Орта кәсіби білім бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінде оқу  үдерісінде қолдану үшін оқулық ретінде «Білім беруді дамытудың федералдық институты» федералдық мемлекеттік мекемемен тарапынан

Пікірдің тіркеу нөмірі 418.

4-ші басылым, стереотиптік

КБТ 39.335.52я723

Мәскеу автокөлік құрылысы колледжінің оқытушысы, техника ғылымдарының кандидаты.

Шестопалов С. К.

Жеңіл автокөліктердің құрылымы: 2 бөлімде. — Ч. І. Автокөліктердің топтастырылуы және жалпы құрылымы, қозғалтқыш, электр жабдығы: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / С. К. Шестопалов. — 4-ші басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2016. — 304 б.

ВАЗ- 2110,  2105, 21213, 21214, ИЖ-2126 және ГАЗ-3110 Отандық жеңіл автокөліктердің ең көп тараған үлгілерінің  міндеті, құрылымы және барлық механизмдердің жүйесі қарастырылған. Оқулық «Автокөлік құралын жөндеу және оған техникалық қызмет көрсету» мамандығы бойынша «Автокөлікті жөндеу және оған техникалық қызмет көрсету» (МДК.01.01) ПМ.01 кәсіби модулін игеру барысында қолданылуы мүмкін. Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

4-ші басылым, стереотипті

Басылым. № 104114435. Басылымға қол қойылды  13.01.2016. Пішіні 60x90/16. Гарнитурасы «Балтика». Офсеттік қағаз. Офсеттік баспа. Шартты баспа. Б. 19,0. Тиражы 500 дана. Тапсырыс№

129085, Мәскеу,  Мира көшесі, 101В үй,  1 бет. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29. Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды  № РОСС RU. AE51. H16679. 25.05.2015.

Бұл баспаның түпнұсқа макеті «Академия» баспа орталығының мүлкі болып табылады және оны құқық иеленушінің келісімісіз кез келген әдіспен көшіруге  тыйым салынады.

© Шестопалов С. К., 2014

©  «Академия» білім беру, баспа орталығы, 2014

©  Рәсімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2014

Оқулықта автокөліктердің  ВАЗ-2110, 2105, 21213, 21214, ИЖ-2126 «Лада» және ГАЗ-3110 «Волга»  сияқты ең көп тараған отандық  үлгілері қарастырылады. Қарастырылатын автокөліктерде орнатылатын карбюраторлық қозғалтқыштар мен бензинді бүркуден тұратын қозғалтқыштар сипатталады. Осы оқулықта жеңіл автокөліктердің көрсетілген үлгілерін қарастыру үшін таңдау, құрылымдық жалғастырушылықтың жоғары деңгейі мен автокөліктерді зауыттық ішкі бірыңғайлауға жетекші отандық автокөлік зауыттары «АвтоВАЗ» ААҚ және «ГАЗ» ААҚ шығарылатын жеңіл автокөліктерінің үлгілік қатарларының үлкен бөлігінің құрылымдық ерекшеліктерін бір кітапта көрсетуге мүмкіндік берді. ВАЗ-2110 базалық үлгісін таңдау едәуір көлемде  ВАЗ-2108 бастап ВАЗ-2115дейін ВАЗ алдыңғы жетекті автокөліктерінің үлгілік қатарының үлкен бөлігінің құрылымдық ерекшеліктерін  көрсетуге мүмкінді берді. Себебі бұл автокөліктер құрылымы бойынша ұқсас болып келеді. Олар көп мөлшерде бірыңғайландырылған бөлшектер мен түйіндерге  ие және негізінен шанағының қырылымымен, жарықтандыру құралдарымен және қозғалтқышты қоректендіру жүйесінің құрылымымен (қазіргі автокөліктерде бензинді бүрку қоректендіру жүйесі қолданылады) . ВАЗ-2105 базалық үлгісін таңдау ВАЗ-2101 бастап  ВАЗ- 2107 дейін классикалық сұлбасын жинақтаумен, ВАЗ автокөліктерінің бүкіл үлгілік қатарының қырылымдық ерекшеліктерін көрсетуге мүмкіндік берді. Олар бір-бірінен негізінен қозғалтқыштың қуаттылығымен, трансмиссияның беру санымен, шанақ бөліктерінің құрылымымен және пайдалануда саны айтарлықтай көп болып табылатын  жарықтандыру құралдарымен  ерекшеленеді. 2006  жылдан бастап  ВАЗ «классикалық» үлгілері (ВАЗ-2105, -2107, -2104)  карбюраторлардың орнына жетілдірілген және экологиялық таза бензинді үлестіре бүрку жүйелерімен жабдықталады. Олардың құрылымдық ерекшеліктері осы оқулықта қарастырылады. ВАЗ- 21213, -21214  толық жетекті автокөліктерінің құрылымдарын қарастыру оқулықта «Нива» және «Тайга» топтарының  ВАЗ автокөліктерінің  басқа толық жетекті үлгілерінің де құрылымдық ерекшеліктерін  айтарлықтай деңгейде бейнелеуге мүмкіндік берді. ГАЗ-3110  автокөлігінің құрылымын қарастыру ГАЗ жеңіл автокөліктерінің, соның ішінде,  бұрынырақ  шығарылған  ГАЗ-3102, -31029 автокөліктерінің және пайдаланудағы саны қазіргі таңда әлі де айтарлықтай көп болып табылатын басқа автокөліктердің бүкіл үлгілік қатарының құрылымдық ерекшеліктерін айтарлықтай деңгейде бейнелеуге мүмкіндік берді.

АВТОКӨЛІКТЕРДІ ТОПТАСТЫРУ, БЕЛГІЛЕУ ЖӘНЕ СӘЙКЕСТЕНДІРУ

Механикалық көлік құралдарын топтастыру.

БҰҰ ЕЭК (Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық экономикалық комиссиясы) халықаралық директивалары және ережелерімен реттелетін механикалық көлік құралдарын топтастыру МЕМСТ Р 52051—2003 Ресей Федерациясының аймағына 01.01.2004 бастап енгізілді. Көрсетілген стандартқа сәйкес механикалық көлік құралдары: L, M, N, O, T және G категорияларына бөлінеді.

L категориясы

категориясы

аспайды, ал басқа типті қозғалтқышты немесе электрлік қозғалтқышты орнатқанда, оның ең үлкен қуаты 4 кВт аспайды).

категориясы

аспайды. Ал  басқа типті қозғалтқышты немесе электрлік қозғалтқышты орнатқанда, оның ең үлкен қуаты 4 кВт аспайды).

категориясы

аспайды және (немесе) ең үлкен жылдамдығы 50 км/с артық).

категориясы

және (немесе) ең үлкен жылдамдығы 50 км/с артық) болады.

категориясы

артық және (немесе) ең үлкен жылдамдығы 50 км/с артық) болады.

категориясы

құралдары. Электр қозғалтқышты қондырған жағдайда аккумулятордың салмағын ескерусіз 350 кг аспайтын салмаққа ие болады. Ең үлкен жылдамдығы 50 км/с аспайтын, ішкі жану қозғалтқыштың жұмыс көлемі  50 см

аспайтын, ал басқа типті қозғалтқышты немесе электрқозғалтқышын орнатқанда, ең үлкен қуаты 4 кВт аспайды).

категориясы

категориялы көлік құралдарынан өзге төрт дөңгелекті көлік құралдары. Жүктерді тасымалдауға арналған жүк тиелмегенде 400 кг немесе 550 кг аспайтын салмаққа ие (электрқозғалтқышын орнатқан жағдайда, аккумулятор салмағын ескерусіз) және қозғалтқыштың ең үлкен қуаты 15 кВт  ие).

категориясы— кемінде төрт дөңгелектен тұратын және жолаушыларды тасымалдау үшін қолданылатын көлік құралдары.

категориясы

категориясы

категориясы

категориясы

Бұл категорияға жүк автокөліктері жатады. Олар ең үлкен салмағына байланысты  (толық жүктеліммен автокөлік салмағы) қосымша

(ең үлкен салмағы 3,5 тн аспайтын ), N

(ең үлкен салмағы  3,5 тн асатын, бірақ 12 тн аспайтын) және N

категориясы

тіркемелер (жартылай тіркемелерді қоса).

Ең үлкен салмағына байланысты (толық тиелген және сүйрейтін тіркеме немесе жартылай тіркемеге қосылған көліктер. Құралдың тіреуіштік бетінің статистикалық жүктемесіне сәйкес салмақ) тіркемелер 0

(ең үлкен салмағы 0,75 т аспайды), 0

(ең үлкен салмағы 0,75 т артық. Бірақ 3,5 т аспайды), 0

(ең үлкен салмағы 3,5 т артық. Бірақ 10 т аспайды) және 0

(ең үлкен салмағы 10 т артық) категорияларына бөлінеді.

категориясы

ауыл шаруашылығы және орман-техникалық тракторлар (кемінде екі біліктен тұратын және ауыл шаруашылығында және орман шаруашылығында қолдану үшін арналған нақты құралдарды айтамыз. Олар механизмдерді немесе тіркемелерді  сүйреу, итеру немесе іске қосу үшін арналған дөңгелек немесе жыланбауыр жүрісті механикалық көлік құралдары болып табылады.

категориясы

өтімділігі жоғары көлік құралдары .

Өтімділігі жоғары көлік құралдарына нақты талаптарға сай келетін

және

категориялы көлік құралдары жатады .

Өтімділігі жоғары жеңіл көлік құралдарына (оларды барлық жолмен жүретіндер деп атайды) алдыңғы және артқы біліктерінің құрылымы олардың бір уақытта тартылуын қамтамасыз ететін (біліктердің бірінің жетегі сөндірілуі мүмкін), дифференциалды бұғаттаудың кемінде бір механизміне  немесе 30% дөңді өтуге қабілетті ұқсас әрекетті механизмге ие болады. Сонымен қатар келесі алты талаптың кемінде 5-ін қанағаттандыратын көлік құралдары жатады (өтімділіктің геометриялық параметрлері):

Автокөліктің өтімділігінің геометриялық параметрлері 1.1 сур. келтірілген. Көрсетілген талаптарды тексеру жабдықталған күйдегі автокөлікте жүзеге асырылады (бензин құйылған, штаттық құралдармен, қосалқы дөңгелекпен және 75 кг тең қабылданатын жүргізушінің стандартты салмағын ескерумен жинақтастырылған). Өтімділігі жоғары автокөліктердің категориясы «G» әрпімен белгіленеді. Ол негізгі индекске қосылуы мүмкін.  Яғни өтімділігі жоғары жеңіл автокөліктер

белгіленуі мүмкін .

деп атайды .

Өтімділігі жоғары барлық жеңіл автокөліктер толық жетекті деп аталады. Толық жетекті жеңіл автокөлік МЕМСТ келтірілген талаптарға сай болмаса, өтімділігі жоғары автокөлік болмауы да мүмкін (мұндай автокөліктерге кроссоверлер жатады). Автокөлік дөңгелегінің (біліктерінің) және оның жетекші дөңгелектерінің (біліктерінің) жалпы санын белгілеу үшін «х» белгісімен бөлінген, екі саннан тұратын дөңгелек формуласын қолданады. Жеңіл автокөліктер 4 х 4 және 4 х 2 дөңгелек формулаларына ие болуы мүмкін. Автокөліктер төрт дөңгелек барын және олардың барлығы жетекші екендігін (яғни екі жетекші білік) білдіретін 4 х 4 дөңгелек формуласын

1.1 сур. Өтімділіктің геометриялық параметрлері: а

h

және h

толық жетекті автокөліктер ие (мысалы, қарастырылатын  ВАЗ-21213, -21214 көліктері). Ал  автокөліктер төрт дөңгелек (екі білік) бар екенін, олардың екі дөңгелегі (бір білік) жетекші болып табылатын 4 х 2 дөңгелек формуласына толық емес жетекті автокөліктер ие (қалғаны қарастырылатын автокөліктер). Қарастырылатын толық жетекті ВАЗ-21213, -21214 автокөліктері өтімділігі жоғары автокөліктер болып табылады. Көрсетілген категориядан басқа ГОСТ-пен арнайы тағайындалудағы көлік құралдарының жеке категорияларын  бөлу, сонымен қатар шанақ түрі бойынша жеңіл автокөліктерді топтастыру қарастырылған.

