© Мұхтасыров П., 2014
© Дүниежүзі қазақтары

Мұхтасыров Пионер.
М 86 Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы: Деректі кітап. /

Ұлт тарихының жоғын іздеу
терімен, әртүрлі фактілермен дәлелдеудің жөні бөлек.
Бұл тұрғыдан алғанда кітап авторы Пионер Мұхтасыров
шығармасындағы оқиғалар желісін ауызекі сөйлеу тілінен

алғанымен, оны кейінгі тың, соны материалдармен толық­
тыруы құба-құп. Есігіне қара құлып салынған бұрынғы НКВД
мекемелерінен тілдей қағаздың өзін алу қиямет-қайым заманда
оқырмандарға қажетті дүниені, қат дүниені ұсына алуы да

кітаптың құндылығын арттыра түседі. Үшінші-төртінші
бөлімдердегі фотосуреттер мен ондағы кейіпкерлердің тай­
ға таңба басқандай анықталуы, зұлмат жылдардағы ауыл
тұрғындарының, қарапайым еңбек адамдарының әр қилы

тағдырының баяны – бәрі-бәрі осылайша тасқа басылып,
таңбаланған.
Тұтас бір кезеңді кең полотнода, түгелдей суреттемесе де,
өзі білген, таныған өлке мен қоғамның, ілгері уақыттың және

замана шындығын, өтпелі дәуірдің тынысын шым-шымдап
жеткізуге тырысқан. Және онысы өте сәтті болғанын ай­туға
тиіспіз. Сондықтан ата қазақ тарихы үшін титімдей болса
да үлес қосып, ұлт жоғының іздеушісіне айналған азамат

ағамыз Пионер Мұхтасыровқа алғысымыз шексіз.
Ал ұлт тарихының жоғын түгендеуге септігін тигізер бұл
кітаптың оқырманының көп болары даусыз.
Несіпбек Айтұлы,

Пионер Мұхтасыров
заманнан Шығыс Түркістан, Алтай, Тарбағатай өңірінде ме-
кендеген. Қандай себептерден болса да, екеуі тыныш жатпай
соғысып келген. Сол көп соғыстың бірегейі «Ақтабан шұ-

бырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен халықтың есінде
қалған қазақтың Жоңғар қалмағынан жеңілген заманы
болыпты. Қазақтар жаудан қашып жүре берсе керек. Сол
қашқаннан қашып, малы-жаны қырылған, жүдеп жадаған,

арып-шаршаған тірілері Қазақстанның оңтүстік-батысына
дейін барған. Он сегізінші ғасыр­дың жиырмасыншы жыл-
дарына барғандар Жоңғар қалмағы жеңілгеннен кейін сол
ғасырдың елуінші жылдарында атамекен жеріне қайта көш-

кен екен.
Атамекені болған Алтай жеріне қайтқанда, наймандар
көші ондаған жылдарға созылған. Шындығатай өңіріне тоғыз
таңбалы найманның бірі Қаратай бабамыз бастап кел-

ген жерді атақонысым деп келгенімен, кіре кетер үй жоқ,
ағаштан, не кірпіштен үй салу ол заманда әлі салтқа кірме-
ген. Киіз үймен қысы-жазы көшіп жүріп өмір сүрген. Атақо-
нысқа келіп орналасып, көңіл күйлері жай тауып, ел болып

етек-жеңі жиналған соң, өлген бабаларын еске алып, ас
беріп, ат шаптырып той жасайды. Бәйгеден бірінші болып,
неше түрлі саңлақ жүйріктерден озып, қара тай жалғыз ке-
леді. Ат қойғыш қазағымыз бәйгеге қара тайын қосқан баба-

мызды «Қаратай» деп, көшіп келген елді «Қаратай елі» деп
атап кетеді. Бәйгеден озып келген тайдың атымен аталды
дейтін, ат қойғыш қазаққа келісіп тұрғанымен, расында Қа-
ратай – тарихта болған кісі. Көп соғыстың бірінде ерлікпен

қаза тауып сүйегі Жезқазған өңірінде қойылған секілді. Қа-
ратайдың ұрпағы өскендігі соншалықты Алтай тауының
төрт бұрышына сыймай, Тарбағатайға, Құлжаға орналаса-
ды. Кейіннен ол жерлер қазақтың атамекені бола тұра қытай

жері, орыс жері деп аталып кетті. Қаратайдан «алты Қара-
тай» атанған алты рулы ел өсіп шықты.
Қаратайдың өз кіндігінен Бораншы, Беске, Шоңмұрын
атты үш ұл туады. Бораншы мен Бескенің атымен ру аты

аталмаған. Ру аты олардың балаларының атымен қалып
қойған. Ру атын (бізде сүйек дейді) сақтап қалған Боран-

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
шыдан – Сарғалдақ, Бескеден – Дәулет, Шеруші, Болат.
Шоңмұрынның өз аты ру болып қалған. Шоңмұрынның
жиені – Кәлім. Сонымен алты Қаратай руына кіргендер –

Сарғалдақ, Дәулет, Шеруші, Болат, Шоңмұрын, Кәлім.
Қаратайлар қаракерей, төртуыл, садыр, матай руларымен
бірге өсіп, біте қайнасып жерлес, ауылдас, құда тамыр дос
болып кеткен. Біздің Отыншы атамыз сол алты Қаратайдың

Сарғалдағынан тарайды. Сарғалдақтан – Сары, Сарыдан –
Өтетілеу, Өтетілеуден – Құлжабай, Құлжабайдан – Отын-
шы, Бекбау, Жанбау.
Отыншы кедей кісі болыпты. Киіз үймен «Қаражұрт» деп

аталатын жерді мекендеп, қыстап, жайлап, күзеп отырады
екен. Соңында ол жұрт Ережептің қыстауы болып қалды.
Мал дегенде жалғыз қоңыр саулығы болыпты. Жарықтық
қой малының сүттісі болса керек. Бәйбішесі Анар кең мі-

незді, қонақжайлы әйел болыпты. Ары өткен, бері өткен
адамдарды шақырып алып, таң атқаннан күн батқанға дейін
қоңыр саулықтың сүтімен шайын ағартып, жолаушылар-
ды күтумен болады екен. Жаңадан көшіп келіп, орнала-

сып жатқан елдің тұрмыс жағдайы әр түрлі немене келісіп
тұрсын. Отын­шының Анары жалғыз қоңыр саулықпен
шөлдегенге сусын беріп, шаршағанға бел шештіріп демал-
дырып, халықтан бата ал­ған кісі болыпты. Барды-жоқты

білдірмейтін бірқалыпты, ашық, жарқын мінезін халық
жоғары бағалайды.
Жалғыз қоңыр саулықпен кедейлігін білдірмей, мы-
рзалық қылған Отыншының отбасы, ошақ қасының бе-

рекесінің арқасында құдай бақыт берген. Ұрпағы өскен.
Отыншының бәйбішесі Анардан төрт ұл туған, олар: Қал-
деке, Бұйдақан, Тұрдыбай, Тұрдыбек. Отыншының бесінші
баласы жеңгесін алғаннан кейін туған, атын Жәйдеке қой-

ған. Ұлдарының санына келтіріп, халық оларды «бес Отын-
шы» деп атап кеткен.
Шығыс өңірдің Шыңғыстай болысын Қаратайдың дәу-
летінен тараған Есболдар билеп тұрды. Соңғы елу жылда

Пионер Мұхтасыров
Он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында Шын-
дығатайға орыстар қаптап кетеді. Орыстар сұраусыз жерге
кіріп алды, «бірге отырам десеңдер крест тағынып, орыстың

дінін қабылдайсыңдар»,– деді. «Алған жерін алсын, дініне
кірмейміз»,– десіп ру басылары Алтай тауын айнала жер із-
дей бастады. Ол уақытта шекара дегеннің не екенін білмей-
тін кез.

Құлжабайдың Отыншыдан тарағандарын Қалдеке бастап
барған. Ол уақытта Қытайдың жері, қазіргі Моңғол жері
Баян-Өлгей аймағының жерінде қырық жылдай тұрып,
соңында Шүй бойына келген. Бекбау, Жанбаудан тараған-

дарды Балық бастап Қытай жері Құлжа, Сарсүмбеге (қазір-
гі Алтай) барған. Бекбаудың үш ұлы болған, олар: Балық,
Жайын, Назар. Жайыннан тарағандар Қытай жерінде
тұрып қалған. Балық, Назар бастаған тобы Шүйге кел-

ген. Бірнеше жылдан кейін Назардан тарағандар Моңғол
жеріне көшіп барып, сонда тұрақтап қалған. Балықтан та-
рағандардан Қытай жерінде тұратындары да бар, көпшілігі
Шүйде өсіп-өнді.

Жылы орнынан қозғалып кеткеннен кейін, ойдағыдай
жер тауып орналасу елге оңай іс болған жоқ. Жергілікті ха-
лықтың бәрі құшақ жайып қарсы алмаған. Олардың билері,
ру басыларымен тіл тауып, еппен орналасқан. Сұраншының

сүйген асын кім берген, жақтырмағандар «жеріміз жоқ, қай-
дан келдің сол жеріңе қайт» дегендер де болған.
Бөтен елден жапа шегудің ауырлығын Отыншылар қазір-
гі Моңғол жеріндегі Делуін ауылынан көреді. Жергілікті ха-

лықтан шыққан дұшпандар білдірмей, жымысқы жасырын
қулықпен қастандық жасап, көшбасшысы, билері Қалдеке
ақсақалды өлтірген. Елге, жерге үйреніп, ондаған жыл тұрып
қалғанда, ақылшы басшыларынан айырылу Отыншыларға

ауыр қасірет болды. Туған жерден кетпесек, мұндай пәлеге
жолықпаған болар ма едік деген өкініш те болады. Дәм айдап
барса да, ажал айдап барса да Алланың бұйрығы солай болды.
Қазақ не көрмеген, басқа түскен баспақшыл, құдай басқа

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Қалдеке өлгеннен кейін, ауыл ақсақалдары бас қосып:
«Жас та болса, бас болсын, Абдолдаға бағынайық»,– деді.
Қалдеке келешегінен үміт күтіп, сегіз ұлының ішінен таңдап,

қасынан қалдырмай ертіп, ақыл қосып жүретіні Абдолда еді.
Жасы он сегізге жаңа толған болса да, ауыр жүкті арқалауға
тура келді. Пісіп қатқан, болайын деп тұрған азамат десіп,
халқы сенім білдірді. Асығыс, үрке жөнелмей, бір жылдай

Делуінде отырып, болған істің анығына шығып, атасының
асын берген соң көшу жағдайын ойластырған.
Құлжабайлар «жер құдайдікі, су сұлтандікі, жағдайыма
қарай көшіп жүре берем» деп жүргенде, қытай мен орыс

патшасы қазақтың жерін 1864 жылы екіге бөліп алған.
Атышулы жер бөлістен үш жыл өткенде, ақ патша жар-
лық шығарып: «Шындығатайға қарасты Шабанбай жайла-
уы – патшаның меншікті жері» деп жариялаған соң, жерсіз

қалған ата-бабамыз көштің басын Шүйге бұрған.
Әкесінің ауыр жүгін арқалаған жас Абдолда қасына Құл-
жабайдың үлкені, көпті көрген, елді, жерді білетін Балықты
ертіп, Шүйдің бойына келіп, орналасып қойған жерле-

стерімен кездесіп, тұрақтап мекендеуге болатын жер екен
деп қайтқан. Соңынан тарту-таралғысымен келіп, тілеуіттің
зайсандарынан, билерінен рұқсат алып, өз туыстарымен тіл
табысып, уақытша болсын жер алып көшіп келген.

Халыққа Шабанбайдан, туған жерден, ағайыннан алыс­­
қа кету оңай болмаған ғой, әйелдер жылап, зар илеп жырға
қос­­­­са, ер­лер тістеніп, қайраттарына сүйеніп, «құдай салды,
біз көндік» деп, үмітпен алға жылжи берген екен. Сол за-

манның қайғы-қасіретінің елесі мынау:
Тағдырдың тауқыметін тартқан елім,
Аз жүгін ала өгізге артқан елім.
Шалқыған Шабанбайын артқа тастап,

Кеттік қой бөтен жерге телім-телім.
Шабанбай қайта дәмін татамыз ба?
Сыйындық әруақты айтып атамызға.

Пионер Мұхтасыров
Топырақ туған жерден бұйырмаса,
Томпайып бөтен жерде жатамыз да.
Біз сөйтіп жылай-жылай кетеміз-ау,

Дәм тартқан бөтен жерге жетеміз-ау.
Жыр қылып артта қалған туған жерді,
Зар жылап бұл дүниеден өтеміз-ау.
Әрбір ауыл өздерінің ру басыларымен, билерімен келген.

Самай руының билері Атшабар, Қожабай, Сәмек, сарғал-
дақтың биі Сандыбай, жабайдан Тәпел, уақтан Байғожа,
есенбайдан Әлімхан. Жыл сайын көшіп келушілер көбей-
іп, ел болып етек-жеңдерін жинаған кезде Құлжабайларға

бес Отыншы келіп қосылған. Әрбір құлжабай ауылы өз би-
лерімен, Отыншының биі – Абдолда, Бекбаудың биі – Ба-
лық, Жанбаудың биі – Торғауыт.
Әр ру, сүйек өзінің билеріне бағына тұра, барлық би-

лердің басын қосатын төбе би болуы керек болды. Үлкен-
дер ақылдасып, бас қосып, төбе би сайлады. Халық көп жа-
сағаннан гөрі көп көргенді бағалады. Ел көріп, жер көріп,
әбден ысылған, атақты Қалдекеден тәлім-тәрбие көрген,

жас та болса бас болсын деп жиырмаға жаңа шыққан Абдол-
даны төбе биге сайлап алады.
«Көре-көре көсем, сөйлей-сөйлей шешен болады» де-
гендей Абдолда халқын басқара білді. Жергілікті тұрғындар-

мен тіл табыса алды. Сыртқы шекаралас тұрған тубалармен,
керейлермен, атамекені Шыңғыстаймен үнемі араласып, өз
уақытына сай алыс-беріс, сауда-саттық жүргізіп тұрады.
Күннен күнге көбейіп, өсіп келе жатқан қазаққа бітіп

болмайтын мәселенің ең үлкені – жер болады. Заң жолымен
төленетін, түтін басына белгіленген алым-салық жоқ. Жер-
гілікті билердің белгіленген алым-салығы билердің өздеріне
төленіп тұрған. Қазақтардан жерді пайдаланғаны үшін деп,

жиналған төлемнен қазынаға беріліп тұрған ба, әлде бар-
лығы жергілікті жер иесі билердің өздері пайдаланып жүр ме

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
пайдаланып жүрген жердің құны, үнемі жаңаланып, уақы-
тында беріліп тұрған. Әрине, қазақтар жер мәселесін түбе-
гейлі шешіп алмай, жергілікті алманнан құтыла алмасын

білген.
Тұрақты тұрмыс құрар жері жоқ, сүйеніш, тиянақ, тіреу
болар орын жоқ заманда халқын аман сақтап, тілін, дінін,
дәстүрін берік ұстап қалуға Абдолданың сіңірген еңбегіне

баға жетпейді.
«Шындығатайға орыстар келді, шоқыншы болмай-
мыз, олардың дініне кірмейміз» деп қашып жүріп, ендігі
жерде жергілікті халықтың дініне кіріп кетпейік деп, мол-

даларды барған жерінде бірге алып жүріп, балаларды да,
үлкендерді де оқытқан. Сол заманда Шүйдің қазағының
мұсылман-шылығынан аздырмай, дінін сақтаған молда-
лар: Маңқи, Мұстапа, Керейбай, Нұралла, Ысқақ, Әубәкір

(Сартабан), Бекмұхамбет (Бауырсақ), Қабдолда, Халел,
Исмайл (Ақ молла).
Абдолда соңында Шәкірт молдаларға үлкен инабатпен
қарап, ел ішінде олардың дәрежесін көтеріп, халықты иман-

дылыққа, тәртіпке шақырып, тәрбиелік мағынасына үлкен
мән беріп отырған. Әрине, шариғат жолын үнемі түзу алып
жүру қолдан келе бермеген.
Қазақтың пешенесіне жазылған жер дауы мен жесір дауы

Абдолда тұсында мүлдем қозып алған. Даудың шығуына се-
бепкер – қазақтың көшіп жүрген жерлерінің барлығында
шекара жоқтығы. Кім қайда, қандай уақытта барам деген
жеріне бара берген. Халық Алтай тауын айнала көшіп жүріп,

елін танып, жерін, жолын, өткелін біліп алған. Кейде сол
көрген, білгендерін дұрыс пайдаланса, кейбір кезде бұрыс
пайдаланып ұрлық, барымта, барымтаға қарымта қайтару
болып тұрған.

Жастар алыс жерден қыз ұрлап әкелетінді шығарған. Қа-
зақтың ата-баба дәстүрінде қалың малын беріп, құдалық
жолымен ғана келін алатыны көп жылдарға дейін сақталып
келген. Бірлі-жарым жолдан тайып кететіндер де болған.

Пионер Мұхтасыров
лықпен шешілмей, екі елдің арасын әуре-сарсаңға салып
қоятын.
Мұндай дәстүрді бұзушылық Құлжабайлардың өз іші-

нен шыққан. Бұйдақанның Әміресінің ұлы Шам арғы бет-
тен, керейден Жұлдыз атты қызды бір түнде ешкімге айтпай
алып қашып келген.
Құлжабайдың үлкендері жиналып, бұл тентектік іс бол-

ды, ақылдасайық десті. Қыздың ата-анасы, туыстары, ке-
рейлер ішіндегі шерушілер, оның ішінде – Бақаттар, Ақтай,
Бозтайдың ұрпағы. Әміре керей жерін мекендеген уақытта,
сол жаңа құдаларымен ауылдас отырған. Ашулары да, ақыл-

дары да бар ауыл еді, мұндайда қайсысы басым түсіп кетеді
кім біледі. Одан бері көп заман өтті. Жуық арада араласпаған,
сырын білмейтін елдің қызы келіп қалған. Алдарынан өтіп,
кешірім сұрап баратын адамдар сөзді де, таяқты да көтеретін

болуы керек. Жер алыс, бөтен ел, белді аттар, білекті жігіт-
тер, ақылды, тілді жақты сөз ұстап баратын, жол-жосынға
жүйрік, ауылдан бір мықты ақсақал керек болады.

сын ауыртатыны тегіннен мәлім,– деп бастады сөзін Мамаш
ақсақал. – Бірақ та бұл ел-жұртқа белгісіз төбеден түскен пәле
дегенге сенгім келмейді. Шамның не істеп, не қойып жүргенін
әкесі Әміре білуі керек. Ал біле тұра мұндай іске неге барды?

Мұндай іске біле тұра барған болса, оның артын ойламаған
дегенге сенбеймін, оның шешімі – Әміренің қолында. Ұлы
ержетіп, қызы бойжетіп отырған адамның еш нәрсені біл-
медім, көрмедім дегеніне кім сенеді? Қазақтың бала іште

жатқанда құдаласып қоятынын білетін Әміре малын аяп,
уақытында қалың бермеген немесе кіммен құда болғанын
жасырып отыр. Уақытында қалың бермей малын аяса, қазір
ең аз дегенде екі есе төлейді. Егер Шамның қалың малы

берілген қалыңдығы бар болса, онда жалғыз Әміре емес,
бүкіл Құлжабай екі есе емес, он есеге тұрарлық пәле таптық
деген сөз. Сондықтан бұл шырғалаңы көп даудың қайтсек

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
алдын орай аламыз. Елдің арына, абыройына тиетін кеселді
жолмен баласы неге жүрді – Әміре айтсын! – деді.
Әміре қолға түскен ұрыдай қысыла, қымтырыла айт-

пақшы болып тұрып келе жатыр еді, бір жағынан Мандықа
киіп әкетті.

сын. Әміре баласын бассыз-баусыз қоя берген, уақытында
қалың беріп, қатын әпермеген. Балам ержетіп келеді, құда-
лыққа барайық деп, ешқайсымызға келіп сабағат салған
жоқ. Болары болып, бояуы сіңгенде, ал енді мына пәлені

бөлісіңдер деп отыр. «Керейде отырғанда Бақат ауылымен
ауыл аралас, қой қоралас отырдық емес пе? Келген келіннің
әке-шешесін жалғыз мен емес, барлығың да танисыңдар.
Құдамыз тегін кісі емес, ауылының басы. Керейдің биі бол-

маса да, би түсетін үйі. Бұл даудан малмен құтыла аламыз
деп ойламаймын, ел арасы бүлініп қантөгіске дейін бара ма
деп қорқам. Бақаттың сыры маған мәлім, бұл жолғы дау-да-
майға менің кірісетін ойым жоқ. Ел аман, жұрт тынышта

Мандықаны ұмытып кетесіңдер де, даулы іс болса, ақыл
қосқан бола қаласыңдар, жол – Ақыныкі, сол барсын,– деп
тоқтады.

ұмытып қалдыңыз, бәріміз Қызылқайыңды қыстап отырған
жылы Шам туды емес пе?! Шам кешке жақын бейуақытта
күн батып, шам жағатын уақытта туып, атын сонда ауылдас
отырған Тоқтар қойды. Кіндігін сол Тоқтардың бәйбішесі

Бибіш кескен. Келесі жылы Бибіш бір қыз тапты. Балалар
екі-үш жасқа келгенде, біз Шүйге көшетін болдық. Жер
алыс, дәміміз үзілмесін, араласып тұруға дәнекер болсын
деп, жіп тағып, жартылай қалың малын да бердік. Құдамы-

зға үнемі барып тұруға жер шалғай. Шам он екіге келгенде
бір апарып, қалыңдығын көрсетіп, көрімдігін беріп қай-
тқанбыз. Келін болады деген баламыз аттан жығылып, он
үш жасында қайтыс болды. Алмасақ та, құда болып қойған

араласымыз бар, әдейілеп хабар келген соң, жаназаға өзім
барып келгем. Балама қалыңдығың өліп қалды, біреуге

Пионер Мұхтасыров
құда болып жіп тағып қояйық деп едім, көнбеді. Өзім көріп
жүріп, біреуді айтам деп, қалың бергізбей келді. Соңғы кез-
де Шам кезең асып, әртүрлі себептер тауып, барып жүрді.

Неге, қайда барып жүргенін ашып айтқан жоқ. Аяғы, міне,
осындай болды.

де тағы бір әңгіме туар еді. Шамның қалыңдығы болмаға-
нымен, керейден келген келініміздің қалың мал алып қой-
ған жері болуында күмән жоқ. Ержеткен қыздың айттырулы
жері болуы керек, Шам білуің керек десті. Мен балама келін

келді деген қуанышымнан елді бүлдірдің деген ұрсуым көп
болғандықтан, маған жөнін айтпады,– деді тағы Әміре.
Керейге баратын кісілерін белгілеп, үлкендері жиналып,
ақылдасып үлгергенше, қыздың артынан қуғыншы келіп

қалды.
Қатты жүріспен ұзақтан келгендіктен, аттарының сорпа-
сы шыққан. Ашулы, томсарған, қанын ішіне тартқан, төрт
жолаушы ауылдың иттерін шулатып, Әміренің үйіне келіп

түсті. Киім киісінен, атқа отырысынан керейлерді бұрын-
нан білетін құлжабайлар бөтен кісі келе жатыр дегеннен-ақ
таныды. Ат ұстайтын жылпос азаматтары шығары жола-
ушылардың алдын тосып даяр тұрған. Қуғыншылар аттан

түскен бойларында аман-шүкір жоқ: «Әміре дегеннің үйі
осы ма?» – деді. Жауап тоспай-ақ Әміренің ақ ордасының
есігіне жақындай берді. «Келіңіз, кіріңіз, құдалар!» деп, құл-
жабайлар да бәйек болысып жүр. «Қалың беріп қатын алып

отырғандай құда, құда дей қалуларын қара, мына құтырған
құлжабайлардың!» – деп алқынған-ашуланған күйі үйге
кірді. Үйге кіргенде амандаспаған бойы тізе бүгіп отыр-
мастан сарнай жөнелді:

Ақтай, Бозтай ауылы,
Жиылып бар қауымы.
Кергілесті, керісті
Бір биенің сауымы.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Ақыры келіп айтқаны:
«Сәлем де» деді сіздерге,
Күш қылмасын біздерге,

Мықты болса келіссін,
Тұрысатын жерлерге.
Шықсын дейміз жекпе-жек,
Сайысқа сай ерлерге.

Тәуекел десе ерлері,
Мықты бусын белдерін.
Даярлатып біз қойдық,
Өлетұғын жерлерін.

Басынбасын Құлжабай,
Асқынбасын Құлжабай.
Оққа ұшып жүрмесін,
Тауда жүрген құлжадай.

Қызымызды алып кел,
Мойнына шылбыр салып кел.
Деп жіберді біздерді.
Қызымыз оған көнбесе,

Құлжабайлар бермесе,
Біздің қыздың орнына,
Құлжабайдың бір қызын,
Ат артына салып кел.

Деп жіберді біздерді.
Ағайынмен дос жатқан,
Алыстырдың Құлжабай.
Жәдік пенен Бақаттар,

Бір-біріне жауықты.
Ұмытуға айландық,
Бұрынғы ойын-сауықты.
Құлжабай, саған не болған?

Жесірін елдің алатын,
Сен емес пе едің кешегі?
Қарындасын қатын ғып,
Қаратайға жол салатын.

Пионер Мұхтасыров
Алып бітіп өзіңді,
Бізге ауыз салатын, –
деп тілі жеткенше айтып алып, құдаларға деп сырмақ са-

лынған орынға қарай барып жайғасты. Есіктен кірген бой-
ында амандық-саулық жоқ, тақпақтай жөнелген елшінің
аузына қарап қалғандар енді есін жиды. Қуғыншылар жай-
ғасқанда, енді ауылдың үлкендерінің қайсысы сөз бастар

екен десіп, үйдегілер бір-біріне қарасып, біраз тыныштық
орнады. Отырғандардың көбі «жол сіздікі» дегендей Мамаш
ақсақалға қарап қалыпты.
Оны түсінген Мамаш отырған орнынан сәл ұмсынып,

орнығып отырып алды. Құдалардың бетіне түзу қарап, біз
сіздерден қорқа алмаймыз деген сыңайды көзқарасымен
білдіріп, сөзін бастап кетті.

екенін біле тұра, мына былапыт сөздерің не? Екі елді ел-
діктен кетіргелі келгенге ұқсайсыңдар. Ауыздықсыз кет-
кендерің жөн болар ма екен? Еркіне жіберген тіл ердің де,
елдің де басына жететінін ұмытпаңдар. Білгендеріңді істе

деп қуып салатын қылық істеп отырсыңдар. Бірақ, қателік
бізден болғандығын мойындап, ат арытып, тон тоздырып
келген елшілік жолдарыңды сыйлаймыз. Ақтай, Бозтай
тегімен бұрыннан аралас едік, мыңжылдық құдалармыз.

