Жеңіл автомобильдер құрылғысы

Отандық жеңіл автомобильдердің аса ауқымды модельдерінің мақсаты, құрылғысы жəне барлық агрегаттар жұмысы, механизмдері мен жүйелері қарастырылды. Қарастырылып отырған автомобильдердің агрегаттары мен механизмдерінің конструкциясы толық сипатталды. Өте көп суреттің болуы тек олардың құрылғылары м...

КƏСІБИ БІЛІМ БЕРУ

С.

К. ШЕСТОПАЛОВ

ЖЕҢІЛ АВТОМОБИЛЬ ҚҰРЫЛҒЫСЫ

ЕКІ БӨЛІМДЕ

ІІ БӨЛІМ ТРАНСМИССИЯ, ЖҮРІС БӨЛІГІ, РӨЛМЕН

БАСҚАРУ, ТЕЖЕГІШ ЖҮЙЕСІ, КУЗОВ ОҚУЛЫҚ

«Федералды білім беруді дамыту институты» федералды мемлекеттік мекемесімен орта кəсіби білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқыту үдерісінде оқулық ретінде пайдалану үшін

ҰСЫНЫЛҒАН

Пікірдің тіркеу нөмірі 428
2 басылым, стереотипті

Мəскеу
«Академия» баспа орталығы

2014

ƏӨЖ 656.131(075.32) КБЖ 39.335.52я723 Ш522
Пі к і р бе р у ші —
А.А. Милов,
Мəскеу автомобиль құрылысы колледжінің

(МААК) оқытушысы, техника ғылымдарының кандидаты.
Шестопалов С. К.
Жеңіл автомобильдер құрылғысы. Екі бөлімде. ІІ Б.

Трансмиссия, жүріс бөлігі, рөлмен басқару, тежегіш жүйесі, кузов: орта кəсібі білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / С. К. Шестопалов. — 2 басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 400 б.

ІSBN 978-5-4468-1207-3 (ч. ІІ) ІSBN 978-5-4468-0117-6 ВАЗ-2110, -2105, -21213, -21214, ИЖ-2126 жəне ГАЗ-3110 Отандық жеңіл автомобильдердің аса ауқымды модельдерінің мақсаты, құрылғысы жəне барлық агрегаттар жұмысы, механизмдері мен жүйелері қарастырылды. Қарастырылып отырған автомобильдердің агрегаттары мен механизмдерінің конструкциясы толық сипатталды. Өте көп суреттің болуы тек олардың құрылғылары мен жұмыстары туралы жеткілікті толық түсінік бере қоймай, сонымен қатар көп жағдайда оларды бөлшектеу – жинау туралы түсінік береді. Трансмиссия, жүріс бөліктері, автомобильдің басқару жүйесі мен кузовына ерекше көңіл бөлінді. Оқулық «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» мамандығы бойынша КМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» (МДК.01.01) кəсіби модулін меңгеру кезінде қолданылуы мүмкін.

Орта кəсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналады.

Баспа оқулығы

ƏӨЖ 656.131(075.32)

КБЖ 39.335.52я723

Шестопалов Сергей Константинович Жеңіл автомобильдер құрылғысы Екі томда
ІІ бөлім. Трансмиссия, жүріс бөлігі, рөлмен басқару, тежегіш жүйесі, кузов
Оқулық
2 басылым, стереотипті

Редактор
Г. В. Первов, Асанов С.
Техникалық редактор
Н. И. Горбачева

Компьютерлік беті:
О.В.Пешкетова.
Корректор
Е. О.Беркутова

№ 102114436 . Баспаға шығаруға 04.04.2014 қол қойылды. Форматы 60x90/16. «Балтика» гарнитурасы. Офсет қағазы. Офсет баспасы. Шартты баспа парағы 25,0. Тираж 1 000 дана.

«Академия» баспа орталығы» ЖШҚ.
www.academіa-moscow.ru

129085, Мəскеу, Бейбітшілік даңғ., 101В, 1 құр.. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29. Санитарлы-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16476 05.04.2013 ж. Баспаның электронды тасымалдағышынан басып шығарылды.

«Бірінші үлгілік типография» ААҚ Бұл баспаның түпнұсқа макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады, оны құқық иеленушінің келісімінсіз қандай да бір əдіспен көшіруге тыйым салынады.

ІSBN

978-5-4468-1207-3
(ч. ІІ)

«Академия» оқыту-баспа орталығы, 2013

ІSBN 978-5-4468-0117-6

4 Тарау

ТРАНСМИССИЯ

ТРАНСМИССИЯНЫҢ МАҚСАТЫ ЖƏНЕ ЖАЛПЫ ҚҰРЫЛҒЫСЫ

Трансмиссияның мақсаты.

Автомобиль трансмиссиясы автомобиль қозғалтқышының иінді білігін оның жүргізуші (жүргізуші деп автомобиль қозғалысы үшін қажет тарту күші құрылатын дөңгелектер аталады. Ал қалған дөңгелектер жетекші деп аталады) дөңгелектерімен жалғастыратын бірқатар өзара əрекетесетін агрегаттары мен механизмдерін білдіреді. Трансмиссия қозғалтқыштың иінді білігінен айналдыру моментін автомобильдің жүргізуші дөңгелектеріне беру, берілетін айналдыру уақытын көлемі жəне бағыты бойынша өзгерту жəне талап етілетін жиілікті айтамыз. Сонымен қатар оның айналу бағытын жəне сəйкесінше автомобиль қозғалтқышының жылдамдығы мен бағытын қамтамасыз ету мақсатында жүргізуші дөңгелектердің арасына тарату үшін арналған. Трансмиссия беріліс күші болып табылады. Ол автомобильді пайдаланумен байланысты бірқатар функциялардың жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді: автомобильді басқаруды жəне тұрақтылығын арттыру үшін қолданылады); Айналу уақытын жəне қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігін автомобильдің жүргізуші дөңгелектеріне трансмиссия көмегімен беру кезінде түрлендіру қажеттілігі жүргізуші дөңгелектердің ықтимал диапазондарымен талап етілетін өлшемдер деректерінің өзгерісі қозғалтқыштың иінді білік қозғалысына сəйкес келмеуімен негізделеді. Автомобиль қозғалысына кедергі күшін (дөңгелектердің теңселуінің, инерция күшінің кедергі күші, көтеруге кедергі күштері жəне ауаның кедергі күштері) жеңу жəне автомобиль қозғалтқышының қажетті жылдамдығын қамтамасыз ету үшін қажет болады. Оның жүргізуші дөңгелектеріне жеткілікті тарту күшін құру керек. Ол оларға берілетін айналу уақыты туралы пропорционалды жəне олардың

радиусына кері пропорционалды болады.

Жүргізуші дөңгелектердегі тарту күші жəне олардың айналу жиілігі жəне сəйкесінше автомобиль қозғалтқышының жылдамдығын кейбір шектелген шамада қозғалтқыштың «газ» педалі көмегімен өзгертуге болады. Алайда белгілі бір режимдерде жəне автомобиль қозғалтқышы жағдайларында қажетті тарту күшін қамтамасыз ету үшін оның жүргізуші дөңгелектерінде барынша елеулі айналу моментін құру қажеттілігі туындайды. Ол қозғалтқыштың максималды айналу уақытынан бірнеше есе асып түседі. Əсіресе үлкен тарту күшін жəне сəйкесінше жүргізуші дөңгелектегі айналу моментін автомобильдің орнынан қозғалған кезде қажет етеді. Жəне оның тез жылдамдық алуы кезінде қамтамасыз ету керек. Мұнда қозғалысқа автомобиль инерциясының күші барынша кедергі көрсетеді. Жарға көтеру кедергісінің күші барынша артқанда автомобильді биік жарға қозғалту кезінде; дөңгелектердің тербелісі кедергісінің күші барынша артқанда автомобильдің жаман жолдармен жəне жолы жоқ жерлермен (құмда, балшықта, бұдыр топырақта, қарда жəне т.с.с.) қозғалған кезде қамтамасыз ету үшін керек болады. Сонымен қатар аталған режимдер мен шарттардың əртүрлі үйлесімі кезінде қамтамасыз етіледі. Сондықтан трансмиссия қозғалтқыштың максималды айналу

уақытын бірнеше рет асып түсетін мəндермен аяқталатын жəне нөлдік мəндермен басталатын қозғалтқыш жүктемесін өзгерту жолымен қамтамасыз етілгенге қарағанда автомобильдің жүргізуші дөңгелектеріндегі айналу моменті өзгерісінің аса кең диапазонын қамтамасыз ету керек. Онымен қоса, ол сонымен қатар айналу моментінің автомобильдің жүргізуші дөңгелектеріне бірсарынды өзгеруін оның қозғалысы жұлқынбай бірсарынды болуы үшін қамтамасыз ету керек. Қозғалтқыштың иінді білік айналуының жиілігі қозғалтқыштың жүктемесіз тұрақты жұмысын қамтамасыз ететін минималды мəннен, яғни бос жүрісінде, қозғалтқыштың номиналды қуатына сəйкес келетін максималды мəнге дейін өзгеруі мүмкін. Зерттелетін автомобильдер үшін бос жүрістегі иінді білік айналуының минималды жиілігі қозғалтқыш моделіне байланысты 750-900 мин -1

құрайды. Ал сəйкесінше, максималды қуаты — 4 500.5 400 мин -1 (1.2 кестені қараңыз) болады. Қозғалтқыштың аса тиімді жəне үнемді жұмысы қамтамасыз етілетін оңтайлы жиіліктер бірнеше мың мин -1

(қозғалтқыш моделіне жəне оның жүктемесіне байланысты) құрайды. Онымен қоса автомобильдің жүргізу дөңгелектерінің айналу жиілігі нөлдік мəннен (автомобильдің орнынан бірінші қозғалу моменті) автомобильдің техникалық сипаттамасында көрсетілген. Сəйкесінше, оның максималды қозғалыс жылдамдығына дейін өзгереді. Нақты жағдайларда қозғалыс тіпті 110 км/сағ. дейінгі жеңіл автомобилінің жеткілікті жоғары қозғалыс жылдамдығы кезінде де (автомагистральда максималды рұқсат етілген қозғалыс жылдамдығы) оның дөңгелектерінің айналу жиілігі шамамен 1 000 мин -1

құрайды.

Осылайша, автомобиль қозғалтқышының қажетті жылдамдығын, сонымен қатар қозғалтқыштың үнемді жəне тиімді жұмысын қамтамасыз ету үшін трансмиссия тіпті автомобильдің жоғары жылдамдығы кезінде де қозғалтқыштың иінді біліктің айналу жиілігімен салыстырғанда жүргізуші дөңгелектің айналу жиілігін бірнеше есе, ал аз қозғалыс жылдамдығы кезінде – одан да көп азайтады. Онымен қоса, автомобильдің орнынан бірсарынды қозғалуы үшін трансмиссия жүргізуші дөңгелектің айналу моментін жəне айналу жиілігін олардың нөлдік мəндерінен бірсарынды артуын қамтамасыз етуі керек. Трансмиссия арқылы берілетін айналу моментін автомобильдің жүргізуші дөңгелектері арасында тарату оның өткізгішін арттыру үшін керек. Автомобильдің өткізгіші бірқатар факторларға байланысты. Олардың ішінен негізгісі жүргізуші дөңгелектерінің саны болады (олар көп болған сайын өткізгіші жоғары болады). Бұл жүргізуші дөңгелектегі максималды тарту күші оны жолмен іліну күшімен шектелетінімен түсіндіріледі. Дөңгелектің жолмен іліну күші

автомобиль салмағына (берілген дөңгелекке тиесілі автомобиль бөліктерінің салмағы) жəне дөңгелектің жолмен іліну коэффициентіне тура пропорционалды болады. Сондықтан жүргізуші дөңгелектердің саны артқан кезде олардың сомалық ілініс салмағы артады жəне сəйкесінше олардың пайда болатын сомалық тарту күші артады. Бұл автомобильдің сырғымалы жолда жоғары өткізгішін қамтамасыз етеді. Жүргізуші дөңгелектер саны автомобильдің дөңгелек формуласымен анықталады (1.1 тараушығын қараңыз). Айналу моментін автомобильдің жүргізуші дөңгелектері арасында тарату кезінде трансмиссия автомобильдің бұрылыстарда жəне тегіс емес жолда қозғалысы кезінде əркелкі жиіліктермен олардың айналу мүмкіндігін қамтамасыз ету керек. Автомобильдің бұрылыс кезінде қозғалысында оның барлық дөңгелектерінің жеке қозғалыс траекториясы (6.2 сур. қараңыз) болады жəне сəйкесінше əртүрлі жолдарды өтеді. Бір белдігінің (осьтің) сыртқы дөңгелегі ішкі дөңгелектерге қарағанда көп жол жүреді. Ал алдыңғы сыртқы жəне ішкі басқарылатын дөңгелектері сəйкесінше артқы дөңгелектермен салыстырғанда көп жол жүреді. Сондықтан автомобильдің тербелісін жолға қатысты сырғанаусыз қамтамасыз ету үшін олар əркелкі жиіліктермен айналдыру керек. Олай болмаған жағдайда аз жол жүретін автомобиль дөңгелектері тоқтап жүреді. Ал үлкен жол жүрген дөңгелектер газбен айналады (жолдың бетімен сырғанап айналады). Бұл трансмиссия бөлшектеріне жоғары жүктеме салуына, шиналардың жоғары тозуына жəне отынның асыра шығындалуына алып келуі мүмкін. Автомобильдің тегіс емес жолда қозғалуы кезінде дөңгелектердің біреуінің жол бетіне шығып немесе ойып жүретін болса оның жолы басқа дөңгелектерге қарағанда артады. Сондықтан автомобильмен тегіс емес жолда қозғалуы кезінде дөңгелектердің сырғанауын алдын алу үшін олар сонымен қатар əркелкі жиілікпен айналуы керек. Айналу моментін автомобильдің жүргізуші дөңгелектері арасында таратуын олардың əркелкі жиілікпен айналуын ескерумен қамтамасыз ету автомобиль трансмиссиясында арнайы механизм – дифференциал қолданылады. 4 х 2 дөңгелек формуласы бар автомобильдерде айналу моментін автомобильдің жүргізуші белдіктері (осьтері) арасында оның сол жəне оң дөңгелектерінің əркелкі жиілікпен айналуын ескерумен таратуын қамтамасыз ететін дөңгелек аралық дифференциал қолданылады. Толық жетекті 4 х 4 дөңгелек формуласы бар автомобильдерде жүргізуші белдіктерді (осьтердің) дөңгелек аралық дифференциалдардан басқа, қосымша ось аралық дифференциал қолданылады. Ол айналу моментін алдыңғы жəне артқы дөңгелектердің əркелкі жиілікпен айналуын ескерумен таратуын

қамтамасыз етеді.
Трансмиссияның жалпы құрылғысы жəне негізгі сызбалары.

Зерттелетін жеңіл автомобильдерде механикалық сатылай трансмиссия қолданылады. Оларда айналу моментінің жəне айналу жиілігінің берілісі жəне түрленуі бірнеше тісті берілісі көмегімен жүзеге асырылады. Айналу моментіндегі автомобильдің жүргізуші дөңгелектеріне берілетін трансмиссияны түрлендіруді сандық бағалау үшін, сонымен қатар олардың айналу жиілігін қозғалтқыштың иінді білігімен салыстырғанда трансмиссияның беріліс санының шамасы қолданылады. Т р ан см и с си я н ы ң бе рі л і с саны — қозғалтқыштың иінді білік айналу жиілігінің автомобильдің жүргізуші дөңгелектер айналу жиілігіне қатынасы. Ол айналу моментінің берілісіне қатысатын, трансмиссияның барлық тісті беріліс санын шығаруға тең болады. Яғни беріліс қорабының жəне басты берілістің, ал толық жетекті автомобильді сонымен қатар тарату қорабының беріліс санын шығаруға тең болады. Тісті беріліс бір немесе бірнеше тістер жұбын қамтуы мүмкін. Тістер жұбын іліністегі екі тісті дөңгелек құрайды. Тістер жұбының кішкентай тісті дөңгелегін (тістері аз дөңгелек) тегершік, ал тістері көп дөңгелекті тісті дөңгелек деп атайды (берілген оқулықта «тісті дөңгелек» терминінің орнына «шестерня» қысқаша термині пайдаланылады. Ол автомобиль құрылғысы бойынша əдебиеттерде жалпылама қолданылатын болып табылады). Т і ст ер жұб ының берілі с саны — жетекші шестерняның тістер санының жүргізуші шестерняның санына қатынасы немесе олардың айналу жиілігінің кері қатынасы. Бірн е ш е тісте р жұ бын қа м т итын тіс т і бе рі л і с т і ң бері лі с саны осы жұптардың беріліс санын шығаруға да болады. Тісті берілістің беріліс саны ол айналу жиілігін қанша есе төмендететінін көрсетеді жəне бір уақытта ол арқылы берілетін айналу мезетін арттырады. (Егер керісінше беріліс саны бірліктен аз болса). Осылайша, трансмиссияның беріліс саны автомобильдің жүргізуші дөңгелектерінің жиілігін қозғалтқыштың иінді білік айналу жиілігімен салыстырғанда қанша есе төмендететінін көрсетеді жəне бір уақытта жүргізуші дөңгелектерге берілетін айналу моментін арттырады. Механикалық сатылай трансмиссияда оның беріліс саны беріліс қорабының (толық жетекті автомобильде сонымен қатар тарату қорабының) беріліс санын өзгерту есебінен берілісті ауыстырып-қосу жолымен сатылай өзгереді. Қозғалтқыштың көлденең орналасуымен алдыңғы жетекті автомобиль трансмиссиясы

(ВАЗ-2110 жəне ВАЗ басқа алдыңғы жетекті автомобильдер)

1

жəне 11 бірінші (жүргізуші) жəне екінші

(жетекші) біліктері бар екі білікті беріліс қорабынан, ілінісінен

2

(4.1, а сур.), басты берілістен 10,

дифференциалдан

9

жəне тең бұрыш жылдамдығындағы

5

жəне

8

топсалары бар

7

жəне

12

жетек біліктерінен тұрады. Беріліс қорабы, басты беріліс жəне автомобильдің алдыңғы жетегіндегі дифференциал құрылымдық біріккен жəне бір картерде орналасқан. Берілген агрегаттарды жинақтау сызбасы оның шағындығын, минималды салмағын жəне жоғары ПƏК негіздейді. Бұл алдыңғы жетекті автомобильдің жоғары күш-жылдамдық қасиетін жəне жоғары отын үнемділігін қамтамасыз етеді.

Классикалық құрастыру сызбасы бар автомобиль трансмиссиясы
(ВАЗ-2105, ИЖ-2126, ГАЗ-3110 жəне басқа) іліністен

2

(4.1,
б сур.
), үш жетекті беріліс қорабынан

14

(бірінші, екінші жəне аралық білігі бар), карданды берілістен

15

жəне

16

алдыңғы белдіктің картерінде орналасқан басты берілістен 10,

дифференциалдан

9

жəне жартылай осьтен

17

тұрады. Басты беріліс жəне дифференциал құрылымдық біріккен жəне жеке жинақтама бірлікті – алдың белдік редукторын құрайды (ВАЗ автомобильдерінде). Бір (ГАЗ-3110 автомобиль бөліктерінде) немесе екі (ВАЗ-2105, ИЖ-2126 автомобильдерінде жəне ГАЗ-3110 автомобиль бөліктерінде) жетілікті массивті кардан біліктері бар кардан берілісінің болуы берілген трансмиссияның аса жоғары салмағын жəне оның ПƏК алдында қарастырылған алдыңғы жетекті трансмиссиямен салыстырғанда бірнеше кіші болуымен негізделеді. Сондықтан классикалық құрастыру сызбасы бар автомобильдер негізінен (сол қозғалтқыш қуаты кезінде жəне басқа тең жағдайларда) алдыңғы жетекті автомобильдерге тарту жылдамдығының қасиеті жəне отынның үнемділігі бойынша жеңіліс береді.

Толық жетекті автомобиль трансмиссиясы (ВАЗ-21213, -21214 жəне ВАЗ басқа толық жетекті автомобильдері) жартылай жетекті автомобильдің қарастырылған трансмиссия сызбасына қарағанда негізгі беріліс қорабынан

14

(4.1, в сур.) басқа тарату қорабының

21

онымен аралық білік арқылы

20

қосылысы болады.

4.1 сур. Жеңіл автомобильдер трансмиссиясының сызбасы: а

— қозғалтқыштың бойлық орналасуы бар алдыңғы жетекті автомобильдер;

б

— сəйкесінше алдыңғы жəне артқы кардан берілісі;

19

— берілісті ауыстырып-қосу иінтірегі;

4.2

ІЛІНІС

Іліністің мақсаты, жалпы құрылғысы жəне əрекет ету
ұстанымы.

иілгіш есебінен ілініс сөніп тұрған кезде қысқыш дискісін жетекші дискіден

5

бұрап алу жүзеге асырылады жəне оның диафрагмалы қысқыш серіппесінің

12

сырттағы бөлігімен тұрақты контактісін қамтамасыз етіледі.

ВАЗ- 2105, -21213, -21214 жəне ИЖ-2126 автомобильдердегі іліністе қысқыш дискісі қосымша арнайы фиксаторлардың

19

көмегімен диафрагмалы серіппелерге жалғанады.

Болаттан жасалған тəрелке тəріздес конус түріндегі диафрагмалы қысқыш серіппесінің

12

қиықтар есебінен иілгіш желектері

36

(4.2,
в сур.
) болады, олар іліністі қосу мойынтіректерінің рөлін атқарады,

4.2 сур. Орталық диафрагмалы қысқыш серіппесі жəне механикалық арқан жетегі бар ілініс құрылғысының жəне жұмысының сызбасы: а

— ілініс қосылған (ілініс педалін басу кезінде);

б

— ілініс қосылған (ілініс педальін босатқан кезде);

в

— диафрагмалы серіппенің жалпы түрі;

1

— сермер; 2 — иінді білік;

3

— беріліс қорабының бірінші жетегі;

4

— айналу тербелісінің сөндіргіш серіппесі (демпфер);

5

— жетекші диск;

6

— ілініс картері;

7

жəне

34

— тойтарма шегелер;

8

— жалғағыш пластина;

9

ұштарына іліністі сөндіру кезінде жетектің қысқыш

мойынтірегі

16

əсер етеді. ВАЗ-2105, -21213, -21214 жəне ИЖ- 2126 автомобиль іліністерінде желектердің ішкі ұштарына аралық тіреуіш фланеці орнатылады, ол тойтарма шегелері бар пластиналармен қаптамаға бекітіледі. Тірек фланеці қысқыш мойынтіректен іліністі қосқан кезде күш алады жəне оны қысқыш серіппенің желектеріне береді. Осылайша оларды қатты тозудан жəне сынудан қорғайды. Ысқыш серіппенің тірек фланецін орнату қажеттілігі аталған автомобиль ілінісіндегі қысқыш мойынтіректер мен қысқыш серіппе арасында саңылаудың болуымен туындады. Ол іліністі сөндірудің бастапқы уақытында олардың сырғуы салдарынан байланысатын бетін қатты тоздырумен негізделеді. Қысқыш серіппенің ішкі диаметрдегі сыртқы бөлінбеген бөлігі екі сақиналары 11 арасында қысылған, бұл сақиналар қаптамаға тойтарма шегелер

34

көмегімен (ВАЗ-2105, -21213, -21214 жəне ИЖ-2126 автомобильдерінде) немесе қаптамадағы қылқандарды бүктеу арқылы (ВАЗ-2110 жəне ГАЗ-3110 автомобильдерінде) бекітіледі. Тірек сақиналары топса рөлін атқарады. Оған қатысты серіппенің бөлінбеген сыртқы беті оның желек ұшындағы

16

қысқыш мойынтірегін басу кезінде не тікелей, не тірек фланеці арқылы (ілініс конструкциясына байланысты) айналады жəне қысқыш серіппенің жазықтығын қамтамасыз етеді.

Іліністі қозғалтқышқа орнату жəне қаптаманың бекіту бұрандамаларын

35

сермерге

1

тарту кезінде қысқыш дискісі

9

жетекші дискісін

5

сермерге тығыз қысады жəне қаптаманың

10

ішіне қарай кіреді. Осылайша онымен контактіге түскен тіреу сақинасына 11 қатысты қысқыш серіппенің сыртқы бетін

12

қайырады. Онымен қоса серіппенің жетектері қаптамадан қысқыш дискі жағына қарай кішкене жылжиды. Осылайша, жиналған іліністегі диафрагмалы қысқыш серіппе үнемі кернеулі болады. Өзінің өте қаттылығының арқасында қысқыш серіппе қаттылығы барынша аз жалғағыш пластинаны

8

қайырады жəне жетекші дискіні

5

сермерге

1

тығыз қысады. Осылайша олардың үйкелісі есебінен олардың бірігіп айналуы жəне айналу моментін қозғалтқышың иіндігі білігінен 2 сермер 1 жəне іліністің жетекші дискісі 5 арқылы берілісі қорабының бірінші білігіне 3 берілісі қамтамасыз етіледі. Қысқыш серіппенің қаттылығына жетекші дискінің сермерге қысылу күші жəне сəйкесінше ілініспен берілетін айналу моментінің максималды өлшемі байланысты болады. Орталық диафрагмалы қысқыш серіппесі бар іліністің жүргізуші бөлігі жөндеуге жатпайды жəне егер ақаулары болса жинақпен айырбасталады.

Іліністің жетекші бөлігі
фрикциялық қаптамалары бар жетекші

диск

5

болып табылады. Ол күпшек бетімен беріліс қорабының бірінші білігінің 3 бетіне бекітіледі жəне сонымен бірге айналады. Жетекші дисктің күпшек беті бірінші біліктің артқы ілмегінің беті бойынша еркін сырғанайды. Осылайша жетекші дисктің іліністі қосқан кезде білігіне қатысты осьтік орын ауыстыруын қамтамасыз етеді жəне іліністі қосқан кезде семсерден айналу моменті жетекші диск арқылы беріліс қорабының бірінші жетегіне (жəне керісінше) береді. Іліністің жетекші диск конструкциясы ілініс арқылы берілетін айналу моментінің бірсарынды өзгеруін қамтамасыз етеді. Оның тербелісін (айналу тербелісін) азайтады жəне сəйкесінше автомобиль жылдамдығы қозғалысының арнайы құрылғы серіппелі жəне фрикциялық демпфирлеу механизмі бар айналу тербелісін (демпфирлеу) сөндіргіш көмегімен жылдамдығын бірсарынды өзгертумен қамтамасыз етеді.

Фрикциялық қаптамалар

2

(4.3 сур.) бір біріне тəуелсіз ирек серіппелі пластиналарға

3

бекітілген. Олар өз кезегінде тойтарма шегелермен

4

болат дискіге

13

бекітілген .

Қысқыш дискісі жəне сермер арасындағы жетекші диск қаптамасын қысуына байланысты

1

— фрикциялық қаптаманың бекіту тойтарма шегелері;

2

— фрикциялық

4.3 сур. Іліністің жетекші дискісі:
қаптама;

3

— серіппелі пластина;

4

— тойтарма шегелер;

5

жəне

6

— демпфердің сəйкесінше пластинасы жəне серіппесі;

7

жəне

14

— фрикциялық сақиналар;

8

— демпфердің тірек сақинасы;

9

— жетекші дисктің күпшегі;

10

арқылы қысқыш мойынтірекпен іліністің жүргізуші бөлігіндегі 12 диафрагмалы қысқыш серіппесіне əсер етеді. Осылайша оның қосылуы жəне сөндірілуі жүзеге асырылады. ВАЗ-2110 жəне ГАЗ-3110 автомобильдерінде іліністі сөндіру жетегі саңылаусыз болады. Мұндай жетектік конструкциясы қысқыш мойынтіректің тірек сақинасы жəне диафрагмалы қысқыш серіппе арасында саңылаудың болмауын қарастырады. Олар бір бірімен үнемі

байланысып отырады жəне жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта үнемі бірігіп айналады. Осылайша, іліністің саңылаусыз жетегінде қысқыш мойынтірек тұрақты жұмыс істейді. Іліністі қосқан кезде қысқыш мойынтірек минималды жүктемесімен бос жұмыс істейді, осылайша ол тек мойынтіректің тірек сақинасының қысқыш серіппеге жеңіл басуын олардың сырғанаусыз бірігіп айналуы үшін қамтамасыз етеді. Ал сөндірілген іліністе қысқыш мойынтірек толық жүктемеде жұмыс істейді, ол қысқыш серіппенің иілуін жəне іліністің қысқыш дискісін жетекші дисктен бұрып алуын қамтамасыз етеді. Қалған зерттелетін автомобильдерде (ВАЗ-2105, -21213, -21214 жəне ИЖ-2126) іліністі сөндірудің саңылауы бар жетегі қолданылады. Оның конструкциясында сықпа мойынтіректі толығымен қысқыш мойынтіректен іліністі қосқан кезде ажыратуды қарастырады жəне олардың арасындағы саңылауды белгілі бір шамамен қамтамасыз етеді. Саңылауы бар ілінісі жетегінде сықпа мойынтірек ілініс қосылып тұрған жұмыс істемейді. Зерттелетін автомобильдердің ілініс жетегінің құрылысын жəне жұмысын одан əрі толығырақ қарастырайық. Іліністің əрекет ету ұстанымы дисктердің үйкелісетін беттері арасында туындайтын үйкеліс күшін қолдануға негізделеді. Ол келесіден тұрады.

Педальді

33

(4.2, а сур. қар.) басқан кезде арқанның

27

(немесе гидрожетектің) көмегімен ілініс ашаға

15

беріледі, ол өз осьін 17 немесе шар тəріздес тіректі айнала отырып, сықпа мойынтірегі 16 бар іліністі сөндіру муфтасын

13

бағыттау тығыны

14

бойынша сермер жаққа қарай бұрады.

Саңылаусыз ілініс жетегі бар автомобильдерде (ВАЗ-2110, ГАЗ- 3110) тірек сақинасы үнемі қысқыш мойынтірекпен 12 байланысатын жəне үнемі бірге айналатын (жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш кезінде) сықпа мойынтірек

16

ілініс педальін басқан кезде бірден өзінің тірек сақинасымен тікелей қысқыш серіппенің диафрагмалы желегіне əсер ете бастайды. Қалған зерттелетін автомобильдерде (ВАЗ-2105, -21213, - 21214 жəне ИЖ-2126) алдымен ілініс педальін басқан кезде сықпа мойынтірегі бар муфтаның 13 орнын айырбастамай тұрып, мойынтіректің тірек сақинасы мен қысқыш серіппенің тірек фланеці арасындағы саңылауды таңдау жүргізіледі. Саңылауды таңдап біткен соң мойынтіректің тірек сақинасы қысқыш серіппенің тірек фланеціне тіреледі, сонымен бірге (жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш кезінде) олардың арасында туындайтын үйкеліс күші есебінен айнала бастайды жəне біруақытта тірек фланеці арқылы қысқыш серіппенің желегіне əсер ете бастайды. Сықпа мойынтіректің тірек сақинасы 16 əсерінен қысқыш серіппенің желектері 12 тірек сақинасына 11 қатысты сермерге қарай

иіледі. Ал тірек сақинасының 11 сыртында орналасқан қысқыш серіппенің сыртқы бөлігі сермерден қарама қарсы бағытта иіледі.

— ілініс

картері;

9

— қысқыш дискісі бар қаптаманы сермерге бекіту бұрандамасы;

10

— тірек фланецін бекіту пластиналары;

ІІ

— пластинаны фланецке бекіту тойтарма шегелері;

12

— муфта серіппесі;

13

— беріліс қорабының бірінші жетегі;

14

— сықпа мойынтірегі бар іліністі сөндіру муфтасы;

15

— іліністі сөндіру ашасы;

— дөңгелек жетегінің тығыздамасы;

20, 22, 23, 25
жəне

28

— сəйкесінше І, ІІ, ІІІ, ІV жəне V берілістің жетекші шестернясі;

21

—І жəне ІІ берілістің синхрондауы;

24

—ІІІ жəне ІV берілістің синхрондауы;

26

— шар тəріздес мойынтірек;

27

— тірек сақинасы;

29

—V берілістің синхрондауы;

30

— екінші білік;

32

— беріліс

қорабының артқы картер қақпағы;

33

—V берілістің жетекші шестернясі;

34

— тірек пластинасы;

35

— бірінші білік;

36

— беріліс қорабының картері;

37

— дөңгелекті бірінші білік мойынтірегі;

38

— бірінші білік тығыздамасы;

39

— ауа шығарғыш;

А

— бірінші білік тығыздамасын нығыздау тереңдігі, ілініс картеріндегі мойынтіректің сыртқы ұяшығынан

А =

4,2 ± 0,2.

Жылжымалы жалғастырғышқа бағытталған шет тістерінің жақтағы бетінде синхрондау уақытында жалғастырғыш тістерінің шет жағындағы ұқсас қиғашқа жабысатын қиғаштары болады. Ол оның жылжып кетуін болдырмайды жəне синхрондаудан кейін ілініске осы бөлшектердің кіруін жеңілдетеді. Сақинаны блокадалаушы үш қысқа шошақтары күпшек кесігіне кіреді. Онда бекіткіштері бар кебік орналасқан. Ал, күшпектің қалған үш саңылауына жылжымалы жалғастырғышпен күшпекке қатысты оның жылжып кетуін шектеп тастайтын блокадалаушы сақинаның ұзын жəне кең шошақтары кіреді. Осы шошақтарының орталықта орналасуы кезінде күпшектің саңылауында блокадалаушы сақинаның тістері жылжымалы жалғастырғыш тістерінің шұқыры мен күшпектің оймакілтектерімен сəйкес келеді. Ал шоқақтарының əрбір жақтарындағы саңылауы олардың тістерінің қалыңдығының жартысын құрайды.

Жылжымалы жалғастырғыш

2

қосылатын берілістің жетекші тегершігінің тісті тəжі мен блокадалаушы сақинасымен оның алда енуін жеңілдететін жəне синхрондау кезінде оның жылжып кетуіне тосқауыл болатын, өздерінің тістерінде шеткі қиғашы болады.

1

— блокадалаушы сақина;

2

— жылжымалы жалғастырғыш;

3

— бекіткіш;

4

— кебік;

5

— жалғастырғыш күпшегі;

6

— ІІІ берілісінің тегершігі;

7

— инелі мойынтірек;

8

— беріліс қорабының екінші дуалы;

9

— ІV берілісінің тегершігі;

10

— тегершіктің тісті тəжі;

11

—ІІІ жəне ІV берілісін қосу айыры;

І

— синхрондауыш жалғастырғышының бейтарап қалпы;

ІІ

— ІV берілісін қосуды бастау;

ІІІ

— ІV берілісі қосулы.

Жалғастырғыштың ішкі тісті бетінде шар бекіткіштері үшін сақиналы ойық болады. І жəне ІІ берілістегі синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышта

21

(4.9 суреттен қараңыз) кері жүріс берілісінің жетектегі тегершігінің ролін атқаратын сыртқы тісті тəжі болады. Синхрондауыштың жұмысы келесі тəртіппен жүзеге асырылады. Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің бейтарап жағдайында барлық синхрондауыштардың жылжымалы жалғастырғыштары бейтарап жағдайда болады. Мұнда оларды серіппемен қамтылған шар бекіткіштері

3

ұстап тұрады (4.10 суреттен қараңыз, кескіндеме

І).

Синхродауыштардың жылжымалы жалғастырғышының бейтарап жағдайында барлық берілістің жетектегі тегершіктері қозғалтқыштың бүгілмелі белдігімен тіркемемен жалғанған. Бірінші белдіктің айналу жиілігі мен берілістің өткізетін санына байланысты, əртүрлі жиілікпен

екінші белдікте

8

еркін айналады.

Төртінші берілісті қосу мысалында синхрондауыш жұмысын қарастырып көрейік. Берілісті қосу алдында оның екінші белдікпен айналуын синхрондау кезінде, бірінші белдікпен жалғанған қосылатын берілістің жетектегі тегершігінің айналу жиілігін өзгерту мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін, қозғалтқыштың бүгілмелі белдігінен беріліс қорабының бірінші белдігін ажыратып, алдын ала жалғастырғышты өшіру керек.

ІV берілісін қосу кезінде

11

айыры (4.10 суреттен қараңыз, кескіндеме

ІІ)

жалғастырғышты 2 тегершіктің жағына 9 қарай жылжытуды бастайды жəне кебік

4

арқылы блокадалаушы сақинаны 9 тегершікке қысады. Түйісуге кіретін тегершік 9 пен блокадалаушы сақинаның конустық бетінің 1 арасында үйкеліс күші пайда болады. Ол жалғастырғышпен 2 ең алдымен 5 күпшекке қатысты 5 блокадалаушы сақинаны күпшек саңылауы мен сақинаның шошақтары арасындағы саңылаудың шамасына қарай бұрады. Кейін оны синхрондауышпен екінші белдіктің 8 айналу жиілігіне жақындатып, тегершіктің 9 айналу жиілігін өзгерте бастайды. Мұнда жылжымалы жалғастырғыштың тістеріне қарама қарсы орналасқан блокадалаушы сақинаның тістері өздерінің қалыңдығының жартысына жылжымалы жалғастырғыш тістерінің қиғашына шеткі қиғашымен тіреледі. Осыдан синхрондауыш бөлшектерімен бірге екінші белдік 8 пен жетекші тегершіктің 9 айналу жиілігін теңдестіру уақытына дейін оның əрі қарай қозғалуын тоқтатады (блокадалайды). Яғни (оның айналуының синхрондануы толығымен аяқталғанға дейін). Синхрондауышпен бірге екінші белдік 8 пен жетекші тегершіктің 9 айналуының толығымен синхрондалуы кезінде (олардың айналу жиілігінің толығымен теңестірілуі кезінде) күпшеккке қатысты 5 блокадалаушы сақинаны бұратын жəне жылжымалы жалғастырғыштың 2 жылжуына кедергі болатын жəне тістері бар блокадалаушы сақинаның ілінісіне оның тістерінің кіруіне кедерге болатын күш жоғалады. Сондықтан жылжымалы жалғастырғышқа 2 айыр 11 арқылы берілетін жəне берілісті ажыратып қосу иінтірегіне жүргізушінің салатын күшінің əсерімен ол жалғастырғыш тістерінің ойығымен оның тістері сəйкес келетін жағдайға оны бұрып, блокадалаушы сақинамен ілеспеге кіреді (бұл жағдай күпшек саңылауындағы блокадалаушы сақинаның орталықта орналасуына сəйкес келеді). Бір уақытта блокадалаушы сақинамен кіретін жылжымалы жалғастырғыш саңылауға кебікті

4

(4.10 суреттен қараңыз, кескіндеме ІІІ) жылжымалы жалғастырғыштың ішкі бетіндегі сақиналы ойықтан шығатын шар бекіткіштерін

3

батырып жібереді де ең алдымен жетекші тегершіктің 9 конустық бетіне блокадалаушы сақинаны

қысуын тоқтататын кебікті босатады. Бұл жылжымалы жалғастырғышқа алда өзінің қозғалуы кезінде жетекші тегершіктің тісті тəжімен ілініске оңай кіруіне жəне оның екінші белдікпен 8 синхрондауыштың күпшегі 5 арқылы оның жалғануын қамтамасыз етуге, яғни берілістің іске қосылуына мүмкіндік береді. Жетекші тегершіктің тісті тəжі синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышымен оның тісті тəжінің ілініске кіруі кезінде тегершіктің бұрылысын жеңілдету үшін тістерінде шетік қиғаштары болады. Синхрондауышпен бірге екінші белдік жəне қосылатын берілістің жетекші тегершігінің айналуының синхрондану үдерісі белгілі бір уақытты талап етеді. Көп уақыт болған сайын олардың айналу жиілігінің алуан түрлілігі де арта түседі. Сондықтан берілістің шусыз жəне жеңіл қосылуы үшін, сонымен бірге беріліс қорабының бөлшектерінің тозу деңгейін төмендету үшін берілісті жалғанатын бөлшектерінің айналуын толығымен синхрондау үшін қажетті уақытты қамтамасыз ететін аздап күш салу арқылы берілісті қосуға болады. Берілісті қосқан соң жалғастырғышты қосу арқылы қозғалтқыштың бүгілмелі белдігімен беріліс қорабының бірінші белдігі жалғанады. Берілісті өшіру кезінде де оны қосу кезіндегі сияқты, берілісті қосу кезінде жалғанған айналу уақытының берілісі жүзеге асырылған синхрондауыш бөлшектері мен оның жетекші тегершігін толығымен босату үшін алдын ала жалғастырғышты өшіру керек. Айналу мезетінің берілісі бойынша жүктеменің болмауы жылжымалы жалғастырғышты кері бағытта жылжыту арқылы (қосулы беріліспен салыстырғанда) оны тегершікті екінші белдікпен ажыратып, сонымен қатар берілісті өшіру арқылы жетекші тегершікпен іліністен оны оңай шығарып алуға мүмкіндік береді. Мұнда синхрондауыштың барлық бөлшектері берілісті ажыратып қосатын иінтіректің бейтарап жағдайына сай келетін бастапқы жағдайына келеді (4.10 суреттен қараңыз, кескіндеме

І).

Берілісті өшіру жылдам жүзеге асырылады жəне оныы қосу оңай, бірақ та бөлшектерінің тозуын азайту үшін берілісті өшіру кезінде ажыратып қосу иінтерігін жылдам қозғауға жəне оған артық күш салуға болмайды.

Берілісті ажыратып қосу механизмі жеке корпустағы бірыңғай түйін түрінде жасалған берілісті таңдау механизмінен

6

(4.11 суреттен қараңыз), жəне алдыңғы жүрістің берілісін қосатын
9, 16
жəне

17

айырлары бар үш 11,

13

жəне

15

сояуыштарынан тұрады.

— V берілісін қосу айыры;

18

— серіппелі тежеуіш шайба;

19

— бұранда;

20

— шар бекіткіші;

21

— серіппе;

22

— төсем

сояуышына əсерін тигізеді. Үш иықты иінтіректің екінші иығы 4 айырына əсер ету арқылы кері жүрісті қосу үшін қызмет етеді. Ал, үш иықты иінтіректің үшінші иығы берілісті таңдаудың

25

сояуышының иінтірегіне əсерін тигізеді. 9, 16 жəне 17 айырларымен бірге бұранданың 19 көмегімен өзіне бекітілген 11,

13

жəне

15

сояуышпен бірге, берілісті ажыратып қосу кезінде беріліс қорабы картерінің саңылауында орналасады. Алдыңғы жүрістің берілісін қосу айырымен сояуыштың жағдайын бекіту, сонымен бірге кері жүрісті қосу айырымен

4

жабық тығынмен 1 картердің саңылауында бекітілген. Серіппелері 21 бар, бірыңғай шар

бекіткіштерінің 20 көмегімен жүзеге асырылады.
Берілісті ажыратып қосудың өткізгіш механизмі
шар тіреуіндегі

19 автокөлік салонында орнатылған берілісті ажыратып қосатын иінтіректен 15 (4.12 суреттен қараңыз), тарту күшінен

12

, топсадан

6

жəне иінтірегі 25 бар берілісті таңдаудың ажырату картерінде орнатылған сояуыштан

2

, реактивті тарту күшінен 22 тұрады.
Берілісті ажыратып қосу иінтірегінде

15

құрсауда 18 орналасқан, иінтіректің қозғалуын қамтамасыз ететін шар ұштары болады. Шар тіреуі тежеуіш сақинасы мен сфералық шайба көмегімен құрсауға

1

— ажырату картері;

2

— берілісті таңдау сояуышы;

3

—сояуыш тығыны;

4

— сояуыш тығыздамасы;

5

— топса қаптамасы;

6, 7
жəне

8

— корпус, тығын мен сəйкесінше топса ұштары;

9

— қамыт;

10

— қорғаныс қаптамасын бекітетін түйреуіш сомыны;

11

— қорғаныс қаптамасы;

12

— тарту күші;

13

— тарту күшінің айыры;

14

— тежеуішті бұрама;

15

— берілісті ажыратып қосатын иінтірек;

16

— тарту күшінің осі;

17

— қысатын пластина;

18

— шар тіреуінің құрсауы;

19

— шар тіреуі;

20

— резеңке буфер;

21

— буфер кронштейні;

22

— реактивті тарту күші;

23

24

жəне

28

— бұрандалар;

25

— берілісті таңдау сояуышының иінтірегі;

26

— берілісті таңдау механизмінің үш иықты иінтірегі;

27

— беріліс қорабының картері

бекітілетін иінтіректің шар ұштарына серіппемен қысылады. Шар тіреуінің құрсауы

18

буфер

20

кронштейнімен

21

бірге автокөліктің шанағының еденіне сыртынан түйреуішпен екі сомынмен бекітіледі. Жинау кезінде шар тіреуінің құрсауына ЛСЦ-15 жағар майы жағылады. Түтікті кесіктің тарту күші

12

өзінің айырымен 13 берілісті ажыратып қосу иінтірегіне

15

бекітіледі. Ол берілісті ажыратып қосу кезінде иінтіректің саңылауына 15 екі пластмасса тығынға бұрылатын қашықтықтағы тығын мен сомыны бар осьтің 16 көмегімен жүзеге асырылады. Тарту күшінің 12 шығуы үшін түйреуіштегі алты сомынмен 10 қысатын пластинаның 17 көмегімен бекітілетін, резеңке қорғаныс қаптамасымен 11 жабылады. Тарту күшінің алдыңғы тілінген ұштары тартпа бұрандасы 23 бар қамыттың 9 топсасының ұштарына

8

бекітіледі .

Топса берілісті таңдаудағы сояуышпен 2 бірге тарту күшінің 12 иілімді жалғануын қамтамасыз етеді. Топса корпусы 6 бұранданың 24 көмегімен сояуышқа

2

бекітіледі .

Резеңке қаптама 5 ылғалдық пен лас қоқыстың түспеуінен сояуыш 2 пен ажыратудың картерін 1 қорғайды.

Берілісті таңдау сояуышы

2

мойынтіректі тығындағы 3 ажырату картерінде орнатылған, мұнда берілісті ажыратып қосу кезіндегі бұрылыс пен оның бойлай жылжуы жасалатын болады. Сояуыштың ұшында бұрандамен

28

иінтірек

25

бекітілген, осының көмегімен сояуыш оларды ажыратып қосу кезінде берілісті таңдау механизмінің үш иықты иінтірегіне

26

əсерін тигізеді. Иінтірек пен топса сояуышына бекітудің

24

жəне

28

бұрандаларына, жинау кезінде олардың қайырылуына кедергі болатын бұрандасына ТБ-1324 арналған арнайы желімді жағады.

Реактивті тарту күші

22

автокөлік қозғалысы кезінде өзінің тіреуіндегі автокөліктің күш агрегатының жылжуы кезіндегі өздігінен берілістің өшіп қалуына жол бермейді. Тарту күшінің артқы ұштары

22

кронштейнмен бірге шар тіреуінің құрсауына 18 сомынмен бірге екі бұрандамен бекітіледі. Ал, тарту күшінің алдыңғы түтікті тілінген ұштары ажырату картері кронштейнінің осінде бекітілген резеңке демпфері бар көзінің ұшына тартпа бұрандамен бірге қамытпен бекітіледі. Осылай, реактивті тарту күші автокөлік қозғалысының уақытында беріліс қорабы мен берілісті ажыратып қосатын иінтірек арасындағы тұрақты қашықтықты қамтамасыз етеді.

ВАЗ-21074

(форзац 1) беріліс қорабы
жабық қақпағы бар 48 картерден

6

тұрады. Оның ішінде алдыңғы жүріс берілісінің синхрондауышы жəне берілістің тегершіктерімен бірге бірінші, аралықты жəне екінші белдіктер

1

61

жəне

41

болады. Кері жүрістің аралықты тегершігі

52

, сонымен бірге беріліс қорабында орнатылған тура жетектегі иінтірекпен 25 берілісті ажыратып қосу механизмі болады.

Беріліс қорабының
картері 6
мен оның артқы қақпағы

48

сомындары бар алты түйреуішпен бірге екі орталықтандыратын сұққыштағы төсем арқылы бір бірімен жалғанған (жөндеу кезінде герметикті пайдалануға болады). Қақпағы картердің түйреуішінде сыртынан бұралатын бес сомынмен 24 жəне қақпақтың түйреуішіне картер ішінде бұралатын бір сомынмен картерге бекітіледі (картердің шешілген төменгі қақпағы 55 кезінде).

Төменгі беріліс қорабы картері штампталған болат қақпақпен

55

жабылады
, ол

түйреуіштегі он сомыны бар 54 төсем арқылы картерге бекітіледі жəне онда магниті бар бұрандалы тығынмен жабылатын майды құю үшін саңылауы болады. Бұрандалы тығынмен жабылатын 60 картердегі май құятын саңылау бір уақытта бақылаушы болып саналады (автокөліктің көлденең жағдайында май деңгейі оның төменгі жиегіне дейін жетуі керек).

Беріліс қорабының картері конструктивті түрде ажырату картерімен

69

біріктірілген. Мұнда тығыздағыш сақинасы арқылы тығыздасмасы 3 бар бірінші белдіктің мойынтірегінің 67 қақпағы 2 мен ауа шығарғыш 7 орнатылған. Ажырату картеріне қатысты беріліс қорабының орталықтануы қақпақ 2 орнатылған ажырату картерінің саңылауына мойынтіректің сыртқы сақинасының 67 біртіндеп кіруі жүзеге асырылады. Қақпақтың 2 төменгі бөлігінде екі саңылау болады, олар ажырату дискісінің майлануын болдырмау мақсатында тығыздама 3 арқылы өтіп кететін майдың шығуы үшін қызмет атқарады жəне қақпақтан оны ауыстыру кезінде тозған тығыздаманы алып тастау үшін қолданылуы мүмкін. Беріліс қорабы ажырату картерінің қозғалтқышына бекітіледі (ажырату картерінің беріліс қорабының картеріне жəне қозғалтқыш цилиндрінің блогына бекітілуін 4.2 Бөлімшеден қараңыз). Картердің артқы қақпағына

48

күш агрегатының үшініш артқы тіреуі бекітіледі.
Бірінші белдік 1

екі тіректі. Қозғалтқышқа беріліс қорабын орнату кезіндегі белдіктің алдыңғы мойны бүгілмелі белдіктегі мойынтірекке кіреді

4

(4.4 суреттен қараңыз), ал бұл олардың орталықтануын қамтамасыз етеді, оймакілтектер ажыратудың жетекші дискісінің 6 оймакілтекті тығынына кіреді. Белдіктің артқы мойнына мойынтірек

67

(қараңыз: форзац 1) баспаланады, мұнда белдік картердің 6 алдыңғы қабырғасының саңылауына орнатылады. Мойынтіректің ішкі сақинасы

67

табақшалы серіппелі шайбамен бірге тежеуішті сақинамен 68 белдікке бекітіледі (шайбаның шығыңқы жағы тежеуіш сақинасына бағытталған). Мойынтіректің сыртқы сақинасында ажырату картерінің қорабына бекіту кезінде серіппелі шайба 4 арқылы мойынтіректің сыртқы сақинасына қақпақтың 2 əсерімен картерге тығыздалып қысылатын онда орналасқан тілікті орнату сақинасы 5 бар сыртқы жырашығы болады (шайбаның шығыңқы жағы мойынтірекке

бағытталған). Сонымен, картердегі мойынтіректің сыртқы сақинасын бекіту жүзеге асырылады жəне осьтік жылжудан бірінші белдіктің бекуі қамтамасыз етіледі.

Белдіктің артқы ұшында аралық белдігі өткізгішінің жетекші тегершігі

66

жасалған жəне синхрондауыш көмегімен ІV (тура) берілісті қосу кезінде екінші белдікпен бірінші белдікті жалғау үшін тік тісті тісті тəж жезімен 10 дəнекерленген. Тісті тəжде 10, алдыңғы жүрістің өзге берілісіндегі жетекші тегершіктің тісті тəжіндегі сияқты синхрондауыш бөлшектері орнатылады: тіреу шайбасы 9, серіппе мен тежеуішті сақинаның тісті тəжіне бекітілетін блокадалаушы сақина. Бірінші белдіктің қапталында екінші белдіктің 8 алдыңғы инелі мойынтірегі орнатылатын жонып өңдеуіші болады.

Аралықты белдік 61
екі тіректі,

56

58

59

жəне

62

тегершіктерімен бірге жасалған .

Белдіктің алдыңғы мойнында екі қатарлы шар мойынтірегі

63

орнатылған .

Мойынтіректің ішкі сақинасы

63

белдікке қысатын шайба 64 арқылы бұрандамен

65

бекітіледі .

Мойынтіректің сыртқы сақинасында жинау кезінде осьтік ауысудан аралықты белдіктің бекітілуін қамтамасыз ететін, ажырату жəне беріліс қорабының 6 жəне 69 картерлерінің арасында қысылатын орнату сақинасы бар жырашығы болады. Аралық белдіктің артқы мойнында роликті мойынтіректің 53 ішкі сақинасы баспаланады, ал сыртқы сақинасы беріліс қорабы картерінің артқы қабырғасының саңылауына орнатылады. Аралық белдіктің оймакілтегінде мойынтіректің 53 ішкі сақинасына тірек сақинасы арқылы қысылатын кері жүріс пен V берілісі тегершігінің блогына 47 тарту бұрандасымен 46 бекітіледі. Тегершіктің блогының 47 артқы ұшында сыртқы сақинамен картердің артқы қақпағына 48 орнатылатын роликті мойынтіректің 49 ішкі сақинасы баспаланады.

Екінші белдік 41 үш тіректі. Екінші белдіктің алдыңғы мойны белдіктің өстестігін қамтамасыз ететін, бірінші белдіктің 1 қапталындағы ұяшықта орнатылатын, инелі мойынтіректе 8 айналады. Екінші белдіктің аралықты шар мойынтірегі

21

картердің артқы қабырғасының саңылауында орнатылады, ал артқы роликті мойынтірек

43

— картердің артқы қақпағында 48 орнатылады.

Екінші белдікке бөлшектерді орнату келесі тəртіппен жүзеге асырылады. Алдыңғы ұшынан оны тегершіктен 17 бөліп тұратын, белдік белдемесіне тірелгенше тісті тəждегі синхрондауыш бөлшектерімен бірге жинақтағы ІІІ берілісіндегі тегершік 16 орнатылады (бірінші белдіктің тісті тəжіне ұқсас). Кейін серіппелі шайбамен тежеуіш сақинасымен белдікке бекітілетін жəне белдіктің орнатушы мойнындағы ойылған саңылауындағы үш ішкі дөңестерімен енгізілетін, синхрондауыш күпшегі 12 орнатылады (шайбаның

шығыңқы жағы тежеуіш сақинасына бағытталған). Тегершік

16

белдіктің шыңдалған мойнында еркін қозғалады. Ал оның мойны бойымен жылжуы бір жағынан белдік белдемесімен шектеледі. Екінші жағынан — синхрондауыш күпшегімен 12 шектеледі. Күпшек оймакілтегінде 1

2

синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышы

11

орнатылады.

Қалған бөлшектері төмендегі тəртіппен оның артқы ұшынан екінші белдікке орнатылады: синхрондауыш бөлшектерімен бірге жинақтағы ІІ берілісінің тегершігі

17

, І жəне ІІ берілістегі синхрондауыш күпшегі

18

(белдік мойнында саңылауға үш ішкі дөңестерімен орнатылады), жылжымалы жалғастырғыш (күпшек оймакілтегіне 18 орантылады), синхрондауыш бөлшектерімен бірге жинақтағы І берілісінің тегершігі

19

жəне І берілістегі тегершіктің тығыны 20
. Аралықты мойынтірек

21

картерге жинақталған белдікті орнатқан соң белдікке кигізіледі. Мойынтіректің сыртқы сақинасында

21

сыртында онда орнату сақинасымен орнатылған жырашық бар, ол картердің артқы қабырғасына арнайы тежеуіш сақиналарымен бірге үш бұрандамен бекітілетін, тежеуіш пластинасының 22 мойынтіректің сыртқы сақинасына қысыммен картерге тығыздалып қысылады. Кейін екінші белдікке кілтекке кері жүрістегі жетектегі тегершік 23 орнатылады жəне жылжымалы жалғастырғышымен бірге V берілісі синхрондауышының күпшегі 51, синхрондауыш бөлшектерімен бірге жинақтағы V берілісінің тегершігі 50, тегершіктің тығыны

35

, май қайтаратын шайба 45,

оны шармен белдікке бекітетін спидометр өткізгішінің жетекші тегершігі

44

мен екінші белдіктің артқы мойынтірегі орнатылады.

Тығыздамасы 42 бар артқы қақпақ 48 картеріне орнатқан соң белдік оймакілтегіне созылмалы жалғастырғыштың фланеці орнатылады. Сомын

38

белдікке орнатылған бөлшектерді
18, 20, 21
(мойынтіректің
ішкі сақинасы),

23, 51, 35, 45, 44, 43
(мойынтіректің ішкі сақинасы) қысып тұрады жəне

36

бір біріне, яғни оның екінші белдікке бекітілуі мен картердегі осьтік жылжудан белдіктің бекітілуін қамтамасыз етеді (мойынтірекпен 21).

Жетектегі тегершік

17

белдік мойнында еркін айналады. Оның мойын бойынша осьтік жылжуы бір жағынан белдіктің белдемесімен, ал екінші жағынан синхрондауыштың күпшегімен 18 шектеледі.

І

жəне V берілістегі жетектегі тегершіктер

19

жəне

50

термиялық өңделген тығында

20

жəне

35

еркін айналады.

— ІІІ берілісінің жетекші

тегершігі;

10

— екінші белдік;

11

— тегершіктің тік тісті тəжі;

12

— күпшек оймакілтегі;

13

— серіппелі шайба;

14

— тежеуіш сақинасы;

15

— бірінші белдіктің тік тісті тəжі;

16

— инелі мойынтірек;

А

— синхрондауыш жалғастырғышының бейтарап жағдайы;

Б

— ІІІ берілісін қосуды бастау;

В

— ІІІ берілісі қосулы.

Ілініске блокадалаушы сақина тістері мен синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышын енгізуді қамтамасыз ету үшін жəне бірінші белдік пен жетектегі тегершіктің тісті тəжінің тістерін енгізу үшін қапталдан қиғаштық болады. Синхрондауыш жұмысы мынадай тəртіппен жүзеге асырылады (автокөлік екпіні кезінде ІІ кейін ІІІ берілістің мысалында қарастырылады). Айыр 8 мен берілісті ауыстырып қосқыш иінтірегінің бейтарап жағдайында (4.13 суреттен қараңыз, кескіндеме А) жылжымалы жалғастырғыш

1

күпшектің 2 оймакілтегінде бейтарап жағдайында болады , ол блокадалаушы сақинаға еш əсерін тигізбейді. Мұндағы ІІІ берілістегі тегершіктің 9 тісті тəжіндегі 11 блокадалаушы сақина тіреу шайбасынан 6 серіппемен 5 қысылады жəне өзінің ішкі тістерімен тегершігіндегі сақиналы қырнауында орнатылған тежеуіш сақинасына 3 қабысады. Блокадалаушы сақинаның 4 тістері саңылауы бар тəждің тістерінің қиғашына қарсы, өзінің қапталдағы қиғашымен толығымен орналасып тегершіктің тəжінің тістерімен 11 ілініске кіреді, бұл бір бұрышқа тісті тəжге қатысты блокадалаушы сақинаның бұрылу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышымен 1 күпшектің 2 бейтарап жағдайында синхрондауыштың қалған бөлшектерімен оның тісті тəжінде орнатылған қосылатын берілістің (қарастырылатын мысалда - ІІІ) екінші белдігінде еркін орнатылған жетектегі тегершігіне 9 қарамай ақ екінші белдікпен 10 айналады. Мысалы, автокөлік екпіні кезінде берілісті ажыратып қосу иінтірегін бейтарап жағдайға орнату кезінде ІІ берілісті қосқаннан кейін ІІІ берілісті қосу алдында синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышымен 1 бірге екінші белдіктің айналу жиілігі ІІІ беріліс тегершігінің 9 тісті тəжінің 11 айналу жиіліген төмен болады. Өйткені екінші белдікте соңғысы ІІІ берілістің ең аз ауыстыратын санына байланысты ІІ беріліс жетегіндегі тегершіктен жылдам айналады (қосылатын берілістің жетектегі тегершігінің тəжі мен синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышының айналу жиілігі мен бағыты тиісті ұзындықтағы бағдаршалармен кестеде көрсетілген).

Үшінші берілісті қосу кезінде айыр

8

жылжымалы жалғастырғышты 1 қосылатын берілістің жетектегі тегершігінің жағына қарай ауыстырады (4.13 суретті қараңыз, кескіндеме

Б)

жəне блокадалаушы сақинаның 4 сыртқы конустық бетіне ішкі конустық

бетімен жалғастырғышты қысады. Блокадалаушы сақина мен жалғастырғыштың конустық бетінің өзара əрекеттесуі кезінде пайда болатын үйкеліс күшінің есебінен бір біріне қарама қарсы орнатылатын олардың тістерінің қапталдағы қиғашына тірелгенше, тегершіктің тісті тəжіне 11 қатысты блокадалаушы сақинаның 4 бұрылысы пайда болады. Мұнда тегершіктің тісті тəжімен ілініске блокадалаушы сақинаның тістерінің кіруіне кедергі қойылады жəне алда жылжымалы жалғастырғышпен 1 бірге айырдың 8 жылжуына жол берілмейді. Бір уақытта үйкеліс күшінің əсерімен жетектегі тегершікпен синхрондауыштың блокадалаушы сақинасының айналуы тоқтай бастайды (сонымен бірге өзге тегершікпен бірінші жəне аралық белдіктің онымен бірге айналатын). Жетектегі тегершіктің айналу жиілігі синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышы мен екінші белдікпен бірге оның айналу жиілігі толығымен теңескеннен кейін төмендейді (яғни олардың айналуының толық синхрондануы кезінде) тегершіктің тісті тəжінің 11 жəне блокадалаушы сақинаның 4 тістерінің өзара əрекеттесу күштері жоғалады. Мұнда оған түсетін жылжымалы жалғастырғышы жылжымалы жалғастырғышы 1 əсерімен блокадалаушы сақина бұрылады жəне жалғастырғышпен 1 бірге тірек шайбасына 6 тəжінің тістері бойынша жылжып, тегершіктің тісті тəжімен 11 бірге ілініске кіреді (4.13 суретті қараңыз, кескіндеме

В).

Сонымен, ІІ берілістегі жетектегі тегершіктің 9 жəне аралық белдігі арқылы онымен жалғанған беріліс қорабының бірінші белдігінің екінші белдікпен жалғануы жүзеге асырылады, яғни ІІІ беріліс қосылады. Қалған беріліс қорабының синхрондауыштары осы сияқты орнатылған жəне осы сияқты əрекет етеді. Өзге екеуіне қарағанда V берілісінің синхрондауышы бір жақты, өйткені өзгелері сияқты екеу емес, тек бір ғана V берілістің қосылуын қамтамасыз етеді.

Кері жүрістің аралықты тегершігінде 52 (қараңыз. форзац 1) берілісті ажыратып қосу механизмінің айырына арналған сақиналы бунағы болады жəне жылжымайтын осьте металл керамикалық тығында айналатын болады. Аралықты тегершіктің осінің алдыңғы ұштары серіппелі шайбасы бар картердің артқы қабырғасына сомынмен бекітіледі, ал артқы оның ұштары картердің қақпағының 48 ұяшығына орнатылады.

Берілісті ажыратып қосу механизмі картерде 1 орнатылған берілісті қосатын айырлары бар 2, 5 жəне 12 осы сояуыштың 4, 3 жəне 6 беріліс қорабынан тұрады (4.14 суретте), сонымен бірге картердің қақпағында 17 орнатылған берілісті ажыратып қосатын иінтірегі 27 бар берілісті таңдау механизмінен тұрады. Серіппелі шайбасы бар бұранданың көмегімен өзіне орнатылған айырлары бар сояуыштар беріліс қорабындағы картердің 1 саңылауында орнатылған. Бастары 13 бар сояуыштардың артқы

ұштары қақпақ 17 қуысында орналасқан. Сояуыштың бастарында оларды таңдау жəне қосу кезінде берілісті ажыратып қосатын иінтіректің 27 артқы ілмегі 14 кіретін саңылауы болады. Берілісті ажыратып қосатын иінтіректің бейтарап жағдайында оның артқы ілмегі ІІІ жəне ІV берілісті қосу айырының сояуышындағы 4 басында орналасады. Кері жүріс пен V берілісін қосудың айыры 12 екеу, өйткені бір уақытта кері жүрістің аралықты тегершігімен 19 жəне V беріліс синхрондауышының жылжымалы жалғастырғышымен бірге жалғанады. Берілісті қосу кезіндегі сояуышты нақты бекіту үшін жəне оларды бейтарап жағдайда табу кезінде оларға өздерінің серіппелерімен бірге беріліс қорабының картеріндегі 1 үш саңылауға орнатылған шар бекіткіштері 11 үшін арнайы оймалар жасалған (кері жүріс пен V берілісі сояуышы бекіткішінің серіппесі 10 екі өзгесіне қарағанды ұзынырақ жəне жабынының түсі қара). Бекіткіш саңылауы екі бұрандамен сыртынан картерге бекітілетін жалпы қақпақпен жабылған. Артқы ілмектің 14 кездейсоқ əсерінен болуы мүмкін екі берілістің бір уақытта қосылып кетуін болдырмас үшін жəне бір уақытта екі көршілес сояуышқа бірден берілісті ажыратып қосу иінтірегі қосылып кетуін болдырмас үшін қосылып кетуін болдырмас үшін берілісті ажыратып қосу механизмінде сояуышқа тосқауыл қоятын арнайы құрылғы қарастырылған.

а

— жинақтағы берілісті ажыратып қосу механизмі;

б

— сояуышқа тосқауыл қою құрылғысының жұмыс жасау сызбасы;

1

— картер;

2

— ІІІ жəне ІV берілісіндегі қосу айыры;

3

— І жəне ІІ берілісті қосу айырының сояуышы;

4

— ІІІ жəне ІV берілісті қосу айырының сояуышы;

5

— І жəне ІІ берілісті қосу айыры;

6

— V берілісі мен кері жүрісті қосу айырының сояуышы;

7, 8
жəне

29

— блокадалаушы кебіктер;

9

— бекіткіш қақпағы;

10

жəне

11

— серіппе мен сəйкесінше бекіткіш шары;

12

— V берілісі мен кері жүрісті қосу айыры;

13

— сояуыш басы;

14

— берілісті ажыратып қосатын иінтіректің артқы ілмегі;

15

— V берілісі мен кері жүріс тегершігінің блогы;

16

— иінтірек сұққышы;

17

— картердің артқы қақпағы;

18

— аралықты тегершіктің осі;

19

— кері жүрістің аралықты тегершігі;

20

— бағыттаушы пластинаның шайбасы;

21

— иінтіректің бағыттаушы пластинасы;

22

— иінтірек корпусы;

23

— иінтіректің шар тірегі;

24

— сфералық шайба;

25

— иінтірек серіппесі;

26

— серіппенің тірек шайбасы;

27

— берілісті ажыратып қосатын иінтірек;

28

— тежеуіш сақинасы;

А

— бейтарап жағдайы;

Б

— кері жүріс берілісін қосу.

Ол бір осьте орнатылған ұштары дөңгелек цилиндр формасындағы қалған үш блокадалау кебіктерінен

7, 8
жəне

29

(4.14 суретте, б)

тұрады: шеткі кебіктер

7

6

бейтарап жағдайға қайтару керек. Яғни кебік 8 сояуыштағы 6 өзінің шұңқырына қайта кірмеуі үшін жəне сояуыштан 3 жəне 4 тосқауыл алынбауы үшін берілісті өшіру керек. Орташа сояуышты 4 жылжыту кезінде ІІІ жəне ІV берілісті қосу кезінде бейтарап жағдайдағы екі шеткі кебіктер

7

жəне

8

(4.14 суретті қараңыз, б, кескіндеме А), сояуышта 4 өзінің шұңқырынан шығады жəне олардың өздігінен жылжуы мен өзге берілістің қосылуына жол бермей, бейтарап жағдайында шеткі сояуыштарды 3 жəне 6 белгілеп алады.

Қарастырылатын қораптағы берілісті таңдау механизмі берілісті ажыратып қосу иінтірегімен жинақтағы жеке ықшамдалған түйін түрінде жасалған (4.15 суретті қараңыз). Жинақтағы берілісті таңдау механизмі картердің артқы қақпағына

48

тығыздағыш төсеммен түйреуішпен үш сомынмен сыртынан бекітіледі (қараңыз. форзац 1).

Берілісті ажыратып қосу нде

1

(4.15 суретті қараңыз) серіппемен 5 шар тіреуінің 3 бетіне қысылатын тірек шар бетінен тұрады. Бұрылуынан иінтірек шар тіреуіндегі кертікке кіретін сұққышпен 25 бекітіліп тұрады. Көлденең (солға немесе оңға) жəне бойлай (алға немесе артқа) бағытта шар тіреуінде берілісті ажыратып қосу иінтірегінің жылжуы бағыттаушы пластинасымен 22 шектеледі. Онда серіппелері 21 бар екі бағыттаушы деңгей

20

болады. Деңгейлер

20

иінтіректің 1 көлденең жылжуын (автокөліктің бойлай осіне қатысты) шектейді, мұнда оның артқы ілмегі қосылатын беріліс

а

— бөлшектер;

б

— жинақтағы механизм;

1

— берілісті ажыратып қосу иінтірегі;

2

— шар тіреуінің төсемі;

3

— иінтіректің шар тіреуі;

4

— сфералық

шайба;

5

— иінтірек серіппесі;

6

— серіппенің тірек шайбасы;

7

— тежеуіш сақинасы;

8

— фланец;

9

— оқшаулаушы манжета;

10

— иінтіректің қорғаныс қаптамасы;

11

жəне

12

— тұтқа мен сəйкесінше иінтірек білігі;

13, 14, 15
жəне

16

— тіректі, тығыз, қашықтықтан жəне сəйкесінше демпфердің тиекті тығыны;

17

— иінтірек корпусы;

18

— тығыздағыш сақинасы;

19

— бағыттаушы сақина шайбасы;

20

— бағыттаушы деңгей;

21

— деңгей серіппесі;

22

— иінтіректің бағыттаушы пластинасы;

23

— кері жүрістің блокадалаушы пластинасы;

24

— тарту бұрандалары;

25

— иінтірек сұққышы

сояуышының басына орнатылады. Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің тұтқасына 11 жүргізушінің əсері болмағанда өздерінің серіппелерінің 21 көмегімен екі деңгейлер 20 иінтіректі бейтарап жағдайына бекітеді (4.15 суретте, б), мұнда оның артқы ілмегі ІІІ, ІV берілісін қосатын орташа сояуыш басына орнайды. Иінтірек оңға немесе солға жылжуы кезінде ол тиісті деңгейді

20

жылжытады, ол үшін оның серіппесін 21 бағыттаушы пластинаның 22 саңылауына шеткі жағдайға қарай ығыстырады, мұнда қажетті берілісті қосу сояуышының басында берілісті ажыратып қосу иінтірегінің артқы ілмегін нақты орнату жүзеге асырылады, яғни сояуыш таңдалады. Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің бойлай жылжуы қажетті берілісті қосу үшін таңдалған сояуышты қозғайды, бағыттаушы пластинадағы 22 терезенің көлемімен шектеледі.

Блокадалаушы пластина

23

осы V берілістің орнына кері жүрістің кездейсоқ қосылуына жол бермейді, бұл берілісті ажыратып қосу иінтірегінің арнайы дөңесінің оның түрулі желегіне барып тірелуімен қамтамасыз етіледі. Кері жүрісті қосу үшін берілісті ажыратып қосу иінтірегін

1

жүргізуші серіппені 5 қысып төменге батырады. Мұнда оның дөңесі пластина желегінен 23 төмен түседі, яғни кері жүрісті қосу үшін қажетті иінтіректің жылжуына жол береді. Беріліс қорабын шешу мен орнатуды жеңілдету үшін берілісті ажыратып қосу иінтірегі оның білігін 12 ұзартатын құрамдасымен орындалады, оған тұтқа 11 бұралады. Тұтқасындағы 11 дірілді азайту үшін білік

12

демпфирлеуші құрылғының бөлшегіндегі негізгі иінтірекпен 1 жалғанады. Білік қуысында

12

демпфердің тіректі жəне резеңке тығындары 13 жəне 14 орнатылады. Негізгі иінтіректе

1

пластмассадан жасалған тілікті ілмекті тығын 16, екінші тығыз тығын 14 жəне пластмассадан жасалған кесікті қашықтықты тығын 15 орнатылады, ол иінтіректің сақиналы қырнауындағы оның желегіндегі ішкі дөңесіне кіретін иінтірекке 1 бекітіледі. Білік

12

онда орнатылған демпфер бөлшектерімен иінтірекке

1

кигізіледі жəне онда ілмекті тығынмен бекітіледі, ал желегінің сыртқы дөңесі біліктің ішкі сақиналы жырашығына кіреді. Берілісті таңдаудың барлық механизмі сомыны бар үш тарту бұрандасымен 24 блокадалау пластинасы 23 бар сыртқы шайба 19 мен фланец 8 арасында қысылады, олардың екеуі блокадалаушы пластинаны да бекітеді.

ВАЗ автөкөлігінің төрт сатылы үш белдікті беріліс қорабы мынадай ерекшеліктерге ие. Аралық белдіктегі 61 кері жүріс пен V берілісі тегершігіндегі блоктың

47

(қараңыз: форзац 1) орнына оймакілтекте серіппелі шайбасы бар тежеуіш сақинасының көмегімен бекитін кері жүріс тегершігі орнатылған. Екінші белдікте

41

жетектегі тегершік

50

пен V берілісінің синхрондауышы жоқ, ал кері жүрістің жетектегі тегершігі

23

өзге бөлшектермен бірге серіппелі шайбасы бар тежеуіш сақинасының көмегімен бекиді.

1

— бірінші белдік;

2

— жылғастырғыштың бағыттаушы тығынымен мойынтірек қақпағы;

3

— тығыздама;

4

— бірінші белдіктің артқы мойынтірегі;

5

— бірінші белдік мойынтірегінің тежеуіш сақинасы;

6

— екінші белдіктің алдыңғы мойынтірегінің ролигі;

7

— ауа шығарғыш;

8, 9, 10
жəне

11

— блокадалау сақинасы, жылжымалы жалғастырғыш, кебік пен сəйкесінше ІІІ мен ІV берілісінің синхрондауыш күпшегі;

12

— ІІІ беріліс тегершігі;

13

— тегершіктің инелі мойынтірегі;

14

— тежеуіш сақинасы жартылай сақина;

15

— жартылай сақина;

16

— ІІ беріліс тегершігі;

17

— І мен ІІ беріліс синхрондауыш күпшегінің тежеуіш сақинасы;

18

— І беріліс тегершігі;

19

— екінші белдік;

20

— кері жүрістің жетектегі тегершігі;

21

Картер

48

қақпағы онда орналасқан бөлшектердің мөлшерінің азаюымен байланысты өзге форма мен азайтылған ішкі көлемге ие жəне тек сыртынан түйреуішпен картерге сомынмен бекітіледі (яғни картер ішінде бекіту үшін түйреуіші болады жəне төменгі қақпағын 55 шешпей ақ алынып тасталады).

Берілісті ажыратып қосу механизмінің сояуышында

6

(4.14 сурет) жеке бастары 13 болмайды. Онда кері жүрісті қосудың жалғыз айыры орнатылған, мұнда кері жүрісті қосу кезінде берілісті ажыратып қосу иінтірегінің артқы ілмегінің 14 кіруі үшін арнайы саңылау болады (иінтіректі төменге батырғанда жасалады).

Берілісті таңдау механизмінде бағыттаушы пластина

22

болмайды (4.15 сурет). Оның орнына берілісті ажыратып қосу иінтірегінің бойлай жылжуын ғана шектейтін бағыттаушы шыны аяқ орнатылған. Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің бойлай жылжуы картер қақпағының ішінде берілісті ажыратып қосу иінтірегіне бекітілген серіппе мен картер қақпағына бұралған арнайы бұрандамен шектеледі. Механизмнің барлық бөлшектері тікелей жеке тарту бұрандасыз картер қақпағының түйреуішінде тартылады.

ГАЗ-3110 автокөлігінің бес сатылы беріліс қорабы басқа зерттелетін қалған беріліс қорабына қарағанда онда синхрондауыш пен тұрақты ілеспенің қиғаш тісті тегершігімен бірге кері жүріс берілісі бар жəне қозғалтқышқа алдын ала орнатылған ажырату картерінің түйреуішіндегі төрт сомынмен бекітіледі.

Беріліс қорабының картері
құрамалы. Ол екі бөліктен тұрады: алдыңғы жəне артқы картерлерден

48

(4.16 сурет) жəне 34,

— олар он бұрандамен 43 алдыңғы картерге екі баспаланған орталықтандыру тығынмен тығыздағыш төсем арқылы жалғанады.

Алдыңғы картердің

48

алдыңғы бөлігінде бірінші белдіктің артқы мойынтірегін 4 орнату үшін саңылау, аралық белдіктің алдыңғы мойынтірегін орнату ұяшығы мен тығындармен жабылған берілісті ажыратып қосатын механизм сояуышы үшін үш саңылау болады. Картердің алдыңғы қабырғасына сыртынан төсем арқылы ажыратудың сықпа мойынтірегінің жалғастырғышының бағыттаушы тығынымен қақпақ 2 төрт бұрандамен бекітіледі. Сыртында алдыңғы картерге бұралған: жоғарыдан – ауа шығарғыш 7, жанынан — кері жүріс шамын ажыратқыш пен майды құю жəне оның деңгейін бақылайтын саңылау тығыны, төменде — май құятын саңылау тығыны

44

Мойынтіректің 4 тежеуіш сақинасының 5 қақпағын 2 шешкен соң жəне алдыңғы картерге 48 аралықты тегершік осінің тғынын бекіту бұрандасы 51 мен тарту бұрандасын 43 босату кезінде ол беріліс қорабынан шешіледі, ол оның ішкі бөлшектеріне оңай кіруді қамтамасыз етеді жəне оның жинау-құрастыру ісін жеңілдетеді.

Артқы картерде

34

екінші жəне аралықты белдіктегі артқы мойынтіректі 39 бен 42 орнату үшін ұяшықтары, берілісті ажыратып қосу механизмнің сояуышы үшін үш саңылауы, сояуыштың шар бекіткішіне 25 арналған үш саңылауы болады, жəне тығынмен жабылған сояуыштың тежеуішті тығынжылына арналған саңылауы болады. Артқы картердің баспаланған болат баббитті тығынмен 35 ұзартқышы бар, онда екі бірыңғай тығыздамамен 36 картер ұзартқышына баспаланып тығызданған карданды берілістің жылжымалы айыры айналып тұрады.

Төсем арқылы жоғарыдан артқы картерге төрт бұранданың 33 көмегімен берілісті ажыратып қосу иінтірегінің корпусы

29

бекітіледі, сонымен бірге екі бұрандамен 23 төсем арқылы сояуыш бекіткішінің пластинасы

24

бекітіледі. Жанынан артқы картерге спидометр өткізгішінің жалғастығы 56 мен аралықты тегершік осін бекітетін бұранда 51 бұралған. Төменнен артқы картерге күш агрегатының артқы тіреуі бекітіледі. Картер төсемі мен оған орнатылатын бөлшектер, жəне жинау кезінде оларды бекітетін бұрандаларды герметикпен жағады.

Бірінші белдік 1 екі тіректі, аралық белдік өткізгішінің жетектегі тегершігімен бірге жасалған. Белдіктің артқы ұшында ұсақ оймакілтекке ІV (тура) берілісті қосу кезінде синхрондауыш көмегімен бірінші белдікті екіншімен жалғау үшін конуспен бірге тік тісті тəжбен баспаланған. Белдіктің қапталында сеператорсыз 14 роликтен 6 тұратын екінші белдіктің алдыңғы роликті мойынтірегінің ұяшығы жасалған. Белдіктің артқы мойнына ішкі сақинасы серіппелі шайбасы бар тежеуіш сақинасының көмегімен белдікке бекітілетін артқы мойынтірек

4

баспаланады. Мойынтіректің сыртқы сақинасы картерде оның сыртқы сақиналы жырашығында орнатылатын жəне осьтік қозғалудан бірінші белдіктің бекітілуін қамтамасыз ететін картерге қақпақпен 2 қабысатын тежеуіш сақинасының 5 көмегімен бекітіледі. Бірінші белдіктің тығыздануы тығыздамамен 3 қақпаққа 2

баспалану арқылы жасалады.

Ажырату картерінің түйреуішінде беріліс қорабын орнату кезінде бірінші белдіктің алдыңғы ұшы бағыттаушы тығынмен бірге қақпақтар

2

жалғастырғыш 23 саңылауына енгізіледі (4.6 суретті қараңыз, а) қысатын мойынтірегімен ажыратқышты өшіру ажыратқыштың жетектегі дискісінің 11 оймакілтекті саңылауына оймакілтекпен салынады жəне сермердегі 8 мойынтіректің 41 ішкі сақинасынан алдыңғы мойнымен орнатылады.

Аралықты белдікте 45 (4.16 суретте қараңыз) бір уақытта кері жүріс пен І берілістегі жетекші тегершікке жататын кесілген ұзын оймакілтек болады. Аралықты белдіктің өткізгішінің жетекші тегершігі, жəне ІІІ, ІІ жəне V берілістегі жетекші тегершіктер тартылыспен белдікке отырғызылған, ол онымен бірге тегершіктің бірыңғай блогын құрайды. Белдік мойнына ішкі сақиналармен жинау кезінде артқы жəне алдыңғы картердің ұяшықтарында орнатылатын шар мойынтіректері 42 жəне 47 баспаланады. Белдіктің алдыңғы картердің ұяшығына осьтік жылжуын болдырмас үшін жинау кезінде ұяшықтың қапталындағы жəне оның алдыңғы мойынтірегінің 47 сыртқы сақинасы арасында 0-0,2 мм

шеңберіндегі белдіктің осьтік люфтін қамтамасыз ететін қалыңдығы 0,2 мм болатын болат реттеуші төсемдер 49 орнатылады. Реттеуші төсем пакетінің қажетті қалыңдығы Т, мм, мына формула бойынша анықталады:

Т = А + С - D- В,

мұндағы А — алдыңғы картердің белдікті қапталынан бастап (оның артқы картермен жалғану жазықтығы) мойынтірек ұяшығының ішкі қапталына дейінгі нақты өлшемі, мм;

С

— артқы жəне алдыңғы картер арасында қысылған паронитті төсемнің есептік қалыңдығы, ол 0,33 мм тең;

D

— 0,0... 0,2 мм тең белдіктің осьтік люфті;

В

— артқы картердің белдікті қапталынан бастап аралықты белдіктің алдыңғы мойынтірегіндегі сыртқы сақинасының алдыңғы қапталына дейінгі нақты өлшемі (артқы кратер ұяшығына артқы мойынтірекпен 42 аралықты белдікті орнатқан соң өлшенеді).

Шар мойынтірегінің орнына беріліс қорабының бөлігіне аралықты белдіктің конустық роликті мойынтірегі орнатылған. Осындай мойынтіректі орнату кезінде төсемді 49 іріктеп

Н

= 0,03.0,11 мм шеңберіндегі олардың тартылысын

Н

қамтамасыз ету керек .

Мұндай жағдайдағы реттеуші төсемнің пакетінің қалыңдығы

Т

мына формула бойынша анықталады:

Т

А

С

Н

В

Роликті мойынтірегі бар беріліс қорабын жинау кезінде олардың роликпен бірге ішкі құрсауы белдікке баспаланады жəне картердің ұяшығына алдын ала орнатылған сыртқы құрсауға орнатылады.

Екінші белдік 19 үш тіректі. Бірінші тірекке белдіктің өстестігін қамтамасыз ететін бірінші белдік ұяшығындағы роликті мойынтірек 6 жатады.

Ортаңғы тірекке шар мойынтірегі

39

жатады. Ол ішкі сақинамен белдік мойнына баспаланады, ал ол серіппелі шайбасы бар тежеуіш сақинасының көмегімен мойынтірекке қабысатын спидометр өткізгішінің жетекші тегершігі 37 мен тірек шайбасы 31 арасында қысылады.

Сыртқы сақинамен мойынтірек 3

9

артқы картердің ұяшығына орнатылады жəне онда осьтік жылжудан екінші белдіктің бекітілуін қамтамасыз ететін картер ұяшығы мен мойынтірек саңылауында бір уақытта орнатылатын тежеуішті сақинамен 40 бекітіледі. Екінші белдіктің артқы тірегіне сырғымалы мойынтірегі жатады — ол артқы картердің ұзартқышына баспаланған болат баббитті тығын 35, мұнда белдіктің оймакілтекті артқы ілмегіне орнатылатын сырғымалы айыр 1 айналады.

ІІІ берілісіндегі 12 (4.16 суретті қараңыз), ІІ берілісіндегі 16, І берілісіндегі 18, V берілісіндегі 30 жетекші тегершіктер мен кері жүрістегі

20

онда баспаланған ұсақ оймакілтектер тік тісті тəжі мен олардың ішкі саңылауында орналасқан инелі мойынтіректер

13

пластмассадан жасалған сепаратормен еркін түрде белдік мойнына орнатылады. Екінші белдіктің тегершігінің қиғаш тістерінен осьтік жүктеме

18

жəне

20

тегершіктері, тежеуіш сақиналары

17

мен 41,

тіректі шайба

31

мен тежеуіш сақинасымен 14 қамтылатын екі тіректі жартылай сақиналар

15

арасында орналасқан белдік белдемесімен қабылданады .

Тірек шайбасы

31

оның отырғызу бетіндегі кесікке кіретін, белдікте сұққышпен бұраудан тежеледі. Спидометр өткізгішінің тегершігі

37

серіппелі шайбасы бар тежеуіш сақинасымен осьтік жылжудан белдікке бекітіледі, ал бұралудан — белдік шұңқыры мен оның ішкі отырғызу бетіндегі ойыққа орнатылған шар

38

көмегімен бекітіледі.

4.17 Сурет. ГАЗ-3110 автокөлігінің бес сатылы беріліс қорабының синхрондауышы: а

— синхрондауыш бөлшектері;

б

— жинақтағы І жəне ІІ беріліс синхрондауышы;

в

— жаңартылған беріліс қорабындағы І жəне ІІ берілістегі екі конусты синхрондауыш;

1

— блокадалау сақинасы;

2

— серіппе;

3

— күпшек;

4

— жылжымалы жалғастырғыш;

5

— кебік;

6

— тегершіктің тісті тəжі;

7

— екінші белдік;

8

— ІІ берілістің жетекші тегершігі;

9

— І берілістің жетекші тегершігі;

10

— екі конусты синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышы;

11

— екі конусты синхрондауыштағы тегершіктің тісті тəжі;

12, 13
жəне

14

— сəйкесінше екі конусты синхрондауыштың сыртқы, ортаңғы жəне ішкі сақиналары

Синхрондауыш
екінші белдіктің оймакілтекті мойнына ішкі оймакілтекпен күпшекке

11

баспаланады. Синхрондауыш күпшегі белдікке жинақта үш кебікпен 5 (4.17 суретте,

а, б ) жəне ондағы сыртқы оймакілтекке орнатылған жылжымалы жалғастырғышпен 4 бірге екі серіппемен

2

орнатылады. Синхрондауыш күпшегі осьтік жылжудан белдік оймакілтегі бойынша тежеуіш сақинасымен 17 бекітіледі (4.16 сурет),

41

жəне

46

(серіппелі шайбамен).

Барлық берілістің синхрондауышы бірыңғай, екі жақты, екі берілістің əрқайсысын қосу-өшіруді қамтамасыз етеді. Олар ертеректе қарастырылған ВАЗ-2110 беріліс қорабының синхрондауышының құрылысына ұқсас, сондықтан алда тек осы синхрондауыштың негізгі конструктивті ерекшеліктері қарастырылады.

Синхрондауыштың күпшектері

3

(4.17 сурет) тек үш саңылауға ие (ВАЗ-2110 сияқты алты емес), онда кебіктер 5 орнатылған жəне бір уақытта саңылаумен блокадалаушы сақинаның 1 үш дөңесі кіреді. Блокадалаушы сақинаның үш дөңесі оның күпшекпен жалғануын қамтамасыз етеді жəне синхрондану кезіндегі жылжымалы жалғыстырғышпен күпшекке қатысты оның жылжуын шектейді. Блокадалаушы сақинаның конустық беті оның жақсылап қабысуы үшін тегершіктің тісті тəжінің конустық бетіне иігеді. Жылжымалы жалғастырғыш 4 ішкі конустық бетімен жетекші тегершіктің 8 тəжінің 6 сыртқы конустық бетіне блокадалаушы сақинасын 1 қабыстыратын синхрондауыштың үш кебігі берілісті қосу кезінде (қарастырылған жағдайда — ІІ) бір уақытта бекіткіштің қызметін атқарады. Ол үшін олар орташа бөлікте жылжымалы жалғастырғыштың ішкі шұңқырына кіру үшін арнайы дөңеске ие болады. Ал, спираль серіппенің орнына ВАЗ-2110 бекіткішіндегі сияқты кебіктер екі сақиналы серіппенің көмегімен 2 жылжымалы жалғастырғышқа қабысады. Екі сақиналы серіппелер бір кебікке иілген ұшымен орнатылуы керек, ал олардың орамы əр жаққа бағытталады. Жетектегі тегершік тəжінің тістерінде 6 берілісті қосу кезінде жылжымалы жалғастырғышқа ауысуын шектейтін дөңестері болады. Тегершік тəжінің тістерінің бүйіріндегі беті мен жылжымалы жалғастырғыш ішіне 4° бұрышымен қисайған жəне қосулы жағдайда берілістің өздігінен өшіп қалуына кедергі болатын кілтті құрайды. Соңғы шығарылымдағы автокөліктерде І жəне ІІ берілістегі екі конустық синхрондауышпен қосатын жаңартылған беріліс қорабы орнатылған (4.17 сурет, в). Осындай синхрондауышты орнату кезінде І жəне ІІ берілістегі жетекші тегершікке қапталында алты өтпелі саңылаулары бар конуссыз тісті тəжді 11 баспалайды. Ал бір блокадалаушы сақинаның орнына синхрондауыш үш сақинаның

12, 13

жəне

14

ішінен екі жинақтамамен жинақталған.
Сырттай жұмысшы конустық беті бар, болатпен штампталған, ішкі сақинада

14

үш құлақша бар, ол олардың бірлесіп айналуын қамтамасыз етіп, синхрондауыш күпшегінің қапталындағы саңылауға кіреді. Ортаңғы сақина жезді, ішкі жəне сыртқы жұмысшы конустық беттері бар, май қабатын үзу үшін ұсақ кесігі бар. Ол жетекші теегршіктің тісті тəжінің 11 өтпелі саңылауына кіретін қапталында алты дөңеске ие жəне ол олардың бірге айналуын қамтамасыз етеді.

Сыртқы сақина

12

металл керамикалық, сырттай тісті тəжі мен ішкі конустық жұмысшы беті бар. Ол блокадалаушы сақина қызметін атқарады. Осындай құрылысының арқасында синхрондану үдерісіне ортаңғы сақинаның 13 екі жағынан екі конустық беті қатысады, бұл берілісті қосу кезінде салынатын күшті азайту мен синхрондану үдерісінің уақытын қысқартуды қамтаамсыз етіп, үйкеліс бетінің жалпы ауданын ұлғайтады.

Синхрондауыштың сақиналарының конустық беттері
12, 13
жəне

14

бір біріне жақсылап қабысуы үшін иігеді. Сондықтан, оларды жөндеу кезінде оның ақ көбігін шығармау керек, тозған жағдайда оны жинақтамамен ауыстырады.

Кері жүрістің аралықты тегершігі 53 (4.16 сурет) сеператорсыз диаметрі 3 мм 21 роликтен 52 тұратын роликті иінтіректегі оське 50 орнатылған. Аралықты тегершіктің осі

50

артқы картер ұясында басымен орнатылады жəне оған бұрандамен 51 бекітіледі. Осьтің қарама қарсы ұшы тығында 55 кесікті тығыз сұққышпен бекітіледі жəне тығынмен бірге сондай бұрандамен 51 алдыңғы картер ұясына бекітіледі . Беріліс қорабын жинау кезінде барлық жиналған белдіктер мен кері жүрістің аралықты тегершігінен ось бір бірімен тегершіктің тістерімен ілініске енгізіледі (ыңғайлы болуы үшін оларды бұрамамен бұрайды) жəне бір уақытта артқы картердің ұяшығына мойынтірекпен

39

жəне

42

баспаланады (берілістің ажыратып қосудың шешілген механизмі кезінде жəне алдын ала ұяшықта орнатылған тежеуіш сақинасында

40). Берілісті ажыратып қосу механизмі
(4.18 сурет) берілісті қосатын айырлары бар 2 мен 10 сояуыштардан 4,

7

мен

8

тұрады жəне корпустың 18 төменгі бөлігінде орнатылған берілісті ажыратып қосу

иінтірегінен тұрады.

1

— алдыңғы картер;

2

— І мен ІІ, ІІІ мен ІV берілісіндегі қосу айыры;

3

— айырды бекіту бұрандасы;

4

— І мен ІІ берілісі сояуышы;

5

— тежеуішті тығынжылы;

6

— тежеуішті саусақ;

7

— ІІІ мен ІV берілісіндегі қосу сояуышы;

8

мен

10

— сояуыш пен ІV берілісіндегі жəне кері жүрістегі қосу айыры;

9

— тығын;

11

— бекіту шары;

12

— бекіту серіппесі;

13

— пластинаны бекіту бұрандасы;

14

— бекіту пластинасы;

15

— блокадалау тығынының серіппесі;

16

— блокадалау тығыны;

17

— ІV берілісіндегі жəне кері жүрістегі қосу сояуышының басы, жəне І мен ІІ берілістегі;

18

Берілісті қосу айыры синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышының сыртқы сақиналы бунақтарына табандармен жинау кезінде енгізіледі, ал сояуыштар артқы картердің 40 саңылауына салынады, əрі қарай айыр саңылауына салынады жəне оны орнату кезінде алдыңғы картер саңылауына алдыңғы ұштарымен кіреді. І мен ІІ, ІІІ мен ІV берілісін қосатын сояуыштарында 4,8 бірыңғай айырлар 2 болады, олар бұрандамен

3

бекітіледі жəне бірыңғай бастары

17

бұрандамен бекітіледі.

Бейтарап жағдайда сояуышты бекіту жəне берілісті қосу кезінде пластина астында 14 артқы картер саңылауында орнатылған серіппесі 12 бар шар бекіткішімен

11

жасалады. Бірден екі берілісті бір уақытта қосуды болдырмас үшін ертеректе қарастырылған ВАЗ-21074 беріліс қорабының құрылысына ұқсас қарастырылғандай жұмыс жасайтын жəне тежеуіш сақинасы 6 мен екі тежеуішті тығынжылдан 5 тұратын блокадалау құрылғысы қолданылады. Берілісті ажыратып қосу иінтірегі құрамдас; ол ВАЗ - 21074 беріліс қорабының құрылысына ұқсас демпфирлеуші құрылғының көмегімен жалғанған төменгі жəне жоғарғы бөліктерінен 19 жəне 24 тұрады. Иінтіректің төменгі бөлігі

19

өзінің тіректі шар бетімен корпусқа қалпақпен 32 бұралатын серіппенің 31 көмегімен корпустың 18 тірек бетіне қабысады. Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің корпуста

18

бұрылуы иінтіректің шар тірек бетінің кесігіне кіретін екі сұққышпен 33 шектеледі. Иінтірекке тигізілетін əсер болмағанда ол жабық тығындарымен жəне иінтіректен екі жағынан корпус 18 саңылауында орналасқан серіппесі 34 бар екі сақтандырғыштың 36 көмегімен бейтарап жағдайда тұрақталады. Бейтарап жағдайда берілісті ажыратып қосу иінтірегінің артқы ілмегі ІІІ мен ІV берілісін қосатын сояуыш 7 басында орнатылады. Қосулы V берілісі жағдайынан берілісті ажыратып қосу иінтірегін кері жүрістің қосу жағдайына кездейсоқтан ауысып кетуін болдырмас үшін сояуышта

8

иінтіректі бейтарап жағдайға қайтарған соң ғана кері жүрістің қосылуын қамтамасыз ететін серіппесі 15 бар тығын

16

орнатылған.

Жаңартылған беріліс қораптарында синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышындағы бунақ пен табанының тозуын төмендететін өздігінен орнатылатын қола кебіктермен 41 бірге берілісті қосудың айыры

42

орнатылады.

Механикалық беріліс қорабын басқару ережесі.

Бөлшектерінің тозуын төмендету үшін жəне механикалық беріліс қорабының ұзақ жұмысын қамтамасыз ету үшін берілісті ажыратып қосуды барлық

беріліс қораптары үшін ортақ осы типтегі келесі ережелерді сақтап жүзеге асыру керек, олар: «газ» басқышына қысқа уақыттық толық басу арқылы қозғалтқыш айналымын ұлғайту керек. Осыдан кейін жылдамдатып ажыратқышты өшіру керек жəне аз ғана күш салумен ең төменгі берілісті қосу керек. Автокөліктің доңғалағын қозғаған соң берілісті қосу кезінде ажыратқышты қосу барысында «газ» басқышына қысқа уақыттық толық басу арқылы қозғалтқыш айналымын ұлғайту керек. Осыдан кейін жылдамдатып ажыратқышты өшіру керек жəне аз ғана күш салумен ең төменгі берілісті қосу керек. Берілісті қайта қосу кезіндегі шудың пайда болуы жүргізушінің жасаған амалдарының дұрыс еместігін көрсетеді немесе беріліс қорабы немесе ажыратқышта ақаудың бар екендігін білдіреді.

4.4

ҮЛЕСТІРУ ҚОРАБЫ

Үлестіру қорабының бағдары, жалпы құрылғысы мен жұмысы.
Үлестіру қорабы автокөліктің алдыңғы дөңгелегіндегі тарту күшін

ұлғайту мақсатында трансмиссияның үлестіру санын қосымша ұлғайту мен автокөліктің алдыңғы белдікінің арасындағы айналу мезетін үлестіру үшін жəне оның өткізгіштігін арттыру үшін қызмет атқарады. Ол толық жетекті жеңіл автокөліктерінің трансмиссиясында қолданылады. ВАЗ-21213, -21214 автокөлігі мен өзге толық жетекті ВАЗ автокөліктерінде бір уақытта екі жетекші белдікке айналу мезетінің берілісін қамтамасыз ететін мəжбүрлікпен блокадаланатын ось аралық дифференциалмен бірге екі сатылы үлестіру қорабы орнатылады. Үлестіру қорабындағы екі берілістің болуы (сатылар) трансмиссияның үлестіру санының жалпы мөлшерін екі еселендіруге мүмкіндік береді. Сонымен, үлестіру қорабы отынды үнемдеу мен қозғалтқыш қуатын тиімділікпен пайдалану мақсатында үлестіру санымен автокөлік қозғалысындағы осы жағдай үшін аса қолайлы берілісті таңдау бойынша жүргізушінің мүмкіндіктерін кеңейтетін демультипликатор қызметін атқарады. Ось аралық дифференциал жетекші белдік (осьтер) арасындағы айналу мезетін үлестіреді. Мұнда ол əртүрлі жиілікпен артқы жəне алдыңғы дөңгелектің айналуын қамтамасыз етеді. Бірақ ось аралық дифференциал автокөліктің өткізгіштігін нашарлатады, өйткені автокөліктің жетекші белдігінің кез келген бір дөңгелегі батып тоқтап қалуы кезінде ол өзге жетекші белдікке айналу мезетінің берілісін тоқтатады жəне автокөлік орнынан қозғала алмайды. Сондықтан, автокөлік өткізгіштігін арттыру үшін үлестіру қорабында қолмен басқарылатын дифференциалды мəжбүрлікпен блокадалайтын арнайы механизм қарастырылған. Блокадаланған дифференциал кезінде автокөлік екі дөңгелегі бір уақытта тоқтағанда ғана қозғала алмайды (əрбір жетекші белдіктің бір дөңгелегі бойынша), ал бұл автокөлік өткізгіштігін барынша арттырады. Толық жетекті ВАЗ автокөліктерінің үлестіру қорабының жалпы құрылысы мен жұмысы 4.19 суретте көрсетілген. Үлестіру қорабы картерден 10 жəне (4.19 сурет, а) ондағы мойынтіректегі бір біріне қатар орнатылған жетекші белдіктен 11, аралықты белдік

12

пен алдыңғы белдіктегі жетектің ортақ белдігінің 14 жəне 20 дифференциалы арқылы аралықты белдікпен жалғанған, сонымен бірге бір біріне тəуелсіз екі басқару механизмдерінен тұрады, олар: берілісті ажыратып қосу механизмі мен иінтіректері бар 2 мен 1 дифференциалды блокадалау механизмдері.

Жетекші белдік 11 үлестіру қорабында аралықты карданды белдік көмегімен (қараңыз. 4.1 сурет, в, 20) беріліс қорабының екінші белдігімен жалғанған. Жетекші белдікте тегершіктер 4 (4.19 сурет, а) мен аралықты белдіктің 12 тегершігімен іліністе болатын жəне

автокөлік қозғалысы кезінде əрдайым онымен бірге қозғалатын

9

жоғарғы жəне төменгі беріліс еркін орнатылған. Сонымен бірге, жетекші белдікте оймакілтекте онымен бірге айналатын жалғастырғышы 7 бар күпшек

8

орнатылған. Берілісті ажыратып қосатын жалғастырғыш

7

күпшектің 8 сыртқы оймакілтегінде өзінің ішкі тістерімен орнатылған жəне ол бойынша оның сыртқы сақиналы бунағында орнатылған айырдың 6 əсерімен жылжуы мүмкін. Жалғастырғыш

7

құралған жəне беріліс қорабы синхрондауышының жылжымалы жалғастырғышына ұқсас жұмыс жасайды.

а

— жалпы құрылғы сызбасы (үлестіру қорабының берілісін ажыратып қосу иінтірегі бейтарап жағдайда, автокөліктің жетекші белдікіндегі айналатын мезетінің берілісі жоқ);

б

— қосулы жоғарғы берілістегі жетекші белдікге айналатын мезетінің беріліс сызбасы, дифференциал тосқауылдан алынған;

в

— қосулы төменгі берілістегі жетекші белдікге айналатын мезетінің берілісінің сысзбасы

23, 21, 20, 19, 17,

14

, дифференциалға тосқауыл қойылған;

1

— дифференциалға тосқауыл қою иінтірегі;

2

— берілісті ажыратып қосу иінтірегі;

3

— берілісті ажыратып қосу айырының сояуышы;

4

— жоғарғы беріліс тегершігі;

5

— тегершіктің тік тісті тəжі;

6

— берілісті ажыратып қосу жалғастырғышының айыры;

7

— берілісті ажыратып қосу жалғастырғышы;

8

— жалғастырғыш күпшегі;

9

— төменгі беріліс тегершігі;

10

— картер;

11

— жетекші белдік;

12

— аралықты белдік;

13

— дифференциал корпусы;

14

— артқы белдік жетегінің белдігі;

15

— артқы белдік жетегінің тегершігі;

16

— сателлит;

17

— сателлит осі;

18

— алдыңғы белдік жетегінің тегершігі;

19

— дифференциал корпусындағы теегршік;

20

— алдыңғы белдік жетегіндегі белдік;

21

— дифференциалды блокадалау жалғастырғышы;

22

— дифференциалды блокадалау жалғастырғышының айыры;

23

— алдыңғы белдік жетегі белдігінің тік тісті тəжі;

24

— дифференциалды блокадалау жалғастырғышы айырының сояуышы

Аралықты белдік 12 беріліс тегершігімен қатар жасалған жəне екі тегершіктің блогын құрайды. Аралықты белдіктің жоғарғы берілісінің тегершігі үлестіру қорабының ось аралық дифференциалының корпусындағы 13 бекітілген бұрандамен, тегершікпен 19 əрдайым іліністе болады.

Үлестіру қорабының дифференциалы
корпустан

13

тұрады, онда осьте

17

екі конустық тегершік еркін орнатылған — сателлит

16

пен сателлитпен бірге əрдайым іліністе болатын белдік жетегінің екі конустық тегершіктері 15 пен 18 орналасқан. Тегершіктер 15 пен 18 белдікпен

14

пен

20

бірге айналады , оймакілтекті артқы ілмектері тегершіктің оймакілтекті саңылауында орнатылған. Аралықты белдіктен 12 айналу мезеті тегершік 19 арқылы беріледі, осьпен 17 дифференциал корпусы 13 жəне тегершіктегі 15 пен 18

сателлиттер

16

жəне олардың белдіктері

14

пен

20

. Тегершіктер

15

пен

18

олардың арасындағы сателлиттердің

16

домалануының арқасында əртүрлі жиілікпен өздерінің белдігімен 14 пен 20 бірге айналуы мүмкін.

Дифференциал корпусы

13

тік тісті тəжге ие, онда өзінің ішкі тістерімен берілісті ажыратып қосатын жалғастырғыш 7 құрылысы бойынша ұқсас, дифференциалды блокадалау жалғастырғышы

21

орнатылған.
Белдік жетегінің белдігі 14

пен

20

құрылымы жағынан ұқсас жəне дифференциал блокадалауының тік тісті тəжінің 23 алдыңғы белдігінің жетегінің белдікте 20 болуымен ерекшеленеді. Белдіктің сыртқы ұшында алдыңғыт жəне артқы карданды беріліс көмегімен жетекші белдікпен жалғау үшін фланец бекітілген (4.1 сурет, в,

18

жəне 24).
Беріліс қорабының тегершігі
оның жұмысының шусыз жəне

ұзақтығын арттыру үшін оның қиғаш тістері болады. Тегершіктер

4

) (автокөлік жүрісі бойынша) айыры 6 бар сояуыш

3

жоғарғы берілістің тегершігінің 4 бағытында күпшек 8 оймакілтегі бойынша жалғастырғышты

7

қозғайды жəне оны жетекші белдікпен 11 жалғап, тегершіктің 4 тік тісті тəжімен 5 оны ілініске енгізеді. Мұнда белдік

11

бірыңғай жиілікпен тегершікпен 4 бірге айналатын болады, ол арқылы жетектегі белдік 14 пен 20 жəне аралықты белдікке 12 айналу мезетінің берілісін жүзеге асырады . Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің 2 алға жылжуымен төменгі берілісті қосу кезінде (4.19 сурет, в

) айыры 6 бар сояуыш

3

төменгі берілістің тегершігінің 9 бағытында күпшек оймакілтегі бойынша жалғастырғышты

7

қозғайды жəне оны жетекші белдікпен 11 жалғап, тегершіктің 9 тік тісті тəжімен оны ілініске енгізеді. Мұнда белдік

11

бірыңғай жиілікпен тегершікпен 9 бірге айналатын болады, ол арқылы жетектегі белдік жəне аралықты белдікке айналу мезетінің берілісін жүзеге асырады. Дифференциал блокадасы қосулы кезінде иінтіректің 1 артқа ауысуымен айыры 22 бар сояуыш

24

дифференциал корпусы 13 тістері бойынша жалғастырғышқа 21 орнатады жəне оны алдыңғы белдік

жетегінің белдігіндегі 20 тік тісті тəжбен 23 бірге ілініске енгізеді. Мұнда белдік

20

корпуспен 13,

сателлиттер осімен

17

жəне бірыңғай жиілікпен артқы белдік жетегіндегі белдікпен

14

бірге айналатын болады, ал осьтегі сателлиттер

17

қозғалмайды.

ВАЗ-21213, -21214 автокөлігінің үлестіру қорабының конструктивті ерекшеліктері.

Үлестіру қорабының корпусы картерден

22

(4.20 сурет) алюминиден жасалған алдыңғы жəне артқы қақпақтарынан 46 жəне 27 тұрады.

Картер 22 жоғарғы жағында болат қақпақпен жабылған шешуге арналған есігі бар — шешу кезінде берілісті ажыратып қосатын айырының

62

қондырғысы — сояуышын

56

орнату. Картердің артқы қабырғасында алдыңғы жəне аралықты белдіктің артқы мойынтірегінің 29 астында ұяшықтар мен дифференциал 34 жасалған. Картерге алдыңғы жəне артқы қақпақты 46 жəне 27 бекіту үшін түйреуіштер бұралған.

Картердің алдыңғы қақпағы дифференциал 5 мен жетекші жəне аралықты белдіктегі алдыңғы мойынтірек 20 жəне 10 астында ұяшықтары болады. Жинау кезінде алдыңғы қақпағы екі орталықтанатын сұққышта дифференциалмен бірге картерге орнатылады жəне оған түйреуіштегі сомынмен бекітіледі. Түйреудегі сомынмен алдыңғы қақпаққа белдікпен 1 бірге жинақтағы алдыңғы белдік жетегінің картері 3, жетекші тегершікпен 7 жинақтағы спидометр жетегінің корпусына

9

жəне жетекші белдіктің алдыңғы мойынтірегінің қақпағына 11 бекітіледі. Картердің алдыңғы қақапағында кесікті тығынмен жабылған екі саңылау бар: жоғарыда орналасқан саңылау, тығынмен жабылған 55,

— картерге май құю үшін жəне оның деңгейін баықлау үшін жəне төменде орналасқан саңылауы

— май құю үшін.

Картердің артқы қақпағы 27 артқы белдік жетегінің белдігіндегі 35 мойынтірегі 2 үшін ұяшығы бар жəне белдікпен 35 жинақта картер түйреуінде сомынмен бекітіледі . Қақпақтың жоғарғы бөлігінде беріліс қорабында сияқты ауа шығарғыш орнатылған

мен тығыздама

17

əрекет етеді, олар фланец 12 күпшегінің бетінде жұмыс

жасайды. Қақпақ 11 қуысына түсетін май қақпақтағы саңылау арқылы

46

картерге кері құйылады.
Артқы мойынтіректің 29 ішкі сақинасы өзін ыңғайтылатын сомынмен

31

белдікке бекітіледі, ол оны шайба 30 мен белдік белдемесі арасындағы жалғастырғыш күпшегі 23 пен тегершік 25 тығынымен бірге қысады. Жалғастырғыш күпшегі

23

белдіктің оймакілтегінде орнатылады. Күпшектің сыртқы оймакілтегінде

23

жалғастырғыш

24

орнатылған, ол күпшектің оймакілтегі бойынша жылжиды жəне жоғарғы немесе төменгі берілісті қосу кезінде жетекші тегершіктің 21 мен 26 тік тісті тəжімен бірге ілініске кіреді.

Жоғарғы берілістің тегершігі

21

ширатылған белдік мойнында айналады, ал тегершік

26

25

тығынында айналады .

Тегершіктер

21

26

аралықты белдіктегі 33 тегершікпен əрдайым іліністе болады.

Мойынтірекпен, тегершікпен жəне жалғастырғышпен жинақтағы жетекші белдік картердің ұяшығында 22 мойынтіректің сыртқы сақиналарымен 29 аралықты белдікпен 33 бір уақытта жинақтау кезінде орнатылады. Мойынтіректің сыртқы сақинасының кесігінде

29

картер 22 мен оның артқы қақпағы 27 арасында қабысатын орнату сақиналары

32

орналасады, бұл осьтік жылжудан жетекші жəне аралықты белдіктің бекітілуін қамтамасыз етеді.

Аралықты белдік 33 екі тегершіктің блогы түрінде жасалған. Оның алдыңғы тегершігі дифференциал қорабында орнатылған жетектегі тегершікпен 43 бірге əрдайым іліністе болады.

13. 14

15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27

28

121415161718374948 474645 4443

50

75 57 58
74 4

73

3

22 72 71 a

6

а

— фланец;

13

— жетекші белдік;

14, 28, 31 ,

47

жəне

70

— сомындар;

15

жəне

30

— шайбалар;

16

— фланецтің қоқысты шағылдырғышы;

17

жəне

36

— тығыздама;

18

— май қайырғы;

19

— мойынтіректің тіректі сақинасы;

20

— жетекші белдіктің алдыңғы мойынтірегі;

21

— жоғарғы берілістің жетекші тегершігі;

22

— үлестіру қорабының картері;

23

— жалғастырғыш күпшегі;

24

— берілісті ажыратып қосатын жалғастырғыш;

25

— тегершік тығыны;

26

— төменгі берілістің жетекші тегершігі;

27

— картердің артқы қақпағы;

29

— жетекші жəне аралықты белдіктің артқы мойынтірегі;

33

— аралықты белдік;

35

— арты белдік жетегінің белдігі;

37

жəне

48

— мойынтіректің тежеуішті сақинасы;

38

— тегершіктің тірек шайбасы;

39

— белдік тегершігі;

40

— сателлит;

41

— сателлиттер осі;

42

— дифференциал қорабы (артқы бөлігі);

43

— жетекші тегершік; 44,

64

пен 74 — бұрандалар;

45

— дифференциал қорабы (алдыңғы бөлік);

46

— картердің алдыңғы қақпағы;

49

—дифференциалды блокадалау үшін белдіктегі тісті тəж;

50

— алдыңғы белдік жетегінің картер қақпағы;

51

— осьтің тежеуішті шайбасы;

52

— осьтің тығындары;

53

— иінтірек осі;

54

— дифференциалды блокадалау иінтірегі;

55

— май деңгейін бақылау мен құюға арналған саңылау тығыны;

56

— берілісті ажыратып қосатын айыр сояуышы;

57

— иінтірек серіппесі;

58

— сояуыштың қорғаныс қаптамасы;

59

— берілісті ажыратып қосатын иінтірек кронштейні;

60

— берілісті ажыратып қосатын иінтірек;

61

— иінтірек тұтқасы;

62

— берілісті ажыратып қосатын жалғастырғыш айыры;

63

— қашықтықтан пластмассалы тығын;

65, 66
жəне

67

— шар, серіппе тығыны мен бекіткіш серіппесі;

68

— дифференциалды блокадалайтын дабыл қаққыштың ажыратқышы;

69

— үлестіру қорабы салпыншағының кронштейні;

71

— резеңке металл тірегі;

72

— үлестіру қорабының салпыншағының осі;

73

Белдік роликті жəне шар мойынтірегінде
10 мен 29
айналады

Алдыңғы мойынтіректің 10 роликтері бар ішкі сақинасы белдік мойнына баспаланады, ал сыртқы сақина картердің алдыңғы қақпағының ұяшығына пресстеледі. Аралықты белдіктің артқы мойынтірегі

29

жетекші белдіктегі сияқты. Ол белдік мойнына ішкі сақинамен баспаланады жəне шайба 30 мен белдік белдемесі арасында мойынтіректің ішкі сақинасын қысатын өзін ыңғайтылатын сомынмен 31 белдікке бекітіледі. Аралықты белдіктің алдыңғы қапталында спидометр жетегінің болат жетекші тегершігі 8 пресстелген.

Дифференциал
ажырататын қорапқа ие, оның алдыңғы бөлігі

45

жетектегі тегершікпен бірге 43 артқы бөлікке 42 алты бұранданың 44 көмегімен бекітіледі. Дифференциал қорабы қорап мойнына ішкі сақиналарымен пресстелетін шар мойынтірегінде 5 жəне 34 айналады. Қораптың алдыңғы мойынтірегі 5 серіппелі шайбамен тежеуіш сақинасының 48 көмегімен оның мойнына бекітіледі. Сыртқы сақинамен мойынтірек картердің алдыңғы қақпағының 46 ұяшығына дифференциалмен бірге орнатылады. Мойынтіректің сыртқы сақинасының жырашығына алдыңғы белдік жетегінің картері 3 мен қақапақ 46 арасында қысылып тұратын орнату сақиансы 6 салынады, бұл картердегі осьтік жылжудан дифференциал қорабының бекітілуін қамтамсыз етеді. Дифференциал қорабының артқы мойынтірегі 34 картердің 22 артқы қабырғасындағы ұяшықта сыртқы сақинамен бекітіледі (картерге орнату кезінде дифференциалмен бірге алдыңғы қақпақ жинақта болады). Дифференциал қорабының алдыңғы бөлігінің оймакілтегінде дифференциалды блокадалау жалғастырғышы 4 еркін орнатылады. Дифференциал қорабының ішінде қораптың саңылауында айналатын белдіктің екі тегершігі

39

, мен осьте 41 айналатын екі сателлит

40

орнатылған. Сателлиттер осі қораптың артқы бөлігіндегі саңылауға орнатылады жəне екі жағынан серіппелі шайбасы бар тежеуіш сақиналарымен бекітіледі. Əрбір белдіктің тегершігінің 39 осьтік саңылауы 0,10 мм аспауы керек, бұл дифференциал қорабындағы оның еркін айналуын қамтамасыз етеді. Қажетті саңылау қалыңдығы бойынша тегершіктің тірек шайбасын 38 таңдау арқылы қамтамасыз етіледі. Тегершіктер

39

іштей оймакілтектерге ие, олар белдік жетегіндегі белдіктің оймакілтекті артқы ілмегіне орнатылады.

Белдік жетегінің белдіктері 1
жəне

35

бірыңғай құрылымға ие жəне негізінен белдіктегі 1 дифференциал блокадаланған жағдайда жалғастырғыш 4 көмегімен дифференциал қорабынан жалғау үшін тік тісті тəждің 49 алдыңғы белдігіндегі жетектің болуымен ерекшеленеді.

Əрбір белдік фланец

12

, май қайырғысы

18

мен мойынтіректің тірек сақиансымен шайбамен 15 бірге өзін ыңғайлататын сомынмен белдікке бекітілетін шар мойынтірегінде 2 айналады.

Белдік 1 мойынтірегі

2

алдыңғы белдік жетегінің картерінде белдікпен бірге сыртқы сақинамен орнатылады жəне онда картердің бунағында орнатылатын тежеуіш сақинасымен 37 бекітіледі, ал бұл осьтік жылжудан белдіктің 1 бекітілуін қамтамасыз етеді. Осындай белдіктің 35 мойынтірегі

2

картердің артқы қақпағында 27 ұяшықта белдікпен бірге сыртқы сақинамен орнатылады жəне қақпақ бунағында орнатылатын тежеуішті шайбамен 37 бекітіледі. Белдік жетегі белдігіндегі майдың ағып кетуін болдырмас үшін жетекші белдіктегі сияқты өлшемдері бірдей май қайырғылары мен тығыздамаи

17

мен

36

орнатылаған, бірақ олар май қуатын кертіктің бағытымен ерекшеленеді.
Берілісті ажыратып қосу механизмі
берілісті ажыратып қосатын иінтірек 60 пен айыры 62 бар сояуыштан

56

(4.20 сурет, б)

тұрады.
Сояуыш

56

картердің 22 артқы қабырғасындағы жəне алдыңғы қақпақтың 46 саңылауында орнатылған. Сояуышта бұрандамен

64

берілісті ажыратып қосатын айыр

62

бекітілген. Айыры бар сояуыштың жүрісі пластмассадан жасалған қашықтықтағы тығынмен

63

шектеледі. Сояуыш бекіткіштің серіппелі шарының 65 көмегімен үш түрлі мүмкін болатын жағдайлардың бірімен бекітіледі (бейтарап, жəне жоғарғы немесе төменгі берілісті қосуға сəйкесетін екі жағдайлар). Бекіткіш шары

65

серіппемен

67

бірге картер саңылауындағы тығынға

66

орнатылған жəне сояуышты

Карданды беріліс механизм белдігінің арасындағы айналу мезетін беру үшін қызмет атқарады, олардың осі сəйкес келмеуі мүмкін жəне бір біріне қатысты өздерінің жағдайларын өзгертуі мүмкін.

Карданды беріліс толық жетекті автокөліктер мен калассикалық

схемамен үйлестірілген автокөліктерде қолданылады.

Классикалық схемамен үйлестірілген автокөліктерде карданды беріліс қорабының екінші белдігінен артқы жетектегі белдіктің басты берілісінің жетекші тегершігіне айналу мезетін беру үшін қолданылады (4.1 сурет,

б, 15).

Карданды берілісті қолдану қажеттілігі автокөліктің жетекші артқы белдігі беріліс қорабынан төмен орналасқандығына байланысты, сондықтан осындай агрегаттың жалғанатын белдіктерінің осьтері сəйкес келмейді. Сонымен қатар, тығыз элементтермен артқы аспа арқылы автокөлік шанағымен артқы жетекші белдікті бекітудің арқасында (серіппемен немесе рессормен) ол автокөлік қозғалысы кезінде əрдайым шанақ пен шанаққа бекітілген беріліс қорабына қатысты ауысып отырады. Сондықтан карданды берілістегі жалғанатын белдіктер арасындағы қашықтық пен олардың осьтері арасындағы бұрыш автокөлік қозғалысы кезінде əрдайым өзгереді. Классикалық схемамен үйлестірілген автокөліктерде карданды беріліс екі карданды топсасы бар карданды белдіктің біреуінен тұруы мүмкін (ГАЗ-3110 автокөліігнде қолданылатын бір белдікті карданды беріліс) немесе аралықты тірегі бар екі карданды белдіктен жəне үш карданды топсадан тұруы мүмкін (ГАЗ-3110 автокөліігнде қолданылатын екі белдікті карданды беріліс) немесе алдыңғы карданды топсаның орнына жалғастырғыш пен екі карданды топсамен (классикалық схемамен үйлестірілген ИЖ жəне ВАЗ автокөліктерінде қолданылатын екі белдікті карданды беріліс).

ГАЗ-3110 автокөлігіндегі екі белдікті карданды беріліс мысалындағы карданды беріліс схемасы 4.21, а. суретте көрсетілген. Карданды берілістегі автокөліктің қозғалысы кезіндегі артқы жетекші белдік пен беріліс қорабының арасындағы қашықтықтың өзгеруін өтеу үшін екінші белдік 1 оймакілтегі бойынша беріліс қорабы картерінің саңылауында ауысуы мүмкін алдыңғы карданды топсаның жылжымалы айыры

2

қарастырылған жəне карданды берілістің бойлай жылжуына мүмкіндік беретін тығыз элементі бар аралықты тірек

4

қарастырылған.
Карданды топса схемасы 4.21,

б. суретте келтірілген. Топса бір бірімен айқастырмамен 13 жалғанған екі айырдан

12

мен

14

тұрады .

Айырлар айқастырманың осінде айналуы мүмкін, бұл а бұрышымен бір біріне қатысты орналасқан кезінде олардың айналу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Карданды топсаның осындай құрылымы кезінде жəне тұрақты бұрыштық жылдамдығы ю

1

кезінде оның жетекші айыры 12.

Оның жетектегі айырының 14 бұрыштық жылдамдығы ю

2

өзгеретін болады: əрбір айналым кезінде жетектегі айыр екі рет жетекші айырды қуып жететін болады жəне одан екі рет қалып отырады. Сондықтан осындай карданды топсаны тең емес бұрыштық жылдамдықтар топсасы деп атайды. Себебі бұрыш көп болған сайын карданды топсаның жетекші айырының айналуының тепе теңсіздіге де жоғары болады жəне топсаның бөлшектернің өзіне жəне трансмиссияның өзге бөлшектеріне жəне оның тозуына да қосымша түсетін динамикалық күш көп болады. Сондықтан, тең емес бұрыштық жылдамдықтардың карданды топсасы бұрыш шаамсы кезінде айналу мезетін беру үшін а бастап 15... 20° дейін қолданады. Жетекші белдікпен жалғанатын теңсіздікті жою үшін карданды берілістің көмегімен

4.21 Сурет. Карданды беріліс схемасы:

а

— ГАЗ-3110 автокөлігі екі белдікті карданды беріліс схемасы;

б

— карданды топса схемасы;

1

— беріліс қорабының екінші белдігі;

2

— жылжымалы айыр;

3

— аралықты (алдыңғы) карданды белдік;

4

аралықты тірек;

5

— оймакілтекті айыр;

6, 10
жəне

11

— карданды топсалар;

7

— артқы карданды белдік;

8

— басты берілістің жетекші тегершігі;

9

— артқы белдік;

12

жəне

14

— карданды топсаның жетекші жəне жетектегі айыры;

13

— айқастырма; а жəне а

1

— белдіктің жалғанатын карданды топсаларының осьтерінің арасындағы бұрыш екі карданды топсасы бар карданды белдікті ауыстырады.

Мұнда карданды белдіктің 7 айналу теңсіздігі (4.21 сурет, а), бір карданды топсамен 6 жасалатын, екінші карданды топсамен

10

өтеледі. Бірақ та жетекшіге қатысты жетектегі белдіктің бұрыштық жылдамдығын толық теңестіру олардың осінің бір жазықтықта орналасқан кезінде ғана жəне екі карданды топсаның айырының осьтерінің арасындағы бұрыштың теңдігі кезінде мүмкін болады (қарастырылатын мысалды белдік 1 жəне 3 жылдамдығына қатысты тегершіктің 8 бұрыштық жылдамдығы), яғни а = а

1

кезінде.
ВАЗ толық жетектегі автокөліктеріндеь екі бір белдікті карданды
берелістер қолданылады

18

(4.1 сурет, в) жəне

24

үлестіру қорабынан 21 алдыңғы жəне артқы жетекші белдіктерге 26 жəне 16 айналу мезетін беру үшін жəне тең бұрыштық жылдамдықтағы бір топса мен иілгіш жалғастырғышпен аралықты белдік

20

(ВАЗ-21213 автокөліктерінің бірінші шығарылымында тең емес бұрыштық жылдамдықта карданды топса қолданылған). Карданды топсаны дайындау кезінде карданды топсамен бірге жинақта жəне фланецпен бірге теңгерме стендте оған теңгерме жасайды. Белдік теңгермесі осы теңгерме пластинасының 13 оның сыртқы бетіне дəлдік дəнекерлеу көмегімен дəнекерлеу жүргізеді (4.22 сурет, а). Сондықтан, жөндеу кезінде карданды берілісті жинау кезінде түйісетін бөлшектерінің өзара орналасуын белгілеу керек, яғни оны бұрынғы жағдайына орнату мен зауыттық теңгермені сақтау үшін. Карданды берілісті жөндеу кезінде көбінесе карданды берілістің жылдам тозатын бөлшектерін ауыстырады — мойынтірегі бар карданды топса айқастырмасы. Осы бөлшектерін ауыстыру кезінде жəне өзге бөлшектерінің өзара орналасуын сақтау кезінде карданды беріліс теңгермесі бұзылмайды. Фланец немесе карданды топса айырын ауыстыру жағдайында жəне белдік деформацияланған жағдайда немесе одан теңгерме пластинасы үзілген жағдайда онда теңгерме стендінде жинақтағы карданды белдікті қайта теңгермелеу керек (белдік деформацияланған жағдайда оны алдын ала түзеткен соң)

а

— жинақтағы карданды беріліс;

б

— беріліс қорабының екінші дуалымен бірге алдыңғы карданды белдіктің жалғануы;

в

— аралықты тіреу мен карданды белдік;

г

— жаңартылған карданды белдік айқастырмасы;

1

— иілгіш жалғастырғыш;

2

— алдыңғы карданды белдік;

3

— аралықты тіреу;

4

жəне

6

— сəйкесінше алдыңғы жəне артқы карданды белдіктер;

5

— артқы карданды белдік;

7

— карданды топсаның фланецті айыры;

8

— резеңке тығын;

9

— керметығын;

10

— шанақ;

11

арқалықты бекіту сомыны;

12

— аралықты тіреу арқалығы;

13

— теңгерілген пластина;

14

— қауіпсіздік кронштейні;

15

жəне

20

— фланецке иілгіш жалғастырғышты бекіту бұрандасы;

16

— беріліс қорабының екінші белдігінің фланеці;

17

— иілгіш жалғастырғыштың серпінді элементі;

18

— алдыңғы карданды белдіктің орталықтандырушы тығыны;

19

— иілгіш жалғастырғыш астары;

21

— алдыңғы карданды белдіктің фланеці;

22

жəне

36

— тығыздама құрсауы;

23

— алдыңғы карданды белдіктің тығыздамасы;

24

— тығын;

25

— беріліс қорабының екінші белдігі;

26

— қоқысты шағылыстыру;

27

— екінші белдікке фланецті бекіту сомыны;

28

— орталықтандыру сақинасының тығыздағышы;

29

— орталықтандыру сақинасы;

30, 31
жəне

33

— тежеуіш сақиналары;

32

— алдыңғы карданды белдік айыры;

34

— инелі мойынтірек;

35

— айқастырма тығыздамасы;

37

— айқастырма;

38

— мойынтіректің қоқыс шағылыстыруы;

39

— аралықты тірек мойынтірегі;

40

— тіректегі мойынтірек корпусы;

41

— тығыз тірек элементі;

42

— тірек кронштейні;

43

— айырды бекіту сомыны;

44

— артқы карданды белдік айыры;

45

— пластмассадан жасалған қапталдағы шайба;

46

— радиальды-қапталдағы тығыздағыш тығыздамасы.

Зерттелетін автомобильдердің кардандық берілістерінің құрылымдық ерекшеліктері.

ВАЗ-2105 автомобилінің кардандық берілісі
(4.22 суретті қар.) аралық тірегі

3

жəне икемді жалғастырғышы

1

бар алдыңғы жəне артқы

2

мен

5

біліктен тұрады. Кардандық біліктер ұштарына алдыңғы білікте – оймакілтекті қосымшасы, артқы білікте – кардандық топсаның ашалары дəнекерленген жұқа бүйірлі түтіктерден дайындалған. Алдыңғы кардандық білікке 2 щлиц арқылы еркін орнатылған фланец 21 пен икемді муфтаға 1 беріліс қорабының екінші білігінің фланеці 16 бекітіледі. Икемді муфта 1 бұрандама үшін саңылауы бар оған алты металл астар 19 ысытылған резиналы серпінді элементті 17 көрсетеді (4.22 б сурет). Бұрандама 20 көмегімен жалғастырғыштың бір астары арқылы үштен біріне кардандық біліктің фланеці 21 бекітіледі, ал басқа үштен біріне бұрандама 15 көмегімен беріліс қорабының екінші білігінің фланеці 16 бекітіледі. Жалғастырғыштың астарларында 16 мен 21 фланецтермен жалғанатын жалғастырғыштың тесітеріне жинаған кезде кіретін дөңестері бар. Осылайша, біліктердің 16 мен 21 фланецтері икемді жалғастырғыштың серпінді элементі 17 арқылы өзара байланыстырылады, ол байланысатын біліктердің остерінің өзара орналасуының дəл еместігінің орнын толтырады (

2...5° шегінде), сонымен қатар, ол арқылы берілетін айналмалы моменттің күрт өзгерісі кезінде трансмиссия тетітігінің жүктемесінің төмендеуін қамтамасыз етеді.

Жинақтаған кезде орталықтандырылатын сақинаның

29

екінші білігінің ұшына сығымдалған

2

мен

25

байланыстырылатын біліктердің өстестігін қамтамасыз ету үшін кардандық біліктің фланецінің

21

орталықтандырылатын төлкесіне

18

орнатылады. Білігі бар фланецтің

21

оймакілтекті байланысын майлау үшін фланецте тығынмен

24

жабылатын саңылау болады. Оймакілтекті байланыстағы май бір жағынан құрсауы

22

бар тығыздамамен

23

, екінші жағынан тығыздауышпен

28

бекітіледі. 1997 жылдан бастап тығыздауышы бар

29

орталықтандырылған металл сақинаның

28

орнына беріліс қорабының екінші білігіне резиналы орталықтандырылатын төлке орнатылады.

Білікпен

2

фланецтің

21

оймакілтекті байланысының, сонымен бірге, аралық тіректің

3

серпінділігінің арқасында тетікке берілетін жүктемені кемітетін автомобильдің қозғалысы кезінде кардандық берілістің кейбір бойлық жылжу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Алдыңғы кардандық берілістің артқы ұштығы аралық тіректің мойынтірегінің ішкі сақинасына

39

сығымдалады (4.22 сурет, в). Біліктің оймакілтегіне сомынмен

43

бекітелетін кардандық топсаның ашасы

32

сығымдалады.
Аралық тірек
(4.22 сурет

а қар.) автомобиль шанағына кардандық берілістің серпінді бекітілуін қамтамасыз етеді. Ол қозғалыс кезіндегі дірілдеудің төмендеуін, сонымен қатар, кардандық берілістің кейбір бойлық жылжуының мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Ол мойынтіректің

40

корпусына серпінді элементпен

41

оған ысытылған кронштейннен

42

тұрады (4.22 сурет, в). Мойынтірек

39

тіректің

40

корпусына сыртқы сақинамен сығымдалады жəне оған бөгеткіш сақинамен

31

бекітіледі. Аралық тіректің кронштейніне

42

екі бұрандамен өз кезегінде кардандық беріліспен бірге автомобильдің шанағына

10

кергіш төлкемен

9

резиналы дірілді оқшаулауыш төлкелер

8

арқылы сомынмен

11

екі түйреуішпен бекемделетін арқалық

12

бекітіледі (4.22 сурет)
Екі жағында орнатылған мойынтіректің

39

(4.22 в суретті қар.) арқасында кір шағылдырғышпен

38

ол ылғал мен кірдің түсуінен сенімді қорғалған жəне бүкіл қызмет мерзімі ішінде майды жинаған кезде салынған толықтыруды қажет етпейді.

Артқы кардандық білік 5
(4.22. сурет, а) алдыңғы кардандық топсаның

4

көмегімен алдыңғы кардандық білікпен, ал артқы кардандық топса

6

көмегімен басты берілістің жетекші тегершігінің фланеці – фланецті ашамен

7

жалғанған. 4 жəне 6 кардандық топсалар екі ашадан жəне оларды байланыстыратын айқыштан 37 тұрады (4.22 сурет, в). Айқыштың жылулық өңделген тиектері инелі мойынтіректерде 34 айналады.

Оларға ФИОЛ-2У майланып (əрбір мойынтірекке 0,4...0,6 г) қорытындыланған мойынтіректер сыртынан алдымен оның саңылауына айқышпен алдында ала орнатылған тиекпен, сосын екіншісімен сығымдалады. Инелі мойынтіректен майдың шығуының жəне оған ылғал мен кірдің кіруінің алдын алу үшін топсаны жинардың алдында айқыш тиегіне тығыздама

35

орнатады.

Кардандық топса ашасына инелі мойынтіректерді тиянақтау ашаның сақиналы қырнауының сыртына бөгеткіш сақиналарды 33 орнату көмегімен жүзеге асады. Жинақтау кезінде кардандық топсаның ашасына айқышты дұрыс орталықтандыру үшін бөгеткіш сақиналардың

33

қалыңдығын таңдай отырып, айқыг тиегінің бүйірі мен инелі мойынтірек корпусы арасында 0,1...0,4 мм осьтік саңылау қамтамасыз етілуі тиіс. 1988 жылға дейінгі шығарылатын автомобильдерде қолданылатын ескі үлгідегі кардандық топса үшін түрлі түсті таңбасы бар қалыңдығы бойынша бес өлшемді бөгеткіш сақиналар шығарылды: 1,62 мм – сары түсті; 1,59 мм – қара; 1,56 мм – көк; 1,53 мм – қоңыр; 1,50 мм – таңбасыз. Жинаған кезде бірінші инелі мойынтіректі ашаға сығымдағаннан кейін оның бөгеткіш сақинасы орнатылады (əдетте 1,56 мм орташа қалыңдықпен), содан соң бөгеткіш сақинаға бірінші мойынтірекпен айқыштың тірегіне дейін екінші мойынтірек сығымдалады. Содан кейін арнайы қуыс бұрғымен екінші мойынтірек түпшесі мен ашадағы сақиналы қырнау бүйірі арасындағы саңылау өлшенеді жəне қажетті осьтік саңылауды ескерумен екінші бөгеткіш сақинаның қалыңдығы анықталады. Қажеттілігіне қарай сонымен бірге басқа қалыңдықтағы сақинаға бірінші бөгеткіш сақинаны алмастыру жүргізіледі. Топсаны жинағаннан кейін айқыш оңай қажалусыз мойынтіректе бұрылуы керек. 1988 ж. бастап автомобильдерде айқыштың тиегінің бүйірлері мен мойынтірек корпустарының түпшелерінің, сонымен қатар, мойынтіректердің

34

жақсартылған тығыздалуын қамтамасыз ететін құрсаусыз радиалдық-бүйірлік тығыздаулы резиналы тығыздама арасындағы үйкелуді болдырмайтын инелі мойынтіректердің корпустарының тығыздама арасындағы үйкелуді болдырмайтын таңбаланған инелі мойынтіректердің корпустарының, пластмасса бүйірлік тығырықтың

45

, ашалардың қалыңдығын арттырумен төзімділігі жоғары жетілдірілген кардандық топсалар қолданыла бастады (4.22 сурет, г). Аталған топсалар үшін қалыңдығы бойынша сегіз өлшемді бөгеткіш сақиналар қолданылады: 1,45 мм – боялмаған; 1,48 мм – сары; 1,52 мм – қоңыр; 1,56 мм- көк; 1,60 мм – қара түсті таңбасы бар; 1,40, 1,64 жəне 1,67 мм – таңбасыз (қалыңдығы өлшеп анықталады).

Алдыңғы кардандық білікті

2

автомобильдің қозғалысының қауіпсіздігін арттыру мақсатында автомобильдің шанағына топсаға икемді жалғастырғыш

1

бұзылған жағдайда алдыңғы кардандық біліктің түсуіне жол бермейтін қауіпсіздік кронштейні

14

бекітіледі.

ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінің кардандық берілістеріне алдыңғы жəне артқы кардандық беріліс 18 кіреді (4.1 суретті қар.), олардың көмегімен жетекші белдіктерге таратқыш қораптың 21 айналмалы моменті, сонымен қатар, аралық біліктің 20 берілісі жүзеге асады. Алдыңғы жəне артқы кардандық берілістердің құрылымы бірдей болады жəне де біліктің ұзындығымен ерекшеленеді (алдыңғы кардандық білік артқысына қарағанда қысқалау). Сондықтан да артқы кардандық берілісті мысалға алып кардандық берілісті қарастырамыз (4.23 сурет). Кардандық беріліс алдыңғы жəне артқы кардандық топсалары бар кардандық біліктен

8

тұрады. Кардандық топсаның фланецті ашалары 1 таратқыш қорап фланеціне жəне жетекші белдікке бекітіледі.

Кардандық білік 8 ұштарына алдыңғы білікте – оймакілтекті қосымшасы, артқы білікте – кардандық топсаның ашалары дəнекерленген жұқа бүйірлі түтіктерден дайындалған. Оймакілтекті қосымшада алдыңғы кардандық топсаның сырғымалы ашасының 5 ішкі оймакілтегі орналасады. Ашасы

5

бар біліктің

8

оймакілтекті байланысының арқасында автомобильдің қозғалысы кезінде жетекші белдік пен таратқыш қорап арасындағы арақашықтықтың өзгерісінің

1

— фланецті аша;

2

— баспақ-майшелек;

3

— бөгеткіш сақина;

4

— мойынтірекпен жинақта алдыңғы кардандық топсаның айқышы;

5

— сырғымалы аша;

6

— тығыздама;

7

— тығыздама құрсауы;

8

— артқы кардандық білік;

9

— артқы карданды топса

өтемақысы қамтамасыз етіледі.

Оймакілтекті байланыстан майдың шығуының жəне оған кірдің түсуінің алдын алу үшін ол ашаның сақиналы бунағына оның қылқандарын батыру көмегімен ашаның 5 жымқыратын тығыздамасына құрсауы бар тығыздама 7 тығыздалады. Сырғымалы ашадағы 5 оймакілтекті саңылау сығылған болат бітеуіштің топсасы жағынан жабық.

Біліктің
кардандық топсаларының

құрылымы алдында қарастырылған ВАЗ-2105 автомобилінің кардандық берілісі сияқты. Кардандық топсаның айқыштарында 4 жəне сырғымалы ашада 5 кардандық топсаларды майлау жəне пайдалану үдерісінде кардандық берілісті оймакілтекті байланыстыру үшін баспақ-май шелек қарастырылған. Аралық білік беріліс қорабының екінші біліктен 1 айналмалы моментті таратқыш қораптың жетекші білігіне 12 беру үшін қызмет етеді (4.24 сурет). Ол онда икемді жалғастырғыш 4 пен тең бұрыштық жылдамдықты топса 9 бекітілетін фланецтен тұрады.

Икемді жалғастырғыш құрылымы бойынша алдында қарастырылған ВАЗ-2105 автомобилінің икемді жалғастырғышына ұқсас. Ол үш бұрандамамен

3

беріліс қорабының екінші білігінің фланеціне

2

жəне үш бұрандамамен

20

олардың серпінді байланысын қамтамасыз етіп, аралық біліктің фланеціне

5

бекітіледі.

І

— беріліс қорабының екінші білігі;

2

— екінші білік фланеці;

3

жəне

20

— фланецке икемді жалғастырғыштың бекітілу бұрандамалары;

4

8

арналған терезесі бар, ол шарлардың бір жазықтықта орналасуын қамтамасыз етеді. Жырашықтарда шарларды жылжуының арқасында топса

9

корпусы айналдырған кезде

5

пен

12

байланыстыратын біліктердің осьтері арасындағы бұрыш өзгерген кезде айналмалы моментті бірқалыпты беруді қамтамасыз ете отырып, құрсауға

15

қатысты өз күйін өзгертуі мүмкін.

Жинақта топса оған алдын ала орнатылған бөгеткіш сақинамен 14 аралық біліктің фланецінің 5 оймакілтекті қосымшасында ішкі оймакілтекпен құрсаумен 15 баспаланады. Аралық біліктің фланеціне 5 топсаны орнатқан кезде оған «ШРУС-4» майы 20 см

3

жағылады.

Топсадан майдың шығуының жəне оған ылғал мен кірдің түсуінің алдын алу үшін ол

16

мен

18

арнайы қамыттармен топса корпусы

9

мен фланецке

5

бекітілетін пластмасса қорғаныш қақпағы бар резиналы қорғаныш қаптамамен

17

жабылады. Ал таратқыш қораптың фланеці

13

жағынан топса корпусы пластмасса бітеуішпен

10

жабылады.
Топсаның корпусына таратқыш қораптың фланеціне

13

бекітілу үшін төрт түйреуіш

11

бұралған.
Дайындаған кезде жинақтағы аралық біліктің теңгерме тығырықтардың

21

қажетті санын икемді жалғастырғышқа бекітуді бұрандамамен

20

орната отырып тең ұстайды. Сондықтан жөндегенде аралық білікті бөлшектеген кезде біліктің теңгерімін сақтау үшін оларды кейін жинаған кезде бұрынғы орнына орнату үшін ажыратылатын тетіктерін белгілеу керек. ИЖ-2126 автомобилінің кардандық берілісі алдында қарастырылған ВАЗ- 2105 автомобилінің кардандық берілісіне ұқсас. Негізгі құрылымдық ерекшелігі кардандық шарлардың ашасында айқыштардың инелі мойынтіректерін тиянақтау əдісінде болып тұр. Инелі мойынтіректер сыртында емес, ашаның ішінде орнатылатын серіппелі бөгеткіш сақиналармен ашаларда тиянақталады (ГАЗ- 3110 автомобилінің кардандық берілісі сияқты). Ол үшін инелі мойынтіректің корпусында түпшеге қарама-қарсы жағында сыртқы сақиналы бунақ орындалған. Жəне де аша саңылауына мойынтіректі баспақтаңқырағаннан кейін осы бунаққа ашаның ішкі жағынан аша саңылауынан мойынтірек корпусының жылжуына кедергі келтіре отырып, ашаның бүйір бетіне өзінің сыртқы бөлігімен сүйенетін бөгеткіш сақина орнатылады. Кардандық топсаның ашасындағы айқыштарды орталықтандыру ВАЗ-2105 автомобилінен ерекшелігі құрылымдық түрде қамтамасыз етіледі жəне топсаны жинаған кезде айқыш күйін реттеу қажет емес. ГАЗ-3110 автомобилінің екі білікті кардандық берілісі алдыңғы кардандық топсасы 3 бар аралық ( алдыңғы) кардандық біліктен 4 жəне сырғымалы ашадан 1, мойынтірегі 9 бар аралық тіректен жəне екі кардандық топсасы бар артқы кардандық біліктен 18 тұрады. Аралық кардандық білік 4 алдында алдыңғы кардандық топсаның ашасы жəне артынан оймакілтекті қосымша мен кірді шағылдырғыш 7 дəнекерленген жұқа бүйірлі түтікті көрсетеді. Аралық біліктің ашасы кардандық топса 3 арқылы сырғымалы ашамен 1 байланысқан. Ішкі оймакілтегі бар қосымшалы сырғымалы аша 1 таратқыш қораптың артқы картерінің ұзартықышының саңылауына (4.16 суретті қар.) қойылады жəне ішкі оймакілтекпен екінші біліктің 19 оймакілтекті қосымшасына орнатылады.

1

— сырғымалы аша;

2

— сырғымалы ашаның кірді шағылдырғышы;

3

— алдыңғы кардандық топса;

4

— аралық кардандық білік;

5

— аралық біліктің кірді шағылдырғышы;

6

— аралық тіректің арқалығы;

7

— мойынтіректің кір шағылдырғышы;

8

— аралық тірек;

9

— аралық тіректің мойынтірегі;

10

жəне

32

— сомындар;

11

жəне

31

— серіппелі тығырықтар;

12, 24
жəне

28

— бұрандамалар;

13

— оймакілтекті аша;

14

— кір шағылдырғыш;

15

— манжета;

16

— баспақ-май шелек;

17

— баспақ май шелектің қақпағы;

18

— артқы кардандық білік;

19

— артқы кардандық топса;

20

— басты берілістің жетекші тегершігінің фланеці;

21

— тығыздауыш сақина;

22

— П- тəріздес тығырық;

23

— бөгеткіш тығырық;

25

— кардандық топсаның айқышы;

26

— бөгеткіш сақина;

27

— инелі мойынтірек;

29

— фланецті аша;

30

27

тиянақтау аша саңылауына оларды сығымдағаннан кейін мойынтірек корпусындағы сақиналы бунаққа ішкі жағынан топсаны жинаған кезде орнатылатын бөгеткіш сақинамен

26

жүзеге асады (ИЖ-2126 сияқты).

ГАЗ-3110 автомобилінің бір білікті кардандық берілісі екі білікті кардандық берілістің артқы кардандық білігінің 18 құрылымы бойынша ұқсас бір біліктен тұрады. Тек алдыңғы кардандық топсасы арқылы сырғымалы ашамен 1 екі білікті кардандық берілістің аралық білігіне 4 ұқсас байланысқан ұзартылған ұзындықты. Бір білікті кардандық беріліс толықтай екі білікті кардандық беріліспен өзара алмасады жəне онымен біріздендірілген мойынтірегі бар кардандық топсаның айқышы 25, сонымен қатар, сырғымалы мен фланецті ашасы 1 мен 29 болады.

БАСТЫ БЕРІЛІС ЖƏНЕ ДИФФЕРЕНЦИАЛ

2

— жартылай осьтің тегершігі;

3

— жетектегі біліктер (жарты осьтер, топсалы біліктер);

4

—сателлит осі;

5

— басты берілістің жетекші тегершігі;

6

— сателлит;

7

— дифференциал қорабы.

Автомобильдің бір осінің жетекші дөңгелектері арасындағы айналмалы моментті таратуды қамтамасыз ететін дифференциал дөңгелек аралық деп, ал түрлі ості дөңгелектер арасында айналмалы моменттің таралуын қамтамасыз ететін ось аралық деп аталады. Зерттелетін автомобильдерде айналмалы момент конустық тегершік арқылы берілетін жəне жетектегі білік арасында таралатын тегершікті конустық симметриялы екі сателлитті дифференциалдар қолданылады. Зерттелетін автомобильдердің дифференциалдары бір типті құрылымға жəне əрекет етудің біркелкі тəртібіне ие. Дифференциал сыртынан басты берілістің жетектегі тегершігі орнатылған жəне қорап ішінде жылжымайтын осьте

4

екі конустық тегершік-саттелиттер

6

мен саттелиттермен үнемі іліністе болатын конустық жарты осьті тегершік

2

орнатылған қораптан тұрады (4.27 суретті қар.). Жарты осьті тегершіктердің жетектегі біліктермен

3

байланыстыруға арналған ішкі оймакілтектері болады.

Ол белдік мойнына ішкі сақинамен баспаланады жəне шайба 30 мен белдік белдемесі арасында мойынтіректің ішкі сақинасын қысатын өзін ыңғайтылатын сомынмен 31 белдікке бекітіледі. Аралықты белдіктің алдыңғы қапталында спидометр жетегінің болат жетекші тегершігі 8 пресстелген.

Дифференциал
ажырататын қорапқа ие, оның алдыңғы бөлігі

45

жетектегі тегершікпен бірге 43 артқы бөлікке 42 алты бұранданың 44 көмегімен бекітіледі. Дифференциал қорабы қорап мойнына ішкі сақиналарымен пресстелетін шар мойынтірегінде 5 жəне 34 айналады. Қораптың алдыңғы мойынтірегі 5 серіппелі шайбамен тежеуіш сақинасының 48 көмегімен оның мойнына бекітіледі. Сыртқы сақинамен мойынтірек картердің алдыңғы қақпағының 46 ұяшығына дифференциалмен бірге орнатылады. Мойынтіректің сыртқы сақинасының жырашығына алдыңғы белдік жетегінің картері 3 мен қақапақ 46 арасында қысылып тұратын орнату сақинасы 6 салынады. Бұл картердегі осьтік жылжудан дифференциал қорабының бекітілуін қамтамасыз етеді. Дифференциал қорабының артқы мойынтірегі 34 картердің 22 артқы қабырғасындағы ұяшықта сыртқы сақинамен бекітіледі (картерге орнату кезінде дифференциалмен бірге алдыңғы қақпақ жинақта болады). Дифференциал қорабының алдыңғы бөлігінің оймакілтегінде дифференциалды блокадалау жалғастырғышы 4 еркін орнатылады. Дифференциал қорабының ішінде қораптың саңылауында айналатын белдіктің екі тегершігі

39

, мен осьте 41 айналатын екі сателлит

40

орнатылған. Сателлиттер осі қораптың артқы бөлігіндегі саңылауға орнатылады жəне екі жағынан серіппелі шайбасы бар тежеуіш сақиналарымен бекітіледі. Əрбір белдіктің тегершігінің 39 осьтік саңылауы 0,10 мм аспауы керек, бұл дифференциал қорабындағы оның еркін айналуын қамтамасыз етеді. Қажетті саңылау қалыңдығы бойынша тегершіктің тірек шайбасын 38 таңдау арқылы қамтамасыз етіледі. Тегершіктер

39

іштей оймакілтектерге ие, олар белдік жетегіндегі белдіктің оймакілтекті артқы ілмегіне орнатылады.

Белдік жетегінің белдіктері 1
жəне

35

бірыңғай құрылымға ие жəне негізінен белдіктегі 1 дифференциал блокадаланған жағдайда жалғастырғыш 4 көмегімен дифференциал қорабынан жалғау үшін тік тісті тəждің 49 алдыңғы белдігіндегі жетектің болуымен ерекшеленеді.

Əрбір белдік фланец

12

, май қайырғысы

18

мен мойынтіректің тірек сақианасымен шайбамен 15 бірге өзін ыңғайлататын сомынмен 14 белдікке бекітілетін шар мойынтірегінде 2 айналады.

Белдік 1 мойынтірегі

2

алдыңғы белдік жетегінің картерінде 3 белдікпен бірге сыртқы сақинамен орнатылады жəне онда картердің 3 бунағында орнатылатын тежеуіш сақинасымен 37 бекітіледі, ал бұл осьтік жылжудан белдіктің 1 бекітілуін қамтамасыз етеді. Осындай белдіктің 35 мойынтірегі

2

картердің артқы қақпағында 27 ұяшықта белдікпен бірге сыртқы сақинамен орнатылады жəне қақпақ 27 бунағында орнатылатын тежеуішті шайбамен 37 бекітіледі. Белдік жетегі белдігіндегі майдың ағып кетуін болдырмас үшін жетекші белдіктегі сияқты өлшемдері бірдей май қайырғылары 18 мен тығыздамаи

17

мен

36

орнатылаған, бірақ олар май қуатын кертіктің бағытымен ерекшеленеді.
Берілісті ажыратып қосу механизмі
берілісті ажыратып қосатын иінтірек 60 пен айыры 62 бар сояуыштан

56

(4.20 сурет, б)

тұрады.
Сояуыш

56

картердің 22 артқы қабырғасындағы жəне алдыңғы қақпақтың 46 саңылауында орнатылған. Сояуышта бұрандамен

64

берілісті ажыратып қосатын айыр

62

бекітілген. Айыры бар сояуыштың жүрісі пластмассадан жасалған қашықтықтағы тығынмен

63

шектеледі. Сояуыш бекіткіштің серіппелі шарының 65 көмегімен үш түрлі мүмкін болатын жағдайлардың бірімен бекітіледі (бейтарап, жəне жоғарғы немесе төменгі берілісті қосуға сəйкесетін екі жағдайлар). Бекіткіш шары

65

серіппемен

67

бірге картер саңылауындағы тығынға

66

орнатылған жəне сояуышты 56 қозғау кезінде онда бар үш шұңқырдың біреуіне кіретін болады. Сояуыштың сыртқы ұшы 56 басымен бірге алдыңғы қақпақтағы 46 сояуышқа арналған саңылаудың сақиналы жырашығында орнатылатын резеңке сақинамен тығыздалады жəне резеңке қаптамамен 58 лас заттардан қорғалады .

Берілісті ажыратып қосатын иінтірек

60

екі пластмассадан тұратын тығынмен осьте арнайы кронштейнге орнатылған. Иінтірек басы сояуыш

56

басының саңылауына кіреді жəне онда фигуралық серіппемен

57

бекітіледі.
Дифференциалды блокадалау механизмі
осындай құрылымға ие жəне иінтірегі 54 мен айыры 73 бар сояуыштан

75

тұрады .

(ВАЗ-21213 автокөліктерінің бірінші шығарылымында тең емес бұрыштық жылдамдықта карданды топса қолданылған). Басты топсаны дайындау кезінде карданды топсамен бірге жинақта жəне фланецпен бірге теңгерме стендте оған теңгерме жасайды. Белдік теңгермесі осы теңгерме пластинасының 13 оның сыртқы бетіне дəлдік дəнекерлеу көмегімен дəнекерлеу жүргізеді (4.22 сурет, а). Сондықтан, жөндеу кезінде карданды берілісті жинау кезінде түйісетін бөлшектерінің өзара орналасуын белгілеу керек, яғни оны бұрынғы

жағдайына орнату мен зауыттық теңгермені сақтау үшін.

Басты берілісті жөндеу кезінде көбінесе басты берілістің жылдам тозатын бөлшектерін ауыстырады — мойынтірегі бар карданды топса айқастырмасы. Осы бөлшектерін ауыстыру кезінде жəне өзге бөлшектерінің өзара орналасуын сақтау кезінде басты беріліс теңгермесі бұзылмайды. Фланец немесе басты топса айырын ауыстыру жағдайында жəне белдік деформацияланған жағдайда немесе одан теңгерме пластинасы үзілген жағдайда онда теңгерме стендінде жинақтағы карданды белдікті қайта теңгермелеу керек.

4.7

ЖЕТЕКШІ БЕЛДЕМЕ

Автомобиль белдемелерінің тағайындалуы жəне типі. Дөңгелектерді бекіту бөлшектерімен, оларды жеткізу тетіктерімен жəне тежеу тетіктерімен бірге құрастырылған көлденең металл арқалықтан құралған жеке жинақтау түйіні автомобиль белдемесі деп аталады. Белдеменің арқалығы белдеменің арқалығын дөңгелектермен (дөңгелек аспасы тəуелсіз болған кезде) немесе жеңіл автомобильдің негізгі салмақ түсетін конструкцияларымен – оның көтеруші шанағымен (дөңгелек аспасы тəуелді болған кезде) байланыстыратын, оның қалған элементтері бекітілетін аспаның базалық элементі болып табылады. Белдеменің арқалығы автомобильдің сол жəне оң жақ борттарының оған бекітілетін дөңгелектерін өзара байланыстырады жəне олардың мойынтіректік түйіндері үшін тіреу болып табылады. Сонымен бір уақытта ол автомобильдің салмақ түсетін конструкцияларын— жеңіл автомобильдің рамасын немесе салмақ түсетін шанағын сүйемелдеу тірегінің қызметін атқарады, осылайша белдеменің арқалығы аспаның басқа элементтерімен бірге оған орнатылған дөңгелектердің жəне автомобильдің көтеруші шанағының арасында пайда болатын барлық күштерді береді.

Автомобильде орналасу орнына қарай белдемелер
алдыңғы, артқы
жəне
аралық

(ось сандары екіден артық көп осьті жүк көліктерінде қолданылады) болып бөлінеді. Оның конструкциясымен қамтамасыз етілетін белдеме дөңгелегімен іске асырылатын функцияларына байланысты автомобиль аспасы жетекші, басқарылатын, аралас немесе сүйемелдеуші болып бөлінеді. Жетекші болып табылатын жəне автомобильдің қозғалысын қамтамасыз ететін, оған орнатылған дөңгелектерге айналыс сəтін беруді қамтамасыз ететін, конструкция

жетекші
белдеме деп аталады.

Басқарылатын болып табылатын жəне автомобильдердің бұрылысын қамтамасыз ететін, конструкциясы оған орнатылған дөңгелектердің бұрылысын қамтамасыз ететін белдеме

басқарылатын
деп аталады.

Дөңгелегі біруақытта əрі жетекші əрі басқарылатын болып табылатын, жетекші жəне басқарылатын белдемелердің функцияларын қатар атқаратын белдеме

аралас
деп аталады.

Не жетекші не басқарылатын бола алмайтын жəне негізгі функциясы автомобиль шанағын сүйемелдеу болып табылатын белдеме

сүйемелдеуші
деп аталады.

Жеңіл автомобильдің алдыңғы белдемесі басқарылатын немесе аралас болуы, ал артқы белдеме – жетекші немесе сүйемелдеуші болуы мүмкін. Алдыңғы жетекті ВАЗ автомобильдерінің артқы аспасы сүйемелдеу белдемесіне мысал бола алады. Дөңгелектер аспасының типтеріне байланысты белдемелер бөлінетін жəне бөлінбейтін болып ажыратылады. Дөңгелек белдеме арқалығымен тəуелсіз аспа элементтері арқылы серпімді байланысатын белдеме бөлінетін деп аталады. Мұндай белдеменің арқалығы автомобиль шанағына қатаң бекітіледі жəне оның көтеру конструкциясының бір бөлігі бола отырып, онымен бірге автомобильдің рессорланбаған массасының құрамына кіреді (5 тарауды қар.). Бөлінетін белдеме жеңіл автомобильдің алдыңғы белдемесі ретінде қолданылады. ГАЗ-3110 автомобилінің алдыңғы аспасы осындай белдемеге мысал бола алады. Дөңгелек арқалыққа қатаң бекітілетін, ал арқалық тəуелді аспа элементтері арқылы автомобиль шанағына қатаң бекітілетін, белдеме

бөлінбейтін деп аталады. Мұндай белдеменің арқалығы дөңгелектерімен, оларды бекіту бөлшектерімен, тежеу тетіктерімен жəне жетек тетіктерімен (жетекші белдемелерде) бірге автомобильдің рессорланбаған массасының құрамына кіреді. Жеңіл автомобильдерде көбіне артқы бөлінбеген жетекші белдемелер (алдыңғы бөлінбеген аралас белдемелер тек өткізштігі жоғары УАЗ автомобильдерінде қолданылады.) қолданылады. Жеңіл автомобильдерде негізінен алдыңғы, ал одан да жиірек артқы дөңгелектердің тəуелсіз аспалары қолданылады. Тəуелсіз аспалар құрылымының көпшілігінде бір осьті дөңгелек, аспалар элементтерінің көмегімен аспаның екі дөңгелекке де ортақ базалық элементіне, яғни аспалардың кейбіреулерінің құрылымында мүлдем болмауы да мүмкін көлденең арқалыққа емес, автомобильдің салмақ түсетін шанағына тікелей ішінара немесе толықтай бекітіледі. Мұндай жағдайда белдеменің жоқтығы жəне автомобильде тек аспа бар екендігі туралы

айтады.

Сондай-ақ белдеме терминінің арқалығы қатты жəне аспасы тəуелді бөлінбейтін белдемелерге едəуір лайық екендігін айта кету керек. Жеңіл автомобильдердің бөлінетін алдыңғы басқарылатын белдемелерін (мысалы, ГАЗ-3110 автомобилінің алдыңғы белдемесі) əдетте алдыңғы аспа жəне осындай белдемелердің арқалығына сəйкес аспаның көлденең жақтауы деп айтады. Іс жүзінде дөңгелектердің тəуелсіз аспасын қамтамасыз ететін, торсионды арқалығы бар алдыңғы жетекті ВАЗ автомобильдерінің (оның ішінде ВАЗ-2110 автомобилінің де) артқы сүйемелдеу белдемелерін артқы аспа деп атайды. Оларға пісіріліп қосылған сенімді қосқыштармен бір-бірімен байланысқан екі қатты бүйірлік иінтіректерден құралған артқы аспаның торсионды арқалығының өзі артқы аспаның иінтірегі деп аталады. Сонымен жеңіл автомобиьдердің 2 алдыңғы аралас жəне артқы жетекші (толық жетекті автомобильдер), белдемелері бір артқы жетекші белдемелері (классикалық схемамен құрастырылған автомобильдер) болуы немесе бірде бір белдемесі (алдыңғы жетекті автомобильдер) болмауы мүмкін Зерделенетін жеңіл автомобильдерде артқы жетекші белдемелер (алдыңғы жетекті ВАЗ автомобильдерінен басқа), ал толық жетекті ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінде – алдыңғы аралас белдеме қолданылады. Жетекші жəне аралас белдемелер трансмиссия агрегатына жатады. Өйткені олардың картерларында басты беріліс пен дифференциал орналастырылады жəне сондай-ақ айналыс сəтін белдеменің жетекші дөңгелектеріне беру іске асырылатын жартылай осьтері (толық жетекті ВАЗ автомобильдерінің алдыңғы аралас белдемесі) болады.

а

— белдеме арқалығы;

б

— жартылай ось бөлшектері;

в

— жинақталған белдеме;

1

— жартылай осьтің фланеці;

2

— май көрсеткішті мойынтіректің тіліміне бекіту бұрандамасы,

3

— мойынтіректің май көрсеткіші;

4

— төсем;

5

— мойынтіректі бекіту тілімі;

6

— жартылай осьтің мойынтірегі;

7

— мойынтіректің тиекті сақинасы;

8

— жартылай ось;

9

— арқалық;

10

жəне

14

— аспаның қарнақтары мен амортизаторларын бекітуге арналған арқалықтың кронштейндары;

11

— арқалық фланеці;

12

— ауашығарғыш;

13

— майды құюға жəне оның деңгейін бақылауға арналған тесіктің тығыны;

15

— тежеуіш қалқаны;

16

Зерделенетін автомобильдердің артқы жетекші белдемелерінің конструктивтік ерекшеліктері. Зерделенетін автомобильдерде ішіне гипоидты басты беріліс, дифференциал жəне жартылай ось орналастырылған тұтас артқы жетекші белдемелер қолданылады. Зерделенетін автомобильдердің артқы белдемесі құрылымдары бойынша ұқсас, сондықтанда олардың конструктивтік ерекшеліктерін ВАЗ-2105 автомобилінің артқы белдемесінің мысалында

қарастырамыз.
Артқы белдеменің
арқалығы 9

(4.28, а сурет) басты беріліс пен дифференциалды орналастыруға арналған кеңейтілген ортаңғы бөлігі (картер) жəне жартылай осьті (жартылай осьтердің қаптамалары) орналастырға арналған түтікті қимасының ұзартылған бүйір бөліктері болады. Артқы белдеменің картерінде автомобиль қозғалған кезде ваннадан оған батырылған басты берілістің жетектегі тегершігімен майлы ваннамен жанаспайтын басқа бөлшектеріне май шашырату жолымен басты беріліс пен дифференциалды майлауға арналған майлы ванна орналасады. Бұл картердің ішкі қуысының тиісті конфигурациясымен қамтамасыз етіледі. Май картерге бұрандалы тығынмен 13 жабылатын арнайы тесік арқылы құйылады. Май құюға арналған тесік майды тесіктің төменгі шетімен құйған кезде картердегі бөлшектерді майлауға арналған майдың қолайлы деңгейін қамтамасыз ететін (автомобиль горизонталь орналасқан жағдайда), картердің түбінен белгілі биіктікте орналасады. Оны мезгілдік ауыстыру, сондай-ақ жөндеу кезінде пайдаланылған майды төгу картердің ең төменгі бөлігінде орналасқан жəне майдағы металл бөлшектерін ұстап қалуға арналған магниті бар тығынмен 22 жабылатын арнайы төгу тесігі арқылы іске асырылады. Белдеме картеріндегі қалыпты қысымды қолдау үшін, ол да беріліс картерінің қорапшасы сияқты, картердің жоғарғы бөлігінде (ВАЗ автомобильдерінде) немесе картердің жанындағы жартылай ось қаптамаларының бірінде (ИЖ жəне ГАЗ автомобильдерінде) орналасқан, бұрандалы тесікке бұралатын ауашығарғыш 12 арқылы атмосферамен араласады. Ауашығарғыш картердегі оны шаңның, ылғалдың жəне кірдің түсуінен сақтайтын шамалы артық қысымды қолдайды жəне автомобиль қозғалған кезде тығыздамалар мен төсемдер арқылы майдың ағып кетуіне əкелуі мүмкін аса артық қысымды болдырмайды. Жартылай осьтердің қаптамаларына сырт жағынан аспаның қарнақтары мен амортизаторларын бекітуге арналған кронштейндер 10 жəне 14, сондай-ақ, серіппелерді орнатуға арналған тірек айшанақтары 19 немесе рессорларды бекітуге арналған тірек алаңдары (ГАЗ автомобильдерінде) ерітіп жабыстырылады. Қаптамалардың ұшында тежегіштер мен тілімдердің 5 тіреу қалқандарын 15 бекітуге арналған жартылай осьтердің мойынтіректерін май қайырғымен 3 бекітуге арналған фланецтер 11 ерітіп жабыстырылады. Фланецтердің ұяшықтарында 11 мойынтіректер 6 жəне жартылай осьтердің тығыздағыштары 21 орналастырылады.

ИЖ жəне ГАЗ автомобильдерінің артқы белдемелерінің
басты берілісі мен дифференциалы
тікелей артқы белдеудің картеріне

монтаждалады. Ол үшін картерде қақпақпен жабылатын арнайы ойық болады. Осы ойық арқылы эксплуатациялау кезінде автомобильдің артқы белдемесін алмай-ақ басты берілістің бөлшектерін тексеріп қарауды жəне оны реттеуді іске асыруға болады. Алайда арнайы құралдар мен саймандарды қолдану арқылы бөлшектерді орнатудың жəне реттеудің қажетті дəлдігін қамтамасыз ету үшін басты беріліс пен дифференциалдың бөлшектерін жөндеу жəне ауыстыру қажеттілігі кезінде мұндай артқы белдемені əдетте автомобильден бөлшектеп алу керек болады. ВАЗ автомобильдерінің артқы белдемелерінің басты берілісі мен дифференциалы жеке картерде монтаждалады жəне бұрандамалардың 2 көмегімен жинақтағанда артқы белдеменің картеріне бекітілетін жеке құрастыру бірлігін – артқы белдеменің бəсеңдеткішін 16 (4.28 сурет) құрайды (4.29 сурет). Сондықтанда басты беріліс пен дифференциалдың бөлшектерін жөндеу немесе ауыстыру қажеттілігі кезінде мұндай құрылымның артқы белдемесі автомобильден бөлшектеуді қажет етпейді. Артқы белдеменің тек бəсеңдеткішінің өзі бөлшектенеді (жартылай осьтерді алғаннан кейін), бұл жөндеу кезінде бұзу-құрастыру жұмыстарының еңбек сыйымдылығын төмендетеді.

24

— майды құюға жəне бақылауға арналған тесіктің тығыны;

25

— сателлиттер осі;

26

— басты берілістің жетектегі тегершігі;

27

— жартылай осьті тегершік;

28

— жартылай осьті тегершіктің тірек тығырығы;

29

—дифференциал мойынтірегі;

30

— жартылай ось;

31

— серіппелі тығырық;

32

— бəсеңдеткіш картерінің төсемі;

С

— монтаждау өлшемі.

Гипоидты басты беріліспен дифференциал монтаждалатын артқы белдемелердің картерлері (ВАЗ автомобильдерінде бəсеңдеткіштің картері) шойыннан құйылады жəне сырт жағында қуатты көлденең жəне бойлық қабырғалары болады, бұл олардың гипоидты берілістің ұзақ жұмыс істеуі үшін қажетті жоғары қатаңдығы мен беріктігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар картерді қабырғалау оның сыртқы бетінің ауданын ұлғайтады, сол арқылы автомобиль қозғалысы кезінде қызған бөлшектерді ауа ағынымен салқындату жақсарады.

Жетекші тегершіктің

15

тегершіктің артқы ілмегіне ішкі оймакілтектермен орнатылатын жəне оған тығырығы 11 бар сомынмен 10 бекітілетін, кардандық берілістің бекіту фланецін 9 орнатуға арналған бұрандалы ұшы бар оймакілтекті артқы ілгегі болады.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 3

б

Жетекші тегершіктің сомыны сонымен бірге реттеуші де болып табылады, өйткені оны тарту кезінде мойынтіректер 6 мен жетекші тегершік 12 қажетті керуді қамтамасыз етеді.

Фланецте

9

картерді шаңның, ылғалдың, кірдің түсуінен сақтайтын сақиналы шаң-тозаң қайырғы болады. Дифференциал бəсеңдеткіштің (ВАЗ автомобильдерінде) не белдеменің (қалған зерделенетін автомобильдерде) картерінің ажырамалы табанына екі конус тəріздес роликті мойынтіректермен 29 орнатылады жəне мойынтіректердің табанына олардағы ішкі бұрандамен бұралған реттеу сомынының 20 көмегімен екі бұрандамасы 17 бар қақпақтармен 18 бекітіледі. Дайындау кезінде дифференциалдың мойынтіректерінің қақпақтары картермен бірге өңделеді, сондықтанда жөндеу кезінде олардың орнын ауыстыруға немесе алмастыруға болмайды. Реттеу сомындары 20 олар арқылы жартылай ось өту үшін сыртқы бұрандасы, ішкі тесіктері бар сақиналар түрінде, сондай-ақ арнайы кілттің көмегімен бұрау-босату үшін тісшелер түрінде жасалады. Жинау кезінде жетекші белдеменің гипоидты басты берілісінің тегершігінің дұрыс ілінісуін қамтамасыз ету үшін зерделенетін автомобильдердің барлығы үшін бірдей мынадай тəртіптегі реттеу жүргізіледі. Алдымен сақина 14 қалыңдығы немесе реттеу төсемі (ИЖ 21-26 автомобилінде) бойынша іріктеудің көмегімен жетекші тегершік 15 пен дифференциал осінің шеттерінің арасындағы монтаждау өлшемі С бойынша жетекші тегершікті орнатуды реттеу жүргізіледі. ВАЗ жəне ГАЗ автомобильдеріндегі реттеу сақинасы 14 жетекші тегершіктің оның ішкі шеті мен артқы мойынтірегінің 6 ішкі сақинасының арасындағы білікке, ал ИЖ-2126 автомобиліндегі реттеу төсемі – артқы мойынтіректің сыртқы сақинасының астындағы картер ұяшығына орнатылады. Реттеу сақинасының немесе төсемнің қалыңдығын анықтау кезінде картерге орнатылған сол нақты басты жұп үшін жетекші тегершіктің номиналды монтаждау өлшемінен ауытқу шамасы ескеріледі. Бұл басты берілістің тегершінің өлшемінің оларды дайындауға рұқсат етілген шегінде ауытқуымен байланысты. Жетекші тегершіктің номиналды монтаждау өлшемінен ауытқу шамасы басты берілістің тегершігін іріктеу кезінде байланысы жəне шуылы бойынша анықталады жəне дайындау кезінде «+» немесе «-» белгілерімен миллиметрдің жүздік үлесінде жетекші тегершікте таңбаланады. Жетекші тегершіктің, оны реттеу сақинасының немесе төсемнің қалыңдығын реттеу жолымен картерге орнату кезінде қамтамасыз етілуі тиіс, нақты монтаждау өлшемі С сол автомобильді жөндеу

жөніндегі нұсқаулықта көрсетілген оның номиналды мəнінің жəне орнатылған жетекші тегершікте оның белгілерін ескере отырып көрсетілген ауытқу шамасының алгебралық айырмасы ретінде анықталады. Зерделенетін автомобильдердің жетекші белдемелерінің басты берілісінің жетекші тегершігін реттеу кезінде реттеу сақинасының немесе төсемнің қалыңдығын таңдау тəртібі олардың құрылымдық айырмашылықтарына жəне əрбір конструкцияға жеке бақылау аспаптары мен түзетулерді қолданумен байланысты біршама ерекшеленеді. Картерге реттеу сақинасымен немесе төсеммен таңдалған жетекші тегершікті 15 орнатқаннан кейін сомынды 10 тарту жолымен оның мойынтіректерін керуді реттеу жүргізіледі. Жетекші тегершіктің мойынтіректерін керу арнайы құрал-жабдықтарды немесе динамометрді қолдану арқылы тегершікті фланецке 9 немесе сомынға 10 бұрау кезінде өлшенетін мойынтіректердегі жетекші тегершікті бұрау қарсылығы сəтінің шамасы бойынша бақыланады. Содан кейін басты берілістің жетектегі тегершігімен 26 жəне қорапшаның 5 орнату мойынына жанышталған мойынтіректерімен 29 жинақталып реттеу сомындарымен 20 бірге қақпақпен 18 жабылатын ажыратқыш табандарға орнатылатын дифференциалға реттеу жүргізіледі. Мойынтірек табандарындағы бұранда бойынша реттеу сомындарын 20 айналдыру көмегімен ішінара сəті бар мойынтіректердің қақпақтарын бекіту бұрандамаларын 17 алдын ала тарту кезінде басты берілістің тегершіктерінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылауға алдын ала реттеу жүргізіледі, содан кейін қажет болған жағдайда соңынан бүйірлік саңылауды түпкілікті реттеу іске асырылатын дифференциал мойынтірегін керуді реттеу орындалады. Басты берілістің тегершіктерінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылауды реттеу картер табанындағы мойынтіректердің 29 реттеу сомындарының көмегімен дифференциалмен бірге қажетті бағытта оның осінің бойымен жылжыту жолымен жүргізіледі: бүйірлік саңылау өте үлкен болған кезде жетектегі тегершікті 26 жетекші тегершікке 15 жақындатып, не бүйірлік саңылау өте кішкентай немесе ол болмаған кезде – оны алып тастау. Бүйірлік саңылаудың қажетті шамасын алдын ала реттеу барысында реттеу сомындарын қажетті бағытта бір жаққа қарай (біреуі босайды, екіншісі бұралады) бірізді жəне біртіндеп айналдыру қажет, бұл ретте сомындар мойынтіректерге тығыз бірақ керілмей кіруі тиіс. Мойынтіректерді керуді реттегеннен кейін керудің белгіленген шамасын сақтау үшін бүйірлік саңылауды түпкілікті реттеу кезінде

реттеу сомындары қажетті бағытта бір жаққа қарай қатаң бірдей бұрышқа (əрбір сомын бұралатын тісшелер саны бойынша анықталады) бірізді жəне біртіндеп бұралады. Дифференциал мойынтірегін керуді реттеу жетектегі тегершікке қарама-қарсы жақтан екі реттеу сомынында (ВАЗ автомобильдерінде) не тек бір реттеу сомынын (ИЖ жəне ГАЗ автомобильдерінде) бірізді жəне біртіндеп тарту жолымен іске асырылады. Басты беріліс тегершігінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылауды бақылау ол бір жақтан екінші жаққа қарай оның тісшелері қозғалмайтын жетекші тегершіктің тісшелеріне дейін тіреліп бұлталақтаған кезде, жетектегі тегершіктің люфтісі бойынша іске асырылады. Бүйірлік саңылау шамасын өлшеу өлшеу кезінде аяғы оның сыртқы шетіндегі жетектегі тегершіктің тістерінің бүйірлік бейінді бетіне дейін тірелуі жəне осы бетке радиальды бағытта орналасуы тиіс болатын сағат типіндегі индикатормен арнайы құрал- жабдықпен жүргізіледі. Дифференциал мойынтірегінің керілуін бақылау мойынтірек қақпақтарының арасындағы арақашықтықтың ұлғаюы (ВАЗ автомобильдерінде), басты берілістің тегершіктерінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылаудың ұлғаюы (ИЖ-21-26 автомобильдерінде) бойынша немесе реттеу сомындарын тартқаннан кейін қажетті шамаға дейін ұлғаюы тиіс болатын басты берілістің жетекші тегершігінің бұрауға қарсылық сəтінің ұлғаюы (ГАЗ – 3110 автомобильдерінде) бойынша іске асырылады. Басты берілісті құрастырғаннан жəне реттегеннен жəне дифференциал мойынтірегінің қақпақтарының бұрандамаларын түпкілікті тартқаннан кейін қажетті сəтпен бояумен алдын ала боялған тегершікті бір жақтан екінші қарай бұрағаннан кейін олардың тісшелерінің үстінде пайда болатын байланыс дақтары бойынша басты берілістің тегершігінің ілінісу дұрыстығына бақылау жүргізіледі. Тегершік тісшелеріндегі байланыс дақтарының жылжуы бойынша қайта жүргізілетін реттеу жұмыстарының қажеттілігі жəне көлемі анықталады. Реттеу аяқталғаннан кейін реттеу сомындары, сомындардың тісшелерінің ойымдарына табандарымен орнатылып жəне табан қақпақтарына бұрандамалармен 19 бекітілетін, бөгеткіш тілімді 22 табандарға орнықтырылады.

Зерделенетін автомобильдердің артқы белдемелерінің
жартылай осьтерінің

конструкциялары бір типті, сондықтанда олардың жалпы құрылымы мен жұмысын да ВАЗ-2105 автомобилінің артқы белдемесінің жартылай осінің мысалында қарастырамыз (4.28,

б сур. қар. ).

Жартылай ось 8
болаттан дайындалады. Оның ішкі ұшына

жинастыру кезінде жартылай ось дифференциалдың жартылай осьті тегершігінің оймакілтекті тесігіне орнатылатын, оймакілтектер жасалады, бұл айналу сəтінің тегершіктен жартылай оське жəне оған орнатылған жетекші дөңгелекке берілуін қамтамасыз етеді. Жартылай осьтің сыртқы ұшына дөңгелектерді бекіту бұрандамаларына арналған төрт (ГАЗ автомобилінде – бес) бұранда тесігі бар фланец 1 пісіріліп орнатылған (ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінде жартылай осьтің фланецінде дөңгелектерді бекітетін сомындардың бұрандамалары престелетін бес оймакілтекті тесік жасалған). Жартылай осьтің фланецінде сондай-ақ тежегіш барабан 17 орталықтандырылады жəне бекітіледі. Жартылай осьтің фланецті ұшы оған орнатылған дөңгелекпен бірге арқалық фланецінің 11 ұяшығына орнатылған шарикті мойынтірекке 6 тіреледі. Осылайша, дөңгелекке əсер ететін вертикаль жəне горизонталь күштер мойынтірек арқылы артқы белдеменің арқалығына жартылай осьпен беріледі. Жетекші дөңгелекке айналыс сəтін тек беріп қана қоймай, сондай- ақ дөңгелектен иілу сəтін қабылдайтын, мұндай жартылай ось

жүктен жартылай босатылған (мысалы, алдыңғы жетекті автомобильдердің алдыңғы жетекші дөңгелектерінің жетектерінің жүктен толық босатылған білдектерінен айырмашылығы - дөңгелекке тек айналыс сəтін береді) деп аталады. Жартылай ось артқы белдеменің картеріне мойынтірекпен 6, оның бекіту сақинасымен 7, бекіту тілімі 5 жəне май қайырғысымен 3, төсемімен 4 бірге орнатылады. Мойынтірек 6 ішкі сақинасымен жартылай осьтің мойынына престеледі жəне жартылай осьтің мойынына əдетте алдын ала қыздыру арқылы едəуір кере отырып престелетін бекіту сақинасымен 7 оған орнықтырылады. Картерге жартылай осьті орнату кезінде мойынтірек өзінің сыртқы сақинасымен арқалық фланецінің 11 ұяшығына тығыз енеді жəне май қайырғының 3 тілімі, төсем 4 жəне тежегіш қалқанымен 15 бірге фланецке 11 төрт бұрандамамен бекітілетін тілімнің 5 көмегімен оған орнығады. Жартылай осьтің бекіту бұрандамалары арқалық фланецінің 11 бұрандалы тесігіне сырт жағынан бұралады, сондықтанда жартылай осьтің фланецінде 1 жартылай осьті орнату-алу кезінде шеттік кілтпен бұрандамаларды бұрауға арналған симметриялы орналасқан екі монтаждау тесігі А көзделген (жартылай осьті жəне тежегіш қалқанын бекіту бұрандамалары арқалық фланецінің өтпелі тесіктері арқылы оның ішкі жағынан жартылай осьтің нығыздауышының корпусына бұралатын ГАЗ-3110 автомобилінен басқа). Сонымен, мойынтірек 6 жартылай осьтің белдеме картеріндегі осьтік жылжулардан орнығуын қамтамасыз етеді. Жөндеу кезінде

жартылай осьтің мойынтірегін алмастыру қажет болған жағдайда сақинаны жартылай осьтің мойынына престеу кезінде қажетті керуді қамтамасыз ететін, ішкі отырғызу тесігінің өлшемі бар тек жаңа бекіту сақинасын 7 орнатуға рұқсат етіледі. Сақинаның ішкі отырғызу тесігінің диаметрі өте үлкен болса, жартылай оське мойынтіректің бекіту сақинасын престеу кезінде керу жеткіліксіз болған жағдайда, жартылай ось автомобильдің қозғалысы кезінде оған жетекші дөңгелектен берілетін осьтік күштің əсерінен дөңгелекпен бірге белдеме картерінен шығып кетеді, соның салдарынан қауіпті жағдайлар (басқаруды жоғалту, автомобильдің сырғуы жəне т.б.) туындауы мүмкін. Жартылай ось жартылай осьтің мойынының бойымен ішкі беті бойынша жұмыс істейтін (ИЖ жəне ГАЗ автомобильдерінде – бекітпе төлке бойынша) жартылай осьтің қаптамасының фланецінде 11 орнатылған тығыздамамен нығыздалады жəне мойынтірек 6 арқылы белдеме картерінен майдың шығып кетуін болдырмайды. Май қайырғы 3 белдеме картерінен ағып кеткен майдың тежеу барабаны 17 мен тежеу қалыптарының ішкі жұмыс бетіне түсуіне кедергі келтіреді.

ВАЗ-2105 автомобилінің артқы белдемесінің
мынадай конструктивтік ерекшеліктері бар. Белдеме
арқалығы 9

(4.28 сур. қар.) болаттан жасалған, қалыпталған екі жартыдан дəнекерленген. Оның ортаңғы бөлігінде артқы жағында тығынмен 13 жабылатын май құюға арналған тесігі бар қақпақ дəнекерленген, ал алдыңғы жағында бəсеңдеткішті 16 монтаждауға арналған ойық болады.

Жинақталған
бəсеңдеткіш 16

нығыздағыш төсем 32 арқылы сегіз бұрандамамен 2 артқы белдеменің картеріне бекітіледі (4.29 сур. қар.). Ол жеке шойын картерге 3 монтаждалған басты беріліс пен дифференциалдан құралады.

Бəсеңдеткіш картері

– шойын, болттары 17 бар қақпақпен 18 жабылатын дифференциал мойынтіректеріне 29 арналған ажыратқыш табандары болады.

Басты беріліске жетекші жəне жетектегі тегершік 15 жəне 26 кіреді. Басты берілістің жетекші тегершігі 15 қалыңдығы бойынша таңдап алынған реттеу сақинасымен 14, ішкі сақинамен престелген аунақтары бар артқы мойынтіректерімен 6 жəне керме төлкелерімен 13 бірге оған алдын ала престелген мойынтіректердің 6 жəне 12 сыртқы сақиналарымен картерге 3 ішкі жағынан орнатылады. Жетекші тегершіктің конустық бетінде оның номиналды монтаждау өлшемінен С ауытқуы зауыттық таңбаланады.

Жетекші тегершікке картердің сырт жағынан мойынтіректерінде 12
аунақтары бар ішкі сақина, май қайырғы 7 орнатылады, тығыздама 8

престеледі жəне фланец 9 орнатылады.

Басты берілістің жетекші тегершіктерінің мойынтіректерін тарту жаңа мойынтіректер үшін 1,6... 2,0 Н • м (0,16.0,20 кгс • м) жəне бұрын қолданыста болғандар үшін 0,4... 0,6 Н • м (0,04.0,06 кгс • м) жетекші тегершіктерді бұрауға қарсылық сəтіне дейін қамтамасыз ету үшін 118... 255 Н • м (12... 26 кгс • м) сəттерімен өзі бұралатын сомынмен 10 тарту арқылы қамтамасыз етіледі. Жетекші тегершіктің сомынын 10 тарту кезінде керме төлкенің 13 деформациялануы жүреді. Сондықтанда егер жөндеу кезінде бұрын қолданыста болған керме төлке жетекші тегершіктің бұрауға қарсылық сəтінің қажетті шамасын қамтамасыз ете алмаса, немесе сомын 10 қайта тартылатын болса жəне бұрауға қарсылық сəті қажетті шамадан асып кететін болса, керме төлкені жаңаға айырбастап жəне мойынтіректі керуді реттеуді қайталау қажет. Керме төлке бəсеңдеткіш картерін, басты берілістің тегершігін немесе жетекші тегершіктің мойынтірегін айырбастаған жағдайда міндетті алмастыруға жатқызылады.

Дифференциал бəсеңдеткіштің картеріне престелген қорапшаның 5 тірек мойынына мойынтіректердің 29 ішкі сақиналарымен жинақталған күйде орнатылады. Дифференциалды оның қорапшасына ондағы бар терезе арқылы жинау кезінде тірек тығырықтары 28 жəне саттелиттері 23 бар жартылай осьті тегершіктер 27, содан кейін саттелиттер осі 25 орнатылады. Саттелитер осі дифференциал қорапшасына қорапша тесігіне тығыз отырғызу жолымен, сондай-ақ қорапшаға престеген кезде ось тесігін жабатын, басты берілістің жетектегі тегершігімен 26 орнығады. Жартылай осьті тегершіктердің осьтік саңылаулары 0,1 мм-ден артық болмауы тиіс. Бұл тірек тығырықтарын 28 қалыңдығы (қалыңдығы 1,8...2,1 мм, 0,05 мм аралығында дайындалады) бойынша таңдау арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл ретте тегершіктер қорапшаға біршама тығыз орналастырылады жəне сонымен қатар қолмен еркін бұралады. Дифференциал мойынтіректермен 29 картер табанына орнатылады. Мойынтіректерге нығыздалып табанда реттеу сомындары орнатылады, содан кейін мойынтіректер қақпағы орнатылады жəне 4,4.5,5 кгс • м сəттерімен бұрандамалармен 17 тартылады. Басты беріліс тегершіктерінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылау 0,08.0,13 мм құрауы тиіс. Реттеу сомындарын 20 тарту барысында дифференциал мойынтіректерін керу олардың ішкі немесе сыртқы шеттерінің арасындағы қақпақтардың ұшына жақын өлшенген оның мойынтіректерінің қақпақтарының арасындағы арақашықтықтың ұлғаюы бойынша бақыланады. Бұл өлшемнің ұлғаюы 0,14.0,18 мм

құрауы тиіс жəне арнайы аспаптың немесе штангенциркульдің көмегімен өлшенеді. Реттегеннен кейін реттеу сомындары қақпақтарға 18 бұрандамалармен 19 бекітілетін, бөгелткіш тілімдердің 22 көмегімен табандарға орнығады. Реттегеннен кейін ол реттеу сомындарының тісшелерінің орналасуына байланысты сомын тісшелерінің ойымына орналасатын бір немесе екі табандарымен бөгелткіш тіліммен орнықтырылады.

Жартылай осьтер 30 артқы белдеменің картеріне бəсеңдеткішті орнатқаннан кейін орнатылады. Олардың құрылымдық ерекшеліктері алдында жан-жақты қарастырылған.

ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінің артқы белдемесі ВАЗ-2105 автомобильдеріндегі сияқты жасалған жəне көпшілік бөлшектері олармен бірдей. Негізгі айырмашылығы – басқа мойынтіректері бар күшейтілген жартылай осьтер жəне дөңгелекті бекітетін бұрандамаларға арналған бес оймакілтекті тесіктері (ВАЗ-2105 сияқтағы төрт бұрандалы емес) бар фланецтер болып табылады. Бұрандамалар өздерінің сыртқы оймакілтекті бетімен фланецтің тесігіне оның ішкі жағынан престеледі жəне олардың бұрандалы ұшына дөңгелектерді бекітетін сомын бұралады.

ИЖ-2126

автомобилінің артқы белдемесі құрылымы бойынша алдында қарастырылған ВАЗ-2105 автомобилінің артқы белдемесіне ұқсас жəне жартылай осьтерінің мойынтіректері 39 (4.30 сурет) мен басты берілістің жетекші тегершігінің артқы мойынтірегі де 23 олармен бірдей. Оның негізгі құрылымдық ерекшелігі – басты беріліс пен дифференциалдың ВАЗ – 2105 автомобиліндегі сияқты бəсеңдеткіштің жеке картеріне емес, белдеменің картеріне 11 тікелей монтаждалуы болып табылады. Оның басқа құрылымдық ерекшеліктері бұдан кейін қарастырылады.

1

— жартылай ось;

2

— мойынтіректің берік төлкесі;

3

— мойынтіректің бекіту тілімі;

4

— тежегіш қалқаны;

5

— жартылай осьті жəне тежегіш қалқанын бекіту бұрандамасы;

6

— арқалық фланеці;

7

— жартылай осьтің тығыздамасы;

8

— мойынтіректің бекіту төлкесі;

9

— аспа серіппесінің айшанағы;

10

— жартылай ось қаптамасы;

11

— артқы белдеменің картері;

12

—дифференциал қорапшасы;

13

— жетектегі тегершікті бекіту бұрандамасы;

14

— басты берілістің жетектегі тегершігі;

15

— жетекші тегершіктің алдыңғы мойынтірегі;

16

— май қайырғы тығырық;

17, 18, 19
жəне

20

— тиісінше тығыздама, сомын тығырығы, фланец жəне жетекші тегершіктің сомыны;

21

— керме төлке;

22

— реттеу төсемі;

23

— жетекші тегершіктің артқы мойынтірегі;

24

— басты берілістің жетекші тегершігі;

25

— жартылай осьті тегершіктің тірек тығырығы;

26

—дифференциал мойынтірегі;

27

— реттеу сомыны;

28

— реттеу сомынының бөгелткіш тілімі;

29

— қақпақтың төсемі;

30

— картер қақпағын бекіту бұрандамасы;

31

— серіппелі тығырық;

32

— бөгелткіш тілімді бекіту бұрандамасы;

33

— жартылай осьті тегершік;

34

— майды құюға жəне бақылауға арналған тесіктің тығыны;

35

—сателлиттер осі;

36

— сателлит;

37

— мойынтірек қақпағы;

38

— картер қақпағы;

39

— жартылай ось мойынтірегі;

40

— тежегіш барабан;

41

— бағыттаушы сұққыш;

С

— монтаждау өлшемі

Белдеме арқалығының, тесігіне ұштарына фланецтер 6 дəнекерленген жартылай осьтердің түтікшелі қаптамалары 10, сондай- ақ серіппенің айшанақтары 9 жəне аспаның қарнақтары мен амортизаторларының кронштейндары престелген жəне бекітілген,

құйылған шойын картері 11 бар. Сол жақ қаптамада ауа шығарғыш орнатылған. Белдеме картерінде төсем 29 арқылы сегіз бұрандамамен 30 картерге бекітілетін, болат қалыпталған қақпақпен 38 жабылатын, басты беріліс пен дифференциалды орнатуға арналған ойығы бар. Қақпақта тығынмен 34 жабылатын майды құюға жəне деңгейін бақылауға арналған бұрандалы тесік, ал картердің төменгі бөлігінде магниті бар тығынмен жабылатын ағызу тесігі болады.

Басты беріліс ВАЗ-2105 автомобилінің басты берілісінен негізінен жетекші тегершіктің артқы мойынтірегінің 23 сыртқы сақинасының астындағы картер ұяшығында орнатылған реттеу төсемінің 22 орнатылу орнымен, сондай-ақ реттеу төсемінің қалыңдығын таңдау тəртібімен жəне жетекші тегершіктің мойынтірегін тарту шамасымен ерекшеленеді. Реттеу төсемдерінің қалыңдығы 0,05; 0,08; 0,10; 0,12; 0,25 жəне 0,40 мм болуы жəне қажет болған жағдайда бірнеше төсемдер пакетімен орнатылуы мүмкін. Реттеу төсемінің қалыңдығын анықтау кезінде пайдаланылатын номиналды монтаждау өлшемінен ауытқу шамасы басты берілістің жетекші жəне жетектегі тегершігінің шет жақтарына электрографпен жазылады. Контрлеу үшін белдеуі бар сомынды 20 тартумен реттелетін, жетекші тегершіктің мойынтірегін керу 1,5... 2,5 Н • м (0,15 ...0,25 кгс • м құрауы тиіс болатын жетекші тегершіктің бұрауға қарсылық сəтінің шамасы бойынша бақыланады. Сомынды 20 түпкілікті тартқаннан кейін ол оның белдеуін тегершіктің артқы ілмегінің ойығына белгі салу арқылы бөгеледі.

Дифференциал құрылымы бойынша ВАЗ-2105 автомобилінің дифференциалына ұқсас жəне негізінен жартылай осьті тегершіктердің осьтік саңылауларының шамасымен, сондай-ақ басты беріліс тегершігінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылау шамасымен жəне реттеу тəртібімен жəне дифференциал мойынтірегін 26 керумен ерекшеленеді. Жартылай осьті тегершіктердің 33 осьтік саңылаулары 0,3 мм аспауы тиіс, олар қосымша тірек тығырықтарын 25 орнатумен реттеледі. Мойынтіректермен жинақталған дифференциал реттеу сомындарымен бірге картер табанына, жетектегі тегершік 14 жағындағы реттеу сомыны мойынтіректің сытқы сақинасына тығыз жанасып жəне жетектегі тегершік жетекші тегершіктің 24 тісшелерімен минималды саңылаумен ілінісетіндей, ал жетекші тегершік жағындағы мойынтіректің сыртқы сақинасы мен реттеу сомынының арасында

шамалы саңылау болатындай түрде орналастырылады. Содан кейін мойынтіректер 37 қақпағы алдын ала 47... 49 Н • м (4,7... 4,9 кгс • м) сəтімен бұрандамалармен 32 тартылады. Басты берілістің тегершіктерінің тісшелерінің арасындағы бастапқы бүйірлік саңылау жетектегі тегершік жағынан реттеу сомынымен 27 бұрап оны алдын ала реттегеннен кейін 0,08.0,10 мм құрауы тиіс. Дифференциалдың мойынтіректерін керу басты беріліс тегершіктерінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылау шамасын орнатқанға дейін сол тісше де 0,15.0,17 мм шегінде (яғни ол бастапқымен салыстырғанда 0,07... 0,09 мм ұлғайған кезде) жетекші тегершік жағынан реттеу сомынымен 27 бұрау арқылы іске асырылады. Мойынтірек қақпағын бекіту бұрандамаларын 32 67... 73 Н Басты беріліс тегершіктерінің тісшелерінің арасындағы бүйірлік саңылау шамасы мойынтірек қақпағының бұрандамаларын түпкілікті реттеп жəне тартқаннан кейін 0,10.0,22 мм шегінде болуы тиіс. Бұл ретте қатар орналасқан екі тісшенің бүйірлік саңылауларының айырмасы 0,03 мм аспауы, ал басты беріліс тегершігінің əр түрлі тісшелеріндегі саңылаулардың максималды айырмасы 0,08 мм артық болмауы тиіс. Реттеу сомынының бөгелткіш тілімінің 28 бір жағында – бір табаны, ал екінші жағында - екі табаны болады жəне реттеу сомынының бір немесе екі ойымына олардың тиісті жағымен орналасуына байланысты орнатылады. ИЖ-2126 автомобилінің жартылай осі құрылымы бойынша ВАЗ- 2105 автомобилінің жартылай осіне ұқсас жəне мойынтіректері де сондай болады. Басқа зерделенетін автомобильдердің жартылай осінен айырмашылығы – ИЖ-2126 автомобилінің артқы белдемесінің сол жəне оң жақ жартылай осінің ұзындықтары əр түрлі болады (сол жағы оң жағынан ұзын жəне сондықтанда өзара айырбасталмайды).

ГАЗ-3110

автомобилінің артқы белдемесінің мынадай құрылымдық ерекшеліктері бар.
Белдеме арқалығының

шойын картері 1 (4.31 сур.) жəне жартылай осьтер 3 мен тежегіш қалқандарын 6 бекітуге арналған ұшына фланецтер 4 дəнекерленген жіксіз құбырлары картерге престелген жартылай осьтердің болат қаптамалары 2 болады. Картердің қақпақтары 24 бар дифференциал мойынтірегіне арналған ажыратқыш табандары жəне төсемі 21 бар болат қақпақпен 20 жабылатын, дифференциалды басты берілісті монтаждауға арналған ойығы болады.

Басты берілістің
басқа зерделенген автомобильдердің бұрын

қарастырылған басты берілістерінен айырмашылығы – жетекші тегершіктің мойынтіректерін 41 жəне 43 керуді реттеу кезінде қалыңдығы бойынша таңдалатын, кергіш реттеу сақинасының (керу төлкесінің орнына) болуы.

Рис. 4.31. Задний мост автомобиля ГАЗ-3110:

1

— картер;

2

— жартылай ось қаптамасы;

3

— жартылай ось;

4

арқалық фланеці;

5

— қалпақшалы май құйғыш;

6

— тежегіш қалқаны;

7

сақинасы, алдыңғы мойынтірегі, қалпақшасы жəне фланеці;

46

— сірге;

47

Картердегі басты берілістің жетекші тегершігінің 39 жағдайын реттеу тегершіктің шеті мен оның артқы мойынтірегінің ішкі сақинасының арасына орнатылған реттеу сақинасының 40 қалыңдығы бойынша таңдаумен іске асырылады (ВАЗ автомобильдеріндегі сияқты). Реттеу сақинасы 40 қалыңдығы бойынша (1,33-ден 1,75 мм дейін, 0,02 мм аралығымен) топтап шығарылады 22. Топ нөмірі сақинаның бетіне таңбаланады.Реттеу сақинасының қалыңдығын анықтау жетекші тегершіктің номиналды монтаждау өлшемінен ауытқуын (оның бас тиегінің биіктігінің ауытқуы) ескере отырып іске асырылады, ол оның шетіне таңбаланады. Жетекші тегершіктің мойынтірегін керуді реттеу 157... 196 Н • м (16... 20 кгс • м) сəтімен жетекші тегершікті сомынмен 47 тартқан кезде оның бұрылуға қарсыласу сəтінің 1,5. 2,5 Н-м (0,15.0,25 кгс-м) шегіндегі шамасын қамтамасыз етуі тиіс болатын, керме реттеу сақинасын 42 қалыңдығы бойынша таңдаумен іске асырылады. Керме реттеу сақинасы 42 қалыңдығы бойынша топтап шығарылады 47(4,05- ден 5,43 мм дейін, 0,03 мм аралығымен).Топ нөмірі керу сақинасының сыртқы диаметріне таңбаланады. Керме реттеу сақинасын құрастыру жəне таңдау ыңғайлы болуы үшін жетекші тегершіктің алдыңғы мойынтірегінің 43 ішкі сақинасы оған еркін орналастырылады (зерделенетін басқа автомобильдердегі сияқты престелмейді). Басты берілісті құрастырғаннан жəне реттегеннен кейін сомын 47 тегершіктің артқы ілмегінің тесігіне сомынның ойығына орнатылған ажыратқыш сіргемен бекітіледі.

Дифференциал басқа зерделенетін автомобильдердің дифференциалынан сателиттердің тірек тығырықтарының 36 болуымен, бөгелткіш сұққыштың 26 көмегімен сателиттер осін 37 орнықтырумен, сондай-ақ сомыны 31 бар он бұрандамамен 30 жетектегі тегершікті 28 дифференциал қорапшасына 38 бекітумен ерекшеленеді. Сателиттердің сфералы тірек тығырықтары 36 сателиттердің тірек беттерінің жəне дифференциал қорапшасының тозуын төмендетеді. Жартылай осьті тегершіктің 35 осьтік саңылаулары 0,03 . 0,05 мм құрауы тиіс. Олар тірек тығырықтарын 29 қалыңдығы бойынша таңдаумен реттеледі. Бөгелткіш сұққыштың 26 түсіп қалуын болдырмау үшін ол дифференциал қорапшасына орнатылатын тесік бекітіледі.

Жартылай осьтің мойынтірекке 14 шаң-тозаң, ылғал, кір түспеуден қорғауға арналған сыртқы киіз нығыздауышы 13 болады. Нығыздауыш корпуста орналасады жəне корпусқа 9 екі винтпен

бекітілетін мойынтіректі бекіту тілімімен 8 оған қарай сығылады. Жартылай ось фланецтің 4, тежегіш қалқанының 6, тілімнің 8 тесігіне ішкі жағынан орнатылатын тежегіш қалқанымен 6 бірге арқалық фланеціне 4 төрт бұрандамамен 16 бекітіледі жəне аталған бөлшектерді нығыздауыш төсемдер арқылы белдеме фланеціне қарай қыса отырып, корпусқа 9 дəнекерленген сомынға бұралады. Жартылай осьтердің мойынтіректерінің зерделенетін басқа автомобильдерден айырмашылығы – эксплуатациялау барысында арқалық фланеціне орнатылған қалпақшалы май құйғыштар 5 арқылы майлануы. Жартылай осьтердің тығыздамалары 18 арқылы белдеме картерінен өтіп кеткен майдың тежегіш барабандар мен қалыптарға енуін болдырмау үшін арқалық фланецінің 4 ішкі жағының астындағы тежегіш қалқандардың артында өтіп кеткен майдың сыртқа шығуына арналған арнайы тесік жасалған, эксплуатациялау барысында оны үнемі тазалап отыру қажет. ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінің алдыңғы белдемесінің құрылымдық ерекшеліктері ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінің алдыңғы белдемесінің алдыңғы кардандық беріліс арқылы тарату қорапшасынан берілетін тұрақты жетегі болады, яғни ағытылмайтын болып табылады. Ол алдыңғы дөңгелектерінде жетектері бар жинақталған бəсеңдеткішті құрайды. Алдыңғы белдеменің бəсеңдеткіші де артқы белдеменің бəсеңдеткіші сияқты қызметтерді атқарады: ол оған берілетін айналыс сəтін шамасы жəне бағыты бойынша түрлендіреді, сондай-ақ дөңгелектерге жетектің топсалы біліктерінің көмегімен бере отырып, айналыс сəтін алдыңғы жетекші дөңгелектердің арасында тең бөледі. Толық жетекті ВАЗ автомобильдерінің алдыңғы белдемесінің бəсеңдеткішінің картерінің олардың артқы белдемесінің арқалық- картерінен айырмашылығы – ол автомобиль шанағын сүйемелдеу бойынша жетекші қызметті жəне дөңгелектерді тіреу функциясын атқармайды. Бұл қызметтерді бəсеңдеткіш картерінен бөлек маңдайша жəне алдыңғы дөңгелектердің тəуелсіз аспаларының басқа элементтері орындайды. Сондықтанда толық жетекті ВАЗ автомобильдерінің алдыңғы белдемесіне қолданылатын «белдеме» терминін пайдалану едəуір дəрежеде шартты сипатта болады.

Алдыңғы белдеменің бəсеңдеткіші картерден жəне оның ішіне орналастырылған гипоидты басты берілістен жəне дифференциалдан құралады.

Алдыңғы        белдеме        бəсеңдеткішінің
картері        24
(4.32        сурет)

алюминий қорытпадан құйылады жəне оның қатаңдығы мен беріктігінің жоғары болуын қамтамасыз ететін, сондай-ақ оның сыртқы бетінің ауданын ұлғайтатын қуатты сыртқы қабырғалауы болады. Сол арқылы ол қозғалыс кезінде қызатын бəсеңдеткіш бөлшектерінен ауа ағынымен жылуды алып кетуді жақсартады. Картердің алдыңғы жағында төсем 20 арқылы картер шпилькасына сегіз сомынмен бекітілетін, болат қалыпталған қақпақпен 19 жабылған, басты беріліс пен дифференциалды монтаждауға арналған ойығы болады. Картердің астыңғы жағында төсем арқылы сегіз бұрандамамен 37 картерге бекітілетін алюминий қақпағы 1 жəне тығынмен 4 жабылатын май құюға арналған тесігі болады. Картердің ортаңғы бөлігінде тығынмен 5 жабылатын, май құюға жəне деңгейін бақылауға арналған тесік болады. Ал жоғарғы бөлігінің бүйірінде бəсеңдеткіш жұмыс істеген кезде қысым өте өсіп кеткен жағдайда картердің ішкі қуысын атмосферамен байланыстыруға арналған ауашығарғыш 25 орнатылған.

1

— картердің төменгі қақпағы;

2

жəне

3

— тиісінше жетекші тегершіктің алдыңғы жəне артқы мойынтіректері;

4

— май құюға арналған тесіктің

тығыны;

5

— май құюға жəне деңгейін бақылауға арналған тесіктің тығыны;

6

— мойынтіректің орнату сақинасы;

7

— ішкі топса корпусының мойынтірегі;

8

— тығыздама;

9

— сол жақ жетектің ішкі топсасының корпусы;

10

— серпімді тығырық;

11

— бекіткіш сақина;

12

— мойынтірек қақпағы;

13

— қақпақты бекіту сомыны;

14

— реттеу сомыны;

15

— дифференциал мойынтірегі;

16

— мойынтірек қақпағы;

17

— қақпақты бекіту бұрандамасы;

18

— тірек тығырығы;

19

— картердің алдыңғы қақпағы;

20

— қақпақ төсемі;

21

— жартылай осьті тегершік;

22

— картерді бекіту шпилькасы;

23

— сателлит;

24

— бəсеңдеткіш картері;

25

— ауашығарғыш;

26

— алдыңғы белдемені бекітетін оң жақ кронштейн;

27

— оң жақ жетектің ішкі тығырығының корпусы;

28

— дифференциал қорапшасы;

29

—сателлиттер осі;

30

— реттеу сақинасы;

31

— басты берілістің жетекші тегершігі;

32, 33, 34, 35
жəне

36

— тиісінше жетекші тегершіктің керме төлкесі, тығыздамасы, фланеці, тығырығы мен сомыны;

37

— төменгі қақпақтың бекіту бұрандамасы.

Картердің ішінде дифференциал мойынтірегіне 15 арналған ажыратқыш табандар жəне оларды реттеу сомындары жасалған. Мойынтіректердің қақпақтары 16 шпилькаларға сомындармен бекітіледі. Картердің дөңгелек жетектерінің ішкі топсаларының корпустарының 9 мойынтіректерін 7 орнатуға арналған фланецтері бар бүйірлік үдеулері болады. Дөңгелек жетегін орнату алдында алдын ала оны келесі тəртіпте жинақтау жүргізіледі. Алдымен ішкі топсаның корпусының 9 ішкі ілмегіне оған тығыздамамен 8 престелген мойынтірек қақпағы 12 орнатылады (оң жақ жетекке де кронштейн 26 орнатылады). Содан кейін орнату сақинасы 6 бар мойынтірек 7 ішкі сақинамен престеледі. Мойынтірек тəрелке тəріздес серіппелі тығырығы 10 бар бөгелткіш сақинамен 11 корпустың 9 ішкі ілмегіне орнықтырылады. Мойынтірекпен 7 жəне оның қақпағымен 12 жинақталған жетек (ал оң жақ жетек сол кронштейнымен 26) корпустың 9 ішкі ілмегіндегі жартылай осьті тегершіктің 21 оймакілтекті тесігіне жəне мойынтірекпен 7 қатар картер фланецінің ұяшығына оймакілтек ұшымен орнатылады. Бұл ретте қақпақ 12 картер фланецінің үш шпилькасына тесіктермен орнатылады жəне нығыздауыш төсем арқылы оған үш сомынмен бекітіледі. Жетектің ішкі топсасының корпусын 9 бəсеңдеткіш картеріндегі осьтік жылжулардан орнықтыру оның сыртқы сақинасының жырашығына орналастырылған орнату сақинасын 6 картер фланеці мен қақпақтың 12 арасына қысатын мойынтірекпен 7 іске асырылады. Алдыңғы белдеменің бəсеңдеткіші қозғалтқыш кронштейнына үш нүктеде бекітіледі:кронштейнның 26 көмегімен ол қозғалтқыштың оң

жақ кронштейнының бұрандамасына бекітіледі, ал бұралған екеуімен шпилькалар 22 картерінің үстіңгі бетіндегі құйылмаларға қозғалтқыш тірегінің сол жақ кронштейнына жəне цилиндрлер блогының кронштейнына ол сомындармен бекітіледі. Алдыңғы белдеменің бəсеңдеткішінің басты берілісі мен дифференциалының құрылымы мен реттелуі артқы белдеменің бəсеңдеткіші сияқты жəне бөлшектері де бірдей. Алдыңғы белдеме бəсеңдеткішінің артқыдан негізгі айырмашылығы –мойынтіректердің қажетті керілуі белгіленетін, дифференциал мойынтіректерінің қақпақтарының арасындағы бақылау өлшемінің өзгеру шамасы болып табылады. Дифференциал мойынтіректерінің реттеу сомындарын тарту кезінде аталған бақылау өлшемі алдыңғы белдеменің бəсеңдеткішінде 0,08...0,11 мм (артқы белдеменің бəсеңдеткішіндегі сияқты 0,14... 0,18 мм, емес) ұлғаюы тиіс. Бұдан əрі ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінің алдыңғы жетекші дөңгелектерінің жетегі қаралады.

4.7

АЛДЫҢҒЫ ЖЕТЕКШІ ДӨҢГЕЛЕКТЕРДІҢ ЖЕТЕГІ

Алдыңғы жетекші дөңгелектердің жетегінің тағайындалуы, жалпы құрылымы мен жұмысы. Алдыңғы жетекші дөңгелектердің жетегі дифференциалдың жартылай осьті тегершігінен автомобильдің алдыңғы жетекші жəне басқарылатын дөңгелектерінің күпшегіне айналыс сəтін беру үшін қызмет көрсетеді. Ол алдыңғы тəуелсіз аспасы бар (5 тарауды қараңыз) алдыңғы жетекті жəне толық жетекті автомобильдерде (оның ішінде зерделенетін ВАЗ-2110, ВАЗ-21213, - 21214 автомобильдерінде) қолданылады. Тəуелсіз алдыңғы аспасы бар автомобиль қозғалған кезде күпшегі бар алдыңғы дөңгелек жолдың тегіс болмауына, сондай-ақ екпін алу, тежеу немесе бұрылыс кезінде автомобиль дөңгелектерінің арасындағы жүктеменің динамикалық қайта бөлінуіне байланысты автомобиль шанағына жəне оған орнатылған трансмиссиялар агрегатына қатысты үнемі вертикаль бағытта қозғалады. Сонымен қатар басқарылатын алдыңғы дөңгелектер автомобиль бұрылған кезде оның шанағына қатысты едəуір маңызды бұрышқа бұрылуы мүмкін. Сондықтанда алдыңғы жетекші дөңгелектердің жетектерінде бұрыштық жылдамдыққа тең топсалары бар (БЖТТ бар) біліктер қолданылады. Зерделенетін автомобильдердің алдыңғы дөңгелектерінің жетектерінде 40... 42° дейінгі бұрышы бар жетекші жəне жетектегі біліктердің осындай топсасының көмегімен жалғасатыннан айналыс сəтін беруді қамтамасыз ететін шарикті БЖТТ қолданылады, бұл алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің бұрылыс бұрыштарының

қажетті шамасын қамтамасыз етеді.

БЖТТ карданды топсалармен салыстырғандағы негізгі артықшылықтары – олармен жалғасқан біліктердің бірдей жылдамдықпен біркелкі айналуы жəне жалғасқан біліктердің арасындағы бұрыштар үлкен болған кезде айналыс сəтін беру мүмкіндігі болып табылады. Ал мұндай топсалардың кемшіліктеріне дəлдігінің жоғарылығына жəне дайындаудың күрделілігіне байланысты олардың құнының жоғары болуы, сондай-ақ топсаларды майлау сапасын жəне олардың саңылаусыздығын қамтамасыз етуге қойылатын талаптардың жоғарылығы жатады. Олардың айналыс сəтін үлкен бұрышпен беруіне байланысты мұндай топсалардың жұмысының ауыр жағдайларына орай оларда арнайы жағармай «БЖТТ-4» қолданылады. «Нива» автомобилінің БЖТТ үшін арнайы əзірленген «БЖТТ-4» литийлі жағармайы сыдырылуға қарсы отырғызудың жоғары тиімділігіне орай (молибден дисульфиді) тозуға қарсы қасиеттерге ие жəне ұзақ жұмыс істейді. Сондықтанда топсаны ылғал мен шаң-тозаңның түсуінен сенімді қорғаған жағдайда бұл жағармай бүкіл қызмет ету мерзімінің ішінде олардың сенімді жұмысын қамтамасыз етеді. Зерделенетін автомобильдердің алдыңғы жетекші дөңгелектерінің жетектерінің құрылымы бір типті, сондықтанда олардың жалпы құрылымы мен жұмысын ВАЗ-2110 автомобилінің алдыңғы жетекші дөңгелектерінің жетектерінің мысалында қарастырамыз (4.33 сур.).

а

— жинақтағы жетек;

б

— сыртқы топсаның бөлшектері;

1

— сыртқы топсаның корпусы;

2

— бөгелткіш сақина;

3

— сыртқы топсаның шаң- тозаң қайырғы сақинасы;

4

жəне

5

— тиісінше сыртқы топсаның құрсауы мен топсаі;

6

— құндақтың сыртқы қамыты;

7

— сыртқы топсаның сепараторы;

8

— бекіткіш сақина;

9

— сыртқы топсаның қорғаныс құндағы;

10

— құндақтың ішкі қамыты;

11

— білік;

12

— ішкі топсаның қорғаныс құндағы;

13

— ішкі топсаның орнықтырғышы;

14,

15

жəне

16

— тиісінше ішкі топсаның сепараторы, шаригі жəне құрсауы;

17

— білік буфері;

18

— ішкі топсаның шаң-тозаң қайырғы сақинасы;

19

— ішкі топсаның корпусы;

20

— ішкі топсаның бөгелткіш сақинасы;

А

— бақылау өлшемі

Алдыңғы жетекші дөңгелектің жетегі құрылымдары бірдей оң жəне сол жақ дөңгелектердің жетектерінен құралады. Зерделенетін автомобильдердің оң жəне сол жақ жетектері ұзындығы бойынша ерекшеленетіндіктен, өзара алмастырылмайды. Алдыңғы дөңгелектің жетегі екі шарикті БЖТТ бар біліктен 11 құралады: білікті тиісінше дөңгелек күпшегімен жəне дифференциалмен жалғастыратын сыртқы 1 жəне ішкі 19. Жетек білігінің 11 оған сыртқы жəне ішкі топсаларды орнатуға арналған оймакілтекті артқы ілмектері екі жағында да бар. Білікті топсалармен бірге құрастырған кезде оған алдымен біліктің оймакілтекті артқы ілмектерінің сақиналы жырашықтарына орнатылатын қорғаныс құндағын 9 жəне 12, жəне сақинаны 2 жəне

топсалар бекітпесін 8 орнатады.

Топсаны (мысалы, сыртқыны) білікке орнатқан кезде оның корпусына 1 нақты күш түсіріледі, соған орай сенімді жалғастыратын бөгелткіш сақина 2 құрсаумен 4 сығылады жəне ішкі оймакілтектерімен біліктің оймакілтекті артқы ілмегіне құрсауды орнатуды қамтамасыз ете отырып өзінің жырашығына түседі. Құрсауды 4 тірейтін сақинаға 8 тіреген кезде бөгелткіш сақина 2 босайды жəне жазыла отырып, топсаның құрсауын оның басқа бөлшектерімен бірге жетек білігіне орнықтыруды қамтамасыз ету арқылы, жырашықтан ішінара шығады. Топсаны білікке орнатқаннан кейін оның корпусына 1 қорғаныс құндағын 9 кигізеді жəне оны арнайы қамыттармен 6 жəне 10 бекітеді. Сыртқы топса корпустан 1 жəне оған орналастырылған шарикті құрсаудан 4 жəне сепаратордан 7 құралады. Сыртқы топсаның корпусында 1 күпшектің 7 ішкі оймакілтекті тесігіне дөңгелекті орнатуға жəне оған сомынның көмегімен бекітуге арналған бұрандалы ұшы бар оймакілтекті артқы ілмек болады. Топсаның корпусына сырт жағынан дөңгелек күпшегін оның ішіне ылғалдың, шаң-тозаңның түсуінен қорғайтын шаң-тозаң қайырғы сақина 3 престелген. Топсаның корпусының ішкі беті шариктерді 5 орналастыруға арналған ұзынша жырашықтары бар сфера пішінді болады. Құрсаудың шариктерге арналған ұзынша жырашықтары бар сфера пішінді сыртқы беті болады.

Сепаратордың

7

сыртқы жəне ішкі беті де сфера пішінді болады. Шариктерді орналастыру үшін сепараторда бүйір терезелер болады, оның екеуі – топсаны құрастыруды жəне жинауды қамтамасыз ету үшін ұзынша пішінді болады. Шариктер 5 сепаратор терезесіне орнатылады жəне оның сфера пішінді жырашықтарының бетіне жасалған топса корпусы 1 мен құрсаудың 4 арасына орналастырылады. Осылайша шариктер құрсауды 4 топса корпусымен 1 жалғастырады жəне олардың бірігіп айналуын жəне айналыс сəтін беруді қамтамасыз етеді. Құрсау жырашығындағы шариктердің домалауына орай олардың осьтерінің арасындағы бұрыш корпусы жəне тиісінше олардың дөңгелек жетегінің жəне күпшегінің білігімен 11 жалғасқан осьтерінің арасындағы бұрыш автомобильдің бұрылыстарда қозғалуы үшін қажетті едəуір үлкен шамаға кез келген бағытта өзгере алады. Зерделенетін автомобильдердің сыртқы топсалары айналыс сəтін олардың алдыңғы жетекші дөңгелегіне 42° бұрышқа дейін беруді қамтамасыз етеді.

Топсаның корпус бетінің, құрсауының жəне сепараторының сфера

тəріздес пішіні шарикті сепараторды құрсауда жəне топса корпусының ішінде сенімді ұстап тұруды қамтамасыз етеді. Бұзу кезінде топсаны ажырату үшін оны шариктен алу қажет. Шарикті алу үшін сепараторлы құрсауды шарик корпустан көбірек суырылатындай жəне оны сепаратор терезесінен алып шығу мүмкін болатындай максималды бұрышқа бұру қажет. Қалған шариктерде кезекпен осылай суырылып алынады. Содан кейін топса корпусынан сепараторлы құрсауды алып шығады. Ол үшін сепараторлы құрсауды корпус тесігіне көлденең (яғни олардың осьтерінің арасына 90° бұрышпен) орналастырады жəне сепараторды оның ұзартылған терезелері корпус қабырғасының бойына орналасатындай түрде айналдырады. Мұндай жағдайда сепараторлы құрсауды топса корпусынан алып шығуға болады. Сепараторлы құрсауды ажырату үшін оны сепараторға көлденең (яғни олардың осьтерінің арасына 90° бұрышпен) орналастыру жəне оның сепаратордың ұзартылған терезесіндегі көтеріңкі жерлерін баса отырып сепаратордан алып шығу қажет. Бұрыштық жылдамдықтары тең топсалардың бөлшектері жоғары дəлдікте дайындалады жəне əрбір топсаны құрастыру кезінде өлшемдік топ бойынша іріктеледі, сондықтанда мұндай топсалар тозған немесе зақымданған кезде оларды жинақта алмастырады. Ал топсаны бөлшектеген кезде (тексеріп бақылау жəне қорғаныс құндағы зақымданған жағдайда жағармайды алмастыру кезінде) оның бөлшектерінің барлығын белгілейді жəне кейіннен жинаған кезде бұрынғы орындарына орналастырады. Топсаның ұзақ жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін оған БЖТТ жағармайының белгілі мөлшерін салады. Ал топсаның ішіне ылғал мен шаң-тозаңның түсуін болдырау үшін ол сыртынан резеңке құндақпен 9 жабылған. Құндақ бекіту орындарында арнайы жырашықтары бар топса 1 мен білік 11 корпусына арнайы қамыттармен 6 жəне 10 бекітіледі. Құндақтың бүтіндігі бұзылған кезде топсаның ішіне шаң- тозаң түсіп ол қатардан тез шығады.

Жетектің
ішкі топсасы

сыртқыдан жетектің жалпы ұзындығын өзгертуді қамтамасыз ететін, еркіндіктің қосымша осьтік дəрежесінің болуымен ерекшеленеді, бұл автомобильдің алдыңғы дөңгелегінің тəуелсіз аспасы оның қозғалысы кезінде қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет. Сонымен қатар топсаның ішкі еркіндігінің бұрыштық дəрежесі сыртқыдан едəуір аз, яғни айналыс сəті ішкі топсаларға сыртқы топсалармен салыстырғанда едəуір аз бұрышпен берілуі мүмкін. Ішкі топсаның корпусының 19 тура ұзынша жырашықтары бар цилиндр пішінді (сыртқы топсаның корпусының сфера тəріздес бетіндегі сияқты жұмыр емес) ұзартылған ішкі беті болады.

Құрсаудың

16

шариктерге арналған ұзынша жырашықтары бар цилиндр пішінді сыртқы беті болады. Осындай құрылымына орай құрсау 16 жетек білігімен 11 бірге корпусқа 19 қатысты осьтік бағытта жылжи алады, бұл корпус жырашығындағы жəне құрсаудағы шариктердің 15 домалауымен қамтамасыз етіледі. Сонымен, ішкі топса автомобиль қозғалысы барысында жетек ұзындығы үнемі өзгерген кезде алдыңғы жетекші дөңгелекке айналыс сəтінің біркелкі берілуін қамтамасыз етеді. Зерделенетін автомобильдердің алдыңғы жетекші дөңгелектерінің жетектерінің құрылымдық ерекшеліктері.

ВАЗ- 2110 автомобилінің
алдыңғы жетекші дөңгелектерінің жетектері

Сол жəне оң жақ жетектердің дөңгелектерінің топсаларын өзара алмастыруға болады, бірақ біліктері əр түрлі. Сол жақ жетектің білігінің ұзындығы аз жəне болат шыбықтан дайындалады. Оң жақ жетектің білігі 11 (4.33 сур. қар.) біршама ұзын, дəнекерленген, диаметрі ұлғайтылған түтікті ортаңғы бөлігі бар.

Ішкі топсаның корпусында бекіткіш сақинаны 20 жəне екі тегіс мойынды орнатуғаа арналған сақиналы жырашығы бар оймакілтекті артқы ілмек болады. Жетекті орнату кезінде ішкі топсаның оймакілтекті артқы ілмегі оған алдын ала орнатылған бөгелткіш сақинасымен 20 бірге тығыздамасы 19 бар беру қорапшасының картеріндегі тесік арқылы дифференциал қорапшасына 14 енгізіледі (серпімді берік тіреу сақинасын қысу жəне оны артқы ілмектің жырашығына батыру үшін нақты күш салу арқылы) (4.9 сур қар.) жəне одан соң жартылай осьті тегершіктің 9 оймакілтекті ішкі тесігіне орнатылады. Жартылай осьті тегершіктің оймакілтектерінен өткеннен кейін бөгелткіш сақина 20 (4.33 сур. қар.) босайды жəне жазыла отырып, артқы ілмектің сақиналы жырашығынан оны жартылай осьті тегершікке 9 орнықтыра отырып ішінара шығады (4.9 сур. қар.). Бұл ретте оймакілтектің ұзартылған ұзын мойыны аздаған саңылаумен дифференциал қорапшасының 14 тесігіне орнатылады жəне қорапшамен бірге дифференциалдың мойынтірегіне 18 тіреледі. Ал оймакілтектің едəуір қысқа жəне жуан мойыны тығыздама 19 тесігіне кіреді жəне ол оның тегіс бетімен жұмыс істейді.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 И 12 11 13 7 14 15 8 16 17 5 18 19 20

1

жəне

2

— тиісінше ішкі топсаның корпусы жəне шаң-тозаң қайырғы сақинасы;

3, 4
жəне

6

— тиісінше ішкі топсаның құрсауы, сепараторы жəне шаригі;

5

— бөгелткіш сақина;

7

— бекіту сақинасы;

8

— құндақтың сыртқы қамыты;

9

— топсаларды орнықтырушы;

10

— ішкі топсаның қорғаныс құндағы;

11

— құндақтың ішкі қамыты;

12

— білік;

13

— сыртқы топсаның қорғаныс құндағы;

14

— құндақтың пластмасса қаптамасы;

15, 16
жəне

17

— тиісінше сыртқы топсаның сепараторы, шаригі жəне құрсауы;

18

— сыртқы топсаның шаң-тозаң қайырғы сақинасы;

19

— төлке;

20

— сыртқы топсаның корпусы

Ішкі топсаның корпусында

19

(4.33 сур қар.) беріліс қорапшасының картеріне ылғал мен шаңның түсуін болдырмайтын, престелген шаң-тозаң қайырғы 18 болады.

ВАЗ-21213, -21214

автомобилдерінің алдыңғы жетекші дөңгелектерінің жетектерінің бірдей оң жəне сол жақ біліктері жəне олардың сыртқы топсалары болады. Бірақ олардың ішкі топсалары өзара алмастырылмайды, өйткені олардың корпустарының 1 (4.34 сур.) артқы ілмектерінің ұзындығы əр түрлі.

Əрбір жетектің біліктері болат шыбықшадан дайындалған .

Сыртқы топсаның пластмассадан жасалған қосымша қорғаныс қаптамасы 14 жəне зақымданудан қорғайтын резеңке қорғаныс құндағы 13 бар. Топсаның корпусына, 20 күпшек тығыздамасы сол бойынша жұмыс істейтін, төлке 19 престеледі.

Жетектердің ішкі топсаларының корпусының артқы ілмектерінің ұзындығы ұлғайтылған, сондықтанда алдыңғы белдеменің бəсеңдеткішінің картерінде 2 (4 4.32 сур. қар) жеке шарикті мойынтіректерге 7 орнатылады. Ішкі топса корпусының бəсеңдеткіш картерінде орнатылуы жəне бекітілуі алдында алдыңғы белдеменің бəсеңдеткішінің құрылымын сипаттаған кезде жан-жақты қарастырылған. Ішкі топсаның корпусында

1

(4.34 сур қар.) бəсеңдеткіш картеріне ылғал мен шаңның түсуін болдырмайтын, шаң- тозаң қайырғы 2 престелген.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

5 Тарау

АВТОМОБИЛЬ АСПАСЫ, ДӨҢГЕЛЕКТЕР ЖƏНЕ ШИНАЛАР

АВТОМОБИЛЬ АСПАЛАРЫНЫҢ МІНДЕТІ ЖƏНЕ ЖАЛПЫ ҚҰРЫЛҒЫСЫ

Аспалардың міндеті.

Аспа деп жеңіл автомобильдің салмақ түсетін шанағының дөңгелектер немесе белдікпен серпінді байланысын қамтамасыз ететін элементтер мен құрылғылар жүйесін атайды. Аспа арқылы автомобиль дөңгелектерінің жолмен өзара іс- қимыл кезінде туындайтын барлық күштерді автомобиль шанағына беру жүзеге асырылады. Аспа автомобиль дөңгелектері жолдың ойлы-қырлы бедерін жəне кедергілерді басып өткен кезде автомобиль шанағына берілетін дүмпулер мен соққыларды жұмсарту үшін қолданылады. Аспа автомобиль жүрісінің орнықтылығын, басқарылуын жəне бірқалыптылығын арттыру, жəне тиісінше, жолаушыларды тасымалдау қауіпсіздігі жəне жайлылығын, тасымалданатын жүктің сақталуын арттыру, сонымен қатар жол бетінің ойлы-қырлы бедерінің шанаққа жəне оған орнатылған автомобиль құрылымының басқа да элементтеріне зиянды əсерін азайту мақсатында, автомобиль қозғалысы кезіндегі тік жүктемелердің оның шанағына берілуін жəне сол кезде пайда болатын шанақ пен дөңгелектердің тік ауытқуларын азайтуды қамтамасыз етеді. Автомобильдің бір осінің сол жəне оң жақ дөңгелектерінің аспалары бірдей (симметриялық) құрылымға ие, ал түрлі ось дөңгелектерінің аспалары əртүрлі құрылымды болады, бұл автомобильдің алдыңғы жəне артқы осьтерінің дөңгелектері атқаратын функциялардың ерекшелігіне байланысты, яғни олардың басқарылатын, жетектеуші немесе жетектелуші болып табылуына байланысты болады. Осыған байланысты автомобильдің алдыңғы жəне артқы дөңгелектерінің тиісінше автомобиль шанағымен қосылысын қамтамасыз ететін алдыңғы жəне артқы аспаларды ажыратады.

Автомобиль аспаларының жалпы құрылғысы.

Автомобильдің алдыңғы жəне артқы аспалары келесі элементтер мен құрылғылардан

тұрады: құрылғыны бағыттайтын серпінді элементтер, өшіретін құрылғылар (амортизаторлар), сондай-ақ көлденең орнықтылық стабилизаторы.

Аспаның серпінді элементтері автомобильдің салмақ түсетін шанағының дөңгелектермен тікелей қосылған аспаның бағыттаушы құрылғы элементтерімен серпінді қосылысын қамтамасыз етеді. Зерттеліп отырған жеңіл автомобильдер аспаларының негізгі серпінді элементтері болып спиральды (бұралған) цилиндрлік серіппелер (серіппелі аспа) немесе арнайы рессорлық-серіппелі болаттан жасалатын, бойлай орнатылатын табақ рессорлар (рессорлық аспа) табылады.

Серіппелер дайындау қарапайымдылығымен жəне арзандығымен, жиынтықтылығымен ерекшеленеді; олардың салмағы салыстырмалы түрде аз болғанымен, олар жоғары энергиялы сыйымдылыққа ие. Олар жұмыс кезінде шу шығармайды, еш тозбайды дерлік жəне пайдалану процесінде күтім талап етпейді. Алайда серіппелер шанаққа тек тік күштерді ғана бере алады, ал серіппелі аспадағы көлденең жəне ұзына бойы күштер (соның ішінде тарту күші жəне тежегіш) шанаққа өзінің бағыттаушы құрылғысының элементтері арқылы беріледі, тиісінше олардың конструкциясы рессорлық аспаның бағыттаушы құрылғысымен салыстырғанда күрделірек болып табылады.

Рессорлар, серпінділіктің талап ететін сипаттамаларын қамтамасыз ету үшін, əдетте, бірнеше жарты эллипстік немесе параболикалық формадағы болат табақтардан тұрады, олар өзара қамыттар көмегімен біріктіріледі, яғни көптабақты болып табылады. Рессораның ең ұзын табағы түпкілікті деп аталады, өйткені оның ұштарындағы бүгілген құлақшалар көмегімен рессор автомобиль шанағына бекітіледі. Жеңіл автомобильдерде рессорды бекіту резина- металл топсалер көмегімен жүзеге асырылады. Жəне де, рессор бүгілген кезде оның ұзындығы өзгеруіне байланысты, оны шанаққа арттан бекіту сырғаның көмегімен орындалады, ол рессор бүгілген кезде осьте тербеліп, сол арқылы рессор ұзындығының өзгеруін теңелтеді. Көптабақты рессордың жұмыс процесі кезінде табақтары бүгілген кезде олардың арасында үйкеліс туындайды. Сондықтан көптабақты рессорлар пайдалану процесінде мерзімді майлауға мұқтаж болады, жəне автомобиль қозғалған кезде шу шығаруы (сықырлауы) мүмкін. Рессорларды жасап шығару күрделілеу жəне олардың салмағы шамалы жоғары жəне тиісінше серіппелермен салыстырғанда бағасы да анағұрлым қымбат болады. Алайда серіппелерге қарағанда рессорлар шанаққа тік күшті ғана емес, сонымен бірге басқа да (соның ішінде тарту күші жəне тежегіш) күштерді беруді қамтамасыз ете

отырып, осылайша бір уақытта аспаның бағыттаушы құрылғы элементінің функциясын да атқарады. Сондықтан рессорлық аспаның бағыттаушы құрылғысы серіппеліге қарағанда қарапайым конструкцияға ие. Зерттелетін автомобильдерде негізінен серіппелі алдыңғы жəне артқы аспалар қолданылады. Рессорлық артқы аспа тек ГАЗ автомобильдерінде ғана қолданылады. Аспаның негізгі серпінді элементтері автомобиль конструкциясының барлық бөліктерін (соның ішінде аспаның өз элементтерін де) рессор астындағы жəне рессор астындағы емес деп екіге бөледі. Автомобиль конструкциясының рессор астындағы емес бөлігіне автомобиль дөңгелектерімен тікелей қосылған жəне олардан дөңгелектердің жолмен өзара іс-қимыл кезінде туындайтын барлық күштерін қабылдайтын бөліктер жатқызылады. Оларға дөңгелектер, дөңгелектердің күпшегі жəне олардың тежегіш механизмдері, жетекші белдіктер (тəуелді аспаларда), бұрылыс жұдырықтары жəне басқалар жатады. Аспаның серпінді элементтеріне сүйенетін автомобиль конструкциясының бөліктері рессор астындағы деп аталады. Оларға салмақ түсетін шанақ жəне оған орнатылған жеңіл автомобиль конструкциясының басқа да бөліктері жатады. Аспаның серпінді элементтерінің жұмысы келесі түрде жүзеге асырылады. Автомобиль дөңгелегі, мысалы, жол бұдырын басқан кезде, ол серпінді элемент өлшемінің өзгеруі (серіппенің қысылуы немесе рессордың бүгілуі) есебінен шанаққа қарай тік бағытта ауысады. Жəне де, дөңгелектердің орын ауыстыруынан жəне олармен қосылған аспаның рессор астындағы емес элементтерінен туындайтын кинетикалық энергияның бір бөлігі серпінді элемент арқылы шанаққа беріліп, оның орнын ауыстырады, ал басқа бөлігі қысылған серпінді элементтің əлеуетті энергиясына айналады. Яғни, серпінді элемент өзі арқылы берілетін энергияның бір бөлігін өзіне жинайды. Жол бұдырынан өткен соң дөңгелек серпінді элементтің ықпалымен аспаның рессор астындағы емес элементтерімен бірге бастапқы қалпына оралады. Осылайша, серпінді элементпен жиналатын энергияның бір үлесі автомобильдің рессор астындағы емес бөліктерінің орнын ауыстыруға жұмсалса, ал екінші үлесі – оның рессор астындағы бөліктерінің орнын ауыстыруға жұмсалады. Аспаның серпінді элементтерінің жұмысы нəтижесінде, автомобиль дөңгелегі жердің ойлы-қырлы бедерін басқан кезде туындап, шанаққа жəне автомобиль конструкциясының басқа да рессор астындағы бөліктеріне берілетін дүмпулер мен соққылардың ықпал ету күші

едəуір əлсірейді. Бұл ретте автомобильдің рессор астындағы емес бөліктерінің кинетикалық энергиясының едəуір үлесі аспаның серпінді элементтеріндегі рессор астындағы бөліктерінің бірқалыпты тербелісіне айналады. Аспаның серпінді элементтерінің жұмысы кезінде туындайтын шанақтың жəне онымен қосылған автомобиль конструкциясының басқа да рессор астындағы бөліктерінің тербелісі, рессор астындағы емес бөліктер тербелісінің ұқсас шамаларымен салыстырғанда жылдамдық, жеделдік жəне жиілік шамаларының едəуір аз болуымен сипатталады, бұл өз кезегінде автомобильдің талап етілетін бірқалыпты қозғалысын қамтамасыз етеді жəне автомобиль шанағының жол бейінін көшіруін алдын алады. Автомобиль аспасы конструкциясымен қамтамасыз етілетін оның рессор астындағы емес бөліктерінің салмағы қаншалықты аз болса, жол бұдырын басқан кезде оның рессор астындағы бөліктеріне ықпалы соншалықты аз болады жəне тиісінше, автомобильдің бірқалыпты қозғалысы (басқа тең жағдайларда) соншалықты жоғары болады. Автомобильдің пайдалану қасиеттеріне əсер ететін, аспаның серпінді элементтерінің негізгі сипаттамасы – олардың қатаңдығы болып табылады. Аспаның серпінді элементтерінің қатаңдығы жоғары болған кезде бұрылыстарда автомобиль шанағының қисаюы азаяды жəне тиісінше оның көлденең орнықтылығы жақсарады, алайда сол уақытта қозғалыс бірқалыптылығы нашарлайды, өйткені бұл кезде жол бұдырлары дүмпулері шанаққа елеулі əсер етеді. Шанақтың қатты қисаюы салдарынан аспаның серпінді элементтерінің қатаңдығы азайған кезде автомобильдің бұрылыстарда көлденең орнықтылығы нашарлайды, бірақ қозғалыс бірқалыптылығы жақсарады. Алайда бұл ретте аспаның «ойылу» ықтималдығы артады, онда дөңгелек жолдағы едəуір кедір-бұдырды басқан кезде ол шанаққа аспаның жүрісін шектеушімен қамтамасыз етілетін барынша мүмкін қашықтыққа жақындап, автомобиль шанағына аспаның рессор астындағы емес элементтерінің екпінді ықпалын тудырады. Автомобиль шанағының бүйірлік қисаюын теңестіру жəне оның көлденең орнықтылығын жақсы қамтамасыз ету үшін, аспаның сол жəне оң жақтарында орнатылатын серпінді элементтер бірдей болуы керек жəне жеткілікті түрде қатаң болуы тиіс. Сол себепті, алдыңғы немесе артқы аспаның (серіппе немесе рессор) серпінді элементтерінің бірі бұзылу немесе ойылу (серпінділікті жоғалту) салдарынан істен шыққан кезде, оның екі серпінді элементі де жұптарымен ауыстырылады. Аспаның қосымша серпінді элементтеріне аспаның резина жəне резина-металл бөлшектерін жатқызуға болады, олар резинаның

серпінді қасиеттері есебінен автомобиль шанағына берілетін дүмпулер, соққылар жəне дірілдердің азаюын қосымша қамтамасыз етеді. Мұндай элементтерге резинометалл топсалер (сайлент-блоктар), иінтірек бекітпелері, штанг жəне аспа амортизаторлары, резина буферлер, серіппенің резина төсемдері жəне басқа шу-дірілді оқшаулағыш резина төсемдер, төлкелер жəне т.б. жатады.

Резинометалл топсалер (сайлент-блоктар) — бұл бір (ішкі) немесе екі (ішкі жəне сыртқы) металл төлкелермен қосылған, серпінді резина төлкеден тұратын резинометалл бөлшек. Резинометалл топсалердің конструкциясы жəне формасы əртүрлі болуы мүмкін. Топсалердің резина төлкесі оның ішкі жəне сыртқы металл төлкелері арасында нық қысылуы немесе ысытылуы мүмкін немесе бір ішкі төлкеге ысытылуы мүмкін. Сайлент-блок деп көбіне арасында цилиндрлік резина төлке ысытылған, ішкі жəне сыртқы цилиндрлік металл төлкелерден тұратын резинометалл топсалі деп атайды. Резинометалл топсалінің кез келген конструкциясында ол өзінің сыртқы беткейімен (сыртқы металл төлкемен, егер ол болмаса — резина төлкенің сыртқы беткейімен) бірге қосылатын бөлшектің цилиндрлік саңылауына (мысалы, иінтірек саңылауына) сығымдалады, ал өзінің ішкі төлкесімен ол басқа қосылатын бөлшекте (мысалы, осьте) бекітіледі. Бұл ретте бұрау үшін жұмыс жасайтын резина төлкесінің есебінен бір бөлшек басқа бөлшекке қатысты топсалінің осі бойынша бұрылуды қамтамасыз етеді. Резинометалл топсалер дыбыссыз жəне жылжымай жұмыс істейтіндіктен майлауды талап етпейді, алайда олар қосылатын бөлшектерге бір-біріне қарай басты түрде топса осіне препендикуляр бір жазықтықта, жəне біршама кішкене бұрышқа бұрылуға мүмкіндік береді. Резинометалл топсалер негізінен аспаның жұмыс жасау кезінде шу мен гүрсілді төмендетуге, сондай-ақ автомобиль шанағына берілетін дірілдің азаюын қамтамасыз етеді. Бұдан басқа, олар аспаның негізгі өшіргіш құрылғылары – амортизаторлардың жұмысына жағдай жасай отырып, аспа бөлшектерінің тік тербелістерін біршама азайтады. Резинометалл топсалер аспаның жұмыс жасауы кезінде талап етілетін оның бағыттаушы құрылғысы бөлшектерінің орнын ауыстыруды қамтамасыз ететіндіктен жəне олармен бірге автомобиль дөңгелегі мен оның шанағы арасындағы күшті беруді жүзеге асыратындықтан, оларды аспаның бағыттаушы құрылғысының элементтеріне жатқызуға болады. Резинометалл топсалердің қызмет ету мерзімі басым жағдайда өздері қосатын бөлшектерді дұрыс құрастыруға байланысты болады. Аспаның резинометалл топсалерінің ішкі төлкесін бекіткішті түпкілікті

тарту оның негізгі серпінді элементтері (серіппелер немесе рессорларда) жүктелген (қысылған) кезде жүргізілуі тиіс. Аспаның серпінді элементтерінің резинометалл топсалерін бұрап тарту кезінде оларды жүктеу тəртібі жəне деңгейі автомобиль өндірушімен техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу жөніндегі нұсқаулықта көрсетіледі. Өндірушінің нұсқаулықтарын орындау автомобиль қозғалысы кезінде резинометалл топсалердің жұмысы үшін анағұрлым жағымды болып табылатын өздері қосатын аспа бөлшектерінің кейбір орташа жағдайларына қатысты симметриялық тербелісті қамтамасыз етеді, ал автомобиль тоқтаған кезде – топсалерді барынша жүктен арылтуға (автомобиль жазық алаңда тұрған жағдайда) мүмкіндік береді.

Аспаның бағыттаушы құрылғысына аспаның серпінді элементтерінің жұмысы үшін қажетті, дөңгелектердің автомобиль шанағына қатысты тік ауысуларын, сондай-ақ автомобиль дөңгелектерінің жолмен өзара байланысы кезінде туындайтын күштерді дөңгелектерден автомобиль шанағына беруді қамтамасыз ететін конструктивті элементтер жүйесінен (иінтіректер, тарту күші, штанг, топсалер жəне басқа) тұрады. Ұзына бойы бағытта жұмыс істейтін тарту жəне тежегіш күштері, сондай-ақ автомобиль бұрылған кезде көлденең бағытта жұмыс істейтін бүйірлік күштер бағыттаушы құрылғымен тікелей салмақ түсетін шанаққа беріледі, ал тік күштер – аспаның серпінді элементтері жəне амортизаторлар арқылы беріледі. Мұнымен қоса, алдыңғы аспаның бағыттаушы құрылғысы талап етілетін бұрылысты, сондай-ақ алдыңғы басқарылатын дөңгелектерді орнату бұрыштарын қажетті түрде реттеуді қамтамасыз етуі керек. Бағыттаушы құрылғының конструкциясы бойынша автомобильдің алдыңғы жəне артқы аспаларын екі негізгі типке бөледі: тəуелсіз жəне тəуелді.

Тəуелсіз аспа

— бұл бағыттаушы құрылғының конструкциясы автомобильдің бір осінің сол жəне оң жақ дөңгелектері жолдың кедір- бұдырын басқан кезде шанаққа қатысты бір-біріне тəуелсіз дерлік орын ауыстыруды қамтамасыз ететін аспа. Құрылғы сызбасы жəне осындай аспаның жұмысы екі иінтіректі алдыңғы аспа мысалымен 5.1,

а

суреттер келтірілген .

Тəуелсіз аспаның конструкциясы бір-бірінен тəуелсіз жұмыс істейтін, конструкциясы бойынша бірдей болатын, сол жəне оң дөңгелектің екі айырмасыз симметриялық аспасынан тұрады.

2

жəне

14

шарлы топсалер көмегімен иінтіректермен топсалі

түрде қосылатын дөңгелек күпшегі бар

1

бұрылыс жұдырығынан құралады. Аспаның иінтіректері осьтерде тербеліп, серпінді элементтің жұмысына қажетті дөңгелектің автомобиль шанағына

7

қатысты тік ауысуларын қамтамасыз етеді.

Автомобиль қозғалысы кезінде дөңгелекке əсер ететін жол реакциясы күштері дөңгелек күпшегі жəне мойынтірек арқылы бұрылыс жұдырығына беріледі 1. Бұрылыс жұдырығынан шығатын ұзына бойы жəне көлденең күштер екі топса

2

жəне

14

жəне екі иінтірек

3

жəне

12

арқылы арқалыққа

9

жəне оған мығым қосылған автомобиль шанағына беріледі. Бұрылыс жұдырығынан шығатын тік күштер төменгі шарлы топса

14

арқылы төменгі иінтірекке

12

беріледі. Ал төменгі иінтіректен тік күштер аспаның арқалығына

9

жəне шанаққа серіппе

5

жəне амортизатор

6

арқылы беріледі, жəне олар шанаққа берілетін тік күштер мен сол кезде туындайтын шанақ пен аспаның тербелістерін азайтады.

Бұрылыс жұдырығы шарлы топсалерде

2

жəне

14

дөңгелектің күпшегімен бірге қосылып, алдыңғы басқарылатын дөңгелектің бұрылуын қамтамасыз етеді. Тəуелсіз аспадағы дөңгелектің сол жəне оң жағындағы аспа элементтері автомобильдің шанағымен

7

бірыңғай қатаң қосылған арқалыққа

9

(кергішке) немесе оның салмақ түсетін шанағына тікелей (жартылай немесе толық) бекітілуі мүмкін. Егер аспаның барлық элементтері бірыңғай арқалыққа бекітілетін болса, онда мұндай аспа дербес жиынтық түйін құрайды жəне автомобильге орнатыла алады жəне жинақта оған бөлшектене алады (мысалы, ГАЗ-3110 автомобилінің алдыңғы аспасы).

Тəуелсіз аспаның арқалығы

9

автомобиль шанағына қатты бекітіледі. Жəне оның салмақ түсетін конструкциясының бөлігі бола отырып, автомобильдің рессор астындағы бөлігінің құрамына кіреді. Дөңгелек күпшектерімен бұрылыс жұдырықтары

1

, шарлы топсалер

2

жəне 14,

иінтіректер

3

жəне 12,

сондай-ақ амортизаторлардың цилиндрлерінен

6

(амортизаторлардың сояуыштары рессор астындағы массаларға жатады) тұратын тəуелсіз аспа конструкцияның рессор астындағы емес элементтерінің салмағы, тəуелді аспаның рессор астындағы емес элементтерінің салмағымен салыстырғанда көп емес, бұл тəуелді аспаға қарағанда тəуелсіз аспамен қамтамасыз етілетін автомобиль жүрісінің жоғары бірқалыптылығымен шарттасады. Тəуелсіз аспалардағы серпінді элементтер ретінде əдетте серіппелер 5 қолданылады.

20 21

Тəуелді аспа

— бұл жол бұдырында осьтің бір дөңгелегінің шанаққа қатысты ауысуы басқа дөңгелектің ауысуына байланысты болатын аспа. Мұндай аспаның құрылғы сызбасы жəне жұмысы жеңіл автомобильдің артқы жетекші көпірінің мысалында 5.1,

б

суретте келтірілген.

Тəуелді аспаның бағыттаушы құрылғысының негізгі элементі болып сол жəне оң дөңгелекті бір-бірімен қосатын, көпірдің қатты арқалығы

18

табылады. Бұл өз кезегінде жолдың кедір-бұдырында автомобильдің шанағына қатысты өзара тəуелді ауысуларды шарттайды. Көпір арқалығы тəуелді аспаның бағыттаушы құрылғысының базалық элементі функциясын атқарады, оған барлық қалған элементтері бекітіледі.

Серіппелі тəуелді аспаның бағыттаушы құрылғысына сондай-ақ көпір арқалығын

18

автомобиль шанағымен

7

қосатын жəне арқалықтан шанаққа автомобиль дөңгелектерінен ұзына бойлы жəне көлденең күштерді, сондай-ақ дөңгелектер жолдың кедір-бұдырын басқан кезде көпірдің шанаққа қатысты тік ауысуларын беруді қамтамасыз ететін топсалі

16

жəне

20

ұзына бойлы жəне көлденең штангалар

15

жəне

17

жатады.
Автомобиль шанағы

7

көпір арқалығына шанаққа тік күштерді беруді жəне дөңгелектер жолдың кедір-бұдырын басқан кезде дүмпулер мен соққыларды жұмсартатын серпінді элементтер

5

арқылы сүйенеді.

Тəуелді аспа жеңіл автомобильдерде негізінен артқы жетекші көпірлер үшін қолданылады (алдыңғы жетекші көпірдің тəуелді аспасы жүріп өту мүмкіндігі жоғары автомобильдерде ғана қолданылады, мысалы, УАЗ автомобильдері). Тəуелді аспа конструкциясының кемшіліктеріне қозғалыс кезінде автомобильдің қисаюын арттыратын, оның сол жəне оң дөңгелегінің ауысуларының өзара əсерінен басқа, тəуелсіз аспамен салыстырғанда рессор астындағы емес бөліктердің ауыр көпірдің құрамына кіруіне орай салмағының едəуір жоғары болуын да жатқызуға болады. Бұл автомобиль жүрісінің бірқалыптылығын нашарлатады. Тəуелді аспаның негізгі артықшылықтары болып осьтің астындағы жол саңылауының, іздің жалпақтығы жəне аспаның жүрісі кезінде дөңгелектерді орнату бұрышының тұрақтылығы, конструкцияның қарапайымдылығы мен сенімділігі, сондай-ақ аспаның, сонымен бірге дөңгелектер жетегінің салыстырмалы арзан бағасы табылады. Жетекші көпірдің тəуелді аспасының серпінді элементтері ретінде серіппелер де, рессорлар да қолданыла алады. Рессорлы тəуелді аспада рессорлар автомобиль шанағына ұштарымен топса арқылы, ал ортаңғы бөлігімен басқыштың көмегімен – көпір арқалығына бекітіледі. Рессорлы аспаның бағыттаушы құрылғысында ұзына бойы жəне көлденең штангалар болмайды. Өйткені олардың шанаққа ұзына бойы жəне көлденең күштерді беру функциясын рессорлардың өздері атқарады. Бұл мұндай аспаның конструкциясын серіппелі тəуелді аспамен салыстырғанда оңайлатады. Аспаның бағыттаушы құрылғысының негізгі сипаттамасы болып оның конструкциясымен қамтамасыз етілетін аспаның толық жүрісінің шамасы табылады.

Аспаның толық жүрісі деп оның конструкциясы барынша қамтамасыз ететін автомобиль шанағына қатысты дөңгелектің ауысуы аталады. Дөңгелек автомобиль шанағына жақындайтын жəне серпінді элементтің жүктелуі (серіппенің қысылуы немесе рессордың бүгілуі)

жүретін аспаның жүрісі
аспаның қысылу жүрісі

деп аталады. Ал дөңгелек автомобиль шанағынан алыстайтын жəне серпінді элементтің жүктен босатылуы жүретін аспаның жүрісі

аспаның қайтарма жүрісі
деп аталады.

Аспаның қысылу жəне қайтарма жүрістерін шектеу үшін оның бағыттаушы құрылғысында арнайы шектеушілер – қысылу жəне қайтарма жүрістерінің буферлері қарастырылған.

Аспаның өшіргіш құрылғылары (амортизаторлар) автомобиль дөңгелектері жолдың кедір-бұдырын басқан кезде аспа элементтерінің жұмыс барысында туындайтын, автомобиль шанағы мен оның дөңгелектерінің тік тербелістерін өшіруді қамтамасыз етеді. Осылайша олар оның басқарылуы мен орнықтылығын жақсартуды қамтамасыз етіп, автомобиль дөңгелектерінің жолмен байланысын, сондай-ақ автомобиль жүрісінің бірқалыпты болуын жақсартады. Осылайша оның қауіпсіздігі мен жайлылығын арттырады. Зерттелетін жеңіл автомобильдерде телескопиялық гидравликалық амортизаторлар мен екіжақты іс-қимылды амортизаторлық тіреулер («Мак-Ферсон» типті тəуелсіз аспаларда) қолданылады. Олар аспаның қысылу жүрісі, жəне қайтарма жүрісі кезіндегі тербелістерді өшіруді қамтамасыз етеді. Амортизаторлық тіреу құрылымы жəне іс-əрекет принципі бойынша кəдімгі амортизаторға ұқсас жəне негізінен жоғары төзімділігі жəне ұлғайтылған көлемдерімен ерекшеленеді. Өйткені ол бір мезгілде «Мак-Ферсон» типті тəуелсіз аспаның бағыттаушы құрылғысының негізгі элементі болып табылады, оның конструкциясы төменде қарастырылады. Гидравликалық амортизатордың іс-əрекет принципі сұйықтықты мəжбүрлі түрде сорып алу нəтижесінде амортизатордың ішінде оның қақпақшаларының саңылауы арқылы жиналатын шанақ пен аспаның тербеліс энергиясын жылуға қайта айналдыруға негізделген. Бұл кезде амортизатор аспаның серпінді элементтерінің тербелістеріне қарсылық көрсетіп, олардың азаюын қамтамасыз етеді. Ал амортизатор қақпақшаларының кішкене қимасы саңылауы арқылы сұйықтықты сорып алу кезіндегі сұйықтық үйкелісі нəтижесінде пайда болатын жылу атмосфераға автомобильдің қозғалысы кезінде амортизатордың беткейін ауа ағынымен үрлеу жолымен сейіледі. Зерттелетін автомобильдерде негізінен атмосфералық немесе төмен қысымның екі құбырлы амортизаторлары қолданылады. Бірақ жоғары қысымның бір құбырлы газ толтырылған амортизаторлары да орнатылуы мүмкін, оның құрылымы жəне жұмысы бұдан əрі қарай қарастырылады.

Екі құбырлы гидравликалық амортизатор
резервуардан

2

тұрады
(5.2, а сурет), ол болат құбырдан жасалады жəне амортизатор корпусы,

жəне резервуарда орналасқан құбыр формалы жұмыс цилиндрінің

5

функциясын атқарады, сол себептен оны «екі құбырлы» деп атаған. Жұмыс цилиндрінің ішінде қақпақшалы

7

жəне

11

поршень

6

орналасады, ол цилиндр қуысын екі бөлікке бөледі (А жəне

В

қуысы ) жəне цилиндрде соташықтың 8 əсерімен ауысуы мүмкін. Жұмыс цилиндрінің түбінде

3

қақпақшалар

4

жəне

12

саңылауы жасалған.

Жұмыс цилиндрінің ішкі қуысы амортизаторды құрастырған кезде арнайы амортизаторлық сұйықтықпен толтырылады, оның бір бөлігі оның қабырғалары жəне жұмыс цилиндрінің сыртқы бетінде орналасқан резервуардың қуысында орналасады (С қуысы). Резервуар қуысының қалған бөлігінде (D қуысы) амортизаторды құрастыру кезінде атмосфералық қысым астында болатын ауа болады. Ал амортизатордың жұмысы кезінде оның қысымы 0,08...0,1 МПа дейін артуы мүмкін.

а

— құрылғы сызбасы;

б

— амортизатордың қысылу (

І

сызба) жəне қайтарма (

ІІ

сызба) жүрістер кезіндегі жұмыс сызбасы;

1

— резервуардың баукөзі;

2

— амортизатор резервуары (корпус);

3

— жұмыс цилиндрінің түбі;

4

— кіргізу қақпақшасы;

5

— жұмыс цилиндрі;

6

— поршень;

7

— қайта іске қосатын қақпақша;

8

— шток;

9

— қорғаныс қаптама;

10

— шток баукөзі;

11

— қайтарма қақпақша;

12

— қысылу қақпақшасы;

А

жəне

В

— жұмыс цилиндрінің поршень артында жəне тиісінше поршень алдында амортизаторлық сұйықтықпен толтырылған қуыстары;

С

жəне

D

— амортизаторлық сұйықтықпен жəне тиісінше ауамен толтырылған резервуар қуыстары

Амортизаторлар аспаның
серпінді
элементтері
сияқты

конструкцияның элементтеріне
бекітіледі,
жəне əдетте
олардың

жанына орналасады. Ал тəуелсіз серіппелі аспалар көбіне серіппе

ашылады, оның қатты серіппесі бар жəне кедергісі жоғары, жəне В қуысындағы сұйықтықтың бір бөлігі резервуардың С қуысына цилиндрге жылжытылатын сотағыш бөлігінің көлеміне тең көлемде ығыстырылады. Бұл жағдайда ауамен толтырылған резервуардың D қуысының көлемі резервуарға ауыстырылған сұйықтық көлемін жұмыс цилиндрінен төмендетеді жəне резервуардағы ауа қысымы артады (шамамен 0,1 МПа). Сығымдау соққысы кезінде амортизаторлардың соққыларын ауыстырудың қажетті кедергісі саңылаулардың көлденең қималары мен сығымдау клапанының 12 серіппелі қаттылығын жəне 7 клапанымен қамтамасыз етіледі.

Поршенді 8 поршенді шланг амортизатор цилиндрінен шығады.

Қысу клапаны мен өтетін клапанның қасында өтетін жəне (A) қуысындағы артық сұйықтық қысымының əсерінен кеуіп арқылы ашылатын клапан (11) ашылады. A қуысының A екінші сұйықтық цилиндр B қуысына шығарылады. Сонымен бірге, цилиндрдің қуысына B жəне қысымның төмендеуі əсерінен D резервуарының қуысында D қысқыш клапаны 4 ашылып, цилиндрден шығатын таяқшаның 8 бөлігіне тең көлемдегі сұйықтық ыдыстың C қабығынан C цилиндрінің қуысына ауысады. Қайталану үрдісінде амортизатордың шоқтарын ауыстыру кедергісінің қажетті мəні өтпелі клапанның 11 жəне кіріс клапаны 4 өтпелі қимасы мен серіппелі қаттылығын іріктеу арқылы қамтамасыз етіледі. Осылайша, екі түтікше амортизатордың резервуары түтік шаң сорғыштың жұмысын орындайды, ол штангаға оның сыртына жəне одан шығарылған кезде, амортизатордың жұмыс цилиндрінің ішкі көлеміндегі өзгерістерді, сондай-ақ, сұйықтықты толтыратын сұйықтықтың температурасын өзгерткен кезде өтейді. Бұл сұйықтық қысымының өзгеруінің əсерінен резервуардағы D қуысының ауаның көлемін өзгерту арқылы қамтамасыз етіледі (сұйықтық іс жүзінде сығылмайтын). Сонымен қатар, резервуар сол кезде дененің құрамдас бөлігінің функциясын орындайды, амортизатордың цилиндрін механикалық зақымдан қорғап, автомобильдің дөңгелектерін тастармен соқтырады. Екі түтікшелі амортизаторлардың бір түтікшелі амортизаторлармен салыстырғанда басты артықшылықтары мыналар:

ығысуы салдарынан жалпы ішкі көлемінің азаюы Е қуысы бағытында жүзгіш поршеньнің

4

сұйықтық қысымы əсерінен орны толтырылады.

а

— құрылғы сызбасы;

б

— амортизатордың қысылу (

І

сызба) жəне қайтарма (

ІІ

сызба) жүрістер кезіндегі жұмыс сызбасы;

1

—цилиндр баукөзі;

2

— амортизатордың жұмыс цилиндрі (корпус);

3

— жүзгіш поршеньннің тығыздауыш сақинасы;

4

— жүзгіш поршень;

5

— қайтарма қақпақша;

6

— поршень;

7

— сотағыш;

8

— сотағыш баукөзі;

9

— қысылу қақпақшасы;

А

жəне

В

— жұмыс цилиндрінің амортизаторлық сұйықтық толтырылған қуысы;

E

— жұмыс цилиндрінің қысылған газбен толтырылған қуысы

Қуыс көлемі

Е

қысылу жүрісі барысында цилиндрге ығыстырылатын сотағыш бөлігінің

7

көлем шамасына азаяды. Бұл ретте амортизатор цилиндріндегі қысым қысылу жүрісінің соңында 3 МПа дейін артуы мүмкін.

Қайтарма жүрісі барысында (5.3, б,

сурет,

ІІ

сызба ),

сотағыш

7

поршеньмен

6

бірге амортизатор цилиндріне жылжығанда, сұйықтықтың үдемелі қысымы əсерінен цилиндрдің

А

қуысында қысылу қақпақшасы жабылады жəне

В

қуыстағы сұйықтық А қуысына ығыстырылады.

Бір мезгілде E қуысында сығылған газ қысымымен өзгермелі поршень 4 қозғалатын негізгі поршенді 6 бағытта жылжытады. Бұл жағдайда, газды иеленетін қуаттың E көлемінің ұлғаюы орын алады, бұл цилиндр көлемінің жалпы артуын өтейді, ол оның штангасынан 7 қозғалу нəтижесінде пайда болады.

Амортизатор цилиндріндегі қысым қайтарма жүріс кезінде төмендейді. Тығыздау жəне ысырып алу кезінде шпиндельді поршенді

ауыстырудың қажетті кедергісі тесіктердің көлденең қималарын жəне оның қысу жəне кері ысырмаларының 9 жəне 5 серіппелерінің қаттылығын таңдаумен қамтамасыз етіледі. Жоғары қысымдағы бір түтік газбен толтырылған гидравликалық амортизаторлар жұмыс кезінде жөндеуге жатпайды жəне сəтсіздікке орай жаңасына ауыстырылады. Бір түтікшелі газ толтырылған гидравликалық амортизаторлардың екі түтікшелі амортизаторлармен салыстырғанда басты артықшылықтары мыналар: Бір түтікшелі амортизаторлардың екі түтікшелі амортизаторлармен салыстырғанда басты кемшіліктері мыналар:

Амортизатордың жұмыс қабілеті оның сипаттамасы бойынша бағаланады.
Амортизатордың сипаттамасы

рульді қозғалыстың жылдамдығына 1 м / с жылдамдықпен ауыстыру жылдамдығындағы арнайы резервуардағы амортизаторлардың соққысынан алынған соққы қозғалысының жылдамдығына тəуелділігі аталады. Штангалық қозғалыстың жылдамдығы артып келе жатқанда, амортизатордың кедергісі артады. Бұл қарым-қатынастың сипаты серпінді суспензия элементтерінің қаттылығын, автокөліктің неғұрлым төмен жəне бөлінбейтін бөліктерінің салмағын, сондай-ақ оны пайдаланудың қосымша жағдайларын ескере отырып анықталады. Қажетті сипаттамаларды қамтамасыз ету үшін, нақты амортизаторлардың клапан жүйесі бұрын қарапайым қарапайым схемаларға қарағанда күрделі құрылымға ие. Амортизаторды төмен жылдамдықпен (шамамен 0,2 м / с дейін) тегіс қозғалыстармен басқару үшін, оның арнайы қысу жəне ысырмалық клапандары кішігірім

көлденең қималары бар арнайы үнемі ашық төгілетін тесіктерді орындайды. Қысқыш саңылаулар өз жұмысының цилиндріндегі сұйықтық қысымы қысу жəне кері ысырмалар клапандарының негізгі тесіктерін ашу үшін жеткіліксіз болған кезде, оның тегіс қозғалысы үшін қажетті амортизатордың кедергісін қамтамасыз етеді. Соқтығысу жəне қайтару клапандарының негізгі саңылаулары жабық күйде қалатын амортизатордың осындай жұмыс режимі

дроссельдік
деп аталады

Соққыға қарсы сорғы жоғары жылдамдықта (0,2 м / с жоғары) қозғалса, оның жұмыс цилиндріндегі сұйықтық қысымы жоғарылайды жəне қысу жəне ысырапты клапандар ашылады. Бұл жағдайда негізгі клапанның тесіктері көлбеу қозғалыс жылдамдығына жəне клапанның серіппелерінің қаттылығына байланысты жұмыс істейді, бұл амортизатордың осы режимдер бойынша қажетті кедергісін қамтамасыз етеді. Бұл амортизатордың жұмыс режимі, оны қысу жəне ысыраптау клапандары ашылып, сұйықтық олардың негізгі тесіктері арқылы сорылады, клапан деп аталады. Қысылу жəне қайтарма жүрістері кезінде амортизатордың сипаттамасы бірдей емес. Сығымдау кезінде амортизатордың қарсыласуы рельефтің жағдайына қарағанда (бірнеше ретті) аз (таяқтың ауыстыру жылдамдығында). Бұл амортизатордың серпімді элементінің сығылу инсульті кезінде соққыға ұшырау əсерін азайту үшін қажет, осылайша, автомобиль корпусына берілетін жүктің елеулі өсуі байқалмайды. Осылайша, амортизаторлар көбінесе дененің еркін тербелістерін жəне суспензияны жоғалту кезінде жойып, автокөліктің тегістігін жəне оның дөңгелектерінің қозғалысын жолмен жақсартады. Автокөліктің жақсы басқарылуын жəне тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін сол жəне оң жақта суспензияға орнатылған демпферлер бірдей сипаттамаларға ие болуы керек. Сондықтан егер амортизаторлардың біреуі сəтсіз болса, олар жұппен ауыстырылады.

Көлденең орнықтылық стабилизаторы көліктің көлденең көлбеу жəне көлденең тербелістерін бұрыштарға жылжытқанда жəне оның дөңгелектері жолдың біркелкі болуына жол бермейді, осылайша көліктің көлденең тұрақтылығын жəне басқарылуын жақсартады. Бүйірлік тұрақтылық 8 (5.1, а-суретті қараңыз) тұрақтандырғыш - бір жазықтықта қисық болып табылатын тік бөлікшесі бар жəне иілген ұштары (иықтары) бар U пішінді штангасы. Тұрақтандырғыш жолағы көктемгі болаттан жасалынған жəне ортаңғы бөлікте көліктің корпусына 11 кронштейн арқылы бекітілген жəне сөрелердің 12 тұтқаларынан 13 тіректердің иық иығына бекітілген. Дөңгелектердің біреуі жолдың тегіс емес екеніне немесе көліктің корпусы сол жəне оң қолдардың сол жəне оң қолының орнына

тұрақтандырғыш жолағымен бекітілген серпімді суспензия элементтерінің біркелкі жүктелуі нəтижесінде бұрылыс болған кезде, дене де тең емес болады. Бұл жағдайда тұрақтандырғыш шпагының қолдары денеге бекітілген ортаңғы бөлікке қатысты түрлі бағыттарда бұрылып, бұрылып кетеді. Тығыздықты тұрақтандырғыш жолақтың серпімді күштері қолданылған кезде, суспензияның көп жүктелген серпімді элементінен жүктеменің бөлігі тұрақтандырғыш жолағы арқылы аз жүктелгенге дейін тасымалданады. Осылайша, тұрақтандырғыш жолақтың ортаңғы бөлігі көлбеу бұралу ретінде жұмыс жасайды, ал иықтары көліктің сол жəне оң жағындағы кіші көліктің серпімді элементтері арасындағы жүктемені қайта бөлу мен жүктемені теңестіруді қамтамасыз ететін бұрылыс жолағы, осылайша көлденең роликтерді жəне көлденең оның денесінің тербелісі. Жол біркелкі болмаған кезде, сол жəне оң дөңгелектер мезгілде сотағыштың екі серпімді элементтері бір жағынан бірдей жүктеледі жəне тұрақтандырғыштың екі жағында бір бағытта айналады. Сонымен қатар, тұрақтандырғыш штангасы бұралып кетпейді жəне ол сотағыш жұмысына əсер етпестен 11 жақшада ғана бұрылады. Стабилизатордың таяқшасының ең үлкен бұралуы жəне, тиісінше, суспензия жұмысына əсер етуі, екі жағында суспензия қозғалысы кезінде, оның бір жағында қысу инсульты жүріп жатқанда, екінші жағынан - қарқынды инсульттің туындаған кезде пайда болады. Тұрақтандырғышты пайдаланған кезде шу мен соққыны болдырмау үшін, сондай-ақ оның арқалықтардың орнына көлік құралына жіберілген дірілдің азаюы (жақшаларда, тетіктерде, стендтерде) резеңке-серпімді элементтер пайдаланылады: мойынтіректер жəне тағы басқа. Көлденең орнықтылық стабилизаторлары зерттелетін автомобильдердің алдыңғы тəуелсіз аспаларында, жəне ГАЗ-3110 автомобилінде, сонымен бірге артқы жетекші көпірдің жаңартылған аспасында қолданылады, оның конструкциясы бұдан əрі қарастырылады.

5.2.

АЛДЫҢҒЫ АСПА

Алдыңғы аспаның жалпы құрылысы жəне типтері.

Зерттеліп отырған автокөліктерде келесі екі типке жатқызылатын тəуелсіз серіппелі алдыңғы аспалар қолданылады. «

Тербелмелі шырақ
» типті бір иінтіректі алдыңғы аспа
немесе өнертабысты ойлап тапқан «Мак-Ферсон» атымен аталады жəне ВАЗ

алдыңғы тартпалы автокөліктерінде жəне ИЖ-2126 автокөлігінде қолданылады.

а

— «Мак-Ферсон» типті бір иінтіректі алдыңғы аспа;

б - алқа; в - дөңгелектердің ыдырауы айқындау жеңілдетілген схемасы; г - анықтау сұлбасы дөңгелектердің; д - бұрылу схемасы бар басқарылатын доңғалақтар көлденең білік қалыпта бұрылатын; 1 - алдыңғы доңғалақ; 2 - тұрақтылығы тұрақтандырғыш көлденең жолағы; 3 - автомобиль шанағына жүк көтергіш; 4 - телескопиялық амортизаторлық қалып; 5 - серіппе; 6 - жоғарғы тірек тіреулер; 7 - айналдыратын жұдырық күпшекпен доңғалақтар бастап бекіту; 8 - домалақ топса; 9 - тұтқа; 10 - арқалық аспалар; 11 - жоғарғы тұтқа; 12 - буфер қайтарым; 13 - жоғарғы домалақ топса; 14 – Шет мойын жұдырықты; 15 - төменгі домалақ топса; 16 - төменгі тұтқа; 17 - буфер тарылуы; 18 - амортизатор; 19 - білік тетігі; Дискі 20 - қима дөңгелектер; 21 - бұрыштық; білік - бұрыш рет дөңгелектердің; р - көлденең білік дөңгелектің бұрылу бұрышы көлбеу; дөңгелектің бұрылу бұрышы көлбеу у - бойлық осі; 5 - болмыстың бұрышы дөңгелектердің; бұрылу бұрышы Ю - ең жоғары ішкі доңғалақтар; a - сыннан өткізудің доңғалақтар иығынан; b - тұрақтандыру доңғалақтар иіні; h - жылжыту бұрылған кезде басқарылатын доңғалақтар; А - А - вертикаль дөңгелектің орталық арқылы өтетін дақтар бар контакт қымбатты; Дөңгелектің бұрылу бойынша беру - геометриялық ось; Контакт - орталық сызық жазықтықтағы дөңгелектің айналу тұрғымен ортасы арқылы өтетін көлденең жолақты дөңгелек дақтар бар бастап с кесіп өту, қымбатты; Табанды D d - Орталық сызық; Жазықтықтағы дөңгелектің айналу E e болады - Орталық сызық кесіп өткен жолдар; F - Орталық дақтар бар контакт; G - нүкте дөңгелектің бұрылу бетінің білік геометриялық кесіп өту аралығындағы жолдар; K - табанды күпшегімен біріктіру; Артқы нүктелер арасындағы ара- қашықтықты lll жəне L "- тиісінше ішкі жəне сыртқы жағынан дөңгелек осьтерінің деңгейінде олардың өлшенетін күпшегімен біріктіру; Ішкі жəне сыртқы жағынан алдыңғы mf жəне M "- тиісінше деңгейінде олардың дөңгелек осьтерінің арасындағы қашықтық 12 нүктелері өлшенетін күпшегімен біріктіру; P жəне Q - тиісінше Жоғарғы жəне төменгі нүктелерінің дөңгелек тік қашықтыққа дейін қажет.

c

A

nepeA

1

B

1

7

13

7

14

+ +b

a

2

+ +a

MB

D E

E D

MH

LB

Жалпы аспа құрылысы 5.4 а суретте берілген. Аспа телескоптық амортизациялық тұрғыдан 4, оған бағытталған серіппеден 5, оның төменгі бөлігіне айналмалы жұдырықшамен 7 қатты бекітілген күпшегі арқылы байланысады, көлденең иінтірек 9 жəне көлденең тұрақтылық 2 тұрақтандырғышынан құралады. Ол жіберуші құрылғылар аспалар жəне сонымен бір мезгілде бəсеңдеткішті элементінің функциясын орындайды. Шток жоғарғы автомобильдің тірек көмегімен ашуға бейметалл мүмкіндігін қамтамасыз ететін тербетуді бұрылатын бірге төменгі бөлігінде 6 3 шанаққа қойылатын бекітіледі амортизаторлық тіреулер жұдырығымен доңғалақпен жəне шанақ автокөліктің берілетін діріл кезінде тіреуіштер 7 жəне 1 жүрістерге аспалар төмендетуге арналған. Тіреуіш бағаналары корпусының төменгі бөлігінің бекітіледі, оған жалпы күпшекпен болттармен айналдыратын жұдырық 7 күннен келуге кетті. Оның корпусының ішіндегі амортизаторлық телескопиялық тіреулер, қолда бар бөлігі орналастыру бойынша əдеттегі амортизаторлар көрсетілгенге ұқсас тору. Төменгі жəне жоғарғы, орта бөлігінде қойылатын арасындағы белгіленеді, ол жоғарғы бірге бір амортизаторлық корпусының тіреуіштер тірек серіппе 5 тірек бір қыздың 6 тоқта тірегі тағанға бекітіледі. Денені бұру тіреу бағаналары серіппе арқылы қамтамасыз ететін қажырлы мойынтірек бірге қатысты 6 тіреулер ТҚ сүйенеді жоғарғы кесе серіппенің жеңіл автомобиль доңғалақтарының бұрылуы кезінде бұрғы бойынша 1 бастап жоғарғы 6 тіреулер штокпен жұдырығымен 7. Серіппе, ал төменгі бөлігінде, бұл бағанда өз жағына көлденең жүктеме өсті түрде белгіленбейді қалыпта азайтады жəне оның піскекке шток арналған тіреулер, доңғалақтар жіберуші бір қалыпты болады. Тұтқа 9 аспалар болат қаңылтырмен қапталған. Ол 10 аспалар (автомобильдерде ИЖ) немесе автомобиль шанағының (автомобильдерде ВАЗ) кронштейнге көлденең қойылатын ішкі бекітіледі) ғана қатысты, бұл біліктің көмегімен топсаны жаңа кесе көлденең жазықтықта тербеліс кезінде аспалар жүрістерге резина- металл тұтқасының қызметін қамтамасыз етеді. Тұтқа көмегімен бұрылатын қойылатын жұдырыққа 7шар сияқты топсаны сыртқы шайы бекітіледі.

Домалақ топса керек (5.5 сурет) корпусының ішінде орналастырылған 33 топсаны жаңа үйкеліс мойынтірекке бекітіледі. Фрикциялық материалдың мүмкіндігін қамтамасыз ететін болуы керек жəне ол саусақтың топсаны үйкеліспен минималды тозуына төмен бастап

корпусқа орналастырылады.

5.5 сурет. ВАЗ-2110 автокөлігінің алдыңғы аспасы (сол жағы): 1 - стопорлы шығыршық; 2 - күпшекті мойынтірек; 3 - бағыттаушы штифт; 4 - күпшекті сомын; 5 - артқы ілмек сыртқы корпусының топсасы; 6 - табан тірескен шайба; 7 - түйін нүкте; 8 - бұрандама бекітудің доңғалақтар; 9 - бұрандама қорғаныш қаптаманың бекіту; 10 - тежегіш диск; Қорғаныш қаптама (қалқан) 11 - тежегіші; 12 - айналдыратын иінтірек; 13 - төменгі тірек кесе; 14 - серіппе аспалар; 15 - қорғаныш қап телескопиялық тіреулер; 16 - сығу барысын көшіріп алу; 17 - жоғарғы тірек кесе; 18 - мойынтірек жоғарғы тіректер; 19 - Жоғарғы тірек тіреулер; 20 - қорғаныш қазық; сомын 21 - бір қалыпты; 22 - жоғарғы дəнекерленген тірек бұрандама бекітудің; 23 - шток тіреулер; аралық сақтағыш 24 - ақынның тірегі тарылуы; 25 - телескопиялық амортизаторлық қалып; 26 - сомын; 27 - эксцентрикті бұранда; 28 - бұрандама; 29 - айналдыратын жұдырық; 30 - білік жетегінің; 31 - сыртқы топса жетек; 32 – ластануды көрсететін шығыршық; 33, 34 жəне 35 - ғимараты, саусақ жəне қорғаныс қап шар тəрізді топсаны тиісінше бекіту; 36 - тұтқа аспалар; саусақтың топсаны шар сияқты 37 - сомын бекітудің; А - шар сияқты бақылау үшін, сондай-ақ өз осінен айналу кезінде кез келген тарапты бұрыш мөлшері біршама топса.

Ылғал жəне қорғаныш қаппен жинау кезінде консистентті майлау қажет болады, оған белгілі бір санын корпусының ішіне түсуінен топсаның 35 ластануынан сақтандырылады. Оның астында жұдырыққа шығыршығы бар, ал оның бекітілген корпусында топсаны бекіту үшін орындалуы 29 бөлігі бұранды артқы ілмекрпен саусақтың орнату үшін бұрылатын қойылатын болттар саңылау тесік конустық 36 жəне оған осы тұтқа бекіту кезінде қуаты бойынша 34 конусты сомындар 37 орналасады. Саусақтың топсаны корпусындағы тербетуге арқасында қамтамасыз етіледі (2-суретті 5.4, ал) жəне 7 жүрістерге, ал сəті арасындағы бұрыштың өзгерту кезінде бұрылатын жұдырықшамен рычагты 9 өз осінен бұру кезінде алдыңғы доңғалақтардың бұрылыстарда басқарылатын жұдырықты айналасында корпусындағы арқасында саусақтың аспа - тұтқа қатысты болады.

Бұру тістегеріш 29 (5.5 суретті қараңыз) екі зарядты бытыра мойынтірек 2 көмегімен дөңгелек күпшегімен 7 жылжымалы түрде біріктіріледі. Бұру тістегеріші мойынтіректі күпшекті түйін күпшегін құрады, ол қозғалыссыз тістегерішке қатысты тежегіш дискілі жəне дөңгелекті күшпектің 10 еркін айналуына мүмкіндік береді. Зерттеліп отырған автомобильдің «Мак-Ферсон» типті аспасының күшпекті түйінінде жабық типті екі ішкі сақиналы екі зарядты шарлы

мойынтірек қолданылады.

Күшпекті түйіннің құрылымы алдыңғы дөңгелектердің жетекші болуына байланысты, сондықтан алдыңғы жетекші автомобильдерде (ВАЗ автомобильдері) жəне классикалық сұлбамен жинақтастырылған автомобильдерде (ИЖ автомобильдері) бірқатар өзгерістер баршылық, оларды алда қарастыратын боламыз. Бұру тістегерішке алдыңғы тежегіш қозғалыссыз механизмі бұрандамамен бекітіледі (тежегіш дискісінен басқа) жəне тежегішті қорғап тұратын қаптама (қабық) бекітіледі.

Бұру тістегеріш оған орнатылған дөңгелек күшпегімен

1

бірге (5.4 суретті қараңыз) жəне басқа да тетіктермен телескопты бағанамен

4

бірлесе отырып бұрылады, сонымен қатар шарлы топсада 8 серіппемен

5

бұрылады, ол өз кезегінде автомобильдің бұрылуын қамтамасыз етіп отырады. Тістегеріштің аспада бұрылуы үшін бір- біріне жалғанған рөл тартқышымен бұру иінтірегі қарастырылады (сұлбада көрсетілген), ол бұру тістегеріште орналастырылады (ИЖ автомобильдерінде) немесе баған тұрқына ерітіп жабыстырылады (ВАЗ автомобильдерінде).

Дөңгелектің күшпегі алдыңғы тежегіш механизмінің тежегіш дискісімен дөңгелекті бірге бекітуге арналған, ал алдыңғы жетекші автомобильдерде де сыртқы топса жетегінен айналу кезінде дөңгелекті бекітуге арналған.

Көлденең орнықтылықты тұрақтандырғыш 2 көлденең аспаға 10 рəзіңкелі жастықшалы тіреуіштің көмегімен орталық торсионды бөлікпен бекітіледі (ИЖ автомобильдерінде) немесе автомобиль шанағына бекітіледі (ВАЗ автомобильдерінде), ал майыстырылған иінмен аспаның 9 иінтірегіне бекітіледі. Көлденең орнықтылықты тұрақтандырғыштың негізгі функцияларынан басқа зерттеліп отырған автомобильдердің «Мак- Ферсон» типті аспаларында автомобильдің шанағына берілетін тежегіш жəне тарту күштерін беріп жəне қабылдап отыратын бағыттаушы қондырғының элементтерінің функцияларын да орындайды. ВАЗ алдыңғы жетекші автомобильдердің алдыңғы аспасында иінтіректі бойлай созу қолданылады, олар көлденең орнықтылықты тұрақтандырғышпен бірлесе отырып автомобиль шанағына тежегіш жəне тарту күшін жіберіп жəне қабылдап отырады. Аспаның жұмысы келесі түрде жүзеге асырылады. Аспаны қысу барысында (мысалы, тегіс емес дөңес жолдарда дөңгелектің жүруі кезінде) дөңгелек

1

жолдың вертикальді күшінің əсерінен жоғары көтеріліп автомобиль шанағына жақындай түседі. Сонымен қатар серіппенің жиылуы 5 салдарынан жəне автомобиль денесінің ішіне

сояуыштың батуының əсерінен телескопты баған ұзындығы кішірейеді

4

, сонымен қатар орнықтырғыштың иінімен 2 бірге иінтіректің 9 сыртқы соңғы бөлігін автомобильдің шағанына жақынырақ орнатады. Аспаның тетіктерін қайта орналастыру қайтарым кезінде орын алады. Аспаның жүрісі кезінде телескопты амортизаторлы бағанның ортасына қатысты оның жоғарғы тірегі

6

тербеліп тұрады, сондықтан да бұл аспаны «шайқалмалы майшам» деп атаған. Аспаның жұмысы кезінде серіппенің тербелісін тоқтату телескопты бағанның амортизаторлы бөлігінің көмегімен жүзеге асырылады, ол сояуышқа оны орналастыру кезінде кəдімгі гидравликалы амортизатор сияқты жұмыс істейді. Дөңгелек пен автомобиль жолдарының арасындағы өзара əсерден пайда болатын барлық күш бұру тістегерішке 7 автомобильдің мойынтірегі мен күшпегі арқылы беріліп отырады. Бұру тістегерштен вертикальд түрде беріліп отыратын күш автомобиль шанағына бұру бағаны 4 арқылы беріліп отырады, серіппеге

5

жəне жоғарғы баған тірегіне

6

де беріледі. Бұру тістегеріштен көлденең берілетін күш автомобиль шағанына беріледі немесе иінтірек 9 пен шарлы топса

8

арқылы нықтап бекітілген көлденең аспаға беріледі. Тартылыс жəне тежегіш күштері бұру тістегерішінен шарлы топса арқылы 8 жəне серіппе 9 арқылы беріледі жəне əрі қарай иінтірекке жалғанған көлденең орнықтылықты тұрақтандырғыштың көмегімен беріледі, сонымен қатар шағанда иінтіректі созу (егер ол аспаның құрылымында қарастырылған болса) немесе оған нықтап көлденең бекіту арқылы да беріліп отырады. «Мак-Ферсон» типті аспаның екі иінтіректі аспамен салыстырғандағы артылықшылықтарына келесілер жатады: Аспаның кемшіліктеріне орнатудың биіктігінің үлкен болуын жатқызуға болады, сонымен қатар дөңгелектердің бұрышының ауытқуларының айтарлықтай болуы жəне аспаның үлкен жүрісі кезіндегі бағыттаушы баған элементтерінің тозуының артуын жатқызуға болады, сондай-ақ екі иінтіректі аспамен салыстырғанда шуының басым болуын да жатқызуға болады.

Екі иінтіректі алдыңғы аспа классикалық сұлбамен құрастырылған ВАЗ жəне ГАЗ автомобильдерінде қолданылады.

Сонымен қатар толық жетекті ВАЗ автомобилінде де қолданылады. Осындай типтегі аспаның жалпы қондырғысы мен оның жұмыс істеуін осыған дейін тəуелсіз аспаның жұмыс істеу принциптері мен жалпы қондырғының сұлбасын сипаттаған кезде қарастырған болатынбыз, сондықтан əрі қарай тек зерттеліп отырған автомобильдердің осы типтегі аспаларының жалпы құрылымдық ерекшеліктерін ғана қарастыратын боламыз.

Жоғарғы жəне төменгі иінтіректер 11
жəне

16

(5.4, б суретті қараңыз) А-үлгідегі формада болады. Əрбір иінтірек өзінің ішкі кеңейтілген бөлігімен өске бекіледі 19, яғни рəзіңкелі металлды топсаның көмегімен бекітіледі. Иінтіректің өстері аспаға көлденеңінен бекітіледі

10

(2105ВАЗ автомобилінде жоғарғы иінтіректің өсі автомобильдің шағанының бағанына бекітіледі). Төменгі иінтіректе серіппенің 5 төменгі тіректі айшанақта орналасқан. Өзінің сыртқы тарылтылған бөлігімен иінтірек шарлы топса көмегімен

13

жəне

15

бұру тістегерішпен жалғанады

7

(ГАЗ-3110 автомобилінде — бұру бағанымен).
Серіппе 5
төменгі иінтіректе

16

орналасқан төменгі тірек айшанақпен төменгі айналымдармен түйіседі, ал төменгі иінтіректе жоғарғы айналымдар шу мен дірілді оқшаулайтын рəзіңкелі төсемелер арқылы жоғарғы тірек айшанағымен түйіседі, көлденең аспада

10

орналасқан (ВАЗ-2105 автомобилінде — шаған бағанында).
Амортизатор 18

серіппе ішінде өске сəйкес орналастырылады (ВАЗ-21213, 21214 автомобильдерінде серіппенің жанында орналасқан). Резервуар амортизатордың сұйыққоймасы рəзіңкелі металлды топсаның көмегімен төменгі иінтірекке бекітіледі. Сұйық қойманың тесігіне алдын ала престеліп бекітіледі. Амортизатордың сояуышы болса аспаға көлденеңінен бекітіледі (ГАЗ автомобильдерінде) немесе автомобиль шағанына (ВАЗ автомобилінде) бұрандама көмегімен рəзіңкелі жастықшалар арқылы бекітіледі, сояуыштың бұрандалы ұшына бұрап бекітеді).

Шарлы топса 13
жəне

15

құрылымы бойынша алдында қарастырып өткен «Мак-Ферсон» типті аспаның шарлы топсасына ұқсас келеді жəне де иінтірек пен аспаның бұру тістегерішіне бекітудің негізгі əдістерімен ерекшеленеді.

Бұру тістегеріш 7
(ГАЗ-3110 автомобильдерінде бұру бағаны) аспа иінтірегіне шарлы топса

13

жəне

15

көмегімен бекітіледі. Бұру тістегерішке (бағанға) бұру иінтірегі, тежегіш механизмі жəне тежегіш қабығы бекітіледі. Бұру тістегеріші (ГАЗ-3110 автомобилінде баған тіреуіштері) екі радиалды-тірек конусты дөңгелекті мойынтірек автомобиль

дөңгелегінің күшпегімен жалғанады. Күшпекті түйін ішкі мойынтірегінің өлшемі ұлғаяды, өйткені оған өте жоғары күш түседі. Күпшек түйінінің құрылымы да «Мак-Ферсон» типті аспаның құрылымы сияқты, ол қарастырылып отырған автомобильдердің алдыңғы дөңгелектердің жетекші болуына байланысты ерекшеліктері жайлы алда тағы да қарастыратын боламыз.

Дөңгелектің күпшегі оған дөңгелектің жəне тежегіш дискісінің бекітілуін қамтамасыз етеді, ал толық жетекші автомобильдерде болса дөңгелектің айналу моментінде берілуін қамтамасыз етеді. Күпшек бұру тістегеріштің мойынтіректеріне бекітіледі (ГАЗ-3110 автомобилінде болса бұру бағанының тіреуішіне бекітіледі). Осындай тетіктерді қарастырып отырған автомобильдерде бекітудің өзіндік ерекшеліктері де баршылық жəне ол туралы төменде қарастыратын боламыз.

Көлденең орнықтылықты тұрақтандырғыш екі иінтіректі аспада төменгі иінтірекке майыстырылған иінмен бекітіледі. Қарастырылып отырған автомобильдердің аспаларын тұрақтандырғыштың өзінің құрылымдық ерекшеліктері бар, ол ерекшеліктер əсіресе бекіту əдістеріне байланысты жəне олар жайлы төменде қарастыратын боламыз.

Алдыңғы басқарылатын дөңгелектерді орнату бұрыштары.

Қозғалыс кезінде автомобильдің тұрақтылығы мен оны басқаруды арттыру үшін, сонымен қатар алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің құсымының тозуын азайту үшін жол мен автомобиль шағанына қатысты белгілі бір бұрыш орнатылады. Бұл бұрыштар алдыңғы дөңгелектерді орнату бұрыштары деп аталады. Оларға келесі бұрыштар жатады (5.4 суретті қараңыз).

Дөңгелектердің ретсіз шашылуы бұрышы а

— бұл бұрыштар автомобильдің өсін бойлай көлденеңінен өлшенеді (автомобильдің өсін бойлай көлденең орналасқан вертикальді жазықтық), əр дөңгелектің жазықтық пен вертикальді айналу арасындағы бұрышы көлденең жазықтықта өлшенеді. Ретсіз шашылу бұрышы жолға қатысты вертикальді орналасуынан дөңгелектердің ауытқуын білдіреді. 5.4,

а, б
суреттерде ретсіз шашылу бұрышы

а С

— С сызықтарының арасында көрсетілген, атап айтқанда жазықта дөңгелектердің айналуы кезінде А—

А

вертикальді түрде жолмен түйісуі барысында оның жолмен байланысы, яғни автомобиль дөңгелектерінің байланысы

F

нүктесі арқылы өтеді. Сонымен қатар

F

нүктесі арқылы өтетін байланыс орын алады. Орталық жазықтағы дөңгелектердің айналуы дегеніміз айналу жазықтығы, ол автомобиль дөңгелектерінің құсымының ортасы арқылы өтді жəне де осыған

сəйкес автомобиль дөңгелектерінің жолмен байланысы

F

орталық нүктесі арқылы өтеді.

Дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрышын өлшеу кезінде оларды өлшеуге келтірілген сұлбаға қарағанда ыңғайлырақ сұлбаны қолдануға болады. Өлшеуге ыңғайлы болу үшін əдетте дөңгелектердің айналуының сыртқы жазықтығын қолданады, оның шеңберінің сыртқы қапталы бойынша өтетін жазықтық қолданылады. Сонымен қатар оптикалық аспап пен арнайы құрал саймандарды қолдана отырып ретсіз шашылу бұрышының шамасын тікелей өлшеумен қатар оны

Q

жəне

P

(5.4, в суретті қараңыз) ара қашықтығының ерекшелік шамасы бойынша жеткілікті түрде дəл анықтауға болады, ол ара қашықтық дөңгелек шеңберінің 20 ең төменгі жəне жоғарғы нүктелерінің арасында анықталады. Сонымен қатар қарапайым құралдарды қолдана отырып, атап айтқанда сызғыш пен бұрыштаманы

21

вертикальді қолданып анықтауға да болады.

Ретсіз шашылу бұрышын автомобильдің ортасынан бір жағына қарай вертикальді түрде дөңгелектің жоғарғы жағының бір бөлігі ауытқуынан дұрыс деп санауға да болады. Сондай-ақ, автомобильдің ортасына қарай ауытқу байқалса ретсіз шашылу бұрышы дұрыс болмайды. Оң жəне сол жақ дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрыштары автомобиль шығарушылардың тарапынан бірдей орнатылуы тиіс. Олардың бір-бірінен ауытқулары 0°20'.. ,0°30' аспауы тиіс. Автомобиль дөңгелектерінің ретсіз шашылу бұрышының шамасын талапқа сай ету қажеттілігі автомобиль қозғалысы кезіндегі жол мен дөңгелектің өзара əрекеттесуінің нəтижесінде орын алған күшті орнатуға ықпал етуге шартталған. Автомобильдің қозғалысы кезінде аспа қондырғыларына бағытталған бөлшектердің майысуының салдарынан оның қатты элементтері өзгеріске ұшырайды (сайлент- блоктар, рəзіңкелі тығындар жəне т. б.), сонымен қатар мойынтірек пен топсалардағы жалғанатын люфт, автомобиль дөңгелектері өзінің қалпын өзгертеді. Дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрыштары осы өзгерістердің орнын толтырады жəне дөңгелектердің «дұрыс» жүруін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар автомобиль дөңгелектері тікелей бағытта жылжи отырып жолға қатысты вертикальді қалыпты ұстайды. Дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрышының бұзылуы дөңгелек құсымдарының бірқалыпты тозуына кедергі келтіреді: ретсіз шашылу бұрышының шамасы өте үлкен болған кезде құрсымдардың сыртқы жолақтарының біртіндеп тозуы артуы орын алады. Ал шаманың өте аз немесе оның кері болған жағдайында құрсымдардың ішкі жолақтарының біртіндеп тозуы артады. Оң жəне сол жақ

дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрышының шамасының айтарлықтай алшақтығы кезінде ретсіз шашылу бұрышының шамасы үлкен болуынан автомобиль дөңгелектері ауып кетуі мүмкін. Соның салдарынан автомобильді басқару қиындай түседі. Алдыңғы жетекші автомобильдер «классикалық» модельдермен салыстырғанда əдетте алдыңғы дөңгелектердің ретсіз шашылу шамасы аз болады да нөлге жақындайды тіпті бұл шама кері болады. Бұл алдыңғы аспаның ерекшеліктеріне негізделген, сонымен қатар жол мен дөңгелектердің өзара əрекеттесуінің бірқатар сипатына шартталған. Олар өз кезегінде жетекші дөңгелектер болып саналады. Қарастырылып отырған автомобильдерді шығару процесінде алдыңғы дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрышын реттеу арнайы реттеу қондырғыларының көмегімен бұру тістегеріштердің қалпын өзгерту жолымен жүзеге асырылады. Ол алдыңғы аспалардың құрылымымен қарастырылған. Ол жайлы төменде айтатын боламыз.

Дөңгелектердің түйісу бұрышы 5 — бұл автомобиль өсін бойлай жəне əр дөңгелектің айналуы арасындағы бұрыштардың горизонталь түйісуі, дөңгелектер автомобильдің қозғалу бағытының ауытқуын сипаттайды. 5.4, а

жəне г

суреттерінде түйісу бұрышы 5

Е

сызықтарының арасында көрсетілген, жолдың горизонталь жазықтығымен дөңгелектің айналуы орталық жазықтықпен түйісуі жəне

D

—D орталық сызықпен кескінделген. Ол орталық байланыс сызығы арқылы өтетін жол мен дөңгелектің байланысын

F

нүктесі арқылы кескіндеген.

Түйісу бұрышын өлшеу кезінде көбінесе дөңгелектің сыртқы жазықтықта айналуы қолданылады, ол арнайы оптикалық стендті қолдана отырып сыртқы шеңберде дөңгелектің айналуын жəне дөңгелектің өсінің деңгейінде горизонталь жазықтықтағы бұрышын анықтайды. Түйісу бұрышын тікелей өлшеумен қоса олардың шамасын көбінесе дөңгелектердің түйісу шамасы бойынша бағалайды, оларды қарапайым өлшеу сұлбасын қолданып анықтауға болады (5.4, г суретті қараңыз).

Дөңгелектердің түйісуі S

— бұл алдыңғы дөңгелектердің алдыңғы жəне артқы шеңберінің арасындағы қашықтықтың айырмасы, оны дөңгелектердің өс деңгейінде олардың ішкі немесе сыртқы жақтарымен есептейді, яғни

S =

L -

Мв =

L

H

- M

H

Дөңгелек шеңберінің арасындағы қашықтықшы өлшеу арнайы жиылмалы сызғыштың көмегімен орындалады. Өлшеу дəлдігі жоғары болуы үшін жəне дөңгелектер шеңберінің өзгеруін есепке алу үшін дөңгелектердің түйісу шамасын екі өлшемнің нəтижесі бойынша

орташа шама ретінде анықтайды, ол 180° -қа дөңгелектің бұрылуы кезінде өлшенеді. Дөңгелектердің түйісу бұрышы 5 автомобиль ортасына қарай алдыңғы дөңгелектердің бөліктерінің ауытқыса дұрыс деп санауға болады. Сонымен қатар түйісудің сызықтық шамасы

S

да дұрыс болады. Егер дөңгелектердің алдыңғы бөліктері сыртқа қарай ауытқыса түйісу бұрышының дұрыс еместігін білдіреді. Алдыңғы дөңгелектердің түйісу бұрыштарының талапқа сай мəні 5 немесе олардың сызықтық түйісу шамасын

S

автомобиль шығарушылар орнатады.

Алдыңғы дөңгелектердің түйісу бұрышы шамасының талапқа сай болу қажеттілігі олардың ретсіз шашылу бұрышының себептеріне негізделген: аспа тетіктерінің майысуы, қатты элементтердің өзгеруі (сайлент-блоктар, рəзіңке тығындар жəне т. б.), сонымен қатар автомобиль қозғалысы кезіндегі топса мен мойынтіректегі түтікшелерді таңдау. Бұдан басқа ретсіз шашылу бұрышы дұрыс орнатылған дөңгелектер автомобиль қозғалысы кезінде түйісуі дұрыс болады да түйісу реттеліп отырады. Осылайша дөңгелектерді түйісу шамасына сай орнату автомобиль қозғалысы кезінде «дұрыс» жүруімен қамтамасыз етеді, осылайша дөңгелектер бір-біріне параллель айналып отырады. Алдыңғы дөңгелектердің түйісу бұрышының бұзылуы жолда «дұрыс емес» жүруіне əкеліп соғады, автомобиль жүргенде кедергі байқалып шиналардың тозуы артады, жанар май да тиімсіз жұмсалады. Бұдан басқа тайғанақ жолдарда дөңгелектердің түйісуі автомобильдің қозғалыс барысында қауіпсіздігі оны басқару мен тұрақтылығына едəуір əсер етеді. Алдыңғы дөңгелектердің түйісу бұрышының бұзылуы ретсіз шашылуға қарағанда бірнеше есеге шиналардың айтарлықтай ескіруіне əкеліп соғады. Дөңгелектердің түйісу бұрышының өте үлкен болуы кезінде сыртқы жолдардың бір жақты ескіруі де орын алады. Дөңгелектердің өте аз немесе бұрыс түйісу бұрышында ішкі жолдардың бір жақты ескіруі орын алады. Бұдан басқа алдыңғы дөңгелектердің тұрақтылығы төмендейді де автомобильді басқаруға əсер етеді. Алдыңғы жетекші автомобильдер «классикалық» модельдерден алдыңғы дөңгелектердің түйісу бұрышының аз болуымен ерекшеленеді. Оларда түйісу бұрышы нөлге жақын немесе бұрыс болуы мүмкін. Ол өз кезегінде олардың аспаларының құрылымының ерекшеліктеріне байланысты болады, сонымен қатар ретсіз шашылу бұрышының аз болуымен де байланысты.

Дөңгелектердің түйісуін реттеу рөл тартқышының ұзындығын өзгерту арқылы бұру тістегеріш қалпын өзгерту жолымен жүзеге асырылады. Сонымен қатар оң жəне сол жақ рөл тартқышының ұзындығын бірдей өзгерту қажет. Өйткені рөл трапециясының геометриясы бұзылмауы тиіс. Түйісудің дұрыс реттелуі оң жəне сол жақ дөңгелектердің бұрылуы кезінде бірдей бұрыш алып қозғалуын қамтамасыз етеді (бұрылу кезінде сыртқы дөңгелек ішкімен салыстырғанда аз бұрыш алады). Керісінше тіпті дөңгелектердің талап етілген түйісу шамасы дөңгелектердің ескіруіне байланысты бірдей болмайды.

Дөңгелектердің бұрылу өсінің көлденең еңкіш бұрышы р — бұл əр дөңгелектің бұрылу өсінің арасындағы бұрыш, ол автомобильдің көлденең жазығында өлшенеді. 5.4, а

жəне б суреттерде дөңгелектердің бұрылу өсінің көлденең еңкіш бұрышы р көлденең жазықта дөңгелектің бұрылу өсі сызық проекция арасында көрсетілген

B

B,

ол

F

жол мен дөңгелектің байланысының орта нүктесі арқылы өтеді, А — A вертикалі F нүктесі арқылы өтеді. «Мак-Ферсон» типті аспада (5.4, а суретті қараңыз) дөңгелектің бұрылу өсі болып

B

— B саналады. Ол шарлы топса 8 мен телескопты бағанның жоғарғы тіреуішінің 6 ортасынан өтеді, ал екі иінтіректі аспада (5.4, б суретті қараңыз) —

B

— B сызықтары жоғарғы жəне төменгі шарлы топсалардың

13

жəне

15

ортасы арқылы өтеді.

Дөңгелектердің бұрылу өсінің көлденең еңкіш бұрышы алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің тұрақтылығына əсер етеді. Ол əрине автомобильді басқаруға да өз əсерін тигізеді.

Дөңгелектерді басқарудың тұрақтылығы дегеніміз автомобиль қозғалысының бірқалыпты болу қалпын жолда сақтау əдісі, жолдың тегіс болмауы кезінде немесе рөлдің əсерінен өздігінен айналу қалпын сақтап отыру əдісі. Дөңгелектердің тұрақтылығы автомобильдің курстық төзімділігін анықтайды. Дөңгелектердің тұрақтылығын арттыру кезінде автомобиль қозғалысы бір сызықты траекторияны ұстап отыруы үшін рөлге əсер ету азаяды (бұру саны мен ампли- тудасы). Алайда осы тұста күш жоғарылайды, күшті автомобильді бұрғанда рөлге салу қажет. Дөңгелектерді басқаруды тұрақтандыруға шиналардың төзімділігі əсер етеді. Сонымен қатар түйісу бұрыштары да əсерін тигізеді (дөңгелектердің түйісу бұрышының тұрақтылыққа əсері жайлы жоғарыда айтылып өтті). Рөл арқылы бұру кезінде жолмен қажалу күшінің əсерінен шиналар өзгеріске ұшырайды, осы мезетте кері бағытқа дөңгелектер өздігінен қозғалады. Осы мезетті қатты тұрақтандыру мезеті деп атайды.

Тұрақтандыру мезетін бір орында тұрған автомобильдің рөлін бұрған кезде байқауға болады. Бастапқыда рөлге əсер арқылы дөңгелектер бұрылады да шиналар өзгеріске ұшырайды. Сонымен қатар рөлге түсетін күш қатты тұрақтану мезетіне сəйкес артады. Өйткені шинамен жолдың байланысы орын алады. Егер рөлді жолдан дөңгелектің сырғанауына дейін жіберсе, онда тұрақтандыру мезетінің əсерінен рөл дөңгелекпен бірге бастапқы қалпына келеді.

Дөңгелектердің бұрылу өсінің көлденең еңкіш бұрышы р кезінде дөңгелектер h

қашықтықта автомобиль шанағына қатысты жерге қарай жақындайды (5.4, д суретті қараңыз, дөңгелектің гипотекалық бұрылу сұлбасы көрсетілген, бұл жағдайда h максимал болады). Сонымен қатар жол əсерінен h қашықтықта шағанның алдыңғы жағы көтеріледі. Бұрылған дөңгелектердің қалпы тұрақсыз болады, күш əсерінен бастапқы қалпына келуге бейімделеді.

Күш салдарынан түзу қозғалу қалпында дөңгелектердің басқарылу кезеңін
мезетті салмақты тұрақтындыру

деп атайды. Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы артқан кезде салмақты тұрақтандыру мезеті жоғарылайды, дегенмен де осы тұста дөңгелектерді бұру үшін рөлге түсетін күш те ұлғаяды. Салмақты тұрақтандыру мезетін бір орында тұрған автомобильдің дөңгелектерін бұрған кезде байқауға болады: түзу қозғалыс қалпындағы автомобильдің дөңгелектерін бұру үшін бастапқы қалпына келтіруге қарағанда айтарлықтай күш салу қажет. Əсіресе жол тайғақ болған кезде байқалады, тұрақтандыру мезетінің əсері аз болады. Тұрақтандыру мезетінің шамасы автомобиль қозғалысының жылдамдығына қатысы жоқ.

Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы р а

(5.4, а

жəне б

суреттерді қараңыз).
Дөңгелектерді сынау иіні

— бұл

F

нүктесі мен

G

нүктелерінің ортасы, жол мен дөңгелектің өсте қылысудағы байланысы, автомобильдің көлденең жазығында өлшенеді. Сынау иіні дөңгелектерді бұру үшін қажетті күш шамасына əсер етеді. Сынау иіні азайған кезде рөлге түсетін күш азаяды. Сынау иінінің мəні теріс болғанда а (5.4, а суретті қараңыз), жолда дөңгелектің бұрылу өсі орталық сызықпен қиылысатын болса, онда автомобильді тоқтату кезіндегі тұрақтылыққа сəйкес алдыңғы дөңгелектердің тұрақтылығы артады, əсіресе тайғанақ жолдарда бұл маңызды, тоқтату кезінде оң жəне сол дөңгелектерге түсетін күш тең болмайды. Сынау иінінің шамасы теріс болуы «Мак-Ферсон» типті аспаның сипатына сəйкес келеді.

Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы автомобильді

шығару процесінде реттелмейді.
Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы

у — бұл əр дөңгелектің бұрылу өсі арасындағы бұрыш, ол автомобильдің көлденең жазығында өлшенеді (вертикальді жазықтық, автомобильдің параллельді көденең өсі). 5.4, а

суретте Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы у

В

сызықтарының проекциялары арасында көрсетілген,

F

нүктесі арқылы өтеді А—

А

вертикалінде де F нүктесі арқылы өтеді.
Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы əдетте оң мəнге ие болады,

В

сызық проекциясының жоғарғы бөлігінде автомобильді күту бойынша дөңгелектерді бұру өсі көлденең жазықта артқа қарай майысқаны көрсетілген. Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы иін шамасына оны тұрақтандыруда əсер етеді b.

Дөңгелек иінін тұрақтандыру b

— бұл

В

сызықтарының қиылысындағы

F

жəне

G

нүктелерінің арасындағы қашықтық, автомобильдің көлденең жазығында өлшейді. Автомобиль қозғалыс кезінде дөңгелектерді бұрғанда жол тарапынан реакция байқалады. Ол b иініне əсер етеді жəне автомобильдің түзу қозғалуына сəйкес дөңгелектерді қалыпқа келтіруге тырысады. Осы мезеттегі шама автомобиль қозғалысының жылдамдығына байланысты: қозғалыс жылдамдығы жоғары болған сайын мезет те үлкен болады. Сондықтан оны

мезетті жылдам тұрақтандыру
деп атайды.

Мезетті жылдам тұрақтандырудың əсерін автомобиль қозғалысының жылдамдығы жоғары кезде рөлді бұруға салынатын күштің артуымен байқауға болады. Осылайша дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы автомобильді басқаруға жəне дөңгелектерді тұрақтандыруға əсер етеді. Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы ұлғайған кезде тұрақтандыру иіні b ұлғаяды жəне дөңгелектерді тұрақтандыру арта түседі де мезетті жылдам тұрақтандыру жылдамдығының шамасы да артады. Дегенмен автомобильді бұру үшін рөлге күш салу қажет. Бұдан басқа, дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы автомобильді бұру кезінде дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрышына əсер етеді. Бұру кезінде ішкі дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрышы да артады. Ал сыртқысы азаяды жəне бұрыш мəні теріс болуы мүмкін. Соның əсерінен бұрылыстан өткенде автомобиль тұрақтылығы жоғарылайды. Сондай-ақ, рөлдік трапеция ішкі дөңгелектердің бұрышын сыртқыға қарағанда үлкен болуын қамтамасыз етеді. Ішкі дөңгелектердің ретсіз шашылу бұрышының шамасы сыртқы дөңгелектерге қарағанда артады.

Дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышының бұзылу белгілеріне түзу жүрісті кезінде автомобильдің бір жаққа ауысуы саналады. Сонымен қатар оңға жəне солға рөлді бұрғанда түсетін күштің де əртүрлі болуы саналады. «Мак-Ферсон» типті аспада дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышы телескоптық бағандардың

4

қалпын өзгерту жолымен реттеліп отырады (5.4, а суретті қараңыз), ал екі иінтіректі аспаларда өстердің

19

(5.4, б суретті қараңыз) қалпын өзгерту жолымен реттеледі. Осындай аспалардың құрылымын қарастырған кезде айтылып өткендей жоғарғы немесе төменгі иінтіректер арнайы реттегіш қондырғылардың көмегімен реттеледі. Олар жайлы əрі қарай қарастырайық. Автомобиль шығару процесінде алдыңғы дөңгелектердің бұрыштарын реттеу жəне уақыт аралық тексеріп отыру алдыңғы аспалар мен тетіктердің өзгеріске ұшырауынан орын алады, сонымен қатар алдыңғы аспалардың серіппелерінің отыруынан оларға жоғары күш түседі. Бұдан басқа дөңгелек бұрыштарын орнатуды реттеп тексеру қажеттілігі автомобильді жөндеу кезінде алдыңғы аспа тетіктерін жəне рөлдің жетектерін ауыстырған кезде орын алады (рөл тартқышы), сонымен қатар шағанның алдыңғы бөлігінің өзгерісін қалыпқа келтіргенен кейін оның зақымдалып апаттық жағдайының нəтжесінде орын алады. Алдыңғы дөңгелектердің бұрышын орнатуды реттеу қажеттілігінің негізгі белгілеріне автомобильдің курстық тұрақтылығының төмендеуі жəне оның шиналарының біркелкі тозбауы жатады (басқа да себептедің орын алуы, тежегіштің істен шығуы немесе шиналардың қысымының əртүрлі болуы). Алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің бұрыштарының бір біріне əсер етуіне байланысты белгілі бір жүйелілікпен оларды реттеу қажеттілігіне сəйкес қамтамасыз етіледі. Бастапқыда дөңгелектерді бұру өсінің көлденең еңкіш бұрышын ретке келтіреді, сосын олардың түйісу бұрышы жəне соңында ретсіз шашылу бұрышы ретке келтіріледі. Бұрыштарды талапқа сай ретке келтіру үшін шиналардың қысымы бірдей болған кезде жəне автомобиль тегіс жерде тұрғанда өлшеп реттейді. Автомобильдің алдыңғы дөңгелектерінің бұрыштарын орнатқандағы шамасы жүктемені реттеу мен өлшеу кезінде талапқа сай көрсетіліп шығарылуы басшылармен жүргізіледі. Қарастырылып отырған автомобильдердің алдыңғы аспаларының құрылымдық ерекшеліктері. «Мак-Ферсон» типтегі

ВАЗ-2110 автомобилінің алдыңғы аспалары. Телескопты амортизаторлы

бағанда 25
(5.5 суретті қараңыз) рəзіңке металлды тірек

19

болады ,

оған қатты мойынтірек енгізілген 18.

Жоғарғы тірек бұрандаманың

23

көмегімен сояуышқа бекітіледі, бұрандаманың екінші басы бұрамдалады.

Бағанға жинақтау кезінде қорғап тұратын қап орнатылады 15,

оның сояуыштарын ластанудан қорғайды, қысып тұратын пенополиуретан буфері

16

баған денесіне сояуыштың батып кетуіне шектеу қойып отырады. Сонымен қатар серіппе

14

жоғарғы тірек айшанағымен

17

батуын шектейді. Жоғарғы трек

19

баған сояуышына серіппені 14 алдын ала қысқаннан кейін орнатылып бекітіледі. Сояуыштың соңғы жағына тіректі бекітіп тұратын 21 бұрандаманы тартатын арнайы кілттің көмегімен айналып кетудің алдын алатын қасқалша орнатылады.

Серіппе 14 тірек айшанақтың 17 жоғарғы жағы арқылы қатты мойынтірекке 18 барып тіреледі, ол өз кезегінде дөңгелектің бұрылуы кезінде жоғары тірекке 19 қатысты баған денесімен 25 бірге оның бұрылуының жеңіл болуын қамтамасыз етеді. Баған денесінің орталық бөлігіне төменгі тірек айшанағы 13 бекітілген, серіппе мен бұру иінтірегі 12 орналастырылған, ал төменгі жағына — екі түтікшелі кронштейн бұру тістегеріш 29 бұрандамалары арқылы бекітілген. Жинақтағы бағандар төменгі жақтан үш бұрандамамен 22 орнатылады, жоғарғы тіреуіштер шағандағы шашыратқыш түтікшелерінде орнатылған жəне ол үш бұрандама арқылы бекітілген.

Бұру тістегеріш 29
бағанға екі бұрандамамен

27

жəне

28

бекітіледі. Жоғарғы бұрандама является регулироретегіш болып саналады. Осы бұрандаманың басында эксцентрик белдік болады, ал бұрандаманың соңында қасқалша бар, онда эксцентрик шайба орнатылған. Тістегерішке сыртқы сақинамен мойынтірек 2 күпшегінің сақиналары екі жағынан да престеліп орнатылған. Жабық түрдегі екі қатарлы ішкі сақиналы шарлы 2 мойынтірек қызмет көрсету мерзімі барысында реттеуді жəне жақпа қолдануды қажет етпейді. Ылғал мен ластанудан арнайы ластанудан қорғап тұратын сақиналар қорғайды 32, ол бұру тістегеріште екі жақтама орнатылған. Бұл ластанудан қорғап тұратын арнайы сақина бұру тістегершктің күпшегіне 7 жəне сыртқы топса денесіне 31 орнатылып бекілген. Бұру тістегерішке ішкі жағынан екі бұрандама арқылы тежегіш механизм орнатылған, ал сыртқы жағында үш бұрандама 9, яғни тежегішті 11 қорғап тұратын қалташа бектілген. Оның төменгі жағынан шарлы топсаның 33 денесі бекітіледі. Ол екі бұрандаманың

көмегімен жүзеге асырылады, тістегеріштің түтікшелеріне бұрандамалар бекітіліп түтікшелер жабылады.

Дөңгелектердің күпшегі 7 өзінің сыртқы орнығу бетінде мойынтіректің 2 ішкі сақиналарымен престеледі жəне сыртқы топса

31

денесінің 5 соңғы жағына қатты шайба 6 арқылы бұрандамалармен 4 бекітіледі. Бұрандамаларды

4

тартқан кезде мойынтіректің ішкі сақиналары сыртқы топсаның денесі мен күпшегі арасында қысылады, содан барып мойынтіректің тартылуы 2 орындалады. Мойынтірек бұрандамаларын

4

тартудың ұзақ мерзімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін олар талапқа сай өндіріледі. Бұрандама 4 сырттан қорғаныс қақпақпен жабылады (5.5 көрсетілмеген), күпшектің түтікшесіне бекітіледі.

Күпшектің ереуіне сырттан тежегіш диск

10

жəне дөңгелек бекітіледі. Тежегіш диск

10

центрленеді жəне алдын-ала штифтпен

3

бағытталған күшпектің екі бұрандамасымен ереуге бекітіледі, ернеудің бұрандама түтікшелеріне бұрап бекітіледі. Ал содан кейін штифтерге

3

дөңгелектер орнатылады, олар күпшектің ернеуіне тежегіш дискпен бірге төр бұрандама 8 арқылы бекітіледі, олар дөңгелектердің жəне дискілердің түтікшелері арқылы бір мезетте өтеді жəне де күпшектің ернеуінің бұрандама түтікшелеріне бұрап енгізіледі.

Шарлы топса
иінтіректің 36 конустық түтікшесінде саусақтың

34

конустық бетіне орнатылады жəне оған бұрандамамен

37

бекітіледі.
Иінтірек 7

(5.6 сурет) аспада 8 бұрандамамен рəзіңке металл топса 6 көмегімен шаған кронштейнге бекітіледі. Иінтірекке оның кергісі 9 бекітіледі жəне көлденең орнықтылықты тұрақтандырғыш 4 бекітіледі.

Иінтіректің кергісі 9 соңғы жағымен екі рəзіңке металл топса 20 көмегімен иінтірекке бекітіледі. Топсалар екі жақтама қатты шайбалы бұрандама 13 арқылы қысылады жəне иінтірекке орналастырылады. Алдыңғы қатты шайба мен қатты кергі белдігі арасында реттеп отыратын шайба 10 орнатылады. Кергінің алдыңғы жағы алдыңғы топсаның жастықшалары

11

арқылы

13

бұрандамамен кронштейнге

12

көлденеңінен бекітіледі. Топсаның қатты артқы шайбасы мен кергі белдігінің арасында да реттеуші шайба

10

орнатылады.
Көлденең тұрақтылықты тұрақтандырғыш 4

ортаңғы бүйір жақ бөлігімен екі кронштейн көмегімен 2 жастықшалармен мен 3 сомынмен автомобиль шанағына түйреуіштер көмегімен бекітіледі. Тұрақтандырғыштың иілген иіндері сол жəне оң жақ иінтіректерге 7 тұғырлардың 22 көмегімен ілінетін болады. Əрбір тұрақтандырғыш иінінің ұшы тұғырдың 22 жоғарғы жақ ұяшығына резина тығынмен 25

бекітіледі.

Ал əрбір тұғыр 22 төмен жағына тығыздалған ұяшық арқылы резина металл топсаға 23 бұрандамен 19, аспа иінтірегіне 7 бекітіледі.

Телескоптық тұғырдың гидравликалық амортизация бөлігі
оның корпусының

30

(5.7 сурет) ішіне орналасады, ол екі құбырлы амортизатор түріндегі резервуар түрінде болады. Тұғырдың корпусында амортизатордың жұмыс цилиндрі

31

орналасады, оның ішіне шток орналасады, штоктың піспегі

26

жəне клапандары

12

болады.

Жұмыс цилиндрінің төменгі бөлігінде сығылу клапаны тығыздалып орналасады, ол металлкерамикалық корпустан 1, 2 жəне 3 дискілерден, табақшадан 4, серіппеден 5 жəне құндақтан 6 құралады. Сығылу клапанының дискілері жұқа болат беттен жасалады жəне оның ортасында сұйықтықты өткізуге арналған кертігі болады. Дроссель дискінің ішкі диаметрінде үш қосымша табақшамен 3 жабылмайтын клапандар болады. Олар амортизатор жұмысы барысында дроссельді режимде сұйықтықтың өтуіне арналады, бұл жағдайда шток 26 аз жылдамдықпен баяу ауысады жəне клапанның ашылуын қамтамасыз етпейді. Құндақтың 6 бүйір жақ саңылаулары сұйықтықты резервуар қуысына жəне кері өткізеді.

5.6 сурет.
ВАЗ-2110 автомобилінің алдыңғы аспасының бөлшектері (оң жағы):
1, 5, 13, 21

и

24

— сомындар;

2

— тұғырды бекітуге арналған кронштейн;

3

— қарнақтың резина жастықшасы;

4

— көлденең тұрақтылықты тұрақтандырғыш;

6

— иінтіректі резина-металл топсасы;

7

— аспа иінтірегі;

8, 18
жəне

19

— бұрандалар;

9

— иінтірек керілісі;

10

— реттеу шайбалары;

11

— алдыңғы кергіш топсасының жастықшасы;

12

— алдыңғы аспаның қимасы;

14

— қиманың бітеуіші;

15

— шарлы топса;

16

— ажыратқыш тығын;

17

— топсаның қорғаныштық қаптамасы;

20

— кергіштің артқы резина – металл топсалары;

22

тұғырдың жоғарғы тығыны

Резервуар корпусының түбіне дейін жеткізу беттері (тұғыр корпусы) жұмыс цилиндрін орнатуға арналады.

Піспек

12

беріліс клапандарының бөлшектерімен бірге штокқа

26

сомынмен 7 бекітіледі. Піспектің саңылаулары болады, оның бір бөлігі жоғарғы жағынан

13

табақшамен жабылады, ал басқа бөлігі төменгі жағынан беріліс клапанының 10 жəне 11 дискілерімен жабылады. Ел екінші бөлігі – төменгі жағынан беріліске арналған 10 жəне 11 дискілермен бөлінеді. Дроссель дискісінің 11 сыртқы диаметрі бойынша амортизатордың дроссельді жұмыс режимі жағдайында сұйықтық өтуге арналған үш кесіндісі болады. Шток фторпластты бағыттаушы тығын бойымен 17 тығыздалған құндаққа 18 қарай орын ауыстырады. Құндақтың арнасында 32 ағызу құбыры орналасқан (5,7 б сурет), ол құндақтың жоғарғы қуысына сұйықтықты ағызуға арналған тұғыр корпусы сақиналы құндағының жоғарғы бөлігіне өткізеді, ол шток пен тығын 17 арасындағы саңылау арқылы өткізіледі. Дөңгелек күпшектерімен бұрылыс жұдырықтары

1

, шарлы шарнирлер

2

жəне 14,

иінтіректер

3

жəне 12,

сондай-ақ амортизаторлардың цилиндрлерінен

6

(амортизаторлардың сояуыштары рессор астындағы массаларға жатады) тұратын тəуелсіз аспа конструкцияның рессор астындағы элементтерінің салмағы, тəуелді аспаның рессор астындағы емес элементтерінің салмағымен салыстырғанда көп емес. Бұл тəуелді аспаға қарағанда тəуелсіз аспамен қамтамасыз етілетін автомобиль жүрісінің жоғары бірқалыптылығымен шарттасады. Амортизатордың дроссельді жұмыс режимінде сұйықтық қысымы жеткіліксіз болған жағдайда дикілердің 2 ішкі жиектерін (5.7 б сурет) сығылу клапанына қарай қысу керек. Бұл жағдайда сұйықтық тұғыр корпусына оның дроссель дискісінің 3 үш саңылауы арқылы өтетін болады (5.7 б сурет).

диск жəне сəйкесінше беріліс клапанының дроссельді дискі;

12

— шығыршықпен бір жинақтағы піспек;

13

и

14

— сəйкесінше қайта шығару клапанының табақшасы мен серіппесі;

15

— плунжер;

16

— плунжер серіппесі;

17

— фторпластты бағыттаушы шток тығыны;

18

Беріліс барысында ( 5.7 суретті қар., в,

сызба

ІІ),

шток

26

жұмыс цилиндрінен шығарылған жағдайда піспек жоғары қарай орын ауыстырады. Піспектің үстінде 12 сұйықтық қысымы орын алады, ал піспектің астында – сұйылады. Піспек үстіндегі кеңістіктегі сұйықтық серіппе 8 кедергісінен өтіп, клапан дискісінің 10 шеткі жиектерін бүгеді жəне цилиндрдің төменгі бөлігіне өтеді. Бұдан басқа сұйықтықтың сұйылуы есебінен оның корпустағы бір бөлігі клапан дискісінің 2 шеттерінен клапан корпусына 1 өтеді жəне (5.7 суретті қар.) цилиндрдің төменгі бөлігін толтырады. Құрастырған кезде жұмыс цилиндрінің ішкі қуысы амортизаторлық сұйықтықпен жəне қысылған газбен (цилиндрдің бітеу жағында орналасқан Е қуысы) толтырылады. Қысылған газ сұйықтықтан тығыздауыш сақинасы

3

бар жүзгіш поршеньмен

4

оқшауланады .

Бір түтікше амортизатордың жұмыс цилиндрінің ішінде, демек, кейбір артық қысым əрқашан сақталады. Сондықтан жүктеме болмаған жағдайда мұндай амортизатордың штангасы 7 барынша кеңейтілген жағдайға өздігінен реттеледі.

Қысылу жүрісі кезінде (5.7, б сурет,
І сызба
), сотағыш

7

поршеньмен

6

бірге амортизатор цилиндріне жылжығанда, сұйықтықтың үдемелі қысымы əсерінен цилиндрдің

В

қуысында қысылу қақпақшасы ашылады жəне

В

қуыстағы сұйықтық А қуысына ығыстырылады. Бұл ретте жұмыс цилиндріне сотағыштың

7 ығысуы салдарынан
жалпы ішкі көлемінің азаюы Е қуысы бағытында жүзгіш поршеньнің
4 сұйықтық қысымы əсерінен орны толтырылады

ИЖ-2126

автокөлігінің алдыңғы аспасы (5.8 сурет) «МакФерсон» типті. Ол барлық зерттелетін автокөліктердің құрылымынан көлденең қимасы 37 бойынша ажыратылады, ол штампты-дəнекерленген жақтас асты түрінде болады. Ол автокөліктің шанағына бекітіледі. Аспаның басты айырмашылықтарына иінтіректер керілісінің болмауын, сонымен қатар, ВАЗ-2110 салыстырмалы түрде

қарастырғанда мойынтіректі сатылы күпшек торабының құрылымы болып отыр (айналмалы жұдырықша жəне күпшектер), олар тіреудің жоғарғы бөлігіне тұрақтандырғыш орналасқан орынға бекітіледі. Көрсетілген орнату арқасында аспалар жұмысы кезінде амортизатордың сотағышын жұмыс цилиндрінің ішіне поршеньді терең

8

жылжыту есебінен оның ұзындығы азаюы мүмкін немесе сотағышты цилиндрден жылжыту есебінен амортизатордың ұзындығы артуы мүмкін (аспаның қайтарма жүрісі кезінде).

Қысылу жүрісі кезінде (5.2, б суретті,
І сызбаны қара
), сотағыш

8

поршеньмен
6 бірге

амортизатордың жұмыс цилиндріне жылжығанда, В цилиндрдің қуысында туындайтын сұйықтықтың артық қысымының əсерінен қайта іске қосу қақпақшасы 7 ашылады, оның жұмсақ серіппесі жəне тиісінше аз кедергісі болады. Жəне сұйықтық ол арқылы

В

қуысынан

А

қуысына аға бастайды.
Алайда, поршеньмен

6

В қуысынан ығыстырылатын сұйықтық толық көлемде А қуысына түспейді, себебі А қуысына сотағыштың

8

енуімен көлемі азаюына байланысты, бір мезгілде қысылу қақпақшасы

12

ашылады, оның қатты серіппесі бар жəне кедергісі жоғары, жəне В қуысындағы сұйықтықтың бір бөлігі резервуардың С қуысына цилиндрге жылжытылатын сотағыш бөлігінің көлеміне тең көлемде ығыстырылады. Құрастырған кезде жұмыс цилиндрінің ішкі қуысы амортизаторлық сұйықтықпен жəне қысылған газбен (цилиндрдің бітеу жағында орналасқан Е қуысы) толтырылады. Қысылған газ сұйықтықтан тығыздауыш сақинасы

3

бар жүзгіш поршеньмен

4

оқшауланады .

Бір түтікше амортизатордың жұмыс цилиндрінің ішінде, демек, кейбір артық қысым əрқашан сақталады. Сондықтан жүктеме болмаған жағдайда мұндай амортизатордың штангасы 7 барынша кеңейтілген жағдайға өздігінен реттеледі.

Мойынтіректің ұзақ мезімге жарамдылығын қамтамасыз ету үшін сомында 27 қажетті моментпен бұрайды жəне цапфа кертіктерінен ығыстыра отырып, цапфаға бекітеді. Тежегіш дискі жəне дөңгелек екі бағыттаушы штифтердің 28 күпшегіне төрт бұрандамен ВАЗ-2110 автокөлігіндегідей түрде бекітіледі.

Көлденең тұрақтылық тұрақтандырғышы 33 орташа алдыңғы жақ бөлігімен қиманың 37 аспасына алдыңғы жағынан екі тоғынмен 1 бекітіледі. Кесілген резина тығындары 35 бұрандалар көмегімен көлденең қиманың бұрандалы саңылауына бұралады.

1

— тұрақтандырғыш қарнағын бекітуге арналған тоғын (кронштейн);

2

— рөлдік тарту топсасы;

3

— айналмалы жұдырықша;

4

— тұғырды айналмалы жұдырықшаға бекіту бұрандасы;

5

— ажырату бұрышын реттеу бұрандасы;

6

— эксцентрлі реттеуші шайба;

7

— амортизаторлық тұғыр;

8

— штоктың қорғаныс қаптамасының төменгі серіппе тығыны;

9

Жетектегі тегершіктің айналу жиілігі синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышы мен екінші белдікпен бірге оның айналу жиілігі толығымен теңескеннен кейін төмендейді (яғни олардың айналуының толық синхрондануы кезінде) тегершіктің тісті тəжінің 11 жəне блокадалаушы сақинаның 4 тістерінің өзара əрекеттесу күштері жоғалады. Мұнда оған түсетін жылжымалы жалғастырғышы жылжымалы жалғастырғышы 1 əсерімен блокадалаушы сақина бұрылады жəне жалғастырғышпен 1 бірге тірек шайбасына 6 тəжінің тістері бойынша жылжып, тегершіктің тісті тəжімен 11 бірге ілініске кіреді.

Берілісті ажыратып қосатын иінтірек бейтарап жағдайында болса, кебіктер

7

29

мен

8

сояуышқа қатысты бейтарап жағдайында болады, ол жеке кез келген үш сояуыштың біріне жылжуына кедергі болмайды. Бірақ бір уақытта екі сояуыштың бірден жылжуына жол бермейді.

Шеткі сояуыштың жылжуы кезінде, мысалы сояуыш 6,

кері жүріс берілісін қосу кезінде кебік

8

өзінің шұңқырынан шығады жəне екі өзге 29 жəне 7 кебікті ауыстырады, бұл қалған екі сояуышты 3 жəне 4 бейтарап жағдайға бекітуін қамтамасыз етеді (олардың өздігінен еркін қозғалуына тосқауыл қояды). Сояуыштың 3 жəне 4 көмегімен өзге

берілісті қосу үшін сояуышты

6

бейтарап жағдайға қайтару керек. Яғни кебік 8 сояуыштағы 6 өзінің шұңқырына қайта кірмеуі үшін жəне сояуыштан 3 жəне 4 тосқауыл алынбауы үшін берілісті өшіру керек.

Иінтірек оңға немесе солға жылжуы кезінде ол тиісті деңгейді

20

жылжытады, ол үшін оның серіппесін 21 бағыттаушы пластинаның 22 саңылауына шеткі жағдайға қарай ығыстырады, мұнда қажетті берілісті қосу сояуышының басында берілісті ажыратып қосу иінтірегінің артқы ілмегін нақты орнату жүзеге асырылады, яғни сояуыш таңдалады. Білік

12

онда орнатылған демпфер бөлшектерімен иінтірекке

1

кигізіледі жəне онда ілмекті тығынмен бекітіледі, ал желегінің сыртқы дөңесі біліктің ішкі сақиналы жырашығына кіреді. Берілісті таңдаудың барлық механизмі сомыны бар үш тарту бұрандасымен 24 блокадалау пластинасы 23 бар сыртқы шайба 19 мен фланец 8 арасында қысылады. Олардың екеуі блокадалаушы пластинаны да бекітеді.

1

— алдыңғы дөңгелек күпшегінің мойынтіректері;

2

— күпшек қақпағы;

3

23

— шанақ тұғыры;

24

жəне

25

—сəйкесінше топсаның сыртқы тығынының ішкі жəне сыртқы бөлігі;

26

— тіреу шайбасы;

27

— иінтірек өсінің өздігінен бұралатын сомыны;

28

— реттеу шайбалары;

29

— қашықтықты шайба;

30

— алдыңғы аспаның көлденең қимасы;

31

— тұрақтандырғыш қарнағын бекітуге арналған кронштейн (сыртқы);

32

— тұрақтандырғыш қарнағы жастықшасы;

33

— көлденең тұрақтылық тұрақтандырғышы;

34

— шанақ лонжероны;

35

— төменгі иінтірек өсі;

36

Иінтіректің сыртқы бөлігіне бірден сомыны бар үш бұрандамен жоғарғы шарлы топсаның 13 корпусы бекітіледі. Төменгі иінтіректі құрастыру келесі тəртіппен жүзеге асырылады: бірінші резина-металл топса иінтірек тоғындарының біріне сыртқы жағынан тығыздалып салынады; өс 35 иінтіректің екінші тығыны арқылы тығыздалып орналастырылған топсаның ішкі тығынына бұрандалы басымен орнатылады; екінші резина металл топса өзінің ішкі тығынына өстің 35 екінші бұрандалы ұшына жалғанады жəне бір мезгілде иінтіректің екінші тығынына тығыздалады.

Бекіту бұрандаларына 37 орталық бөліктің тегіс беті арасына өс 35 жəне аспаның көлденең қимасы бетінің ортасына қашықтықты 29 жəне реттеу шайбалары 28 орналастырылады. Картердің алдыңғы қабырғасына сыртынан төсем арқылы ажыратудың сықпа мойынтірегінің жалғастырғышының бағыттаушы тығынымен қақпақ 2 төрт бұрандамен бекітіледі. Сыртында алдыңғы картерге бұралған: жоғарыдан – ауа шығарғыш 7, жанынан — кері жүріс шамын ажыратқыш пен майды құю жəне оның деңгейін бақылайтын саңылау тығыны, төменде — май құятын

саңылау тығыны

44

Мойынтіректің 4 тежеуіш сақинасының 5 қақпағын 2 шешкен соң жəне алдыңғы картерге 48 аралықты тегершік осінің тығынын бекіту бұрандасы 51 мен тарту бұрандасын 43 босату кезінде ол беріліс қорабынан шешіледі, ол оның ішкі бөлшектеріне оңай кіруді қамтамасыз етеді жəне оның жинау-құрастыру ісін жеңілдетеді.

Артқы картерде

34

екінші жəне аралықты белдіктегі артқы мойынтіректі 39 бен 42 орнату үшін ұяшықтары, берілісті ажыратып қосу механизмнің сояуышы үшін үш саңылауы, сояуыштың шар бекіткішіне 25 арналған үш саңылауы болады. Жəне тығынмен жабылған сояуыштың тежеуішті тығынжылына арналған саңылауы болады. Артқы картердің баспаланған болат баббитті тығынмен 35 ұзартқышы бар, онда екі бірыңғай тығыздамамен 36 картер ұзартқышына баспаланып тығызданған карданды берілістің жылжымалы айыры айналып тұрады. Төсем арқылы жоғарыдан артқы картерге төрт бұранданың 33 көмегімен берілісті ажыратып қосу иінтірегінің корпусы

29

бекітіледі, сонымен бірге екі бұрандамен 23 төсем арқылы сояуыш бекіткішінің пластинасы

24

бекітіледі.

Амортизатор бұрын қарастырылған ВАЗ-2110 телескоптық тұғырының гидравликалық амортизациялық бөлігімен бірдей жұмыс жасайды. Амортизатор штогында беріліс жүрісін шектеу үшін оның жұмыс цилиндрінің ішіне серпімді беру буфері орналастырылады.

Белдік жетегінің белдігі 14 пен

20

құрылымы жағынан ұқсас жəне дифференциал блокадалауының тік тісті тəжінің 23 алдыңғы белдігінің жетегінің белдікте 20 болуымен ерекшеленеді. Белдіктің сыртқы ұшында алдыңғы жəне артқы карданды беріліс көмегімен жетекші белдікпен жалғау үшін фланец бекітілген.

Беріліс қорабының тегершігі оның жұмысының шусыз жəне ұзақтығын арттыру үшін оның қиғаш тістері болады. Тегершіктер

4

(4.19 сует, а) жəне 9, жетекші белдікте еркін орнатылған, жалғастырғыш 7 көмегімен белдікпен жалғану үшін тік тісті тəжі болады. Берілісті ажыратып қосу механизмі мен үлестіру қорабының дифференциалын тосқауылдау

құрылысы жағынан ұқсас жəне айыры 6 мен 22 бар сояуыштан 3 пен 24 жəне үлестіру қорабының картеріндегі 10 кронштейнінде топсаға бекітілген басқару иінтірегінен

2

мен

1

тұрады. Иінтірек

2

мен

1

тұтқасы жүргізуші орнының жанында автокөлік салонына шығарылған. Үлестіру қорабының жұмысы мына тəртіппен жасалады. Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің 2 бейтарап ортаңғы жағдайында жетекші белдікте 11 еркін орнатылған тегершіктер

4

пен

9

оған қатыссыз айналады. Бұл тегершіктер аралықты белдік

12

арқылы жəне дифференциал жетекші белдік

жетегінің белдіктерімен

14

пен

20

байланысты, ал белдік арқылы — автокөліктің жетекші дөңгелегімен байланысты. Сондықтан оның айналу жиілігі автокөлік қозғалысының жылдамдығына байланысты. Тегершіктердің

4

пен

9

əрқайсысында үлестіру қорабының тиісті берілісінің үлестіру санына тең, пропорциональдылық коэффициентімен тегершігі 19 бар дифференциал корпусының 13 айналу жиілігіне пропорциональды өзінің дербес айналу жиілігі болады. Мұнда жетекші белдіктен жетектегі белдікке 14 пен 20 айналу мезетінің берілісі кезінде болмайды. Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің 2 артқа жылжуымен жоғарғы берілісті қосу кезінде (автокөлік жүрісі бойынша) айыры 6 бар сояуыш

3

жоғарғы берілістің тегершігінің 4 бағытында күпшек 8 оймакілтегі бойынша жалғастырғышты

7

қозғайды жəне оны жетекші белдікпен 11 жалғап, тегершіктің 4 тік тісті тəжімен 5 оны ілініске енгізеді. Мұнда белдік

11

бірыңғай жиілікпен тегершікпен 4 бірге айналатын болады, ол арқылы жетектегі белдік 14 пен 20 жəне аралықты белдікке 12 айналу мезетінің берілісін жүзеге асырады . Берілісті ажыратып қосу иінтірегінің 2 алға жылжуымен төменгі берілісті қосу кезінде айыры 6 бар сояуыш

3

төменгі берілістің тегершігінің 9 бағытында күпшек оймакілтегі бойынша жалғастырғышты

7

қозғайды жəне оны жетекші белдікпен 11 жалғап, тегершіктің 9 тік тісті тəжімен оны ілініске енгізеді. Мұнда белдік

11

бірыңғай жиілікпен тегершікпен 9 бірге айналатын болады, ол арқылы жетектегі белдік жəне аралықты белдікке айналу мезетінің берілісін жүзеге асырады.

ВАЗ-21213, -21214

автокөлігінің алдыңғы аспасы (5.10 сурет) екі иінтіректі, жақтаусыз, ВАЗ-2105 автокөлігі аспасының бірегей бөлшектерінің қатары болады (шарлы топсалар)

1

— аспаның көлденең қимасы;

2, 3, 4
жəне

5

— өс, резина-металл топса, сəйкесінше реттеу шайбалары жəне төменгі иінтірек өсінің тығыны;

6

— көлденең қима кронштейні;

7

— аспаның төменгі иінтірегі;

8

— серіппенің төменгі тіреу тостағаншасы;

9

— аспа серіппесі;

10

— сығылу жүрісі буферінің тұғыры;

11

— сығылу жүрісі буфері;

12

— сығылу жүрісін шектеуші;

13

— амортизаторды бекіту кронштейні;

14

— амортизатор;

15

— көлденең тұрақтылық тұрақтандырғышы;

16

— тұрақтандырғыш құндағы жастықшасы;

17

— тұрақтандырғышты бекіту құндағы;

18

— төменгі шарлы топса;

19

— күпшек;

20

— тежегіш дискісінің дөңгелегін бекіту бұрандасы;

21

— сыртқы тартпа топсасының корпусының артқы ілмегі;

22

— қақпақша;

23

— конусты тығын;

24

— тығыздама тығыны;

25

Күпшекті оське түпкілікті тығыздау, оның оське бекітілуі, сондай-ақ мойынтіректі тарту қажетті сəті бар сомынды 6 тарту арқылы іске асырылады. Бұл ретте сомын 6 мойынтірекке қажетті тартуды қамтамасыз ете отырып, тіреу тығырығы 5 мен осьтің шеткі бетінің арасындағы мойынтіректің ішкі сақиналарын қысады. Тартқаннан кейін сомын оның белдікшесін осьтің бұрандалы ұшындағы 4 екі кертілген ойыққа жапыру арқылы бекітіледі. Сомынның сыртқы жағы нығыздаушы сақинамен бірге күпшектің тесігіне орнатылған қорғаныс қақпақшасымен жабылады. Артқы дөңгелектің күпшегінде құрылымы бойынша алдыңғы дөңгелектің күпшегінің мойынтірегіне ұқсас, бірақ тек көлемі кішкентай екі қатарлы шарлы мойынтірек қолданылады.

Артқы аспаның арқалығы күшейткіштердің 15 көмегімен біріктіргіштермен 12 өзара пісіріліп қосылған екі бойлық иінтректен 13 құралады. Иінтіректердің қимасы түтікшелі жəне қатаңдығы жоғары болады. Иінтіректердің алдыңғы ұшына автомобильдің шанағына иінтіректерді бекітетін резеңке металды топсаларды 1 баспақтау үшін төлкелер 17 дəнекерленген. Иінтіректердің артқы ұшына амортизаторларды бекітуге арналған тесігі бар кронштейндар 14 жəне дөңгелек күпшегінің осьтерін тежеу тетіктерінің қалқандарымен бірге бекітуге арналған фланец 16 пісіріліп орнатылған. Иінтіректер алдыңғы ұштарымен резеңке-металл топсалар арқылы əрқайсысы шанақтың пісіріліп орнатылған бұрандамаларына бұралатын үш сомынмен шанаққа бекітілетін, кронштейндарға 2 бұрандамалармен бекітіледі. Иінтіректердің біріктіргіштері 12 майыстыруға қаттылығы жоғары, ал бұрауға – қаттылығы төмен U-тəріздес қимасы бар арқалықтан құралады. Жүріс кезінде иінтіректердің аспасы 13 резеңке-металл топсалардың осьтерінде тербеліп тұрады, ал біріктіргіш 12 торсион сияқты бұралуға жұмыс істейді. Бұл ретте күшейткіштің қатаңдығының төмен болуына байланысты иінтіректердің біреуінің қозғалысы екінші иінтіректің қозғалысына аса қатты əсер ете

қоймайды. Сондықтан да қарастырылып отырған аспаны тəуелсіз деп есептеуге болады. Алайда мұндай аспаны көбіне жартылай тəуелсіз деп атайды, өйткені аспаның осындай құрылымы кезінде аса үлкен болмаса да дөңгелектердің қозғалысының бір-біріне өзара ықпалы болуы ықтимал. Серіппе 11 төменгі орамымен - амортизатордың 21 резервуарына пісіріліп орнатылған, төменгі тіреу айшанағына 19, ал жоғарғы орамымен –шанаққа пісіріліп орнатылған жоғарғы тіреу айшанағына 14 оқшаулаушы төсем 12 арқылы тіреледі.

Амортизатор 21, соташыққа бұралған сомынның көмегімен серіппенің жоғарғы тіреу айшанағының 14 стақанына резеңке көпшіктер 15 арқылы, өзіне орнатылған серіппемен 20 біргесоташықпен 17 үстінен бекітіледі. Амортизатордың корпусы төменгі жағынан оған резеңке-металл топсамен 22 баспақталған тесіктердің көмегімен сомын арқылы иінтіректің кронштейнінің тесігіне 24 бұрандамамен бекітіледі. Əрбір серіппе жоғарғы орамымен шанаққа пісіріліп орнатылған тіреуішке 12 жоғарғы тірейтін айшанақтар 10 мен резеңке оқшаулаушы төсем 11 арқылы тіреледі.

Амортизатордың 25 ұшына қорғаныш қаптамасы мен тесіктер пісірілген сұққышы болады. Болат керме төлкесі 29 бар екі конусты резеңке төлкелер 28 арқылы өзі бұралатын сомыны бар бұрандамамен 26 белдеме арқалығының кронштейнына 32 амортизатор астыңғы жағынан бекітіледі. Ал үстіңгі жағынан амортизатор өзі бұралатын сомынның көмегімен шанақ кронштейнының 15 пісіріліп орнатылған саусағына 14 ұқсас бекітіледі. Бекіту сомындарын тарту кезінде резеңке төлкелер амортизатордың тесігі 30 бен керу төлкесінің 29 арасындағы тығырықтар 27 жəне 31 арқылы тығыздалып қысылады жəне резеңке-металл топса сияқты жұмыс істейді. Қарнақты бекіту үшін оны түпкілікті тарту аспаның серіппелері жүктеулі болған кезде жүргізіледі.

Амортизатор 15 сомынның 6 көмегімен екі конусты резеңке төлкелер 7 арқылы рессордың төсемінің 12 пісіріліп орнатылған саусағына резервуардың құлақшасымен астыңғы жағынан бекітіледі. Сомын 6 түпкілікті тартылғаннан кейін (жүктелген рессор кезінде) төлкелер 7 резеңке-металл топса сияқты жұмыс істейді. Амортизатор сомынның жəне қарсы сомынның 28 көмегімен резеңке көпшіктер 29 арқылы шанаққа сұққышпен үстіңгі жағынан бекітіледі. Артқы аспаның көлденең тұрақты тұрақтандырғышы алдыңғы аспаның тұрақтандырғышына ұқсас жасалған жəне жұмыс істейді жəне негізінен бекітілуімен ерекшеленеді. Тұрақтандырғыштың қарнағы 3 (5.17 сурет) бұрандамалардың көмегі арқылы резеңке көпшіктері 1 бар екі қапсырмамен 2 шанақтың еденіне артқы белдеменің алдынан

ортаңғы торсионды бөлігімен бекітіледі. Тұрақтандырғыштың иінінің оларға сайлент-блоктармен 7 тығыздалған бастиектері болады, сол арқылы олар өзі бұралатын сомындары 4 бар бұрандамалардың 9 көмегімен артқы белдеменің арқалығының кронштейндарының 6 төлкесіне 5 бекітіледі.Тұрақтандырғыштың бекітпесін түпкілікті тарту

жүктелген рессорда жүргізіледі.

1

— аспаның көлденең қимасы;

2, 3, 4
жəне

5

— өс, резина-металл топса, сəйкесінше реттеу шайбалары жəне төменгі иінтірек өсінің тығыны;

6

— көлденең қима кронштейні;

7

— аспаның төменгі иінтірегі;

8

— серіппенің төменгі тіреу тостағаншасы;

9

— аспа серіппесі;

10

— сығылу жүрісі буферінің тұғыры;

11

— сығылу жүрісі буфері;

12

— сығылу жүрісін шектеуші;

13

— амортизаторды бекіту кронштейні;

14

— амортизатор;

15

Берілісті қосу кезіндегі сояуышты нақты бекіту үшін жəне оларды бейтарап жағдайда табу кезінде оларға өздерінің серіппелерімен бірге беріліс қорабының картеріндегі 1 үш саңылауға орнатылған шар бекіткіштері 11 үшін арнайы оймалар жасалған (кері жүріс пен V берілісі сояуышы бекіткішінің серіппесі 10 екі өзгесіне қарағанды ұзынырақ жəне жабынының түсі қара). Бекіткіш саңылауы екі бұрандамен сыртынан картерге бекітілетін жалпы қақпақпен жабылған.Артқы ілмектің 14 кездейсоқ əсерінен болуы мүмкін екі берілістің бір уақытта қосылып кетуін болдырмас үшін жəне бір уақытта екі көршілес сояуышқа бірден берілісті ажыратып қосу иінтірегі қосылып кетуін болдырмас үшін қосылып кетуін болдырмас үшін берілісті ажыратып қосу механизмінде сояуышқа тосқауыл қоятын арнайы құрылғы қарастырылған.

Түтікті кесіктің тарту күші

12

өзінің айырымен 13 берілісті

ажыратып қосу иінтірегіне

15

бекітіледі, ол берілісті ажыратып қосу кезінде иінтіректің саңылауына 15 екі пластмасса тығынға бұрылатын қашықтықтағы тығын мен сомыны бар осьтің 16 көмегімен жүзеге асырылады. Тарту күшінің 12 шығуы үшін түйреуіштегі алты сомынмен 10 қысатын пластинаның 17 көмегімен бекітілетін, резеңке қорғаныс қаптамасымен 11 жабылады. Тарту күшінің алдыңғы тілінген ұштары тартпа бұрандасы 23 бар қамыттың 9 топсасының ұштарына

8

бекітіледі .

Топса берілісті таңдаудағы сояуышпен 2 бірге тарту күшінің 12 иілімді жалғануын қамтамасыз етеді. Топса корпусы 6 бұранданың 24 көмегімен сояуышқа

2

бекітіледі .

Резеңке қаптама 5 ылғалдық пен лас қоқыстың түспеуінен сояуыш 2 пен ажыратудың картерін 1 қорғайды.

Берілісті таңдау сояуышы

2

мойынтіректі тығындағы 3 ажырату картерінде орнатылған, мұнда берілісті ажыратып қосу кезіндегі бұрылыс пен оның бойлай жылжуы жасалатын болады. Сояуыштың ұшында бұрандамен

28

иінтірек

25

бекітілген, осының көмегімен сояуыш оларды ажыратып қосу кезінде берілісті таңдау механизмінің үш иықты иінтірегіне

26

əсерін тигізеді. Иінтірек пен топса сояуышына бекітудің

24

жəне

28

бұрандаларына, жинау кезінде олардың қайырылуына кедергі болатын бұрандасына ТБ-1324 арналған арнайы желімді жағады.

Реактивті тарту күші

22

автокөлік қозғалысы кезінде өзінің тіреуіндегі автокөліктің күш агрегатының жылжуы кезіндегі өздігінен берілістің өшіп қалуына жол бермейді. Тарту күшінің артқы ұштары

22

кронштейнмен бірге шар тіреуінің құрсауына 18 сомынмен бірге екі бұрандамен бекітіледі. Ал, тарту күшінің алдыңғы түтікті тілінген ұштары ажырату картері кронштейнінің осінде бекітілген резеңке демпфері бар көзінің ұшына тартпа бұрандамен бірге қамытпен бекітіледі. Осылай, реактивті тарту күші автокөлік қозғалысының уақытында беріліс қорабы мен берілісті ажыратып қосатын иінтірек арасындағы тұрақты қашықтықты қамтамасыз етеді.

Белдіктің артқы мойнына мойынтірек

67

(қараңыз: форзац 1) баспаланады, мұнда белдік картердің 6 алдыңғы қабырғасының саңылауына орнатылады. Мойынтіректің ішкі сақинасы

67

табақшалы серіппелі шайбамен бірге тежеуішті сақинамен 68 белдікке бекітіледі (шайбаның шығыңқы жағы тежеуіш сақинасына бағытталған). Мойынтіректің сыртқы сақинасында ажырату картерінің қорабына бекіту кезінде серіппелі шайба 4 арқылы мойынтіректің сыртқы сақинасына қақпақтың 2 əсерімен картерге тығыздалып қысылатын онда орналасқан тілікті орнату сақинасы 5 бар сыртқы жырашығы болады (шайбаның шығыңқы жағы мойынтірекке бағытталған). Сонымен, картердегі мойынтіректің сыртқы сақинасын бекіту жүзеге асырылады жəне осьтік жылжудан бірінші белдіктің бекуі қамтамасыз

етіледі.
Белдіктің артқы ұшында аралық белдігі өткізгішінің жетекші тегершігі

66

жасалған жəне синхрондауыш көмегімен ІV (тура) берілісті қосу кезінде екінші белдікпен бірінші белдікті жалғау үшін тік тісті тісті тəж жезімен 10 дəнекерленген. Тісті тəжде 10, алдыңғы жүрістің өзге берілісіндегі жетекші тегершіктің тісті тəжіндегі сияқты синхрондауыш бөлшектері орнатылады: тіреу шайбасы 9, серіппе мен тежеуішті сақинаның тісті тəжіне бекітілетін блокадалаушы сақина. Бірінші белдіктің қапталында екінші белдіктің 8 алдыңғы инелі мойынтірегі орнатылатын жонып өңдеуіші болады.

Аралықты белдік 61
екі тіректі,

56

58

59

жəне
62 тегершіктерімен бірге жасалған.
Белдіктің алдыңғы мойнында екі қатарлы шар мойынтірегі
63 орнатылған.

Мойынтіректің ішкі сақинасы

63

белдікке қысатын шайба 64 арқылы бұрандамен

65

бекітіледі .

Мойынтіректің сыртқы сақинасында жинау кезінде осьтік ауысудан аралықты белдіктің бекітілуін қамтамасыз ететін, ажырату жəне беріліс қорабының 6 жəне 69 картерлерінің арасында қысылатын орнату сақинасы бар жырашығы болады. Аралық белдіктің артқы мойнында роликті мойынтіректің 53 ішкі сақинасы баспаланады, ал сыртқы сақинасы беріліс қорабы картерінің артқы қабырғасының саңылауына орнатылады. Аралық белдіктің оймакілтегінде мойынтіректің 53 ішкі сақинасына тірек сақинасы арқылы қысылатын кері жүріс пен V берілісі тегершігінің блогына 47 тарту бұрандасымен 46 бекітіледі. Тегершіктің блогының 47 артқы ұшында сыртқы сақинамен картердің артқы қақпағына 48 орнатылатын роликті мойынтіректің 49 ішкі сақиансы баспаланады.

Екінші белдік 41 үш тіректі. Екінші белдіктің алдыңғы мойны белдіктің өстестігін қамтамасыз ететін, бірінші белдіктің 1 қапталындағы ұяшықта орнатылатын, инелі мойынтіректе 8 айналады. Екінші белдіктің аралықты шар мойынтірегі

21

картердің артқы қабырғасының саңылауында орнатылады, ал артқы роликті мойынтірек

43

— картердің артқы қақпағында 48 орнатылады.

Екінші белдікке бөлшектерді орнату келесі тəртіппен жүзеге асырылады. Алдыңғы ұшынан оны тегершіктен 17 бөліп тұратын, белдік белдемесіне тірелгенше тісті тəждегі синхрондауыш бөлшектерімен бірге жинақтағы ІІІ берілісіндегі тегершік 16 орнатылады (бірінші белдіктің тісті тəжіне ұқсас). Кейін серіппелі шайбамен тежеуіш сақинасымен белдікке бекітілетін жəне белдіктің орнатушы мойнындағы ойылған саңылауындағы үш ішкі дөңестерімен енгізілетін, синхрондауыш күпшегі 12 орнатылады (шайбаның шығыңқы жағы тежеуіш сақинасына бағытталған). Тегершік

16

белдіктің шыңдалған мойнында еркін қозғалады, ал оның мойны

бойымен жылжуы бір жағынан белдік белдемесімен шектеледі, екінші жағынан — синхрондауыш күпшегімен 12 шектеледі. Күпшек оймакілтегінде 1

2

синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышы

11

орнатылады.

Қалған бөлшектері төмендегі тəртіппен оның артқы ұшынан екінші белдікке орнатылады: синхрондауыш бөлшектерімен бірге жинақтағы ІІ берілісінің тегершігі

17

, І жəне ІІ берілістегі синхрондауыш күпшегі

18

(белдік мойнында саңылауға үш ішкі дөңестерімен орнатылады), жылжымалы жалғастырғыш (күпшек оймакілтегіне 18 орантылады), синхрондауыш бөлшектерімен бірге жинақтағы І берілісінің тегершігі

19 жəне І берілістегі тегершіктің
тығыны

20.

Мұндағы ІІІ берілістегі тегершіктің 9 тісті тəжіндегі 11 блокадалаушы сақина тіреу шайбасынан 6 серіппемен 5 қысылады жəне өзінің ішкі тістерімен тегершігіндегі сақиналы қырнауында орнатылған тежеуіш сақинасына 3 қабысады. Блокадалаушы сақинаның 4 тістері саңылауы бар тəждің тістерінің қиғашына қарсы, өзінің қапталдағы қиғашымен толығымен орналасып тегершіктің тəжінің тістерімен 11 ілініске кіреді, бұл бір бұрышқа тісті тəжге қатысты блокадалаушы сақинаның бұрылу м.мкіндігін қамтамасыз етеді. Синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышымен 1 күпшектің 2 бейтарап жағдайында синхрондауыштың қалған бөлшектерімен оның тісті тəжінде орнатылған қосылатын берілістің (қарастырылатын мысалда - ІІІ) екінші белдігінде еркін орнатылған жетектегі тегершігіне 9 қарамай ақ екінші белдікпен 10 айналады. Мысалы, автокөлік екпіні кезінде берілісті ажыратып қосу иінтірегін бейтарап жағдайға орнату кезінде ІІ берілісті қосқаннан кейін ІІІ берілісті қосу алдында синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышымен 1 бірге екінші белдіктің айналу жиілігі ІІІ беріліс тегершігінің 9 тісті тəжінің 11 айналу жиіліген төмен болады, өйткені екінші белдікте соңғысы ІІІ берілістің ең аз ауыстыратын санына байланысты ІІ беріліс жетегіндегі тегершіктен жылдам айналады (қосылатын берілістің жетектегі тегершігінің тəжі мен синхрондауыштың жылжымалы жалғастырғышының айналу жиілігі мен бағыты тиісті ұзындықтағы бағдаршалармен кестеде көрсетілген).

сурет. ГАЗ-3110 автокөлігінің алдыңғы аспасының көлденең қимасы тұрақтандырғышы (сол жағы):

1— тұрақтандырғыш қарнағы;

2

— лонжерон кронштейні;

3

— жақтау лонжероны;

4

— құндақты бекіту бұрандасы;

5

— жастықша құндағы;

6

— тұрақтандырғыш жастықшасы;

7

— өздігінен бұралатын сомын;

8

— тұғыр топсасын тығыздағыш;

9

— шарлы топсасы бар тұрақтандырғыш тұғыры;

10

Тұрақтандырғыштың əрбір иінінің сомыны 7 бар тұғыр 9 топсасының сұққысына бекітуге арналған тесіктері болады. Тұғыр 9 төменгі бұрандалы

ұшымен серіппе тостағаншасының 12 төменгі бөлігіне бекітіледі. Тіреу тостағаншаларының 10 екі резина жастықшалары арқылы сомынмен 14 екі резина жастықша арқылы өткізіледі. Осылайша, тұғырлар 9 тұрақтандырғыш иіні арқылы аспаның төменгі иінімен жалғастырылады.

Білік қуысында

12

демпфердің тіректі жəне резеңке тығындары 13 жəне 14 орнатылады. Негізгі иінтіректе

1

пластмассадан жасалған тілікті ілмекті тығын 16, екінші тығыз тығын 14 жəне пластмассадан жасалған кесікті қашықтықты тығын 15 орнатылады, ол иінтіректің сақиналы қырнауындағы оның желегіндегі ішкі дөңесіне кіретін иінтірекке 1 бекітіледі. Білік

12

онда орнатылған демпфер бөлшектерімен иінтірекке

1

кигізіледі жəне онда ілмекті тығынмен бекітіледі, ал желегінің сыртқы дөңесі біліктің ішкі сақиналы жырашығына кіреді. Берілісті таңдаудың барлық механизмі сомыны бар үш тарту бұрандасымен 24 блокадалау пластинасы 23 бар сыртқы шайба 19 мен фланец 8 арасында қысылады, олардың екеуі блокадалаушы пластинаны да бекітеді.

5.3.

АРТҚЫ АСПА

Зерделенетін автомобильдерде тəуелді жəне тəуелсіз артқы аспалар қолданылады. ВАЗ-2110 автомобилінде тəуелсіз артқы аспа, ал қалған зерделенетін автомобильдерде – артқы жетекші белдеменің тəуелді аспасы қолданылады. Тəуелді жəне тəуелсіз аспалардың жалпы құрылымы мен жұмысы бұрын қарастырылған, сондықтанда енді зерделенетін автомобильдердің артқы аспаларының конструктивтік ерекшеліктері қарастырылады.

ВАЗ-2110 автомобилінің артқы аспасы

– тəуелсіз, серіппелі, торсионды арқалығы бар.

Артқы аспаның арқалығы күшейткіштердің 15 көмегімен біріктіргіштермен 12 өзара пісіріліп қосылған екі бойлық иінтректен 13 құралады. Иінтіректердің қимасы түтікшелі жəне қатаңдығы жоғары болады. Иінтіректердің алдыңғы ұшына автомобильдің шанағына иінтіректерді бекітетін резеңке металды топсаларды 1 баспақтау үшін төлкелер 17 дəнекерленген. Иінтіректердің артқы ұшына амортизаторларды бекітуге арналған тесігі бар кронштейндар 14 жəне дөңгелек күпшегінің осьтерін тежеу тетіктерінің қалқандарымен бірге бекітуге арналған фланец 16 пісіріліп орнатылған. Иінтіректер алдыңғы ұштарымен резеңке-металл топсалар арқылы əрқайсысы шанақтың пісіріліп орнатылған бұрандамаларына бұралатын үш сомынмен шанаққа бекітілетін, кронштейндарға 2 бұрандамалармен бекітіледі. Иінтіректердің біріктіргіштері 12 майыстыруға қаттылығы жоғары, ал бұрауға – қаттылығы төмен U-тəріздес қимасы бар арқалықтан құралады. Жүріс кезінде иінтіректердің аспасы 13 резеңке-металл топсалардың осьтерінде тербеліп тұрады, ал біріктіргіш 12 торсион сияқты бұралуға жұмыс істейді. Бұл ретте күшейткіштің қатаңдығының төмен болуына байланысты иінтіректердің біреуінің қозғалысы екінші иінтіректің қозғалысына аса қатты əсер ете қоймайды, сондықтанда қарастырылып отырған аспаны тəуелсіз деп есептеуге болады. Алайда мұндай аспаны көбіне жартылай тəуелсіз деп атайды, өйткені аспаның осындай құрылымы кезінде аса үлкен болмаса да дөңгелектердің қозғалысының бір-біріне өзара ықпалы болуы ықтимал.

Серіппе 11 төменгі орамымен - амортизатордың 21 резервуарына пісіріліп орнатылған, төменгі тіреу айшанағына 19, ал жоғарғы орамымен –шанаққа пісіріліп орнатылған жоғарғы тіреу айшанағына 14 оқшаулаушы төсем 12 арқылы тіреледі 5.14 сур.).

Амортизатор 21, соташыққа бұралған сомынның көмегімен серіппенің жоғарғы тіреу айшанағының 14 стақанына резеңке

көпшіктер 15 арқылы, өзіне орнатылған серіппемен 20 біргесоташықпен 17 үстінен бекітіледі. Амортизатордың корпусы төменгі жағынан оған резеңке-металл топсамен 22 баспақталған тесіктердің көмегімен сомын арқылы иінтіректің кронштейнінің тесігіне 24 бұрандамамен бекітіледі.

1

— резеңке-металл топса;

2

— аспаның иінтірегін бекіту кронштейні;

3

— амортизатордың қаптамасы;

4

— сығылу жүрісінің буфері;

5

— қаптаманың қақпағы;

6

— тіреу тығырығы;

7

—амортизатордың көпшіктері;

8

— керме төлке;

9

— амортизатор;

10

— серіппенің оқшаулаушы төсемі;

11

— аспаның серіппесі;

12

— иінтіректердің біріктіргіштері;

13

— арқалықтың иінтірегі;

14

— амортизаторды бекіту кронштейні;

15

— күшейткіш;

16

— фланец;

17

— иінтірек төлкесі

Күпшектің осі 4 оған ішкі жағынан бекітілген тежеуіш қалқанының 28 екі бұрандамасымен бірге иінтіректің фланеціне 16 (5.13 сур қар) төрт бұрандамамен 27 бекітіледі (5.14 сур қар).

Дөңгелектің күпшегі 3 оған сыртқы сақинасымен тығыздалған мойынтірекпен 2 жəне оған мойынтіректі ұстап тұру үшін орнатылған тоқтатқыш сақинамен 7 мойынтіректің ішкі сақиналарымен 2 оське 4 тығыздалады. Күпшекті оське түпкілікті тығыздау, оның оське бекітілуі, сондай-ақ мойынтіректі тарту қажетті сəті бар сомынды 6 тарту арқылы іске асырылады. Бұл ретте сомын 6 мойынтірекке қажетті тартуды қамтамасыз ете отырып, тіреу тығырығы 5 мен осьтің шеткі бетінің арасындағы мойынтіректің ішкі сақиналарын қысады. Тартқаннан кейін сомын оның белдікшесін осьтің бұрандалы ұшындағы 4 екі кертілген ойыққа жапыру арқылы бекітіледі. Сомынның сыртқы жағы нығыздаушы сақинамен бірге күпшектің тесігіне орнатылған қорғаныс қақпақшасымен жабылады (5.14 суретте көрсетілмеген).

Артқы дөңгелектің күпшегінде құрылымы бойынша алдыңғы дөңгелектің күпшегінің мойынтірегіне ұқсас, бірақ тек көлемі кішкентай екі қатарлы шарлы мойынтірек қолданылады. Күпшектің фланеціне екі бұрандалы бағыттаушы сұққыштармен 8 тежеуіш барабан 29 алдын ала бекітіледі. Дөңгелек 1 сұққыштарға 8 орнатылады жəне күпшектің фланецінің бұрандалы тесігіне бұралған төрт бұрандамамен тежеуіш барабанмен бірге бекітіледі.

Аспаны сығымдау жүрісі сұққышты цилиндрге қарай барынша көтерген кезде сұққыштың одан əрі көтерілуіне кедергі жасап тіреуге 18 тірелетін, сұққышқа орнатылған амортизатор буферімен 10 шектеледі. Беру жүрісі амортизатордың сұққышын цилиндрден мүмкіндігінше көбірек көтерумен шектеледі.

ВАЗ-2105 автомобилінің артқы аспасы
(5.15 сур.) – тəуелді, серіппелі. Бағыттаушы құрылғыға
артқы белдеменің арқалығы

жəне оны автомобиль шанағымен біріктіретін, төрт бойлық (екі төменгі қарнақ 3 жəне екі жоғарғы қарнақ 17) жəне бір көлденең қарнақтар 24 (штангалар) кіреді. Аспаның қарнақтары – бір ұшымен артқы белдеменің арқалығымен, ал екінші ұшымен – шанақтың кронштейндарымен топса арқылы бірігу үшін ұштарына төлкелер (тесіктер) пісіріліп орнатылған түтік тəрізді біліктерден құралады. Төменгі қарнақтар 3 едəуір ұзын жəне жуан, олар артқы белдеменің арқалығының шанаққа қатысты алғанда бойлық бағытта қозғалуын шектейді жəне шанаққа негізгі тарту жəне тежеу күшін береді. Олар артқы ұштарымен белдеменің арқалығының төменгі жағында орналасқан пісіріліп орнатылған кронштейндарға топсамен бекітіледі. Ал алдыңғы ұштарымен – автомобиль шанағының еденіне пісіріліп орналастырылған төрт бұрандамаға бекітілетін сомындармен кронштейндарға 18 бекітіледі.

Жоғарғы қарнақтар

17

едəуір қысқа жəне жіңішке, олар артқы дөңгелектердегі тарту жəне тежеу күшінің əсерімен белдеменің арқалығының өз осінің бойымен айналуына кедергі жасайды. Олар артқы ұштарымен белдеменің арқалығына жоғарғы жағынан пісіріліп орнатылған кронштейндарға, ал алдыңғы ұштарымен – шанақтың пісіріліп орнатылған кронштейндарына 8 топсамен бекітіледі.

Көлденең қарнақ

24

белдеменің арқалығының көлденең қозғалысын шектейді жəне шанаққа көлденең күш береді. Қарнақ бір ұшымен (сол жақ) белдеме арқалығының пісіріліп орнатылған кронштейнына, ал екінші ұшымен (оң жақ) – шанақтың пісіріліп орнатылған кронштейнына 19 топсамен бекітіледі.

1

— дөңгелектің дискісі;

2

— күпшектің мойынтірегі;

3

— дөңгелектің мойынтірегі;

4

— күпшектің осі;

5

— тірейтін тығырық;

6

— сомын;

7

— тоқтатқыш сақина;

8

— бағыттаушы сұққыш;

9

— қорғаныс қаптамасы;

10

— сығу жүрісінің буфері;

11

— тірейтін тығырық;

12

— серіппенің оқшаулаушы төсемі;

13

— сомын;

14

— серіппенің жоғарғы тірейтін айшанағы;

15

— амортизатордың сұққышын бекіту көпшігі;

16

— керу

төлкесі;

17

— амортизатордың сұққышы;

18

— сығу буферінің тіреуіші;

19

22

— амортизатордың резеңке-металл топсасы;

23

— амортизатордың бекіту бұрандамасы;

24

— амортизаторды бекітуге арналған иінтіректің кронштейны;

25

— иінтіректерді біріктіруші;

26

— артқы аспаның арқалығының иінтірегі;

27

— күпшек осін бекіту бұрандамасы;

28

— тежеуіш қалқаны;

29

— тежеуіш барабаны;

В

— амортизаторды орнатқан кезде дөңгелек жаққа бағытталуы тиіс болатын, серіппенің төменгі тірейтін айшанағының жоғарғы бөлігі

1

— керу төлкесі;

2

— қарнақтың резеңке төлкесі;

3

— төменгі бойлық қарнақ;

4

— серіппенің төменгі оқшаулаушы төсемі;

5

— серіппенің төменгі тірейтін айшанағы;

6

— сығу жүрісінің буфері;

7

— жоғарғы бойлық қарнақты бекіту бұрандамасы;

8

— жоғарғы бойлық қарнақты бекіту кронштейны;

9

— аспаның серіппесі;

10

— серіппенің жоғарғы тірейтін айшанағы;

11

— серіппенің жоғарғы оқшаулаушы төсемі;

12

— серіппенің жоғарғы тіреуіші;

13

— қысымды реттеуші жетек иінтірегінің тартқышы;

14

— амортизаторды бекіту кронштейнының саусағы;

15

— амортизаторды бекітуге арналған шанақ кронштейны;

16

— сығу жүрісінің қосымша буфері;

17

— жоғарғы бойлық қарнақ;

18

— төменгі бойлық қарнақты бекіту кронштейны;

19

— көлденең қарнақты бекітуге арналған шанақ кронштейны;

20

— артқы тежеуіштердің қысымын реттеуші;

21

қысымды реттеушінің жетегінің иінтірегі;

22

— иінтіректің тіреуіш төлкесінің құрсауы;

23

— иінтіректің тіреуіш төлкесі;

24

— көлденең қарнақ;

25

— амортизатор;

26

— амортизаторды бекіту бұрандамасы;

27

Жинау кезінде қарнақтың тесіктеріне резеңке төлкелер 2, ал олардың тесіктеріне – болат керме төлкелер 1 тығыздалады. Қарнақтар кронштейндарға сомындары бар бұрандамалармен бекітіледі. Қарнақтың бекіту сомындарын тарту кезінде резеңке төлкелер қарнақ төлкелері мен керу төлкелерінің арасына тығыздап қысылады жəне резеңке төлкелердің серпімді деформациялануының есебінен металл бетімен жылжымай резеңке-металл топсалар сияқты жұмыс істейді. Сондықтанда қарнақты бекіту үшін оны түпкілікті тарту аспаның серіппелері жүктеулі болған кезде жүргізіледі. Қарнақтың топсалы біріктіргіштері резеңке төлкелердің серпімді деформациялануының есебінен аспаның сығу жəне беру жүрісі кезінде белдеме арқалығының тік қозғалысын қамтамасыз етеді. Қарнақтың топсалы біріктіргіштерінің конструкциясы бірдей болады жəне тек өлшемдерімен ерекшеленеді.

Аспаның
серіппелері 9

белдеме арқалығына пісіріліп орнатылған төменгі тірейтін айшанақтарға пластмасса оқшаулаушы төсемдер 4 арқылы төменгі орамымен тіреледі. Əрбір серіппе жоғарғы орамымен шанаққа пісіріліп орнатылған тіреуішке 12 жоғарғы тірейтін айшанақтар 10 мен резеңке оқшаулаушы төсем 11 арқылы тіреледі.

Амортизатордың 25 ұшына қорғаныш қаптамасы мен тесіктер пісірілген сұққышы болады. Болат керме төлкесі 29 бар екі конусты резеңке төлкелер 28 арқылы өзі бұралатын сомыны бар бұрандамамен 26 белдеме арқалығының кронштейнына 32 амортизатор астыңғы жағынан бекітіледі. Ал үстіңгі жағынан амортизатор өзі бұралатын сомынның көмегімен шанақ кронштейнының 15 пісіріліп орнатылған саусағына 14 ұқсас бекітіледі. Бекіту сомындарын тарту кезінде резеңке төлкелер амортизатордың тесігі 30 бен керу төлкесінің 29 арасындағы тығырықтар 27 жəне 31 арқылы тығыздалып қысылады жəне резеңке-металл топса сияқты жұмыс істейді. Қарнақты бекіту үшін оны түпкілікті тарту аспаның серіппелері жүктеулі болған кезде жүргізіледі. Аспаның сығу жүрісі серіппелердің 9 ішіне шанақтың кронштейндарына орнатылған екі резеңке буфермен 6 жəне белдеме арқалығы төменгі тірейтін айшанаққа 5 тірелетін шанаққа барынша жақындаған кезде, сондай-ақ артқы белдеменің картерінің үстіндегі шанақ кронштейнына орнатылған жəне картердің кузовқа шамадан тыс

жақындауын жəне осы кезде орын алуы мүмкін кардандық берілістің шанаққа жанасуын болдырмайтын, орталық қосымша буфермен 16 шектеледі. Аспаның беріліс жүрісі амортизаторлар сұққышының максималды көтерілуімен шектеледі.

ВАЗ-21213, -21214

автомобильдерінің артқы аспасы негізінен классикалық схемамен жинақталған ВАЗ автомобилінің (оның ішінде ВАЗ-2105) аспасымен бірегейлендірілген жəне ең алдымен күшейтілген серіппелермен жəне амортизаторлармен ерекшеленеді.

ИЖ-2126 автомобилінің артқы аспасы құрылымы бойынша ВАЗ- 2105 автомобилінің артқы аспасына ұқсас. Оның ВАЗ-2105 автомобилінің аспасынан негізгі құрылымдық айырмашылығы – жоғарғы бойлық қарнақтарының қиғаш орналасуы (автомобильдің бойлық осіне бұрышпен), амортизаторлардың сұққыштарының шанаққа өзі бұралатын сомындармен резеңке көпшіктер арқылы істікпен бекітілуі, сондай-ақ сығу жүрісінің орталық қосымша буферінің болмауы болып табылады.

ГАЗ-3110 автомобилінің артқы аспасы (5.16 сурет) – тəуелді, рессорлы, екі бойлық асимметриялы жартылай эллипс тəрізді рессорлары жəне көлденең тұрақты тұрақтандырғыштары бар (тұрақтандырғыш автомобильдің тым кейінгі шығарылымдарында болады).

Рессорлар
аспаның негізгі серпімді жəне бағыттаушы құрылғысы

болып табылады. Автомобильдің серіппе салынған бөлігінен тік күштерден басқа ол бойлық итеретін жəне тежеуіш күштер мен сəттерді, сондай-ақ бүйірлік күштерді қабылдайды жəне береді. Алдыңғы ұшының қатаңдығын ұлғайту үшін итеруші жəне тежеуші күштерді қабылдайтын рессорлар, рессорлардың артқы белдеменің арқалығына бекітілуі алдыңғы жаққа қарай 95 мм-ге жылжытылған. Сол себепті рессордың алдыңғы ұшы артқысынан қысқа, яғни рессорлар асимметриялы.

1

— шанақтың кронштейны;

2

— тығырығы бар саусақ;

3

— пластмасс төсем;

4

— қамыт;

5

— көпшіктердің құрсаулары;

6, 11
жəне

21

— сомындар;

7

— амортизатордың резеңке төлкелері;

8

— рессорлардың резеңке көпшіктері;

9

— орталық бұрандама;

10

— асылмалы басқыш;

12

—амортизаторды бекіту саусағы бар рессорлар төсемі;

13

— сырға;

14

— сығу жүрісінің буфері;

15

— амортизатор;

16

— сығу жүрісінің қосымша буфері;

17

—амортизатордың сұққышының қорғаныс қаптамасы;

18

— саусақ тығырығы;

19

— рессордың түпкі табағының алдыңғы құлақшасы;

20

— рессордың резеңке төлкелері;

22

— тойтарма шеге;

23

— қамыт тілімі;

24, 25
жəне

26

— тиісінше рессордың үшінші, екінші жəне түпкі табақтары;

27

— қамыттың резеңке төсемі;

28

—амортизатордың сұққышын бекітетін сомын жəне қарсысомын;

29

—амортизатордың резеңке көпшіктері;

30

— рессордың түпкі табағының артқы құлақшасы;

31

— саусағы бар сырғаның жағы;

32

—лонжеронның төлкесі;

33

сырғаның саусағы;

34

— шанақ еденінің лонжероны

Рессорорталық бұрандамамен 9 жəне резеңке төсемдері 27 бар үш қамытпен 4 тартылған бес табақтан құралады. Алғашқы үш табақтың арасына сықырлауға қарсы пластмасс төсемдер 3 салынады. Рессордың түпкі табағының (үстінен бірінші) 26 ұшында рессорды автомобильдің шанағына бекітуге арналған қайқы құлақша болады. Рессордың алдыңғы (қысқа) ұшы тығырығы бар саусақтың 2 жəне сомынның 21 көмегімен екі резеңке төлке 20 арқылы шанақ еденінің күшейткішіне пісіріліп орнатылған кронштейнға 1 құлақшасымен 19 бекітіледі. Саусақ тығырығында 18 арнайы алынғыштың көмегімен саусақты бөлшектеу үшін екі бұрандалы тесік жасалған. Рессордың артқы (ұзын) ұшы сырғаның 13 көмегімен шанақ еденінің лонжеронына 34 қозғалыссыз бекітіледі. Сырға саусақтары 33 бар екі жақтан 31 құралады. Сырға біржағының саусағымен лонжеронға 34, ал екінші жағының саусағымен – рессордың артқы құлақшасына 30 бекітіледі. Лонжеронның төлкесіне 32 жəне рессордың құлақшасына 30 орнатылған резеңке төлкелер 20 құрастыру кезінде сырғаның

жақтарының арасына сығымдалады жəне резеңке-металл топсалар сияқты жұмыс істейді. Сырғаның саусақтарын 33 бекітетін сомындарды 21 түпкілікті тарту жүктелген рессорда жүргізіледі. Рессорлар ортаңғы бөлігімен екі асылмалы басқыштың 10 көмегі арқылы артқы белдеменің арқалығына сығу жүрісінің буферімен 14 бірге бекітіледі. Асылмалы басқыш белдеменің арқалығын буфердің 14 кронштейнымен бірге қамтиды жəне төсемнің 12 тесігіне орнатылады. Асылмалы басқыштардың сомындарын 11 тартқан кезде рессорлар құрсаулары 5 бар резеңке көпшіктер 8 арқылы белдеме арқалығының арнайы алаңы мен төсемнің арасына сығымдалады. Асылмалы басқыштардың сомындары фланецтер құрсауға 5 жанасқанға дейін біртіндеп жəне біркелкі тартылады. Олардың түпкілікті тартылуы жүктелген рессорда жүргізіледі.

Амортизатор 15 сомынның 6 көмегімен екі конусты резеңке төлкелер 7 арқылы рессордың төсемінің 12 пісіріліп орнатылған саусағына резервуардың құлақшасымен астыңғы жағынан бекітіледі. Сомын 6 түпкілікті тартылғаннан кейін (жүктелген рессор кезінде) төлкелер 7 резеңке-металл топса сияқты жұмыс істейді. Амортизатор сомынның жəне қарсы сомынның 28 көмегімен резеңке көпшіктер 29 арқылы шанаққа сұққышпен үстіңгі жағынан бекітіледі.

Артқы аспаның
көлденең тұрақты тұрақтандырғышы

алдыңғы аспаның тұрақтандырғышына ұқсас жасалған жəне жұмыс істейді жəне негізінен бекітілуімен ерекшеленеді. Тұрақтандырғыштың қарнағы 3 (5.17 сурет) бұрандамалардың көмегі арқылы резеңке көпшіктері 1 бар екі қапсырмамен 2 шанақтың еденіне артқы белдеменің алдынан ортаңғы торсионды бөлігімен бекітіледі. Тұрақтандырғыштың иінінің оларға сайлент-блоктармен 7 тығыздалған бастиектері болады, сол арқылы олар өзі бұралатын сомындары 4 бар бұрандамалардың 9 көмегімен артқы белдеменің арқалығының кронштейндарының 6 төлкесіне 5 бекітіледі.Тұрақтандырғыштың бекітпесін түпкілікті тарту жүктелген рессорда жүргізіледі. Аспаның сығылу жүрісі белдеменің арқалығына асылмалы басқыштармен бекітілетін жəне рессор қатты майысқан кезде шанақтың тірек алаңдарына тірелетін, екі резеңке буферлармен 14 шектеледі (5.16 суретті қар.). Сонымен қоса шанақ еденінің астындағы кронштейнда артқы белдеменің картерінің үстіне орналастырылған жəне картердің кузовқа шамадан тыс жақындауын жəне осы кезде орын алуы мүмкін кардандық берілістің шанаққа жанасуын болдырмайтын, қосымша буфер 16 орнатылған.

1

— резеңке көпшік;

2

— қапсырма;

3

— тұрақтандырғыш қарнағы;

4

— өзі бұралатын сомын;

5

—кронштейн төлкесі;

6

— тұрақтандырғышты бекітуге арналған кронштейн арқалығы;

7

— қарнақтардың сайлент – блоктары; 8 — артқы белдеменің арқалығы; 9 — бұрандама

ДӨҢГЕЛЕКТЕР МЕН ШИНАЛАР

Дөңгелектер - шиналарымен бірлесіп автомобильдің жолмен байланысын іске асырады. Олар автомобильдің қозғалысын (жетекші дөңгелек), оның бұрылыстарын (басқарылатын дөңгелек), сондай-ақ жолдың тегіс болмауынан автомобиль шанағына берілетін дүмпулер мен соққыларды пневматикалық шиналардың серпімділігінің есебінен жеңілдетуді қамтамасыз етеді. Бір автомобильге орнатылған дөңгелектер мен шиналардың барлығының конструкциясы бірдей болады. Əр түрлі автомобильдерге орнатылған дөңгелектер мен шиналар өлшемдерімен жəне бекітілу тəсілдерімен ерекшеленуі мүмкін.

Автомобиль дөңгелектерінің құрылымы.

Жеңіл көліктердің дөңгелектері ажырамайтын шұңғыл құрсаулы дискілі болып келеді. Мұндай дөңгелек құрсаулы 1 дискіден 8 құралған бөлшектенбейтін құрылымды болады (5.18 сурет). Дөңгелектің құрсауы 1 ондағы шинаны құрастыру үшін қызмет көрсетеді жəне жылғасы 6 бар негізден 5, сөреден 3 жəне борттан 2 құралады. Негіз деп ол дөңгелектің дискісімен 8 қосылысатын

құрсаудың ортаңғы бөлігін айтады. Негіздің, шинаның бортының бөлігін оны құрастыру жəне бөлшектеу кезінде уақытша орналастыру үшін қызмет көрсететін, арнайы қуысы – жылғасы 6 болады. Мұндай құрсауды шұңғыл деп атайды (жүк көліктерінің алынатын борттарындағы дөңгелектерде қолданылатын, жазық негізді құрсаудан айырмашылығы). Құрсаудың негізіне екі жағынан борттары 2 бар конусты сөрелер 3 жалғасады. Шинаға оны құрсауға монтаждағаннан кейін жел берген кезде сөренің құрсаудың ортасына қарай 5°-қа еңкіштенуіне орай ол өзінің борттарымен сөрелерге тығыз отырады жəне құрсаудың бортына 2 қарай жақындайды. Құрсаудың борттары 2 əдетте шинаны құрастыруды жəне бөлшектеуді қамтамасыз ететін, J-тəріздес бейінде болады жəне құрсаудағы шинаны орнықтырады. Сондай-ақ, оның бүйірлерін сыртқы зақымданудан қорғайды. Камерасыз шинаның борттарының құрсау сөресінен сырғанап кетуін болдырмау жəне дөңгелек кедергіге тап болған кезде оны ашу үшін құрсауда бір (тек сыртқы сөреде) немесе екі (екі сөреде де) сақиналы дөңес – хамп 4 (ағылш. hamp —дөңес) жасайды. Дөңгелектің дискісі 8 дөңгелектің күпшекке немесе жартылай осьтің фланеціне бекітілуін қамтамасыз етеді. Дөңгелектің дискісі оған қажетті қатаңдық, сондай-ақ, дөңгелектің ішіне күпшек пен тежеуіш тетікті (тежеуіш тетік осылай орналасқан кезде ол дөңгелекпен ылғал мен батпақтың кіруінен сақтандырылады) орналастыру үшін жеткілікті кеңістік қамтамасыз ететін табақша пішінді болады.

1

— дөңгелектің құрсауы;

2

— құрсаудың борты;

3

— құрсау сөресі (шина бортының конусты отырғызатын беті құрсаудың ортасына қарай 5°-қа еңкіш болады);

4

— хамп (дөңес) — құрсаудың негізіндегі сақиналы дөңес;

5

— құрсаудың негізі;

6

— жылғалар (құрсаудың негізіндегі қуыс);

7

— дискінің желдету тетігі;

8

— дөңгелек дискісі;

9

— дискінің бұрандамаға немесе шпилькаға арналған бекіту тесігі;

10

— дискінің орталық тесігі;

d

— құрсаудың (шинаның) отырғызу диаметрі;

L

— дөңгелекті бекітетін бұрандамалар мен шпилькаларға арналған тесік орналасқан шеңбер диаметрі;

М

— құрсаудың ені;

N

— дискінің орталық тесігінің диаметрі;

ЕТ

— ұзындығы (құрсаудың ортаңғы жазықтығынан бастап дискінің аялдау жазықтығына дейінгі аралық)

Тежеу тетігін салқындату үшін дискіде желдету тетігі көзделген, ол бір мезгілде дөңгелектің массасын азайтады, сондай-ақ əсемдік қызметін атқарады. Күпшектегі дөңгелекті центрлеу үшін оның дискісінде күпшектегі дөңгелекті орнатуды жəне центрлеуді жеңілдететін, бағыттаушы сұққыштарға арналған арнайы тесіктер қарастырылуы мүмкін (мысалы, 5.14,8 сур. қар.).Дискінің ортасындағы тесікте 10 (5.18 суретті қар.) күпшектегі дөңгелекті оны орнату кезінде центрлеу үшін арнайы буылтық жасалуы да мүмкін. Дөңгелекті күпшекке бекіту үшін оның аялдау бетінде дөңгелекті бекітетін бұрандамаларға немесе шпилькаларға арналған конусты жүзі бар төрт немесе бес тесік 9 жасалады. Дөңгелекті бекіту үшін конусты қысатын беті бар (конустылығы əдетте 60°-ты құрайды) арнайы бұрандамаларды немесе сомынды қолданады. Бұрандамалар мен сомындардың конусты қысатын бетіне орай дөңгелектің күпшекке дұрыс центрленуі жəне оның сенімді бекітілуі қамтамасыз етіледі. Базалық жиынтықталған топтамалық автомобильдерде болат қалыпталған дөңгелектер орнатылады. Болаттан жасалған дөңгелектердің құрсаулары мен дискілерін жаймалық болаттардан дайындайды жəне түйіспелі дəнекерлеп қосады. Алайда қазіргі кезде отандық жəне шетелдік өндірушілер іс жүзінде жеңіл көліктердің барлық модельдеріне дөңгелектерді жеңіл қорытпалардан (əдетте – алюминий, кейде магний қорытпаларынан) дайындайды. Жеңіл қорытпалы дөңгелектерді қысымның астында құю əдісімен дайындайды – құйылған дөңгелектер немесе ыстық қалыптанған (соғылған) – соғылған дөңгелектер. Құйғаннан немесе соққаннан кейін жеңіл қорытпалы дөңгелектерді жоғары дəлдіктегі токарьлық білдектерде өңдейді. Жеңіл қорытпалы дөңгелектердің болат дөңгелектермен салыстырғандағы негізгі артықшылығы – оның массасының аз болуы. Болат дөңгелектермен салыстырғанда қабырғаларының қалыңдығының

үлкен (5,5 мм кем емес) болуына қарамастан, құйылған дөңгелектердің массасы болат дөңгелектерден шамамен 15... 25 %-ға аз. Металдың ішкі құрылымын жақсартуға орай соғу кезіндесоғылған дөңгелектердің құйылған дөңгелекпен салыстырғанда қабырғаларының қалыңдығы аз (3 мм кем емес) болады, бірақ төзімділігі едəуір жоғары болады. Əрі соғылған дөңгелектердің массасы болат дөңгелектерден шамамен 25... 35 %-ғатөмен болады. Жеңіл қорытпалы дөңгелектердің(əсіресе соғылған) массасының аз болуына орай оларды автомобильдерге орнатқан кезде оның рессорланбаған бөліктерінің массасының азаюының салдарынан оның жүрісінің бірқалыптылығы, сондай-ақ шинаның жолмен байланысы жақсарады, бұл автомобильдің басқарылуы мен төзімділігін жəне тиісінше оның қозғалыс қауіпсіздігін (əсіресе жоғары жылдамдықпен қозғалған кезде) арттырады. Жеңіл қорытпалы дөңгелектер болат дөңгелектермен салыстырғанда төзімділігінің едəуір жоғары болуымен жəне қатаңдығымен ерекшеленеді жəне жолда кедергіге кездескен кезде аз деформацияланады. Сонымен қатар дайындау дəлдігінің жоғары болуына орай жеңіл қорытпалы дөңгелектер болат дөңгелектермен салыстырғанда теңгеруді аса аз дəрежеде қажет етеді. Жеңіл қорытпалы дөңгелектердің болат дөңгелектермен салыстырғандағы негізгі кемшілігі – олардың құнының айтарлықтай жоғары (бірнеше есе) болуы. Бұл дайындау кезінде қымбат тұратын түсті металдарды қолданумен жəне едəуір күрделі технологиямен байланысты. Əсіресе соғылған дөңгелектердің құны жоғары, бұл олардың металл сыйымдылығының жоғары болуымен байланысты. Мəселен, мысалы, массасы 5 кг жуық 13 дюймдік дөңгелек дайындау кезінде массасы 20 кг-нан артық дайындама пайдаланылуы мүмкін. Сонымен қатар қатты соғылған кезде жеңіл қорытпалы дөңгелектер аз деформацияланады, бірақ уатылып кетуі мүмкін. Бұл шинаның ашылуына жəне осымен байланысты қауіпті зардаптардың пайда болуына əкелуі мүмкін. Жеңіл қорытпалы дөңгелектерді орнатқан кезде олардың қабырғаларының қалыңдығының үлкен болуына байланысты əдетте дөңгелектермен бірге жиынтықта сатылатын, оларды бекітетін едəуір ұзын бұрандамалар қолдану қажет болады. Ал жеңіл қорытпалы дөңгелектерді теңгеру кезінде олардың құрсауының ішкі бетіне желімдейтін, арнайы жүкшелерді қолданады.

Дөңгелектердің негізгі өлшемдері.

Дөңгелектердің негізгі өлшемдері 5.18 суретте келтірілген. Құрсаудың отырғызу диаметрі d мен оның енін М шинаның дөңгелегіне орнатылған өлшем анықтайды. Бұл ретте құрсаудың ені оған орнатылған шинаның бейінінің енінен шамамен 25... 30% аз. Ал оның отырғызу диаметрі d

шинаның

отырғызу диаметріне тең.
L, жəне E T

өлшемдері, сондай-ақ дөңгелек дискісіндегі тесіктер 9 саны дөңгелекті күпшекке орнату мүмкіндігін анықтайды. Дөңгелектердің өлшемдері автомобиль өндірушілердің ұсыныстарына сəйкес келуі тиіс. Стандартты болат дөңгелектерді жеңіл қорытпалыға айырбастаған кезде стандартты дөңгелектің ұзындығынан басқаша болуы мүмкін болатын, ұзындық шамасына

ЕТ

назар аудару қажет. Ұзындықты азайтуға болатын шама – 5,7 мм артық болмауы тиіс. Ұзындығы аз болған кезде тежеуіш тетік ашылуы, күпшектің мойынтіректеріне түсетін жүктеме ұлғаюы, рөлдік дөңгелектегі күш ұлғаюы мүмкін. Ұзындықты стандартты мəннен ұлғайтқан жағдайда дөңгелек тежеуіш тетігіне қақтығысуы мүмкін.

Дөңгелектерді таңбалау.

Дөңгелекті таңбалауға құрсау енінің шамасы М, құрсау бортының бейінінің нысанының əріппен белгіленуі жəне дефис арқылы құрсаудың отырғызу диаметрінің шамасы d кіреді. Таңбалағанда құрсаудың ені мен отырғызу диаметрін əдетте дюйммен (кейде – миллиметрмен) көрсетеді. Дөңгелектерді дайындау жəне таңбалау кезінде аралығы 0,5 дюйм болатын құрсау енінің өлшемін жəне аралығы 1 дюйм (1 дюйм 25,4 мм құрайды) болатын оның отырғызу диаметрін қолданады. Камерасыз шинаны құрастыруға арналған дөңгелекті таңбалағанда H немесе H2 деп белгілеу арқылы бір немесе екі хамптың бар екендігі қосымша көрсетіледі. Мысалы, дөңгелекті 5,5j— 14H2 деп таңбалау дөңгелек құрсауының енінің 5,5 дюйм, борттарының бейінінің J-тəрізді, құрсаудың отырғызу диаметрінің 14 дюйм жəне екі хамптың бар екендігін көрсетеді.

Кейде дөңгелектерге дөңгелектің ұзындығын

ЕТ

миллиметрмен таңбалайды. Ал шетелдік өндірушілердің дөңгелектерінде дискінің орталық тесігінің диаметрі

N

жəне бекіту тесіктері орналасқан шеңбердің диаметрі тиісінше DІA жəне PSD деп белгіленіп, миллиметрмен көрсетілуі мүмкін.

Автомобиль шиналарының құрылымы.

Автомобиль шиналары жол жабындысымен тікелей өзара əрекеттеседі жəне жолмен сенімді байланыс қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, жолдың тегіс болмауына байланысты дөңгелектерге берілетін соққылар мен дүмпулерді жеңілдетеді. Автомобиль шинасына мынадай элементтер кіреді.

Қаңқа 1 (5.19 сурет) — шинаның төзімділігі мен иілімділігін қамтамасыз ететін негізгі күштік элемент. Ол резеңке қатпарлары бар кордалардың бір немесе бірнеше қабаттарынан құралған. Корд дегеніміз – мақта-маталық, вискозалық немесе синтетикалық (капрон, нейлон, полиэстер) жіптерден немесе болат сымдардан (ме- таллокорд) құралған, қалыңдығы 1... 1,5 мм арнайы мата. Корд қабаттарының саны қаңқаның беріктігін жəне тиісінше шинадағы ауаның максималды қысымының шамасын жəне шинаға түсетін шекті

жүктемені анықтайды.

Шинаға металлокордты қолдану тек текстильді корды бар шиналармен салыстырғанда жақсы тегіс жолдарда оның беріктігі мен қызмет көрсету мерзімін жоғарылатады. Алайда шиналар тегіс емес жолға қатты соғылған кезде металлокордтың қатты болат жіптері көбіне жыртылып кетеді, бұл шинаның деформациялануына жəне нашар жолдарда пайдаланған жағдайда металлокордты шиналардың қызмет көрсету мерзімінің азаюына əкеледі. Корд жіптерінің орналасуына байланысты шиналардың екі типін ажыратады: диагональды жəне радиальды. Диагональды шиналарда кордтың аралас қабаттарындағы жіптер біршама бұрыш құрап айқыштанады, ал радиальдыда олар бір бағытта – бір борттан екіншісіне қарай қысқа арақашықтық бойынша орналасады. Қазіргі кезде жеңіл автокөліктерде тек радиальды шиналар қолданылады, өйткені диагональдымен салыстырғанда олардың эксплуатациялау сапасы едəуір жоғары. Қаңқасы анағұрлым берік жəне нашар жолдарда пайдалануға жақсы бейімделген диагональ шиналар негізінен ауыр жолдарда (қара жолдар, қиыршық-шақпатасты жолдар жəне т.б) пайдаланылатын, көп жүретін автокөліктерде қолданылады.

а

— камерасыз шина;

б

— шұра реттығыны;

в

— жинақтағы камерасыз шина шұрасы;

1

— қаңқа;

2

— протектор;

3

— брекер;

4

— қаптал;

5

— борт;

6

— борттардың өзектері;

7

— бітеуленген ауа өткізбейтін резеңке қабат;

8

— тозу индикаторы;

9

— серіппенің тіреуіш айшанағы;

10

— серіппе;

11

— реттығын клапаны;

12

— реттығынның резеңке нығыздауышы;

13

— бұрандасы жəне кілтке арналған қасқалшалары бар реттығын корпусы;

14

— клапан өзегі;

15

— қалпақша кілт;

16

— шұраның корпусы;

17

— шұраның резеңке нығыздауышы;

18

— дөңгелектің құрсауы;

В

— шина бейінінің ені;

d

— құрсаудың (шинаның) отырғызу диаметрі);

D

— шинаның сыртқы диаметрі;

H

— шина бейінінің биіктігі

Протектор 2

— шинаның жолдың үстіңгі бетімен тікелей қатынаста болатын элементі. Ол сыртқы бөлігі (жүгіру жолы) кедір- бұдырлы тозуға тұрақты резеңкенің қалың қабатынан құралады. Жеңіл автокөліктердің протекторларының қалыңдығы – 10... 15 мм құрауы мүмкін. Протектордың жүгіру жолының суреті түрлі бағыттағы жырашықтар мен шаршы сияқты жол (жолдың үстіңгі бетімен тікелей қатынаста болатын аудан) жүйесін құрайды. Шаршы сияқты жолдың үстіңгі бетіне тар ойықтар – оның бетін едəуір жеңіл ететін ламельдер жасалуы мүмкін. Жеңіл автомобильдің шинасының протекторының суретінің биіктігі 8,9 мм құрайды.

Шинаның протекторының суреті шинаның тағайындалуын жəне оның қандай да бір жол жағдайларында эксплуатациялану үшін бейімділігін анықтайды. Суретінің типі бойынша шинаның протекторлары жаздық (жолдық суреті бар протекторлар), əрмезгілдік, қыстық (оның ішінде сырғанауға қарсы тікенектер орнату үшін арналған), барлық жолдармен жүре беретін (өткіштігі жоғары автомобильдерге қолданылады) жəне спорттық (жүрдек, спорттық

автомобильдерге қолданылады).

Кейбір шиналарда протектордың суретіндегі бойлық жырашықтардың түбіне тозу индикаторларының 8 биіктігі 1,6 мм дөңесі жасалады. Протектордың суреті дөңестер (индикаторлар) деңгейіне дейін тозған кезде оның индикаторлар орналасқан жердегі бетінде шинаның əрі қарай эксплуатациялауға жарамсыздығын білдіретін, тұтас көлденең жолақтар пайда болады. Суреті осындай дəрежеге дейін тозған протектор жолмен тиісті тіркесуді қамтамасыз ете алмайды, əрі сонымен бірге қозғалыс кезінде шина жылдам жарылады.

Брекер 3

— тегіс емес жолмен жүрген кезде шинаның жұқа жəне икемді протекторын соққыдан қорғау жəне оның пішінін сақтау үшін протектордың астына қаңқаның үстінен орналастырылатын, кордтың бірнеше қабатынан құралған қосымша сақиналы белдеу.

Қапталдар 4

— қаңқаның бүйір қабырғаларының сыртында орналасатын жəне оларды қоршаған ортаның зиянды ықпалынан жəне механикалық зақымданулардан қорғайтын, резеңкенің жұқа (1,5... 3,0 мм) қабаты. Протектормен шектескен жердің сыртқы жағынан қапталдарға тегіс емес жолмен жүрген кезде қапталдарды зақымданулардан қорғайтын дөңес қорғаныс белдеулері жасалады. Ал қапталмен шинаның борттары шектескен жердің ішкі жағынан монтаждау кезінде шина борттарын дөңгелек құрсауының сөрелеріне отырғызу дұрыстығын бақылауға мүмкіншілік беретін, монтаждау белдеулері жасалады.

Борттар 5

— шинаны дөңгелек құрсауының сөресіне орналастыратын оның отырғызу элементтері. Борттардың созылуын болдырмау жəне олар дөңгелек құрсауына сенімді бекітілуі үшін шинаның борттарына кордпен оралған болат сым сақиналардан құралған

өзектер 6 орналастырылады. Саңылаусыздандыру үшін камерасыз шиналардың ішкі беті жұқа ауа өткізбейтін резеңке қабатпен жабылған, ал борттарда олардың дөңгелек құрсауына тығыз жəне саңылаусыз орналасуын қамтамасыз ететін, сақиналы резеңке нығыздауыштар болады. Камералы шиналарды саңылаусыздандыру үшін оларға шұрасы бар саңылаусыз сақиналы резеңке түтік түріндегі тиісті өлшемдегі камера орнатылады.

Шұра
(5.19,
б, в
сурет

) шинаны ауамен толтыру үшін қызмет көрсетеді жəне нығыздауышы 17 бар корпустан 16 жəне корпусқа бұрандамен бұралған клапаны бар золотниктен 11 құралады. Шұраның корпусы 16 резеңке нығыздауышқа 17 вулканизацияланған жез төлкеден құралады. Корпустың шетінде шинаны үрлеу кезінде сорап шлангісінің келтеқосқышын немесе компрессорды қосуға, сондай-ақ қорғаныс қалпақша-кілтті 15 бұрап енгізуге арналған арнайы шұралы сыртқы бұранда V8 (СпВ-8) орнатылған. Корпустың ішіне де

золотниктің бұрандалы корпусын 13 бұрап енгізуге арналған шұралы бұранда V5 (СпВ-5) орнатылған. Золотник сыртқы бұрандасы бар корпустан 13, конусты резеңке нығыздауыштан 12 жəне кілтке жабылатын қасқалшадан жəне корпустың тесігіне оның орталық бөлігіне клапанмен 11 қатаң бекітілген жəне тіреуіш айшанағы 9 бар серіппенің 10 ішкі жағына орнатылған өзектен 14 құралады. Золотниктің корпусын шұраның корпусына бұрап енгізу кезінде оның конусты нығыздауышы 12 корпустың 16 ішіндегі конустық беттің шұрасына тығыз қысылады. Ал тіректі айшанақ 9 корпустың 16 шеткі отырғызу бетіне тіреледі жəне золотник корпусындағы тесік арқылы ауаның өтуіне кедергі келтіре отырып. сығылған серіппе арқылы золотник корпусының 13 ашамайына өзектің 14 клапанын 11 тығыздап қысады. Шинаны үрлеген кезде золотник клапаны 11 өзектің 14 сыртқы жағын золотник корпусына 13 батыру жолымен ашылады, бұл сораптың қосу келтеқосқышының немесе компрессордың құрылымымен қамтамасыз етіледі. Шинадан артық ауаны шығару үшін золотник өзегін 14 қалпақша кілтпен 15 батыруға болады. Қазіргі уақытта шиналардың шұрасында золотник корпусының ішіне орналасқан жəне оның клапанын ершікке қарай үнемі қысатын, серіппесі жəне қысқартылған клапан өзегі бар қысқа золотникті қолданады. Золотниктің екі құрылымы да бірін-бірі толықтай алмастыра алады. Камерасыз шинаның шұрасы (5.19, в сур. қар.) дөңгелек құрсауының арнайы тесігіне резеңке нығыздауышпен 17 саңылаусыз орналастырылады. Ал камералық шинада шұра камераға саңылаусыз жалғастырылады (пісіріледі). Шинаға жел бергеннен кейін, шұра корпусына 16 шұраны ылғал мен шаң-тозаңның түсуінен қорғау үшін қалпақша-кілтті 15 немесе арнайы пластмасс қалпақты бұрап енгізу қажет. Қазіргі уақытта жеңіл автокөліктерде көбіне бірқатар артықшылықтары бар камерасыз шиналар қолданылады. Камерасыз шиналардың артықшылықтарына – оның массасының аздығын жəне монтажының едəуір қарапайымдылығын жатқызуға болады. Қозғалыс кезінде оның ішкі беті мен камераның арасында үйкеліс пайда болатын камералықпен салыстырғанда, камерасыз шина қозғалыс кезінде аз қызады. Сондай-ақ зақымданған кезде (жарылған немесе қатты соғылған кезде) ауаны ақырын шығаратындықтан, ол едəуір қауіпсіз. Камерасыз шина жарылған кезде, егер оны жарған зат шинада қалған болса, ол оның ішкі саңылаусыздандырылған резеңке қабатымен тығыз қапсырылады, бұл кейбір жағдайларда дөңгелекті қосалқыға айырбастамай дөңгелек жөндеу шеберханасына дейін жетуге мүмкіндік береді. Жарылған камерасыз шиналарды көпшілік

жағдайларда арнайы саңылаусыздандыратын бұрауларды немесе саңылаусыздандырғыштарды пайдалану арқылы, оны құрсаудан бөлшектемей-ақ орнына келтіруге болады, бұл шинаны жөндеудің жұмыс сыйымдылығын азайтады. Алайда камерасыз шина дөңгелектер құрсауына жоғары талаптар қояды, оның сөрелері мен борттары шинаның саңылаусыздандырылмауына себеп болатын коррозия іздерінсіз жəне жаншылмаған, бірдей жəне тегіс болуы тиіс. Сондай-ақ, камерасыз шинаны құрастыру-бөлшектеу мамандандырылған жабдықтарды пайдалану арқылы тек дөңгелек жөндеу шеберханалары жағдайында іске асырылуы тиіс. Бұл, біріншіден, құрсау сөресіне тығыз отырғызылуына орай камерасыз шинаның құрсаудан анағұрлым қиынырақ алынуымен байланысты. Екіншіден, ол дөңгелек құрсауының бортына қиынырақ киіледі жəне ол үшін кəдімгі монтаждау қалақшасын пайдалану кезінде шина бортының саңылаусыздандыратын жабынына зақым келуі жəне оны құрсауға отырғызуды саңылаусыздандыру бұзылуы мүмкін. Үшіншіден, шина құрсауына жинастырылған борттар оған жел берген кезде хамптан аттап өтіп жəне құрсау сөресіне тығыз отыруы үшін кəсіби компрессордың көмегімен шинаға жеткілікті мөлшердегі ауаны жылдам беру қажет, ал мұны кəдімгі сораппен немесе қуаты аз автомобиль компрессорымен жасау анағұрлым күрделі.

Автомобиль шиналарын таңбалау.

Таңбалау шиналардың қапталына орындалады (5.20 сур). БҰҰ ЕЭК халықаралық ережелеріне сəйкес шинаның таңбалануында мынадай міндетті ақпарат көрсетілуі тиіс:

1

— 165 — шина бейінінің ені, мм;

2

— 70 — шина бейінінің биіктігінің оның еніне қатынасы (Н/В)100;

3

— R—радиальды шинаны белгілеу;

4

— TUBELESS— камерасыз шинаны белгілеу;

5

— 13 — құрсаудың отырғызу диаметрі, дюйммен;

6

— 79 — жүккөтерімділік индексі (437 кгс максималды жүктемеге сəйкес келеді);

7

— S— жылдамдық индексі (180 км/сағ. максималды жылдамдыққа сəйкес келеді);

8

— TWІ— тозу индикаторының орналасу орнын белгілеу;

9

— TREADWEAR180 — шинаның тозу тұрақтылығы индексі (АҚШ стандарттары бойынша);

10

— TEMPERERATUREB— шинаның термиялық тұрақтылық индексі (АҚШ стандарттары бойынша);

11

— DOTХ3 F8 — дайындаушының (Х3) жəне өлшемнің (F8) коды (АҚШ стандарттары бойынша);

12

— шиналарды

құрастырушының нөмірі;

13

— 02417 — шинаның БҰҰ ЕЭК-ның халықаралық ережелерінің талаптарына сəйкестік сертификатының нөмірі;

14

— TRACTІONA— тіркеу сапасының индексі (АҚШ стандарттары бойынша);

15

— 2807 — дайындау мерзімі (28 апта 2007 ж.);

16

— Е — шинаның БҰҰ ЕЭК Ережелерінің талаптарына сəйкес сыналғандығын жəне сертификатталғандығын көрсететін белгі; 17 — 5 — БҰҰ ЕЭК Ережелеріне сəйкестік сертификатын берген елдің коды (5 — Швеция);

18

қабаттарының саны мен материалын белгілеу: қаңқаның (оның ішінде оның бүйір қабырғаларының) бір қабат нейлон корды, ал брокердің – екі қабат нейлон корды жəне екі қабат болат корды (металлокорд) болады;

24

Шиналарды таңбалау мысалы:
«84» жылдамдық индексі «S»;

Жеңіл көлікке арналған корд қабаттарының саны жоғары күшейтілген шина қосымша «reіnforced» (мысалы, 165/180R14 reіnforced) сөзімен белгіленеді, ал жеңіл жүк көлігіне арналған күшейтілген шина «C» (commercіal) əрпімен (мысалы, 185 R14C) белгіленеді. Шина бейінінің биіктігінің оның еніне қатынасы жеңіл автокөліктер үшін 80-нен 50-ге дейін (5 бірлік аралығымен) құрауы мүмкін. Ал спорттық автомобильдер шиналары үшін бұл қатынас 35-ке дейін төмендеуі мүмкін. Осы қатынастағы шамасы аз шина бұрылыстарда автомобильдің орнықтылығының жақсы болуын қамтамасыз етеді жəне бұрылыстарда аса жоғары жылдамдықпен қозғалуға мүмкіндік береді. Егер шинаның белгіленуінде бұл қатынас жоқ болса, онда оның шамасы 80-нен артық болады. Жүк көтерімділік индексі (LІ белгіленеді) шинаға түсетін

максималды рұқсат етілген жүктемені сипаттайды жəне килограммен берілген нақты жүктеме сəйкес келетін екі немесе үш санның кодымен белгіленеді. Жеңіл автокөліктерде қолданылатын, шиналардың жүккөтерімділік индексіне мысал:

Жүккөтерімділік индексі
LІ.................... .65        70        75        79        84
82        88
91        95

Максималдыь жүктеме, кгс 290 335 387 437 475 500 560 615 69

0

Жылдамдық индексі (GSY белгіленеді) автомобиль қозғалысының осы шинаның беріктігімен шектелетін максималды рұқсат етілген жылдамдығын сипаттайды жəне əріптік кодпен белгіленеді. Жеңіл автокөліктердің шиналарының жылдамдығының индексіне мысал:

.... M

N

P

Q

R

S

T

U

H

14

21

...130

0

150

160

170

180

190

200

0

Жылдамдық индексі GSY ....Максималды жылдамдық,

210 км/сағаттан жоғары жылдамдықтағы қозғалысқа арналған спорттық шиналар V, VB, VR, W, Y, ZB, жəне ZR индекстерімен белгіленеді. Спорттық шинаны белгілеуге мысал: 200/60 ZR15. Негізгі белгілеумен қатар шинада бірқатар қосымша деректер көрсетілуі мүмкін (5.20 сур. қар.). Қысқы шиналарға «WІNTER» (қыс) немесе «M+ S» («MUD+ SNOW» — кір жəне қар) белгілері, ал əрмезгілдік шиналарда — «AS» («ALL SEASONS» — əр мезгіл) немесе «AW» («ANYWEATHER» — кез келген ауа-райы) белгілері енгізіледі. Бағытталған суреттері бар протекторлардағы шиналарда оның айналуының қажетті бағытын («ROTATІON») көрсеткішпен көрсетеді. Асимметриялы суреттері бар протекторлардағы шиналарда құрсаудағы шинаны дұрыс монтаждау үшін «ІNSІDE» («SІDEFACІNGІNWARDS» — ішке қарай бағытталған жағы) жəне «OUTSІDE» («SІDEFACІNGOUTWARDS» — сыртқа қарай бағытталған жағы) белгіленеді. «SECUNDA» сөзі немесе «ДА» əріптері шинаның екінші сортты екендігін көрсетеді, екінші дəрежелі дефектілері оның жылдамдығының сипаттамасына əсерін тигізбейді. Американдықтар шығарған шиналарды таңбалағанда шинаның тағайындалуының əріптік индексі көрсетіледі: P— жеңіл

автомобильдерге арналған шина (Passenger) немесе LT— жеңіл жүк көлігіне арналған шина (LіghtTruck). Жеңіл автомобильге арналған шинаны белгілеу мысалы:P185/70R14. Сонымен бірге американдықтар шығарған шиналарда шинаның сыртқы диаметрін көрсететін дюймдық таңбалау қолданылуы мүмкін. Белгілеу мысалы: 31 х 10,5R15LT— сыртқы диаметрі 31 дюйм, бейінінің ені 10,5 дюйм шина, радиальды («R» əрпі), құрсаудың отырғызу диаметрі 15 дюйм жəне жеңіл жүк көліктеріне арналған (

«LT» — «LіghtTruck» əріптер).
Шиналардың эксплуатациялық қасиеті, қолданылуы, эксплуатация жəне сақталуы.
Шиналардың эксплуатациялық қасиеті

жалпы автомобильдің эксплуатациялық қасиеттеріне жəне оның эксплуатациялық шығындарына əсер етеді: Шиналардың эксплуатациялық қасиеттері олардың құрылымымен анықталады жəне тек оларды дұрыс қолданғанда, пайдаланғанда жəне сақтағанда барынша іске асуы мүмкін. Шиналардың беріктігі мен икемділігі көбіне тегіс емес жолдарда соққылардан бұзылмауға жəне қалдық деформацияға төзетін жəне сонымен бірге олардың күшін жеңілдететін, оның қаңқасы мен брокерлерінің беріктігі мен икемділігіне байланысты болады. Шина қаңқасы мен брекерінің беріктігі мен икемділігі оның қабаттарын түзетін кордтың санымен жəне материалымен анықталады. Шиналардың қалған эксплуатациялық қасиеттері негізінен шинаның типін жəне оны қандай да бір жол жəне климаттық жағдайларда пайдаланудың мақсаттылығын анықтайтын, оның протекторының суретінің типіне жəне материалының сапасына

байланысты болады.
Шиналардың əр түрлі типтерін қолдану

автомобильді эксплуатациялау жағдайына байланысты болады Жеңіл

автомобильдерде шиналардың мынадай типтері қолданылады: жаздық, қыстық, əр мезгілдік, барлық жермен жүретін жəне спорттық.

Жазғы шиналар – шинаның жолдың бетімен қатынаста болатын ауданының үлкен болуымен ерекшеленетін протектор болады, бұл жазғы шиналардың тозуға тұрақтылығының жəне төзімділігінің жоғары болуын, теңселуге қарсылығының төмен болуын жəне тиісінше автомобильдің отынды үнемдеуінің жоғары болуын жəне шуылының аз болуын қамтамасыз етеді. Алайда жазғы шиналардың мұз басқан, қар басқан тайғақ немесе ластанған жолдардағы ілінісу қасиеті өте төмен, сондықтанда жазғы шинасы бар автомобильдердің мұндай жолда ұмтылыс уақыты, тежеу жолы жəне тежеу немесе бұрылу кезінде сырғуға бейімділігі ұлғаяды. Қысқы жағдайларда жазғы шинаның ілінісу қасиетін азайтуға суреттің сипатынан басқа, соның əсерінен шинаның тозуға тұрақты протекторы өзінің икемділігін елеулі жоғалтатын қоршаған ауа температурасының төмен болуы да қатты əсерін тигізеді. Сондықтанда қоршаған ауа температурасы төмен болатын қысқы кезеңде жазғы шинасы бар автомобильді эксплуатациялауға кеңес берілмейді, өйткені бұл ретте оның басқарылушылығы, төзімділігі жəне тежеу қасиеттері жəне тиісінше оның қозғалыс қауіпсіздігі нашарлайды.

Қысқы шиналардың протекторының едəуір мөлшердегі жəне аудандағы көлденең жырашықтарымен, сондай-ақ терең көлденең кертіктері (ламелдері) көп ірі шақпақтармен сипатталатын қысқы суреті болады. Ламель сандарының көп болуына, сондай-ақ анағұрлым жұмсақ резеңкені қолдануға орай қысқы шинаның протекторының бетінің тіпті төмен температура кезінде де икемділігі жоғары болады, бұл оның қар жəне мұз басқан жолдарда ілінісу қасиетінің өте жоғары болуын қамтамасыз етеді. Протектор суретінің өздігінен тазалану қабілетінің жоғары болуы қысқы шинаның қүртік қар мен батпақтан өткіштігінің жақсы болуына ықпал етеді. Қатты құрғақ жабыны бар жолдарда қысқы шинаның тежегіш қасиеті жақсы болады. Алайда олар бұрылыстарда ауып кетуге өте бейім жəне жазғы шиналармен салыстырғанда бағамдық тұрақтылығы төмен болады. Сонымен бірге, оң температура кезінде жабыны қатты жолдармен қозғалған кезде қысқы шиналар қатты қызады жəне өте жылдам тозады, сондай-ақ теңселуге қарсылығы жоғары, бұл автомобильдің динамикалық қасиетін жəне оның отынды үнемдеуін елеулі төмендетеді, жəне əдетте шуылының жоғары болуымен ерекшеленеді. Тікенектеуге арналған қысқы шиналардың протекторындағы шақпақтардың жартысының сырғанауға қарсы тікенектер орнатуға арналған арнайы белгілері болады.

Тікенектелген қысқы шиналардың мұзды жəне қарлы жолдардағы

ілінісу қасиеті өте жоғары болады. Мұндай жолдарда олардың тоқтау жолы 40... 50 %-ға қысқарады. Алайда қатты құрғақ немесе ылғалды асфальтты жабындыларда олардың тоқтау жолы тікенектелмеген қысқы шиналарға қарағанда 5.10% жоғары, бұл тікенектелген шиналардың жолмен жанасу ауданының аз болуымен байланысты. Шығындардың жоғары болуына, сондай-ақ автомобильдің қозғалыс қауіпсіздігінің нашарлауымен байланысты оң температура кезінде қатты жабыны бар жолдарда қысқы шиналарды қолдану орынсыз болады.

Əрмезгілдік шиналардың жазғы жəне қысқы шиналардың суреттерінің тəн ерекшеліктерін үйлестіретін, əмбебап суреттері бар протекторы болады . Кейбір əрмезгілдік шиналардың протектордың бір бөлігінде (сыртқы) «жазғы», ал екіншісінде (ішкі) – «қысқы» суреттер болатын, тəн ерекшеліктер мен қасиеттерге ие асимметриялы суреттері болады. Жазғы жəне қысқымен салыстырғанда əрмезгілдік шиналардың басты артықшылығы – оларды жыл бойы пайдалану мүмкіндігі. Алайда жазда олар өздерінің қасиеттері бойынша жазғы шиналарға, ал қыста – қысқы шиналарға жол береді.

Барлық жерлерде жүруге болатын шиналардың тиімді топырақ іліндіргіштер түзетін кең жəне терең жырашықтары мен ірі шақпақтары бар аса кедір-бұдырлы суреттері болады, бұл автомобильдің өткіштігінің жақсы болуын жəне оның батпақтан, борпылдақ жерден жəне қардан өту кезіндегі басқарушылығын қамтамасыз етеді. Тегіс емес жолдармен қозғалған кезде жоғары беріктік пен төзімділік қамтамасыз ету үшін барлық жерде жүруге болатын шиналар диагональды орналасуы жəне каркас пен брекердегі корд қабаты жоғары болуы мүмкін, ал олардың протекторының тозуға тұрақтылығы жоғары болады. Жабыны қатты жолдарда мұндай шиналардың қысқы шиналармен салыстырғанда теңселуге қарсылығы аз, бірақ жазғы мен əр мезгілдікке қарағанда көп болады. Алайда өздерінің ілінісу қасиетіне байланысты жабыны қатты жолдарда олар шиналардың басқа типтеріне жол береді, өйткені жырашықтарының жалпы ауданының ұлғаюына байланысты протектордың жол бетімен жанасу ауданы аз болады. Сондықтанда мұндай шиналары бар автомобильдерге жақсы жолдарда төмен жылдамдықпен аса абайлап қозғалу қажет болады. Мұз жəне қар басқан тайғақ жолдарда барлық жерлермен жүре алатын шиналардың ілінісу қасиеттері шамамен əрмезгілдіктегі сияқты, бірақ қысқы шиналардан нашар болады. Барлық жерлермен жүре алатын шиналардың, əдетте шулылығы жоғары болады. Мұндай шиналар көбіне ауылдық жерлерде пайдаланылатын, өткіштігі жоғары автомобильдерге қолданылады.

Спорттық шиналар жабыны қатты тегіс жолдарда пайдаланылатын жүйрік спорттық автомобильдерге арналған. Мұндай шиналардың төмен жəне кең бейіні жəне тозуға тұрақты протекторы болады. Спорттық шинаның протекторының əдетте теңселуге ең аз қарсылықты, сол себепті тиісінше қозғалыстың максималды жылдамдығын жəне автомобильдің үнемділігін, сондай-ақ оның акважоспарлауға жəне минималды шуылға бейімділігін қамтамасыз ететін, бағытты суреті болады. Бейіннің биіктігінің еніне арақатысының аз болуына орай спорттық шиналардың ауып кетуге бейімділігі аз болады, бұл бұрылыстардан жоғары жылдамдықпен өту мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Алайда өздерінің бейінінің өте төмен болуына байланысты олар тегіс емес жолдармен жүрген кезде қатардан тез шығады, сондықтанда тегіс емес жолдармен қозғалуға бейімделмеген. Бейінінің енінің ұлғаюына орай спорттық шиналардың жолмен жанасу ауданы ұлғаяды, сондықтанда жабыны қатты тегіс жолдарда ілінісу қасиеті жоғары болады. Алайда олардың қар жəне мұз басқан қысқы жолдарда ілінісу қасиеттері өте төмен болады, сондай-ақ шиналардың басқа типтерімен салыстырғанда өткіштігі де өте төмен болады. Сондықтанда спорттық шиналар төменгі температура кезінде қысқы жағдайларда, сондай-ақ нашар жолдарда эксплуатациялау үшін мүлдем жарамсыз.

Шиналарды эксплуатациялауға шиналардағы ішкі қысымның қажетті шамасын сүйемелдеу, шиналардың саңылаусыздығы мен теңгерімсіздігін уақытылы орнына келтіру, шиналардың əркелкі жəне қатты тозуының себептерін уақытылы жою жəне оларды уақытылы айырбастау, сондай-ақ шиналардың қызмет көрсету мерзімін жəне автомобильдің қозғалыс қауіпсіздігін арттыру мақсатында автомобильді басқару дағдыларын жетілдіру кіреді. Қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін автомобильдерде автомобильдерді эксплуатациялау жөніндегі нұсқаулықта келтірілген, оны өндірушілердің ұсыныстарына өлшемі бойынша сəйкес келетін бірдей дөңгелектер мен шиналар орнатылуы тиіс. Автомобиль шиналары рұқсат етілген жүктеме мен жылдамдығы бойынша өндірушінің талаптарына сəйкес келуі, яғни жүккөтерімділік пен жылдамдығының тиісті индексі болуы тиіс. Шинадағы ауа қысымы да шиналардың максималды қозғалыс қауіпсіздігін жəне жүрісін қамтамасыз ететін, автомобильдерді эксплуатациялау жөніндегі Нұсқаулықта өндірушілермен көрсетілген шамаларға сəйкес келуі тиіс. Қысымның қажетті шамаға сəйкес келмеуі автомобильді эксплуатациялау қасиетін нашарлатады жəне шиналардың қызмет көрсету мерзімін төмендетеді. Бір осьті шиналардағы (əсіресе алдыңғы) қысымның бірдей

болмауы автомобильдің қозғалыс қауіпсіздігін елеулі нашарлатады. Бұл ретте автомобильдің бағыттық тұрақтылығы нашарлайды (автомобильдің шинасының желі шығып кеткен дөңгелек жаққа қарай ауып кетуі туындайды), оның басқарылуы нашарлайды жəне оны тежеген кезде жəне бұрылғанда автомобильдің сырғып кету ықтималдығы (əсіресе тайғанақ жолдарда) елеулі өседі. Зақымдану нəтижесінде жолда шина бітеулігін жоғалтқан немесе желі шыққан жағдайда, қолайлы орын тауып мүмкіндігінше жылдамырақ тоқтап жəне дөңгелекті қосалқыға айырбастаған дұрыс, өйткені желі шыққан шинамен қозғалған кезде ол жылдам жарамсыз болып қалады. Шинаны дөңгелек құрсауына монтаждаған кезде (дөңгелекке жаңа шина орнатқан немесе оны маусымдық айырбастаған жағдайда) автомобиль қозғалысы кезінде жəне дөңгелектердің теңгерімсіздігінің нəтижесінде шинаның тозуының артуы кезінде дірілдеудің пайда болуын болдырмау мақсатында арнайы стендіде жинақталған дөңгелекті динамикалық теңгеру жүргізіледі. Дөңгелек оның құрсауларының сыртқы жəне ішкі борттарына, болат дөңгелектерге қапсырмалардың көмегімен, ал жеңіл балқитындарға – жабыстыру арқылы бекітілетін, қажетті массадағы арнайы жүкшелер орнату арқылы теңгеріледі. Эксплуатациялау барысында дөңгелектерді теңгеру біртіндеп бұзылуы мүмкін, бұл көбіне шинаның əркелкі тозуымен жəне деформациялануымен байланысты. Дөңгелектер теңгерімінің бұзылуы жоғары жылдамдықпен қозғалған кезде (əдетте 80 км/сағ жоғары) дірілдің артуына əкеледі, əсіресе алдыңғы дөңгелектің теңгерімі бұзылған кезде қатты байқалады. Теңгерімі бұзылған дөңгелекті ұзақ пайдаланған кезде дақ түрінде протекторда жоғары тозу пайда болады. Шиналардың тозуы олардың эксплуатациялау қасиетіне жəне жалпы автомобильдің эксплуатациялау қасиетіне елеулі ықпалын тигізеді. Шинаның протекторы тозған кезде олардың теңселуге қарсылығы біршама азаяды жəне тиісінше автомобильдің отынды үнемдеуі артады, алайда бұл ретте шинаның ілінісу қасиеті үдемелі нашарлайды жəне тиісінше автомобильдің қозғалыс қауіпсіздігі нашарлайды. Мысалы, протектор резеңкесі 4 мм биіктікке дейін тозған автомобильдің тоқтау жолы оны құрғақ асфальт жабынға 100 км/сағ жылдамдықпен тоқтатқан кезде протектор суретінің биіктігі 8 мм-ге дейінгі жаңа шиналардағы тоқтату жолымен салыстырғанда шамамен 1,1... 1,2 есе ұлғаяды. Протектор суретінің биіктігін 2 мм дейін кеміткен кезде автомобильдің тоқтау жолы шамамен 1,5 есе, ал суреттің биіктігі 1 мм болған кезде шамамен 2 есе өседі. Ал тайғақ жолдарда шинаның тозуы олардың ілінісу қасиетіне одан да маңыздырақ əсер етеді.

Шина протекторының суретінің биіктігі 1,6 мм-ден аз, сондай-ақ корды жалаңаштайтын терең зақымданулары бар, қаңқасы қабаттасқан, протекторы немесе қапталы қыртыстанған шинасы бар автомобильді эксплуатациялауға тыйым салынады. Протектордың тозу дəрежесінің тайғанақ жолдарда эксплуатацияланатын қысқы шиналар үшін маңызы үлкен. Автомобильдерге протектор суретінің биіктігі 4 мм кем қысқы шиналарды орнату орынсыз, өйткені мұндай тозу кезінде тайғанақ жолдарда олардың ілінісу қасиеті нашарлайды. Сондықтанда автомобильдің қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін тозған шиналарды уақтылы айырбастау қажет. Бағыттық тұрақтылығын, сондай-ақ тежеу кезінде автомобильдің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін, бір осьтегі шиналардың протекторларының тозу дəрежесі шамамен бірдей болғаны дұрыс. Алдыңғы дөңгелектердің шиналарының қатты жəне əркелкі тозуы олардың теңгерімінің бұзылуымен жəне олардың ішкі қысымының қажетті шамасының сақталмауымен қатар, көбіне алдында көрсетілгендей, алдыңғы аспаның немесе рөлдік басқарудың ақауына байланысты дөңгелектерді орнату бұрышының бұзылуымен байланысты болады. Сондықтанда шиналардың қызмет көрсету мерзімін жоғарылату үшін аспа мен рөлдік басқарудың ақауын уақтылы жою жəне дөңгелектерді орнату бұрышын реттеу қажет. Алайда тіпті ақауларды уақтылы жойып жəне дөңгелектерді орнату бұрышын реттеген кезде де əдетте алдыңғы басқару дөңгелегі, əсіресе олар əрі жетекші болып табылатын, алдыңғы жетекті автомобильдерде артқыдан жылдам тозады. Сондықтанда эксплуатациялау барысында шиналардың ресурстарын едəуір толық пайдалану үшін оларды ауыстыруды уақтылы жүргізу қажет. Заманауи радиальды шиналарды жəне əсіресе протекторларының суреті бағытталған шиналарды жəне тікенектелген қысқы шиналарды ауыстыру кезінде олардың айналу бағытын сақтау қажет. Сондықтанда ауыстыру кезінде автомобильдің əрбір жағынан алдыңғы жəне артқы дөңгелектердің орындарын ауыстырады. Шиналардың қызмет көрсету мерзіміне жүргізушінің біліктілігі мен оның автомобильді басқару мəнері əсерін тигізеді. Тегіс емес жолдарда жəне бұрылыстарда жылдамдықты төмендету, шұғыл тежеу жəне шұғыл қозғалу сандарын азайту жəне сырғанақтап (тоқтап қалу немесе сырғанап кету арқылы) дөңгелектердің теңселуіне жол бермеу автомобиль жүрісінің жатықтығын бір мезетте арттырған кезде шиналардың қызмет көрсету мерзімінің ұлғаюына, оның үнемділігіне жəне қозғалыс қауіпсіздігіне ықпал етеді.

Шиналарды
(автомобильдерден алынған немесе жаңа)
сақтауды

құрғақ үй-жайда жүргізу қажет. Шиналарды сақтау үшін ең қолайлы бөлме температурасы 15... 25 °С.

Дөңгелектермен бірге жинақталған шиналарды ішкі қысымы 0,05 Мпа дейін төмендетілген құрғақ еденде немесе стеллажда (бірінің үстіне бірін) жатқызып не ілінген күйде (арнайы ілгіштерге немесе ілмектерге) сақтау қажет. Дөңгелектердің құрсауынан бөлшектеп алынған шиналарды, сондай-ақ жаңаларын құрғақ еденде немесе стеллажда бір-біріне қатарлап тұрғызып сақтау қажет. Камераларды қатпарлар болмауы үшін сəл үрленген күйде, ең дұрысы ілінген жағдайда сақтаған дұрыс. Шиналарға күн сəулесі тікелей түспегені дұрыс жəне оларды жанар-жағар майлардың жəне жылу көздерінің жанына жақын орналастырудан аулақ болу қажет. Ұзақ сақтаған жағдайда шиналардың эксплуатациялау қасиеті біртіндеп нашарлайды, өйткені резеңке табиғи ескіру барысында өзінің икемділігін жоғалтады. Əсіресе қысқы шиналарды ұзақ сақтаудың қолайсыз салдары бар, себебі олардың икемділігі нашарлаған кезде тайғанақ жолда ілінісу қасиеті елеулі нашарлайды. Сол себепті автомобильге төрт жылдан ескі қысқы шиналарды орнатпаған дұрыс. Сондықтанда, шиналарды ұзақ сақтаудан аулақ болу жəне оларды сатып алған кезде шинаның дайындалған күніне (дайындау күні əдетте шинада таңбаланады, 5.20 сур. қар.) назар аудару қажет.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

6 Тарау

РӨЛДІК БАСҚАРУ

Рөлдік басқарудың мақсаты, жалпы құрылысы жəне қызметі.

Рөлдік басқару рөлдің көмегімен басқарылатын дөңгелектерді бұру арқылы қажетті бағытта автомобильдің қозғалысын қамтамасыз етеді (бұл оқулықта «рөлдік дөңгелек» терминінің орнына «рөл» жалпылама термині қолданылады).

Жалпы рөлдік басқару құрылғысы 6.1 сур. көрсетілген. Рөлдік басқару

5

рөлдік дөңгелектен (рөлден) (6.1, а сур.),

6

рөл білігінен, рөлдік механизмінен

7

жəне рөл жетегі –

8

рөл ілмегінен,

3

маятникті иінтіректен,

4

жəне

2

рөл тартқыштарынан,

9

топсалардан жəне

1

бұру иінтіректерінен тұрады.
5 Рөл

жүргізушінің автомобильге қажетті қозғалыс бағытын беруге көмектесетін басқару құралы болып табылады. Рөлдің орталық бөлімінде біліктің бұрандалы артқы ілмегіне бұралатын сомын көмегімен рөл білігінің конустық оймакілтектердегі бекітілуге арналған оймакілтекті саңылау күпшегі бар. Рөлдің дөңгелекті бөлімі айналма аспаптар панелінің жақсы көрінуін қамтамасыз ету үшін рөлдің төменгі бөлігінде орналасқан күпшекті шабағымен қосылады.

а

— бұрамдықты рөл механизмі;

б

— төрткілдешті рөл механизмі;

1

— бұрмалы иінтірек;

2

— бүйір рөл тартқышы;

3

— маятникті иінтірек;

4

— орта рөл тартқышы;

5

— рөл дөңгелегі (рөл);

6

— рөл білігі;

7

—рөл механизмінің корпусы;

8

— рөл ілмегі;

9

— рөл тартқышының топсасы;

10

— тісті рейка;

11

— тісті дөңгелек

Рөл жеткілікті беріктікке ие болуы керек, сонымен бірге автомобильдің қарсы соғылған кезінде жүргізушінің рөліне соққының максималды жұмсартылуын қамтамасыз етеді, яғни мүмкіндігінше жарақаттану қауіпсіздігі болуы керек. Рөлдің беріктілігі оның ішкі металл қаңқасымен қамтамасыз етіледі. Ал рөлдің жарақаттану қауіпсіздігі рөлдің бетінде жүргізуші қолының сырғуын төмендетуге мүмкіндік беретін қаңқасының жұмсақ пенополиуретанды жабыны мен күпшекпен рөлді айналдыру жазығына қатысты кіргізілген оның қаңқасының серпілмелігімен қамтамасыз етіледі. ИЖ-2126 жəне ГАЗ- 3110 автомобильдерінің рөлінде жарақат қауіпсіздігін қосымша арттыру үшін гофрленген цилиндр түрінде сильфондік типті арнайы энергия сіңіргіш құрылғысы қарастырылған, ол жүргізушінің рөлге соққысы кезінде жиырылады əрі соққы энергиясының бөлігін сіңіреді жəне де адамға оның əсер ету күшін жұмсартады. Рөлдің күпшегі мен шабақтарында дыбыстық сигналды ажыратқыштар орналасады.

6 Рөл білігі (6.1, а сур. қараңыз) оның үстінде орнатылған рөлді автомобильдің моторлы бөлігінде орналасқаны

7

рөлдік механизмімен қосады. Рөлмен бірге рөл білігімен бұрылыстарды қамтамасыз ету үшін білік кронштейн немесе қапсырма көмегімен автомобильдің шанағына бекітілетін түтікті корпусындағы мойынтіректерінде орнатылады. Рөл білігі автомобильдің шанағына бекітілген бөлшектерімен рөл бағаны деп аталады.

Рөл бағаны автомобильдің шанағына, салонының ішкі жағына бекітіледі жəне орналастырылады. Қазіргі заманғы автомобильдерде рөл бағаны жарақатқа қауіпсіз жасалады жəне көлік жүргізу ыңғайлылығын арттыру мақсатында рөл тұрысын реттеуге арналған арнайы құрылғысы болуы мүмкін. Рөл бағанының жарақаттану қауіпсіздігі рөл білігінің конструкциясы арқылы, ол құрамалы жəне бір немесе екі кардандық топсалары мен икемді жалғастырғыштары болуы мүмкін, сондай-ақ біліктің автомобильдің күшті қарсы соғылу кезінде біліктің жиырыла рөл бағанының салонның ішіне қауіпті жылжуын болдырмауға мүмкіндік беретін баған бекітпелері конструкциясының есебінен қамтамасыз етіледі.

Рөл механизмі рөлден рөл білігі арқылы оған берілетін күштерді көбейтіп, оларды рөл жетегіне берілуі үшін қызмет етеді. Рөл механизмі автомобильдің бұрылыс кезіндегі рөлге жүргізушімен салынатын күш мөлшерін азайтады жəне тегіс емес жолдарда жүрісі кезінде басқарылатын дөңгелектерден тербелістердің рөлге қайта берілуін азайтады. Зерттелетін автомобильдерде рөл механизмдерінің үш түрі

пайдаланылады: бұрамдықты - роликті, төрткілдешті жəне бұрандалы -
төрткілдешті.
Бұрамдықты - роликті рөл механизмі

картерінде глобоидты бұрамдығымен білігі жəне роликпен жалғасқан рөл ілмегінің білігі орналасқан бəсеңдеткіш. Бұрамдықтың білігі рөл білігімен қосылады, ал ілмектің білігі оған қатты бекітілген оймакілтектердегі рөл ілмегі арқылы рөл жетегінің тартқыштарымен қосылады. Рөлді рөл білігімен бұрған кезде бұрамдығы, ал онымен бірге білігінде өсінде қозғалмалы орнатылған роликтің рөл ілмегі де айналады. Сонымен бірге ролик бұрамдық өсінің бойында қозғала оның үстінде орналасқан рөл ілмегімен бірге білікті айналдырады. Рөл механизмі шамамен 45... 50° құрайтын екі жағына бірдей бұрышты автомобильдің тура сызықты қозғалысына сəйкес ортаңғы қалпынан рөл ілмегінің бұрылысын қамтамасыз етеді (рөл ілмегінің жалпы бұрышы шамамен 90...100° құрайды). Бұрамдықты - роликті рөл механизмі ықшамды, қызметте жеңіл жəне айтарлықтай жоғары пайдалы əсер коэффицентіне ие, басқарылатын дөңгелектерге рөлден күштің берілуі кезінде шамамен 0,85 жəне рөлге басқарылатын дөңгелектерден күштің кері берілуі кезінде шамамен 0,7 құрайды. Рөл механизмі рөлге басқарылатын дөңгелектерден күштің кері берілуі кезінде азайтылған пайдалы əсер коэффицент арқасында тегіс емес жолдарда басқарылатын дөңгелектердің жүрісі кезінде рөлге берілетін тербелістерді бəсеңдету жоғарылығын қамтамасыз етеді. Бұрамдықты - роликті рөл механизмі классикалық схемада құрастырылған ВАЗ автомобильдерінің басқару рөлінде жəне толықжетекті модельдерде, сондай-ақ ГАЗ-3110 автомобилінде қолданылады.

9

топсалары бар

2

мен

4

рөл тартқыштарынан (6.1, а сур. қараңыз),

3

маятникті иінтіректен, 1 бұру иінтіректерінен тұрады. Рөлдік трапецияның бірінші негізі алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің ойдағы өсі, екінші негізі рөл тартқыштары болып табылады, ал оның бүйір жақтары басқарылатын дөңгелектердің

1

бұру иінтіректері болып табылады.

Рөлдік трапецияның рөлді жетегінің бөлшектерімен жасалатын геометриялық өлшемдері бұрылыстардағы автомобильдердің қозғалысы кезінде бұрылыс бұрыштарының қажетті ара қатынасын қамтамасыз етеді. Автомобильдің пайдалану үдерісінде рөлдік трапецияның геометриялық өлшемдерінің дəлдігі бүйір 2 рөл тартқыштарының ұзындығының реттілігімен қарастырылған олардың конструкциясы мен алдыңғы басқарылатын дөңгелектерді орнату бұрыштары реттілігінің мерзімділігімен жасалауымен қамтамасыз

етіледі (олардың қосылу бұрыштарының реттілігі кезінде).

Автомобильдердің төрткілдешті рөлдік механизмімен рөлдік жетегі ортаңғы рөл тартқышынсыз, маятникті иінтірексіз жəне топсаларының аз санымен қарапайымдырақ конструкциялы болып келеді (6.1 суретін қараңыз).

Рөлдік басқаруға қойылатын талаптар.
Автомобильдің рөлдік басқаруына келесі талаптар қойылады:

Дөңгелектерді рөлдің ең кішкентай бұрыштарына реакциясы, рөлді айналдыру кезінде рөлдік доңғалақтың күші аз жəне дөңгелектерді айналдыру жылдамдығы автомобильді басқаруды жеңілдетеді жəне жоғары белсенді қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Басқару дөңгелектерінің рөлді кішкентай бұрылыстарына реакциясы рөлдік басқарудың конструкциясында қаттылығы мен рульдік біліктердің, рөл жетектерінің жəне рөлдік сымның топсасында солқылы (саңылаудың) болмауы арқылы қамтамасыз етіледі. Рөлдегі солқылдың жетіспеушілігі рөль дөңгелектің солқылы арқасында анықталады, əртүрлі автомобильдерде əртүрлі көлемде болуы мүмкін, бірақ жеңіл автомобильдер үшін 10° аспауы керек. Автомобильді бұру үшін рөлге жүргізушінің күш салу мөлшері рөлдік басқарудың беріліс санына байланысты (рөлдік басқару дөңгелектерінің айналу бұрышына қатынасы), рөлді жетегінің беріліс бөлігімен, сондай-ақ рөлдік басқарудың геометриялық трапеция

өлшемімен анықталады. Рөль басқарудың беріліс саны ұлғайған кезде рөлдегі күші азаяды. Бұдан басқа, рөлдегі күштің күші автомобильдің алдыңғы рөлдік өсіне, оның айналу радиусына, алдыңғы аспаның конструкциясына, шинаның жақтауының өлшеміне жəне жағдайына əсер етеді. Дегенмен, рөл басқаруының беріліс санының ұлғаюымен, рөльді айналдырған кезде басқару доңғалақтарының жылдамдығы төмендейді, ал бұл жылдамдықты азайтады. Осылайша, машина жүргізіп жатқан жүргізушінің рөлді басқарудағы күшін азайту үшін, сонымен қатар кейбір көліктердегі рөлді басқарғанда күш салу санын азайтуға (ГАЗ-3110-ның кейбір модификацияларын қоса алғанда), арнайы гидравликалық немесе электрлік тартпалар қолданылады. Осылайша, рөлдік күшейткіш басқарудың жеңілдетілуіне, оның белсенді қауіпсіздігін арттыруға, сондай-ақ рулінің дөңгелектері жолға соғылған кезде рөлдік дөңгелектерге жіберілген дірілдерді демпферлеуге мүмкіндік береді. Автомобильдің сызықты қозғалысына сəйкес келетін дөңгелектер мен рөлді автоматты түрде қайтару, оның айналуынан кейін алдыңғы дөңгелектерді тұрақтандыру арқылы бұрын көрсетілгендей қамтамасыз етіледі. Доңғалақты жəне рөлді автоматты түрде көліктің сызықты қозғалысына сəйкес келетін орынға қайтару, оның айналуынан кейін оның алдыңғы рөлдік дөңгелектерін тұрақтандыру арқылы қамтамасыз етіледі. Алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін рөлдік басқару тетіктері мен топсаларында аз ғана қажалу болуы керек, яғни жеткілікті пайдалы əсер коэффицентіне ие болуы тиіс. Басқарылатын дөңгелектерден біркелкі емес жолда жүрген кезде басқару рөліне жіберілетін ауытқуды демпферлеу, қуат күшейткішін пайдалану жəне рөлдік конструкцияда резеңкелі топсалар, резеңкелі жалғастырушылар, оқшаулағыш төсеніштер жəне т.б. пайдалану арқылы қамтамасыз етіледі. Көліктің дөңгелектерінің қозғалысын қамтамасыз ету үшін, ол аккерман шартына сəйкес минималды бүйірлік сырғыма айналғанда, оның сол жəне оң басқарылатын дөңгелектерінің осьтерінің жалғасуы оның артқы дөңгелектерінің өсін бір C нүктесінде қиылысуы (6.2 сурет) көліктің бұрылу орталығы деп атады. Автокөлікті бұрған кезде оның доңғалақтарының əрқайсысы өз радиусы бар доғада қозғалады. Бұл жағдайда сыртқы басқару дөңгелектері айналғанда үлкен радиустың доғасымен қозғалады, ішкі дөңгелекке қарағанда, сондықтан ол автомобиль бұрылғанда кішірек бұрышқа ішкіге қарағанда бұрылуға тиіс. Басқарылатын дөңгелектердің айналу бұрыштарының бірдей бұрыштарында ішкі

дөңгелек үлкен радиустың доғаны бойымен қозғалады (сурет 6.2-дегі кесілген кескін), бұл көлденең бүйірлік сырғудың жоғарылауына жəне автомобильдің жоғары жылдамдығы — екеуінің де ерте бұзылуына əкелуі мүмкін.

а — ішкі дөңгелектің бұрылу бұрышы; р — сыртқы дөңгелектің бұрылу бұрышы;

С

— бұрылу ортасы

Автомобильдің сыртқы жəне ішкі рөлдік дөңгелектерінің айналу бұрыштарының қатынасы бұрылыс радиусына байланысты. Басқарылатын дөңгелектердің айналу бұрыштарының ара қатынасының қажетті өлшемдері рөлдік трапецияның геометриялық өлшемдерімен қамтамасыз етіледі жəне дөңгелектердің қосылу бұрыштарын реттеген кезде бүйірлік басқару тартқыштарының ұзындығын дұрыс реттеуге байланысты болады. Тек дөңгелектердің қосылу бұрыштарының дұрыс реттелуімен, реттелетін дөңгелектердің айналу бұрыштарының қажетті ара қатынасы автомобиль бұрылғанда, сəйкесінше оның бұрыштарындағы ең үлкен тұрақтылық пен бақылауды, сондай-ақ жанармай шығыны аз болуына жəне шиналардың тез тозуынан қамтамасыз етеді. Рөл дөңгелегінің жəне рөл бағанының қауіпсіздігі олардың конструкциясымен қамтамасыз етіледі. Зерттелетін автомобильдердің рөлдік басқаруының конструктивтік ерекшеліктері.

Реттелетін рөл бағанымен жəне төрткілдеш рөл тетігімен жабдықталған
ВАЗ-2110 автомобилінің рөлдік басқарылуы.

Рөл 20 (6.3 сурет) біріктірілген дыбыстық сигналдық сөндіргішпен бірге конустық оймакілтекке жоғарғы біліктің жоғарғы соңына

15

сомынмен

17

бекітіледі, бұрандалы білікке бұрап бекітіледі. Сыртта сомын

17

қақпақпен жабылады

19

екі өзін-өзі қысқартқышпен, сəндік жолақпен жабылған 18.

Құрама рөльдік білігі
. Ол жоғарғы жəне аралық біліктерден

15

жəне

11

тұрады ,

кардандық топсамен қосылған. Жоғарғы білік

15

кронштейн

31

құбырында

22

орналасады, екі шарикті мойынтіректе 21,

ішкі сақинасында иілгіш төлкелері. Білікте арнайы

D

ойысы бар, ол ұрлаудан қорғайтын оталдыру құлпының құрылғысының астында

Сурет. 6.3. ВАЗ-2110 Көлік құралының рөльдік бөліктері:

1

— рөль тартқышының ішкі ұштығы;

2

— қапсырма;

3

— рөльдік оң басқару тетігі;

4

— кергішті шығыршық;

5

— рөльдік тетік;

6

— нығыздағыш;

7

— нығыздағыштың тірек тілімшесі;

8

— тілімне төсемі;

9

13

— керме төлкесі;

14

— қаптау қаптамасы (жоғарғы бөлігі);

15

жоғарғы білік;

16

—дыбыс сигнал сөндіргішінің сақиналық байланысы;

17

22

— кронштейн құбыры;

23

— рөль бағанасының жағдайын реттейтін тұтқыш;

24

— реттегіш төлкесі;

25

—тоқтатқыш сақинасы;

26

— бұрамалар;

27

— қаптау қаптамасы (төменгі бөлігі);

28

— сомын;

29

— үзбелі бастиекті бұрандама;

30

— бекіту тілімшесі;

31

—рөльдік бағананы бекіту кронштейні;

32

— рөльдік сол басқару тетігі ;

33

— реттегіш тартқышы;

34

— рөль тартқышының сыртқы ұштығы;

35

— шарлы сұққы;

36

— серіппелі сақина;

37

— сұққыны қорғағыш қап;

38

—тығыздағыш сақина;

D

— тұтану құлпының ұрлауға қарсы құрылғысының қақпағы астындағы ойыққа аралық білікшенің кардантық түйісуін бекітетін қысқыш бұрандаға арналған сақиналы ойықпен саңылаулы сауыт толтырылады

11

Аралық білікке

екі тірек пластинасында бекітіледі. Əрбір тірек плитасы дəнекерленген құбырлы болтты жоғарғы шұңқырмен орнатылып, пластиктің жеңдеріне 27 жəне 26 гайкамен бекітілген. Төменгі тесігі бар тірек пластинасы 30 бірдей гильзаларды 3 кронштейнге 3 сақина 24 көмегімен бекітеді. Араластырғыш гильзаларды 26 арқасында тіреу пластиналары 30 құбырды 18 кронштейнге қатысты жылжытуға мүмкіндік беретін 27 пластмасса жеңдеріне бұрыла алады. 18 түтікшесінің басқа жақшасы сопақша саңылаулары бар екі пышақ түрінде жасалған, 3 тіреуіне 3 түтікшесі арқылы бір мезгілде 18 құбырының 18 P арбаларына жəне 33 аралық тесігі арқылы кронштейннің 3 саңылауына бекітілген. Бұранданы (32) кронштейнге (3) бекітуге арналған тіреуі бар тік басы бар жəне оның сыртқы бұралған бетіне бекітілген сақинамен (21) бекітілген тұтқаны (19) көмегімен бекітілген реттелетін білік (34) бекітілген.

Кронштейннің 18 тесігі бойынша отты құлыптаушы 8 орнатылған,

ол 20 жыртқыш бастары бар екі болтпен бекітіледі (болттарды басу кезінде монтаждау кезінде мықтап бекітілген кезде бұрандамалар бұранданы автомобильді ұрлау мақсатымен рөлді басқаруға рұқсат бермеу үшін) жəне де

11

рөласты қосқышы.

Сурет. 6.4. ВАЗ-2110 автокөлігінің руль бағанасы: 1 - икемді байланысы; 2 - аралық білік; 3 - рульдік колонналарды бекіту кронштейні; 4 - əмбебап жиынтық; 5 - бекітетін табақша; 6 - дəнекерленген дене кронштейні; 7 - білік тірегі; 8 - тұтану қосқышы; 9 - алдыңғы қақпақ (үстіңгі бөлік); 10 - жоғарғы білікке; 11 - сабы ауыстырғыш; 12 - дыбыстық сигналдың сақинасы; 13 - доңғалақты бекітуге арналған гайка; 14 - руль дөңгелегі; 15 - дыбыстық сигналдың коммутациялық тақтасы; 16 - дыбыстық сигналдың қосқышын қосу сымы; 17 - жабуға арналған қақпақ (төменгі бөлік); 18 - кронштейн түтігі; 19 - руль бағанының күйін реттеу тұтқышы; 20 - жыртқыш басы бар болттар; 21 - құлыптау сақинасы; 22 - қолды бекітетін гайка; 23 - тартатын серіппелер; 24 - негізгі плитаны бекітуге арналған жаңғақтар; 25 - ілінісу фланецін бекітетін болт; 26 - аралық жеңдер; 27 - тіреу пластик пластик жеңдер; 28 - əмбебап түйіспелік кросс; 29 - иненің мойынтіректері; 30 - тіреу плитасы; 31 - негізгі пластинаның бекіту бұрандасы; 32 - байланыстырушы болт; 33 - болтты босату; 34 - тұтқаны реттейтін ашасы; C жəне P - кронштейндегі жəне сорғыштағы сопақ слоттары тиісінше руль бағанының орнын реттеу үшін

Жоғарғы жəне аралық біліктерді қоса алғанда, жоғарғы жəне аралық біліктердің 10 жəне 2 рульдік колоннасы рөлдік тісті беріліс қорабының саңылауларына арналған серіппелі бекітудің 1 фланецінде орнатылады жəне корпустың 6 дəнекерленген кронштейніне 6 кронштейн арқылы бекітіледі: артқы жағында - екі жаңғақ 22 6

қапсырмасының дəнекерленген болттарында, ал алдыңғы жағында - екі бекіткіштері бар, 20-гі бекітетін табақшалары бар 5. Автокөліктің күшті фронтальды əсерімен бекіту пластиналарының салыстырмалы түрде жұмсақ жиектері бұралып, кронштейннің 3 тік бұрышты бекітетін тесіктеріне болттармен бірге 20 жылжытылады. Рөл дөңгелегі рөлдік роликті бүктеп, қапсырманы руль бағанына бұруға мүмкіндік береді, бірақ жоғары жəне алға, осылайша жүргізушіге зиян келтіру ықтималдығын азайтады. Рөл бағанын корпусқа бекітіп болған соң, икемді байланысы бар фланецті бұрандаманы 25 қатайтады. Кронштейн 3 жанбайтын құлыпымен 8 түтікке орнатылып, 11 рульдік басқару колонкасын жоғарғы жəне төменгі бөліктерден тұратын 9 жəне 17-ші пластмассадан жасалған корпуста сыртта жабылады. Корпустың бөліктері бір-біріне төрт бұрандамен қосылады (6.3 суретті қараңыз). Корпустың төменгі бөлігі рөлдік бағанның 3 шетіне (6.4-суретті қараңыз) жəне біреуі 11-ші дөңгелекті қосқышқа өздігінен екі бұрандамамен бекітіледі. Рөл 14 қалыбын реттеу сомынды 32 тартуды босатқаннан кейін тетікті 19 төменгі қалыпқа кері түсірумен жүзеге асырылады. Бұл ретте құбырлардың сопақ тіліктерінің P шегінде кронштейге 3 қатысты бұрандасымен 32 құбырларды 18 ауыстыру есебінен рөлмен 14 бірге рөлдік біліктің 10 еңкеюін өзгерту жүзеге асырылады (жоғары — төмен). Ал кронштейнде 3 сопақ тіліктердің С шегінде сомынмен 32 бірге құбырларды 18 ауыстыру есебінен (жіберілген сомында 25) рөлмен бірге рөлдік біліктің белдіктік орын ауыстыруы жүзеге асырылады (алыс— жақын). Реттеуден кейін рөлдің таңдалған қалыбы тетікті 19 жоғарғы қалыпқа көтеру арқылы сомынмен 32 бекітіліп, рөлмен біліктің белдікті орын ауыстыруынан кейін сондай-ақ сомынды 25 тарту жасалады. Екі серіппе 23 кронштейннің құбырын 18 жоғарғы қалыпқа тартып, тұтқаның 19 төменгі қалыптағы кезінде оның еркін орын ауыстыруын шектейді (жіберілген сомында 32).

Рөлдік тетік 5 (6.3 суретті қараңыз) моторлы бөлікке шанақтың алдыңғы қалқанына екі қапсырмамен 2 резеңке тіректер 3 арқылы шанақтың кронштейндерінің дəнекерленген бұрандаларына кигізілетін төрт сомынмен бекітіледі. Рөлдік тетіктің картері 2 (сур. 6.5) алюминийден, сол жағындағы шетінен резеңке қорғаныш қалпақпен 1 жабылған. Картердің оң жақ шетінде кіре берістен рөлдік тетіктің оң резеңке тірегімен

14

жабылатын болат құбыр 10 тығыздалынған. Құбыр мен картерде рейканы

3

жылжыту кезінде рөл жүктерінің бекіткішінің резеңке металлдық топсалардың кергіш төлкелерінің орын ауыстырулары үшін ұзындығына тесік жасалған.

Картерге шаң жəне балшықтың осы тесік арқылы түсуін болдырмау

үшін ол картерге жəне оның құбырына бір реттік қолданылатын пластмасса қамыттармен 12 бекітілетін гофрланған қорғаныш қаппен жабылады.

көбейді көбейді

16 Сурет 6.5. ВАЗ-2110 аАвтомобилінің рөлдік тетігі:

1

— қорғаныш қалпақтар;

2

— картер;

3

— рейка;

4

— тегершік;

5

— рөлдік күштің ішкі ұштығы (сол);

6

— ұштықтың бекіткіш бұрандасы;

7

— байланыстырғыш пластина;

8

— резеңке металлдық кергіш төлке;

9

— резеңке металл топса;

10

— картер құбыры;

11

— рөлдік тартудың ішкі ұштығы (оң);

12

— қамыт;

13

— кергіш сақина;

14

— рөлдік тетіктің тірегі оң;

15

— рейканың пластмасса тіректі төлкесі;

16

— қорғаныш қап;

17

— рейканың шектейтін сақинасы;

18

— рейканың таянышының нығыздаушы сақинасы;

19

— рейканың таянышының сомыны;

20

— рейканың таянышы;

21

— роликті мойынтірек;

22

— шарикті мойынтірек;

23

— мойынтіректің тоқтатқыш сақинасы;

24

— сомынның нығыздаушы сақинасы;

25

— тегершіктің мойынтірегін бекіткіш сомыны;

26

— тегершіктің тозаңдығы;

27

— сомынның тоқтатқыш шайбасы;

28

— тоқтатқыш сақина;

29

— серіппе;

30

— тіректі төлкенің нығыздаушы сақинасы;

С

— картерге рейканың төлкесін орнатқаннан кейін нығыздаушы сақиналардың кесік орыны.

Ішкі сақинасы тегершікте тоқтатқыш сақинамен 23, сондай-ақ оған белгіленген қорғаныш сақинамен (сур. 6.5 белгіленбеген) жəне нығыздаушы сақинамен 24 бекітілген тегершік 4, оның мойнына

тығыздалған айналма мойынтірекпен 22, рөлдік тетіктің алдыңғы мойынымен картерге 2 алдын ала картерде тығыздалған роликті мойынтірекке

21

салынады.

Картерге тегершікті орнату кезінде рейка 3 картерде орташа қалыпта болуы тиіс, бұл кезде оның бүйір жағы тегерщіктің белдігінен 87 ± 0,25 мм қашықтықта орналасады, ал тегершіктің артқы ілмегіндегі қасқалша оң жаққа бағытталуы тиіс. Тегершікті орнату кезінде оның шарикті мойынтірегі өзінің сыртқы сақинасымен картерге түбіне дейін тығыздалады. Тегершік картерде оны картердің бұрандалы тесігіне арнайы кілтпен бұрау үшін ішкі сегізқырлы сомынмен 25 бекітеледі. Сомынды 25 бұрау кезінде ол мойынтіректің сыртқы сақинасын 22 картердің бүйір жағына қысады. Сомын 25 бұралып кетуден картердің тесігіне сыртқы жағынан орнатылатын тоқтатқыш шайбамен 27 қорғалады. Картерге шаң түсуден оның тесігі тегершіктердің 4 артқы ілмегіне сыртынан кигізілетін тозаңдықпен 26 жабылады. Тозаңдықта 26 таңба бар, ол рейканың орташа жағдайында картердегі 2 қарсы белгімен сəйкес келуге тиіс. Мотор бөлігінен салонға шығатын тегершіктің сыртқы шлицті артқы ілмегі, тығыздаушының таянышты пластинасымен 7 тығыздалады 6 (6.3 суретті қараңыз), ол алты өздігінен ыңғайтылатын сомынмен төсеніш 8 арқылы мотор бөлігі жағынан шанақтың алдыңғы қалқанына бекітіледі.

Рейка

3

(6.5 суретті қараңыз) картерде төлкенің ішкі беті бойынша рейкалардың тегіс цилиндрлік бетінің жеңіл сырғуын қамтамасыз ететін пластмасса резеңке кесікті тірек төлкеде 15 орнатылады. Төлке картерге екі нығыздаушы резеңке сақиналармен 30 бірге орнатылады, жəне онда картердің айналма қырнауына орнатылатын өзінің сақиналық буртымен бекітіледі. Тығыздаушы сақиналармен 30 төлкені 15 картерге орнатқаннан кейін, картердің бойлық тесігін жабатын сақиналардың кейбірі оларды орындарында C кесу жолымен жойылады. Рейканың тісті беті тегершікке 4 тызыздаушы сақиналармен 18 серіппеленген металл керамикалық таянышпен 20 сомындар 19 көмегімен ішкі тоқтатқыш сақинамен 28 қысылады. Сомын картерге арнайы кілтпен бұрау үшін ішкі сегіз қырға ие. Картерге тығыздаушы сақиналармен 18 рейканың таянышын 20, тоқтатқыш сақина 28 жəне серіппелер 29 орнатқаннан кейін, таяныш пен рейканың арасында шағын саңылауды жəне 50... 200 Н • шеңберінде 30 мин -1 . жиілігінде тегершікті айналдыру сəтін қамтамасыз ету үшін картерге сомынды 19 11... 14 Н • м сəтімен бұрап жəне екі бөлуге кері бұрайды (сомынның сыртқы бүйыржағында жазулы). Содан кейін картердің бұрандасын екі қарама-қарсы жағынан жаныштау арқылы сомынды белгілейді.

Картерге орнатылатын бөлшектердің рөлдік тетіктерінің бөлшектерінің беттері құрастыру кезінде ФИОЛ-1 майымен майлануы тиіс, ол оны жөндеу кезінде бөлшектеу жағдайда ғана ауыстырылады. Құрастыру кезінде қорғаныс қабы 16 жаңа қамыттармен 12 таянышты сақинаның 13 сыртқы бүйір жағы картердің шеткі құбырларынан 10 28,5-05 мм қашықтықта болып орналасатындай соншалықты бекітіледі,

Рөль жетегі рөлдік күштің екі құрамдасынан тұрады, сондай-ақ күштің екі топсалы жалғанған бұрылыс тетіктерінен тұрады, олар ілмектердің телескопиялық амортизаторлық тіректеріне дəнекерленген. Сол жақ жəне оң жақ рөлдік күштер бірдей құрылысқа ие, бірақ бір бірін алмастырмайды. Əрбір кілтке дейін күш алтықырлы бұрандалы реттеуші күштермен 33 қосылатын ішкі жəне сыртқы ұштықтардан 1 (суретті қараңыз 6.3) жəне 34 тұрады. Рөлдік күштердің ішкі ұштықтары 5 (суретті қараңыз 6.5) жəне 11 олардың саңылауларына нығыздалған резеңке металл топсалар арқылы рөл тетігінің рейкасына 3 дəнекерлі 7 жəне тоқтатұыш пластиналармен бұрандарлар 6 көмегімен бекітіледі. Тоқтатқыш пластина (сур. 6.5 белгіленбеген) бұрандаларды 6 кергеннен кейін олардың бастарының шегінде жазылады. Рөлдік күштердің сыртқы ұштықтары 34 (суретті қараңыз 6.3) олардың бастарында орналастырылған бөлшектенбейтін шарлы топсалар көмегімен шарлы саусақтардың 35 бұранды ұштарына бұралатын сомындар көмегімен телескоптық тіреулердің бетбұрыс тетіктеріне бекітіледі. Рөл күштерінің ұзындығын реттеу кезінде реттеу күшінің 33 ұштарында бұранданың əртүрлі бағыты бар алдыңғы басқарылатын доңғалақтарының қосылу бұрыштарын қамтамасыз ету үшін, күштің ішкі жəне сыртқы ұштықтарының кесінді оймалы бастиектеріне бұралады (күштің ұзындығын азайту кезінде) немесе олардан бұрап шығарылады (күштің ұзындығын ұлғайту кезінде). Бұл ретте ұштықтардың сенімді қосылыстарын қамтамасыз ету үшін реттеу күшінің алтықырлығының ішкі бүйіржағы 33 мен сыртқы ұштықтың бүйіржағы арасында 10,8... 14,2 мм шегінде, ал реттеу күшінің алтықырлығының сыртқы бүйіржағы мен сыртқы ұштықтың бүйіржағы арасында 10,6.16,3 мм шегінде қашықтықты қамтамасыз ету қажет. Реттеуден кейін реттеу күшін 33 ұштықтардың кесінді бастиектерін

1

жəне

34

болттар арқылы тұтастырғышпен бекітеді. «Глобоидты бұрамдық – екі жалды ролик» типті бұрамдық роликті рөлдік тетікпен

ВАЗ-2105 автомобильдің рөлдік басқарылуы.
Рөл 28 (сур. 6.6)

оған бірге орнатылған дыбыс сигналдарының ажыратқышы арқылы біліктің 13 жоғарғы шетіне конустық шлицтрда сомынмен бекітіледі, сомын біліктің артқы ілмегіне бұралып жəне

сəндік қондырмамен жабылады.
Рульдік білік

құрамдас құрылымға ие, жоғарғы жəне аралық біліктерден 13 жəне 22 тұрады. Жоғарғы білік 13 кронштейннің 11 құбырына 12 екі арнайы инелі мойынтіректерде құбырда ішке айналдырылған сыртқы резеңке төлкелермен орнатылады. Білікте оталдыру кілтінің айдап кетуге қарсы құрылғысының ысырмасы астында жік D бар, ал төменгі ұшында — карданды топсаның бекіткішінің тұтастырғыш болтының астында айналма арықпен шлицті артқы ілмек бар. Аралық білік сомынды тұтастырғыш бұрандалардың көмегімен жоғарғы біліктің 13 жəне бұрамдық біліктің шлицті артқы ілмегін бекіту үшін 20 кесінді сыртқы ашамен екі бөлшектенбейтін карданды топсамен 21 орындалған.

Рөлдік бағананың бекіту к
ронштейні 11

құрылғысы жəне шанаққа бекіту тəсілі бойынша ВАЗ-2110 автомобилінің ұқсас кронштейніне ұқсайды, бірақ соңғыдан айырмашылығы құбырмен 12 қатаң жалғанып, рөлдің қалыбын реттеуге мүмкіндік бермейді.

Кронштейннің 11 құбырына оталдыру кілті 24 жəне тұтқаларымен
25, 26 жəне 27 үш тұтқалы рөл астылық айырып-қосқыш бекітіледі.
Жинақта
рөлдік бағана

кронштейннің 11 шанағына ВАЗ-2110 сияқты төрт нүктелерде бекітіледі: ВАЗ-2110 автомобилінде сияқты рөлдік бағананың жарақаттан қауіпсіздігін қамтамасыз ететін артында

— пісірілген болттарда шайбами екі сомынмен 29, ал алдынан — бекітетін пластинамен 30 үзбелі бастиекті екі бұрандалармен 31. Рөлдік бағана төрт бұрандамен бекітелетін жоғарғы жəне төмен бөліктерден тұратын сыртынан қаптама қабымен

23

жабылған, жəне төменгі бөлігімен бағанаға өзі ойылатын бұранданың бірімен жалғастырылады.

Рөлдік тетік

18

моторлы бөлікте шанақтың сол лонжеронына

33

шайбалы өзі контрланатын сомындардың 34 дөңгелектік түбі жағынан оларға бұрап кигізілетін үш бұрандамен бекітіледі.

Рөлдік тетіктің картері 5 (сур. 6.7) құйылған алюминийлі цилиндрлік ішкі бетімен сирақ білігінің 3 мойынтірегінің қола төлкелері 4 нығыздалған ұзарылған төменгі бөлікке ие. Жоғарыдан картер болат қақпақпен жабылады 11, ол картерге төсеме 29 арқылы төрт болттармен 21 бекітіледі. Жоғарғы қақпақта 11 май құю үшін бұрандалы тығынмен 10 жабылатын бүйірлік бұрандалы тесік, сондай-ақ реттеуші бұранданың 8 орталық бұрандалы тесігі бар. Төменгі қақпақ 20 картерге болат реттеуші төсемелер 19 арқылы төрт болттармен 21 бекітіледі. Оның төменгі біліктірегінің сыртқы сақина 24 үшін таяныш бола отыра ол бұрамдықтың 12 белдіктік орын ауыстыруын шектейді.

Бұрамдық 12 білікке 15 нығыздалған жəне құрылымы бойынша

бірдей, өлшемдерімен ерекшеленетін екі тіректік шарикті мойынтіректерде 17 жəне 18 айналады. Əрбір мойынтірек сыртқы таянышты сақина 24 (28) жəне шариктері бары сепаратордан 25 (27) тұрады, ал мойынтіректердің шариктері үшін ішкі таянышты беттер болып оларда шарлар үшін жүгіру жолы орындалған бұрамдықтың қаптал беті қызмет етеді.

Бұрамдықтың 1

5

білігі аралық біліктің 22 карданды топсасымен тұтастырғыш болты 32 астынан сақиналы арнамен шлицті артқы ілмекке ие (суретті қараңыз 6.6). Құрастыру кезінде бұрамдық оған бекітілген сепаратормен бірге

27

(суретті қараңыз 6.7) жоғарғы мойынтіректің шариктерімен оталдыру кілтінің айдап кетуге қарсы құрылғысының ысырмасы астынан картерге 5 оған алдын ала нығыздалған мойынтіректің сыртқы сақинасымен 28 жəне манжеттермен 16 жəне2 орнатылады, содан соң картерге төменгі мойынтіректің сепараторы 25 орнатылып, оған сыртқы сақина 24 нығыздалады.

Сурет 6.6. ВАЗ-2105 автомобилінің рөлдік басқаруы: а

— жинақтағы рөлдік басқару;

б

— бүйіржақ рөлдік күштің бөлшектері;

в

49

— жоғарғы шайба;

50

— тығыздаушы сақина;

51

— өстің төлкелері;

52

төменгі шайба;

D

— қима

Тұтандыру тетігінің айдап кетуге қарсы құрылғының ілмегіне алдын-

ала мойынтіректің сыртқы сақиналары 28 мен манжеттер 16 жəне 2 престелген картер 5 орнатылады, кейіннен картерге төменгі мойынтіректің сепараторы 25 орнатылады жəне оны сыртқы сақинасы 24 престеледі. Бұрамдық қалпақша 20 орнатылымындағы картерде тіркеледі. Осы орайда реттеуші төсемелердің 19 қалтасын таңдау арқылы мойынтіректер 17 мен бұрамдықтағы 18 саңылаулардың реттелуі жүзеше асады. Реттеуші

төсемелердің қалыңдығы 0,1 жəне 0,15 мм болуы мүмкін; олар бұрандаларды 21 тартқаннан соң қалпақшаның 20 бекітілімі бұрамдық білігінде бұрау мезетінде 20…49 Н-см (2…5 кгс-см) шегінде қамтамасыз етілетіндей жасалады. Аса жоғары бұрау мезетінде төсеме қалташаларының қалыңдығын ұлғайтады, ал төмен кездерде-азайтады. Ілмектің білігінде 3 ойықты бастиегі бар, оның өсіндегі 22 шарикті мойынтіректерде 23 екі тарақты ролик 6 орнатылған. Бастиектің кесігінде реттеуші пластинасы 7 бар реттеуші бұранданың 58 бастиегін орнатуға арналған қима ойықты қима бар. Бұранда бастиегінің 8 кесігі мен білік 3 кесігін арасында саңылаудың жоқтығы 1,95-2,20 мм қалыңдықтағы он бір өлшемде бөлшектерге жіберілетін реттеуші пластинаның 7 қалыңдығын таңдаумен жүзеге асырылады. Біліктің 3 төменгі бөлігінде өзіне рөлдік ілмекті орнатуға жəне оны бекітудегі гайкаға 14 үшін бұрандалы құйрықшасы бар конустық

оймакілтектер кездеседі. Білікті бір екіленген оймакілтек болса, ілмекте – белгілі бір күйге байланыстыруға арналған екілік ойыс бар. Білік 3 картерде орнатылатын кезде С таңбасының картердегі В таңбасына сəйкестігін қамтамасыз етуші күйде орналасатын бұрамдық жағына қарай бұрылуы қажет. Білік 3 қимасына пластинасы 7 бар бұранданың 8 бастиегін орнатқаннан жəне картерге жоғарғы қалпақшаны 11 бекіткеннен соң бұранда кесігіндегі оймакілтекте орнатылған оймакілтекті бұрағыштың көмегімен қалпақшаның 11 тесігіне бұранданы 8 бұру арқылы бұрамдығы бар роликтің ілісінуіндегі саңылаудың реттелімі орындалады. Реттеуден кейін бұрамдық білігін 15 бұрау мезеті 69.88 Н-см (7.9 кгс - см) құрауы керек.

6.7-сурет. ВАЗ-2105 автокөлігінің рөлдік механизмі: а

— механизм қиығы;

б

— механизм бөлшектері;

1

— ілмек;

2

— ілмек білігінің манжетасы;

3

— ілмек білігі;

4

— қола мойынтіректі төлкелер;

5

Реттеуден кейін реттеуші бұранда 8 контрагайкамен 9 тартылу арқылы жазылады. Автокөлікке орнатудан алдын рөлдік механизмге ТАД-17 жəне (SAE80W90) трансмиссионды майларын 0,215 л құяды. Рөлдік механизмді орнатуда біліктің артқы ілмегі 20 (6.6-суретті қараңыз) тығыздауышы бар 19 шанақ алдындағы қалқандағы тесік арқылы салынның ішіне ендіріледі.

Рөлдік жетек рөлдік ілмектен 2, кронштейнмен 15 жинақта маятникті иінтіректен 4, бөлшектенбеген шарлы топсалары бар орта 3 жəне екі шеткі 1 жəне 5 рөлдік тартымдардан, сонымен бірге бұру иінтіректерінен 9 жəне 35 тұрады.

Рөлдік ілмек

1

(6.7-суретті қараңыз) серіппелі шайбасы 13 бар гайкамен 14 біліктің 3 конустық оймакілтектерінде бекітіледі. Гайканың соңғы тартылымы ілмектің берік бекітілімін қамтамасыз етуші айтарлықтай мезетте (200...246 Н • м) автокөлікке рөлдік механизмді орнатқаннан кейін жүзеге асады. Ілмекте 32°10' ± 1° тең бұрыштарға рөлдік механизмді бекітудің төменгі бұрандалардың бастиегіне тіреуге дейін оның бұрылысын орта күйден бір немесе басқа жаққа шектеуші арнайы дөңестер орындалған.

Маятникті иінтірек (6.6-суретті қараңыз) екі пластмассалық төлкеде 51 кронштеймен 15 орнатылатын өсте 16 өзіндік ыңғайланатын гайкамен 53 бекітіледі. Төлкелер 51 мен өстердің 16 беттерін жинақтауда Литол-24 майымен майлайды. Өсті 16 бекіту иінтіректің 4 қолдан жеңіл бұрылуы (иінтіректің шетіне шамамен 1,2 кгс күш жұмсау), бірақ өзіндік салмақтың əсерінен бұрылмайтындай күшпен тартылатын сіргесі 46 бар ойықты гайкамен 47 жүзеге асырылады. Маятникті иінтіректің кронштейні рөлдік механизм секілді бекітілетін өзіндік ыңғайланатын гайкалары бар екі бұрандалармен 14 шанақтың оң жақ лонжеронына 17 моторлы бөлімге бекітіледі. Орта рөлдік тартым 3 симметриялы емес құрылымға ие жəне ол автокөлікке оның бойлық өсі шарлы топсаларының өстерінің алдында орналастындай етіп орнатылады. Шеткі рөлдік тартымдар 1 жəне 5 доңғалақтардың түйіспелілік бұрыштарын реттеу кезінде олардың ұзындықтарын өзгертуге мүмкіндік беретін біркелкі құрамдық құрылымға ие, бірақ олар өзара алмасушылыққа ие емес, себебі олардың ішкі ұштары 39 алмайспайды. Əрбір шеткі тартым сол жақ кесігі бар ішкі ұштан жəне бір шеттен екінші шетке ішкі кесіктің бағытын өзгертуші кесікті реттеуіш муфтамен 38 жалғанатын оң жақ кесігі бар сыртқы ұштан тұрады. Реттеуші муфтаның 38 айналы кезінде (қамыттардың 41 тартылу бұрандаларының 40 босатылған гайкаларында 37) тартымның ұзындығын қысқарту үшін оның ұштарға 36 жəне 39 бұралуы немесе ұзындықты ұлғайту мақсатында олардың бұрғылануы жүзеге асады. Тартымның қажетті ұзындығы гайкасы 37 бар болттармен кесікті қамыттарды 41 тартумен жазылады. Ілмегі 2 жəне иінтіректері 4, 9 жəне 35 бар рөлдік тартымдарды байланыстыру саусақтары өзінің конустық қонымдық беті иінтіректердің конустық тесіктеріне орнатылатын тартымдардың бастиектеріне құрастырылатын бөлшектенбеген топсалар көмегімен жүзеге асады. Ластың түсуінен топсалар рөлдік тартымдардың

бастиектері мен шарлы топсалардың саусақтырна орнатылатын резеңке қорғаныш құндақтарымен қорғалады 42. Шарлы топсалар саусақтарының иінтіректерге бекітулі бұрылыстың алдын алу мақсатында саусақ тесігі мен гайка кесігіне бір уақытты орнатылатын сіргелері 43 бар кесікті гайкалардың 44 көмегімен жүзеге асырылады.

Бұрылыс иінтіректері

9

жəне

35

тоқтатыш пластиналары бар екі бұрандалармен бұрылу жұдырықшаларына бекітіледі.

ВАЗ-21213, -21214

автокөліктерінің рөлдік басқарылуы ВАЗ-2105 автокөлігі мен ондағы өзара алмасушы бөлшектерде секілді құрылымға ие.

ИЖ-2126 автокөлігінің төрткілдешті механизмі бар рөлдік басқарылуы.
Рөл 15

(6.8-сурет) сильфонды тəрізді энергия жұтышу элемент 16 арқылы гайкамен 14 жоғары рөлдік біліктің кесік шетіндегі конустық оймакілтектерде бекітіледі.

Рөлдік білік құрамдас, аралық жəне жоғарғы біліктерден 22 жəне 26 тұрады. Жоғары білік рөлдік бағананың құбырында 9 екі бірдей шариктік мойынтіректерге орнатылады. Біліктің төменгі бөлігіне жоғары кардан топсанының шанышқысы дəнекерленген. Жоғары кардан топсасының екінші шанышқысы гайкалармен 25 иілімді муфтаны 24 бекітуге арналған екі дəнекерленген бұрандалары бар фланецке ие. Аралық білік жоғары шетінде иілімді муфтаны 24 бекітуге арналған екі дəнекерленген бұрандалары бар фланецке ие. Ал төменгі бөлігінде – төменгі кардан топсасымен бірге жинақтағанда өзінің шанышқысындағы кесік жағына қарай бағытталатын фрезерленген жалпақ кеңістігі бар ойма кілтекті артқы ілмек бар.

Рөлдік бағананы автокөлікке құрастыру кезінде төменгі кардан

Сур. 6.8. ИЖ-2126 автокөлігінің рульдық рейкасы : топсасының 27 рөлдік механизмінің тегершігінде орнатылған шанышқыға қысқышы бар 5 резеңке тығыздауышпен 3 нығыздалатын шанақтың алдыңғы ойысындағы 6 тесік арқылы аралық біліктің 26 оймакілтекті артқы ілмегімен салоннан орнатылады. Кейіннен құбырға 9 дəнекерленген қамыт 10 пен резеңке төсемесі 31 бар қамыт 8 көмегімен кронштейнге 32 бұрандалармен бектіліген тепкілер арқылы

төрт гайкамен 21 бекітіледі. Құбырға 9 алынатын бастиегі бар екі 1, 4, 14, 21 жəне 25 — сомындар; 2 — болт; 3 — аралық біліктің нығыздағыштары; 5 —нығыздағыштың бастырығы; 6 —шанақтың алдыңғы қалқаны; 7 —біліктің мойынтірегі (төменгі); 8 — қамыт; 9 — рөлдік бағананың құбыры; 10 құбырлардың қамыты; 11 —оталдыру кілтінің бекіту қапсырмасы; 12 — біліктің жоғарғы мойынтірегінің төлкесі; 13 — қаптаушы қап (жоғарғы бөлігі); 15 — рөл; 16 — рөлдің жарық энергия жұтушы элементі; 17 жəне 19 — қаптама қаптың өзі оятын

бұрандалары; 18 — оталдыру кілтін бекітудің үзбелі бастиегімен болттар; 20 — қаптаушы қап (төменгі бөлігі); 22 — карданды топсаның ашасымен жоғарғы білік; 23 — жоғарғы карданды топсаның ашасы; 24 — серпімді муфта; 26 — аралық білік; 27 — төменгі кардандық топса; 28 — оталдыру кілті; 29 — рөл астылық айырып-қосқыш; 30 — қаптама қабының астыңғы бөлігін үстіңгі бөлігіне бекіту бұрандасы; 31 — қамыттың резеңке төсемесі; 32 — басқыштардың кронштейні; 33 — сəндік қақпақ

13 жəне 20, төрт бұрандалармен 30 бір-бірімен қосылатын жəне төменгі бөлігімен рөлдік айырып-қосқышқа жəне құбырлардың кронштейніне 9 өзі оятын бұрандалармен 17 жəне 19 бекітіледі.

Рөлдік тетік құлақты алюминий картерге 5 (сур. 6.9) ие, олардың көмегімен рөлдік тетік сомынды 23 екі бұрандамен 24 алдыңғы аспаның арқалығына 27 бекітіледі. Жиналған тісті доңғалақ 15 оған нығыздалған мойынтіректің ішкі сақинасымен 16 құрастыру кезінде алдын ала жиналған төлкемен 10, рейкамен 6 жəне мойынтірекпен 14 картерге 5 орнатылады. Тісті доңғалақ бояумен картердің бұрандалы тесігіне алыдан ала оған бекітілген нығыздаушы манжетпен бірге 19 оралатын сомынмен 18 бекітіледі. Сомын 18 28...35 Н-м (2,8...3,6 кгс-м) сəті тартылып, мойынтіректің 16 сыртқы сақинасын картердің бүйір жағына тірей отыра, картерде төрт нүктеде белгілеумен бекітіліп, жəне сыртынан резеңке қорғаныш қалпақшамен 20 жабылады. Рейка 6 өзінің тегіс цилиндрлік бөлігімен онда алдын ала орнатылған сыртқы резеңке сақиналы пластмасса төлкемен 10 жəне төлкенің таянышты сақинасымен 7 картерге орнатылады. Рейка тісті доңғалағын орнатқаннан кейін оған өзінің тісті бөлігімен металл керамикалық таянышпен 13 картерге бұралатын серіппелі 12 сомындар 21 көмегімен қысылады. Таяныштың сомының 21 сыртқы бұрандасы бар, толық аяқталған ішкі төрт қырлық жəне картерге бояумен 11.14-Н м (1,1.1,4 кгс-м) сəтінде оратылады, содан кейін контрсомынмен 22 тарту арқылы контрланады. Бұл ретте, 150,59...1Г68 Н ■ м-ден (0,06... 0,17 кгс ■ м) мойынтіректің бұралу сəті қамтамасыз етілуі тиіс.

Сур. 6.9. ИЖ-2126 автомобильінің рөлдік тетігі жəне рөлдік жетегі:

1 — шарлы топсамен күштің сыртқы ұштығы; 2 — ішкі ұштықты рөлдік күш; 3 — күштің ішкі ұштығы; 4 — рейкалар қорғаныс қабы; 5 — картер; 6 — рейка; 7 — төлкенің таянышты сақинасы; 8 — қаптың бекіткіш сақинасы; 9 — ұштықтың күшінің сомыны; 10 — сақинамен рейкалар төлкесі; 11 — қаптың қамыты; 12 — таяныштың серіппесі; 13 —рейкалар таянышы; 14 жəне 16 — тісті доңғалақтардың тиісінше алдыңғы жəне артқы мойынтіректері; 15 — тісті доңғалақ; 17 — мойынтіректің таянышты сақинасы; 18 — мойынтіректің соымын; 19 — тісті доңғалақтардыі манжеті; 20 — қорғаныс қақпағы; 21 жəне 22 — таянышытың сомыны жəне контрсомыны тиісінше; 23 жəне 24 — сомын жəне рөлдік тетіктің бекіткіш болты тиісінше; 25 жəне 26 —қамыт бұрандасы мен сомын тиісінше; 27 — алдыңғы аспа арқалығы (жақтаулық); 28 — таянышты сақина; 29 жəне 30 — ұштықтардың қосымшалары; 31 — тоқтатқыш шайба; 32 — кесікті серіппелі сақина; 33

— шплинт; 34 — ойғыш сомын; 35 — шар саусағы; 36 — тығыздағыш сақинасы; 37 — саусақтың қорғаныс қабы; Д — күштердегі толық аяқталған қасқалша

; Е — ұштықтардағы толық аяқталған дөңестер. Тісті доңғалақтың 15бұрау сəтінің көрсетілген шамаға сəйкессіздігі кезінде жіберілген контрсоымнда 22 таяныштың сомынын 21 бұрумен қажетті оның шамасын белгілеген жөн. Рөл тетігін құрастыру кезінде оның картеріне орнатылатын барлық бөлшектер ФИОЛ-1майымен майлануы тиіс.

Рөл жетегі екі бірдей реттелетін ұзындығы бойынша құрамдас шарлы топсамен рөл күштерінен жəне иінді жұдырықтармен қоса атқарылған бұрылыс тетіктерінен тұрады. Рөл күші бөлшектенбейтін ішкі ұштықтармен 3 жəне екі жағынан бұранды артқы ілмекті күштен 2 тұрады. Күштің ішкі ұштығының бұрандалы артқы ілмегі 2 рейкалардың 6 бұрандалы тесігіне оралып (ол үшін ұштықта жəне рейкада қасқалшалар бар) жəне рейкеде тоқтатқыш шайбалар 31 көмегімен рейкалардың бүйір жағыдағы

кесіктерге орнатылған ала белгіленген екі өзінің ішкі мұртшаларымен бекітіледі. Шайбалардың 31 шеті күш ұштығын 3 рейкаға орағаннан кейін ұштықтың қырына оның ашылып кетуіне кедергі келтіре отыра жазылады. Картерге ылғалдың жəне балшықтың түсуінен рөлдік тетік оған екі жағынан бекітілетін, картерге тартқыш бұрандалармен 25 жəне сомынмен 26 бір рет қолданылатын пластмасса немесе болат көп реттік қамыттармен 11 бекітілетін гофрланған резеңке қорғаныш қаптармен 4, ал күштерде 2 — болат кесікті қайратты сақиналармен 8 қорғалады. Күштің сыртқы бұрандалы артқы ілмегіне 2 күштің сыртқы ұштығы 1 бұратылады. Рөлдік күштің ұзындығын реттеу үшін қосылу бұрыштарын реттеу кезінде күштерде 2 толықтай аяқталған қасқалшалар Д, ал ұштықтарда 1 — толық аяқталған шығыңқы жерлер Е орындалған. Реттеу күшті 2 ұштыққа 1 бұратумен немесе оны ұштықтан бұрап шығарумен жүзеге асырылады. Реттеуден кейін күштің ұзындығы сомынды 9 тартумен бекітіледі. Сыртқы ұштықтың бастиегіне бөлшектенбейтін саусақпен 35 шарлы топса кіріктірілген, оған рөлдік күш айналмалы тұтқамен жалғанады. Айналмалы тұтқаға саусақты бекіту шплинтті 33 ойықты сомынмен 34 жүзеге асырылады. Шарлы саусақ ылғалдан, кірден резеңке қорғаныш қаппен 37 қорғалған, ол саусақта пластмасса сақинамен 36 тығыздалады жəне айналма арықта ұштықтың бастиегінде 1 кесікті серіппелі сақина 32 көмегімен тығыз орнатылады. Автомобильдің алдыңғы доңғалақтарының бұрылуы рейкалар 6 максимальды жүрістерімен соңына дейін күштердің ішкі ұштықтарының тоқтатқыш шайбаларымен 31 картердің 5 бүйір жағына

шектеледі.
«Глобоидты бұрамдық — үш жалды ролик» типті бұрамдық- роликті рөл тетігімен
ГАЗ-3110 автомобилін гидрокүшейткішсіз рөлдік басқару.

Рөл 15 (сур. 6.10) сильфонды типті энергия жұтатын элементке 12 ие, ол арқылы күпшегімен 10 рөлдік білікке 6 сомынмен 11 бекиді. Рөлдің қаңқасына төрт бұрандамен бекітілетін жақтауда 17 орналасатын сомын 11 сыртынан сəндік қондырмамен 16 жабылады. Энергия жұтатын элемент12 ішінен шуға қарсы поролон қрсымшамен 14 толтырылған, ал сыртынан рөлге төрт өзі ойылатын бұрандамен бекітілген қаптама қабымен 21 жабық. Рөлде екеу орнатылған...

Сурет. 6.10. ГАЗ-3110 автомобилінің рөлдік бағанасы:

1 — шарикті мойынтірек; 2 — рөлдік бағананың құбыры; 3 — кронштейн; 4 —құбырдың қамыты; 5 — аспаптар панелі; 6 — рөлдік білік; 7 —рөл астылық ауыстырып-қосқыш негізі; 8 — өзі қаптама қаптың бекіткішінің ойылатын бұрандалары; 9 — бағананың қаптаушы қабы (жоғарғы бөлік); 10 — рөлдің күпшегі; 11 — рөлді бекіті сомыны; 12 — сильфонды типті энергия жұтатын элемент; 13 —рөлдің қаңқасы; 14 — шуға қарсы поролон ішпектер; 15 — рөл; 16 — қондырма; 17 —қондырма шеңбері; 18 — бұрылыс көрсеткіштерінің жəне жарық фарларын қосқыш; 19 — ауыстырып-қосқыштың бекіткіш бұрандасы; 20 — шыны тазартқыштың ауыстырып-қосқышы; 21 — рөлдің қаптаушы қабы; 22 — рөл бағанасының қаптаушы қабы (төменгі бөлік); 23 — оталдыру кілті; 24 — оталдыру кілтінің қапсырмасы; 25 құбырлардың кронштейндері; 26 — рөлдік бағананы бекіткіш бұранда; 27 — карданды топсаның ашасы; 28 — тоқтатқыщ сақина; 29 — карданды топсаның айқастырмасы; 30 — инелі мойынтірек; 31 — тығыздама; 32 — сына; 33 — болт оталдыру замогының бекіткіш үзбелі баспен болты; 34 — дыбыстық сигналдың ажыратқыш планкаларын бекіткіш өзі ойылатын бұранда, оның жоғарғы спицаларына олардың сыртқы жағынан өзі ойылатын бұрандалармен бекітілетін.

Рөлдік білік 6 рөлдік бағананың құбырында 2 екі шарикті мойынтірекпен 1 орналастырылады. Мойынтіректер білікке 6 ішкі

сақиналармен мөлшерлердің ауытқуын өтейтін жəне шуды төмендететін полиуретандық төлкелерде орнатылады, ал сыртқы сақиналармен құбырға 2 екі оның шет жақтарынан онда бар выштамповкаға соңына дейін бұрап нығыздалады. Мойынтіректердің білікке бекітілуі таянышты шайбалармен тоқтатқыш сақиналар арқылы жүзеге асырылады. Біліктің төменгі шетінде карданды топсаны бекіту сынасы 32 астында рөл білігін рөлдік тетіктің бұрамдық білігімен жалғастыратын көлденең жік жасалған.

Рөлдік бағана
рөлдік біліктің шетімен карданды топсаның ашасын

27 орнатылады жəне аспаптарының жолағымен бірге 5 құбырдың пісірілген қамытымен 4 екі бұрандалармен шанаққа пісірілген болттарда екі сомынмен бекітілген кронштейнге 3 бекітіледі. Рөл бағанының құбырында 2 орнатылған оталдыру құлыбы 23 жəне рөл астылық айырып-қосқыш 7 сыртынан қапталған қаптамамен жабылған, оның төменгі бөлігі 22 жоғарғы бөлігімен үш өзі ойылатын бұрандалармен жалғанады 9 жəне төменнен екі осындай бұрандалармен 8 құбырлардың кронштейніне 25 жəне рөл астылық айырып-қосқыш бекітіледі. Қаптаманың жоғарғы бөлігі 9 сондай-ақ, жоғарыдан бұрандамен 8 рөл астылық айырып-қосқыш

7

бекітіледі .

Кардандық топса ар рөлдік білік пен рөл тетігінің бұрамдық білігіне айырлармен 27 сомынды сыналармен 32 бекітіледі. Ол бөлшекті құрылымға ие. Топсаны айқастырмасы 29 инелі мойынтіректермен 30 шанышқылардың тесіктеріне 27 нығыздалады (трансмиссия кардандық топсасына ұқсас) жəне оларға тоқтатқыш сақиналармен 28 тіркеледі.

Руль тетігі
(сур. 6.11) мотор астылы жақтаудың сол лонжеронына

33 сыртқы жағынан сомындармен төрт болттармен 30 бекітіледі. Автомобильге орнату кезінде рөл тетігі бұрамдық білігіне 22 бекітіліген резеңке нығыздауышпен 24 біліке 22 бекітілген кардандық топсамен 25 автомобильдің салонына алдыңғы қалқандағы 29 терезе арқылы енгізіледі. Нығыздағыштар 24 қыспаққа алынып, салоннан бекітілетін жақтау 28 мен шанақ алдының қалқаны 29 арасында қалқанға пісірілуші болттармен бұралатын төрт гайкалардың 27 көмегімен қысылады. Үш болат қақпағы бар алюминий рөл тетігінің картері 8, олардың əрқайсысы картерге герметикамен картер тесігіне бұралатын төрт бұрандамен 6 бекітіледі. Бұрамдық жəне картердің 8 төменгі жəне жоғарғы қақпақтары 20 жəне 13 арасында бұрамдықтың 18 белдікті люфтын жоюды жəне оның мойынтіректерінің 17 жəне 19 құрастыру кезінде жəне пайдалану процесінде алдын ала күшін қамтамасыз ететін реттеу төсемелері 16 орналастырылады.

Бұл ретте жоғарғы қақпақ 13 астында төсеніштердің ең аз саны орнатылады, ал пайдалануда бұрамдықтың мойынтіректерінің алдын ала тартуын реттеу автомобидің рөлдік тетігін алмастан төменгі қақпақтың

20

пакетінің қалыңдығын қажетті азайту жолымен олардың санын төмендету есебінен жүзеге асырылады. Жоқарғы қақпаққа 13 біліктің 22 нығыздаушы манжеті

14

нығыздалады.
Бүйір қақпақта 21 май құйғышты бұрандалы саңылау, сондай-ақ

роликпен сирақтың білігінің 12 реттеуші бұрандасы 2 астында бұрандалы саңылау бар, ол ішкі алты қырлы тығынмен толық аяқталып жабылады. Қақпаққа сыртқы сақинамен родикті мойынтірек 5 нығыздалады.

Бұрамдық 18 оған кигізілген ішкі сақинасымен бірге алдын ала жиналған жоғарғы мойынтіректің 17 сыртқы сақинасы жəне жоғарғы қақпақпен 13 жоғарғы мойынтіректің шығыршықтарымен, бірге құрастыру кезінде 17 өз білігімен 22 төменгі қақпақтардың 20 терезесі арқылы картерге 8 орнатылады. Осыдан кейін картерге төменгі подшипник 19 орнатылады жəне реттеуші төсеніштермен 16 төменгі қақпақпен 20 бекітіледі. Төменгі қақпақтың 20 бекіткіш бұрандаларын кергенней кейін бұрамдықдың білігін 22 (оның мойынтіректерін алдын ала тарту) айналдыру сəті 4... 8 даН - см (4... 8 кгс • см) шегінде болуы тиіс жəне қалыңдығы 0,25 жəне 0,12 мм болуы мүмкін реттеу төсемелерінің

16

санын өзгертумен реттеледі.

Сур. 6.11. ГАЗ-3110 автомобилінің "бұрамдық-ролик " типті рөлдік тетігі: 1 — тоқтатқыш шайба; 2 — пневмо бұранда; 3 — қалпақты сомын; 4 — штифт; 5 — радиалды-таянышты роликті мойынтірек; 6 — қақпақтарды бекіту бұрандалары; 7 —май құйғыш тесіктердің тығыны; 8 — картер; 9 — қола мойынтіректі төлке; 10 —сирақ білігінің үш жалды ролигі; 11 — сирақ білігінің тығыздау манжеті; 12 — сирақ білігі; 13 — жоғарғы қақпақ; 14 —бұрамдық білігінің тығыздау манжеті; 15 — сирақ; 16 — реттеуші төсеніштер; 17 — бұрамдықтың жоғарғы мойынтірегі; 18 — бұрамдық; 19

Сирақтың білігі

12

роликпен картерге жиналған реттеуші бұрандамен 2 жəне мойынтіректі 5 бүйір қақпақпен 21 орнатылады.

Қақпақтың 21 бекіткішінің болттарын 6 тартқаннан кейін бұрамдықпен роликтің ілінісуінің реттелуі жүргізіледі. Ол үшін реттеуші бұранда 2 қақпаққа 21, бұрамдықтың білігі 22 бұрау сəті 16. 25 даН • м (16.25 кгс •см) шегінде болатындай аяғына дейін бұралады. Реттеуден кейін реттеуші бұранда 2 жұлдыз нысанды төсемесі бар арнайы тоқтатқыш шайбамен 1 орнатылады. Тоқтатқыш шайба 1 өзінің ішкі жиегінің дөңесімен бұранданың кесігіне енеді. Ал сыртқы жиектің бір ойындысы картердің штифімен 4 бірігеді. Соның нəтижесінде қақпақта қалпақты сомынды 3 бұраудан кейін бұранданың 2 бекуі қамтамасыз етіледі. Сосын білікке 12 сирақ 15 орнатылып, жəне оған 10,5... 12 даН Рөлдік тетікті нығыздаушы манжеттерге 11 мен 14 жинау кезінде Литол-24 майлауы салынады, ал қалған картерге орнатылатын бөлшектер трансмиссиялық май ТМ5-18 немесе«Омскойл СуперТ» майланады, сосын бұл май автомобильге орнатылғаннан кейін рөлдік тетіктің картеріне құйылады.

Рөлдік жетек (сурет. 6.12) сирақтан 6, маятникті тұтқадан 10, рөлдік күштен 7 мен9, бұрылысты тұтқадан 1 жəне көрсетілген бөлшектерін қосатын шарлы топсалардан тұрады. Рөлдік сирақ 6 арнайы дөңестерге F ие, олар рөлдік максималды бұрылысында сирақтың бұрылысын, тиісінше басқарылатын дөңгелектердің бұрылысын шектеп лонжеронға тіреледі.

Маятникті тұтқа

10

металл керамикалық төлкеде 27 айналатын саусаққа 29 нығыздалған (сурет 6.12, кескін

С

— С)

Төлкелер

27

кронштейнде 26 резеңке нығыздаушы төлкелерге 28 нығыздалған жəне кронштейннің саңылауының диаметрімен салыстырғанда қондырмалы цилиндрлік беттің аз диаметріне ие. Бұл кронштейнде төлкенің 27 дұрыс орнатылуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ кронштейнде саусақтың 29 серпінді орын ауыстыруына мүмкіндікті қамтамасыз етеді.

А

Тұтқышы

10

бар сұққы

29

кронштейнға сұққының бұрандалы ұшына 40... 50 Н моментімен жəне бөгелмелі сіргемен

14

бұралатын кертіп істелген сомынмен

8

бекітіледі. Бұл ретте бір төлкенің

27

шет жағы маятникті тұтқыштың

10

шет жағына жанасса, басқасының шет жағы сұққымен

29

бірге бұрылатын шайбаға

25

F

— сирақ бұрылысының томпақ шектегіштері.

Кронштейнге тұтқышты жинау кезінде УСсА графитті жақпа майы салынады. Маятникті тұқтқыш кронштейні

26

мотор асты раманың оң жақ лонжеронына

11

(сур. 6.12 қараңыз) сыртқы жақтан екі бұрандамен

12

бекітіледі. Ортаңғы рөлдік жетек

9

бір шарлы топсамен жиналады, оның сұққысы рөлдік ілмекке 6 бекітіледі жəне бүйірлік рөлдік жетектер

7

топсалары мен маятникті тұтқыш топсасының сұққыларына арналған үш конустық саңылаулары бар.

Құрамалы, ұзындығы бойынша реттемелі бүйірлік рөлдік жетектердің

7

құрылымы бірдей. Бұйірлік жетектің сыртқы ұшы

2

онымен қамыты бар

4

кеспелі бұрандалы реттелетін муфтамен

3

бірігеді жəне бұрылатын тұтқышқа

1

шарлық топса сұққысымен бекітіледі. Бүйірлік жетектер ұзындығын реттеу қамыттардың тартпалы бұрандалары

5

босатылған жағдайда талап етілген бағыттағы муфтаның

3

айналуымен жүзеге асырылады.

Шарлы топсаның құрылымы жиналмалы жəне негізінен біркелкіленген бөлшектерден тұрады. Əрбір топса серіппесі

20

бар тірек табан

19

арқылы бұрандалы тығын

21

корпусына тығырықталған шарлы сұққы

13

орналасқан метал корпустан

18

(сур. 6.12, кескін А— А) тұрады. Тығын

21

топса корпусында сіргемен 22 бекітіледі. Топса ішіне ылғал мен кірдің түспеуі үшін сұққыға резеңке қорғаныш қабы

16

немесе қалпақша

24

орнатылады.
Топса корпустарының

18

саусаққа арналған сопақ тесіктері бар жəне рөлдік жетек бастиегіне сопақтың бойлық осі жетектің осімен сəйкес келетіндей болып престеледі, ал маятникті тұтқыш топсасында оның осіне көлденең орналасады. Рөлдік жетек пен маятникті тұқтқыштың топсалары кейбір құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты өзара алмастырыла алмайды. Бүйірлік жетектердің төрт топсасы мен олардың ұштарында жетек бастиегіне

7

немесе ұшына

2

баспақталған металл құрсамалы

17

гофрленген қорғаныс қабы

16

бар (сур. 6.12, кескін

А

). Сондай-ақ олардың цилиндрлік керме төлкесі

15

бар. Орташа рөлдік жетектің топсасында (сур. 6.12, кескін

Б

—Б) резеңке қорғаныс қалпағы

24

мен

белдемелі керме төлкесі

23

бар. Ал маятникті тұтқыш топсасы орташа рөлдік жетектің топсасынан цилиндр корпусындағы сұққының тербелуін шектейтін полиэтиленді ілмектің

30

болуымен ерекшеленеді. Корпусқа топсалар мен олардың қорғаныс қаптарын немесе қалпақтарын жинау кезінде Литол-24 жақпа майының белгілі бір

мөлшері салынады.
Бұрылмалы тұтқыш

38

(сур. 5.11) алдыңғы ілгек шетмойыны бар кронштейнге

41

бұрылмалы бағанмен

10

бірге екі бұрандамен бекітіледі. «Винт– шарлы сомын мен тісті тақтайша – үш тісті сектор» типті екі сатылы бұрама тақтайшалы рөлдік механизмі» бар

гидрокүшейткішті ГАЗ-3110 автокөлігінің рөлдік басқармасы.

Гидрокүшетйкішті рөлдік басқарудғы ГАЗ-3110 автокөліктері гидрокүшейткіштің басқару (гидротартқы) жəне атқару (гидроцилиндр) механизмдерінің біріккен интегралды рөлдік механизмдері

4

(сур. 6.13) орнатылған гидрокүшеткішсіз автокөліктерден ерекшеленеді. Рөлдік басқару гидрокүшейткішінің жүйесі интегралды рөлдік механизмнен басқа өзіне қозғалтқыштан əкелінетін сорғы

16

, майға арналған кішкене бак

12

жəне біріктіру құбыршектерін
9, 10
жəне

19

қосады.
Орнатылған гидрокүшейткіші

25

бар бұранда тақтайшалы
интегралды рөлдік механизм
. Оның білік-мысқалы

22

рөл білігімен

6

(сур. 6.10) жүзді

32

кардандық топсаның

27

көмегімен біріктіріледі. Білік-мысқал

22

(сур. 6.13) бір жақ ұшы сұққышпен

7

бұрандаға, ал екінші жақ ұшы сұққышпен

24

білік-мысқалға

22

бекітілген торсионның

23

көмегімен бұрандамен

5

серпімді қосылған.
Бұрандалы бұранда

5

жырашығы мен поршень тақтайшасында

3

шарлар 6 орналасқан. Поршеньді тақтайшада бұрандалы жырашықтың басы мен аяғын біріктіріп тұратын арнайы астаушаның

12

(сур. 6.14) болуы арқасында бұранда

14

айналған кезде жырақшада шарлардың

11

алмасуы жүреді, бұл бұранда бұрылған кезде поршень тақтайшасының

13

оның бойымен жеңіл орын ауыстыруын жеңілдетеді.
Поршеньді тақтайшаның

3

(сур. 6.13) сыртқы жағында кесілген тістер ілмек білігінің

2

секторындағы тістерге кіреді. Поршень тақтайшасы орын ауыстырған кезде ілмек білігін бір жаққа 40° бұрышта жəне рөлдік білік айналымының 80° сомалық бұрышын қамтамасыз ете отыра ортаңғы қалыптан екінші жаққа бұрады. Поршень тақтайшасы

3

бір уақытта рөлдік басқарудың гидрокүшейткіш жүйесінің екі жақты əрекет ететін гидроцилиндр поршенінің функциясын орындайды, бұл корпуста поршеньді тақтайшаның əр жағынан бір бірінен оқшауланған екі А жəне Б жұмыс қуысын құрайтын нығыздағыш сақиналар

26

жəне

27

көмегімен оны

механизм корпусына

4

нығыздау қамтамасыз етіледі.
Ілмек білігі

1

(сур. 6.14) секторының тістері біліктің айналу осінің бұрышына қарай қиылған, бұл жіберілген қарсысомында 8 реттегіш бұранданың

10

көмегімен тісті ілгекті поршенді тақтайшамен

13

реттеуге мүмкіндік береді. Рөлдік механизм бөлшектерінің тозуы салдарынан рөлдік дөңгелектің байлныстырылмаған жүрісінің (люфт) ұлғаюы кезінде қолданыс процесінде тісті ілгекті реттеу қажеттілігі туындайды. Сонымен қатар қолданыс процесінде білік-мысқалының

21

остік люфтінің пайда болуы мүмкін, ол реттеуден кейін белбеуінің картер ойығына

2

батыра жиектелетін сомын

15

көмегімен тіреуіш мойынтірек

23

жəне

27

пен бұранданың күшін реттеумен жойылады.

Сур. 6.13. ГАЗ-3110 автокөлігінің рөлдік басқаруының гидрокүшейткішінің сызбасы:

1

— ілмек;

2

— тісті секторы бар ілмек білігі;

3

—поршеньді тақтайша;

— сорғының сорғыш жəне айдағыш қуыстары

Гидрокүшейткіш сорғысы жұмыс сұйықтығын (майды) интегралды рөлдік механизмге айдауға арналған. Екі мəрте əрекет ететін қалақты сорғының белдіктің көмегімен (генератор жəне сұйықтықты сорғымен бірге) қозғалтқыштың иіндік білігінің тегершігінен жетегі бар жəне қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде ұдайы жұмыс жасайды. Сорғы оған орнатылған тегершікті

1

ж əне роторлы

3

білік

19

орнатылған корпустан

2

(сур. 6.15), статордан

15

жəне реттегіш диск

5

26 25 24 23 22 21 Сур. 6.14. ГАЗ-3110 автокөлігінің интегралдық рөлдік механизмі: орналастырылған қақпақ

6

мен құбыршекпен берілетін майдың мөлшері мен қысымын реттейтін механизмнен тұрады.

1

— ілмек білігі;

2

— картер;

3

жəне

22

— тығыздаушы көмкермелер;

4

жəне

18

— инелі мойынтіректер;

5

— тоқтатқыш тығырық;

6

— қақпақ бұрандасы;

7

— қақпақ;

8

— қарсысомын;

9

— ауаны шығару клапаны;

10

— реттегіш бұранда;

11

— алмасатын шарлар;

12

— поршен

тақтайшасындағы шарлардың алмасуына арналған астауша;

13

поршенді тақтайша;

14

— бұранда;

15

— реттегіш сомын;

16

— гильза;

17

— қайта өткізу клапаны;

19

— торсион;

20

— сұққыш;

21

— білік-мысқал;

23

жəне

27

— бұранданың тіректік мойынтіректері;

24

— гидротартқы корпусы;

25

жəне

26

— поршень тақтайшасының сыртқы жəне ішкі тығыздаушы сақиналары;

28

— білік-мысқалының сегменттік тіректері.

Білік

19

барлық қызмет ету мерзімінің ағымында майлауды қажет етпейтін жабық шарлы мойынтіректегі

18

сорғы корпусына бекітілген жəне манжетамен

17

тығыздалады. Біліктің сыртқы бұрандалы соңында жетекті тегершік

1

бұралған, ал ішкі оймакілтекті соңында икемді орнатылған пластиналы қалақшамен

4

оның радиалды ойықтарына ротор

3

орнатылған.
Статор

15

корпус

2

пен сорғы қақпағының

6

арасында екі тартқыш бұрандамен

10

сақиналық тығындаулар арқылы герметикалық түрде қысылған. Оның ішкі жұмыс беткейі екі сору

Д

жəне екі айдау

Е

қуыстарын тудыратын күрделі геометриялық формалы (сур. 6.13, 16) болып келеді. Ротор

17

айналған кезде қалпақша

18

пластиналары ортадан тепкіш күштің əсерінен жұмыс жиектерімен статордың жұмыс беткейіне жабысады жəне ротордың бір айналымының ағымында əрбір қалақша кезектесе отырып онымен түйіскен Д жəне Е айдау екі қуысынан да май береді. Мұнымен құбыршектердің əрекеті екі мəрте қамтамасыз етіледі.

Сорғы қақпағының

6

(сур. 6.15) майды жеткізу жəне бұрып жіберу

Сур. 6.15. ГАЗ-3110 автокөлігінің рөлдік басқарылуы гидрокүшейткішінің сорғысы:

1

— тегершік;

2

— корпус;

3

— ротор;

4

— қалақша;

5

— орналастыру

дискі;

6

— қақпақ;

7

— шығын клапанының мысқалы;

8

— төсем;

9

жəне

16

— серіппелер;

10

— бұранда;

11

— бұранда-тығын;

12

— ер;

13

— сақтандырғын клапанның кішкене шары;

14

— тірек;

15

— статор;

17

— манжета;

18

— мойынтірек;

19

— білік; В, Г,

Е

— сіңіру каналдары;

Д

— сіңіру қуыстары; Ж — айдау қуыстары;

И

— жоғарғы қысым қуысы;

К

— дросселдік саңылау;

Л

— айдау магистралі;

М

— біріктіргіш каналдар;

Н

— орналастыру дискінің өтпелі саңылауы құбыршегіне арналған кіріп, шығатын бұрандалы саңылаулары бар.

Қақпақта орналасқан орналастыру дискінің

5

көмегімен май Д сору қуысына, кейін Н саңылауы арқылы Ж айдау қуысына, И қуысына В, Г жəне Е каналдары бойынша жəне К дросселденетін клибрлі саңылауы Л айдау магистаріне жəне ары қарай қысыммен рөлдік механизмге беріледі. Дросселдеуші саңылау К оның шығынына тəуелді сорғыдан шығатын май қысымын қажетті деңгейде төмендетуді қамтамасыз етеді.

, біріктіргіш торсион

23

жəне сегментті тіреуі

21

бар гильза 8 кіреді. Саңылаулар мен гидротартқы бөлшектерінің орналастыру каналдары жүйесінің нəтижесінде поршень тақтайшасымен

3

бөлінетін А жəне Б жұмыс қуыстары құбыршектермен
19 жəне 9

біріккен гидротартқының В жəне Г айдау жəне бұрып жіберу қуыстарымен біріктіріледі. Автокөліктің басқарылатын дөңгелектері тура қозғалысқа сəйкес келетін жағдайдағы рөлдік ілмектің 1 орташа жағдайында гидротартқының бөлшектері гидравликалық бейтарап жағдайда болады. Бұл ретте механизмнің А жəне Б жұмыс қуыстарындағы қысым бірдей жəне

Г

бұрып жіберу қуысындағы қысымға тең. Автокөлік бұрылған кезде, мысалы оңға (рөл мен білік-мысқалды сағат тілі бойынша бұрған кезде) торсионды

23

бұру нəтижесінде гильзалы

8

бұрандаға

5

қатысты білік-мысқалдың

22

бұрылуы орын алады. Бұл ретте орналастыру каналдарының механизмнің жұмыс қуысын Б айдау қуысымен В біріктіретін өту қималары ұлғаяды, ал бұрып жіберетін қуыспен Г – азаяды. Осы арада жұмыс қуысын А айдау қуысымен В біріктіретін каналдардың қимасы керісінше азаяды, ал бұрып жіберетін қуыспен Г – ұлғаяды. Сол себепті Б қуысындағы майдың қысымы А қуысындағыдан қарағанда жоғарылайды, ол рөлді оңға қарай бұру кезіндегі А қуысының тарапына орын ауыстыруға көмектесетін поршенді тақтайшаға қосымша күшті қамтамасыз етеді. Рөлге түсірілетін күш неғұрлым жоғары болған сайын (дөңгелектің айналу бұрышы мен автокөліктің қозғалыс жылдамдығын күшейту кезінде) торсион соғұрлым үлкен бұрышқа оралады жəне білік- мысқалдың да бұрышы бұрандаға қарағанда үлкен болады. А жəне Б қуыстары қысымдарының əр түрлілігі жоғары болады жəне бұған сəйкес гидрокүшейткішпен жасалған поршенді тақтайшадағы

3

қосалқы күш үлкенірек болады.

Осылайша торсион рөл мен дөңгелектер арасындағы кері байланысты қамтамасыз ететін жəне жүргізушіге рөлді жақсы сезінуге мүмкіндік беретін гидротартқының реттеу жəне бір уақытта қадағалау əрекеттерін жүзеге асырады. Торсионды орау мен білік-мысқалды бұру бұрышы бұрандаға қарағанда бір уақытта орнатылған бұранда ойығы жəне 7° шамасындағы екі сегменттік тірегі

28

(сур. 6.14) бар былык-мысқалмен шектеледі. Білік-мысқалдың бұрылу бұрышын бұрандаға қатысты ұлғайту кезінде күшейткіштің гидрожүйесіндегі қысым өседі. Сол себепті гидрокүшейткіштің қызмет мерзімін ұлғайту үшін гидрожүйеде максималды қысымды тудыратын қолданыс процесі кезінде басқарылатын дөңгелектерді максималды бұрышқа бұрылған күйде ұзақ ұстауға болмайды.

Автокөлік бұрылыстан шыққанда жəне торсион рөлін

23

(сур. 6.13) жібергенде айналдыра отыра білік-мысқалды бұрандаға қатысты гидравликалық бейтарап жағдайда былык-мысқалды бұрады, бұл жағдайда гидрокүшейткіш басқарылатын дөңгелектердің тура қозғалыс кезінд өздігінен орнына келуіне (яғни олардың қалыпты жағдайына) бөгет жасамайды. Рөлді басқа жаққа (сол жаққа) бұру кезіндегі гидрокүшейткіштің əрекеті ұқсас жүзеге асырылады, бірақ интегралды рөлдік механизм бөлшектерінің қайта орын ауыстыруымен.

ГАЗ-3110 автокөліктерінің гидрокүшейткішті
рөлдік жетегі

ілмек бұрылысының азайтылған бұрышына сəйкес интегралды рөлдік механизмнен гидрокүшейткішсіз (90° орнына 80°) бұрамдық- дөңгелекті автокөлік механизмдерін салыстыру бойынша рөлдік жетектер мен бұрылу жетектерінің ұзындығымен жəне ілмек конфигурациясымен ерекшеленеді. Рөлдік басқарудың гидрокүшейткіш жүйесінің элементтері жөндеуге келмейді (ілмек білігінің секторымен поршенді тақтайшаға ілу реттегішінен басқа жəне интегралды рөлдік механизм бұрандасының мойынтіректерінің кермесі), істен шыққан жағдайда жағасымен ауыстырылады. Гидрожүйеге техникалық қызмет көрсетуге кіші бактағы майдың деңгейін жəне гидрокүшейткіштердің жұмысқа жарамдылығын күн сайын тексеру жатады. Гидрожүйедегі майды ауыстыру 5 жылда бір рет жүзеге асырылады. Гидрожүйеге істен шыққан элементтердің майын құйып алғаннан кейін немесе ескі майды ауыстыру кезінде интегралды рөлдік механизм клапанына

9

(сур. 6.14) орналастыру арқылы автокөлік өндірушісімен көрсетілген оны жөндеу жəне техникалық қызмет көрсетудегі басшылығы бойынша көрсетілген

тəртіпте гидрожүйеден ауа ығыстырылып, майы ауыстырылады.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

7 Тарау

ТЕЖЕУІШ ЖҮЙЕЛЕРІ

АВТОКӨЛІКТІҢ ТЕЖЕУІШ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ МƏНІ, ҚҰРАМЫ ЖƏНЕ ТҮРЛЕРІ

Автокөліктің тежеуіш жүйелерінің мəні жəне құрамы.

Автокөліктің тежеуіш жүйелері оның жылдамдығын тоқтағанға дейін азайтуға жəне оны қозғалмайтын күйде ұстап тұруға арналған. Жеңіл автокөліктер жұмыс, қосалқы жəне аялдау тежеу жүйелерімен жабдықталған. Автокөліктің кез келген тежеу жүйесі басқарушы құрылғыны, тежеуіш жетегін жəне тежеуіш тетіктерін қамтиды.

Басқарушы құрылғы тежеуші жүйені əрекетке келтіру үшін қызмет етеді жəне өзіне көлік жүргізушісінің бұлшықет күші есебінен əрекет ететін басқару органын (басқыш немесе иінтірек), сонымен қатар автокөлікті тежеу кезінде басқару органына көлік жүргізушісінің күшін азайтушы энергиямен жабдықтаушы қосымша құрылғыны қамтиды. Қосымша энергиямен жабдықтаушы құрылғысы бар тежеу жүйесі энергиямен жабдықтаушы, ал мұндай құрылғысы жоқ – бұлшық еттік деп аталады. Тежеу жүйесінде энергиямен жабдықтаушы ретінде пневматикалық, гидравликалық жəне электр энергиясымен жұмыс істейтін құрылғылар пайдаланылады.

Тежеуіш жетегі басқарушы немесе энергия жабдықтаушы құрылғыдан тежеуіш тетіктеріне күшті үлестіру жəне беру үшін қызмет етеді. Ол механикалық, гидравликалық, пневматикалық, вакуумдық, электрлі немесе құрамалы, мысалы гидропневматикалық болуы мүмкін. Қазіргі уақытта жеңіл автокөліктерге гидравликалық (жұмыс жəне қосалқы тежеуіш жүйелерге) жəне механикалық (аялдау тежеуіш жүйесіне) жетек қолданылады. Ал таяу келешекте электрлі басқарумен тежеуіштердің электрлі жетектерін тарату күтілуде.

Тежеуіш тетіктері автокөліктің қозғалысына қарсы əрекет ететін тежеуіш күштерге тежеуіш жетегі арқылы берілетін күш беруді түрлендіру үшін қызмет етеді. Жеңіл автокөліктердің тежеуіш жүйелерінде автокөліктің доңғалақтарының тежелуін тек бекітілген қозғалмайтын тежеуіш тетігіне орнатылған тежеуіш қалыптарымен жəне доңғалақпен бірге айналатын тежеуіш дискісі (дисікілік тежеуіш тетігі) немесе тежеуіш атанағы (атанақты тежеуіш тетегі) арасында пайда болатын доңғалақтық үйкелісті қалыпты тежеуіш тетіктері ғана

қолданылады. Тежеуіш тетіктерінің жұмысы үдерісінде қалыптасатын жылу, сонымен бірге олардың тозуы (негізінде тежеуіш қалыптарының жапсырмасының) қоршаған ортаға таралып кетеді.

Жұмыстық тежеуіш жүйесі автокөліктің қозғалыс жылдамдығын азайту жəне оның пайдаланудың əдеттегі тəртібі кезінде қысқа мерзімде аялдауы үшін қызмет етеді. Зерттелетін жеңіл автокөліктерде энергиямен жабдықтаушы тежеуіш жүйелері вакуумды күшейткішпен, гидравликалық жетекпен жəне доңғалақтың дискілі жəне атанақты тежеуіш тетіктерімен қолданылады.

Жұмыстық тежеуіш жүйесінің басқарушы құрылғысы
тежеуіш басқышын

22

(7.1-сур.) жəне вакуумды күшейткішті

8

өзіне қосады. Жұмыстық тежеуіш жүйесі көлік жүргізушісінің аяғының бұлшық етінің күшінің берілуімен тежеуіш басқышы есебінен əрекетте келеді. Сондықтан оны кейде аяқ тежеуіш деп атайды. Вакуумды күшейткіш

8

қозғалтқыштың жіберуші құбырында сейілту есебінен тежеуіш басқышына күш беруді арттыратын энергиямен жабдықтайтын құрылғы болып табылады.

Жұмыстық тежеуіш жүйесінің гидравликалық жетегі өзіне кіші бакты

7

бас тежеуіш цилиндрін 4,

қысым реттегішті 19,

тежеуіш тетіктерінің

1

жəне доңғалақтың

12

жұмыстық тежеуіш цилиндрлерін, сонымен қатар олардың құбырларын арматурамен жəне иілгіш шлангілермен

2

жəне

11

жалғастырушыларды қамтиды.
Басты тежеуіш цилиндрі

4

оған тежеуіш сұйықтығының гидравликалық жетегі жүйесін қысыммен толтыратын вакуумды күшейткіш арқылы берілетін күшті түрлендіреді жəне доңғалақтың тежеуіш тетіктерінің жұмыстық тежеуіш цилиндрлері арасында қысымды үлестіреді. Жұмыстық тежеуіш жүйесінің беріктігін арттыру үшін оның гидравликалық жетегі қосконтурлы болып орындалады. Бұл қоскамералы басты тежеуіш цилиндрі мен қоскамералы кіші бакты

7

қолданумен қамтамасыз етіледі. Қоскамералы басты тежеуіш цилиндрдің əрқайсысы өзінің контурында қысымның тежелуі үшін қажеттіні қамтамасыз ететін екі мікбаспен екі камера бар. Зерттелетін автокөлікте, келесі сызбалардың біреуімен: диагональды сызба бойынша (ВАЗ алдыңғы жетекті автокөліктерінде жəне ИЖ автокөліктерінде қолданылады), «алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш тетіктері – артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктері» (қклассикалық құрастырылым сызбасымен ВАЗ жəне ГАЗ автокөліктерінде қолданылады), сонымен қатар «барлық доңғалақтардың тежеуіш тетіктері - алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш тетіктері» (ВАЗ толық жетекті автокөліктерде қолданылады) сызбасы бойынша орындалған қосконтурлы жетектер қолданылады.

Диагональды сызба кезінде гидравликалық жетектің əр контуры а втокөліктің басқа бортында, яғни диагоналі бойынша орналасқан бір алдыңғы жəне бір артқы доңғалақтың тежеуіш тетігін əрекетке келтіруді қамтамасыз етеді. Мысалы, ВАЗ алдыңғы жетекті автокөліктерде «оң жақ алдыңғы жəне сол жақ артқы тежеуіш тетеіктері – сол жақ алдыңғы жəне оң жақ артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктері» гидрожетекті типті диагональды сызбасы қолданылады. Мұндай сызба кезінде басты тежеуіш цилиндрінің бірінші камерасымен жалғанған гидрожетектік бірінші контуры автокөліктің доңғалақтарының оң жақ алдыңғы жəне сол жақ артқы тежеуіш тетіктерін, ал басты тежеуіш цилиндрінің екінші камерасымен

жалғанған екінші контур сол жақ алдыңғы жəне оң жақ артқы доңғалақтарды əрекетке келтіруді қамтамасыз етеді (7.1-сур. жəне 2- өңірбетті қар.). «Алдыңғы доңғалақтарды тежеуіш тетіктері – артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктері» сызбасы кезінде басты тежеуіш цилиндрінің бірінші камерасымен жалғанған гидрожетектік бірінші контуры алдыңғы доңғалақтардың екеуінің де тежеуіш тетіктерін, ал басты тежеуіш цилиндрінің екінші камерасымен жалғанған екінші контур артқы доңғалақтардың екіуінің де тежеуіш тетіктерін əрекетке келтіреді. «Барлық доңғалақтардың тежеуіш тетіктері – алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш тетіктері» сызбасы кезінде басты тежеуіш цилиндрінің бірінші камерасымен жалғанған гидрожетектік бірінші контуры алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш тетіктерін онда орнатылған жұмыс цилиндрлері блогының тек біреуін ғана пайдаланумен жəне біруақытта артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктерін əрекетке келтіреді. Ал басты тежеуіш цилиндрінің екінші камерасымен жалғанған гидрожетектік екінші контуры тек алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш тетіктерін бірінші контурдан оқшауланған жұмыс цилиндрлерінің қалғанын пайдаланумен əрекетке келтіреді. Мұндай сызба кезінде əр алдыңғы доңғалақтың тежеуіш тетігі бір емес, екі немесе тіпті үш (толық жетекті ВАЗ автокөліктерінде) жұмыс цилиндріне ие, бұлар гидрожетектің сəйкесінше контурларымен екі шлангінің көмегімен жалғанады. Қарастырылған жұмыстық тежеуіш жүйесінің екі контурлы гидрожетегінің кез келген сызбасы кезінде саңылаулыздықтың бұзылуы жəне тежеуіш жүйесінің контурларының бірінің қатардан шығуы жағдайында оның екінші контуры жұмысқа қабілеттілігін сақтап қалады, бұл аз тиімділікпен болса да автокөліктің доңғалақтарының тежеуіш тетіктерінің ақаусыз контурмен тежелуін қамтамасыз етеді.

Қысым реттегіші

19

(7.1-сур. қар.) артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктерінің жұмыстық тежеуіш цилиндрлеріне

16

берілетін қысымды оларға келетін жүктемеге байланысты азайтады. Осылайша артқы доңғалақтардың мерзімінен бұрын бұғатталуын жəне автокөліктің кенеттен тежелуі кезінде олардың тайғанақтап қозғалуын болдырмайды, бұл оның сырғу ықтималдығын азайтады. Артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктерінде тежеу кезіндегі қысымды азайту қажеттілігі автокөліктің алдыңғы жəне артқы осьтеріне жүктемені қайта үлестірумен шартталған. Тежеу кезінде автокөліктің алдыңғы оське сəйкес келетін салмақ үлесі ұлғаяды. Ал артқы осьте азаяды жəне соған сəйкесінше алдыңғы доңғалақтардың жолмен ұстасуы ұлғаяды.

Ал артқы доңғалақтардікі – азаяды, бұл артқы доңғалақтарды бұғаттауға алып соғуы мүмкін. Артқы жəне алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш тетіктерінің жұмыстық тежеуіш цилиндрлері

16

оларға тежеуіш сұйықтығының басты тежеуіш цилиндрінен берілетін қысым əсерінен доңғалақтық тежеуіш тетіктерін əрекетке келтіреді. Жұмыстық тежеуіш цилиндрлерінің

16

мікбастары тежеуіш қалыптарына

17

доңғалақпен бірге айналып тұрған тежеуіш атанағы немесе дискісіне қыса отырып, олардың айналуын ақырындатады. Жөндеуден немесе тежеуіш сұйықтықты ауыстырғаннан кейін гидрожетекті тежеуіш жүйесінен ауаны шығару үшін жұмыстық тежеуіш цилиндрлерінің корпусының жоғарғы жағынан ауа шығарушы клапанмен жабылатын арнайы саңылаудан сору арқылы орындайды.

Жұмыстық тежеуіш цилиндрінің ауаны шығару клапаны

9

ауаны шығаруға арналған саңылауды, тиекті конусты жəне алты қырлы кілтке дəл бұрандалы штуцерді құрайды. Клапанды жұмыстық тежеуіш цилиндрінің корпусына бұрау кезінде оның тиекті конусы цилиндр корпусындағы конусты орынға бекиді, осылайша цилиндрдегі ауаны шығаруға арналған саңылау арнасы бітеледі. Клапанды бұрап алу кезінде (тежеуді айдау кезінде клапанды шамамен V

2

айналымның

1

4

... бұрайды) оның тиекті конусы орнынан жылжиды жəне пайда болған сақиналы саңылауарқылы жəне əрі қарай клапан саңылауы арқылы жұмыс цилиндрінің ішкі қуысы атмосферамен қатынасады, бұл тежеуді айдау кезінде гидрожетекті жүйеден ауаның шығуын қамтамасыз етеді. Клапанды шаңның жəне кірдің түсуінен қорғау үшін оның сыртынан резеңкелі қорғаушы қалпақшамен жабылады.

— вакуумды күшейткіш;

10

— басты тежеуіш цилиндрі;

11

— жұмыстық тежеуіш жүйесінің гидрожетегінің құбыры;

12

— гидрожетек жүйесіндегі қысым модуляторы

доңғалақтың тежеуіш тетіктерінің жұмыстық цилиндріне тежеу кезінде олардың бұғатталуын болдырмайтындай, оларға сол кезде максималды тежеуіш күшін қамтамасыз ете отырып берілетін қысымды реттеудің электрлі-магнитті клапандар жүйесінің көмегімен қамтамасыз етеді. Тежелу кезінде автокөлік доңғалағы сырғанай жөнелсе, оның айналу жиілігі төмендейді жəне жүйе доңғалақты тежемей жəне оның толық бұғатталуын болдырмайтындай оның тежеуіш тетігіне қысым беруді тоқтатады. Доңғалақтың айналу жиілігінің ұлғаюы жəне оның қалыпты айналуы (сырғанаусыз) қалпына келген кезде жүйе доңғалақты сырғанап айналғаны басталған дейін тежеп, оның тежеуіш тетігіне қысым беруді қалпына келтіреді жəне үдеріс қайталанады. ТБҚЖ жүйесі қамтамасыз ететін автокөлік доңғалақтарының тежеуіш тетіктеріндегі қысымның көп еселік жəне жылдам (секундына бірнеше рет) өзгерісі (модуляция) оның доңғалақтарына кенеттен тежелу кезінде бұғатталу шегінде минималды сырғанаумен жүруге мүмкіндік береді. Бұл автокөліктің тежелуі кезінде басқаруды жəне тұрақтылықты сақтап қалуға жəне көп жағдайда тежеуіш жолын

қысқартуға (əсіресе тайғанақ жолда) мүмкіндік береді. Бұл автокөліктің белсенді қауіпсіздігін едəуір арттырады. ТБҚЖ-нен бөлек қазіргі кездегі автокөліктерде ТБҚЖ-мен бірігіп қосымша автоматты жүйелері қолданылуы мүмкін: Тежеуіш күштерді автокөлік осьтері бойынша электронды үлестіру жүйесі EBD (Electronіc Brake Force Dіstrіbutіon) – қысымды реттегіштің орнына қолданылады жəне соған қарағанда артқы тежеуіш тетіктерінің жұмыстық тежеуіш цилиндріндегі қысымды нақтырақ реттеумен қамтамасыз етеді; Көрсетілген жүйелер, əсіресе, тайғанақ жолдарда автокөлікті басқаруды едəуір жеңілдетеді жəне белгілі бір дəрежеде көлік жүргізушінің кəсібилігінің төмендігінің жəне қате əрекеттерінің орнын толтырады. Зерттелетін отандық автокөліктерде ТБҚЖ жəне тежеуіштерді автоматты басқарудың өзге қосымша электронды жүйелері қолданылмады, оны мұндай жүйелердің жеткілікті жоғары күрделілігімен жəне құнымен түсіндіруге болады.

Доңғалақтардың тежеуіш тетіктері автокөліктің жұмыстық тежеуіш жүйесін пайдалану кезінде оның барлық доңғалақтарының біруақытта тежелуін қамтамасыз етеді. Сондықтан жұмыстық тежеуіш жүйесі оның басқа тежеуіш жүйелерімен салыстырғанда едəуір тиімдісі болып табылады. Қазіргі жеңіл автокөліктердің тежелуі кезінде автокөліктердің осьтері бойынша жүктемені қайта үлестіруімен байланысты алдыңғы доңғалақтың тежеуіш тетіктері артқыға қарағанда жоғары тиімділікке ие. Осы себепті, мысалы, дискілі алдыңғы жəне артқы тежеу тетіктері бар автокөліктерде алдыңғы тежеуіш тетіктері артқыға қарағанда əдетте дискінің, жұмыстық тежеуіш цилиндрлерінің жəне тежеуіш қалыптарының үлкен көлеміне ие. Зерттелетін автокөліктерде алдыңғы доңғалақтардың дискілік тежеуіш тетіктері жəне артқы доңғалақтардың атанақты тежеуіш тетіктері қолданылады.

Алдыңғы доңғалақтардың дискілік тежеуіш тетіктері
(7.3,
а, б-

сурет) доңғалақтың күпшегіне бекитін жəне автокөлік қозғалғанда доңғалақпен бірге қозғалатын тежеуіш дискісінен 1 жəне бір, екі, кейде үш жұмыстық тежеуіш цилиндрлерімен

3

бұрылыс құлағы қапсырмасына

2

жəне екі жұқа тежеуіш қалыптарынан

5

тұрады.

Дискілік тежеуіш тетік доңғалақтың құрсау ішіне орналасады, бұл оны сыртқы жақтан келетін ылғал мен кірден сақтайды. Ішкі жағынан тежеуіш тетік бұрылыс құлағына бекітілетін тежеуіш қалқанымен (сызбада көрсетілмеген) жабылады жəне ол тежеуіш тетігін ылғалдың жəне кірдің түсуінен қорғайды. Зерттелетін автокөліктерде дискілік тежеуіш тетіктері қозғалмайтын (ВАЗ-2105) жəне қозғалатын (қалған автокөліктерде) қапсырмамен қолданылады.

Қозғалмайтын қапсырмалы дискілік тежеуіш тетікте (7.3, а

- сур.қар.

жəне б

— дискілің тежеуіш тетіктері қозғалмайтын жəне қозғалмалы қапсырмамен сəйкесінше;

в

жəне г

— атанақты тежеуіш тетіктері бұрылысты жəне қозғалмалы қалыптармен сəйкесінше;

1

— тежеуіш диск;

2

— қапсырма;

3

— дискілік тежеуіш қапсырмасының жұмыс цилиндрі;

4

— қапсырманың жұмыстық тежеуіш цилиндрінің мікбасы;

5

— дискілік тежеуіштің тежеуіш қалыптары;

6

— қапсырманың жұмыстық тежеуіш цилиндрін жалғайтын канал;

7

— қапсырманың қозғалмайтын негізі (тежеуіш қалыптарын бағыттаушы);

8

— тежеуіш атанағы;

9

— атанақты тежеуіштің тежеуіш қалыбы;

10

— атанақты тежеуіш цилиндрінің мікбасы;

11

— атанақты тежеуіштің жұмыс цилиндрі;

12

жəне

15

— қалыптардың тартпа серіппелері;

13

— тежеуіш қалқаны;

^ — тежелу кезінде алдыңғы жəне артқы тежеуіш қалыптарына əсер ететін үйкеліс күші сəйкесінше қозғалмайтын қапсырмалы дискілік тежеуіш тетігінің негізгі басымдығы оның жоғары қаттылығы болып табылады. Алайда, ол интенсивті жəне ұзақ тежелу кезінде қызып кетуге дайын. Бұл тежеуіш қалыптарының

5

жазық бетімен үйкелетін дискіден

1

жұмыс цилиндрлерінде болатын жылудың берілуі мікбастар

4

арқылы жүзеге асырылады, осы тетікте жылу қозғалмалы қапсырмалы тетікке қарағанда екі есе көп болады (өйткені

олар дискінің бір жағынан ғана емес, екі жағынан орналасқан). Сонымен қатар, цилиндрлердегі сұйықтықтардың тым ысуына тежеуіш дискісінің жоғары аумағында орналасқан байланыстырғыш канал

6

əсер етеді. Тежеуіш сұйықтығы цилиндрлерде ысып кеткенде бу тығындары пайда болады жəне тежелу тиімділігі дереу азаяды.

Қозғалмалы қапсырмалы дискілік тежеуіш тетігінің қозғалмайтын қапсырмалы тетікпен салыстырғандағы негізгі басымдығы ысып кетуге аз бейімділігінен өзге оның кішірейген көлемі, сонымен қатар тетіктің құрылысын қарапайымдандырып, оны сенімдірек қылатын жұмыс цилиндрлерінің азаюымен байланысты тығыздағыш тетіктердің санының азаюы болып табылады. Дискілік тежеуіш тетігінің тежеуіш дискісі тұтас орындалатын немесе желденетін болуы мүмкін. Желдетілетін тежеуіш дискілерінде (ВАЗ-2110 жəне ГАЗ-3110 автокөліктерінде қолданылады) тежеуіш қалыптарымен байланыс жасалатын жұмыс бетімен арасында арнайы радиальды желдетілетін саңылау бар, ол дискінің қоршаған ауамен байланыс аумағын арттырып, осылайша оның қоршаған ортаға жылу беруін жақсартады. Дискілік те, атанақты да тежеуіш тетіктерінің тежеуіш қалыптары олардың жұмыс бетіне үйкелмелі жапсырмалар желімденген болат болып табылады. Тежеуіш қалыптарының үйкелмелі жапсырмаларын тежеуіш тетіктерінде үйкеліс күшін арттыратын жəне сəйкесінше олардың тиімділігін ұлғайтатын арнайы материалдардан дайындайды. Тежеуіш қалыптарының жұмыс беті өздерімен байланыс жасалатын тежеуіш дискілерінен немесе атанақтарынан едəуір тез тозады жəне пайдалану кезінде олармен салыстырғанда жиі мерзімдік ауыстырылуды талап етеді.

Артқы доңғалақтардың атанақты тежеуіш тетіктері (7.3, в, г- сур.қар.) доңғалақпен бірге жарты осьтің фланеціне немесе күпшекке бекитін немесе жəне автокөліктің қозғалған кезінде доңғалақпен бірге қозғалатын тежеуіш атанағынан, сонымен бірге қозғалмайтын тежеуіш қалқанына

13

бекитін екі жартылай дөңгелек тежеуіш қалыбынан жəне екі мікбасты

10

жұмыс цилиндрінен

11

тұрады. Атанақты тежеуіш тетігіндегі тежелу тежеуіш қалыптарының фрикционды жапсырмаларының жұмыстық тежеуіш цилиндрінің

11

көмегімен (немесе аялдау тежеуішінің механикалық жетегі көмегімен) қалыптар жабысатын тежеуіш атанағының ішкі бетіне үйкелуі есебінен жүзеге асады.

Артқы доңғалақтардың атанақты тежеуіш тетіктері қалқанының

13

алдыңғы доңғалақтың дискілі тежеуіш тетіктері қалқанынан ерекшелігі

тежеуіш тетігін ылғал мен кірдің түсуінен қорғап қана қоймайды, жұмыстық тежеуіш цилиндрімен əрекетке келетін тежеуіш қалыптары болғандықтан, ол үлкен қызмет атқарады, сондықтан да ол қалың болат бетінен жасалады. Зерттелетін автокөліктердегі атанақты тежеуіш тетіктерінің жұмыстық тежеуіш цилиндрі екі мікбасты, қос тежеуіш қалыбына біруақытта əрекет етеді жəне қалыптар мен атанақтың арасындағы тежеуіш тетіктерінің жедел жұмыс істеуі үшін минималды болуы керек саңылау өлшемін автоматты реттеуді қамтамасыз ететін құрылғыға ие. Зерттелетін автокөліктерде атанақты тежеуіш тетіктердің қалыптардың тежеуіш қалқанына бекітілу тəсіліне қарай ерекшеленетін екі түрі қолданылады: бұрылысты жəне қалқымалы қалыптар. ГАЗ автокөліктерінде қолданылатын бұрылысты қалыптармен атанақты тежеуіш тетігінде (7.3, в-сур.қар.) қалыптар

9

тежеуіш қалқанына

13

тірек сұққыларында

14

бекітіледі. Тежеу кезінде жұмыстық тежеуіш цилиндрінің

11

мікбастары

10

алдыңғы жəне артқы тежеуіш қалыптарына

9 Р

1

жəне Р

2

бірдей күшпен қысады, бұл қалыптардың

9

тірек сұққыларын бұрылысын қамтамасыз ететін əр түрлі бағытталған айналу сəтін жəне тежеуіш атанағының

8

ішкі жұмыс бетіне жабысуын тудырады. Сонымен бірге қалыптар мен атанақ арасында соның есебінен атанақтың айналуының тежелуі болатын үйкеліс күші пайда болады. Атанақты тежеуіш тетігінің тежеуіш қалыптарын орнату кезінде тірек сұққысында оның жапсырмасының ұзындығы бойынша бірдей емес тозуы орын алады, өйткені жапсырма тозған уақытта тежеуіш атанағына жоғарғы бөлігінің жақындауы ұлғаяды, ал төменгі бөліктері азаяды, соған сəйкес олардың жоғарғы бөліктері тез тозады. Сондықтан тежеуіш қалыптары жапсырмаларының ұзындығы бойынша біркелкі тозуын қамтамасыз ету үшін осы типті тежеуіш тетіктерінің құрылысына қалыптардың тірек сұққысына орнатылатын эксцентриктер түрінде арнайы реттеуші құрылғы көзделеді. Сонымен қатар бұрылысты қалыпты атанақты тежеуіш тетіктерінде алдыңғы тежеуіш қалыптары артқыға қарағанда интенсивті түрде тозады, бұл келесідегідей түсіндіріледі. Алдыңғы тежеуіш қалыптарының тежелу кезіндегі үйкеліс күшінің Л болған сəтінде оның бағыт бойынша сəйкес келетін жетекті күші Р

1

сəтінде тежеуіш атанағы жағына тірек сұққыа қатысты қосымша бұру керек, сонымен қатар алдыңғы тежеуіш қалыбының атанаққа жабысу күшіне сəйкес жəне сəйкесінше үйкеліс күшін жəне оның тозуын арттырады. Артқы тежеуіш қалыбына тежелу кезінде үйкеліс күші Р болған сəтінде оның жетекті күшіне Р

2

қарама-қарсы келеді, осылайша

артқы тежеуіш қалыбының атанаққа күш салуы үйкеліс күшіне сəйкес келеді, демек оның тозуы болады. Осылайша, қаралатын атанақты тежеуіш тетігінің бұрылысты қалыбымен алдыңғы тежеуіш қалыбы артқыға қарағанда жылдамырақ жүреді. Сондықтан пайдалану үдерісінде ауыстырғанға дейін тежеуіш қалыбының қызмет ету мерзімін арттыру үшін қаралатын типті тежеуіш тетіктерінің алдыңғы тежеуіш қалыбы артқы жапсырманың ұзарған ұзындығынан ерекшеленуі мүмкін.

Тежеуіш тетіктерінің тежеуден босату созылған тартпа серіппенің

12

күш беру есебінен жүзеге асырады, өйткені тежеуіш басқышын басқаннан кейін тежеуіш қалыптары

9

жəне жұмыс цилиндрінің

11

қысымын азайту тірек сұққысында

14

кері бағытта бұпылады жəне жұмыс цилиндрінің мікбасын

10

ішкі корпусқа жылжыта отырып тежеуіш атанағынан

8

кетеді.

Көптеген жеңіл автокөліктерде (ГАЗ автокөліктерінен басқа) қолданылатын қозғалмалы қалыптармен атанақты тежеуіш тетіктерде (7.3, г-сур.қар.) тежеуіш қалыптар жұмыстық тежеуіш цилиндрінің мікбастарына

10

негізгі үлкен тартпа серіппемен

12

, ал қосымша кіші тартпа серіппемен

15

тежеуіш қалқанына

13

қатты бекітілген тірекке

16

тартылады. Тежелу кезінде тежеуіш қалыптары атанаққа қарағанда олардың жапсармалары тежеуіш атанағының барлық бетінде едəуір бірдей жабысу қамтамасыз етілетіндей өздері орныға отырып тірекке

16

қатысты орын ауыстырады.

Сондықтан қозғалмалы қалыпты атанақты тежеуіш тетіктер қалыптардың жапсырмаларының ұзындық бойынша бірдей желінуімен ерекшелінеді, пайдалану кезінде қалыптардың орналасуын қосымша реттеу қажет емес, бұрылысты қалыпты тежеуіш тетіктерімен салыстырғанда біршама қарапайым құрылымға ие. Алайда қозғалмалы қалыпты тежеуіш тетіктерінде алдыңғы тежеуіш қалыбы бұрылысты қалыпты тежеуіш тетіктеріндегі себептердей артқыға қарағанда жылдам тозады. Артқы доңғалақтың атанақты тежеуіш тетіктері қалыптар мен атанақтың арасындағы саңылаудың жұмыстық тежеуіш цилиндрлерінің құрылысымен қолданылудықамтамасыз ететін қажетті минималды өлшеміне ие. Зерттелетін автокөліктерде атанақты тежеуіш тетіктерінің қарастырылған түрін қолдану олардың қарапайым құрылымымен жəне олардың атанақты тежеуіш тетіктердің басқа түрлерімен салыстырғанда тым жоғары сенімділігімен шартталған. Дискілі тежеуіш тетіктерімен салыстырғанда атанақты тежеуіш тетіктері арзан, ылғалдың, шаңның жəне кірдің түсуінен жақсы қорғалған жəне тежеуіш қалыптарының біркелкі емес тозуына

қарамастан ауыстырғанға дейін олардың біршама ұзақ мерзімімен ерекшеленеді. Олар ысып жылдам ысып кетпейді, бірақ солай бола тұра ақырын суыйды. Атанақты тежеуіш тетіктерінің жұмыстық тежеуіш цилиндрлері дискілі тежеуіш тетіктерінің жұмыстық цилиндрлерінен мікбастарының едəуір ұзақ жүруімен ерекшеленеді, сондықтан олардың тығыздағыш манжеттері жылдам тозады жəне ауыстыруды жиі талап етеді. Дискілі тежеуіш тетіктерінің атанақтылардан негізгі басымдығы олардың жинақылығы, салқындаудың біршама тиімділігі, ең бастысы – басқарушы əсерлерге жоғары сезімталдық жəне автокөліктің əр түрлі қозғалыс жылдамдығы кезіндегі жұмыс тұрақтылығы. Бұл автокөлікті жоғары жылдамдықпен қозғалғанда жəне қиын жағдайларда тежеуді басқарудың нақтылығына жəне тиімділігіне мүмкіндік береді. Көрсетілген оңды сапалар дискілі тежеуіш тетіктерін көбірек жүктелген жəне автокөліктің белсенді қауіпсіздігі тұрғысынан басқаруға жауапты алдыңғы доңғалаққа қолдануға дəйек болады. Дискілі тежеуіш тетіктерінің атанақтылармен салыстырғандағы кемшілігі олардың едəуір қымбат тұруы жəне тежеуіш қалыптарын жиі ауыстыру қажеттілігі болып табылады. Алайда дискілі тежеуіш тетіктерінің қалыптарын ауыстыру атанақтыларға қарағанда қиын емес.

Қосалқы тежеуіш жүйесі автокөліктің қозғалыс жылдамдығын азайту жəне жұмыстық тежеуіш жүйесінің ақауы кезінде оның тоқтату үшін қызмет етеді. Қосалқы тежеуіш жүйесі ретінде жеңіл автокөліктерде жұмыстық тежеуіш жүйесінің ақаусыз контуры пайдаланылады. Сөйтіп, жеңіл автокөліктің қосалқы тежеуіш жүйесі жұмыстық тежеуіш жүйесінің бір бөлігі болып табылады жəне автокөліктің тежеуіш тетіктерімен гидравликалық жетектің ақаусыз контурымен сəйкесінше аз тиімділікпен тежеуді қамтамасыз етеді. Аялдау тежеуіш жүйесі автокөлікті қозғалмайтын күйде аялдауы кезінде жəне жүргізушінің жоқ кезінде ұстап тұру үшін жəне автокөліктің қырдан қозғалғанда кейін жылжып кетпеуі үшін қызмет етеді. Сонымен қатар ол жұмыстық тежеуіш жүйесінің толық істен шығуы кезінде оның гидравликалық жетегінің қос контурының ақаулығы жағдайында автокөлікті апаттық тоқтату үшін қолданылуы да мүмкін. Жеңіл автокөліктің аялдау тежеуіш жүйесі жұмыстық тежеуіш жүйесінен тəуелсіз басқару құрылғысы мен жетекке ие, бірақ онымен артқы доңғалақтарды тежеуіш тетіктері байланысқан. Аялдау тежеуіш жүйесінің басқару құрылғысы жүргізушінің қолының бұлшықеттік күшінің есебінен əрекетке келетін иінтірек болып табылады, яғни бұл

жүйе бұлшықеттік болып табылады жəне оны кейде қол тежеуіші деп атайды. Аялдау тежеуіш жүйесінде басқару иінтірегін автокөліктің артқы доңғалағының тежеуіш тетіктерімен жалғайтын механикалық трос жетегі қолданылады. Ал артқы доңғалақтардың атанақты тежеуіш тетіктерінің құрылысында тежеуіш қалыптарын босату жəне автокөліктің артқы доңғалақтарын аялдау тежеуіш жүйесін қолдану кезінде тежеуді қамтамасыз ететін арнайы механикалық босату құрылғысы көзделген. Тежеуіш тетіктерінің механикалық жетегі гидравликалық жетекпен салыстырғанда біршама төмен ПƏК ие жəне тежеуіш қалыптарының тозуы кезінде оның жұмысының қажетті тиімділігін сақтау үшін пайдалану үдерісінде мерзімді реттеуді талап етеді. Алайда оның гидравликалық жəне пневматикалық жетекпен салыстырғанда тежеуіш қалыптырына ұсынылған күш берулерді шектеусіз ұзақ уақыт сақтауға ие маңызды басымдығы бар. Көрсетілген басымдық, сонымен қатар мехникалық жетектің қарапайымдылығы жəне жоғары сенімділігі оны зерттелетін автокөліктердің аялдау тежеуші жүйелерінде қолдануға шартталды.

Автокөліктің тежеуіш жүйелеріне қойылатын талаптар.

Тежеу автокөліктің қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін басты тəсіл болып табылатындықтан оның тежеуіш жүйесінің саулығына жəне жұмысының тиімділігіне пайдалану үдерісінде ең жоғары талаптарды жүктейді. Жол жүру ережесімен жұмыстық тежеуіш жүйесінде ақаулар болғанда, сонымен қатар автокөлікті оның жұмыстық жəне аялдау тежеуіш жүйесінің бекітілген нормаларға тиімділіктерінің сəйкессіздігі жəне гидравликалық тежеуіш жетегінің бітеулігі бұзылған кезінде автокөлік қозғалысына тыйым салынады

Автокөліктің тежеуіш жүйесінің тиімділігін тексеру ГОСТ Р 51709

— 2001 сəйкес оның санамасы нəтижесінде жүргізіледі. Тежеуіш жүйесінің тиімділігінің біршама нақты анықтамасы атанақты түрдің арнайы диагностикалық стендінде автокөлікті сынамалау кезінде қамтамасыз етіледі.

Жұмыстық тежеуіш жүйесінің тиімділігін автокөлік доңғалақтарының тежеуіш жүйелерімен дамытылатын меншікті тежеуіш күшінің 64 % кем болмауы керек шамасы бойынша бағалайды. Меншікті тежеуіш күші алдыңғы жəне артқы доңғалақтарының осьтері үшін доңғалақтардағы берілген осьтегі автокөлік салмағына келетін тежеуіш күшінен жеке анықталады. Сөйтіп бір осьтегі доңғалақта дамытылатын меншікті тежеуіш күштерінің əр түрлілігі 9 % аспауы керек, ал тежеуіш басқышына ұсынылатын күш беру 50 кг аспауы керек.

Аялдау тежеуіш жүйесі стендте сынамалау кезінде артқы доңғалақтарда жалпы меншікті тежеуіш күшін əр доңғалақтағы тежеуіш жүйесінің біркелкі еместігін есептемегенде 16 % болмауы керек. Осылайша аялдау тежеуіш жүйесінің басқару иінтірегіне ұсынылатын күш беру 40 кг аспауы керек. Автокөлікке мемлекеттік техникалық байқауды жүргізу кезінде оның тежеуіш жүйесінің тиімділігін анықтау оны арнайы алаңда сынау жолымен жүзеге асырылады. Жұмыстық тежеуіш жүйесін сынау тегіс, құрғақ жəне таза цемент- немесе асфальтты бетонды жабындысы бар алаңда тежеуді бастау кезінде 40 км/сағ дейінгі жылдамдақта тежеуіш басқышын бір рет басу кезінде толық тоқтағанға дейін жүргізіледі. Жеңіл автокөліктің тежеуіш жолы 14,7 м-ден, ал бекітілген ақырындау (арнайы аспап деселерометрмен өлшенеді) – 5,8 м/с

2

аспауы керек.

Аялдау тежеуіш жүйесінің сынамасы автокөлікті арнайы еңкейген эстакадада орнату жолымен жүргізілуі керек. Аялдау жүйесі жеңіл автокөліктің толық салмағымен 16 % дейін қоса алғандағы еңкіштікте, ал жасақталған салмағы 23 %

дейін қоса алғандағы еңкіштікте қозғалмайтын күйін қамтамасыз ету керек. Автокөліктің сол жəне оң жақ бортындағы доңғалақтардың тежеуіш күштерінің теңдігін қамтамасыз ету үшін жəне оның тежелу кезіндегі тұрақтылығы үшін пайдалану үдерісінде тежеуіш қалыптарын ауыстыру жинағымен жүргізіледі: біруақытта алдыңғы доңғалақтардың қос тежеуіш тетіктерін жəне (немесе) біруақытта артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктерін.

ЖҰМЫСТЫҚ ТЕЖЕУІШ ЖҮЙЕСІ

Жалпы құрылғы жəне гидравликалық жетекті жұмыстық тежеуіш жүйесінің жұмысы. Жалпы құрылғы жəне гидравликалық жетекті жұмыстық тежеуіш жүйесінің жұмысын гидрожетектің диагональ сызбасында ВАЗ-2110 автокөлігінің жұмыстық тежеуші жүйесі мысалында қараймыз (2 қар.)

Гидрожетекті тежеуіш жүйесімен жұмыс
келесі түрде жүзеге асырылады. Тежеуіш басқышын

41

басқан соң ол вакуумды күшейткішін итергішке

46

əсер етеді, ол өзіне жалғанған мікбаспен

31

вакуумдық күшейткішті оның клапаның корпусымен

30

бірге ауыстырады.
Вакуумдық күшейткіш соташағы

49

əсерімен басты тежеуіш цилиндірінің бірінші камерасының мікбасы

13

бөгеткіш болттан
14-38
(А бейнесін қар.) бірге шығып алға ауыстырылады. Осылайша

бөгеткіш болттың əсерінен босаған керме төлке

алдында алдынан да, артынан да тығыздағыш сақинамен

16

тығыздалған тіреуіш шайба

15

арқылы цилиндрдің мікбасының жанына жəне ішкі бетіне серіппемен

17

сығылатын екінші камераның орын ауыстыруы басталады. Мікбас

19

мікбасқа

13

ұқсап өзінің керме төлке

38

өзінің бөгеткішлы болтынан бірге шығады.

Осылайша гидрожетек жүйесінде «сол жақ алдыңғы – оң жақ артқы тежеуіш» контурының

52

құбырларымен байланысқан цилиндрдің екінші камерасында мікбастың

19

алдында орналасқан қысымның ұлғаюы жəне кіші бактың екінші камерасында цилиндрдің бөлектенуі болып жатады. Ақаусыз басты тежеуіш цилиндрінде жəне гидрожетектің қос контурының қысымы тежелу кезінде шамамен бірдей өзгеруі керек. Басты тежеуіш цилиндрінің жұмыс камераларында сұйықтықтың қысымының артуы кезінде оның мікбасының

11

алдыңғы тежеуіштердің жұмыс цилиндрлерінің мікбастарына

80

орын ауыстыруы кезінде олардың қалыптарын

4

тежеуіш дискісіне 1, ал артқы тежеуіштің жұмыс цилиндрінің мікбастары олардың қалыптарын

76

тежеуіш атанақтарына

78

жақындатады. Сөйтіп алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш қалыптары мен дискілері арасында артқы доңғалақтардың тежеуіш қалыптары мен атанақтары арасында үйкеліс күштері пайда болады, осының əсерінен дискілер мен атанақтардың айналуы азаяды немесе мүлдем аяқталады жəне автокөлік тоқтайды. Артқы доңғалақтардың жұмыстық тежеуіш тетіктерінің жұмыс тежеуіш цилиндрлеріне қысым беру қысым реттегіші

56

арқылы жүзеге асырылады, ол автокөліктің артқы доңғалағына жүктемеге байланысты берілетін қысымды қажетті азайтуды қамтамасыз етеді.

Тежеуіштің басқышын

41

басуды тоқтатқан соң ол керіқайтарғыш серіппенің

40

əсерінен жалғанған итермелегішпен

46

бірге бастапқы жағдайына келеді. Сөйтіп соташағык итермелегішінің

49

əрекетінен босаған вакуумды күшейткіш клапанының корпусымен

30

кері

қайтарғыш серіппенің

50

əсерімен бастапқы қалпына келеді. Ал соташағыктың

49

əсерінен босаған мікбастар

13

мен басты тежеуіш цилиндрі

19

өзінің кері қайтарғыш серіппесінің

17

əсерімен бастапқы жағдайларына келеді жəне өздерінің керме төлкелерімен

38

бірге бөгеткіш болтқа

14

жабысады. Распорлы төлкеаларды

38

бөгеткішлы болттарға

14

тіреу кезінде олар тығыздағыш сақиналарды

16

мікбастардың жанының канавок пайда болған саңылаулар d

арқылы цилиндрдің қос жұмысшы камерасының

20

сəйкесінше кіші бактар камерасымен байланыс жүреді. Осының арқасында гидрожетекті жүйедегі тежеуіш сұйықтығының қысымы

11

атмосфералық деңгейге түседі жəне алдыңғы тежеуіштің жұмыс цилиндрлерінің мікбастары тығыздағыш сақиналардың

10

есебінен қалыптардан, ал қалыптар 4, өз кезегінде тежеуіш дискілерден

1

алшақтайды.
Артқы тежеуіштің жұмыс цилиндрлерінің қалыптары

76

тартылып тұрған тартпалы серіппенің

85

күш салуы есебінен жұмыс цилиндрлерін өздерінің корпустарының

79

ішіне мікбастарды

80

қыса отырып тежеуіш атанақтардан

78

біруақытта алшақтайды. Тежеуіш сұйықтығы осылайша тежеуіш цилиндрлерінен басты тежеуіш цилиндріне

18

жəне кіші бакқа 20 қысылып шығады.

Автокөліктің тежелу кезінде тежеуіш басқышына ұсынылатын күш автокөлікті тежеуді басқаруды біршама жеңілдететін вакуумды күшейткіштің көмегімен ұлғаяды.

Вакуумды күшейткіш
араларында резеңке диафрагма

29

саңылаусыз оралған штампталған болат корпус

25

пен қақпақшадан

28

31

, мікбаста

31

D

қуыстарын байланыстырады. Сондықтан күшейткіштің қос

С

жəне

D

қуысында да тежелудің жоқтығы кезінде бірдей қысым орнайды. Ал жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта оларды сейілту болады.

Тежеуіштің басқышын

41

басқан кезде (тежелу кезінде) ол өзімен байланысқан итергішті

46

мікбаспен

31

бірге алға ауыстырады. Осылайша клапан

32

өзінің жұмыс бетінде өзінің корпусындағы

30

ершігіне тартылады, сөйтіп оның каналдарын

Е

жəне

Н

күшейткіштің

С

жəне

D

13

берілетін күшті қамтамасыз етеді.

Егер тежеу басқышын басуды тоқтатасы, бірақ ол басылған күйде қалса, вакуумды күшейткіштің клапан

30

корпусы оның ершігіне клапан

32

таянған күйде бірге мікбас

31

пен клапан

32

арасында саңылау таңдау үшін алдыға орын ауыстырады. Мікбас

31

пен клапанның жанасуы кезінде қуыстың

D

атмосферамен байланысы жəне сəйкесінше клапан

30

корпусының орын ауыстырылуы тоқтайды. Сөйтіп күшейткіштің қос қуысындағы қысым жəне сəйкесінше жасалатын олардың қосымша күштері тұрақталады.

Тежеуіш басқышты босатқан кезде жəне оны кері қайтарғыш серіппенің

40

əсерімен бастапқы жағдайына кері қайтарғанда итергіш

46

клапан корпусымен

30

жəне соташағы

49

шеткі артқы жағдайға серіппемен

50

итеріледі. Осылайша мікбас канал

Е

мен қуысты

D

атмосферамен бөлектеу клапанға

32

таянады жəне күшейткіштердің қуыстарын

С

жəне

D

өзара байланыстыра отырып, корпустан

30

оның сыртқы ершігінен клапанды

31

сығады. Сондықтан күшейткіштің қос қуысында да олардың келесі тежелуге дайын екенін білдіретін сейілу болады.

əсер етуі де ұлғаяды; артқы доңғалақтарға максималды жүктеме кезінде қысым реттегіш басты тежеуіш цилиндрі гидравликалық жетектің барлық жүйесінде жасалатын тең қысымды олардың тежеуіш тетіктеріне берілетін қысымның максималды шамасымен қамтамасыз етеді. Артқы доңғалақтардың жүктемесі азайған кезде жетектің реттегіш мікбасына күшпен

Ғ

əсер етуі де азаяды жəне ол артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктеріне берілетін қысымның сəйкесінше азаюын қамтамасыз етеді. Зертелетін автокөліктерде орнатылатын қысым реттегіштерінің құрылғысы мен жұмысының əрі қарай қарастырылатын өзінің ерекшеліктеріне бар.

Зерттелетін автокөліктердің жұмыстық тежеуіш жүйелерінің конструктивті ерекшеліктері.

ВАЗ-2110 автокөлігінің жұмыстық тежеуіш жүйесінің жұмысы жоғарыда қарастырылған «оң жақ алдыңғы жəне солжақ артқы доңғалақтардың тежеуіш тетіктері – сол жақ алдыңғы жəне оң жақ артқы доңғалақтардың тежеуіш жүйесі» түріндегі диагональды сызба бойынша орындалған гидрожетекке ие.

Тежеуіш басқышы 11
(7.4-сурет) пластмасса төлкеге

8

кронштейнде бөгеткішті қапсырмамен осьтерге

10

тіркеледі, осьтің соңында сақиналы жырашыққа орнатылады. Басқышқа вакуумды күшейткіштің итергіші

5

бөгеткіш қапсырмамен

16

сұққының

17

көмегі кезінде итергіш пен басқыштың ашасы саңылауында біруақытта орнатылады.

Тежелу уақытнда басқышты

11

басқан кезде оның кері қайтарғыш серіппесінің

9

оралуы жүзеге асады, ол басқышты жібергеннен кейін оны бастапқы қалпына келтіреді. Осылайша басқыш өзінің екпінімен

13

тежеуіш дабылдарының байланыстарын ағыту жəне осылайша дабылдарды өшіріп ажыратқыш

43

(2-өңірбет қар.) соташағына басады.
Вакуумды күшейткіш 4
(7.4-сурет) басқыш кронштейніне

6

күшейткіштен оның шпилькаларының

18

соңына артқыға екі бұрандамен бұралып бекітіледі. Вакуумды күшейткіштің құрылғысы мен жұмысы жоғарыда қарастырылды. Вакуумды күшейткіш бөлшектеуге жатпайды. Пайдалану үдерісінде вакуумды күшейткіштің жұмысқа қабілеттілігін тексеру, вакуумды шлангінің немесе тығыздағыш жалпақ дискісінің ұштығын

2

ауыстыру, сонымен қатар реттегіш бұранданың 3 көмегімен сфералық бастиек вакуумды күшейткіштің корпусынан (тежеуіш басқышының оған əсерінің жоқтығы кезінде) 1,05-1,25 мм болатын күшейткіш соташағының

ұзындығын реттеу жүргізіледі.
Кронштейн

6

басқышпен 11, вакуумды

4

күшейткішпен жəне ажыратқышпен

43

(2-өңірбет қар.) Бір жинақта мотор бөлігі

14

(қаптаманың жəне жел жақ терезенің жапсырмасының жəне мотор бөлігінің қапталуының шешілуі кезінде) жағынан кузов саңылауына дəнекерленген болтпен

15

(7.4-сур.қар.) жəне кузовқа төрт бұрандамен, автокөліктің салонынан алынған кронштейннің дəнекерленген болттарымен бекітіледі.

Басты тежеуіш цилиндр 1 кіші бакпен жинақта өзінің жалпақ дискісімен вакуумды күшейткіштің шпилькаларына

18

екі бұрандамен

19

бекиді. Басты тежеуіш цилиндрінің күшейткішпен бітелуі олардың арасында орнатылатын тығыздаушы сақинамен қамтамасыз етіледі.

Басты тежеуіш цилиндрінің корпусында

4

(7.5, а-сурет) кері қайту серіппесімен

12

екі мікбасы

6

орналасады, олардың əрқайсысы өзінің контурында гидрожетектің қысымын басқарады.

14

Цилиндрдің бірінші камерасындағы мікбас

6

сақиналармен

9

жəне

5

тығыздалады. Мікбасқа вакуумды күшейткіш соташағының əсері болмаған кезде мікбас өзінің кері қайтуы серіппесімен

12

бөгеткіш болтқа 7 жанасады, ол мікбастың цилиндрге кіруін шектей отырып бойлықта орналасады. Бөгеткіш болтқа

7

тартылатын керме сақина

8

мікбастың жанындағы орнатылу бетінен тығыздағыш сақинаны

9

қысады жəне пайда болған саңылаулар d

арқылы сақинаның серіппесін

10

тартады, мікбастың алдында орналасқан цилиндрдің бірінші камерасы мікбастың ішкі қуысымен

6

өзінің кіші бак камерасымен

2

байланыс жасайды.
Екінші камераның қозғалмалы мікбасының

14

ұқсас құрылғысы бар жəне тек артқы жоғары қысымды тығыздағыш сақинасымен ғана ерекшеленеді, ол мікбастың жанына жəне цилиндрге кері қайту серіппесі

12

мікбастың бірінші камерасының тіректі шайбасы

13

арқылы тартылады. ВАЗ-2110 автокөлігінің басты тежеуіш цилиндрінің жоғары қысымның тығыздағыш сақиналары

9

артқы тежеуіштердің жұмыстық тежеуіш цилиндрлерінің тығыздағыш сақиналарымен өзара байланысты.

1

— бастытежеуіш цилиндрі;

2

— кері клапанды вакуум шлангісінің ұштығы;

3

— соташағыктың реттелетін болты;

4

— вакуумды күшейткіш;

5

— итергіш;

6

— басқыш кронштейні;

7

жəне

16

— бөгеткіш қапсырма;

8

— пластмасса төлке;

9

— басқыштың кері қайтарғыш серіппесі;

10

— басқыш осі;

11

— тежеуіш басқышы;

12

— басқыштың резеңке жапсырмасы;

13

— тежеуіш дабылдарының ажыратқыш тірек;

14

жəне

19

— бұрандалар;

15

— кронштейннің дəнекерленген болттары;

17

— сұққы;

18

— вакуумды күшейткіштің шпилькалары

Басты тежеуіш цилиндрінің жұмысы жалпы құрылғы жəне автокөліктің жұмыстық тежеуіш жүйесін сипаттаған кезде жоғарыда қарастырылған. Жұмыстық тежеуіш цилиндрінің контурларының бірінің ақаулығы кезінде бітеулігі бұзылғанда басты тежеуіш цилиндр

а

— цилиндр жинақта;

б

— тежеуіш сұйықтығының апаттық деңгейі датчигімен кіші бак қақпағы;

1

— резеңке байланыстырғыш төлке;

2

— кіші бак;

3

— кіші бак қақпағы;

4

— цилиндр корпусы;

5

— мікбастың тығыздағыш сақинасы (төмен қысымды);

6

— бірінші камера мікбасы;

7

15

— бұрандалы тығын;

16

— қозғалмайтын байланыстар;

17

— қозғалмалы байланыс;

18

— қорғаныш қалпақша;

19

— қозғалмайтын байланыс корпусы;

20

— датчик негізі;

21

— тығыздағыш сақина;

22

— қақпақтың қысқыш сақинасы;

23

— бейнелегіш;

24

— қозғалмалы байланыс соташағы;

25

— төлке қалтқы;

26

— қалтқы;

d

— саңылаулар

тежеу кезінде оның ақаусыз контурында қылыпты жұмыс қысымын қамтамасыз етеді. Басты цилиндрдің бірінші камера контурының саңылаусыздығы бұзылған кезде осы камерада оның мікбасы

6

вакуумды күшейткіш соташағының əсерімен бірінші камерадан сұйықтықты саңылаусыз емес контурға ығыстырып жəне өзінің кері қайту серіппесін

12

қысады, мікбасқа

14

килігіп, басты цилиндрдің екінші камерасында қажетті қысымды құру үшін талап етілетін оның орын ауыстыруын қамтамасыз етеді. Сөйтіп цилиндрдің екінші камерасымен байланысқан ақаусыз контурында осы контурдың доңғалақтардың екі тежеуіш тетіктерін қалыпты жұмыс істету үшін қажетті қысыммен қамтамасыз етеді.

Басты цилиндрдің екінші камерасының контуры бұзылған кезде оның мікбасы

14

орын ауыстырған кезде мікбасы

6

қысымының ұлғаюы əсерінен цилиндрдің бірінші камерасында өзінің бөгеткіш болтына тірелгенге дейін орын ауыстырады. Мікбасты

6

əрі қарай ауыстырған кезде басты цилиндрдің бірінші камерасында тежеуіш жүйесінде ақаусыз контурдың бірінші камерасымен жалғанған екі доңғалағын тежеу үшін жеткілікті қажетті қысыммен қамтамасыз етіледі.

Кіші бак

2

цилиндрмен бактың байланысу саңылаусыздығын қамтамасыз ететін басты тежеуіш цилиндрінің резеңке байланыстырғыш төлке саңылауларына орналасқан түтікшелерге тығыз бекітіледі. Кіші бактың аузына кіші бактағы сұйықтықтың апаттық деңгейінің датчигімен қақпақ

3

бұралады.
Тежеуіш сұйықтығының апаттық деңгейінің датчигі
кіші бакта типті қозғалмайтын байланыстар корпусынан

19

(7.5, б-

сурет) жəне полипропиленді қалтқылы

26

негізден

20

тұрады. Датчиктің пластмассалы корпусында

19

байланыстырушы сымдарының ұштары киілетін екі қозғалмайтын

16

клеммалы байланыс бекітілген. Басты тежеуіш цилиндрінің кіші багының сұйықтық деңгейінің рұқсат етілгеннен төмендеуі кезінде түседі жəне қозғалмайтын байланыс

16

датчиктің қозғалмалы соташағы

24

байланысына

17

тиеді, сосын автокөліктің аспаптар комбинациясында сəйкесінше дабыл берушінің шамы қосылады.

Қысымды реттеуші 1
(7.6-сурет) өзінің жетегіне иінтірек

бұралады. Серіппелі шайбалы жəне жолақты болт

19

сол жағынан біруақытта кронштейннің

3

тесік сопақ саңылауына

D

жəне реттеуіш корпусының ағу тесігі арасындағы өтпелі саңылауға орнатылады жəне кронштейнмен 3 бірге реттеуішті

1

тарта отырып, кронштейн

10

бұрандасын бұрайды.

і

І

2 1

1

— қысым реттеуіші;

2

— реттеуіш мікбасы;

3

— жетек білікшесінің кронштейні;

4

— штифт;

5

— қысымды ретеуіш жетегінің білікшесі;

6

— жұмсақ білікше фиксаторы;

7

— жетек білікшесінің осі;

8

— жетек білікшесінің пластиналы серіппесі;

9

— кузов кронштейні;

10

— реттеуішті бекіту кронштейні;

11

иілгіш
білікше;

12

— сырға қапсырмасы;

13

— шығыршық;

14

— аспа білікшесінің кронштейні;

15

— шайба;

16

— бөгегіш шайба;

17

—кронштейн сұққышы;

18

жəне

19

— реттеуішті бекіту болттары;

B

жəне

C

— жетек білікшесі кронштейніндегі жəне реттеуішті арнайы кілт штифтінде реттеу кезінде жетек білікшесі кронштейнінің орнын ауыстыру үшін бекіту кронштейні саңылауы сəйкесінше;

D

жəне

E

— жетек білікшесі кронштейніндегі жəне реттеуішті реттеу кезінде жетек білікшесі кронштейнінің орнын ауыстыру үшін бекіту кронштейнінің сопақ саңылауы;

F

4

С

орналастырып жүргізілуі мүмкін. Жетектің реттелу дұрыстығын иінтірек

5

соңы мен пластиналық серіппе

8

арасындағы саңылау бойынша тексеруге болады, ол аялдап тұрған автокөліктің доңғалағында жарақталған самақта 2,0... 2,1 мм құрауы керек. Қысымды реттеуіштің жетегін реттеу қажеттілігі пайдалану үдерісінде аспасы жəне реттеуіш жетегінің тетіктерінің пішімінің өзгеруімен шартталған.

Қысым реттеуіші ішінде мікбасы

54

орналасқан корпустан

56

72

серіппемен

58

төлке

59

жанына тартылып,

К

жəне

М

56

саңылаумен үйлесетін радиальды саңылау (канал)

Р

В – В

бейнесін қар.) орындалды.

Сырттан бұл саңылау саңылауды тығыздауы керек 1... 2 мм резеңке бітегішпен

89

жабылады. Егер сұйықтық бітегіштен ағып тұрса немесе бітегіш саңылаудан алынып қалып жатса, онда бұл итергіштің тығыздағыш сақиналарының

62

герметикалық еместігін жəне ауыстыруды талап ететіндігін білдіреді.
Тығын

65

оған орнатылған клапанмен

67

бір жинақта реттеуіш корпусының

56

бұрамалы саңылауына тығыздағыш төсемені тығу арқылы бітеледі. Тығынның бүйір жағында басты тежеуіш цилиндрінің

18

екінші камерасының тығының ішкі қуысқа

N

жалғайтын құбырларды

52

қосуға арналған бұрандалы саңылауы бар.
Тығында

64

клапан ершігі резеңке төсем арқылы саңылаусыз келтеленген, оған реттегіштің

N

қуысымен

L

қуысының қатынасын жабатын, құбыр желісімен 52 оң артқы доңғалақтың тежегіш механизмінің жұмыстық цилиндрмен жалғасқан, қысылған серіппе

66

əсерімен 67 резеңке металл клапан қысылады.

Клапанның 67 жабық кезінде, ершіктің 64 өтпелі саңылауынан өтетін оның соташығы, ершіктің сыртқы қапталына жылжытылған. Қысым реттегішінің жұмысы келесідей жүзеге асырылады. Тежеу болмаған кезде, F алдын ала біршама күші бар серіппе 8 арқылы жетек иінтірегімен

5

(7.6. суретті қара) қысыңқыланған реттегіш піспегі

54

, реттегіштің тұрқына 56 (2-өңір бетті қара) толығымен жылжытылған жəне өзінің бастиегімен, қысылған серіппелердің

қуыстарындағы қысымның өсуі кезінде піспекті 54 реттегіш тұрқынан жылжытуға тырысатын күш те бірге өсетін болады. Сондықтан, жүйедегі қысымның белгілі бір мөлшері кезінде піспек, оған берілген жетек күшінің ықпалын

F

жеңе тұрқыдан жылжи бастайды. Ал, онымен бірге серіппелер

68

жəне

66

ықпалымен, өзінің төлкесімен 69 жəне тығыздағыш сақиналарымен

62

бірге итергіш

70

L

қуысындағы қысым

К

қуысындағыға қарағанда жəй өседі. Осылайша, жүйедегі қысымның бұдан əрі өсуі кезінде реттегіш артқы доңғалақтардың тежегіш механизмінің жұмыстық цилиндрлердегі қысымды, сұйықтықпен байланысатын оның піспегінің бастиегінің сыртқы жəне ішкі жұмысшы бетінің көлемдерінің арақатынасымен анықталатын арақатынас жүйедегі жалпы қысыммен салыстырғанда пропорционалды түрде азайтады.

Автобильдің артқы доңғалағына жүктеме кезінде жəне

F

күшінің өсуі кезінде жетектің реттегіш піспегіне ықпалы оның іске қосылуы жүйедегі қысым көп кезінде жасалады. Бұл артқы доңғалақтардың тежеу тиімділігін арттыруды қамтамасыз етеді. Ал, артқы доңғалақтарға жүктеме азаюы жəне сəйкесінше

F

күшінің азаюы кезінде реттегіш піспегіне ықпалы оның іске қосылуы жүйедегі қысым аз кезінде жасалады, бұл автомобильдің жедел тежелуі кезінде артқы доңғалақтардың мезгілсіз бұғатталу ықтималдылығын азайтады. Гидрожетек шеңберінің саңылаусыздығы бұзылған кезде «сол жақ алдыңғы – оң жақ артқы тежегіштер» жəне реттегіш

N

жəне

L

қуыстарындағы қысымның оның

К

жəне

М

қуыстарындағы қысым əсерінен түсуі кезінде итергіш

70

төлкесімен

69

жəне тығыздағыш сақиналарымен

62

бірге клапан ершігіне

64

тірелгенге дейін жылжиды ( g саңылауы толығымен таңдалады). Бұл ретте, сол жақ артқы доңғалақтың тежеу механизмінің жұмыстық цилиндрдегі қысым піспекпен

54

ақаусыз кезіндегідей де реттеледі.

жұдырықтың өтпелі саңылаулары арқылы бағыттаушының бұрандалы тесігіне бұралатын екі бұрандамамен

15

бекітіледі. Бағыттаушы қалыптың тесігінде бағыттаушы саусақтар

6

орнатылады (2-өңірбетті қара). Бағыттаушы саусақтардың

6

қапталында бұрандалы саңылауды алтықырлы бастиегі бар,

бұрандамалардың

9

көмегімен цилиндрге

8

саусақтарды бекітуге арналған.

Саусақтардың 6 жұмысшы бет үйкелісін азайту үшін оларды бағыттаушы саңылауларына орнату кезінде УНИОЛ-1 майын белгілі бір көлемін жағады. Саусақтардың жұмысшы бетінде бағыттаушы саңылауларында саусақтар ауысу кезінде қысымның өсуін болдырмайтын қасқалшалар бар. Бағыттаушы саңылауларының ылғал жəне лас болмауы үшін саусақтардың сақыиналы бунақтарына жəне бағыттаушыға резеңке қорғанысты қап

7

кигізіледі.
Тежегіштік қалып

12

(7.7 суретті қара) қалыпқа саусақтармен бекітіліетін серіппемен

13

жабдықталған. Қалып серіппелері

13

қалыпты суппортқа қатысты орнықтыра жəне оларды бағыттаушыға

11

жымқыра, суппорттың терезесінің А сатыларына тіреледі. Қалыпта алдыңғы қалыбтардың тозуынан белгі беретін датчик

4

орнату үшін

Сурет 7.7. ВАЗ-2110 автомобилінің алдыңғы доңғалағының тежегіш механизмі

1

— суппорт;

2

— ауа шығару клапаны;

3

— клапанның қорғаныс қалпақшасы;

4

— тежегіш қалыбының тозуынан белгі беретін датчик;

5

— тежегіш құбырішегі;

6

— алдыңғы тежегіштің жұмыс цилиндрі;

7

— цилиндрді суппортқа бекіту бұрандамасы;

8

— бағыттаушы саусақты бекіту бұрандамасы;

9

— тоқтатқыш тығырық;

10

— тежегіштің қорғаныстық қаптамасы (қалқан);

11

— бағыттаушы қалып;

12

— тежегіштік қалып;

13

— қалып серіппесі;

14

— тежегіш дискі;

15

— бағыттаушы қалыптарды бұрылмалы жұдырыққа бекітетін бұрандалар;

16

саңылаулар қарастырылған. Қалыбтарды ауыстыру кезінде датчик бастиегі ішкі қалыптың тесігіне орнатылады, ал, оның өткізгіші істікшесімен тежегіш құбырішегін

5

қапсыратын арнайы резеңке сақиналардың саңылауларына орнатылады. Тежегіштің кез келген қалыбының жапсырмасы қалыңдығы 1,5 мм кем тозған кезде алдыңғы доңғалақтардың тежегіш механизмінің екеуінің де барлық төрт қалыбы бірден ауыстырылады. Тежегіш дискі 14 болаттан жасалған, желдетпелі (кейбір автомобильдерге желдетілмейтін дискілері бар тежегіш механизмдері орнатылуы мүмкін), күпшекке 7 (5.5. суретті қара) доңғалақ екі сұққышымен

3

жəне төрт бұрандамасымен

8

доңғалағымен бірге бекітіледі. Желдетпелі тежегіш дискісінің ұйығарынды қалыңдығы 17,8 мм, ал, желдетпейтін – 10,8 мм кем болмауы тиіс. Тежегіштің қорғаныстық қаптамасы (қалқан) 10 (7.7 суретті қара) болаттан жасалған, таңбаланған, бұрылмалы жұдырықшаға 29 (5.5. суретті қара) үш бұрандамен бекітіледі.

Артқы доңғалақтың тежеу механизмі (сурет 7.8) — қалқымалы қалыптар жəне қалыптар мен жұмыстық цилиндрдің құрылымымен қамтамасыз етілетін тежегіш барабаны арасындағы саңылауларды автоматты реттеумен.

Ол тежегішінің қалқанына

9

монтаждалған иінтірегі бар

14

тежегіш қалыбынан 6,

ашатын тақтайшадан 12,

аялдамалық тежегіш жетегінен жəне жұмыс тежегіш цилиндрінен

10

, сондай-ақ, күпшекке

15

орнатылған тежегіш барабанының

2

доңғалағынан құралған.
Тежегіш қалқаны

28

(5.14 суретті қара) күпшектің осімен 4 бірге артқы ілменің иінтірек 26 ернемегіне төрт бұрандамамен 27 бекітіледі. Қалқанның төменгі бөлігіне

9

(7.8. суретті қара) жұмыс кезінде тежегіш қалыбының төменгі ұштары орнатылатын жəне жылжитын тірек пластиналар 4 бекітілген. Қалқанның жоғарғы бөлігіне қалқанның ішкі жағынан цилиндрдің бұрандалы тесігіне екі бұранда көмегімен бұралатын жұмыстық тежеуішті цилиндр

10

бекітіледі. Қалыптардың жағдайын қалқандағы барабанды ағытпай бақылау үшін қақпақшамен жабылатын көру терезесі бар.

Сурет. 7.8. ВАЗ-2110 көлігінің артқы дөңгелегіндегі тежегіштің механизмі: а

— барабанмен біріккен жері;

б

— барабан шешілген жері;

1

— бағыттаушы сұққыш;

2

— тежегішті барабан;

3

— күпшектің бекіту болты;

4

— тіреуішті қолдайтын негіз;

5

и

11

— қалыптың қысылған серіппесі;

6

Тежегіш негіздері

6

серіппемен бірігіп
5 жəне 11,
төменгі жағынан тіреуіш плиталармен қысқанда

4

, жоғарғы жағынан

8

поршендік белсенді тежегішті цилиндрге итереді 10.

Тежегіштің қалқанын қысылғанда 9, олар шеттегі қозғалыстан серіппе арқылы бір орында тұрады 7. Артқы тежегіш қалпына тұтқа арқылы

13

тежегіш жетегінен

14

тетік бекітіледі. Тежегішті қалыптар арасында қысу жолағы, тежегіш жетегі

12

, ойыққа өз ойығымен кіретін қалыптар жəне тетік орнатылады 14. Кез келген тежегіш төсенішінің қалыңдығы 1,5 мм-ден аз болып, тозған кезде, артқы механизмдерінің барлық төрт тежегіші бір мезгілде ауыстырылады.

Тежегіш барабаны

2

– тежегіш қалып негізінде жұмыс істейтін алюминий қорытпасынан құйылған жəне ішінде шойынға төзімді штабы бар. Барабанның сыртқы бетінде тегістеуіш, желдету тесіктері

B

жəне технологиялық бұрандалы тесіктер

А

барабанға қарсы

78

бағытталады. Сонымен қатар, поршеньді тоқтату бұрандалары

82

белдемесінен

87

ВАЗ-2105 автокөлігінің жұмыс істейтін тежегіш жүйесі «алдыңғы дөңгелектердің тежегіш механизмдері - артқы дөңгелектердің тежегіш механизмдері» сияқты екі схемалық схемамен басқарылатын сужетекке ие.

6

Тежегіштің басқышы (сурет 7.9) пластикалық төлкедегі

5

пластикалық жыртылатын төлкеге

7

жəне екі болат ажыратылған төлке

4

бұрандамен бекітіліп

бас ұыштардың ішкі төлкелері;

5

басқыштардың сыртқы пластмасса таспалары;

6

тежегіш басқыш;

7

қашықтық төлке;

8

тежегішінің басқышын тартатын серіппе;

9

сервопривод ілмегі;

10

бұранданың резеңке қақпағы;

11

ажырату басқышы бағытындағы шектеу бұрандасы;

13

сервопривод ажырату басқышы;

14

пластина;

15

ажырату басқышының ұайтару серіппесі;

16

шайба;

17

басқыштың қаптамасы;

18

болт;

19

ажырату басқышы;

20

сірге;

21

басты цилиндр ажыратуының поршендік итергіші;

22

тұтқа;

23

вакуум күшейткішінің итергіші;

24

ВАЗ-21213, -21214 сынды резервуардың шашатын жəне негізгі тежегіш цилиндрдің қысқыштары бар бекітілген кронштейндер.

Қысымды реттеуші 1 (сурет 7.10) корпус жинағына

20

жетекші штангамен

12

арнайы тірекке

20

тірек корпусының бұрандалы тесіктеріне

20

бұранданың көмегімен екі бұранданың 19 бұрышымен бекітіледі. Регулятордың

20

тесікшесінің бірі (тесік A) контроллердің кронштейнге қатысты қозғалуына мүмкіндік беретін сопақ нысаны

болып табылады, ол шығарылған болттармен реттеледі

19

. Реттеушінің

20

кронштейні дəнекерленген болттармен үш гайка арқылы бекітеді.

Сурет.
7.10. ВАЗ-2105 автокөлік қысымының реттегіші:

а

қысым реттегіш жетегінің бөліктері; б

бөлімдегі қысым реттегіші; в

жəне г

тежегенде жəне тежеу болмағанда реттеуіштің құрылымының жұмысы;

1

қысым реттегіші;

2

қысым реттегішінің жетегіндегі тұтқасының осі;

3

— корпусты ластықтан қорғайтын қап;

4

— тоқтатқыш пластина;

5

серіппелі шайба болты;

6

артқы көпірдің арқалығы;

7

артқы көпір қысым реттегішінің жетегі тұтқышын қосу;

8

болтты гайка;

9

пластикалық төлке;

10

аралық төлке;

11

конструкция бекітетін болт;

12

қысым реттегіш жетегінің тетігі;

13

— қапсырманы шанаққа бекітуге арналған гайка;

14

—серіппелі шайба;

15

— тегіс шайба;

16

— қысым реттешһгіш жетегінің қапсырма бекіту тетігі;

17

резеңке тығын;

18

— поршен;

19

жəне

20

болттар жəне реттеушіні бекіту кронштейні;

21

— арқалық кронштейні;

22

— тығыздалған сақина;

23

— тірек шайба серіппесі;

24

— серіппе;

25

— серіппе табақшасы;

26

— тығыздалған резеңке;

27

— керме төлке;

28

— корпус;

29

— тығын;

30

— төсеу;

31

артқы доңғалақтардың жұмыс тежегіш цилиндрлеріне сұйықтық беру құбырлары ;

32

— үшайыр;

33

тежегіш шланг ;

34

құбырларды бекітудің гайкасы;

А

кронштейндегі сопақ тесік ;

В

арнайы кілт үшін тығындағы тесіктер;

C

и

D

реттегіш қуыстар;

F

регулятордың поршенді қозғалтқыш тұтқышының əрекет ету күші;

Р

С

и

P

D

реттеуіштің

C

жəне

D

қуысындағы сұйықтық қысым.

Қысымды реттегіш жетегі өзіне серпімді тетікті қосады

12

, ол бұраушы ретінде жұмыс істеп, иілген ұшына болат шыбық болып табылады. Қысқа тетік

арқалықпен бұрылады. Тұтқыштың

12

тесікшесінде орнатылған жəне сілтеменің бекітілген буындарындағы үйкелісті азайтатын пластмасса тесіктерінде

9

бұрылу

10

аралықтары бұрандалармен

11

бекітілген.
Қысымды реттегіш жоғарғы жағынан бұрандалы тығындар

29

жəне төсендімен бекітілген

30

корпустан 28 тұрады. Корпустың ішінде орнатылған поршен бар

18

. Тығында арнайы құлыппен ашылатын

29

24

, корпусынан белгілі бір шамасын жəне оны қысылып, ішкі тік беті - тығыздыққа

26

, жылдамдық қуыстарын

D

жəне реттеуші. Осы сəттен бастап реттеушінің C қуысындағы қысымның артуы жəне оған қосылатын артқы дөңгелектердің жұмыс тежегіш цилиндрі кенеттен тежеуден мезгілсіз тосқауылдың алдын

алады. Бұл ретте реттегіштің

C

қуысына сұйықтықтың қысымы

D

қуысының қысымынан аз болады, яғни,

Р

С

<

P

D.

Жетек тұтқышының

12

күші

F

артқы дөңгелектердегі жүктемеcі ұлғаятын болса,

18

-ге ұлғая бастаған кезде баөылау гидравликалық тежегіш жүйеде (яғни күшті тежегіш басқышпен) жоғары қысыммен жұмыс істейді. Осылайша, қысым реттегіші артқы доңғалақ тежегіштеріндегі жұмыс цилиндрлерінде автоматты түрде қысымның төмендеуіне жол беріп, жүктемеге байланысты, артқы дөңгелектерді құлыптау ықтималдығын төмендетеді. Операция барысында көлік құралының аспа-тасығыштарының тозуы мен деформациясы жəне қысым реттегішінің жетегі нəтижесінде оны уақытылы реттеуді қажет етеді. Поршенде қажетті алдын-ала кернеуді қамтамасыз ету үшін реттегішті түзету төменгі бұранданың

19

осіне тіреуден
20 (7.10-
сурет) кронштейнге бұру арқылы жүзеге асырылады, жоғарғы білікті

19

кронштейннің сопақша тесікшесіне жылжытылады.
Бекітілген кронштейні бар алдыңғы дөңгелек
(7. 11-сурет) тежегіш

11

жəне

21

екі цилиндрден, поршеннен

4

бар тұрады жəне, екі тежегіш негіз

20

, тежегіш диск

22

жəне тежегіштің қорғаныш қалпы да бар 17.

Сурет. 7.11. ВАЗ-2105 автокөлігінің алдыңғы дөңгелегінің тежегіш механизмі:

1

цилиндрлердің жалғастыратын түтікшесі;

2

тежегіш түтікшенің тұтқасын бекітетін болт;

3

тежегіш түтікшесі;

4

— поршен;

5

цилиндрдің қысқышы;

6

жастықшасы;

7

поршеннің тығыздау сақинасы;

8

цилиндрдің қорғаныш қақпағы;

9

негіздің бекіткіштері;

10

тұтқаның серіппесі;

11

ішкі жұмыс тежегіш цилиндр ;

12

тұтқаны бекітуге арналған болттар;

13

бұрылыс;

14

бекітуге арналған кронштейн;

15

тұтқаны бекітетін болттар;

16

білдектегі тетік;

17

тежегішінің қорғаныс қаптамасы (қалқаны);

18

— сірге;

19

негіздің қысатын серіппесі;

20

— тежегіш қалып;

21

сыртқы жұмыс істейтін тежегіш цилиндр;

22

тежегіш диск;

23

ауаның шығу клапаны

Тірегіне 16 тежегіш жастықшалары 20 жəне тежегіш дискісі 22, сондай-ақ тежегіш цилиндрлері 11 жəне 21 орнату үшін бағыттағыш ойықтары бар екі терезе бар. Жұмыс тежегіш цилиндрлер көктемгі ұстағыштардың көмегімен тірекке бекітіледі

5

. Жұмыс цилиндрі калибрде орнатылған кезде, цилиндр корпусының тесікшесінде орнатылған, қысқышты сығымдайтын жəне слайдтағы слотпен біріктіргенде, ол оған итеріледі, осылайша цилиндр калибрге бекітілгенін қамтамасыз етеді. Бекіту кезінде тірек цилиндрді тіреудің артқы жағынан ұзарту үшін ұстағышты

5

3

ұшы қосымша сепараторға бекітілген кронштейн арқылы қосымша болттармен бекітіледі. Алдыңғы дөңгелектердің тежегіш механизмдерінің барлық жұмыс цилиндрлері бірдей поршенді тығыздағыштарға ие, бірақ өзара алмастырылмайды.

Тежегіш платформалар

(5,9 суретін қараңыз) бекітілген болат, қашық сақина

47

жəне доңғалақпен бірге екі штырды

48

жəне төрт бұрандамен бекітілген. Тежегіш дискісінің рұқсат етілген қалыңдығы кем дегенде 9,0 мм болуы керек.

Артқы доңғалақты тежегіш механизмі (7.12-сурет) қалқымалы цилиндрлермен жəне негізбен тежегіш барабының арасында автоматты түрде реттеледі. Ол тақтада

8

орнатылған қалыптан тұрады

Сурет. 7.12. ВАЗ-2105 артқы дөңгелегінің тежегіш механизмі (тежегіш барабаны жəне жартылай фокстың фланеці көрсетілмейді):

1

кабельдің ұшы;

2

тірек тежегішінің жетегінің тұтқышы;

3

негіздің тірегі;

4

серіппелі сорғышы;

5

тіректің серіппесі;

6

резеңке жастықтар құрылымы;

7

тұтқаны шайбамен жəне сіргемен бекітетін тұтқасы;

8

артқы тежегіш қалқаны;

9

жастықшасы;

10

тежегіш негізі;

11

артқы тежегішінің жұмыс цилиндрі;

12

негіздің жоғарғы жалғанған серіппесі;

13

цилиндрдің қорғау қақпағы;

14

поршенді тоқтату;

15

қысылған арқан;

16

артқы көпірдің тірегі;

17

семациттердің май бергіш рефлекторы;

18

тежегіш жəне семааксис тақтасын бекітетін болттың гайкасы
гайка;

19

ішкі пластина;

20

кабель қаптамасы;

21

табақшалардың төменгі қосқышы;

22

тіреуіш табақшалары ;

23

тойтармалар;

24

тірек тежегішінің артқы кабелі;

25

тежегіш түйреуіш

10

тежегіші

2

жəне тұтқаны тежегіш жетегі

15

жəне босату тежегіш цилиндрі 11,

сондай-ақ фланец 1 бекітілген тежегіш білігінің

17

(4.28 суретін қараңыз) көмегімен босату пластинасы 15 бар.
Тежеуіштің қалқаны

15

артқы осьтің

9

артқы фланеціне

11

резеңке тығыздау сақинасымен

20

жəне пластинкамен бірге

5

жартылай осьтік мойынтірікке арналған төрт тіректі үш тірекке төрт бұрандамен 18 (сурет 7.12) жəне серіппелі шайбалармен бекітіледі. Қалқаның төменгі бөлігіне екі тіреуіш

23

тежегіш аяқ-киімнің төменгі ұшын жылжымалы

қондыру үшін бағыттаушылар мен тіреу пластиналарды

22

жəне

26

тіркеді. Қалқанның жоғарғы жағына қызмет тежегіш цилиндр

11

толықтай біріктірілген

Сурет. 7.13. ВАЗ-21213, -21214 автокөліктерінің тежегіш жүйелері схемасы:

1

артқы доңғалақтың тежеу механизмінің жұмыс цилиндрі; 2,

3, 4
жəне

5

артқы кабель, кабельді эквалайзер, алдыңғы кабель жəне тиісінше тұрақтандырғыш тұтқасы;

6

тежегіш басқышы;

7

вакуумдық күшейткіш;

8

жəне

9

алдыңғы кеуде қуысының түтікшелері;

10

тежегіш диск;

11

алдыңғы доңғалақтың тежегіші;
12, 15, 18, 22, 23
жəне

27

бастапқы тізбектердің құбырлары;

13

жəне

16

екінші схеманың құбырлары;

14

негізгі тежегіш цилиндр;

17

алға дөңгелектің тежегіш механизмінің жұмыс цилиндрлері блогы;

19

резервуар түтіктері;

20

негізгі тежегіш цилиндрдің резервуары;

21

доңғалақтың артқы тежегіші ;

24

қысымды реттегіш;

25

артқы тежегіш түтікше;

26

қысым реттегішінің жетегінің тұтқышы;

28

тартқыш кабель.

Бұрын ВАЗ-2110 автокөлігінің жұмыс істейтін тежегіш цилиндрі жəне тежегішінің тақтасына крепиция, көктемгі шайбалармен бірдей екі болтпен біріккен.

Тежегіш түйреуіштер

10

посттарға арналған

3

тақтаға орнатылып, сөрелерге

4

серіппемен тығызданады

5

. Тығыздалған кесудің ұзартылған бөлігін 5 тегіс ұшымен теңестірген кезде, тірекке орнатуға

мүмкіндік беретін арнайы тіреуі бар. Оның сыртқы тығырығын 5 ° 90 ° бұру керек. Артқы тежегіш қалыпқа тұрақ тежегіш дискісінің

2

тұтқасы машина ВАЗ-2110

7

сияқты тығырық жəне сіргемен бекітіледі.

Тежегіш жастықшалар арасында резеңке жастықтары бар

15

тежегіш дискінің босату пластинасы орнатылады 6.

Тежегіш табақшалар үстіңгі шетімен

12

жоғарғы шиыршық серіппесімен 12 жұмыс цилиндрінің

14

поршенді орнына дейін, ал төменгі ұштары

26

тірек пластинасына бекітіледі. Артқы тежегіш тетіктердің төсемелерінің рұқсат етілген қалыңдығы кем дегенде 1,5 ... 2,0 мм

болуы керек.

Тежеу барабаны алюминий болып табылады, құрылыста жəне бекітуде ВАЗ-2110 тежегіш барабанына ұқсас (7.8 суретті қараңыз, а). Ол екі сақиналы семаисс фланеціне бекітілген, соңында доңғалақпен бірге - төрт болтты бекітеді. Жұмыс істейтін тежегіш жүйесі дөңгелектердің тежегіш механизмдері ВАЗ-21213, -21214 (7.13-сурет) - алдыңғы дөңгелектердің тежегіш механизмдері екі сұлба схемасымен орындалатын гидравликалық жетегі бар. Бұл схеманы іске асыру тежегіш цилиндрлердің

17

блогының алдыңғы дөңгелектерінің тежегіш механизмдерінде қолдану арқылы қамтамасыз етіледі, бұл поршенді бір өлшемдегі үш цилиндрден тұрады. Басқа екеуден оқшауланған, алдыңғы доңғалақтардың

17

тежегіш құрылғыларының жоғарғы жұмыс цилиндрлері түтікшелер

8

жəне

12

жəне

15

құбырларымен магистралды тежегіш цилиндрдің

14

бірінші камерасына артқы доңғалақтардың тежегіш механизмдерінің

1

жұмыс цилиндрімен бірге жүйенің жалғыз бірінші тізбегін қалыптастырады Тежегіштердің гидравликалық жетегі.

Ал алдыңғы дөңгелектердің

17

жұмыс тежегіш цилиндрінің екі төменгі цилиндрі түтік

9

жəне

13

жəне

16

құбырларымен магистралдық тежегіш цилиндрдің

14

екінші камерасына жалғасады, бұл гидравликалық тежегіш жүйесінің екінші контурын құрайды.

Тежегіш педалі 12
(7.14 сурет) ілініс басқышпен бірге кронштейнге

6

Вакуум күшейткішінің итергішт

5

мөрі

4

табақшасымен тығыздағыштан жасалады. Күшейткіштің шеттерінің алдыңғы жағында негізгі тежегіш цилиндр

1

екі гайка арқылы бекітіледі.
Негізгі тежегіш цилиндр

1

ВАЗ-2110 сияқты дизайны бар жəне тек резервуардың

20

бөлек орнатылуымен ерекшеленеді (7.13-суретті қараңыз).

Сурет. 7.14. ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінде басқыш жəне вакуум күшейткішті орнату :

1

негізгі тежегіш цилиндр;

2

вакуум күшейткіші;

3

вакуум күшейткіштің кронштейні;

4

тығыздау табақшасы;

5

итергіш;

6

басқыштың кронштейні;

7

басқыштың тартатын серіппесі;

8

тежеу дыбыстарының қосқышы;

9

жəне

10

коммутаторды бекітетін
гайкалар;

11

қосқыштың буфері;

12

тежегіш басқышы;

13

жəне

15

— гайкалар;

14

корпустың алдыңғы панелі

Гидравликалық тежегіш
сұйықтық резервуары

20

ВАЗ-2105 автокөтерілу ыдысымен біріктіріледі жəне негізгі тежегіш цилиндрге 14 екі резеңке түтік

19

арқылы қосылады, олар резервуарға бекітіледі жəне негізгі тежегіш цилиндр қосқыштары қысқыштармен бекітіледі.

Қысым реттегіші 24 ВАЗ-2105 автокөлігінің қысым реттегішінде біріктіріледі (7.10 суретті қараңыз).

Қалқыма кронштейні бар алдыңғы дөңгелегі тежегіші
(7,15 сурет) жұмыс істейтін тежегіш цилиндрлердің

1

блогы бар

7

тіреуіштен, екі қысқыш тұтқаны

3

, екі тірек

2

, тежегіш дискінің

8

жəне қорғаныс қаптамалары

4

жəне

19

бар тірек

6

тұрады.
Жұмыс тежегіш цилиндрлердің

1

блогы екі бағыттағыштың тіреуінде

7

бекітілген жəне

13

серіппені бекіткішпен бекітілген алюминий корпусқа ие, бұл ВАЗ-2105 сияқты. Үш бірдей болат поршенді

12

хромдалған жалпақ жұмыс бетімен цилиндрде

тығыздалған сақиналар

18

жəне ылғалдың жəне ластанған резеңке қорғаныш қаптамалардың кірігуінен қорғалған.

Білдектегі тетік

7

бұл тежегіш дискіні

8

негізбен

8

қоршайтын шойын тəрізді U- əріпі сынды кронштейн

2

. Жазғы жүктемелі қысымды тетік

3

бағыттауышына қарсы тірекке жəне бағыттағыш пен оның тұтқалары арасындағы

1

цилиндрлі блокпен жылжи алады

3

. Поршендер

12

жұмыс істейді цилиндрлер ішкі тежегіште жұмыс істейді.

Сурет. 7.15. ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінің алдыңғы доңғалақтарының тежегіш механизмі: а

коллекцияда; б

бөлшектер;

1

қозғалыстағы тежегіш цилиндрлер блогы;

2

тежегіш негізі;

3

тіректің қысқыш тұтқышы;

4

тежегіштің қорғаныс корпусы (қалқаны);

5

қысқыш тұтқыштың осі;

6

бағыттаушы негіз;

7

— білдектегі тетік;

8

тежегіш дискісі;

9

ауа шығару клапаны;

10

жəне

11

тежегіш түтікшелері;

12

поршендер;

13

Негіз 2 цилиндрге қысымның əсерінен қозғалады, суппорт сыртқы тежегіштің негізі жəне қалып арасындағы тежегіш дискке əсер етеді.

сорғымен бірге орнатылады

7

. Алынған тірек үшін бекітудің

5

тетікті босату жəне алу арқылы бір ғана төменгі қысымды

3

тұтқасын алып тастау жеткілікті. Алдыңғы тежегіш қаптамалардың қалыңдығы кемінде 1,5 мм болуы керек.

Тежегіш дискісі

8

бес бұрандамен

20

жəне доңғалақпен бірігеді (19-суретті қараңыз). Тежегіш дискісінің рұқсат етілген қалыңдығы кем дегенде 9,5 мм болуы керек.

Тежеуіштің қорғаныш жабыны (қалқан)

4

(тежегіш дискісі алынып тасталынады) бұрандалы тесікке алдын-ала бұрылыс тұтқышымен бірге екі гайка бар бұрандамен бекітіледі .

Сурет. 7.16. ИЖ-2126 басқыштың бөлшектері:

1

педальдардың кронштейні;

2

жəне

3

серіппелі бекіту жəне кронштейнді орнату гайкасы;

4

— осі;

5

пластммасалық жеңдер;

6

— серіппе;

7

— гайки осі;

8

тежеу дыбыстарының қосқышы;

9

— қосқыштың гайкасы;

10

— басқыштың тежегіші;

11

— басқыштың жабыны;

12

— ажыратқыш басқышы

Сурет. 7.17. ИЖ-2126 автокөлігінің вакуум күшейткіші бар негізгі тежегіш цилиндрі:

1

цилиндрдің корпусы;

2

тоқтау штыры;

3

резеңке жалғастырғыш жеңдер;

4

жалғастыратын түтік;

5

резервуардың қақпағы;

6

ыдыс;

7

кері клапаны бар түтікшенің ұшы;

8

таяқтың реттеу бұрандасы;

9

І

жəне

І

басты тежегіш цилиндрдің бірінші жəне екінші камералары;

А

жəне

В

вакуум күшейткіштің атмосфералық жəне вакуумдық қуысы;

С

күшейткіштің қуыстарын хабарлау үшін поршеннің корпусындағы тесік;

D

кеңейту тесіктері

Тығында

64

клапан ершігі резеңке төсем арқылы саңылаусыз келтеленген, оған реттегіштің

N

қуысымен

L

қуысының қатынасын жабатын, құбыр желісімен 52 оң артқы доңғалақтың тежегіш механизмінің жұмыстық цилиндрмен жалғасқан, қысылған серіппе

66

əсерімен 67 резеңке металл клапан қысылады.

Клапанның 67 жабық кезінде, ершіктің 64 өтпелі саңылауынан өтетін оның соташығы, ершіктің сыртқы қапталына жылжытылған. Қысым реттегішінің жұмысы келесідей жүзеге асырылады. Тежеу болмаған кезде, F алдын ала біршама күші бар серіппе 8 арқылы жетек иінтірегімен

5

(7.6. суретті қара) қысыңқыланған реттегіш піспегі

54

, реттегіштің тұрқына 56 (2-өңірбетті қара) толығымен жылжытылған жəне өзінің бастиегімен, қысылған серіппелердің

қуыстарындағы қысымның өсуі кезінде піспекті 54 реттегіш тұрқынан жылжытуға тырысатын күш те бірге өсетін болады. Сондықтан, жүйедегі қысымның белгілі бір мөлшері кезінде піспек, оған берілген жетек күшінің ықпалын

F

жеңе тұрқыдан жылжи бастайды. Ал, онымен бірге серіппелер

68

жəне

66

ықпалымен, өзінің төлкесімен 69 жəне тығыздағыш сақиналарымен

62

бірге итергіш

70

L

қуысындағы қысым

К

қуысындағыға қарағанда жəй өседі. Осылайша, жүйедегі қысымның бұдан əрі өсуі кезінде реттегіш артқы доңғалақтардың тежегіш механизмінің жұмыстық цилиндрлердегі қысымды, сұйықтықпен байланысатын оның піспегінің бастиегінің сыртқы жəне ішкі жұмысшы бетінің көлемдерінің арақатынасымен анықталатын арақатынас жүйедегі жалпы қысыммен салыстырғанда пропорционалды түрде азайтады.

Автобильдің артқы доңғалағына жүктеме кезінде жəне

F

күшінің өсуі кезінде жетектің реттегіш піспегіне ықпалы оның іске қосылуы жүйедегі қысым көп кезінде жасалады, бұл артқы доңғалақтардың тежеу тиімділігін арттыруды қамтамасыз етеді. Ал, артқы доңғалақтарға жүктеме азаюы жəне сəйкесінше

F

күшінің азаюы кезінде реттегіш піспегіне ықпалы оның іске қосылуы жүйедегі қысым аз кезінде жасалады, бұл автомобильдің жедел тежелуі кезінде артқы доңғалақтардың мезгілсіз бұғатталу ықтималдылығын азайтады. Гидрожетек шеңберінің саңылаусыздығы бұзылған кезде «сол жақ алдыңғы – оң жақ артқы тежегіштер» жəне реттегіш

N

жəне

L

қуыстарындағы қысымның оның

К

жəне

М

қуыстарындағы қысым əсерінен түсуі кезінде итергіш

70

төлкесімен

69

жəне тығыздағыш сақиналарымен

62

бірге клапан ершігіне

64

тірелгенге дейін жылжиды ( g саңылауы толығымен таңдалады). Бұл ретте, сол жақ артқы доңғалақтың тежеу механизмінің жұмыстық цилиндрдегі қысым піспекпен

54

ақаусыз кезіндегідей де реттеледі.

жұдырықтың өтпелі саңылаулары арқылы бағыттаушының бұрандалы тесігіне бұралатын екі бұрандамамен

15

бекітіледі. Бағыттаушы қалыптың тесігінде бағыттаушы саусақтар

6

орнатылады (2-өңірбетті қара). Бағыттаушы саусақтардың

6

қапталында бұрандалы саңылауды алтықырлы бастиегі бар, бұрандамалардың

9

көмегімен цилиндрге

8

саусақтарды бекітуге арналған.

t

Сурет 7.7. ВАЗ-2110 автомобилінің алдыңғы доңғалағының тежегіш механизмі

1

— суппорт;

2

— ауа шығару клапаны;

3

— клапанның қорғаныс қалпақшасы;

4

— тежегіш қалыбының тозуынан белгі беретін датчик;

5

— тежегіш құбырішегі;

6

— алдыңғы тежегіштің жұмыс цилиндрі;

7

— цилиндрді суппортқа бекіту бұрандамасы;

8

— бағыттаушы саусақты бекіту бұрандамасы;

9

— тоқтатқыш тығырық;

10

— тежегіштің қорғаныстық қаптамасы (қалқан);

11

— бағыттаушы қалып;

12

— тежегіштік қалып;

13

— қалып серіппесі;

14

— тежегіш дискі;

15

— бағыттаушы қалыптарды бұрылмалы жұдырыққа бекітетін бұрандалар;

16

Саусақтардың 6 жұмысшы бет үйкелісін азайту үшін оларды бағыттаушы саңылауларына орнату кезінде УНИОЛ-1 майын белгілі бір көлемін жағады. Саусақтардың жұмысшы бетінде бағыттаушы саңылауларында саусақтар ауысу кезінде қысымның өсуін болдырмайтын қасқалшалар бар. бағыттаушы саңылауларының ылғал жəне лас болмауы үшін саусақтардың сақыиналы бунақтарына жəне бағыттаушыға резеңке қорғанысты қап

7

кигізіледі.
Тежегіштік қалып

12

(7.7 суретті қара) қалыпқа саусақтармен бекітіліетін серіппемен

13

жабдықталған. Қалып серіппелері

13

қалыпты суппортқа қатысты орнықтыра жəне оларды бағыттаушыға

11

жымқыра, суппорттың терезесінің А сатыларына тіреледі. Қалыпта алдыңғы қалыбтардың тозуынан белгі беретін датчик

4

орнату үшін саңылаулар қарастырылған. Қалыбтарды ауыстыру кезінде датчик бастиегі ішкі қалыптың тесігіне орнатылады, ал, оның өткізгіші

істікшесімен тежегіш құбырішегін

5

қапсыратын арнайы резеңке сақиналардың саңылауларына орнатылады. Тежегіштің кез келген қалыбының жапсырмасы қалыңдығы 1,5 мм кем тозған кезде алдыңғы доңғалақтардың тежегіш механизмінің екеуінің де барлық төрт қалыбы бірден ауыстырылады. Тежегіш дискі 14 болаттан жасалған, желдетпелі (кейбір автомобильдерге желдетілмейтін дискілері бар тежегіш механизмдері орнатылуы мүмкін), күпшекке 7 (5.5. суретті қара) доңғалақ екі сұққышымен

3

жəне төрт бұрандамасымен

8

доңғалағымен бірге бекітіледі. Желдетпелі тежегіш дискісінің ұйығарынды қалыңдығы 17,8 мм, ал, желдетпейтін – 10,8 мм кем болмауы тиіс. Тежегіштің қорғаныстық қаптамасы (қалқан) 10 (7.7 суретті қара) болаттан жасалған, таңбаланған, бұрылмалы жұдырықшаға 29 (5.5. суретті қара) үш бұрандамен бекітіледі.

Артқы доңғалақтың тежеу механизмі (сурет 7.8) — қалқымалы қалыптар жəне қалыптар мен жұмыстық цилиндрдің құрылымымен қамтамасыз етілетін тежегіш барабаны арасындағы саңылауларды автоматты реттеумен.

Ол тежегішінің қалқанына

9

монтаждалған иінтірегі бар

14

тежегіш қалыбынан 6,

ашатын тақтайшадан 12,

аялдамалық тежегіш жетегінен жəне жұмыс тежегіш цилиндрінен

10

, сондай-ақ, күпшекке

15

орнатылған тежегіш барабанының

2

доңғалағынан құралған.
Тежегіш қалқаны

28

(5.14 суретті қара) күпшектің осімен 4 бірге артқы ілменің иінтірек 26 ернемегіне төрт бұрандамамен 27 бекітіледі. Қалқанның төменгі бөлігіне

9

(7.8. суретті қара) жұмыс кезінде тежегіш қалыбының төменгі ұштары орнатылатын жəне жылжитын тірек пластиналар 4 бекітілген. Қалқанның жоғарғы бөлігіне қалқанның ішкі жағынан цилиндрдің бұрандалы тесігіне екі бұранда көмегімен бұралатын жұмыстық тежеуішті цилиндр

10

бекітіледі. Қалыптардың жағдайын қалқандағы барабанды ағытпай бақылау үшін қақпақшамен жабылатын көру терезесі бар.

Сурет. 7.8. ВАЗ-2110 көлігінің артқы дөңгелегіндегі тежегіштің механизмі: а

— барабанмен біріккен жері;

б

— барабан шешілген жері;

1

— бағыттаушы сұққыш;

2

— тежегішті барабан;

3

— күпшектің бекіту болты;

4

— тіреуішті қолдайтын негіз;

5

и

11

— қалыптың қысылған серіппесі;

6

— тежегіш қалып;

7

— жинақталған серіппе;

8

— тежегішті цилиндрдің поршендік басымдығы;

9

— тежегіштің қалқаны;

10

— белсенді тежегіш целиндрі;

12

— тесік тақтайша;

13

— тетік тұтқасы;

14

— тежегіштің тірек жетегінің тетігі;

15

— дөңгелек күпшегі;

А

— барабанды алу үшін бұранды тесіктер;

В

— желдету тесіктері

Тежегіш негіздері

6

серіппемен бірігіп
5 жəне 11,
төменгі жағынан тіреуіш плиталармен қысқанда

4

, жоғарғы жағынан

8

поршендік белсенді тежегішті цилиндрге итереді 10.

Тежегіштің қалқанын қысылғанда 9, олар шеттегі қозғалыстан серіппе арқылы бір орында тұрады 7. Артқы тежегіш қалпына тұтқа арқылы

13

тежегіш жетегінен

14

тетік бекітіледі. Тежегішті қалыптар арасында қысу жолағы, тежегіш жетегі

12

, ойыққа өз ойығымен кіретін қалыптар жəне тетік орнатылады 14. Кез келген тежегіш төсенішінің қалыңдығы 1,5 мм-ден аз болып, тозған кезде, артқы механизмдерінің барлық төрт тежегіші бір мезгілде ауыстырылады.

Тежегіш барабаны

2

– тежегіш қалып негізінде жұмыс істейтін алюминий қорытпасынан құйылған жəне ішінде шойынға төзімді штабы бар. Барабанның сыртқы бетінде тегістеуіш, желдету тесіктері

B

жəне технологиялық бұрандалы тесіктер

А

бар, барабандыбұранданың көмегімен немесе олардың ішіне сəйкес болттармен

1

бөлшектеуге арналған.

Жұмыс істеп тұрған тежегіш цилиндрі

10

симметриялы түрде орналасқан екі бірдей болаттан жасалған серіппелі сақина 87 жəне екі бірдей сол жағынан қысылып

77

, ішкі бұрыштан бұралған бұрандалар

82

мен серіппе арқылы қысылған

88

тығыздау сақиналы

16

алюминий поршенінен

80

құрылған шойын қалыптан

79

тұрады
(2 бұрылғышты қараңыз)
Цилиндрдің корпусы

79

тығыздауыш сақина

87

жəне поршен

80

жұмыс істейтін қозғалмалы жылтыраған ішкі бетіне ие

16

(цилиндрлік айна). Корпустың атрқы жағында бір-біріне орналасқан екі бұранданың тесіктері бар құрылған: төменгісі - гидравликалық жетек жүйесі құбырының сомыны астында жəне жоғарғысы - ауа шығаратын клапанның астында. Сондай-ақ, цилиндрдің бұранда бекіту үшін екі қырлы бүйірлік тесігі орталықтан екі бағытта ауыстырылады. Шаңды цилиндр корпусына кіргізуден (оның ішінде тежегіш төсемелердің тозуынан), резеңке қорғаныш қалпақшалары

83

қорғалғайды, олар сыртқы шеттермен

79

корпусының сақиналы ойықтары жəне ішкі бөлігіне поршенктердің мойындары арқылы орнатылады. Цилиндрін монтаждау кезінде 87 сақинасы өз корпусында 79 поршенді жəне кем дегенде 345 Н немесе 35 кг күшпен қысылады (аз қысым күшімен, жұмыс цилиндрі əрі қарай пайдалану үшін жарамсыз деп есептеледі жəне ауыстыруға жатады). 87 Сақина цилиндрде тежегіш арқылы ауаны толығымен шығарып тастау үшін тесік жəне міндетті түрде жоғары қаратылып орнатылуы керек. Соққылық сақинаның 87 ішкі тұтқасы тоқтау бұрандасының 82 сыртқы қалпы мен қысылған серіппелі 88 сақинаның қамытына үнемі қарсы келетін екі бірдей жартыс 81 бөлігінен тұрады.

белдемелері арасындағы саңылаудың көлеміндей 1,25 ... 1,65 мм тең соққылар арасындағы позициялардың мəндеріне сəйкес келеді. Тежегіштердің жəне тежегіш барабанының тозуы жағдайында негіз бен барабанның арасында (əлдеқайда аз дəрежеде) тежеу арқылы поршеньдерден кейінгі цилиндрлік айна бойымен жылжытатын бұрандалар

82

əрекеті бойынша

87

сақинаға айналады.

ВАЗ-2105 автокөлігінің жұмыс істейтін тежегіш жүйесі «алдыңғы дөңгелектердің тежегіш механизмдері - артқы дөңгелектердің тежегіш механизмдері» сияқты екі схемалық схемамен басқарылатын сужетекке ие.

6

Тежегіштің басқышы (сурет 7.9) пластикалық төлкедегі

5

пластикалық жыртылатын төлкеге

7

жəне екі болат ажыратылған төлке

4

бұрандамен бекітіліп

басұыштардың ішкі төлкелері;

5

басқыштардың сыртқы пластмасса таспалары;

6

тежегіш басқыш;

7

қашықтық төлке;

8

тежегішінің басқышын тартатын серіппе;

9

сервопривод ілмегі;

10

бұранданың резеңке қақпағы;

11

ажырату басқышы бағытындағы шектеу бұрандасы;

13

сервопривод ажырату басқышы;

14

пластина;

15

ажырату басқышының ұайтару серіппесі;

16

шайба;

17

басқыштың қаптамасы;

18

болт;

19

ажырату басқышы;

20

сірге;

21

басты цилиндр ажыратуының поршендік итергіші;

22

тұтқа;

23

вакуум күшейткішінің итергіші;

24

ВАЗ-21213, -21214 сынды резервуардың шашатын жəне негізгі тежегіш цилиндрдің қысқыштары бар бекітілген кронштейндер.

Қысымды реттеуші 1 (сурет 7.10) корпус жинағына

а

қысым реттегіш жетегінің бөліктері; б

бөлімдегі қысым реттегіші; в

жəне г

тежегенде жəне тежеу болмағанда реттеуіштің құрылымының жұмысы;

1

қысым реттегіші;

2

қысым реттегішінің жетегіндегі тұтқасының осі;

3

— корпусты ластықтан қорғайтын қап;

4

— тоқтатқыш пластина;

5

серіппелі шайба болты;

6

артқы көпірдің арқалығы;

7

артқы көпір қысым реттегішінің жетегі тұтқышын қосу;

8

болтты гайка;

9

пластикалық төлке;

10

аралық төлке;

11

конструкция бекітетін болт;

12

қысым реттегіш жетегінің тетігі;

13

— қапсырманы шанаққа бекітуге арналған гайка;

14

—серіппелі шайба;

15

— тегіс шайба;

16

— қысым реттегіш жетегінің қапсырма бекіту тетігі;

17

резеңке тығын;

18

резеңке;

27

— керме төлке;

28

— корпус;

29

— тығын;

30

— төсеу;

31

артқы доңғалақтардың жұмыс тежегіш цилиндрлеріне сұйықтық беру құбырлары ;

32

— үшайыр;

33

тежегіш шланг ;

34

құбырларды бекітудің гайкасы;

А

кронштейндегі сопақ тесік ;

В

арнайы кілт үшін тығындағы тесіктер;

C

и

D

реттегіш қуыстар;

F

регулятордың поршенді қозғалтқыш тұтқышының əрекет ету күші;

Р

С

и

P

D

реттеуіштің

C

жəне

D

қуысындағы сұйықтық қысым

Қысымды реттегіш жетегі өзіне серпімді тетікті қосады

12

, ол бұраушы ретінде жұмыс істеп, иілген ұшына болат шыбық болып табылады. Қысқа тетік

12

тесіктің дəл осінде орналасады

2

, реттеуіштің сыртындағы жəне тоқтатқыш пластинадағы

4

тесіктер еркін айналады, ось тесігінде болтпен бекітілген

5

реттеуіштің сырты тетіктің ауысуына мүмкіндік бермейді 12.

Тетіктің орташа бұраушы бөлігі

12

қапсырма көмегімен

16

резеңке төлкені

17

жəне реттеуші. Осы сəттен бастап реттеушінің C қуысындағы қысымның артуы жəне оған қосылатын артқы дөңгелектердің жұмыс тежегіш цилиндрі кенеттен тежеуден мезгілсіз тосқауылдың алдын алады. Бұл ретте реттегіштің

C

қуысына сұйықтықтың қысымы

D

қуысының қысымынан аз болады, яғни,

Р

С

<

P

D.

Жетек тұтқышының

12

күші

F

артқы дөңгелектердегі жүктемеcі ұлғаятын болса,

18

-ге ұлғая бастаған кезде бақылау гидравликалық тежегіш жүйеде (яғни күшті тежегіш басқышпен) жоғары қысыммен жұмыс істейді. Осылайша, қысым реттегіші артқы доңғалақ тежегіштеріндегі жұмыс цилиндрлерінде автоматты түрде қысымның төмендеуіне жол беріп, жүктемеге байланысты, артқы дөңгелектерді құлыптау ықтималдығын төмендетеді. Операция барысында көлік құралының аспа-тасығыштарының тозуы мен деформациясы жəне қысым реттегішінің жетегі нəтижесінде оны уақытылы реттеуді қажет етеді. Поршенде қажетті алдын-ала кернеуді қамтамасыз ету үшін реттегішті түзету төменгі бұранданың

19

осіне тіреуден
20 (7.10-
сурет) кронштейнге бұру арқылы жүзеге асырылады, жоғарғы білікті

19

кронштейннің сопақша тесікшесіне жылжытылады.
Бекітілген кронштейні бар алдыңғы дөңгелек
(7. 11-сурет) тежегіш

11

жəне

21

екі цилиндрден, поршеннен

4

бар тұрады жəне, екі тежегіш негіз

20

, тежегіш диск

22

жəне тежегіштің қорғаныш қалпы да бар 17.

Сурет. 7.11. ВАЗ-2105 автокөлігінің алдыңғы дөңгелегінің тежегіш механизмі:

1

цилиндрлердің жалғастыратын түтікшесі;

2

тежегіш түтікшенің тұтқасын бекітетін болт;

3

тежегіш түтікшесі;

4

— поршен;

5

цилиндрдің қысқышы;

6

жастықшасы;

7

поршеннің тығыздау сақинасы;

8

цилиндрдің қорғаныш қақпағы;

9

негіздің бекіткіштері;

10

тұтқаның серіппесі;

11

ішкі жұмыс тежегіш цилиндр ;

12

тұтқаны бекітуге арналған болттар;

13

бұрылыс;

14

бекітуге арналған кронштейн;

15

тұтқаны бекітетін болттар;

16

білдектегі тетік;

17

тежегішінің қорғаныс қаптамасы (қалқаны);

18

— сірге;

19

негіздің қысатын серіппесі;

20

— тежегіш қалып;

21

сыртқы жұмыс істейтін тежегіш цилиндр;

22

тежегіш диск;

23

ауаның шығу клапаны

(5,9 суретін қараңыз) бекітілген болат, қашық сақина

47

жəне доңғалақпен бірге екі штырды

48

жəне төрт бұрандамен бекітілген. Тежегіш дискісінің рұқсат етілген қалыңдығы кем дегенде 9,0 мм болуы керек.

Артқы доңғалақты тежегіш механизмі (7.12-сурет) қалқымалы цилиндрлермен жəне негізбен тежегіш барабының арасында автоматты түрде реттеледі. Ол тақтада

8

орнатылған қалыптан тұрады

Сурет. 7.12. ВАЗ-2105 артқы дөңгелегінің тежегіш механизмі (тежегіш барабаны жəне жартылай фокстың фланеці көрсетілмейді):

1

кабельдің ұшы;

2

тірек тежегішінің жетегінің тұтқышы;

3

негіздің тірегі;

4

серіппелі сорғышы;

5

тіректің серіппесі;

6

резеңке жастықтар құрылымы;

7

тұтқаны шайбамен жəне сіргемен бекітетін тұтқасы;

8

артқы тежегіш қалқаны;

9

жастықшасы;

10

тежегіш негізі;

11

артқы тежегішінің жұмыс цилиндрі;

12

негіздің жоғарғы жалғанған серіппесі;

13

цилиндрдің қорғау қақпағы;

14

поршенді тоқтату;

15

қысылған арқан;

16

артқы көпірдің тірегі;

17

семациттердің май бергіш рефлекторы;

18

тежегіш жəне семаксис тақтасын бекітетін болттың гайкасы
гайка;

19

ішкі пластина;

20

кабель қаптамасы;

21

табақшалардың төменгі қосқышы;

22

тіреуіш табақшалары ;

23

тойтармалар;

24

тірек тежегішінің артқы кабелі;

25

кабельді тартатын серіппесі;

26

тіректі тіреу пластинасы

тежегіш түйреуіш

10

тежегіші

2

жəне тұтқаны тежегіш жетегі

15

жəне босату тежегіш цилиндрі 11,

сондай-ақ фланец 1 бекітілген тежегіш білігінің

17

(4.28 суретін қараңыз) көмегімен босату пластинасы 15 бар.
Тежеуіштің қалқаны

15

артқы осьтің

9

артқы фланеціне

11

резеңке тығыздау сақинасымен

20

жəне пластинкамен бірге

5

жартылай осьтік мойынтірікке арналған төрт тіректі үш тірекке төрт бұрандамен 18 (сурет 7.12) жəне серіппелі шайбалармен бекітіледі. Қалқаның төменгі бөлігіне екі тіреуіш

23

тежегіш аяқ-киімнің төменгі ұшын жылжымалы

қондыру үшін бағыттаушылар мен тіреу пластиналарды

22

жəне

26

тіркеді. Қалқанның жоғарғы жағына қызмет тежегіш цилиндр

11

толықтай біріктірілген.

Сурет. 7.13. ВАЗ-21213, -21214 автокөліктерінің тежегіш жүйелері схемасы:

1

артқы доңғалақтың тежеу механизмінің жұмыс цилиндрі; 2,

3, 4
жəне

5

артқы кабель, кабельді эквалайзер, алдыңғы кабель жəне тиісінше тұрақтандырғыш тұтқасы;

6

тежегіш басқышы;

7

вакуумдық күшейткіш;

8

жəне

9

алдыңғы кеуде қуысының түтікшелері;

10

тежегіш диск;

11

алдыңғы доңғалақтың тежегіші;
12, 15, 18, 22, 23
жəне

27

бастапқы тізбектердің құбырлары;

13

жəне

16

екінші схеманың құбырлары;

14

негізгі тежегіш цилиндр;

17

алға дөңгелектің тежегіш механизмінің жұмыс цилиндрлері блогы;

19

резервуар түтіктері;

20

негізгі тежегіш цилиндрдің резервуары;

21

доңғалақтың артқы тежегіші ;

24

қысымды реттегіш;

25

артқы тежегіш түтікше;

26

қысым реттегішінің жетегінің тұтқышы;

28

тартқыш кабель.

Бұрын ВАЗ-2110 автокөлігінің жұмыс істейтін тежегіш цилиндрі жəне тежегішінің тақтасына крепиця, көктемгі шайбалармен бірдей екі болтпен біріккен.

Тежегіш түйреуіштер

10

посттарға арналған

3

тақтаға орнатылып, сөрелерге

4

серіппемен тығызданады

5

. Тығыздалған кесудің

ұзартылған бөлігін 5 тегіс ұшымен теңестірген кезде, тірекке орнатуға мүмкіндік беретін арнайы тіреуі бар. Оның сыртқы тығырығын 5 ° 90 ° бұру керек. Артқы тежегіш қалыпқа тұрақ тежегіш дискісінің

2

тұтқасы машина ВАЗ-2110

7

сияқты тығырық жəне сіргемен бекітіледі.

Тежегіш жастықшалар арасында резеңке жастықтары бар

15

тежегіш дискінің босату пластинасы орнатылады 6.

Тежегіш табақшалар үстіңгі шетімен

12

жоғарғы шиыршық серіппесімен 12 жұмыс цилиндрінің

14

поршенді орнына дейін, ал төменгі ұштары

26

тірек пластинасына бекітіледі. Артқы тежегіш тетіктердің төсемелерінің рұқсат етілген қалыңдығы кем дегенде 1,5 ... 2,0 мм

болуы керек.

Тежеу барабаны алюминий болып табылады, құрылыста жəне бекітуде ВАЗ-2110 тежегіш барабанына ұқсас (7.8 суретті қараңыз, а). Ол екі сақиналы семаисс фланеціне бекітілген, соңында доңғалақпен бірге - төрт болтты бекітеді. Жұмыс істейтін тежегіш жүйесі дөңгелектердің тежегіш механизмдері ВАЗ-21213, -21214 (7.13-сурет) - алдыңғы дөңгелектердің тежегіш механизмдері екі сұлба схемасымен орындалатын гидравликалық жетегі бар. Бұл схеманы іске асыру тежегіш цилиндрлердің

17

блогының алдыңғы дөңгелектерінің тежегіш механизмдерінде қолдану арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл поршенді бір өлшемдегі үш цилиндрден тұрады. Басқа екеуден оқшауланған, алдыңғы доңғалақтардың

17

тежегіш құрылғыларының жоғарғы жұмыс цилиндрлері түтікшелер

8

жəне

12

жəне

15

құбырларымен магистралды тежегіш цилиндрдің

14

бірінші камерасына артқы доңғалақтардың тежегіш механизмдерінің

1

жұмыс цилиндрімен бірге жүйенің жалғыз бірінші тізбегін қалыптастырады Тежегіштердің гидравликалық жетегі.

Ал алдыңғы дөңгелектердің

17

жұмыс тежегіш цилиндрінің екі төменгі цилиндрі түтік

9

жəне

13

жəне

16

құбырларымен магистралдық тежегіш цилиндрдің

14

екінші камерасына жалғасады. Бұл гидравликалық тежегіш жүйесінің екінші контурын құрайды.

Тежегіш педалі 12
(7.14 сурет) ілініс басқышпен бірге кронштейнге

6

1

ВАЗ-2110 сияқты дизайны бар жəне тек резервуардың

20

бөлек орнатылуымен ерекшеленеді (7.13-суретті қараңыз).

Сурет. 7.14. ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінде басқыш жəне вакуум күшейткішті орнату :

1

негізгі тежегіш цилиндр;

2

вакуум күшейткіші;

3

вакуум күшейткіштің кронштейні;

4

тығыздау табақшасы;

5

итергіш;

6

басқыштың кронштейні;

7

басқыштың тартатын серіппесі;

8

тежеу дыбыстарының қосқышы;

9

жəне

10

коммутаторды бекітетін
гайкалар;

11

қосқыштың буфері;

12

тежегіш басқышы;

13

жəне

15

— гайкалар;

14

корпустың алдыңғы панелі

Гидравликалық тежегіш
сұйықтық резервуары

20

ВАЗ-2105 автокөтерілу ыдысымен біріктіріледі жəне негізгі тежегіш цилиндрге 14 екі резеңке түтік

19

арқылы қосылады, олар резервуарға бекітіледі жəне негізгі тежегіш цилиндр қосқыштары қысқыштармен бекітіледі.

Қысым реттегіші 24 ВАЗ-2105 автокөлігінің қысым реттегішінде біріктіріледі (7.10 суретті қараңыз).

Қалқыма кронштейні бар алдыңғы дөңгелегі тежегіші
(7,15 сурет) жұмыс істейтін тежегіш цилиндрлердің

1

блогы бар

7

тіреуіштен, екі қысқыш тұтқаны

3

, екі тірек

2

, тежегіш дискінің

8

жəне қорғаныс қаптамалары

4

жəне

19

бар тірек

6

тұрады.
Жұмыс тежегіш цилиндрлердің

1

блогы екі бағыттағыштың тіреуінде

7

бекітілген жəне

13

серіппені бекіткішпен бекітілген алюминий корпусқа ие, бұл ВАЗ-2105 сияқты. Үш бірдей болат

поршенді

12

хромдалған жалпақ жұмыс бетімен цилиндрде тығыздалған сақиналар

18

жəне ылғалдың жəне ластанған резеңке қорғаныш қаптамалардың кірігуінен қорғалған.

Білдектегі тетік

7

бұл тежегіш дискіні

8

негізбен

8

қоршайтын шойын тəрізді U- əріпі сынды кронштейн

2

. Жазғы жүктемелі қысымды тетік

3

бағыттауышына қарсы тірекке жəне бағыттағыш пен оның тұтқалары арасындағы

1

цилиндрлі блокпен жылжи алады

3

. Поршендер

12

жұмыс істейді цилиндрлер ішкі тежегіште жұмыс істейді.

Сурет. 7.15. ВАЗ-21213, -21214 автомобильдерінің алдыңғы доңғалақтарының тежегіш механизмі: а

коллекцияда; б

бөлшектер;

1

қозғалыстағы тежегіш цилиндрлер блогы;

2

тежегіш негізі;

3

тіректің қысқыш тұтқышы;

4

тежегіштің қорғаныс корпусы (қалқаны);

5

қысқыш тұтқыштың осі;

6

бағыттаушы негіз;

7

— білдектегі тетік;

8

тежегіш дискісі;

9

ауа шығару клапаны;

10

жəне

11

тежегіш түтікшелері;

12

поршендер;

13

серіппелі бекітуші;

14

ұстаушы;

15

қысқыш тұтқыштың серіппесі;

16

— сірге;

17

цилиндрдің қорғаныш қақпағы;

18

поршеннің тығыздау сақинасы;

19

қорғаныш корпусы;

20

жəне 21 —
ауа шығару клапаны үшін конусты жəне алты қырлы кілтті бекіту;

22

резеңке қорғаныс қақпағы;

А

жəне

В

тиісінше осьтік жəне радиалды клапанның тесіктері

Негізі 2 цилиндрге қысымның əсерінен қозғалады, суппорт сыртқы тежегіштің негізі жəне қалып арасындағы тежегіш дискке əсер етеді.

сорғымен бірге орнатылады

7

. Алынған тірек үшін бекітудің

5

тетікті босату жəне алу арқылы бір ғана төменгі қысымды

3

тұтқасын алып тастау жеткілікті. Алдыңғы тежегіш қаптамалардың қалыңдығы кемінде 1,5 мм болуы керек.

Тежегіш дискісі

8

бес бұрандамен

20

жəне доңғалақпен бірігеді (19-суретті қараңыз). Тежегіш дискісінің рұқсат етілген қалыңдығы кем дегенде 9,5 мм болуы керек.

Тежеуіштің қорғаныш жабыны (қалқан)

4

(тежегіш дискісі алынып тасталынады) бұрандалы тесікке алдын-ала бұрылыс тұтқышымен бірге екі гайка бар бұрандамен бекітіледі .

Сурет. 7.16. ИЖ-2126 басқыштың бөлшектері:

1

педальдардың кронштейні;

2

жəне

3

серіппелі бекіту жəне кронштейнді орнату гайкасы;

4

— осі;

5

пластмассалық жеңдер;

6

— серіппе;

7

— гайки осі;

8

тежеу дыбыстарының қосқышы;

9

— қосқыштың гайкасы;

10

— басқыштың тежегіші;

11

— басқыштың жабыны;

12

— ажыратқыш басқышы

Сурет. 7.17. ИЖ-2126 автокөлігінің вакуум күшейткіші бар негізгі тежегіш цилиндрі:

1

цилиндрдің корпусы;

2

тоқтау штыры;

3

резеңке жалғастырғыш жеңдер;

4

жалғастыратын түтік;

5

резервуардың қақпағы;

6

ыдыс;

7

кері клапаны бар түтікшенің ұшы;

8

таяқтың реттеу бұрандасы;

9

поршенді қайтарылатын серіппе;

10

— соташық;

11

кронштейн;

12

секторлық дискінің қайтарылатын серіппесі;

13

поршенді тоқтату;

14

диафрагманың тоқтау сақинасы;

15

реттеу бұрандасы;

16

күшейткіштің дəнекерленген болттарын бекіту;

17

итергішті қолдау;

18

итергіштің тіреуішінің қажетті шүмегі;

19

поршенді итергіш;

20

құлпының гайкасы;

21

— айырдың итергіші;

22

ауа сүзгіші;

23

поршеннің корпустың қорғаныш қақпағы;

24

поршеннің корпусы;

25

— шайбаның тоқтатқышы;

26

тығыздағыш жапқыш;

27

поршендік корпустың бағыттау сақинасы;

28

резеңке орталық клапан;

29

бөлімдердің бекіту шайбалары;

30

секторлық диафрагманы қолдау дискісі;

31

секторлық дискінің тірек тақтасы;

32

диафрагма тіреу сақинасы;

33

күшейткіштің қалпы;

34

диафрагма;

35

байланыс сақинасы;

36

қалыптың қақпағы;

37

резеңке қақпақ;

38

екі бөлінген камера;

39

қысылған ақина;

40

бірінші камераның поршені;

41

негізгі манжеттер (жоғары қысым);

42

жəне

46

поршеньдердің қайтарма серіппелері;

43

екінші камераның поршені;

44

поршеннің клапаны;

45

сорғыштағы манжеттер;

І

жəне

І

басты тежегіш цилиндрдің бірінші жəне екінші камералары;

А

жəне

В

вакуум күшейткіштің атмосфералық жəне вакуумдық қуысы;

С

күшейткіштің қуыстарын хабарлау үшін поршеннің корпусындағы тесік;

D

кеңейту тесіктері

Артқы дөңгелектің тежегіш механизмі құрылғы бойынша ВАЗ- 2105 автомобилінің артқы дөңгелегінің тежегіш механизміне ұқсас болып келеді (7.12-сурет) жəне ол онымен бірыңғайланған көптеген бөлшектерден тұрады (тежегіш кісен, тартылатын серіппе жəне т.б.). Негізгі ерекшелік тежегіш барабанның бекітілуінде жатыр. Ол жартылай өс бойынша алдын ала дискке бекітіледі жəне дөңгелекпен бірге дисктің сыртына жартылай өс бойынша бекітілген бес бұранда арқылы сомын арқылы бекітіледі.

ИЖ-2126 автомобилінің жұмысшы тежегіш жүйесінің гидрожетегі болады, ол "сол жақ алдынғы жəне оң жақ артқы тежегіш механизм - оң жақ алдынғы жəне сол жақ артқы тежегіш механизм" типінде диагональды схема бойынша іске асырылады, ол қондырғысы

бойынша ВАЗ-2110 автомобилінің тежегіш жүйесіне ұқсайды.
Тежегіш тепкі 10

(7,16-сурет) 1 тіреуішіне өстің беткі қабаты бойынша əрекет ететін пластмасса тығындағы 5 бекітілу өсі 4 секілді бекітіледі. Тепкіні басқан кезде серіппелер 6 айналады, ал тепкіні жіберген кезде серіппенің күші арқылы тепкі өзінің бастапқы қалпына қайта келеді. Тепкіде тежегіш сигналын қосқыштың сояуышына 8 арналған тірек болады, ол тіреуіштің бұрандалы саңылауына 1 бұралады жəне тексеріс сомыны арқылы 9 қайта тексеріледі. Тіреуіш автомобиль салонынан шанаққа серіппелі шайбасы 2 бар екі сомын 3 арқылы шанаққа болттар арқылы бекітіледі, ал алдынан тіркелудің гидрожетегімен бірге — екі сомын арқылы 3 бекітіледі, олар цилиндр істігіне бұрандалған болады жəне вакуумдық күшейткішпен бірге - төрт сомын 3 арқылы бекітіледі, ал бұлар күшейткіш бұрандалары 16 арқылы бұралған (7.17-сурет). Вакуумды күшейткіш тежегіш тепкісіне итергіш 19 арқылы итергіштің шанышқы саңылауына 21 жəне сірге арқылы тепкі саңылауына орнатылатын саусақ көмегімен бекітіледі. Күшейткіштің құрылымы əртүрлі болады. Арнайы аспаптар мен құралдарды қолдану арқылы оны шашып-жинауға болады. Корпусты 33 қақпақтан 36 ажырату үшін оларды арнайы қондырғыға жəне баланыс сақинасының бұрылысына 35 арнайы кілт арқылы қысып буады. Қысылатын тығынның 18 корпустан 24 шығуы да арнайы кілт арқылы іске асырылады. Күшейткіш əрекетінің принципі ВАЗ-2110 автомобилінің күшейткішіне ұқсас. А жəне В күшейткіштерінің ауалық жəне вакуумды қуыстары піспектің корпусына 24 аралық саңылаулар С арқылы іске асырылады. Аталған піспекке тежегіш итергіш 19 арқылы əсер еткен кезде тірек 17 арқылы корпуста 24 резеңкелі қақпақша арқылы 28 жабылады. Бұл А жəне В қуыстарындағы күшейткіш жұмысының айырымын қамтамасыз етеді. Негізгі тежегіш цилиндр 1 вакуумды күшейткіштің корпус қақпағына 36 қос сомын арқылы бекітіледі. Піспектерді 40 жəне 43 цилиндрдегі орнын ауыстыру тағанды сұққыш арқылы 2 шектеледі. Оған піспектер кері қайтатын серіппелер арқылы 42 жəне 46 қысылады. Тежегіш тепкісін басқан кезде итергіш əсерінен 19 жəне басты цилиндрдің вакуумды күшейткіштің сояуышынан 10 алдыға қарай жылжиды жəне оның негізгі жиектері 41 компенсациялық саңылауды D жабады. І жəне ІІ цилиндрінің жұмысшы камерасы сəйкес секцияларға 6 тура келеді. Бұдан кейін тежегіш сұйықтық цилиндр камерасынан ағып шығады. Бұл кезде тежелу қамтамасыз етіледі. Компенсациялық саңылау D гидрожетек тежегіші жүйесіндегі тежегіш сұйықтықтың көлемінің температуралық өзгерісі қамтамасыз

етіледі.

Бак 6 қос секциялы болады, ВАЗ автомобилінің багынан бактағы тежегіш сұйықтықтың апаттық деңгейіне қатысты датчиктің болмауымен ерекшеленеді. Сондықтан да автомобильді жолға шығар алдын тексерген кезде бактағы сұйықтық деңгейін визуалды түрде тексерген дұрыс. Бак негізгі тежегіш цилиндрге резеңке тығындар арқылы байланыстырылады 3.

Сигналдық құрылғы (сурет 7.18) герметикалық контурдың тежегіш жүйесі істен шыққан кезде жүргізушіні апаттық жағдаймен хабарландыру үшін қызмет етеді. Өшіргіш 12 сигналды құрылғының корпусына 3 оралған. Сигналдық құрылғы моторлы бөлікте бір болт арқылы тіректің шанағына бекітіледі. Аталған бұранда оның корпусындағы 3 С саңылауына орнатылған болады. Сигналдық құрылғының корпусында тығыздағыш сақиналар арқылы 6 екі піспек 5 жəне 8 орнатылған, олар тежегіштің сəйкес гидрожетегі арқылы байланыстырылған сигналдық құрылғының қуысын А жəне В деп екіге бөледі. Піспектер құрылғының корпусында шар 7 ұзын цилиндрдің сақиналық бунағында орналасатында етіп орналастырылады жəне ол өшіргіштің 14 сояуышына əсерін тигізбейді. Тежегіштің гидрожетегінің контурының кез-келгенін герметизациядан алған кезде ақаулығы бар контурмен байланысқан сигналдық құрылғының қуысындағы қысым төмендейді жəне корпустың сыртындағы 5 жəне 8 піспектерінің орны ауысады. Бұл кезде ұзын піспек 8 шар арқылы 7 өшіргіштің ішіне 12 сояуыш арқылы 14 жылжиды. Оның контакты ажыратылады жəне аспаптар комбинациясында оның сəйкес жарығы жағылады. Бұл сигнализаторға тұрақтық тежегіш жүйенің қосылуыгн өшіретін құрылғы да жалғанған. Бұл тежегіштік тұрақтық жүені қолданған кезде сигнализатордың тұрақты тексеріліп тұрылуын қамтамасыз етеді. Қарастырылып отырылған сигналдық құрылғы жұмыс жасаған кезде жəне тежегіш гидрожетегі жүйесінен ауаны шығарған кезде (тежегішті "айдаған" кезде) гидрожетектің ақаулығын жойғанда немесе ондағы тежегіш сұйықтықты ауыстырған кезде сигналдық құрылғының піспектерін бастапқы қалпына қайтару керек болады. Бұл синализатордың шамын өшіру үшін керек жəне оның келесіде жұмыс жасауын қамтамасыз ету үшін қажет. Сигналдық құрылғының піспегін бастапқы қалпына келтіру піспектердің ауысымы іске асқан камерада жоғары қысымды беру арқылы іске асады. Бұл үшін сигнализатордың лампасы жанып тұрған кезде гидрожетек контурының жұмыс жасап тұрған тежегіш цилиндрінің қақпақшасын ауаны шығару үшін ашады, гидрожетек піспектен

босатылған сигналдық құрылғының камерасына баланыстырылған болады. Сондай-ақ тежегіш тепкісіне баяу күш түсіре отырып гидрожетектің басқа конурындағы қысымды піспектер бастапқы қалыпқа келгенге дейін арттырады. Сигнализатордың шамы өшеді. Сигнализатордың лампасы өшкен кезде тепкі жағдайын қарастыру керек, піспектер өзінің бастапқы орнына келіп қалмауы керек, сонымен қатар көмекшіден оның ауаны шығаруға арналған қақпақшаны қайта бұрауын сұрау керек. Жоғарыда айтылған піспектердің бастапқы қалпына келу процесі іске асқан кезде сигнализатордың лампасы өшпейді жəне өшіп- жанбаса, онда сигналдық құрылғыдағы піспектердің дұыс орнатылмағанын білдіреді жəне гидрожетектің басқа контуының цилиндрінен ауа шығару қақпақшасын ашу арқылы жоғарыдағы процесті қаталау керек. Сигналдық құрылғының піспектері оларды бастапқы қалпына келтіру кезінде сигнализатордың қысқа уақыттық өшірілуі көрсеткеніндей бұл жағдайдан "секіріп" кететін болса, онда басқа контур қақпақшасын ашу арқы іске асқан піспекті бастапқы қалпына келтіру процесін аса ықтияттылықпен іске асыру керек. Тежегіштің гидрожетек жүйесінде сигналдық құрылғыны қолдану жұмыс барысының бірден нашарлап кетуінің алдын ала отырып тежегіштің герметикалық бұзылысын өз уақытында анықтауға жол ашады. Бірақ бұл кезде тежегішті айдаудың еңбек сыйымдылығы артады. Тұрақты қысым орнатылған жəне ВАЗ-2110 автомобилінің реттегішіне ұқсас жұмыс атқарады (2 форзацты қараңыз) жəне ол жетектің құрылымы мен бекіту арқылы ғана ерекшеленеді. Қысым реттегіші 6 (7.19-сурет) тіректің 4 алдынғы бөлігіне орнатылады жəне корпустың бұрамалы бөлігіне сомын арқылы бекітіледі. Реттегішті бекітетін тірек өз кезегінде шанаққа үш сомын арқылы бекітіледі. Қысымды реттегіш жетегі тірекке бекітілетін 4 басылатын рычагтан 14 жəне бөренеге бекітілетін тіректің 8 артқы көпірінен тұрады. Олар өзара жүктемелік серіппе 2 арқылы байланыстырылады.

Басқыш рычагтың 5 өсі жинақтау кезінде тіректің 4 жəне рычагтың 14 саңылауына орнатылады. Сондай-ақ сұққыш арқылы рычагқа бекітіледі 3, аталған сұққыш рычагтың аралық саңылауына жəне өсімен бірге орнатылады жəне өске өстің бұрандалы саңылауына бұралған бұранда арқылы 11 бекітіледі. Сұққыш 3 бір уақытта басқыш рычагқа 14 жүктемелік серіппені бекітеді, оның қысқа ақыры рычагтың саңылауынан жəне оның өсінен өтіп 5 олардың арасына сұққыш болтының 11 созылға жеріне бекітіледі. Көтерілген рычагтың 14 бұрандалы саңылауына контрсомын 15 арқылы болт 1 бұралады, ол арқылы рычаг қысым реттегіштің піспегіне 13 əсер етеді.

Сурет 7.19. ИЖ-2126 автокөлігі:

1

— реттегіш болт;

2

— жүктеме серіппесі;

3

— сұққыш;

4

— реттегіш бекітілуінің тірегі;

5

— басқыш рычагтың өсі;

6

— қысым реттегіш;

7

— күшті құрылғыға қатысты құбыр желісі (бірінші контур);

8

— тірек;

9

— тіректің резеңке-металл топсасының болты;

10

— бітеме;

11

— өстегі сұққышты қарастыратын болт;

12

— резеңкелі қорғаныс қалпағы;

13

— қысым реттегіш піспегі;

14

— басқыш рычаг;

15

— реттегіш болттың контрсомыны;

А, В

жəне

С

— бірінші артқы дөңгелектің тежегіш механизмін, сол жақ артқы дөңгелектің тежегіш механизмін, сəйкесінше сигналдық құрылғымен (екінші контур) реттегішті баланыстыратын құбыр желісін бекітуге арналған сомын астындағы саңылау.

Тірек 8 екі басы бар темір біліктен тұрады. Төменгі баста бұрандалы өсі бар 9 резеңке-металл топса орналасқан топса орналасқан, оның көмегімен сомын арқылы артқы көпір бөренесінің тірегіне бекіту іске асады. Жоғарғы баста оған артқы ұзын серіппе ақырын 2 жалғауға арналған резеңкелі саңылау болады. Жүктемелік серіппе 2 алдынғы қысқа сақинамен басқыш рычагтың саңылауына бекітіледі 14 жəне оның өсіне бекітіледі, одан кейін шанаққа қатысты артқы көпірдің бөренесінің орнын ауыстыру іске асады. Бұл кезде реттегіш піспегінде 13 қысым талап етілетін күшті береді. Аталған күш артқы дөңгелектің жұмысшы тежегішінің цилиндрдегі қажетті қысымды қамтамасыз етеді. Бұл бірден тежегішті басқан кезде дөңгелектердің бұғатталуын алдын ала ескерту үшін қарастырылады.

Қысым реттегішінің жетегін реттеу түсірілген контрсомын 15
кезінде бұранда 1 арқылы іске асады.
Алдынғы дөңгелектің тежегіш механизмі

ерігіш тұтқа арқылы орнатылған жəне ВАЗ-2110 автомобиліндегідей жұмыс жасайды. Оның құрылғысы 7.20-суретте көрсетілген. Тежегіш диск 12 желдетілмейді,

оның минималды рұқсат етілген қалыңдығы 10,8 мм болады. Алдынғы тежегіш бұғаудың минималды рұқсат етілген қалыңдығы 1,5 мм болады.

Артқы дөңгелектің тежегіш механизмінің (сурет 7.21) — ерігіш бұғауы бар жəне бұғау мен тежегіш барабан арасындағы автоматты реттелетін саңылаулары бар. Ол қалқанда 12 жөнделген рычагы бар 13 жəне босатқыш деңгейі бар 4 тежегіш бұғаудан 1 тұрады.

Сурет 7.20. ИЖ-2126 автомобилінің алдынғы дөңгелегінің тежегіш механизмі: а

— жинақтағы механизм;

б

—механизм бөлшектері;

1

— бағыттаушы бұғау;

2

— бағыттаушы саусақ;

3

— суппорт;

4

— тежегіш бұғау;

5

— тығыздағыш сақина;

6

— қақпақшаның қорғаныс қалпағы;

7

— ауа шығару қақпақшасы;

8

— тежегіш шланг;

9

— піспек;

10

— жұмысшы тежегіш цилиндр;

11

— тежегіш қалқаны;

12

— тежегіш диск;

13

— цилиндрдің қорғаныс қабы;

14

— қалтаның тоқтатқыш сақинасы;

15

— саусақтың қорғаныс қалтасы;

16

— тоқтатқыш тығырық;

17

— саусақтың бекітілу болты;

18

— цилиндрдің суппортқа бекітілу болты (ішкі алты қыры бар);

19

— тығырық

Сурет 7.21. ИЖ-2126 автомобилінің артқы дөңгелегінің тежегіш механизмі (тежегіш барабан жəне жартылай өс фланеці көрсетілмеген): а

— жинақтағы механизм;

б

— жұмысшы тежегіш цилиндрдің бөлшектері;

1

— тежегіш бұғау;

2

— ашатын деңгейдің қаптама серіппесі;

3

— бұғаудың қысатын бұғауы;

4

— ашатын деңгей;

5

— тұрақтық тежегіштің жетегінің арқаны;

6

— бұғаудың жоғарғы тартылатын серіппесі;

7

— жұмысшы тежегіш цилиндр;

8

— ауа шығару қақпақшасы;

9

— құбырлар желісі;

10

—рычаг өсі;

11

— аралық тығын;

12

— тежегіш қалқаны;

13

— тұрақтық тежегіштің жетегінің рычагы;

14

— арқанның ұштығы;

15

— төменгі тартылатын бұғау;

16

— арқан серіппесі;

17

— цилиндрдің қорғаныс қалпағы;

18

жəне

19

— піспектің жиегі мен күшті білігі;

20

— піспек;

21

— табанды сақина;

22

— қақпақша қалпағының қорғанысы;

23

—цилиндр корпусы

тұрақтық тежегіштің Сонымен қатар тұрақтық тежегіш жəне цилиндрдің жұмысшы тежегішінен 7, дисктің жартылай өсіне бекітілген (4.30-сурет) тежегіш барабаннан 40 тұрады.

Тежегіш қалқаны 4 жартыла өс қаптамасының 10 дискіне төрт болт 5 арқылы мойынтіректің 39 бекіту пластинасымен 3 бекітіледі. Тежегіш бұғаулар 1 (7.21-суретті қараңыз) қалқанға серіппе 3 арқылы бекітіледі жəне жұмысшы цилиндрдің 7 піспек білігіне жоғарғы сақина арқылы тартылады, ал төменгі сақина арқылы төменгі серіппенің 15 қалқан пластинасына тартылады. Адынғы тежегіш бұғау тежегіш барабаннан серіппе 2 арқылы серпіледі, бұл артқы бұғаумен салыстырылуын төмендету үшін керек. Артқы тежегіш бұғауға аралық тығыны 11 бар өстегі 10 сомын арқылы тұрақтық тежегіш жетігінің рычагы 13 бекітілген серіппе 16 арқылы, ұштық 16 жəне арқан 5 арқылы бектіледі. Артқы тежегіш бұғаудың қаптамасының қалыңдығы 1,5 мм болады. Жұмысшы тежегіш цилиндр 7 тежегіш қалқанға 12 екі болт арқылы бекітіледі, олар цилиндрдің бұрамалы корпусына 23 саңылау арқылы бекітілген. Корпустың бұрамалы саңылауына құбыр желісінің 9 бекітілу сомыны мен ауа шығару қақпақшасын 8 бекітеді. Жұмысшы цилиндрдің құрылымы ВАЗ тавтомобилініңартқы тежегіш механизмінің тежегіш бұғауы мен тежегіш барабанының арасындағы саңылаудың минималды мəнін автоматты қамтамасыз етуді қамтамасыз етеді. Бұл үшін цилиндрге жеткілікті күшпен күшті темір кескіш сақиналар 21 тығыздалады. Тығыздалған күшті білігі 19 бар алюминді піспектер 20 жəне ақырғы жырашықтарда тығыздағыш жиектер 18 жинақтау кезінде ішкі жағынан сопақ бас арқылы жəне табанды сақиналардың сопақ саңылауларына орнатылады жəне 90° бұрылысы арқылы фиксацияланады. Бұл кезде піспектің табанды кескіш беткі қабаты мен табанды сақина арасында саңылау болады, ол бұғау мен барабан арасындағы саңылауға сəкес келеді. Тежегіш бұғаудың қаптамасының тозуына ора табанды сақиналар 21 біртіндеп піспектің сопақ бастары арқылы піспекке тежеу кезіндегі сұйықтықтың қысымы əсер етуімен жылжи бастады. Шектелген тежелу кезінде піспектер 20 оларға əсер ететін тежегіш бұғау əсерінен тартқыш серіппенің серпімділігінің салдарынан 6 табанды сақинаға 2 олардың арасындағы саңылаудай аралыққа жылжиды. Тартпалы серіппелердің 6 күші табанды сақиналарды жылжытуға 21 қаншалықты жеткіліксіз болса тежегіш бұғау мен тежегіш барабан арасындағы саңылау көлемі эксплуатация кезінде тұрақты болып қалады.

Тежегіш барабан құрылымы бойынша ВАЗ-2110 автомобилінің

тежегіш барабанына ұқсас болады (7.8 асуретті қараңыз), ол жартыла өс дискіне алдын ала екі бағыттаушы сұққыш 41 арқылы бекітіледі (4,30 суретті қараңыз) жəне дөңгелекке төрт бұранда арқылы бекітіледі.

ГАЗ-3110 автомобилінің жұмысшы тежегіш жүйесі "алдынғы дөңгелектің тежегіш механизмі - артқы дөңгелектің тежегіш механизмі" қосконтурды схема бойынша орындалған гидрожетектен тұрады. Аталған автомобильдің құрылым схемасы мен тежегіш жүйесінің құрастырылуы 7.22-суретте көрсетілген.

Тежегіш тепкісі 12 (сурет 7.23) пластмасса тығын арқылы жалғасу тепкісімен бірге бір өсте тірекке 5 бекітіледі. Тепкі тірегі 5 жоғарғы бөлігімен шанаққа екі сомын арқылы шанақтың жеке бұрандасына бекітіледі, ал алдынғы бөлігімен - тіректің жеке бұрандасына автомобильдің салонынан төрт сомын көмегімен вакуумды күшейткіштің тірегімен 21 сəйкес шанақтың алдынғы қалқанына 4 бекітіледі. Тепкіде арнайы аумақ болады, ол 10 жəне 11 сомынлары арқылы тірек 5 поастинасына бекітілген тежегіш сигналын өшіргіштің 9 сояуышына тартылады.

Сурет 7.22. ГАЗ-3110 автомобилінің тежегіш жүйесінің схемасы:

1

— алдынғы дөңгелектің тежегіш механизмі;

2

— алдынғы тежегіш шланг; 3 — бактағы тежегіш сұйықтықтың бірден апаттық азаюы кезіндегі сигнализатор; 4 — негізгі тежегіш цилиндр;

5

— вакуумды күшейткіш;

6

— тежегіш тепкісі;

7

— тежегіш сигналын өшіргіш;

8

— қысым реттегіш;

9

— артқы дөңгелектің тежегіш механизмі;

10

— артқы тежегіш шланг;

11

— жұмысшы тежегіш цилиндр;

12

— қысым реттегішінің жүктемелі серіппесі;

13

— артқы көпірлің қаптамасындағы қысым реттегішінің тірек тіреуіші;

14

— маятникті рычагы бар ашатын білік;

15

— тұрақтық тежегіш жүйенің жетек рычагы;

16

— тежеу сигналы;

17

— тұрақтық тежегіш жүені басқару рычагы;

18

—арқандарды теңестіруші;

19

жəне

20

— сəйкесінше сигнализатор жəне тұрақтық тежегіш жүені сигнализаторын өшіргіш; 21, 22,

23, 24
жəне

25

—рычаг күші, теңестіргіш рычагы, теңестіргіш күші, контрсомыны бар сомын жəне тұрақтық тежегіш жүйесі

3

Сурет 7.23. ГАЗ-3110 автомобилінің жұмысшы тежегіш жүйесінің тепкісі:

1

— вакуумды күшейткішті итергіштің айыры;

2

— сірге;

3

— қорғаныс қаптама;

4

— шанақтың қалқаны;

5

— тепкі тірегі;

6

— тепкі өсі;

7

— тепкіні бекітуге арналған өс;

8

— тепкінің серіппелі серіппесі;

9

— тежегіш сигналы өшіргіш;

10

жəне

11

— бекіту жəне өшіргіш жағдаын реттетін сомындар;

12

— тежегіш тепкісі;

13

— бұрамалы біліктің пластмассалы тығындары;

14

— бұрамалы біліктің бекітілу өсі;

15

жəне

18

— бұрамалы біліктер;

16

— контрсомын;

17

— байланыстырғыш муфта;

19

— вакуумды күшейткіш жетегінің рычагы ;

20

— рычаг өсі;

21

— вакуумды күшейткіш бекітілуінің тірегі.

Тежегіш тепкісі вакуумды күшеткіштің итергішінің айырымен 1 ішкі алты қырлы бұрамалы муфтасы 17 бар 15 жəне 18 екі бұрамалы білікке жетек рычагы арқылы 19 бекітіледі. 15 жəне 18 бұрамалы білігінің барлық топсалы байланысы үкелісті төмендету үшін пластмассалы тығын 13 арқылы орындалады. Тежегіш тепкісінің жəне жалғасудың созылатын серіппелері 8 жоғарғы бөлігімен сіргемен тірек саңылауына 5 қатысты тіркелетін өске 7 бекітіледі. Тежегіш тепкісінің жағдайын реттегіш 12 байланыстырғыш муфтаның бұрылысы арқылы 17 контрсомын төмендетілген 16 кезде 180...190 мм аралықты қамтамасыз еткенге дейін орындалады (алынған кілемше жағдайында).

Вакуумды күшейткіштің өзге зерттеліп жатқан автомобильдердің аналогты күшеткіштерінен айырмашылығы қос камералы жəне алмалы-салмалы құрылымы болып табылады (7.24-сурет). Ода бір емес екі вакуумды камера болады (А1 жəне А3 қуыстар), олар күшеткіштің атмосфералық қуысынан (А2 жəне А4 қуыстар) 6 жəне 11 қос піспек

арқылы жəне екі диаграммамен 8 жəне 9 ажыратылған. Күшейткіштің қоскамералы құрылымы тежегіш тепкісінен тежегіш цилиндрдің негізгі піспегіне вакуумды күшеткіш корпусының диаметрін өзгертпе, оның ұзындығын салыстырмалы түрде арттыра отырып берілетін күшеюдің белгілі мəнін қамтамасыз етеді. Күшеткіш моторлы бөлікте өтпелі тірекке 21 (7.23-сурет) күшеткіш корпусының бұрамдау болттары 22 арқылы (7.24-сурет) төрт сомын арқылы бекітіледі. Ал тірек 21 (7.23 суретке қараңыз), өз кезегінде қалқанға 4 тығыздағыш төсем арқылы автомобиль салонынан бұрамдалатын төрт сомыны бар тепкі тірегімен 5 бекітіледі.

Сурет 7.24. ГАЗ-3110 автомобилілінің вакуумды күшеткіші:

19

— итергіш;

20

— қорғаныс қаптамасы;

21

— піспек;

22

— корпустың қыздырылған болты;

23

— қақпақша диафрагмасы;

24

— қақпақша корпусында піспекті фиксациялауға арналған бұранда;

25

— резеңкелі реактивті тығырық;

26

— табанды қақпақша;

27

— піспектерді баланыстырғыш;

28

— қақпақтың табанды сақинасы;

29

— кері қататын серіппе;

30

— байланыстырғыш сомыны;

31

— сояуыш;

А1

А2, А3, А4, А5

— вакуумды күшейткіштің қуыстары;

В1

В2, В3, В4, В5

жəне

В6

— тіректің қыздырылған болтына арналған саңылаулар 21. Сонымен қатар күшейткіш алдынан сол жақ шашыратқышқа тірек көмегімен бекітіледі, ол жоғарғы жағынан сомын арқылы қақпақтың екі болтының біріне 5 бекітіледі (7.24-сурет), бұл негізгі тежегіш цилиндрді бекіту үшін іске асырылады. Ал төменінен - шашыратқыш бұрандасымен бекітіледі.

Күшейткіш корпустан 12, 7 жəне 26 қақпақтан, итергіші 19 жəне
піспегі 21 бар қақпақша корпусынан 16, 8 жəне 9 диафрагмалы 6 жəне

баланыстырушысы 27 бар 11 піспегінен, сояуыш 31 жəне кері қайтатын серіппеден 29 тұрады. Күшеткіштің корпусы 12 мен қақпағы 7 темірден жасалады жəне штампталады. Олардың корпусында арнайы кесінділер мен шоқылар болады. Олар арнайы тығыздау құралын жəне арнайы кілтті қолдану арқылы бір-біріне қатысты олардың ажырауын қамтамасыз етеді. Олардың байланыстылығын нығыздау диафрагманың сыртқы белдемесі 8 арқылы іске асады. Ол жинақтау кезінде қақпақ 7 пен табанды сақина 28 жəне күшейткіш корпусы 12 арасында қысылады. Диафрагма 9 табанды қақпақпен 26 табанды сақина 10 арқылы

корпусқа 12 нығыздалады.

Қақпақша корпусы 16 күшейткіш корпусына 12 жылжымалы етіп орнатылады: оның ұзын цилиндрлі артқы бөлігі жұмыс кезінде бағыттаушы сақина 13 бойынша корпустың цилиндрлі саңылауында 12 орын ауыстырады. Мұнда ол жиекпен 14 жəне иректелген резеңке қаптамамен 20 нығыздалады. Қақпақша корпусында итергіші 19 бар піспек 21 орнатылған болады. Итергіштің сфералық басы піспекте сығылады жəне піспекпен бірге орын ауыстырады. Пісспектің итергішпен бірге қақпақша корпусында 16 орын ауыстыруы қос бұрама 24 арқылы шектеледі. Итергіш 19 айыр арқылы 1 пластмасса тығынның өсінде рычагқа 19 бекітіледі (7.23-сурет). Қажетті итергішті 19 131...133 мм етіп реттеу (72.4-сурет) оның айырын 17 түсірілген контрсомын кезінде 18 бұрау- бұрап шығару арқылы іске асады. Итергішке 19 ауа сүзгісі 15 орнатылады.

Қақпақ корпусына 16 үш болт арқылы бірінші камераның піспегі 11
жəне піспек байланыстырғыш 27 бекітіледі. Піспек 11 пен қақпақ

корпусында бірінші камераның диафрагмасы нығыздалады (ішкі диаметр бойынша) жəне қақпақ диафрагмасы (сыртқы диаметр боынша) нығыздалады. Диафрагма 23 піспектің 21 сақиналы орнатпалы беткі қабатымен А1 жəне А3 вакуумды қуыстарын , сонымен қатар күшейткіштің ауа қуыстарынан А4 жəне А2 жəне А5 қуысын біріктіретін вакуумды қақпақты құрайды. Қақпақтың корпусы 16 орнатпалы беткі қабатқа ие болғанда диафрагма 23 күшейткіштің А4 жəне А2 ауа қуыстарын атмосферамен байланыстыратын ауа қақпағын қалыптастырады. Піспек 21 реактивті тығырық арқылы 25 сояуышқа 31 нығыздалады, ол тығырықпен бірге 25 бірінші камераның піспегіне 11 орнатылған. Піспектерді байланыстырғыш 27 күшейткіштің жұмысы кезінде табанды қақпақтың 26 цилиндрлі саңылауына бағыттаушы сақина арқылы 13 жəне нығыздаушы жиек арқылы 14 орналастырылады. Екінші камераның піспегі 6 диафрагмамен бірге 8 орталық сомынның 30 байланыстырғышына 27 бекітіледі, ол байланыстырғыштың алдынғы бөлігін бұрандайды. Тежегіш тепкісіне басқан кезде сояуыш 31 сфералы бас арқылы реттеуіш болтқпен 4 негізгі тежегіш цилиндрдің бірінші камерасының піспегіне бекітіледі. Толық тежеуді тоқтату үшін реттеуіш болттың 4 тежегіш цилиндрі мен негізгі тежегіш цилиндрдің піспегінің арасында бірнеше саңылау болуы керек. Бұл саңылаулар сояуыш 31 ұзындығын реттеумен қамтамасыз етіледі, бұл контрсомынның 3 түсірілген кезінде оған реттеуіш болтты бұрау-бұрап шығарып алу арқылы жүзеге асады. Болттың басы 4 қақпақтың жазықтығына 7 қатысты 1,35 ... 1,65 мм-ге батырылған болуы керек, осы арқылы негізгі тежегіш цилиндрдің дискі бекітіледі.

Қоскамералы вакуумды күшейткіштің жұмысы мына түрде жүзеге асады. Тежегіш тепкісі жіберілген кезде жəне вакуумды камерада А1 қозғалтқыштың шығаратын құбыр желісі бар кері қақпақшамен ұштық 1 арқылы вакуумды шланкпен жалғанып тұрған қозғалтқыш жұмыс жасап тұрғанда ыдырау іке асады. Бір уақыттың өзінде ыдырау күшейткіштің А1 қуысымен байланысқан басқа қуыстарында да пайда болады: байланыстырғыштағы 27 В4 саңылауы арқылы - А3 қуысына, піспектегі 11 В3 саңылауы арқылы - А5 қуысына диафрагма 23 арқылы, ал А5 қуысынан ашық вакуумды қақпақшаға (диафрагма мен орнатпалы піспектің беткі қабатының арасындағы саңылау) жəне қақпақша корпусындағы 16 радиалды В6 саңылау арқылы - А4 қуысына жəне корпус 12 пен диафрагма 9 сақиналы саңылау В2 арқылы А2 қуысына өтеді.

Тежегіш тепкісіне басқан кезде итергіш 19 піспекті 21 алдыға қарай

жылжиды. Піспектің сақиналы орнатпалы беткі қабаты мен дипфрагма 23 жанасқан кезінде вакуумды қақпақтың жəне вакуумды қуыстардың А1, А3 жабылуы іске асады. Сонымен қатар күшейткіштің А5 қуысы А4 жəне А2 ауа қуысымен ажыратылады. Піспекті 2 ары қарай жылжытқан кезде ол диафрагманы 23 қақпақшаның сақиналы орнатпалы беткі қабаттық корпусын 16 бөледі. Бұл кезде ауа қақпағы ашылады. Бұл кезде сүзгіден 15 өтетін ауа, қақпақ корпусындағы 16 саңылау В4, піспек пен қақпақ корпусы жəне радиалды саңылау В6 арасындағы саңылаулар А4 ауа қуысына келіп тұсетін болады жəне омен сақинады саңылау арқылы байланысқан В2 ауа қуысына А2 келіп түседі. Вакуумды А1 жəне А3 қуыстардағы жəне А2 жəне А4 ауа қуыстарында туындайтын айырмашылыққа орай итергіш 19 əсер күші тығырық 25 арқылы сояуышқа 31 берілетін піспекпен күшейткіштің 11 жəне 6 піспегінің тығырыққа 25 қосымша қысым түсіруінің есебінен артады. Тежегіш тепкісіне басу тоқтаған кезде қақпақша корпусы 16 сақиналы орнатпалы беткі қабат арқылы диафрагмаға 23 ығысады. Бұл кезде ауа қақпағы жабылады. Күшейткіштің ауа қуыстарына ауаның келіп түсуі де тоқтайды, 11 жəне 6 піспектің сояуышқа қатысты 16 қосымша əрекеті артпайды. Тежегіш тепкісін жіберген кезде піспек 21 артқа орнатылады жəне оның сақиналы орнатпалы беткі қабаты диафрагмадан 23 алыстайды. Вакуумды қақпақ ашылады. А1, А2, A3,

А4

жəне

А5

қуыстары өзара қайтадан ақпарат алмасады жəне ыдырау пайда болады. Ал 6 жəне 11 піспектері серіппенің 29 əсерінен бастапқы қалпына оралады, автомобильдің тежелуін қамтамасыз етеді. Кері қақпақ арқылы сақталатын ыдыдрау қозғалтқышы тоқтаған кезде вакуумды шлангтың ұштығы 1 күшейткіштің көмегімен екі-үш тежеуді іске асыруды қамтамасыз етеді. Күшейткіште ыдырау болмаған жағдайда сояуышқа 31 жүргізуші тарапынан болған күш беріледі, тежеу күшсіз іске асады жəне сəйкесіне жүргізушінің тепкіге көбірек күш салуы ьалап етіледі. Құрылымының күрделілігіне орай жəне жинау мен шашу кезінде арнайы құралдар мен аспаптарды пайдалануды талап ететін вакуумды күшейткішті арнайы шеберханада жөндеу керек. Негізгі тежегіш цилиндр қоскамералы болады жəне вакуумды күшейткіштің қақпағына 7 қос сомынмен қақпақ болттарымен 5 тығыздағыш резеңке сақина арқылы бекітіледі (2.25-сурет). Қоскамералы негізгі тежегіш цилиндр. Бірінші камера 10 жəне 20 піспектерінің арасында орналасады, артқы дөңгелектің жұмысшы цилиндрлік тежегіш механизмі бар қысым реттегіш арқылы баланысады, ал екінші камера 20 піспектің алдынлда орналасады, ол

алдынғы дөңгелектің жұмысшы ежегіш механизмі арқылы байланыстырылады (7.22-сурет). Бірінші камераның 10 піспегі (7.25-суретке қараңыз) өзінің корпустан жылжып отыратын цилиндрі арқылы сояуышпен бағытталған пластмасса тығын бойынша жылжиды. Піспек сояуышының цилиндрден жылжуы табанды сақина 7 арқылы шектеледі, ол жиек 8 жəне тығын арқылы цилиндр корпусында 1 корпустың ақырғы жырашығында орналасқан тоқтатқыш сақинамен 11 фиксацияланады. Тежегіш тепкісіне басқан кезде вакуумды күшейткіштің сояуышы цилиндр піспегін 10 корпусқа 1 жылжытады. Бұл кезде негізгі жиек 14 цилиндрдің бірінші камерасын бакпен 4 байланыстыратын компенсациялық саңылауды В жабады жəне оның ішінде қысым көтеріле бастайды. Кері қайтатын серіппенің мықтылығынан 14 бірінші камераның піспегі екінші камераның 20 кері қайтатын серіппесімен салыстырғанда

5

Сурет 7.25. ГАЗ-3110 автомобилінің негізгі тежегіш цилиндрі:

1

— корпус;

2

— түтікше;

3

— резеңке байланыстырғыш тығын;

4

— бак;

5

— қорғаныс қалпақ;

6

— тежегіш сұйықтығының апаттық азаюы кезіндегі сигнализатордың датчигі бар бак қақпағы;

7

— табанды сақина;

8

— сыртқы жиек;

9

— бағыттаушы тығын;

10

— бірінші камераның піспегі;

11

— тоқтатқыш сақина;

12

— нығыздағыш сақина;

13

— піспек қақпағы;

14

— негізгі жиек;

15

— серіппенің табанды тығырығы;

16

— тұтқыш бұрандасы;

17

жəне

21

— піспектердің қайта қайтатын серіпелері;

18

— серіппе тұтқышы;

19

— ажыратқыш жиектер;

20

— екінші камера піспегі;

22

— тығын;

А

жəне

В

— компенсациялық саңылау;

С

жəне

D

—қайта шығарылым саңылаулары.