Арнайы тағайындалудағы көлік құралдарына арнайы шанақтың және (немесе) арнайы жабдықтың болуы қажет етілетін арнайы қызметтерді орындаумен байланысты болады.  Жолаушылар және жүк тасымалы үшін арналған M, N және O категориялы көлік құралдары жатады.

Арнайы тағайындалудағы жеңіл автокөліктерге: ■

үй автокөлігі (белгілеуі SA) — орындықтары, үстелі,  орындықтардан құрылуы мүмкін жатын орындары, асхана жабдықтары мен мүлікті сақтауға арналған құрылғылары бар тұратын бөлікке ие автокөліктер;

Жеңіл автокөліктерді шанақ түрі бойынша топтастыру.

Бұл сипаттау барысында кеңінен қолданылатын жеңіл автокөліктердің ең көп таралған халықаралық топтастырылуы . Себебі шанақ түріне көбінесе автокөліктің жалпы құрылымдық сұлбасы (құрастырылымы) және оның тұтынушылық және пайдаланушылық қасиеттерімен  байланысты. МЕМСТ Р 52051 — 2003 шанақ түрі бойынша жеңіл автокөліктердің келесі топтастырылуы берілген.

Седан (белгіленуі АА) — бүйірлік терезелердің ортасындағы орталық түреуі бар және тіреусіз жабық шанақ. Төбесі — қатты, алынбайды (бұл ретте оның бір бөлігі ашылуы мүмкін). Орындықтарының орналасуы — кемінде екі қатарда орналасқан отыруға арналған кемінде төрт орындық. Есік - бүйірлік  екеу немесе төртеу. Сонымен қатар артқы есік те болуы мүмкін. Терезелер - кемінде төрт бүйірлік. («Терезе» термині бір немесе бірнеше әйнектерден тұратын әйнектерге арналған ойық дегенді білдіреді).

(АС) — жабық шанақ. Шанақтың артқы бөлігінің пішіні үлкейтілген ішкі көлемді қамтамасыз етеді. Төбесі — қатты, алынбайтын (бұл ретте оның бөлігі ашылуы мүмкін). Орындықтарының орналасуы — кемінде екі қатарда орналасқан отыруға арналған кемінде төрт орындық. Орындықтардың бір немесе бірнеше қатары алдыға қарай ашылатын арқалығы болуы мүмкін немесе жүк платформасын құра отырып, алмалы ретінде орындалуы мүмкін. Есік - бүйірлік  екеу немесе төртеу және артқы болуы мүмкін. Терезелер - кемінде төрт бүйірлік.

Купе (АО) — жабық шанақ. Шанақтың артқы бөлігінің көлемі, әдеттегідей шектеулі. Төбесі — қатты, алынбайтын (бұл ретте оның бір бөлігі ашылуы мүмкін). Орындықтарының орналасуы — бір немесе одан көп қатардағы кемінде екі орындық. Есіктер — екі бүйірлік, сонымен қатар артқы есік те болуы мүмкін. Терезелер — екі немесе одан көп бүйірлік.

Кабриолет (АЕ) — алмалы немесе жиналмалы төбесі бар шанақ. Төбе — кемінде екі күйде орнатылатын жұмсақ немесе қатты: бір күйінде шанақты жабады, екіншісінде — артқа қарай жылжытылады (қайырылады). Орындықтарының орналасуы — бір не одан көп қатарда екіден артық орындық. Есік - бүйірлік  екеу немесе төртеу. Терезе — екі немесе одан көп бүйірлік.

Көп мақсатты көлік құралы (ДБ) — жолаушыларды және олардың жүгін бір бөлімде тасымалдауға арналған ДА, ДВ және АС кодтарымен белгіленгендерден өзге механикалық құралдар. Алайда олар егер ол бір уақытта келесі талаптарға сәйкес келмесе, мұндай көлік құралын M t

категориясына жатады деп санамайды:

Қолжетімді ретінде пайдалануға болатын құрылғыларды түсіну қажет. Бекітуге арналған құрылғылар қолжетімсіз болу үшін, әзірлеуші олардың қолдану мүмкіндігін физикалық тұрғыда болдырмауы тиіс. Мысалы оларды пластиналарға дәнекерлеп немесе қарапайым құралдармен шешу мүмкін болмайтын, оларға тұрақты бітеулерді орнату арқылы;

мұнда

Жеңіл автокөліктердің шанақтарын сипаттау барысында, автокөлік әдебиетінде оларды жиі көру көлемдерінің саны бойынша бір көлемді (мысалы, минивэн шанақты ВАЗ-2120 автокөлігі), екі көлемді (мысалы, хэтчбек шанақты ВАЗ-2112 автокөлігі) және үш көлемді (мысалы, седан шанақты ГАЗ-3110 автокөлігі) деп бөледі.

Седан (сур. 1.2, а) түріндегі шанақтар  осы уақытқа дейін  отандық жеңіл автокөліктерінде қолданылатын шанақтың ең көп тараған түрлерінің бірі болды. Седандар, әдеттегідей, отандық жеңіл автокөліктер «тегінің» негізгі үлгілері болды. Олардың негізінде кейін шанақтың басқа түрлерімен автокөліктер шығарылды. Седандардың өзіне тән ерекшелігі капотпен жабылатын мотор бөлігінен, жолаушы салоны және жолаушылар салонынан бөлінген жүк бөлігінен тұратын үш көлемді шанақтың болуын айтамыз. Седандар, әдеттегідей, алдыңғы және артқы орындықтарға ыңғайлы отыруды қамтамасыз ететін төрт есіктен тұрады. Оқылатын ВАЗ-2110, -2105 и ГАЗ-3110 автокөліктері седан шанағына ие.

Хэтчбек түріндегі шанақтар (сур. 1.2, б) біздің елімізде седандар мен универсалдардан кейін қолданыла бастады. Алғашқы отандық хэтчбек  шанақты автокөлік ИЖ-2125 («Комби») 1973 ж. шығарылды. Алайда осындай шанақты отандық автокөліктердің кеңінен таралуы бірінші алдыңғы жетекті хэтчбектердің ВАЗ-2108 (1984) өндірісінен кейін басталды. Хэтчбек шанағы седанға қарағанда, екі көлемді

1.2. сур.  Жеңіл автокөліктердің шанақтарының түрлері: а

б

в

г

д

е

ж

и

к

л

көру және құрылымдық жағынан тек алмалы сөремен бөлініп тұрған, біріктірілген жолаушылар бөлігі және жүк бөлігінен тұрады. Хэтчбек шанағының жағымды қасиетінің бірі универсал түріндегі шанақтағыдай, жиналмалы және тез алынатын артқы орындықтарының арқасында жолаушылар орнын азайтып, жүк салатын бөлікті үлкейту мүмкіндігі болып табылады. Алайда хэтчбек шанағының көлемі артқы бөлігінің шағын болуы және артқы есіктің иілу бұрышының үлкендігіне байланысты универсалға қарағанда едәуір кіші. Ол универсалмен салыстырғанда жүксалғыш еденінің деңгейіне жетпеуі мүмкін. Хэтчбек шанағының тағы бір жағымды қасиеті, әдетте, седанмен, әсіресе универсалмен салыстырғанда жақсартылған аэродинамикасында деп түсінеміз. Бұл қасиеті көлік өндірушілерімен қолданылады. Олар кейде хэтчбектерге қуаты күшті қозғалтқыштар орнатып, оларға «спорттық» сипат береді (мысалы, хэчбектің спорттық нұсқасы LADA Kalіna GTІ). Көрсетілген жағымды қасиеттері хэтчбек шанақты автокөліктерді Ресейде (ВАЗ-1119 Kalіna, ВАЗ-2112. ВАЗ-2115, ИЖ-2126  және т.б.). Сондай-ақ оның  бүкіл әлемде кең таралуына ықпал етті.

Универсал түріндегі шанақтар (сур. 1.2, в) біздің елімізде 1960 жылдардың ортасынан бастап ГАЗ-21 «Волга» автокөліктерінде қолданыла бастады.  Универсал шанағы да хэтчбек тәрізді екі көлемді, бірақ соңғысынан шанағының үлкейтілген көлемімен ерекшеленеді. Ол төбесінің және шанақтың артқы бөлігінің  үлкейтілген ұзындығымен және артқы есігінің иілуінің шағындығымен ерекшеленеді. Ол көтермелі, сондай-ақ ашылмалы болуы мүмкін (бір немесе екі жармалы). Универсал шанағы ВАЗ-2111, ГАЗ-310221 автокөліктерінде бар. Үш есікті қысқартылған универсал шанағы негізінен толық жетекті автокөліктерде қолданылады (мысалы, ВАЗ-21213, -21214). Екі бүйірлік есікті автокөліктерде алдыңғы орындықтар мен олардың арқалықтары жолаушылардың артқы орындықтарға отыруының ыңғайлылығы үшін қайырмалы болып жасалады.

Купе түріндегі шанақтар (сур. 1.2, г) негізінен көтеріңкі динамикалық қасиеттерімен және  автокөліктің бұрылыстарда көтеріңкі тұрақтылығын қамтамасыз ететін қаттырақ аспасымен ерекшеленетін спорттық автокөліктерде қолданылады (оларды жарысқа арналғандарымен шатастыруға болмайды). Купе шанақтары жоғарырақ аэродинамикалық қасиеттерге ие. Жоғары аэродинамикалық қасиеттерін қамтамасыз ету үшін купе шанақтарының биіктігі төмен және шанақтың артқы бөлігіне қарай төмен қарай еңістеу болады. Осыған орай төрт орынды купе автокөліктерінің артқы жолаушылар орны жиі кішірейтілген орындықтарға ие. Бұл жағдайда автокөліктің техникалық сипаттамасында отыру орындарының санын «2 + 2» формуласымен белгілейді. Ол толық көлемді алдыңғы екі орындықтан басқа, көлемі кішірейтілген қосымша екі артқы отыру орындығы бар екенін білдіреді. Купе шанақтары көбінесе үш көлемді болады. Алайда, шанақ төбесінің еңіске түспелі артқы бөлігіне орай, көптеген купе автокөліктерінің шанағы көзге екі көлемді болып көрінеді. Бірақ артында орналасқан жүксалғыш немесе мотор бөлігі жолаушылар бөлігінен аралықпен бөлініп, артынан қақпақпен жабылады. Кейбір спорттық купе автокөліктерінде есіктер жоғары қарай ашылатын, яғни көтермелі болып орындалады (мысалы, Lamborghіnі). Купе шанақтары қымбат тұрмайтын спорттық автокөліктерде (мысалы, LADA 112 Coupe қуаты 120 л.с.  1,8-литрлік қозғалтқышпен), сондай-ақ ең қымбат спорттық автокөліктерде — суперкарларда кеңінен қолданылады. Екі орынды купе шанақтарына бүгінгі таңда әлемде ең күшті және жылдам  спорттық автокөліктер Bugattі Veuron (қозғалтқыш күші 1 001 л. с., ең үлкен жылдамдығы 407 км/с, екпін уақыты 100 км/с 2,6 с дейін), Lamborghіnі Murcіelago LP (640 л. с., 338 км/с, 3,4 с), Mercedes-Benz SLR McLaren (650 л. с., 337 км/с, 3,6 с), Ferrarі 599 GTB (608 л. с., 330 км/с, 3,7 с) ие. Купе автокөліктерінің ерекше тобы «Gran Tourіsmo» типті үлкен және әдемі купеге ие. Оның салоны толық  көлемді артқы отыру орындарынан тұратын айтарлықтай кең салонға ие  және өзінде жоғары қуаттылықты және қауіпсіздік пен жайлылықтың жоғары деңгейін үйлестіреді. Мұндай автокөліктерге, мысалы, Bentley Contіnental GT (560 л. с., 318 км/с), Maseratі Gran Turіsmo (405 л. с., 285 км/с) және с.с. автокөліктер жатады. Кабриолет түріндегі шанақ қазіргі уақытта отандық жеңіл көліктерде қолданылмайды.  Бұл бір жағынан климаттық жағдаймен, екінші жағынан әзірленудің едәуір күрделілігімен және тиісінше, мұндай шанақтардың жабық типті шанақтармен салыстырғанда қымбат құнымен байланысты. Алайда, шетелдік ірі автокөлік өндірушілерінің көбісі кабриолет түріндегі шанақпен автокөліктерді шығарады. Олар әсіресе, жылы климатты елдерде кеңінен қолданылады. Қазіргі уақытта  екі бүйірлік есікті екі және төрт орынды кабриолет автокөліктері шығарылады. Алайда Mercedes Benz фирмасымен жаңа төрт есікті, 20 с ішінде жұмсақ жиналатын төбесімен Mercedes Benz Ocean Drіve (S600 седан негізінде) кабриолеті шығарылды. Ол фирманың мәлімедеуі бойынша әлемдегі ең ыңғайлы көлік болып табылады. Кабриолет автокөліктерінің әртүрлі түрлері бар. Қазіргі уақытта жұмсақ, электрлік жетек көмегімен автоматты түрде жүксалғышқа жиналатын  ең көп таралған  кабриолеттердің классикалық түр болып табылады (сур. 1.2, д).

