Бір сәтке жақындық шегінен шығып (деміңізді жинаңыз, мен бұл тақырыпқа қайта ораламын), қарым-қатынас туралы сөйлесейік. Уақыттың жартысында оның не сезініп жүргенін немесе не меңзеп тұрғанын мүлдем түсінбейтін әйелмен тамаша қарым-қатынас құру мүмкіндігіңіз қандай? Әлде сізде әйелдің кенеттен ренжіп, бұртаңдап шыға келуі және сіздің мұның себебін ұға алмай қалуы сияқты жағдай болды ма? Абайлаңыз! Бұл шаппаңызға жасын түскендей қауіпті. Бұл сіз оның (ол «айдан анық» деп санайтын, ал сіз «неге ашық айтпады?» деп таңғалатын) белгілерін оқи алмағаныңызды білдіреді. Егер сезімталдығыңызды шыңдамасаңыз, ол биік өкшелі туфлиімен «мына жерден тайайын» деген бағытта іс-із қалдырып үлгереді.

Тіс дәрігерінің қабылдау бөлмесінде кішкентай бала болып отырған сәтіңіз есіңізде ме? Азаптау бөлмесіне сүйреп апарғанша шу шығармай отыруыңыз үшін тіс дәрігерінің көмекшісі сізге «Бұл суретте не дұрыс емес?» деген ойын кітапшаларын беретін еді ғой. Менде де солай болған. Онда ылғи да жалаулары қарама-қарсы жаққа желбіреп тұрған немесе үш дөңгелекті көлігі бар суреттер болатын. Сурет астындағы жазулар біздің байқағыштығымызды тексеріп: «Бұл суреттен қанша қате таба аласыз?» — деп сұрайтын. Енді біз соның ересектерге арналған «Х» санатындағы ("X"-rated) нұсқасын ойнаймыз. Маған бірнеше құрбым көмектесуге келісті: олар «G» санатындағы ("G"-rated) жай қарым-қатынастан да артық нәрсені қалайтын ер адамды кезіктіргенде қандай ым-ишара жасайтынын көрсетеді. Ал сіз бұл суретте не дұрыс екенін, яғни қай бойжеткен сіздің жақындағаныңызды қуана қабылдайтынын, ал қайсысы сізді анасының жалғыз баласы емес сияқты елемей кететінін түсінесіз. Алдымен әр суретке қарап, тек дене тілі арқылы оның сізге деген қатынысын анықтауға тырысыңыз. Тек содан кейін ғана сурет астындағы жазуды оқыңыз.

Әлі тоқтаңыз, бұл бәрі емес. Эшли (Ashley) әшекейімен ойнап отыр. Бұл — мазасызданудың немесе артық ішкі сезімдік қуаттың анық белгісі. Еркекпен жанар түйістіріп тұрып, қандай да бір затты сипалап отырған әйелдің мұнысы нені білдіретінін түсіну үшін Фрейдтік талдаушы (Freudian analyst) болудың қажеті де жоқ. Мынадай қосымша ишараға ерекше назар аударыңыз: оның әшекейін қай саусағымен немесе саусақтарымен ойнатып отырғанына мұқият болыңыз. Әйелдің ортаңғы саусағы — ең сезімтал саусағы, ал аты жоқ саусағы одан кейінгі екінші орында. Осы сурет түсіріліп жатқан сәтте Эшли өзінің алқасын ортаңғы саусағы мен аты жоқ саусағының арасында ойнатып, моншақтарды кезекпен әр саусағына орап отырған еді.

Егер сіз әйелдің жасырын жақындасу белгілеріне сергек қарамасаңыз, Джейдтің (Jade) сізге көңілі ауды деп ойламауыңыз да мүмкін, өйткені ол жымиып тұрған жоқ. Іс жүзінде ол сізге «үш еселі соққы» жасап тұр. Оның сізді көрген бойда мүсінін айшықтай түсу үшін денесін жүз пайыз тіп-тік ұстағанына назар аударыңызшы. Оның шашын сәндеу арқылы өзін тартымдырақ көрсетуге тырысып жатқанын анық сезінетініне шүбәсіз сенсеңіз болады. Тәжірибелі U.S.S. еркегіне айналғаныңызда, оның шашын сізге қарай саусақ буындарымен емес, алақанын алға қаратып үлпілдетіп жатқанын байқайсыз. Бұл, оның басқа белгілерімен қоса алғанда, сізді қастарына келіп тілдесуге ашық шақырғанмен бірдей.

Ал енді жағымсыз жаңалыққа көшейік. Әйелдер сізді көзі шалған сәттен бастап-ақ, олардың миы жоғары қарқынды тәртіпке өтеді. Сіз тергеудесіз. Сіздің қозғалысыңыз, оларға қалай амандасқаныңыз және бөлмедегі басқа адамдармен өзіңізді қалай ұстағаныңыз суық та қатал деректерге айналып, олар оны өздерінің аяусыз ойлау компьютерлеріне лезде бағдарламалап енгізеді. (Әйтеуір, бағаңызды ұзақ күтудің қажеті жоқ. Олар оны сізге бірден көрсетеді.)

Адам тану шеберлігі әркімде әртүрлі. 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша әйелдердің бұл саладағы шеберлігі орта есеппен 8 немесе 9-ды құрайды. Ал еркектердің көрсеткіші әдетте 2-нің төңірегінде ғана болады. Бұл жерде мен босқа таңдай қағып отырған болармын, бәлкім сіз әйел белгілерін оқи алатын сирек кездесетін (31 еркектің біреуі) азамат шығарсыз. Өкінішке қарай, жігіттердің көбі өздері ұнатқан әйелді көргенде нудистер лагеріндегі маса сияқты күй кешеді. Не істеу керегін біледі, бірақ қай жерден бастарын білмейді. Тек осы себепті де мен сізге қарапайым болып көрінуі мүмкін өте қарапайым материалдан бастағалы отырмын. Содан кейін сіз әйелдердің 26 түрлі әрекетінің бүкіл әліпбиін толық меңгергенше біртіндеп күрделірек деңгейге өтеміз. Енді ешқандай жұмбақ қалмайды. Қадам жасаудан жасқану да, «Ол мені құшақ жая қарсы ала ма, әлде бетімді қайтара ма?» деген күмән де болмайды.

Жақындасу мен танысуға келгенде әйелдердің неліктен мұндай бұралаң ойындар ойнайтынын жақын арада түсінесіз. Жасырын белгілер туралы — олар жүре пайда болған ба, әлде туа біткен бе — тіпті өз бойыңыздан да сондай белгілерді қалай шығару керектігін талқылаймыз. Кітаптың соңына қарай, әйелдерді танудың білгіріне айналған кезде, жақындасу белгілерін құмшекер салынған ыдыстағы қоянның құмалағындай анық көріп, әр белгіге дәл қалай жауап қайтару керектігін анық білетін боласыз. Кешке кіріп келіп: «О-о! Бар жанындағы сары шашты қыз маған №20 белгісін беріп жатыр, ал тиіп кетсең лап ететін анау жирен шашты қыз маған ескі U.S.S. 13 белгісін тастап отыр», — деп айта алатын күніңізді елестетіп көрсеңізші.

Әйел кісі сізге баяғы 13-белгіні тастаған кезде, ол сізді өзінің анық қызығушылық танытып тұрғанын біледі деп есептейді. Өкінішті шындық сол — жанар түйістіріп тұрып, шашын шетке ысырып, мойнын ашса, бұл «Мойын бұру» деп аталатын №13 U.S.S. белгісі, бұл — туа біткен «мен саған бағынамын» деген белгі екенін сізге ешкім ешқашан айтқан емес. (Бұны тіпті иттер де біледі.) Ал сіз болсаңыз, ол жай мазасызданып немесе ысынып кетті деп ойлаған едіңіз.

Бірақ алаңдамаңыз. Бұл кітаптың соңғы бетін жауып, оны шкафыңыздың түбіне сәуегей де таба алмайтындай етіп тығып қойған кезде (бұл өте ұсынылады, өйткені сіздің кристалл шарыңыз жақын болашақта үйіңізге әйел қонақтардың ағылатынын болжап тұр), сіз бөлме толы әйелдерді Эвелин Вудтың (Evelyn Wood) тоқтау белгісін оқығанынан да жылдам ұғынатын боласыз.

Тоқтай тұрыңыз, мырзалар, бұл да бәрі емес. Кітаптың бойынан «Chick-lets» деп аталатын шағын айдарларға орналастырылған әйел миының көпдеңгейлі күрделі әлеміне қатысты баға жетпес кішігірім түсініктерді табасыздар. Оларды толығымен әйелдерге арналған Венера (Venus) ғаламшарында жол табуға көмектесетін жол белгілері деп есептеңіз. Осы «Chick-lets» айдарларын біраз қорытқаннан кейін, сіз Венера ғаламшарының сертификатталған гидіне айнала аласыз.

Ал енді, сіз мені асыра айтып отыр деп ойламас үшін ескертейін: «Жасырын жақындасу белгілері» (Undercover Intimacy Signals) кітабы 44 килограмдық әлжуаз жігітті бір түнде әйелдердің сүйіктісі Мистер Әлемге (Mr. Universe) айналдыра алмайды. Бірақ бұл кітап сіз сөйлескен кез келген әйелдің тарапынан сізге ешқашан сөздік кері соққы берілмейтініне кепілдік береді.

Сондай-ақ бұл нұсқаулықтың беттерінен ешқандай асқақ көркем сөз таба алмайсыз. Мен тіпті бұл еңбекті Пулитцер сыйлығына (Pulitzer Prize) ұсынуды ойлап та отырған жоқпын. Жақсы, жасыратыны жоқ, бұл мәтіннің деңгейі шамамен 8-сынып оқушысының оқу деңгейіне арналған. Бірақ бұл айдай ақиқат па? Иә. «Жасырын жақындық белгілері» (Undercover Intimacy Signals) кітабындағы ақпараттың бәрі ғалымдардың объективті әлеуметтанулық, биологиялық, антропологиялық және психологиялық зерттеулеріне, сондай-ақ менің жеке бақылауларыма әрі сұлу әйелдердің жылдар бойы маған ақтарған сырларының ортақ түйініне негізделген. Егер әйелдер туралы бір нәрсені оқып, мен келтірген ақпарат жеткілікті дәлел бола алмаса, онда ескертпелерде көрсетілген сілтеме нөмірлерін тексеруіңізді өтінемін. Сол жерден сілтеме жасалған түпнұсқа зерттеулерді табасыз.

Бұл кітап әрбір қимыл-қозғалыстың өздігінен даусыз мағынасы бар деп сендіретін дене тілі туралы K.I.S.S. («Басыңды қатырма, қарапайым қыл» / Keep it simple stupid) санатындағы кітаптардың бірі емес. Әсіресе ер адамдар тым логикалық ойлаудан және әрбір ым-ишара өздігінен нақты бір сезімді бұлтартпас түрде ашады деп есептеуден сақтануы керек. Әйелдің жасырын жақындық белгілерін оқуды алфавит әріптерін оқумен салыстыруға болады. Әріптердің бөлек тұрғанда мағынасы сирек болады, бірақ олар бір-біріне жалғанғанда сөз құрайды. Белгілердің өзі оның сезімдік күйінің шынайы көрсеткіші емес. Бірақ олар «іс-қимыл шоғырлары» деп аталатын топқа біріккенде, өте көп жайтты аңғартады. Шындығында, әйелдің сөзі өтірік болуы мүмкін. Ал денесімен өтірік айту үшін арбау өнерін өте шебер меңгеру қажет.

Әліпби әріптері жеке тұрғанда мәнге ие бола бермейтіні сияқты, біз үйренетін 26 жақындық белгісі де өздігінен түпкілікті қорытынды бермейді. Әйелдің сізге қарап тұрып қолын сипауы немесе сізбен сөйлесіп тұрып туфлиін аяғынан іліп-салып ырғауы – оның кенеттен құмарлығы ұстап, «менімен болшы» дегісі келіп тұрғанын білдірмейді. Бұл жай ғана оның қолы қышығанын немесе аяғы ауырғанын білдіруі мүмкін. Бірақ егер ол осы екі әрекетті де жасап, содан кейін шашын серпіп немесе ернін жаласа, онда мән-жайды түсіне бастауға болады. Балалар «Дик пен Джейннің Спот есімді иті бар» («Dick and Jane have a dog named Spot») деп жазбас бұрын әліпбиді үйренетіні сияқты, сізге де Диктің Джейнге сол жерде қол салуы туралы ойланбас бұрын барлық 26 белгіні меңгеріп алған жөн.

Біз 2 және 3-фотосуреттердегі белгілер шоғырын талқыладық. Қалғандарында негізгі жақындық белгісіне баса назар аударамыз, бірақ қосымша белгілерді де назардан тыс қалдырмаймыз. Соңында бақылау тесті болады. (Эй, мен мұның 8-сынып деңгейі болатынын ескерттім ғой.)

Орташа бір жігіттің орташа бір барда өткізген әдеттегі кешін алайық. Бұрышта отырған ерекше шашы сары-қызыл сұлудың өзіне тартқан Джулия Робертстің (Julia Roberts) күлкісімен қарағанына және Ларри Флинттің (Larry Flynt) өзін ұялтып: «Бері кел, алып жігітім» дейтіндей көзқарас тастағанына ол бір минут бұрын ант ішуге дайын еді. Ал бір сағаттан кейін ол тоңазытқышына телміріп, 3 апта бұрынғы қытай тамағының қалдығын жеуге бола ма, жоқ па деп ойланып, оның айқын шақыруын қабыл алғанда қыздың неге оны бетін қайтарып тастағанына басы қатып отырады.

Ол тамағын микротолқынды пеште ысытып жатқанда, ойы өткен аптада ең жақын досының сүйіктісі Лизамен (Lisa) болған әңгімеге ауады. Лиза оған Калифорниядан (California) келген сымбатты, ақшыл шашты құрбысы Алексистің (Alexis) бұл жігіттің «айқын белгілерін түсінбей қалғанына» қаншалықты ренжігенін айтқан еді.

Енді ол Лиза мен «Лос-Анджелестік бикештің» (Ms. L.A.) соншалықты айқын деп есептеп, өзі байқамай қалған не нәрсе болды екен деп басын қатыруда. Көгере бастаған му гу гай пань (moo goo gai pan) тағамын қоқысқа төгіп жатып: «Ақымақпын мен», – деп өз-өзіне күңкілдеді.

Сіз бен көршіде тұратын қатарлас ұл бала мысықтарыңыздың құйрығын бір-біріне байлап, еркектерге тән алғашқы достықты бекітіп жүргенде, сіздің мектеп жасына дейінгі қарындастарыңыз бен әпкелеріңіз ұлдарды барлық егжей-тегжейіне дейін талқылап, әйелдерге тән достықты қалыптастырып жатты. Олар ұлдардың айтқан әрбір сөзін талдады. Оның «Маған картоп пюресін ұзатып жіберші, өтінемін» деген сөзінің артында шын мәнінде не жатқанын сараптады. Олар кез келген мағыналық нәзік тұсты аңғару үшін әрбір буынды, әрбір бет-әлпет құбылысын және әрбір ым-ишараны мұқият тексерді. Салыстырып болған соң, алғашқы ретте бірдеңені өткізіп алған шығармыз деген оймен қайтадан қарап шығатын. Әйелдер үшін бұл — табиғи нәрсе. Бұл олардың генінде бар.

Заңгерлер — ақымақ емес. Джон Грей (John Gray) өзінің түрлі ғаламшарларымен сүйкімді болып көрінуді шешпестен бұрын-ақ, олар Марс (Mars) пен Венера (Venus) туралы осы хикаяны жақсы білген. Абыройлы адвокаттар (barristers) тең еңбекақы мен тең жұмыс үшін күресуі мүмкін (егер оларға жеткілікті төленсе немесе жағдай қысып тұрса); алайда сөз өз аймағына келгенде, олар жұмысқа қабылдаудағы алалау мәселесінде кілт бұрылады. Алқабилерді іріктеу («voir dire») бойынша адвокаттарға арналған оқулықтарында екі құқық профессоры қасыңда көмекшінің — әрине, әйел адамның — болуының маңыздылығын баса айтады; бұл көмекшінің жалғыз міндеті — әлеуетті алқабидің дене тілін қадағалау.2

Аузыңыздың жағымсыз иісінен, денеңіздің бүкірлігінен және өте нашар мінез-құлқыңыздан зардап шекпесеңіз, әйелдер сіздің соңыңыздан жүгіріп жүр. Толығырақ айтсақ, мүмкін сіз қалайтын әйел сіздің соңыңыздан түспеген шығар. Бірақ, орташа көрсеткіш заңы бойынша, егер сіз ақыл-ой немесе дене жағынан мүлде сорақы күйде болмасаңыз, сіз тап болатын әрбір жағдайда үш немесе төрт әйел сізге көз тігіп отыруы әбден мүмкін. Отырыста немесе барда әйел адам есіктен кірген әрбір еркекті байқайды. Егер ол оны бірден тізімнен сызып тастамаса, «келіп, таныс» деген анық белгілер береді. Бірақ менің орамымдағы қытай ресторанының ақжарқын иесі маған «түнде өте кеш («very rate at night») жалғызбасты еркектерге тамақты көп («rots of food») сататынын» айтады. Бұл не білдіреді? Бұл еркектердің әйелдердің белгілерін өткізіп алатынын білдіреді — біз дәл қазір бұл ұятты жағдайды түзететін боламыз.

Бұл дарын ол бірдеңені қалаған кезде де өте пайдалы. Бұрынғы шаруашылық қоғамдарында кішкентай ұлдар сыртқа шығып, қалаған нәрсесін қолға түсіруге баулынатын — мейлі ол кешкі асқа аю әкелу болсын, немесе бертінде кешкі астың ақысын төлеу үшін сату келісімшартын (sales contract) алып келу болсын. Ал кішкентай қыздар, тіпті қазір де, қалағанына жету үшін өз айла-шарғыларын қолдануға машықтанады. «Оу, әкешім («Daddykins»), мен жап-жаңа велосипедті қатты қалаймын!». Әрине, «Әкешімнің» жақсы көңіл-күйін дөп басу — оның қалаған затына қол жеткізуінің басты кепілі.