Оның үстіне құдалығымыз жаңарып отырғанын есепке ала
отырып, ашу алдында, ақыл соңында, алыстан келген кет-
пейтін ағайынымыз деп түсінеміз. Сөз қусақ неше түрлісі
шыққалы тұр. Айтыс-керіс, алыс-берістің күні алда. Бүгін-

ше ашуға ашу шақырмай, қонақтарға дем алдырып, өзіміз
жеке ақылдасайық. Ал мына келген елшілерді қонақ үйге
апарып, қонағасын беріп, күтіңдер»,– деп өзі шығып кетті.
Қыз алған жағы кешірімді келетіні бұрыннан дәстүрде

бар. Бұл жолғы қыз алу шектен шыққан ұрлық жолымен
болғандықтан, жағдайды пайдаланып, не де болса ашу
үстінде ойындағысын айтып тастағанына келген елшілер де
өкінбейді. Қолдан күш кеткенде, жоқ дегенде тілдеп, артқы

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
жақтың ашуын асыра жеткізу елінің елдігін білдіріп, қыр
көрсетуге жараса ол да аз емес.
Құлжабайлар тентектерінің ісін өздері де жақтырмай,

түбі неге соғар екен десіп отыр еді. Ойлағандарындай қат-
ты, қатты ат көтермес ауыр сөздер естіді. Осылай боларын
біліп едік дегендерін көзқарастарымен білдіріп, бір жолға
кешірім істеп, шыдаған болысты...

Абдолданың жанашырлары ауыл арасының өсегін естісе
де естімеген болып, мән бермей келген. Ағайын жақтырмаса
да бетіне айтуға батылдары бармай, елге сорақы болып көрін-
ген бір жағдай болып еді. Осыдан үш-төрт жыл бұрын елге

әйгілі ақсақалдар бас қосқан жерде Абдолда өзі жол салаты-
нын айтқан.

бұрышын алып жатыр. Әрбір сүйектің (рудың) туыстығы
жеті атадан асты. Басқа біреуің жол салсаң да, билік менде
болған соң, мен жауаптымын. Ендеше, тәуекел, өзім жол са-
лып, ауырлығын өз мойныммен көтеремін, – деген.

Бидің өзі шешіп, өзі істеген соң, ел не десін, мүмкін
дұрыс шығар деген де қойған.
Абдолданың сүйек сындырып жол салғанын, ішкі ағай-
ын, сыртқы дос дұшпанның бәрі естіген. Оған себепкер

болған Абдолданың жол салғанның жөні осы деп, жол-жо-
сынды сақтамай күшке салуында еді. Алты Қаратайдың
біреуі – Дәулет сүйектілер. Дәулет ішінде Бәйгісі болып ке-
летін Сыдық ақсақалдың Ақкүшік деген қызы отыз жасқа

келгенше отырып қалса керек. Абдолда осы қызды әкесінен
рұқсатсыз алып қашып кеткен. Еппен басталмаған жұмыс
дау-дамайсыз болған ба?!

па, менің қызым биден бай сұрап па екен, мені неге басы-
нады? Алты ұлым бар, алпыс ала жылқым бар, ел болсаң елу
бестемін, жау болсаң жиырма бестемін. Тұрысатын жеріңді
айт, – деп Сыдық ақсақал ашуға басқан.

Қанша ашуланғанымен, Абдолдаға да, басқа құлжабай-
ларға да тісі батып ешнәрсе істей алмаған. Түптің түбін-

Пионер Мұхтасыров
де есесін бір қайырар деген есеппен, Шыңғыстайдың биі
өзімен рулас Ережепке барып, құлжабайлардан көрген қор-
лық-зорлығын даттаған. Әрине, ол кісі бауырының сөзін

сөйлеп, есесін қайырып берем, өзім барып Абдолдамен,
Шүйдегі ақсақалдармен кездесемін деп, алдарқатып аттан-
дырған.
Абдолда билігін пайдаланып, ойына келгенін істеп жүр,

қарындасын тоқалдыққа алыпты деген өсек керейге де
жеткен.
Керейден келген қуғыншылардың табасына жолыққан
құлжабайлар ашуланса да, айыпқа ешкімді жыға алмаста-

рына көзі жетті. Өткен іске шамданғанды қойып, бүгінгі
даудың шешімін іздестірейік деп жөнге көшкен. Олай істе-
меске лаждары таусылған. Құлжабайлар Бақаттың алдына
барып жығылып, кешірім сұрауға аттанғалы жатқанда, ке-

рейден одан жаман хабар келді.
Кешеден құлжабайдың асты-үстінен, алды-артынан еш-
нәрсе қалдырмай, жездей қақтап отырған керейдің бақатының
азаматы Бектен екен. Бектай деген бауыры сойылға жығылып,

әл үстінде екен. Керей жәдігінің бір жігіті төбелесіп жүріп
аттан жығылып, көп ұзамай қайтыс болып кетіпті. Бақат
руының қызын жәдік руының жігіті құдалық жолмен ата-а-
насының қолынан алатын болыпты. Енді келінді кіргізгелі

отырғанда қызды құлжабайлар ұрлап алып қашып кеткен.
Жәдіктер ашуға жеңдіріп: «Жесірімізді құлжабайларға сатып
байымақшысың, біздің ер-азаматымызды қорладың, қа-
лыңдығымызды әкел, алдымызға сал»,– деп күш көрсетіп,

қарсы келгенін сойылға жыққан. Қуғыншылардың өте
тебінді келіп тұруларына себеп баршылық. Қызды алмақшы
жағының да, қызды бермекші жағының да ар-намысына ти-
етін қылық құлжабайдан шығып тұр. Қызды алмақшы бо-

лып жүрген жігіт те ешкімнен кем емес, жігітің қайсы десе
мынау деуге тұратын, қатардағы ауылдың азаматы.
«Жұлдызды өзім барып алып келем, оны зорлықпен алып
кетті. Әйтпесе кетпес еді, анық зорлықпен әкеткен болса,

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
алам. Сол үшін барып Жұлдызбен кездесуім керек»,– деген.
Бірақ ата-анасы бар, елі бар «мә, қатыныңды алып қайт деп
алған жер оңайлықпен бере қоймас, жастықпен албырттық

жасап, жазатайым боларсың»– деп жібермеген. Өзі бара ал-
майтын болған соң, өзінің жанқияр жолдасы, құрдасы, сы-
рласы, туған нағашысының баласы Бегімді қуғыншылармен
бірге жіберген. «Шамаң келсе Жұлдызды алып кел»,– деп

қызға арнаған құпия сырын, ыстық сәлемін жеткіз деп жі-
берген. Жұлдыздың бірге туған екі жас үлкен ағасы Семсер
де келген. Жәдіктер сақтық істеп, ұрда-жыққа бара бермей-
тін, ұстамды, бір кісідей сөзі де бар, алысса жығатын білек-

тінің бірі Қалқа деген азаматты Бегімге ақылшы болсын деп
қосқан. Сөзбен де салғыласып, іс бітпейтініне, білекпен де
мақсатқа ешкім жете алмайтынына көздері жеткен екі жақ
енді қыздың аузына қараған.

Шамның қызды зорлықпен алып қашпағаны өзіне де,
Жұлдызға да мәлім. Екеуі бірін-бірі сүйіп, осындай тәуе-
келге барған. Мұндай шырғалаңы мол жолды таңдап алған
өздері. Істерінің алды арты дау-дамайсыз бітпейтінін білген.

Бірақ кісі өліміне дейін баратын, ұлығаусар кесір болар деп
ойламаған. Алдымен құдалар өкпелесер, артынан татуласар,
сыйласар. Уақыт өткен сайын жараның аузы бітер, жазылар.
Күнде көріп жүректі сыздататын жер емес, алысқа көз көр-

мейтін жерге кеткен қызды тез ұмытып кетер деп ойлаған.
Қуғыншыларды қызбен кездестірмеуге болмаған, тілінен
у шашып тұрған Бекенді кездестірмей, қалған үшеуі қызбен
жолығып, асықпай әңгімелескен. Әрине, Жұлдыз көп нәр-

се айта алмаған. Өзінің еркімен келгендігі рас екенін айтты.
Бірақ арты кісі өліміне дейін баратынын, бітпейтін жанжал,
кек алып намысқа шақыратын кесірге туыстары жолыға-
тынын білсе, махаббаттың отына өртеніп өлсе де, әке-ше-

рабет болдым. Сол өлгендерден менің жаным артық емес,
өлтіріп, басымды кесіп апарып беріңдер,– деп зар еңіреп
жылай берген.

Пионер Мұхтасыров
Мұндағы жағдайға көздері жеткен соң, өздері де елдері-
не кетпекші болып отырғанда, арттарынан шабарман келіп
суық хабар жеткізіп, елшілер елге жылдам жету керек деп

асығыс қайтар жолға дайындалған.
Жұлдыздың төркініне, құлжабайдан бет алып ешбір адам
бара алмады. Құдайдың берген ауруынан құдаларынан кісі
өлсе, жаназаға барған сылтаумен беттерін жылытып, сойыс

малдарымен ырғалып-жырғалып барған болар еді. Мынандай
қырғын соғыстың ішіне барса, отқа май құйғандай болғалы
тұр. Бара қалған күнде бастарының аман боларына сенім жоқ.
Қауіп-қатерсіз жүріп тұруға жағдай жоғын біле тұра, қайда

барамыз? Бұл пәленің артын тосу керек десті. Өздері Бе-
кеннен естіген сөздерінен уланған іштерін жаза алмай, әр-
кімнің өз ойы өзінде, ешкімге ашып айта алмай, құр сүлдері
үйді-үйіне тарасқан.

құдалардың ашуын көтерейік. Әмірхан, сен мына кісілерді
шығарып сал, асуға жақын жердегі жылқышылардың қо-
сынан бір тамақ ішкізіп аттандыр. Өздері асығыс жүрген
адамдар, жол қонып жатпас, – деді Әміре.

Аттарына мініп алғаннан кейін, Бекен өзін аттанды-
рып тұрған Әміреге бұрылып: «Рұқсат болса бізге жолға бі-
раз құрт салып берсеңіздер. Жол азық деген сол, ат үстінде
кеміріп отырамыз. Бізге қоразданып жол-жөнекей шай қай-

натып жүретін уақыт жоқ, елге тез жету керек. Бізді шыға-
рып салып әуре болмай-ақ қойыңыздар. Жүректің мұзы
ерімей тұрып, өтірік жылтырап сый көрсетіспей-ақ жөніміз-
бен жүре берейік», – деді. Қош сау болыңыздар деместен

бір дорба құртты белге қыстыра салып, жорта жөнелісті. Ат
үстінде тұрған Әмірхан не жолаушылармен бірге жорта жө-
нелмей, не бұрылып үйге келмей, состиып тұрып қалды.
«Мыналарың шығарып салма, – деді, – сіз бар дедіңіз,

қайтсем жөн? Көшке ерген итше соңдарынан салпақтай-
мын ба, әлде осыларға жалпаңдағанды қой дейсіздер ме?»–
деп Әміреге қарады.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Әміре: – Өздерің біліңдер,– деді де үйге кіріп кетті. Әмір-
хан жолаушылар жаққа бұрылып қарап еді, недәуір жерде
желе жортып кетіп барады екен. Артынан далақтап шапқы-

лағанға арланып, атынан түсіп үйге келді. Жолаушыларды
шығарып салуға далаға шыққандардың барлығы үйге кіріп,
қымыз ішісті. Келін келгелі бір көңіл ашып күлмеген. Келін
келіп қуанғандарынан сергелдеңі көп болған ауылдың үл-

кендерінде үн жоқ. Қымыз ішкенді ермек қылып біраз
отырысты. Қымыз іше отырып Әміреге көз қырымен қа-
рағыштап, тынышсыз отырған жалғыз Әмірхан. Ол да шы-
дай алмай ойындағысын айтуға тура келді.

тілімді алмады деп өкпелеп қалған жоқсыз ба? Жағдайды
көзбен көріп отырсыз ғой, әлгі қуғыншының Бекені керек
жоқсың деген соң, ере алмадым, қателессем кешіріңіз, –
деді.

Киіз кімдікі болса, білек соныкі дегендей, елді дүрлік-
тіріп, әуреге салып жүрген бала Әміренікі болғандықтан
бәрінен де соған көбірек батады. Ойы он бөлініп оты-
рған Әміре не кештім немесе кешпедім демей, үндеме-

ген бойы өз ойымен отыра берді. Әміренің ойы қуғын-
шыларды тағы бір кеселге ұрындырмай, кезеңнен асы-
рып салу еді. Жол жөнінде біреудің жылқысы жатса, пәле
іздеген қуғыншылар айдап кете ме деген іштегі күді-

гін ешкімге ашып айта алмаған. Әміреге шығарып сал
дегені сақтықта қорлық жоқ деп сақтанғаны еді. Оның да
жөні келмеді. Келіннің дау-жанжалы қашан бітеді, белгісіз.
Тілеу тілеп, той қамына кірісейік десе, келіннің төркінінде

жақыны өліп қаралы болып отыр. Той өткіземіз деп айту-
дың өзі сорақы секілді көрінді. «Келіндерің қайырлы бол-
сын» айтып келгендерге, тойымыз кейін, барлығыңыз тойға
келерсіздер, шақырамыз деп қайтара берген.

Қалыңдықты алыстан тауып әкелген Шам құлжабайларға
ондаған жылға жететін дау-жанжал тауып берді. Қызынан
айырылғандар ашу үстінде кісі өліміне дейін барса, соңынан
да күш көрсеткендерін тоқтатар емес. Қыздың артынан кел-

Пионер Мұхтасыров
ген қуғыншылар елдеріне қайтып бара жатып, құлжабай-
лардың жайлаудағы жылқыларынан жорғасы, жүйрігі бар,
қырық бес жылқыны бөліп, жылқышыны сойылға жығып,

тартып алып кетіпті. Қыз дауына жылқы дауы қосылып,
Құлжабай ауылының үсті – қып-қызыл дау, ұрыс-керіс.
Керейлер алғанда жақсысын, семізін, жүйрігін таңдап ай-
дап алып жүре берген. Барымтаға кеткен жылқының ішінде

Мандықаның жирен қасқа жорғасы, Мүкәбаланың жүйрік
торысы бар, он жеті құр ат, қалғаны – тай-құнандар. Біре-
уі бір қыздың қалың малына тұрады деп бағалайтын жүйрік
жорғаларынан айырылды. Мандықа мен Мүкәбала атта-

рынан айырылғанда шынымен-ақ іштері күйеді.
Ашуын көп ішіне сақтап тұра алмайтын Мандықа аты-
ның барымтаға кеткенін естіген бойы Бұйдақан ауылының
үстінен ат ойнатты. «Әміреге шығарып беріп отырған өзің,

сен айтпасаң Тұрдыбай мен Тұрдыбектің жылқысы екенін
қайдан біліп айдайды. Сенің ұлың алған қатынға біз неге
құнға жығыламыз. Бізді жаман көріп шетке шығармай,
біздің малды жау малындай көрмей, жүре алмайсыңдар. Ал-

дымен біздің жорға жүйрікті қолға әкеліп салыңдар, содан
кейін кереймен керісіңдер. «Мал ашуы – жан ашуы» малы-
мыз қолға түскенше біз сендердің бірінші дұшпандарың деп
біліңдер» деп, ата-бабадан бері боқтап айтып кеткен.

Керейдің жесір дауының пәлесінен қалай құтыламыз
деп отырғанда, ағайын ішіне барымта дауы араласты. Өзара
түсінбестік болғаны Құлжабай ауылының берекесін кетірді.
Абдолда күншілік жерде Жазотырдың биі Тоқтамыспен

кездесіп, жер мәселесімен жүрген.
Бірнеше жыл бұрын Қыпшыл, Өгіз сыймас, Дара сайы,
Жұмалы, Зерлікөл жайлауларын Шүй қазақтары барып жай-
лап жүретін. Соңғы үш төрт жылдан бері Тоқтамыс биге қа-

расты Жазотыр елі жайлап келді. Бұрынғы жайлауымыз ке-
рек болды, ең жоқ дегенде бөлісіп жайлармыз, мүлдем бер-
мей қоймас. Жер үшін кетіскеніміз келіспес, ақыл қосыңдар
деп қасында ауыл ақсақалдары мен билері бар бес-алты

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
қонақтарды Тоқтамыс аяқтарынан тік тұрып қарсы алған.
Ауыл ақсақалдарын шақырып, әңгіме-дүкен құрысқан. Ана
үйден шықса, мына үй шақырып, қонақжайлылығын көр-

сетіп, үш күндей күткен.
Абдолда Шүй бойының биімін дегенде Жазотырды қо-
сып айтатын. Тоқтамыс болса өзін Абдолдамен тең көретін.
Өзі билеп тұрған елдің сұрақтарын Абдолдаға сабағат сал-

май, өзі шеше беретін.
Абдолдалар келеміз деген мезгілінен кешігіп бара жатқан
соң, Абдолдаға жылдам қайтсын деп, өзі кеткеннен кейінгі
артында болған жағдайды айтатын шабарман жіберілген.

отырсыз, енді бізге қайтуға рұқсат беріңіз, – деді Абдолда
Тоқтамысқа.

ендетіп қайтарсақ па деп ойлап едік. Оған ана шабарманда-
рыңыз шынымен-ақ өрт алғандай айтып келген суық хабары
сіздерді асықтырып тұрған секілді. Ауыл арасы жақын ғой,
сұрақтарыңыз болса тағы бір кездесіп шешіп алармыз. Қай-

там десеңіздер өздеріңіз біліңіздер. Әдейілеп келген соң, жұ-
мыс бұйымтайларыңыз болса айтыңыздар, – деді Тоқтамыс.

келгеннен бері әңгімеміздің көбі көшіп келіп жатқан туы-
старымыз керегінде болды. Ол мәселенің шет-жағасын
өзіңіз де сезген, білген шығарсыз, – деді Абдолда.

лау сұрағын ел-жұртпен ақылдасып, шешерміз, уақыт кең
ғой,– деп Тоқтамыс алдарқатып шығарып салды.
Асықпай жүріп, дәлелін тауып, жер мәселесін шешіп
алатын шығармын деп келген Абдолданы, ауылдағы жағдай

асықтырып, жұмысы бітпей қайтуға тура келді. Екі күндік
жолды бір күнде жүріп, Абдолдалар да ауылға жетті.
Шам келіншек әкелгенде, Байғожа жолдастарымен он
шақты адам, сауда жұмысымен керей жерінде болатұғын. Бақат

ауылында екі-үш күн қонақта болған. Кеткен қыз төңірегінде-
гі дау-жанжалды естіген, көрген. Жұмыстарын бітіріп, аман-

Пионер Мұхтасыров
есен елге келгелі мұндағы әңгімелерді де естіп білді. Байғожа

сы. Саудагерлікпен жастайынан айналысқан, Алтай тауының
төрт бұрышын айналған, көп жерді көрген адам. Өзім қартайып
келем, сауда жұмысына үйренсін деп, өзінің баласы Бұқа-
байды, Абдолданың баласы Сәлімжанды, Мандықаның ба-

ласы Әкемиді қасына ертіп алған. Ат пен алысқа жүріп, түйе
жетелеп, түйеге жүк артып, үйренуге елді, жерді көрейін де-
ген бірнеше жастар да бірге барған.
Ұзақ жолдан Сәлімжан да келген. Керейдегі жағдайды өз

білгенінше әкесіне жеткізді. Бірақ Сәлімжанның жеткізген
мағлұматынан Абдолда құдалар жағының іс-әрекеті кере-
гінде, толымды сырларының астарынан әңгіме ести алмады.
Сәлімжанның естіген-білгендерінен қанағат таппай, Байғо-

жа келгенін тосты.
Байғожа дос-жарандарымен көп тостырмай келіп қал-
ды. Абдолда Жазотырдан келгенін естіген құдалар, ауыл
ақсақалдары, Абдолдаға амандасып, «келінің қайырлы бол-

сын» айтысты. Байғожа да осы ауылға келіпті дегенді есті-
гендер әңгіме-өсек есту үшін Абдолда ауылын басып кетті.
Шай ішіліп аяқтаған кезде, Абдолда бауыры Халелге: «Қы-
сырдың тайын сойыңдар, күнде келмейтін ақсақалдар жи-

налып қалды, түстік жеп қайтсын»,– деді.
Әміре орнынан тұра келіп: «Кешіріңіз, би аға,– деп Аб-
долданы өзіне қаратып алды. – Атам сіздерге мені жіберді,
әнеу күннен бері ондағы мұндағы жиналсын деп тосқауыл-

дадық. Бүгін сәтті күні келін келгеніне арнап тілеу тілейік
деп дайындық істеп жатырмыз. Ту биені байлап отырмыз,
ақсақалдар батасын істеп берсін. Барлықтарыңыз тілеуге
келіңіздер, үйдің жаюлы дастарханына барып отырыңы-

здар»,– деді. Отырғандар бізге бәрібір, бір құлжабай бала-
сысыңдар. Қай үйден дәм татсақ та, ол жағын Абаң (Абдол-
даны айтқаны) өзі білсін десті.

ғой, біздің үйде тағы да бас қосармыз. Әміренің атасының
тілін алып сонда барғанымыз жөн болар.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Үйдегілер тілеуге барып әңгімені сонда бастаймыз деген
оймен шығары шыға бастады. Мандықа бастатқан Тұрды-
бай ауылының азаматтары, Мүкәбала бастатқан Тұрдыбек

ауылының азаматтары аттарынан түсіп жатыр екен. Үйден
шыққандар мен келгендер есік алдында кездесті.
Келгендердің бұлар біз келе жатқанда неге шығады, үйге
кіргізгілері келмей ме деген жаман ойлары іштегі жараның

аузын тағы тырнап алды. «Жау келді дедіңдер ме, бұл не,
бәрің дүркіреп, шыққандарың?» – деп даусын қаттырақ
шығарып Мандықа көпшілікке жақындай берді. Басқала-
рынан гөрі бұрынырақ жауап бергісі келген Абдолда, кел-

уырларым малымды барымталап жатқанда, сен келіп, жөнін
айтып, көңілімді жұбата ма деп ойлағам. Би кісі жаман шал-
ды не қылсын, келмедің, үйіме түсел түсіп шыға алмадым
дегенді сылтауратып, бұл бәрібір келмейді деп, өзім келе

атамыз тілеу тілейміз, осында жиналған халық тұтас кел-
сін деген соң, сонда барайық деп шығып жатқанда, сіздер
келіп қалдыңыздар. Ал енді үйге кіріңіздер, шай ішіп алған
соң бөтен кісі емессіздер, тілеуге бізбен бірге барыңыздар, –

не теңіміз, ауылға пәле болып келген келінге, ақ бата беріп
монтанситын ойымыз жоқ.
Мүкәбала, Мандықалар шығарыдағы үлкендермен аман-
дасып болған соң, тобын бастап үйге кірді. Бұларды үйге

кіргізгеннен кейін арғы бергі дау-дамайдың әңгімесін қозға-
май құтыла алмасын Абдолда білді. Тайды сойғызып, үйден
түстік жеп алғаннан кейін тілеуге баратынын айтып, Әмірені
әкесі Бұйдақанды мына жиынның ішінде болсын, алып

Пионер Мұхтасыров
Құлжабайлардың әрбір атасынан келгендер, құдалар,
ауыл ақсақалдары қосылғанда үлкендердің өзі ғана сегіз қа-
нат үйге лық толды. Орта буыннан төменгілер үйдің сыртын

билері, тұтасқа жуық келген екенсіздер. Құлжабай ауылы-
мыз біреудің айттырып қойған жесірін ұрлап әкеліп, ұятқа
қалып отырғанымызды көздеріңіз көріп отыр. Баламыз-
дың ондай жолға баруына себеп іздесек ақталған боламыз.

Бірақ та көзге ұрып тұрған нәрсені айтпауға да болмайды.
Ең үлкен себеп – жастық, албыртық, соқыр сезімге бой ал-
дырғандық. Тағы бір себепкер болған жағдай – Шүй бой-
ына айғырдың боғындай сарғалдақтардың үйіліп қалуында.

Басы бос деген сарғалдақтан басқа сүйектілердің қыздарын
Әміре есепке алып көрген екен, жіп тағылмаған қыз жоқ
дейді. Шамның дені сау, жасы жеткен, ат көлігі сай, бірер
күнде керей елін аралап келу сөз емес. Ел аралағанда не жұ-

мыспен жүргенін біліп отырсыздар. Қазақтың «теңін тапсаң
тегін бер» дейтіні айта салған сөз емес екендігін көзбен
көріп, қолмен ұстап отырмыз. Шам теңін тапқан, келінді
көргендер «Жұлдыз десе Жұлдыз, жарқырап, жайнап тұрған

бір пенде» деседі. Өнер, білімнен де кенде емес, текті жердің
баласы екен. Мұндай асылдар ауылымызға келе берсін.
Құтымыз келді, бақыт құсы келіп қолымызға қонып отыр
деп өз басым қуанамын. Асылда баға болмайды, ауылымы-

зға келген асылдың басын қорғап, бақытты ету борышымыз.
Құлжабай руымызға нұқсан келтірмеуіміз ұрпағымыз үшін
керек. Малмен есептеспей, ар-намысымызды қорғауымыз
керек. Мені дұрыс түсініңіздер, біреудің отының басын бүл-

діріп, жесірін әкелгенің дұрыс деп отырғаным жоқ. Шам-
ның ол жерде қателескенін өзі де, біз де мойындаймыз. Қа-
телескенде көрмей, білмей қателеспеген, алды-артын біліп
отырып қателескен, асыл жардың жолында нендей шырға-

лаң болса да, шыдауға бел байлаған. Шыңғыстайда қалған
наймандар алыста қалды. Керейлермен алыс-беріс, жеріміз
іргелес, жақын болып алдық. Жастардың келешегіне кедергі

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
болмасын деп, алты қаратайдың ара туыстығы жеті атадан
өтіп кеткенін есептеп отырып, өзім жол салып, дәулеттен
қыз алып едім, ешкімдеріңіз қолдамадыңыздар. Сіздер мені

түсініп қолдамағанын естіп біліп алған керейлер мені, мен
арқылы құлжабайды тілдері жеткенше айтқылапты. Біздің
ауылды елден шыққан көргенсіз, бұзақы, шариғат жолын
бұзғандар қатарына қосқанын естіп отырсыздар. Болар

іс болды, ағайынның азары болса да, безері болмас деген.
Бәріміз ұйым болсақ бұл сұрақты да шешерміз. Бірақ көп
созуға болмайды, – деп тоқтады.

зақылық, көргенсіздік деп бағалаймын. Ал сен болсаң жер-
суға сыйдырмай мақтадың, қорғадың. Қателескені шын,
бірақ кешіріммен қарайық деп отырсың. Оныңды Бақат-
тар түсіне ме, істеп отырғанымыз түсінетін қылық па? Осы

жағдайда өзің не шара қолданып, дау-шардың өртін сөндір-
гелі отырсың, соны естиік, – деді Мандықа.

көңілін табамыз деп ойлайтыным да, ол ойымды айтатыным
да шындық. Бірақ осы жиналған халықтың ойын, пікірін
білген соң айтайын, естисіздер. Ең алдымен, Керейден
жуықта ғана келген Байғожадан құдаларымыздың іс-әре-

кетін естіп біліп алайық. Байғожа көзбен көргендеріңізден,
құлақпен естігендеріңізден ешнәрсе қалдырмай айтыңыз,
біз таза тыңдайық, – деп тоқтады Абдолда.