Родстер, спайдер (сур. 1.2, е) — шанағының ұзындығы және биіктігі қысқа және негізі қысқартылған екі орынды кабриолет. Спорттық, жиі өте қымбат және айтулы автокөліктерде қолданылады. Мысал ретінде Audі TT Roadster 3.2 quattro (250 л. с., 250 км/с) автокөлігін келтіруге болады.

Купе-кабриолет

(сур. 1.2, ж) —  алынбалы қатты төбелі кабриолет. Мұндай шанақты автокөлік мысалы Wolkswagen Eos автокөліктің түрлерінің болуы мүмкін. Төбесінің жоғарғы бөлігінің электр жетегінің көмегімен жүксалу бөлігіне оңай жиналатын және бүйір терезелердің үстіндегі тез шешілетін доғалары бар Cіtroеn C3 Plurіel кабриолеттің бірегей құрылымының бірі болып табылады. Кабриолет автокөліктер әдетте үш көлемді шанаққа ие. Алайда, кейде екі көлемді шанақты кабриолеттер кездеседі (мысалы, алдында айтылған Cіtroеn C3 Plurіel) және бір көлемді шанақты кабриолеттер (мысалы, қалалық екі орынды микрокөліктер Smart Fortwo ІІ cabrіo) кездеседі. Кабриолеттердің өзіне тән ерекшелігі оның үлкен бөлігін алатын төбесі жинаулы болғанда, жүк салғыш бөлігінің көлемінің шағындығы болып табылады. Кабриолет автокөліктерінде төбені жинау үшін айтарлықтай күрделі электрогидравликалық жүйелер, аудару кезінде пассивті қауіпсіздіктің қосымша жүйесі (қауіпсіздік доғалары), арнайы тиімдірек климаттық жүйелер, сонымен қатар шанақтың қаттылығы мен  беріктігін арттыратын қосымша күштік элементтер қолданылады. Мұның барлығы шанағы жабық типті автокөліктермен салыстырғанда, салмақтың ауырлығы мен құнының үлкендігінің себебі болып табылады. Біздің елде электржетектің көмегімен ашылатын жұмсақ төбелі кабриолет шанағы 1970 жылдан бастап,  шектеулі көлемде шығарылатын үлкен және жоғары класты үкіметтік көліктерде қолданыла бастады (ГАЗ-13Б «Чайка», ЗИЛ-114, -117, -4104). Бұдан басқа әскер мен ауыл шаруашылығы үшін кеңес уақытында

фаэтон-универсал типті алынбалы бүйірлік терезелермен, алынбалы жұмсақ төбемен және қаңқалы доғамен ашылатын шанақты өтімділігі жоғары автокөліктерді көп мөлшерде шығаратын  (ГАЗ-67, -69, УАЗ-469, ЛуАЗ-969 автокөліктері). Фаэтон шанақтары (жұмсақ жиналмалы төбелі және алынбалы терезелі шанақ) және фаэтон-универсал, оларды кабриолеттердің өзге түрлері деп есептеуге болады. Қазіргі уақытта қолданылмайды. Көп мақсатты көлік құралдарына (AF тобы МЕМСТ Р 52051 —2003) келесі типті шанақтардан тұратын автокөліктерді жатқызуға болады.

Минивэн шанағының екі негізгі түрі бар: бір немесе екі көлемді капоттық шанақ (1.2, з сур. көр.). Және бір көлемді капотсыз вагон түріндегі шанақ (1.2, и сур. көр.). Вагон түріндегі капотсыз шанақта меңгерік дөңгелегінің орталығы автокөліктің алдыңғы білігінің алдында орналасады. МЕМСТ Р 52051 — 2003 көрсетілген 1) және 2) шарттары сақталатын, отыратын орын сандарының азаю есебінен минивэн автокөлігінің жүк көтергіштігінің артуы кезінде минивэн

u механикалық көлік құралдарының, яғни ең үлкен салмағы 3,5 тоннаға дейінгі категорияға жататын вэн (Van) жүк фургонына түрлене алады. Мұндай трансформацияның мысалы ретінде бес орынды Renault Kangoo минивэнын келтіруге болады. Ол сондай-ақ,  бүйірлік терезелері азайтылған екі орынды жүк Kangoo Express  шығарылады.

Пикап (сур. 1,2, к) —жүктерді тасымалдауға арналған ашық жүк платформалы және  жүк платформасынан стационарлық аралықпен бөлінген жолаушылар салоны бар (кабина) жүк-жолаушы шанағы. Бір немесе екі қатарда орналасқан 2.5 орындығы бар. Есіктер — бүйірлік екі немесе төрт. Пикап автокөлігі жиі   жүк платформасының  қатты (әдетте пластмассалық) тез алынатын  қақпағымен жинақталады. Жеңіл пикап автокөліктері қазіргі уақытта – бұл негізінен толық жетекті жабдықталуы жоғары, белсенді демалуға арналған (Sport Utіlіty Vehіcle — SUV) болып табылады. Олар көбіне АҚШ –та кең қолданысқа ие болды. Жеңіл пикаптың мысалы ретінде Ford Explorer Sport Trac (295 л. с., 160 км/с) автокөлігін келтіруге болады. Алайда, пикап автокөліктерінің үлкен бөлігі МЕМСТ Р 52051 — 2003 көрсетілген.  Шарттардың орындалуын қамтамасыз ететін едәуір үлкен жүк көтергіштікке ие. Сондықтан олар жүк автокөліктерінің қатарына жатады. Мұндай пикаптың мысалы отандық бес орынды пикап УАЗ-23622  болады.  Ол өтімділігі жоғары УАЗ-3163 «Патриот» жеңіл автокөлігінің негізінде құрылған. Сонымен қатар беделді өкілділіктік автокөліктерге қолданылатын шанақтың тағы бір түрін айта кеткен жөн.

Лимузин (сур. 1.2, л) — төрт немесе алты бүйірлік есігі, екі немесе үш қатарлы орындықтар және қажет болғанда жүргізушіні жолаушылар орнынан бөлетін  көтермелі әйнек аралығы бар үлкен седан. Үш қатарлы құрастырылым кезінде орындықтардың екінші қатары әдетте артқа қарай қараған және жиналмалы болуы мүмкін. Лимузин автокөліктері жоғары пайдаланушылық қасиетімен, қауіпсіздік пен ыңғайлылықтың, әрленудің сәнділігімен және сәйкесінше өте қымбат құнымен ерекшеленеді. Тапсырыспен әзірленеді және оқ өтпейтін әйнекті құрышталған шанақпен, бүлінген кезде автокөліктің жоғары жылдамдықта жүрісін жалғастыруға мүмкіндік беретін арнайы шинамен жабдықталуы мүмкін. Стандартты емес құрылымға және жолаушылар орындығының орналасуына ие болуы мүмкін және тоңазытқышы болады. Тапсырысқа шанағы ашылатын лимузиндар әзірленуі мүскіндігі бар (кабриолет лимузин). Лимузин автокөлігінің мысалы ретінде 1978-1991 жылдары шығарылған отандық үкіметтік ЗИЛ-4104 (315 л. с., 190 км/с) автокөлігін келтіруге болады. Заманауи лимузин автокөлігі ретінде Maybach 62S (612 л. с., 250 км/с) келтіруге болады. Алдында қарастырылғандардан басқалары да бар. Олар жеке автокөлік өндірушілерімен, елдермен немесе ел топтарымен қолданылатын жеке топтастырулар. Мысалы, Еуропалық Одақ (ЕО) елдерінде олар көлемдері (негізінен габариттік ұзындығы бойынша) және бірқатар басқа параметрлері бойынша A, В, C, D, E және F топты бөлінеді. Жеке кластарға минивэн шанақты көп мақсатты автокөліктер (M топты, Multі Purpose Vehіcles — MPV), спорттық купе (S топты) және толық жетекті автокөліктер — кроссоверлер (SUV) мен универсал және пикап түріндегі шанақты жол талғамайтын көліктер (J тобы). Бүгінгі таңда автокөліктерді белгілеудің және топтастырудың бірыңғай міндетті халықаралық жүйесі жоқ екендігін айта кеткен жөн. Әр шетелдік автокөлік шығаратын фирманың өзінің жеке топтастырылымы мен өз автокөліктерінің белгілеулері бар.

Отандық автокөліктердің белгіленуі және топтастырылуы . 1966 жылы енгізілдеген КСРО Автомобиль өнеркәсібінің министрлігінің салалық сипат құжатымен енгізілген ОН 025 270 — 66 сәйкес жүзеге асырылады. Оның формалды түрде күші жойылған, бірақ отандық автокөлік өндірушілерімен әлі де қолданылады. Осы құжатқа сәйкес отандық автокөліктерді белгілеу және топтастыру қозғалтқыш цилиндрлерінің жұмыс көлемі бойынша (жеңіл автокөліктер), толық салмағы (жүк автокөліктері) және шанақ ұзындығы (автобустар) бойынша жүзеге асырылады. Отандық жеңіл автокөліктерді белгілеу және топтастыру 1.1 кестеде келтірілген. Қабылданған топтастыруға сәйкес отандық автокөліктер әзірлеуші зауыт атауының қысқартылған әріптерінен және төрт мәнді сандық белгілеуден тұрады. Онда бірінші сан автокөлік тобын, екіншісі — оның түрін (1 — жеңіл, 2 — автобус, 3 — борттық платформалы жүк, 4 — ершікті тартқыш, 5 — өзі аударғыш жүк машинасы, 6 — цистерна; 7 — фургон, 9 — арнайы), ал үшінші және төртінші — автокөліктің базалық үлгісінің нөмірі. Автокөліктердің базалық үлгілерін түрлендіру төрт мәнді сандық белгілеуден кейін тұратын бір немесе екі қосымша сандармен белгіленеді. Мысалы, ВАЗ-21213 белгілеуінде әріптер бұл автокөлік  «АвтоВАЗ» ААҚ  шығарылатынын, сандық белгіленуінің алғашқы екі саны «21». Ол шағын класты жеңіл автокөлігі екенін (1.1 кестені қараңыз).  Екінші екі сан «21» автокөліктің үлгісін, ал бесінші сан «3» ол ВАЗ-2121 базалық үлгісінің түрленімі екенін білдіреді (базалық үлгіге қарағанда күштірек қозғалтқышқа  және бірқатар басқа өзгешеліктерге ие).

3,5 аса

Қарастырылатын ВАЗ және ИЖ жеңіл автокөліктері шағын топты немесе азлитражды автокөліктер болып табылады, ал ГАЗ-3110 ортаңғы топқа жатады.

Автокөліктерді сәйкестендіру.

Ұрланған автокөліктердің тиесілілігін анықтау және іздеу мақсатында, автокөліктерді сәйкестендіру нөмірінің VІN (Vehіcle Іdentіfіcatіon Number) көмегімен автокөлік құралдарын таңбалаудың жалпы әлемдік жүйесін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Оны міндетті түрде өндіріс кезінде әлемдегі шығарылатын әр автокөлікке түсіреді және оны тіркеу құжаттарында көрсетеді. VІN нөмірі 17 таңбадан тұрады. Олар үшін араб сандары мен латын әріптері (І, O  және Q қоспағанда) қолданылады және оған келесі үш бөлік кіреді. WMІ (World Manufacturer Іdentіfіer) — әзірлеушіге берілген үш мәнді әріпті-сандық код. VDS (Vehіcle Descrіptor Sectіon) — көлік құралының негізгі белгілерінен тұратын нөмірдің сипаттамалық бөлігі, олар әзірлеушінің қарауы бойынша алты санды әріпті-сандық кодпен белгіленеді. Отандық автокөліктерде VDS ретінде әдетте автокөлік үлгісінің сандық белгіленуі қолданылады. VІS (Vehіcle Іndіcator Sectіon) — сегіз санды әріптік-сандық код болып табылатын нөмірдің көрсеткіш бөлігі, онда төрт таңба сан болуы тиіс және ол осы көлік құралын осы үлгідегі басқа көлік құралдарынан айыру үшін әзірлеушімен беріледі. Бірінші VІS саны немесе әрпі әдетте көлік құралының нақты шығарылу жылының коды немесе үлгілік жылы (нақты шығарылу жылынан кейінгі шартты жыл) болып табылады. Екінші VІS  әріп немесе сан осы көлік құралы жиналған жинақтаушы зауыттың коды болуы мүмкін. Қалған VІS алты белгісі әдетте көлік құралының зауыттық нөмірі болып табылады. VІS қолданылмайтын белгілері нөлмен белгіленеді. ВАЗ- 21214 автокөлігінің VІN сәйкестендіру нөмірінің мысалы : ХТА21214071680593 (ХТА —ВАЗ әзірлеуші зауыттың коды; 212140 — автокөлік үлгісі; 7 — үлгінің шығарылған жылы 2007; 1680593 — автокөлік шанағының жылы). VІN нөмірін әзірлеушінің тақтасына қағылып жазылады. Ол көлік құралының тез оқылатын бөлігіне нық бекітіледі. Бұдан басқа, көлік құралының оң жағынан оңай шешілмейтін шанақ бөлігіне немесе жақтауға, әдетте оның алдыңғы бөлігіне, сонымен қатар оқылуы оңай болатын жерге түсіреді.

Автокөлік шартты түрде қозғалтқыш, шасси және шанақ деп негізгі үш құрамдас бөлікке бөлінетін агрегаттық жүйелерден, механизмдерден, түйіндерден және бөлшектерден тұрады.

Қозғалтқыш.

Автокөлік  қозғалтқышы отын жанғанда алынатын жылулық энергияны механикалық жұмысқа түрлендіретін агрегат болып табылады. Ал бұл ретте туындайтын қозғалтқыш білігінде айналу кезі автокөліктің қозғалысы үшін қолданылады. Қарастырылатын автокөліктерде қозғалтқыш автокөлікке қатысты бойлық орналасуымен цилиндрлер қатарымен автокөліктің алдыңғы бөлігіне (ВАЗ-2110 автокөлігінде) немесе бойлық (қалған автокөліктер)  орналастырылады.

айналу кезінің шамасын және бағытын өзгертеді және оны қозғалтқыштан жетекші дөңгелектерге береді. Ол жалғастырғыштан, беріліс қорабынан, негізгі берілістен, дифференциалдан, сонымен қатар қозғалтқыш біліктен (алдыңғы жетекті автокөліктерде) және кардандық берілістер мен жартылай біліктерден (жинақтастырылуы классикалық сұлбадағы автокөліктерде). Толық жетекті автокөліктерде (ВАЗ-21213, -21214) трансмиссия күрделірек құрылымға ие және оған қосымша таратқыш қорап кіреді. Ол айналу кезін алдыңғы және артқы дөңгелектердің арасында үлестіреді.

Жүріс бөлігі алдыңғы және артқы аспалардан (көпірлерден), күпшектерден және шиналы дөңгелектерден тұрады. Жақтаулық құрылымды автокөліктердің жүріс бөлігіне (мысалы, УАЗ автокөліктері) жақтау кіреді. Оған жүріс бөлігінің қалған бөліктері бекітіледі және ол автокөліктің салмақ түсірілетін жүйесі болып табылады. Қарастырылатын жеңіл автокөліктерде жүріс бөлігінің автокөліктері тікелей оның салмақ түсетін шанағына бекітіледі. Автокөлік аспалары бағыттаушы құралдардан (тұтқалардан, шанақ немесе жақтаумен топсалы қосылған штанга және бағаналардан тұрады). Сонымен қатар серпінді (серіппелер, рессорлар) және амортизациялағыш (амортизаторлар, амортизаторлық тіреуіштер) элементтерден тұрады. Аспа элементтері дөңгелекке түсетін жүктемелерді қабылдайды. Олардың шанаққа әсерін азайтады және оның ауытқуын төмендетеді. Мұнымен автокөлік ішіндегі жолаушыларға ыңғайлырақ жағдайды, сонымен қатар онымен тасымалданатын жүктердің сақталуын қамтамасыз етеді.

және автокөлік қозғалысының бәсеңдеуін, оның тоқтауын және қозғалыссыз күйде ұстауды қамтамасыз ететін тежеу жүйесі кіреді.

Шанақ.

Автокөлік шанағы жүргізушіні, жолаушыларды және жүкті орналастыру үшін арналған. Қарастырылатын жеңіл автокөліктер тұтас-металды салмақ түсірілетін шанаққа ие. Оған барлық агрегаттар, механизмдер, түйіндер және басқа жабдықтар бекітіледі және ол осылайша автокөліктің салмақ түсетін жүйесі қызметін атқарады.

Жеңіл автокөліктердің жиынтықталуы көбінесе классикалық, алдыңғы жетекті және олардың негізінде орындалатын толық жетекті сұлбалар, сирек – артқы моторлық, ортаңғы моторлық және олардың негізінде толық жетекті сұлбалар бойынша жүзеге асырылады. Классикалық жиынтықталу кезінде қозғалтқыш алдыңғы жағынан бойлай орналасады. Ал артқы дөңгелектер жетекші болады. Алдыңғы жетекті жиынтықталу кезінде қозғалтқыш алдында көлденеңінен, кейде бойлай орналасады (отандық автокөліктерден мұндай жиынтықталу «Москвич-2141» ғана қолданылған). Ал алдыңғы дөңгелектер бір уақытта жетекші және басқарылатын болып табылады. Толық жетекті жиынтықталу кезінде, классикалық   және алдыңғы жетекті сұлбалардың негізінде қозғалтқыш алдыңғы жағынан бойлай немесе көлденеңінен (отандық автокөліктерде қозғалтқыштың көлденең орналасуы қолданылмайды) орналасады. Артқы моторлық жиынтықталу кезінде қозғалтқыш артқы жағында бойлай немесе көлденеңінен орналасады және артқы дөңгелектер жетекші болып табылады. Мұндай жиынтықталу ең кішкетайларында (Smart, отандық «Запорожец») және спорттық автокөліктерде (Porshe 911 Carrera, оның түрленімі Turbo толық жетекке ие) қолданылады. Қозғалтқыштың бойлық орналасуымен ортаңғы моторлық және артқы жетекші дөңгелекті жиынтықталу, сонымен қатар онің негізіндегі толық жетекті спорттық және жарыс автокөліктерінде қолданылады. Артқы моторлық, ортаңғы моторлық және олардың негізіндегі  қазіргі уақытта қолданылмайды. Класикалық жиынтықталудағы автокөліктерде (ВАЗ-2105, ИЖ-2126 және ГАЗ-3110) айналу кезін қозғалтқыштан оған қосылған беріліс қорабының бірыңғай күштік агрегатына берілуі кардандық білік

(форзац 1 көр.) және артқы жетекші дөңгелектің жартылай білігінің дифференциалы мен негізі беріліспен артқы көпірдің картерінде орналасқан

редукторы арқылы  беріледі.

Класикалық жиынтықталудағы автокөліктердің артықшылығы алдыңғы дөңгелектерден меңгерік пен шанаққа реактивті кезең мен дірілдердің берілуінің азаюы, алдыңғы жетектімен салыстырғанда олардың аса ыңғайлылығына, сонымен қатар жүру барысында автокөлік салмағының  артқы білігіне үлестірілуі нәтижесінде артқы дөңгелектерінің жүктелуінің артуымен байланысты жылдамдатылған екпініне ықпал етеді. ВАЗ-2110 жататын жиынтықталудың алдыңғы жетекті сұлбалы автокөліктерде қозғалтқыш пен беріліс қорабы құрылымдық жағынан негізгі беріліспен және дифференциалмен бірыңғай блокка біріктірілген.  Блоктан айналу кезі топсалы қозғалмалы біліктер арқылы алдыңғы жетектік дөңгелектерге беріледі. Алдыңғы жетекті автокөліктер классикалық жиынтықталудағы автокөліктермен салыстырғанда бірқатар артықшылықтарға ие. Кардандық берілістің болмауы шанақтың жартысын төменірек орналастыруға және автокөліктің ауырлық орталығының төменірек орналасуын алуға мүмкіндік береді. Солай қозғалыс кезінде оның бойлық және көлденең тұрақтылығын жақсартады. Алдыңғы дөңгелекке жетекті қолдану артқы жетектімен салыстырғанда бүйірлік сырғуына қарсы автокөліктің жақсырақ тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Бұл ретте дөңгелек қозғалысының тарту күшінің әрекет ету бағытымен үйлесуі жақсы басқарылу мен ептілікті және сырғанақ жолдарда өтімдігін қамтамасыз етеді. Алдыңғы жетекті автокөліктердің басқарылуы мен өтімділігінің жақсаруы алдыңғы дөңгелектерінің жетекші болуымен ғана емес, сонымен қатар оларға автокөліктің жалпы салмағының едәуір үлкен келуімен түсіндіріледі. Көрсетілген ерекшеліктер алдыңғы жетекті автокөліктердің белсенділігі жоғары қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Олардың қасиетіне отындық үнемділігін де жатқызуға болады. Ол трансмиссияда айналу кезінің берілісіне жоғалудың төмендеуімен және автокөлік салмағының азаюымен түсіндіріледі. Бұл кардандық беріліс пен ауыр артқы көпірдің болмауымен байланысты. ВАЗ-21213, -21214 толық жетекті автокөліктерінде беріліс қорабынан аралық білік пен білік аралық дифференциалды таратқыш қорабы арқылы айналу кезі артқы кардандық беріліс арқылы  артқы дөңгелектерге, сондай-ақ алдыңғы кардандық беріліс арқылы алдыңғы дөңгелекке, алдыңғы көпір реттегішіне және жетек біліктеріне беріледі. Жиынтықталудың толық жетекті сұлбасы сырғанақ жолдарда ВАЗ-21213, -21214 автокөліктерінің жоғарырақ өтімділігі мен басқарылуын қамтамасыз етеді.  Толық жетегінен басқа, бұл автокөліктерде жоғары өтімділік жоғарырақ жол жарқындарымен, күшейтілген және қаттырақ аспамен, білік аралық дифференциалды бұғаттау мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі. Сондықтан бұл автокөліктердің жоғары өтімділігімен жақсы басқарылуына негізделген негізгі оң қасиеттері ластанған, қар басқан және сырғанақ жолдарда көбінесе ауылдық мекендерде және қысқы жағдайда көрінеді. Алайда, бұл автокөліктер ауырлық орталығының жоғарырақ орналасуына ие. Бұл олардың жолдағы тұрақтылығын нашарлатады және бұрылыстардан  аса сақтықпен өтуді қажет етеді. Сонымен қатар трансмиссияның қосымша элементтерінің болуымен және екі жетекші көпірдің тұрақты жұмысымен шартталған отынның жоғары шығынына ие. Сонымен қатар, аспалардың аса қаттылығы автокөліктегі жайлылық деңгейін азайтады. Қарастырылатын автокөліктердің габариттік көлемдерінің белгілеулері 1.3 суретте келтірілген. Ал олардың негізгі техникалық сипаттамалары 1.2 кестеде келтірілген. Қазіргі уақытта ВАЗ-2110, -2105 автокөліктері негізгі жиынтықтылығында шығарылмайтындығына байланысты, 1.2 кестеде олардың заманауи  бүркеуіш қозғалтқышты түрленімдері келтіріледі. Алайда сипаттаудың қысқалылығы үшін 1.2 кестеде осы автокөліктердің негізгі үлгілерінің белгілеулері қолданылады.