20-ғасырдың ортасында америкалықтардың тұтас бір ұрпағы жұлдызды ғалым, антрополог (anthropologist), зерттеуші, жазушы әрі ұстаз Маргарет Мид (Margaret Mead) сөз сөйлегенде ықыласпен құлақ түрді. Америкалық табиғат тарихы музейінің (American Museum of Natural History) Антропология бөлімінің меңгерушісі ретінде ол отандастарына адам баласының күрделі болмысын тереңірек түсінуге көмектесу үшін жиі өзге мәдениеттерге көз тастайтын. Содан да болар, бүкіл әлемдегі ерлер мен әйелдердің махаббат жолында жасайтын түрлі ақылға сыймас қылықтарын бақылай келе, ол жақындық белгілерінің барлығы «үйренілген» дүние деп мәлімдегенде, жұрттың бәрі онікі жөн деп қабылдады. Ол: «Байсалды түрде айта аламыз, біз "эркектік" және "әйелдік" деп атайтын тұлғалық қасиеттердің көбі, тіпті бәрі де жақындықпен бейне бір қоғамның белгілі бір кезеңде сол жақындыққа таңған киімі, әдебі мен бас киім үлгісі сияқты өте үстірт байланысқан», — деді.7

Маргарет Мидтің теориясына сор болғанда, оның бұл ойларына қайшы келетін тым көп ерекше жағдайлар бой көрсетті. Әрине, тропикалық алаңқайдың арғы жағындағы ер азаматты еліктіру үшін таитилік (Tahitian) бойжеткенге бамбук жапырағының тасасынан «ку-ку» ойнауды ешкім арнайы үйретпейді. Сондай-ақ, біздің білуімізше, Солтүстік Америкадағы (North America) қазіргі заманның бірде-бір бойжеткеніне анасы мейрамханада бейтаныс ер адамдармен ас мәзірінің тасасынан «ку-ку» ойнауды үйретпеген. Олар кішкентай кезінен-ақ жүзді тасалау күту сезімінің толқынысын арттыратынын білген.

Мұнда Ашли өзімен келіп сөйлескенін қалайтын ер адамды байқап қалғаны анық. Әйелдер «ку-ку» ойнағанды ерекше жақсы көреді, өйткені олар сәби кездерінде әкелерімен осылай ойнаған болуы әбден мүмкін. Әкесі көзін жасырады, ал кейін көзін ашқанда, кішкентай қыз сыңғырлай күліп, қуаныштан айқайлап жіберетін. Көз неғұрлым ұзақ тасаланса, кернеу соғұрлым артып, күлімдеген қу көздер көрінгенде, ол тіпті баурап алады. Әр дәуірдегі бойжеткендер де балл-маскарадтарда желпуіштерімен немесе бетперделерімен осылай «ку-ку» ойнаған.

Ашлидің ойынын қалай ойнау керектігі мынау. Ол жеңіл ғана жымиғандықтан, сіз де солай етуіңіз керек. Содан соң, бірден жақындаудың орнына, ас мәзірін қолыңызға алып, бір-екі сәт соған үңілгендей кейіп танытыңыз. Содан кейін Ашлиді қайтадан «байқайтын» кез келді. Бұл жолы оған қарау үшін ас мәзірін сәл төмендетіңіз. Ол сәл тыпыршып, төмен қарағанша көзіңізді одан алмаңыз. (Қам жемеңіз, бұл оған өте ұнайды.) Егер ол сізді ұнатса, қайтадан жоғары қарайды — сол сәтте сіз сәл жымиып, жүзіңізді тағы да ас мәзірінің тасасына жасыруыңыз керек.

Айталық, бөлменің арғы жағында отырған, айналасына бейжай қарап, сіздің бар-жоғыңызды елемей отырған әйелді байқадыңыз. Жағдайды сараптап, одан бірде-бір ЖЖБ белгісін байқай алмадыңыз. Ойын ұтылды ма?

Дәл осы сәтте ЖЖБ-дан хабары жоқ еркектер қателік жібереді. Еркек әйелге қарағанда, әйел дерлік әрқашан жанарын тайдырады. Африканың (Africa) ең шалғай джунглилеріндегі әйелдер де солай етеді. Париждің (Paris) сәнді салондарындағы әйелдер де солай етеді. Дүйсенбідегі мейрамханадағы әйелдер де солай етеді. Бүкіл әлемдегі әйелдер осылай етеді. Бұл — көңіл жарастыру салтының бір бөлігі. Алғашқы қауымдық қоғамдарда дамымағандары тіпті қолдарымен көздерін немесе аузын жауып, сыңғырлай күлетін. Тіпті бүгінгі заманауи Батыс цивилизациясында да (Western civilization) күтуге болатын ең үлкен нәрсе — оның жанарын тайдырған кездегі еріннің әрең байқалатын жұмсаруы немесе іштей сәл жымиюы.

Ашли ұяңдық танытқансып, жанарын тайдырып тұр. Бірақ оның сіздің жақындауыңызға өте ашық екеніне сенімді болыңыз. Неге? Өйткені ол төмен және шетке қарап тұр. (Егер ол қызықпаса, оның көзі бір деңгейде қалар еді немесе жоғары әрі шетке қарар еді.) Ол сізге осындай «ұяң гейша» көзқарасын білдіргенде не істеу керек? Оның бағытына қарауды жалғастырыңыз; егер ол 45 секунд ішінде қайтадан жоғары қараса, бұл оның сізге деген қызығушылығын растайды.

Антеннаңызды бұрып, бақылауда ұстауыңыз керек үшінші белгі бар. Әйелдердің сізге жылдам, ұрлана жанама көзқарас тастап тұрғанын байқай аласыз ба, соны тексеріңіз. Қоғам әйелдің еркекке тым ашық наз аударғанын айыптайтындықтан, көптеген әйелдер сіздің оларды байқап тұрғаныңызды білу үшін сізге жиі қарап қояды. Бұл, мырзалар, әйелдің қызығып тұрғанының және егер сіз әрекет жасамасаңыз, қатты түңілетінінің айқын белгісі.

Мұнда Жейд (Jade) барда мазасын алмағанды қалап, жайбарақат отырғандай көрінеді. Бірақ ЖЖБ еркегі шындықты біледі. Ол көзінің қиығымен сығалап тұрған жігіттің өзіне жақындағанын қалайды.

Балалар бірдей ортада тәрбиеленгенде, зерттеушілер бүлдіршін қыздардың ер балаларға қарағанда мүлде өзгеше реакция білдіретінін тапты. Мысалы, балабақшада кішкентай қыз жыласа, басқа қыздар оның айналасына жиналып, көз жасын сүртуге тырысатын, ал кішкентай ұлдар кішкентай серіктестерінің бірінің шыңғырып жылағанына пысқырмай, өздерінің ұлдарға тән ермектерін жалғастыра беретін.8

Қиын-қыстау сәтте қасыңыздан табылатын ең жақын досыңызды көз алдыңызға елестетіңізші. Оны қорғау үшін сынған сыра шөлмегімен қорған шарбағына атылуға дайынсыз. Қысқасы, сіз бұл жігітті жақсы көресіз. Бірақ оған алақаныңызды соғып: «Ей, сені көру қандай қуаныш, дос!» дегеннен әрі аспаған болсаңыз, сіз сирек кездесетін еркексіз. Тағы бір зерттеу гей емес ер адамдардың бір-біріне деген бауырмалдығын білдіргісі келсе, қоғамдық орынды, әсіресе той, жерлеу немесе колледж бітіру салтанаты сияқты сезімге толы сәттерді таңдайтынын және содан кейін бар сезімін шамамен үш секундқа ғана сыртқа шығаратынын анықтады. Сосын, зерттеуге сәйкес, олар жиі ынжықтап, бұл қысқа сәттегі жақындықты ешкім көрмеді ме екен деп жан-жағына жалтақтайды.10

Грант алған Эллен Бершайд (Ellen Berscheid) пен Элейн Хэтфилдтің (Elaine Hatfield) тұжырымдары, егер АҚШ-тың Висконсин (Wisconsin) штатынан бұрынғы сенаторы Уильям Проксмайр (William Proxmire) болмағанда, ешқашан қайта оқылмайтын басқа зерттеулердің қатарында шаң басқан сөреде тыныш қана қалып қояр еді. Оның үстеліне ҰҒҚ гранты туралы күнделікті жаңалық түскенде, ол қаһарына мініп, от шашты. Ол ҰҒҚ-ны «өзіне тиесілі емес іске араласты» деп айыптап, «романтика туралы болжамдарды ғалымдарға емес, ақындарға қалдыру керек» деп бұрқан-талқан түскен баспасөз баянын таратты. Сенатордың бұл реакциясы Бершайд пен Хэтфилдті еріксіз тартып әкеткен медиа дауылын тудырды. Олар басты басылымдардың айдарларына шықты: «Бәрін оқып шығыңыздар! Бәрін оқып шығыңыздар! ҰҒҚ бос сөз гранты үшін сынға ұшырады!». Алайда көп ұзамай бәрі: «Иә, сонымен романтикалық махаббат деген не?» деп сұрай бастады.

Бірақ егер махаббатты ақындарға қалдыру Проксмайрдың шын қалағаны болса, ол өзіне-өзі ор қазған еді... өйткені зерттеушілердің тұтас әскері махаббат кемесіне секіріп мінді. Медиа шуылынан пайда тапқысы келген, камерадан ықпайтын зерттеушілер романтиканың әрбір қырын зерттей бастады. Олар ажырасуды әдетте еркек пе, әлде әйел бастай ма11, махаббат дертінен кейін қайсысы жиі өз-өзіне қол жұмсайды12, «қолжетімсіз» болып көріну керек пе13 және (енді мынау түкке тұрғысыз ақпарат) егеуқұйрықтарды қандай музыка түрі көбірек қоздырады14 деген сияқты алуан түрлі тақырыптарда зерттеулер жүргізді.

Адамның жыныстық қатынасы саласындағы менің өз зерттеулерім формальды түрде 10 жылдан астам уақытқа созылды (және бейресми түрде содан бері жалғасып келеді), саяси назарды аз аударғанымен, бұқаралық ақпарат құралдарының үлкен назарын аударды, тіпті «Тайм» (Time) журналының тұтас бір бетінде «Жақындық қиялы Бродвейге (Broadway) бет алды» деген тақырыппен шықты.

Колледжді бітіргеннен кейін көп ұзамай, басқа жұмыстарда істеп жүріп, мен қарым-қатынастар мен жыныстық қатынасты зерттеу үшін құрылған «Жоба» (The Project) деп аталатын коммерциялық емес зерттеу ұйымын құрдым әрі басқардым. Менің еріктілерім мен мен мыңдаған адамдардан және жұптардан қарым-қатынаста не қалайтыны және оған қалай қол жеткізуге ұмтылатыны туралы сұхбат алдық. Мен олардан ішкі шынайылықтары мен жасырын қиялдары туралы сұрадым.

«Жобада» біз адамдардың жақындық әдеттері туралы осы және жүздеген басқа да тұжырымдарды каталогтап, содан кейін театр саласы арқылы бұқараға жеткіздік. Он жыл бойы дерлік әр бейсенбі, жұма және сенбі кештерінде еріктілер мен біздің кәсіби актерлер тобы сахнада психо-жақындық драмалық қойылымдарын ұсынды. (Актерлердің барлығы киімдерін шешкен жоқ!)

Бір сағаттық қойылымнан кейін мен және жиі ASSECT — Америкалық жақындық ағартушылары, кеңесшілері мен терапевтері қоғамындағы (American Society of Intimacy Educators, Counselors and Therapists — ASSECT) әріптестерім немесе қонаққа келген жақындық терапевті сахнада көрме залындағы көрермендермен ашық пікірталас жүргізетінбіз.

Адамдардың ең терең жасырын аңсаулары туралы ақпаратты драмалаған бұл ерекше жобада ешқандай ялаңаштық пен ашық сөздер болмағандықтан («Тайм» журналы оны «мөлдір таза» деп сипаттады), ол көптеген негізгі журналдар мен үш ірі теледидар желісінің назарын аударды. Кейбір эскиздер ұлттық теледидардан көрсетілді. Сондықтан бүкіл әлем бойынша одан да көп адамдар «Жобаға» қоңырау шалып немесе хат жазып, өзінің қарым-қатынасында және жақындық өмірінде не қалайтынын егжей-тегжейлі айтып берді. Олар бізге бұл мақсаттарға жетуде неге қол жеткізгенін немесе неге қол жеткізе алмағанын айтты. Хаттар екі жыныстың байланыс орнату тәсілі арасындағы түсініспеушіліктерге және одан туындаған азаптарға толы болды.

Мен әйелдердің хаттарын үлкен жанашырлықпен оқыдым. Олардың жазғандарының барлығы әйелдердің еркектер үнемі байқамай өтіп кететін жақындық ишараларын үнемі білдіріп отыратыны туралы менің кеңейіп келе жатқан білімімді айқындай түсті. Сонымен бірге бұл әйелдің басқа уақытта мүлдем күнәсіз әрекет жасап, оның бұрмаланып түсіндірілгенін көретіні туралы менің күмәнімді растады.

Өкініштісі, бұл жігіт басқа бір ғажайып сұлуға — скандинавиялық сату өкіліне сөз айтпағаны үшін мүмкіндікті жіберіп алды. Неге? Өйткені ол өзіне суық қарайды деп ойлады. Ал ол тек ол өзімен сөйлескенде 3-4 фут (шамамен 1 метр) болатын өзінің жайлылық аймағына шегінген болатын.

Эллен Бершайд пен оның әріптестерінің жұмысы сияқты, біздің зерттеу жобамыз да қомақты грант алды және бізге «Жоба» негізінде Бродвейлік шоу жасау арқылы жақындық жалғыздығы мен түсініспеушілік туралы жолдауымызды бұқараға жеткізу ұсынылды. Көптеген жұмыстар мен сұмдық, бірақ күлкілі театрлық қателіктерден кейін біз Бродвейдегі ескі Бижу театрында (Bijou Theater) «Махаббаттың басқа жолы» («Another Way to Love») деп аталатын шоуымызды лық толы залдарда аштық. Сыншылар шоуды театрлық тұрғыдан сынағанда мен (аса) ренжіген жоқпын, өйткені олар біздің санадан тыс жыныстық қатынас пен адамдар білдіретін жақындық белгілерін түсіну бойынша сирек зерттеулерімізге шапалақ ұрды.

Енді байланыс (communications) саласындағы кеңесші әрі жігерлендіруші баяндамашы ретінде, менің ерекше мамандығым — сатушы мен сатып алушы, бастық пен қызметкер, алқабилер мен адвокат сияқты адамдар арасында алмасылатын сәтте құбылатын түпсаналық белгілердің мол жиынтығын зерттеу. Бірақ мені ең қатты баурап алатын алмасулар — болашақта ғашықтар болуы мүмкін еркек пен әйел арасындағы белгілер. Ал бұл, мырзалар, Жасырын сезімдік белгілердің (Undercover Intimacy Signals — U.S.S.) басты мәні — әйелдің жүрегін, санасын және денесін баурап алу үшін оның белгілерін оқу.

Соңғы бірнеше жылда мен үнемі жолда жүрдім, күндіз кеңес беріп немесе баяндама жасадым. Ал кешкісін мен «бәрін дұрыс жасайтын ғашықтар» деп аталатын сирек кездесетін түрге ұмтылатын құс бақылаушыға айналамын. Мен жүздеген мейрамханаларда, қонақүй коктейль-барларында және сыраханаларда отырып, махаббатты көбіне қате жолмен іздеген еркектер мен әйелдердің адами балетін бақыладым.

Бұл ережеде сирек қателік болады. Ер адам жақындамас бұрын әйелдің жасырын белгілерін дұрыс танығанын байқасам, ол әдетте табысқа жетеді. Егер ол әңгіме барысында (process) оның белгілеріне жақсы жауап қайтарса, бұл екеуі кеш бойы бірге болады. Олардың көбі бірге кетеді.

Бірақ егер еркек зерттеулер дәлелдеген тиімді жолдан ауытқи бастаса, әйелдің ықыласы суи бастағанын көремін. Ал егер ол дұрыс арнаға тез оралмаса, бойжеткен өз сезімдерін өте анық білдіреді. Олардың өзара әрекетін аңдып отырып, мен жігіттің оның көзінде қашан және қай әрекеті арқылы «жарамсыз» болып қалған дәл сәтін анықтай аламын.

Еркектер, егер әйелдің сырт келбеті ұнаса, кешірімдірек келеді. (Ол кешкі ас майлықшығына мұрнын сүртті ме? Оқасы жоқ. Оның омырауы ғажап. Ол біреуді қағып кетіп, «кешіріңіз» демеді ме? Оқасы жоқ. Бөксесі керемет.) Бірақ біз, әйелдер қауымы, ең болмашы нәрсеге сүйеніп, аяусыз жылдам үкім шығарамыз. Бұл өкінішті, өйткені көбіне өзіміз де үлкен ұтылыста қаламыз. Егер басқа жағынан керемет жігіт әйелмен танысқанда бір «сорлылық» жасап қойса, ол онымен жақын таныспай жатып-ақ сызып тастауы мүмкін. Түсініңіздерші, мырзалар, біз сіздердің бізді байқағаныңызды қалаймыз — бірақ бұны ұстамды әрі сабырлы түрде жасағандарыңызды қалаймыз. Бұл кітапты жазуымның бір себебі де осы.

Әрбір әйел әртүрлі. Әрбір еркек әртүрлі. Жағдай да әртүрлі. Осының бәрін ескере отырып, «Жасырын сезімдік белгілер» сізге адам баласының әйел жынысы және оның еркектерге белгі берудің таңғаларлық, нәзік тәсілдері туралы соңғы қолжетімді ақпаратты береді. Сіз әйелдермен танысуға және мағыналы қарым-қатынас орнатуға көмектесетін басқа еш жерде кездеспейтін ондаған кеңестерді оқисыз. (Ей, мүмкін сіз үшін мағыналы қарым-қатынас — бұл өзіңіздің Форд (Ford) пикапыңыздың жүк салғышындағы қысқаша қатынас болар. Мейлі солай-ақ болсын. Ж.С.Б. ол жерде де көмектеседі, бірақ автор сіз бұны одан да маңызды нәрсе үшін оқып отырсыз деп үміттенеді.) Әйелдерге қатысты мақсатыңыз қандай болса да, «Жасырын сезімдік белгілер» сізге ең жақсы мүмкіндік береді. . . өйткені бұл мұқият жеке зерттеулер мен бақылаулардың, сондай-ақ олутты социологтар жүргізген зерттеулер мен тәжірибе жүргізулердің (experimentation) нәтижесі. «Жасырын сезімдік белгілер» сізге әйелді өзіңізге қаратып алуға тырысқанда жасалатын барлық дәлелденген ең жақсы қадамдарды бере алады. Бірақ оларды шеберлікпен жүзеге асыру — өз қолыңызда.

Еркек сияқты ойлаудан бөлек, менің бойымда жігіттермен ортақ тағы бір қасиет бар: мені әдемі әйелдердің — ұзын бойлы, аласа бойлы, сымбатты, аққұба, қарашаш, жиреншаш, тіпті, егер диета, жаттығулар мен, мүмкін, мінсіз болу үшін жасалған сәл хирургиялық ота арқылы одометрі кері шегінген күміс шашты әйелдердің қоршауында болған ұнайды. Мені қате түсінбеңіздер. Менде лезбияндарға тән ешнәрсе жоқ. Мен әйелдерге қарағанды ұнатамын, олармен ұйықтағанды емес.

Араларыңыздағы кейбір еркектер істемейтін, әйелдермен бірге істегенді ұнататын тағы бір нәрсем бар. Мен оларды тыңдағанды ұнатамын. Ал олар маған сыр ашқанды жақсы көреді, өйткені басқа құрбылары айта алмайтын батыл, өткір кеңестер беретінімді біледі.

Айтпақшы, байланыс және махаббат туралы жазған зерттеулерім мен кітаптарыма қоса, менің «Жасырын сезімдік белгілер» кітабын жазуыма біліктілік берген нәрсе — менің ең көп тыңдағаным осы сұлулар болды.

Жобамен жұмыс істеп жүргенде және есіміме тағы бірнеше атақ қосу үшін оқуға қайта оралуды шешпей тұрып, мен халықаралық әуесерік, модель, актриса және, ең соңында, модельдік агенттіктің иесі болдым. Тұлғааралық байланыс саласындағы өмірлік еңбегім үшін берілген құрметті Ph.D. дәрежесіне қоса, мен өз сырларын маған сеніп тапсырған жүздеген ғажайып сұлу әйелдердің сырлас сіңлісі болдым — мен бұл сырларды енді сіздермен бөлісемін.

Ғажайып әйелдермен алғаш рет бірге самғағаным — Пан Американ (Pan American) әуе компаниясында әуесерік болған кезім еді (ол кезде салмақ тастау бағдарламасынан шығып қалғандар мен мейірімді кәрі әжелер бұл жұмысқа қабылданбайтын). Мен Монровия (Monrovia), Либерия (Liberia) сияқты қалалардың шетіндегі ұзақ аялдамалар кезінде, желдеткіштің гуілінен басқа ештеңе жоқ, түн бойы сырласудан өзге істейтін түк болмаған кезде сіңлілерім туралы көп нәрсені білдім. Масалардың қаптауына (жолбарыс, қабылан мен жыландардың қаптауын айтпағанда) байланысты бізге қараңғы түскен соң сыртқа шығуға рұқсат берілмейтін. Қыздардың өз махаббат хикаялары туралы айтқан әңгімелері Монровия түндеріндей ұзақ әрі көбісі одан да ыстық еді.

Бирнеше жылдан кейін (және ұшағы тау шыңына апатты түрде соғылған бірнеше бөлмелес қыздардан кейін) мен Нью-Йорктің (New York) эксклюзивті Вильгельмина (Wilhelmina) агенттігінде сән моделі болып қауіпсіз жұмысқа орналастым және Нью-Йорк қаласының жоғарғы шығыс жағындағы бірінші қабатында Торсдейс (Thursday's) деп аталатын бойдақтар бары бар биік ғимаратқа көштім. Менің жаңа бөлмелесім «Роджер қоянды кім айыптады?» («Who Framed Roger Rabbit?») фильміндегі сүйкімді мультфильм кейіпкері сияқты есімі де, мүсіні де келетін Джессика (Jessica) есімді ішкі киім моделі болып шықты. Оның 3D немесе 2D форматында мен өмірімде көрген ең мінсіз денесі бар еді.

Көбіне кешкісін, көрсетілім бөлмелеріндегі ұзақ та ауыр күннен кейін, Джессика екеуміз басшылық бізге тегін беретін сусындар мен заңдарды ішіп-жеу үшін Торсдейске түсетінбіз. Ол жердегі басқарушы (manager) ақымақ емес еді. Ол өзінің еркек клиенттерінің жартысы Торсдейске тек Джессиканың подиумда жүргендей, мұрнын шүйіріп, мұхит толқынынан да қатты ырғалған бөксесімен майысып кіріп келгенін бір қарау үшін келетінін білетін. Джессика қайда барса да, оған бұрылып қарайтындардың көптігіне ешқандай тас жолдағы апат бәсекелес бола алмайтын. Ол келгенде, әрбір еркектің көзі қуаныштан ұлғайып, ал әрбір әйелдің көзі қызғаныштан жасыл сызықшаға айналып сығыраятын. Мен бір емес, бірнеше рет: «Бармен! Үйдегі әрбір әйелге бір табақша сүт беріңізші, өтінемін», — деп айқайлағым келетін.

Осы жылдар ішінде мен әйелдердің еркекті қасына келіп, өзімен сөйлесуге қалай азғыратынын (және кейін бұл оның өз идеясы болды деп ойлатуын) көп үйрендім. Сондай-ақ, мен әйелдің өзі сөйлесіп тұрған еркекке оны ұнататынын қалай белгі беретін тәсілдерін де білдім. Жиі, оның бұны жасау тәсілі нәзік болады және «жеке кеңістікке» қатысты келеді. Джейд (Jade) әйелдің еркектің жеке кеңістігіне өткенде өзінің қолжетімді екенін қалай білдіретінін көрсетті. Көптеген әйелдер бүкіл денелерін еркектің «аумағына» қозғамай-ақ, бұны меңзейтін тағы бір тәсіл бар. Солтүстік Америкадағы (North America) әрбір адамның айналасында орта есеппен 24 дюймдік елестетін жайлы дене кеңістігі бар, оның ішіне тек жақын достар немесе ғашықтар ғана жайлы түрде кіре алады. Әйелдер не істеп жатқандарын байқамағандай болып, қолдарын, аяқтарын немесе тіпті күлсалғыш немесе арахис салынған ыдыс сияқты затты еркектің «көпіршігіне» жылжытады.

Әйел өзінің еркекке каншалықты жақын тұрғанын немесе отырғанын, немесе дененің қандай да бір бөлігін немесе кез келген затты оған қаншалықты жақындатып жатқанын өте анық сезінеді. Жиі, оның денесімен жеке кеңістік көпіршігіне басып кірудің орнына, ол қолының, тізесінің немесе өзінің бір затының оның айтылмаған аумағына өтуіне рұқсат береді. Бұл жерде Эшли (Ashley) еркекке тиіп тұрған жоқ, бірақ ол қолы мен алақанының оған жақын тұруына мүмкіндік беруде. Егер әйел сізбен сөйлесіп тұрғанда осыған ұқсас әрекеттер жасаса, сіздің реакцияңыз қуанышты екенін білдіріңіз. Әйтпесе, ол кейін шегініп, қарым-қатынас суып кетуі мүмкін.

Футбол ойыны қосымша уақытқа өткенде қобалжу күшейіп, әрбір қадам маңызды болғаны сияқты, жұптасу ойынында да жанасу басталғаннан кейін сіздің әрбір әрекетіңіз өте маңызды болады. Қол алысуды есепке алмағанда, өкінішке орай, жанасуға келгенде бірінші қадамды оның жасауына мүмкіндік беруіңіз керек. Әдетте ол солай істейді. Алғашында ол бұны байқаусызда жасағандай болады. Мүмкін ол сіз әзілдегенде қолыңызға тиіп кетер, сағатыңызға қарау керек сияқты болып білегіңізден ұстар немесе аяғын «байқаусызда» аяғыңызға тигізер. Бұнда ешқандай кездейсоқтық жоқ екенін түсініңіз. Бұл — сіздің қалай жауап қайтаратыныңызды тексеру үшін есептелген, ойластырылған, мұқият жоспарланған бақылау.

Сіз қалай жауап беруіңіз керек? Күлімсіреп, оған қарай ұмтылып және, мүмкін, өзіңіз де жауап ретінде жанасу арқылы. Тек оған бұны байқағаныңызды — және бұл сізге ұнайтынын білдіріңіз.

Әйел, егер сіздің ұмтылысыңызды қабылдағысы келмесе, сізге ешқашан тиіспейді. Ол тиген кезде, сіз жылы әрі ризашылықпен жауап қайтаруыңыз керек. Әйтпесе, ол сізді не (1) шабабалық балыққа да мүмкіндік бере алмайтын суық адам, не (2) өзін жай ғана ұнатпайтын адам деп есептейді, бұл екеуі де сізді бірден оның тәрк ету тізіміне кіргізеді. Егер әйел сізге қандай да бір себеппен қол созып тисе — айталық, курткаңыздағы қоқысты алып тастау үшін, галстугіңізге немесе сағатыңызға қарау үшін, немесе сіз әзіл айтқаннан кейін байқаусыз ым ретінде — сіз өте жағымды жауап қайтаруыңыз керек. Әйтпесе, ол тым әріге кеттім деп ойлап, кейін шегінеді.

Кейбір жағдайларда әйелдің еркекке тиюі немесе оның жеке аймағына кіруі мүмкін емес немесе орынсыз болады. Бұндай жағдайларда оның тәсілі — оған қарай алға еңкею. Ол бұлай істегенде ешқашан, ешқашан артқа шегінбеңіз. Бұл суретте тағы қандай белгілерді байқайсыз?

Осы жылдар ішінде мен Джессикамен және басқа модельдермен олардың жігіттеріне қатысты реніштері мен ішкі өкініштері туралы сөйлесуден ләззат алдым. Қыздың денесіне келгенде, еркектердің көбі қарлы борандағы қаздай адасады. Мен кейбір сұрақтарға шынайы жауаптар алдым, ал еркектер бұл жауаптарды ешқашан ала алмайды, өйткені әйелдер өз беделін сақтау үшін үнемі өтірік айтады. Бірақ, қорықпаңыздар, Ж.С.Б.-да бәрі ашылады.

Модельдікте маған ұнамағаны — бұл жұмыста қалу үшін сақтауым керек болған тышқанның сыбағасындай диета еді. Мен кештерде Принглс (Pringles) жеуге және арасында шоколадқа тойып алуға рұқсат беретін жұмысты қаладым. Шаршаған немесе түңілген аш модельдердің табиғи мансап жолы актерлік шеберлікте бағын сынау болып көрінді, мен де дәл солай жасадым.

Енді мен жүздеген актрисалардан хикаялар алдым: Бродвей (Broadway) жұлдыздарынан бастап, Бродвейден тыс кішкентай театрлардың сұлуларына дейін, Рокеттерден (Rockettes) бастап Плейбой (Playboy) сүйіктілеріне дейін. Нью-Йорктің барлық театрларындағы тыңдалым кезегі қыздардың сырласуы үшін мінсіз орын болды. Қараңғы театрларда продюсердің «КЕЛЕСІ» деп айқайлауын күткен ұзақ түскі уақыттар бізді еркектер туралы ең терең сырларымызды бір-бірімізбен бөлісуге мәжбүр ететін.

Осы өмірбаянымды (ол тіпті өзімді де зеліктіре бастады) тез аяқтау үшін, мәселенің (мәселе) мәніне көшейік және менің тарихым «Жасырын сезімдік белгілер» кітабын жазуға қалай негіз болып қалыптасқанын көрейік. Ол кезде жұмыс табу қиын еді, ал тек бакалавр (B.A.) дәрежесінің болуы және бизнес тәжірибесінің болмауы мені кез келген жұмыс беруші үшін сенімсіз кандидат етті. Содан соң мен өз бизнесімді бастадым. Әрине, мен әлі де әйел сұлулығымен қоршалатын бизнесті аштым — круиздік кемелерге арналған шоулар жасайтын «шынайы адамдар» модельдік агенттігі мен өндірістік компаниясы. Әсіресе сондай ұзақ круиздерде менің құлағыма сыбырлап, кеңес сұрайтын сұлулар тобы әлі де бар еді.

Мен қазір байланыс дағдылары бойынша корпоративтік семинарлар және, одан да қызықтысы, қарым-қатынастар бойынша көпшілікке арналған семинарлар өткіземін. Әрбір қарым-қатынас сессиясында мен әйелдерге қызғылт карточкалар, ал еркектерге «қарама-қарсы жынысқа үнемі қойғыңыз келген, бірақ сұрауға қорыққан сұрақтар» үшін көк карточкалар таратамын. Үзілістен кейін мен карточкаларды жинап алып, оларды дауыстап оқимын. Ер адамдар қызғылт карточкадағы сұрақтарға жауап береді, ал әйелдер көк карточкадағы сұрақтарға жауап береді — кейде өте ашық сұрақтарға. Олардың цензурасыз жауаптары — осы кітаптағы шынайы әрі дәл деректердің тағы бір көзі.

Сондықтан, егер «Жасырын сезімдік белгілерге» құлақ ассаңыз, уәде беремін, сіз әйелге ешқашан қайтадан қарап, мені теріске шығара ма деп ойламайсыз. Сіз оның өзіңізге деген ықыласын алдағы жақсы шақтар туралы қиялыңыз сияқты анық көретін боласыз.

Басқа мамандықтармен салыстырғанда, сату мамандығы алғашқы бірнеше жылда ең жоғары кету көрсеткіштерінің біріне ие. Неліктен? Бұған екі үлкен себеп бар: (1) теріске шығарудан қорқу және (2) қырсық қоңыраулардан (cold calls) жиіркену. Ескеріңіз, үлкен сұлуларды аңдағанда мұндай қорқыныш сізді судан шығарып тастап, аяғыңызды қайтадан малғыңыз келмейтіндей етуі мүмкін.

Отырысқа барғанда, ортадағы ең сұлу бойжеткенге көз тігіп алып, оған жақындап сөз салуға батылы жетпей жүретін жігіттердің бірісіз бе? Егер солай болса, сіз бүкіл кеш бойы әңгіме бастайтын сөз тіркесін ойластырып, оны іштей он шақты рет қайталағанша, оны спортшы жігіттер қоршап, бөгделерден бұғаттап та тастайды. Сөйтіп, кеш бойы сізге көз айырмай, белгі беріп отырған басқа бір тартымды әйелге назар аударудың орнына, өзіңізді сәтсіздікке ұшырағандай сезініп, майдан даласынан салыңыз суға кетіп қайтасыз. Кешке үйге келген соң, асып-сасып танысу хабарландыруларын ақтарып немесе басып отырып, өзіңізге: «Маған не болған өзі?» — деп сұрақ қоясыз.

Егер бұл реакцияны қабылдамау емес, жағымды сезімдік кернеу тудырды деп күдіктенсеңіз, біз алда қарастыратын басқа да жасырын жақындық белгілерін іздеңіз. Егер ол сізге басқа U.S.S. (Undercover Secret Signals — жасырын құпия белгілер) білдірмесе және оның түйілген жұдырығы тайсақтаған жанар, айқастырған қолдар немесе теріс айналу сияқты басқа да теріс белгілермен ұласса, сіздің ұтылатыныңыз анық — бұл бойжеткенге келгенде ойынды тоқтатып, қол үзетін уақыт жетті.

Сонау 1982 жылы Джон Эндрю Джонс (John Andrew Jones) есімді жігіт клиника мамандары «бастамашыл әйел» (proceptive female) деп атайтын (ал басқа әйелдер «өктем қаншық» (aggressive bitch) деп атайтын) тақырыпта диссертация жазды. Оның «Сөзсіз сүйкеңдеу әрекеті: Бар ортасындағы бақылау зерттеуі» (Nonverbal Flirtation Behavior: An Observational Study in Bar Settings) атты диссертациясы оған магистрлік дәреже алып берді. (Керемет! Ол жергілікті астыртын бардың орындығында отырып, әйелдерге көз сүзіп, кішкентай диктофонына жасырын жазба түсіріп, кейін соларды диссертациясына жинақтаумен-ақ мақсатына жетті!)20

Джонс (Jones) ер мен әйел тілдесе бастаған сайын, жағдайлардың жартысынан астамында алғашқы қадамды, тіпті байқалмайтындай болса да, әйел жасайтынын атап өтті. Жиі әйел адам еркекке қарап алып, өзінің қарап тұрғаны ұсталып қалғандай ынғайсызданып, көзін жылдам тайдырып әкетеді. Ер адам оның жанарын сезіп, оған бұрылып қарағанша, қас-қағым сәтте әйел төмен қарап үлгереді. Ал ол еркек өзін сынынан өте алмадым деп ойлап, өзі де көзін тайдырады. Бірақ әйел сөзсіз қайта көз тастап, еркек өзіне әлі де қарап тұр ма екен деп тексереді. Әттең, жаңа айтылған себепке байланысты ол бұған қарап тұрмайды. Бұл оның көңілін қалдырады. Ал ол реніш көп ұзамай қызығушылықтың сунуына айналады.

Отырыстарда, мейрамханаларда, мұражайларда, сауда орталықтарында, қысқасы, ерлер мен әйелдер жиналатын барлық дерлік жерде осы бір «көз балетінің» орындалғанын талай рет көретінмін. Бұл әдетте мұңды аяқталады: екеуі де бір-бірін қызығушылық білдірмей тұр деп ойлайды да, бұл биді кездесуге қарай өрбітуге ешқайсысының батылы да, табандылығы да жетпейді.

Өзінің «Әйелдердегі сөзсіз сезім білдіру үлгілері» (Nonverbal Courtship Patterns in Women) атты төңкерістік зерттеуінде Мур ханым 200-дей әйел мен 200-дей еркек жиналған бойдақтардың ірі кеші өтіп жатқан залдың төбесіне жасырын видеокамералар орнатты.21 Ол бүкіл кешті жоғарыдан таспаға түсіріп алды. Таспада кімнің кімге жақындағаны, кімнің кіммен билегені, кімнің кіммен бірге кеткені және т.б. бәрі жазылды. Содан кейін ол таспаны көмекшілеріне көрсетті. Олар еркектің биге шақыру немесе сөйлесу үшін әйелге жақындағанын көрген сайын, таспаны артқа айналдырып, сол таныстықты ең басталған сәтінен бастап талдап шықты.

Мур ханымның (Ms. Moore) кешіне қайта оралайық. Әйелдер еркектерді өзіне баурап алу үшін жасырын жақындық сигналдарының қай түрлерін қолданды? Олардың төрттен бір бөлігінен астамы өздері көздеген еркек жақындауға оқтаталмай тұрғанда, оған кішкене ғана жымиып қараған (жігіттер, көзді ашып жүру керек). Музыка ойнап тұрғандықтан, талай әйел өзі таңдаған еркекпен көз түйістіріп тұрып, ырғаққа сай жалғыз билеп ырғалды. Мур мен оның тобы еркектерді арбайтын басқа да ондаған қимыл-қозғалыстарды байқады: мәселен, әйелдер көз түйістіру кезінде шашын артқа сілкіп тастау, ашық мойнын ұстау және өз қолдары мен сандарын сипау сияқты әрекеттер жасаған.

Бірде «Блю Ноут» («Blue Note») деп аталатын джаз клубында жібектей биязы бір еркекті байқап, оған жасырын жақындық сигналдарын жіберуге бел будым — бұл, әрине, таза зерттеу үшін еді. Көзімді одан тайдырмадым. Ақырында ол менің жанарымның тесіп бара жатқанын сезді білем, маған бұрылып қарады.

Моника Мурдың зерттеуіндегі әйелдердің далап айласы бойынша көрсеткіші жоғары еді, сондықтан мен де шашымды артқа тастап, сөмкеме қол сұқтым. Мен жақында «Әлеуметтік психология журналында» («Journal of Social Psychology») жарияланған «Далап – тұлға туралы алғашқы әсерді айқындаушы фактор ретінде» («Lipstick as a Determiner of First Impressions of Personality») деп аталатын беделді зерттеуді оқыған едім, онда далап түсіне келгенде еркектердің басым бөлігі ашық қызыл түсті қалайтыны айтылған23. Сөмкемнен динамит таяқшасы сияқты қызыл далапты суырып алып, білтесін аштым.

Оның қайта бұрылып қарауын күттім. Ол қараған кезде далапты ерніме тақап, одан жанарымды тайдырмау үшін шағын айнамды төмендеттім. Содан кейін ернімді ашық қызыл түспен асықпай айналдыра жақтым. Айланың соңғы нүктесі ретінде далапты тегістеу үшін ернімді бір-біріне тигізіп, сосын тіліммен баяу, нәпсіні оятатындай етіп айналдыра жалап, ылғалдадым, бұл кезде көзімді одан бір сәт те тайдырмадым.

Бүгінгі күнге оралайық. Нью-Мексико штаты университетінің (New Mexico State University) психологы Виктор Джонстон (Victor Johnston) қазіргі уақытта 30 бет бейнесін жасайтын FacePrints деп аталатын компьютерлік бағдарламаны қолданып, толық еріннің тартымдылық күшін дәлелдеуге тырысып жатыр. Зерттеуге қатысқан еріктілер бұл жүздердің сұлулығын 1-ден 9-ға дейінгі шкала бойынша бағалайды. Нәтижесі қандай? Осы уақытқа дейін ерлер де, әйелдер де қарсы жыныстағы толық еріндерді тартымдырақ әрі сезімтал деп санайтын сияқты.

«Blue Note» клубындағы амалым сағат сияқты дәл жұмыс істеді. Музыканттар үзіліске шыққан бойда, жаңадан қызылмен боялған ернімдегі жарқын күлкім оны өзіме баурап алды. Кейін есімі Скотт (Scott) екенін білген ол менен бұрын танысқан-таныспағанымызды сұрады.

Сөзден сөз шығып, біз бірнеше рет кездесуге бардық. Кейінгі кездесулеріміздің бірінде, ұмытшақ сияқтанып, одан қалай танысқанымызды сұрадым. «Ой, — деді ол сөз арасында мақтанып, — мен сені «Blue Note» клубында байқап қалып, бірден жаныңа барып өзімді таныстырдым». Жұмыста ер адамдар жақсы идеяны өздерінікі етіп иемденіп алса, әйелдер ашудан азуын көрсетеді. Ал бұрын болған алғашқы қадамды иемденгісі келгенде, әйелдер: «Әрине, солай болды, қымбаттым», — деп өтірік айтатын қуақы күлкімен маржан тістерін көрсете жымияды.

Зерттеуімізді бастау үшін кішкентай үрпі-жүндес достарымызға назар аударайық. Зерттеушілер «Моңғол құмшұнағындағы ата-аналық мінез-құлық» деп аталатын, ақылы жол бекетінде жұмыс істегендей ғана қызықты көрінетін тәжірибе (эксперимент) жүргізді. Олар өз қорытындыларын егеуқұйрықтар мен қояндарды пайдаланған басқа зерттеулермен растады. (Олар бойдақ жігіттер сияқты тынымсыз әрі желіккен жануарларды таңдағаны анық.)

Біздің дамыған түрімізде де жағдай тура осындай. Табиғи болмыс пен тәрбие туралы сұраққа бір сәт қайта оралайық. Аталық және ұрғашы құмшұнақтарда өзін қалай ұстау керектігін үйрететін мәдениет жоқ. Оларда әрекеттерін реттейтін немесе байланыс орнататын белгілер де, тіл де жоқ. Біз білетіндей, оларда не істеу керектігін немесе істемеу керектігін есте сақтайтын ақыл-ой мен зияткерлік де жоқ сияқты. Олар жай ғана өздерінің биологиялық қажеттіліктерімен өмір сүреді. (Бұл сіздің кейбір достарыңызға ұқсай ма?) Соған қарамастан, тіпті құмшұнақтарда да қалаған серігімен жақындасу көбіне жүзеге аспай жатады. (Бұл сізге таныс жағдай ма?)

Сүтқоректілер тізбегімен адамдарға қарай көтерілген сайын мәселе тіпті күрделене түседі. Еркек адамдар әйелдердің белгілеріне дұрыс жауап беріп қана қоймай, әрбір нақты әйел үшін дұрыс белгілер жіберуі ЖӘНЕ оларды өз мәнмәтінінде, оның мәдениетінде, өзінің мәдениетінде және екеуіне де тиімді деп үйретілген нәрселер аясында оқи білуі керек. Қарапайым биологиялық әрекетті жүзеге асыру — өте күрделі барыс. Бірақ уайымдамаңыз. Сізге бұл жүйелі түрде түсіндіріледі.

Бұл бізді оның жасырын жақындық белгілерін жіберіп жатқанын өзі біле ме, әлде білмей ме деген сұраққа әкеледі. Кейде ол біледі, кейде білмейді. Бұрын айтқанымыздай, егер сіздің сырт келбетіңіз (кейіндеу қарастыратын себептерге байланысты) оның сезімін түрткілеп жіберсе, ол бұраңдауы, өзін сипалауы немесе денесін көбірек ашуы мүмкін. Неліктен?

Өзі сүйген әрі айырылып қалған әйел туралы: «Ол ондай не көрді?» — деп айтпаған тірі еркек кемде-кем шығар. Сонымен, біз әйелдің бір жігітті көргенде шешінгісі келетінін, ал екіншісін байқағанда түймеленгісі келетінін не нәрсе анықтайтынын таптық. Сүйінші хабар: мұның бәрі есірткіге барып тіреледі. Бұл жағдайда мен марихуанадан да күшті, «Сингапур слингі» (Singapore Sling) коктейлінен де қуатты зат туралы айтып отырмын. Жоқ, сіз оны көшеден сатып ала алмайсыз.

Бұл — табиғат-ананың бойжеткеннің ағзасына неврологиялық реакциялар сериясын тудыратын жігітті көрген кезде енгізетін химиялық заты. Бұл реакция әдетте әйел жұмбақ себептермен өзінің сезімін оятқан немесе Том Круз (Tom Cruise) яки Кевин Костнерге (Kevin Costner) ұқсайтын жігітті кездестіргенде ғана орын алады. (Мен сізге табиғат-ананың ақымақ еместігін айттым ғой.)

Дегенмен, егер сіз сырт келбетіңіз жағынан Джек Паланске (Jack Palance) ұқсасырақ болсаңыз да, табиғат-ананы өз жағыңызға шығару арқылы оның көңілін таба аласыз. Бірақ бұның бір шарты бар. Алдымен, ол жігітті көріп есі шыққанда денесінде дәл не болатынын түсіну үшін химия сабағына қайта оралуымыз керек. (Шын мәнінде, сіз де мұнан тысқары емессіз. Сіздің сөздік қорыңызға «М» әрпінен басталатын «Махаббат» сөзі енуге тырысқанда, сізде де дәл осы жағдай орын алады.)

Ұлттық ғылым қоры (National Science Foundation) мен ірі грант туралы Проксмайрдың (Proxmire) дауылдай дау-дамайы басылғаннан кейін, көптеген ғалымдар ақылдасып, жақындық, махаббат пен романтика туралы жүздеген тәжірибелер жүргізді.

Мән-жай мынада. Зерттеушілер әйелдерден өздеріне шынымен ұнайтын жігітке қарағанда не сезінетінін сұрады. Әйелдер: «Жүрегім жиірек соғады», «Алақаным терлейді», «Тамағым құрғап, денем шымырлайды», «Терім түршігіп кетеді» және т.б. деп жауап берді. Көпшілігі: «Ішімде бір түрлі түршігу пайда болады» немесе «Бұл — химия», — деді.

«Хмм, — деп ойлана бастады ғалымдар. — Бұл амфетаминдерге берілетін реакцияға өте ұқсайды. Роберт Бернстің (Robert Burns) сөзімен айтқанда: «Махаббат, уа, лирикалық Махаббат, жартылай періште, жартылай құс! Әрі ғажайып, әрі асау құштарлық», — деп сипатталатын киелі сезім жай ғана есірткі болғаны ма? Химиялық реакция ма?»

Жақсы, мұнда менде жаман да, жақсы да жаңалық бар. Жаман жаңалық, әсіресе мұны оқып отырған романтиктер үшін: оның сіз үшін киімін шешуге бел байлауы — негізінен химиялық реакция. Бірақ уайымдамаңыз. Жақсы жаңалық: оның сезімдерін өзгерту қиын болса да, мен сізге ол сізді көргенде бойында тартымды химиялық заттардың бөлінуіне ықпал ететін тәсілді беремін.

Сондықтан, егер ол сізді байқаған кезде денесі түршігіп кетсе, ол өз жүрегінің үн қатып жатқанына өзін сендіруі мүмкін. Ал әйелдерде әрдайым дерлік жүрегі қайда жетелесе, денесі де сонда ілеседі.

Осындай теннис ойыны біразға созылды делік, егер сіз бірде-бір допты мүлт жібермесеңіз, көп ұзамай оған су тиген жейдедей жақын тұрасыз, көздеріңіз арбасып қалады. Екеуңіз айналадағы көпшілікті ұмытып, әңгімелесіп, келесі кездесуді белгілемес бұрын бірге сусын ішесіздер. Сосын (Жаратылыс Ананың жоспары бойынша бәрі ойдағыдай болса), көңіл қосасыздар.

Әйел затын уақытша есінен тандыратын бұл романтиканың «Микки Финн» (Mickey Finn) ішімдігі — құмарлық шарпуы ұзаққа созылмайды, бұл оның бағына да, сіздің бағыңызға да орайлы. Бұның бәрі табиғат жоспарының бір бөлігі. Егер ол басылмаса, сіз бен жарыңыз балаларды мектепке дайындаудың орнына әлі күнге шейін шатырға шығып алып махаббат әнін шырқап, көршілердің ұйқысын төрт бөлер едіңіздер немесе тәулік бойы төсек ләззатына батар едіңіздер. «Интернационал геральд трибьюн» (International Herald Tribune) басылымындағы жақында шыққан мақала тақырыбында айтылғандай: «Махаббаттың жарамдылық мерзімі — он сегіз ай».29

Осы құбылысты алғаш зерттеушілердің бірі Дороти Теннов (Dorothy Tennov) киімді дереу жыртып тастағың келетін асау құмарлықты сипаттау үшін ойлап тапқан «лимеренция» (limerence) деген ауыр терминге қатысты біраз үміттірек болды. «Оның ең жиі кездесетін ұзақтығы, — деп жазды ол, — шамамен 18 айдан үш жылға дейін созылады».30 Табиғат-ана ақымақ емес. Ол эркек пен әйелді жақындастыруға, әйелдің құрсағына мұрагер дарытуға, ал кейін ұрпақты екі аяғынан тік тұрғызуға дәл осыныша уақыт кететінін біледі. Ал Табиғат-анадан кейін не болатынына түкіргені бар. Жабырқаған жүректер ме? Әйелінің ырқынан шыға алмайтын күйеулер ме? Ерлі-зайыптылар арасындағы зорлық-зомбылық па? Қарым-қатынастағы ұзақ мерзімді бақыт па? «Ұмытыңдар оны, — дейді Табиғат-ана. — Дәл осы кішкентай нәресте тәй-тәй басып кеткенше шыдаңдар, содан кейін өз күндеріңді өзге көршіңдер».

ФЭА туралы негізгі түсініктің болуы әйелдерді еліктіру үшін де, оларды түсіну үшін де өте маңызды. Мысалы, бір қарым-қатынастан екіншісіне секіріп жүретін әйелді кездестірдіңіз бе? Осы жаңа білімнің жарығында сіз оның ФЭА беретін адреналин тасқынына тәуелді болып қалғанын түсінесіз. Алғашқы сезім бәсеңдегенде, ол бойындағы ФЭА-ны қайтадан тулататын басқа еркекке ауысады. Оған аяушылықпен қарау керек, өйткені ол хабарсыз әрі сырқат. Оны «махаббат құмары» (love junkie) деп атайды, себебі ол бастапқы ләззат күйін үнемі сақтап тұрғысы келеді. Екі адам бір-біріне қаншалықты сай болса да, егер әйелге осындай тұрақты сілкініс керек болса, ол ұзаққа бармайды. Басқа махаббат құмарлары осы ләззат күйін сақтау үшін өздеріне жаман қарайтын еркектермен қарым-қатынас орнатады.

Кейде денедегі бұл химиялық реакцияны білмегендіктен, өкінішке орай, көптеген тамаша қарым-қатынастар бұзылып жатады. Еркек пен әйел қарым-қатынаста жайлы да жағымды күй кешеді, ал табиғи заңдылық бойынша ФЭА бәсеңдегенде, олар бұған қарым-қатынасты кінәлайды. Олар бұл ФЭА-ның алдын ала бағдарламаланған табиғи бәсеңдеу уақыты екенін түсінудің орнына, махаббатымыз өшіп бара жатыр деп ойлайды. Сондай-ақ ФЭА еркектердің әйелдерге қатысты ең үлкен жұмбақтарының бірінде де рөл атқарады:

Еркектердің «Кездесуді бастаудың ең керемет сөзі қандай?» дегеннен кейінгі ең жиі қоятын сұрағы (иә, бұған да тоқталамыз): «Неліктен әйелдер бұзақы жігіттерге әуес болып көрінеді?»

Бұған бірнеше себеп бар, әрі бұзақыларды сүйетін көптеген әйелдердің өзі де өздерін құрдымға жіберетін байланыстары туралы сіз сияқты дағдарып отыр. Сұмдығы сол, көптеген әйелдер бұл теріс әуестігін тіпті мойындамайды да. Виннипег университетінің (University of Winnipeg) психология бойынша ассистент-профессоры 141 студенттен махаббат қарым-қатынасында ең маңызды деп санайтын қасиеттерді бағалауды сұрағанда, олар тізімнің басына «сенім», «шыншылдық», «құрмет» пен «жауапкершілікті» қойған. Олай болса, неліктен сенімсіз, өтірікші, оларды сыйламайтын және ешқашан ұзақ қарым-қатынасқа ұмтылмайтын жігіттер көптеген әйелдерді баурап алады? Олар сол жігіттерді үнемі ойлап, қоңырау шалуын күтеді, ол қоңырау шалса, асыра қуанышты күй кешіп, шалмаса, сорлап қалады. Соған қарамастан, осындай драмалық толқыныс психология студенттерінің қарым-қатынаста қалайтын нәрселерінің тізімінде ең соңында тұрды.31

Өзінің бұзақыларды сүйетінін мойындаған менің бір құрбым анасы ұнататындай «жақсы жігіттің» тартымды болу үшін тым етене таныс екенін айтады. Ол сондай жігітпен бірге болғанда, анасы жанында отырғандай, психологиялық бақылауда жүргендей сезінеді. Ал керісінше, бұзақы жігіттің қасында ол өзін сотқар әрі желпінген күйде сезінеді. Бұл оның кішкентай кезінде анасы қарамай тұрғанда тентектік жасай алатын шағын есіне түсіреді.

Даму тұрғысынан қатты кенже қалған кейбір әйелдер үшін билік пен қуат — Джеймс Дин (James Dean) немесе Элвис Пресли (Elvis Presley) сияқты еріндерін бұрауды үйренген келбетті жігіттерді білдіреді. Басқалары үшін бұл Арнольд Шварценеггер (Arnold Schwarzenegger) сияқты бұлшықетті алыптарды елестетеді. Дамудан әлі де кенже қалған, бірақ сәл заманауилау (айталық, өткен ғасырда тұрып қалған) әйелдер үшін билік пен қуат — ақша, мүлік және қымбат киімдермен өлшенеді. Олардың дамуы тоқтап қалған гендері мұндай дүниелері бар еркектер өздеріне ең жақсы қамқорлық жасай алатын жандар деп сыбырлайды. (Өкінішке қарай, бұлардың көбі — жай ғана көзбояушылық, ал ол бай көрінетін бұзақылардың көбі өзінің мінсіз гардеробы мен спорт залының абонементінен өзге ештеңе ұсына алмайды.)

Кейбір әйелдер кейде өлімге де әкеп соқтыратын осындай қауіпті тартылыстан біртүрлі ләззат табады. Олар жасөспірім шағында сезінген өмірлеріндегі драманы сағынады. Олар алғашқы махаббаттарымен байланысты ауырсынуды, ләззатты, жаңалық ашуды және апаттың жиегінде тұру сезімін есте сақтайды. Содан бұл типтегі әйел бұзақыны қызықты әрі демікпелі деп есептейді. Ол ары қарай не болатынын мүлде білмейді. Ол кенеттен ойын-сауық саябағындағы америкалық сырғанақта онымен жақындыққа түсуі немесе үйге келгенде оның төсекте басқа біреумен жатқанын көруі мүмкін. Осындай белгісіздік оның сезімін тулатып, делебесін қоздырады.34

Кейбір жағдайларда қатал жігіт оның кішкентай қыз болған кезін есіне түсіруі мүмкін. Әкесі оған қатал болған болуы мүмкін, содан ол мұндай мінез-құлықты қамқорлықпен байланыстыруға үйренген. Өкінішке қарай, бұған бой үйреніп кетеді... және ол адреналинді қайтадан тасыту үшін барған сайын жоғары шекті талап етуі мүмкін. Кейбіреулер үшін бұл сол мелодрамалық сәттерді қайтадан бастан кешіріп, өз «дозасын» алу үшін қорлық көруге дейін жететін деңгейге өтеді.

