Көкшетаудан салдырған,
Қара үңгір жолдары
Шабанкөлден жиылып,
Бес сан болды, қолдары.

Өзің, қонған Көкшетау,
Кәпір қала салды, ойла!
Жарқайың деген жерлерге
Шашылып шеті барды, ойла!

Атбасар мен Қалқұтан
Балығы тәтті су еді,
Өзен бойын шандып ап,
Сүзекісін салды, ойла!

Қарқаралы деген тауларға,
Қарқарасын шанышты, ойла!
Бетеге мен көденің
Берекесі қашты, ойла!

Көкөзек деген жерлерге
Қыстауын сонан төкті, ойла!
Жылқының суат суына
Шошқасын әкеп төкті, ойла!

Ұлытау, шеті Созақтан,
Берекелі жерлерден
Көкорай шалғын көре алмай,
Шұбырып қазақ кетті, ойла!

Нұрада бар Ақмола,
Есілде бар Қараөткел,
Екі өткелдің аузынан,
Тас қорғанды салды, ойла!

Баянаула, Қызылтау
Оны да кәпір алды, ойла!
Шүршітпенен құлақтас,
Қырғызбенен жұбатпас,

Ортасында ұйлығып,
Кетпейін десе жері тар,
Кетейін десе алды-артын,
Қоршап алған кәуір бар.

Ұйлыққан қойдай қамалып,
Бүйірінен шаншу қадалып,
Сорлы қазақ қалды, ойла.
Сәлем - сөздің анасы,

Ғақыл алған данасы.
Шығанақтан шырқайды,
О біреудің танасы.
Оның сөзін тыңдасаң,

Баяғы айтқан жал асы.
Өтірікті шын қылған,
Ол Алланың қызыл көзді пәлесі.
Айтқаныңа көнбесе,

Айдауыңа жүрмесе,
Көңілінде болған аласы.
Бәрімізді сұрасаң,
Қотанбайдың баласы.

Арғындардың сабасы,
Қарақожа бас болып,
Қабыл да болғай дұғасы.
* * *

Ежелгі дос жау болмас,
Шірнеуіште хаты бар.
Ежелгі дұшпан ел болмас,
Көңілінде кірдің таты бар.

Ежелгі дос жау болмас,
Айтысқан оның серті бар.
Ежелгі дұшпан ел болмас,
Көңілінде тұтқыр керті бар.

* * *
Кіші қара қалмақ бүлерде,
Бозылардың билігі
Бұлт бұрқан болысты,

Уағдадан жылысты,
Буыршындай тіздесті,
Жамандықты іздесті,
Бірін-бірі күндесті.

Жаулаған ханын қара оңбас,
Хан қисайса, бәрі оңбас,
Ханын қалмақ жаулаған,
Сүйткен қалмақ оңбаған.

Сол қалмақтың жұрты еді-ау,
Үш Қарқара, Көктөбе,
Ит те ұлып қалмаған.
Қалданменен ұрысып,

Жеті күндей сүрісіп,
Сондағы жолдас адамдар:
Қара керей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,

Шақшақұлы Жәнібек,
Сіргелі қара Тілеуке,
Қарақалпақ Құлашбек,
Теліден шыққан Елшібек

Шапырашты Наурызбай,
Құдаменді Дәулет қасында,
Бақ дәулеті басында
Сеңгірбай мен Шойбек бар,

Таңсық қожа, Мамбет бар,
Қасқарауұлы Молдабай,
Қатардан жақсы қалдырмай,
Айнақұл, Бәти ішінде,

Өңкей батыр жиылып,
Абылай салды жарлықты.
Қалдан ханды қашырып,
Шеп салған жерін бұздырып,

Ұрысты қатты қыздырып,
Қасым ханның шешесін,
Хан Абылай алған-ды.
Жабы деген қалмаққа,

Тырнағын қатты батырды.
Бұзылып қалмақ кеткен соң:
«Өңкей батыр, жиыл!» - деп
Хан Абылай шақырды.

Бір төбеге жиылды,
Құм төбедей үйілді.
«Бөліске олжа түссін!» - деп
Хан Абылай бұйырды...

* * *
Он екі айда жаз келер,
Құс алдында қаз келер.
Айтып айтпай немене

Заманыңыз аз келер.
Сондай заман жеткенде,
Шаңырағың тұл болар.
Еліңе қауіп төнгенде,

Ата ұрпағың құл болар.
Қараларың қас болар,
Қаскөйлерің бас болар,
Өзі сары, көзі көк,

Орыстар келер ұстаз боп,
Әулиедей көрінер,
Діндәрінің аты - боб*.
Бобтары болар сазандай,

Сәлдесі болар қазандай.
Ақыретке барғанда
Ақсүйекті қор тұтқан,
Қараны онан зор тұтқан,

Орыстарды пір тұтқан,
Сорлы болған қазағым,
Тартарсың сонда жазаңды-ай.
* * *

Мұсылманның баласы,
Сірә, бір кеңес құрыңыз.
Бір ауызды болыңыз!
Қалған елді тосыңыз,

Бөтен елмен үйір боп,
Еркеңізді қоспаңыз.
Кәпір алмас демеңіз,
Наны тәтті,- жемеңіз.

Зәбірі қатты бұ кәпір
Алмай қоймас демеңіз.

Естісең міне, болжамдар
Заманақыр болғанда,
Қара темір ат болады,
Оқығаның хат болады,

Туысқаның жат болады,
«Ғаділет» деген заң шығып,
Табаның тайса сот болады.
Қонысың Сарыарқаны орыс алар,

Шұбырып қара топырақ өріс алар.
Ақшаның ірісі кетіп, ұсағы қалар.
Терінің былғарысы кетіп, Сірісі қалар.
Адамнан еммат, ыхлас, ұят кетіп,

Ақыры «бер, бер» деген сөзі қалар.
Мұнан соң Абылайым,
Қилы қилы заман болар,
Заман азып, заң тозып, жаман болар.

Қарағайдың басына шортан шығып,
Бабалардың заманы тәмәм болар.
Ол күнде қарындастан қайырым кетер,
Қатыныңнан күшің,

Балаңнан мейірім кетер.
Ұлы-қызың орысқа бодан болып,
Қайран елім, есіл жұртым
Сонда не етер?!

Абылаймысың алқатқан,
Отының болсын жантақтан,
Қатының болсын қалмақтан,
Қосының болсын қазақтан!

Сегіз қиыр шартарап,
Төрт құбылаң түгел боп,
Төрінде отыр, салмақтан.
Он екі айда жаз келер,

Көктемеде қаз келер,
Айтып-айтпай не керек,
Дәуреніңіз аз болар.
Сондай заман келгенде,

Шаңырағың күл болар,
Еліңе қауіп төнгенде,
Ата ұрпағың құл болар.
Қараларың қас болар,

Қаскөйлерің бас болар,
Орыстар келер ғалым боп,

Әулиедей көрінер.
Боптары болар сазандай,
Кітабы болар қазандай.
Ақіретке барғанда,

Ақсүйекті қор тұтқан,
Қараны одан зор тұтқан,
Орыстарды пір тұтқан,
Сорлы болған қазағым,

Татарсың солардан жазаңды-ай!
Ханға жауап айтпасам...
«О күнде қарағайдан шайыр кетер,
Ханнан күші, қарындастан қайыр кетер.

Ұлың, қызың орысқа бодан болып,
Қайран есіл ел-жұртым сонда нетер?
Мұнан соң қилы-қилы заман болар,
Заман азып, заң тозып, жаман болар.

Қарағайдың басына шортан шығып,
Бабалардың дәурені тәмам болар».

Ханға жауап айтпасам,
Ханның көңілі қайтады.
Қандыра, қандыра жауап сөйлесем,
Халқым не деп айтады?

Хан Абылай, Абылай,
Қайғылы мұндай хабарды
Сұрамасаң не етеді?
Сұраған соң айтпасам,

Кісілігім кетеді.
Енді айтайын тыңдасаң,
Маған қаһар қылмасаң.
Қарағай судан қашып,

Шөлге біткен бір дарақ.
Шортан суға шыдамсыз,
Балықтан шыққан бір қарақ.
Ойлама шортан ұшпас деп,

Қарағайға шықпас деп.
Күнбатыстан бір дұспан
Ақырда шығар сол тұстан.
Өзі сары, көзі көк,

Бастығының аты боб*.
Күншығысқа қарайды.
Шашын ылғи тарайды,
Құдайды білер діні жоқ,

Жамандыққа міні жоқ,
Осы сынды бір кәпір,
Аузы-басы жүн кәпір,
Жаяулап келер жұртыңа.

Жағалы шекпен кигізіп,
Балды май жағар мұртыңа.
Жебірлерге жем беріп,
Ел қамын айтқан жақсыны,

Сөйлетпей ұрар ұртына.
Бауыздамай ішер қаныңды,
Өлтірмей алар жаныңды,
Қағазға жазар-малыңды,

Есепке салар барыңды.
Күндердің күні, Абылай,
Еліңді алар қолыңнан,
Ғаскер қылар ұлыңнан.

Тексізді төрге шығарып,
Істетер сұмдық ұйғарып.
Бұл айтқаным, Абылай,
Есе тимес өзіңе,

Есіктегі құлыңнан.
Болмай қоймас артыңнан.
Естісең, міне, болжамды,
Бұқар мынау қартыңнан.

Қамалды бұзды құлшына
Күрзімен жауды басқа ұрған,
Қалмақтың ханын састырған,
Жаралы дұшпан басшысын,

Ат тұяғына бастырған.
Осындай игі ісімен,
Сарқылмас мол күшімен,
Қожаберген ұстазым,

Қырды жауды күпсінген.
Қалмақты қуып қашырған,
Қытайға қарай асырған.
Дүнгенді де құтқарған,

Қарақұрым масылдан.
Ұстазымды шынында,
Жау болған жоқ басынған.
Бата алған Бұқармын,

Қожаберген асылдан.
Жалаулы найза, қобызды,
Домбырасын қолға алған.
Қамалға шабар алдында,

Шығарып елең толғаған.
Жырын сүйген баршасы,
Болмаса кейбір оңбаған.
Алла, аруақ жебеу боп,

Жорықта жолын оңдаған.
Қиын-қыстау кезеңде,
Намысын қозғап өлеңмен,
Қожаберген ұстазым,

Қалың қолға дем берген.
Қоржынға сақтап дәрісін,
Жаралы жанды емдеген.
Фарсының шайын сусынға,

Қайнатып бөлек демдеген.
Жүз дұшпанды майданда,
Бір кісідей көрмеген.
Жолбарыстай шұбарым,

Ілгері шауып өрлеген.
Айбарынан жау қашқан,
Есінен қалмақ адасқан.
Ұрандай жауға тигенде,

Жарқылдап қолда алдаспан.
Ақжолды сардар Қожа-екең,
Дұшпаннан айыл жимаған.
Ерлігі көп ұстазды,

Мұсылман түгел сыйлаған.
Шаңқобызын Қожа-екең,
Жосаменен сырлаған.
«Елім-айдай» хиссасын,

Қан майданда жырлаған.
«Елім-ай» деп ат қойып,
Ән мен күйін шығарған.
Жұрттың мұңын ұғасың,

Тыңдағанда солардан.
«Ер Көкше» мен «Ер Қосай»
Ұстазымның жыры еді,
Қозғағаны сардардың –

Халайықтың мұңы еді.
Қожаберген баһадүр –
Адамзаттың гүлі еді.
Ақындардың ағасы,

Болғаны да шын еді.
Ел қорғаудың жолына,
Бар өмірін жұмсады.
Ордабасы Қожа-екең,

Жауды мықтап тұсады.
Өсиет айт деп сұрасаң,
Бұқар деген ағаңнан,
Үлгі алыңдар, балалар,

Қожаберген бабаңнан
Қазақ, ноғай, татар мен,
Қарақалпақ - бәрі де,
Ақыл сұрап көп барған,

Қожаберген кәріңе.
Разы болып оралған,
Қожаберген данадан,
Төрелік айтқан ұстазым,

Асып кетпей қанадан.
Ел арасын бүтіндеп,
Қазы болды тұсында.
Ордабасы шағында,

Қамалды бұзды құлшына.
Екі атқосшы, екі ұлы,
Қаза тапқан майданда.
Қорғауды бұзған Қожа-екең,

Қалмақтар қанат жайғанда.
Жауға шапқан карт батыр,
Алмақ боп кегін ұлдардың.
Найзамен шаншып талайын,

Бұқар сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:

Қасқа-жайсаң, бегіңе.
Қалмақ қонды жеріңе,
Қырғын салды еліңе.
Тұлымдыңды тұл қылды,

Айдарлыңды құл қылды.
Солқылдаған мырзаңды,
Табанға салып жүн қылды.
Бектерім, оны білдің бе?

Қыраулы қыста айдаған,
Топырлатып байлаған,
Қазаныңды алған қайнаған,
Қонысыңнан аударып,

Жер-суыңнан қаңғыртып,
Қырылып жонда аңыраған.
Кекті қашан аласың?
Тірімісің, бектер, өлдің бе,

Сәлем бердім бәріңе!
Оң болсын сапар датқалар,
Молдалардан хат қалар,
Ұсталардан дат қалар,

Білімі мол білгірлер,
Өсиетті ұғып жатқа алар.
Өзінен кіші кейінге,
Ғақлия сөйлеп мақтанар,

Халықтан асқан данаға,
Өресі жетпей сүқтанар,
Өсиет білмес бұқпалар.
Бояманың белгісі –

Көрініп тұрып жоқ болар,
Күйіп, жанып шоқ болар,
Шын білгірдің белгісі
Ойында болар ел ісі.

Жамандық пенен жақсылық
Басынан бәрін атқарар.
Шын батырдың белгісі –
Ажалсыздан құтқарар.

Зарлап келген елің бар,
Жауда қалған жерің бар,
Төрдегің түгел жиналдың.
Үйде қалған кімің бар?

«Абылай менен Жәнібек
Жасанған жауға ерлер бар,
Оларың қашан аттанар?
Ордамыз еді Түркістан –

Қожа Ахметтің қаласы.
Қоныс еді, жаз жайлау –
Сыр мен Шу, Сарысу жағасы.
Елге би-құт деген бар,

Батыр - деген панасы.
Меңгеріп бәрін басқарған,
Ерлерін ертіп қасқарған,
Қия шың әрлеп тастардан,

Ер-Тәуке еді - елдің жағасы.
Зардабына шыдамай,
Ойда шүршіт, қырда орыс,
Ашылып еді арасы.