1.3. сур. Автокөліктің габариттік көлемдері:

h

және К

Автокөлік үлгісі

«Нива»

Автокөлік бойынша жалпы деректер

Жүргізушіні қосқанда, орындар саны

1 150

артқы білікке

Толық салмағы, кг, соның ішінде:

1 395

артқы білікке

Автокөлік үлгісі

«Нива»

«Ода»

ені

1 422

1 365

к

ізі

алдыңғы құлама Sі

артқы құлама

1 055

Жүктеме астындағы ең төменгі жол жарқыны Л, мм

Сыртқы алдыңғы дөңгелек ізінің білік бойынша бұрылуының ең аз радиусы, м 5,2 5,6 5,5

5,25 5,8

Бірінші берілісте екпінсіз толық салмақпен автокөлікпен еңсерілетін ең үлкен дөң, %

Толық салмақты автокөліктің тежеу жолы

5,2 7,4 8,3 6,9 8,8

«Нива»

«Ода»

8,9 9,9

10,3 9,7

лық

1,5

2,3

Қысу деңгейі 9,8 8,5 9,3 8,5 9,5

(Номиналды қуаттылығы, кВт(л. с.)/мин“)

ю )

Беріліс қорабының беру сандары:

ю

ю

ю

ш

ю

артқы жүріс 3,5

3,87/3,53 ю

«Нива»

«Ода»

Жоғары берілісте  — 1,200 және төмендегісінде — 2,135 беріліс сандарымен бұғатталатын  білік аралық дифференциалмен  екі сатылы

со

со

Шиналардың белгіленуі

7,8

9,5

Қозғалтқыштың майлау жүйесі 3,5

6,0

Беріліс қорабының картері 3,3

1,20/0,95

Таратқыш қорабының картері

0,75

Алдыңғы көпір картері

1,15

Артқы көпір картері

Жалғағыштың гидрожетегі

0,40

Автокөлік үлгісі

«Нива»

«Ода»

4,5 4,2

5,0 и 2,0

1,9 4,0

ГАЗ-3110 автокөлігіне ЗМЗ-402 карбюраторлық қозғалтқыш (немесе А-76 бензинінде жұмыс істейтін ЗМЗ-4021), не жанармайдың үлестірілген бүркеуімен ЗМЗ-4062 қозғалтқышы тұр. Осы оқу құралының көлемінің шектеулілігіне байланысты, онда ең заманауисы ретінде ЗМЗ-4062 қозғалтқышы ғана қарастырылады. ИЖ-2126 «Ода» автокөліктерінде ВАЗ-2106 қозғалтқышы (ИЖ-2126-030 түрленімі), сондай-ақ УМПО-331 қозғалтқышы (ИЖ-2126-020 түрленімі) қолданылуы мүмкін. Кітап көлемінің шектеулілігіне байланысты олардың құрылымдық ерекшеліктері осы оқулықта қарастырылмайды.

Қозғалтқыштың тағайындалуы.

Энергияның қандай да бір түрін механикалық жұмысқа түрлендіруде негізделеді. Көптеген автомобильдерде піспекті іштен жану қозғалтқыштары орнатылады. Оларда қозғалтқыш цилиндрлері ішінде отынның жануы кезінде алынатын жылулық энергия автомобиль қозғалысы үшін қолданылатын механикалық жұмысқа түрлендіріледі. Қозғалтқыш цилиндрлерінде жұмыс қоспасы (отынның ауамен араласқан қоспасы) жанған кезде кеңейетін газдар піспектерге әсер етеді. Олардың ілгерілмелі қозғалысы айналшақты-бұлғақты механизммен иінді біліктің айналмалы қозғалысына түрлендіріледі. Ол өз кезегінде, трансмиссия агрегаттары көмегімен автомобильдің жетекші доңғалақтарына беріліп, оны қозғалысқа келтіреді.

Автомобиль қозғалтқыштарының сыныптамасы.

Сыныптама келесі негізгі белгілер бойынша жүзеге асырылады: жанғыш қоспаның түзілуінің және оны тұтату әдісі бойынша – сыртқы қоспаны түзумен және электрлік ұшқыннан сырттан тұтатумен (ұшқынды тұтатуы бар қозғалтқыштар – бензинді карбюраторлы қозғалтқыш, бензин бүркуі бар қозғалтқыштар  және газдық отында жұмыс жасайтын қозғалтқыштар). Және ауаны қатты қысу нәтижесінде  қыздырылған ауамен жанасудан ішкі қоспаны түзумен және өздігінен тұтатумен (дизельді) болатын сыныптамалар. Цилиндрлер саны және олардың орналасуы бойынша – қатарлық (цилиндрлер тігінен немесе тік жазықтыққа қатысты 20...40° бұрышы астындағы еңіспен бір қатармен бірізді орналасады). V-тәрізді (цилиндрлер бір-біріне қатысты бұрыш астында екі қатармен орналасады) және оппозитті (цилиндрлер бір-біріне қарама-қарсы көлденең орналасады. Құлдырау бұрышы 180°). Қозғалтқыштың жалпы құрылысын, негізгі  параметрлерін және жұмыс қағидатын қарапайым бір цилиндрлі төрт тактілі карбюраторлы қозғалтқыш мысалында қарастырайық. Қозғалтқыштың негізгі бөліктері әр түрлі функцияларды орындайтын және қозғалтқыш жұмысының өзара әрекеттесуі кезінде қамтамасыз ететін айналшақты-бұлғақты механизм, газ тарату механизмі және жүйелері: салқындату жүйесі, майлау жүйесі, қоректендіру жүйесі, от алдыру жүйесі және қозғалтқышты іске қосу жүйесі болып табылады.

ол бір өлі нүктеден басқа нүктеге дейін жүретін жол (2.1 сур.). Піспек жүрісі айналшақтың

радиусына тең. Піспектің бір жүрісінде иінді білік 180° бұралады. Яғни жарты айналым жасайды.

Өлі нүктелер піспектің шеткі жайғасымдары деп аталады. Мұнда ол қозғалыс бағытын өзгертеді және оның жылдамдығы нөлге тең. Жоғарғы өлі нүктеде (ЖӨН) болған кезде піспек иінді білік өсінен барынша алыстатылған. Ал төменгі өлі нүктеде (ТӨН) – оған барынша жақындатылған.

h

цилиндрдің жұмыс көлемі

Литрлерде көрсетілген көп цилиндрлі қозғалтқыштың барлық цилиндрлерінің жұмыс көлемдерінің қосындысы

қозғалтқыштың жұмыс көлемі (литраж) деп аталады. ааа

2.1 сур. Айналшақты-бұлғақты механизм және оның параметрлері: 1 –

айналшақ; 2 –

бұлғақтың төменгі бастиегі; 3 –

бұлғақ; 4 –

піспек саусағы; 5 –

піспек; 6 –

цилиндр бастиегі; 7 -

бұлғақтың жоғарғы бастиегі; 8 –

цилиндр; 9 –

сермер;

цилиндр диаметрі;

піспек жүрісі;

айналшақ радиусы;

a

толық көлемі;

c

жану камерасының көлемі:

h

жұмыс көлемі.

Қозғалтқыштың жұмыс көлемі қаншалықты үлкен болса, басқа бірдей жағдайларда оның қуаты соншалықты жоғары.

c

жану камерасының көлемі

a

цилиндрдің толық көлемі

Қысу дәрежесі

Карбюраторлы қозғалтқыштардағы және енгізу құбыр желісінде бензиннің бүркуі бар қозғалтқыштардағы қысу дәрежесі 8 бастап

дейінгі шектерде орналасады, ал тікелей жану камерасында бензиннің бүркуі бар қозғалтқыштарда 12,5 дейін жетуі мүмкін.

Жұмыс циклы қозғалтқыш цилиндрінде белгілі бір реттілікте мерзімді қайталанатын процестер жиынтығы аталады.

Ұшқынды тұтатуы бар төрт тактілі қозғалтқыштың жұмыс циклы.

Иінді біліктің екі айналымында жүзеге асырылады және төрт такттан құралады: бүрку, қысу, жұмыс жүрісі (жану және кеңею) және шығару (2.2 сур.).

2.2 суретінде де төрт тактілі карбюраторлы қозғалтқыштың жұмыс циклының индикаторлық диаграммасы ұсынылған (

суреттері), онда қысымтығындарды ашу-жабумезеттері және электрлік ұшқынмен жұмыс қоспасын тұтату мезеті көрсетілген.

Қозғалтқыштың жұмыс циклының индикаторлық диаграммасы

Бірінші такт – енгізу (диаграммада

учаскесі,

суреті). Такт басында шығару қысымтығынының

кешігуімен жабылады (диаграммада

с

нүктесі).

2.2 сур. Қозғалтқыштың жұмыс циклы:

с

және

о

с

о

с

Піспек 12 ЖӨН бастап ТӨН дейін қозғалған кезде цилиндрда көлемнің артуы нәтижесінде 0,07...0,08 МПа дейін разрядталу жасалады. Оған байланысты енгізу құбыр желісінен

алдыңғы шығару такт соңында озумен ашылатын (диаграммада

о

нүктесі,

суреті)         енгізу қысымтығыны

арқылы цилиндрдің

жану камерасына

жанғыш қоспа келіп түседі. Ол ауамен және картердің желдету жүйесінен алынған картер газдарымен араласқан ұсақ бүркіп енгізілген отын (бензин, этанол) қоспасы болып табылады. Жану камерасында жанғыш қоспа онда алдыңғы жұмыс циклынан қалған пайдаланылған газдармен араласып, енгізу тактісінің соңындағы температурасы 100...125 °

учаскесі,

с

нүктесі).

Піспек жоғары қозғалады, екі қысымтығын да жабық, цилиндр көлемінің азаюы нәтижесінде жұмыс қоспасының қысылуы және оның температурасының жоғарылауы орын алады. Цилиндрдегі қысым қысу тактісінің соңында 0,8-1,5 МПа құрайды. Ал температура 300...600 °

С дейін жоғарылайды.

Озумен (жұмыстық жүрістің тактісі басталғанға дейін) қысу тактісінің соңында электрлік ұшқынмен қысылған жұмыс ортасын тұтандыру жүзеге асырылады (диаграммада

нүктесі) және температураның және қысымның кенет жоғарылауымен оны жану процесі басталады.

учаскесі,

суреті). Тұтандыру білтесінен алынатын

электрлік ұшқынмен

қысу тактісі соңында тұтандырылған жұмыс қоспасы жылдам жанып кетеді (0,001...0,002 с ішінде). Осы кезде жылудың көп мөлшері бөлінеді.

Сондықтан жұмыстық жүріс тактісі басталарда температура 2000-2500 ° С дейін жоғарылайды.  Ал газдар қысымы 3,5-5,5 МПа дейін артады. Кеңейетін газдар қысымы астында піспек ЖӨН бастап ТӨН дейін орын ауыстырады.

Газдар қысымының күші піспектен

піспек саусағы

, бұлғақ

және айналшақ арқылы иінді білікке

ашылады (диаграммада

учаскесі,

суреті).

Піспек қайтадан ЖӨН қарай қозғалады және 0,11-0,12 МПа қысымы астында ашылатын жоғары қысымтығыны

және шығару коллекторы

арқылы температурасы 600-800 ° С болатын пайдаланатын газдар ығыстырылып шығарылады. Осыдан кейін цилиндр жұмыс циклын қайталауға дайын болады.   Озумен жүргізілетін шығару тактісі соңында енгізу қысымтығыны

ашылады         (диаграммада

нүктесі).

2.3 сур. Қозғалтқыш цилиндрлерінің жұмыс тәртібі Қарастырылған жұмыс циклынан көрініп тұрғандай, пайдалы жұмыс тек бір такт – жұмыстық жүріс ішінде жасалады. Қалған үш такт көмекші болып табылады және оларды жүзеге асыруға энергияның бір бөлігі жұмсалады. Жұмыстық жүріс кезінде алынған энергия сермермен

(2.1 сур. қараңыз) иінді біліктің артқы ұшында (сағақ) орнатылған массивті дискпен жинақталады.         Иінді біліктің үлкен қуатын және айналу біркелкілігін алу мақсатында қозғалтқыштар көп цилиндрлік болып жасалады. Осылайша, зерттелетін автомобильдердің төрт цилиндрлік қозғалтқыштарында иінді біліктің екі айналымында бір емес, төрт жұмыстық жүріс алынады (әр цилиндрде бір-бірден). Зерттелетін автомобильдер қозғалтқыштары қатарлы, себебі оларда цилиндрлер бір жазықтықта бірізді қатармен орналасқан. Қатарлы қозғалтқыштардағы цилиндрлер иінді біліктің алдыңғы ұшынан (тұмсық) сермері бар оның сағағына қарай бірізді нөмірленеді. Көп цилиндрлік қозғалтқыштың біркелкі және баяу жұмысы үшін біраттас тактілер оның әр түрлі цилиндрлерінде белгілі бір реттілікте кезектесу керек.

Цилиндрлерде біраттас тактілердің кезектесуінің осы орнатылған реттілігі қозғалтқыштың жұмыс жасау тәртібі деп аталады.

Қозғалтқыш цилиндрлерінің жұмыс тәртібі.

Иінді білікте айналшағы бар бұлғақты мойындардың және тарату білігінде жұдырықшалардың орналасуынан тәуелді. Егер бұлғақты мойындары бір жазықтықта 180° бұрышы астында жұппен орналасатын көп цилиндрлік қозғалтқышта (2.3 сур.) бірінші цилиндрде иінді біліктің бірінші жарты айналымында жұмыстық жүріс орын алса, онда төртінші цилиндрде осы кезде – енгізу керек болады. Осы жағдайда екінші және үшінші цилиндрлер піспектері бір уақытта жоғары қозғалады. Осылайша сәйкесінше шығару және қысу орындайды. Сонда иінді біліктің келесі үш айналымында бірізді үшінші, кейін төртінші және, ақыр соңында, екінші цилиндрлерде жұмыстық жүріс жүргізіледі. Цилиндрлер жұмысының осындай тәртібі (1-3-4-2) барлық зерттелетін қозғалтқыштарда қолданыс тапқан.

Қозғалтқыштың жалпы жинақтастырылымы.

ВАЗ-2106 қозғалтқышы мысалындағы қозғалтқыштың жалпы жинақтастырылымы 2.4 сур. келтірілген. ВАЗ-2110 автомобильдерінде орнатылатын ВАЗ-2110 және ВАЗ-2111 қозғалтқыштары негізінен бірдей құрылымға ие және тек қоректендіру жүйесімен ерекшеленеді (ВАЗ-2110 қозғалтқышы карбюратормен қамтылған. Ал ВАЗ-2111 қозғалтқышы – үйлестірілген бензин бүрку жүйесімен). ВАЗ-2105, -21213, -21214 және ИЖ-2126 автомобильдерінде орнатылатын ВАЗ-2103, -2104, -21213, -21214 және -2106 үлгілі ВАЗ қозғалтқыштары да толықтай дерлік бірдей құрылымға ие. Және негізінен цилиндр-піспекті топтың геометриялық өлшемдерімен орнатылған. Сонымен қатар қоректендіру және тұтандыру жүйелерімен ерекшеленеді. Сондықтан ары қарай ВАЗ-2110 және ВАЗ-2106 қозғалтқыштарының құрылысы қарастырылады. Ал ертерек көрсетілген қалған қозғалтқыштардың қоректендіру және тұтандыру жүйелерінің құрылымдық ерекшеліктері кітаптың сәйкес бөлімдерінде келтіріледі. Айтып өтерлік жәйт, ВАЗ қозғалтқыштарының көрсетілген үлгілерін қарастыру бұрынғы ВАЗ-2101 бастап ВАЗ-2109 дейінгі ВАЗ автомобильдерінде орнатылатын ВАЗ сегіз қысымтығынды қозғалтқыштардың барлық үлгілік қатарының құрылымдық ерекшеліктерін көрсетуге мүмкіндік береді.

2.4 сур. ВАЗ-2106 қозғалтқыштың жалпы жинақтастырылымы: а

б

Айналшақты-бұлғақты механизм піспектердің қайтымды-ілгерілмелі қозғалысын иінді біліктің айналғыш қозғалысына түрлендіру және айналғыш моментті трансмиссияға табыстау үшін арналған. Ол жылжымайтын (картер табандығы бар цилиндрлер блогы, қақпағы бар цилиндрлер бастиегі) және жылжымалы (саусақтары және сақиналары бар піспектер, бұлғақтар, мойынтіректері бар иінді білік, сермер) бөлшектерден құралады.

ВАЗ қозғалтқыштарының (2,5, а

цилиндрлермен бірге шойыннан құйылады, олардың ішкі беттері ажарлаумен өңделеді.

2.5 сур. ВАЗ-2110 қозғалтқышының цилиндрлер блогы: 1 –

иінді білік негізгі мойындарының тіректері;

7 –

салқындату қаптамасы; 8 –

картер табандығының төсемшесі;

Блок қабырғаларының ішкі беттері және цилиндрлер арасындағы кеңістік цилиндрлерді салқындатуға арналған сұйықтықпен толтырылатын салқындату қаптамасын

түзеді. Блоктың төменгі бөлігінің көлденең арақабырғаларында қақпақтары

бар иінді біліктің негізгі мойындарының бес тірегі

орналасқан. Табандықпен

бірге цилиндрлер блогының төменгі бөлігі қозғалтқыш картерін құрайды. Ол қозғалтқыш бөлшектерін майлау үшін қажетті мөлшерде мотор майымен толтырылады (автомобильдік әдебиетте картер табандығы жиі «картер» немесе «май картері» терминдерімен аталады. Сондықтан онда барлық қажетті май мөлшері орналасады). Тарату білігі жетегінің бөлшектерін орналастыратын блоктың қапталдық бөлігі қақпақтармен жабылады.

Цилиндрлер блогының бастиегі алюминий қоспасынан құйылады және барлық цилиндрлер үшін ортақ болып табылады. Онда төменгі жағында – жану камераларының жоғарғы қабырғалары, үстіңгі жағында – тарату білігі (ЗМЗ-406 қозғалтқышында екі тарату білігі) бар қысымтығындық механизм орналастырылады. Бастиекте тұтандыру білтелерін

орнатуға арналған бұрандалы саңылаулар бар (2.4 сур. қараңыз). Бастиектің қосарлы қабырғалары цилиндрлер блогының салқындату қаптамасымен қосылған кеңістік құрайды. Ол бойынша салқындату сұйықтығы айналады. ВАЗ және ЗМЗ-4062 қозғалтқыштарында бастиек цилиндрлер блогына бұрандамалармен бекітіледі. Қылта және цилиндрлер блогы арасындағы жымды тығыздау үшін металл-асбестті төсемше

орнатылады (2.5 сур.). Цилиндрлер блогы үстіңгі жағынан тығыздағыш төсемшесі

бар алюминий (ВАЗ-2110 және ЗМЗ-4062 қозғалтқыштары) немесе болат қалыпталған (жеке қозғалтқыштарда) қақпақпен жабылады.

а сур.) алюминий қоспаларынан құйылады. Піспек түбі жану камерасының төменгі қабырғасын құрайды және кеңейген кезде газдар қысымын қабылдайды. Піспектің жоғарғы бөлігінде (бастиек) піспек сақиналары орнатылатын сақиналы бунақтар жонылған. Май алынатын сақина бунағында май бұруға арналған саңылаулар бар. Піспектің төменгі бөлігінде (етек) құйылмалар (дөңесшелер

) бар, онда піспек саусағына арналған саңылаулар жасалған.

Қозғалтқыш жұмыс жасаған кезде біркелкі қызбаған жағдайда піспек және қозғалтқыш цилиндрі арасында туындайтын саңылауды кішірейту мақсатында піспек күрделі геометриялық пішінде жасалған. Піспек етегі көлденең тілікте сопақ, білік өсі піспек саусағының жазықтығында кіші және бүйірлік күштер әрекет ететін жазықтықта – үлкен, бұл піспек және цилиндр арасындағы саңылауды кішірейтуге және

а

б

және

Бір қозғалтқышқа орнатылатын піспектер өлшемдер бойынша, сонымен қатар масса бойынша таңдап алынады. Піспек түбінде піспектің өлшемдік тобының таңбаламалары

және

бар. Сонымен қатар, піспекте бағыттамалар

немесе дөңесшелердің

біріндегі «Алды» жазбасы (ЗМЗ қозғалтқыштарында) көмегімен қозғалтқыш цилиндріндегі піспектің дұрыс бағдары көрсетіледі (піспектегі бағыттама немесе жазба тарату білігінің жетегіне қарай бағытталу керек). Себебі бөлшектердің тозуын азайту үшін піспек дөңесшелеріндегі піспек саусағына арналған  саңылаулар симметрия өсіне қатысты ығыстырылған. Жөндеу мақсаттары үшін номиналды өлшеммен қатар диаметрі үлкейтілген жөндеу өлшемдеріндегі піспектерді шығарады.

және

компрессиялық болып табылады. Олар цилиндрлерден картерге газдардың жылыстауының алдын алу үшін арналған.

Үшінші піспек сақинасынан

май алынады. ВАЗ қозғалтқыштарының ажырамайтын май алынатын сақинасында сыртқы бетінде цилиндр қабырғасынан алынатын артық майды піспектің ішкі кеңістігіне және ары қарай картер табандығына бұруға арналған бунақ және бірнеше өтпелі тілім бар. Май алынатын сақинаның ішкі бетінде болат серіппелі кеңейткіш

орнатылатын жырашық жонылған (2.6, б сур.). ВАЗ қозғалтқыштарында сонымен қатар ажырайтын май алынатын сақина орнатылуы мүмкін. Ол екі болат тілімдік дисктен және олардың арасында орнатылатын, дисктерді бір уақытта радиалды және өстік бағыттарда қысатын серпімді болат екі функционалдық кеңейткіштен құралады. Піспекті сақиналарда олардың серімділігін және цилиндр қабырғаларына тығыздау жанасуын, сонымен қатар піспекке орнату мүмкіндігін қамтамасыз ететін тіліктер (құлыптар) бар. Цилиндрлерден картерге газдың жылыстауын азайту үшін құрастыру кезінде піспек сақиналары піспектерде әр түрлі жаққа қарай піспекке және бір-біріне қатысты белгілі бір бұрышпен орнатылу керек. Компрессиялық сақиналар тіліктері бір-біріне қарама-қарсы жаққа (180° бұрышымен) бағытталу керек және піспек саусағының өсіне қатысты шамамен 45° бұрышымен орналасады. Ажырамайтын компрессиялық сақина тілігі жоғарғы компрессиялық сақина тілігіне қатысты шамамен 90° бұрышымен орналасу керек. Ал оның кеңейткішінің тілігі - компрессиялық сақина тілігіне қатысты 90-180° бұрышымен айналады. Ажырайтын май алынатын сақинада жоғарғы диск тілігі жоғарғы компрессиялық сақина тілігіне қатысты шамамен 90° бұрышымен орналасу керек. Төменгі диск тілігі жоғарғы диск тілігіне қарама-қарсы жаққа орналасу керек. Ал оның кеңейткішінің (кеңейткіштерінің) тілігі оның дисктерінің тіліктеріне қатысты шамамен 90° бұрышымен орналасу керек. Піспек сақиналары піспек өлшемдеріне сәйкес келетін номиналды және жөндеу өлшемдерімен шығарылады.

а сур.) болаттан қуыс денелі болып жасалады. Оның сыртқы беті жоғары жиілікті тоқтармен шыңдалған. Цилиндрлер қабырғаларында қажамалар тудыруы мүмкін бойлық орын ауыстыруға қарсы піспек сақинасы дөңесшелердің сақиналы бунамаларына енгізілетін екі серіппелік сақина

көмегімен ұсталынады. Осындай бекіту әдісі піспек сақинасына бұлғақ бастиегінде және піспек дөңесшелерінде бұралуға мүмкіндік береді (осындай саусақ жүзгіш деп аталады). Бұрын шығарылған ВАЗ қозғалтқыштарында (ВАЗ-2101...ВАЗ-2108) піспек сақиналары піспекте бойлық орын ауыстыруларға қарсы піспек саусағының бұлғақ бастиегінде сығымдағышпен орнату есебінен ұсталынды. Осы мақсатта алдын ала қыздырылған  бұлғаққа сығымдады. Осы кезде талап етілетін тартылым қамтамасыз етілді. Кейін олардың қосылысының сенімділігі тексерілді.

жалғайды. Ол жоғарғы және төменгі бастиектері бар қоставрлы қималы өзек болып табылады. Төменгі  бастиек ажырайтын болып жасалады және оның екі бөлігіне де бұлғақты мойынтірек ішпектері

енгізілген. Бұлғақтың жоғарғы бастиегінің саңылауына піспек саусағы енгізіледі. Орнату дәлдігін қамтамасыз ету үшін өндіру кезінде бұлғақтың төменгі бастиегіндегі саңылау қақпақпен жинақта өңделеді. Сондықтан оны жұптан ажыратуға болмайды. Жинау кезінде бұлғақта және оның қақпағында олар орнатылатын цилиндр нөмірі таңбаланады. Бір қозғалтқышқа орнатылатын бұлғақтар массалар бойынша таңдап алынады. Осы кезде жеке жоғарғы және төменгі бастиектер массалары ескеріледі. Піспекті піспек саусағымен және бұлғақпен жинау кезінде оларды міндетті түрде өлшемдік топтар бойынша таңдап алады.

Иінді білік 1 оған бұлғақтар арқылы піспектерден берілетін күшті айналғыш моментке түрлендіру үшін арналған. Иінді біліктен газ тарату механизмінің және қозғалтқыштың басқа жүйелері аспаптарының (май және сұйықтықты сорғылары, генератор және т.б.) жетегі жүзеге асырылады. Зерттелетін қозғалтқыштарда иінді білік бестіректі, бес негізгі мойынтіректе орнатылады. Олардың әрқайсысы екі ішпектен

құралады. Негізгі мойынтіректерді ортадан тепкіш күштер әрекетінен босату үшін қарсы салмақтар

қарастырылған. Негізгі

және бұлғақты

мойындарда негізгі және бұлғақты мойынтіректерге май жеткізуге арналған арналар

қалың қабырғалы, болат алюминийлі болады. Оларда иінді білік мойындарына май жеткізуге арналған саңылаулар, және олардың төсеніште бұралуының алдын алуға арналған майыстырылған қылқандар бар. Жөндеу мақсаттары үшін қалыңдығы үлкейтілген 0,25; 0,5; 0,75 және 1,0 мм) ішпектер шығарылады.

Сермер 20 бұрандамалармен иінді біліктің артқы ұшының ернемегіне бекітіледі және піспектерді өлі нүктелерден шығару және білікті біркелкі айналдыру үшін арналған. Өзінің массасы есебінен ол автомобильдің орнынан баяу қозғалуына жәрдемдеседі және қозғалтқышты іске қосқан кезде иінді біліктің бастапқы айналымын жеңілдетеді. Оның тоғынына болат тісті тәжді

сығымдайды, оның көмегімен оталдырғышпен қозғалтқыштың іске қосылуы қамтамасыз етіледі. Сермер сонымен қатар қозғалтқыштың иінді білігінен автомобильдің трансмиссия агрегаттарына айналғыш моментті табыстауды жүзеге асырып, жетекші ілініс дискісінің функциясын орындайды. Қозғалтқышты автомобиль шанағына бекіту серпімді резеңкелі-металды тіректерде жүзеге асырылады. Осындай тіректердің қолданылуы қозғалтқышты жол тегіссіздіктері бойынша қозғалыс кезінде туындайтын жүктемелерден қорғайды және қозғалтқыштан шанаққа табысталатын дірілдер деңгейін төмендетеді. Зерттелетін автомобильдерде қозғалтқыш ілініспен және берілістер қорабымен (ал жетегі алдыда орналасқан автомобильдерде – сонымен қатар басты беріліс дифференциалмен) құрылымдық тұрғыда шанаққа үш тіректе бекітілетін күштік агрегатқа біріктірілген. Классикалық жинақтастырылым сұлбасы бар автомобильдерде күштік агрегаттың артқы тірегі берілістер қорабына бекітіледі. Басқа зерттелетін автомобильдерге қарағанда, ГАЗ-3110 автомобилінің күштік агрегатының артқы тірегінде серіппелі серімді элементтер бар.

Газ тарату механизмі қозғалтқыш цилиндрлеріне жанғыш қоспаны уақытылы енгізу және олардан пайдаланылған газдарды шығару үшін арналған. Ол жетек механизмі бар бір немесе екі тарату білігінен және қысымтығындық механизмнен (реттеу құрылғылары бар қысымтығындар жетегінің бөлшектері, ершігі бар қысымтығындар, серіппелер және оларды қысымтығындарда бекітетін бөлшектер). Зерттелетін қозғалтқыштарда газ тарату механизмінде қысымтығындар жоғарыда орналасқан. Осы жағдайда қысымтығындық механизм тұтастай тарату білігімен бірге цилиндрлер блогының бастиегінде орналастырылады (ЗМЗ-4062 қозғалтқышында – екі білікпен). Газ тарату білігінің жетегі қозғалтқыштың иінді білігінен тісті белдікпен (ВАЗ-2110 қозғалтқышы) немесе  шынжырмен (ВАЗ-2106 және ЗМЗ-4062 қозғалтқыштары) жүзеге асырылуы мүмкін.

ВАЗ-2110 қозғалтқышының газ тарату механизмі.

Жоғарыда орналасатын және тарату білігінің белдік жетегі бар ВАЗ-2110 қозғалтқышының газ тарату механизмі 2.7 сур. көрсетілген. Айналым иінді біліктің тісті тегершігінен

тісті белдік

көмегімен тарату білігінің тісті тегершігіне

табысталады. Тарату білігі

айналған кезде оның жұдырықшасы

өзінің дөңес бөлігімен реттегіш тығырығы

бар итергіш

арқылы қысымтығын өзегіне әсер етеді. Осы жағдайда қысымтығын, серіппелерді

және

қысып, бағыттаушы төлкеде

орын ауыстырады және цилиндрдің жану камерасын енгізу құбыр желісімен (енгізу қысымтығыны) немесе шығару коллекторымен (шығару қысымтығыны) байланыстыратын саңылауды ашады.

2.7 сур. ВАЗ-2110 қозғалтқышының газ тарату механизмі: а

б

және

с

және

Жұдырықшаның дөңес бөлігі итергіштің реттегіш тығырығының бетінен сырғып кеткен кезде, қысымтығын итергішпен және реттегіш тығырықпен бірге серіппелер әрекеті нәтижесінде бастапқы жайғасымға қайтарылып, өзінің жұмыс бетімен ершікке

тығыз жанасады.

Жұдырықшаның сыртқы бөлігі (оны дөңес бөлігіне қарама-қарсы) және реттегіш тығырық

арасында қозғалтқыш қызған кезде қысымтығынның ершікке тығыз жанасуын қамтамасыз ететін жылусаңылауы с

қарастырылған. Жұмыс кезінде қозғалтқыштың қызуына байланысты саңылау с шамасы қысымтығындық механизм бөлшектері өлшемдерінің артуы нәтижесінде (әсіресе қысымтығын өзегінің ұзаруына байланысты) азаяды. Және толық қыздырылған кезде саңылау толықтай дерлік шығарылады. Сондықтан жылу саңылауының с шамасын бақылау салқын қозғалтқышта жүргізілу керек. ВАЗ-2110 қозғалтқышында қысымтығындардың жылу саңылауын реттеу талап етілетін қалыңдықтағы реттегіш тығырықтарды

цилиндрлер бастиегінде цилиндрлер өстеріне қатысты көлбеу бір қатармен орналастырылады. Қысымтығын

жалпақ бастиегі бар өзек болып табылады. Ол ершікке

тығыз жанасып, қажет сәтте жану камерасының енгізу және шығару саңылауын жабады. Қысымтығын табағының жұмыс бетінің жанасуының тығыздығы қысымтығында орнатылған. Тірек тығырығына

және табақшаға

сүйенетін серіппелердің

және

серпімділігі есебінен қамтамасыз етіледі. Серіппелер табақшасы

қысымтығын өзегінде екі конустық төрткілше

көмегімен бекітіледі. Олардың шықпалары қысымтығын өзегіндегі сақиналы жырашықтарға кіреді. Саңылаусыздықты қамтамасыз ету үшін қысымтығын табақшасының жұмыс бетін 45° бұрышымен конус тәрізді қылып жасайды және ажарлайды. Кейін ершікке жақындатады. Қысымтығын өзегі цилиндр бастиегіне сығымдалған және қысымтығын бастиегінің ершікте дәл отырғызылуын қамтамасыз ететін бағыттаушы төлкеге

орын ауыстырады. Қозғалтқыш цилиндрлеріне майдың түсуінің алдын алу үшін қысымтығындар төлкелерінде

майшағылыстырғыш қалпақтар

орнатылады. Әр қысымтығында орамдары әр түрлі бағытталған екі серіппеден қарастырылған. Бұл серіппелердің бірі сынған кезде қысымтығынның цилиндрге түсірілуінің және осы кезде ықтимал болатын қозғалтқыштың сынуының алдын алуға мүмкіндік береді және сынған серіппеге басқа серіппе орамдарында қыстырылып қалуға мүмкіндік бермейді. Осылайша қысымтығынның асылған күйде салбырауына жол бермейді. Сонымен қатар жұмыс кезіндегі қысымтығындардың дірілдеуін төмендетеді. Цилиндрлердің жанғыш қоспамен жақсы толуын қамтамасыз ету үшін енгізу қысымтығындарының бастиектері шығару қысымтығындарының бастиектеріне қарағанда үлкендеу диаметрге ие.

Тарату білігінде қысымтығындар жетегіне арналған сегіз жұдырықша бар. Олардың пішіні және білікте орналасуы қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне және газ тарату фазаларына сәйкес қысымтығындардың уақытылы ашылуын және жабылуын қамтамасыз етеді. Тарату білігі цилиндрлер бастиегінде бес мойынтіректі тіректерде орнатылған. Тарату білігінің тірек мойындары цилиндрлер бастиегінің төсеніштерімен және тарату білігі мойынтіректерінің екі қақпағымен (алдыңғы қақпақ оның тісті тегершігінен есептегенде екі алдыңғы мойынтіректі құрайды. Ал артқы қақпақ – қалған үшеуін) құралған сырғу мойынтіректерінде айналады. Тарату білігінің мойынтіректі тіректерінің саңылауларын жасаған кезде цилиндрлер бастиегін және мойынтіректер қақпақтарын бірге өңдейді. Сондықтан олар жөндеу кезінде жұптан ажыратыла алмайды. Мойынтіректі тіректерде тарату білігінің қалыпты айналуын қамтамасыз ету үшін мойынтірек қақпақтарын бекітетін ақаларының сомындары

белгілі бір реттілікте және белгілі бір моментпен қатайтылу керек. Біліктің алдыңғы ұшында тығыздағыш манжетаға арналған мойын және жетектің тісті тегершігін бекітетін бұрандамаға

арналған бұрандалы саңылау бар. Біліктің артқы ұшында оның өстік орын ауыстыруын шектейтін ернемек, сонымен қатар отын сорғысының жетегіне арналған жұдырықша және тұтандыру үйлестіргішін бергіш жалғастырғышымен жалғау үшін арналған ойығы бар сағақ қарастырылған.

, тарату білігінің жетектегі тісті тегершігінен

, жетектегі тісті белдіктен

және тартушы құрылғыдан құралады. Бір уақытта тісті белдікпен тегершік

арқылы салқындату жүйесінің сұйықтықты сорғы жетегі жүзеге асырылады. Тісті белдіктің тартылуы оны бекітетін сомын

жіберілген кезде эксцентрикалық өсті

бұру арқылы тарту құрылғысының аунақшасын

орын ауыстыруымен жүзеге асырылады. Газ тарату механизмінің жетегіне арналған белдікті берілістің қолданылуы қозғалтқыш жұмысы кезінде шудың төмендеуі қамтамасыз етеді. Алайда пайдалану процесінде жетек белдігі созылады және оның үзілуі орын алуы мүмкін. Сондықтан белдіктің тартылуын мерзімді бақылау және реттеу және өндіруші-зауытпен ұсынылған мерзімділікке сәйкес оны ауыстыру қажеттілігі туындайды.

ВАЗ-2106 қозғалтқышының газ тарату механизмі.

