар жетті

құлағыма. Тұқыра түстім. Қанша дегенмен, кінәлімін
ғой алдыңда. «Тырс етпегенімен, сырттай тілеуімді
тілеп, тілекшім болған шығар, үмітім ақталады, қойған
талабым қамшы болып, оқуды жоғары көрсеткішпен

аяқтап, қалада қалады деп күткен болар... алайда нәтиже
басқа болып, көңілсіз хабар жеткен де, қабылдай алмай,
қатты қамыққан шығар, соның аяғы салмақты салдарға
ұрындырып, ауруханадан бірақ шығарған болар» деп

ойладым ішімнен. Ести сала, іздеп баруға намыс жібер-
меді тыртысып. Бір жағы, қысылдым. Не деп барам
және қай бетімді алып барым? Сөйтіп, уақыт ұзара берді.
Кететін кез де таяды бір күні.

Сонда барып төбе көрсетуге тура келді. Толқи-толқи
бел будым оған. Ойламаған бір оңды жайдың жүз беруін
күткеннен емес, үн-түнсіз кетіп қалуды ар санағаннан.
Бір сөзбен айтқанда, намысқа тыртысып. Осы намыс

құрғырдың түбі құйға құлататынын кім білген, ақырғы
рет көріп, қоштасайын деп бардым соңғы сәттердің
бірінде. Жеткенше не ойламадым! Болған істердің бәрі
көз алдымнан қайта бір тізіліп өтті. Осынша боркемік

тұрған жерімнен ояндым бір кезде. Емхананың іргесіне
таяп келіп тоқтаған екем, ілінбей ішке ендім. Қайда
жатқаныңды таныстардан сұрап алғам. Босағаңа тірел-
генде шарасыз тежелдім. Спирт исі аңқыған дәлізде бір

сәт іркіліп, үсті-басымды ретке келтірдім. Есік қақтым
артынша. «Кіріңіз» деген әлсіз үн жетті ішкі жақтан.
Табалдырақтан аттай бердім ізінше.
Берілген белгіден дайындалсаң керек, сол жақ

қабырғаға жанастара қойған көк төсекте басыңды
көтеріп, тік отыр екенсің. Келер деп күтпеген сияқтысың,
жанарың
шоқтанып,

тіксіне
қарадың
алғашында.
Қуанып қалғаныңды аңдағандай болып едім, артынан

сәп салғанда, орнында жұғын да қалмапты. Зым-зия
жоғалыпты. Қатты ренжулі екеніңді содан аңғарып,
назарымды төмен құлатып, тұқыра бердім. Жылжып
келіп, жаныңа жете тізе бүктім.

Сөзді қайдан бастауды білмей және біраз бөгелдім.
Артынша көңіліңді сұрай келгенім есіме түсіп: