Қазақстан Республикасының
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

бағдарламасы бойынша шығарылды
Əлімұлы А.
Ə 55 Атақоныс / Өлеңдер мен толғаулар. – Алматы: «Жазушы»,

Белгілі ақын Аманхан Əлімұлының жаңа жыр жинағындағы
өлең дер дің барлығы дерлік мерзімді басылымдарда жарияланып,
олар дың енді біреулері қайта қаралып, жаңарған күйінде жарық
кө ріп отыр. Жинақ Алла жаратты табиғат пен адам, жалпы жара-

тылыс үндестігін паш ететін лирикалық өлеңдерден тұрады. Олар-
да ғы тіл, образ, музыка «Ақынның үндестік ұлы» екендігін көр се-
те ді. Əсіресе, ол «Мəскеу саздары» мен «Қызылқұм» топтамала-
рында анық байқалады.

ББК 84 Қаз 7-5
© Əлімұлы А., 2013

...Əлқисса, Майлықожаға ақындық, Мəделіқожаға ба-
тыр лық дарыған деседі. Екеуі туыс адамдар. Тегі бір. Мə де-
лі қо жа елге түрлі салық салып, қара қазақты өзі бір талап,
күйеу балалары екі талап, құдалары тағы талап əбден ай

кə пір атанған Қоқан бегін тал түсте қорқыратып қойша ба-
уыз дай ды. Сол ісімен тарихта қалды. Бейіті Бадамның жа ға-
сын да. Майлықожадан ше? Майлықожадан не десеңіз өлең,
кім десеңіз Аманхан қалды. Менің досым Аманхан Əлім.

Əл бет те, басқа да ұрпақтары бар. Тікелей ұрпақтары! Бі рақ
арасында бізге қымбаты Аманхан болған соң сөз соған ар-
нал мақ. Ол:

Маған жаман жазуға еш болмайды,
Əруағы бағып тұр Майлы атаның,–

десе, бұны жауапкершілікті сезіну деп бағалаймыз, əрине.
Қоқан бектерімен айтыс-тартыста өктем шығып отырған
Мəделіқожа Бадам өзенінің жағасынан «пайғамбар алайһис
салам уə нəби мұхтарам ауладларына» яки қожаларға деп

тү гін тартсаң майы шығатын шұрайлы да шырайлы бір кең
қо лат ты алады. Ол кезде Бадам қазіргідей емес болса керек.
Май лы қо жа қалай деуші еді.

Аттыны ағызасың адам демей.
Келгенде саршатамыз əлің құрып,
Жатасың ағуға да шамаң кемей,–

Атақоныс
дейтін кəдімгі Бадам өзені. (Ия, келмей емес, кемей. Гəп
ұй қас та емес, гəп түстік қазақтарының сөйлеу ерекшелік-
терінде. Мысалы, болмайды емес бомайды, қалмайды емес,

қамайды, келген шығар емес, кегент тə, баратын болар емес,
баратынт тə, жаңағы емес, жəңелдегі, бағанағы емес, бə ңел-
де гі т.б.) Жə, тақырыбымызға оралайық. Хош, де ңіз, та қы-
ры бы мыз ға оралсақ, тағы бір жылдары сол қан мен, термен

келген кең қонысты тастап қожекеңдер дария жақ қа ауады.
Оның дағы себеп жəне салдарлары бар. Ауып ке ліп, Қос жар-
суат деген жерге тоқтапты деседі. Заман тағы бір ау на ған-
да Қосжарсуат Қожатоғай боп өзгереді. Оны өз герт кен кім

де се ңіз, Əлімқожа деген кісі. Ал Əлімқожа кім еді де се ңіз,
Аман хан ның əкесі еді. Ауыл атының осылай өзгеруі туралы
құ жат бар.
Арыс шəрінен шыққан қара жол ешқайда бұрылмастан

да рия ға қарай тартады да отырады. Қайқая шапқан Қарагер
деген секілді. Ұзақ жүресіз. Оңтүстіктің қарға миын қай на-
тар сары шілдесінде жол өнбейді. Адыр-белес, қырқа-қы раң
деген атымен жоқ, қарасаң көзің талатын сарыжазық. Бір-

өң кей көрініс, біркелкі дала. Кенет тегі өмірде таусылып
болмайтын шығар деп іштей кіжініп келе жатқан күре жо-
лы ңыз ға мінер жақ бүйірден келіп бір айдау жол киліге ке-
теді. Оған түсіп біраз жүргеннен соң мұрныңызға ызаның

исі келеді. Күңсіген дала, қолқаны қапқан шаң мен тозаңнан
ке йін баяғы Иван Бунин жазатын «жұмақтың елесі» секілді
сал қын сабаттың жұпары жанға қандай жəйлі екенін айтып
жет кі зу қиын. Тағы аздан соң жолдың жиегінде өсіп тұрған

жал ғыз ағаш көрінеді. Маңай тұлдыр жазық. Шөп атаулыдан
итсигек пен изен, ал тал атаулыдан мүлде ада мына дала-
да бұл нағылған ағаш? Қайдан уə қалай келген? Ботаниктер
мұн дай ағаштарға орнитохорлы өсімдік деп ат беріп, айдар

та ғып зерттейді. Онысы құстың жемсауында əлдеқайдан жа-
затайым кеп, ғайыптан тайып тамыр жайған ағаш тұқымы

Сəлден соң сөнді шырағдан..
Жаттым мен жылап,
Ұрыспағаны үшін бір-ақ жан!
О, əке!

Бар болғаны осы. Кезінде Əбділдə Тəжібаевтың алғы сө зі-
мен жарық көрген топтамасындағы осы өлең оның ақын дық
болмысын ашып тұрғандай еді. Сол қайсарлық, сол кез бе лік,
сол жалғыздық. Оның өмірдегі жолы да, өлеңдегі жолы да

Атақоныс
тау да Тамшалы деген керемет бір қолат бар. Шілденің ші-
лің гір ыстығында ақ тер, көк тер боп таңдайың кеуіп келе
жатып, тастан тамшылап тұрған мұздай суға тап боласыз.

Іш сең тура шекеңнен шығады. Бірақ, шелегің оңайлықпен
тола қоймайды. Күту керек. Бір тамшы, екі тамшы, үш, со-
дан кейін зарықтырып барып төрт, жалықтырып барып бес
дегендей... Сөйтіп əзер жинаған шəрбетке бергісіз суы ңыз-

ды аяқ астынан ақтарып алмауға тырысасыз ғой, əлбетте.
Аманхан маңдайына əу баста тостағанын əзер деп толтыра
бергенде талай рет өз қолымен төгіп тастай салатын ақын-
дық ғұмыр жазыларын білсе де саналы түрде азат басын құл

ғып осы жолға түсті. Мектепті тамамдаған соң құ ры лыс та
жұ мыс істеді. «Неге оқуға түспедің?» деп сұрасаңыз «пəре
бе ре тін шамам болмады» деп шынын айтады. Пара де мей ді,
пəре дейді. Онысы бəле деген секілді естіледі. Сөйтіп жү ріп

əс кер ге кетті. Əскерден аман-есен оралған соң да КазГУ-ге
қа та ры нан кейін түсті. Кітабы да қатарынан кейін шық ты.
Шық пай қалуы да мүмкін еді. Себебі, ол кезде кітаптың бета-
шар өлеңдері міндетті түрде Коммунистік партия не Ленин,

тіп ті болмаса Тың игеру туралы болуға тиіс еді. Аманхан
Ле нин ді қайтсін, компартия Аманханды қайтсін-ау? «Жоқ
ондай өлеңдер менде, жаза алмаймын» дейді бұл шорт ке-
сіп. «Кітабым Күлəй дейтін қызға арналған өлеңмен ашылса

деп едім. Ол жақсы қыз. Мына өлеңді тыңдаңызшы» дей ді
де оқи жөнеледі:
Қас пен көздің, бауырым, арасында,
Асқақ кеуде соңына қарасын ба?

Басым кетіп барады білегінде,
Санам кетіп барады санасында.
Жаулап алған жанымды талма кеште,
Керемет күн кешегі қалмады есте.

Аманхан Әлімұлы
Ернім кетіп барады ерінінде,
Шайқалады шаттығым алма төсте.
Кеш ұғынған қадірін тірегім бе,

Сол қыз қазір мұратым, тілегім де.
Көзім кетіп барады бұрымында,
Өзім кетіп барамын жүрегінде.
Баспа қызметкерлері өлеңді жатып кеп мақтайды. «Бі-

рақ, басқа кезде Күлəйға арнайсың ба, Құдайға арнайсың ба,
шаруамыз жоқ кітап шығу үшін партия керек, тамыр» дейді
Заң ды ойлап. Енді қайтпек керек? Көмекке Байбота келеді...
Сонымен өлең жазылып, кітап шықты. Кейін Аман хан жұрт-

қа қолтаңба берерде кітабының алғашқы бетін жыр тып тас-
тап беріп жүрді.
Өлеңге адалдық. Бір мақтасақ Аманханды осы үшін мақ-
тай мыз.

Күлəй демекші, ол өзінің ең тамаша өлеңдерін жан жары-
на, балаларына арнап жазды. Арнау өлең дегенде қай-қай-
сы мыз да шошып қаламыз. Бізді мезі еткен ана бастыққа,
мына бастыққа, Үкіметке, ісі түсетіндерге арналған жə ді гөй,

жа рам сақ өлеңдерді оның шығарма-шылығынан таппайсыз.
Ме нің ше, ол өмірде бəрінен де Өлеңді биік қоя ды. Бұ ры лу,
ың ғай ға жығылу, үндемей қоя салу деген қа сиет тер Аман-
хан ға мүлде жат. Өлең үшін (өлең мен Ұлт Аман хан үшін

бір ұғым) кіммен болса да жаға жыртысуға де йін барады.
Ұлт деген ұғым ол үшін бөлек бір əлем. Аман хан ның арғы
аталары қазақ даласына ислам таратпақ боп келгенде жер гі-
лік ті халық күндіз-түні мұсылманшылық, мұ сыл ман шы лық

дей беретін сəлделілерге қарап бір ойға сонша бе рі лу ге бола
ма деп таңқалған көрінеді. Замандастары Аман хан ға Ұлт
мүддесі деген ойға осыншалықты жан жүрегімен бе ріл ге ні-
не қарап таңғалады.

Атақоныс
«Қазақ жалақорларына» дейтін өлеңінде (Пушкиннің
«Клеветникам России» дейтұғын жыры есіңізге түсті ме?)
Демеймін мен саған туыспын,

Қайталап айтамын іштей мың.
«Руыңмен у ішкін»
Мен ішпеймін.
Сен күлгін, мен кейін күлемін,

Дін аман ай, күнім.
Қазаққа ортақ деп білемін,
Кеудемді жайлаған қайғы-мұң,–
деп жырласа, бұл ойлар оның принципі. Əдеби жыл қо ры-

тын ды сын да өзінің бір жерлес ақынын қатты сынағаны сон-
ша, əлгі «Аманхан, сен əруақтан қорықпайсың ба?» дегенге
де йін барған. Ойнайсың қазақылықпен...
Ағысқа қарсы жүзу – Аманхан өлеңдерінің айнымас та-

қы рып та ры ның бірі. Мұқағалидың «Сəби болғым келеді»
дей тін өлеңі кезінде көптеген жас ақындарға еліктеу өлеңдер
жаз ғыз ды. Анығында тура осы аттас, осы аттас қана емес,
осы мағыналас өлеңдер əлем əдебиетінде жиі кездесетін.

Мысалы, «Хочу быть ребенком» ағылшын ақыны лорд Бай-
ронда бар, «Хочу быть отроком» орыс ақыны С.Есенинде бар,
Қуан дық Шаңғытбаевта «Мен пендеңді тағы бір ая, Құ дай,
Бала қылшы балдырған баяғыдай» дейтұғын бəйіт бар т.б...

Қыс қа сы, сол жылдары сəби болғысы келетін ақындар кө бе-
йіп кет ті. Аманхан болса соларға қарсылық танытқан се кіл-
ді «Сəби болғым келмейді» деген өлең жазды. Гəп өлеңнің
атында емес, затында десек те бұдан ақының модашыл емес

еке нін, өзінің бұлжымас бағыт бағдары барын аңғарар едік.
Бұл, сөзсіз құрметке лайық қасиет.
Марқұм Қасым Қайсенов ағамызды Жазушылар Ода ғы-
ның басшылары бірде жанжалдасып қалған ерлі-зайыпты

Аманхан Әлімұлы
екі кісіні қайта жарастыруға жібереді. Қаскең мəн-жəйді кө-
зі мен көрген соң, керісінше «мынадай аю қатынмен тұр ған-
ша бойдақ жүргенің жөн» деп еркекті қайрап, ажырастырып

ке ле ді. Сол сияқты Аманханға бір ақынның кітабы туралы
мақ тап сөз сөйлеу тапсырылады. Аманхан баспа бас шы лы ғы
айтқан соң келісе кетеді. Қолжазбаны алып үйіне келген соң,
асықпай əр өлеңге тоқталып талдай бастаса, ылғи бір нашар

өлеңдерге тап болады. Ертеңіне поэзия бөлімінің отырысы-
на кітаптың бір қайнауы ішінде жатқан шикі дүние екенін
дəлелдеп толыққанды рецензия жазып келеді. «Мұ ның не,
шырағым-ау?» дейді кітап редакторы сасып, бұның артында

пə лен ше кең дер тұрғанын білесің. Құртады ғой бізді». «Ну
и что, оның артында пəленшекең тұр, сіз менің артымда кім
тұр ға нын білесіз бе?». «Жоқ, білмеймін». «Біліп алы ңыз, ме-
нің артымда Қожакең тұр. Өтірік жазсам, сол кісіден ұят бо-

лады». «Қожакесі кім тағы да?». «Қожа Ахмет Ясауи». Осы
оқи ға дан соң Аманханды баспа бірсыпыра уақыт бойы ре-
цен зент тер қатарынан аластатып, жақын жолатпай қояды.
Кейде мынадай бір эксперимент жасалса деп ойлайсың.

Осы қаламгер қауым «ұзын санымыз сегіз жүзге тақап қал-
ды, қадырымыз жоқ, қаламақымыз аз» дегенді жиі айтады
ғой. Онысы рас та. Ал енді алда-жалда «қаламақы мүлде тө-
лен бей тін болды, атақ мүлде берілмейтін болды, кітап шы ға-

ру деген шаруа да тоқтады» деген қарар шығып, жүзеге аса
бастаса қалай болар еді? Қазіргі қатары сирегені сиреген бе,
əлгі сегіз жүзден əдебиет майданында сексені қалар ма еді,
сегізі қалар ма еді? Қаншасы жазуды сол мезет тастап кетер

еді? Сол кезде мына егемен Қазақстан елінде қаламақы үшін
де, атақ-мансап үшін де, кітап шығару үшін де жазбайтын
екі ақын қалса бірі Аманхан боларына сенемін. Ол ке ше гі
Ке ңес тің кең заманында да қаламақы алып жарытпады. Өйт-

ке ні өлеңді аз жазды. Сөйте тұра, бір жыл кітабы жос пар ға
енбей қалса баспаның директорының үстінен арызды қарша

Атақоныс
борататын кейбір ағалары секілді өлеңнің жыртысын жырта-
ды, өлеңнің отымен кіріп, күлімен шығады. Аналардың ғой
есіл-дерті ақша мен атақ, біздің Аманхандікі не, Алла-ау?

Революцияны Аманхан секілділер жасайды. Пайдасын
бас қа лар көреді. Көріп қана қоймайды, айдап салады. Өз
есе бін түгендейді.
Көп ақындарға тəн қандай кемшіліктер бар десе, оған жа-

уап та көп болары анық. Соның бастыларының бірі – ер ме-
лік. Кім не айтса соған сену. Мұндай адамдардың тұ рақ ты
жауы болмайды, болмай-ақ қойсын, өкініштісі ол емес, өкі-
ніш ті сі тұрақты досы да болмауы мүмкін. Аманханның дұш-

пан да ры да жиі ауысып тұрады. Оның жауларының арасын-
да Америка Құрама Штаттарының Президенті мен Израил
Прьемер-Министрінен бастап, Қожатоғай жолында қол кө-
тер ген де тоқтамай кеткен автобус шоферіне дейін бар. Кейде

жа ғаң ды ұстатып, əлі əдебиетке келмеген бір «жаз ғыш бай-
ды» жер-көкке тигізбей мақтап, қосыла мақ та ма ған дар дың
бə рін «сендер оны көре алмайсыңдар» деп түгел күстəналап,
есе сі не классик ақсақалдарды «əдебиетте түк бітірмеген»

деп əң гі ме айтып отырса, таңқалмаңыз. Ертеңіне əлгі жас
«талантты» түгін қалдырмай сыбап, əлдекімдерге қосылып
кеше ғана бірге талаған жасы үлкен ағасынан кешірім сұ рау-
дың жөнін таппай шыжбалақтап жүретіні тағы бар. Бір қы-

зы ғы əлгі айтақшылдарға бір рет еремін деп азғантай абы-
ройды айрандай төгіп алдым демейді, араға бір жыл салып
баяғы баланы қайта мақтап, баяғы шалды қайта сыбап ма қа-
ла жазуы əбден мүмкін. Осылайша бір қарағанда аумалы-төк-

пе лі, бəлкім кейбіреулердің көзіне тұрақсыздау кө рі не тін мі-
не зі бар десек те, ақынның жүрегінің түу түбінде қор ға сын-
дай бір салмақ бар. Ол беті толқығанмен түбі қоз ғал май тын
терең көл секілді. Бұлжымайтын, өзгермейтін, бір орнынан

жылжымайтын принциптері екінің біріне ұнай да бер мей ді.
Жалпы Аманханда біреулерге ұнау керек деген ой мүл де бол-

Аманхан Әлімұлы
майтын сияқты. Не дейсіз бұған? Марқұм Тəкен Əлім құ лов
қызық кісі еді. Бірде ағамызды ортаға алып сыра ішіп тұр -
дық. Не шайтан түрткенін білмеймін, Аманхан алым жоқ, бе-

рім жоқ, аяқ астынан «Көке, гəптің қысқасы нашар ақын сыз.
Өлең ді қойсаңызшы» десін. Маңай құлаққа ұрған танадай
тына қалды. Алматыда оған дейін де, одан кейін де дəл сон-
дай тыныштық болған емес. Аманхан сыраны бір жұт ты, аға-

мыз екі жұтты. Ағам бір жұтып аспанға қарады, Аман хан екі
жұ тып ағама қарады. «Жас жігіт, мен мə де ниет ті ақын мын»
деді Тəкен ағамыз көктен көзін алмай... Ке йін не болды? Кей-
ін түк те болған жоқ. Аманхан Тəкен кө ке сі нің хикаялары

туралы табақтай мадақ мақалалар жазды. Олары жыл дың
үз дік материалдары атанып, абыройға бөленді. Екеуі Тə кен
өл ген ше керемет дос боп кетті. Қазір де жас тарды жинап
Тə кен Əлімқұлов прозасы туралы лекцияға бер гі сіз əң гі ме-

лер айтады. Жастар демекші, мен жасырақ ке зім де аға ла ры-
мыз дың өзінен кіші ақындарды неге сонша мақ тай бе ре ті ні-
не таңданатынмын. Ал қазір түсінемін. Шын дық ты айтсам
жаңа өспірім жас шыбықты сындырып аламын ба деп қор-

қа ды екен ғой қайран ағалар. Арамызда қо рық пай тын жал-
ғыз адам Аманхан. «Сен өсе келе мынауский ақын бо ла сың,
əт тең надандаусың, оқуың журфактың деңгейінде қап қой -
ған, орыстарды оқу керек» деді бір жас ақынға. Мен ондайды

айта алмас едім, айтсам ана жігітті ауыртып алуым мүм кін
ғой, ол бірақ Аманхан ағасына ренжіген жоқ. Ке рі сін ше «рах-
мет» деді. «Ал мынау нағыз алаяқ болады, неге де сең өлең де
жазады, проза да жазады, əнге сөз де жазады. Ай тыс қа да кет

əрі емес. Композиторлығы да болуы мүм кін. Əн шы ға ра сың
ба ей?» деп сұрады соңғы модамен киін ген бір бозбаладан.
«Жоқ, аға» дейді ана байғұс көзі жы пы лық тап. «Шы ғар ма,
ұят болады!» деді Аманхан қадап. Несі ұят болады, бəтір-ау?!