Үзіліп еді қарасы.
Көк майса, тарлау, бетеге,
Тауларымның дарасы.
Жайқалған орман тамылжып,

Таласқан көкке ағашы
Алатау мен Қаратау –
Қазақтың болған панасы.
Қалдан-Шерен қалмақтың –

Осы еді бізге таласы.
Осы еді жері аласы.
Қоныс қылды жеріңді,
Күңірентіп қуды еліңді,

Салып назар қарашы.
Қысты күн қаңтар, көк мұзда,
Жонда қалды баласы.
Жөніңді білдір, бектерім,

Аттанып қашан барасың?
Басшы болған алдында:
Есім ханнан - Ескі жол,
Қасым ханнан - Қасқа жол,

Және де көп басқа жол,
Тауды тіліп, тас жарған,
Бар емес пе аспа жол.
Адастырар еліңді,

Оққа жығар еріңді
Жалғыз аяқ қашпа жол.
Барса келмес сықылды.
Серік болмас өмірі,

Ұзамайды қысқа мол.
Тебінгі термен шіріген
Терлігі маймен еріген.
Ерлердің салған соқпағы –

Осы берік - ұста жол!
Толғамалы көк сүңгі
Төгілдіріп шашақ ұстамай,
Жеке келген жауларын

Шабақша қағып тастамай,
Ерлік атың шығар ма?
Ыңыранып жауың қақсамай,
Қозы жауырын cap садақ

Тартып шіреп оқ салмай.
Жеңілгеннің белгісі
Шырмалған торды шешкені.
Шын шебердің белгісі –

Тапшыны жалғап пішкені.
Шын батырдың белгісі –
Самсаған қол - сары жау,
Қан болып аттан түскені.

Найзагердің белгісі –
Қағысқанда майданда
Жаудың аттан ұшқаны.
Қылышкердің белгісі –

Қоян-қолтық жолатпай,
Далита жарып кескені,
Садақкердің белгісі –
Тоғыз қабат ақ сауыт,

Тоқсан торлы аймауыт,
Үскідей өтіп тескені,
Мен тоқтаттым сөзімді,
Тапсырдым хаққа өзіңді,

Аман қылсын жолыңды.
Қақпасын дұшпан қолыңды,
Бастан өтер бұл заман.
Болжаусыз шіркін көшпелі!

Сүйеуге әркез жарайды,
Мынау көрші орысың.
Сәтсіздеу боп тоқтап тұр,
Боғды ханмен соғысың.

Турфанды шапты Бөгенбай,
Жаратамын сол ісін.
Батыр аңғырт десек те,
Көрсеткендей ел күшін, —

Шүршіт келеді деген сөз бар-ды,
Көктен түскен төрт кітап.
«Енжіл» атты кәламда.
Егер шүршіт келмесін,

Егер шүршіт қаптаса,
Алып бір кетер ақтарып
Көмулі көрден денеңді!

Жырдың өзге бір нұсқасы Г.Н.Потанин жинағында төмендегіше:
Он екі қазық әр түндік,
Шауып шықтым белеңге.
Тау суындай сарқырап,

(Найман) жатыр өренде.
Он сан қазақ тізгіні
Ер Абылай төремде.
Шүршіт деген ел бар-ды

Келер деген келмеді.
Шүршіт келсе сыртқары
Жылқың жатсын белеңде.
Қойың жатсын шөлеңде.

Егер шүршіт келмесін,
Егер шүршіт келсе бір
Жаһан қоймай қуалап,
Алып кетер ғалемді.

Шүршіт жатыр арқада,
Барын көлдің басында,
Егін салып қасында.
Ақылы жоқ сол қазақ

Атын сатты кәпірге.
Ылау атын мінген соң,
Күнін, түнін бір етіп,
Бір күн жетер сол кәпір.

Жаушылыққа шығар ол,
Елшілікке барар ол,
Түрі момын болар ол.
Құлан қайда семірсе,

Жүнін сонда төгер ол.
Егер шүршіт келмесін,
Егер шүршіт келсе бір
Қабырғаңды күйретіп,

Жон арқаңды сөгер ол.
Атам қазақ болғалы*
Атам қазақ болғалы,
Үдере көшіп қонғалы,

Қоныстанып, тұрақтап,
Іргелі орда болмады.
Үш-жүз болып құралмай
Бір орда боп тұралмай,

Сарыарқаны шарлады,
Шөлде жортқан құландай.
Шығыстан Манғұл жабысты,
Аяққа басты намысты,

Қызыл қарын жас бала,
Еңкейген қарт ата-ана.
Қысымы күшті қорлықтан,
Озбыр-өкім зорлықтан,

Қан жылады, зәр ішті.
Сырдан ауып келгенде,
Ел тыйыштық көргенде
Орта жүз бас қосып,

Іргені белден көмгенде,
Шүршіт қалмақ жау болды.
Таласы Аула тау болды,
Ерді өлтіріп, малды алып,

Елді жаулап, жерді алып,
Арада бітпес дау болды.
Елдің ері жиналды,
Ел үшін жаны қаналды,

Қанды кекті қайтарып,
Қанмен жауы силанды.
Ел үшін еңбек қылғаны –
Елден адал туғаны.

Ел үшін қанын төккені –
Адамдық серіне жеткені.
Ел үшін құрбан болғаны –
Ер туысы ақталып,

Ел аузында сақталып,
Таңға жарық шолпан бон,
Елден туған Солтан боп,
Мәңгі-бақи тұрғаны.

Кешегі батыр Жасыбай,
Көкше шақпақ тасындай
Суы қатты сомболат
Өмірі өтті жасымай.

Жылағаннан не пайда?
Өлімге жоқ түк айла.
Дәм таусылып, дем бітсе.
Аялына қарай ма?

Әзелде жазу осылай.
Тоқтат мені Абылай!
Қайғыменен қарымай,
Жортуылда ер өліп

Елің отыр жарымай.
Қайратты бол, қажымай
Тақта отырын азымай
Болар істің қамын қыл!

Жадырап шілде жазындай.
Тоқта менің ерлерім!
Жау аса алмас белдерім
Ердің қанын қанмен жу,

Сендер едің сенгенім.
Жолдарың болар жорықта.
Тыю болар зорлыққа
Өзі тиген өкінбес

Күш жұмсасақ қорлыққа.
Қойдан қоңыр ел едік
Силасқан елге кең едік
Елмен жерім аманда

Таусылмас қазына кен едік.
Қазақ-қалмақ туыстас
Кірме емес, тең едік.
Көрші ел болып қоныстас

«Жауласпаспыз» деп едік.
Ол сөзде қалмақ тұрмады,
Үнемі зорлық қылғаны,
Талай батыр ерлерім

Елдің болды құрбаны.
Кінә жоқ, бізде жазық жоқ,
Зорлықта тұрақ, қызық жоқ,
Өкпелемес Ежен хан

Өзі көрер көзімен
Айныған байлау сөзінен.
Момын елді күйдірме,
Ханы тартсын жазасын.

Ел шаруасын бүлдірме,
Қайтар бір азасын.
«Ер екен» - деп қарасын,
Хан мен байды шауып ал.

«Ел екен» - деп санасын!
Бас-басыңа батырлар,
Арнап міндет артамын.
Ата-аналық ақым бар,

Алдарыңа тартамын.
Ел туғызып өсірді,
Сендердей батыр арланын.
Қорға, жаудан еліңді,

Панасы сендер арқаның.
Қара қабан Бөгенбай,
Қайтпас жаудан кек алмай.
Ерім өлді арманда

Сапарынан келе алмай.
Сен туған соң кегімді,
Жат жауынан алғамын.
Байырлатып елімді,

Төріне орда салғамын.
Қалмақ қолын қиратқан,
Жасыбайдан қалғанын.
Аула тауды босатсаң,

Ердің құнын алғаның.
Хан ордасын құлатсаң,
Тұтанар өшіп жанғаның.
Елге сауға сұратсаң,

Өлімге өктей бармағын.
Келісетін сөз болса,
Бітер сәті кез болса,
Жеңемін деп желігіп,

Ашулы күшке елігіп,
Қарысып, қатып қалмағын.
Хан әскерін жеңсең де,
Ел шетіне енгенде

Іште қан боп қататын,
Көрге бірге жататын,
Елге бүлік салмағын.
Елші жүрсе араға,

Жеңілді деп санама.
Өзіңді тым-ақ зор тұтып,
Өзгені малға балама.
Бағындырар күш болса,

Алдыңа салар іс болса,
Тынымын тіле екі елдің,
Әдеті сол шын ердің.
Өлген қайтып келмейді,

Төгілген тұтас толмайды,
Өткен іске қарама!
Төлебай, Жаман батырлар
Бұл соғысты мақұлдар,

Ерді өлтіріп, ел шапқан,
Жауға аяздай сақылдар.
Ер Шотана, Аңсары,
Құралып тұр бастары.

Сан майданда қиналған,
Сайдың көкше тастары.
Құрбы-құрдас жастары,
Елдің болат астары.

Шотана айғай салғанда
Бұзылған жаудың жапсары.
Табылпадай ерім бар,
Ордалы байтақ елім бар,

Бал өзені тулаған,
Мал кіндігі жерім бар.
Соны қорғап бағыңдар,
Жауға қарсы барыңдар.

Кеткен жерді қайтарып,
Ежен ханнан алыңдар.
Жабыла дабыл ұрыңдар,
Қомданыңдар, тұрыңдар.

Бет күйдірген айбатпен,
Тас үгетін қайратпен,
Жау әскерін қырындар!
Төс айылдың басқанын,

Иесі білмес, ат білер.
Ер жігіттің қадірін,
Ағайын білмес, жат білер.
Жорық жолы болуын,

Қария білмес, сәт білер.
Ердің күші асуын,
Қайрат білмес, бақ білер.
Өлімнің ерте-кештігін,

Бір жаратқан хақ білер.
Тәуекелге бел байла,
Хабар тарат маңайға,
Құрбандық шал, Абылай!

Қанды соғыс оңай ма?
Елдің болат ерлері,
Қару қайрат даярла,
Ердің алын күштері

Жыр боп жетер талайға
Ердің қанын алуға,
Елдің кегін алуға.
Ел аузынан жазып алған Шаймерден Торайғыров

(Дастан)
Дүрі жауһар данасы,
Әркімнің алла панасы.
Жан біткенге несібе –

Дәрияның аққан саласы.
Үйсіздерге үй болған,
Би - отанның ханасы.
Кенесары, Наурызбай –

Абылай хан-ды бабасы,
Әуелгі мекен-тұрағы –
Көкшетаудың даласы.
Жазғы жайлау қонысы –

Ұлытаудың саласы.
Өте залым болмаңыз,
Мұсылманның баласы.
Ақырында олардың

Қырғыздан болды қазасы.
Кенесары ер болды,
Ел ішінде бір болды.
Қашқан, босқын жиылып,

Өз алдына қол болды.
Жұртқа тиіп кесірі,
Әркімдерге сор болды.
Қарсы келген адамның

Көзінің жасы көл болды.
Ақылменен іс қылмай,
Ақырында қор болды.
Қырғызға барып қырылып,

Ит пен құсқа жем болды.
Абылай ханның баласы
Асып туған Қасым-ды.
Арғы тегін сұрасаң,

Шынжыр қатар асыл-ды.
Саржан атқа мінген соң,
Төренің бағы ашылды.
Қарсы келген егесіп

Дұшпанның көңілі басылды.
Жалғыз Саржан не болар,
Есенгелді қосылды.
Кімге апарып теңейміз

Наурызбай сынды жасынды?!
Кенесары, Наурызбай
Атағы шықты аңқылдап.
Жауды үркітіп, қашырды,

Ақ алмастай жарқылдап,
Зәресін алды дұспанның,
Найзағайдай шартылдап.
Қасына ерген төлеңгіт

Олжаға батты қарқылдап.
Кенесары, Наурызбай
Мұсылманға жан тартты.
Ерегескен дұшпанның

Жылқысын алып, зарлатты.
Азырақ күн бақыты
Жанған оттай қаулапты.
Бір күндері болғанда

Тортөбөл атын ұрлатты.
Бас себебі сол болып,
Қырғызға қарай жол тартты.
Іргелі жұртқа кез болып,

Батырларды қан тартты.
Көзімен көріп, бұл сөзді
Нысанбай еді жырлаған.
Бар күнәсі қырғыздың –

Жалғыз атты ұрлаған.
Атын алған қырғызға
Хан үйінде жынданған.
Ерегеспен бұздырды

Қанайдың тамын сырлаған.
Күмісті садақ, алтын оқ
Кенекең жауға жолықты.
Ақ білегін сыбанған

Балуанды тойға жолықты.
Алыстан тоят көздеген
Ақ сұңқарға жолықты.
Айшылықты бір басқан

Қас тұлпарға жолықты.
Асқындаған пейілінен
Кенекем зорға жолықты.
Нөкерімен теп-тегіс

Бір ажалға молықты.
Ұсталар алар қолына
Қышқашы мен балғаны.
Тасқан нәрсе тегілер,

Бұл сөздің бар ала жалғаны?
Қырғыздан қорлық көрген соң,
Кененің көп-ті арманы.
Іледен өтіп жөнелді,

Өр Дулатқа барғалы.
Сол Дулатпен қосылып,
Қырғыздан кегін алғалы.
Барып еді, өр Дулат

Барғанын қабыл алмады.
Кене ханның сөзіне
Құлағын да салмады.
Асаулар үзді шідерді,

Сыйламай Дулат жіберді,
Сыйынып барған елінен
Кене хан үзді күдерді.
Дегені болмай қалған соң,

Қабағы ханның түнерді.
Күздің күні болған соң,
Қырғызға қарап үдерді.
Қазан айы болғанда

Қатуланды, қаттанды.
Іріктеп алған ерлермен
Хан қамаудан аттанды,
Құз асып қалың Шөңгірден,

Қосшы деген ел жатты.
Қоқилатып қырғыздар,
Қос-қосқа бөліп таратты.
Қалшаны ұстап байлатты

Хан болып халқын меңгерген.
Қарадан шыққан хан еді
Нашарды зорға теңгерген.
Қалшаға қырғыз баласы

Жалынып қана күн көрген.
Тартуына іркілмей
Отаулатып қыз берген.
Қисайған жыға түзеліп,

Кененің ісі жөнделген.
Қоқаннан ауған көп
Дулат, Қарағаштай ел келген.
Мәмбеттің ұлы Байұзақ,

Балқожа, Медеу ер келген.
«Жауың қайда? Мен - жолдас»,-
Хан Кенеге дем берген.
Сол елменен күшейіп,

Төрелер жайды қанатты.
Қарағаштай көп жұртты
Хан аузына қаратты.
Аттансын деп көп қосын,

Жұртқа салды санатты.
Сайлап алды ақ алмас,
Тастан қайтпас болатты.
Сегіз мыңдай кісі боп,

Өңшең байыр манапты.
Бұл сапарда Наурызбай
Таудан үлкен талапты.
Үш қамалды бір бұзып,

Қырғызды жаман талатты.
Қырғыздан түскен олжаға
Бір төлеңгіт бармады.
Бұл сапарда қазақтан

Біреу олжа алмады.
Көп дулатты хан
Кене Ақылменен алдады.
«Қызыл тұмсық болсын», - деп,

Олжамен аузын қандады.
Екіншілей аттанды,
Естіген дулат қалмады.
Олжаға мырза дегеннен,

Жалғызы қалмай, андады.
Тау суындай сарқырап,
Байұзақ келді төменнен.
Көңілі бітті айқасып,

Кенесары зеренмен,
Тілімдес болып олжаға
Наурызбай - асыл беренмен.
Он екі мың әскермен

Тағы аттанды кемерден.
Зеңбірегін асырды
Абылай аспас кезеңнен.
Құлақ шыңдап, көз тұнды,

Ақыл, айла, өнермен Кенесары,
Наурызбай Атадан асты дегенмен.
Абылай аспас асудан
Асамын деп өрледі.