оңай іс емес, өсекші де, өтірікші де аталуға болады. Бірақ ау-
лымызға төніп тұрған дұшпандық, арам ойларын, бөтен кісі
емес, қалай жеткізбейін. Керейлермен тегінде де қыз алып,
қыз беріскен құда болатұғынбыз. Келешекте де солай болар,

құда мыңжылдық болса да, бүгінше дұшпан болып отырға-
нын көріп отырып, не істемекші болып отырғандарын айт-
пасқа болмас. Құдалардың құдасы Саңыраулар өте ашулы,
қызыңды құлжабайларға өзің шығарып беріп отырсың деп

ашу үстіне ашу қосып, от үрлегендей үрлеп, қоздырып отыр.
Қыздың әкесі Бәйімбай да, Бақаттың үлкендері де, өз елінің

Пионер Мұхтасыров
алдында, қалың малын алып қойған құдаларының алдында
ақталғылары келеді. Қызын өзі шығарып бермегенін дәлел-
деу үшін, ата-анасының ақ батасын бұзған деп, Жұлдыз бен

Шамды ат құйрығына байлап өлтіру керек деген шешімнен
танбай отыр. Құлжабайлар жығылысқа жылдам келе қойма-
ды деген де сылтау бар. Кеш те болса Құлжабайлар келеді,
сонда біз оларға не жауап береміз деп олардың да үлкен-

дері жиналып бас қосты. Жігіт пен қызды қолға әкеліп сал,
көздеріңше ат құйрығына байлап өлтіреміз, оған көнбесең
тұрысатын жеріңді айт деп айтамыз деген шешім қабылда-
ды. Түбіміз бір – керей, саңырау мен бақат рулары құда, та-

мыр, дос болып отырған екі елді, бірін-біріне жаудай қарат-
ты. Сол жаулықтың жолына, бір-бір азаматымызды құрбан-
дыққа шалдыртып отыр. Құлжабайдан да бір арыс құлауы
керек десті. Өз іштерінен ашу алдында, ақыл соңында деген

тым артық кетпеңдер деген бірер адам болып еді, қандары
қарайып алғандар оларды естігелі тұрған жоқ. Қуғыншы-
лардың осы жақтан жылқы айдап апарғанын осында келіп
естідім. Тегі ол малға онша мән бермеген секілді, жесірімізді

алды, басыңды қирату керек, өлтіру керектен басқа ауызда-
рынан жақсы сөз шықпайды. Әрине, алдарынан өтіп, ашу
басуға барған дұрыс. Бұл өзі кергілеспей келіспейтін жұмыс
қой. Ашулануға да себеп аз болмағанын көріп отырмыз. Бұл

істің аяғын насырға шаптырмау жағын қатты қадағалаған
жөн. Малды, дүниені шығын деп көрмей, бас амандығымен,
ар-намысты қорғау жағын ойлау керек,– деп тоқтады Бай-
ғожа ақсақал.

жоқ. Дауды қалай шешсек дұрыс болатынына да ақыл қо-
сты. Өз ойын айта кетті, енді самайдың биі Атшабар ақ-
сақалдың пікірін естиік,– деді Абдолда.

та алыс жердің әңгімесіне қанық болғанымен, ауылда не бо-
лып жатқанын жақсы біле бермейтін секілді. Ол кісінің істі
насырға шаптырмайық, кектеспейік, шектеспейік дегенінің
бәрі көш кеткеннен кейін айтылып отырған ақыл. Менің

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
байқауымша, іс насырға шапты, кек алу, барымта алу баста-
лып кетті. Ендігі мәселе бұл өрттің алдын қай жерден тоқта-
тып аламыз. Өрт сөнбесін деп, өз ішімізде жел жағынан

сіріңке қоятындарды тоқтата аламыз ба? Ағайын арасының
ала ауыздығын тоқтатып алмай, дұшпанды жеңе алмаймыз.
Керейдегі құдаларымыз жесірінен айырылып қана қой-
май, екі арыстарынан айырылып отыр. «Ашынған долы,

ашыққан ұры» дейтін сөз осындайдан айтылған шығар.
Құдаларымыздың барымта алып жүргендері ашуланғанда
не істерлерін білмей ұрынғандары болар. Ұрда-жық ақы-
мақтардың ісі екені көрініп тұр. Менің айтайын дегенім,

малдың орны толады, барлығымыз жиналсақ қырық жылқы
емес, төрт жүз жылқыны да тауып жібереміз, Керейден қа-
рымта алу керек дейтін желөкпелер арамызда бар секілді.
Ондай ақымақтыққа бармау керек. Арамыздағы малым ба-

рымтаға кетті дейтін ағайынның малын толық қолына са-
лып берейік. Құдаларымыз ашуын малмен басатын болса,
тағы айдап апарып беру керек, Шам мен Жұлдыздың са-
дақасы болсын. Жығылысқа кісі барылмай қалмас, барған-

дар барымтаға кеткен жылқыны іздемесін. Керісінше, осы
жақтан жетегімен жүйрік жорғаны алғанынша бару керек.
Екі жасты ұстап, қолдан апарып бере қоймайтынымызды
олар да біледі. Құнға жығылып па едің дейтін қайда, керей-

дің жесірін сұрақсыз алып кетіп, айрандай ұйып отырған екі
ауылдың арасына өрт жіберген біз. Олай болса, құн төлейтін
де біз, басымыз аман қалып құн төлеп құтылсақ, біз үшін ол
аз жеңіс емес.

Бағанадан қозғалақтап шыдай алмай отырған Мандықа
Атшабар сөзін бітер-бітпесте айғайлап тұра келді.

мал садақа дей ме, немене? Мен мал ішінде саңлағымды са-
дақаға неге берем?! Шамға уақытында қалың беріп қатын
әпермеген, құн төлесе Бұйдақандар төлесін. Басқа малым-
ның орнын ағайын мүмкін төлеп берер, оған көнуге бола-

ды. Ал өзімнің қара қасқа жорғаммен, Мүкәбаланың жүйрік
торысының басын алмай біз тынбаймыз. Қойы қорасында,

Пионер Мұхтасыров
жылқысы өрісінде, тақымына жаққанын мініп жүргендер
түсінгілері келмейді. Мал не керек деп оттайды, сол бере-
ген, береке сақтағыштар астарыңдағы жорға, жүйріктеріңді

апарып беріңдер. Біздің атымызды әкеліп беріңдер. Әкел-
месеңдер қарымтаға өзім бастап барып, тапсам өз атымды,
таппасам он есе көп жүйрік жорғаларын алып келем. Бай-
ғожа мен Атшабардың ағайын арасында от жағатындар бар,

бірлік керек десіп көсемсігенін түсінеміз. Тұспалдап бізді ай-
тып отыр, бірлік керек ағайын болса, малына қастық қылып
отырып, ағайын ортасының бірлігін қалай сақтамақшы? Ең
алдымен Әміреден сұраңдаршы. Тұрдыбай мен Тұрдыбек-

тен туғандарды неге басынады, не қылығымыз жақпай бізді
жаудай шабатындай?

отыр­ғандардың бәрі жалт қарасты. Ол Әмірхан еді. «Әміре
қуғыншыларды шығарып сал дегенде бармай қалғаныма
қатты өкінемін, ол кісінің сіздерден жазықсыз сөз естігені-
не өзімді кінәлімін деп санаймын. Әміренің айтқанын істеп,

қуғыншыларды кезеңнен асырып шығарып салсам, бүгінгі
күні бірыңғай жесір дауын шешудің жолын іздеген болар
едіңіздер, барымта дауы болмайтын еді. Болар іс болды,
өкінгеннен пайда жоқ, ең алдымен ауылымыздағы ағайын

дауын шешіп алайық. Өзіммен бірге туған Бұйдақанның
ұлдары, Тұрдыбай атамыз бен Тұрдыбек атамыздың ауылы-
ның жылқыларын басына бас, жасына жас, бір айдың ішін-
де тауып берейік. Керейдің дауын қалай шешу керегінде

үлкендер өздеріңіз шешіңіздер. Менің ол керегінде айтарым
жоқ.
Отырғандардың ішінен қысқа-қысқа өз ойларын ай-
тушылар да шықты. Біреуі мал шығынының бестен бір бөлі-

гін, бес отыншының әрқайсысы көтерулері керек десе, енді
біреуі Шүй бойында бөтен кісі жоқ, шығынды халық болып
көтереміз десті.
Әр түрлі айтылған пікірдің қорытындысын Абдолдаға

қап отырсыздар, ауылдағы дау жел үрлеген оттай болға-
нымен, бықсып барып сөнер. Азары болса да безері болмай-
тын ағайын дауын, бес отыншының бес ақсақалы шешсін.
Қалдекеден Мамаш, Бұйдақаннан Қорқын, Жәйдекеден

Үркін, Тұрдыбайдан Нұрғазы, Тұрдыбектен Қабдолла. Би-
лермен, құдалармен, ауыл ақсақалдарымен ақылдаса оты-
рып, ағайын-туыстардың берген малының есебін алсын. Ол
малды қайда, қалай ұстауға болады, солар шешсін. Бұл дау

ұзаққа созылғалы тұрғанын көріп отырсыздар. Сондықтан
осында жиналған туыстар осы сұрақты шешуге белсене қа-
тысса екен деп отырмын. Құдалардың алдына жығылысқа
Отыншының әрбір атасынан барсын. Бұйдақаннан Ақы,

Қалдекеден Тәуке, Жәйдекеден Омар, Тұрдыбайдан Уәлі,
Тұрдыбектен Түсіпбай. Атқосшы мықты жігіттерді ертіп
алсын. Жығылысқа малмен бара ма, әлде аужайын байқап
келуге құр бара ма, өздері көпшілікпен ақылдаса отырып

шешсін де, бірер күнде жолға шығулары керек. Құдалар-
дың алдынан алғаш өтуге барғандарға құлжабайлардың
қылығын жөн демесі белгілі. Олардың қалай қабылдап, қан-
дай «сыйлық» көрсететінін біле тұра барғалы отырмыз ғой.

Кетпейтін туыс болғандықтан, бізге арамызды суытпай бара
беру керек, – деп тоқтады Абдолда.
Көп алдында айтылмайтын әңгіме, ашылмайтын сыры
соңында қалған еді. Ертеңінде таңнан тұрып Арендовайды

қасына ертіп Байғожаның үйіне келді. Арендовай екі жа-
сынан Абдолдаға бала болған, арғы түбі моңғол жеріндегі
Дөрбеттің баласы еді. Қалдеке өлгеннен кейін құлжабайлар
қазіргі Моңғол жеріндегі Делуіннен Шүй бойына көшкенде

ұрлап әкеліп асырап алған. Шүйге келгеннен кейін тілеуіт-
тердің жайсаңы Очуржаппен келісіп, уақытша пайдалануға
жалға, «арендаға» Шоққарағайды алған. Шоққарағай атына
сәйкес шоқ-шоқ болып өскен сыны да, сымбаты да келіскен

қарағайлар алыстан менмұндалап тұрады. Шүйдің басқа
жерінен кездеспейтін сымбатты, бойлап өскен қарағайы
Шүй жазығының қай шетінен қарасаң да көзге бірінші ілі-

Пионер Мұхтасыров
нетін көрікті жер. Қысы-жазы екі жағынан ағып жататын
өзен суы, қарағай өсіп тұрған құнарлы қара топырағын су-
арып, тереңге кеткен тамырына дейін жеткізіп тұрады. Бо-

ранда ықтасын, ыстықта көлеңке, шөбі шүйгін, су жағалай
өскен талдың қалыңдығы сондай, ішіне түйе кіріп кетсе де
көрінбейді. Жанға жайлы жерге ие болу Абдолданың жер
танығыш талғампаздығының, көрегендігінің куәгері іспет-

ті еді. Жер жайлы болғандықтан орнығып, өмір сүруге ниет
қылып, өзіне, балаларына арнап қыстау салған. Соңында
бұл жер Шәкірт қарағайы атанып кетті.
Ағаштан қиып үй салуды да Абдолда бастаған. Ол кезде

орыстың саудагерлері салдырған ағаш үйлер Қосағашта ғана
болған. Сол орыстармен танысып, үйін салдырып, жалға
жер алып, келешекте меншікті қазақтың жері деген жерге ие
болу жолын іздестіруді орыстардан үйренген. Шүйге орыс

саудагерлерінің орнығып, халық арасына орыс тілінің жаңа
сіңісті бола бастаған кезі еді. Жерді «арендовайттап» алдық
деп отырған кезге сәйкес келген жас балаға Арендовай деп
ат қойылған. Арендовай Абдолданың тұңғышынан екі жас

үлкен, өзінің құпия, жіңішке жолмен шешетін мәселелері-
не ерте араласқан. Сенімді үлкен баласы болып, әке сенімін
ақтап, оң жағынан орын алғалы да бірнеше жыл болған. Аб-
долда Арендовайды ертіп, Байғожаның ауылына аттанады.

Байғожа ешқайдан қонақ тоспаған бейқам отырғанда,
Абдолданың өзі шақырусыз келуі тегін емес екендігін іштей
түйді. Қандай жұмысы болды екен деген сұрақ өңінен білініп,
аттан түсіріп алуға өзі шығып қарсы алды. Бір-бірімен аман-

дасып, ел-жұрттың, ауыл-аймақтың амандығын біліскен-
нен кейін, Абдолда сөзді өзі бастады. Байғожаның қайдан,
қалай жүрсіз деп сұрай алмай отырғанын білді. Не себептен
шақырусыз келгенін айта келіп, Байғожаның өзімен жеке

әңгімелескісі келетінін айтты. Абдолда құлжабайлардың
үлкендері жесір дауын, өзінің ойындай шеше алмайтынын
біледі. Біле тұра сенімсіздік білдірсе, ағайыннан шығады.
Сенімді кісілермен ақылдаса отырып, бұл сұрақтың шешімі

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
ліктей шешілсе де, атағы өзіне келеді. Сондықтан қайтсем
шешімін дұрыс табам деп, түн ұйқысы төрт бөлініп жүрген
кезі. Байғожаның көп ішінде айта алмаған жасырын сыры

бар екенін, ол кісінің керей ішіндегі беделді сөз білетін та-
ныс, аралас адамдары бар екенін біледі. Керейдің жайлау,
күзеулерінің бәрінен де хабары бар. Үйде отырса ауыл ара-
сының өсек-аяң әңгімесінен қолы босамасына көзі жетіп,

жеке әңгімелесуге келген беті еді. Сол келген ойының бетін
ашқанда, Байғожа Абдолданы сынағандай бетіне тесіле қа-
раған бойы біраз отырып қалды. Оны сезген Абдолда: «Не
ойласаңыз да ашып айтыңыз, сізбен ақылдасқалы әдейі

сайын деп келсеңіз, менің қолымнан келер іс, миым жетер
ақыл болса неге аянайын. Аушы, бері келіп кетші,– деп
бауырын шақырды. Аушы мен бәйбішесіне астың қамын
ойластыруды және де үй маңынан жүріс тұрысты азайтуды

жабай мен керейдің бақаты бірін-бірі арандамай шеше ала-
ды деп сене алмаймын. Сондықтан бір мықты орта ағайын
табу керек секілді. Бастағаннан кейін аяғына дейін айтай-
ын, ондай ағайын өзіңіздің соңғы қайын атаңыздың, аталас

ағайындарынан табылып қалуы мүмкін. Қайын жұртыңыз
дәулеттің Есқұлы, Досқұлы деген екі атаға бөлінетінін
білесіз. Сол Есқұлының Бәйкісісінен тараған Бұрхаттың
немересі – Ниязбай би. Сіздің қайын атаңыз Сыдық Бұр-

хатпен бірге туған Архаттың немересі. Ниязбайды білсеңіз
де, қайын жұртыңызға туыс екенін біле бермеуіңіз бар.
Сондықтан Ниязбайдың арғы тегінің кім екенін кеңінен
таныстырып отырғаным ғой. Ниязбай қайнағаңыз керей-

дің бір руына би болып отырған азулы азамат. Тілге шешен,
білімінің тереңдігінің арқасында керейлердің ішінде беделді
бидің бірі емес, бірегейі. Керейлер жер мен жесір дауын Ни-
язбайдай әділ шешетін би жоқ деседі екен. Өзіңіз де білетін

Пионер Мұхтасыров
пен қоштасып, Алтайдың жері әлі Қытайға қараған жағы,
орысқа қараған жағы деп бөлінбей тұрған кезінде ауылда-
рыңыз ауған. Қызылкезең арқылы Делуінге көшкенде, осы

Ниязбайдың әкесі Шәкен Қалғұтыда жайлауында отырған
дейді үлкендер. Қыстауы Қызылтас деп аталатын малға жай-
лы күнгей бетте. Алтайдың төрт бұрышын аралаған көпті
көрген Шәкеннің ұрпағы осы жерде өніп-өседі. Керей-

лердің еліне әділ биді басқа жақтан іздейтін салты емес пе?
Ниязбайдың әкесі Шәкенді Қалғұтыдағы қыстап жайлап
отырған жерінен, елімізге би болыңыз деп Қобда бетіндегі
керейлер көшіріп алғалы көп жылдар болды. Әдейі көшіріп

апарғандарына жарай Шәкен де қанағатты іс атқарып, әділ
билігінің арқасында керейлерге жаққан екен. Көзі тірісінде
өзінің осыдан кісілік шығады-ау деген баласын Ниязбайды
қасына ертіп баулып жүреді екен. Ниязбайды керей ішін-

дегі текті, аталардың ауылымен құда болып үйлендіріпті.
Шәкен көзі тірісінде өзі билеп тұрған өлкеден «Сарытоғай»
деген жерді Ниязбайға алып беріпті. Өзіне қараған туыста-
рын Қалғұтыдан көшіріп алыпты. Балам басыбайлы жерің

бар, әкеңнің еңбегі сіңген елің бар. Келешектегі ұрпағымы-
здың өсіп-өнуіне алла осы жерді нәсіп етсін. «Сатып алдың,
құл болды, күйеу болдың, ұл болдың» деген аталы сөз бар.
Сен керейге күшік күйеу емес, ата жолымен ел басқарған

белді, беделді азаматтардың қатарындасың. Көзім тірісінде
билікке жеткеніңді де көруге Алла маған нәсіп еткен екен,
Алла қолдаса ешкімнен кем болмассың. Қанша жасасаң да
бір өлім хақ. Жалғаншылық, тірлікте кісі қайда жүрмей-

ді, өлгенде менің сүйегім туған жерім Қалғұтыға жерленсе
екен деген екен. Ол кісі де бұл дүниеден көшкелі көп заман
өтті. Ниязбай әкесін Қалғұтыға жерледі. Ниязбай керейлер-
ге билік құрғалы да көп уақыт болды, казір Алтайдың төрт

бұрышына белгілі әділ би болып отыр. Ниязбайды өзіңіз
де танисыз, бірақ қаншалықты араласыңыз барлығын біл-
меймін, өз ойымша, керейлерді тілге келтірсе, Ниязбай кел-
тірер,– деп ұзақ әңгімесін аяқтады.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Ақкүшікті алғандағы ауыл арасының, әсіресе, қайын ата-
сы Сыдықпен түсінбестіктің жарасы жазылды ма, әлде бітеу
жара болып, тынышты кетіріп жүре ме, ол жағын Байғожа

қозғамады. Абдолда да оған онша мән бермейтінін сездірді.
«Жаман достан мықты дұшпан артық» деп ата-бабамыз өмір-
ден алып айтқан шығар. Күйеулікті Ниязбаймен жүздесуге
кедергі болар деп ойламаймын. Бірақ сырын білмеген аттың

сыртынан жүрме дегенді еске алу артық болмас. Қандай бір
ісім түсіп алдына барып көргенім жоқ, ол кісімен хабарласу
үшін сырын білетін, сыралғы кісіні табу керек. Ондай адам
өз ортамыздан табылса жақсы-ақ болар еді. Өзіңізден басқа,

Ниязбаймен сырмінез кісі барын білсеңіз, айтсаңыз артық
болмас. Байғожаның әңгімені жалғастыра беруін мақұл көр-
ген Абдолда, жайғасып отырып тыңдауға көшті.

аларсыз. «Ел аралаған – сыншы, тоғай аралаған – үйші» деп
үлкендер тегін айтпаса керек. Көп жерді аралаған, көп елді
танитын, жүрген жерінің халқымен таныс. Әңгіме іздеген
жол білмейтін орыс, неміс, ағылшын ғалымдарына жол көр-

сетіп, бірге жүріп, елдің тұрмыс жағдайының қыры-сырына
әбден қанық. Сүйегі самай жетігеннің баласы Мәкиленің
ұрпағы Әбен құдаңыз. Көргені көп, тілі орамды, шешен.
Құнанбайдың Абайының, керей Ақыттың, арғы бетке ауып

кеткен Көкі Таңырықтың өлең-қиссаларын жатқа айтып
жүреді. Қасындағы басқа елден келген саяхатшыларымен
Ниязбайдың ауылында ай бойы жатқан уақыты да болған.
Сондай көп жатыстың бірінде сол ауылдың жерге байланы-

сты бір дауын әділ шешіп, Ниязбайдан ат мініп, алғыс алып
қайтқанына кездейсоқ куә болған жайтым бар. Ол дау не-
ден басталып, қалай біткені ұзақ әңгіме. Сол әңгімені ай-
тып берейін деп отырғам жоқ. Сол дауды дұрыс шешкенін

Ниязбайдың ұнатқанын және де Әбен мен Ниязбайдың ара-
сындағы сырмінездік, ара жақындығы барлығын айтайын
деп отырмын. Ниязбайдай бидің алғысын аларлықтай етіп
алдына қойылған дауды шеше білген Әбен тегін кісі емес.

Пионер Мұхтасыров
ртып тұрған мәселені Әбен мен Ниязбайға салмақ салсақ,
дұрыс шешімін таба ма деп ойлаймын. Өзіңіздің сенімді Да-
уылбай, Ақшал, Қыранбай, Садақбайлар секілді азаматта-

зымын, Алла ісімізді қолдаса айтқаныңыз іске асқанына да
куәгер боларсыз. Енді қымыз ішіп, Бәкеңнен біраз бас ауы-
ртпайтын әңгіме естіп, дем алсақ та жарайды емес пе,– деп
бағанадан әңгімені ұйып тыңдап отырған Арендовайға қа-

жер дауын қалай шешкенін айтып берсе, жақсы әңгіме сол
ғой деп ойлаймын, – деді Арендовай.

айтуға жарасам шаршап шалдықтым демеспін. Құлақ салып
тыңдауға жарар әңгіме айта алсам, бір кәделеріңізге жарап іс
бітіргендей көңілім көтеріліп, бір жасап қалармын.
Серуенге шығып келді де, өзі ішінде болған Керейдің жер

асықпай жүріп Қытайдың қатты қара шайын сатып әкелуге
он бес түйе жүкпен Қобдадан асып, Сарсүмбеге дейін бар-
дық. Апарған жүн-жұрқа, тері-терсегімізді өзімізше тәуір
бағаға өткіздік. Шайымыз бар, кездеме қытай торғындары-

мыз бар, іздегенімізді таптық. Екі-үш күн түйенің белін суы-
тып дем алайық деп Ниязбай ауылына келіп орналастық.
Ниязбай билеп тұрған соң, Ниязбай ауылы, Ниязбай төбесі
деп сол елде айта береді. Ниязбайдың өзі отырған ауыл-

дан түстік жерде, ары-бері жүргенде қонып, бел шешетін,
таныс Ыдырыш ақсақалдың үйі еді. Арғы тегі Шындыға-
тайдан барған найман сол ауылға тоқтағамыз. «Тулақтай
жер, тулақтай жер деп қақсап қалғанға, шынымен тулақтай

жерге таласып не жетті, балам» деп балама жекіп, қақсат-
пай бере салуын айтсам, «қаңғырып келген неме жеріміздің

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
ең бір құнарлы жерінен ойып алыпты» деп, аузына ақ ит
кіріп, көк ит шығып біреуді балағаттап жүрген дауыс біз
тоқтаған үйдің арт жағынан естіліп тұрды. Ертеңінде бар-

лығымыз да дем алып сергіп қалыппыз. Жай тұрып, шай-
суанымызды ішіп алғаннан кейін біз кеткеннен бері ауылда
не жаңалық бар? – деп, Ыдырыш ақсақалдан ауыл жаңа-
лығын сұрадық. Ол кісі оны-мұны ұсақ-түйектен бастап

келді де, кешегі айғай-шу шығуына себеп болған әңгімені
айтты.

отбасы көшіп келді. Сыймай жатқан көп малы жоқ, осы
ауылдың шетіндегі Әубәкір деген ауқатты, малы өскен
басқа кедей жалғыз Тілеген деген ұлы бар үйге ауылдас қон-
ды. Ержетіп қалған Аман атты ұлы бар, Толқын атты қызы

бар. Саркідір тартқан ер азамат, әйелі жоқ, ылпың-жылпың
пысық адам көрінді, аздап көріпкелі де бар секілді. Құма-
лақ салады, тамыр ұстайды, емдеп те жіберетіні бар деседі.
Сонымен сол өнерлерінің арқасында біреуден қой, біреуден

ешкі алып, қыстан қоңды шыға келді. Көшіп келгенде бі-
раз ұсақ малы бар еді, бірер жылда малдары екі-үш есе өсіп
қалған көрінеді. Қыстың ұзақ түнінде екі елден дәм қосып
көрші болған азаматтар, әртүрлі әңгіменің басын шалып сы-

рласатын болған. Көп әңгімеден Әубәкірдің түйгені қоңсы
қонған Тоқты деген азаматтың қолынан недәуір іс келетін
секілді. Қой, ешкінің терісін илейді, тон тігеді. Сиыр терісі-
нен таспа тіледі. Тоқты таспа ғана тілмейтін. Тіліп алған

таспадан қамшы өретін, жүген, ноқта түйетін, шідер, тұса-
мыс жасайтын, шылбыр, тізгін, қайыс арқан істеу қолынан
келетін. Жақсы көрші болды, керегімді істетіп алармын
деп шынымен қуанады. Мен тапсырған істі істей бер, ақы-

сын аласың, басқа кісіге істеме депті. Сіздің тілден шығып
қайда барам, айтқаныңыз болсын. Бірақ ерте күнде айтып
қойғаным, сізде жер жеткілікті ғой, мына балаңызға айтып
қойсаңыз. Менің ұлыма тулақтай шабындық жер көрсетіп

бөліп берсін. Өзімдікі деген басын ұстайды, ешкімнен сұра-
май аз ғана ұсаққа шөп дайындап алар едім дейді. Ол кезде

Пионер Мұхтасыров
керейлер шалғы ұстап, шөп шабудың не екенін білмейтін.
Тоқтының шөп шабатын шабындық жер керек, шөп дай-
ындайды дегені Әубәкірдің миына кірмейді. Шөп шапқан

дегенді өмірі көрмеген, естімегендіктен оған ешқандай мән
бермейді. Тоқтыға сұрағанын беріп, ешнәрсеге жарамай те-
гін жатқан терілерден көп нәрсе істетіп алады.
Әубәкірдің «тулақтай» жерді сұрағым бар деп Тоқтының

сұрап отырғанына күлкісі келді. – Тілеген, – деді ұлына
қарап, – Аманға көк шыға таңдаған жерінен өздері айтқан
«тулақтай» жерін көргізіп бер. Басыбайлы өзіңнің жерің деп
бер, біздің ерулігіміз болсын. Ал өзің Аман екеуің, ірі қара-

ның терісін осында әкеліп беріңдер, не істеу керектігін өзім
тапсырам, – деді.
Тоқты қыс бойы Әубәкірдің тапсырған жұмысымен
отырды. Берген терісі немене істеуге жетті, барлығын істеп

берді. Әубәкірдің тапсырмасы біткеннен кейін, қанша
уақыт тілгенін бір өзі ғана біледі, бір өгіздің терісінен өзіне
таспа тіліпті. Таспаны өте жіңішке, біркелкі түзу етіп тіл-
ген, бір жерінде де үзік, жалғау жоқ. Көріп жүрген жері бір

жағы өзен, бір жағы таудың беткейіне тірелетін, арғы шеті
судың айланба сұғымы. Таудың сілеміне тиісіп, бер жағы
ашық беткей су жағалай недәуір жерге созылған шабын-
дыққа келерліктей жер. Қою, ұзын шөп жылда өсетін тәуір

жер. Сол жерге барып, арқанның бір ұшын Аманға ұстатып
осы жерде тұр деп, тұрғызады. Енді бір ұшын Тілегенге ұста-
тып, артымнан жүріп отыр деп ертіп алады. Өзі кең алқап-
тың ортасынан бөліп, бір шетінен екінші шетіне дейін жүріп

отырып, арғы шетіне барып тоқтайды. Ұзындығы өзінің ай-
туынша, тоқсан құлаштан кем емес таспа арқан, арғы жағаға
бес алты адым ғана жетпей қалады. Тілеген қанша жер бөліп
беріп тұрғанына мән берген жоқ, бір тулақтан қалай ұзын

арқан шығарғанына таң қалады.
Жаз жауынды, ыстық болып, шөп жақсы шығып, күзге
таяу Тоқты бұл өңірде бірінші рет тартпамен шөп шабады.
Шөп шапқан жер ауылдан көп ұзақ емес, шөпті шабылған

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
сып үйіп алады. Отау үйдей шөпті үйіп, талдан қора жасап,
бір айдай уақыт бала-шағасымен қыстың қамымен айналы-
сады.