Орыстарды оқу керек дегеннен шығады, қандай заманда
да Аманхан орыс əдебиетінен қол үзген жоқ. Мəскеудің əде-

Атақоныс
би басылымдарын жаздырып алудан жалыққан емес. Мəс-
кеу лік, Вологдалық ақындармен халықаралық телефон ар қы-
лы сөйлесемін деп ақысына бір айлық жалақысын тө ле ген

кездері де болды. Олармен достығы М.Горький атын да ғы
əдебиет иниститутының екі жылдық курсында оқы ған жыл-
дарында басталды. Бір қызығы Мəскеуде оқығаны туралы
еш жерде жазбайды да, айтпайды да. «Несіне мақ та на мын?»

дейді. Бізге қарағанда бүгінгі орыс қоғамында өлеңнің
қадырі бар. Яки ақындардың айтқанына құлақ салынады.
Біз де гі дей ақын өз алдына, саясат, билік өз алдына ауа жайы-
лып жат қан жоқ, саясат қанша дегенмен қоғамдық пікірден

аяғын тартады. Орыс əдебиеті дегенде айылын жимайтын
Үкімет орыста болған емес. Қазақстандағы секілді бетімен
кеткен саясатшылар, білгенін оттайтын саясат, жел қайдан
тұрса солай қарай құлай кететін ғалымдар, билікке лəппəй

тақ сыр лап күн кешкен жазушылар оларда Қазақстандағыдай
ба ға лы емес. Мүмкін, ғалымдарының алды Нобель сый-
лы ғы на ие боп (Ж.Альферов), ақындарының алдын бү кіл
христиан əлемі пайғамбардай (Ю.Кузнецов) ардақ тай ты ны

да содан болар. Əлде, Ресей сияқты алып империяны ұс тап
тұру үшін ұят-иманды да ұмытпау керек пе екен...
Аманхан Мəскеуден оралған соң өлеңге басқа көзбен
қа рай бастаған секілді. Аз жазатын, аз жарияланатын бол-

ды. Əт тең, сол М.Горький атындағы əдебиет институтынан
қол үзіп қалғанымыз дұрыс болмады. Орыс шовинизімін,
орыс тар дың кейбір салт-дəстүрлерін жек көруіміз керек,
бі рақ оның əдебиетінен үйренуді жоққа шығарып не бе-

реке табамыз? Орысты білу керек, содан кейін жек көр сең
сені тыңдауға болады. Білмейсің, түсінбейсің, оқуға са уа-
тың жетпейді, қарадан қарап жек көремін дейсің, ке ші рі ңіз
мұныңыз Абай заманындағы надандықтың өзі. Аман хан ның

«орысшылдығы» осылай дейді. Қыза-қыза келе орыс ұлт-
шыл да ры ның «держиморда» қылықтарына да еліктеп, оны-

Аманхан Әлімұлы
сы сол кездегі Үкімет басшысы Əкежан Қа жы гель динн нің
құлағына тиіп істі бола жаздағаны да бар. Содан бері Қа жы-
гель дин нің Қазақстанға қайта оралуына жан-тə ні мен қарсы

екі кісі болса, бірі – Аманхан. Бірақ, одан Əке жан ның хаба-
ры жоқ секілді. Содан соң Аманханның ли ри ка лық «мені»
ресми билікті қолдай бастады, қазақтың табанына кір ген
шөңге менің маңдайыма қадалсын деп тіледі, ресми би лік ке

екі адам шын берілген болса бірі Аманхан еді, əттең ресми
билік соны білмейтін секілді. Ресми билік демекші, біз дің
көбіміз Үкімет жаққа елеңдеп отырамыз. Баяғы Кеңес Үкі-
ме ті тұсындағыдай алақанға салып аяласа, құрметтесе, тіп ті

болмаса беделді жиындарға шақырып елеп-ескеріп отырса
екен дейміз. Шақырылмасақ өкпелейміз. Анадан гөрі мен
жақ сы жазамын ғой, ол неге құрметтеледі, мен неге сыртта
қала беремін дейміз. Ренжіп мақала жазамыз. Оп по зи ция ға

ке те мін деп қорқытамыз. Аманхан Үкіметпен арасын əл де-
қа шан ашып алған сықылды. Екеуі бірін бірі іздемейді. Тап
бүгін Министрлер Кабинетінің төрағасы немесе Министр
кім екенін сұраңызшы, Аманхан білмеуі əб ден мүмкін. Бұл

жа ғы нан ол кешегі Тəкен Əлімқұлов, Бердібек Соқ пақ баев-
қа ұқ сай ды. Расында, кімнің бастық екені Аман хан ға неге
керек, бастық бұған өлең жазып бермейді ғой. Міне, сізге
позиция!

Оның қай кезде де сынап-мінеп жүретін қаламгерлері –
Əб ді жə міл Нұрпейісов, Олжас Сүлейменов, Мұрат Əуе зов.
Үшеуі де оның ойынша «əдебиетке бергені жоқтар, қа зақ қа
жаны ашымайтындар, орысқа бүйрегі бұрып тұратындар».

Мұ рат Əуезовке тағар қосымша кінəсі «мұсылман дініне
қар сы қайдағы бір шаманшылықты (шамандықты демей-
ді) насихаттайды». Мұрат Мұхтарұлы исламға қашан, қа-
лай қарсы шығып жүр – естіген емеспін. Өз əкесі Мұхтар

Омар хан ұлы, арғы аталары Бақсайыс əулиеден тараған əу лет
болса Мұрат қалай дін дұшпаны болмақ – түсініксіз. Жалпы

Атақоныс
Аманханда бірден түсінуге қиын көзқарастар көп. Асылы, ол
туралы сөзді Аманхан жəне Темірбек Қожакеев деген та қы-
рып тан бастап, Аманхан жəне бүкілəлемдік сио низм торы,

Аман хан жəне мемлекетшілдік, Аманхан жəне Ас қар Сү лей-
ме нов, Аманхан жəне Тоқаш Бердияров, Аманхан жəне жас-
тар, Аманхан жəне заң журналистикасы секілді арналарда
таратып айтса əңгіме толық болар еді. Көріп отыр ға ны ңыз-

дай, тақырып көп салалы. Күрделі. Жүдə қиын да. Бір ма қа-
ла ға сыймайды.
Аманханның ең аз жазатыны Махаббат жəне Дін та қы-
рып та ры. Махаббатты неге аз жазатыны өз ісі, ал енді ата-

бабасы сонау ата қоныс Араб жерінен біздің сахараға ислам
ді нін насихаттаймын деп келіп тұрақтап қазақ боп кеткен
ауыл дың баласының дінге салқындығын қалай түсінеміз?
Пай ғам бар дың хадистерін тəржімалауға шақырамыз Аман-

хан келіспейді. Діни кітаптарды аудар дейміз тағы да мойы-
ны жар бермейді. Жұма намазға баралық дейміз уақыты
болмайды. Сөйтсек оны дін саласындағы жа сан ды лық тар
мен жəдігөйліктер жиіркендіреді екен. «Иман келтіру, бес

уа қыт намазын оқу, ораза тұту, садақа беру, қажыға бару...
Мен оның ешқайсысына дайын емеспін. Кезі келеді, да йын
боламын, сол күннен бастап дін қағидаттарын дұрыс ұс тау-
ға кө ше мін. Оған дейін өзімді де, өзгені де алдайтын жа йым

жоқ. Басқа күнəларым да жетеді» дейді.
Дін жолындамын дейтін екіжүзді еркектер мен əйелдер
оның өз тілімен айтқанда «кісінің жынын келтіреді».
Жазушылардың өздері жасап алған «жекеменшік жер-

ұйық та ры «яки сүйікті бір мекендері болады. Мысалы ма,
мысалы У.Фолкнердің Йокнапотафасы, К.Паустовскийдің
Ме ще ры, Ə.Нұрпейісовтың Аралы бар. Бұл дағы суреткердің
өзі ғана түсінетін жəне өзін түсіндіре алатын өз əлемін із-

деу ден туатын болса керек. Аманханның Йокнапотафасы
дария. Сырдария. Жыл он екі айдың қаншасын дарияда өт кі-

Аманхан Әлімұлы
зе ді оны өзі ғана біледі. Менің білетінім жиі барады. Сөй те
тұра оның туған жер туралы түсінігі басқа. Ол Алматыда,
Астанада тұратын кейбір ақындар мен жазушылардың ту-

ған жерін, туған елін сағынуын «фальшивая тоска» дейді.
Мұ ны сы, əсте кезінде Мəскеуден үйреніп келген орысшасы
болса керек. «Фальшивая тоска» иелерін иттей жек көреді.
«Əу же ке-ау, адамды туған елін сағынғаны үшін жазғыруға

бола ма?» деп ара түсе бастаңызшы, дереу «сенің айтып тұр-
ға ның марксизм үйреткен мəтібилік қой» деп өзіңізге бас са-
лады. Кейін білсем, таяқ тастам жердегі ауылын сағындым
деп өлең жазатындар, біріншіден, өтірік жылайтындар, екін-

шіден, өзіне дейінгі ақындардың ауыл туралы өлеңдеріне
елік теп варияция жасайтындар (мықты болса өзінше жазбай
ма?), үшіншіден, ең жаманы ауыл туралы өлеңдерден кө бі не
тар шеңберде қалып қойған надандықтың исі мүңкіп тұ ра ды

(мұнысын өзі орысшаға «ограниченность» деп аударады),
одан да жаманы жершілдіктің, рушылдықтың құлағы қыл-
тиып тұратыны тағы бар деп түйеді. Құй келісіңіз, құй ке ліс-
пе ңіз əңгіме осы. «Ауылымды аңсап жыласам, етегім жасқа

толады» деп жазған ақынға телефон шалып, «Не басыңа
күн туды, қатындарға ұқсап жылағанша автобусқа билет ал
да барып кел!» деп ұрысты. Трубканы қойған соң тағы да
«адам ның жынын келтіріп» дегенді қосты.

Қожатоғай ауылының тұсында дария жайылып барып,
иін жасап оралып ағады. Бейне ертедегі орыс пей заж шы-
ла ры ның суреттеріндегідей бір əдемі көрініс. Жарқабақта
Май лы қо жа ақынның үйінің орыны бар. Ақын сол биіктен

тө мен де лайтып жатқан жойқын өзенге қарап отырғанды
ұна та ды. Топ тораңғылдың теңге жапырықтары тынымсыз
сыбдырлайды. Тораңғылдың бұл түрі тек Сыр бойында ғана
өсе ді. Басқа аймақтарды жерсінбейді. Бұл өзі қызық ағаш.

Ес кек ті қайықпен жүзіп барып ортадағы аралдан шөп орып
жүр ген ауылдың балалары айқайлап сəлем береді. Бір кезде

Атақоныс
өзі де осындай желқайықпен арғы бетке талай қатынаған.
Ол кезде дария арналы да еді, асау да еді, көктем сайын
таситын. Бұрынғы шалдар тасудың екпініне қарап «мына

тасу қазан төңкерме» немесе «жын буған» деп ат қойып
жататын. Көктем жəйлі келіп, мамыражай жазға жалғасса
жер гі лік ті халық «гүл тасу келді» деп қуанады. Ілгеріде
қа зақ тар жоғарыдан салды, қайықты жақсы пайдаланған.

Қа йық шы лық əкеден балаға мұра боп қалатын кəсіп еді,
бү гін де екі үйдің бірінде моторлы қайық бар. Сал серуен
ғана емес, керек-жарақ жеткізіп алатын тасымал құралы,
кө лік. Аманханның Майлықожа атасы ақындығына қоса

он саусағынан өнері тамған шебер де екен. Бірде салмен ар-
тынып тартынып кеп осы иінде тоқтап, жүгін түсіріп жатса
керек. Жағада орысша оқыған баласы əкесіне көмектесудің
орнына қолын артына ұстап əрі-бері жүрген көрінеді. Соны

бай қап тұрған қу жақ ақынның бірі атпен шауып барып «Дат,
тақсыр!» депті. Сөйткеңше Майлықожаға ес жиғызбай тұт-
қиыл дан екпіндетіп:
«Тақсыр-ай, жоғарыдан сал ағыздың,

Салға артып бір-екі үйлік тал ағыздың.
Өзіңізге істетіп қарап тұрған
Тап енесін ұрайын балаңыздың»,–
депті де атын борбайлап кері қашады. Мақсат – Майлы

ақын ның жауабын тоспау, тосса жеңіліп қалуы мүмкін ғой.
Бұ рын ғы лар да қулықты жаман меңгермеген секілді. Есесіне
«пə лен жылы көктемде Майлықожаға былай дегенмін» деп
айтып жүруге жақсы... Сол дария, сол жағалау... Ана қол-

тық та бала кезінде балық аулады. Мына жерде əкесі Əлім-
қо жа ақ са қал ға қолқабыс жасап шөп шапты. Ал əне бір жер-
де тұң ғыш рет көршінің қызының күлкісі сұмдық сұлу боп
естілген... Қариялардың көбі жоқ. Достары да жан-жақта.

Аманхан Әлімұлы
Ауыл сыр тын да ғы көне қорымның етегі созылып бірталай
жерге жетіп қапты. Қабырстанға барған сайын жүрегі шан-
шиды... Бəрі де өзі білетін адамдар. Əке кесенесі, ана бейіті,

ту ған туыс, ағайын жекжаттар... Əр барған сайын жаңа өлең-
дер жазып келеді. Енді бір сəт Аманхан «жасаған» да рия ға
құлақ түріп, Аманхан салған суреттерді тамашалап көрелік:
Жанымның жабырқаса сүйенері,

Не деген су сылдыры киелі еді,
Толқыны бұйраланып баяғыдай
Түсіме Сырдария жиі енеді.
Білмеппін көкке сіңіп кетерін мен

Сондағы бір түтіннің жеке өрілген,
Жылтылдап көзге ұратын Сырдария
Көкжалдың жонындай боп көтерілген.
Арбайтын жанарымды сағым кешкі,

Сағымда қанша бала бағым көшті.
Ойымды бұзды кенет апам дауысы,
Жоғалған кешегі, əсте табылды ешкі.
Немесе мына бір суреттерге қараңыз:

Құс шалған лашындай жеткен едім,
Ұстатпай кетті бірақ ұяң көктем.
Алыста Ай алтыбақан тепкендей ме,
Тербеліп дарияның түбінде тұр.

Тораңғыл төбесінен түскен сəуле,
Аумайды бойжеткеннің шалмасынан.

Атақоныс
Қызылқұм үрлей соққан үрме құмды,
Көтердің кеудемдегі сірге мұңды.
Сағыныш саған деген сары белдік,

Шеше алмай, білесің бе, жүргенімді.
Қоздаған шоқ секілді ойымды үрлей,
Соқты жел ішін тартып тойым білмей.
Жағада жүрмін ертіп көлеңкемді,

Миямен пісіп толған бойым бірдей.
Оқырман осы тақылеттес жырларды оқығанда миямен
бойы бірдей балалық кезін аңсаған ақынның жүрек дүрсілін
ес тіп отырғандай күй кешеді. Бəлкім ақын бақыты деген сол

болар. Дарияның түбінде тербеліп тұрған Ай да керемет су-
рет. Дария Аманхан үшін географиялық бір нысан ғана емес,
жо ғалт қа нын табатын, келмесін сағынатын, өткенін ой елегі-
нен өткізетін, келешегіне сын көзбен қарай білетін, күнделікті

күй кі тірліктің шаң тозаңынан арылатын, арылып қана қой-
май қаршығаша сілкініп өмірге жаңаша бір ұмтылыспен,
тың бір күшпен қарайтын рухани əлем. Адамда осындай бір
ішкі əлем болуға керек. Əйтпеген күнде жұтаңдық, жү деу лік

қа мы ты мойныңнан түспей қояды. «Ақындар провинцияда
туады, Парижде өледі» дейді екен француздар. Қазақ жазба
ақын да ры ның соңғы төрт-бес буынының тағдырлары ұқ сас.
Ауыл, ауыл мектебі, Алматы, Университет, газет редакция-

лары не баспа маңындағы жұмыстар... Жұтаңдау өмір баян-
дар екені көрініп-ақ тұр. Тіпті, жасы отыз-қырыққа келгенше
ауылы мен Алматыдан басқа жер көрмеген ақындар қан ша-
ма? Əрине, ондайлар саусағын сорып өлең жазады, онысын

саусағын сорып отырып өзі сияқтылар оқиды. Арасында əс-
кер де болғандары, өндірісте, шаруашылықта, əдебиетттен
бас қа салада жұмыс істегендері, өмір көргендері аз болды.
Əдет те, əскерде болған азамат пен болмаған азаматты бір-

Аманхан Әлімұлы
ден та ну ға болады. Аманхан «Еске түсті жастығым əс кер де-
гі» деп басталатын цикл өлеңдерінде үлкен аза мат тық ойлар
түйеді. Сөйтіп əдебиетке келмес бұрын өмірдің неше түр лі

баспалдақтарынан өтіп табанының бүрі бар, əйел өсек тен,
қыбыр-жыбыр ұсақтықтан, ішінен қыл айналматын қыз ған-
шақ тық тан, бақай есептен, ынжықтықтан, дос тың жетістігін
кө ре ал мау шы лық тан ада, тік мінезді, бірбеткей, ерік күші

мық ты азамат болып қалыптасты да, бұл қа сиет тер өз кезе-
гінде оған ешқашан жылаңқы, бұлдыр, босбелбеу, жа ғым-
паз, жасық өлеңдер жазғызбады. Оның əйелдер поэзиясына
бө лек теу көзбен қарайтыны, ақынмын деп алдына келген

жас жеткіншектен əуелі өлеңнің шеберін емес, ер аза мат -
қа тəн қасиеттерді іздейтіні, ол қасиеттерді таппаса жатып
келіп ашуланатыны туралы талай алыпқашпа əң гі ме лер бар.
«Өлең ді ит те, құс та жазады, ең алдымен еркек бол» дей-

тінін жастар түгілі қатарлары да түсінбей түрлі-түр лі баға
беріп жатса да Аманхан өз принципінен айнымады. «Жы-
лаң қы лық сатқындықтан да жаман» деген ой түйіні əде мі
ай тыл ған əсем сөз ғана емес, өмірлік кредосы екенін екі нің

бірі біле бермейді. Оның тірліктегі де, өлеңдегі де көп қы-
лық та ры Тоқаш Бердияровты еске түсіреді. Марқұм Тоқаш
аға мыз дың өмірдегі ең жек көретін нəрсесі жасандылық бо-
латын. Оны кейбір естелік жазғандар «ылғи бастықтармен,

атақ ты лар мен айқасып жүретін» деп əжуалағысы келеді.
Олай емес. Əңгіме қызметі өскен адамның өтірікке біртабан
жа қын тұратынында. Əңгіме атақ алу үшін кейбіреулердің
арын сататынында.

Аманхан бір ақын ағамыз жөнінде «оның махаббат ту-
ралы өлең жазуға моральдық құқы жоқ» деп кесіп айт қа ны
бар. Бұны біз күлмекке жақсы қысыр сөз деп қабылдадық та
қойдық. Тағы бір ақын апамыздың кітабының соңына «Сен-

беймін!!!» деп үш бірдей леп белгісін қатар қаздитқанда да
күл дік. Осы бір күлкі Аманханға емес, өзімізге өзіміз бер-

Атақоныс
ген баға емес пе? «Ал сен»,– деді бірде маған, «неге Қо жа-
то ғай ға жиі кетіп қала бересің?» деп сұрайсың. Біраз үн де-
мей тұр ды да «адамның жынын келтіріп...» дегенді қосты.

Əл бет те, өнер адамының қанша ерік күші мықты болса да
іштей жаситын, өкінетін, опынатын, кейбір достарының сат-
қын ды ғы на, бейшаралығына, атақұмарлығына зығырданы
қай най тын кездері болатыны анық. Содан соң «тағы да Қо-

жа то ғай ға ма?» деп сұрамайтын болдым.
Аманхан ешкімге ұқсамайтын азамат, сондықтан да еш-
кімге ұқсамайтын ақын. Не десек те оның осы күнге де йін
шен-шекпен, қызмет, атақ-даңқ деген керуендерге қос қан

же тім тайлағы да жоғы рас. Ортамызда осындай ақын ның
барына өз басым қуанамын. Əлбетте, мұндай ақындар көп
болса нұр үстіне нұр. Бірақ, Аманхан жалғыз. Қожатоғай жо-
лын дағы жапандағы жалғыз ағаш секілді. Жақсылардың аз

болатыны, жалғыз болатыны несі екен осы?
Есенғали Раушанов

Күз деген қанат жайып қырда маусым,
Қақпанын қайтқан құсқа құрған-ау шын.
«Елім-ай» əніндегі мұң сазына,
Мысалы, ұқсатамын тырна даусын.

Шұбырма шуда бұлты араласқан,
Тарылып талма түсте бара ма, аспан?
Шынымен кеткенің бе, ей, сырық мойын,
Соңыңа қайрыла бір қарамастан.

Бойына шақтап жинап бізге арнарын,
Қалатын шығар қармап Күз қармарын?
Қаншама суық ұрса тоңған жерден,
Соншама сезем көкте ызғар барын.

Соңыңа қарамасаң қарамағын,
Жанымды келмесе де жаралағым, –
Жүзімді шайып дымқыл ауадағы,
Шашымды салқын желмен таранамын.

Сыз өтті куə етіп құла түзді,
Е, Алла, тезге салып сына бізді.
Ей, тырна, сен де жалғыз, мен де жалғыз,
Жайсыздау қарсы алдық-ау, мына, Күзді.

Қылықты қыз қыпша бел, қиық қасты,
Тұрсам да мен алдыңда иіп басты, –
Менен бұрын жел сипап бұрымыңды,
Менен бұрын тағы сол сүйіп қашты.

Қылығымды құлындай тұсады ма,
Бала шағым басымнан ұша бұла, –
Менен бұрын Ай нұры аймалады,
Менен бұрын түн алып құшағына.

Атақоныс
Аңғара да бермейтін күйді кейде,
Текке ұшпа сезіммен сүйді дей ме? –
Менен бұрын көк нөсер жуындырып,

Менен бұрын тəніңе тиді жейде.
Тартып тағдыр тағатсыз күзіңді алға,
Бойымды алған кезінде ызың, шалма, –
Менен бұрын ұйқыңнан таң оятып,

Менен бұрын Күн шайды жүзіңді алма.
Көрінісіндей көңілсіз жасты күннің,
Мысы еңсемді бір мезгіл басты мұңның.
Бақытты артық бəрінен сезінер ем,

Тисе басым шетіне жастығыңның.
* * *
Қарайған жар жағаның сес сілемі,
Ін қашты жықпылына кешті іледі.

Дария жақтан ескен желмен бірге,
Шибөрі жыласы да естіледі.
Сыбдыры естіледі қамыстың да,
Қияқ та қамыспен қас қағыстың ба? –

Дірілдеп тұрсың желдің өтінде сен,
Лебі де сезіледі ағыстың да.
Көңілді келе-тұғын қайғы алыпқа,
Ұғатын сияқты-ау жай халық та.

Қаншама салғанменен қармақ қаппас,
Ұқсайды көкте жүзген Ай балыққа.
Тұрмыз біз Сыр бойында қиық қастым,
Жағаны қашты, ой-хой, сүйіп тасқын.

Көнекөз басын бүкір тораңғыл да,
Тұрғандай алдында бір иіп жастың.
Сіңіріп өскен бойға дала күйін,
Мұндай күй кешкен емес бала қиын.

Көкте Ай, саған жерде қол жетпейді,
Көңілді қайда қоям алақұйын.

Аманхан Әлімұлы
* * *
Қалатын жылан қабық қақ жайында,
Қытымыр қысқа келер бақ дайын ба?

«Қандай мұңды қоштасу жапырақпен», –
деп тұрғандай дірілдеп ақ қайың да.

Ілініп кірпігіме тұрған арай,
Қашады сумаң желмен қырға қарай.
Ана бір көш соңында бара жатқан,
Алар ма екен жолға тырна жарай.

Қалдырған артына дерт айықпастай,
Мезгіл де жатыр сырын жайып тастай.
Сап-салқын дарияның тұр астында,
Қалтылдап қаңтарылған қайық басты Ай.

Кешеден ашылмастан күз қабағы,
Жер салқын күй кешеді сыз тағалы.
Тінткілеп қойны-қонышын тоғайдың да,
Суық жел сумаң-сумаң із бағады.

Келмейтін тапты дерге аз-ақ тыным,
Басқалы қашан қайран жаз аптығын.
Кімдерге жүрдек уақыт тізгін қақты,
Қалдырып бара жатыр қазақ мұңын.

Алатын атам қамыс баулап Сырдан,
Түскенде қоңыр бір күз аунап қырдан.
Жағада жалғыз-жарым қалған үйрек,
Жаным сен емессің бе, ей, жаурап тұрған.

* * *
Бір сырды сыбдыр қағып,

Шерте бізге, –
Жап-жас бақ тұрды ырғалып,

Ерте күзде.
Қайыңға жел тиместен,

Атақоныс
Қыздан мұңды күй кешкен,

Бір аумайды.
Сыр-сыр еткен, қинап бір,

Сыпырғысы, –
Жапырақты жинап жүр,

Асыл аға, –
Тынышты алған мына Күз,

Басыла ма?
Қатпа Күз берді бүгін де,

Бір-ақ хабар, –
Мекенімнен түбінде,

* * *
Қара бұлттай үйіріліп басқа бір мұң,
Тұрмын үнсіз басында жас қабірдің.
Қаза меңдеп жүректің қысылғаны,

Мысалы, қына түскен тасқа кірбің.
Ерте орап өрім жасты ыз кебінге,
Тірлігін о, Жаратқан, үзгенің бе?
Табиғат түк болмаған сияқтанып,

Маужырап тұр қалыпты күз лебінде.
Жүретін шуақ берді сезіп күндей,
Жарына жесірлік боп кезіктің бе, ей? –
О, жастық отбасылық тіршіліктің,

Қызығын жүрген кезде сезіп-білмей.
«Ұстағын ажал ғайып» – деуді есіңде» –
десең де келтірместен «беу» десінге,
Шыбын жан шығып кетсе шырыл қағып,

Кім ұстап тұра алады кеудесінде.
Басына қойды қиық мыстан Айды,
Енді оны тірлік түкте қыстамайды.

Аманхан Әлімұлы
Қоңыр күз жайлы тиді жамбасыңа,
Əйтеуір, тисе жақсы қыс та жайлы.
Жарына жаңа үйленген азап-ау шын,

Есітіп тұрмын ащы қаза даусын.
Шүкірлік етем, бізге қарағанда,
Күнə мен кінəдан сен тазалаусың.
* * *

Жасадым деген жетпей қам бір кешке,
Күн түсіріп батты, əне, қалбырды еске.
Өткізгендей електен көкте біреу,
Себезгілеп жауып тұр жаңбыр кешке.

Келтірмейтін тірлікті қайғың дерге,
Қоңыр мезгіл қом кешін жайды іргеңде, –
Ауыл менен дария арасында,
Əңгелектей дөңгелеп Ай жүргенде.

Былдыр қағып қыраттың ақ бұлағы,
Ұят қысқан ұяға шақ құлады.
Ат тұяғы ізінде дөңгеленген,
Қалды ымырттан қызарып қақ құлағы.

Көңілсіздеу көріністі көз аулады,
Күз тоздырған ауылдың бөз-ау бағы.
Қуалаған бір-бірін толқындардай,
Бұзады екен көңілді сөз аумалы.

Ұялаған көзіңе желік бір мұң,
Елеместен жаңбырды елік, құрбым, –
Жағасына су жеген дарияның,
Үсті-басың малмандай келіп тұрдың.

Оңып тұрған жайым жоқ өзімнің де,
Жасыра алмай сезімді көзім күлме, –
Сені сүйем дей алмай, бұтып-шатқан,
Құлағыңа қалқатай сөзімді ілме.

Дей аламын қалайша емес нала,
Оу, уақыт, өттің-ау сен есті ала.

Атақоныс
Көне қорыс сияқты тозып бітті,
Сол кездерден қалыпты елес қана.

Қара қарға ақ қардың үстіндегі,
Адам ойлап табатын ұсқын ба еді.
Азынап тұрған суық ішін тартып,
Мысалы, жайсыз тиген қыстың демі.

Танытып созылмалы сараң қылық,
Келеді түсіп белден қараңғылық.
Басталып кетті бассыз арты алапат,
Бас-көзге қарамайтын баран бүлік.

Ақ қар мен баран бүлік үндескенде,
Кететін шығар ұқсап түн көшкенге.
Сыртта аяз, үй оданда өткен суық,
Кешпеген шығар мұндай күйді еш пенде.

Бүлікті баран боран емес нала,
Мұнымды соқыр сезім демес бала.
Алматы жақтан ескен жылы желдей,
Жанымды жылытады елес қана.

Елес пе, елес деген ақ құба қыз,
Қонғандай басымызға бақ бұламыз, –
Қасыма отырдың сен қыңбай қысқа,
Есіме салып жазғы шақты нағыз.

* * *
Бұлдыр-бұлдыр ойнаған құба сағым,
Сүйемін мен ауылдың бұла таңын.
Кермек дəмді, иісі танауға ұрды,

Жусанын да, содан соң, ұнатамын.
Арман құсын қырандай ілгенімде,
Қадіріңді туған жер білмедім бе?
Сенде есімде баладай жылағаным,

Аманхан Әлімұлы
Мерез мезгіл жаныма қаяу сала,
Тұрмын келіп басыңа аяулы ана.
Жатаған жусан жайлап қабіріңді,

Желменен тербеледі баяу ғана.
Қаз даусындай қоймайтын созбасыңа,
Дуалы ауыз індеткен сөз басы ма?, –
Жусан дəмі сияқты кермек атқан,

Еріксіз ерік бердім көз жасыма.
Көңілсіздік көкейді тесті күле,
Жинап енді жатқанда есті, міне.
Қарап тұрып көңілім құлазиды,

Жүдеу-жадау ауылдың кескініне.
Селеудей секем алған айыр басы,
Көңілдің бұл, қарағым, қай ырғасы?
Созылып кетті неге қазақ мұңы,

Секілді «Елім-айдың» қайырмасы.
* * *
Бойы кеткен үйреніп шуға, мына,
Көңіл, шіркін, жоқ-барды қумады ма?

Өзімменен қалғанда өзім кейде,
Қуанамын ауылда туғаныма.
Салып мұздай алаңсыз қар мойынға,
Ерік беріп қыз-жігіт жарда ойынға, –

Жүрген кезде, жататын Сыр суытып,
Табиғаттың салқыны бар бойында.
Ай сəулесі ілініп тораңғылға,
О, туған жер ақ қарға орандың ба?

Сирек келер ашуы кең адамдай,
Анда-санда соғады боран мұнда.
Тауысардай адамның су шыдамын,
Кезіп Сырдың жағасын у-шу ағын, –

Қыс көрсетіп кей-кейде қытымырлық,
Құтыртып бір қоятын қу шұнағын.

Атақоныс
Кіді мінез көрсетіп бақтан безін,
Шытынап бір тұрғанда ақпан көзің, –
Аспай-саспай ауылдық мінезбенен,

Күн райын есімде баққан кезім.
Өткеніңнен қол үзіп кетпей бекем,
Сағыныш та аңсаудан көктейді екен.
Алаңдай беремін мен ауыл жаққа,

* * *
Отырған қыз беріліп бақта, мұңға,
Ұқсап сендік көңіл күй ақпа құмға, –
Сусып неге тұрмайды бір қалыпта,

Келетіндей жентке сақтадыңға.
Көзі тұнық, сықпа бел, қияқ мүсін,
Айтшы, кімнің алдында ұяттысың?...
Жаның отыр жабырқап, сезінемін,

Жел гулеткен бос құбыр сияқтысың.
Болды неге шақшадай шара басың,
Сүйгеніңмен түсті ме араға сын.
Құлазытпа көңілді құла түздей,

Қарамаса, о, неме, қарамасын.
Беріліп елден ерек бір сынға ерік,
Кеудеңді кеткен кезде күрсін керіп, –
Жападан жалғыз өскен, жел өтінде,

Мысалы, сені талдай тұрсын делік.
Қайрақтай пышақ салды төзім едің,
Таппасаң болмас енді өзің емін.
Күйе түскен текемет сияқтанған,

Өсек жеген жаныңды сезінемін.
Өмір өтті өксікпен дей көрмегін,
Басты ісіңе айналар кейде ермегің.
Отырған қыз, беріліп бақта мұңға,

Аманхан Әлімұлы
* * *
Сақтап өткен ерекше күйді есіңде,
Бозбалаға көңілің игесін бе?, –

Көйлегіңнің етегі дөңгеленіп,
Вальс билеп жүрдің сен би кешінде.
Көңіліңнің жаққандай күйі, мына,
Қолын артып жұп-жұмыр иығыңа, –

Ол да сені тартады əңгімеге,
Туа бітті қарамай тұйығыңа.
Екеуіңе қызығып алыста Ай да,
Дегендей бір қараспен табыспай ма? –

Дөңгеленіп барады əңгелектей,
Дəл сондайлық қабақты қағыс қайда?!
Қас қағымдық сезімді соза алдың ба,
Дөңгеленген дүние көз алдымда, –

Вальс десем мен сені, теңеу ғана,
Келген бірге содан соң сөз алдыңға.
Көктем келіп, шақ еді ақпан безді,
Елестетіп жұлдыздай аққан кезді, –

О, шіркіндер бақытты, қайдан білсін,
Сырттарынан сұқ қадап баққан көзді.
* * *
Болатындай екпіні селдің десе,

Жатып алды өтінде желдің көше.
Түсімде, Апа, өңімде сияқтанып,
Неге үйге үн-түнсіз келдің кеше.
Келер деуге мынаның саяғын-ай,

Күзгі түнде қанатын жаяды Ай.
Жылы пешке арқаңды беріп қойып,
Жүнді түтіп отырсың баяғыдай.
О, не деген таусылмас төзім едің,

Болмас енді таппасам өзім емін.
Жете алмайтын түбіне сөзді қуып,
Кеткенің не дейсің сен, сезінемін.

Атақоныс
Сөз бе, білсең, сөз деген дертім менің,
Сөзбен бірге шығады еркін демім.
Ішіп кетсем өлердей, тал бойыма,

Бітті ондай, о, Апа, бертінде мін.
Табиғат та шыққан бір ызды атағы,
Суық тиген жаныма Күз батады.
Сөз сіңірген бойына жүрегімді,

Ел мен жердің қайғысы сыздатады.
Неге тағдыр бастаған өртің демен,
Жап-жақсы ақын атандым бертінде мен.
Мұңды көзбен бермеші қарай маған,

Саған əлі сырым көп шертілмеген.
Іштім, жедім, аш болдым, торықтым да,
Əлде сол бір жайлардан қорықтың ба? –
Сенің үйге түсімде келгеніңді,

Келмейді ешбір адамға жорытқым да.
Болатындай екпіні селдің десе,
Жатып алды өтінде желдің көше.
Түсімде, Апа, өңімде сияқтанып,

Неге үйге үн-түнсіз келдің кеше.
* * *
Қылаулатып түсті де Күз ақ бетті,
Түсіретін сияқты тұзаққа епті, –

Сендік шайы көйлектің сусылындай,
Мендік жастық сусылдап ұзап кетті.
Күздің қыстай келгені қылаулатып,
Менің мұңды жаныма тұр-ау батып.

Сағынышты ілдіріп қанатына,
Тырналар да қайтуда тыраулатып.
Қыс та түсер ақбасты зəрі мықты,
Мысалы, еске салып кəрілікті.

Алға тарта бермегін жасты, жаным,
Алпыс шалған көңілдің бəрі күпті.

Аманхан Әлімұлы
Өтті-кетті ұқсастау құс бағымен,
Қала-тұғын қарбалас тұста кілең, –
Төрт мезгілі сияқты табиғаттың,

Адамның да тағдыры қысқа білем.
Бұлт үйіріліп кəрілік аспаныңда,
Мұңға түпсіз беріле бастадың ба?
Шəйі көйлек сусылы сияқтанып,

Сусып өтті жастығым қас қағымда.
* * *
Қаныққандай қаншама жайға бастан,
Айдау қара жол жатыр Айға қашқан.

Ілбіп басып келемін, мың сан көзді,
Аспан таңба сияқты тайға басқан.
Суға ерте түсірген қайықтай түн,
Мақпал қара желкенін жайыпты, айқын.

Жүрегімнің басында запырандай,
Қалған мұң бар мəңгілік айықпайтын.
Үзілмеді бозбала белі қайда,
Тимегесін тағдырдың желі майда, –

Желтоқсан мен Жаңаөзен арасында,
Келе-тұғын əндер көп «Елім-айға».
Суси-суси келгендей құм қашқанға,
Дүниені дүбірлі мұң басқан ба?, –

«Құстар əні» сияқты жайлап жанды,
Тырна даусын созады түнгі аспанда.
Суық шалды табиғат кезің көпте,
Таусылмайды білемін төзім текке.

Қозғаннан ба, бойдағы қатқан қаны,
Қол құстары қадайды көзін көкке.

Іліп көкке қойыпсың Ай тағаңды.
Айдау жолмен аспанға шығып кетсем,
Оралмайтын шығармын қайта мəңгі.

Қарамастан қайғыға ұрған көзге,
Үлкен жолдың үстінде тұрған кезде, –
Беттен алды кетіріп берекені,
Есіп есер суық жел қырдан кезбе.

Анам өтті өмірден, ағам да өтті,
Ажал келіп қалғандай маған да епті.
Алла жазды ғайыпсың тосын келер,
Қалай қарай аламын саған кекті.

Кең жайлаған Кеңсайды белес-белім,
Қабірімдей топ-томпақ елестедің.
Не көрінді көрініп ерте көзге,
Еркінде Алланың емес пе едім?

Белгісіндей тал-шыбық бүршігінің,
Шығармын мен, о, өмір, бір шығының.
Балауыз шам сияқты от жеп біткен,
Бара жатыр қысқарып тіршілігім.

Тұр желіндей жер сызған сыздап аспан,
Қайда қоям көңілді мұзға басқан.
Осындайда, ойпырмай, өмір шіркін,
Теңін тауып ұқсайды қызға қашқан.

Кімсің сен?
Молда:

Келдім мен шығаруға жаназаңды.
Ақын:

Менің бе?
Молда:

Ия, сенің. Табытты көрмедің бе?
Ақын:

Атақоныс
Молда:

Бетін аулақ. Күпірлік ете көрме.
Ақын:

Шынымен, өлгенім бе?
Молда:

Өлең сыйқыр. Келеді өзі елеске.
Ақын:

Алланың сөзі емес пе?
Молда:

Ақын Алла деймісің, сонда маған...
Ақын:

Баста тұрмас.
Молда:

Табытты ала келдім өзімменен.
Ақын:

Бүлдіріп жүрген шығар тақсыр істі...
Молда:

Гүл емес тікен өсер мазарына.
Ақын:

Жүгінсін енді о, шіркін, өз арына.
Молда:

Біледі Алла көресі, ішеріңді...
Ақын:

Е, Жаратқан...
Молда:

Аманхан Әлімұлы
* * *
Бүгінде Сіз де басқа, біз де басқа,
Ерікті беріп тұрмыз үзбе жасқа.

Барады жар жағалап жалғыз үйрек,
Ұрынып қалған білем күзге, қасқа.
Сап-салқын ауа, шіркін, алып бойдан,
Арыла алмай жүрмін қалтқы ойдан.

Сан саққа кетіп сана жамырайды,
Қозыдай енесінен қалып қойған.
Желіндей жерді сызған сыздап аспан,
Көңілді шала-тұғын ыз ба, бастан?..

Өмірім өте шықты, сүйгенімен,
Мысалы, ұқсап ұшпа қызға қашқан.
Қаңбақтай жел айдаған түзден түзге,
Жастар да ұқсамайды Сіз бен бізге.

Кəрілік кəділікке келмей-тұғын,
Түскен бір суық шалып ізбе ең жүзге.
Көңілге алғандай бір түйіп демде,
Сағыныш тал бойыңды иіткенде, –

Електен өткізгендей өміріңді,
Өкініш ауыр екен күйіктен де.
Дария жағалауы қия беткей,
Өмірде өткел бермес қияметтей.

Сызылып сан тұрардай алдыңызда,
Тағдырым сонша неге ұяң етті, ей...
* * *
Ұқсады, мезгіл, делік атқа арынды,

Жеткізген көңіл қалды жат сарынды.
Шоқтай бір қарып алған қолын оқыс,
Жатты ол отқа тастап хаттарымды.
Көңіл ме, көңіл, шіркін, сызды шақта,

Мысалы, міз бақпайтын ызды қақпа.
Осылай өртеуші еді жапырақты,
Бүкір шал жиып-теріп күзгі бақта.

Атақоныс
Айтылмай алуан-алуан сыр көздегі,
Есті қыз елестетіп тұрды өзгені.
Сөйлейді от тілімен жел шайқаған,

Сезімім балаң менің бір кездегі.
Лүпілін жүрегімнің сезбедің бе,
Тұрған қыз көңіл күйде өзге мүлде.
Ұясы махаббаттың өліп-өшті,

Айналып кетті лезде көзде күлге.
Хаттарды жиып-теріп өртегенің,
Үзгенің махаббаттың ерте демін.
Жыландай жалын тілі сумаңдаған,

Балағы жерді сызған бала кезде,
Желбас ем желік қуды дала кезбе.
Көлбеңдеп көз алдыма келген шағым,
Жайларды небір еске салады өзге.

Балалық, өте шығып асық атты,
Ұрынып тосын жайға басы қатты.
Қызының өліп-өшіп сүйдім деген,
Жанына сəл-пəл үлкен жасы батты.

Онда ол қыз өрімдей он сегізде,
Жататын ұқсап шөпті жон теңізге.
Өткеннен сыр шертетін, о, көңілім,
Мезгілсіз қайтқан құстай қон көне ізге.

Көне із жол жағалай ала қашқан,
Көңілдің көлеңкесі нала басқан.
Куəсі болған талай жайдың сырбүк,
Көңілсіз көзін жерге салады аспан.

Болмайтын ыстық айда төзіп пенде,
Əлде бір бойды алған сезіктен бе?, –
Басымнан сипай-тұғын еркелетіп,
Үстінде үлкен жолдың кезіккенде.

Аманхан Әлімұлы
Көзімнен көзін алып қашқан кезде,
Көргендей болушы едім аспанды өзге.
Со шағы менен емес, кездесетін,

Өзге бір жас көңілден сасқан кез бе?..
Мендегі білмейтін ол сезімді ерек,
Жүретін етіп жылы сөзін қорек.
Өзіммен алып кетер, со көңілді,

Білгенге шыдам шыңдар төзім керек.
Төсіне, көңілменен жайған кілем,
Жүруші ем алқа тағып Айдан кілең.
Ол кезде оның мені еркелетіп,

Жүргенін інісіндей қайдан білем.
Алдымда ұзын-ырға жол тұрды ызба,
Көңілді дегендей бір толтыр сызға.
Құпия күйі кетті ашылмастан,

Өлердей іңкəрлігім сол бір қызға.
Басатын уақыт, шіркін, күртік дей ме,
Мезгілсіз көктеген бір бүртіктейге, –
Келетін сол пəк сезім бұл күндері,

Ұйқымнан оятады түртіп кейде.
* * *
Жаны нəзік, сызба бел, сезімі ілме,
Ұқсай-тұғын қырмызы өзі гүлге, –

Прометей сияқты аспан жақтан,
От ұрлаған қыз көрдім көзі күлме.
Мысалы, жүзі жылы, Ай қабағы,
Көргесін жаның қалай жай табады.

Көңілім желді күнгі көлге ұқсап,
Кеудеме сыймай шексіз шайқалады.
Толқындай бірін бірі ерте қашқан,
Күндері өтіп жатыр ерке бастан.

Ұрлатып отын алған ұрма кезде,
Бір сырды мен білмейтін шерте ме, аспан?

Атақоныс
Алдыра қоймай-тұғын жүлге шалма,
Сезімді буыны жоқ тілге салма.
Шіркін, қыз, маған ақжал қысқа ұрынған,

Кездесті екен неге? Білмесе Алла?..
Бұл деген ашылмаған сыр-ау бекем,
Мыс басты мезгілің де қыраулы екен.
Тамшыдай тамып кетер қас қағымда,

Ілініп кірпігімде тұр-ау, көкем!
* * *
Үлкен жолдың үстінде тұрған кезде,
Жел соғатын ызғарлы қырдан, кезбе.

Түн ұйқымды бұзатын жайсыз түс те,
Жағамнан алғандай бір сырдаң безбе.
Құлаққа ілмей кеңесін сөзі өтімнің,
Жан-тəнімен жабыңқы сезетінмін, –

Алып қала Алматы көшелерін,
Келетінін кезбедей кезетін күн.
Жатқан бүкір бүк түсіп тастап белді,
Алматыға үлкен жол бастап келді.

Сезіндім мен со шақта ызғары ескен,
Тұра-тұғын күш барын жасқап желді.
Қалаға келді бала жел мінезді,
Таң қылып талай тайқы шелді көзді.

Өзі де со бір желдей бас білмейтін,
Содан соң алуан-алуан елді кезді.
Төксе де нұр-шуағын аялы аспан,
Табан тірер табалмай сая бастан, –

Талай болған қанжоса жас жүрегін,
Арақпен де улады аямастан.
Сақтай алмай төзімі қалпын мықты,
Жағасынан жанының жалқы үн шықты.

Алып қала ауылға келмейді екен,
Өгей өмір көрсетті салқындықты.

Аманхан Әлімұлы
Байлап беріп бағымды құса-мұңға,
О, Уақыт, адымды тұсадың ба?!
Бұл күндері ұмыттым қанша қыздың,

Тұрғанымды жылынып құшағында.
Есіп желдей бас білмес қырдан, кезбе,
Ажал, шіркін, сап-салқын ұрған көзге, –
Айтпай келіп ақыры алып кетер,

Кіді жылдар өтінде тұрған кезде.
* * *
Жандай-ақ жабырқаулы несіп баққан,
Сап-салқын тұрды бір леп есіп бақтан.

Көңілмен күпті болған сыртқа шықсам,
Жел болып шықты тағы есік қаққан.
О, мезгіл тұр-ау, білем, шараң құрып,
Көзге ұрды көрсетесің аран қылық.

Кеш түсіп келе жатыр мысық табан,
Болатын шығар қою қараңғылық.
Келуге үйге сезем еріндіңіз,
Өріктей тəтті əрі өрімді қыз, –

Осы бір көңілсіздеу кезде маған,
Əдемі болып неге көріндіңіз.
Ұқсайды төгілетін көзің көлге,
Ерекше сізге деген сезімнен бе? –

Кезіңде жылап тұрған көрінесің,
Мəжүн тал сияқтанып өзің де елге.
Сарғалдақ түске туған боянды Ай да,
Бір сезім маған деген оянбай ма?

Ең соңғы жапырақтай дір-дір еткен,
Жанымды жабырқаулы қоям қайда?

Үзілген тамшы болып ерте көктем,
Жақтауын тереземнің шертеді еппен.
Барады сылқ-сылқ күліп бала бұлақ,
Жып-жылы алтынкүрек еркелеткен.

Атақоныс
Қысты ақжем дегендей бір аһ ұр түзде,
Түсіріп жіберді Алла ақырғы ізге.
Қаздар төмен, тырналар биік ұшып,

Лек-легімен оралып жатыр бізге.
Біз дегенім жылы жақ – Қазақстан,
Құстар көкте қанатын жаза ұшқан.
Күн дөңгелеп құлады ұясына,

Аумай қызған бүйірі таза мыстан.
Ауыр-ауыр ойларға баттым да ескі,
Өтіп қыстан аман-сау қатқыл десті, –
Жаңбыр менен сүт исі аңқып тұрған,

Көк шалғынға көміліп жаттым кешкі.
Тастай бір бүр бетіне қына тепкен,
Қағылмайды араға сына тектен.
Құлақтанып алыста Ай да туды,

Жайлы тиді-ау, сеземін, мына көктем.
* * *
Тұрған талға көрсетіп име қалып,
Қарай-тұғын беймезгіл күй ме, налып.

Қара күрең отырдым суға қарап,
Ап-ауыр мұң кеудемді билеп алып.
Жүрегімді сағыныш сыздатады,
Сыздаған бір со тұста қыз жатады.

Алып тұла бойымды, жан-тəніме,
Соққан суық желімен Күз батады.
Баяу түсіп келеді кеш қабағың,
Өтті-кетті жайларды еске аламын.

Желбір-желең жүр бала желөкпелі,
Алмағандай суықтың сес сабағын.
Мезгіл жанды келетін өртедіге,
Қылын көңіл күйімнің шертеді ме?

Еске алып отырмын кездерімді,
Көрінетін ұқсастау ертегіге.

Аманхан Әлімұлы
Тұрса да үйі қол созым, көз көрімде,
Ұқсап қырық бұрымы өзге өрімге, –
Көрінетін Күнекей қыз сияқты,

Іздеп шыққан із бағып кездерімде.
Жалынан бір ұстатып саяқ жалған,
Тірлігімді кез бар ма, аяп қалған?!
Ертектегі сияқты махаббатым,

* * *
Бой алдырмай болмысы құс төзімге,
Көрінбестен бір мысқал сұс көзінде, –
Білмей-тұғын шын атын ешбір адам,

Қайтыс болды қария қыс кезінде.
Кезді өткізіп басынан ауыр жастан,
Жақсы бір жан ауылға бауыр басқан, –
Сабау басты қалпымен еш зиянсыз,

Өтті өмірден оқыстан ауырмастан.
Тұрмай-тұғын алдыңда жиі ақталып,
Көрсететін үлгідей ұятты, анық, –
Жылап тұрды басында үлкен-кіші,

Ағайынын жоғалтқан сияқтанып.
Шыққан шулы дүние-ай айран-салы,
Қайда өтті екен қартыңның қайран шағы.
Сырын шертіп еш жанға айтқан емес,

Əрі жұмбақ келгені қайдан тағы.
Қаралы жұрт тартылған елеп пе, асты,
Мысалы, көңіл күйі желек қашты.
Соңында қалып шалдың қоржын тамы,

Содан соң қалды иті шелек басты.
Келмей-тұғын жағдайға арып күтті,
Қара суық жер бетін қарып бітті.
Қытымыр қыс, əйтеуір, қырын келмей,

Кетер ме екен, апырмай, асып белден,
Кешеге дейін күзден жасып келген, –
Жел қуалап барады жапырақты,
Жапырақ та барады қашып желден.

Үлгермеді-ау қоштасып жазыменен,
Бітер екен ақыры назы немен.
Дарияның реңін ашып жүрген,
Асып кетті аққанат қазы белең.

Өмір өтіп барады ұяң бастан,
Тіршілік-ай, түндігі жиі алмасқан.
Топ тырнаның көшіне сап түзеген,
Қарап тұрды бір бала қия алмастан.

Салып тұрған, қара Күз, сазға бекем,
Қияметің көрсеткен аз ба, көкем.
Көз жасы мен суығы қатар келген,
Өзі бір қиқар қылық жазған екен.

Қайда барып тұрасың жеріп тектен,
Тұр ғой Алла бəрін де көріп көктен.
Өткен жылдар басымнан бұлбұл ұшып,
Қар сияқты қолымда еріп кеткен.

Бір адамды жүргендей құшып, мекер,
Бос əуреге тұрмын ба түсіп бекер.
Емес пе екен, жүрегім, көкала үйрек,
Мезгілінен ертелеу ұшып кетер.

* * *
О, мезгіл-ай, мезгіл-ай селдеп өтті,
Тосамын сұп-суық бір желге бетті.
Суырған күпсек қарды ақ түтектің,

Сумаңдап таппай су да ағар жерді,
Күнінен күлбет мұздың хабар берді.
Жүр үйде күйбең қағып тоңғақ қарт та,
Іздеген қамшысын қағарға ерді.

Аманхан Әлімұлы
Ауруы меңдегендей ұстамалы,
Қойды-ау, ашылмастан қыс қабағы.
Қыраттан шыққан суық қабақтанып,

Мысалы, күн Алланың мыс табағы.
Көмілген үш күн жауған қалың қарға,
Ұқсап тұр бұзылмайтын жалың жарға.
Секілді сұрау белгі иілместен,

Тоғайда қалған тағы талың бар ма?
Үйіңмен, үйінді етіп қораңды да,
Соғады қалай-қалай боран, мына.
Қарасыз көз сүрінер дала жатыр,

Күй кешіп ақ кебінге орандыға.
Құмарлау жанды жеді сөзге бастан,
Түзейтін қытымыр қыс тез бе, қасқам?!
Жанымды жауратады желбір-желең,

Тұрғандай əлденені көздеп аспан.
* * *
Мысымен көгілдір көк басқан қырды,
Бүгінгі күнің неге жастан тұрды.

Іздейтін жоғалтқанын жылап -сықтап,
Көңілім болмадың-ау аспан ғұрлы.
Күркіреп күн үніндей жүз аттының,
Қойды-ау басылмай-ақ Күз аптығың.

Жиялмай тұрған шашын қыз сияқты,
Жаңбыр да тиылмады-ау ұзақты күн.
Белді буған жоқпыз ғой бекер бекем,
Шелектеп құйған нөсер өтер, көкем.

Əзірге көкбет аспан тұр ұшығып,
Су алып аулымызды кетер ме екен?!
Апырмай, сияқты ма аспан көшкен,
Дүние болып кетті астан-кестен.

Отыз жыл арасында өтті-кетті,
Болмай тұр мұндай жағдай бастан кешкен.

Атақоныс
Топан тасқын. Келмейді ежіктегім,
Бара жатыр ағызып кезіккенін.
Бала мысық тырнайды босағаны,

Жүр о, неме, ақырын сезіп ненің.
* * *
Қыс кетпесе, көктем де келмес еді,
Жатып қалған салбөксе сел көшеді.

Сондағыдай күлімдеп күміс Күн де,
Сондағыдай желбегей жел де еседі.
Жып-жылы жанға жайлы ескен леппен,
Көзіне бойжеткеннің көшкен көктем, –

Көлденең көк аттының көзін сатқан,
Көкейін бостан босқа тескен деп пе ең?!
Мезгілсіз ер-тоқымы бір аудымен,
Қыс өтті омырауы қырау кілең.

Бүршік жарған буыны бекіп талдың,
Төбесі тимей көкке тұр-ау, білем?!
Қанаты күйіп батқан ала кеште,
Шалқыған шалық тиіп бала, бөспе, –

Көк ілген көңіл күймен алып-ұшты,
Жайларды қай-қайдағы салады еске.
Қызыққа кенелткендей өзі бақты,
Дауысын бала бұлақ созып ақты...

Жел тербеп жапырақтар жамырайды,
Келтіріп көз алдыма қозы-лақты.

Тігіп жүрген біреулер көзін көптен,
Таңсық бізге кешпейтін сезім деп пе ең?!
Кезек-кезек жатырмыз кетіп біз де,
Жаққа наурыз айында өзің кеткен.

Іштік талай мас болып сендей біз де,
Желп-желп еткен жел шалды жеңдей күзде.
Кезімізді уланған арақпенен,
Құмға сіңген, мысалы, теңдейді ізге.

Аманхан Әлімұлы
Келе-тұғын қылықпен елден безге,
О, жастық-ай, бас білмес жел ме ең кезбе?!
Жат қылықпен қарсы алды алып қала,

Сендей бізді ауылдан келген кезде.
Қарамастан шатқаяқ сөзімізге,
Жан ұқпайтын сыр тұны көзімізде, –
Есенин мен өзіңдей боламыз деп,

Барып қаппыз біразға өзіміз де.
Игере алмай бойдағы сезім легін,
Сəл ертелеу болмаса көз ілгенің –
Түсінгенім Есенин емессің сен,

Есенин де сен емес сезінгенім.
Арақ деген дерт екен шалдықпалы-ай,
Аман-есен білмейміз қалдық қалай?..
Итін талай шулатып көршілердің,

Көршілердің мазасын алдық талай.
Жыққан жандар сияқты қосын күзде,
Қан жүгірді бүгінде тосын жүзге.
Заман басқа, заң басқа бұл күндері,

* * *
Тұрады жаным кейде сыздап қана,
Торғайдай табалмаған мұздап пана.
Ауылдан кетіп тындым ақыры мен,

Кеткен соң алып шулы, қызды, ақ қала.
Ұрынып қалдық па əлде ала күзге,
Көрсетіп жат қылықты қала бізге, –
Көңілсіз өтіп жатты күндеріміз,

Іштегі ұрып мұң мен нала жүзге.
Тапты да əлсіздеу бір шала жерді,
Сеземін мені ауылдық бала көрді, –
Жігітке жергілікті жолықты да,

Атақоныс
Сезімге болмас мендік сел тең келіп,
Түсінген біздің жанды ел кем делік.
Беймаза тірлік жей-жей жастығымды,

Көзімнің алды кетті желкенделіп.
Етектен соқыр сезім тарта бізді,
Жүргенде кеңге беріп арқамызды, –
Махаббат, қала, сосын ана жігіт,

* * *
Елестетер шуақты сəуір басын,
Көзің нұрлы, содан соң тəуір қасың.
Қарсылықсыз сыбырлап, дей бересің:

«Сүйе берме ернімді ауыртасың».
Игере алмай жастықтың селді кезін,
Дедім мен де: «Қоштасар келді кезім».
Кеттім содан ұстатпай, жылап қалдың,

Кеш бəрі, не пайда бар сезгеніңнен,
Түзелер түсіп жай жоқ тезге міннен.
Өксіген күздің қара суығында,
Ех, жел-ай, жел-ай сендей кезбемін мен.

Тұрғандай қабар беріп жайдан нала,
Қалаға келіп қалдың қайдан ғана.
Өтіңде тұрған жалғыз жабырқаулы,
Түскендей күй кешеді Айдан бала.

Айтшы сен, меніменен, бірсің неңмен,
Жетектеп кететіндей тұрсың жеңнен.
Ех, жел-ай, жел-ай желең, қайда қоям,
Жанымды жабырқаулы күрсін жеңген.

Қария тұр сүйеніп таяғына,
Таусылар кезі демнің таяды ма?

Аманхан Әлімұлы
Сені мен мендей ол да желбастанып,
Ауылын тастап кеткен баяғыда.
Жүретін тіршілікке налып көптен,

Тұрсаң да біреулерді алып беттен, –
Үрлейсің енді бірде қоздатардай,
Астында күлдің шоқты қалып кеткен...
О бастан ұнатамын желді өзім,

Ашатын кей жандардың шелді көзін.
Сенің де басылатын кезің келді,
Менің де бастығатын келді кезім.
* * *

Келмейтін жағажайда кемістікке,
Шуақты күн көзінен ең ыстық не?
Аспандай төңкерілген көз алдымда,
Сыймастан теңіз жатты кеңістікке.

Толқынмен майда ақжал араласып,
Көк сағым көкжиектен барады асып.
Көтере алмастан тұр судан басын,
Кеткендей жартас бұжыр жара басып.

Ерекше тұрмын күйде жағасында,
Жастығы қалған отты аға, осында, –
Сен болсаң таңғалмастан, қоясың тек,
Шағала қастарыңды қағасың да.

Келмейтін келе қашты балалыққа,
Ұғынып болмас, сірə, шалалық па?
Ей, теңіз түсінбедім тіліңді мен,
Не айтып тұрсың осы, далалыққа.

* * *
Қыз ернінде тұратын еріп демім,
Бір кездері бозбала, көрікті едім.
Ұқсай-тұғын еріні Айға оймақтай,

Атақоныс
Екеуміз де елітіп жайлы лепке,
Сүйісуші ек куə етіп Айды көкте.
Құлағанда атжақты Ай қырға талып,

Сан отырдық аяқты Сырға малып.
Белгідей бір, елеусіз, түртіп алды,
Сол кез өтіп, бүгінде жұрты қалды.
* * *

Жұрты қалған, оралмас жастық қайта,
Бір кездегі бердің-ау мастықты айта, –
Жетпіс келе жатқанда тұсау салды,
Қанша белден қар шалды астық, байқа.

Алып ұшқан бастығып желді басым,
Салмақ тартты сабырға келді жасым.
Сайға құйған тірлігім су сияқты,
Тəңір берді несібем ендігі асым.

Мойымаушы ем, бірмойын жас шағымда,
Шыныменен шау тарта бастадым ба?
Буып-түйіп отырмын ғұмырымды,
Жиып-терген сияқты қас қағымда.

Кəріліктің қабағы қыраулы екен,
Мен ұқпайтын ішбақты сыр-ау бөтен.
Ақ кебінге оранған қыстай өлме,
Есік қағып мезгіл де тұр-ау, көкем.

Бунақ-бунақ буғандай сеңді Сырға,
Жиналмасқа қалды не енді қырға.
Тұр азынап қу тірлік түндік қақты,
Келе-тұғын келмеске желді бұрға.

* * *
Сəуір айы. Шуақты нұрды төккен,
Жатыр көкке көмкеріп қырды көктем.
Мың сан қолдай жып-жылы алақаны,

Аманхан Әлімұлы
Еріп ерте ақпанның тоң білегі,
Келді қамсыз құстардың соңғы легі.
Жатыр дүние жамырап қозы-лақтай,

Мезгіл кетіп көйлектей оңды деді.
Қыстағыдай қытымыр жоқ мінезі,
Күннің қызып келеді отты көзі.
Былдыр-былдыр бұлақтың тілі шығып,

Бұлдыр-бұлдыр мезгілдің өтті кезі.
Шоқтай жанып тұр, əне, ескен леппен,
Бойжеткеннің көзіне көшкен көктем.
Сыр жағалап барады со бір сұлу,

Бозбаланың көкейін тескен көптен.
Жұпар исі жиденің есті ала,
Жасарған бір кейіпті кешті дала.
Көңіліне жел бітіп, көктемменен

Қас қағымда қарыстай өсті бала.
Тұр алмастан көк аспан жерден көзін,
Е, Жаратқан бəрін де берген де өзің...
Көз алдыма келеді, о бастағы,

Қозы-лақтай, о, тірлік өрген кезің.
* * *
Табиғаттың бергені несіп, төкпе,
Жел де білем тұрған жоқ есіп текке...

Тең-тең бұлт легімен ойдай ауыр,
Тыным таппай барады көшіп көкте.
Жатқан дала томаға сыр ашқан ба,
Көзге ұрады көкжиек қыр асқанда.

Көшірмесі секілді көңілімнің,
Ала-құла күй кешіп тұр аспан да.
Аулай алсам бір сырды қарасынан,
Оқыс келіп қаққандай бар асынан, –

Кесіртке қысық көз жер бауырлап,
Тұр сығалап жусанның арасынан.

Атақоныс
Ден қойғанда көктемгі таза ауаға,
Көңіл күйді келтірер саз ауа ма?..
Қаққан қазық сияқты тұрған анау,

Саршұнақ та бір жайға мəз-ау, аға.
Табиғатпен келетін жүздескенге,
Не жетеді далада із кескенге.
Астан-кестен аспан жақ болып кетті,

Аяқ асты келетін түз көшкенге.
Тасқа біткен тамыры тектес шетен,
Бекер тірлік атаулы өтпес, көкем.
Буда-буда бұлттың көкті буған,

Арты айналып нөсерге кетпес пе, екен?..
Қорқынышты...

Аманхан Әлімұлы
Неге алаңдай беремін аспан жаққа,
Құс жолына түсіп мен кетер ме екем.

(реквием)
Басқа түскен оқыс бұл бір сын еді,
Алатаудың тұнжырап тұр сілемі.
Көлеңкемдей қалмайтын қыр соңымнан,

Менің қара адамым күрсінеді.
Күрсінеді бір сырды сезетіндей,
Өсіп кеткен майбасты көз етіндей.
Аяқ асты жапырақ сияқты иман,

Мына өмірде не қалды төзетіндей.
Өлмесе де, қойғанмын жерлеп жанды,
Жағдайда жоқ салатын өрлетпе əнді.
Тіршілігім түтіндей көзді жеген,

Өмірім де жусандай кермек дəмді.
Кете алмай жүрген бір терлеп бойдан,
Арыла алмай аурудай шерлетпе ойдан, –
Арақпенен уланған жастығымды,

Жиырма бес жыл бұрын мен жерлеп қойғам.
Аумай-тұғын тұрақсыз еспе желден,
Мазасыздау мезгілсіз кеш те келген.
Арып-ашқан елім бар, жұтаң-жүдеу,

Келетіндей құлаған көшке белден.
Басылып іспе кеуде жаз аптығы,
Қолына тигенімен азаттығы –
Созылып кетті неге соншалықты,

«Елім-ай» əніндегі қазақ мұңы.
Үнін қосқан аққанат Сыр қуына,
Бойымды алған ертелеу жыр буы ма?
Иба қалып ауылдан алып келген,

Сіңіп кеттім қаланың дырдуына.
Ойламаған тірліктің шара, қамын,
Маған сонша күдікпен қарамағын.
Жұмсам болды көзімді бас жағыма,

Аманхан Әлімұлы
Жаратамын, десем де, жаратпаймын,
Өтті қанша артыма қаратпай күн?..
Түн ұйқымды қара адам бұзып тыныш,

Өмірімді кітаптай парақтаймын.
Желп-желп етпей жел соқса жең қала ма,
Балалығым қап қойды кең далада.
Ауылымнан шығуын шығып алып,

Жете алмай-ақ келемін мен қалаға.
Табылар да, табылмас сезім емі,
Бұл не деген өлермен төзім еді.
Қыстың күні туғаннан болу керек,

Өлеңімнен сыз ізі сезіледі.
Қара адам тұрады бас жағымда,
Бір үмітін артқандай қас қағымға.
Бейне көрем көзінен таңғы шықтай,

Келіп тұрған тіріліп жас шағым ба?
Ақынсың ба, деймін мен біз білетін,
Сүйе-тұғын жел қақты күздің өтін, –
Оқығанда өлеңін «сен үшін» деп,

Басы айналып бақыттан қыз күлетін.
Алдап кеттім қаншасын жоқ есімде,
Жүріп жастық алдырмас белесің де.
Ей, қара адам, кей-кейде жас шағымдай,

Атауыңды ішіп-ап келесің бе?
Қарбаласы бітпейтін, ала кеште,
Не жайларды, о кісі, салады еске.
Ауылдағы жанымды мейірім толы,

Жастығыммен тонаған қала емес пе?
Жететін желең желдей беліңді асып,
Ес біліп, етек жиған елім қашық.
Мəскеуде сырахана ішінде мен,

Сан тұрдым сағыныштың шөлін басып.
Сыра іштім Алматыда, Мəскеуде де,
Жел бітіп ақынжанды жас кеудеге,

Атақоныс
Эх, менің қара адамым осындайда,
Гөй-гөйге бала кезгі басты-ау деме.
Кетіресің мазамды келіп алып,

Өзі кеткен жастықтай, желі қалып.
Мына келіс, Сырдағы көктем бұзды,
Кеуде соқты көңілдің селі ме, анық.
Қап-қара, шойын қара, қара адамым,

Сен маған өткен шақпен қарамағын.
Ұжымақ па, тозақ па Алла жазса,
Қай-қайсысы болса да бара аламын.
Екеуі де əзірше емес бөтен,

Көз алдыма жатсынбай елестетем.
Ей, қара адам, қабағың ашылмайды,
Қай жағымнан жайсыздау жел есті екен.
Салып тұрсың есіме тағы нені,

Қызымды ма, ол менің бағым еді.
Қыз сағыныш, сағыныш соңы сағым,
Ұстатқан ба жеткізбес сағым елі.
Мен де бір күн жұлдыздай ақпаймын ба,

Өзімді-өзім өлердей тақпай мұңға, –
Алла, алса керегі болған шығар,
Берді, алды – сабырлық сақтаймында.
Аяқтан шалып тағдыр құлатпағын,

Жөн-жосықсыз ешкімді жылатпадым.
Лəйле менен бір қызды Вика деген,
Рас менің өлердей ұнатқаным.
Ол да менің өтпелі тіршілігім,

Жас кезімде бүр жарған бүршік ұғым.
Бұл күндері келеді отбасымда,
Өрім талдай нəр сіңді бір шыбығым.
Түк шықпасын сезініп құр егестен,

Қашамын да жүремін бір елестен.
Аңдуыңды қоймайсың, ей, қара адам,
Мен ашпаған ешкімге сыр емес пе ең?

Аманхан Әлімұлы
Көңілімде жел ойнай, дарақ шулап,
Күле алмаймын тірлікке қарап қунақ.
Іздеп келіп жүрсің бе, əлде менің,

Жастығымды өлтірген араққа улап.
Ұйықтап кетсем лүп етпе қас қағымда,
Келесің де тұрасың бас жағымда.
Құран оқып, құнттай жоқтағаның,

Бұлт буды, булықпа жас шағым ба?
Ей, қара адам, табарсың іздедің бе?
Оранармын бір күні сыз кебінге.
Алла жазды ақыры үзілетін,

Сезем менің ажалым күз лебінде.
Түк шықпасын ұқтырған құр егестен,
Жабырқаулы жанымның сыры емес пе ең, –
Жаналғыштың сияқты көлеңкесі,

Қашамын да жүремін бір елестен.
Көзім кетсе ілініп қас қағымда,
Қара адамым тұрады бас жағымда.
Өзің берген жаныңды өзің алғын,

Естен шығып шық кешті шақ бір ауық,
Құлын мінез басымнан бақ тұр ауып, –
Ұзын жіптің бір ұшын ұстап тұрып,
Жылан құйрық ұшырған батпырауық.

Тілдескендей біреумен аспандағы,
Толқыр еді көңілдің тасқан бағы.
Кеңістікті кере ұшқан бала қиял,
Уақыттың ұстатпас қасқалдағы.

Батпырауық жел қақты ауа керген,
Балалықты табылмас дауа дерме ең.
Күндерім де бүгінгі, мəселенки,
Жайсыз салған тоқымдай ауады ерден.

Атақоныс
Үмітпенен қарайтын əр ақ таңға,
Сусыма өмір артыңа қаратқан ба?
Үшбу хаттай көруші ем оны кейде,

Ақ тілекпен жолдаған Жаратқанға.
Жүре-тұғын ұйқымды бұзып көптен,
Оралмайды қайтадан жүзіп-көктен, –
Менің бала шағымның бір тамырын,

Ей, ару, арқау болған жырға біздің,
Өзі жоқ ізі қапты сырғаңыздың.
Қысылып-қымтай бердің етегіңді,
Салқыны жайсыз тиіп тұр ма күздің?

Оралып ойнай берді жел де етекпен,
Көңілді жағалауға сел де тепкен.
Отыз жыл өте шықты омыраулап,
Кездестік оңып-тозды белде шөккен.

Жасырын жүрек сырын ашты қымыз,
Қағынды қайталанбас жастығымыз.
Жоқ қазір сезім лебі көзге ұратын,
Сап көңіл, сап-сап көңіл бастығыңыз.

Десем де қыз қылығың жөн-ау да екен,
Қызығың кетті алдырмай сон...а-ауға тең.
Шетсіз де шексіз шетін ұстатпайтын,
Бұл өмір бұлтаңы көп, жол-ау, көкем.

Кезім жоқ еді саған сырды ашпаған,
Жастығым өтті-кетті жыр бастаған.
Қызығың бұйырмады жас кезімде,
Ендігің таңсық емес құрдас, маған.

Еспе жел есіп беріп салқын күзгі,
Тұп-тұнық табиғаттың қалпын бұзды.
Түн түсіп келе жатыр мысықтабан,
Күн деген жұтып қойып алтын қызды.

Аманхан Әлімұлы
Ашылмай батқан еді қыз қабағы,
Содан ба қазан түп көк сызданады.
Қарақшы Ай қарауылға алып қасқа,

Бойынан бозаң белдің із бағады.
Артына қаратпастан еспе күштей,
Таң түгіл, көрген жайсыз кеш те түстей.
Қай тұста жастығымды жерлегенім,

Қарашы тұрғандығын еске түспей.
Кеткендей сіңіп жаным нуға қалың,
О, бозбас болдырдым деп туламағын.
Жамылып жарым түнді, жас шағымды,

Есімде арақпенен улағаным.
Тынымсыз қаппа желдің сүйген өтін,
Көңілім алақұйын күйге енетін, –
Қызбенен желөкпелеу бірге жатып,

Қызбенен бір тұрғанда үйленетін.
Бақбастан келді-кетті кеш қабағын,
Қайдағы-жайдағыны еске аламын.
Кей-кейде шалқып кетем шау тартсам да,

Тартқандай маған тірлік төс-табағын.
Ол кезде бозбала едім балғын қылық,
Балағын құлай-тұғын шалғынға іліп.
Шау тарттым, беріп тұрып бетіңді өмір,

Бұл күнде аяғымнан шалдың күліп.
* * *
Өз бағамды өзге емес, өзім білем,
Ашқын желбас шел басты көзіңді кең.

Алла берді кешіргін елден ерек,
Сала алмаймын саудаға сөзімді мен.
Қалалық та, бола алмай далалық та,
Бойға бітті арылмас балалық па?, –

Аяқ шалды айналар өкінішке,
Ерік беріп қоямын шалалыққа.

Атақоныс
Неге сонша о, тірлік, сезікті еттің,
Арасында жүре алмай төзіп көптің, –
Аса таяқ ұстанып кей кездері,

Кең даланы келеді кезіп кеткім.
Алып ұшпа ілесіп ескін желге,
Шақырады əлде бір кешкі үн белге.
Жел айдаған қаңбақтай қаңғып кетсем,

Көре көрме, ағайын, ешкімнен де.
Қайда қоям қылықты жел мінезді,
Аңсап тұрар не істі елді кезді.
Қарауылға неліктен жиі алады,

Ана біреу, апырмай, шелді көзді.
Көрсетеді мінезін жар да өзгелік,
Мына күзді қоса оған тар кез делік.
Үйді қойшы, өмір де тарлау маған,

(Баллада)
Сықпа бел қайың, неліктен,
Сыңсисың желдің өтінде.
Тұрысыңды жалқы көріп мен,

Ұқсаттым тұлдыр жетімге.
Жел қағып, күн жеп, шаң басып,
Қалыпты бұйра шашыңды.
Кеш ырыс, білем, таң нəсіп,

Сұрайын неге жасыңды.
Күн жүзің, сосын алмасқан,
Сырғаң-ау күміс Ай тегі.
Өзіңмен өзің қалмастан,

Сырыңды ашсаң қайтеді.
Жел не деп саған сыбырлай,
Жұлдыздар нендей сыр ашты.
Жел тартқан ішін құбырдай,

Аманхан Әлімұлы
Тапқандай ойдың оябын,
Бір сырды ашты аққайың.
Көңілді қайда қоямын,

Шулаған күзде бақтайын.
«Кеше бір келіп бозбала,
Құшақтап ұзақ тіземді, –
Деді ол, іле сөзді ала:

«Жанымда сүйген қыз өлді...»
Жаралы екен жүрегі,
Берілген ұшпа сезімге.
Көрсең ғой, шықтай тұр еді,

Мұң табы тұнып көзінде.
Қоңыр күз, шөкпе қыр құба,
Кетуге жылап шақ қайым.
Мұңлылау сыңсып тұрды да,

Осы сырды айтты Аққайың.
* * *
Қиық қасты қанаттай қағасың да,
Кездестік деп мұң кештің тағы осында, –

Еске түсіп сүйіскен кездеріміз,
Дарияның су жеді жағасында.
Бойымдағы таусылып төзім тегі,
Лықсып шығып жүректен сезім легі, –

Сыршыл Сырдың толқыны сияқтанып,
Мұңның табын қоздатты көзімдегі.
Жеткізбейтін ұштығы жол-ай сызды,
Таба алмайтын іздеген оңай бізді, –

Мен он сегіз, сен онда он алтыда ең.
Тозбаған кез тоқымдай тоғай күзгі.
Қайтқан көкті сыналай құстың легі,
Аңғарта сен тағы да түстің нені?!

Аспан жақтан жанымды жауратардай,
Есіп тұрды жайсыздау қыстың лебі.

Атақоныс
* * *
Жеген жұтаң-жабыңқы көзді реңі,
Ауыр өте ауылға кез бір еді.

Жапырақтар көңілсіз сыбырласқан,
Күздің лебін салқындау сездіреді.
Өмір сырын ұқтырған өртеңдегі,
Қоңыр кештің не деген еркең лебі.

Күн шуағы қытықтап жаздағыдай,
Оятпайды ұйқымнан ертең мені.
Күндер-ай, сынап сынды сырғып аққан,
Қақпанын қарашаға құрды ма, ақпан.

Мұңлы саз менен басқа естімейтін,
Шалынып құлағыма тұрды бақтан.
Өткізіп алған бастан өңір жазды,
Ұзатып жатыр мұңды қоңыр қазды.

Есіткен сияқтымын бір қыздан мен,
Сыздатқан жүрегімді со бір сазды.
О, қыз да оралмастан жырақ кетті,
Орнынын тауып мəңгі тұрақ тепті.

Өмірдің мысалысы шексіз екен,
Қоюға болмай-тұғын шырақ, шекті.
Ауылдан қыз да кетті, мен де кеттім,
Мысалы, күйін кешіп дөңгелектің.

Көңілді қайда қоям сабыр басты,
Секілді басылғандай желдегі екпін.
Күндер-ай, күндер сынап сырғып аққан,
Тіршілік маған да бір құрды қақпан.

Бір адам сезінбейтін менен басқа,
Мұңды саз есіп күзгі тұрды бақтан.
* * *
Шетсіз-шексіз о, Өмір, тізбегің бе, ей,

Атақоныс
Біреулер қабір жақта шақыра ма,
Тыншымай кетті неге кəрі-құрттаң.
Кіді күз көз ілдірмей ұзақ түнің,

Тастайды көңіл қапты тұзақ-мұңын.
Салқын Ай сабау қарап тұр əйнектен,
Жатқанда басып ұшпа қыз аптығын.
Қап-қара түн қойнында аймақ біткен,

Мысалы, қоюлығы қаймақ тіптен.
Қайран күн қалып жатыр өтті-кетті,
Жалғандап жанға жайлы жай бақтықпен.
Жұлдыздар жымың-жымың ымдасқанда,

Не жетсін, қарап жатсаң түнгі аспанға.
Сабау Ай көңілсіздік басқан кезде,
Кетеді ұқсап кейде мұңдас жанға.

Жазылған жоқ əлі де өзекті өлең,
Жердің сызын алдағы сезет денем.
Алла жазды ажалға, таласпастан,
Тұрмын қарлы басыммен кезекте мен.

Көз ілмей шығып, кей түн біз,
Жеткен бір жері жетеміз, –
Куə етіп Айды дейтінбіз,
Тескен тау асып кетеміз.

Сондайда, сондай кез еді,
Тескен тауымыз Алматы.
Сол қыз боп жастық өзегі,
Жанымда жыр боп қалды аты.

О өмір қайта келер ме, ей,
Көңілді құсша күйді ілген.
Ұнатып мені ол өлердей,
Өлердей оны сүйдім мен.

Аманхан Әлімұлы
Түспейтін тауып жолға өзге,
Тұрушы ем үйін күзетіп.
Махаббатыма сол кезде,

Кетті ме, əлде, сыз өтіп.
Алладан өткен күшті не,
Құдіретіне қараңыз.
Араға жылдар түсті де,

Суысып кетті арамыз.
Ұнату менен сүюдің,
Көк пен жер екен арасы.
Қашқаны болар қиюдың,

Махаббат өлді, қарашы.
Ұзатылып кетті ұзамай,
Берілем қазір ойға өзге.
Ұйқымды түнгі бұзады Ай,

Сол қыз боп туып кей кезде.
Махаббат өлді, қарашы,
Қашқаны шығар қиюдың.
Жер мен көк екен арасы,

* * *
Биыл күзде ауылға тағы келдім,
Сынып қапты тірліктен сағы елдің.
Бұлбұл ұшқан қуалай жел шалатын,

Көк шалғынға көмілген шағы белдің.
Кез туып тұр келеңсіз өртең дескен,
Мезгіл неткен тұрлаусыз серт ең, көшкен.
Кемпір болып алдымнан шығып тұрған,

Шығарамын қалайша еркемді естен.
Өтті – кетті жастықты жырға балап,
Елден ерек жүруші ек Сыр жағалап.
Сыртымыздан баққан бір көзді сезем,

Аманхан Әлімұлы
Көңілдердің табысар жайлы аймағы,
Жапырағын ауылдың жайды-ай бағы.
Өліп-өшіп отырған екі ғашық,

Түсірді еске жайларды қай-қайдағы.
Ей, уақыт таппасаң бір еміңді,
Сал сағыныш меңдеді жүрегімді.
Қолды-аяққа тұрмастан лүп етпе жел,

Кеудемдегі қоздатты үре мұңды.
Түсіп тұрған тал-терек көлеңкесі,
Дірілдейді тұнған қақ желең төсі.
Жүдеу-жадау жұрт та жүр желді бақта,

Түзеу білмес не деген ел ең көші.
Көңілім əлденені түйді есебі,
Сезімім ала құйын күй кешеді.
Оятып жел жіберді шабытымды,

* * *
Тұрмай-тұғын қызуын алмай бойдың,
Қас қағым сəт үзігін жалғай ма, ойдың, –
Мезгілінен ертелеу түскен қардай,

Неге ұшпа қыз есімде қалмай қойдың.
Болғанменен қайрақтай қалпым мықты,
Сездім білем бойыңнан салқындықты.
Ілесе алмай тобынан қалып қойған,

Жар қуалай жан жеді жалқы үн шықты.
Жалқы шыққан жар қуып тырна үні,
Арқау неге етпессің жырға мұны.
Запырандай ап-ащы кеуде тілді,

Көңілімді жайлаған сыр ма, мұңы.
Тоғай шулы, мен мұңды, қапа қыз да,
Сыр бойында айналған аты аңызға, –
Бірімізді біріміз алдағандай,

Жап-жас қыз кезіктірген мешіттегі,
Иманның тұр жүзіңнен есіп лебі.
Кетті өмір тəтті болып құрма дерлік,
Аузыңнан Алла атын есіткелі.

Жарасып ақ көйлегің үстіңдегі,
Аңғарта, қарғам, тағы түстің нені?
Сеземін киелі үйде тұрғаныңмен,
Кешкенің күзге ұрынған құстың кебі.

Не жайдан өтті-кетті қағыс қаппын,
О, тірлік сыр ұштығын тағы ұстаттың?..
Көзіңде мұң табы бар, молдаға сен,
Құранды айтшы кімге бағыштаттың?

Сыр тұнды көл қылығың көзіңдегі,
Лықсыған сыртқа тепті сезім легі.
Женттей майға бөкті қам көңілің,
Шыдамы шың салмақты төзім бе еді?

Жаныңда бір дерт барын сезінемін,
Табарсың Құдай қолдап өзің емін.
Таң қылып қойған қызға о, іңкəрлік,
Не деген құйын қылық сезім едің.

Айналып өтті сезем бұрын кей сын,
Тірлікті о, мұңды қыз құрым дейсің.
Сезгенім, тұрғаныңмен мешітте сен,
Күздегі жапырақтай дірілдейсің.

* * *
Қауқары жоқ көңіл-ай бүртік құрлым,
Қалдың неге ұштығын іркіп сырдың?
Жаздың жылы жаңбыры сияқтанған,

Сенің кермек жасыңды сүртіп тұрдым.
Өтіп бастан неше бір жай құсалы,
Жұбата алар жүректі қай құс əні?..
Су түбінде жел тербеп, толқын шайған,

Аманхан Әлімұлы
Қалың қамыс, балғын кез, Сыр жағасы,
Сыңсып желден тоғайдың тұрды ағашы.
Ұрын келіп ұстап ап ұрымталда,

Ұрысқаны есімде бірде ағасы.
Қас қағым сəт берілмей құса-мұңға,
Толқып тұрдық табиғат құшағында.
Со жолы сырыңды ашпай жылап кеттің,

Сезімді алып ұшқан тұсадың да.
Бүгінде сен де басқа, мен де басқа,
Ұқсайтын жоқ мінез де желге баста.
Сумаң жел сыбырлайды құлағыма:

«Бекерге келгенсің деп елге, Қасқа»
* * *

Не жылау мынау, жылау болғанда боз бұлау,
Көкірегімдегі бүккен бір сырым қоздың-ау.
Қара күз келіп қарғалар басты қарқылға,
Желменен бірге мұңлы бір сазды созды бау.

Сағыныштай-ақ бүк түсіп жатқан сары дөң,
Қозғады-ай келіп əлде бір жайды əріден.
Басы піспеген іс болатын болса баладан,
Асы түспеген үй болатын болса кəріден.

Ауылға келіп ауыртып тұрмын жүректі,
Кемпірді көріп, келіншек еткен бір епті.
Оның да ерні кемсеңдеп тұрды сеземін,
Менің де ернім жапырақтай-ақ дір етті.

Не деген жылау, жылау болғанда боз бұлау,
Жастығым қалған жайдарман жасыл тозды бау.
Əдемі қыздың кемпір болғаны бір түрлі,
Менің де шал боп тұрғаным сөзді созғылау.

Тұман кешкі.
Көңілге түсірмеген қаяу бала,

Атақоныс
Бір кезгі екпін қайда жарды жеген,

Сырдария.
Жағаңда сөгілмеген қарлы көбең,

Тұр қария.
Шыға ма, Ата, мұңды қалпың естен,

Үрей кешкен.
Суық жел қар сапырып салқын ескен,

Дүлей көшкен.
Ойда ауыл, қырда қабір тіршілік бір,

Жуық маңда.
Денесі қос қараның түршігіп тұр,

Суықтан ба?..
Қария, аңқау бала, мезгіл кешкі,

Мұз-қар кешті.
Келеді өңге тоғай теңбіл десті,

Ызғар есті.
Тірліктен сыр ауларсың қалпыңды ұқпар,

Шалғанда ойды.
Өмірдің өзінде де салқындық бар,

Алған бойды.
Ойда ауыл, қырда қабір, ажал алда,

Тіршілік бір.
Жан-тəнім Алла берді, тажал алма,

Күркіреп бір.
Күн ашық, соқыр жаңбыр аяқ асты,

Сіркіреп тұр.
Мысалы, оны майда сірке делік,

Жауып тұрған.
Барады үрке қашып бір топ елік,

Аманхан Әлімұлы
Қызғалдақ қырдың сəнін келтіреді,

Қыз ерінді.
Етегін бойжеткеннің жел түреді,

Үзер үнді...
Көгенін түс ауса да үзбеген бе,

Қозы аулада.
Піспеген басы əлі қыз дегенде,

Боз-ау бала.
Жер шұқып тұрысы анау көзіменен,

Жасықтық па?
Бұзылды о, шіркіннің сөзі неден,

Айналған келе-келе сыры мұңға,
Тастаған тірлігіне құрығың ба? –
Қартайды ол орда бұзбай отызында,
Қамал да ала алмады қырығында.

Салмайды бұ тіршілік басқа нені,
Апыр-ай, өтті-кетті жаc па, емі?..
Етеді шүкіршілік барға қазір,
Көрсеткен артын өмір қасқа ма еді?..

Алдырған бойын көзсіз қыңырлыққа,
Мінезі өрге тартты сығыр мықты, ə.
Сонда да бақытты өзі бола алмады,
Өлеңін өзек етіп ғұмырлыққа.

Көңілін көпіршіген сыраға алдай,
Сілтеді арақты да бір адамдай.
Өлеңі өлерменнің ісі болып,
Өмірден өтер ме екен мұра қалмай?!

Шашақты күн шалдығып қыр астың да,
Сылбыр түнге сыр басты ұластың ба?
Жанып шыққан күнімен сексеуілден,
Жылтырайды шоқ қана күл астында.

Атақоныс
Мысық көз Ай сұп-суық сұйық нұрды,
Жатаған тамға əйнектен құйып тұрды.
Қамықпа қараңғылық бөлме кезген,

Алғандай құпия бір жиып сырды.
Қараймын қарайғанға нала көзбен,
Желпініп желең желдей дала кезген, –
Жүргенді жаяу-жалқы ұнатушы ем,

Құлындай құлдыраған бала кезден.
Қарамас қыс-жазыңа кезім еді,
Өмірдің өткені о бір сезіледі.
Шақпа шоқ шырт-шырт етіп жарылады,

Білмеймін қашан көңіл көз іледі.
Бір-ақ рет берілер елге өтімді,
Ей, тірлік, жасырасың келбетіңді.
Күткендей əлде кімді алыс жолдан,

Бақытың менен азабың,
Өрілген қатар тірлікте, –
О, сығыр менің қазағым,
Келесің қашан бірлікке.

Ортайып ырыс табағы,
Аш құрсақ күйге түстің-ау.
Ашылмай сыртта қабағы,
Азынап тұрған қыс мынау.

Жасың да, қалмай қартың да,
Келесің ілбіп көшпенен.
Армандай тірлік артыңда,
Алдыңда үміт өшпеген.

Арылмай жоқтық басыңнан,
Күйіндей күйің торғайдың.
Тым үлкен қабың асынған,
Одан да өткен зор қайғың.

Аманхан Әлімұлы
Кешетін қазақ күй ме еді,
Көретін қазақ жай ма еді.
Киім ілгіштей имелі,

Сап-салқын неге Ай лебі?
Айтар сөз мынау сасқанда:
«О, неге, неге көрмеді, –
Əуелі Алла аспанда,

Елбасы сосын жердегі?..»
Үйірліп үйдей басқа мұң,
Иман да қалды аяқта.
Шалдығып, шаршап қас қағым,

Ұйықтап кетсем оятпа.
Көңілді жайлар күй тынған,
Қайдағы бітпес іске еріп.
Оянсам, шіркін, ұйқымнан,

* * *
Тұратын пана көріп жиі ақ талды,
Лүп еткен желден сыңсып қияқ қалды.
Ап-ауыр составтардай бұлт көшіп,

Қаран су қаптап кетер сияқтанды.
Басталды бір ұлы көш аспан жақта,
Шуылдап қоя берді сасқан бақ та.
Алаңдап қарай бердім көкке мен де,

Соншама көңіл, шіркін, жасқаншақ па?
Кетті, əне, тыным таппай құрт-құмырсқа,
Көрсетіп мінез келді шырт сынысқа.
Мезгілсіз келген қонақ сияқтанған,

Жаңбыр да кенелтпес-ау, жұртты ырысқа.
Келтіріп көз алдыма сырды төккен,
Жаңбырдың исі ұрып тұрды көктен.
Көрсетіп торғайлар да тосын қылық,

Атақоныс
Мысалы деуге келер қиын қылық,
Көрсетіп жүрмесең де дүйім бүлік, –
Құдайдың құдіретіне шара бар ма,

Із-түсіз тағдыр, шіркін, өтеді ме,
Сүрініп жығылды əйел етегіне.
Табытта ұлы жатыр, о, Жасаған,
Əйелдің көз жасына жетеді не?

Тобықтан қақты ажал қағыс келіп,
Жүргенде іздеп күндік табыс желіп.
Мысалы, кейде кетер лайланып,
Өмірді кері ақпас ағыс делік.

Тасқа ұрып басты жылар, жыртып жейде,
Жас ғұмыр ерте солған бүртіктей ме?
Со табыт, со ананың жасы мені,
Ұйқымнан оятады түртіп кейде.

* * *
Бір кезде бас білмейтін балғын едім,
Бұл күнде самайымды ақ шалды менің.
Аузынан жырып алып қасқыр жемін,

Есімде ішпей-жемей мас жүргенім.
Қаншама еріндерден от ұрладым,
Шау тартып мынау қазір отырғаным.
Жайлап ап жайлы жерін төрдің ханша,

Құшақтан қимай отты өрдім қанша.
Бүгінде өтті-кетті со бір кезім,
Жалыны қайтқан əзір көмір көзім.
Ұмытып мақсат деген басты ұғымды,

Аманхан Әлімұлы
Бүгінде өзі кетіп, жұрты қалған,
Ұйқымнан оятады түртіп арман.

Келетін бастан кешті көресінге,
Рұқсат аққұба қыз бересің бе? –
Бақытты етпесем де өкінбейтін,
Қаларсың қалқа болып ер есінде.

Сыңсып тұр сəл-пəл мұңды күміс қайың,
Ұмытып бір уақыт жұмыс жайын, –
Көміліп көк шалғынға мүмкін болса,
Тізеңе қойып басты тыныстайын.

Көремін сырды саған жөн ашқанды,
Табатын шығар сонда толас жанды.
Көзіңнен көгілдір мен теңіз көрдім,
Содан соң көрдім тағы көк аспанды.

Жаныма жағып жақсы қыз қылығың,
Қозғадың кеудемдегі мұзды бүгін.
Жүруші ем бастан кешіп тіршіліктің,
Кеудені жылытпайтын күзді күнін.

Бұ деген көрсеткен бір наз-ақ қана,
Қызуы өткен бастан жаз аптап, ə...
Сабыр тап,сап-сап көңіл, ей, Аманхан,
Оны да, өзіңді де азаптама.

Күн шықты ұясынан жалқынданып,
Табиғат танытса да салқын қалып.
Отырмын қармақ салып қаран суға,
Ойымда ұстап алу алтын балық.

Құс-құтан арылмайтын тағы үстінен,
Жан-жағы қоға, жалды қамыс кілең.
Тіршілік жүдеу-жадау сезіледі,
Өмір де өтіп жатыр бағы ұштымен.

Атақоныс
Балалар бастан ұрып басынғалы,
Күшік те күрсінеді қасымдағы,
Жайсыздау су бетіне тиіп тұр-ау,

Желікпе желдің келіп қасынғаны.
Бір сурет көз алдына келтіргенде,
Еріксіз есі кетіп елтір кім де...
Мысалы, тоғай шулап, құс сасқаны,

Келеді қыз етегін жел түргенге.
Келетін тораңғылдың бүртігіне,
Бір сырды бүкпе көңіл іркіді ме? –
Кетердей батып суға қағып қалсам,

Қалтқы тұрды ілініп кірпігіме.
Табиғат манағы бір қалпың қалып,
Алды, əне, кешті қылаң жал қымтанып.
Келемін үйге қайтып, Ай да туды,

Секілді ұстатпайтын алтын балық.
* * *

Арақты бір адамдай шайқап едім,
Кім енді оның, досым, айтады емін?
Көзімде мұң табындай тұнып тұрған,
Жастығым оралмайды қайта менің.

Жетпейтін бір қайнауы шала жай-ақ,
Уақыт ұрын келсе қала ма аяп.
Тоқымдай тозған тоғай ішінде мен,
Шық кешіп жүгірмеймін жалаңаяқ.

Өткізіп бойдан, о, Күз, жауыныңды,
Сыңсиды дарияның қауы мұңды.
Желең бір жел айдаған қаңбақтай-ақ,
Қалайша қиып кеттім ауылымды.

Қызға да қаратпастан іргедегі,
Ұлы арман бастап кетіп бірде мені, –
Жіберді қосып қала у-шуына,
Жанымды жаулап алып дүрбелеңі.

Дей-тұғын бір жайсыздау жел ескен ең,
Көмілген көк шалғынға елес белең.
Ыдыстай ішімдіксіз дүкенге өтті,
Өткіздім жастығымды емес пе, мен.

Атақоныс
Қайтейін, ей, уақыт, игеніңді,
Өткізіп қоңыраулатып күйме күнді, –
Отырмын ертегідей айтып қазір,

Жеті қыз мені өлердей сүйгеніңді.
О, жастық, қолын созған көкте Күнге,
Соңыңа қарамастан кеткенің бе?
Басымда жеті кемпір жылап тұрар,

Өмірден өксік буып өткенімде.
Жайларды жабырқаулы түйе келіп,
Жағымсыз жанға түскен күйе делік.
Жастығым өтті-кетті шарап шалып,

Өзімді алды бір қыз иеленіп.
Бойымды алған кезде аза-қайғы,
Жетеуі жеті жерден мазалайды.
Өзіммен өзім қалып ойланамын,

Бақилық жақтағы бір жаза жайлы.
Танытқан тіршілікке ыза қалып,
Көрсетіп тұр-ау кіді Күз алалық.
Отырар жеті кемпір оңашада,

Мысалы, десем дала қалы кілем,
Шалғынды күрең белі жалы, білем.
Көзіңнен көгілдір мен теңіз көрдім,
Ойнаған көк толқыны жалынымен.

Бір белгі қалғандай боп сояу Күзден,
Жаныңа түспесінші қаяу бізден.
Қиылған қасың қою қақпа қылық,
Теңіздің үстіндегі Ай-ау жүзген.

Шаншылған жебе дерлік кірпіктерің,
Көңілді тұр-ау ұшпа түртіп, керім.
Керілген кер маралдай керім қыз-ай,
Басыңды сертке бар-ау бір тік дерің.

Аманхан Әлімұлы
Назарға ілінбестен қалдым деме,
Тал мойын, қыпша белді балғын дене.
Көңілді қара шайдай тұнған бұзып,

Есіме не жайларды салдың неге?..
Шілде өте, салып тұрып Күз қармағын,
Сеземін жанды шалар ызғар барын.
Сұқтанып сұлулыққа тұрып, қарғам,

Көңілім өз-өзінен сыздар жарым.
* * *
Күй емес еді кешкен бұрын бастан,
Жастығым өтті-кетті бұрылмастан.

Қалдырмай кірбең жанда ұзақ түнге,
Қайдасың қалқа қыз-ай сырымды ашқан?
Бүгінде сен де басқа, мен де басқа,
Тынбастан соғып тұрған жел де қасқа.

Түсірем деуші ем сені келін етіп,
Отырған қатпа шалға өлме жаста.
Мен сендей жанды бұрын көріп пе едім,
Көзқұрты, көңіл ауды көрікті едің.

Сүйісіп тұрған кезде, сүлік сорды,
Кететін ерінімде еріп демің.
Келетін кереметтей қайлы деске,
Түсіріп тұрмын небір жайды да еске.

Сырт көзге патша тағы сияқтанған,
Тіземде отыратын Айлы кеште.
Көңілім бұзылмайтын алғыр, көкем,
Мысалы, Сырға салды сал бір бекем.

Қаншама еріндерді ақжем етіп,
Қанша ол тізелерді талдырды екен.
Жолықпай жүрген əлі иесіне,
Түседі о қыз неге жиі есіме?

Қанатын ерте от шалған көбелектей,
Əлде ол махаббаттың киесі ме?..

Атақоныс
* * *
Жатар жерге оралсам ішіп кешке,
Ұмтылатын еркелеп күшік төске.

Үй иесі жақтырмай қарсы алатын,
Əрекеті келетін пысық деске.
Іш пыстыға саятын ойыны ма,
Асылатын мас достай мойыныма?

Тұрып артқы аяқпен нан тілейтін,
Шек болмастан шіркіннің тойымына.
Таппай кетті-ау дегендей бұл үй тыным,
Алып түнгі тынышын ұлы ұйқының, –

Əлденені сезгендей ішін тартып,
Көкке қарап кейде ол ұли-тұғын.
Бұдан өткен көңілсіз күй табам ба,
Дос десек те қаншама ит адамға, –

Үн шығарар еді бір сəл-пəл мұңды,
Бұйра жүнді басынан сипағанда.
Күткін мейлі күтпегін бүлікті алдан,
Өтер-кетер дегендей күлік жалған, –

Жас көруші ем көзінен дөңгеленген,
Таңғы шықтай сап-салқын тұнып қалған.

Қалатын қармап бақтай қай жеткені,
Келтірер көз алдыма жайды өтпелі, –
Буда-буда бұлтқа батып шыққан,
Мысалы, алтын бақа Ай көктегі.

Ақбозат, Көкбозат та тарпаң кілең,
Құс жолы шұбатылған арқан білем.
Мық шеге жұлдыз қақты қарап көкке,
Көңілсіз күрсінеді қартаң бір өң.

Төбесін тіреп тұрған қаққан ұстын,
Қамыспен жатаған там жапқан үстін, –
Қайдағы-жайдағыны еске салдың,
Жегідей жеген жанды шақта міскін.

Аманхан Әлімұлы
Жатушы ем, көкке қарап төбесінде,
О өмір өтті-кетті елесің бе?..
Жып-жылы жаздың түні мақпал қара,

Мазамды кетіресің келесің де.
Кеткендей аяқасты ауысып əн,
Қағатын Сырдың қалың қауы сылаң.
Көңілім құлазитын қарап жатып,

Жылаған шибөрінің дауысынан.
Айтып бір кетейінші жолай тағы,
Сыңситын тораңғыл да тоғайдағы.
Жастықтың ұшып кеткен оралмастай,

Қолыма қона қоймас оңай бағы.
Ойларға берілгенмен бекер бөтен,
Дауысым өтті өмірге жетер ме екен?..
Жаз өтіп, қоңыр күзде тірліктен мен,

Аспанға қарап жатып өтер ме екем.
* * *

От басып тобық шалған қырды құба,
Жайылып жайлау кезді жүрді құла.
Шелектеп жаңбыр құйып кететіндей,
Көк төсін бұлт буып тұрды бұла.

Аспанға қарап тұрдым аңтарыла,
Қарамас қапы қалды қам-қарыңа.
Көрінбей күн де кетті күміс жалды,
Атқандай болғанменен таң сарыла.

Адамдай көңіл күйін мұң бір басты,
Жел қақты жапырақтар сыбдырласты.
Үзіліп түсті көктен түйір тамшы,
Келтіріп көз алдыма, құрғыр, жасты.

Қабағы ашылмастан тұрған аспан,
Кеудемді жанға ашпастай сыр ма, басқан?
Ой легі ұстатпайды ұрын келген,
Түлкідей қылаң ұрып қырға қашқан.

Атақоныс
Өзіңде болғанменен өз ермегің,
Сен менің бұ күйімді сезерме едің?
Шелектеп жауын күткен ұшпа қиял,

Ты право, пьяное чудовище!
Я знаю: истина в вине.
Блок
Бір қарайған тұрғанда қарап белес,

Қараңғылық қарбалас таратты елес.
Блок сөзі қисынсыз, ей, маскүнем,
Тыңда мені: Ақиқат арақта емес.
Қырға шығып тұрасың мас кейіпте,

Кəрі əлде, білмеймін, жас дейік пе?
Ақиқатты іздеме зəҺардан сен,
Түбі апарып түсірер тас бейітке.
Жүрген кезде тумастан жыр киелі,

Бастан кешкен көңілсіз бір күй еді.
Шыныланып Ай беті, ішіп алған,
Сенің көзің сияқты кіртиеді.
Желден сыңсып тұратын қияқ мүсін,

Көзге ұрып тұрғанмен ұятты ісің, –
Сирағыңнан келмейді Сырдың суы,
Билеушісі əлемнің сияқтысың.
Шалғын шашын желменен тарап белес,

Тұрған кезде көңілге қарап па елес?..
Ей, маскүнем, десек те Блок айтты,
Тыңда мені: Ақиқат арақта емес.

Жан-жүректі тазартар дуа болар,
Аят оқып шайтанды қуады олар.
Сіңір соқпақ қуалап ел кезеді,
Құдай жолын таңдаған дуаналар.

Аманхан Әлімұлы
Қайда барып тоқтарын Алла білер,
Жайлары жоқ кіріптар жалға жүрер.
Сиынары Жаратқан, оған қоса,

Тірлігі бар түйір құрт талғады дер.
Сүйеніші қолдағы асатаяқ,
Көңілдері көк ілді босамай-ақ, –
Байлық қуды жандарды шелді көзді,

Дұғасына оқыған қосады аяп.
Келмейтінін білмейтін айтып азап,
Ей, оқыған маңдайы тайқы қазақ, –
Балағынан ит алып, бала баққан,

Дуананы етпегін сайқы мазақ.
Көңіліне көшіріп кешті солма,
Келе-тұғын тілекпен көшті болға, –
Бірі сондай құлдардың Алла сүйді,

Түсті сіңір соқпақтан ескі жолға.
Келе жатыр аяңмен, сылбыр ғана,
Күн күйіп тұр, жел есті тұлдыр дала.
Құдай жолын ұмытқан адам көрсе,

Емшек іздеп жылаған бұл бір бала.
Жол бойында бір жанды кезіктірді,
Оның сырын жан жеген көзі ұқтырды.
Құдай ұрған қарақшы екенін ол,

Қу жүрегі айтпай-ақ сезіп тұрды.
Жалғыз-жарым жүргенді, шіркін, делік,
Қарны ашты, қарақшы, шырқын көріп, –
Жол үстінде дуана о пақырға,

Берді түйір талғажау құртын бөліп.
* * *
Ей, табиғат, күз атты шалаң қапқан,
Көңілсіз күй еседі жалаң бақтан.

Қабағында өмірдің салқындық бар,
Көңілімді көк ілді алаңдатқан.

Атақоныс
Меңдеп қапа кеудемді кеткен кезде,
Жап-жарық бір мық жұлдыз көктен кезбе, –
Салқын қалып танытып қарап тұрар,

Мұңның табы секілді шөккен көзге.
Келе-тұғын сеземін қайлы деске,
Қай-қайдағы түсіріп жайды еске, –
Ызыңымен ұйықтаушы ем масаның мен,

Қысыңқылау мысық көз Айлы кеште.
Қараша айы көк-жасыл көктем деп пе ең,
Шығып кеткен шығанға шектен көптен, –
Өткен-кеткен жанымды жайлап алды,

Айдың нұры сияқты төккен көктен.
Айналып өткендей ме балаң бауды,
Тірлігім дегендей бір қаламға ауды.
Ең соңғы рет тұрғандай көріп-біліп,

Бұлтты буған бұла жайма көкті,
Суық жел суыт соғып айдап өтті.
Сыртта Сəуір, сонда да қар жауып тұр,
Қазақстан, көктемің қайда кетті?

Қуанғаннан ататын бөрік деп пе ең,
Қыстан ел-жұрт жүргенде жеріп көптен, –
Қандай қадір бар дейсің қарда қазір,
Жерге түсіп болмастан еріп кеткен.

Осы болса жазғаны пешенеге,
Қытымыр қыс ызғары есе келе, –
Өткінші жел сияқты өтер-кетер,
Соққанымен тынбастан неше, өле.

Жайламай жайлауындай жайма көкті,
Қазақстан, көктемің қайда кетті?
Шуақты Күн күліп бір берші қыздай,
Сал самал сен де есші майда лепті.

Аманхан Әлімұлы
Қарамай көпке түскен арашаға,
Қаншама қырын тағдыр қараса да, –
Көктемді аяқтанып келе жатқан,

Қыспаққа алу қысқа жараса ма?
Қалайша сені, Ей, қыс, бақ санайын,
Сəуірге үндес емес ақ самайың.
Неліктен жер жастанып жатып алдың,

Есенғалиға
Қара бұлттай үйіріп басқа мол мұң,
Көбі кетіп, қалды азы қасқа жолдың.
Сəби болғым келмейді баяғыдай,

Баяғыдай келмейді жас та болғым.
Өткенімді көк тұман басып қалған,
Бара жатыр Күнім де асып талдан.
Кім көрінген парақтай кете-тұғын,

Кітап емес өмірім ашық қалған.
О, жел-ай, жел-ай соза тартқан ішін,
Қарай да алмайды екен артқа кісің.
Бастырып қоярсыңдар таспен өтсем,

Тұрғызу да басыма шарт па мүсін.
Беу, тірлік мұңды жанды сазың шалды,
Кеудемнен шықпай қанша əз үн қалды.
Басына қабірімнің таспен бірге,

Егіп қой Есен досым Мəжнүн талды.
Шамасы қайта айналып келмес демге,
Өмірден өткеннен соң елес пенде.
Тас басып жатсын тұрып кетпейтіндей,

Тал сыңсып тұрсын жайсыз жел ескенде.
* * *
Бір тартылған қайтадан толар ма айдын,
Болып қойған болары болар жайдың.

Атақоныс
Ертектегі секілді алтын айдар,
Балалыққа қайта мен оралмаймын.
Мойын ерте ұсынып қоян жайға,

Қалғып кеткен қам көңіл оянбай ма?
Қатар сиреп, сырласар кісі азайды,
Жалғыз-жарым жанымды қоям қайда?
Бітпей-тұғын күйбеңі тірлік мына,

Сарқылмайтын теңіздей сырды ұқтыра, –
Қысқан кезде өкпемді өксік буып,
Қызық ауды басымнан қырлық бұла.
Үйірілгенде үйдей бір басыма мұң,

Десе досым дем беріп жасымағын, –
Арашалап қалардай ажалдан да,
Мас адамдай мойнына асыламын.
Өтті-кетті тіршілік қызық білем,

Айдынында жүретін жүзіп кілең.
Жалғастырар жадымның жақсы тұсын,
Жалғай алмай келемін үзікті мен.
* * *

Мұң табынан шық тұнды көзіңдегі,
Сезіледі лықсыған сезім легі.
Жан сыздатып тұрған бір бұла дерттің,
Ей, уақыт сеземін өзіңде емі.

Жан-жүрегін жесе де неше нала,
Жинады есін емес пе, өсе бала, –
Кеше ғана арақпен жастықтықты улап,
Жастықпенен қоштасқан кеше ғана.

Бүгінде оның еңсесін қала езген,
Қалып артта бал шағы дала кезген.
Есек жеккен арбамен отын тасып,
Жақсы ауылда өскен ол бала кезден.

Самал көңіл қаншама есті ағыла,
Ерте бастан кірісіп кеш қамына, –

Аманхан Әлімұлы
Жатаған там үстінде жата-тұғын,
Жұлдыздардың жете алмай еш санына.
Ұясынан шықпастан қоя ма Күн,

Дала қызғылт жосаға боянатын.
Тірлік қамын жейтіндей елден ерек,
Қоразбен бір ұйқыдан оянатын.
Малдың қайтқан өрістен намы нəсіп,

Қозы-лақтар жататын жамырасып.
Күйіп-пісіп жүретін жеңешесі,
Нандық кеткен мезгілсіз қамыры ашып.
Аңғартады тасқайрақ төзім нені,

Өшкен оттай көздегі сезім бе еді?
Көңіл-қозы қалаға көгенделген,
Ауыл-ене сеземін өзіңде емі.

Жел өтінде желбегейлеу тұрдым да,
Берілдім мен жан түсінбес бір мұңға.
Таң шуағын сіңіреді бойына,
Күнге арқасын беріп жатып қыр мұнда.

Таппай-тұғын жанға сая ерке елік,
Шаңқай түсте тұрады ауа өртеніп.
Ей, бозторғай, далалықпыз екеуміз,
Енді бірге сол жайлы сыр шертелік.

Жанымыздың лайланған тұнбасын,
Қапа көңіл тазарта алмас мұң басым.
Тұр ілініп ақселеуге таңғы шық,
Сығып-сығып алғандай ма, түн жасын?!

Жошы атының жорықтағы ізі ме,
Терең бір дақ түсіп қапты жүзіңе.
Сұлдыр сұлық жатыр дала көңілсіз,
Табиғаттың ұрынғандай күзіне.

Атақоныс
* * *
Менің туған жерімнің аспанында,
Жұлдыз неткен жақұттай керім еді.

Ай да сұлу қыздай боп көрінеді,
Менің туған жерімнің аспанында.
Менің туған жерімнің соқпақтары,
Қара жолға ұласар үзілместен.

Шығармайды ұнатқан қызымды естен,
Менің туған жерімнің соқпақтары.
Менің туған жерімнің адамдары,
Жылы жүрек, қонақжай – көзге көрген.

Күнге жақын тұрады өзгелерден,
Менің туған жерімнің адамдары.

Жападан жалғыз бөлмеде,
Жатырмын, ек кеш арасы.
Келмейді үйге ел неге,
Көрінбейді де қарасы.

Ерек бір күйде бүгін мен,
Түсірдім неге сені еске?
Қабырға бойлай жүгірген,
Елесің сенің емес пе?

Кескендей кенет жолымды,
Көңілсіз келген ой мынау, –
Жоқтықпен аяқ-қолымды,
О, тірлік, матап қойдың-ау!

Алыста о қыз айтулы,
Елес боп келіп тұрады.
Қауын тілікті Ай туды,
Сияқты көктің шырағы.

Оңаша бөлме, ой кешкен,
Жабыңқы жүрек сыздайды.
Өзіммен өзім сөйлескен,
Тимейді маған күз жайлы.

Атақоныс
Жанарды арбап, көңілді қаузай берді,
Сиқыр еді көкейді тескен неткен.
Сусып аққан ауылдың жайма құмы,

Салған еске қайдағы-жайдағыны, –
Өтті-кетті өмірдің өзіндей-ау,
Шағалмассың мұң етіп Айға мұны.
Көңілменен келетін дабыл қаққа,

Ұшпа мінез көрсетпей сабыр сақта.
Бір ауылдай қалыпты болып, əне,
Қарайғаны көбейген қабір жақта.
Салқын алып тал бойын қыр күзіңнен,

Ашып тұрған түймедей нұр жүзін мең, –
Сүйіскенім есімде Ай астында,
Үрдей ұяң, ауылым, бір қызыңмен.
Судай сіңіп келетін кетедіге,

Уақыт, шіркін, із-түзсіз өтеді ме?
Сырға батқан қайықтай, өткенді аңсап,
Тəтті мұңға батқанға жетеді не.

Үшінші күн көк нөсер тиылмастан,
Өтіп жатыр бір мезгіл қиын бастан.
Қаптап кетті қаран су айналаны,
Неге жерге соншама түйілді аспан?..

Танытады көпшілік нала қалып,
Бір ойранды сеземін салады анық, –
Көше көлге айналып бара жатыр,
Кетпесе екен ақыры қаланы алып.

Астан-кестен боп кетіп қас қағымда,
Ей, табиғат мысыңмен басқаның ба?, –
Тоқтата алмай көзінің жасын, əне,
Ағыл-тегіл жылап тұр аспаның да.

Дегенменен қаншама сабыр сақта,
Құлақ жеген ұласып тағы ырғаққа, –

Аманхан Әлімұлы
Кеңсай тұстан күркіреп бір үн қашты,
Күрсінгендей өлілер қабір жақта.
Аумастан бір кезекті сынақты істен,

Алатаудан құлаған бұлақ күшпен, –
Су тасқыны барады алып қашып,
Қақпақылдай еменді құлап түскен.
Тірлік жоқтай көрініп жалғасынға,

Айран-асыр күй меңдеп алғасын ба?, –
Бұрын мұндай көрмеген қияметті,
Мысық отыр үрпиіп тал басында.
Қарамастан көңілге сасқан дескен,

Етіп алып тірлікті астан-кестен, –
Жатарсың-ау,табиғат, əлі-ақ мүлгіп,
Шығып естен мына күй бастан кешкен.

Жанды жырмен бір кезде өрте дейтін,
Арақпенен тоздырған ерте кейпін, –
Сəл масаңдау бір ақын деді маған:
«Енең емес тіршілік еркелейтін».

Бірден бірге ауысқан алтын мұра,
Ішкіш шайыр бойымда қалпың жүр, ə.
Кездескенбіз екеуміз ертеректе,
Жертөледе сататын салқын сыра.

Қайран мезгіл қызуын алып бойдың,
Жетегінде жүрдік біз шалықпа ойдың.
Мен болсам кеттім шығып кейін одан,
Сен болсаң сонда ұзаққа қалып қойдың.

* * *
Қараптан-қарап жүрек сыздайды ма,
Көрінген кеше ғана қыздай бұла, –
Өзіне жайлы тиер жатыспенен,

Атақоныс
Тірліктен салқын есіп тұрған-ау шын,
Сіңіріп кеңістікке тырна даусын, –
Барады қараңғылық қоюланып,

Қонғасын қара желді қырға маусым.
Қанатты сырық мойын қарақтарым,
Мен білер жалғыз жейтін бар-ақ қамың, –
Жылы жақ ол көксеген үйіріңмен,

Келмейді өңге жағын парақтағым.
Шығарып салып тұрмын Сыр басында,
Күйменен жар шетінде тұрғасынға.
Қаңбақты қауқары жоқ алып қашқан,

Желікпе желең желге қыр қасынды, ə!
Қараптан-қарап жүрек сыздайды ма,
Шалқалап неге туды күзгі Ай, мына.
Көлбеңдеп көк көйлегі өмір, шіркін,

Өмірді мен тарылар өріс демен,
Деп біреумен мезгілсіз керіскен ем.
Ұйықтап жатып күледі сəби неге,
Түсінде ойнап жүрме екен періштемен.

Алаңдатып айрықша қойған мені,
Өмір, сəби ойынға тойған ба еді?
Қолды-аяқа тұрмайды екеуі де,
Шыңыраудай жоқ білем ойдан кемі...

Тиер жайсыз көрсетпей сырық қылық,
Берілгенде себепсіз бүлікке ырық, –
Сəби желдей уілдеп бесігінде,
Өмір артын көрсетер күліп тұрып.

Өткел бермес тірлікте тар сағалы,
Бір салқындық сеземін бар шамалы.
Өтті-кетті басымнан сəби-өмір,
Қарттық өмір алдымда қарсы алады.

Аманхан Әлімұлы
Келе-тұғын көз жұма талғады дер,
Мүлік емес бұл өмір жалға жүрер.
Ұжымақ та, дозақ та үйім менің,

* * *
А-ға
Болмай-тұғын ешқандай ара түсіп,
От шалғандай тұла бой барады ысып, –

Оңашалау кафеде отырғанда,
Əдемі бір қызбенен шарап ішіп.
Таңдай таза лықсыған көзіндегі,
Кетер ме екен төгіліп сезім легі?..