Оңайлықпен қазаққа
Асуды қырғыз бермеді.
Әр жерлерден құралып,
Қырғыздың қолы кернеді.

Бесінге дейін атысып,
Қазақтың әлі келмеді.
Қарабалта, Соқылық
Аңғарынан шаң асты.

Қырғыз-қазақ екі жар,
Ескі жолға таласты.
Сол уақытта хан Кене
Амалынан адасты.

Қырғызды айдап шыға алмай,
Батырлар сонда бір састы.
Үйінде еркек қалдырмай,
Қырғыз да шыққан айдатып.

Соғысты қылды қазақпен,
Төскейде атты ойнатып.
Қызықсын деп асуға,
Қазына төкті жайнатып.

Асуға текті тайғақ қып,
Қазанға суды қайнатып.
Абылай аспас асудан
Асамын деп өктеді.

Асуын тастап қырғыз да,
Бас қамын қып кетпеді.
Ойдан атқан зеңбірек
Тау басына жетпеді.

Жесір менен мал алып,
Бұл сапар олжа етпеді.
Сол уақытта хан Кене
Жар етті Жаппар иені.

Аза болып сол жерде,
Алдырды екі түйені.
Шөгеріп салып, түйеге
Зеңбірегін сүйеді.

Тұрғызып қойып атса да,
Сонда да тауға тимеді.
Атасы өткен Абылай,
Тілеуді берген бір құдай.

Былтырдан алған басшысы –
Шапырашты Бұғыбай.
«Бұғыбай басшы қайда?» - деп,
Шақырып алды Наурызбай! –

Әй, Бұғыбай, Бұғыбай,
Қорлық болды бұ қалай?
Жол таба алмай қамалдық,
Амал тапшы бұған-ай!

Былтыр өзің келгеннен
Ханның алдың жарлығын.
Тар жол, тайғақ кешуде
Қолдың алдың жабдығын.

Бір ізіңнен жүргіздің
Үш алаштың барлығын.
Жалғыз жолдан аса алмай,
Тастың тарттым зарлығын.

Бұл сапар алдым ашылмас,
Дүниенің шектім тарлығын.
Сасқан жерде жол тауып,
Білінуші еді нарлығың.

Осы бүгін, Бұғыбай,
Қырғыздың көрдім қорлығын,
Алатаудан аса алмай,
Қазақ жолы байланды,

Бес күн удай атысып,
Түгесіп келдім айламды.
Осындайда болмаса,
Көремін қашан пайдаңды?

Осы бүгін күн батпай,
Көрсетші қанат жайғанды.
Тау басында қырғызға
Бір тигізші найзамды.

Айналайын Бұғыбай,
Аралатшы майданды!
Бұғыбай сонда сөйлейді: -
Қысылып тұр-ау жанымыз,

Тау басына жете алмай,
Болмады, сірә, сәніміз.
Жауыңды шаншып беруге
Келмейді, Науан, әліміз.

«Жол тап» - деген сөзіңнен
Төгіле қалмас арымыз.
Көп кешікпей, Науанжан,
Ханға таман барыңыз.

Баруға көңілің тілесе,
Ханнан жарлық алыңыз.
Томағамды сыпырып,
Қамау тасқа салыңыз.

Мұны естіп Наурызбай,
Алдына барды Кененің –
Түсі суық тартқанда
Төрт қырланған жебенің,

Ажал оғы келгенде
Қорғаны болмас көбенің.
Қолына толды қырғыздың
Басы тау мен төбенің.

Рұқсат берсең, Кенеке,
Барайын соған деп едім.
Салатұғын алдыма
Бұғыбай басшы ер еді.

Әдіре қалғыр Алатау,
Асуға қиын жер еді.
Қамалын барып бұзайын,
Кенеке, жауап бер, - дейді, -

Отыз жігіт сайланып,
Қасыма менің ер, - дейді, -
Тау басына барған соң,
Ойынымды көр, - дейді.

Кене хан сонда сөйлейді: -
Дұшпаннан бітсін ар, - дейді. –
Қолдағы өңшең батырдан
Іріктеп бәрін ал, - дейді. –

Көңілің шапса, Науанжан,
Ертерек сонда бар, - дейді. –
Екі-үш жүздей кісімен
Ойынды барып сал, - дейді.

Наурызбай тағы сөйледі: -
Алладан жәрдем күтейін,
Ата-бабам жар болса,
Бір мұратқа жетейін.

Былтырғы қылған азасын
Қырғыздың бүгін етейін.
Екі-үш жүз кісі көбірек,
Онша алып, тақсыр, не етейін.

Әскерден отыз батырды
Іріктеп алып кетейін.
Тәңірі қосса, қырғызға
Бір тамаша етейін.

Қиын жерде хандарға
Болады сүйеу қарашы.
Қысылған жерде әркімнің
Тәңірім болсын панасы.

Көп кісі қаптай шабуға
Арқаның бар ма даласы?!
Аз кісіге жақсы екен
Алатаудың арасы. –

Мақұл, - дейді хан Кене
Наурызбайдың сөзіне.
Сол уақытта Науаңның
Жан көрінбес көзіне.

Иесі тілек қылған соң,
Береді рұқсат өзіне.
Қайтармады меселін
Ұмтылып тұрған кезіне.

Қауырсынды, қанатты,
Таудан үлкен талапты,
Ер көңілді, қалма! - деп,
Жұртқа салды санатты.

Қалың қолдан саралап,
Алады өңкей манапты,
Ерегескен соғыста
Тастан қайтпас болатты.

Тауға қарсы түйлікті,
Сұңқардай жиып қанатты.
Отыз жігіт жөнелді –
Тәмәм қолдың беглері.

Бұғыбайды басшы ғып,
Қиын жолды көргелі;
Тау басында қырғыздың
Жазасын барып бергелі;

Қамалын бұзып, жол салып
Бейітін ашып келгелі.
Жаз жайлауы сары дала,
Қыс қыстауы Қарғалы.

Наурызбай кетті бөлініп,
Тау басына барғалы;
Қамалып тұрған қырғызға
Бір бүлікті салғалы.

Кенесары бастығы,
Төменде тұрып қалғаны.
Талап етіп ұрынды
Жаңадан бір жол салғалы.

Сауысқанның аласы,
Ағынан көп қарасы.
Кене хан сонда сөйлейді –
Абылай ханның баласы: -

Қол көрінбес шаң болды
Алатаудың арасы.
Қарағаштай көп қазақ,
Ханға болдың қарашы.

Ойда қоқан, қырда орыс,
Хакім болды қаласы.
Кімнен таяқ жегендей
Біздің қазақ баласы!

Алдырып жүрген дұшпанға
Ауызының аласы.
Дін мұсылман әлеумет
Бірге мінсе кемеге,

Үш алаштың баласы
Тізгінін берсе Кенеге,
Ер басына аяқтай
Тас көтерсек жебеге,

Тау басына шығатын
Жол салмасқа немене?!
Байұзақ датқа түйсініп
Бұл жауаптың тегіне,

Айтайын деп бір сөзді,
Жетіп барды кебіне.

Таудан бір жол саларға.
Бір талапқа бет қойды
Тау басына барарға,
Бекініп жатқан қырғыздың

Қамалын бұзып аларға.
Ұят шығар төреден
Бөлініп біздер қаларға.
«Әйтелік» деп Байұзақ,

Қамшы басты бекерге.
Таудан жолды салайық,
Жабыл! - деді нөкерге.
Аттан түсіп алдымен,

Өзі бір тасты көтерді.
Басшы болды Байұзақ
Бір қайратты етерге.
Байұзақ аттан түскен соң,

Қасына түсті ханымыз.
Ханымыз аттан түскен соң,
Төгілер болды арымыз.
Бұзбасақ та ол тауды,

Түсе қалдық бәріміз.
Жабырласып қол қойдық
Жасымыз бен кәріміз.
Сол уақытта қарасақ,

Тау басынан шу шықты.
Қаптаған қара тұмандай
Мұнарланып бу шықты.
Бу десек, - мылтық түтіні,

Отыз көкжал бөрімен
Наурызбай төре сол шықты.
Бір кезеңге таластық,
Жау жоғары, біз төмен.

Жеткен екен қамалға
Наурызбай атты сұр берен.
Қарқарадай астында
Байұзақ берген көк дөнен.

Күн шығыс жаудың шетінен
Қамалға кірді көлденең.
Ор қояндай бұлтиған
Көк дөнен ат астында.

Камзол ішік құнтиған,
Ақ орамал басында.
Керұғлыға бергісіз
Отыз көкжал қасында.

Сол уақытта Наурызбай
Жиырма бес жасында.
Хан Кене мұны көрген соң,
Қалмады сабыр, қарары.

Қиын болды батырға
Таудан шығып барары.
Наурызбайды көрген соң,
Өлімнен кетті хабары.

Түтеген мылтық ішіне
Көзінің кірді жанары.
Наурызбай кірді қамалға
Күн шығыс жаудың шетінен.

Шыдай алмай хан Кене,
Ат қойды таудың бетінен.
Шөке атым жерге бармай-ақ,
Кетті ханның еркінен.

Сыпырылып қалып барады
Көк бурыл аттың көтінен.
Наурызбай кірді қамалға
Жанған оттай бұрқылдап,

Көк дөнен ат астында
Op қояндай бұлтылдап;
Батырлардың найзасы,
Найзағайдай жылтылдап.

Мұнан кірген батырлар
Онан шықты алқылдап.
Хан Кененің арманы –
Құмбелден жатпақ жай алып.

Наурызбай шықты қамалдан,
Найзасы қанға боялып.
Не жаны қалсын Кененің,
Наурызбайдан аянып!

Тарта берді шылбырдан,
Қылышын тасқа таянып.
Кене хан жөней берген соң,
Қалуға нөкер ұялып,

Тұс-тұсынан ат қойды,
Түйсініп қазақ оянып.
Кене хан кетті ұмтылып,
Шыққалы таудың басына.

Өлімге белін байлады
Әзелде жазған басына.
Қатарласып жөнелді
Кене ханның қасына.

Екі мыңдай кісі боп,
Шықты таудың басына.
Сол уақытта хан Кене
Жар айтты Жаппар Алланы.

Қабат-қабат оратып,
Қырық арқанды жалғады.
Тартып алды ойдағы
Зеңбірек пен арбаны.

Бір-екі рет атқанда
Күңіреніп кетті жан-жағы.
Есік-ежесік қиратып,
Қырғыздың шықты дал-далы.

Келгенін ханның көрген соң,
Наурызбай төре есірді.
Бөгежектеп жүрген ер
Еркінше шауып көсілді.

Жазыла алмай жүр еді,
Түйіні жіптің шешілді.
Қойға кірген бөрідей
Қырғызға салды кесірді.

Бір кіргенде ап келді
Тізілтіп неше жесірді.
Бас-басына таратып,
Жігіттің көңілін өсірді.

Абылай аспас асудан
Асамын деп өктеді.
Наурызбайдың ерлігін
Қырғыз, қазақ сөкпеді.

Төренің алдын орады,
Қырғыздар мерген төккелі,
Бәлені бастан кетіріп,
Хан айласын еткелі.

Зеңбіректі туралап,
Төте жерден бір атты.
Адам мен малды қабаттап,
Топырлатып құлатты.

Жөңкіліп жүрген қырғыздың
Жолшыбай кебін сұлатты.
Қамалған қатын-қыздарын
«Қоқилатып» жылатты.

Қызыққа тоймай батырлар,
Тереді таудың шиесін.
Бұл сапарда Наурызбай
Жар етті Жаппар иесін.

Қамалын бұзды қырғыздың,
Соғыстың тауып жүйесін,
Алып шықты үш жүздеп
Айғыр менен биесін,

Атан демей, нар демей,
Жетпіс-сексен түйесін.
Бөліп берді бәріне
Сыбағалы тиесін.

Наурызбай гүл-гүл жанады,
Ақ білегін сыбанып.
Жауды аралап қырады,
Қолына жасыл ту алып.

Шын қаһарға мінеді,
Ақша беті қуарып.
Бозбалаға сөйлейді,
Ағасын көріп қуанып.

Кенекем дүкен құрғаны.
Батырлардың жараспас
Майданға кірмей тұрғаны.
Кенекем келді біз үшін,

Үш алаштың қорғаны.
Аянбай бүгін іс көрсет,
Таманың батыр Құрманы!
Кеудедегі шыбын жан –

Ар-намыстың құрбаны.
Жар бола көр біздерге,
Атамыз өткен Абылай!
Осындай қиын жерлерде

Тілеуді бергей бір құдай.
Сендер едің қанатым,
Меңдібай, Дулат, Ағыбай,
Арғыннан шыққан үш жігіт

Шәкір, Жәуке, Толыбай.
Ұмтылыңдар, ерлерім,
Жан-жағыңа қарамай.
Мылтықтың оғы от алмас

Құлаққа дәрі тұтанбай.
Ақ кіреуке, көк сауыт
Таза жүрсе, тот алмай,
Мылтықтың оғын жібермес

Шығыршығы жұқармай.
Жаман жігіт тозады,
Жауды көрсе қотандай.
Атақты ердің бірі едің

Иісің шыққан жұпардай.
Аянбай бүгін іс көрсет,
Табыннан қабан Бұқарбай!
Тайынбай жауға кіріңдер,

Айбынды туған ерлерім!
Мінген атың тобышақ,
Күмісті қылыш белдерің.
Осындайда керек деп,

Көзімнің майын бергемін.
Ат мініп, жарақ асқалы
Бәрі осы ма көргенің!
Наурызбай батыр сөйлейді: -

Жара жоқ менің етімде.
Ойын салды бозбала
Алатаудың бетінде.
Мұнда қылмай қайратты,

Қосқа барып өкінбе.
Он екі самқал, жүз мылтық,
Кенекем келген секілді,
Кенекем келіп қосылды,

Кім тұрар оның бетінде?!
Ықпалың жүріп тұрғанда
Қылыңдар жауға өкімді.
Істерің жақса, бектерім,

Бұл соғыстың ретінде
Ұстатармын қолыңа
Қос-қосынан жетімді.
Жарасалық дегенде

Бергендей қырғыз бар малын.
Бітіре алмай төре жүр
Көңілдегі арманын.
Бетіне келер қырғыз жоқ,

Алып жатыр жан-жағын.
Және бұзды сол күні
Ақсудың барып қорғанын.
Соншама мықты берік еді

Ақсудың салған қаласы.
Екі жүз үйдің мекені
Ақсудың аяқ саласы.
Сегіз мыңдай бар еді

Сол күнгі қолдың шамасы.
Қорғанды бұзып, мал алды
Айман батыр ағасы.
Кенесары, Наурызбай

Келтіріп жүр кертіне!
Шауып, жаншып, талатты,
Қырғызды қоймай еркіне.
Бір бөлек қырғыз қалмады,

Қашып барып беркіне.
Бақыты шауып тұрғанда
Кене хан жетті сертіне.
Шауып алды тал түсте

Аспара мен Меркені.
Он екі мың кісінің
Көбі Дулат халқы еді,
Егескенде мұқату —

Хан Кененің салты еді.
Меркенің тұтқан ұлығы
Меделі деген сарт еді.
Ақауыз деген арғымақ

Меделі берген ат еді.
Ауызға кіріп сөз болған,
Тұлпардан артық зат еді.
Дұспаны қайтіп кемітер

Кене хан мен Науанды!
Дабысы кетті күңірентіп
Аспара мен Дуанды.
Қалың жатқан қырғызды

Жеңгеніне қуанды.
Қарақыстақ, Шөңгірге
Ұйысқан қырғыз қамалды.
Қол сыймады жүргенде

Алатаудың бауырына.
Дулатты хан жұмсады
Өшіккен қырғыз жауына.
Түсіп жатыр көп қырғыз

Кене ханның ауына.
Он мың кісі ат қойды
Кекіліктің тауына.
Мұнарланып шаң болды

Қызылсудың саласы.
Бұл сапарда жар болды
Хан Абылай бабасы.
Қырғызға лық толыпты

Алатаудың арасы.
Қол алдында жүр екен
Қырғыздың бір данасы.
Наурызбайға кез болып,

Тұра қалды жанаса.
Кәрібоз деген кісі екен,
Ер Қанайдың баласы.
Кәрібоз сонда сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді: -
Ей, Наурызбай, ер терем,
Қарайып жүрмін қаныма!
Аза қорлық көрсетіп,

Қатты баттың жаныма.
Не жазығым бар еді
Кенесары ханыңа?
Бітті деп көңілі тынбады

Қырғыздағы арына.
Алмаған ары қалды ма
Қырғызда оның тағы да?
Құсшыны шапты шулатып

Қарақыстақ, Шөңгірден.
Қалшаны ұстап байлады
Хан болып халқын меңгерген.
Абылайдың тұсында

Қылған ісің жөн келген.
Қырғыздың жолы бар ма еді
Қалыңсыз саған қыз берген?
Қыстай шаптың елімді,

Малымды салдың телімге.
Босатып қондық, бостырып,
Атамекен жерімді.
Бұрыңнан-соңнан бар ма еді

Елшіге ниет өлімді?
Жаманқарамды өлтіріп,
Бір сындырдың белімді.
Тіріме қылсаң болмай ма,

Өлгенім саған не қылды?
Атаңның ақы бар ма еді
Есқожа, Қанай көрінде?
Ашуын бұған бассын деп,

Жерімді саған тастадым.
Бұл алғаның емес пе
Үстімді келіп басқаның?
Жалғыз-жалғыз ат мініп,

Қорғалап тауға қашқаным.
Не себептен хан Кене
Қырғызға мұнша өшікті?
Ақ қалпақты қырғыздан

Қазаққа берді несіпті.
Ат мініп, садақ асынған,
Бізді аямай кесіпті.
Есіркесең болмай ма

Жолыңда жатқан бесікті?
Балалы арқар баурайды,
Баласыз арқар маңырайды
Мейірімсіз мұнша іс қылдың,

Көп мұсылман зарлайды.
Төрелер, қайда барсаң да,
Рақымсыз атың қалмайды.
Не қалмақ пен шүршіттің

Қырынан шықсаң болмай ма?!
Наурызбай сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді: -
Жақсы айтасың, Кәрібоз,

Тату едім сенімен.
Қонысты кәпір алған соң,
Кенекем көшкен жерінен.
Бауыры суып ол жақта,

Қарашы болған елінен.
Он екі кісі жібердік
Бекбатырдай еріммен,
Бізге қоныс берсін деп

Қоқидың салған көлінен,
Екі ай жатты тұтқын боп
Жанқараш, Жантай бегіңнен.
Аулыңыз баса қонған соң,

Азар шыққан өлімнен.
Жаманқараңды өлтірдім
Өзіңнің салған жолыңмен.
Кім таласар құдайдың

Бендеге берген бағына?
Қорған болып халқына,
Әркім шықсын табында.
Қанайыңа мен қылдым

Кекті болған шағымда.
Сенің ақың бар ма еді,
Андасымның тамында?
Білмеймісің, Кәрібоз,

Мойнындағы жазаңды?
Жанқараш пен Жантайың
Айтып иман, зарланды.
Қойдым деп бізге ант берсін

Арағың мен бозаңды
Арағыңды қоймасаң,
Кенекем алар мазаңды.
Кәпірге ғазат қылғандай,

Наурызбай берер сазаңды.
Кәрібоз тағы сөйледі: -
Келтірермін кезіңді!
Ықпалың асып тұрғанда

Айта бер, төрем, сөзіңді.
Асқар тауға, Наурызбай,
Теңгере берме өзіңді.
Алтын жағаң қисайса,

Қырғыздар ояр көзіңді.
Талап алып, Наурызбай,
Малымды салдың телімге.
Аямадың, Наурызбай,

Басымды салдың өлімге.
Қорғанда жатқан қорқытып,
Аттарын алдың бегімнің.
Тастап көштің ол жақта,

Атаң қонған Абылай,
Қанды көйлек еліңді.
Кіші жүзге сыя алмай,
Тастай көштің жеріңді.

Төлегенұлы Жанқабыл
Ерлікке мықты, сенімді.
Тоқсан кісіңді өлтірген
Алып па едің кегіңді?!

Бітеу сойып басыңды,
Қоқанға берген теріңді.
Мейманаң тасса, Наурызбай
Досың кетер панадан.

Хақтан бұйрық келгенде
Жаның шығар қанадан.
Сенің атаң - Ер Қасым
Туғанында анадан,

Қан шеңгелдеп туыпты
Шараналы баладан.
Көп қорқытпа, Наурызбай!
Күнім түссе-көрермін,

Бұйрық болып құдайдан,
Қаза жетсе - өлермін.
Арманда болып кетпеспін,
Бір соғысқа келермін.

Жаппар ием жар болса,
Сазаңды әлі-ақ берермін.
Ержан кеткен түн қатып,
Хан қылған соң өкімді.

Төрт жүз кісі бөлініп,
Қалың қолдың шетінде,
Барлап қарап келгелі,
Жау бар ма деп бетінде,

Түнде кеткен аз кісі
Қапаланып, өкінді.
Жасанған жауға жолығып,
Ержан бір түскен секілді.

Ханға келді Наурызбай: -
Ержан жауға барыпты,
Бүгін мойны қалыпты.
Қаталанып ініңіз,

Бармағын тістеп, налыпты.
Кенеке, айтпай қайтейін,
Ініңіз қолды болыпты.
Пенде болып қырғызға,

Ержанның көңілі шөкпесін.
Ержан тұтқын болды деп,
Қырғызға дабыл кетпесін.
Бізді жоқтап Ержекем,

Көзінің жасын төкпесін.
Жолығыпты аңсызда
Ержан батыр аранға.
Ағасы өлсе алдында,

Інінің күні қараң да!
Аттансын деп батырлар,
Шашалық жарлық хабарды.
Енді мұнда, тақсыр хан,

Тұрмағымыз арам-ды.
Маған жауап беріңіз,
Екі-үш жүз кісі алайын.
Көп кешікпей, Кенеке,

Ержанды іздеп барайын,
Асуына шығармай,
Иіріп алып қалайын.
Қан құстырып келейін

Сақауқырғыздың талайын.
Кене хан жауап бермеді,
Наурызбай бүй деп келген соң.
Келіспестей керінді

Наурызбайды бөлген соң,
Қырғыздың қолы көбейіп,
Жақынға келіп төнген соң,
Қолға толды Самсы мен

Қызылсудың кемері.
Шығар мезгіл таянды
Ат пен ердің өнері.
Бір мезгілдер болғанда,

Ұзын бойлы, жебелі,
Күрең қасқа ат мініп,
Шеннің ұлы Бидері –
Жекелеп кірді майданға,

Ер Қанайдың немері.
Бидері кірді майданға: -
Жеке, батыр, жеке!- деп.
Қарсы қарап тұрады;

«Ке-ке, батыр, ке-ке!» - деп,
Жақын жерден шөкелеп.
Қазақтан ешкім шықпады
Жылдамырақ төтелеп.

Байұзақ датқа сөйледі,
Ашуланып, ақырып.
Халқына қарап сөз айтты,
Оң-терісті сапырып: -

Не қылып тұрмай отыр?!- деп,
Батырларын шақырып,
Дулаттан шыққан батырдың
Талайына батырып.

Қолға толды Самсы мен
Қызылсудың арасы.
Қысылған жерде әркімнің
Тәңірім болсын панасы.

Қарағаштай көп қазақ,
Ханға болдың қарашы.
Бидері кірді майданға, -
Қырғыздың бір баласы.

Оның бізден артық па
Атасы мен анасы?!
Билерге қарсы барыңдар,
Бізден бір батыр данасы.

Таусылдың ба, Мәмбеттің
Найза ұстаған баласы?
Батырлардың майданда
Қызбас болды ойыны.

Қайғыға толды бұл сапар
Қазақтардың қойыны.
Байұзақтың сөзіне
Бастамады тойыны.

Еш адам басын көтермей,
Төменге түсті мойыны.
Қырғыздың қолы көбейді,
Әр жерлерден құралып.

Қыстай мінген қазақы ат,
Тастап жатыр тұралып.
Шыдамады Наурызбай, -
Киіміне қыналып,

Түрегелді орнынан,
Шыбықтай белі бұралып.
Қамзол ішік үстінде,
Бауын үзіп белсеніп,

Ақауыз атқа мінді де,
Түсті таудан теңселіп,
Қатуланып жөнелді,
Алғалы жауды еңсеріп.

Наурызбай сөйлеп жөнелді: -
Батырлар, құлақ салыңыз.
Қарағаштай көп қазақ,
Бақытты болсын ханымыз.

Жау қарасын көргенде,
Қайтпасын бастан бағымыз.
Ержан түсіп қырғызға,
Дұспанға кетті арымыз.

Онан біздің артық па,
Майданға кірмей, жанымыз.
Ержан үшін жарассын
Ақбоз атқа қанымыз.

Қарағаштай көп қазақ,
Іс көрсетер күн бүгін.
Ержан түсіп қырғызға,
Бізге қайғы күн бүгін.

Арманда болған ер үшін
Кегін алар күн бүгін.
Қылыштасып майданда,
Қол сілтесер күн бүгін.

Таудың басын алсын тұман,
Жаппар ием болсын панаң!
Қырғыздарға бермей аман,
Ұмтылыңдар, келсе шамаң.

Болсын жауға ақырзаман,
Жаннан кешер күн бүгін.
Наурызбайдың сөнді зары,
Ұрыстың қызсын базары.

Кенекемнің қошқарлары,
Қайтпасын жаудан назары.
Болыңдар қырғыз тажалы,
Қол ұстасар күн бүгін.

Наурызбай мұны айтады,
Тартып-тартып жіберді
Ақауызды жанбасқа.
Қолын салып, суырды,

Тұрсынбай берген алмасқа.
Артына көзін салмады
Үйдегі қалған мал-басқа.
Наурызбай шыға шабады.

Кекіліктен зырқырап.
Бидері шапты қасқа атпен,
Құйындай шаңы бұрқырап.
Сонда басын көтерді,

Отырғандар көзі жылтырап.
Наурызбайдың сөзіне
Батырлары шыдамай,
Хан қасынан ұмтылды

Меңдібай, Дулат, Ағыбай,
Арғыннан шыққан үш жігіт –
Шәкір, Жәуке, Толыбай.
Олардан кейін қала ма

Табыннан қабан Бұқарбай!
Сегіз кісі жөнелді,
Наурызбайдың соңынан.
Бұл сапарда төренің

Жұлдызы туды оңынан.
Шаба алмайды қазақы ат
Тас пен таудың тоңынан.
Бидері сонда сөйледі: -

Патша зада баласың,
Алдыңа айдап, қырдың сен
Қырғыздың қатын-баласын.
Жеке келсең болмай ма,

Ақылың асқан данасың!
Тайғандарыңды ертіп,
Төрем қайда барасың?
Жолсыз істі қылмағын,

Наурызбай асыл ер еді.
Артына қарап сол жерде,
Батырларын көреді.
Оларға қарап сөз айтып,

Қайтуға жарлық береді.
Әрбіреуің шерге ұсап,
Келдіңіз бе, нарымыз?
Шығасы болса кеудеден

Бүгінгі күн жанымыз,
Келгенменен, ерлерім,
Қорғауға келмес халыңыз.
Берсе тәңірім абыйыр,

Түсірген атымды алыңыз.
Жазым болсам, артымнан
Сүйегіме шабыңыз.
Қырғыздың айтқан сөзінен

Төгілер болды арымыз,
Сөзге сынық болмайын,
Ерлерім, кейін қалыңыз!
Бидері менен Наурызбай,

Жақындасып барысты.
Астындағы мінген ат
Ауыздыққа қарысты.
Ат үстінде алысты

Найзаменен салысты,
Бір-біріне жабысты,
Керегедей қабысты.
Ерлерінің артына

Мініп-мініп қалысты.
Және қайтып екеуі,
Бұрқ-сарқ етіп айқасты.
Айқасып қалған мезгілде

Төренің асты айласы,
Қайраттың тиді пайдасы.
Шолтаң етіп Бидердің
Аспанға шықты найзасы.

Бидер шығып жолыққан
Қызылсу, Самса бауырынан.
Наурызбай шығып жолыққан
Кекіліктің тауынан.

Айқасқанда екеуі,
Өшігіскен жауынан
Бидер барып жығылды
Күрең қасқа аттың сауырынан.

Қыстай шауып жол болған
Шу менен таудың арасы.
Бұл сапарда жар болды
Хан Абылай бабасы,

Қырғыз аттан жығылып,
Батып еді қарасы.
«Я, құдайлап» шуласты
Үш алаштың баласы.