Соңғы екі жылдан бері қыс қатты болып, Әубәкірдің
малы көп шығындалады. Керісінше, Тоқтының малы жыл
сайын көбейіп келеді. Әубәкір ауылдасымен бірігіп шөп ша-
буды үйрену керектігін ойламайды. Өзі берген «тулақтай»

жер берілгеннен бері бағым қайтты. Құтымды ауылдасым
дуалап тулаққа салып, алып кетті деп отыра қалған жерде
қақсаумен болады.
«Жақтырмағанның демі сасық» деген емес пе. Көрші

болып, керек-жарағын артық бағаламай істеп беріп, өз ең-
бегімен жан сақтап отырған Тоқты «тулақтай» жерден шөп
шабам деп, естімеген сөзі жоқ. Бөтен елге келген кірімтал,
кімге барып шағынсын, сөз сүйектен өтіп, жүдеп-жадап жа-

нын сақтап жүре береді.
Бір күні есік алдында үйреншікті жұмысымен отыр еді,
«Тоқты деген сіз бе?» деп ат үстінен бір адам үн қатты. Тоқты
мен деп үлгергенше, «сіз болсаңыз, ауылдың биі Жәкең сіз-

ге түстен кейін келсін» деді де, атын тебініп шаба жөнелді.
Шақырғаннан қалуға болмайды, кел деген уақытында бие-
кеңнің ауылында болды.
Биекеңе Тоқты көшіп келгеннен бергі өмірінің басынан

бастап, аяғына шейін жіпке тізгендей асықпай саспай айтып
берді. Кінә таққысы келмейтінін білдіргендей, жайбарақат,
сабырлы, жылы жүзбен ұзақ әңгімелесті. «Сізбен жеке оты-
рып біршама танысып, жағдайыңызды білдім, өзіңіздің не

көршіммен ырылдаспай тұра алатын жағдай болса болғаны.
Бірақ сіз мені неге шақырғаныңызды біле алмай отырмын,

лы емес. Келешекте сол даудың дұрыс шешілуіне жол ізде-
ген Ниязбайдың тапсырмасы төңірегінде азды-көпті әң-
гімелестік, сыр алыстық. Мен сізден ұққанымды Ниязбайға

Пионер Мұхтасыров
жеткізуші ғана. Бірақ отырысымыз тегін, уақытым босқа
кетті деп ойламаңыз, бұл сұрақтың шешімі жуықта шығады,

Жәкең арғы ойын, ішкі сырын Тоқтыға қайдан айтсын.
Ниязбай тура биде туған жоқ деп, ағайын арасының сұрағын
батыл шешіп жүруші еді. «Тулақтай» жер туралы жердің
сұрағына келгенде табаны тайғақтап, тиянақты шешімге

келе алмай, көпке созыңқырап алғанын өзі де сезіп жүретін.
Оған себеп, Әубәкір – жетім өскен жиен. Тоқты болса елі-
нен ауып келген кірме. Бұл дауды сенімді билердің біреуіне
шештірмекші болып, сыр тартып көріп жүр. Бірақ, олардың

бұл сұраққа көзқарастарын ұнатпайды.
Аяз бидей қан шығармай бауыздайтын би кез болмай-ақ
қойды. Былай көргенде соншама бас ауыртатын күрделі
мәселе деуге болмайды. Сөйте тұра ұрда-жыққа бармай,

ептілікті керек қылатын мәселе.
Әбен жолаушылап жүріп, осы ауылда Байғожаларға
келіп, елге бірге қайтайық деп қосылғалы бірер күн болған.
Ниязбай жолығып кетсін деген соң, қандай жұмысы бол-

ды екен деп барып еді. Жерге байланысты, осы бір даудың
түйінін шешіп көрсеңіз қандай деп сенім артқан екен, Әбең
тәуекел деп көніпті.
Қасына ауыл ақсақалдарын, ақылшы билерін ертіп алған

Ниязбай бастаған топ келді. Шүйден келген Әбен бастаған
топ төбеге жиналған халықтың ішіне бардық.

рықтырып осыншама мәнді несіне беріп отыр? Біздің ауыл
өсегіне Шүй наймандарының келіп араласуы неге керек?
Өз қотырымызды өзіміз неге қасымаймыз деген сияқты
ойлар көңілдеріңе келіп отырған болуы мүмкін. Оған айтар

жүріп елді, жерді көп аралаған, көпті көріп көнектің түбін
тескен адам. Даудың шешімін сол кісі шешсе тосын, дұрыс
шешім шығарар, – деп ойлаймын. Осы дауға себепші болып
отырған адам –бізден пана іздеп, жан сақтайын деп келген

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
адам. Ордалы жыландай ұйып отырған керейді, бір най-
манға жығып жатса, от ауызды, орақ тілділер отырсыңдар
емес пе? Дауды қате шешсе қайырып алар күш қолымызда.

Осы айтқанымды жөн десеңіздер дауласушыларды естиік,
шешімін шығаруды Әбенге нұсқадым,– деді.
Әубәкірді естігенде ауылдасына «тулақтай жер берем»
деп шабындыққа жарайтын жерінің жартысын өзі беріп

алып, қайырып ала алмай жүргенін жиналған халық күліп
тыңдады. Әубәкірдің алаңғасарлығын, алушының тақуа қу-
лығын білетіндер мынау бір Алдаркөсенің хикаясына ұқсас
әңгіме ғой десті.

Тоқтының сөзі халықты тағы бір күлдіріп тастады.
Тулақтан қалай ұзын таспа тілгенін, таспаны тілген-
де Әубәкірдің баласы ұстап беріп, ертеңді-кеш болысып
жүретін. Әубәкірдің өзі жерді көргізіп бер деп, сол баласын

жұмсаған. Ол жердің басы-қасында Әубәкірдің өзі болудың
қажеті жоқ деп, баласы ғана болған. Шөп шабылып, қораға
үйілгеннен кейін де үн жоқ.
Екі жақты да естіп алғаннан кейін: «Ал енді, Әбе, сізді

екі-ақ ауыз сөзбен бітіре салуға болатын дау, бірақ мен өй-
тпейін. Маған билікті сеніп бергенде Нәкең айтып еді ғой,
көргені көп, көп жерді аралаған деп. Мен көпті көрдім деп
көсемсігелі тұрғам жоқ. Ал егер көргенімнен биттей де болса

пайда түссе, аянғалы да тұрғам жоқ.
Қазақтың маңдайына жазылған тағдыры – жаз шықса
бәрі жайлауда, той, ойын сауық. Қыс келеді қылышын сүй-
реп деп, қыстың қамын ертерек ойға алмаймыз. Құдай өзі

сақтар деп қамсыз отырғанда қалың қар жауады. Қызыл-
шұнақ жұт артыңды ашып, апшыңды қуырғанда әттеген-ай
дейміз. Қыстың сақылдаған суығында малды отарлатып,
бармайтын жер, баспайтын тау қалмай қиналамыз келіп.

Жаз шықса тағы ұмытып кетеміз. Осы жерден ұзақ емес
күншілік жерде тұрған Қытай халқының күн көрістері, жер
емшегін емумен өтіп келеді. Олардың қай заманнан бері

Пионер Мұхтасыров
жерден жемісін жеп келе жатқанын ешкім білмеуі де бар.
Әйтеуір ертеден кешке дейін бүкшеңдеп, жерден басын
көтермей жүргені. Ал мына жағымыздағы орыстарды көр.

Жазда кәртөп өсіріп, өздеріне қысқа тамақ дайындап алады.
Қазақтың қар қалың жауады, малға жайсыз деген жерлері-
нен шөп дайындап, қыстай малды шөпке тұрғызып асырап,
байып алады. Айналамыздағы озық халықтың күн көру, жан

сақтау әдісін пайдаланбасақ, осылай өмір бойы көшерімізді
жел біліп, қонарымызды сай біліп жүреміз. Тоқты кім, жері-
не орыстар орналасқаннан кейін Шыңғыстайдан өздеріңіз-
ге келіп отырған оқымаған қара қазағымыз, бірақ тоқығаны

бар екен. Сол тоқығанын іске асырғаны үшін естігені сөз.
«Бас жарылса бөрік астында, қол сынса жең ішінде» деп,
шыдамдылық істеп жүріп жатқан жағдайын көріп отырсы-
здар. Бірақ сөз сүйектен, таяқ еттен өтетінін білесіздер. Жа-

раның үлкені – сөз жарасы. Жараның емін дұрыс шешіммен
емдеу керектігін мойныма артқаннан кейін шешімін айтай-
ын. Шешімін айтсам, Әубәкір де, Тоқты да – заманның
құрбаны. Оларды айыпты деп айта алмаймын. Бұл болған

жағдайдан сабақ алып Нәкеңе және басқа да ел бастаған аза-
маттарға айтарым – мал емшегін емгеннің пайдасын ғасы-
рлар бойы көріп келдік. Енді жер емшегін емуді үйренетін
уақыт жеткен секілді. Жер игеру Тоқтының жалғыз шалғы-

сымен бітпейтінін, халыққа сайман тауып беру, ел бастаған
ерлердің ісі екенін түсінетін халықсыздар ғой.
Тоқтыны қолдасам туысқандығы үшін емес, көшпелі
қазақтың өміріне жаңалық әкелгені үшін қолдаймын. Үй-

реніп келген еңбегінің жемісін, ары дегенде Керей халқы,
бері дегенде Нәкеңе қараған ауылдар жеуге Алла жазса екен.
Егер шындап жер емшегін емуге бет бұрсаңыздар, Тоқты
«тулақтай» жер емес «туырлықтай» жерге ие болады. Жердің

иесі кім десеңіздер, жерге кім еңбек етсе соныкі, яғни
Тоқтыныкі деп шештім, – деп тоқтады Әбен.
Жиналған халық дұрыс, дұрыс шешім деп дабырласып
қалды.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Отыра тұрыңдар деген нышан білдіріп, оң қолын жоға-
ры көтерген бойы Ниязбай орнынан тұра келді де сөйлей
жөнелді.

бергеніңізге рахмет айта отырып, астыңызға ат мінгізейін
деп отырмын. Ау, Жағыпар, бармысың, ана бүкір торыны
ертең мына Әбеңе жетектет. Осы отырғандардың ішінде
мені түсінбей отырғандары да бар шығар. Өйткені, бидің

еңбегі даушылардан болуы керек. Ал мұнда жығылысты кісі
менің өзім сияқтанып отырмын. Оған себеп не дегенде, ау-
зың қайсы десе мұрнын көрсетіп отырған Әубәкірден не деп
құн аларсың. Ебін тауып екі асап, еңбегінің жемісін жеп оты-

рған Тоқтыдан не деп құн аларсың. Билік айтқызып, дауды
шешкізіп алып, Әбеңді қалай құр жіберерсің. Бесті аттың
белдісін беріп отырған себебімнің бұл біріншісі. Екіншіден,
кең пейіл керей елім, сіздерге разымын. Әкем Шәкенді өз-

деріңіз Қалғұтыдан көшіріп әкеліп билікті қолына бердіңіз-
дер. Ол кісі дүниеден өткен соң, сол кісінің еңбегін бағалап
әкесінен төмен болмас деген үмітпен, билікті менің қолыма
бердіңіздер. Әзірше, сенімдеріңізді ақтап іс атқарғандай бо-

лып келем. Соның өзінде көңілім толмай жүрген бір іс бар.
Ол қандай іс дегенде, әкем де, мен де сіздерді жер жұмысына
қарауды үйрете алғамыз жоқ. Ну тоғайдың ішінде отырып
киіз үйде қыстаймыз. Ағаштан үй салуды білмейміз. Шын-

дығатайдағы наймандар ағаштан үй салуды үйреніп алған.
Барып көргендеріңіз айтып жүрсіздер емес пе, найман сала
ма, сайман сала ма, үй салған молайған деп. Наймандар
құралды қолдана біліп үй салудың өнерін үйреніп алған де-

ген сол. Белуардан шыққан шөпті уақытында шауып алмай-
мыз. Бірер күнгі мал далаға шыға алмайтын боранда, мал-
ды аш қамап қоймай асырау керек қой. Екі қолды қусырып
дәрменсіз күйде отырғанымыз. Бағана Әубәкір шөпті немен

шабам дегенде, төбе құйқам шымыр етті. Біз ел бастап оты-
рғандар керек уақытында сайманын тауып бермесек, ертең
сол сайманды керегіне жаратып ұстайтын қолға тигізбе-
сек, осы сауал шыт жаңа болып келесі ұрпақтың алдында

Пионер Мұхтасыров
тағы тұрады емес пе? Осы сұрақтың шешілмей келгендігіне
өзімді айыптымын деп, ат мінгізіп отырғаным сол. Құдай
ниетімізді қолдасын. Осы істі ел болып, қолға алатын уақыт

жетті емес пе? – деп отырғандарға қарап еді, бәрі де жамы-
расып «жөн, жөн» десті.
Жиналған халық орындарынан тұрысып кетуге ыңғай-
лана бастап еді, Әбен қолын көтеріп жамағат сабырлық деп

түйінін шешуге қол ұшын бергенімді үлкен іс бітіргендей
ақы-пұл дәметпеймін. Әубәкірді қолдамағанымды Нәкең
өзін қолдамағандай сезініп, өзін-өзі айыптап отыр. Осы
жасыма келгенше қарапайым шаруаның қателігін менің

қателігім деп мойындаған би көрмеп едім. Нәке, сіздің
шоқтығыңыздың өзге билерден биік тұратыны да осын-
дайдан ғой. Шынымен, айыптымын десеңіз, айыбыңызды
мойындағанның өзі қаншалық. Маған ат мінгізіп жығылы-

сты болуыңыз артығырақ, атағаныңызға рахмет, сізден мен
ат алмаймын, – деді.

айтатын билер аман болсын. Билікті орындайтын ел аман
болсын! – десіп жиналғандар тарқады. Ниязбай қайдан жа-
ман ат мінгізсін, Әбен осы күнге дейін белді ат деп, ылғи
ұзақ жолға мініп жүреді. Ниязбайдың білімділігіне тәнті бо-

лып, ақсақалдардың «өз қатесін өзі білген данышпан» деуші
еді қазақ, данышпан десе данышпан Нәкең емес пе дескенін
көзбен көрдім. Сөйтіп, керей елін аралап сауда істеп жүріп,
Әбеннің төрелік айтып, олжалы болып жүрген кездеріне

куәгер болған кезім болып еді, – деп Байғожа әңгімесін
доғарды.
Шам мен Жұлдыздың шырғалаңы көп, шытырман да-
уынан арын сақтап қан төгіспей қалай құтылуға болатын

жол іздеп Байғожа ауылына барғаны көңіліне дұрыс секіл-
денді. Осы сұрақтың түйінін шешуге бір амал табылатын-
дай, көңілі біраз орныққандай күй кешіп, Абдолда іңір кіре
ауылына келді.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Ертеңінде күн көтеріліп төбеге келген кезде, асықпай
ішілген шайдан кейін ауыл сыртындағы төбеге барып, ауыл
ақсақалдарымен әңгімелесіп отырды. Сырттан жұмыспен

келгендерді төбе басында қабылдай беретін әдеті еді. Он
шақты атты кісілер тура төбе басына келді. Бұлар – арты-
нып-тартынып, керейге құдалардың алдына жығылысқа
бара жатқан өз ауылының азаматтары. Жауапты жолға бара

жатқанда тағы не айтарың бар деп, Абдолдамен жолығып,
қош айтқалы келген келістері.

беделді ауыл. Ашуға бой алдырып, ұрып-соғып жүрулері де
бар. Бірақ өлтіре қоймас, ашуларын шыдамдылықпен кө-
теріп, сабырлылықты қару тұтып көргейсіздер. Ашуға ашу
шақырып үйге қайтам деп ойламаңдар. Жер ұзақ, бірінші

барғанда жауап бермей қуып шықса екінші, үшінші бара
беріңдер. Құн төлеудің қандайына да шыдаймыз. Айтқан-
дарынан қайтпай екі жастың жанына жармасатын болса,
ондай сорақылыққа бара алмаймыз. Қобдадан бергі керей-

лерді аузына қаратып отырған азулы би бар. Құдаларымыз
жылы жауап бермесе, сол биге жүгініске баратын жол із-
дейміз. Сіздердің жұмыс осы құдалардың алдына барып,
жығылып, ашуларын басумен аяқталады. Арттарыңнан ша-

пқыншы, тыңшылар жібереміз, сіздермен хабарласып, біз-
ге жағдайларыңды жеткізіп тұрады. Менен рұқсатсыз елге
қайтпайсыздар, апта ма, ай ма, сонда қанша боларларыңыз
бір құдайдың қолында. Ал жолдарыңыз болсын! – деп бата-

сын беріп, аттандырып қоя берді. Бұл жолғы жығылыспен
керейлер келісе қоюы екі талай екенін біліп, көріп отырып
жолаушыларды жолға салды.
Бұл мәселенің түйінін кім қалай шешеді? Кешегі Байғо-

жамен ақылдасқаннан бері, ол ойын қалай іске асыру керек-
тігі, жатса тұрса мазалап, бір шешімге келгенше маза беретін
емес. Керейге аттанғандарды жолға салып, енді қандай ша-
ралар қолдану керек деп ойы он бөлініп, төбе басынан кете

Пионер Мұхтасыров
Ошұржап ауылы жақтан қатты жүріспен аттарының тана-
уларынан жел үрлеткен екі жолаушы тура Абдолда отырған
төбеге келіп тоқтады. Біреуі аттан түсті де, атының тізгінін

жолдасына ұстата салып, тура Абдолда отырған топқа барып:
«Жақшылар ба», – деп сәлем берді. Келген кісі Абдолданы
танып түзу барып амандасты. Абдолда да танып отыр, бұл
Ошұржап жайсаңның сенімді шабарманы – Аңшы. Ұсақ-

түйек жұмыспен жүрмейтін кісі еді. Не жұмыспен кел-
ді екен деп, Абдолда қозғалақтап, Аңшының бетіне тұра
қарап не айтасың, естіп отырмын деген сыңай білдіріп
тосып отырды.

Ошұржап жайсаң үйіне қонаққа келген. Бүгін олар қайтқан
жоқ сіздерді тосып отыр.
«Көп тостырмай барып қалармыз» деп тілеуіттерді қай-
тарды. Абдолда қай жағынан кімнің қатысымен болса да бір

беріп, шақыртып отырғаны жақсылыққа емес. Жылдам ба-
рып анығын білейік.

отыр ма, өңіңіз жүдеу сияқты деп көріп отырмын? Сон-
дықтан зайсандарға кездесуге мына ағаймен мен барсам
қайтеді? – деді Шәкірт. Абдолда біраз ойланып отырды да:

алда, бұл жолы үшеуіміз де барып келейік,– деп көп ойлан-
бай аттанып кетті. Абдолда бір жаққа барса қасында бірге
жүріп әбден машықтанған Арендовай соңдарынан қуып
жетіп, қайда барасыңдар деп сұрамай-ақ Абдолдаға қатар-

ласа келіп, атының басын тартты да, одан ары ілесе жөнелді.
Абдолда мен Арендовай ат бойы алда жүріп отырып, өзара
әңгімелесіп отырды.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Соңынан ерген Рүстем мен Шәкірт жайсандардың тез
арада келсін деулеріне қарағанда, қазақтар жағынан бір жа-
ман қылық шығып қалды ма екен?! Өз ойларымен бөлісіп,

екеуі әңгімелесіп келеді. Жыл сайын күзде арнаулы асқа
шақырылып, қазақтардың сый-сияпатын көріп қайту тіле-
уіттерге дағдылы іске айланғалы көп жылдар болды. Биылғы
ауылдағы қарбаластықтан бұл сұрақ кейінге қалып қойды.

Қазақтар атамекен Шабанбайдан кеткелі, өздерінің
біреуге кірімталдығын ұмытып көрген жоқ. Қатты жүріспен
біреу ауылға келсе, мынау тағы не айтады деп алаңдай-
тұғын. Әзірше, тілеуіттердің сұрағанын беріп, күн көріп жан

сақтаған жағдай. Шүйдің жері еліне мекен болатынына се-
нетін – жалғыз Абдолда. Малдың орны толады, тілеуіттерге
берген малды шығын деп ойламаңдар. Ептеп орналаса бе-
рейік, анау жылы өзіне қаратып алған Шабанбайдың жерін

патша бізге қайырып бере қоймас. Ол жерден қуылған халық
ешқайда да кетпей, сол губернияда отырса, қалайша оған
жер бермейді. Жердің шалғайлығынан тілдің жете алмай
тұрғандығы. Уақыты жеткенде Шүйден қазақтың жері деген

жерге ие болатындығына сенімдімін дегенінен қайтпайды.
Бірақ сол жер мәселесінің төңірегінде ағайын ортасының
түсінбестігі кедергі болып келеді.
Құлжабайлардың Шыңғыстайдан кетуінің бір себебі

сты деп сырмалап жіберді деген өсек бар. Бірақ ел ауғанға
одан үлкен себептер жеткілікті болған ғой. Қалай болғанда
да туып өскен атамекеннен кету оңай болмағандығы шын-
дық. Ережеп те, Әбдікерім де Шүйдің елін өзіне бағынышты

ел деп қарайды. Бірақ Абдолда өзін Шындығатайға бағы-
ныштымын деп ойламайды, бағынатын орным екінші Шүй
болысы, Бийск уезі, Томск губерниясы деп ойлайды.
Әрине, ол жағдай Ережепке де, соңында әкесінің орнына

би болған Әбдікерімге де ұнамайды. Екі жақтың түсінбесті-
гін ішкі сыртқы дұшпандары уақытында өз керектеріне пай-
даланады.

Пионер Мұхтасыров
Керейлермен шешілмеген жесір дауы, құлжабайлар ор-
тада шешілмеген барымта, қарымта даулары, Абдолданың
басын ауыртып қайтсем дұрыс шешімін табам деп жүргенде,

тілеуіттің билері шақырды.
Ұзақ әңгімені бірі айтып бірі тыңдап келе жатып, Ошұр-
жап зайсанның үйіне келіп қалғандарын бірақ білді. Аб-
долда тобы билер отырған үйге кірді. Орындарынан ешкім

тұрып қарсы алмаса да, отырғандарға қолдарын ұсынып
амандаса бастады. Ошұржап қолын нарау ғана созып, аман-
дасқан белгісін істеді. Сама сазарған бойы отырып алды.
Немене мені сағынып жақсыласқалы келіп тұр ма бұлар?

Басынып, жаман көріп Қара жорғамды ұрлатып алып отыр
емес пе? Сен бұларға жылы жүзбен амандастың дегендей
Сама Ошұржапқа жақтырмаған суық көзімен бір қарап өтті.
Келген адамға ол қандай дәрежелі болса да, тілеуіт халқы-

ның салтында төрге шығару, жоғары отырыңыз деп ілтипат
білдіру жоқ. Ондай тәртіпті бұрыннан білетін Абдолда тобы
қай жерде бос орын бар солай отыра салысты. Есіктен орын
тисе төрге озба дейтін тағылым осы халықтан үлгі болып қа-

луы да бар.
Тілеуіттердің салт-дәстүріне әбден қанық болған Абдол-
да олардың отырыс-тұрысына, ішіп-жеуіне, қас-қабағына
іштей баға беріп, аз сөйлеп, көп тыңдайтынды әдет қылып

алған.
Сама:

ұрладыңдар, – деді.
Аман-шүкір жоқ, ұрыны ұстап алғандай айтып отыр.
«Тағы немене айтарларыңыз бар, айтыңыздар», – деді Аб-
долда.

болыпты. Қара жорға жорғаның жорғасы еді, мал ашуы –
жан ашуы. Іздеп таба алмай ашумен айтып отыр, тура кім
алғанын өзі де білмейді,– деп сөздің жөнін Ошұржап айтты.
Абдолда артық абыржу, сасқалақтау дегенді білдірмей

татын тағылым бар. Елімізде тентек жоқ, ұры жоқ деп сіздер
де, біз де айта алмаймыз. Сіздер мен біздің арамыздың сый-
ластық, тіл тауып тату тұрғанымызды көре алмайтындар,
төңірегімізде бар ғой. Ортамызға от тастап жүрген өзіміздікі

болса да, сырттан келген ұры болса да соңына түсеміз, із-
дейміз. Сіздің маңдайға басқан аттарыңызды іздесіп, тауып,
ұрыны жазалау, достығымыздың кепілдігі деп білем. Сон-
дықтан маған сеніңіз, ондай жақсы малды ешкім де соя қой-

мас. Жер бетінде тірі болса табылады. Бірақ әдейі Абдол-
да ұрлатып отыр дегендеріңіз – дұшпан ғана айтатын сөз.
Өздеріңіз де тыныш жатпай іздеу сала жатарсыздар. Біздің
ауылға із тастап, өздеріңіздің азаматтар бір белді асыра сал-

са, Түбін халқы іргеде отыр. Жақын жерден олжа тауып
үйреніс алған, оларда да баршылық. Сіздер Түбін жағына
көбірек көңіл бөліп іздеу салыңыздар. Біз Катон-қарағай
ма, Жазотыр ма, Керейлер ме, Қытай жағы ма, сол жақты

қолға алайық.
Абдолда ойын айтып үлгергенше, Сама өңі бұзылып, енді
біздің өзімізді ұрыға тұтқалы отырмысың деп шамданып,
ашу шақыра бастады.