Мұңға батып отырдым əлденеден,
Сейілтіп ал, о, мезгіл, өзің мені.
Жата-тұғын биіктен құлап кілең,
Шашы иыққа төгілген бұлақ білем.

Жан түсініп болмайтын, о іңкəрлік,
Бойды алған, не деген, бұла аптық ең.
Түскен жанға жаңа бір ізің бе еді,
О, табиғат, аңғартар күзің нені?.

Жанындағы тылсымды көріп-білмей,
Жылылықты сезінем жүзіндегі.
Шуақты екен шырайлы көркің, күнім,
Қоюланып кетпесе бертін мұңың.

Арқын-жарқын отырған қысылмастан,
Мінезіңнің ұнатам еркіндігін.
Қалыптасқан қашанғы қалып қалып,
Сезім билеп бойымды алыпты анық.

Ерекше бір отырмын көңіл күйде,
Жан түсініп болмайтын шалық шалып.

* * *
Бұл кездері шау тартқан сары бала,
Өтті-кетті күніңнің бəрі нала.

Атақоныс
Қара желдің өтінде тұрған тірлік,
Сағыныштан сарыала арыла ма?
Көріп-білсең сездірер өзі жайдың,

Көгендегі бүгінде қозыдаймын.
Мысалы, сен көзімді оты өшкен,
Салқын тартқан сəулесі кезіде Айдың.
Менің шулы кезімді ұқан ба, өзге,

Қыз-қырқынға қырындап шыққан кезде, –
Жалын жастық қарасыз қарға аунаған,
Құлпыратын түлкідей бұққан түзде.
Бойды алған тірліктің ызы шерсің,

Бозбала шақ қашанғы ізіңе ерсін?
Көзден таса басымда жылап тұрған,
Кемпір көрсең сүйген бір қызы дерсің.
Дей алмайтын, ей, тірлік күлкіңе көш,

Алар мүмкін мазамды мүмкін елес.
Бірін-бірі қуалай өкшелеген,
Алдырмастан келеді түлкі белес.
Шыдай-шыдай таусылған төзімнен бе,

Ажалды мен айтарым сезінгенде, –
Мəжүн талын егіңдер қабіріме,
Жылап тұрар басымда көз ілгенде.
* * *

Келтірер көз алдыма келеңсізді,
Етпестен ерте түскен елең күзді, –
Тұрғызып алып жылы жайымыздан,
Салады от пен суға өлең бізді.

Азынап тұрғанда жел қарып бетті,
Көңілім күй кешеді арып кетті.
Дөңгелек əңгелектей пісіп-толған,
Толған Ай төңірекке жарық төкті.

Жапырақ ескен желден сыр аулаған,
Жүрекке ұқсап дертті тұр-ау маған.

Аманхан Әлімұлы
Сынап түс сұрғылт көкті сыналаған,
Бір мұң бар тырна үнінде тыраулаған.
Ақпасын бекер, мезгіл, сораң мұңды,

Сыр толқып жатыр оппа орам құмды.
Сыңсиды ұзатылған қыздай тоғай,
Жатаған иір мойын тораңғылды.
Етпестен ерте түскен елең күзді,

Салады от пен суға өлең бізді.
Сағымға сағыныштай сартаптанған,
Кемедей батып-шығып белең жүзді.
Тонайды тойымсыз жел жалаң бауды,

Назарым бопсасыз бос алаңға ауды.
Дүние дөңгеленіп дөңгелектей,
Көңілім əлденеге алаңдаулы.

Өзіммен өзім қалып ой кешкенде,
Сыр тартып не тірлікпен сөйлескенде, –
Мен сені «Қарындасым қандас» – деймін, –
Бералмас көктен басқа бойға еш пенде.»

Қарамай жалқы жүрек, рең-жүзге,
Қалыпты-ау келіп керме үз күрең күз де.
Сарыала сағыныштың мұңы шалған,
Білмеймін табар ма ол бір ем бізге.

Тірліктің жұтаң-жүдеу түрі мынау,
Тас тағдыр тастаған бұл құрығың-ау.
Өлең-жыр өмір болып өрілмесе,
Жан семіп сен де, мен де құрыдық-ау.

Бұлтты көктің келер күркірімен,
Мұңды Муза Алланың ырқы, білем.
Алып бірге кетермін оны өзіммен,
Өткенімде өмірден бір күні мен.

Келе-тұғын оқыстан мыс басқанға,
Өлі ұйқы бұзылып, түс қашқанда, –
Жап-жарық жұлдыз көрдім мық шегедей,
Қытымыр кіді қылық қысқы аспанда.

Қарашы отырғанын шарам құрып,
Көпек ит көрсетеді аран қылық.
Менің туған жерімді қымтап алды,
Ерте түскен қоп-қою қараңғылық.

Сырдың сидаң сыбдырлап ши,бұтағы,
Бастап кетті тірлікті күйкі тағы.
Қайырлы түн тілеймін таңға ұласар,
Адамдарға алаңсыз ұйқыдағы.

Баданадай көрініп алып қырдан,
Қасиетін нұр шашты сан ұқтырған, –
Жарық жұлдыз бақытым бала кезден,
Туған жердің көгінде жанып тұрған.

* * *
Суық күз сұрғылттанып сыз атқанда,
Тырна үнін тыңдап жатып ұзақ таңға, –
Түсіріп сағынышты құс жолына,

Сыңсытып не жетеді ұзатқанға.
Алланың жазуынсыз өлер деп пе ең,
Алты ай қыс өтіп, тума келер көктем, –
Жатады əлі-ақ аман болсақ егер,

Көрінбей көзге тұнды бел өрнектен.
Ақпанды елшісіндей жуық дескен,
Əзірше, əзірше ме суыққа ескен, –
Алдырып бойымызды тұрармыз-ау,

Қаңбақты бара жатқан қуып төстен.
Тоғайды алған ерте алтындап ап,
Қараша танытады салқын қабақ.
Шабақтың шоршысынан шыққан шым-шым,

Аманхан Әлімұлы
Сұп-суық жұлдыз нені күзетеді,
Жайылып келе жатыр күз етегі.
Сағыныш құс жолына түсіп кетті,

Аумайтын аума, тағдыр, қорғасыннан,
Қойды-ау арылмай-ақ сор басыңнан.
Секілді жоқшылықтың көлеңкесі,
Келеді ілбіп кемпір дорба асынған.

Мұң табы түскен ымырт көзіндегі,
Күліндей оттың өшкен сезім бе, еді.
Қайыстай қатпа жанның бойын алған,
Қашанға шыдар екен төзім легі.

Жайларды қай-қайдағы сезеді іші,
Жоқтықтың жан-жүрегін езе күші.
Кемпірдің суылдайды тұла бойы,
Көліктің шиқылдайды тезегіші.

Келмейтін ашып-жайды жарияға,
Мысалы, бұ дүние тар ұя ма?
Иесі шел көзденген нəн көліктің,
Салды айқай сағы сынды кəрияға.

Су суып, күннің көзі мұздағалы,
Кіділеу ашылмай тұр күз қабағы.
Көресі тірлігіне көнбістенген,
Кемпірдің жүрек тұсы сызданады.

Тұратын пана көріп жиі ақ талды,
Лүп еткен желден сыңсып қияқ қалды.
Аспанды бұлт буып, нөсер құйып,
Қаран су қаптап кетер сияқтанды.

Бас көзге қарамайтын бетті неме,
Түбіме кіді мезгіл жетті деме.
Жамырап жапырақтар қоя берді,
Сыбдырлап қамыстар да кетті неге?!

Атақоныс
Жай емес еді көптен бастан кешкен,
Жағдайды көріп тұрмын аспан көшкен.
Қарбыздай жарылды да бұла бұлт,

Күркіреп күн де кетті астан-кестең.
Келмейтін деуге, сірə, тауыпты епті,
Сұп-суық жел де есті қауып бетті.
Пойыздай солқылдатып өткен жерді,

Нөсерін қимай бұлт ауып кетті.
Өсімдік сияқтанып тіні езілген,
Аумайтын ақын білем, күн өзімнен.
Көрдік-ау, ей, табиғат, көресінді,

Аманхан Әлімұлы
Дегендей қатырайын бір сілесін,
Ел-жұрттың алып бүксіз тұрсың есін.
О, жел-ай, жел-ай айтшы неліктен сен,

Ішіңді тартып сонша күрсінесің.
Жағдайға талай-талай түсіп терлік,
Қылықпен торғай бақты мысық дерлік, –
Сен ұшпа, мен де өзіңдей жел мінезбен,

Қаншама қыпша белді құшып көрдік.
Шулатып кей кездері түз, қияқты,
Сыңсисын ұзатылған қыз сияқты, –
Желбегей желең-желпі желдей есіп,

Ұшпалау мінез енді бізге ұятты.
Тынымсыз ұнатамын жел мінезін,
Кезгенмін талай-талай елді де өзім.
Басыңқы тартып қалған көңіл қазір,

Тауысып көрерім мен ішерімді,
Менен де өтер өмір үш өрімді.
Дозақ та, жұмақ та үйім менің,
Білмеймін қайсысына түсерімді.

* * *
Қалып қойған қызығы кең далада,
Желп-желп етпей жел соқса жең қала ма?
Көп болса да ауылдан шыққаныма,

Жете алмай-ақ келемін мен қалаға.
О, тағдыр-ай, таппасаң өзің емін,
Тағы нендей жағдайға кезігемін, –
Қырық жылдан барады асып, міне,

Өзімді мен қаңбақтай сезінемін.
Ауылдан да қол үзіп кете алмадым,
Қалаға да қол созып жете алмадым, –

Атақоныс
Дұрыс шығар ендігі жерде менің,
Ұжмақ бенен тозаққа бет алғаным.
Қайсысын білмеймін мекендермін,

Көшірмесі ол жақта екен жердің.
Бірақ нəрсе білемін қайта қалсам,
Қайырмайтын құшағы бекем көрдің.
Ешкім берген қайтпастай сертің демес,

Жаулап алды жанымды бертінде елес.
Е, Алла, білетінім түбі барар,
Тозақ та, ұжымақ та еркімде емес.

Қазаңда.
Атымды адам қойғасын,

Азам ба?
Уілдеп сыртта тұр тынбай,

Жел еспе.
Түседі неге құртымдай,

Ел еске.
Дария, ауыл аядай,

Иітпе.
Саусағын жүрек жаяды-ай,

Биікке.
Көрпедей тірлік ыстық-ау,

Қыз ашқан.
Қыраулы қыспа қыс мынау,

Сыз аспан.
Орақтай қапты шаншылып,

Ай көкке.
Өтпесін, өмір, тамшылық,

Соға-тұғын айналып,
Өткен өмір өліп-өшпес азап пе ең?..

Ажалменен байланып,
Кіндіктесіп қалғанмын мен қазақпен.

Естерім «Елім-ай»,
Қорғасындай ойлар басып еңсемнен.

Келе жатыр желіп Ай,
Вагондармен түйе өркешті теңселген.

Құлазып тұр көңіл де,
Қызбен бірге кеткен қызық сияқты.

Өмір дейтін өмір ме,
Аяқ асты етсек, шіркін, ұятты.

Дала сəнін кетіріп,
Тұман жапқан айналаны кілкіме.

Өліп жатқан өтірік,
Дүние, шіркін, ұқсап кетті түлкіге.
* * *
«Аһ, жалған», болып қалар арада ақыр,

Тірлік пе, тірлік, шіркін, қара бақыр.
Тізбегі үшбу тырна көк сыналап,
Боздатып боз аспанды бара жатыр.
Танытып қырын қылық елді кезді,

Күн батты сүйрек ерін, шелді көзді.
Дария моп-момақан сырғып аққан,
Мінезін көрсетпейді желді кезгі.
Бозбала тасқа салды төзімің бе, ей,

Шығатын ұзақты түн көзін ілмей, –
Қар жауып тұр ертелеу, балаң сенің,
Бір қызға ғашық болған сезіміңдей.
Манағы батқан күндей жалқынданып,

Кіді кеш танытады салқын қалып.
Ай жүзген емін-еркін айдынында,
Мысалы, қармақ қапты алтын балық.

Атақоныс
Шарт сынды салып тілме шыныны еске,
Қанбастан қалған жандай қымы кешке, –
Не жетсін отырғанға осындайда,

Тынбайды тірлік мұнда жел естімен,
Көзімнің алды тұнған белес кілең.
Жаныма жалғыз қалсам жалау болған,
Ұнатам сырласымдай Елесті мен.

Келтіріп құлағыма сезікті үнді,
Кей кейде жүреді ол кезіп түнді.
Шығамын кірпік ілмей ондай кезде,
Еңсені көңіл күймен езіп тынды.

Қаншама қырат-қырда сағым көшті,
Кеудемді тосып желдей ағынға есті, –
Сан тұрдым, Елес болса тəтті қылық,
Бал шақтың жалаңаяқ қағын кешті.

Елесті мазалайтын кейде келіп,
Желбіреп тұрған желге жейде делік, –
Десем де, жанарына жалған сиған,
Көрініп тұрар кейде бейне елік.

Келетін жел мінезді желік дейге,
Қу көңіл бозбас кезге еліктей ме?
Жеті қыз болып Елес мені сүйген,
Тұрады көз алдыма келіп кейде.

Жималап азды-көпті жазғанымды,
Жабыңқы жасап, сосын, жаз қамымды, –
Жанымды жабырқатып «Құстар əні»,
Беріліп отырамын сазға мұңды.

Көктем шыға қозғалып елді еліткен,
Керген Сырдың кеудесін сел желік пе ең?
Неге боран азынап тұрады да,
Ішін тартып ұлиді жел неліктен?

Аманхан Әлімұлы
Деуге сірə, келмейтін теңесті айлаң,
Өткен өмір сын түзді емес пе, айнаң?
Көз алдыма көлбеңдеп көңіл жеді,

Келеді де тұрады елес қайдан?
Қарақұрым ел-жұртты елеңдеткен,
Құлаққа ұрды тыныштық терең неткен?
Алла салар түбінде таразыға,

Жан даусыңды есітпес керең деп пе ең?
Іше-тұғын сүт қайда шайға қатып,
Ойланамын жайлылау жайда жатып.
Шүпірлеген жұлдыздар қайдан шығып,

Ай да, Күн де кетеді қайда батып?
Уақыт та, бақыт та, шырақтарым,
Неге тауып алмайды тұрақтарын.
Əйтеуір бір білемін, мына, өмірде,

Алған ажал аспастан сертің түкке,
Келіп жүрер бір жанға бертін, тіпте, –
Жер жібермей тұрғанмен тəнін бір сəт,
Жүрген жаны аспанда еркіндікте.

Алып тұрар ақынын жиі есіне,
Сағыныштың сол адам иесі ме?

Қарамастан жұқпалы күйесіне.
Өте-тұғын бұл өмір ойнап бір күн,
Жете алмаған тереңдей бойлап, құрбым, –
Қозы қарын қабірдің басында мен,

Кеткен ақыл бойына неше сіңбей,
Қателігін е, Алла кешесің бе, ей?!
Уіл қағып күзгі жел, бізбен бірге,
Жоқтап тұрды марқұмды шешесіндей.

Қуалай соққан кезде белдеуменен,
Етегін көйлегінің жел кеулеген, –
Сен болсаң биші едің буыны босаң,
Мен болсам ақын едім ел беу деген.

Құбылма қылық жанның бұлты десек,
Береміз Алла алдында бір күн есеп.
Текемет сияқтанып күйе түскен,
Көңілді жеп біттің-ау шіркін, өсек.

Су кешіп, тау мен тасты келгенде асып,
Ей, сезім, жанды қалған селме ең басып.
Жел қуып бара жатты жапырақты,
Жапырақ бара жатты желден қашып.

Менімен бірге елге күз-ау келген,
Есімде құлаған кез бұзау белден.
Сағыныш саған деген сары белдік,
Еш мұрша бере қоймас ұзауға елден.

Бəрібір ырғалмаңыз, ырғалыңыз,
Өткен шақ куə болып сырғалы қыз, –
Сүйісіп ауырғанша ерініміз,
Жадымда таң атқанша тұрғанымыз.

Уақыт өтті, кетті жел кеулеген,
Қуалай соққан жолды белдеуменен.
Жоқ қазір сол биші қыз буыны босаң,
Жоқ қазір сол ақын да ел беу деген.

Қоздатқан көңілдегі шаланы ескі,
Жылдамдық құс тістеген алады есті.
Жұлдызқұрт тізбегіндей пойызбенен,
Жарысып келе жатыр дала кешкі.

Күн батқан қанды бетін жалап қырдың,
Мен болсам терезеден қарап тұрдым.
Сен болсаң сымы ызыңдап, сыны қашқан,
Келесің бағананы санап, құрбым.

Аманхан Әлімұлы
Көк сырын көңіл басты шертесің бе, ей,
Ей, бақпа Ай құла қасқа кер төсіндей.
Вагондар, вагондар ма арлы-берлі,

Түйенің теңселеді өркешіндей.
Түн ауды, қараңғылық қасы қалың,
Жол алыс сынып сағың жасымағын.
Діттеген жерге сен де асығасың,

Күтпеген жерге мен де асығамын...
Қазақы қандай жақсы көрінгенің,
Сеземін сағыныштың керім демін.
Түсетін жерің сенің белгілі қыз,

Белгісіз түсе-тұғын жерім менің.
Жарысқан жылдамдықпен ақпа бұла Ай,
Өтпелі қоймаспын-ау шаққа құлай.
Біледі пойыз барып-қайтар жерін,

Күйреуден қан жылатты сақта, Құдай!
* * *
Қаншама қабақ шытып қараса да,
Бұзылмас бұла көңіл арасы, аға.

О кезде ол да ерке, мен де ерке,
Қосылса екі ерке жарасады, ə?!
Басылып кей кездері қораң құмға,
Көз шайды ұласатын сораң мұңға.

Шибөрі ұли-тұғын ішін тартып,
Ілініп Ай тұратын тораңғылға.
Не жетсін шіркін албырт жасты ұққанға,
Күрең тай көңіл көзсіз бастыққан ба?..

Аунаған ақ қауданға түлкіше ойнап,
Құшақты құланиек аштық таңға.
Келтіріп көрер көзге аштың кейпін,
Жағаны жалмауыздай тасқын жейтін.

О кезде ол да асау, мен де асау,
Ақ жалды дария да бас білмейтін.

Аманхан Әлімұлы
Көрсетіп Ай үлгісін салқындықтың,
Көзім де кешті күйін жалқын шықтың.
Сен де бір қол құсындай жан екенсің,

* * *
Ауылға барғанымда бір жылы мен,
Қайтқанмын сырласа алмай қыр гүлімен.
Өмірден өтті əкем шілде айында,

Тірліктің салқыны есіп тұрды үнінен.
Келесі жылы тағы барғанымда,
Анам да тұрды өмірдің жар жағында.
Енді бір жолым түскен кезде ажал,

Тастапты жан ағама қармағын да.
О, өмір, дей алмаймын осыңды епті,
Найзағай тілгендей-ақ тосын көкті, –
Сияқты жаздай күзге ерте ұрынған,

Өмірден жастай, əттең, досым да өтті.
Ажал да аза күйін тұр ма шерте,
Қақпандай əккі аңшы құрған ерте, –
Тоқымдай тозып бітіп тоғайы да,

Тартылып табан қалды Сырдан ерке.
Көңілге күпті таппас дəруге емді,
О, өмір, өткінші ме ең ару демді.
Қайғы-мұң ұялатқан жүрегіме,

Қорқамын жиі ауылға баруға енді.
* * *
Өтті де қас қағымдай аз-ақ күні,
Басылды іспе кеуде жаз аптығы.