Аллаға Науан сыйынды,
Аузы кетпей тілектен.
Қайраты көп болған соң,
Найзасы аумай білектен,

Шанышқан екен Наурызбай
Бір қырғызды жүректен.
Сыртына шығып, найзасын
Жерге басып, тіреткен.

Суырылмай темірі,
Қанменен қатты-ау жібектен.
Әр тараптан қырғыздар
Жағалай шауып жиектен,

Тұс-тұсынан ат қойды,
Үміткер болып сүйектен.
Жалғыз шапты Наурызбай,
Жауға қарсы енуге.

Арасы алыс дауыстап
«Барма, мұнда кел» деуге,
Шауып барып Бұқарбай,
Ат үстінде көлбеді,

Өткізіп қашты шылбырын
Ер Бидердің белбеуге.
Үш ай тоқсан күн еді.
Шаруа шешкен күйегін.

Науан бұл жол ағытты
Ерлігінің тиегін.
Түсіріп төре кеткенде,
Кене хан қақты иегін.

Бұқарбай батыр ап келді
Ер Бидердің сүйегін.
Қазақ, дулат жиналып,
Мақалай қылды сүйегін!

Ағыбай батыр шабады,
Қашқан атын көреді.
Қырғыздан қорқып таймады,
О да қайсар ер еді.

Алып ханға келеді,
Тарту қылып береді.
Бұқарбайды мақтады: -
Бәрекелді, ерсің!- деп,

Ағыбайды шақырды, -
Атын алып келсін,- деп, -
Сүйекке шапқан ер болар,
Атын соған берсін, - деп,

Сүйекке шапқан ер болар,
Әркім мұны көрсін деп, -
Жауға шапқан батырлар
Намыстанып өлсін, - деп. –

Көңілде үлкен ер едің,
Сүйекке неге шаппадың?!
Жарамады олжа деп,
Ағыбай, атқа шапқаның.

Сүйекке шапқан ер екен,
Бұқарбайды мақтадым.
Ағыбай батыр қорланды,
Екі жағына сыймады.

Ішін жарып өлерге
Жанынан пышақ таппады.
Олжа болад баласы
Ер Бидердің артынан.

Ораз кірді майданға,
Озып жүрген халқынан.
Ол да айтулы ер еді
Сұңқар құстай талпынған.

Ораз келді жұлқынып,
Бастан ауған бағы бар.
Қатын түсіп қазаққа,
Қарайып жүрген қаны бар.

Аза қорлық кірген соң,
Тек шықпаған жаны бар.
Жаны нағып шыдасын,
Дүниенің не сәні бар –

Наурызбайдың қосында
Некелеп алған жары бар.
Шуыменен қопарып,
Ораз шапты ар жақтан.

Екі беті қызарып,
Наурызбай шапты бер жақтан.
Қырғыз, қазақ екі жар
Қарап тұрды жан-жақтан.

Найзаларын көтеріп,
Бірін бірі көздеді.
Ашуланған батырлар
Жолыққанша төзбеді.

Бірін бірі аямай,
Ет жүректі мезгеді.
Ораз батыр жығылды,
Найза бұрын кез келді,

Ақбоз аттың сол жақтан
Ораз барып жығылды.
Қайтып адам болмастай,
Шыбын жаннан түңілді.

Тілге келмей сол жерде,
Жер бауырлап сүрінді.
Баяғы сөзден Ағыбай
Қарайған екен қанына-ай.

Жеткен екен төпелеп
Наурызбайдың жанына-ай.
Түсіріп төре кеткенде,
Шауып барып Ағыбай,

Көтеріп алды Оразды
Телқоңыр аттың жалына-ай.
Қоқилатып қырғызды,
Бермей кетті тағы да-ай.

Қазір оңға қарап тұр
Наурызбайдың жұмысы.
Әзір аса біткен жоқ
Хан Кененің тынысы.

Қара ала атты бір қырғыз,
Жаңқараш бидің інісі,
Жекелеп кірді майданға,
Батыр екен мұнысы.

Наурызбай қарсы шабады
Жеке шыққан батырға.
Тайынбай қарсы келеді,
Қашатұғын қатын ба?!

Жалақтатып найзасын,
Жетіп келді жақынға.
Алақтатып састырып,
Батырды ұрды қапыда.

Жеке шыққан батырдың
Бәріне берді ақылды.
Орнынан тұрмай жатсын деп,
Найзасын қатты батырды.

Қызыл ала қан қылды
Қызыл судың жиегін.
Науан бұ жол ағытты,
Ерлігінің тиегін.

Жақын жерде қырғыз жоқ,
Өзі алып қалды сүйегін.
Шапқан сайын Ақауыз
Жерді тарпып, өктеді.

Наурызбайдың ерлігін
Қырғыз, қазақ сөкпеді.
Екі мың қырғыз жиылды,
Қазақпен соғыс еткелі.

Ерлердің алдын орады
Жаяу мерген төккелі.
Жекелеп енді соғыспай,
Қырғыздар тұрды бекерге,

Хан иек қақты нөкерге.
Арба арысын көтерді,
Зеңбірекке оқ берді,
Құлағына от берді.

Асығыс атты байламай,
Алдында әскер жоқ болды.
Зеңбіректің аузынан
Сылдыр-сирек топ келді.

Зеңбіректің ауызы
Қолдың болды көбіне.
Сегіз кісі ұшырды
Сылдыр-сирек шетімен.

Бір боз атты ұшырды
Қолдың арғы бетінен.
Мұны көріп қырғыздар,
Ойран болып бүлінді.

Қасында тұрған Наурызбай
Сұңқардайын ілінді.
Және оқтап атқанда
Бір керемет білінді:

Ұрмай-соқпай, зеңбірек
Ортасынан бөлінді.
Қырғыздар шыдап тұра алмай,
Қаша берді алақтап.

Наурызбай кетті соңынан,
Найзаменен шабақтап.
Бір-біріне ат қойды,
Қырғыз, қазақ жан-жақтан.

Бір тозаңның астынан
Гүл-гүл жанып, ыржақтап,
Шыға келді Наурызбай,
Тоғыз ат алып салақтап.

Он бес атты ап келді
Меңдібай, Дулат, Ағыбай.
Он екі атты ап келді
Шәкір, Жәуке, Толыбай.

Он төрт ат бар қолында
Қабан менен Бұқарбай,
Құрбан келді төрт атпен,
Нөпірі шығып тұлпардай.

Бәрі келіп қосылды
Қызылсудың беліне.
Көңілі бітті Науанның
Тұз татырған еріне,

Науан тағы жөнелді
Таудың төскей өріне,
Қашып барып қырғыздың
Қамал соққан жеріне.

Жөңкіліп жүрген қырғыздың
Наурызбай үстін қаптады.
Сегіз мерген бір жерде
Беліне шіреніп жатқаны.

Жалғыз барған төрені
Бәрі тегіс атқаны.
Шара бар ма, құдайдың
Бұ сапар да қаққаны.

Қой боғындай қорғасын
Қаза болып таппады.
Мылтығын тастап тас-тасқа,
Қайта қашты мергені.

Лап қоя шапты қырғыздар
Мергеннің атын бергелі.
Жалғыз шауып Наурызбай,
Қырғыздың жолын кернеді.

Үшеуін шаншып өлтірді,
Бесеуі тірі, өлмеді.
Бес мергенді тірі айдап,
Ханға алып келгені.

Сегіз мылтық өңгеріп,
Тарту қылып бергені.
Сол уақытта Ақауыз
Жер тарпиды оянып.

Наурызбай жүр үстінде,
Қылышы қанға боялып.
Қанына қырғыз қарайды,
Несіне тұрсын аянып.

Наурызбайдың үстіне
Бәрі келді таянып.
Аллалап жүрген қырғыздың
Желі тұрды оңынан.

Ай мүйізді қошқардың
Бәрі тартты қоңынан.
Ақауыз ат құлады
Қырғыздың атқан оғынан.

Наурызбайға ұмтылды
Қалың қырғыз шоғынан.
Қызылсу мен Дуанның
Аңғарынан шаң асты.

Қырсықтың алды емес пе,
Төреден әркім адасты.
Қырғыз, қазақ екі жар
Наурызбайға таласты.

Қырымда жүрген Бұқарбай
Атына қамшы бір басты.
Үзеңгісін шығарып,
Наурызбайға жанасты.

Бұқарбайдың алдына
Наурызбай алды мінгесіп.
Жауға түсіп қалмасқа,
Қаша берді «шүу» десіп.

Наурызбайды тұтпаққа,
Қырғыз да қуды ілесіп.
Қазақтан адам аз болды
Бермейтұғын тіресіп.

Қорғайын деп қырғыздан,
Ағыбай сыртын айналды.
Шамасы келсе тіресіп,
Қорғамаққа ойланды.

Бұқарбай мен Наурызбай
Салар еді ойранды.
Мінгесуі бір атқа
Олардың қолын байлады.

Сол уақытта қырғыздар
Басқын жетігі өрледі.
Жалғыз өзі Ағыбай
Қорғауға әлі келмеді.

Алдыңғы жеткен қырғызды
Араға түсіп кернеді.
Қолындағы найзасын
Оңды-теріс сермеді.

Атасы өткен Абылай,
Тілеуді берген бар құдай.
Бұқарбай мен Науанға
Ұмтылды қырғыз жабыла-ай.

Шәкір де жетті бір жақтан,
Қабан менен Меңдібай.
Кертайлақ атты жеткізді
Жәуке менен Толыбай.

Кертайлық ат жеткен соң,
Мініп алды Наурызбай.
Сегіз кісі бас қосып,
Су бойында ауысты.

Тоқтата алмай көп жауды,
Үстіртке ойнап шығысты.
Кезек жұмсап келеді
Найза менен қылышты,

Қалың жеткен қырғыздан
Ала алмады тынысты.
Сыйынады батырлар,
Аузы кетпей тілектен.

Шұбыртпалы Ағыбай,
Талайды шанышты жүректен.
Араласып, Шәкірдің
Мылтық тиді білектен.

Итшілесіп, сілкісіп,
Қорғап шықты түбектен.
Бұл сапарда құдайым
Ерлердің жолын оңдады.

Кертайлақты мінсе де,
Ақауыз аттай болмады.
Астына мінген атына
Төренің көңілі толмады.

Артынан жеткен қырғызға
Ұмтылуға болмады.
Сонда да тәңірі жар болып,
Тұтылып жауда қалмады.

Құтылып келіп Наурызбай,
Ханның түсті қасына.
Көріп еді көп істі
Әзелде жазған басына.

Келе сөйлей береді
Құдайменде ағасына.

Дулат жатыр өреңде.
Қырғыз тұтқын қылыпты
Ержан сынды беренді.
Қырғыз тұтқан шағында

Арманда кеткен зереңді:
«Екі ағам, бір інім бар,
Іздер ғой мені», - деген-ді.
Сөйдеп айтқан Ержанның

Ағасының бірі - сен.
Ұзақ күнгі майданда
Бір көрмедім сені мен.
Бір нәсілдің ішінде

Мұнша қалай тудың кем?
Жауға қарсы бармастай,
Қатынменен болдың тең!
Сені қара басты ма,

Қолыңа найза алмастай?
Жүрегің ұшып кетті ме,
Жауға қарсы бармастай?
Қызметі сенде бар еді,

Ержанды естен салмастай!
Намысы сенде бар еді,
Артынан тірі қалмастай.
Ала бір таудың жылғасы,

Баурында ойнар құлжасы.
Тар жерде жолдас болады
Ерлердің найза құрдасы.
Белсеніп жауға шабады

Жігіттің жанға мырзасы.
Ержан болса қасымда
Бөлекше туған тұлғасы,
Болар ма едім қазаққа

Әзіл сөздің олжасы?!
Балалы арқар баурайды,
Баласыз арқар маңырайды.
Күйік қылмай көзіме,

Жасаған сені алғай-ды!
Сүйегімнен бұл таңба
Өлгенімше қалмайды.
Ержан жауға түскенше,

Сен жауға түссең болғай-ды
Ендігі жерде сөйлейін
Болған істі бастағы.
Бәрі де жау боп көрінді

Алатаудың тастары.
Елден бұрын Нысанбай
Жоқ сұмдықты бастады.
Қобызы қалды қосында,

Түзеді бетін қашқалы.
Өз басын алып құтылмақ,
Іздемеді басқаны.
Алты ай шауып жол болған

Шу менен таудың арасы.
Бұл сапарда қазақтың
Болмады қабыл тәубасы.
Рүстем менен Сыпатай –

Дулаттың нағыз баласы
Үндес болды қырғызбен,
Әне, ауыздың аласы!
Он екі мың дулатты

Қашырды түнде, расы.
Жамандық қылған мұндардың
Мойнына болсын жазасы.
Қазақтың көбі қырылды,

Қанды ма екен табасы?!
* * *
Сол барғаннан төрелер
Елге қайтып келмеген.

Үй, жамағат, малымен,
Халқын, жұртын көрмеген.
Құтылуға қырғыздан
Тілегін құдай бермеген.

Қырғызда қалды тұтылып,
Не еткенін ешкім білмеген.

Қоғамы күшті ер еді,
Киімді бала тудырған.
Ықпалы жүрген ер еді,
Алтынды қылыш будырған.

Абылайлатып ат қойып,
Дұспанды көрсе қудырған!
Көп сарғайтып келместей,
Кене хан, саған не болды?

Тұлпардан сайлап ат мініп,
Дорбадан жемін жегізген.
Жем орнына бал беріп,
Қысырдың сүтін емізген.

Басқан қалың жау жетсе,
Алып та шығар теңізден.
Кенекемді қалдырып,
Көк бурыл, саған не болды?

Патшада бар алтын тақ,
Жасынан Жаппар берген бақ.
Зілді қара бүркіттей
Шабытты туған сұғанақ.

Қанаты жоқ, құйрық жоқ,
Бір анадан жалғыз тақ.
Көп сарғайтып келместей,
Наурызбай, саған не болды?

Кенекем менің кеткен соң,
Заманым қалды тарылып.
Салтанатты хандардан
Жетім қалдым айрылып!

Екі бірдей қанатым
Топшыдан сынды қайрылып!
Балдағы алтын ақ берен
Тасқа тиді майрылып.

(Поэма)
Сөз шығады ақылдан,
Ақыл айтар жақсы ғой
Айрылмаған жақыннан.

Бақытты бала туады
Мейірімді қатыннан.
Бір хикаят сөйлейін,
Арғы атасы Абылай,

Қасым ханның баласы
Кенесары батырдан.
Наурызбай туды ер болып
Бір шешеден артынан.

Екеуінің бағы асып
Қара қазақ, халқынан,
Жаңылмаған осылар
Уәденің шартынан.