ды. Ұрыны ұстап отырғамыз жоқ. Бірақ өзіміздің ішімізден
ұры шықпайды деп сіз де, мен де сенбеуіміз керек. Сабыр-
лық істеңіздер, істің анығына шығайық, қандай бір жағдай-
мен ұры біздің ауылдікі болып шықса, есесін үш есе қайы-

рып беруге мен кепіл. Куәгер мына қасымдағылар және өз-
деріңіз. Менің айтқан сөзден қайтпайтынымды білесіздер,–
деп тоқтады Абдолда.
Ошұржап пен Саманың жүздері бағанағыдан гөрі

жылыңқырап, бір-бірімен өз тілдерінде ақылдасқандай бол-
ды. Сама Абдолдаға бетін бұрып: «Жә, сөзіңе сендім, арғы
бет бергі бетті арылтып іздеп болысайын дедің. Көңіл қойып
іздесең табатыныңа сенемін».

Пионер Мұхтасыров
Алдымызда алыстағы құдалар керейлермен жесір дауы бар.
Жақын туысымыз Тұрдыбек, Тұрдыбай ауылдарымен ба-
рымта мен қарымта дауларымыз әлі шешілмеген.

лыңыздан келген шараны қолданам деп отырғанда, біздің
сенімсіздік білдіргеніміз келіспес. Ертең көрмейтін кісі
емес, бір жердің суын ішіп, дәмін татып отырып, тату-тәт-
ті отырғанға не жетсін. Бұйырса ұрыны тауып жазаласақ,

қандай жақсы болар еді? Малжанды, көшпенді халықпыз,
ашумен артық сөз айтылып қалса кешірерсіздер. Істің қалай
біткенін уақыт көргізер, – деп екеуінің шешімін Ошұржап
айтты.

дарын татуластырып араққа бір тояйын деп тамағың жыбы-
рлап отырғанын біліп отырмын. Балам, әкел ана торсықты,

дырды. – Ат жоғалса табылар, достың көңілі қалса табылуы
оңай болмас. Біздің сый тамағымыз – осы. Анық доспын де-
сең ішесің деп, бір кесе арақтан өзі ауыз тиді де, Абдолдаға
ұсынды. Алдарына арақпен бірге ас келді. Өкпе-назды артқа

тастап, қалжыңдасып, шүйіркелесіп әңгіме құруға жағдай
бар. Бірақ екі жақтың салт дәстүрі жігіне келмеді. Абдолда
арақ іше алмай, қасындағыларға іш деп айта алмады. Біраз
ыңғайсызданып отырды да:

сынайсың. Мені ашу үстінде ұрыға тұтқаныңды кешірем,
ешкімді жіберіп ұрлатпағаным өзіме мәлім. Іс анығы-
на шыққанда, өзің кешірім сұрайсың. Ал арақ ішсем мені
құдай кешірмейді. Достың көңілін қалдырмайын деп, арақ

ішіп едім деп, ол дүниеге барғанда айтуға шамам келмейді.
Айтқанды қойып олай ойлауға да болмайды, буынсыз жерге
пышақ салма. Асыңнан ауыз тиейік те біз қайтайық,– деді.

ендеше жолыққанша,– деп қоштасып олар қала берді. Арқа-
сына тағы бір даулы істі арқалап, Абдолдалар ауылға қайтты.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Ауылға келсе, бұларды тілеуіттің билері неге шақыр-
ды, тегіннен-тегін шақыра қоймас, тағы не болып қалды
деп абыржып тосқан жанашырлары жиналып қалған екен.

Оларға Абдолда естіген-білгенін, қайда барып не істеп кел-
генін қысқаша баяндап берді.
Енді екі-үш күннен қалмай керей еліне бару керектігін,
ол үшін қандай дайындық керектігін ақылдасты. Бұл жолғы

ұзақ сапарға үйреншікті барып жүрген үлкендермен бірге
Арендовай мен Шәкірттің де барғандары дұрыс десті.
Алыс сапарға екі баласымен, ақыл қосар жанашыр доста-
рымен, оннан аса жолаушы үш күннен кейін жолға шығып

кетісті. Жол жөнін, жердің ойлы-шұқырына дейін білетін
Әбен мен Байғожа жолаушыларды жалықтырмай жер мен
су жайында, білген көрген әңгімелерін кезекпен айтып оты-
рды. Екі әңгімеші өткелге келіп қалай, қай жерімен өтсе

жеңіл болатынын, асу келсе ол қандай асу, ол асуда көшпен-
ді қазақтың тағдырына байланысты қандай тарихи әңгіме-
лер барын айтып отырды. Бірде:

асайық па? – деп Байғожа сол жақтағы ұзыннан ұзақ со-
зылған қара тауды меңзеді.

мызды суарып алғанға, бір жерге тоқтап шай қайнатып іш-
сек те, су жағалай жүрген жайлы болар, – деді Әбең. Шәкірт
ұзақ жолға әкесіне еріп жүруді үйреніске айналдырғанына
үш-төрт жыл болған. Бірақ бұл жерлермен бұрын жүрмеген.

сіздер өздеріңіз ғана білетін тілмен сөйлесіп кеттіңіздер ғой,
жаңағы айтқандарыңыз сайлар ма, асулар ма, не мағына біл-
діреді?– деді. Әбең өзі жауап берудің орнына:

тер де жаңадан жол азабын көруге бел буғандар. Алтай-
дың төрт бұрышын тегіс айналдық, сен білмейтін жер жоқ,
жер-суды, асуларды жастарға сен таныстыр,– деді.
Әбеңнен рұқсат алғаннан кейін, жастарды ортаға алып

дегені Қаратекелі дегені екен. Тілеуіттердің тілінде Тауте-
кені (Жұма) дейді, сөз тіркесіне келгенде (жаматы) болып
кеткен емес пе? Ал әлгі Қаражаматымен барып Соғақты
жағалаймыз дегені, Соғақ деген саймен ағып жатқан өзенді

айтады. Екі жағын биік тау қоршаған терең сайдың ішінде
үнемі жел соғып тұрады. Япырым-ай, осы желде бір толас
жоқ. Осы жердің желі соғады-ақ деген сөзден Соғақ деген
жер аты, Соғақ деген өзеннің аты пайда болған. Қаражама-

тының кезеңінің Шүйден келе жатқанда оң жағындағы та-
удың арғы ішінде тағы бір терең сай бар. Сайдың басында
Жұмалы, біздің тілмен айтқанда Текелі деген арасан бар,
халық әртүрлі аурудан емделіп жүреді. Қорыта келгенде,

бұл өңір, аң-құстың мекені, жабайы қой, ешкі, бұғы, марал,
аю, суыр, түлкі, қарсақ сияқтылардың бәрінің өсіп-өнуі-
не жағдай бар. Қолында аң аулайтындай сайманы болса
сонымен де күн көріп жан сақтауға болады. Тілеуіт халқы

аң аулауға шебер, әдіскер, аңды бұлжытпай қолға түсіреді.
Аңның ұрғашысын атпауға тырысады. Балалы аң бол-
са мүлдем тимейді. Аң аулаудың тәртібін тілеуіт халқынан
үйренген жөн. Жастарынан тау-тасты аралап, оның аң-құ-

сымен бірге өсіп біте қайнасқан. Ауа райын ерте болжап,
біліп жүретіндіктері бар, өмірге қажетті табиғаттан алған
тәжірибелері мол.
Жер, сумен таныса жүріп Қызылкезеңге де жетті, енді көп

ұзамай қонатындары белгілі болды. Қызылкезең – Қаража-
маты мен Бес Боғданы жалғастырып тұрған жадағай кезең.
Шөбінің қалың шығатындығы сондай, ат аяғын әрең алып
жүреді. Кезеңнің екі беткейі де қып-қызыл гүлге малынып

тұр. Сол қызыл гүлдің атымен аталған кезең аты болса ке-
рек. Бетке алған жерлеріне жетуге бұдан былай қатты жүрсе
бір, ақырын жүрсе екі күн жүрерліктей жер бар. Қонатын
жерге таяп қалдық.

лыкөлдің жағасында Әзберген құда жайлап отыр. Құдаларға
жығылысқа кеткен біздің жақтың адамдарын тауып, Ақы

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
ақсақалды ертіп алып, Әзберген құданың үйінде бүрсігүні
кешке кездесетін болайық,– деп Абдолда, Ақшал мен Да-
уылбайды алға қоя берді.

Айтқан уақыттарында алдыңғы кеткендер мен соңынан
бара жатқан Шүйдің жолаушылары керейдегі ескі құдала-
рының үйінде бас қосып, бұдан былай не істеу керек екен-
діктерін ақылдасты.

Құлжабайдың Ақы бастап барған адамдарын, бақат құда-
лар құрметпен қарсы алмады. Қайтсек құлжабайларға өз-
дерін осал жау еместігін білдіріп, белгілі дәрежеде есе қай-
тарсақ, өш алсақ деген ойларынан қайтар емес.

Алғашқы барғанда екі ту бие мен он шақты ұсақ малымен
қаралы үйге бата істеу, амандасу жолымен «ой бауырымға»
салып он шақты кісі барды. Өлім шыққан үйге ұзақтан да,
жақыннан да, танитындар да, танымайтындар да келе бе-

ретіні белгілі. Әдейі ауылдың үлкендері үйде жоқ кезінде
беттерін жылытып алды. Қазақтың өліні құрметтеу дәстүрі-
не дөп келтіріп, құлжабайлар дегеніне жеткендей болды.
Абыр-сабыр басылып, бата оқыршыларға арналған сый

табақтан астарын ішті. Құдағилардың жоқтаудан ауыздары
босағанда, өздерінің кім екендіктерін таныстырып, өліге
иман, тіріге артының қайырын тілесіп амандасу басталды.

қалайша төрдің қақ басына шығып алған. Төс қағысқан
құдалардай маңғазданып отырған отырыстарына қараңдар.
Жампейіс, қайдасың, үлкендердің үйде жоғын пайдаланып,
мына дұшпандарды төрге шығарып, асыңды беріп, қасың-

ды керген не қылығың? – деп үй иесінің бәйбішесі бұлқан-
талқан болды.
Бұнан ары отырыстың мәні жоғын түсінген құлжабай-
лар өз топтарына қайтып кетісті. Бақаттың үлкендері өздері

жоқта құжабайлардың келіп кеткенін естіп білді. Өткен іс
өтті, үйлерінен дәм таттық, ашулары басылып, кешірімге
келетін шығар деген құлжабайлардың ойы іске аспады.
Құдалар түзу жауап бермей, іштей аңдысу ұзаққа созыл-

ды. Алдыңғы келгендер Абдолдалар келгенше, құдалармен
келісімге келе алмады.

Пионер Мұхтасыров
Абдолда бұл дауды Ниязбай секілді төбе би шешпесе бол-
мас деген ой үйден аттанбай тұрып ойына келіп, оған дай-
ындықпен шығып еді. Әміренің атақты жүйрік аты Ақтана-

уды жетекке алған. Тәуке қасқыр алатын қара бүркітін ала
жүрді. Құдалардың бүгін ертең жылы жауап бергісі келмей-
тініне көз жетті. «Алдыңғы жығылысқа келгендер елге қай-
тсын, біз соңғы келгендер дауды шешіп бірақ қайтамыз», –

деді Абдолда.
Сүгірбай биге:

қонақ, айтар арызы бар, арызбен келгендерді тыңдайтын би-
дің парызы бар, қабылдауыңызды сұраймыз деп айтыңдар,

Сүгірбай келгендерді жылы жүзбен қабылдап, қондырып
тастады.

тарыңыз жиналғанша тынығып аласыз, кеңінен әңгімеле-
семіз.
Шәкірт пен Қылыш келем деген қонақтарға жол көр-
сетіп, қысқа жолмен алып келсін деп алдынан қоя берді.

Абдолда жолдастарының ішінен қасына Байғожаны
ғана ертіп, көп тостырмай келді. Жолдастарын Сүгірбай
ауылынан алыс емес, бұрыннан таныс ауылға бізді осында
тосып алыңдар деп тастап кетті.

Сүгірбай екеуі екі елдің амандығын сұрасып, бұрыннан
таныс адамдардың ұзақ уақыт бет көріспеген, сағынған туы-
стардай қауышты. Бел шешіліп, Сүгірбай екеуінің амандасу
рәсімі аяқталып, шай ішіліп, дастархан жиналысымен, Аб-

долда келген жұмысын Сүгірбайға не жұмыспен жүрсіз де-
гізбей-ақ бастап кетті.

алмай, екі елдің арасына от тастады. Тентек біздікі, істеген
ісін ақтамаймыз, бірақ олардың басын аман сақтау – бо-
рышымыз, елдігіміз. Адам өлімінен басқа айыптың қандай
түрін жаза деп шешсе де, көнбекпіз, дегенмен буынсыз жер-

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
дердің туыстарыңыздың арасында Қалқаман мен Мамырды
қалай жазалады, екі жасты солай жазалау керек дейтұғын
да адамдар бар секілді. Менің ойымда, екі жастың махаббат

жолында тәуекелге барған істерін, қателіктері деп көрей-
ік. Бірақ нысанаға қойып ату немесе ат құйрығына байлап
өлтіру сияқты істен аулақ болайық. Екі жастың қателігі –
ата-бабамыздың ескіден қасыптасқан дәстүрді бұзуында.

Әке-шешенің ақ батасын алмай, өз білгендерімен бас қосу-
ларында. Жастары кәмелетке толған, сүйек сындырған жоқ,
екеуі екі ру елден. Қалқаман мен Мамырды жазалаушылар
жүйесін тауып жазаладық, сүйекке таңба салды, жеті ата өт-

пей ағасы қарындасын алмақшы болды, сүйек сындырды
деген айып тақты. Ал сіздер мен біздің арамыздағы даудың
ауыр басы өздеріңіз жақта. Құлжабайлар алса қыздарыңыз-
ды алды, ата-анадан рұқсат болмаса да, қыздың өз еркімен

алынды. Біздің жігіттер Бақаттың ешқайсысының қасына
барған жоқ. Ашуға жеңдірген жігіттер өздеріңіздікі, оған
көздеріңіз жетіп отыр. Өз тентектеріңізді өз орталарыңыз
шешіңіздер. Бізге қыздың дауын ғана жеке көріп, қалың

малын, бір есе ме, екі есе ме бағалаңыздар. Осы даудың
шешімін өзіңіз шығарсаңыз екен деп келіп отырмыз, – деді.

ғой, ашыққан ұры, ашынған долы емес пе? Ағайындарым
әзірге сөз ұғар емес. Ұрынарға қара таппай, ашу үстінде жүр.
Күнделікті кездесулердің бірінде, елім-ау есіңді жи, ашу ал-
дында, ақыл соңында дегенді еске алыңдар. Құлжабайлар

азаматын, мә, өлтіріңдер деп әкеліп бермейді. Басқаша есе
қайтарудың жолын іздейік, – дедім.
Сонда ол қандай жолмен есе қайырмақшысыз десіп,
отырғандар жармаса кетті.

қарсы құда болып, қалыңсыз қызды алуға болады. Алып
кеткен қыз үшін үш тоғызға дейін айып төлетуге болады.
Айыптан басқа қалың малын жеке алуға болады дегенде,
сіз құлжабайға сатылып кеткен екенсіз. Ондай ақылыңыз

Пионер Мұхтасыров
Сондықтан мені отқа салмаңыздар. Ағайынның аласы жа-
ман екенін білесіздер. Екі жақты да әділ-ай дегізетін алыс
жерден азулы би іздеп, соған жүгінетін керек, – деп тоқтады

шықса, өзінің сөзін сөйлейтін билері деп, сіздер жақ мүмкін
сенбестік жасар. Кімге жүгінгенді жөн көрер екен, бақат-
тардың сенімді деген билерін сіз біліп беріңіз. Біз ойланып
көрейік, мүмкін біз де соған көнерміз, – деді Абдолда.

өзің тап деп отырсыздар ғой, ол да болсын. Қыздың әкесі
де келіп қалар, бүгін келмекші күні еді, енді асқа бағынып
тосып алайық десіп тоқтады.
Қыздың әкесі келген соң, Сүгірбай кіші бәйбішесінің үй-

іне апарып, жеке әңгімелесті де, ертең келеміз, сіздер тосып
алыңыздар деп аттанып кетті. Ертеңінде бақаттар жағының
шешімін айтты.

әділ биі Ниязбай шешсін, Құлжабай жағы басқа биді нұсқа-
са, біз оған көнбейміз деп кесіп айтты, – деді.

тең сізге жеткізейік. Бүгін барып елден бірге келгендер бар,
соларға кездесіп ақылдасайын, – деп Абдолда жолдастары-
на аттанып кетті.
Абдолданың үйден аттанарда Әбенмен, Байғожамен

ақылдасып шыққаны дұрыс болды. Бір күн ойланып, толға-
нып, бақаттардың айтқанына лажсыз көнген болды.

Даудың басын бір, ұзаса екі жұманың ішінде шешетін
жағдай туғызса екен. Ол үшін бидің алдына жүгініске ба-
ратын атақты билері, азулы шешендері, атқосшы, аспазшы
күтушілерімен, сойыс мал, керегінше киіз үйлерімен, айту-

лы күнде Ниязбайдың аулында болса екен. Ал біздің жақ,
өз дайындығымызбен уақытында сонда боламыз, – деді Аб-
долда.
Құлжабайлардың сәлемін Шәкірт Сүгірбайға жеткізді.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Сүгірбай Абдолданың айтқанын қабыл алды. Әбен мен
Шәкірт бірқанша жолдастарымен, жүйрік ат, қыран құста-
рын алып Ниязбай ауылына жүріп кетті. Абдолда өздері де

атқосшысымен Сүгірбай келген соң, бидің аулына аттанды.
Үш-төрт күн бұрын барған Әбен мен Шәкірт көп жұмыс
бітірді. Екі жақтан келетін екі биге арнаулы ақбоз үйлерді
жаңа жұртқа тіккен. Атқосшы, аспазшыларға арналған

үйлерді билерден аулағырақ тіккен. Ат байлайтын керме
ыңғайлы жерге тартылған. Сән-салтанатын келістіріп, алы-
стан қонақ тосқан ауыл екендігі көзге ұрып тұрды.
Бақат пен құлжабайдың билері жиналғанша, алдыңғы

келгендермен Ниязбай өзі бірге жүріп, аң аулап, таулы жер-
лердегі арасан суларына апарып серуен құрды. Бір жаман-
шылықтың бір жақсылығы да болады деген осы шығар. Шам
мен Жұлдыздың дауының арқасында екі емес үш жақтың

жақсылары бас қосуға себеп болды. Бір-бірімен жақын та-
нысып қана қоймай, би болып билік айтудың оңайлығын,
би болып біліп айтудың қиындығын, бастан кешкен мысал-
дармен көрген-білгендерін айтысты. Ыстық күнде суық суға

түсіп, кеш болса әңгіме айтып, күннің батып, таңның атқа-
ны белгісіз өтті. Дау шешер мезгілден үш күн бұрын арасан-
шылар ауылға жетті.
Ниязбай би, даушылардан Шам мен Жұлдыз хикаясы

қалай басталып, немен бітті, ұсақ-түйек демей, әрбір күдік-
ті қалтарыста қалдырмай әбден анық-қанығына жетті. Екі
жақтың даугерлерін жекелеп те сұрады, бірге отырғызып та
дауластырып көрді. Мақсат даугерлерде, айтылмаған сөз,

ашылмаған сыр қалмауы керек. Өз деңгейлерінде айтайын
дегендерін толық жеткізгендіктеріне күмәнсібіз дегенше,
асықпай, саспай, сөздерін бөлмей, екі күн тыңдады.

ындалатын күн,– деді. – Қонақтардың қайтар күндері таяп
қалғандықтан арнаулы қонағасыларыңызды шешім шықпай
тұрып берем. Дауласу жауласу емес, ара бірлік болса ас ор-
тақ. Екі жақтан келіп, осында бас қосқан ағайын қай қайсы-

Пионер Мұхтасыров
лер туған жерімнен келіп отырсыздар. Керейден келген дау-
герлер тұрған жерімнен келіп отырсыздар. Темірдің екі басы
бірдей ыстық, былай тартсам арба сынады, былай тартсам

өгіз өледі. Сіздер сенім артқан соң өрем жеткен биігінде да-
удың шешімін ертең айтармын. Бүгін барлығыңыз – құдай
қонағымызсыздар. Біздің ауылдың асын, алдарыңызға тар-
тылатын басын, бірге отырып дәм татуларыңызды сұрай-

мын. Сыбағаларыңыз өздеріңізге тігілген жеке үйде емес,
менің шаңырағымның дастарқанынан беріледі. Қазақта дәм
араластыру – құдалықтың бірінші қағидасы болса, сол асты
бірге отырып ауыз тиіп, дауды бітірудің бірінші қадамы деп

түсінерсіздер. Мен кіші үйіме барып ертеңгі шешімге дай-
ындалам. Ал сіздер өз үйлеріңізде жатқандай жадырап дем
алыңыздар, – деп орнынан тұра бергенде, бақаттың даугері
Жампейіс;

жерден тату деген, бізді құлжабайлар жеңді деген сөз емес
пе?! – деп өңі-түсі бұзылып орнынан тұрды.
Ниязбай түрегеліп тұрған бойы, Жампейіске бұрылып:
«Сіздерді екі күн бойы тыңдадым. Әрбір даугер сөзін, осы

дау көпке созылмай бітсе екен. Құдалар тіл тауып, бірлік
пен тірлік құратын күн туса екен. Ел ішіне тыныштық орна-
са екен, деген тілектермен аяқтады емес пе. Бірліктің алды
осы, бір дастарқаннан ас ішіңіздер. Артын ертең айтам, ен-

дігі сөздеріңізді естімеймін»,– деп кіші үйіне кетіп қалды.
Ниязбай шығып кеткеннен кейін, кім нені айтар екен
деп бір-бірін аңдыған тыныштықты Сүгірбай бұзды.

да бидікі жөн. Екі жақтың да көңілін табар шешімді билер
үнемі тауып шешеді деп айта алмаймын. Көп жерде шын-
дықты әркім өзінше бағалайды, өз шындығы өзімен бола-
ды. Бірақ көпшілік бас иетін шындық болады. Ол – заңның

шешімі, ал бізше болғанда бидің шешімі. Енді өкпе-назда-
рыңды еститін уақыт өтті. Бидің шешімін тосып, алдымызға
берген асты ішеміз. Басқаша емес, би айтқандай бірге оты-
рып ішеміз, – деді.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Ертеңінде жиналған халықты көп тостырмай, Ниязбай би
төбенің басындағыларға амандасты да, қолындағы қағазға
анда-санда ғана бір қарап қойып, былай деп тақпақтата жө-

нелді:
Ақсақал нәпсісі бар қарасақал,
Нәпсіні тыю керек хадари хал.
Адамзат екі өңештен бұзылмақшы,

Моңғолда Жандық амбы айтқан мақал.
Жұтуын неге қойсын жоғарғы өңеш,
Өлуін білмеуі рас төменгі өңеш.
Адамзат екі өңештен қаза табар,

Ақылға ертеден-ақ болған егес.
Тәңірім өзі білер бұйырғанын,
Білеміз жас шыбықтар қиылғанын.
Кім көрді соныменен пендешілік,

Бір жола жер бетінде тыйылғанын.
Қайтеміз ұшықтырып жеке егесті,
Құдалық, құлдық емес неке кесті.
Бірдің көзін құртқанмен тірі адам көп,

Кесіп тастай алмассың екі өңешті.
Дау мұраты – біткені, қыз мұраты – кеткені, тоғыз ауыз
сөздің тобықтай түйіні барын түсінетін бір-бір елдің биі мен
қасқаларысыңдар. Атам Бұрхат та, әкем Шәкен де ердің құ-

нын екі ауыз сөзбен шешуші еді. Шам мен Жұлдыздың ба-
сына қастық болмас деген шешімімді түсінген боларсыздар.
Ал барымта-қарымтаны шешіп алатын әділ билік бірлікте,
сіздер біздің ауылдан ауыз бірлігін тауып қайттыңыздар деп

сенем. Ал бақаттың жазатайым болған азаматтарына құлжа-
байлар құныкер болуға қисыны жоқ. Бақаттар ол сұрақты
ауылында шешіп алады деп ойладым. Бұл даудың өз ауылда-
рыңда шешуін таппасаңыздар, келерсіздер. Наймандардың

Пионер Мұхтасыров
қатысы жоқ, жеке керейлер өзіміз шешіп алатынымызға се-
немін, – деп, билікті аяқтады.
Сүгірбай қамшысын ортаға тастады. Ол айтатын сөзім

деп айтқанымыз бар, айтқан сөз – атқан оқ, көндік. Құлжа-
байлар ойлаған ойларына жетті, олай болса биге берілетін
жамбы бастаған бір тоғызды құлжабайлар көтерсін, – деді.

бірлікке шақырған шешіміңізге разымыз, малым – арым са-
дағасы. Сүкеңнің айтқанына көнеміз. Өзіңізге көп рахмет.
Түнеріп келіп жадырап қайтқалы отырмыз. Керей, Найман-
ның бағына ғұмырыңыз ұзын болып, еңбегіңіздің жемісі ұр-

паққа үлгі болсын! Алла сізге екі дүниенің бағын берсін деп
тіледім, – деді.
Ауыз бірліктің бар жоғын сынға салатын жер – торқалы
той мен топырақты өлім. Абдолда өз тобымен ауылынан

өлім шыққан, бақат құдаларына бата істеп кеткенді дұрыс
көріп барғысы келді. Құдалар жағы қалай қарайтынын білу
үшін Сүгірбайдан сыр тартып көрді. Кет дей қоймас деген
соң, қайтар жол бірге деген сылтаумен құдаларының ауылы-

на өздерімен бірге жүріп отырды. Ауылға түсіп қонақ бо-
лыңыздар деп, құдалар айтпады. Өйткені, алдымен Абдолда
өлімге өздері бата істеп, құран оқытулары керек.
Үйге кіргенше қонақ ұялады, үйге кірген соң үй иесі ұя-

ладыны жадында сақтаған құдалар, іштерінде ит ұлып жатса
да, ешбір күшіктің дыбысын шығармады. Абдолданы да, бір-
ге келген ақылшы дос-жарандарын да, ренжітпей асты-үсті-
не түсіп сый қонақ ретінде қабылдап шығарып салды. Аб-

долдалар құдаларынан үйге аттанған болып шыққанымен,
келесі ауылға келгенде, екіге бөлінді.
Абдолда бастаған үлкендер ауылға кететін болды. Шәкірт
бастаған топ артта құдалар ауылында қалатын болды.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
рын беріп, жұмыс біткен соң елге қайтатын болды. Артық
кетсеңдер ауыздық тартатын Ақшал болады, тапсырманы
бітіретін Шәкірт, Арендовай, Әміре болады. Істеріңді алла

оңғарсын деп, төртеуіне тапсырманы беріп, Қызылкезең
қайдасың деп жүріп кетті.
Біраз жүргеннен кейін Абдолда Әбенге бұрылып, қасын-
дағылардың бәрі де еститіндей дауыспен:

бақатына келе жатырмыз. Осы бақаттар ауылында болып,
әнегүнгі тілеуіттің зайсандарының атына сұрау салып, із
шалып біраз болуға тура келеді. Сол керегінде Дауылбай
екеуіміз жеке ақылдасып алайық. Әбе, сіз жол қысқартып,

мына Бақаттардың ата-бабалары керегінде жастарға әңгіме
айтып беріңіз,– деп өздері іркіліп жолаушылардың соңын
ала жүріп отырды.
Әбен де көп тостырмай әңгімесін бастап кетті.

жатқан кең алқапты Қалғұтының жері деп атайды. Бұл бір
тамаша малға жайлы жер. Батысқа бет алып жүріп отыр-
саң, сол жағыңнан қоршап тұрған заңғар Мұз таулар. Оң
жағыңда шөп пен қара бұтадан басқа көзге көрінер өсімдік

өспеген, төрт түлік малға жайлы өріс. Жылдың қандай мез-
гіліне де қолайлы, Алланың жаратқан бір қасиетті жері.
Сол жағымыздағы Мұзды таудың жалғасындағы қара тау
Қарашат деп аталады. Олай деп аталуына себеп болған бо-

луы керек, таудың ортасын тіліп түскен кішкене өзен бар.
Сол өзеннің бойын шаттың іші, шыға берісін шаттың аузы
деп, қысқасы осы тауға байланысты айтылған сөздің бәрі
шатпен басталып, шатпен аяқталады. Қара шатпен жалға-

сып жатқан тауды Қанастың кезеңі дейді. Қанастың кезеңі
Ақ алақан деп аталатын ақ судың бергі жағасымен бітеді.
Ақ судың арғы жағы тағы да Мұз тау, Шабанбай жайлауын
қоршап тұрған заңғар тауларға жалғасып кетеді. Қызылке-

зең мен Шабанбай жайлауы бір түстік-ақ жер. Жарықтық
Алтай жерінің кеңдігін көзбен көрдіңдер, неше түрлі кезең-
дерімен асып келесіңдер. Бірақ әлі бір шетіне шыға алғамыз

Пионер Мұхтасыров
жоқ. Алтай тауының күнгейін қыстап, теріскейін жайлап,
айнала көшіп жан сақтап, ұрпақ өсіріп кеңінен жүре беруші
едік. Кім біледі, келешекте қандай заман болады. Осыдан

жиырма-отыз жылдар бұрын ақ патша мен Қытай патша-
лығының әдейілеп жер бөліске шыққан адамдарымен бір-
ге болдым. Атамыз Мәкилені жолды, асуды, өткелді білетін
кісі деп соларға қосып берген болулары керек. Мәкиле атам

атымды ерттеп береді деген сылтаумен мені ертіп алған.
Бұрын Алтай тауының төрт бұрышын түгел айналып едім.
Соңында екі алып мемлекеттің жер бөлісіне қатысып, неше
түрлі биік таулардың басына шықтық. Түбін жерінің арғы

шетінен басталатын қыр жотасының үстімен жүріп отыр-
дық. Ол таулар өзіміз отырған Шүй жазығын қоршап тұрған
биік жоталарға жалғасты. Одан Тарбағатай тауына дейін та-
спадай тіліп, күнгей жағын Қытайдікі деп, теріскей жағын

орыстыкі деп шекаралық белгілер тұрғызылды. Бірнеше ай
жүріп, Түбіннен Шабанбай асуына жеткенше тау жайлап
отырған адамдар аз кездесті. Жер бөліп жүрген адамдар-
дың немен шұғылданып, не істеп жүргендерімен ешкімнің

жұмысы болған жоқ. Шабанбай жайлауынан басталып,
бұл қайдан келген адамдар, нені істеп жүр деген сұрақпен,
жер бөлуге жүргендердің алды-артын жергілікті халық орап
алды. Мына менің ата-бабамнан бері мекендеп отырған

жерімде орыстың не жұмысы бар. Қытайдың ала алмаған
қандай үлесі бар, бұларды қуу керек дегендер де табылды.
Жер бөлушілер ешбір кедергі жоқ, иелікті жерін бөлгендей
жайбарқат қару-жарақсыз, күзет тұрғызып, сақтық жаса-

май, ойына келгендерін істеп келе жатқан. Сен кімсің ау-
лақ жүр дейтінді айта алатын адамдарға жолығып, жүректері
шайлығып, жұмысын уақытша болса да тоқтатуға мәжбүр
болды. Жер бөлушілер соңынан келерміз деп елдеріне қайт-

ты, мен босап үйге келдім. Содан кейін олармен кездескем
жоқ. Менімен бірге болған жер бөлушілер елдеріне барып,
өздерін қорғайтын мұздай қаруланған солдаттар әкелген.
Қарсылық көрсеткендерге қарулы күшті пайдаланып, жерді

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
кін жайлап, күзеп, қыстап өскен, ата-бабамыздың үйрен-
шікті әдетіне, жер бөлісі үлкен өзгеріс енгізді. Жер ыңғайы-
на қарай бірге туған бір үйдің адамдары екіге бөлінген. Әкесі

күнгей бетте Қытайда қалған. Баласы теріскей бетте орыста
қалған. Ауылдан шыққалы Алтай тауын айналып қазақ
елінде, бірақ, орыс пен қытай жерінде жүрміз. Екі алпауыт
мемлекет екі жақтан қысып, қазіргі уақытта қазақтар қай-

да барып тұрақтарын білмей жүрген кез. Мына біздің келе
жатқан Бақат ауылы өзімізге туыс, алты қаратайдың бірі,
сүйектері сарғалдақтан тараған алты есенбай деп аталған ал-
таудың біреуі – Әлібайдың бақаты. Бақаттан Елен, Тоқан-

дар осында орнығып, Қалғұтыны мекен етіп тұрып қалды.
Бұлар көп жылдар бұрын Шындығатайдағы ата-бабасының
жерінде отырған болатұғын, мұнда келгелі де біраз жыл өтті.
Бақаттардың бастан кешірген бір хикаясын атам Мәкиле ха-

лық әңгіме қылып айтып жүреді деп маған айтып еді,– деп
келесі әңгімесін бастап кетті...

бері өткен елдің жолында, тоғыз жолдың торабында орна-
ласса керек. Әлібайдың қартайған шағы екен, Бақат сол
төңіректегі Байбөрі, Шеруші, Есбол, Кәлім ауылдарының
есігінде еңбек етіп, там-тұмдап тапқанын қанағат тұтып,

ауру әйелін, үш қызын асырап тұрып жатады. Мал дегенде
он шақты ешкісі мен қысы-жазы арқасынан ер түспейтін
жалғыз өгізі болады. Жыл сайын қар түскеннен кейін аңға
шығатын әдетімен бір жолы орыс-қазағы аралас он шақты

аңшы, аң аулауға шықтық деп келіп, жол үстінде отырған
бақаттікіне түсе қалады. Бәйбішесі бәйек болып келгендер-
ге аттан түсіп, үйге кіріп шай ішіп, ауыздарыңды жылытып
алыңдар,– дейді. Өңкей қатырған жорға жүйрікке мінген,

жылы тондарынан буы бұрқырап, жеті қабат жұт келсе де
мыңқ етер емес кейіптерімен кішкене үйге әрең сияды.

рған соң байқап жүрем, жылда аң аулап, олжа тауып қай-
тасыңдар. Күн көрістеріңе әжептәуір болыстығы тиетін
секілді. Осы жолы мына Бақатты да аңға ерте барсаңыздар

Пионер Мұхтасыров
қайтеді. Алланың ырзығы – даланың аңы, барлығыңызға да
жететін шығар,– деп еді, аңшылар: – барса барсын,– десті.
Кеше ғана сойған ақ лағының етін азыққа салып, Бақат-

ты жылы киіндіріп, жалғыз өгізіне мінгізіп, мырзалармен
бірге жолың болсын деп, әйелі шығарып салады.

ды көргізіп, мал тауып үйренуге ұмтылмайсың. Үйкүшіксің,
ынжықсың,– деп қыс келсе әйелі мүжіп, қыстың ызғары бір
жағынан қысып, Бақаттың күйі кетеді. Өмірі аңға шығып
көрмеген Бақат үйдегі ызыңнан қашып, не де болса сы-

ртқы ызғарға шыдайын деп аңшыларға еріп жүріп кетеді.
Қар қалың, күн суық, жорға мен жүйрік мінгендерге ерем
деп, жаман өгіздің сорпасы шығып терлеп, қоналқы жерге
әрең жетеді. Ертеңінде аңшылар ерте тұрып, түлкі індетіп,

бұғы атып олжалы болысып жүргенде, Бақат өгізіне, қар-
дың астынан шөп тауып бермекші болып, әуреге түсіп күнін
өткізеді. Өгізіне мардымды тамақ тауып бере алмай, кешке
таман итеңдеп, аңшылар қонып жатқан жерге әрең жетеді.

Аңшылар кешкі асқа отырысып, күндізгі аң қуғандағы қы-
зықтарын айтысады. Олжалы өткізген уақыттарын мақта-
нышпен еске алысады.

дыңыз» демесі бар ма? Мына түрімді көріп отырып мына-
лардың мазағына не істейін деп, іштей күйінген Бақат, еш-
нәрсе айта алмай жылап жібереді.
Әудем уақыт өткенде ғана демін шығарып:

жерден шөп алып жей алмайды, үйден шыққалы аш, не
істерімді білмей отырмын, – дейді.
Сонда бірге шыққан жолдастары, аттар қарды теуіп жай-
ылған жерге өгізіңізді оттатыңыз. Өзіңіз анау көрініп тұрған

шағыл тастың астына бір түлкіні індетіп кеттік, соны қазып
алыңыз. Осы жерден жұмысыңыз біткен соң қайтарсыз. Біз
анау белді асып барып, аң қарап, бұйырғанын атып алып,
содан ары қайтармыз десіп аттанып кетіседі.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Олжалы, артынып-тартынып қайтқан аңшылардың ал-
дынан, Бақаттың әйелі шығып, біздің үйдің кісісі қайда
десе, ол кісінің жүгі ауыр, артта келе жатыр десіп мазақтап,

күлісіп жүре береді.
Бақат тастың астындағы түлкіні күні кешке дейін қазып
шығара алмай, кешке қонған жеріне келсе, өгізі аштан өліп
қалыпты.

Ертеңінде не де болса құр қайтпайын деп, бар күшін са-
лып, інді қазып, ішінен көрінген аңды өлтіріп алады. Қа-
зып алғаны қызыл түлкі емес, қара ит болып шығады. Бірге
шыққан жолдастарының мазағына күйініп, шаршағанша

булығып жылап еңіреп, азығының қалғанын жеп, өлген
өгізімен қоштасып, қара итін сүйреп үйіне қайтады.
«Бақатым олжасын жеткізе алмай қиналып келеді ғой»
деп, ешкісінің біреуін сойып, әйелі, бала-шағасы жолаушы-

ны тосады. Аңшылар үйдің қасынан өткеннен үш күн өт-
кенде, жаяу қара итті сүйреген, өлуіне таяған Бақат келеді.
Шаршап-шалдығып құр сүлдерін әрең сүйреп келген
Бақат аузына ас тиген соң қатты ұйқыға кетеді. Әйелі мына

байғұстың сүйреп келгені немене деп көрсе, қара ит емес,
алтыннан бағалы қара түлкі екен.
Бар-жоқты есепке алмайтын, жуас, бір тоға күйеуін итер-
мелеп аңшыларға қосып жіберіп, байғұстың ажалына өзім

себеп болдым ба деп әйелі қатты өкініп еді. Түлкіні аударып
төңкеріп көріп, түлкінің құнды екеніне көзі жетіп, тәуекелге
бел байлап, барғаны дұрыс болды-ау деп ойлады. Ауруынан
басқа міні жоқ, сұңғыла әйел, қара түлкіні бітеудей сойып,

күнге, желге тигізбей кептіріп, жібектей жұмсақ қылып
илеп, бір қажетке жарар деп сақтап қояды.
Жаз шығып ел елмен араласқан кезде, Бақаттың әйелі бір
белдің астында ғана отыр деп қазақша есеппен айтылатын

бір күншілік жерде отырған керейдегі төркініне жыл уақы-
тында бір барып қайтатын әдетімен төркіндеп барады. Қара
түлкіні құнды бағаға өткізетін жолын іздеп, алушы шықса
көргізіңдер деп тапсырып кетеді.

Пионер Мұхтасыров
Әбілпейіз төренің ұрпағы би болып, сұлуды құшып, жүй-
рікті мініп, асылды киіп, керейді жұмса жұдырығында, ашса
алақанында ұстап тұрған кезі еді. Төрт бидің бірі Жабағы

төренің немере қызының жасауына қара түлкі керек бола-
ды. Бақаттың қара түлкісін бір қысыраққа бағалап алады.
Сол он байталдан өскен жылқыға, он ешкімен отырған жері
тар болып, Қалғұты жеріне келіп мекендегелі де талай жыл-

дар өтті.
Қазір Бақат ауылының малы, басы өскен, Қалғұтының
кең алқабы толып жатыр. Қоралы қойлы, үйірлі жылқылы
жалғыз қара түлкіден байыған Бақат туысымыз осы,– деп

Мәкең жолаушыларымен ақ ордалы ауылға келіп аттың ба-
сын тартты.
Сыртынан көргенде еріккеннен ел аралап, қыдырып
жүрген секілді болып көрінеді. Бірақ Абдолданың таусылып

бермейтін көп даудан басы қатып жүргенін қарапайым ел
қайдан білсін. Саманың ұрланған Қара жорғасын іздесем
деген сөзін берген, оны да ұмытуға болмайды. Абдолда
өзі Керейге аттанар алдында, Қыранбай бастаған бір топ

жастарды Шындығатайдан бергі жерді тұтас қамтып, ат-
тарды іздеуге жіберген болатын. Олар не істеп қайда жүрді,
аттарды тапқан таппағандарын осы Қалғұтыда, Абдолданың
өзіне ғана айтатын болып келіскен. Абдолдалардың Бақат

ауылына келгенін тосып жүрген Қыранбайлар Абдолда кел-
генін біліп, өздері келіп хабарласты.
Олардың айтуынша, аттар әзір табылған жоқ. Жансыздар-
дың білгенінше, Жазотыр арқылы Катонға асқан сияқты де-

ген жорамал шынға таяу секілді, анық-қанығын білетін Са-
дақбай батыр деседі. Қыранбай ол кісімен жолыққанда жөнін
айтпапты.
Садақбай – Алтай тауының төрт бұрышына атағы

шыққан батыр. Оның батырлығы туралы кезінде елге аңыз
болып кеткен көп әңгімелер бар. Батырлығының көбі ба-
рымта мен қарымтаға байланысты. Кейбір азаматтарға
жігітшіліктің бір түрі, алыстан жылқы ұрлап әкелу болып

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
алған. Ондай кәсіпшіліктің қашан басталғанын, қашан бі-
терін ешкім біліп болмайды.
Сол мықтының бірі Садақбай – дәулеттің Досқұлысы-

ның екінші баласы Бес Қисықтың ұрпағы. Бес Қисықтар –
Құтты қадам, Көкі, Едіге, Айтқұл, Ұзақ. Қисықтың Ұзағынан
тарайтын Тезек, Тезектен – Қырқымбай, одан Садақбай ту-
ады. Садақбайдың төртінші атасы Қисық пен Қаратайдың

болысы Ережептің төртінші атасы Құратай – бір атаның
балалары. Ары Шындығатайға қарамай, бері Шүйге қара-
май, жер ортасы «Көктөбеде» Жазотырды мекендеп қалған
қаратайдың дәулетінің әртүрлі аталарынан жиналып қалған

біраз ел тұрады. Сол елдің биі Тоқтамыс, бес Қисықтың
Көкісінен туған Бәйтөлес, Бәйтөлестің Мұңалынан тарап,
Садақбайға үшінші атадан туысады.
Садақбайды туыстарына хабарласып тұратындықтан, сол

білер деп ойлап жүретін. Жіберген кісінің жауабына қанағат-
тана алмады. Қайталап Садақбайға барыңдар демеді. Іш
пікірі ішінде, ертеңінде Керсұлу, Сартас кезеңдері арқылы
Шүйге қайтпақшы болып, серіктерімен жолға шығып кетті.

Ортаншы Керсұлудың кезеңімен өрлетіп, «Садақбай сайын
көріп келіңдер, біз Аққолда түстеніп, сендерді тосып ала-
мыз» деп, Қыранбай бастатқан топты сайға аттандырды.
Қыранбайлар Садақбай сайына суыт жүріп жылдам жет-

ті. Аққолдағы түстікке үлгермек үшін аттарын аямай өрге
салып, белгілі сайға келгенде, өз көздеріне өздері сенбей қа-
лысты. Бір жарым айдан бұрын Керейлер барымталап алып
кеткен Құлжабайлардың жорға жүйрігінің алтауы, жасамыс

құнан дөненнен төртеу, барлығы он жылқы жайылып жүр.
Қолдан жасаған қора секілді, таспен қоршал­ған сайға Са-
дақбай үнемі алыстан айдап келген малды қамап жүретін-
діктен, Садақбай сайы аталып кеткен. Мал өз еркімен шыға

алмайтын, үстінен түспесең көрінбейтін, мал айымен тұрса
да аш болмайтын шөбі бар, суы бар, тамаша сай.
Айдалып қиналған, арқа бастарына тер қатқан. Терлеген-
дері сондай, өне бойлары батпақ, жолақталып қатып қалған.

Пионер Мұхтасыров
Бұрын да жоқтан өзгеге өкпелегіш, құлжабайдың Тұр-
дыбай мен Тұрдыбек тобы, Керейлердің барымтаға, атақты
аттарын алғаннан бері, Қалдекелермен мүлдем кетісіп,

бір-біріне кіруден қалып еді. Енді сол көздің құрты, жорға
жүйрік ойда-жоқ жерден қолға түсіп тұр. Бұл сайға келіп ат-
тарды тапқандар не істерлерін білмеді. Жылқыны сол сайға
тастап, болған жағдайды айтайық, Абдолда өзі шешсін деп

Аққолға келді.
Мына жаңалыққа Абдолда қуанарын да, ренжірін де біл-
меді. «Құдалармен тіл табысып кел. Малдың орны толар,
ағайынның малын тауып берерміз. Енді азаматы өліп, қара-

лы отырған құдалардан мал алмайық. Алған малдары жорға
мен жүйріктер, олар да үстіне мал сұрамас, құдалардың
көңілін табарсың» деп, Шәкіртті тастап кетіп еді. Алмай-
мыз деген малы Садақбайдың сайында тұр деп тұрғандары

мынау, сонда не істеу керек? Кереймен тағы кетісетін болды
ма, шешетін жұмбақ көп.
Абдолда жесір дауын шешпекші болып аттанғалы көп
уақыт өтті. Бидің жоғын пайдаланып Тұрдыбай мен Тұрды-

бек тобы қарымтаға Садақбайды керейдегі бақат құдаларға
жіберіп алған секілді. Енді Садақбаймен кездесудің сәті
түсті, ендігі әңгіме Садақбайдан.
«Садақбайды таптық, Қайырымның үйінде ертең кезде-

сетін болдыңыздар» деп, шабармандар ауыз жиып болған-
ша, керейлерден қарымтаға Садақбай әкеткен жылқыны
қуып, төрт кісі қуғыншылар келді.
Керейден келгендердің үлкенін Абдолда таныды. Сәлем

беретін шығар, амандасып алғаннан кейін де сөйлесерміз
деп, орнынан қозғалақтап ұмсына беріп еді, ол да Абдол-
даны танып, ашумен келген бойы, аман-шүкір жоқ арбаса
кетті.

төрт-ақ күн өтті. Мен сізді Аққолда қарымтаға алдырған ма-
лыңыздың есебін алғалы келген жеріңізден кездестірем деп
ойламап едім. Жылқыны Садақбай тал түсте айдап алып
кеткенде, мұны тағы біреу айдап салды ғой деп едік, бәрін

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
басқарып жүрген өзіңіз екенсіз ғой. Ұрының үстінен түстік.
Енді жылқы табылды. Келіңдер, үйге кіріп қара қостан дәм
татайық,– деп еркінсіген керейлер баса-көктеп төрден орын

қылыңыздар. Сендердің алдарыңда ақталып, есеп берейін
деп отырғам жоқ. Анық-қанығына шығармыз. Сол күнде
арларың болса, кешірім сұрарсыздар. Ар-ұяттарың жоқ бол-
са, жоқтан сұрақ та жоқ. Мен ел ішінің дау-шарымен жүріп,

сендерге осы жерде жолығып отырмын. Ел біздікі болған
соң мені айыптауларыңның жөні келіп тұр. Шынымен, Са-
дақбай қарымтаға сіздерден жылқы әкелсе, іздеуші жоғынан
құдаларға апарып бергізер едім. Келіп қалған екенсіздер,

жылқы біздің ауылда болса, таптырып, алдарыңа салам. Бел
шешіп бірер күн дем алыңыздар. Ертең кешке, ұзаса бүрсі-
гүні менен бір хабар болар. Мен осы және басқа да шаруа-
лармен ел аралаймын,– деп шығып кетті.

екі күндей ешқайда шығарма, – деп өзі Садақбаймен кезде-
суге кетті.
Абдолда Садақбайдан керейден жылқыны қалай әкел­
генін, кім жіберіп алдыртқанын анықтады. Болар іс болды,

жылқы табылды. Әкелген кісі алдында отыр, айдап қайта-
тындар тосып жатыр.
Садақбай болған істі жасырмай айтып берді:

жұмсайсыздар. Бітірген ісіме біріңіз разы болсаңыздар, біре-
уіңіз керісінше реніш білдіресіздер. Мандықа мен Мүкәбала
салмақ сала келген соң жылқыларын әкеліп едім. Сізге жаман-
дық істегендей болып отырмын. Күш-қайраттың барында екі

тізені құшақтап қалай үйде отырасың. Ат үсті қызулы да қы-
зық, тау-тасты аралап, ел көріп, жер көресің. Алыстан мал
тауып, арып-шаршап келіп, бірер күн дем алсаң, қайта атқа
мінгің келіп тұрады. Өзіңіздің туыстарыңыз мені жіберген-

Пионер Мұхтасыров
дескен. Бірақ мен қарымтаға барғанда ауылдағы жетім-же-
сірлерге арнап, ұсақ-түйек құнан, дөнендерден ала келіп,
таратып беремін. Өзім мал жинап өсіргенді білмеймін, бөрі

секілді азығым далада, ел үстінде. Керейлердің алдына бар-
лық жылқыны салып бермеңіз. Мандықаның жирен қасқа
жорғасы мен Мүкәбаланың жүйрік торысын өздеріне жет-
кізіп берейін. Екі құнанды ауылға апарып сойып берейін,

қалған алтауын керейлер айдап қайтсын. Аты шыққан Са-
дақбаймын ғой, бұл қалай десе, маған жаба салыңыз,– деп
Абдолдаға қарап еді, ол кісі үндемеді.
Садақбай ойына келгенін істеді, жылқы тығып жүрген

сайды керейлерге көрсетпей, жылқының санын онға толты-
рып, қуғыншылардың алдына салып берді.
Керейлермен келісімге қалған Шәкірттің жұмысына қа-
рымтаның кедергі болғаны белгілі болды. Қуғыншылардың

жұмысы көңілдегідей болмаса да, жылдам бітті. Құдаларға
болған жағдайды түсіндірді.

алған секілді. Бірақ ұсталмаған ұрының атын айта алмай-
мын. Дәм тартқан күні іздесіп болысайын,– деді Садекең.
Жыл басында басталған жесір дауы қоңыр күзге дейін со-
зылып, керейлер жағы бәсеңдегендей болды.

Тілеуіттер жағы томсарып, келе жатқан қыстың суығымен
бірге қысатын сыңайын білдіріп жүр. Үлкендеріміз, қыс
қарлы суық болады деседі. Қазақтар малдарын бір жаққа
отарлатсын, жерімізге тарлық істеп тұр деген сәлемді ша-

бармандар Абдолдаға жеткізіп тұрды. Сауықшыл қазағымыз
жазды ойын-сауықпен, тоймен өткізіп, күздің қара суығы
түскелі естерін жиғандай болды. Қыс қандай болады, малды
қайда қыстатамыз деп, бас қосқан жерде, жан сақтау жағы

көбірек айтылатын болды.
Шүйдің қара бораны күздей ызыңдап, бір тоқтау жоқ,
соғып тұрғаны мынау. Қылышын сүйреп қыс келеді. Құлжа-

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
байлар болса ішкі сыртқы даудан қолдары босамай жүр. Үй
іші ала болса, кереге басы пәле. «Жағдайды біле тұра, жылы
оранып, бәрі тыңдауын тыңдап, жатқан жатысын қара мұ-

ның»,– деп аман-шүкір жоқ Байғожа, Атшабардың үйіне
сөйлей кірді.
Бұқардың үйінде күздік жеп, ауыл арасының өсек-аяң,
әңгімелерін айтысып тарқағандарына екі-ақ күн болып еді,

ды ашып тұр. Не істеуіміз керек, ақылдасайық, – деп саған
келдім.

деген қауіп төніп тұр. Абдолдаға жер дауы, жесір дауы, ба-
рымта, қарымта дауының бірін шешсе бірі туып жататын
болды. Ауылдастар жерден қысым көрсетсе, жерді қар алса,
елден бірлік кетсе, жұт жеті емес жетпіс жеті ағайын болға-

ны емес пе?
Атшабар мен Бұқарбай ет піскенше әңгімелесе отырып,
Қожабайды, Қабдолданы, Түсіпбайды, Текені, Сәмекті,
Божрақты, Тәпелді тағы басқа ауылбасы ақсақалдарды

шақыртып алды.
Атшабар би самайларды, соларға ерген басқа да туы-
старды бастап Шүйге Шабанбайдан, Қалғұты арқылы асып
келіп орналасқан. Атшабар самайдың ғана биі емес, құлжа-

байлар келгенге дейін Шүй бойына көшіп келген халықтың
барлығының биі болды. Беделі ауыл арасында Абдолдадан
кем емес. Сондықтан да Байғожа келіп ақылдасып, беделді
билермен байлардың басын қосып отыр.

Ел жақсылары бас қосқаны, елді қыстан жүдетпей шыға-
рудың амалы еді. Абдолданың қолы босамай жүр. Жылдағы
дәстүрге кірген ауылдастарымызға беретін күздігімізді бе-
рейік. Беретін сыйлығымызды да көрнекті көңіл толардай

болсын. Елді бірлікке шақырайық. Қыстан аман-есен шығу-
дың қамын көппен көтерейік. Осы шешімімізді халыққа

Пионер Мұхтасыров
жеткізсек, көпшілік қолдайды десіп ақсақалдар ауылдарына
барып, елге жеткізді. Әрине, халық бір ауыздан жөн десті.
Басқа іс түскенде, бірлік болмай тірлік болмайтынын

халық бірден түсінетіні ежелден белгілі. Елден керекті мал
жиналып, ауылдастар ауыз толып айтарлықтай сыйлықта-
рын алып, малды ешқайда отарлатпайтын болды. Атшабар
ауылында болған кеңестің жемісі Шүй қазағын тағы бір қы-

стан шығарды.
Атшабар
ауылында
ақсақалдар

ақылдасқан
кезде,
Абдолда олардың ішінде бола алмады. Дәл сол уақытта Түбін
елімен байланысты дау өршіп тұр еді. Самай, Жетіген Кәр-

шал жол білетін пысық жігіттерді өзі бастап барып, Түбін-
нен қырық жылқы ұрлап келген. Ұрылардың артынан ізін-
ше қуғыншылар келіп, Абдолданың үйіне түскен. Жылқы-
ны өзіміз іздеп табамыз. Сізді ұрылардың ұйтқысы бастығы

ретінде заң орнына беріп жауапқа тартқызамыз. Ұрыны із-
деп тауып, жылқымызды қайырып берсеңіз және ұрыларға
жаза қолдансаңыз ара татулығымыз жалғаса береді. Бірлік
береке кетсе арты немен бітерін өзіңіз бізден артық білесіз

деп, салмағын сала келді. Түбіндер, жылқының ізімен келіп,
тауып алатындықтарына сенімді екендіктерін білдіріп отыр.
Абдолда Шәкірт пен Арендовайды шақыртып, мына
кісілердің айтып отырғанынан не хабарларың бар деп сұрап

еді, олар естігелі екі күн болыпты. Сүйінші сұрайтын жақ-
сы хабар емес, анығын біліп алып бірақ айтпақшы болыпты.
Енді анығы белгілі болды. Жетіген ауылының жігіттерінің
ісі екен, жылқыны Ақсайдың ішінде тығып отыр десті.