Жоғарыда орналасатын және тарату білігінің шынжырлы жетегі бар ВАЗ-2106 қозғалтқышының газ тарату механизмі 2.8 сур. көрсетілген. Қозғалтқышта газ тарату механизмі бөлшектерінің орналасуы 2.4 сур. жақсы көрінеді. Айналым иінді біліктің жұлдызшасынан

(2.4 сур. қар.) тарату білігінің жұлдызшасына

шынжырмен

табысталады. Тарату білігі

айналған кезде (2.8 сур. қар.) оның жұдырықшалары өзінің дөңес бөлігімен иінтіректер

(рокерлер деп аталады) арқылы әсер етеді. Осылайша қозғалтқыш жұмысының тәртібіне және газ тарату фазаларына сәйкес қысымтығындардың ашылуы және жабылуы қамтамасыз етіледі.

2.8 сур. ВАЗ-2106 қозғалтқышының газ тарату механизмі: а

б

және

с

d

Қысымтығындардың иінтіректері

ақалы серіппелер

көмегімен сфералық саңылауы бар ұшпен – цилиндрлер бастиегінің бұрандамалы төлкесіне

бұралған реттегіш бұрандаманың

сфералық бастиегіне, ал басқа ұшымен – қысымтығын

арасында жылу саңылауы с

қарастырылған. Қысымтығындардың жылулық саңылауларын реттеу қарсысомын

жіберілген кезде төлкеде

реттегіш бұрандаманы

(2.4 сур. қараңыз) цилиндрлер бастиегінде ақаларға бекітілетін мойынтіректердің арнайы алюминий корпусында

бес мойынтіректі тіректерде орнатылған. Өстік орын ауыстыруларға қарсы тарату білігі арнайы тірек ернемегімен

ұсталынады. Ол тарату білігінің алдыңғы тірек мойынындағы сақиналы бунаққа кіреді және тарату білігінің мойынтіректер корпусына

екі бұрандамамен бекітіледі. Мойынтіректі тіректерде тарату білігінің қалыпты айналуын қамтамасыз ету үшін мойынтіректер корпусын

бекітетін ақау сомындарының

(2.8 сур. қараңыз) тартылымы белгілі бір реттілікте және белгілі бір моментпен жүргізілу керек.

Тарату білігінің шынжырлы жетегі жұмыс процесінде тозады және қозғалтқыш жұмысы процесінде шынжырдың және жұлдызшалардың тозуы нәтижесінде шынжырдың ұзаруы және оның тартылуының босатылуы орын алады. Сондықтан пайдалану барысында шынжыр тартылымын реттеу үшін шынжырлы жетекте табандығы

бар кергіш қарастырылған. Шынжырдың тартылуын реттеу кезінде қалпақты сомынды

босатады және иінді білікті кілтпен екі айналыммен қатайтады. Осы кезде төрткілше

корпустың

конустық саңылауынан шығарылады және оның тілікті конусы босатылады. Осылайша қысылған серіппесі

бар реттегіш өзек

босатылады. Босатылған серіппе

тірек тығырығы

арқылы кергіш корпусынан өзегі

бар шынжырды тартады және табандық

арқылы талап етілетін күшпен шынжырды қатайтады. Ал реттегіш өзек

қысылған серіппе

серпімділігінің әрекеті нәтижесінде тірек мойынтірегіне

қысылады. Осылайша 0,2-0,5 мм тең өтемдеуші саңылаудың қажетті шамасы d

қамтамасыз етіледі. Осыдан кейін қалпақты сомын

қатайтады. Осы кезде төрткілше

, серіппелердің

және

серіппелердің кедергілерінен өтіп, кергіш корпусына саңылау шамасына d

тірелгенше реттегіш өзек қапталына

енгізіледі. Бұл қозғалтқыш температурасының өзгерістері кезінде шынжырлы жетек бөлшектері өлшемдерінің өзгеруін қарымталауды және табандық бойынша шынжыр соққыларының бәсеңдетілуін қамтамасыз етеді. Және осылайша жетек бөлшектерінің тозуын азайтады.

Шынжыр тыныштандырғышы

шынжырлы жетек жұмысы кезінде оның ең ұзын тармағы тербелістерінің азайтылуын және шудың төмендетілуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, шынжырлы жетек жұмысы кезінде шуды азайту үшін шынжыр тыныштандырғышының

және кергіш табандығының

жұмыс беттері үйкеліс коэффициенті кіші болатын резеңке жабынмен қапталған. Белдікті жетекпен салыстырғанда, тарату білігінің шынжырлы жетегі  үлкен сенімділікпен ерекшеленеді. Шынжыр, әдетте, қозғалтқыштың қызмет ету мерзімі ішінде ауыстырусыз қолданылады және әдетте оны толықтай саралау кезінде өзгереді. Белдікті жетекпен салыстырғанда, шынжырлы жетектің негізгі кемшілігі жұмыс кезіндегі оның жоғарырақ шулауы болып табылады.

ЗМЗ-4062 қозғалтқышының газ тарату механизмі.

Он алты қысымтығынды, екі тарату білігі және тарату біліктерінің екі сатылы шынжырлы жетегі бар (2.9 сур.). Айналым иінді біліктің жетекші жұлдызшасынан

төменгі шынжырмен

алдымен аралық біліктің

жетектегі жұлдызшасына

(бірінші саты), кейін жоғарғы шынжырдың

аралық білігінің жетектегі жұлдызшасынан

тарату біліктерінің

және

жұлдызшаларына

және

табысталады. Осы кезде оларды айналымға келтіреді (екінші саты). Айналған кезде тарату біліктері

(2.10, а

сур.) және

жұдырықшалармен гидроитергіштер

арқылы сәйкесінше енгізу

және шығару

қысымтығындарының қапталдарына әсер етеді.  Осы кезде қозғалтқыш үшін бекітілген газ тарату фазаларына сәйкес оларды ашады және жабады. Қозғалтқыштың әр цилиндрінде жұппен ашылатын және жабылатын екі енгізу және шығару қысымтығындарынан қарастырылған бұл цилиндрлердің жанғыш қоспамен толтырылуының жақсартылуын және олардан пайдаланылған газдардың толығырақ шығарылуын қамтамасыз етеді. Және сәйкесінше қозғалтқыш жұмысының тиімділігін  және оның қуатын жоғарылатады.

Қысымтығындар цилиндрлер бастиегінде V-тәрізді екі қатармен орналастырылған және ВАЗ-2110 қозғалтқышындағыдай құрылысқа ие.

Гидроитергіштер 8 қысымтығындардың жылу саңылауларын өтемдеу,  қысымтығындық механизм бөлшектерінің тозуын азайту және олардың жұмысының шуын төмендету үшін қызмет етеді. Олар цилиндрлер блогының

жұдырықшалары арасында орын ауыстырады. Гидроитергіш (2.10, б

сур.) май арнасынан

(2.10, а сур. қараңыз) майды  қысым астында гидроитергіш ішіне өтемдеуішке жеткізуге арналған сақиналы жырашығы және саңылауы

бар болат корпуспен

қамтылған. Тозуға қатысты төзімділікті жоғарылату үшін гидроитергіш корпусының сыртқы жұмыс беттері (цилиндрлік және қапталдық) нитроцементтеумен қатайтылады.

Өтемдеуіш корпустан

(2.10, б

сур. қараңыз), піспектен

және кері шарлы қысымтығынан құралады. Өтемдеуіш корпусы гидроитергіш корпусына

дәнекерленген бағыттаушы төлкеге

орналастырылған. Және онда тоқтатқыш сақинамен

ұсталынады. Өтемдеуіштің корпусы

және піспегі

арасында оларды алыстататын серіппе

орнатылған. Ол өтемдеуіш корпусын

қысымтығын қапталына, ал өтемдеуіш

піспегін гидроитергіш

корпусының түбіне қысады. Бұл гидроитергіштің тарату білігінің жұдырықшасымен және қысымтығынның қапталымен саңылаусыз түйісуін қамтамасыз етеді.

2.9 сур. ЗМЗ-4062 тарату және аралық біліктерінің шынжырлы жетегі:

және

және

және

және

2.10 сур. ЗМЗ-4062 қозғалтқышының газ тарату механизмі: а

Гидроитергіш келесі жолмен жұмыс істейді. Тарату білігінің жұдырықшасы өтемдеуішке жеткен кезде және басуды бастаған кезде, өтемдеуіш піспегі

, серіппе

күшінен өтіп, өтемдеуіш

корпусына біршама енгізіледі. Ал соңғысы, өз кезегінде, бағыттаушы төлке

бойынша гидроитергіш

корпусына біршама енгізіледі. Осы жағдайда майдың бір бөлігі өтемдеуіштің ішкі кеңістігінен гидроитергіш кеңістігіне шығады. Өтемдеуіштер ішкі кеңістігіндегі қысым артады. Және кері шарлы қысымтығын серіппе

әрекеті нәтижесінде жабылады. Өтемдеуіштегі май серіппеге

қысылуға мүмкіндік бермей, қатты дене сияқты жұмыс жасай бастайды. Және гидроитергіш тарату білігінің жұдырықшасынан қысымтығынға күш табыстайды, осылай оны ашады. Қысымтығынды жапқаннан кейін, тарату білігінің жұдырықшасы қайтадан гидроитергішке қатысты сыртқы жағымен бұралған кезде және оған басуды тоқтатқан кезде, кері шарлы қысымтығын

ашылады және оған басуды тоқтатады. Кері шарлы қысымтығын

ашылады және гидроитергіш ішіне саңылау

арқылы қысым астында берілетін майды өтемдеуіш корпусы

және піспек

арасындағы оның ішкі кеңістігіне өткізеді. Бұл серіппеге

созылуға және өтемдеуіш корпусын және піспегін ажыратуға мүмкіндік береді. Осы жағдайда бір ұшымен серіппе

піспекті тарату білігінің жұдырықшасына қысылатын гидроитергіш корпусының

түбіне қысады. Ал басқа ұшымен өтемдеуіш корпусын

қысымтығын қапталына қысады. Осылайша гидро өтемдеуіштің жұдырықшасымен және қысымтығынымен саңылаусыз түйісуі жүзеге асырылады. Осылайша, қысымтығындар жетегінде гидро өтемдеуіштердің қолданылуы қозғалтқышты пайдалану процесінде қысымтығындардың жылу саңылауларын реттеу қажеттілігін жоққа шығарады.

(2.9 сур. қараңыз) шойыннан жасалған, онда бетті ағарту көмегімен қатайтылған пішіні бірдей сегіз жұдырықшадан қарастырылған. Әр білік алюминий бастиекпен

және жинақта жонылған алюминий қақпақтарымен

құрылған бес мойынтіректі тіректерде айналады. Бұл оларды бөлшектеу-жинау кезінде жұптан айыруға жол бермейді. Тарату біліктерінің алдыңғы тіректері бірыңғай қосарлы қақпаққа ие, оның кертпелерінде тірек жартысақиналары орнатылады. Олар тарату біліктерінің алдыңғы мойындарындағы кертпелерге кіріп, оларды өстік орын ауыстыруларға қарсы ұстап тұрады. Әр біліктің алдыңғы ұшына орнату тістегерішінде орталық бұрандама көмегімен шынжырлы жетек жұлдызшасы бекітіледі. Шығару қысымтығындарының тарату білігінің

артқы ұшына қозғалтқышты басқаратын кешенді жүйенің тарату білігінің жайғасым (фаза) бергішінің металл тілімшесі (белгілеуші)  бекітіледі.

Аралық білік

болаттан жасалған, қостіректі, цилиндрлер блогының саңылауларына сығымдалған болат-алюминийлі төлкелерде

айналады.

Өстік орын ауыстыруларға қарсы аралық білік цилиндрлер блогына екі бұрандамамен бекітілетін болат тірек ернемегімен

ұсталынады. Аралық біліктің алдыңғы ұшына тоқтатқыш тілімшесі

бар екі бұрандама

көмегімен тарату біліктері жетектерінің жұлдызшалары

және

бекітіледі. Бір-біріне қатысты жұлдызшалардың бұрыштық орналасуы сұққышпен бекітіледі. Аралық біліктің артқы ұшында кілтекте білікте сомын көмегімен бекітілетін май сорғысы жетегінің жетекші тістегеріші

екі төлкелік шынжырлармен жүзеге асырылады, олар тек ұзындықпен ерекшеленеді (төменгі шынжырда 70 буын бар, жоғарғы шынжырда – 90). Шынжырлардың тартылуы сәйкесінше шынжыр қақпағының және цилиндрлер бастиегінің саңылауларында орнатылған және екі бұрандамасы бар

алюминий қақпақтармен

бекітілген гидрокергіштер

және

және тығынжылдан