Бұны естіген ерлердің
Денесі иіп, балқыған.
Ер Наурызбай ойлайды:
Теке жәуміт мінсем деп,

Найза теспес, оқ өтпес
Шеге көз сауыт кисем деп;
Кенекеңнің артынан
Жолдас болып ерсем

Жау қарасын көргенде
Жекпе-жекке келгенде.
Иіле түйреп етектен,
Абылайлап тисем, деп;

Дос, дұшпанның арасын
Айырып әбден білсем деп;
Қонысыма таласқан
Дұшпанды әрі түрсем деп!

Сарыарқаның даласы
Халқының қазақ, жері еді.
Қалмақ, қытай, шүршітпен
Ел емес бірге дер еді.

Оңтүстіктен тағы да
Бір жау қаптап келеді.
Екі жақтан қысқан соң,
Ат төбелі секілді

Сорлы қазақ баласы
Таршылықты көреді,
Қалайша күн көреді?!
Құдайы қылып, мал сойып,

Аман қыл деп халықты,
Әуелден батыр тіледі.
Ел үшін жаға жыртысқан,
Жабысып жаумен қырқысқан

Наурызбай мен Кенені
Мақтауыма келеді.
Арамдыққа ауған соң
Қазақтың кейбір баласы,

Патшаның келіп жабылды
Арқаға нақақ жаласы.
Бұған қалай шыдасын
Кенекемдей данасы!

Кенесары батырға
Қан жауғандай боп кетті
Жер мен көктің арасы.
Кенесары батырдың

Қан толғандай қызарды
Көзінің ақ пен қарасы.
Қастығын патша қоймаса,
Дұшпандығын жоймаса,

Өртенер деді қаласы.
Айдарлысы құл болып,
Тұлымдысы тұл болып,
Екіталай күн туып,

Ботасы өлген түйедей
Боздап қалар анасы.
Жүрегіне дақ салар
Найзадан болған жарасы.

Омыртқасы үзіліп,
Қабырғасы қақырап,
Жыртылар деді жағасы.
Опасыз туған болса ұл,

Өлімен тең бағасы.
Елін сатса жауына,
Ол - жүректің қарасы.
Наград берем деген соң,

Қыпшақтан кетті Ыбырай.
Советник боп Тұрлыбек,
Ол да кетті сұмырай.
Басентиін Мәсеке,

Шыдап тұрсын ол қалай?
Қаз дауысты Қазыбектің
Әруағын аттап, сыйламай,
Ауылынан кетті Шалғынбай.

Жемсауы кеуіп параға,
Тобықтының елінен
Суырыла шықты Құнанбай.
Құдайменде қалған жоқ,

Қоңыр төре қалған жоқ,
Найманнан шыққан Ерден де
Алды-артына қарамай,
Ол да кетті жарамай,

Параны жақын жағалай.
Мұның бәрі Кенеге
Қасірет болды бірталай.
«Ойран салмай жауыма,

Шындаймын, - деді, - мен қалай?!
Қазақтың жиып батырын,
Басын қосып жыяйын.
Қолды түзеп көк найза,

Желкесін жаудың қияйын.
Арғыннан шыққан Ағыбай,
Шапырашты Бұғыбай,
Толқынта найза сілтеген

Шәкір, Жәуке, Толыбай,
Азға қуат беретін
Туған інім Наурызбай,
Қайратты қалай тияйын?!

Атамның еді жолдасы,
Қарт Бөгенбай бар еді,
Соған барып дос болған Т
Тарақтыда Байғозы,

Назымды соған құяйын.
Төруылда Жанайдар
Жиһан асқан ер еді.
Тамадағы Танашты

Шақырса, ол да келеді.
Базар батыр, Бөрші де
Ерегіскен дұшпанның –
Жау жазасын береді.

Көбек батыр және бар
Жауға жеке кіретін.
Бижан батыр тағы бар,
Мінген аты көк шағыр,

Әкесінің аты - Алшағыр,
Жарғыштың жеті бір еді,
Қайраты мұның ірі
Оған еріп жолдас боп

Көкаласын мінеді, -
Немересі Жұманның
Байқан батыр келеді. –
«Ерегіскен тақсыр-ау,

Жауың қайда?» - дер еді.
Байқан батыр ерлігі
Оның-дағы мол еді...»
Кенесары батырдың

Жауға аттанар жолы еді.
Жиналған осы батырлар
Сегіз жүздей қол еді.
Кененің сонда мінгені –

Сансыз қолдан озатын,
Шамадан алған торы еді,
Батырлар шығып жайнады,
Наркескенді қайрады.

Арғымақ тұлпар мінгені,
Беттері жаудан таймады.
Тоғыз күндік Бетпақтың
Шөліне қарай айдады

Жолдан естіп қосылды
Батырлар тағы қайдағы –
Ләшкерге толды деп естіп,
Ақтаудың тегіс аймағы.

Жауға жақын ілінді
Бекінген қойнау сайдағы.
Кене айтады халқына:
«Мен айтайын жөнімді:

Қолды бастап қамалға
Кіретін осы жер,- деді, -
Күнбатыс жағын алайын!» -
Дегеннен соң Кенекең,

Тоғыз батыр қасында,
Наурызбай батыр бөлінді.
Наурызбай батыр ерліктен
Оттай қаулап жанады.

Қамал бұзған батырдан
Тоғызын сайлап алады.
Жаудың бетін білуге
Жер байқауға барады.

Түнде кез боп көп қолға,
Абылайлап ат қойып,
Түнде қырғын салады.
Таң атқанда қараса,

Батырларын санаса,
Өлген екен біреуі,
Өзгесі аман қалады.
Көбі өліпті дұшпанның,

Көбі бопты жаралы.
Қолға түскен жауының
Қаруын жиып алады.
Қайта келсе Ақтауға,

Қамап жатқан өз қолы.
Кенесары батырдың
Қаптаған екен көп қолы.
Мұны көрін қуанып,

Наурызбай айтты бір сөзді:
«Қандай қамал болса да,
Жауды аламыз бұл жолы!»
Кенесары шақыртып

Наурызбайды алады:
«Аман-есен келдің бе,
Ерлігің мен қайратың,
Ә, шырағым, жарады!

Бағымызды ашса бір құдай,
Салдырған патша далаға
Өртейік тегіс қаланы.
Тегіс құртсақ қаланы,

Зорлығынан құтқарып,
Алармыз аршып даланы.
Сөзіме менің нан, шырақ,
Қасыңа жолдас ал, шырақ,

Ағыбайды, Бижанды,
Жанайдарды ертіп ап,
Ақтауға өртті сал, шырақ!»
Наурызбайдай батырдың

Ақауыз еді мінгені.
Ағаның естіп жауабын,
Белгілі болды сенгені.
Сол күнгі айтқан түнінде,

Тамадан шыққан Танаш бар,
Наурызбайдың досы еді
Жолдаяқ дейтін бір батыр,
Екі мың қолмен екеуі

Сол күні - түні келгені,
Теке жәуміт мінгені,
Көкпеңбек сауыт кигені.
Мұны көріп қуанып,

Абылайлап Наурызбай,
Өрт салуға Ақтауға,
Шаңқай түсте кіргені.
Ағаш үй жанды өртеніп,

Есепсіз жаудың өлгені,
Сауынан көп болды өлгені.
Көшесінен Ақтаудың
Қып-қызыл боп қан ақты.

Мылтық атып бір жақтан,
Қолмен тартқан садақты.
Бір жұмада сап қылды,
Қарсылық етпей қалғаны,

«Мен сіздікпін» деді де,
Құшақтады аяқты.
Ақтауды алды, кенелді,
Батырлар салған өнерді.

Он екі мыңдай қол болып,
Ақмолаға жөнелді.
Бастығы болған бәрінің
Кенесары, Наурызбай.

Екінші батыр тағы да
Арғыннан шыққан Ағыбай.
Бұларға теңдес тағы да
Батырлар бар бірталай.

Он екі мың қолменен
Қараөткелге жетеді.
Аялдап оған тоқтамай,
Көкшетауға өтеді.

Қайтқан жолда алам деп,
Қызылжарға кетеді.
Жиылып ұлық жатыр деп,
Керей тіккен шатыр деп,

Жолдыөзекке жетеді.
Қалың қолмен келді деп,
Керей қорқыныш етеді.
Тегіс алып керейді,

Ескі кегі бітеді.
Тұрлыбек қолға түскен жоқ,
Бер жағында Омбының
Клумзинге жетеді.

Губірнатырға Омбыда
«Мен келдім, қарсы келсін», - деп,
Кенекең хабар етеді.
Көп солдатты ертіп ап,

Губірнатыр Ертістен
Жау бетіне өтеді.
Елшісін ол жіберіп,
Өздері қалып үдеріп:

Кімге әлі келеді...
Кенекең жауап береді:

Тартсам садақ шеркеудің
Басын жұлып кетеді.
Гүбірнатырға айта бар,
Кеп әскері қолымнан

Төтеп бермей өледі.
Гүбірнатыр айтыпты:
Атсын, - депті,- көрейін,
Мергендігін білейін.

Кіресін шеркеу құлатса,
Қалағанын берейін, - дегенде, Кене
«Педпіскі Берсе, - депті, - сенейін.
Аруағына Абылайдың

Сыйынып, атып көрейін.
Дұшпанның көңілі басылып,
Үстем болсын мерейім».
Шақырып алды алдына

Ағыбайды тобынан:
Атамын,- деді,- шеркеуін
Садақпен тартып жонынан.
Гүбірнатыр қайтпасын

Өзінің айтқан сөзінен.
Қайтса сөзден мерт болып,
Шабайық жауға тезінен.
Клумзиннің бір жағын

Түгел бізге бермесе,
Обалын көрсін өзінен.
Егер оғым алжасып,
Қате кетсе далаға,

Қалағанын ол да алсын,
Мен қайтпаймын сөзімнен.
Осылай сөз байлады,
Батырдың күші қайнады,

Көзі шоқтай жайнады,
Беті жаудан таймады,
Көк бурылды мініп ап,
Шеркеуге жақын айдады.

Садағына оқ салып,
Кідірместен тоқталып,
Атуға белді байлады.
Жүгіртіп келіп бурылды,

Шіреніп тартты садақты.
Көрсетті қалың тобына
Қайрат пенен таланты.
Шыдай алмай күшіне,

Тізесін бүгіп, ат жатты.
Ыза болып атына,
Барып-қайтып тағы атты.
Үшінші рет болғанда

Аузына алды аруақты.
Бурылына күш бітіп,
Тағы тартты садақты.
Басына шеркеу дәл тиіп,

Кіресін жұлып құлатты.
Гүбірнатыр көзімен
Мергендігін көреді.
Іштен тынып, үндемей,

Кенеден сезіктенеді.
Уәдесін бұза алмай,
Клумзинге қараған
Ертістің бойын береді.

Ойдағысын орындап,
Қайраты сыймай бойына,
Көз жіберіп қарайды
Арқаның қыр мен ойына.

Бекітпекке қонысты,
Баса-көктеп орнаған
Отаршылмен соғысты
Отаршылға басшы боп,

Көтеріп қоржын, қосшы боп,
Жағынып күткен ұлықты,
Шекпен үшін, сен үшін
Халқына салған құрықты –

Қиратпаққа қасқарды –
Би менен бек, болысты.
Семейге қарай құлады,
Семейді жаудан босатып.

Алудың қамын қылады.
Жинап алып сарбазын,
Кең мәжіліс құрады.
Шағанның бойын жайлаған

Найман менен тобықты,
Балқаштан құлап барлығы,
Хан тауында жолықты.
Үйсін, дулат елдері,

Көкірек, сәмбет, жалайыр,"
Бұның бәрін түгендей,
Әңгімеге молықты.
Ауыр қолмен келген соң,

Соңынан Кене еруге
Бәрі сөзді қорытты.
Сонда Кене сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді: -

Қара қазақ баласын
Қол астыма жияайын.
Қазақ үшін құрбан ғып,
Шыбын жанды қияйын.

Ерегіскен дұшпанды
Ауыздықтап, тыяйын.
Халқымның қамын жеп жүрмін,
Елдің кегі деп жүрмін.

Бір басымның қамы үшін,
Елдің сатып намысын,
Қоныс тауып қолайлы,
Деп жүргем жоқ «сыяйын!»

Қырғыз-қазақ баласы,
Отырған көрші ел едің.
Салтанатың жарасқан,
Еркін өскен ер едің,.

Басыңды қосып бәріңнің,
Ел қылайын деп едім.
Салдырған патша қаласын
Жер қылайын деп едім.

Оққа көзін тестіріп,
Шел қылайын деп едім.
Көзден жасын ағызып,
Сел қылайын деп едім.

Арқаның күйін келтіріп,
Гүл жайнатып қонысын,
Ел қылайын деп едім.
Терезесін патшамен

Тең қылайын деп едім.
Мақұл керсең соңыма ер,
Кенекем берер көмегін
Айқасуға жауыммен

Қырғыз боп тұр керегің! -
Деп Кенекең елшісін
Жібереді қырғызға,
Білуге бір дерегін.

Манаптары қырғыздың
Хан сөзіне көнбеді,
Айтқанына жүрмеді,
Батырға тізгін бермеді.

Пара жеген патшадан
Жанқараш, Жантай дегені
Кенені жақсы көрмеді.
Арам ниет бекманап

Өшіктірді өсек сап,
Қазақ-қырғыз арасын.
Өйткенімен не пайда,
Кенеден тартты жазасын.

Ертелі-кеш Кенекең
Манаптың алды мазасын.
Жетісу бойы үйсінді
Әкетті тартып өзіне,

Көрсеткендей табасын.
Үйсін, дулат - екі ру
Кенедей тапты ағасын.
Қорыққаннан манаптар,

Тауға кіріп паналай,
Өлмейтін жерін сағалай,
Түбекке кіріп бекінді,
Мықты жерін шамалай.

Сонда да болмай Кенекең,
Айдап шықты қамалай.
Сонда да болмай манаптар,
Қаша соғыс туғызып,

Қарсылық қылды қаралай.
Сонда тұрып сөйлейді
Батыр туған Наурызбай:
Әй, Бұғыбай, Бұғыбай,

Қорлық болды бұл қалай?
Былтыр өзің келгелі
Жұрттың алдың жарлығын,
Жолдың алдың жабдығын.

Бір аузыңа қараттың
Ерген жұрттың барлығын.
Алатаудан аса алмай,
Манаптар қолын баса алмай,

Тауысып келдім қайламды.
Өліп кетсем, Бұғыбай,
Көңілімде арман қалмасын,
Тау басында қамалға

Бір тигізші найзамды! –
«Жол тап» деген сөзіңнен
Төгіле қалмас арымыз.
Жауыңды шаншып беруге,

Науанжан, келмес халіміз.
Томағамды сыпырып,
Қия тасқа салыңыз.
Алатаудың бетінен

Қаптай шауып батырлар,
Аяқтай тасты алыңыз...
Салып-салып жіберді
Ақауыз атты жебеге,

Алатаудан баршасы
Аспақ болды төбеге,
«Зеңбірек ат», - деп тапсырды
Кейін қалған төреге.