Түбіннен келген қуғыншыларды жылқыларың табылады,
бірер күнде алдарыңа салып берем, әзірше дем алып аялдай
тұрыңыздар деп, ұзақтан келген қонақ ретінде сыйлап, әдейі
күтетін ауылға апарып, орналастырып қойды.

Отқа салған темірдің қай жағын ұстасаң да қолың күйедінің
дәл өзі болды. Абдолданың сыйлас қайын жұрты – самай
жетіген. Онымен қоймай ақылшысы, сырласы – Әбен,
қолшоқпары – Ақшал. Түбіннен жылқыны ұрлап әкелушілер

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
бер де жазала деп отырған түбіндер мынау. Ұстайын, жа-
залайын десе екі көзінің бірі, не істеу керек – Абдолданың
басы тағы ауырды.

Ақылдасайық деп Әбен мен Ақшалды шақыртты. «Бізде
барар бет жоқ, өзі қалай шешсе де бізден қарсылық болмай-
ды» десіп, ат-тондарын ала қашысты. Тентектеріңді тоқта деп
айтуға жарамадыңдар деп өкпелеу керек пе? Әлде ұры

туыспен жағаласуды ар көріп, өзіңмен біз біргеміз дегендері
ме? Ауыр жүгің артыңда, біз көтерісерміз, осы жолғыны өзің
көтер, өзің шеш дегені ме? Ойланып, толғанып, ауылдағы
отыншыларымен ақылдасты.

Ағайынның азары болса да, безері болмас. Сыртқы ха-
лықты жауықтырмай, жылқыларын алдына салып берген-
ді жөн десісті. Жетігендердің жылқы ұрлап тыққан сайына
Кәжен бастаған мықты жігіттерді жіберді. Түбіндердің жыл­

қысын шып-шырғасын шығармай, алдарына салып берді.
Жылқысын алып Түбін кетті, ағайынның зілді өкпесін
арқалап Абдолда қалды. Өз ағайынын дұшпанға ұрысың деп
жығып беріпті. Ағайынның ар-ұятын, беделін сақтамады.

Жетігендерден жақсылық көрмегендей, өз қолымен ұстап
берді дескен дос-дұшпанның өсегі Абдолданың ауылына,
Шүйдің күзгі қара боранымен ызыңдап жетіп жатты.
Абдолда ел ішінің бірде өсіп, бірде өшіп тұратын әңгіме

дау-дамайын шеше жүріп, қаншама қиыншылықты бастан
кешірді. Сөйтсе, өз басына пәле жинап жүргенін соңынан
бірақ білді. Әрбір қыс жыл сайын өз жаңалығын, өз қиын-
дығын ала келеді. Жағалыға жалпайып, етектіге еңкей-

іп, қыста қысылу, жаз шықса жадырап серпілу үйреншікті
өмірге айналды. Жұт жеті ағайынды, қылышын сүйреп қыс
келсе, өсек-аяңын құрастырып, алыс-жақынның дұшпан-
дары келеді.

Тілеуіттер қоңыр күзде қазақ ауылында шақырулы аста
болып, сый құрметтерін көріп, ауылдарына барса, өздеріне
Бийскідегі уезден қонақтар келіпті. Хал-жағдайларын біліп
қайтқан. Қазақтар біздің ел ғой, олардың жағдайы қандай

Пионер Мұхтасыров
дан келгендердің ойына келмейді. Қазақтар – уақытша жан
сақтап жүрген келімсектер. Олар бүгін мұнда, ертең жоқ,
елі-жеріне кететіндер. Шүй бойында қазақ бар ма, бар бол-

са олар керегіндегі мағлұматты жергілікті тілеуіттерден біле
салады.
Тілеуіттер мен қазақтардың көпшілігі ауылы аралас, қойы
қоралас. Алыс-берістері бар, ұрыс-қырыс жоқ, тату-тәтті

өмір сүруде. Қарапайым халықта не бар, отбасының аман-
шылығын тілейді, төңірегіндегі малын бағып, отын жағып,
бала-шағасын асырап, айдан аман, жылдан есен шығып,
күн көргенін қанағат тұтады.

Атқамінерлер арасында ала ауыздық жоқ емес. Бірді екеу,
екіні төртеу қылам деп арпалысып жүргендері. Ебі келген
жерде өтірік-өсекке де жол береді. Ондай қазақтың пысықта-
ры, тілеуіттердің атқамінерлерімен араласып, тамыр, таныс

«нөкерміз» деседі. Көпті білетін кісі болып, өз елінің
осал жерлерін тілеуіттерге жеткізіп тұрады. Абдолда ауылымен
кім жақсы араласады, сыйласады, егер араларына жік түссе не
себептен болды, найман мен керей арасының араластығы

қандайлық – барлығын жеңіл ауыз желікпелер арқылы тіле-
уіттің жансыздары біліп отырады. Олар жоғарыдан келген
жансыздарға көпіртіп, өсіріп, өңдеп жеткізіледі.
Бийскіден келгендердің аса мән бере қадағалайтында-

ры қазақтардың атамекендегі қалған туыстарымен арала-
стықтары қандай деңгейде? Еліне, жеріне қайта айналып
көшеміз демей ме? Атажұртпен келіспесе, қандай себеп-
терден кетісіп жүр – бұларға бәрі керек. Осы жолғы келген

әңгіме іздегендерге жан-жақтағы болып жатқан ұрлық, ба-
рымта-қарымталар өңделіп жеткізілді.
Бийскіден келгендер Шүйді мекендеп отырған халық­
тың ішіндегі бұзақылықтың барлығы Абдолданың бастауы­

мен болып отыр деп түйді. Тілеуіт, қазақ арасының Абдол­
даға қарсы жағынан жиналған өсекке жан кіргізіп, қағазға
тіркеп, қол қойдырып, көптеген материал тауып олжалы
қайтқан.

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Бийскідегі уездің бастығына, екінші Шүй болысының
бастығы Юлуков «Шүй болысының жағдайы» деген ра-
порт берген. Онда қазақтың биі деп аталатын «Сарғалдақов

Абдолданың Шүй жеріндегі қылмыстары» деген тақырып-
пен толық мәлімет берілген. Ол рапортқа мән бермеуге
болмас деп түйген Бийскінің уез бастығы Юлуковтың өз қо-
лымен Томск губернаторына Шүй қазақтары керегінде көр-

ген-білгенін тұтас қағаз бетіне түсірткізген. Жазғандарының
дұрыстығына кепілдік беріп, мөр басып, өз атынан Томск
губернаторына жіберген.
Томск губерниясының губернаторы Абдолда жайындағы

материалмен танысып, шара қолданылсын деп документ-
ті прокурорға нұсқады. Прокурор Шүйге губерния арқылы
арнаулы кісі жіберіп, жапқан жаланың өтірік-шындығын
білуге көңіл бөлген жоқ. Бийск уезінің рапортына сүйе-

не отырып, Абдолда заң алдында қылмысты ісі бар адам
ретінде жауапқа тартылып, абақтыға жабылсын деген үкім
шығарды.
Үкім қолдарына тиісімен, қыстың қақаған суығында

қыстауында, бала-шағасының ортасында жайбарақат оты-
рған Абдолданы таң ата келген екі солдат түстен кейін алда-
рына салып айдап кетті. Ауылдағы туыстардың көбі Абдол-
даның басы айдауда кеткенін білмей де қалды. Шәкірт үйде

жоқ. Батталмен бірге Батталдың керейдегі, Туратау еліндегі
қайын жұртына батаға кеткелі үш-төрт күн болған. Үйде-
гі екі ұлы Сәлімжан мен Мұхаметқажы солдаттармен бірге
бармақшы болып еді, солдаттар үзілді-кесілді баруға рұқсат

бермеді. Абдолда абыржып саспаса да, өңі бұзылып, қо-
балжығаны білінді. Алдағы тұрған белгісіздікті ескеріп Ақы
мен Мамашты шақыртып алды.

басқарсын. Шәкіртті сыртқы жұмысқа салсаңдар дұрыс болар.
Мен көп айналатын болсам, біреулерің хабарласарсыңдар,

туыстарына басу айтып, «болған іске болаттай болайық» деп
жүріп кетті.

Пионер Мұхтасыров
Ежелден белгілі, қыстың қат-қабат жұмысы көп бола­­
тыны, күнделікті таусылып бітпейтін ауыл жұмысын Сәлім­
жан мен Мұқаметқажы өз мойнына алды. Шәкірт әкенің

артынан барып, жағдайын білуге, шамасы келсе босатып
алып қайтуға қыстай дайындығын істеді. Томскіге дейінгі
ұзақ, қатерлі жолға шығуға азаматтың мықтысы, ақылды-
сы, көпті көрген көмпісі керек. Ержүрек, тәуекелге бел бай-

лаған азаматтарды таңдап табу керек болды. Жолдастыққа
осы жарайды-ау деген азаматтармен хабарласты. Әр түрлі
себептермен белсеніп ұзақ жолға шыға алмайтындары да
бар. Баратын кісінің саны мен сапасы күнде өзгеріп отырды.

Ұзақ жолға шығатын сенімді жолдас дайындау, оларға белді,
жұмсақ жүрісті, жуас аттарды табу оңайға түскен жоқ.
Аттардың жем-шөбін жолға алып жүру қиын болған-
дықтан, не де болса көктемді тосып, жерге көк шыға ат-

танғанды дұрыс десіп, қысты дайындықпен өткізді. Алыс
сапарға барып, жол азабын көп көрген ақсақалдардың
тәжірибесін, ақылдарын ала отырып, жолаушыларға апта-
сына да, айына да бұзылмай сақталатын азық дайындалды.

Көптен күткен көктем де келді, жер көктеді. Сәрсенбінің
сәтті күні жолаушыларды жолға шығаратын болды. Дайын-
дық бітті. Дүйсенбіде ұзақ жолға аттанар алдында үлкендерден
бата алып, құдайдан ақ жол тілеп, құрбандыққа мал шалынды.

Айтулы көкқасқа биені сойды. Сәлімжан Қуқай ақсақалға:
«Батаңызды беріңіз» деді. Қасқа айғырдың баласы қасқа
тумаса да, төбел туады дегендейін, Қуқай да ата-бабалары-
на тартқан көпті аузына қаратқан шешеннің бірі. Орнынан

қозғалақтап, сасып қалғандай жан-жағына қарап, «батаны
мына Атшабар, Қожабай, Бұқабай билер отырғанда менен
сұрамас деп бейғам отырып едім. Бұл кісілер рұқсатын бер-
се...» – деп оларға қарап еді, олар «рұқсат, рұқсат» десті.

Сұрасаң берейін батамды,
Кешіре гөр Алла қатемді!
Жортқанда жолдарың болсын,
Жолдастарың Қыдыр болсын,

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Елеусіз ебелектен,
Көзсіз көбелектен сақта, Алла!
Кәпірдің кәрінен,

Дұшпанның зәрінен сақта, Алла!
Жолдың жүз бір қатерінен,
Мың бір пәлесінен сақта, Алла!
Алладан ақ жол тіледім,

Абдолданың ісіне сәт бере көр!
Дәм-тұзын елден татқыза гөр, Алла,
Тайғақ жол,
Тар есіктен сақтай гөр, Алла!

Еліміздің ағасын
Тонымыздың жағасын,
Ордасына келіп,
Орныққанға жеткізе гөр, Алла!

тара сәлем дегейсіңдер. Қайын жұрт, құдалары, өзімен бірге
жүрген ауыл азаматтары, жанашыр достары атынан жақсы
тілегін жеткізерсіздер, берген сәлемдемесін берейін. Абдол-
да елім деп еңіреп, желдің өтінде, дұшпанның нысанасында

жүрді. Абдолдаға халқы разы, істеген жақсылығын ұмыт-
пайды, бағалайды, түсінеді. «Арқасына ердің батқанын иесі
білмес, ат білер, ер жігіттің қадірін ағайын білмес, жат білер»
дегенді, көзбен көріп отырмыз. Абдолданың аяғына кірген

шөңге маңдайымызға кірсін дейтін артыңда елің бар деңдер.
Алтын көрсе періште жолдан қашар деген, мына екі тай тұяқ
күмісті және мына он жақсы аттың бағасына тұратын ділдәні
алып, бір керектеріңе жаратыңдар. Жоқ болса бере алмай-

тын, бар болса көре алмайтын туыс бәрімізде бар. Арттағы
елім менің басыма іс түскеніне қуанып жүр деп ойламасын.
Асқар тауымыз, ағар бұлағымыз. Абдолданың кісілігін өз елі
ғана емес, Алтай тауының төрт бұрышында жатқан моңғол,

керей, найман, түбін елі де біледі. Біздің ел Шүйді мекен етіп
тоқырағанша қайда жүрмедік. Алтай тауын айнала көшіп

Пионер Мұхтасыров
жүрдік. Абдолданың көрегендігінің, көзсіз батылдығы мен
батырлығының арқасында осындамыз. Етекті ел болып,
етек-жеңімізді жинадық. Ағайын ішіндегі ала ауыздарға

тізгін берсек, елдіктен кетіп, еліміз тоз-тоз болып кетуі оп-
оңай. Кешегі күні Абдолда өз ағайынымен өзі алыссын деп,
өзімізге байланысы жоқтай, не болса сол болсынға салып,
көріп отырып көрмеген болдық. Біліп отырып білмегенсіп,

бөрі тыңдауын тыңдап отырып алдық. Ол монтаны отыры-
стың неге әкеліп соққанына енді көзіміз жетті, басқа тиді.
Бұдан былай Абдолдаға кім дұшпандықпен қараса, сол кісі
Шүйде тұрған елдің дұшпаны деп көріп, бәріміз соған қарсы

тұруымыз керек. Абдолда ер, елі үшін күйіп отқа түскен деген
осы емес пе? Елі де елдігін білдіріп оны қорғап қоршауы ке-
рек. Осы өткен қысты аман-есен қыстап шыққанымыз, сол
айтқаныма дәлел емес пе? Күзде Абдолда басы қатып жүрген

кезде Атшабардың үйіне жиналып, Абдолдаға қарап ауызды
ашып отыра бермей, керісінше, бірлік сақтап, елдігімізді
көрсеткеніміз дұрыс болды емес пе. Құс қанатымен ұшып,
құйрығымен қонады. Біріміз қанат, біріміз құйрық болуға

жарасақ, қолымыздан не іс келмейді? Түзу келіп белдесуге
шыдамаған дұшпан, жымысқы әдіс қолданып, сыртынан
материал жиып бергеніне енді көзіміз жетіп отыр. Біреуге ор
қазсаң терең қаз, артынан өзің түскенде сиятын бол деген

дұшпандарын Абдолданың алдына жаздым, жаңылдым де-
гізіп, жығып беру қолымыздан келеді. Тек қауіп-қатерлі
алыс жолдан құдай тілегімізді беріп, аман-есен елге келсін,

стыра жөнелді. – Төртеу түгел болса, төбедегі келеді, алтау
ала болса, ауыздағы кетеді деген осы. Біздің бес отыншы-
ның бірлік берекесі кетпесе осындай жағдай болар ма еді?
Ұяттан кісі өлмейді, сағы сынады деген шын екен. Міне,

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
түссе бекінеді, жаманның басына іс түссе кетіледі. Абдолда
бекінсін, қайратына сүйенсін. Болған іске болаттай болсын.
Абдолда тар есік там босағада жатқанда, бір ауыз сәлемімді

жеткізбей, сәлемдемемді бермей, сендердің беттеріңді көр-
мей жата алмадым. Мына күміс жамбы – жол қаражатта-
рыңа менің қосқан үлесім. Туысқандардың бәрі ит болып,
иесін қауып жүр деп ойламасын, жақыны үшін жақсының

жағасынан алмайтын, аға бауырларым бар деп білсін. Ауру
астан, дау қарындастан екеніне Абдолданың көзі баяғыда
жеткен. Туыстарының жақсылығын да көріп еді, енді жа-
мандығын көргенге Алла жазған екен. Беліне салмақ ауыр

түсіп тұр, майысса да сынбасын. Ер азаматтың ерлігі –
жамандыққа жүнжімей, жақсылыққа семірмей бәрін де бір
қалыпта көтеруінде. Абдолда бәріне де шыдар, еліне де аман-
есен келер деп сенеміз, асыға тосамыз. Өздерің аман-есен

барып, алға қойған мақсаттарыңа жетіп, олжалы қайтуларыңа
шын жүректен тілектеспін, – деді.
Әбен, Қабдолда сөздерінен кейін де көптеген тілектер
айтылып, ас ішіп, енді тарқағалы жатқанда, «сәл тоқтаңы-

здар» деп Шәкірттің шешесі Атшабар қызы Қамила сөйлеп
кетті.

кізейін, тыңда. Жуықта кезең асып керейдегі төркініне
барып қайтқанын, Шам сонда қалып қойып, қайын жұр-
тына қолынан келген жақсылығын істеп, соңынан кел-
генін білесің. Ұзақ жолға баруға дайындалып жүр еді, бү-

гін сенімен бірге баратындардың ішінде аты аталмағаны-
на Шам қайын жұртшыл болып кетті деп, Биағам қасына
ерткісі келмегені ғой деп келініңнің көңіліне қаяу түскен
секілді. Ұзақ жолға бармауға сылтау іздегендердің көбі ете-

гінен тартқан әйелдерінің сөзінен шыға алмағандар. Ал
Жұлдыз болса Шамды қайрап, «Әтиімнің қатерлі жолын-
да ер азаматқа сай ерлік істеп атқа мінудің орнына басың-
ды қорғалағаның не қылығың, мен сенің орныңда болсам

Әтиім жолында жанымды қияр едім, – деп Шамның ар-
намысына тиіп отыр. Сенің Шам алыс жолдан шаршап келді

Пионер Мұхтасыров
қалсын дегеніңді, келін қабыл алып тұрған жоқ. Төркінінен
келген асыл бұйымдарын жолыңа ұстасын деп әкеліпті, қа-
был ал, балам. Шамды қасына ертіп барсын, қатерлі жерде

жан ашырың қасыңда болсын. Былтыр жазатайым болмаған-
да Арендабайда қасыңда болатын еді, Алланың жазуы солай
болды өкінішті өмір-ай десейші! – деп тоқтады. Шәкірт
анасына таңдана қарап:

Өзге келіндерінен ерекше мінезін, адамшылығын біліп жақ-
сы көрген екен ғой, ата мен келіннің сыйластығы жарасып
тұрғанда басқа айтар сөз жоқ. Шам бізбен бірге барсын. Шам-
ды қалсын дегенде менде бөтен ой болмап еді, аялағаным еді.

Жұлдыздың адал ниетін де жол-жоралғысын да қабыл ал-
дым, – деп Шәкірт ризашылығын білдірді.
Шүйдің атқамінерлері, билері, байлары ауылдарына
қайтысты. Сәрсенбі күні, сәтті күн деп, барлығы қайта жи-

налысып, Шәкірт, Шам, Әбілғазы, Кәжен төртеуін жете-
гіндегі төрт құр атқа артынып, тартынған жолаушыларды
бір түстік жерге шығарып, баталарын беріп, жолға салып
қайтты.

Әрине, Томск – алыс жер. Шүй қазақтарының мұндай
алыс жолға атпен аттанулары бірінші болғандықтан, қажыға
бара жатқаннан кем болған жоқ. Жолаушылар қанша уақыт
жолда жүреді, жеткен жерде қанша уақыт болады, бәрі бел-

гісіз. Жол жөнекей қайда қонады, жолаушыларды тонағыш
қарақшылар бар шығар, олар кез болса қалай құтылады,
қойшы, ауылда қалғандарға уайым қылатын себеп көп, бәрі
белгісіз жұмбақ.

Жолаушылар асықпай, айға жуық уақыт жол жүріп, аман-
есен Томскіге де жетті. Бір жұма қаладан шеткері, аттарына
жайлы жер, өздеріне пәтер іздеп тауып орналасқаннан кей-
ін, арнаулы келген жұмыстарына кірісті. Барғандарға орыс-

ша сөйлейтін, қазақша түсінетін Ресейдің заңымен таныс,
заң орындарымен, билік орындарынан хабары бар кісі ке-
рек болды. Ол кісі губернаторға да қай жағынан жақындап,
қалай сөйлесуге болатынын білетін болуы керек. Алдымен

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
зақтармен кездеседі. Солар арқылы оқуды орыс мектебінде
бітірген, недәуір дәрежелі канцелярийде жұмыс істеп жүр-
ген татар жігітін – аудармашыны жалдап алды.

губернатордың күзетшісімен таныстыр, одан арғысын кү-
зетшімен ақылдаса келе көрерміз,– деді.
Пәтерлерінен тобымен шыққанымен, Перебодшігін
ертіп алып губернатордың ауласына Шәкірт өзі ғана кірді.

Аулаға жақындағаннан-ақ ар жағынан күзетші шыға келді.
Шәкірт «здрасти» деп бірден қолын берді. Қолымды бе-
рейін бе, жоқ па, деп әреңге созған қолына бір ауыр нәр-
се түскенін күзетші сезді. Қолын өзіне тартып жұма қойды.

Теріс бұрылып немене екенін көріп алды.
Жылы шыраймен Перебодшікке қарап, «не жұмыспен
жүрсіңдер?» деді. Шәкірт губернаторға барып кездесуге
жағдай жасауын сұрады. Перебодшік пен күзетші көп сөй-

лесті. Сөйлескендерінің мағынасы, губернаторға кіру оңай
іс еместігі төңірегінде. Мына надан қырдың қырғыздары
губернатордың өзін қойып, төменгі көмекшілерімен кезде-
судің өзі оңай еместігін түсіне ме? Тілмаш қарапайым адам-

ның губернаторға кездесуінің қаншалықты қиын екендігін,
тілі, білімі жеткенінше түсіндірді. Бірақ Шәкіртті алған
беттен қайтара алмады. Шәкірт болса губернатордан басқа
кісімен кездесудің қажеті жоқ дейді.

Қарапайым күзетшінің үлкен төреге кіргізу қолынан
келмейтіні белгілі болды. Күзетшінің шамасы өздерінің
бастығымен кездестіруге ғана келді.
Қолы майланып, өзінің бастығы да сый-сияпаттан құр

қалмайтынына көзі жеткен күзетші жұмысты тез арада
бітіріп, екі күннен кейін бастығын Шәкіртпен жолықты-
рды. Күзетшінің бастығы да өз дәрежесіне сай сыйлығын
алып, Шәкіртті губернатормен сөйлесіп, бір жұманың ішін-

де қабылдатты.
Губернаторға кіргенде, өзі шақырғанша артымда қал деп,
Перебодшікті қалдырып, Шәкірт жалғыз кірді. Губернатор

Пионер Мұхтасыров
орнынан тұрып келіп, еуропа тәртібіне сай мәдениеттілігін
сақтап, жылы жүзбен қолын беріп амандасты. Шәкірт губер-
натордың алақанына бермекші болған асылын тәуекел деп

салып, қолын қысыңқырап, біраз тұрды. Здрәстиін айтып,
«мен – Абдолданов Шәкірт» деп бетіне қарады. Губерна-
тор Шәкіртке бір қарап, есікке бір қарап, қолындағысын
алдындағы тартпалы суырмасына салып, бір қарап қойды.

Отыр деп көлденең тұрған орындықты Шәкіртке нұсқады
да, өзі орнына барып отырды.
Губернатор тіл білетін шығар деп Шәкірттен келген
жұмысын орыс тілінде сұрады. Шәкірт мандытып орысша

жауап бере алмады, менде тілмаш бар деді.
Губернатор секретарін, тілмашті және бір сенімді ада-
мын шақыртып алды. Мына алыстан келген қырғыздың не
жұмысы бар, асықпай тыңдап, протоколға түсіріп алайық

болсын. Күнде кездесіп тұратын жағдайымыздың жоқтығын
сіздер түсінерсіздер. Алдымен біздің тұрмыс хал-жағдайы-
мызды білдірейін. Қазақтың Шүй бойына қашан келген-
дігін, не себепті Шындығатай жерінен көшкендігін толық

жеткізейін, – деп асықпай, бар жағдайды айтып шықты.
Бұрынғы отырған Шындығатай болысынан кеткендіктен
ондағы билер халықтың сұрағына жауап бермейді. Келген
жеріміз – Бийскі уезіне қарайтын екінші Шүй болыстығы.

Оларға сұрақпен барсаң, сендер келімсектер, біздің жерде
уақытша отырсыңдар. Сендердікі деген жер жоқ болған-
дықтан, бір күн онда, бір күн мұнда, көшіп жүрген тұрақсыз
халықтың қандай сұрағы болса да біз шешпейміз, Томскі-

дегі губернаторға барыңдар. Қазақтың жері деген тұрақты
мәңгілік жерлерің болуы керек. Тұрақты мәңгілік жер бөліп
беру, губернатордың қолынан ғана келеді дейді. Өзіңіз
білетін болуыңыз керек, тегіндегі орнықты ата-бабамыз-

дан бері отырған жеріміз – Шындығатай уезінің Шабанбай
жайлауы. Жоғарғы мәртебелі патшаның отбасы ол жерді
алғалы отыз-қырық жыл болып қалды. Жерсіз қалған соң,

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
Шүйге көшіп келдік. Сол уақыттан бері Бийск уезінің Шүй-
дің екінші болыстығына қарасты Шүйдің жерінде тұрып
жатырмыз. Қайда тұрсақ та Ресей империясының, Томскі

губерниясына қарасты, сіздің әкімшілігіңіз жүретін жерде
тұру Алладан бұйырған екен. Бірақ меншікті жеріміз жоқ.
Сіз сол мәселені шешіп, біздің елге Шүй бойынан жер бөліп
берсеңіз екен, бұл – бірінші сұрағым.

Екіншісі, мен сізден, әкем Сарғалдақов Абдолда
Қалдеке ұлын абақтыдан шығарып беруіңізді сұрап кел-
дім. Ол кісіге жапқан жаланың барлығы өтірік. Қалде-
кеұлы Абдолданы елімен Шүй бойынан қуып шығу мақ-

сатын көздегендердің құрастырған ісі. Өзіңіздің атыңыз-
дан тексеру жүрсе, өтірік материал екендігіне көзіңіз әб-
ден жеткен болар еді. Әттең, ол оңай іс емес, жер шалғай.
Тұрақты жері жоқ, панасыз, азып-тозып, көшіп жүрген

елдің басын құрап жүрген әкемнің абақтыға жабатындай
өкімет алдында, халқы алдында қылмысы жоқ. Егер біл-
местіктен жолдан тайған жері болса, сізден әкем атынан
кешірім сұраймын. Әкемнің қылмысының ең үлкені Шүй-

де тұрақтап қалған қазақтарды басқа жерге көшіріп алып
кетпеуінде. Көшіп кететін жердің жоқ екенін білесіз.
Сондықтан сіз жер мәселесін шешсеңіз, әкем жөніндегі сұрақ
өзінен-өзі шешілгелі тұр,– деп Шәкірт сұрағын аяқтады.