Менің семинарларымдағы бірқатар «жақсы жігіттер» оның «көзі ашылар» деген үмітпен тасада күте тұру керек пе деп сұрайды. Мен оларға статистиканың өте аянышты екенін айтамын. Оның өзі бұл қайталанатын бүлдіргіш үлгіден құтылуды қалауы керек, ал іштей ол, бәлкім, бұны қаламайды да.

Еркектер, сіздер де бұны жасайсыздар. Жағалауға қарай жүріп бара жатқанымда, оң жағымда жағалауда серуендеп жүрген еркекті, ал сол жағымда қарама-қарсы бағытта келе жатқан әйелді жиі көремін. Олардың дене қалпы қалыпты, яғни сәл бүкірейген. Бәлкім, бастары төмен түсіп, бақалшақ іздеп жүрген шығар немесе өз кіндіктерінің кереметіне үңіліп келе жатқан болар. Бірақ бір-бірінің жақындап келе жатқанын байқаған сәтте-ақ иықтары тіктеледі, бастары артқа тасталады және адымдары ширай түседі. Бір-бірінен аман-есен өтіп, көзден таса болған соң, олар қайтадан тартылыс күшіне бағына салады.

Бірақ бір минут күте тұрыңыз! «Мұнда не бар?», — дейді Джейд Эшлиге. Сіз есіктен кіргенде, Джейд денесін тіктеп, иығын артқа тастайды. Эшли де дәл солай жасайды. Екеуі де бойын тіктеп қана қоймай, сізге қос соққы беруде. Бұл суретте олар сізге тағы қандай жақындық белгілерін беріп тұр?

Содан кейін зерттеушілер қатысушылардан сөйлескен әртүрлі адамдары туралы не сезінгендерін сұрады. Нәтижесі қандай болды?

Шындығында, әжемде жауап бар еді. Құрбыларымның бірі «сондай бір ақымаққа» ғашық болып қалғанына таңғалысымды білдірген сайын, ол жай ғана басын даналықпен изеп: «Махаббат жіберілген жеріне барады», — дейтін. Ол Паскальдың (Pascal) 300 жылдан астам уақыт бұрын айтқан: «Жүректің өз ақылы жүрмейтін өз себептері бар» деген даналығын қайталап тұрғанын білді ме екен? 300 жастан асқан ешкімге сенбейтіндеріңіз үшін бұл «адамдардың ешқандай негізсіз бір-біріне есі кететінін» білдіреді.

Бірде, модельдік жылтарымда, мен 36C-24-35 өлшемді бөлмелесіммен барда отырып, күннің соңындағы тағамдарымызды жеп отырғанымда, өте қарапайым көрінетін жігіт — құрғақ қоңырқай шашты, орта бойлы, кішкентай көздері бір-біріне тым жақын орналасқан — кең езу тартып: «Кешіріңіздер, ханымдар. Бірінші көзқарастан болған махаббатқа сенеміздер ме? Әлде қастарыңыздан қайтадан өтуім керек пе?» — деді.

Джессика (Jessica) сол кештегі басқа да жарты дюжин еркектердің, әсіресе осындай ақымақ сөздер айтқандардың бетін қайтарғанындай, оны да басын бұрып серпіп тастамақ болды. Бұл жолы, алайда, Джессиканың жанары оның моншақтай кішкентай көздерімен түйіскенде, ол бір сәтке сіресіп тұрып қалды. Содан соң айналмалы орындықты оған қарай бұрып, басын сәл қисайтып, бір иығын төмен түсірді. Ол аяғын айқастырып нәзік отырды да: «Байқап көрсеңіз де болады», — деді.

Ол иығын қомдап, жымиды да, көпшіліктің арасына қайта кіріп кете берді. Джессика үстінен локомотив басып өткендей есеңгіреп қалды. Ол кетіп қалып, қайта оралмай қоймасын деп, Джессика артынан дауыстап: «А-а, мен жай әзілдедім», — деді.

Бірнеше минуттан кейін мен екеуіне де білдіртпей, көпшіліктің арасына сіңіп жоқ болдым. Ара-тұра оларға көз тастап қоямын. Бірде Фаусто мен Джессика бокалдарын соғыстырып жатты. Тағы бірде Джессика күліп тұрып, оның пиджагындағы шынайы немесе ойдан шығарылған шаң-тозаңды қағып жатты. Сол кеште оларды соңғы рет көргенім — екеуінің есіктен бірге шығып бара жатқан сәті еді, бәлкім, музыкалық клубқа, бәлкім, оның пәтеріне кетті — барар бағыты белгісіз.

Кейін, арада көп уақыт өткен соң, таң алдында есігіміздің ашылған дыбысын естідім. Көңілі тасыған Джессика (Jessica) мүмкіндігінше білдіртпеуге тырысып, шалыныса басып кірді, бірақ оның ықылығы сырын ашып қойды. Мен ұйқылы-ояу: «Қайда болдың?» — деп күңкілдедім.

Бақытыма орай, шала ұйқыда жатқандықтан, жауап бермеу үшін ұйықтап жатқандай сыңай таныта алдым.

Бұл Джессика (Jessica) көзі моншақтай кішкентай Фаустоны (Fausto) өзінің жауыр болған танысу сөздерімен байқаған кезде әкесін ойлады дегенді білдірмейді. Шын мәнінде, көп жағдайда адамдар мұндай байланысты орната бермейді. Бірақ олардың бой көтерген махаббат сезімдері ерте жаста миымызға терең ойылған ауырсыну мен ләззаттың өткір іздеріне білдіретін тереңде жатқан реакцияларынан бастау алады. Ал ол реакциялар ағзамызда айналып жүретін өзіндік «есірткі» түрін түзеді.

Австриялық ғалым, доктор Конрад Лоренц (Dr. Konrad Lorenz) кішкентай үйрек балапандары мына қатыгез әлемге аяқ басып, жұмыртқадан шығар сәттен сәл ғана бұрын аналық үйректі тартып әкетіп, ерте таңбалану құбылысының (early imprinting phenomenon) маңызын айшықты түрде көрсеткен болатын. Содан соң ол зертхананы айнала қанатын қағып, кря-кря деп дыбыс шығарып жүреді. (Осыдан кейін «жынды ғалым» ("mad scientist") деген сөз тіркесінің қайдан шыққанына таңғалмайсың да.) Сонымен, кішкентай балапандардың миына ғалым «таңбаланып» қалады да, олар доктор Лоренц қайда барса, сонда артынан қалмай жүретін болады.41

Махаббатта да тура осылай. Қаласақ та, қаламасақ та, бәріміз тек бұрын машықтанған махаббат ойындарын ғана ойнай аламыз. Фаустоның Джессиканың ішкі сезімін оята алғаны әбден қисынды. Әкесіне ұқсайтын адамды жақсы көруді ол бұған дейін машықтап үлгерген еді. Басқаша айтқанда, ол қыздың миындағы махаббатқа жауап беретін бөлігіне толықтай «сай келді».

Белгілі бір қызға басы бүтін байланып қалған талай еркек маған:

Жуырда мен әжеме (grandmother) осы кітапты жазып жатқанымды айтып, ол жас кезінде де әйелдер осылай белсенді болған ба деп сұрадым. Оның жауабы тек күлімсіреу болды.

Енді оның күлкісі нәзік бұраңдау мен сағыныштың тәтті қосындысына айналды, 86 жастағы әйел үшін бұл өте әдемі көрінетін. Оның сандығында өзіндік жасырын сырлары бар екенін айтпай-ақ сездім.

Оның бырысқан саусақтары жұқа мойнын ақырын сипалап, солғын тартқан көздері алысқа қадалды. — Ой, біздің де өз астыртын амалдарымыз болатын, — деді ол.

Мен жолықтырған, жасырын жақындасу белгілерін саналы түрде аңғаратын алғашқы ер адам — менің тіс дәрігерім Даниэль (Daniel) болды. (Иә, дәл өзі! Ол туралы бұған дейін қысқаша айтып өткен едім.) Доктор Дэннің (Dan) түрі ағартылған тюленьге айнымай ұқсайды — сүйір жүзді әрі күлкілі мұрты бар, соған қарамастан ол кештерден немесе барлардан қасынан күлімдеген бойжеткенді ертпей ешқашан қайтпайды. Шындығында, оның әйелдер арасындағы табыс тарихы сондай бай, тіпті достары оны сәби кезінде шөлмекке емес, мейірбикеге ұмтылған деседі. Бірақ Даниэль өзінің бұл жеңістерінен шексіз ләззат алады. Оның тіпті ұраны да бар: «Өмір, бостандық және артынан түсіп аңду бақыты».

Ол сөзін ары қарай жалғастырды:

Ол сәл сүйсінген қалыппен:

Мен Даниэль дәрігердің (Dr. Daniel) әйелдердің жанында сүйкімді де сыпайы ұстайтынын көз алдыма елестете бастадым. Бірақ бұлай елестету оңай емес еді, өйткені оның бойы орташадан сәл ғана биік — шамамен 178 см, өзі толықша келген, ал арқаға қарай тік тараған шашына ақ кіре бастаған. Амал не, бұл оның сусарға ұқсас келбетін одан әрі айқындай түсетін. Тіпті ең жомарт бағалаушының өзі 10 балдық шкала бойынша оған 4,5-тен артық баға бере қоймас еді.

Қабылдау уақыты келгенде, мен орындыққа шалқалап, әдеттегідей аузымды ашып, «А-а-а» деген қалыпқа ендім. Ол темір ілмегі мен айнасын алып, сол жақтағы сыздап тұрған үшінші азу тісімді тексеруге кіріскенде: «Ал, Лейл (Leil), жаңа кітабыңның аты қалай еді?» — деп сұрады.

«А-а, зерттеулер мен жеке сұхбаттардан деші. Әй, сен менен де сұхбат алуың керек, — деді ол. — Менің де жеке өмірім өте белсенді». Соны айтқанда, көкейімде шешімі табылмаған екі жұмбақ ұялады. Біріншісі — тіс дәрігерлері аузы керілген науқастардың түсініксіз міңгірін қалайша тілге оңай аударып алатыны; екіншісі — адам кейпіндегі ақшаңқан шалқанға ұқсайтын Даниэль дәрігердің әйелдер арасында мұншалықты танымал болуының сыры неде? Ол егер менімен бірге кешкі ас ішсе, өз құпияларын бөлісетінін айтты.

«Шу-у-р, айт ху-у фор». Ол менің «Әрине, қуана-қуана» дегенімді дұрыс түсінді. Әкімші қыз айтқандай, Дэннің (Dan) әйелдердің жүрегін жаулағыш сиқыршы ретіндегі беделі кең тарағандықтан, бұл бас тарта алмайтын ұсыныс еді.

Сұхбаттасатын кеш жақындағанда, мен оған қойғым келген барлық сұрақтарды тізіп жаздым: «Әйелдің назарын өзіңе ең алғаш қалай аударасың?» және «Алғашқы қадамың қандай?». Одан кейін «Оны кездесуге қалай шақырасың?» деген сұрақтар жалғасып, соңы «Оны төсекке тартудың қандай да бір арнайы әдіс-тәсілдері бар ма?» деген сауалмен түйінделді.

Уағдаласқанымыздай, ол есіктің қоңырауын соғады, мен төмен түсемін де, екеуміз Манхэттендегі (Manhattan) сымбатты бойдақтар жиі жиналатын Соходағы (SoHo) сәнді әрі танымал «О’Нилс» (O'Neals) бар-ресторанына қарай жаяу аяңдаймыз (баса айтсақ, осы кітаптағы суреттер де сонда түсірілген еді). Барған кезде, бар бөлігі «Мисс Америка» ("Miss America") сұлулық байқауының сахна артындағы алаңға ұқсап тұр екен. Толып жатқан ерлер мен әйелдер кешкі асқа және кейін не болары белгісіз қызықты бір бейтаныспен жұп құруды үміт етіп, бір-біріне көз сүзіп отыр.

Ішке кіргенімізде, Даниэльдің жанары әуеде соқтығысып қалудан сақтанған ұшақ ұшқышындай мұқияттылықпен ішін шолып өтті. Бар сөресіне қарай сытылып өтіп, тамақтану залына бет алған жұп босатқан екі биік отырғышты тауып алдық.

Даниэль (Daniel) қалың топтың арасына сүңгіп жоқ болды да, бес минуттан соң қайта оралды. Оның артынан, тура кокер-спаниель күшігі енесінің соңынан қалмайтыны сияқты, Свиззл-Стик ханым (Ms. Swizzle Stick) ілесіп келеді екен. Даниэль жиналған жұртты қақ жарып, оған сыпайы түрде жол ашып берді.

«Шіркін, оның нәзік пернесін дөп басты-ау!» — деп ойладым ішімнен. Расында да солай болды. Екеуі тағы бірнеше минут әңгімелесті, телефон нөмірлерін алмасты, сосын ол хабарласуға сөз берді.

Мен доктор Дэнге (Dr. Dan) сәтті әрекеті үшін ілтипат білдірдім.

Дегенмен, үстінде киімі толық болса да, әйел өзіне ұнайтын еркекті байқаған кезде, оның дене тілі анық байқалады. Шындығында, көңілі ауған әйел Дэн (Dan) сияқты жігіт үшін жүгері алқабында тұрған 747 ұшағыдай ап-айқын көрінеді. Оның ұстанымы қарапайым әрі айқын: бекер әуре болып, беті қайту тәуекеліне неге бару керек? Одан да нақты мүмкіндікке қол созып, қалаған жемісіңді жинап ал.

Доктор Дэн екеуіміз «О’Нилс» (O’Neals) мейрамханасының бөлігіндегі үстелге жайғастық, ол жерден есіктен кіргендердің бәрі де, бардағы жұртшылық та алақандағыдай көрініп тұрды. Барға кірген әрбір адамға тамақтанып отырмағандардың дерлік бәрі жасыруға тырысқанымен, анық байқалатын сүзгілі көзқарас тастап жатты.

Бұл қылығы, әрине, әйелдердің көбіне ұнай қоймады, олар құрбыларымен әңгімесін әрі қарай жалғастыра берді.

Шындығында да, арада 15 секунд өткенде ол қайта қарады. Ковбой өзі көздеген ханымға ұнағандай бір түрлі мысқылды жымиды. Әйел де оған жауап ретінде жымиды, ал ковбой керім толқып, соған қарай аяңдап барды.

Әйелдерде бұл мүлде басқаша. Олар сізді байқаған сәттен бастап, сіз бірден «айыпталушы отырғышына» түсесіз — өйткені әйел затының миындағы жұмыс тетігі сіздікінен мүлде өзгеше (ғажап-ай, ә?). Сіз өзіңіз ешқашан қарым-қатынас құрғыңыз келмейтін әйелге де жыныстық тұрғыдан желігіп кетуіңіз мүмкін: мейлі ол қарақшының сұлу тоқалы (gun moll) болсын, кеуде өлшемі 38 (бюст өлшемі 95) әрі зияткерлік коэффициенті (IQ) де соған сай келетін сұлу болсын, немесе Минни Маус (Minnie Mouse) сияқты киінген жеңілтек әйел болсын — олардың бәрі бір түнге, жолы болса екі түнге ғана тамаша серік, бірақ отбасын құруға мүлде жарамайтын жандар.

Әйелдер, әдетте, жақындыққа мүлде басқа тұрғыдан қарайды. Бүгінгі таңдағы еркін ойлы әйел сізбен төсек ләззатына бөлену үшін міндетті түрде ғашық болуы шарт болмаса да, оның бойында сізге деген «бір түрлі сезім» болуы керек. Бұның бәрі — Табиғат-ананың (Mother Nature) жоспарының бір бөлігі.

Жануарлар әлемінде еркек дарақ көптеген ұрғашылармен шағылыса алады және бұған бола буаздық кезеңінде де, одан кейін де басы қатып отырмайды. Бірақ барлық сүтқоректілерде ұрғашысы ұрпақ әкелуге тиіс.

Белгілі бір мағынада, ол түрдің сапасын сақтауға да жауапты. Сол себепті, оған жүйкеде таңбалану (neural imprinting) — яғни отбасы мүшелеріне ұқсас адамдарға тартылу тұжырымы (concept) — сізге қарағанда әлдеқайда қатты әсер етеді. Эволюциялық теоретиктердің айтуынша, әйел өзі ешқашан қайта көргісі келмейтін ботаникпен («нердпен») бір түндік жақындықты ойлағанның өзінде, бейсаналы түрде өз гендерінің үніне құлақ асады.

Бастау үшін айтарым: не сіз оған ұнайсыз, не ұнамайсыз. Бірақ ұнамасаңыз да, бәрі құрыды деген сөз емес. Табиғат-ана сізге қандай келбет берсе де, таразы басын өзіңізге аудару үшін жасай алатын нәрселеріңіз өте көп. Менің сабағымда ер адамдар үнемі: «Егер мен... мынаны, ананы немесе мынадай нәрсені істесем, әйелдерге ұнай ма?» — деп сұрай береді. Өкінішке қарай, менің жауабым әрдайым бірдей болуға тиіс: Бұл әйелге байланысты. Бәріне бірдей ұнайтын ортақ стиль жоқ.

Әйелдермен қарым-қатынас жасау еркекті йо-йо (yo-yo) ойыншығының ішінде тыпырлаған термиттей сезіндіреді: басың айналады да жүреді. Сіз бір бикештің арманындағы еркек болсаңыз, екіншісі үшін қорқынышты түссіз. Бір ару сізді «қалталы азамат» деп ойласа, екіншісі «көк тиыны жоқ кедейсің» дейді. Бір әйелдің көңілінен шығу үшін Нобель бейбітшілік сыйлығын (Nobel Peace Prize) ұтып алу керек болса, екіншісі үшін жаман жолға түспей, түрмеге жабылмасаң болғаны.

Әрине, бәріне ортақ бірнеше жайт бар. Мысалы, ол сіздің көпшілік алдында жел шығарғаныңызды, өзіңіздің кереметтігіңіз туралы таусылмайтын ұзақ монологтарды мәжбүрлеп тыңдатқаныңызды, оны қымбат ресторанға апарып алып, әмияныңызды ұмытып кеткеніңізді білгеніңізді немесе мүшкіл жеке өміріңізді жайып салып, өзіңізді бейшара сорлы етіп көрсеткеніңізді қаламайтыны анық. Бірақ осы бірнеше жалпы ережелерді қоспағанда, бәріне бірдей шақ келетін өлшем жоқ.