Ойдан атқан зеңбірек
Тау басына жетпеді.
Сонда-дағы манаптар
Асуын тастап кетпеді.

Жеткізем - деп биікке,
Кенекең әкеп түйеге
Зеңбірегін тиеді.
Шыдамай дәрі күшіне,

Ортасынан үзіліп,
Темірі жанып, күйеді.
Кенекең ойда жатқанда,
Бұғыбай басшы алдында,

Бір асудан қолменен
Наурызбай жауға тиеді.
Таудың басына өрмелеп
Қиындығы не түрлі,

Басынан ауыр сенделіп,
Шыға келсе биікке,
Шалдығып-шаршап ентелеп,
Жатыр екен онда да

Бір топ қырғыз батыры.
Келген соң Науан оларға
Туды заман ақыры.
Көндірем деп оларды,

Кенекең қылды қайратты.
Меркеден әрі асырып,
Түгел қуып айдатты.
Асуды алып жайғасып,

Алатаудан асырды.
Жартысы қашып құтылып,
Кенекеңнің қалғаны
Аяғына бас ұрды.

Сонда да болмай Кенекең,
Абылай аспас асудан
Асамын деп өктеді.
Сонда-дағы манаптар

Асуын тастап кетпеді.
Қарабалта, Соқылық,*
Батырлар соған барған соң,
Манаптың қолын тағы да

Сыпыра шауып өткені.
Патшаға сеніп ердің деп,
Сөзіңді астырт бердің деп,
Кенекең қылған өкпені.

* Жер аттары
Сондықтан әбден өштесіп,
Манапқа мейірім етпеді.
Өрлей берді Кенекең,

Бішкек пенен Арасан,
Оны басып тағы алды.
Тоқпақ пенен Кекілік,
Алынбай енді сол қалды,

Асатын жер таба алмай,
Батырлар ауыр ойланды.
Көкала қалқан өңгеріп,
Жебелі найза қолға алды.

Тас қыдырып, тау кезіп,
Тоқпаққа қарай жол салды.
Қыспақты күнде қысылшаң,
Тұрғанда төре осылай,

Астыртын хабар алысып,
Патшамен манап сөйлесіп,
Қырғыздың манап Орманы
Патшаға барып сатылды.

Көмекке алып, қасына
Жинады өңкей батырды.
Азғырып, алдап дулатты,
Қайта өзіне шақырды.

Кенекеңе білдірмей,
Дулат тегіс қашады.
«Біз кеттік, - деп, - Кенеден»,
Манапқа хабар шашады.

Ішінен шығып дұшпаны,
Кененің сырын ашады.
Мұны естіген манаптар
Көңілденіп тасады.

Манап пен дулат бірігіп,
Мықты уәде жасады.
Ішіне тыңшы кірген соң,
Бір күні түнде қапелден

Әлсіз жерін білген соң
Манаптар келіп басады.
Қапыда қалып Кенекең,
Түн ішінде сасады.

Сонда да қайтпай, жауымен
Қан майданды жасады.
Тоғыз айлық соғыстан
Шаршап әбден қажыған

Батырлардың қайраты
Қайта туып, тасады.
Сонда-дағы шыдамай,
Кененің қолы қаймығып,

Шегініп кейін қашады,
Патшаға қарсы соғысқан,
Халық үшін жан қиған,
Әскері кетіп қолынан,

Кенесары, Наурызбай –
Қырғызда қалып өледі.

Қырғыз елі ол бастан
Қас болған жоқ қазаққа.
Патшадан тартып тақсірет,
Жүрген ол да азапта.

Тізгін бермей қолына,
Кедергі болып жолына,
Манаптар салған дұзаққа.
Қырғызды сатып патшаға,

Алтын, күміс ақшаға,
Жаңқараш, Жантай ел сатып,
Патшадан шен тағынған,
Шен үшін соған жағынған.

Қырғыз бенен қазақтың
Сол үшін қаны ағылған.
Жанқарашпен өштесіп,
Кенекең бекер шабынған.

Кенекеңді өлтіріп,
Жантайдың кегі алынған.

Сөздің басы бісмылла,
Мұсылманның тарығы,
Төрт аяқты жануар
Бұл дүниенің жарығы.

Әдебі кеткен жігіттің
Бетінен алар зайыбы,
Кәпір ниет болған соң
Тартпады діннен кеткен нәсібі,

Бір Алладан өзгенің
Көп тұр қылған айыбы,
Сол себептен қорқамын,
Әуелгі қорлар зор болды,

Сондағы зорлар қор болды.
Әуелгі байлар жоқ болды,
Сондағы жоқтар тоқ болды.
Жан білмеген жамандар,

Ел білмеген надандар,
Ел билеген би болды.
Көтере алмай билігін
Ол асқар үлкен көк болды.

Ниетіне қазақтың
Тым-ақ тәуір еп болды.
О заман зар болар деп,
Сол себептен қорқамын

Қыс көбейді, жаз аз бон,
Бай таусылды мал аз боп,
Ағайыны көре алмай,
Ата мен бала араз боп,

Кетер енді дініміз.
Сол себептен қорқамын.
Әр нәрсенің болжамы
Келе жатыр жақындап.

Ағашты тауға үй салды,
Елде еркіне қоймайды.
Бура ішіндей тақымдап,
Дуан басы, болыстар.

Ұлықтың сөзін мақұлдап,
Айтқан сөздің бұлы жоқ
Құр жылайды қақылдап.
Жарысқа кірген жақсылар

Балам қайда жылайд деп,
Құр келеді сақылдап.
Қорлықпен өткен күніміз,
Ашылмас болды көзіміз.

Сол себептен қорқамын.
Елге бірдеме жайылды,
Баяғы қоңсы жоламас,
Алдан арбап жұмсаймын,

Өз тілеуін сұрамас
Арам сідік балаға.
Ата менен шешенің
Айтқан сөзін ұнатпас,

Адам азар болар деп,
Сол себептен қорқамын.
Мынау ақыр заманда
Алуан-алуан жан шықты,

Арам, араз хан шықты.
Қайыры жоқ бай шықты.
Сауып ішер сүті жоқ,
Мініп көрер күші жоқ,

Ақша деген мал шықты.
Кедей қайтып күнін көрер деп,
Сол себептен қорқамын.
Келе жатыр жақындап

Ай мен күннің арасы
Таңда мақшар болғанда,
Таразыны аударар.
Зәлімнің қылған күнәсы,

Әлімнің қылған зинасы,
Кликатын шәмат
Тамам кісінің расы
Тауба, таупуқ келтірмес

Азған елдің молдасы.
Оның айтқан сөзінің
Асылы болмас расы,
Айта тұрар аузында

Әр кімдерді алдаушы
Жылдан келді дозағы,
Шайтан болды жолдасы.
Құбыласын білмеген адамның

Кешпеді деді құдайым,
Бес намазының қазасы,
Құрт-құмырсқа, жын-шайтан,
Кетірер оның мазасын.

Дозақтың белгісі,
Қалғанға бір арасын
Мұстайап қылмас құдайым,
Ол зәлімнің дұғасын.

Сақта құдай сонан деп,
Сол себептен қорқамын.
Бір пара жанды зорсынды,
Бір пара жанды қорсынды,

Осы күнгі адамның,
Еш нәрсе жоқ қолында.
Әдет қылып зорлығын,
Қасиет қылмас бойында

Арамға баулар баласын.
Ит есебі көрмейді
Әке менен шешесін.
Сол шақтағы төреден,

Үміті бар кәпірден,
Олар қорықпас құдайдан.
Әр нәрсе болса Алладан,
Нәпсі жақын баладан,

Құда, тамыр дос кетер
Іні жүрмес арадан.
Бұл дүниенің қазабын,
Ол дүниенің азабын,

Көргенімді айтайын,
Сондай нәрсе бар қиын.
Бір пара жанды малды қып,
Бір пара жанды зәлім қып,

Бір пара жанды жарлы қып,
Бір пара жанды әлім қып,
Бір пара жанды жынды қып,
Бір пара жанды жінсіз қып,

Бір пара жанды дінсіз қып,
Шариғаттан жанды жаратты.
Мұсылманды бір бөлек,
Кәпірлерді бір бөлек,

Өз дініне қаратты,
Жиырма тоғыз әліптен
Араб парсы кәріптен
Шариғатты шығарып,

Шариғатқа қаратты.
Ал құранды алты мың,
Алты жүз алпыс алты аятта.
Кітап пенен құраннан

Мақұлдыққа жаратты.
Сопы алдияр кітаптан
Сұрап тұрсың сұраулы.
Тәңірдің ісі қымбатты.

Айтқа берген мықнатты,
Қарызға берген мекнетті
Бас бермейін дегеннің
Жалғызын жардан құлатты.

Мал бермейін дегеннің
Етіне шекпен кигізіп,
Иініне қоржын ілдіріп,
Ақ таяғын ат қылып,

Ағайынын жат қылып,
Елден тамақ сұратты.
Жазды, күзді мінеді
Бай баласы құр атты,

Жарлыда өлігі қалған жоқ
Оны да бір нәрсеге жұбантты
Жалғанның бәрін жарығын
Бір пара жанды қуантты.

Мінер атқа кем қылып,
Қара жермен тең қылып,
Азды көпке жем қылып,
Бір пара жанды жылатты.

Ашты тоқты болса да
Иманын бақтар ұятты.
Діннен кеткен әдепсіз,
Әр адамды ұялтты.

Қолында тұрып ұрлығы,
Мойнында тұрып зорлығы,
Ойында тұрып жалғаны,
Көңілінде тұрып арманы,

Баласын беріп молдаға,
Көксун беріп Аллаға
Дүниеге көңілін жұбатты.
Мүңкір менен Нәңкірге

Күнәсын жазып сұратты,
Күнәлі құлды шығарып
Жеті тамұққа қаратты,
Бейістен қорды шығарып,

Иманды құлмен ойнатты,
Әзрейіл жаннан жазғырып,
Қолын қандай қайнатты.
Бір пара жанды көрсеңіз,

Тасбиық алғансып қолына,
Бой тұмарын тағынып,
Намазын оқыр дәретсіз,
Әлім деп айтсын мені деп,

Құдайын алдар әдепсіз
Таңда мақшар болғанда,
Танып тұрар құдайым.
Жазып тұрар кәрімін,

Со иман күнім
Қиямет қайым болғанда
Сақтар бір соны ылайым
Араларың ашылды,

Аталарың бөлектей,
Жалмап едің ініңді,
Ертегі ер Көбектей,
Үйде отырып көпкенде

Алқымың болды көнектей,
Тасып едің төгілдің,
Сүзгісі жоқ шүмектей,
Тауысқандай үй тігіп,

Түндіктерін үзіктей,
Туырлығың тұтқыштай,
Үзіктерің терліктей,
Жарды байың әдет қып,

Жүріп еді өрікпей,
Бола алмады бұ заман
Жай отырсаң желікпей,
Байлығыңды мақтанып

Жал шайнадың білектей.
Иманының парызы
Іні қарыс күректей.
Азан тесір болмаса,

Кетіп едің еліктей.
Ораза мен намаз тұр.
Дін бекіткен тілектей,
Асылы асқан замандай,

Шөп сұйылды жердегі
Құс таусылды көлдегі,
Бай таусылды елдегі,
Жалғыз шақпақ сыймады,

Кисе қара белдегі.
Байлық бастан асқан соң,
Жанның бәрі мас болды,
Бір-біріне қас болды.

Үлпершегін май басып,
Шай сары су ас болды,
Жұрт білмеген хан өсті,
Ел ішінде бай өсті,

Сақтап ішті сандыққа,
Көнбесін бе жарлыққа?
Ұстауға енді тақалдық,
Тобылдық пен Тарлыққа,

Мынау адам өткелі
Елде неше жыл болды?
Дүниенің тозғаны
Адамға қайғы бір болды,

Бейшараның кеңесі
Ойсыз ұлға тез болды,
Жолаушы қызға қонақ,
Бір-біріне себеп болды,

Жалшыны жалмыт қойдың.
Мына заман қор болды,
Дүниенің тозғаны,
Ақыр біз артқы болды.

Ер сасқанда сыйынған
Керемет кетті пірінен,
Жақсылықтан мінім жоқ,
Жан қуанып сүйінген.

Есіткенің жамандық,
Жұрт жиылып бүлінген.
Бала қайтып жұрт болсын?
Білген жақсы елінен,

Әр заман айтып қорқамын.
Үшпу сөздің түбінен
Ал мынау указной шыққалы,
Ұзатқан қызда неке жоқ.

Өлгендерде ысқат пен құран жоқ,
Ел ішінде қожаның есебі жоқ,
Жеті атасы пір болған,
Балалары молда боп.

Парыздан мағына айырған,
Қияметте қожалар
Дуана болып барады.
Ақыр мынау елге тілмаш шықты,

Шошқаның етін қақтаған
Құбылаға бақпаған,
Атасының жанындай
Арақты ас қып сақтаған.

Суалтада амалың болса қылшы енді.
Кәлиматсыз кәпірге
Кіріптар қылдың құдіретім,
Ал бұ зар заманның аяғы!

Заман кетті баяғы,
Жаның жалғыз сүйінші
Мал болыпты тамағы,
Ықылас ниет қалмады,

Үлкенге билік салмады,
Ұлықсыған ұл туып,
Бұлықсыған қыз туып,
Заман жаман болған,

Сол жамандық мұнша таласты.
Жарысқа кірген жақсылар
Жақыным деп тартпай
Жауменен бірге қинасты

Аузына көпір қаратты
Дін мұсылман алашты,
Дүниенің тұтқасы,
Ойлап тұрсам мал екен,

Кәпір мен қазақ таласты.
Заман қайтып оза алсын?
Адам қайтып қуансын?
Жандарал болды ұлағың,

Майыр қалды сыйлағың
Айрылмастай дерт болды,
Нашарға қылған зорлығың,
Кінәзді көрдің жарыңдай,

Тілмашты кердің биіңдей,
Дуалды көрдің үйіңдей,
Абақты тұр көріндей,
Байлар ұрлық қылады,

Көзіне малы көрінбей.
Билер пара жейді екен,
Сақтап қойған сүріндей.
Заманның түрі бұзылды,

Текеметтің түріндей,
Ойлағаның жамандық,
Жарадан аққан іріңдей.
Жеті ел кеткен бұл жерден,

Сен тұрмайсың бүлінбей.
Қазақтың ұлы жиылып,
Құдайына сиынып,
Қайлықарға хат жазып,

Кешіктірмей бата жазып,
Өлмей сіздің қамын жеп,
Ойлар бір басын сүтке ілінбей.
Мынау заман қай заман?