Шәкірттің қойған сұрақтарына губернатор екі күннен
кейін жауабын берді. Ол жауаптың мағынасы жер туралы
мәселе – бүгін ертең шешіле қоймайтын күрделі мәселе.
Арнаулы жер жұмысында істейтін адамдармен, жергілікті

халықпен біріккен елші шығарылып, келешекте жер береміз
делінген.
Сарғалдақов Абдолда Қалдекеұлын абақтыдан босатсын
деген нұсқау берілді. Абақты тәртібіне сәйкес іс қағаздарды

прокуратураға барып біліп, жөндеп аласыздар деді.
Губернаторға басын иіп, рахметін айтып, сол күні Шәкірт
абақтыдан әкесін шығарып алды. Тар есік там босағадан
шыққанына Абдолданың қуанышында шек жоқ. Шығарып

Пионер Мұхтасыров
сойып, келгеннен бері таныс-көріс болып қалған елмен ас-
суларын ішіп, көңіл күйлері жадырап бірер күн өтті.
Губерниялық

прокурордың
Абдолданы
абақтыдан
шығарғанда берген қағазын, көңіл орынға түскеннен кейін,

асықпай оқып көргенде, әлі де ілгешек бар екендігіне көз-
дері жетті. Абақтыдан шығарғанда, ол қағаздың мағынасын
тілмашке прокурор қадағалап түсіндірген екен. Абақтыдан
шыққан кездегі көңіл күйге, көлеңке түсіргісі келмеген Пе-

ребодшік енді жайымен жеткізді.
Ол қағазда: «Сарғалдақов Абдолда Қалдекеұлы уақыт-
ша үш айға босатылсын. Үш айлық уақыт біткенше,
Бийскі уезінен, екінші Шүй болысынан Сарғалдақов

Абдолда Қалдекеұлының бұрынғы істеген қылмыста-
рын қайталамай-тынына сенеміз. Қайталанған күнде
біз жауапты боламыз», – деп кепілдік бердік деген мөр-
лері басылған документ керек. Ол документ Томск гу-

берниялық прокурорына табыс етілуін Сарғалдақов А.Қ.
тарапынан міндетті түрде орындалуы керек. Егер олай орын-
далмаса, үш ай өткеннен соң Абдолданы қайта абақтыға жа-
уып, мәселе сот арқылы шешіледі делініпті.

Абдолда істің әлі де арты бар екенін түсінгеннен кей-
ін Шәкіртке губернаторға қайта кірмей болмайды-ау деді.
Қандай жолмен болса да келген жұмысты бітірмей кетуге
болмайды.

Қоштасып рахмет айтқалы келдім деп, Шәкірт бұрынғы-
дан да салмақты сыйлықпен, ұлы мәртебелі губернаторға қай-
та барып жолықты. Губернатор өзінің секретарына керекті
документті жаздырды да, Абдолдаға қол қойғыз деп, Пе-

ребодшікке берді. Қол қойдыратын документтің мағынасы
төменгідей еді.
«Қар қалың жауып, мал жұтаған жылдары, матқапы
жағдайда малға өріс іздедік. Ауылдас отырған Тілеуіттердің

жерінен басқа жер жоқ. Жер иесінен мал жаюға рұқсат
алуға уақыт жетпейді. Басқа лаж болмағандықтан, рұқсат-
сыз қыс ішінде көшіп барып, малды қыстатқан уақыттар
болған. Мен Сарғалдақов Абдолда, өзіме ерген халқым-

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
ның малын, ауылдас жатқан халықтың жеріне қыстатып,
мазасын алып тұрғанымды мойындаймын. Абақтыдан бо-
сап шыққаннан кейін, биліктен өз еркіммен босап, орны-

ма халықтың жақтырған кісісін сайлатам» – деп жазылған
қағазға қолын қойып берді. Алла енді тар есік там босаға-
дан аулақ қыла гөр деп губернаторға рахметін айтып, қо-
штасып, елге қайтуға болатынына көзі жетіп, көңілі жай

тапқандай болды да, қасындағы жанашырларына біраз
сыр шертті.

суығына тоңдым. Енді қартайған шағымда өсек-аяңнан ау-
лақ болғаным да дұрыс шығар. Абақтының «кірер есігі кең,
шығар есігі тар» деген шындық осы.
Алла енді бұл есікті қайта көргізе көрме десіп пәтерлері-

не келді. «Бостандықтың қадірін қамалғанда білерсің» де-
генді бастарынан кешірді. Арқалары кеңіп, тағы бір жұма
дем алғаннан кейін келген жұмыстары біткен, көңілдері кө-
теріңкі елге қайтты.

Елге қайтқан мезгілдері жадыраған жаздың ұзақ күні.
Елдің арқа басы кеңіген, малы семірген, биесі байланған.
Қазақтың кең дастарханы жиылмайтын кезі. Елді таныма-
са да алыстан байқап, әлді ауылды сыртқы көріністерінен

таниды. Қонақ таңдап қонадыны ескере білетін жолаушы-
лар елдің беделді азаматтарымен танысты. Қысылмай кеңі-
нен асықпай жүрді. Сарыарқа қазақтарының сыйлы қонағы
болды. Жүре-жүре атамекен Шындығатайға да жетті.

Абдолдалар Шындығатайда біршама болып, аттардың
белін суытып, Ережептің үйіне бата істеп, аттанған жөн бо-
лар деп Томскіден шығарда айтқан болатын. Сол мақсатты
орындау үшін Әбдікерім ауылына келе жатыр.

Үлкен Нарыннан шыққан жолаушылар асықпай күн ба-
тар алдында Қара Жұртта отырған Әбдікерімнің ауылына
жетті. Ережеп дүниеден өткелі бес-алты жыл болды. Абдолда
батаға келе алмаған еді. Бірде келісіп, бірде кетісіп жүретін

ағайын, торқалы той, топырақты өлімде өкпе-назды ұмы-
тып, бет көрісетіні – қазақтың дағдысы. Ережепке бата істеп,

Пионер Мұхтасыров
Әбдікерім мен Шәкіртті жақын таныстыру үнемі Абдолданың
көкейінде жүретін. «Ой бауырымға» салып, дауыс шығарып
келетін жаңа шыққан өлім емес. Ережептің ордасына түзу

барғанымыз келіспес деп, Әбдікерімнің үйіне түскенді жөн
көрісті де, сонда келіп түсті.
Әбдікерім Абдолда абақтыға түсіпті дегенді жүрген-
тұрғандардан естіген. Тыстағылар ұзақтан келе жатқан қо-

нақтар секілді, танымадық, жетегі бар бес адам келе жатыр
десті. Бұлар танымайтын кім болды екен деп Әбдікерімнің
өзі тысқа шыққан. Абдолда ақ орданың сыртындағы кер-
меге жақындап келіп, атынан түсті. Шылбырын қасындағы

жолдасына ұстата салып, кім де болса қарсы алайын деп
келе жатқан Әбдікерімді құшақтап амандасты. Қалғандары
да Әбдікеріммен құшақ жая амандасып шықты.

шығыңыздар,– деп Әбдікерім жылы жүзбен карсы алды.
Аман-саулықты сұрасып болып, бел шешіп, жайланып
отырысты. Алыстан келген жолаушылармен амандасамыз
десіп ауыл ақсақалдары да жиналып қалды. Қонақтарға

арналған малға бата істеліп, тегене-тегене қымыз құйыл-
ды. Ақсақалдар әңгімені қай жағынан, кім бастар екен
десіп отырғанда, Мұса әңгіме қонақтардан деп Абдолдаға
қарады. Қонақтан болса айтайық деп Абдолда әңгімесін

маған секілді болдың. Оған сөгіс жоқ, мені соңғы көргенің,
Ерекеңді Томскінің абақтысынан шығарып үйге келгенде
амандасуға Шүйден біз де келгеміз. Елге аман-есен келген-
дігіне арнайы тілеу тіледің. Сол тілеуде кездескеннен кейін

көріскеміз жоқ. Одан бері де көп заман өтті. Ат-көлік аман
ба дегеннен басқа көп сөзге бармай, көңілге келетін жайсыз
сұрақ аузымнан шығып кете ме деп, күмілжіп отырғаныңды
біліп отырмын. Ел құлағы елу, менің Томскінің абақтысы-

на түскенімді естіген шығарсың,– деп Әбдікерімнің бетіне
қарап еді.

бетіміз осы. Ережеп болыстың ісі деп ауыз толтырып ай-
тып жүргендері, ұсақ-түйектен құрап, есебін тауып, ел беті-
не дардай қылып көрсеткен бірдеме деп естігем. Бұл біздің
заманымызға дөп келген, ақ патшаның саясаты деп байқа-

дым. Осыдан екі жыл бұрын Жазотырдағы аз ғана дәулетке
бас болып отырған Тоқтамыс ақсақалды да абақты деген не-
мене еке­нін көр­сетіп қайтарды. Мені бір үлкен қылмыскер
ретінде қыс ішін­де, ай­лық жерге атпен айдап апарды. Том-

скінің абақтысында менен екі-үш ай бұрын түскен Көкше-
таудың бір биі, Керекудің бір биі бар екен. Солармен таны-
сып, әңгіме­лесіп көп нәрсеге көзім жетті. Олардың айтуын-
да, ел бастаған азаматтардың абақтыға кірмегені кемде-кем.

Құнанбайға, Абайға жала жауып, абақтының есігін
екі-үш жылдай тоздыртқан патшаның ұзын құрығы, бізді
қойсын ба десіп жаттық. Басқа түскен баспақшыл, тір-
шілікте адамның көрмейтіні де, көнбейтіні де болмай-

ды екен. Өзіммен бірге дәм қосып, абақтыда жатқандар-
дың көрген-білгендерін естіп, көп нәрсеге көзім жетті.
Басымнан кешкен кейбір жағдайларға басқаша көзқа-
распен қарайтын болдым. Содан түйгенім – бәрі бізді

басқарып отырған «шіноуніктердің» қылығы. Қиыр жай-
лап, шет қонып жүрген қазақтарды және онымен жерлес
халықты, біріне-бірін айдап салып, қай жеңгенің менікі деп
қызығына қарап отыратын секілді. Тайталасқа түскен екі

жақты кезекпен қолға түсіріп алып, өзінің кім екенін таныт-
тым-ау дегенде, кең пейіл, кешірімшіл бола қалатынын бай-
қадым. Ары жат, бері жат – төсектің тарлығынан, ары көш
бері көш – жердің тарлығынан болғанын бастан кешірдік. Өз

заманында Қалдеке әкем осы Катонда, Марқакөлде тұрған
алты қаратайдың үлкендеріне «жерге тарлық қылдыңдар,
құлжабайларды шетке шығардыңдар» деп өкпе сайлап өтіп
еді. Енді ойласам, ол кісінің арғы жақтан келіп жатқан ал-

пауыттың аузына түсіп кеткенімізді бағамдауға өресі жете
бермеген бе деп түйдім.

Пионер Мұхтасыров
Абдолдалар Ережептің үйінде, сол ауылдағы беделді
ақсақал­дардың үйлерінде бірнеше күн бой жазып, дем
алған­нан кейін Шүйдегі еліне қайтты.

Шәкірттер арыстанның аузынан, түрікпеннің түбінен,
әкесін аман-есен елге алып келіпті, деген хабар ауылдан ауылға
тез тарқады. Туыс жанашырға сүйінші, қуаныш әкеліп, көре
алмас дұшпанға күйініш әкеліп, Шүйдің бас-аяғына бірақ

күнде жетті.
Аманға келгендер аяқсыған кезде, арнаулы ақсарбас сой-
ылып, тілеу өткізілді. Абдолда тілеуге жиналған халқына ой-
ындағысын бүкпей толығымен жеткізді.

Өзі жасы ұлғайып, денсаулығы да азайып, өсек-аяңнан да
қажығанын айтты. – «Төбесіз жер болмайды, төресіз ел бол-
майды» енді билікті қойып, жолды жастарға берейін, – деп
отырмын. – Құдайға шүкір, ортамызда ел бастайтын бедел-

ді азаматтар баршылық, кімді нұсқайсыздар, ойларыңызды
ортаға салыңыздар,– деді.
Халық ойда-жоқта айтылған мына байлауға не дерін біл-
мей, үнсіз отырып қалды. Біраз жөткірініп, бірдеме айтқысы

келіп отырғанын білдіріп, тізерлеп отырып алғаннан кейін
Байғожа сөз бастап кетті.

ге болады. Шәкірт даяр тұрған би емес пе. Жас та болса
Шәкірттің көргенін, жүргенін, істегенін, ұлғайғандардың
біреуіміз көргеміз де, жүргеміз де, істегеміз де жоқ. Оның
ақылы, білімі, қажыр қайраттылығы бір кісіге жетерлік.

Дауға салсаң шешен, жауға салсаң батыр, басқа кісі ту-
ралы ойлаудың керегі жоқ. Шәкірттің тындырып жүр-
ген көп істерін тізбей-ақ қояйын. Жердің жеке түбінен
әкесін іздеп барып, із жолын тауып алып келгенінің өзі

әркімнің қолынан келе бермейтін ерлік емес пе? Кірерде
кең, шығарда тар есіктің кілтін тапты. Ұлы халықтың тілін
біліп ерлікпен ептілікті дөп келтіре, қолдана білді. Әке ал-
дында балалық борышын адал бітірді. Адамшылық жолын-

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
болатын азаматымыз деп бағалаймын, басқа ойларың болса
айтарсыздар, – деді.
Тағы да кім не айтар екен деген, бірін-бірі аңдыған үн-

сіздік пайда болды. Біраздан кейін, басқа бөтен ой жоқ секіл-
ді Шәкіртті би сайлағанымыз жөн ғой дескен жамыраған
дауыс шықты.

ғызбай мақтадыңыздар, би болсын деп сенім білдірдіңіздер.
Халқы сенім білдіріп қадірлесе, Шәкірт те соған сай еңбек
етуі керек, халық сенімін ақтауы керек. Бірақ халқына би бол­
ған кісі ғана көрнекті еңбек етеді деп түсінген дұрыс емес. Ер

азамат елі үшін еңбегін сіңіріп, ерлігін көрсететін ни-
еті болса, күш-қайратын, ақылын, абыройын жұмсайтын
жер табылар. Шәкіртке сенім білдіргендеріңізге сіздерге
алғысымды айта отырып, бүгінгі жағдайда, би бола алмай­

тын себебін ашып айтайын. Біріншіден, Шәкірт осы жолы
мені абақтыдан алып шығуға барғанда, Томскідегі губер-
натордың өзімен бетпе-бет кездесіп ауызба-ауыз сөйлесті.
Өзіміздің алдынан қағазбен хабарласып, жер сұрап жүрген

мәселені жоғары мәртебелі губернаторға иін қандырып
жеткізді. Шәкірттің дәлелімен айтылған уәжіне үлкен адам
қарсы айтпай көнді. Жылы жүзбен дұрыс жауап берді. Шүй
бойынан жер беретін болды. Әрине, ол бүгін айтып, ер-

тең бітетін жұмыс емес. Жерді беруге болады екен дегенді
түсіндірудің өзі қаншаға созылды. Енді арнайы жер өлшеп
беретін кісілер келетін болды. Мынау қазақтың жері дегізу
оңайға түспейді. Жерді бөліп берейік дейтіндер азшылық.

Жерді бермеу керек дейтіндер көпшілік. Бұл күрделі жұмыс,
ол ойдағыдай шешілгенше, әлі қанша уақыт керек бола­рын
бірінші құдай, екінші губернатор біледі. Сондықтан осы
жер жұмысымен, Томскіге әлі де неше қайтара бару керек

болады. Шәкірт жол көріп, қандай есіктен кіріп, қандай
есік­тен шығатынын біліп қалды. Шәкіртті сол жер жұмы-
сына сал­сақ. Ол сол жұмысты абыроймен бітіре алса, Шүй
қазағына одан артық жақсылық бола ма?! – деп тоқтады.

деп Теке отырғандарға қарады. Мынауың не дейді десіп елдің
бәрі Текеге қарады. Теке немене айтпақшы болғанын одан
ары жалғастырды.

секілді, бір жамандық болса артынан жақсылық болып
жататынын өмірден көріп жүрміз ғой. Сіздің басыңызға іс
түспесе, Шәкірт Томскіге барып ұлы мәртебелі губернатор-
мен жуық арада жолыққан болар ма еді болмас па еді, құдай

біледі. Не нәрсенің қайырлы болуын Алладан тілесең береді
деген осы емес пе. Қауіп-қатерлі жолдан олжалы қайтыпсы-
здар. Орыс ойына келгенін істейді демейміз бе. Жер береміз
деген ойынан ғана емес, аузынан шыққан екен. Ендеше ерте

ме, кеш пе, әйтеу береді деп сенуге болады.
Бәсе, Текең Абаңа абақтыға барғаның жақсы болды деп
айтпаса керек еді десем, барған жол жолаушылардың сағын
сындырмай, беделдерін арттырып келгенін айтпақшы екен

бебін айтайын. Алла бұйыртса, Шәкірт Мекеге, қажылық
жолына барғысы келеді. Ол бүгін дайындалып, ертең жүре бе-
ремін дейтін жол емес. Меккеге сапарға шығу үшін қазақ жеріне
айымен жүріп, келешектегі жүретін жолын зерттейді. Жол-

дасын тауып, қаншалықты жерге атпен жүру керек. Отар-
баға қандай қалада отырады, теңізбен жүретін жерге қа-
лай жету керек. Жол қаражатын тауып алуы керек. Алдын
ала анықтап алу керектігін білесіздер. Алдында не бары

белгісіз, бұрын жүріп көрмеген жолға шығу оңай емес.
Дайындықтың өзіне бір-екі жылдай уақыт керек болады
деп айтысады. Дәм тартып ұзақ сапарға аттанса, бір жыл-
да үйге келсе жақсы, мүмкін, одан да көп жүрер. Бәлен-

дей күнде барып келем деп күн кесіп айтатын жер емес.
Шәкірт үй арасындағы таусылып бермейтін өсек-аяңнан
аулақ болсын. Алдына қойылып отырған екі міндетін іске
асыра алса, ол да аз емес. Шүй қазағын билеу Қалдеке тобы-

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
аталары Шүйді мекендеп отырған басқа рудың білімді би­лері,
байлары баршылық. Бірақ, сіздер ешкімді атамадыңыздар,
сондықтан мен өз ойымды ортаға салайын. Бес отыншы­ның

бірі бұйдақан тобынан Ақыны биге сайлап алсақ. Ауырсын-
бай алып жүріп кететін қажыр-қайраты бар, асып-саспай­тын
сабырлы мінезі бар. Ақыл тоқтатқан жігіт ағасына келген
жасы бар. Ел ішінің келелі кеңестерінде ұтымды кесек ой-

ларымен көзге көрінген. Еліміздің ішіндегі әр рудың осал,
мықты жерлерін қыры мен сырын жақсы біледі. Араб­ша
сұлу жәзитті бітірген білімі бар.
Жиналған көпшілік Абдолдаға қарсы ешнәрсе айта алма-

ды, осыдан былай арнайы сайланған би Ақы болды.
Ел ісіне ерте араласып, абырой атағына кір келтірмей, не­
ше түрлі дауларды шешкенде, Шәкірттікі жөн дегізіп жүрген-
діктен, іс жүзінде халқына сенімді би Шәкірт болды. Себебі

елі, ауыл арасының дау-шарын шешеді. Сырт жақтың же­сір
дауы, барымта қарымтасы араласқан дауларды шешуге көп
тостырмай тез арада қол ұшын береді. Өсекті алдын ала өрт
өшіргендей сөндіріп, үлкен дау шарға жол бермейтінін баға-

лаған ел Шәкіртке баратын болды.
Бірде Шәкірт Ақыға барып: «Би аға, сіз халық сайлаған
атақты бисіз. Сізді сайламай тұрғанда, әкем мені анаған ба-
рып келші, мынаны бітіріп келші деп әр түрлі жұмыстарға

жұмсайтұғын. Мен әке тілін қайтармай бара беріп, әкемнің
жұмысын жеңілдетіп жүрсем керек. Кейбір кездерде әкем
үйде жоқта өз бетіммен барып жүрдім. Халық мені атақсыз
би етіп алды, әр түрлі сұрақтармен келгендерін әлі де қой-

маған. Мен би емес, бидің өзіне барыңдар десем, ол кісі-
ге ісіміз түсіп барып көрмеп едік. Осы жолы сөйте салшы,
осы жолы бүйте салшы деседі. Жасы бар, кәрісі бар үйден
шықпайды. Келгендердің көңілін қимай сіз биге сайланған-

нан кейін де бірқанша жерге бардым. Сіз шешетін дауларды
шешіп келдім. Бұдан ары халықты өзіңіз қабылдаңыз, сізге
келген жұмысым осы, – деді.

Пионер Мұхтасыров
елдің аузына бірден сенің атың түскені тегін емес. Халықта
«билік айту – оңай, біліп айту – қиын» деген нақыл бар.
Біліп айтатыныңа көздері жеткендіктен, сені билікке сайлап

алғылары келді. Шүйден жер сұрап алатын ауыр мәселені
мойныңа алдың. Халқың ниетіңді дұрыс деп Әбеңнің уәжі-
не көнді. Бірақ сен көзге көрініп тұрғанда, үйреніп қалған
елің саған бара береді. Сен олардың жұмысын бітіре бер.

Менің билігіме таласып жүр деп, ағаң ренжіп жүрер деп
ойлама? Сен жоқта маған келмей қайда барады. Сол күнде
дұрыс шешім шығарып, би екенімді көрсете алсам, сол да
жетер. Қазаққа жер алып берсең, сол жерді мекендеген ха-

лықты сен басқармағанда, кім басқарады. Мен сенің сырт-
тағы алға қойған мақсаттарың біткенше елге ие бола тұруға
жарасам болады ғой. «Қой асығы деме, қолыңа жақса сақа
тұт, жасы кіші деме, ақылы асса аға тұт» деген ата-баба-

мыздан қалған сөз бар. Алдымнан өтіп, бетіңді ашып ал-
дың. Би ағам не дейді деп жасқанба, халықтың сенімін
ақтай бер. Құдайым саған қуат берсін, еліңе елеулі, жұр-
тыңа қалаулы бол. Қайда жүрсең де періштең қолдасын,

ақ жол тіледім, Аллауакпар,– деп батасын берді.
Абдолда ендігі қалған ғұмырымды басым бос, өсек-аяңнан
аулақ өткізетін шығармын деп ойлаған. Бірақ оның бәрі
алдамшы сезім екен, тыныштықта өмір сүру­ді Абдолда­ның

маңдайына Алла жазбапты. Ауылда жесір дауы тағы баста-
лып кетті. Абдолда би болып тұрған уақытта дау қай ауылдан
шықса да лажсыз араласуға тура келетін. Енді Абдолда би
болмаса да, қып-қызыл даудың ішінде өзі болатын болды.

Арғы тегі қаракерей, одан қожамбеттің Жарболдысы­ның
немересі Сырлыбайдан тараған ұрпақты халық самайлар деп
атап кеткен. Самайдың бір тобы Бөкенің Байсалынан туған
Маңдайдың Қасипа атты бойжеткен қызы қалыңмалы бері­

ліп атастырылып қойылған. Сол кездегі қыз ұзату дәстүрі­мен
бұйрықты күні алушы жігіт Қали Қасипаны аулына алып кел-
ген. Қали – сарғалдақтың сарысының бір ұлы Қол­қамбай,
одан туған Қалтыр, одан туған Жапы деген кісінің ұлы.

Ауылда кәдімгідей келіншек алған той өтіп жатқан. Шүйдегі
қазақтардың ескіден сақталған дәстүрі – келін түсірген той

Бәйтеректің оқшау шыққан бұтағы
айтыссыз өтпейтін. Екі еркекке қарсы екі әйелді отырғызып
таң атқанша айтыстыратын. Айтысты елін жақсы танитын,
сегіз қырлы, бір сырлы пысық жігіттер басқаратын. Айты-

суға отырғандардың рулары әр басқа болуы керек. Бір рудан
тарағандар айтысуға болмайды. Жастардың әттеген-ай кез-
дессемші дейтін арманы айтыста орындалып жүретін.
Сәлімжан Қасипаны үйінің оң жағында отырған-

да алып қашып алуды бір ыңғайына келтіре алмаған. Өзі
Абдолданың үлкен ұлы, би болмаса да, би түсетін үй­
дің бірі. Үйінде әйелі бар, ержетіп келе жатқан балала-
ры бар, жігіт ағасы болып қалған Сәлімжанды, қызды

ауылды жағалап жүр деген ешкімнің ойына келмеген.
Маңдай ауылына барып жүргенін ел көріп білсе де, неге
жүргеніне мән бермеген. Соңғы кездескенде әке-шешең­
нен қорықпай, еліңнен ұялмай, алып кете алсаң, мен дай-

ын деген қыздың жауабын алған. Сәлімжанның әке не
дейді, ел не дейді деген ой санасына кіріп шықпады,
ғашықтықтың уына уланған, ақыл-естен айырылды.
Сәлімжан ебін тауып алып қашам деп дайындық істеп

жүргенін Маңдай ауылы сезіп қалған секілді. Қыз уағда-
лы күніне жеткізбей тез арада Қалиға ұзатылды. Кетер қыз
кетті, Сәлімжан елді шуылдатпай, ғашық отын өзі сөндірсе
жөн еді, бірақ олай болмады. Отқа қарсы ұшқан көбелектей

Қасипаның артынан тойлы ауылға тездетіп жетіп барды да,
елді бүлдірді. Жылпос, тілін алатын жігітті талдың ішіне жа-
сырын ұстаған. Жастар келінді ертіп серуенге талдың іші-
не кіргенде, Қасипаның киімін жігітке киіндіріп, оң жаққа

отырғызып қойған. Түннің қараңғылығын пайдаланып, Қа-
сипаны Сәлімжан алып қашып кеткен.
Келіншек алған жігіт әке-шешесін қуантып, келіншегін
үйге, ауылына әкелуші еді. Сәлімжан олай істей алмады.

Алғанын ешкімге көрсетпей, жасырынуға мәжбүр болды.
Қазіргі таңда Сәлімжанды қолдайтын, сен келін түсірдің
деп қуанғалы тұрған ата-ана, туыс-туған жоқ. Екі ғашық
сарғалдақтардың ортасына өрт қойғандарын біледі. Елге көрі-

нер беттері жоқ, жасырынып, тау-тастың қуысын пана­лап
күн көруге тура келеді.

Пионер Мұхтасыров
Қазақтың «Қызға кім сөйлеспейді, қымызды кім ішпейді»
деп, қызға қырындаған жігіттерге кешіріммен қарайтыны
белгілі. Ондай жағдайға көріп тұрып көрмегенсу, біліп тұрып