Сізді ұнатып қалған әйел мейлі бүкіл әлемнің бақылаушы акциялар бумасына иелік етсін, мейлі әмиянында өрмекші торап құрып жатқан кедей болсын, ол сізге бардың ішінен, Мэйсис (Macy's) дүкеніндегі ерлер шұлығы сөресінің қасынан немесе бейсбол стадионының арғы басынан нәзік ишаралар жібереді. Ендігі кезек — өзіңізде.

Әрине, өзіңізге ұнаған әйелдерге сөз салыңыз. Бірақ бұдан былай ешқашан бетіңіздің қайтқанын қаламасаңыз, тек дұрыс ишара білдірген әйелге ғана қадам жасаңыз.

Мен, әрине, кез келген жағдайда мүмкіндігіңізді арттыра алуыңыз үшін әйелдердің басым бөлігіне не ұнайтыны туралы зерттеулерімнің нәтижелерін беремін. Бұл кеңестер жасырын жақындық ишараларының арасына орналастырылады.

Бұл жердегі негізгі ой — оның жасырын жақындық ишараларын ұғына білу. Джон Ф. Кеннедидің (John F. Kennedy) «Елім маған не береді деп сұрама, мен еліме не бере аламын деп сұра» деген сөзі ғасырлар бойы жаңғыра береді.

Ал әйелдер арасында үнемі табысты болатын ер азаматтың — «U.S.S. Еркектің» (U.S.S. Man) ұраны мынадай: «Маған кім қатты ұнайды деп сұрама, мен кімге қатты ұнап тұрмын деп сұра». Содан кейін сол ағаштан ең шырынды шабдалыны үзіп ал. Тым болмаса бір нәрседе онымен келісетініңізді білесіз: оның еркек таңдаудағы талғамы керемет!

Терезені жаппас бұрын басын ішке тартып үлгеретіндей миы бар кез келген жігіт өнімді нарыққа шығармас бұрын сәл де болса нарықтық зерттеу жүргізу керектігін біледі. Өкінішке қарай, көптеген еркектер өзін әйелдерге ұсынуға келгенде бизнестің осы ұстанымын ұмытып кетеді.

Дэн (Dan) маған адамдарға қатысты шағын нарықтық зерттеу жүргізудің маңыздылығын үйреткен досы туралы айтып берді. Олар стоматологияда алғашқы қадамдарын жасап жүргенде, оның Хардип (Hardeep) есімді бөлмелесі болған. Хардип — қалың қасты, жарқын күлкілі, келісті, ұзын бойлы, екінші буындағы үндіс жігіті еді. Олар Нью-Йорктің (New York) жоғарғы орта тап өкілдері тұратын біршама біркелкі қала маңы Лонг-Айлендтегі (Long Island) Хантингтоннан (Huntington) суға қараған әдемі пәтер жалдап тұрды. Демалыс күндері екі дос әйелдермен танысу үмітімен Хантингтонның клубтарына, барларына, би кештері мен дискотекаларына үнемі бірге баратын. Бірақ байғұс Хардиптің Хантингтон әйелдері арасындағы көрсеткіші нөлге тең еді.

Бірде, колледж спектаклінде ойнап жүргенімде, актерлік шеберлігімнің нашарлығынан шашын жулуға сәл-ақ қалған (әйтсе де ол өз шашынан өзге менің шашымды жұлғанды жөн көрер еді) драма пәнінің мұғалімі айғайлап жіберді: «Жоқ, сенің денең айтқан сөздеріңе қайшы келіп тұр. Әрбір кішкентай қозғалыс, денеңнің әрбір қалпы, — деп ақырды ол, — сенің ішкі ойларыңды ашып қояды. Бет-әлпетің жеті мың түрлі мимика жасай алады, ал олардың әрқайсысы сенің кім екеніңді және не ойлап тұрғаныңды дәл көрсетеді». Сосын ол мен ешқашан ұмытпайтын мына сөзді айтты: «Ал денең ше! Сенің қозғалыс мәнерің — бұл қозғалыстағы өмірбаяның».

Оның айтқаны қандай дәл еді! Шынайы өмір сахнасында, мыңдаған тыңдарманның алдында тұрсаң да, немесе бардан ерлер әжетханасына қарай беттеп бара жатсаң да, жасаған әрбір дене қозғалысың санадан тыс түрде бардағы әрбір әйелге өміріңнің тарихын шертіп береді. (Әрине, бұл сәл асыра айтылған болар, бірақ олар сенің қозғалыс мәнеріңнен-ақ сен туралы белгілі бір пікір қалыптастыратыны анық.)

Иттер біздің құлағымыз шалмайтын дыбыстарды еститіні, ал жарқанаттар біздің көзіміз көрмейтін қараңғыдағы пішіндерді байқайтыны сияқты, әйел заты да еркектің санасы сезбейтін қозғалыстарды лезде қағып алады. Ал ол қозғалыстар «жасыл жарық» немесе «тыйым» туралы шешімге әкелуі мүмкін. Әрбір қадамың, әрбір күлкің, қабақ шытуың, тіпті аузыңнан шыққан әрбір кекірік шешуші рөл атқаруы ықтимал. Әйел сен туралы белгілі бір сезімге бөленеді. Бұл оның «әйелдік ішкі сезімі» деп аталады. Оған не ұнайсың, не ұнамайсың. Саналы деңгейде ол мұның себебін түсінбеуі де мүмкін. Бірақ сенің іс-әрекетіңді бірнеше сәт бақылағаннан-ақ, оның алдында мүмкіндігің бар ма, жоқ па — соны дөп басып біледі.

Сен Эшлидің мойнындағы әдемі маржан алқаны байқайсың. Басыңды соған қарай бұрып, алқасын мақтайсың. Эшли де басын бұрып: «Рақмет, бұл Гавайида (Hawaii) тұратын әпкемнің сыйлығы еді», — дейді.

Сенің сөзің, әрине, тек алғашқы шепке өтудің сылтауы ғана, ал бұл алғашқы шеп — басыңды ғана соған бұру. Мұндай ерте кезеңде денеңді немесе тізеңді бұру тым тыраштану болып көрінер еді.

Меніңше, жолың болып, сен таңғалдырмақ болған қыз — Эшли сенің бұл әрекетіңді ұнатты делік. Әңгімелерің жарасып, әдемі әуендей өрілуде, сондықтан жалғастыра бер. Егер ол қандай да бір тақырыптан суып бара жатқандай көрінсе, одан тез арада арыл! Негізгі тақырыбыңның аққу әніне (қоштасу әніне) айналғанын қаламайсың ғой.

Тамаша, сен оның ағымдағы тақырыптан сәл жалыға бастағанын, бірақ Үлкен арал туралы айтқанда жандана түскенін байқадың. Сондықтан тақырыпты қайтадан Гавайиге бұрдың, әй қу! (Бұл — біз сөздік танысу бөліміне жеткенде егжей-тегжейлі талқылайтын жақсы астыртын сигналдық әдіс. Әзірше, біз негізінен шешуші дене тіліне басымдық беріп отырмыз.)

Тағы бір 15 минуттай созылған әңгімеден кейін екеуің де жымиып, күліп отырсыңдар және денелерің біртіндеп бір-біріңе қарай бұрылды. Осы уақытқа дейін бәрі тамаша. Сен нысанаға дәл тиіп, Эшлидің жатын бөлмесіне қарай тура бет алып бара жатырсың.

Бәрекелді, сен әрбір қозғалысыңды шеберлікпен орындадың. Оның қарымта жауабынан артық оған қарай ешқашан бұрылмадың. Мысалы, денеңді соған бұрғаннан кейін, тізеңді бұра бастамас бұрын, оның өз денесін бұрғанын күттің. Жарайсың.

Осы кезеңде, егер ол сені жаман жігіт емес деп есептесе, тіпті қолын созып, саған тиіп кетуі де мүмкін. Бұл — ыстық белгі, сен де оның бұл жанасуынан рахат алып жатқаныңды білдіріп, сәл болса да оған қарай жақындай түсуің керек. Мүмкін ол саған жержаңғақ беріп жатқанда қолымен жай ғана тиіп өтер. Немесе курткаңдағы қыл-шыпшықты алып тастар. Талдауға және мәселе шешуге бейім еркектік миыңмен бұны курткаңдағы қыл-шыпшыққа қатысты деп ойлаушы болма. Бұл сені сірестіріп тастайды, ал жақындық белгілерінің сарапшысы болып табылатын ол бұны шегіну деп түсінеді. Егер ол саған қалай тиіссе де, бұл — от, сен бұдан қаншалықты ләззат алғаныңды көрсетуің керек.

Енді екеуара арақашықтықты жақындату үшін сен де, одан бетер елігіп, сізге көз сүзген Эшли де бір-бірлеріңе қарай сәл еңкейіп отырсыңдар. Бәрі де тамаша өтуде. Бірақ абайла. Сәтсіздікке ұшырайтын жерің дәл осы.

Сәл жақынырақ еңкейген кезде, Эшлидің де дәл солай істеуін күтуді ұмытып кеттің. Сондықтан сен одан да сәл жақындай түстің. Эшли кішкентай миллиметрге кейін шегінді. Оның бұл кіп-кішкентай шегінісін байқамаған сен, сол орныңда тұрып қалдың. (Сен осы сәтте сәл шегініп, оның жақындағанын күтуің керек еді.) Эшли ханымдар бөлмесіне бару үшін кешірім сұрайды. Сен оның мұндай құпия суықтығын сезініп, неден қателескеніңді біле алмай басыңды қатырасың.

Бірақ, бақытқа орай, Эшли оралады және бұрынғысынша ашық-жарқын болып көргің келеді, екеуің де қайтадан бетпе-бет отырып, қызу әңгімеге кірісесіңдер. Бір сәтте Эшли күртеңнің үстіндегі ұзын қоңыр шашты байқап, оны алып тастау үшін қолын созады. Әзілдеп: «Ой, сен шашы қоңыр аруларды (brunettes) ұнатасың ба?» — деп сұрайды.

«Әттеген-ай», — дейсің ішіңнен. — «Өткен аптада Дианамен (Diana) болған үлкен кездесуден кейін осы куртканы тазалауға беруім керек еді». Дегенмен, өзіңді қолға алып, тамаша жауап табасың. Жарқын күлкімен: «Енді емес!» — дейсің. Бірақ тым кеш. Сенің сәттік ыңғайсыздануың мен ренішің денеңді сәл кейін шегіндірген еді.

Эшли сенің бұл кейін шегінуіңді қашу деп қате түсінеді, бұл оның намысына тиеді де, ол да кейін шегінеді. Қап, сен ыңғайсыз тыныштықтың орнауына жол бердің. Тыныштықты толтыру керек екені есіңде ме?

Бірақ, өкінішке орай, сен олай етпейсің.

Өкінішке қарай, шынайы өмірде біз уақытты бірнеше сағатқа кейін шегеріп, бір нәрсені дұрыс жолмен қайта жасай алмаймыз. Бірақ кітапта бұлай істей аламыз! Таспаны кейін айналдырайық. Сіз қайтадан бардасыз. Мына жерден жалғастырамыз. . .

«Қазір сіз бен қатты желіккен, қылымсыған Эшли (Ashley) араларыңыздағы қашықтықты қысқарту үшін бір-бірлеріңізге сәл еңкейіп тұрсыздар. Бәрі тамаша өтіп жатыр. . .» Сіз онымен әңгімелесіп тұрғанда арақашықтықты сақтайсыз және оның айтқан әрбір сөзіне ілтипат білдіресіз.

Бұл жаттығуды асқан ептілікпен (savoir-faire) орындаған кезде, оның сізге қарай еріп бара жатқанын көресіз. Магнит сияқты, сіз оны өзіңізге тартып аласыз. Танауларыңыздың арасындағы қашықтықты өлшеп тұрған жиылмалы рулетка бардай және ол баяу қысқарып бара жатқандай. Бұған тағы бір мысалды «еңкею» жақындық белгісін талқылауымыздан көре аласыз.

Енді сіздің бүкіл денеңіз оған бағытталған, ал оныкі — сізге. Бардағы басқа адамдарды оқшаулап, «мазаламауды сұраймын» деген тақта іліп қойғандайсыз. Әңгімелесіп тұрып, бір-бірлеріңіздің көздеріңізге терең қарайсыздар. Сіздің де, оның да көздері бір-біріңіздің иықтарыңыз бен қолдарыңызға қарай сырғи бастайды.

Мен сізге бұл науқанның екінші бөлігін, яғни оны көзіңізбен баурап алуды талқылауға сөз берген едім. Ол міне. Еркек шын мәнінде ғашық бола бастағанда, оны жағымды сезімдер әлдилейді. Содан соң оның жанары сүйіктісінің жүзіне, шашына, көзіне сүйіспеншілікпен сырғи бастайды. Оның көзі оның мұрнынан сәл шаңғымен секіргендей болып, ернінің айналасында айналады. Оған осылай сүйіспеншілікпен қараған кезде, қарашығыңыз үлкейеді. Осылайша сізде сол сексуалды «бөлмелік көзқарас» (bedroom eyes) пайда болады. Бұл тәсіл қарашықтың көлемін кішірейтетін жарық бөлмеге қарағанда, қараңғыланған бөлмелерде жақсырақ жұмыс істейтінін ескеріңіз.

Кешкіге, түнге немесе бүкіл өмірге «жұп» болудың соңғы қадамы — оның қозғалыс ырғағымен бірдей қозғала бастау. Ол бокалын бетіне апарып көтергенде, сіз де өз бокалыңызды көтеріңіз. Ол шынтағын барға сүйеп еңкейгенде, сіз де солай істеңіз. Егер ол тұрып, аяғын басқышқа қойса, сіз де солай істеңіз. Бұл саналы түрде жасалғанда, ескі НЛБ (NLP / neuro-linguistic programming — нейро-лингвистикалық бағдарламалау) айласы болып табылады. Тек бұл шынымен бірдей ойлайтын және сезінетін адамдарда ішкі сезіммен орын алады.

Біз «Еліктеуші» жақындық белгісін иллюстрациялайтын фотосуреттен үйлесімділіктің жұмыс істеп тұрғанын көрдік. Эшли Мэтттің (Matt) қозғалыстарын санасыз түрде көшірді немесе оның сезімін ояту үшін не істеп жатқанын дәл білді.

Бірінші көріністегі сіз бен Эшлиге қайта оралайық. Өкінішке қарай, ол бұл кезеңге жетпей тұрып сізден бас тартты, нәтижесінде сіз өзіңізді сәтсіз, мінезі сай келмейтін ақымақ сезіндіңіз. Қате! Сіз жай ғана Табиғат Анаға бағынбадыңыз, ал ол жұптың бір бөлігі болу үшін табиғат заңдарына бағынуыңыз және оның жақындық белгілеріне тиісінше жауап беруіңіз керек екенін бұйырады.

Күмәнмен қарайсыз ба? Мен де солай болғанмын. Бұдан бұрын, мен жолда жүріп, мейрамханаларда жалғыз тамақтанатындықтан, ұятсыз адам бақылаушысына айналдым. Мен әрқашан бар жақсы көрінетін үстелді таңдаймын және жұптардың жай ғана танысуынан бастап, қол ұстасып есіктен шығып кеткенге дейінгі сансыз кездесулерін бақыладым. Жарамды, сыртқы сырттырманы жапқандай барлық қадамдар ретімен орындалды. Барсаңызшы, киімсіз жағажайларда киетін өте күңгірт көзілдірікті киіп алыңыз. Келесі жолы бойдақтар ортасында болғаныңызда соларды киіңіз. Көресіз. Доктор Перпердің рецепті дұрыс.

«Сөз» емес, «сөздер» дегенімді аңғардыңыз деп үміттенемін. Әр әйел әртүрлі. Бетіне тура қараңыз, былғары микро-юбкадағы сары-қызыл шашты қыз бен Versace (Versace) шалбарлы костюміндегі француз бұрылысы бар дебютант қыз (debutante) тек керемет бастапқы сөзі бар болғаны үшін бір еркекке жүгіре салайын деп тұрған жоқ. Ал сіз бұған керісінше айтатын кез келген кітап пен таспаға ақшаңызды босқа құртып жатырсыз. Оның үстіне, не айтқаныңыз маңызды емес, оны қалай айтқаныңыз маңызды. «Танысуға қандай жақсы сөз бар?» деген сұрақ әрқашан қойылатындықтан — бұл тіпті мен жоя алмайтын зиянды шөп сияқты — мен жылдар бойы құрбыларымнан олар естіген ең жақсы және ең жаман сөздер туралы сұрауды хоббиіме айналдырдым.

Алғашқы тәжірибе би кешінде өтті. Ер адамдарға бар болғаны әйелді биге шақыру тапсырылды. Ал зерттеуден хабардар әйелдерге: «Мен соншалықты жақсы билей алмаймын», — деп жауап беру жүктелді.

Бұл сөзді естіген бойда, жеңімпаздар, яғни сүйкімді жігіттер, еш мүдірмей күліп жіберіп: «Мен де оңған биші емеспін. Одан да осы әуенде отыра тұрайық па?» деген сияқты түрлі жауап қайырып, онымен әңгіме дүкен құра бастады. Жеңімпаздар бұл жауапты өздерін менсінбеу деп емес, жай ғана айғақты баяндау деп қабылдады.

Ал сәтсіздікке ұшыраушылар «Ой», «Э-э», «Мм, жарайды» деген сияқты сөздерді айтып, бірден бас тартты. Қысқасы, олар әйелдің бұл жауабын кері қайтару, басын ашып бас тарту деп түсінді.

Екінші тәжірибеде (experiment) зерттеушілер қыздар мен жеңімпаздар арасындағы, сондай-ақ сондай қыздар мен сәтсіздікке ұшыраушылар арасындағы әңгімелерді таспаға жазып алды. Бұл жолы әйелдер мұның зерттеу екенін білген жоқ. Жігіттерге әйелмен біраз шүйіркелесіп, соңында оны кездесуге шақыру тапсырылды.

Кездесуге шақырғанда ылғи да дерлік кері қайтарылатын сәтсіздікке ұшыраушылар мен көп жағдайда «иә» деген жауап алатын жеңімпаздар арасындағы үлкен айырмашылық — баяндау ырғағын сақтап, әңгіме ағынын үзбеуінде еді.

Сүйкімді жігіттер сұрақ қойып әңгімелесті, ал әйел ол сұрақтарға жауап берген бойда, олар өз көзқарастарын немесе тәжірибелерін бөлісіп, іркілісті тез арада жойып отырды. Олар әңгімені жалғастыру үшін әйелдерге көбірек сұрақ қойды. Негізгі түйін бе? Олар әңгімеде пайда болатын кідірістерге жол бермеді. Олар ырғақ пен сезімдік (emotional) қуатты ұстап тұрды.