Азулыға бар заман,
Азусызға тар заман,
Тарлығының белгісі.
Бір-бірлерін күндеген,

Жай-жайына жүрмеген,
Мұның өзі зар заман
Жақсылар малдан түңілген,
Жамандар жаннан түңілген.

Мұның өзі зар заман.
Зарлығының белгісі
Ұл сыйламас атасын,
Арам сідік болған,

Атасы бермес батасын.
Қазы, болысын хан қойды
Қайда бір некесіз туған шатасын.
Өзі қылған өкінбес,

Күнінде сонан татасын.
Сол заманың кезінде
Қыз сыйламас шешесін
Ер жеттім деп шатасып

Салысар дүниесін.
Старшина қойып пысықсыған немесін.
Көзін ойып барады,
Күнде тесіп төбесін.

Мұсылманнан әл кетті.
Сол заманның күнінде
Жасы кіші інісі
Сыйламайды ағасын,

Алысып жыртар жағасын.
Әдет қылар баласын,
Рас қойып айтасаң тіл алмас,
Ақ сақалдан ұялмас.

Атасының хабарын алмайды,
Бұл жалмауыз енді туған соң,
Қара жерді жалмайды.
Көшеде жүрген көп солдат

Көкірегін кергендей
Соны мініп шығар жанға,
Дұшпаның кім сұраса
Көп алады аузына

Қас қылғандай болады,
Туған бауырына кем қылған соң,
Кім аясын жығып салар дүреге,
Қызықсаң барарға

Кетіп жүрер жерің жоқ,
Жаудан аяр малың жоқ,
Сүйтіп қалмай неғылдың?
Бейшара болған сұм, қазақ,

Құтылмастай пәлеге
Асың жұқпас бойыңа
Әр нәрсе түсер ойыңа
Жалмауыз болды ұлығың

Заманда заман оралған
Дүние шіркін соны алған.
Адыра қалғыр бұл қоныс
Қайырсыз екен азалдан.

Қайырсыз неге десеңіз
Асанқайғы, Қазтуған
Орақ-Мамай, Телағыс,
Қалған екен солардан

Бізде бір сондай болармыз
Артық ба едік олардан?!
Еділдің бойы - қанды қиян
Жайықтың бойы - жанды қиян

Маңғыстаудың бойы - шаңды қиян
Адыра қалғыр үш қиян!!!
Үш қиянның ара бойынан
Жеті жұрт кетіп жол салған.

Жеті жұртың жеткен жер,
Қайырсыз болған неткен жер?
Адыра қалғыр, көк Жайық,
Көпір салып еткен жер

Асанқайғы, Қазтуған
Орақ-Мамай, Телағыс,
Шораның шұбап кеткен жер.
Тұлпар мініп ту алған

Дұшпанын көріп қуанған.
Алмасын қанға суарған
Аруақты ерлердің
Абройын төккен жер.

Керегесін кескен жер,
Кесігі бұршақ еткен жер.
Ердің соңы - Исатай
Бармағын тістеп өткен жер.

Жеті жұрт көшіп кеткен соң
Атамыз қазақ баласы
Қонып мекен еткен жер.
Мыңнан-мыңнан жылқы айдап

Жүзден-жүзден нар байлап
Дәулеті қалың біткен жер.
Аузы түкті кәуірдің,
Басы шоқты қалмақтың

Қанын судай төккен жер.
Алма мойын аруын
Ерлерім олжа еткен жер.
Күндердің күні болғанда

Таршылықта қалынды
Қайырсыз болған неткен жер?!
Адыра қалғыр, көк Жайық,
Садағын сала байланып,

Астана жұртын айналып,
Ерлерім еңсеп желген жер
Мыңнан-мыңнан жылқы айдап
Ақтылы қойдың ерген жер.

Шалқыған дәулет мал бітіп,
Қызығын жұртым көрген жер
Емендей белін бүгілтіп,
Жібектей жалын төгілтіп

Ерні төмен салынған,
Құйрығы гүлдей малынған.
Күдері бел, күшпек сан
Бедеу атқа мінген жер.

Аузы түкті кәуірді,
Ерлерім айдап келген жер
Қысырақтай бөлген жер,
Күндердің күні болғанда

Таршылыққа алындық,
Жеті жұрт кетіп бүлген жер?!
Шаңдаттырып даласын,
Талқан етіп қаласын,

Атамыз қазақ болғанда
Әлденеше шапқан жер,
Қоралап айдап дұшпанды
Үргеніш пен Бұқарға

Әлденеше сатқан жер.
Алтын ала, ақ күміс
Қарық олжаға батқан жер,
Қырғауылдай қызыл нар –

Қыз-келіншек жиылып,
Қызықпенен арытқан жер.
Айыр өркеш сары іңген,
Кілем жауып үстіне,

Қыл арқанмен тартқан жер.
Мыңнан жылқы айдаған,
Жүзден нарды байлаған,
Салтанат түзеп мырзалар

Тамашаға батқан жер.
Қайырсыз да болып барады-ау!
Атамыз өткен Асан би,
Мұны да құтсыз деп айтқан жер

Мұның құтсыздығының белгісі:
Алты атаның аржағы,
Талөкпенің бер жағы,
Сақмардың бойын жайлаған,

Ақсуда тайы ойнаған,
Еңсемді кәпір басар деп,
Едіге бидің көшкен жер.
Қойды мыңнан өсірген,

Жылқыны санға жеткізген,
Арпа, қауын төктірген,
Жеріне жеміс ектірген,
Тоғыз жылдай сарғайып,

Қойына қошқар салмаған,
Еркегі қатын алмаған,
Қабыршақты, Қарасу
Қанатымды залым қияр деп

Қарға бойлы Қазтуған
Қайғыланып көшкен жер.
Табаны жерге тимеген,
Маңдайы күнге күймеген.

Тұлпардан өзге мінбеген,
Салқындыққа ал қара күс тон киген,
Салтанатқа салпы ерінді нар артып,
Салқымдыққа жорғадан өзге мінбеген.

Жасқұстың арғы тұмсығы –
Жәңгірдің қала салдырған,
Негіз етіп қалдырған
Нәріктің ұлы Ер Шора

Айқайласып, шуласып,
Баланы кәпір сорар деп,
Мұңайып ханның көшкен жер.
Садағын сала байлаған,

Астана жұртын айналған,
Жауды көрсе жайнаған,
Жай тасындай қайнаған,
Мың қалмақты кез келсе

Айдарынан байлаған,
Көгендеп қойдай айдаған,
Қараша, Қобан - Қанды су
Ақтөбе, Божан-даңды су

Үш өзен, Самар-жанды су,
Бестерек, Еділ бетінен
Бұлдарған, Бадашы
Көп қалмақтың ішінен

Бесешкі таудың шетінен
Билікті кәуір алар деп
Қараның ұлы Сидақтың
Қайғыланып көшкен жер.

Алты жыл балшық бастырып,
Тоғыз жыл керіш соқтырып,
Сусынын шайға қандырып,
Хандығына жұртын нандырып,

Адыра қалғыр, Аштархан,
Әз Жәнібек хан салдырып,
Ақылын кәпірге алдырып,
Айласы құрып кеткен жер.

Біртіндеп садақ асынған,
Біріндеп жауды қашырған,
Қорамсаққа қол салған,
Қозы жаурын оқ алған

Атқан оғы зырқырап
Еділден өтіп жоғалған.
Еділде тұрып оқ атса,
Жайыққа тұрып сырғыса

Еділге оғын жоғалтқан,
Аштарханнан ақырса
Атаңа нәлет қалмақтың
Алтын туы жығылған.

Өгіз тауда өкіртіп
Он екі ханды өлтірген,
Дегеніне келтірген.
Адыра қалғыр, ен Нарын,

Орақ пенен Мамайда
Ойдағы дәурен болмас деп
Ойран салып көрген жер.
Табаны жерге тимеген,

Маңдайы күнге күймеген,
Тұлпардан өзге мінбеген.
Құрмаласқан құда да
Құдайласқан досты да

Ноғайдағы Мүлгүман
Еламан деген биінен
Енді қалай болар деп,
Тарыққанда ақыл сұрай барған жер

Темірде қырқып күземін,
Тепсеңнен ноғай асқан жер,
Астаусалды, Шытырлы
Көлденең шыңның басынан,

Қарақұм, Борсық қасынан
Мал суғарып асқан жер!
Маңғыстаудың үш түбек,
Үш жүз алпыс әулие,

Бес намаздың жайы үшін,
Қадамдап аяқ басқан жер!
Үргеніш пенен Бұқарадан,
Қоңырат, Ташкент, Қоқаннан

Орнықты қоныс табылмай
Адыра қалғыр, бұл қоныс
Асан би шұбап өткен жер,
Ноғайда шулап басқан жер!!!

Еділді тартып алғаны –
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны –
Жағаға қолды салғаны,

Ойылды артып алғаны –
Ойындағысы болғаны.
Маңғыстауды үш түбек
Оны-дағы алғаны,

Үргеніш пенен Бұқараға
Арбасын сүйреп барғаны –
Қоныстың бар ма қалғаны?!
Мал мен басты есептеп,

Баланың санын алғаны -
Аңғарсаңыз, жігіттер,
Замананы тағы да
Бір қырсықтың шалғаны!

Бәйіт еттім бұ сөзді,
Қайғы шегіп заманнан,
Заман озып не қылсын,
Ай орынынан туады,

Күн орынынан шығады,
Бұның бәрі адамнан.
Адамның азған белгісі:
Екі кісі дауласса,

Тату бол деп айтпайды.
Екі айырып арасын,
Арасынан пара алған.
Мұсылманның баласы

Қашуды қойды арамнан.
Шапағат, қайыр қалмады
Жақын-жуық жараннан.
Атқа мінген жігіт те

Қалмады нәрсе қарадан
Қайыр кетіп қазаннан
Қуат кетіп азаннан.
Киім кисе жеңі жоқ,

Етегі бар да, белі жоқ.
Бармақ сыяр жері жоқ,
Қатпа болған түйедей
Киеңкі болған биедей

Ел биледі бір сымпыс
Екі бұты тарылған.
Дұшпан - тазы, біз - түлкі,
Қашсақ ерікке қоймайды.

Інге кірсең - суырып,
Құлғанадай қадалып, -
Қазынасы кең құдайым,
Сақтағайсың саламат!

Саламат қайтып сақтасын?
Берсең түгел келмейді,
Базарға қосқан аманат.
Болмас едік масқара,

Байдан кетіп сақауат,
Бақырдан кетіп қанағат,
Діні басқа біреулер
Ел биледі аралап,

Бір бәледен мың бәле,
Өсіп кетті балалап.
Заман қайтып түзелсін?
Қоңсыдан туған би болды,

Бұ сықылды күй болды,
Көрген жұртқа таң болды.
Азамат ердің баласы
Айдарына малы жоқ

Топ көрерге зар болды.
Қара кісі хан болды.
Асылзада баласы
Ақшасына сүйеніп,

Айтқан сөзі бұл болды,
Шырқ көбелек айналып,
Замананың адамы,
Заманың мұндай сұм болды.

Мен қауып еткеннен айтамын
Ақ борықтай иілген
Кейінгі туған баланың
Ұстай ма деп білегін,

Шая ма деп жүрегін.
Шашын, мұртын қойдырып,
Ащы суға тойдырып
Бұза ма деп реңін,

Адыра қалғыр заманның
Мен жаратпаймын сүреңін.

Ақырзаман түрінен
Әркімнің іші қайнаған.
Доңыз жылы мизамда
Асан қалам сайлаған.

Жақсыларға арыз қып,
Жазайын деп ойлаған.
Заманның түрін жазайын,
Іштегі дертім қозғасын.

Қайғы-қасірет мисалы:
Қыс кірсін де; жаз қылсын.
Қарғаларға жем болып,
Қатарынан қаз қалсын.

Күреңсе таулар азайып,
Доңыз өлең, саз қалсын.
Жайлаудың шөбі кем болып,
Мал жаймаған таз қалсын.

Нашардың күні мұң болып,
Ойын-күлкі, наз қалсын!
Жазайын қағаз, жазайын,
Іштен дертім аз қалсын.

Замананың түрінен
Асан атты кәріден
Кейінгіге сөз қалсын!
Біраз ғана жазайын

Ақыр заман түрінен.
Қабырғалы қариялар
Жарлықпен өткен күнінен.
Ізет көрмей барасың

Балаң менен ініңнен.
Әдеп көрмей барасың
Қызың менен келініңнен.
Абырой көрмей барасың

Алсын Дабсын* - жеріңнен.
Жақсылық көрмей барасың
Алыс-жақын, теңіңнен.
Өзбек қайран заманың,

Жан жүрмеген шеніңнен.
Патшаға басың ұсталды,
Сындырды басып беліңнен, .
Сайлауларды шығарып,

Бірлікті алды еліңнен.
Қазынаға жаздырып,
Тарылтты тағы жеріңнен.
Қаймығушы еді дұшпаның

Нан пісіп тұрған деміңнен.
Қол қайырың бар еді,
Аямаған кеміңнен,
Бейлемезден айрылдық

Бұбра, Дапсын кенінен.
Албан, Бұғы бұзылды,
Жақсыларға жазайын,
Ішіміздегі шерімнен.

Асан молда жазды деп
Сөз қалсын бізге елімнен.
Күші, сүті сатулы,
Бай қайыры байланды.

Тиынсыз нәрсе табылмай,
Заман тарға айналды.
Ер көңілді азамат
Түрмеге бәрі айдалды.

Тағдыр күні біткен бе,
Абақты да жай қалды.
Жәрмеңкені тұрғызып,
Тағы да алды пайданы.

Ырыскелет" шығын деп,
Кетірді қой сайманды.
* Алсын Дабсын - жер аты
" Ырыскелет - бұл орысша "раскладка" деген сөз.

Албан, бұғы мұнан соң
Кетуге ерге ойлады.
Мойнында соты барларды
Соты тағы қоймады.

Сиездегі билерің
Бәреге әркез тоймады.
Қожа, би деп үстінен
Бырсылдатып сайланды.

Екі жақтан ақша алып,
Өз пайдасын ойлады.
Жаншықтан алып үш теңге
Оны тағы жолдады.

Жұртқа обал демеді,
Бермесіне қоймады.
Адал, арам демеді,
Кез келгенін шайнады.

Ақ-қараны мал тартып,
Әркімнің соры қайнады.
«Аққа өліп кеттім» деп,
Құры тілі сайрады,

Билердің отын сығалап,
Мырзалар көзі жайнады.
«Дау салатын бар ма?» - деп
Пышақтарын қайрады.

Айдаһар мен жолбарыс
Алдыңа келіп сайлады.
Жоғарғылар төмендеп,
Мысықпен тышқан ойнады.

Су басынан бұзылар
Жұрт жақсыдан бұзылды.
Әділетті жақсының
Тілін ақша байлады.