Байғұс сәтсіздікке ұшыраушылардың айтатындары да кем түспейтін еді. Тек оларда уақытты сезіну ішкі сезімі (intuition) болмады. Әңгімеде ынғайсыз іркілістер өте көп болды. Олар жауап бермес бұрын тым ұзақ кідірді немесе мүдіріп, күмілжіді. Әңгімелесудің «музыкалылығы» бұзылып, бұл әйелдерге ынғайсыздық тудырды.

Сонымен қатар, зерттеушілер әйелдер қойған сұрақтарға ер адамдардың қайтарған жауаптарының ұзақтығын да есептеп отырды. Жеңімпаздар әлдеқайда ұзақ әрі мазмұнды жауап берді. Ал сәтсіздікке ұшыраушылар көбіне жай ғана «иә» немесе «жоқ» деп күбірледі. Осындай бір-екі сөзден соң әңгіме өрбімей тоқтап қалды. Ал қыздар болса керісінше кетіп қалды. Сәтсіздікке ұшыраушылар: «Жақсы, әңгімеңізге рақмет. Сәттілік! Көріскенше», — деген сияқты сөздерді жиі естіді. Ал жеңімпаздар: «Сізбен қайта кездесуді асыға күтемін», — деген жылы сөздер алды.

Әйелдер — шиыршықталған ескі сегіз жолды магнитофон таспасы сияқты. Олар бір уақытта сегіз жолдың бәрін қатар іске қоса алады. Сіз жаңадан танысқан арумен сөйлесіп жатырсыз, ал ол сізге әлгі сегіз жолды қолдануда. Бірінші жол — ол сіздің сырт келбетіңізді бағалайды. Екінші жол — сіздің қозғалысыңызды бағалайды. Үшінші жол — киіну мәнеріңізді бағалайды. Төртінші жол — дауыс ырғағыңызды бағалайды. Бесінші жол — мінез-құлқыңызды бағалайды. Алтыншы жол — ықтимал жұмысыңызды бағалайды. Жетінші жол — өзінің сізге қаншалықты ұнайтынын бағалайды. Және соңында, тек сегізінші жол ғана не айтып жатқаныңызға құлақ түреді. Олай болса, ештеңені қалт жібермес үшін, онымен алғашқы әңгімеңізге және оның бойыңыздағы нені ашатынына тоқталайық.

Сіз баспанасыздар, мемлекеттік мектептерді қолдауға арналған салықтар немесе ең төменгі жалақы туралы жай ғана бейуаз әңгіме дүкен құрып жатырмын деп ойлауыңыз мүмкін. Қауіпсіз көрінеді, солай ма? Әсте олай емес! Ол сіздің бойыңызда қаншалықты жанашырлық (empathy) бар екенін білу үшін тыңдап отыр.

Айталық, ол сізден отбасыңыз туралы сұрады. Сіз оны өзі ешқашан көрмеген анаңыз бен қарындасыңыз қызықтырады деп ойлайсыз ба? Жоқ, ол сіздің анасының етегіне жармасқан ынжықсыз ба, әлде бір күні өзіне де тасбауырлық танытатын қатыгез адамсыз ба, жоқ әлде осы екеуінің ортасындағы тұлғасыз ба — соны ұғу үшін тыңдайды. Есіңізде болсын, кез келген сұрақтың астарында жасырын астар жатады. Сақ болыңыз!

Оның үстіне, үйде екі кішкентай баласы бар ажырасқан әйелмен сөйлесіп отырсыз делік. Ол тура немесе жанама түрде сіздің балаларға қатысты көзқарасыңызды сұрайтыны анық. «Балаларды жақсы көресіз бе?» және «Бес жылдан кейін өзіңізді қайдан көресіз?» сияқты анық сұрақтарға дайын болыңыз. Сіздің жауабыңыз оның жүрегіне, жанына және тәніне жол табатын кілт болуы мүмкін — немесе маңдайыңызға соғылған сордың таңбасы болуы ықтимал.

Ол жанарын бақырайтып, әрбір әрекетіңізді аңдып отыр — әсіресе даяшы тағы бір сусын ішесіз бе деп сұрағанда оған қалай жауап бергеніңізге немесе байқамай соғылып кетіп, сусыныңызды төгіп алған мас адамға қалай қарағаныңызға назар аударады. «Жанашырлық» туралы ойлаңыз, бауырым, «жанашырлық» туралы. Ол алғашқы «сәлемнен-ақ» сіздің ұстанымдарыңыз бен құндылықтарыңызды ақтаруға кірісетінін ұмытпаңыз.

Маған әңгіме бастау, яғни «сеңді бұзу» туралы сұрақ қоятын жігіттерге мен әрдайым сеңді шынайы мұз сияқты бұзуды ұсынамын — сөзбен емес, жылылықпен. Бірақ еркектің парасатты (rational) миы не айту керек екенін білгісі келіп тұрады. Олай болса, кеттік.

Ең алдымен түсінетін нәрсе — әйелдер сіз сияқты деректерге құлақ аспайды. Олар сіз туралы не біле алатынын ұғу үшін сөз астарын тыңдайды. Олар сізден «жігіт» немесе «күйеу» болуға жарайтын тұлғаны іздейді, бұл бізді «Әйел заты не қалайды?» деген ежелгі мәселеге (problem) әкеледі.

Сонымен, мұның бәрін оның қасына барып: «Сәлем, мен баймын, күштімін, атым — Гарольд (Harold), менің таңғалатын достарымның бәрі маған тек жақсылық тілейді; осы жерге келіп, сіздің мәселелеріңізді тыңдайын дегем», — демей-ақ қалай білдіруге болады?

Сізді жақсы көрсететін нәрсе — оған айтқан сөзіңіз емес; оған айтпаған, бірақ сөз арасынан оның өзі түсініп алған нәрселері.

Қыздар сіздің не айтқаныңызға емес, не айтпағаныңызға көбірек құлақ түреді. Ешқашан мақтанбаңыз, бірақ өзіңіздің кереметтігіңізді білдіретін нәзік тұспалдау өнерін үйреніңіз.

Сәл нәзігірек, сәл абайлап әрекет етіңіз. Сонымен. . .

Ең маңызды нәрсе — мынадай сөзсіз қойылатын сұраққа қалай жауап беретініңіз: «Ал сіз немен айналысасыз?» Жоғарыда айтқанымдай, табыс табудағы теңдікке қол жеткізгенімізбен, көптеген әйелдердің генінде ер адам көбірек табуы, ақылдырақ болуы немесе жай ғана «жақсырақ» болуы керек деген түсінік әлі де сақталған (мұның не білдіретіні маңызды емес). Феминизм өркендеген кезеңде де аналар қыздарына Золушка (Cinderella) сияқты ертегілерді оқып берді. (Золушка сұлу ханзадаға тұрмысқа шықты.) Немесе қыздарын Тюймешік (Thumbelina) сияқты толықметражды мультфильмдерді көруге апарды. (Тюймешік сұлу ханзадаға тұрмысқа шықты.) Және мұның аяқталатын түрі көрінбейді. Бүгінгі кішкентай қыздар Диснейдің (Disney) «Сұлу мен құбыжық» (Beauty and the Beast) мультфильмін көріп өсуде. Жарайды, құбыжық соншалықты сұлу емес, бірақ ол бәрібір бай ханзада.

Бүгінгі таңда ең табысты әрі бай әйелдердің өзінің ішінде тығылып жатқан кішкентай қыз әлі де «бір күні ханзадам келеді» деген арманын сақтап қалғанына сенімді бола аласыз. Жылдар өте келе ол «ханзада» ұғымының анықтамасын кеңейткен болар. Оның бай болуы міндетті емес. Ол еңбекқор дәрігер-ханзада, ұстанымды саясаткер-ханзада, сезімтал аш суретші-ханзада, шебер ағаш шебері-ханзада болуы мүмкін. Қалай болғанда да, оның ханзада туралы елесі қандай болса, сіздің «Немен айналысасыз?» деген сұраққа берген жауабыңыз соған қаншалықты жақын болса, онымен сәтті болу мүмкіндігіңіз де соғұрлым жоғары болады.

Әрине, сіз оның арманы қандай екеніне немесе өміріңіз ол арманға қаншалықты жақын екеніне ықпал ете алмайсыз. Бірақ мына нәрсе анық: оның ханзадасы мақтаныш тұтарлық, өзіне сенімді және өз өмірін жақсы көреді. Ол сізден немен айналысатыныңызды сұрағанда, жауабыңыз қандай болса да, құлшыныспен жауап беріңіз. Жұмысыңыз туралы тым ұзақ айтпаңыз, бірақ өз ісіңізге адал екеніңізді және өз өміріңізді жақсы көретініңізді анық білдіріңіз. (Содан кейін оның өмірі мен жұмысы туралы сұрауды ұмытпаңыз!)

Көптеген батыр жігіттер «Маған тұрмысқа шығасың ба?» немесе «Менімен кездесуге шығасың ба?» деген сұрақты қоярда қатты сасқалақтап, зәресі ұшады. Неліктен? Бұл — сатушылардың ескі дерті, сәтсіздікке ұшыраудан, кері қайтарылудан қорқу. Сондықтан да көптеген ер адамдар ешқашан сұрамайды. Тәуекел етпеген тәтті жемейді.

Басқа еркектер өз сүйкімділігіне және бойжеткеннің келісіміне тым сенімді болып, оны өзінің сиқырлы ортасында бір кеш өткізуге асығыс шақырады — содан соң оның суық бас тартып, бетін қайтарғанынан есеңгіреп қалады.

Көп жыл бұрын мен бір кеште болып, еркектік тартымдылықтың керемет үлгісін көріп қалдым. Ол жас Джек Николсонның (Jack Nicholson) сәтті шыққан күніне қатты ұқсайтын еді. Мен оған жымидым, ол да маған қарап жымиды. Содан кейін онымен міндетті түрде танысамын деп өз-өзіме сөз бердім. Әртүрлі амалдар ойластыра бастадым. Бәлкім, кеш иесінен бізді таныстыруды өтінермін? Немесе «Біз бұрын кездескен жоқпыз ба?» деген сияқты таптаурын сөз айтармын? Тіпті оның отырғанын күтіп, байқаусызда сүрініп кетіп, тізесіне құлай салудай шарасыз қадамға баруды да ойластырдым.

Мен өз нұсқаларымды (нұсқа) саралап отырғанымда, ол тура қасыма келіп, ертеңгі кеште онымен бірге кешкі ас ішуге шақырды.

Мойындау керек, сұрағына берген таңданысты жауабым не болды? «Жоқ, рақмет». Мен мұны шын жүректен айттым. Бұл тым асығыс әрі ерте еді. Ол мен туралы ештеңе білмейтін. Ол менің сұрапыл болмысымды, ғажайып бірегейлігімді, ерекше зеректігімді, жарқыраған көркімді және сирек кездесетін кішіпейілділігімді қайдан білсін?

Ең жаманы, мен де ол туралы ештеңе білмейтінмін. Сырт келбеті Джек Николсонға ұқсағанымен, мінезі Потрошитель Джектей (Jack the Ripper) немесе «Жарқыл» («The Shining») фильміндегі Джек Николсон сияқты сұмдық болуы мүмкін еді ғой.

Жылжымайтын мүлік саласында «орналасқан жері, орналасқан жері және тағы да орналасқан жері» деген белгілі сөз бар. Ал кездесуге шақыруға келгенде бәрін «уақыт, уақыт және тағы да уақыт» шешеді. Ханымды кездесуге қашан шақырған жөн? Оған бұл шақыртуды баяғы «ескі тәсілмен», оған лайық екенін дәлелдеп барып алғандай сезіндіріңіз. Әйтпесе, сіздің серіктестігіңіз суасты қайығындағы торлы есікпен бірдей бағаланады.

Кейде менің актриса құрбыларым Бродвей (Broadway) қойылымдарына бұқаралық көрініс әртісі болып шақырылады — бұл да үлкен мәртебе. Егер режиссер оларды жай ғана «түрі келіп тұрғаны үшін» алса, олар бұл жұмысқа ешқашан қуанмайды. Сырт келбеттің сәйкестігі олардың тек рөлге сай екенін білдіреді, ал бұның актерлік шеберлікке еш қатысы жоқ. Ешбір әйел, ол қаншалықты сұлу немесе сұлу емес болса да, өзін тек сырт келбеті үшін кездесуге шақырылғандай сезінгісі келмейді.

Жігіттер, мен сіздерге шын жүректен жаным ашиды. Алғашқы кездесуде әйел заты ештеңені мүлт жібермейді. Тіпті ештеңені. Ешбір талдаушы (аналитик) пациенттің психикасын әйелдің сізді талдауындай талдамайды: айтқан әрбір сөзіңізді, жасаған әрбір әрекетіңізді және өзіңіздің не ойлап отырғаныңызды анықтайды. Ол әрбір сөзіңізді, әрбір қозғалысыңызды қағып алады. Ол сіздің сырт келбетіңізді, көңіл-күйіңізді мұқият зерттеп, өмір тарихыңызды құрастыруға тырысады. Соны толық түсінген кезде, ол сіздің болашағыңыз туралы қиялдай бастайды. Ол сіздің болашағыңыздың бір бөлігі болғысы келе ме? «Ұзақ мерзімді», «қысқа мерзімді» ме, әлде «мүлдем мүмкін емес» пе?

Мейрамхана үстелінің қарсысында бейқам отырып, әрнәрсені жайбарақат сөйлесіп отырғанда сізге түсетін аңдау мен зерттеу, тіпті апатқа ұшыраған коммерциялық ұшаққа да түспеген еді. Сергек болыңыз, өйткені бұл сәтте сіз оның жатын бөлмесінде басты рөлді ойнау үшін кастингтен өтіп жатырсыз. Бұрын әйел біреумен төсекке жату үшін «ғашық болуы» керек еді. Ал қазір жай ғана ішкі сезімге (интуиция) «дұрыс сияқты» көрінуі жеткілікті.

Сіз онымен алғашқы кездесуде қайда барғыңыз келеді (футбол матчына), оның қайда барғысы келеді (сәнді мейрамханадағы кешкі ас) және барынша жоғары тартымдылыққа қол жеткізу үшін қайда баруыңыз керек (ақпарат әлі де нақтыланып жатыр) — бұл үш түрлі жер. Әрине, сізге спорттық шара ұнайды, өйткені егер ол қыз зеріктіріп жіберсе, тым болмаса ойыннан ләззат аласың. Оған мейрамхана ұнайды, өйткені дәмді тағамнан бөлек, әңгіме барысында ол сізді өзінің болашағының бір бөлігі бола алатын адам ретінде бағалауға мүмкіндік алады. Бұл кітапты оқып отырғаныңыз дәлелдеп тұрғандай, егер сіздің мақсатыңыз қызды төсекке жатқызу, ал мүмкін бір күні оған үйлену болса, бұл ең жақсы таңдау емес.

Еркектердің көбі әдептілік ережелерін үстірт түсінеді. Мұндай мінез сіздерге тән. Мен сіздің қазір мынадай сөздерді күңкілдеп айтып жатқаныңызды естіп тұрмын: «Мәссаған, мен "Әйел адамнан "жоқ" деген сөзді ешқашан естігіңіз келмей ме?" деген жарнамаға жауап беріп едім, ал сіз маған шыныдан шай ішкенде шынашағымды созу керектігін айтасыз ба?»

«Қандай сүйкімді», — деп ойлайды ол. Үстелге жақындағанда, өзіңіз отырмас бұрын оның орындығын артқа тартыңыз. Енді, сіздің жоғары мәдениетті жігіт екеніңізді білген соң, ол сіздің шалбарыңыздың астында қандай ішкі киім киіп жүргеніңіз сияқты ашық қиялдарға беріле бастайды.

Алғашқы кездесуде не істесеңіз де, соңында бәрібір бірге тамақтануға келесіздер. Нанымен бөлісетін бұл алғашқы салтанатты кешке оны қайда апарған жөн?

Әттең, біз, әйелдер, қандай әсершіл жаратылыспыз! Бізді ойша шешіндіргенде неге ренжитінімізді өзім де түсінбеймін. Белгілі бір мағынада, сіз бізге барлық әшекейсіз, шынайы күйімізде қарайсыз. Әйелдерге ер адамның киімі сіздердің біздің киімімізге қарағанда әлдеқайда қатты әсер етеді, сондай-ақ бізге сіз апаратын жердің атмосферасы да қатты әсер етеді (немесе көңілімізді қалдырады).

Мектепте жүргенімде мен де асқынған ұяңдықтан зардап шектім, тіпті ер адаммен сөйлесу керек болса, қалтырап кететінмін. Колледжде де адамдармен араласуға мәжбүрлейтін іс-шараларға өзімді зорлап қатыстырып, әрең дегенде оқып шықтым. Басымдағы мәселені түсінген соң, көпшілікке ұнайтын студенттердің қалай жүретінін, қалай сөйлейтінін және сұрақтарға қалай жауап беретінін зерттей бастадым. Олардың мінез-құлық сипаттарының тізімін жасап, "адамдармен қарым-қатынас дағдылары" (people skills) және "харизма" (charisma) деп аталатын ұғымдар туралы оқи бастадым. Оқытушыларымның ішіндегі ең сүйкімділерінің, сондай-ақ Барбара Уолтерс (Barbara Walters) сияқты тұлғалардың және оған сұхбат берген адамдардың тәсілдерін зерделедім. Мейлі Оскар (Oscar) сыйлығын алып жатқан киножұлдыз болсын, әлде шіркеу мүшелерімен сөйлесіп тұрған діни қызметкер болсын — өзім тыңдауға мүмкіндік алған әрбір шешенге талдау жасадым. Олардың бойындағы адамдармен оңай тіл табыса алу қабілетіне қызыға қарадым. Өзімнің дене тіліме, тыңдау дағдыларыма және дауысыма мән бере бастадым. Осылардың бәрімен жұмыс істеп, біртіндеп адамдардың маған жылырай жауап бере бастағанын байқадым. Осының бәрін өзіме талдау жасай келе, таңғаларлық қайшылықты ұқтым: өзім туралы неғұрлым аз ойлап, өзгелерге шынайы көңіл бөлген сайын, олар маған соғұрлым үйіріле түсті.

Мұнда үш әйел аяқтарының тартымдылығын толықтай пайдаланып тұр. Оң жақта тұрған керім Джейдтің (Jade) аяқтары. Ол қара тоқылма шұлық киген аяқтарын баурап аларлық бұрышпен бір-біріне айқастырып ширатқан. Ортадағы сезімтал Эшли (Ashley) тағы да санын сәл де болса көрсетіп тұр. (Оның оң аяғымен сізге тағы қандай белгі беріп тұрғанын көріп тұрсыз ба?) Ал сергек те ажарлы Сэнди (Sandy) «Әй, менікіне де қараңдар!» дегендей, сол аяғын алға-артқа ырғап тұр.

Азаматтық киімдер туралы зерттеулерді қарастырмас бұрын, мен өзімді ақтау күнәсін жасадым. Әйел ретінде мен дизайнерлік киімдерді жақсы көремін және кездесудегі жігітімді естен тандыру үшін сәнді киімдер сатып алудан шаршамайтын едім. Қандай босқа кеткен ақша! Дәлелдер айқын еді. Ер адам бәрібір әйелді ойша шешіндіретін болса, бренд белгісі бар киімге тырбанып тапқан ақшаны неге жұмсау керек? Бірақ керісінше жағдайда бұл ереже жүрмейді.

Менің Кристиана (Christiana) есімді актриса құрбым жоғары қоғамға ұмтылатынын ашық әрі ұялмай мойындайтын еді. Бірде ол екеумізді алты еркек пен алты әйел қатысатын сәнді кешкі асқа шақыртты.

Содан кейін мен Фил (Phil) есімді досыма сәл қысым жасадым. Фил астыртын жақындық белгілерін жақсы түсінетін, сондықтан әйелдер арасында белгілі бір деңгейге дейін табысты еді. Ол неліктен кейде, әсіресе жоғары мәртебелі әйелдердің оны кері қайтаратынын түсінбейтін. Ол мұның киіну стиліне байланысты екенін байқамайтын.

Джулия келесі кеште келіп, Филдің гардеробына толық «гардеробты талдау» жасады. Күні бойы мынадай сөздер толассыз айтылды: — Мұны қалдыр. — Мұны қоқысқа таста. — Мұны қалдыр. — О, құдай-ай, мұны ешқашан киме! — Оу, бұл тамаша. — Ал бұл дәл сенің стилің. — Мұны киіп өліп кетсең де көшеге шықпа. — Бұл мынаған келеді. — Бұл мынаумен керемет үйлеседі. — Ал мынаған сәл мына шалбарды қоссаң, керемет болады.

Бәрі аяқталып, Джулия кеткенде, Фил киімдер үйілген диванға сұлай құлады. Мен оның қанша ақша үнемдегенін есептеп бердім. Оған: «Джулияға төлеген екі таңбалы гонорарыңның арқасында енді қайта киім сатып алудың қажеті болмайтын шығар — тек барын күтіп ұста» дедім.

Ерте ме, кеш пе, сүйкімді бикеш сіздің жақындықты білдіретін ең үлкен нышандарыңыздың бірін көргісі келеді. (Жоқ, ол емес.) Ол — сіздің үйіңіз. Ол үшін бұл жай ғана қонаққа келу емес, барлау миссиясы. Оның қыран көзінен ештеңе таса қалмайды. Егер ол бір ғана жағымсыз деталь тапса, бүкіл қарым-қатынастың талқаны шығуы мүмкін.

Сіздің жұмыс орныңыздағы бұйымдар да тура осындай мұқият тексеруден өтеді. Меселен, үстеліңіздің айналасында қандай суреттер тұр?

Жаратушы иеміз оған сырт келбетті кемірек берді деп есептейтіндер, еш қорықпаңыздар. Бұл сіздің әйелдер арасында да құралақан қаласыз дегенді білдірмейді. Мен өзім білетін ең бойы аласа, бірақ әйелдер арасында ең табысты жігіттердің бірі туралы айтып берейін. Менің досым Джеффтің (Jeff) бөксесі үлкен, бірақ абырой болғанда оған сай ақылы да бар. Екі жыл бұрын екеуміз түскі ас ішіп отырғанымызда, ол өзіне және өзге де 20-ға жуық жігітке Онкология қоғамының (Cancer Society) «Бойдақтар ашық саудасына» (Bid for Bachelors) қатысуға ұсыныс түскенін айтты. Оның айтуынша, басқа қатысушылар өте мықты қарсыластар болған — бірнеше футболшы, жергілікті жұлдыздар мен нағыз келісті сымбаттылар.

Әйелдердің көбі өздері түсіне алмайтын ер адамдарға сүйсінеді. Бұл — «бұзақы жігіттердің» тартымдылығының бір бөлігі. Бірақ мына тәсіл арқылы сіз жақсы жігіт бола тұра, жұмбақ жанның бейнесін сақтай аласыз. Енді өзіңіз білетіндей, сіз бүкіл әлемнің бақылаушы акциялар пакетіне иелік ететін ірі бастықсыз ба, әлде «Мейсис» (Macy's) дүкенінің хат-хабар таситын бөлмесінде жұмыс істейсіз бе, маңызды емес — әйелдер үстіңіздегі сәнді киімді жақсы көреді. Келесі жолы «K-Март» (K-Mart) дүкенінен «бесеуін алсаң, біреуі тегін» деген көйлектерді алғанша, ақша жинап Сен-Лоран (St. Laurent), Месон (Mason), Дольче мен Габбана (Dolce e Gabbana) немесе Версачиден (Versace) бір дизайнерлік киім сатып алыңыз. Сүйікті командаңыздың ойындарына маусымдық билетке қаржы салып, киімге ақша қимай жүрсіз бе? Онда «Құтқару армиясы» (Salvation Army) дүкеніне барыңыз да, көзіңізді жұмып, қолыңызды көйлектер тұрған сөренің бойымен жүгіртіңіз. Қолыңызға тиген тышқанның жүніндей жұмсақ бірінші көйлекті ұстасаңыз — жолыңыз болғаны.

Техаста (Texas) Дейл (Dale) есімді жақсы досым бар, ол: «Бұл өмірде қалағаныңа жету үшін кітаптан оқып білуің де, өмірлік қулығың да болуы керек», — дейді.

«Ай-ай, тағы да оқуға оралдық па», — деп ойлағаныңызды сезіп тұрмын. Жарайды, сәл ғана уақытқа. Соңғы рет көз жүгіртіп өту маңызды. Менің сізге қатты ұсынатыным: әрбір белгіні көз алдыңызға елестетіңіз. Бөлмеге кіріп бара жатқаныңызды және әйелдердің шашымен ойнап, әшекейлерін тартып немесе сізді өзіне баурап алу үшін сәнденіп, сізге көз тастап тұрғанын елестетіңіз.

Қыздардың қулық-сұмдығы әлі бесікте жатқан шағынан, айталық, әкесі «ку-ку» ойынын (peekaboo) ойнаған сайын кеңінен жымиятын кезден басталатынын білдік (#2). Бірнеше жылдан соң ол әкесінің тізесінде отырып, кірпіктерін қағып, әдеміленіп отырады (#20) да: «Ой, әкетай, Макдоналдсқа (McDonald's) барып, кейін балмұздақ жесек қандай жақсы болар еді», — дейді. Мырзалар, аралараңызда әке атанғандар болса, менің шындықты айтып отырғанымды түсінеді: қызының мөлдіреген пәк көздеріне қарап, «жоқ» деуге ешбір әкенің батылы бармайды, өйткені «бас тарту оның кішкентай жүрегін жаралайды». Осылайша, ол тіпті тым кішкентай кезінен-ақ дене тілі (body language) арқылы еркектерді меңгеруді үйренеді.

Жасөспірім шағына жеткенде, ол мектеп асханасында жігіттерге көзінің қиығымен қараса (#4), олардың өзімен танысуға келетінін байқайды. Ол өзі сәл жақын тұрса (#8) немесе жанар байланысын сақтай отырып, өз денесін сипаласа (#18), кейбір жігіттердің қара терге түсетінін көреді. Жігіттер оның далап жаққанын (#16), саусақтарымен шашын тарағанын (#17), алқасын саусағына нәзік орағанын (#5) немесе шашын көтеріп мойнағын көрсеткенін (#13) тым тартымды деп санайды. Ол рахаттана иығын қомдаған кезде (#19) еркектердің елітіп кететінін анық түсінеді. Кейде сүйкімді әрі ерке қылық көрсету немесе құрбысымен сықылықтап күлу (#24) де еркектің тынышын кетіру күшіне ие екенін байқайды (#1). Ол ұяң гейша (geisha) сияқты (#3) басында теріс қарап, кейін қайтадан көз тастағанда, еркектің мұны өте баурап алатын әрекет санайтынын ұғады. Сондай-ақ, ыңғайсыз қалып болса да, алақанын «маған кел» дегендей бұрғанда (#12), еркектердің өзіне жақындауға бейім екенін түсінеді.

Жас қыздар еркектерге жүргізетін жаңа жақындық билігінен ләззат алып, оны шебер пайдалана бастайды. Есейген соң олар өзінің ең бұраңдаған мүсінін көрсетіп поза берудің (#25) немесе туфлиін аяғынан босатып, айналдыра созғылаудың баурап алатын күшін түсінеді (#7). Олар омырауын сәл ашыңқырап көрсеткенде (#6), аяқтарын нәзік қозғалтқанда (#26) немесе әдетте жасырын тұратын қолтық тұсын көрсету үшін қолын көтергенде (#14) еркектердің есі кететінін байқайды. Еркекпен сөйлескенде оның жеке кеңістігіне белгілі бір затты немесе қолын созғанда (#9), оның қозғалыстарын байқатпай қайталағанда (#21), оған қарай еңкейгенде (#11) немесе оны «байқаусызда» ұстап алғанда (#10) еркектің қалай әсер беретінін көреді.

Ол бұл жаңа белгілерді қолданады, бірақ бұрынғы тәсілдерін де еш уақытта ұмытпайды. Ол әлі де кірпіктерін қағып, «ку-ку» ойынын ойнайды. Бірақ енді б бәс жоғары. Енді бұл Макдоналдс емес. Бұл — «Шез Экспенсив» (Chez Expensive) сәнді мейрамханасы. Бұл енді тәтті кәмпит емес; бұл — қымбат әшекейлер мен басқа да бағалы сыйлықтар.

Әйелдер өздері мүлде күтпеген бір жағымсыз шындықты да ашты. Олар кейде бар ынты-шынтысымен белгі берсе де, жігіттердің мұны мүлде түсінбейтінін байқады. Олар саусақтарымен шашын қанша тарап, еркекке қанша жымиса да, ол ештеңені байқамайтындай көрінетін.

Осындай сәтте әйелдер беріле ме? Көбі беріледі. Ал ақылды әрі өзіне сенімділері еріндерін жалау (#15), бокалдың шетін саусақпен айналдыра сипау (#23) немесе сусын араластырғыш таяқшаны сору (#22) сияқты әлдеқайда қуатты белгілерге көшеді. Ақылды қыздар!

Ал мұны байқаған еркек — тіпті ақылды. Есіңізде болсын, 31 еркектің ішінен тек біреуі ғана мұны түсінеді. Енді сіз әйелге бір қарап-ақ жағдайды түсінетін сол шағын еркектер тобының қатарындасыз.

Сонымен, жігіттер, Жасырын жақындық белгілері (Undercover Intimacy Signals) кітабының басында ескерткен тестіге дайынсыз ба? Егер кітапты мұқият оқыған болсаңыз, оны қиналмай, ең жоғары баллға тапсыра аласыз. Жақындық белгісінің рет нөмірі қандай екеніне бас қатырмаңыз. Тек оның не істейтінін және оның не білдіретінін есте сақтаңыз! Мысалы, төмендегі бірінші сұрақтың жауаптарының бірі — Бойды тіктеу (The Perk-Up), бұл Жақындық белгісі №20 болып табылады. Тіпті, былай жазсаңыз да жеткілікті: «Бойды тіктеу: Ол мені көргенде бойын тіктеп, иығын артқа тастайды және омырауын алға созады».

Немесе, белгісіз бір себептермен, белгілі бір белгінің бейнесі миыңыздан мүлде шықпай қойған болар. Мысалы, неліктен Таняның (Tanya) аузына араластырғыш таяқшаны салып тұрған суреті есте қалып қойды екен? Хмм. Қалай болғанда да, төмендегі сұрақтарға қарап, тиісті жауапты қойыңыз. Негізгі ойды түсіндіңіз.

Сонымен, нәтижеңіз қалай деп ойлайсыз? Енді ұпайларыңызды есептейтін уақыт келді. Дұрыс жауап берген әрбір белгі үшін өзіңізге төрт ұпайдан беріңіз.

Сіз бөлмеге алғаш кіргенде, сізге ынтық болған әйелдің түйсіктік түрде жасайтын 2 белгісі:

Екі немесе одан да көп қыз бірге сөйлесіп тұрғанда, сіз оларға ұнасаңыз беретін 1 белгі:

Бөлменің екінші ұшында тұрған әйелдің сізді қалайтынын негізінен көзімен білдіретін 3 тәсілі:

Әйелдің сізге елітіп тұрғанын білдіру үшін денесінің көбірек бөлігін ашатын 4 белгісі:

Сізбен бірге отырған әйелдің сізбен жақынырақ болғысы келетінін білдіретін арақашықтыққа байланысты 4 белгі:

Әйелдің қолымен беретін, «Сіз мені желпіндіресіз» дегенді білдіретін 6 белгі:

«Сіздің қасыңызда өте тамаша уақыт өткізіп жатырмын!» дегенді білдіретін 3 белгі:

Әйел мас болғанда, қатты елітіп тұрғанда немесе сіз оның алғашқы белгілерін ұқпағаныңызға жаны күйзелгенде қолдануы мүмкін ең ашық емеурін білдіретін 3 белгі!

Ұпайыңыз бас киіміңіздің өлшеміне жақынырақ па? Ештеңе етпейді, алаңдамаңыз. Басқа парақтарға кері қайтып, Тест алдындағы соңғы 1000 сөзді оқып шықсаңыз болғаны. Әрбір белгі онда айтылған. Оларды жаттап алыңыз — сосын іс жүзінде қолдана бастаңыз. Әйелдер арасындағы табысыңызға өзіңіз ТАҢҚАЛАСЫЗ.

Сосын өміріңізде ол есіктен кіріп келетін сәт туады. Көптеген еркектер оны көрген сәттен-ақ түсінеді. Ғалымдар «бір көргеннен ғашық болуды» жай ғана семантикалық ұғым деп жариялағанымен, оның кең таралуын, әсіресе еркектер арасында өте жиі кездесетінін мойындайды.75 Ғашық болған еркектерге жүргізілген Гарвард (Harvard) зерттеуінде олардың төртінші кездесуге қарай-ақ «кесілгенін» білгені анықталды (ал көптеген әйелдер тіпті 20-шы кездесуде де ғашық болғанына сенімді болмаған.76). Осылай болған кезде, ешқандай тәуекелге барғыңыз келмейді. Жасырын жақындық белгілерінен осы уақытқа дейін жинақтаған барлық зеңбірек әскеріңізді іске қосқыңыз келеді.

Өткенде досым Филге (Phil) Жасырын жақындық белгілері туралы айтып берген едім, ол менен: «Бұны сканерлер үшін жазып жатырсың ба, әлде іздеушілер үшін бе?» — деп сұрады. Мен: «Әу?» — дегенімде, ол осыдан бірнеше жыл бұрын айтқан бір сөзін есіме түсірді.

Ол әйелдермен қарым-қатынасы көлігіндегі радиоға ұқсайтынын айтты. Жасырақ кезде өмір тасжолымен бар жылдамдықпен зулап, радионы соңғы шегіне дейін айқыра қосып қояды екен. Бәрін «сканерлеу» (scan) режимінде тыңдаудан рақат алатын. «Иә, әрине, — деді ол. — Бірде эсид-роктың (acid rock) бірнеше секунды ойнап, басымды ақымақша ырғайтынмын. Кейін — ХРР-Р — рэп музыкаға ауысып, оған қосылып айқайлап үлгермей жатып — ХРР-Р — кантри және вестерн орындалатын. Бирақ жауапсыз махаббат туралы ән аяқталмай жатып — ХРР-Р — жол қозғалысы мен ауа райы болжамының бірнеше секундын еститінмін. „Бүгін түстен кейін ауа температурасы...“ — ХРР-Р — классикалық гитара ырғағы үздігіп барып — ХРР-Р — Говард Стерн (Howard Stern) пайда болып, қандай да бір ақымақ қоңырау шалушыға айқайлай бастайтын». Фил (Phil) бұл шатастыратын әрі шаршататын нәрсе болды деді.

Ол әйелдерді де әрқайсысымен нәтиже шығаруға тырысып, осылай сканерлейтін, оның соңы да дәл солай аяқталатын.

Сондықтан ол дыбысын сәл бәсеңдетіп, өміріне басқа саундтрек тапты. Енді оның радиосы «іздеу» (seek) режимінде еді. Ұнайтын әйелді тапқанша біраз іздейтін. Сосын одан шаршағанша бірге болатын. Оның айтқан сөздерінің бәрін тұншықтырғысы келгенде, түймені бас бармағымен басып қалып, басқасын іздей бастайтын.

Ақыры, Фил мәңгілікке бірге әсем әуен шығара алатын әйелді тапты деп ойлаймын, оны бұрын-соңды дәл мұндай бақытты күйде көрмеппін. Соңғы әңгімемізде ол менен осы данышпандық ойды басқа еркектерге де жеткізуімді өтінді. Сканерлейтін сәт болады, іздейтін сәт болады және түймені мәңгілікке бекітетін сәт болады.

Әзірге сізге жасырын жақындық белгілерін беріп жатқан барлық әйелді сканерлеу мен іздеуден рақат алыңыз. Жаңадан алған біліміңіздің арқасында сіз жақындықты анықтайтын полиграф (polygraph) құрылғысына айналдыңыз және олардың әрқайсысымен табысқа жете аласыз. Тек бір күні босатып жібергісі келмейтін серік сол есіктен кіріп келетінін есте сақтаңыз. Ол келгенде, сіз оған толық дайын боласыз.

Әзірге қош бол, келбетті серігім (Stud-Muffin), яғни, ардақты оқырман дегім келген. Эшли (Ashley), Джейд (Jade), Сэнди (Sandy), Таня (Tanya), мен және бүкіл әлемдегі миллиондаған әйел сіздің енді ЖЖБ (Undercover Intimacy Signals — U.S.S.) ер азаматы болғаныңызды біліп, қуанып отырмыз. Бірақ біз лық толы бөлменің арғы жағынан сізге ЖЖБ беріп тұрғанда, бұл білімді қолдануды ұмытып кетпеңіз! Сканерлейтін сәт болады, іздейтін сәт болады және түймені мәңгілікке бекітетін сәт болады.