соңғысы піспекпен 10 бірге алға қарай жылжып отыруды бастайды. Сонымен қатар піспектің 20 негізгі жиегі 14 өзінің компенсациялық А саңылауын жабады. Нəтижесінде негізгі цилиндрдің екі камерасындағы қысым бірде артады. Бұл алдынғы жəне артқы дөңгелектердің тедегіш механизмін қастамасыз етеді. Тежегіш тепкісін жібергеннен кейін піспектер 10 жəне 20 кері қайтатын серіппелердің 17 жəне 21 əсерінен бастапқы қалпына оралады. Тежегіш тепкісін бірден жіберген кезде негізгі цилиндрдің піспектерінің бастапқы қалыпқа қайтымы оның келесі тежелуге дайындығын іске қамтамасыз ету үшін оған кейбір қосымша сұйықтықтың бактан 4 келіп түсуіне орай жүзеге асады. Ыдырау піспегінің бірден бастапқы қалпына қайтуы кезінде цилиндр

камераларында пайда болатын сұйықтық бактан өтпелі саңылаулар арқылы піспекке өтеді. Ол пластикалық қақпақтарды 13 қысады жəне жиектің сыртқы бөлігін 14 қайырады, жəне піспектердің қайтымын жылдамдата отырып цилиндрдің екі камерасына келіп түседі. Піспектердің бастапқы қалыпқа қатуы кезінде қосымша сұйықтық ашылатын компенсациялық саңылаулар А жəне В арқылы цилиндр камерасынан бакқа 4 қайта құылады. Бірінші контурының ақаулығы кезінде негізгі тежегіш цилиндрдің бірінші камерасында қысым төмендейді жəне 10 піспегі 20 піспегіне серіппе 17 жəне оның тұтқыншы 18 арқылы екінші ақаусыз контурдың дөңгелектерінің тежелуін қамтамасыз ете отырып (алдынғы дөңгелек) əсер ете бастайды. Екінші контурдың ақаулығы кезінде екінші камерадағы қысымның құлау себебінен піспек 20 тығынның бөренесіне 22 ығысады жəне піспек 10 ақаусыз бірінші контурдың тежелуін қамтамасыз ете отырып (артқы дөңгелек) бірінші камерадағы қажетті жоғарылатылған қысымды қамтамасыз етеді. Контурларының бірінде ақау болған кезде тежегіш тепкісінің жүріс қадамы тежеу кезінде артады. Бірақ ақаусыз контурдың эффективті тежелуін қамтамасыз етеді. Тежегіш сұйықтықтың апаттық құлауы кезіндегі сигнализатор датчигі бакта орнатылады жəне ВАЗ автомобиліндегідей жұмыс атқарады. Датчиктің ақаусыздығын тексеру үшін оны орнынан алма қосылып тұрған кезінде қорғаныс қалпағының 5 жоғарғы жағына басуға болады. Бұл кезде датчик контакттары тұйықталады жəне сигнализатордың лампасы аспаптар комбинациясы бойынша жануы керек.

Қысым реттегіш 7 (7.26-сурет) сомыны бар 8 екі болт арқылы тірекке 4 бекітіледі. Ал ол өз кезегінде екі сомын 5 арқылы шанақтың артқы панеліне бекітіледі. Қысым реттегішінің оны автомобильдің арқы көпірімен жалғастырушы жетегі құрылғысы бойынша ИЖ автомобилінің қысым реттегіш жетегіне ұқсас болып келеді. Ол реттегіш болты 2 бар басқаш рычагтан 6, жүктемелік серіппеден 1 жəне тіректен 9 тұрады. Басқыш рычаг 6 өске 20 орнатылған, өс реттегіштің жұмысы кезінде тіректің 4 саңылауы бойынша қозғалуы мүмкін. Басқыш рычагтың өсте 20 жəне жүктемелік серіппенің қысқа ақырының фиксациялануы рысагта өстің бұрандалы саңылауына бұралған фиксацияланатын болты 22 бар сұққыш 21 көмегімен іске асады.

А — А

В

— В

Жүктемелік серіппе 1 ұзын майысқан ақырымен тіректің жоғарғы басында 9 арқау салынған тығыгда орналасады, бірақ сомын 23 арқылы тірекке 11 бектіліп тұрған бұрамалы өспен 24 қарастырылады. Қысым реттегіш жетегін реттеу жабдықталған массасы бар тұратын дөңгелектерде іске асады. Бұл үшін тірек өсін 24 тірекпен 11 жəне реттегіш бұрандамен біріктіреді жəне 2 контрсомын түсірілген кезде тірек өсінен 24 тіректегі саңылауға 11 дейінгі 30...38 мм аралықты орнатады (тірек өсі тіреуіштен төмен орнатылуы керек). Сонымен қатар тірек 9 тіреуішке 11 бекітілгеннен кейін алдын ала талап етілетін піспекке қатысты 19 қысым реттегіштің күші қамтамасыз етіледі, ол оның қалыпты жұмысы үшін қажет. Қысым реттегіш бағыттаушы тығында 16 қос нығыздағыш жиек 14 жəне 15 арқылы піспек 19 орнатылған жəне оның ішінде серіппелі қақпақшамен 13 орнатылған корпустан 12 тұрады. Реттегіш корпусында бұрамалы тығын бұралған 17, оған ішке ылғал мен лас заттар түсіп кетпеуі үшін резеңке қорғаныс қабаты қапталған. Жиек 14 реттегіш қуысын ажыратады, артқы дөңгелектің тежегіш цилиндрімен байланыстырылған аумағы бойынша үлкен піспек басын негізгі тежегіш цилиндрімен байланысқан піспек басы кіші ішкі

реттегіш қуысынан ажыратады. Жиек 15 оның піспегінің 19 сояуышы реттегіш корпусынан сыртқа шығаратын саңылауынан тежегіш сұйықтықты сарқуға кедергі болады. Қысым реттегішінің жұмысы мына түрде іске асады. Тежеудің бастапқы периодында негізгі тежегіш цилиндр арқылы берілетін сұйықтық қысымы көп болмаған кезде, қысым реттегіштің піспегі 19 оған əсер еткен жүктемелі серіппенің қысым күшінің əсерінен 1 реттегіштің корпусының 12 ішіне толық жылжиды жəне оның қақпағы 13 бар басы тік қойылған дөңгелек кесінді ісетті корпустың ішкі қабырғасына ығысады. Сонымен қатар қақпақша 13 өзінің ашамайынан піспектің ішіне 19 ығысады жəне піспектің ішкі жəне сыртқы басы бар реттегіш қуысы өзара радиалды саңылаулар арқылы піспек пен оның саңылаулары бойынша хабар алмасады. Тежегіш сұйықтықтың қысымын қайта қалпына келтірген кезде, контакт аумағының түрлілілігің себебінен піспектің ішкі жəне сырқы басы бар сұйықтыққа ие болатын ол жүктемелік серіппенің күшін жеңе отырып реттегіш 12 корпусынан жылжи бастайды. қақпақша 13 өзінің серіппесінің əсерінен жабылады. Осы сəттен бастап тежегіш артқы дөңгелектің жұмысшы тежегіш механизміне жиынтықталған сұйықтықтың қысымы піспектің сыртқы жəне ішкі басы бар сұйықтыққа ие болатын контакт аумағына пропорционалды түрде реттегіш арқылы қысқарады. Артқы дөңгелекке берілетін жүктемені азайтқан кезде жəне оның шанағын автомобильдің артқы көпіріне қатысты көтерген кезде піспектегі 19 жүктемелі серіппенің күші 1 азаяды жəне реттегіштің жұмысы (яғни оның қақпағының жабылауы) төмен қысымда іске асады, бұл автомобильдің артқы дөңгелектерін алдын ала бұғаттауды қамтамасыз етеді. Алдынғы дөңгелектің тежегіш механизмі (7.27- сурет) балқитын тұтқа 7 жəне желдетілетін тежегіш диск арқылы құрастырылған жəне ВАЗ-2110 автомобилі секілді жұмыс жасайды жəне тежегіш цилиндрмен бірге жасалған тұтқаның негізгі құрылымынан 7 ерекшеленеді. Тежегіш механизм тіреуішке 11 күпшек шетмойыны бар дөңгелек арқылы тіреуіштің бұрағыш арқылы негізгі 2 тұтқыштың саңылауларына екі болтпен 10 бекітіледі. Алдынғы тежегіш бұғауды ауыстыру қалыңдығы 3 мм-ге дейінгі болған қаптаманың тозуы кезінде іске асырылады. Артқы дөңгелектің тежегіш механизмі (7.28-сурет) бұрылатын бұғаулардан, жұмысшы цилиндрдің құрылымымен қамтамасыз етілетін бұғау мен барабан арасындағы саңылауларды автоматты реттегіштен тұрады. Тедегіш қалқаны 15 жартылай өспенартқы көпірдің бөренесінің дискіне 4 бекітіледі төрт болт арқылы 16 бекітіледі.

Сурет 7.27. ГАЗ-3110 автомобилінің алдынғы дөңгелектерінің тежегіш механизмі:

1

— тежегіш диск;

2

— негізгі тұтқыш (бағыттаушы бұғау);

3

— бұғау серіппесі;

4

— тежегіш бұғаулар;

5

— піспектің қорғаныс қаптамасы;

6

— нығыздаушы сақина;

7

— Жұмысшы тежегіш цилиндрі бар тұтқыш;

8

— алдынғы тежегіш шланг;

9

— піспек;

10

— тұтқыш негізінің бекітілу болты;

11

— шетмойыны бар тіреуіш;

12

— бағыттаушы саусақ;

13

— ауа шығару қақпақшасы;

14

— саусақтың бекітілу болты;

15

— саусақтың қорғаныс қаптамасы

Артқы тежегіш бұғау жақтағы қалқанда бұғаудың тозуын тексеруге арналған, бітемемен жабылатын 16 саңылау 14 болады (7.28-сурет). Тежегіш бұғаулар 4 жəне 12 тежегіш қалқанына төменгі бөлігі бойынша реттелетін жез эксцентрикалармен 20 бекітіледі. Орта бөлігімен серіппелермен 25 тірекке 23 қыстырылған табанды болттарға 22 тығыздалады. Артқы тежегіш бұғауға 12 сомыны мен сіргесі бар болттың 21 көмегімен тұрақтық тежегіш жетегінің рычагы 12 бекітіледі. Алдынғы тежегіш бұғауға сомыны мен сіргесы бар осындай болттар арқылы жиналатын білігі 11 бар маятникті рычаг жəне тұрақтық тежегіштің реттелетін эксцентригі бекітіледі. Алдынғы жəне артқы тежегіш бұғаулар өзара байланыспайды. Себебі алдынғы бұғаудың қаптамасы ұзынырақ 300 мм, ал алдынғы тежегіш бұғаудың қаптамасы қос бұғаудың қалыңдық бойынша тепе- тең тозуын қамтамасыз етеді.

Рис. 7.28. Тормозной механизм заднего колеса автомобиля ГАЗ-3110:
5 6 7 8 9

10

Сур. 7.28

1

— жұмысшы тежегіш цилиндр;

2

— ауа шығару қақпақшасы;

3

— ашатын біліктің маятникті рычаг;

4

— алдынғы тежегіш бұғау;

5

— қорғаныс қалпағы;

6

— көбік полиуретанды сақина;

7

— піспектің нығыздағыш сақиналары;

8

— табанды сақина;

9

— піспек;

10

— бұғаудың тартпалы серіппесі;

11

— ашатын білдек;

12

— артқы тежегіш бұғау;

13

— тұрақтық тежегіш жетегінің рычагы;

14

— тежегіш бұғаудың тозуын тексеруге арналған қалқандағы саңылау;

15

— тежегіш қалқаны;

16

— саңылау бітемесі;

17

— тірек сауса;

18

— тірек саусақтың пластинасы;

19

— тірек саусақтың контрсомыны;

20

— тірек саусақтың эксцентрикасы;

21

— бұғау рычагының бектілу болты;

22

— бұғаудың табанды болты;

23

— бұғау тірегі;

24

— жиналатын серіппе ыдысы;

25

— бұғаудың жиналатын серіппесі;

26

— жұмысшы цилиндрдің бекітіду болты;

27

— қорытқы құбыр желісінің жалғастығы;

28

— реттелетін эксцентрика;

С

— тірек саусақтағы белгілер.

Ол тежеу кезінде алдынғы бұғаудың тежегіш барабанға ығысуы арқылы іске асады (жоғарғы жақты қараңыз). Артқы тежегіш бұғауды ауыстыру қалыңдығы 1 мм-ге дейін болған бұғаудың қаптамасының тозуы кезінде жинақ арқылы іске асады. Жаңа тежегіш бұғауды орнату кезінде тірек саусақтар 17 бір біріне бағытталған күйі белгілермен С орнатылады. Ол 7.28-суретте көрсетілген (В түрі) жəне тежегіш тепкісі басылғанда (тежегіш

барабанға кигізілген) суретте көрсетілген бағытқа көрсеткіштер арқылы бұрылады. Бұл тежегіштің тепкісі босатылған күйде барабанның айналуын қамтамасыз ету үшін үлкен күшті талап етпейді. Сонымен қатар бұғаудың барабанға толық жанасуы іске асады. Тірек саусақтарды реттегеннен кейін 17 ол контрсомын тартпасы 19 арқылы фиксацияланады. Жұмысшы тежегіш цилиндр 1 тежегіш қалқанына 15 екі болт 26 арқылы бекітіледі. Құрылымы бойынша ол ИЖ автомобилінің артқы тежегішінің жұмысшы цилиндріне ұқсайды жəне бұғау мен барабан арасындағы саңылауды автоматты реттеу үшін нақ сондай құрылғыны пайдаланады - 1,7...1,9 мм саңылауы бар тірек сақинасымен байланыстыратын піспектің екі сопақ құйрығы 9 бар жəне сопақ саңылауы 8 бар цилиндрдегі кескіш табанды сақина көмегімен орнатылады (7.21-суретті қараңыз). Жұмысшы цилиндрдің негізгі құрылымдық ерекшелігі - бір жиектің орнына əр піспекте 7.28-суретке қараңыз) нығыздаушы екі сақинаның болуы болып табылады. Мұнда да басқа автомобильдердегідей цилиндрде көбік полиуретанды сақинаның 6 əр жақ бойынша орнатылуы қарастырылады. Ол арнайы НГ-213 сұйықтығымен цилиндрдің айнасын коррозиядан сқтау үшін қанықтырылған. Тежегіш барабан толығымен сұр шойыннан құйылады. Ол орталықтандырылады жəне алдын ала жартылай өс дискіне үш бұранда 11 арқылы бекітіледі (4.31-суретке қараңыз) жəне ақырында жартылай өс дискіне дөңгелекпен бес болт арқылы бекітіледі.

ТОҚТАТУ ТЕЖЕУІШІ ЖҮЙЕСІ

Тоқтату тежеуіші жүйесінің жалпы құрылғысы.

Жеңіл автокөліктің тоқтату тежеуіш жүйесі автокөлік салоны ішінде орналастырылған қолмен басқару иінтірегінен, шанақ едені астының сыртында орналасқан механикалық сымарқанды жетектен жəне жұмыс тежеуіш жүйесі бар арты дөңгелектерінің жалпы тежеуіш механизмінен тұрады. Тоқтату тежеуіш жүйесі жұмыс тежеуіш жүйесіне тəуелсіз артқы дөңгелектердің тежеуіш механизмдерінің механикалық жетегін қамтамасыз етеді. Оқып- зерттелетін автокөліктердің тоқтату тежеуіш жүйелері қозғалыстың бірдей қағидасына ие жəне механикалық сымарқанды жетегі элементтерінің негізгі құрылысымен ерешелене, құрылымы жағынан ұқсас. Сондықтан ВАЗ-2110 автокөлігінің тоқтату тежеуіші

жүйесіні үлгісінде тоқтату тежеуішінің жалпы жəне жұмысын егжей- тегжейлі қарастырамыз. (сур. 7.29).

Тоқтату тежеуіш жүйесінің
басқару иінтірегі 3
өзінің кронштейнімен

8

бұранның

9

көмегімен жүргізуші орындығы жанында автокөлік салоны ішіндегі шанақ еденіне

9

бекітіледі. Иінтірек кронштейнге

8

топсалы тіркелген жəне осінде

7

бұрыла алады.

Сур. 7.29. ВАЗ-2110 автокөлігінің тоқтату тежеуішінің жүйесі:

1 жəне 2 — иінтіректің батырмасы мен тұтқасы сəйкесінше; 3 — тоқтату тежеуіші жүйесінің басқару иінтірегі; 4 — бекіткіш тартқышы; 5 — бекіткіш (ілмекшаппа); 6 —тісті сектор; 7 — иінтіректің осі; 8 — иінтіректің кронштейні; 9 — кронштейннің бекіту бұраны ; 10 — қорғаныс тысқабы; 11 — тартқыш; 12 — сымарқандарды теңестіруші; 13 — реттегіш сомын; 14 — кідіртпесомын; 15 — сымарқан; 16 — сымарқан қабықшасы; 17 —тежегіш құрсан; 18 — ажыратылмалы тақтайша; 19 — иінтіректің осі; 20 — тоқтату тежеуіші жүйесі жетегінің иінтірегі; 21 — тығырық; 22 —сірге; 23 —арқан серіппесі; 24 —шанақтың едені; 25 — тоқтату тежеуіші жүйесін қосуына белгі беруші ажыратқыш.

Иінтіректің

3

екі иіні болады: ұзын иінінде жүргізушінің күші жұмсалатын тұтқыш

2

орналастырылады. Ал қысқа иін тартқышпен

11

немесе механикалық сымарқанды жетектің (жинастырудың классикалық сызбасы бар ВАЗ автокөліктерінде жəне толық жетекті) арқанымен қосылады. Иінтірек тіндерінің əр түрлілігінің арқасында автокөлікті тоқтату кезінде иінтірекке жүргізішінің əсер ету күшін азайтуға мүмкіндік беретін тежегіш механизмдеріне жетек арқылы берілетін күштің артуын қамтамасыз етеді. Басқару иінтірегін жұмыс бабында, жоғары көтерілген қалыпта ұстау үшін ол арнайы қырылдақты механизммен жабдықталған. Иінтіректің қырылдақ механизмі кронштейнінде мықтап бекітілген тісті сектордан

6

жəне иінтіректің осінде топсалы бекітілген серіппемен қапталған батырмасы бар

1

тартқышпен

4

қосылған бекіткіштен (ілмек шаппа)

5

тұрады. Батырманың тығыздалған серіппесі

1

тісті секторға

6

қайбір күшпен сол бекіткішті баса, алға

ұсынылған қалыпта тартқышпен

4

бірге батырманы ұстап тұрады. Сектор тістерінің жəне бекіткіштің арнайы пішінің арқасында тежеу кезінде иінтіректі жоғары көтергенде бекіткіштің тістері сектордың жақын ойыстарында бекітіледі жəне иінтіректі көтерілген қалпында ұстап тұрады. Тоқтату тежеуіш жүйесін өшірген кезде иінтіректі төмен түсіру үшін батырманы

1

басу керек. Бұл ретте тартқыш

4

бекіткішті

5

оның осіне бұрады да, оның тістерін тісті сектордан шығарады, бұл батырма

1

басылған кезде төменгі жұмыс жасамайтын жағдайға иінтіректі еркін ауыстыруды қамтамасыз етеді. Жүргізушіні тоқтату тежеуіш жүйесінің қосылғандығы туралы ақпараттандыру үшін басқару иінтірегінің астына аспап құрамалында орналастырылған тоқтатау тежеуіш жүйесін қосылуына белгі берушінің ажыратқышы

25

орнатылады. Иінтірек

3

төмен түсірілгенде ол өзінің арнайы алаңқайымен ажыратқыштың

25

соташағын, оны ажыратқыштың корпусына кіргізіп, əрі осылайша оның байланысын ажырата басады. Тоқтату тежеуіш жүйсін қосқан кезде иінтіректі

3

көтергенде, ол ажыратқыштың байланысын тұйықтай, əрі осылайша белгі берушінің лампасын қоса, ажыратқыштың

25

18

көмегімен ( ГАЗ- 3110 автокөлігінде ажыратпалы сырықтың көмегімен) алдыңғы тежеуіш құрсанымен

17

18

иінтіректі бастапқы қалпына апару құрсандардың тарта қысылған серіппелерінің, сондай- ақ, сымарқандар серіппелерінің

23

əсерінен іске асырылады.

Пайдалану барысында тоқтату тежеуіш жүйесінің жетек болат сымарқандары бірте- бірте тартылады. Сонымен бірге тежегіш құрсандарының жəне тежегіш барабандары тозады. Бұл басқару иінтірегі

3

жүрісінің ұлғаюына жəне тоқтату тежеуіш жүйесі жұмысының тиімділігін азайтуға əкеледі. Пайдалану барысында тоқтату тежеуіш жүйесінің жетек болат сымарқандары бірте-бірте тартылады. Сонымен бірге тежегіш құрсандарының жəне тежегіш барабандары тозады. Бұл басқару иінтірегі

3

жүрісінің ұлғаюына жəне тоқтату тежеуіш жүйесі жұмысының тиімділігін азайтуға əкеледі. Сондықтан пайдалану барысында оның жұмысының тиімділігін жəне басқару иінтірегінің талап етілетін жүрісін қамтамасыз ету үшін тоқтату тежеуіш жүйесін ауық- ауық қалпына келтіру жүргізіледі.

Сымарқандар созылуының алдын алу үшін оларды керу реттегіш сомындардың

13

жəне

14

тартқыштың

11

(немесе сымарқанның) көмегімен іске асырылады.

Ал артқы дөңгелектердің тежегіш механизмдеріндегі тежегіш құрсандардың жəне барабандардың тозуының алдын алу үшін жетекті иінтірек 20,

ажыратылмалы тақтайша

18

жəне тежегіш құрсандар

17

арасындағы құрсандар мен барабандардың тозуынан үлкейіп кететін саңылаулардың көлемін азайтатын арнайы реттегіщ құрылғылар қарастырылады. Аталған реттегіш құрылғылар эксцентрлікті механизмнің көмегімен жетекті иінтіректің

20

немесе ажыратылмалы тақтайшаның

18

(немесе ажыратылмалы сырықтың) қалпын өзгертуге не ажыратылмалы тақтайшаның ұзындығын оны орнын ауыстыру арқылы немесе реттеуіш сомын арқылы құрамды ажыратылмалы сырықтың ұзындығын өзгертуге мүмкіндік береді. Оқып- зерттелетін автокөліктердің тоқтату тежеуіш жүйелерінің реттегіш құрылғылары бұдан əрі де қарастырылады. Оқып- зерттелетін автокөліктердің тоқтату тежеуіш жүйелерінің құрылымдық ерекшеліктері.

ВАЗ-2105, -21213 жəне - 21214 автокөліктерінің тоқтату тежеуіш жүйелері негізінен, жетек арқандарының ұзындығымен ерекшелене, бірдей құрылғыға жəне көбіне біркелкіленген тетіктерге ие болады. Басқа оқып- зерттелетін

автокөліктерге қарағанда олардың тоқтату тежеуіш жүйелерінде басқару иінтірегі

5

(7.13 суретті қара.) негізгі артқы арқан

2

тең етушісі тартқышпен емес, ал қосымша алдыңғы арқанмен

4

жалғанады.
Алдыңғы арқанның

4

пайдалану кезінде негізгі артқы арқанды

2

тартуды реттеуге мүмкіндік беретін кідіртпе сомыны бар реттеуші сомын арқылы тең етушімен

3

жалғау үшін бұранды ұштығы болады. Алдыңғы арқанды тарту серіппемен

28

істелінеді. .

ВАЗ-2105 автокөлігінде алдыңғы арқан автокөлік шанағының кронштейніне бекітілген екі аралықта бағытталатын ролик бойынша жылжиды.

Артық арқан

2

— артқы дөңгелектердің екі тежегіш мехнизміне бірдей. Арқанның əр жақындау шетінде онда екі сомынмен сыртынан тежегіштің қалқанына арқанды бекітуге арналған арнайы кроншейні болады.

ИЖ-2126 автокөлігінің тоқтату тежеуіш жүйесінде
тежегіш механизмдердің жетек иінтіректерінің

13

бүгілген шеттеріне орнатылатын жəне сонда серіппелермен

16

бекітілетін ВАЗ автокөлігінің арқандарынан ұштық құрылымымен
14 (7.21. суретті қара)

ерекшеленетін артқы дөңгелектердің екі тежегіш механизмдеріне бірдей жалпы арқаны болады. Арқанның басқару иінтірегімен жалғануы ВАЗ- 2110 автокөлігіндей, реттеуші сомыны

13

бар бұрандалы тартқыштың

11

көмегімен
13 (7.29 суретті қара)
жəне тең етуші

14

арқылы жүзеге асырылады.
ГАЗ-3110 автокөлігінің тоқтату тежеуіш жүйесінде
жетегінде екі тартқышы

21

(7.22. суретті қара) жəне

23

аралықтағы иінтірегі

22

болады. Тартқыш

21

жəне

23

иінтірекпен

22

пластмассалы төлкелермен жəне сіргемен саусақтардың көмегімен топсалы жалғанады. Ал иінтірек шанақ кронштейнінің осінде пластмассалы төлкеге тапсалы бекітіледі жəне осте сіргемен орнықтырылады.

Тежегіш механизмдердің арқандары

25

екі бұранның əрқайсысын тежегіш қалқанға кронштейнмен бекітіледі (ВАЗ- 2105, -21213, -21214 жəне ИЖ автокөліктердегідей). Пайдалану кезінде арқандарды тартуды реттеу тартқыштың

23

реттегіш сомындармен істелінеді.

Артқы тежегіш механизмдерінің тежегіш құрсандары мен барабандарының тозуын болдыртпау үшін оған тербелісті иінтірегі бар ажыратылмалы сырық

11

(7.28 суретті қара) жəне реттеуші эксцентрик

28

орнатылады. Ажыратылмалы сырық, ең алдымен алдыңғы тежегіш құрсанға

4

сомынмен жəне сіргемен бұран арқылы топсалы бекітілген тербелісті иінтірекпен

3

топсалы жалғанады. Ажыратылмалы сырық

11

ондағы орнатылған серіппенің көмегімен тербелісті иінтірекпен

3

эксцентрикке

28

қысылады .

Эксцентрик

28

құрсанға

4

серіппелі тығырығы бар сомын арқылы бекітіледі. Жетекті иінтірек 13,

ажыратылмалы сырық

11

жəне тежегіш құрсандар арасындағы

саңылауларды оны бекітуде сомын төмен түсірілген кезде эксцентриктің бұралуымен жүзеге асырылады.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

10. Тоқтату тежеуіш жүйесі қалай құрастырылған жəне неліктен ол механикалық жетекке ие?

8 Тарау

ШАНАҚ ЖƏНЕ ОНЫҢ ЖАБДЫҚТАРЫ

ЖЕҢІЛ АВТОКӨЛІК ШАНАҒЫНЫҢ ЖАЛПЫ ҚҰРЫЛЫСЫ

Жеңіл автокөліктің шанағы көлік жүргізушісін, жолаушыларды жəне жол жүктерін орналастыруға жəне оларды сыртқы əсерлерден (жағымсыз иістерден, шаңнан, желден, атмосфералық жауын- шашындардан, автокөліктің кедергіге ілінуінен немесе соқтығысудан) қорғауға қызмет етеді. Сонымен қатар, жеңіл автокөліктердің көбінде қолданылатын, көтергіш шанақ автокөліктің барлық басқа агрегаттарын бекітілуіне қызмет етеді жəне оның қозғалысы кезіндегі пайда болатын барлық жүктемеледі қабылдайды. Яғни автокөліктің көтергіш жүйесі қызметін атқарады. Автокөлік шанағының құрылысы оның эксплуатациялық қасиеттеріне жəне техникалық сипаттамаларына (тартымдық жылдамдық қасиеттеріне, жанармай үнемділігіне, орнықтылығына, маневрлілігіне, қозғалыс қауіпсіздігіне, беріктілігіне, төзімділігіне, жөндеуге жарамдылығына, сыйымдылығына, массасына жəне т.б.) əсер етеді. Жеңіл автокөліктердің шанақтарының негізгі түрлері жəне олардың отандық автокөліктердегі қолданысы 1.1 бөлімшесінде қарастырылған. Жеңіл автокөліктердің көпшілігінде шанақтар қалыңдығы 0,6 дан 3,0 мм-ге дейін жұқа табақталған болаттан жасалады. Болаттың жоғарғы механикалық қасиеттерімен байланысты (беріктілігі жəне созымдылығы), оның жақсы пісіруге бейімділігі, жəне де оның қолданысының экономикалық тиімділігі арқасында басқа материалдар жанақтар жасауда кең қолданысты таба алмады. Алюминийлік қоспалар автокөлік салмағын азайту үшін жеке бөлшектерінде (мысалы бамперде, капотта, жүксалғыш қақпағында) қолданылуы мүмкін. Алюминийлік шанақтар жоғарғы бағасына орай көбінде жоғарғы класс автокөліктерінде қолданылуы мүмкін. Оларды жасауда жəне жөндеуде арнайы дəнекерлеу жабдықтары қажет етіледі. Пластмассалар негізінде көп жүктемелік қасиетті талап етпейтін, бамперлер жəне шанақтың жеке элементтерін жасауда қолданады (мысалы, радиатор торлары, дөңгелек аркаларының қаптамалары, қорғаныс қаптамалары, қалпақтар, сəндік молдингтар мен панельдер жəне т.б.).

Жеңіл автокөлік шанағының құрылысын ВАЗ-2110 автокөлігік шанағының мысалында қарастырайық (сурет. 8.1). Жеңіл автокөлік шанағын болат табақтарынан қалыпталынған көп мөлшердегі бөлшектерден құрайды. Шанақтың негізгі көтергіш бөлігі күрделі кеңістіктік пішіндегі дəнекерленген тұтастай металл құрылысынан тұрады. Құрылымның негізгі тартқыш элементтері: лонжерондар

35

көліктің алды, тіреулер
9, 21, 26, 28,

бойлық лонжерондар, арқалықтар жəне шанақ еденінің табалдырықтары жоғары қаттылық жəне беріктілік үшін төртбұрышты қимаға ие болады. Сонымен қатар өзара жəне шанақтың қаптамалық панельдерімен нүктелік, доғалық жəне газбен дəнекерлеу арқылы жалғанады.

Жеңіл автокөлік шанағындағы түйіспелі дəнекерлеу нуктелер саны 5 000, ал шанақтағы дəнекерлеу ернемектерінің жалпы ұзындығы шамамен 120... 200 м болады. Шанақ элементтерінің бір бөлігі алмалы болып жасалынады (кейде ілмелі элементтер деп аталынады). Оларға бүйір есіктер 8,

12, 22
жəне

27,

капот 7, жүксалғыш қақпағы

17

,топса арқылы шарнирлі бекіткіштері бар

6

, артқы жақ есік («хэтчбек», «универсал», «пикап» түрлі шанақтары бар автокөліктер), бұрандалы қосылыстар арқылы бекітілетін бамперлер

20

жəне 37,

радиатор қаптамасының элементтері

1

2

жəне

3

, ал автокөліктердің көбінде алдыңғы қанаттары да кіреді (классикалық жинастыру сұлбалы ВАЗ автокөліктері жəне толық жетекті автокөліктерден басқа)

4

жəне 30.

Шанақтың ашылмалы элементтері: есіктер, жүксалғыш қақпағы жəне капот — автокөліктің қозғалысы кезінде өздігінен ашылуына, жəне де тұрақтарда өзге адамдардың рұқсат алмай ашуына жол бермейтін, құлыптармен жабдықталған. Шанақтың ашылмалы элементтерінің тығыздауы арнайы резіңке тығыздағыштар арқылы жүзеге асады. Автокөлік шанағын тотығудан қорғау үшін оның бөлшектерін бояр алдында мұқият тазалайды жəне майсыздандырады, арнайы тотығуға қарсы заттармен өңделіп грунтталады. Тотығуға аса бейім, шанақ бөлшектерінің бір бөлігі мырышпен қапталады. Бөлшектердің дəнекерленген қосылыстарының жіктері жəне астында орналасқан шанақ бөлшектерінің(еден, аркалар, дөңгелектер жəне т.б.) сыртқы беттері арнайы тотығуға қарсы жəне саңылаусыздандырғыш қабаттармен жəне қою жақпалармен қапталады. Төртбұрыш қималы құрылымдық элементтердің жасырылғн ішкі қуыстары арнайы тотығуға қарсы заттармен өңделеді. Шанақтың сыртына қорғанышты сəндік қабат қаптатылады. Салонның ішкі қабаттары жəне жүксалғыш бөлігі, жақсы жылу шуыл оқшаулағыш қасиеттеріне ие болатын, сəндік қаптамалар мен материалдармен қапталады, ал еденге

І

348

Сурет. 8.1. ВАЗ-2110 автокөлік шанағының бөлшектері:

1

— радиатор жақтауының қаптамасы;

2

— радиатор жақтауы;

3

— радиатор жақтауының жоғарғы арқалығы;

4

— алдыңғы оң қанат;

5

— алдыңғы жақ қалқаны;

6

— капот топсасы;

7

— капот;

8

— алдыңғы оң есік;

9

— жел терезесінің тіреуі;

10

— алдыңғы есіктің ішкі панелі;

11

— артқы есіктің ішкі панелі;

12

— артқы оң есік;

13

— төбе қақпағының жақтауы;

14

— сол бүйір жақ;

15

— төбе панелі;

16

— артқы аспа серіппесінің тіреуі;

17

— жүксалғыш қақпағы;

18

— жүксалғыш қақпағының ішкі панелі;

19

— бүйір жақ терезесінің жақтауы;

20

— артқы бампер;

21

— артқы тіреу;

22

— артқы сол есік;

23

— артқы дөңгелек аркасы;

24

— ортаңғы еден;

25

— қосымша дөңгелек текшесі;

26

— ортаңғы тіреу;

27

— алдыңғы сол есік;

28

— алдыңғы тіреу;

29

— алдыңғы еден;

30

— алдыңғы сол қанат;

31

— алдыңғы аспа серіппесінің тіреуі;

32

жылушуылоқшаулағыш төсем мен кілемшелер төселеді. Қаптама шанақтың ішкі элементтеріне арнайы пистондар, өздігінен оятын бұрандалар(мысалы кейбір автокөліктер төбесінің қаптамасы), ал кейбір жағдайда желім арқылы бекітіледі.

Жеңіл автокөлік шанағына келесі негізгі талаптар қойылады:

8.2.

ƏЙНЕК ТАЗАРТҚЫШ ЖƏНЕ ƏЙНЕК ЖУҒЫШ

Əйнектазартқыш пен əйнекжуғыш желдік жəне артқы тазалау жүйелерінде қолданылады жəне электржетегі болады. Əйнектазартқыштар – тазаланатын беттерден ылғалды, қарды жəне дымқыл балшықты жоятын, арнайы қылшақтар арқылы əйнектер мен фарлардың тазалығын қамтамасыз етеді. Бірақ қылшақтармен тазаланатын əйнектазартқыш бетіне көп мөлшер жол балшығының

түсуі, сонымен қатар оның бетінде құрғақ шаң немесе балшықтың қабаты пайда болса əйнектазартқының жұмысы тиімсіз бола жүре автокөлікке зиянын да келтіру мүмкін. Əйнектазартқының қылшақтарының жұмысы кезінде оның электржетегінің артық жүктелуімен қатар шаң мен құрғақ балшық құрамындағы абразивті түйіршіктерідің тазалайтын бетті тырналауы болады. Ол əйнектердің мөлдірлігі мен фарлар шашыратқыштары жарық өткіздігіштігінің төмендеуіне алып келеді. Сондықтан əйнектер мен фарлар тазалау жүйелерінде əйнектазартқымен қатар əйнекжуғы қолданылады. Əйнежуғы əйнектазартқының жұмысы кезінде тазаланатын беттің дымқылдатуын қамтамасыз етеді, сонымен қатар, əйнектазартқының жұмыс тиімділігін көтеретін, қосалқы құрылғы қызметін атқарады. Сонымен қатар, əйнекжуғылар əйнектазартқысыз бүріккіш фар тазалау жүйелерінде дербес тазалау құрылғылар ретінде қолданылады. Жеңіл автокөліктердің желдік əйнектерінің тазалау жүйелерінде негізінде екіқылшақты əйнектазартқылар қолданады, ал артқы əйнектер мен фарлар тазалау жүйелерінде, төменде көрсетілетін, өз құрылымдық өзгешеліктері бар, бірқылшақтық əйнектазартқы қолданылады.

Желдік əйнектің екіқылшақтық əйнектазартқысы.

Зерттелетін автокөліктерде ұқсас құрылысты желдік əйнектің екіқылшақтық əйнектазартқысы қолданылады жəне негізінде қылшақтар иінтіректерінің жетек механизмы мен бекітілімдердің құрылымдық орындалуында өзгешеленеді. Сондықтан желдік əйнек əйнектазартқысының жалпы құрылысын ГАЗ-3110 автокөлік əйнектазартқысы мысалында көрсетейік (сурет. 8.2). Желдік əйнектің екіқылшақты əйнектазартқысы 1 мото бəсеңдеткіштен, қылшақ иінтірек жетегінің механизмінен, қылшақтары бар екі иінтіректерден

4

жəне əйнектазартқыны басқаратын электр тізбегінен тұрады.
Екіқылшақты əйнектазартқыш
Мотобəсеңдеткіші
(мотор- бəсеңдеткіш)

1

бұрамдық бəсеңдеткімен жалғанған, тұрақты ток электрқозғалтқышы болып табылады. Алдыңғы шығарылымдағы автокөлік əйнектазартқыларының мотобəсеңдеткіштерінде (сонымен бірге ВАЗ-2105, -21213 автокөліктерінде) біржылдамдықты екіқылшақты электрқозғалтқыштары қолданылған. Қазіргі заманғы автокөлік мотобəсеңдеткіштерінде (сонымен бірге ВАЗ-2110, ИЖ-2126, ГАЗ- 3110 автокөліктерінде) əйнектазартқының баяу жəне шапшаң жылдамдықтардағы жұмысын атқаратын, екіжылдамдықты үшқылшақты электрқозғалтқыштары қолданылады. Екіжылдамдықты əйнектазартқы мотобəсеңдеткішінің электрқозғалтқышы тұрақты магниттері 14 бар, болат тұрқыдан 15,

үстінде зəкір 16 мен коллектор 13 орнатылған біліктен 21 жəне коллекторға серіппелер арқылы жымқырылған үш мыс-графитті түйіскен қылшақтардан тұрады. Зəкір білігі

21

мойынтіректерде

17

жəне 20 айналады.

Біліктің артқы мойыны 21, жалпақ диафрагмалық серіппе арқылы тұрқы ұясында 15 киізді тығыздамамен бірге бекітілетін, сфералық өздігінен орнатылатын төлке болып табылатын 17, сырғанау мойынтірегінде айналады.

Рис. 8.2. Стеклоочиститель ветрового стекла автомобиля ГАЗ-3110: а

— устройство;

б

— схема работы рычажного привода;

1

— моторедуктор;

2

— кронштейн крепления моторедуктора;

3

— верхняя панель передка кузова;

4

— рычаг щетки;

5

— пружина рычага;

6

— поводок оси рычага правой щетки;

7

— корпус оси;

8

— сальник;

9

— ось рычага щетки;

10

— гайка;

11

— упорный винт;

12

— червячная шестерня;

13

— коллектор;

14

— постоянный магнит;

15

— корпус электродвигателя;

16

— якорь;

17

— втулка заднего подшипника с войлочным сальником;

18

— упорный шарик;

19

— корпус редуктора;

20

Ұзақ уақыт қуыстықтарында сұйық майларды ұстауға бейім, төлке материалының қуыс құрылымының арқасында (темір немесе қола пісірілген ұнтақ жəне графит), жəне де киіз тығыздамадағы қосымша май мөлшерінің арқасында, мұндай сырғанау мойынтірегі электрқозғалтқыштың бүкіл қолданыс мерзімі бойы майлауды қажет етпейді. Біліктің алдыңғы орнату мойыны 21 қолданыс мерзімі кезінде майлауды қажет етпейтін, жабық түрлі шарикті мойынтіректе 20 айналады. Алдыңғы мойынтірек, қабырғасы электрқозғалтқыш тұрқысының қақпағы қызметін атқаратын, бəсеңдеткіш тұрқысының қуысында 19 орналастырылады.

Біліктің остік қозғалысы

21

артынан тіреу шаригімен

18

шектеледі ,

ал алдынан — кідіртпесомыны 22 бар өзгертілетін тіреу бұрандамасымен

11

Электрқозғалтқыш зəкірінің коллекторы

13

қылшақтармен бəсеңдеткіш жағындағы білікте 21 орналасады. Екі жылдамдықты электрқозғалтқышта екі қылшақтың арасында, бір-біріне диаметрлі қарама қарсы орналасатын, қосымша үшінші бүйір қылшақ орнатылады. Тұрақты магниттері бар электрқозғалтқышы білігінің айналу жиілігі, қылшақ арасында қамалған, зəкір орамының жұмыс өткізгіштер екі негізгі қылшақтарға бергенде білік 21 бір, баяуырақ жылдамдықпен санына байланысты. Сондықтан қуат көзін айналады, ал қуат көзін үшінші қылшаққа бергенде қылшақ арасындағы өткізгіштер санының азаюына байланысты біліктің айналу жиілігі өседі. Осымен қозғалтқыштың біліктің екінші, жылдамырақ айналу жиілігімен қамтамасыз етіледі. Бұрамдықты бəсеңдеткіш алюминийлі тұрқысында 19 орналасқан, біліктің 21 ұзартылған алдыңғы шетінде жəне, мотобəсеңдеткіштегі шығыс білігіндегі 25 оймакілтекте орналасқан, пластмассалық бұрамдық тегершіктен 12 жасалған, бұрамдықтан тұрады. Бəсеңдеткіш тұрқысына, ұзақ мерзімді жұмысқа қажетті, созымды малағыштың белгілі мөлшері жағылады. Мотобəсеңдеткіш орнатылған көп мəртелі əрекеттік термобиметаллдық сақтандырғыш пен шеткі ажыратқышқа ие. Термобиметаллдық сақтандырғыш электрқозғалтқышты асыра жүктеуден қорғайды. Оның құрылымы мен жұмыс тəртібі 3 бөлімінде қарастырылған. Шеткі ажыратқыш мотобəсеңдеткіштің шығыс білігін 25, желдік əйнектегі əйнектазартқының қылшақтарының орналасуы өшкен кезде, шолу мүмкіндігін төмендетпейтін, төменгі жайда, тек бір ғана жайда тоқтатуға қызмет етеді. Ажыратқыш қозғалмалы екі қозғалмайтын түйісулері 28 бар

түйіспелі пластинадан 27 тұрады жəне шығыс білікте 25 орналасқан эксцентриктен 26 іске қосылады . Əйнектазартқы рөлді ауыстырып- қосқыш арқылы өшкен кезде мотобəсеңдеткіштің шығыс білігі эксцентриктің 26 түйісу пластинасына 27 жақындағанға дейін жəне, осылайша оның электрқозғалтқышға беретін қорек көзін өшіріп, оның байланыстарын 28 ауыстырғанша айналуды жалғастырады. Желдік əйнек əйнектазартқы мотобəсеңдеткіш білігінің номиналды айналу жиілігі 2 000 мин -1

болып табылады, ал шығыс біліктің айналу жиілігі— 55... 70 мин -1 .

Қылшақ иінтірек жетегінің механизмі айналу моментін шығыс мотобəсеңдеткіш білігінен 25 қылшақ иінтіректерінің остеріне 9 беру үшін жəне иінтіректер остерінің айналу бағыттарын периодты өзгерту үшін қызмет етеді. Ол, мотобəсеңдеткіш шығыс білігінің айналу қозғалысын қылшақ иінтіректері остерінің бұлғақтауына айналдыратын, қосиінді-бұлғақты механизм болып табылады. Механизм қос иіннен 30 жəне екі тартымдармен 31 жəне 35 топсалармен 32 жалғанған жеткізгіштері бар 6 жəне 34 иінтіректердің екі остерінен тұрады .

Қос иін

30

мотобəсеңдеткіш шығыс білігінде 25 қатты бекітіледі жəне əйнектазартқының жұмысы кезінде білікпен бірге айналады. Сонымен қатар, бұлғақтың қызметін атқаратын, қысқа тартым 31, осьтің шайқалып тұрған қос иіні қызметін атқаратын, оске 9 пісірілген мойыншаның 6 тербелуін қамтамасыз етеді. Ал, бір остің мойыншасын екінші остің мойыншасына 34 топсалы жалғайтын жəне екінші бұлғақтың қызметін атқаратын, ұзын тартым арқылы

35

басқа остің мойыншасының 34 синхронды тербелуі жүзеге асады. Жетек механизмінің, қос иін тікелей бір остің мойыншасымен жалғанған, ал бұл остің мойыншасынан екінші ось мойыншасының жетегі жүзеге асатын, көрсетілген сұлбасы тізбекті деп аталады. Бұл сұлба бойынша зерттелетін барлық автокөліктер əйнектазартқы қылқандары иінтіректерінің жетегінің механизмдері жасалған, ИЖ- 2126 автокөлігінен басқа. ИЖ-2126 автокөлігінде жетек механизмі параллельді сұлба бойынша жасалған, мұнда мотобəсеңдеткіштың шығыс білігінің қос иіні қылқандар иінтіректерінің екі остерінің ұзындықтары бірдей мойыншаларымен жалғанады жəне тікелей олардың параллельді жұмысын қамьамасыз етеді.

Қылқан иінтіректерінің остері

9

өз тұрқыларында 7 тозуға төзімді металлокерамикалық төлкелерде айналады жəне тығыздамалармен 8 орнатылады.

Тартым топсалары 32, үйкеліс коэффициенті төмен болатын, фторопласттық төлкелерді қолдана отырып жасалады. Топсалардың құрылысы ажыратылмайтын болады жəне жетек механизмі бөлшектері тозған немесе сынған кезде оны толығымен ауыстырады.

Қылқан иінтіректері 4 остердің оймакілтекті конусты артқы ілмектерінде 9 орнатылады жəне сомындармен 10 бекітіледі. Остердегі қылқан иінтіректерінің орнатуы қылқандардың желдік əйнектің төменгі шетіне жақынырақ орналасып шолуға кедергі жасамайтындай болу керек. Бірақ жұмыс кезінде əйнек нығыздауышына немесе шанақ элементтеріне тимеуі қажет. Иінтіректер, қылқандардың əйнекке 4,5... 6 Н (0,45... 0,6 кгс) күшімен жымқыруын қамтамасыз ететін, серіппелерге 5 ие. Иінтіректердің шетінде қылқанды бекітетін мойыншалар немесе ілмектер болады.

Əйнектазартқыш қылқандары құрамалы топсалы кронштейндерден 23 жəне кронштейнге болат серіппелі пластина көмегімен бекітілетін резіңке элементтен 24 тұрады . Қылқан иінтірегінің топсалы құрылғысы 23 жəне серіппелі пластиналары резіңке элементтің бойына біркелкі күш түсіруді қамтамасыз етеді. Резіңке элемент əйнекке қос жұмыс микрожиек арқылы жымқырады. Резіңке элемент жұмыс микрожиегінің түйісу белдігінің ені 0,01... 0,015 мм жəне оның тозуы кезінде тазалау пайдалылығы төмендейді. Қылқан резіңке элементтерінің тозуы мен тазалау сапасына, тозу кезінде пайда болатын, олардың кронштейндеріндегі 23 топсалардың саңылаулары үлкен əсерін тигізеді. Сонымен қатар тозған қылқандар жылтыратылған əйнек бетінде сызықтар қалдыруы мүмкін. Сондықтан əйнектазартқының қылқандарын уақытында айырбастап отыру керек. Қылқандардың əйнекке жымқыру күшін көбейтіп, автокөліктің үлкен жылдамдықтағы қозғалыстары кезінде, олардың жұмысының нəтижелілігін көтеру үшін қылқан иінтіректеріне немесе қылқандарға қосымша арнайы аэродинамикалық дефлекторлар орнатылуы мүмкін.

Желдік əйнек əйнектазартқысын басқару электр тізбегі мотобəсеңдеткіш электрқозғалтқышының білігінің айналу жиілігін өшіріп-қосу жəне өзгерту арқылы оның қажетті тəртіпте жұмысын қамтамасыз етеді. Оның ішіне əйнектазартқы мен желдік əйнектің əйнекжуғысының жұмыс тəртібін ауыстырып-қосқыш, балқымалы сақтандырғыш, əйнектазартқы мен əйнекжуғыны қосатын қосымша реле, əйнек тазартқының электр тізбегін артық жүктелуден қорғайтын, балқымалы сақтандырғыш, жəне мотобəсеңдеткіш электрқозғалтқышын жəне басқару электр тізбегінің элементтерін автокөліктін ток қуат көздерімен жалғайтын, байланыс элементтері кіреді. Əйнектазартқы мен əйнекжуғы электрқозғалтқыштарына кернеудің берілуі тек тұтандыру тетігі арқылы ғана жүзеге асады жəне олардың қосылуы да тек қосылған тұтандыру тетігінде мүмкін. Желдік əйнектің əйнектазартқысы мен əйнекжуғысының жұмыс тəртібін ауыстырып-қосқышы меңгерік бағанасында орналасады жəне меңгерік астындағы ауыстырып-қосқыштың оң иінтірегімен

басқарылады. Жеңіл автокөліктердің көпшілігінде (ВАЗ-2105, -21213, - 21214 дан басқа) желдік əйнек əйнектазартқысын басқару үшін меңгерік астындағы ауыстырып-қосқыш, меңгерік бағанасындағы иінтіректі астыға-үстіге бұрау арқылы қосылатын: «əйнектазартқы істемейді», «əйнектазартқы үзілмелі тəртіпте істеп тұр», «əйнектазартқы төмен жылдамдықпен істеп тұр» жəне «əйнектазартқы жоғары жылдамдықтармен істеп тұр», төрт белгіленген жайларға ие болады. ВАЗ- 2105, -21213, -21214 автокөліктерінде меңгерік астындағы ауыстырып-қосқыш иінтірегі тек үш белгіленген жайға ие. Себебі олардың əйнектазартқылары тек бір тұрақты жылдамдықпен істейді. ВАЗ- 2110 жəне ИЖ-2126 автокөліктерінде ауыстырып- қосқыштар тек бір белгіленбеген үзілмелі жылдмадықта істейтін жайға ие. Ол иінтіректі «əйнектазартқы істемейді» деген жайдан бір рет жоғары бұрған кезде қосылады. Əйнектазартқы релесі көпшілік автокөліктерде электронды болады (ВАЗ-2105, -21213, -21214 автокөліктерінен басқа). Ол əйнектазартқының үзілмелі жұмысын 10-18 мин -1 жиілігімен қосады. Сонымен қатар, желдік əйнектің əйнекжуғысын қосқан кезде реле осы мезетте əйнектазартқыны төменгі жылдамдықпен қосады (əйнекжуғының «əйнектазартқы істемейді» жəне «əйнектазартқы үзілмелі тəртіпте істейді» жайларында тұрған кезде) жəне əйнекжуғы өшкеннен кейін əйнектазартқының екі-төрт кезеңін қамтамасыз етеді. Əйнектазартқы релесі сақтандырғыш жəне релелер бөлігінде орналасқан. ВАЗ-2105, -21213, -21214 автокөліктерінде əйнектазартқының, салонда құралдар панелінің астында сол жақтың қаптамасының астында орнатылатын, биметаллдық пластиналары бар электромагнитті жылу релесі қоланылады. Əйнектазартқының жəне əйнекжуғының қосымша электромагнитті қосылу релесі ВАЗ-2110 жəне -2105 автокөліктерінде тұтату ажыратушысына жəне əйнектазартқының меңгерік астындағы ауыстырып-қосушысына түсетін жүктемені азайту үшін қоланылады. Желдік əйнектің əйнектазартқысын бекіту барлық оқытылатын автокөліктерде (ГАЗ-3110 автокөлігінен басқа) мотор бөлігінде шанақтың алдыңғы жағы қалқанына мотобəсеңдеткіш кронштейндерімен жəне қылқан иінтіректерінің остері тұрқыларымен

— желдік терезе жақтауына бекітіледі. ВАЗ-2110 автокөлігінде əйнектазартқыға жету үшін алдын ала желдік терезенің қаптамасын алу қажет. ГАЗ-3110 автокөлігінде əйнектазартқы алдыңғы жақтың ажыратылатын жоғарғы панелінің төменгі жағына бекітіледі жəне оны алу үшін автокөліктен панелді əйнектазартқымен бірге шешу керек.

Артқы əйнектің бірқылқанды əйнектазартқысы.
«Хэтчбек»
жəне «универсал» (ВАЗ-2111, -2112, -21213, -21214, ИЖ- 2126

автокөліктері) шанақ түрлері бар автокөліктерде қолданады, олардың аэродинамикасы артқы жақ есік əйнегінің ластанудан дұрыс сақтамайды. Ол мотобəсеңдеткіштен жəне тікелей оның қылқаны бар иінтіректің шығыс білігінен, жəне де басқару электр тізбегінен тұрады.

Біржылдамдықты бірқылқанды артқы əйнек əйнектазартқысының мотобəсеңдеткіші (сурет. 8.3). Ол тұрақты магниттерден 10 жəне екі мыс-графитті қылқандардан 9 қозатын тұрақты ток электрқозғалтқышынан жəне қосиінді-бұлғақты механизмі бар бұрамдық бəсеңдеткіштен тұрады. Қосиінді-бұлғақты механизм бəсеңдеткіштің бұрмақты тегершіктің 1 айналымын шығыс білігінің 3 тербелуіне айналдырады жəне бұрмақты тегершіктің қосиінінен 14, шығыс біліктің тербелетін сырғасынан 6 жəне оларға топсалы

қосылған бұлғақтан 8 тұрады .

Мотобəсеңдеткіш орнатылған термобиметаллдық сақтандырғыш жəне əйнектазартқының қылқанын төменгі жайда тоқтататын, шектік ажыратқышқа ие. Оқытылатын автокөліктердегі артқы əйнек əйнектазартқы мотобəсеңдеткіштің шығыс білігінің тербелу жиілігі (қос жүріс саны) 45... 60 мин -1

, ал біліктің бұрылу бұрышы — 120°.

Бірқылқанды əйнектазартқының иінтірегі мен қылқанының құрылысы екіқылқанды əйнектазартқының құрылысына ұқсайды, өзгешеліктер тек мөлшерлерінде болады. Қылқан иінтірегі қажетті жайда тікелей мотобəсеңдеткіштің шығысы білігінің оймакілтекті конусты мойынында орнатылады жəне біліктің артқы бұрамдалық жағына бұралған сомын арқылы бекітіледі.

Сурет. 8.3. ВАЗ-21213, -21214 автокөліктерінің артқы жақ есік əйнектерінің бірқылқанды əйнектазартқы мотобəсеңдеткіші 47.3730:

1

— бұрамдық тегершік;

2

— электрқозғалтқыш білігіндегі бұрамдық;

3

— мотобəсеңдеткіштің шығыс білігі;

4

— бəсеңдеткіш тұрқысы;

5

жəне

7

— тісті бөлімдер;

6

— сырға;

8

— бұлғақ;

9

— мыс-графитті қылқан;

10

— тұрақты магнит;

11

— электрқозғалтқыш тұрқысы;

12

— зəкір;

13

— зəкір коллекторы;

14

— бұрамдық тегершік қос иіні;

15

— байланыс сымы

Сурет. 8.4. ВАЗ-21213, -21214 автокөліктер фарларының əйнектазартқыларының мото бəсеңдеткіші 221.3730:

1

— шығыс білігі;

2

— бұлғақ;

3

— бəсеңдеткіштің екінші саты жетектелген тегершігі;

4

— соташық;

5

— артқы жақ ажыратқышы;

6

Артқы əйнек əйнектазартқысы мен əйнекжуғысының қосылуы тұтандырылған кезде жүзеге асады. ВАЗ- 21213, -21214 автокөліктерінде құралдар панелінде орналасқан пернелі ажыратқыш арқылы қосылады. Ажыратқыш пернесінің төменгі иығына бірінші белгіленген жайға дейін басқан кезде əйнектазартқыш қосылады, ал екінші белгіленбеген жайда — қосымша əйнекжуғыш қосылады. Басқа автокөліктердің көбінде (соның ішінде ИЖ-2126, ВАЗ-2111, -2112 жəне т.б. автокөліктерде) əйнектазартқыш мен əйнекжуғыш желдік əйнек əйнектазартқымен бір меңгерік астындағы ауыстырып-қосқышпен қосылады. Ол үшін ауыстырып-қосқыш иінтірегі меңгерік бағанасы бойымен, əйнектазартқы қосылатын, бірінші белгіленген жайға ал сосын қосымша артқы əйнек əйнекжуғысы қосылатын, екінші белгіленбеген жайға дейін орналасады.

Фарлардың əйнектазартқыштары.

Құрылысы бірдей екі бірқылқанды, шығыс біліктерінде бірдей қылқанды симметриялық иінтіректері бар, симметриялы ықшамды мотобəсеңдеткіштері бар, əйнектазартқыларынан тұрады.

Фара əйнектазартқысының мотобəсеңдеткіші (сурет. 8.4) бір тұрқыда орналасақан біржылдамдықты тұрақты ток

электрқозғалтқышынан жəне иінтіректі-бұлғақты механизмі бар тегершікті көпсатылы бəсеңдеткіштен тұрады. Бəсеңдеткіштің жетектелетін тегершігінде 3, топса арқылы, мотобəсеңдеткіштің шығыс білігінің 1 мойыншасының 15 45... 60 мин -1 жиілікпен тербелісін қамтамасыз ететін, бұлғақпен 2 жалғанатын, иінтірек сұққысы бар. Домалақ фарлар əйнектазартқыш мотобəсеңдеткіштерінің шығыс білігінің бұрылу бұрышы (ВАЗ-21213, -21214 автокөліктерінде) 60° болып табылады. Ал тіктөртбұрышты фарлар əйнектазартқыларынды (ВАЗ-2105, -2107, -2110 жəне т.б.

автокөліктерде) — 45°.

Фарлар əйнектазартқыларының мотобəсеңдеткіштері орнатылған соңғы ажыратқыш пен термобиметаллдық сақтандырғыштарға ие болады. Оқытылатын автокөліктер фарлары əйнектазартқыларының мотобəсеңдеткіштері ажыратылмайтын құрылыс ие жəне жөндеуге жатпайды. Фарлар əйнектазартқылары, жағылған фарлар кезінде меңгерік астындағы ауыстырып-қосқыш арқылы желдік əйнектің əйнекжуғысы қосылған кезде, фарлар əйнекжуғыларымен бір мезетте қосылады.

Желдік жəне артқы əйнектер мен фарлар əйнекжуғылары.

Біркелкі құрылысқа ие жəне электржетегі бар ортадан тепкіш сорғыдан, су немесе сулағыш сұйықтық қорын сақтайтын кіші бактан, тазартылатын бетке су ағынын бағыттайтын, бір-екі үрпігіштен, жəне жалғағыш құбыршектерден тұрады. Бір автокөліктің əйнек жəне фарлар əйнекжуғыларында бірдей сорғылар қолданылады.

Əйнекжуғылар сорғылары
екі түрде жасалынады:

Бакта орналасқан, сорғы ішінде білікшесі 9 орналасқан ұзартылған құбырлы пластмассалы тұрқыға 10 ие (сурет. 8.5) . Білікшенің 9 жоғарғы жағында пластмассалық жалғастырғыш 8 пресстелген, ал төменгі жағында пластмассалық қалақты аспап 12 . Жалғастырғыштың 8 қиылған цилиндрлік саңылауына, соңында қасқалшасы бар, электрқозғалтқыш 7 білігі 3 орнатылады. Төрт бұрышты жұлдызша түріндегі қалақты аспап 12 сорғының жұмысы кезінде оның тұрқы саңылауында айналатын, ұзартылған отырғызылатын төлкеге ие.

Сорғының тұрқысы 10 астынан, ал оның электрқозғалтқышы 3 үстінен, тұрқы жəне қақпақ саңылаулары арқылы электрқозғалтқыштың тұрқысының бітеу тесіктеріне бұралатын, үш өздігінен бұралатын бұрандамалар 6 арқылы, не үш төсіп өтетін бұрандамалар мен соққылар арқылы, пластмассалық орнату қақпағына 5 бекітіледі.

Орнату қақпағы сорғымен бірге

5

тығыздайтын резіңке төсем арқылы бак мойынына орнатылады жəне оның ішкі жағындағы, бак мойнының ішкі қуыстарына оның үстіне қақпақ орнатылған кезде жəне қақпақтың сағат тілімен бұралуы кезінде кіретін, төрт диаметрлі орналасқан дөңестері арқылы белгіленеді.

Электрқозғалтқышты 3 қосқан кезде айналатын қалақты аспап 12 тұрқының, ажыратылатын тор сүзгіші 13 бар, төменгі саңылауынан сұйықтықты сорып алады жəне сорғының бағыттаушы келте құбыры 14, байланыстыратын түтік 15 жəне орнату қақпағының келте құбыры 2 жəне ары қарай байланыстыратын түтіктер арқылы əйнекжуғыш үрпігіштеріне сұйықтықты береді. Қарастырылған сорғылар түрлері кезіндегі автокөліктерде кең тараған (сонымен қатар ВАЗ-2105 автокөлігінде). Қазіргі автокөліктердің көпшілігінің əйнекжуғыларында ықшамырақ мотосорғылар қолданылады. Əйнекжуғының мотосорғысы бір тұрқыда біріктірілген, тұрақты сақиналы магниттан қозатын, тұрақты ток электрқозғалтқышы мен электрқозғалтқыш білігінің центрге тепкіш сорғысының қалақты аспабы болып табылады. Əйнектазартқыш пен əйнекжуғыш мотосорғылары, құбырларды жалғауға арналған жеткізетін жəне бағыттайтын келте құбырлары жəне сымдарды жалғауға арналған екі сүңгіле өткізгіштері бар, ажыратылмайтын пластмассалық тұрқыдан тұрады. Бакта орнатылатын, мотосорғылар, бактың астыңғы жағына тығыздауыш резіңке төлкесі бар саңылауғы орнатылатын, ұзартылған жеткізетін келте құбырларға ие болады. Бактан тыс орнатылатын, мотосорғылар шанаққа кронштейндер арқылы бекітіледі. Фарлардың ағынды тазалау жүйесінің əйнекжуғыш мотосорғылары, фара шашыратқыштарға үрпігіш арқылы берілетін, сұйықтық ағынының жоғарғы қысымын жəне фара шашыратқыш беттерін оны тез жəне сапалы тазарту үшін толығымен ағынмен қамтумен қамтамасыз ету үшін, үлкейтілген қуаттылығымен ерекшеленеді. Мұндай мотосорғылар ажыратылатын құрылысқа ие болуы мүмкін (сурет. 8.6).

Ағынды тазалау жүйесін қолдану келесі артықшылықтар қатарына

ие:

жағымды сыртқы түрімен қамтамасыз ететін, күрделі пішінді пластмассалы шағылдырғышты фарларды қолдану мүмкіндігі (газ зарядты ксенонды шамдары бар фарларда қолданылады).

Сурет. 8.6. ГАЗ-3102 автокөлік фарларының ағынды тазалау жүйесінің мотосорғысы 2002.3730:

1

жəне

8

— сорғының жеткізетін жəне бағыттайтын келте құбырлары;

2

— сорғының қалақты аспабы;

3

— электрқозғалтқыш білігінің тығыздауышы;

4

— электрқозғалтқыштың тұрқысы;

5

— жалғастыру сымы;

6

— сорғыны бекітетін бұрандама;

7

— сорғы тұрқысы

Мұндай жүйелердің негізгі кемшілігі тазалау сұйықтығының жоғарғы шығыны мен мотор бөлімінде оның қорын сақтайтын аса сыйымды бактың орналастыру қажеті болып табылады.

Əйнекжуғыш бактарын пластмассадан жасайды; олар, мотор бөліміндегі орналастыру орнына қарай, күрделі пішінді болуы мүмкін. Əйнекжуғы бактарының сыйымдылығы 1,5...2 л кем болмайды. Фарлар əйнектазартқы əйнекжуғысы желдік əйнек əйнекжуғысымен бірге бір бакқа ие болуы мүмкін, мұндай жағдайда бак үлкейтілген көлемге ие болады — 4,5...5,0 л (ВАЗ-2110, -2105 автокөліктерінде). ВАЗ-2110 автокөлігінің желдік əйнек əйнекжуғысының бактарында, құрылымы бойынша бас тежегіш цилиндрдің бергішіне сəйкес болатын, сұйықтық деңгейінің қалтқы бергіші болады. Артқы əйнек əйнектазартқысының əйнекжуғысы жүксалғыш (ВАЗ- 21213, -21214 автокөліктерінде) немесе мотор бөлігінде (ВАЗ-2111, - 2112 автокөліктерінде) орналасатын жеке багі болады.

Əйнекжуғыш үрпігіштерінде бір немесе екі бүріккіші бар пластмассалы немесе металл тұрқысы болуы мүмкін (сурет. 8.5, б ) . Бүріккіштер сфералық сыртқы беті бар көз тектес пішінді болады. Ол шығатын сұйықтық ағынын, шығар тесікке орнатылатын ине көмегімен үрпігіш тұрқысындағы сфералық отырғызылған саңылауды бұрау арқылы, өзгертуге қол жеткізеді.

Үрпігіштер төсем арқылы

18

желдік əйнек қаптамасына (ВАЗ-2110 автокөлігінде), желдік əйнек жақтауына (ВАЗ-2105, -21213, -21214 автокөліктерінде) немесе капотқа (ИЖ-2126, ГАЗ-3110 автокөліктерінде) ұстағыштар арқылы бектіледі. Үрпігіштердің кейбір құрылымдарында үрпігіш тұрқысының төменгі жағында, орнатылатын тесігіне салынған үрпігішті ішінен орайтын, сомын арқылы ұстау үшін бұранда ойылады.

ГАЗ-3110 автокөлігінде электржылытқышы бар үрпігіштер қолданылады.
Əйнекжуғылардың жалғастырғыш құбырлары

— пластмассаслы болады; оларда екінші үрпігішке сұйықтықты жеткізетін үшайыр болады жəне шанақ элементтеріне қапсырма арқылы бекітіледі.

Желдік əйнек əйнекжуғысының қосылуы меңгерік астындағы ауыстырып-қосқышпен жүзеге асады, ол үшін кез келген жайдан оның иінтірегін меңгерік бағанасының жоғарғы белгіленбеген жайға қою керек, яғни əйнектазартқының кез келген жұмыс тəртібінде. Əйнекжуғыны иінтіректің «əйнектазартқы істемейді» жайында жəне «əйнектазартқы үзілмелі тəртіпте істейді» жайында қосқан кезде əйнектазартқы төмен жылдамдықтағы тұрақты тəртіпте жұмыс істей бастайды жəне əйнекжуғының тоқтауынан кейін қылқанмен екі-төрт қос жүрісті жасайды. Жанып тұрған фарлар кезінде əйнекжуғысымен бірге автоматты түрде фарлардың əйнекжуғысы мен əйнектазартқысы қосылады. Артқы əйнек əйнекжуғысының қосылуы меңгерік астындағы ауыстырып-қосқыш арқылы жүзеге асады, оның иінтірегі артқы əйнек əйнектазартқы қосылыр тұрған жайдан (ВАЗ-2111, -2112, ИЖ-2126 автокөліктерде) меңгерік астындағы бағана бойымен төменгі белгіленбеген жайға немесе, төменгі белгіленбеген жайға батырманы басу арқылы, артқы əйнек əйнектазартқысының жеке ажыратқысы арқылы ауысады (ВАЗ-21213, -21214 автокөліктерінде).

8.3.
АУА АЛМАСУ, ЖЫЛЫТУ ЖƏНЕ АУАНЫ ҚОНДАУ ЖҮЙЕЛЕРІ

Ауа алмасу, жылыту жəне ауаны қондау жүйелері туралы жалпы мəліметтер. Автокөлік əртүрлі жəне үнемі өзгеріп отыратын қоршаған орта жағдайларында қолданылатындықтан, оның салонында жүргізуші жəне жолаушылардың жұмысы жəне тіршілігіне қажетті, микроклимат деп аталатын, қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету керек. Автокөлік салонындағы микроклимат жүргізуші жəне жолаушыны қоршайтын ауа параметрлерімен (кондициялармен) сипатталады: оның

газ құрамасымен, тазалығымен, жағымсыз иістердің жоқтығымен, ауа ағындарының қозғалыс жылдамдығымен, ылғалдылығымен, жылу бөлінуімен, қысыммен, иондық құрамасымен. Автокөлік салонындағы микроклимат адамның дұрыс тіршілігі мен жоғарғы жұмыс қабілетіне қажетті жағдайларды қамтамасыз ету керек: қалыпты дем мен жылулық жайлылық. Автокөлік салонындағы адамдардың қалыпты демалысын қамтамасыз ету үшін, біріншіден, ауа алмасу арқылы қажетті ауаның газдық құрамын сақтау, салонға қоршаған ортадан таза ауаны беру жəне салоннан атмосфераға адамдардың қолданған ауасын шығару қажет. Ол үшін автокөліктерде табиғи, ағынды жəне сорып алынатын ауа алмасуды қолданады.

Табиғи ауа алмасу есіктің түсірілетін əйнектері жəне төбеде орналасқан арнайы люк (ВАЗ- 2110 автокөліктерінің бір бөлігінде орнатылады, ал басқа оқытылатын автокөліктерде тюнингте орнатылады) арқылы жүргізіледі.

Ағынды ауа алмасу желдік əйнек алдында орналасқан ауатартқыш арқылы ықтиярсыз электржелдеткіш көмегімен жүргізіледі

1

(сурет. 8.7). Жеңіл автокөліктердегі ағынды ауа алмасу ауа тартқышының айтылған орналасуы келесі негізгі талаптарға жауап береді: Сондықтан автокөліктің төмен жылдамдық қозғалысында да ағынды ауа алмасу, электржелдеткішті қоспай-ақ, яғни ауа тартқыш аймағындағы жоғары ауа қысымы есебінен табиғи жолмен, ауа тартқыш арқылы тиімді жүреді. Ауа тартқыш пен электржелдеткіштен басқа ағынды ауа алмасуға, автокөлік салонының əртүрлі аймақтарындағы ауа ағындарының ықпалды таралуын, жылдамдығын жəне бағытын қамтамасыз ететін, жапқыштары бар ауа құбыры, шығыс шүмектер мен дефлекторлар жатады.

Сорып алынатын ауа алмасу табиғи жолмен есіктің қаптамалары мен панелдерінің саңылаулары арқылы жəне есіктердің бүйір жағында (ВАЗ-2110 автокөлігінде), төбенің шеттерінде (ВАЗ-2105, -21213, ГАЗ- 3110 автокөліктерінде) немесе басқа автокөлік қозғалған кезде төмен ауа қысымы пайда болатын жерлерде орналаса алатын, арнайы сорып алу тесіктері арқылы жүргізіледі. Сорып алу тесіктері əдетте, ауаны сыртқа шығарып, салонға кіруді бөгейтін, арнайы резіңке қақпақшалармен жабдықталады. Мұндай сорып алу тесіктеріндегі қақпақшалар автокөлік салонында оның қозғалысы кезінде, салонға

тығыз емес есіктерден жолдың шаңы мен пайдаланылған газдардың кіруіне жол бермейтін, ауаның артық қысымын сақтайды жəне салонның жылулығын сақтайды. Автокөліктің ауа желдету жүйесімен жүргізілетін, автокөлік салонына сыртқы таза ауаны кіргізу жəне одан адамның демдері бар пайдаланылған ауаны жою үдерісі ауа алмасу деп аталады. Автокөлік ауа желдету жүйесімен жүретін, ауа алмасуды, ол арқылы белгілі уақыт мөлшеріндегі ауа көлемі немесе ауа алмасу еселігінің шамасына қарай сипаттайды (бір уақыт мезетінде ауа желдету жүйесімен қамтамасыз етілетін салонның толық ауа алмасу санымен). Автокөлік салонындағы жеткіліксіз ауа алмасу кезінде қапырық пайда болады. Автокөлік ауа желдету жүйесімен қамтамасыз етілетін, ауа алмасу санитарлы нормалар талаптарына сəйкес болуы қажет. Автокөлік салонындағы бір адамға шаққандағы ауа алмасудың минималды мөлшері 30 м

3

/ч кем болмауы қажет. Ауа алмасудың максималды мөлшері автокөлік салонындағы санитарлық нормалар рұқсат ететін максималды ауа жылдамдығымен шектеледі, ол сыртқы температура +10 °С дейін болғанда 0,3 м/с аспауы қажет жəне сыртқы температура +10 °С жоғары болған кезде 1,5 м/с аспауы қажет. Ауаның газ құрамынан басқа автокөліктегі адамдардың қалыпты демалысын қамтамасыз ету үшін оның тазалығын қамтамасыз ету керек, əсіресе автокөліктің ауылды жерлердегі шаң жолдарындағы қолданыста, жəне де қалаларда ауаның қатты газдалған жəне құрамында зиянды қоспалардың болу жағдайларында. Ауадағы шаңның, көмірқышқыл газдың жəне басқа зиянды қоспалардың мөлшері, стандартпен орнатылған, шекті ұйғарынды концентрациялардан(ШҰК) аспауы қажет. Мысалы, минаралды шаң ШҰК 10 мг/м

3

болып табылады ал оның құрамында 2 % SіO

2

. Ағынды ауа алмасу жүйесі арқылы автокөлікке берілетін ауаны тазалау үшін шаң айырғыштар жəне ауа сүзгілері қолданылуы мүмкін. Адамның тіршілік үдерістері кезінде оның денесі қоршаған ортаға өндіріп белгілі мөлшер жылуды бөледі. Қоршаған ортаның тым төмен температурасында дене өте көп жылуды бөле бастайды. Сонымен бірге адам жайсыздық сезінеді, ол тона бастайды. Қоршаған ортаның тым жоғары температурасында дене керісінше өте аз жылу бөледі жəне адам тағы жайсыздық сезінеді. Ол ыстықтайды. Адам ағзасы, қоршаған орта өзгерістеріне бейімделе отырып, белгілі шектеулі шамада өзінің жылу бөлуін реттеу қабілетіне ие. Сондықтан белгілі киім киген кезде, адам ағзасының жылу бөлуі оның өндіретін жылу мөлшеріне сəйкес болатын жəне жылу жайлылығын қамтамасыз ететін, температуралардың біршама ауқымы бар, мұндай

жағдайда ол суық тиюді, қатты ысуды немесе жылдам ауа қозғалысын

– өтпе желді сезінбейді.

Адамға өте төмен немесе аса жоғары температуралардың ұзақ əсері оның көңіл-күйін жəне жұмысқа қабілеттілігін төмендетіп ауыруға шалдықтыру мүмкін. Қоршаған ауа қозғалыс ағындарының тым жоғары жылдамдықтары адаммен өтпелі жел ретінде сезіледі жəне ауырға əкелуі мүмкін. Автокөліктегі жылулық жайлылық қамтамасыз етілетін, температура ауқымы қоршаған сыртқы ауа температуралары жəне қолданылатын киімге байланысты. Көпшілік адам үшін жылдың жылы мезгілдерінде (сыртқы температура 10 °С) жылулық жайлылық шамамен 21... 27 °С температураларында оратылады деп есептеледі. Жылдың суық мезгілдерінде, əсіресе төмен теріс температураларда жайлылық жағдай автокөліктегі төменірек температураларда орнатылуы мүмкін — 10... 15 °С. Адам ағзасының жылубөлуіне сəйкесінше оның жылулық жайлылығына маңызды əсерін тигізетін ауа ылғалдылығы болып табылады, оны салыстырмалы ылғалдылықпен бағалайды. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы ауадағы су буының нақты мөлшерінің оның максималды мөлшеріне қатынасы болып табылады, пайызбен өлшенеді. Ауаның салыстырмалы ылғалдығы азайған кезде дененің бетінен терінің булануы өсіп оның жылубөлінуі өседі.

Мысалы, 27 °С температурада жəне салыстырмалы ылғалдылық 30 % болғанда адам өзін, 21 °С температурада жəне ылғалдылық 70 % болғандай сезінеді. Егер ылғалдылық 30 % төмен болса, адам 30 °С температураға дейін жайсыздықты сезінбеуі де мүмкін. Ал егер ылғалдылық 70 % жоғары болса, адам өзін 10... 20 °С температураларды өзін жайлы сезінеді. Сондықтан автокөлікте жылу жайлылығын қамтамасыз ету керек температура ауқымы шамамен 10... 30 °С болып табылады. Көрсетілген ауқымның төменгі мəндері автокөліктегі ауаның жоғары салыстырмалы ылғалдылыққа жəне сыртқы ауаның төменгі ылғалдылығына сəйкес, ал ауқымның жоғарғы мəндері автокөлік ауасының төменгі салыстырмалы ылғалдылығына жəне сыртқы ауаның жоғарғы температурасына сəйкес. Бұған қоса автокөліктегі ауа температурасының реттелуін əр отырған адамның физиологиялық ерекшеліктері мен киінген киімін ескере отырып жүргізу керек. Автокөліктегі ауаның ұсынылған салыстырмалы ылғалдылығы 30...70

% құрайды.

Осылайша, берілген киімде автокөліктегі адамның жылу жайлылығы температурамен, қозғалыс жылдамдығымен жəне ауа ылғалдығымен, жəне де, адамның денесі байланысып жəне жылу

алмасатын, ішкі интерьер элементтерінің беттерінің температурасымен анықталады. Орналасқан адамдардың жылулық жайлылығын қамтамасыз ету үшін автокөлік салонының əртүрлі аймақтарында жасауға қажетті жағдайлар, əйнектердің салонның жоғарғы жағында орналасуы жəне адам ағзасының физиологиялық қасиеттеріне қатысты, бір-бірінен ерекшеленеді. Автокөлікте адамның жылулық жайлылығына ең маңызды болып, оның басы жəне аяғы орналасқан, салонның жоғарғы жəне төменгі бөліктері жатады (сурет. 8.8). Көздер жоғары температураға өте сергек болады жəне жоғарытылған дымқыл шығару жəне шырышты қабықтың құрғақтығымен жауап қайтарады, ол жиі жыпылықтау мен көздің шаршағандық сезімін шақырады.

Өте жоғары жылдамдығы бар, ауа ағынымен желдету көзге дəл сондай əрекет көрсетеді. Сондықтан бас аймағында

1

аяқ аймағынан 5 қарағанда 3... 5 °С төменірек температура жəне, автокөлік ауа желдету жүйесінен пайда болатын, төмен ауа ағындарының жылдамдығы болуы қажет. Салонның аяқ аймағында

5

жылулық жайлылықты қамтамасыз ету үшін керісінше 3... 5 °С жоғары температура болуы қажет, себебі автокөлікте шектеулі қозғалғыштығымен байланысты аяқта қан айналым төмен болады. Салонның орта бөліктерінде жылулық жайлылықтың маңызды талабы 2 жəне 4 кеуде жəне сан аймақтарында жоғары жылдамдықты ауа ағындарының болмауы болып табылады. Жылулық жайлылыққа адамның арқасы мен сандарының орындықпен жанасқан жерлеріндегі тер пайда болу əсер етеді.

Сурет. 8.8. Автокөліктегі адамның жылулық жайлылығын қамтамасыз ету үшін ұсыныстар:

1

— төмен температура мен ауа ағындарының жылдамдықтары қамтамасыз етілетін, бас аймағы (температура аяқтан 3-5 °С төмен болуы қажет);

2

жəне

4

— бұл аймақтарда өтпелі жел болмуы қажет;

3

— қол аймағы жылулық жайлылыққа ең төмен əсерін тигізеді, себебі қолдар жылу тəртіптемесінің өзгерістеріне тез бейімделеді;

5

— аяқ аймағында жоғарырақ температура болуы қажет (бас аумағынан 2-5 °С жоғары температура);

6

— орындық (адам арқасы мен сандарының орындықпен жанасқан аймақтарында тер пайда болмау қажет)

Автокөлік ішіндегі ауа температурасы сыртқы ауа температурасымен тығыз байланыста жəне келесі ықпалдар есебінен жасанды суықтатусыз сыртқы ауа температурасынан жоғары болады: Қоңыржай климат жағдайында жылдың жылы мезгілінде (сыртқы ауа температурасы 20... 25 °С жəне орташа күн сəулесі шашырауы

кезінде) автокөліктегі айтылған жылулық жайлылық жағдайлары оның, мұндай жағдайда сыртқы ауа температурасынан 5 °С жоғары температура қамтамасыз ете алатын, ауа желдету жүйесімен қамтамасыз етілуі мүмкін. Жылдың суық мезгілдерінде автокөліктегі адамның жылулық жайлылығын қамтамасыз ету үшін арнайы құрылғы

— жылытқыш қолданылады.

Қозғалтқыштың сұйықтықты суыту жүйесі бар автокөліктерде (оқытылатын автокөліктердің көпшілігі), қозғалтқыштан оның суыту жүйесімен бұрып алынатын, артық жылуды салонды жылытуға қолданатын, сұйықтықты жылытқыш қолданылады. Мұндай жылытқыштың негізгі элементі, қозғалтқыш суыту жүйесінің радиаторына ұқсас бірақ, көлемі кішірек, сұйықтық жылу алмастырғыш (радиатор) болып табылады. Жылытқыш радиаторы автокөліктің ағынды ауа желдету жүйесінің ауа кірер жерінде орнатылады жəне құбырлар арқылы қозғалтқыштың суыту жүйесіне оның радиаторына параллель қосылады. Қозғалтқыштың жұмысы кезінде жылытқыш радиаторы арқылы қозғалтқышты қыздырылған суыту сұйықтығы айналады, ол радитор арқылы өтетін жəне кейін автокөліктің ағынды ауа желдету жүйесінің ауа құбырларымен салонға берілетін, ағынды ауаны қыздырады. Сұйықтықты жылытқыштың құрылымы қарапайым жəне сенімді болады жəне қосымша жанармай шығынын қажет етпейді. Оның негізгі кемшілігі суық қозғалтқыштың тұтанғанынан салонды жылыту уақытынының узақтығы болып табылады, себебі сұйықтық жылытқыш жұмысының тиімділігі суыту сұйықтығының температурасына байланысты жəне толығымен қызған қозғалтқыш кезінде ғана максималды мəнге жетеді. Қозғалтқышты ауа арқылы суытатын автокөліктерде жылытқышта, пайдаланылған газдарды шығару жүйесінен немесе қозғалтқыштың майлау жүйесінен берілетін, қозғалтқыш жылуы қолданылуы мүмкін немесе қозғалтқыштан дербес жанармай арқылы істейтін автономды жылытқыш қолданылады. Отандық жеңіл автокөліктерде автономды жылытқыштардың қолданысы шектеулі болды: ауа арқылы суытылатын қозғалтқыштары бар Запорож жəне Луцк автозауыттарының автокөліктерінде ғана бензинді жылытқыштар қолданылатын. Сұйықтықты жылытқыш ағынды ауа желдету жүйесімен бірдей ауа тартқышқа, электржелдеткішке жəне салонның əртүрлі аймақтарына жылытылған ауаны беретін ауа құбырларына ие. Сонымен жылытқыш автокөліктің ағынды ауа желдету жүйесімен беттесіп бірегей жүйені — автокөліктің ауа желдету жəне жылыту жүйесін құрайды.

Автокөліктің ауа желдету жəне жылыту жүйесі
ондағы талап

етілген ауа алмасу жəне жылу жайлылығын жəне де əйнектердің терлеуін жəне мұздауын болдырмауына жəне жоюына қызмет етеді. Жылдың суық мезгілдерінде автокөлік салонын қыздыру кезінде, жəне де жаңбырлы ауа-райында əйнектердің салонмен салыстырғандағы төменірек температурасына байланысты олардың ішкі беттеріне ауа құрамындағы су булары конденсацияланады жəне олардың терлеуі жүреді. Сыртқы ауаның төмен температураларында əйнектердің мұздануы болуы мүмкін. Көру мүмкіншілігі жақсы болу үшін əйнектердің терлеуі жəне мұздануын болдырмау жəне жою үшін ауа желдету жəне жылыту жүйесі арқылы оларды суық немесе жылытылған ауамен үрленуі жүреді. Ал артқы əйнек қосымша электржылытқышпен жабдықталады. Автокөліктің ауа желдету жəне жылыту жүйелерінің жалпы құрылысы мен жұмысы кейінгі кезекте қарастырылады. Ыстық климат жəне қоршаған ауаның жоғарғы температурасында жəне интенсивті күн сəулесінде автокөліктің пайдалануы ауа желдету жəне жылыту жүйесі автокөлікте отырған адамдардың жылулық жайлылығын қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан 1950 жылдары GeneralMotors (АҚШ) фирмасы бірінші болып өз автокөліктеріне арнайы автокөлік ішіндегі ауаны суытатын құрылғыны — автокөлік салқындатқышын орната бастады. Кейін оны Жапонияда да өндіре бастады, ал 1960 жылдардың басынан бастап — Еуропаның өндірістік дамыған елдерінде де өндіре бастады.

Автокөлік салқындатқышы

— автокөлік салонындағы ауаны жасанды суытуға арналған құрылғы. Автокөлік салқындатқышының жұмыс істеу принципі мен жалпы құрылымы кейін қарастырылады.

Ең басында автокөліктерде, автокөліктің ауа желдету жəне жылыту жүйесінен дербес жұмыс істейтін жəне орнатылатын, аспалы түрдегі салқындатқыштар қолданылған. Сонымен қатар салонда салқындатқышпен суытылған ауаны біркелкі таралуы үшін, ауа желдету жəне жылыту жүйесінің ауа құбырларын қайталайтын жəне салонда қосымша орын алатын, қосымша ауа құбырлары орнатылатын. Сонымен қатар, мұндай салқындатқышты басқару жүргізушінің қосымша назарын алып автокөлік жүргізуден көңілін аударады жəне сəйкесінше қозғалыстың қауіпсіздігіне жағымсыз əсер етеді. Сондықтан 1980 жылдардың басынан автокөліктерде, бірегей ауа құбырлары жəне біріккен басқару жүйесі бар, салқындатқышы орнатылған комплексті ауа желдету жəне жылыту жүйелерін қолдана бастады. Олар ықшамды болды жəне жүргізушінің автокөлік жүргізуден азырақ көңіл аударуын қажет етті. Сонымен қатар, салқындатқыш бұл жүйелерде қосымша ауа кептіргіш қызметін атқара бастады. Осылайша, мұндай жүйелермен басқарылатын, ауа

параметрлерінің саны аспалы салқындатқышы бар ауа желдету жəне жылыту жүйелерімен салыстырғанда өсті: ауаны суыту жəне жылытудан басқа бұл жүйелер ылғалдылықты азайтып, кейін басқа да параметрлерді реттей бастады. Сондықтан бұл жүйелер «ауа кондициялау жүйесі» немесе «климттық жүйе» аталып кетті.

Автокөліктің ауа кондициялау жүйесі (климаттық жүйе) жүргізушіге жəне жолаушыға, олардың қалыпты демалысы мен жылулық жайлылығын қамтамасыз ететін, жағымды болатын микроклиматты жасау жəне қолдау жəне əйнектердің терлеуі мен мұздатылуын алдын-алу жəне жою үшін қызмет етеді. Климаттық жүйе ауа желдету жəне жылыту жүйесімен салыстырғанда кеңірек қызмет атқарады. Оның ішіне қосымша, сыртқы ауаның жоғарғы температурасында автокөлік салонының ауасының жасанды суытылуын жəне оның ылғалдылығын азайтуды қамтамасыз ететін, ауа салқындату контуры (салқындатқыш) кіреді. Қоршаған ортадан автокөлік салонына шаңның, басқа автокөлік пайдаланылған заттар жəне басқа зиянды қоспалардың кіруіне жол бермеу үшін қазіргі автокөліктердің климаттық жүйелерінде, ағынды ауаның тиімді тазалануын, иісті жоюын, дезинфекциялануын, оптималды ионды құрамын жəне парфюмдеуін қамтамасыз ететін, арнайы сүзгілер мен ауа ионизаторлары қолданылады. Əр жолаушының орналасқан аймағындағы ауа ағындарының температурасы мен қозғалыс жылдамдығын жекеше реттеу мүмкіндігі бар, көп аймақты климаттық жүйелер бар.

Автокөліктің климаттық жүйесінің жалпы құрылысы кейін қарастырылады.
Автокөліктің ауа желдету жəне жылыту жүйесінің жалпы құрылысы.

Жеңіл автокөліктердің ауа желдету жəне жылыту жүйелері бірдей жұмыс істеу принципі жəне құрылысына ие. ВАЗ-21213, -21214 автокөліктер мысалында ауа желдету жəне жылыту жүйесінің жалпы құрылысын қарастырайық (сурет. 8.9).

Сурет. 8.9. ВАЗ-21213, -21214 автокөліктердің ауа желдету жəне жылыту жүйесі: а

— жалпы көрінісі;

б

— жылытқыш жұмысының сұлбасы;

1

— жылытылған ауаны жүргізуші мен алдыңғы жолаушы аяқтарына берілісін реттейтін ауатаратқыш қақпақ;

2

— ауа таратқыш қақпақтың иінтірегі;

3

10

— шеткі əйнек желдеткішінің ауа құбыры;

11

— желдік əйнек желдеткішінің ауа құбыры (дефростер);

12

— ауатаратқыш жапқышы;

13

— ауатаратқышы қорабының тығыздауышы;

14

— ауатаратқыш қорабы;

15

— радиатор;

16

жəне

17

— радиатордың бағыттайтын жəне жеткізетін келте құбырылары;

18

— кран;

19

— жылытқыш тұрқысы;

20

— серіппелі қапсырма;

21

жəне

22

— желдеткіштің электрқозғалтқышы мен қалақты аспабы;

23

— желдеткіш қаптамасы;

24

— шанақтың алдыңғы жақ қалқаны;

25

— радиатор қаптамасы;

26

— капот;

27

— желдік əйнек;

28, 29
жəне

30

— ортаңғы шүмектің қорабы, жапқышы жəне дефлекторы; ^ — суық ауа; ^ — ыстық ауа

Ауа желдету жəне жылыту жүйесі ауатартқыштан, жылытқыштан автокөліктің барлық аймақтарына, жапқыштары, шүмектері жəне дефлекторлары бар ауақұбырлары кіретін, ауаны беру жəне тарату жүйесі жəне басқару жүйесі бар жылытқыштан тұрады.

Ауа желдету жəне жылыту жүйесінің ауатартқышы (ауажелдеткіш қорабы)

14

үлкен кіріс тесігі бар қорап болып табылады.

Ол мотор бөлімінде капот астында орналасуы мүмкін

26

(ВАЗ-2105, - 21213, -21214, ИЖ автокөліктерінде) немесе, капоттан жеке шанақ панелімен үстінен жабылатын, арнайы қозғалтқыштан бөлектенген мотор бөлігінде орналасуы мүмкін (ВАЗ-2110 жəне ГАЗ-3110 автокөліктерінде). Ауатартқышқа, капот астында орналасу кезінде, мотор бөлігіндегі ауаның тиюін болдыртпау үшін ауатартқыштың кіріс тесігі периметр

бойымен резіңке тығыздауышпен нығыздалады. Ал капотта тікелей ауатартқыш кіріс тесігінің үстінде, сыртқы ауаның ауатартқышқа берілу үшін, арнайы желдету тесіктері жасалады. Ауатартқышты мотор бөлігіндегі арнайы оқшауланған бөлімінде орналастырған кезде ауаны өткізу үшін желдету тесіктері оның үстінен жабылатын шанақ панелінде жасалады, ал, ауатартқышты қозғалтқыштан жекелейтін, шымылдыққа, ауатартқышқа капот астындағы кеңістіктегі ауаның кірмеуін алдан-алатын, капоттың жабылуы кезінде оның ішкі бетіне тығыз басылатын, резіңке тығыздауыш орнатылады. Кейбір автокөліктерде (ВАЗ-2110-да да) ауатартқыш тікелей жылытқышқа бекітіледі жəне оның тұрқысының бөлігі болып табылады (жылытқыштың мотор бөлігіндегі қозғалтқыштан оқшауланған бөлімінде орналасуы кезінде). Кейде ауатартқышқа электржелдеткіш орнатылады, ол осындай құрылыс кезінде жылытқыш радиторының алдында орналасады (ИЖ-2126 автокөлігінде). Ауатартқышта немесе оның бөлімінде келіп тұрған ауа құрамындағы су тамшыларын бөлектейтін (шымылдық түріндегі) құрылғы, сондай-ақ ылғалды мотор бөлімі арқылы сыртқа қарай бұратын түтік болады. Сонымен қатар, ауатартқышта шаңайыратын құрылғы, сондай-ақ келетін ауаны тазартатын ауа сүзгісі болады.

Жылытқыш жылдың суық мезгілдерінде ауатартқыш арқылы келетін ағынды ауаны жылыту үшін жəне оны ауа беру ауа құбырларымен салонның əртүрлі аймақтарына тарату үшін қызмет етеді. Ол қозғалтқыштан оқшау мотор бөлімінде орналасуы мүмкін (ВАЗ-2110 автокөлігінде) немесе автокөлік салонында (басқа оқытылатын автокөліктерде). Жылытқыш тұрқыдан

19

жəне оның ішіндегі радиатордан 15, электржелдеткіштен (ИЖ-2126 автокөлігінде электржелдеткіш ауатартқышта орналасады) жəне жалпы ауа алмасуды жəне салонға ауа құбырлары арқылы берілетін жылытылған ауа көлемін реттейтін жапқыштар жүйесінен тұрады.

Жылытқыш тұрқысы

19

пластмассадан жасалады жəне, 25 жəне 23 радиатор жəне желдеткіш дара қаптамаларынан тұратын, құрамдас жиналмалы құрылыстан тұрады, ол істемейтін электр желдеткішті, жылытқышты шешпей, бөлшектеп құрастыруға мүмкіндік береді. Тұрқыда ауатартқыш 14 арқылы берілетін ауаны реттейтін жапқышы 12 бар кіріс тесігі жəне ауа құбырларына 9, 10, 11 жəне ашық қақпақ 1 арқылы тікелей салонға ыстық ауа берілетін шығыс тесіктері болады.

Жылытқыш радиаторы

15

қозғалтқышты суыту жүйесіндегі радиатордағыдай суыту сұйықтығын жеткізіп шығару құбырларына арналған келте құбырлары бар екі бактардан жəне құбырлы-таспалы немесе құбырлы-пластиналы өзектен тұрады. Жылытқыш радиаторы құбырлы-таспалы өзегі бар мыс болуы мүмкін немесе алюминийлі

құбырлы-пластиналы өзегі жəне пластмассалық бактары болуы мүмкін. Жылытқыш электржелдеткіші екі мыс графитті қылқандары жəне пластмассалық қалақты аспабы 22 бар тұрақты магниттерден қозатын тұрақты ток электрқозғалтқыштан 21 тұрады. Ауа берілісін электрқозғалтқыш осінің бойымен ауаның берілісін жүргізетін, остік желдеткіштерден басқа жылытқыштарда желдеткіштердің, жұмыс дөңгелегімен жəне ауа берілісінің бағытымен өзгешеленетін, басқа да түрлерін қолданады: радиалды бір- жəне екіконсольды, радиалды остік.

Жылытқышты басқару жүйесі жылытқыш арқылы өтетін ағынды ауаның көлемін, жылыту деңгейін жəне ауа құбырлары арқылы автокөлік салонының əртүрлі аймағына ауа ағынының берілу

таратылымын реттеуге қызмет етеді.

Жылытқыш арқылы өтетін ауа көлемін, жылытқыштің кіріс тесігін, ауа алмасуын толық тоқтатуға дейін азайтып, бөгеуге мүмкіндік беретін, жапқыш жəне қалақты аспаптың айналу жиілігін көбейту есесінен ауа алмасуды үлкейтуге мүмкіндік беретін, электрқозғалтқыш көмегімен жүзеге асады. Жылытқыш арқылы өтетін ауаның жылытуын реттеу екі тəсіл мен жүреді: кран арқылы жылытқыш радиаторынан өтетін суыту сұйықтығының көлемін өзгертіп немесе жылытқыш радиаторы арқылы өтетін жылытқыш тұрқысындағы ішкі түтіктер жəне жапқыштар жүйесі арқылы ауа көлемін өзгертіп (қажетті жалпы ауа алмасу мөлшерін қамтамасыз еткенде). Бірінші реттеу тəсілін қолданған кезде жылытқышқа берілетін бүкіл ағынды ауа оның радиаторы 15 арқылы өтеді. Ал радиаторға суыту сұйықтығының кіретін жеріне, радиаторға бірқалыпты берілуді қамтамасыз ететін, арнайы кран 18 орнатылады. Краны бар жылытқыштар тұрқысының жəне жапқыштар жүйесі құрылымы қарапайым жəне ықшамды болады. Бірақ олар өте инерциялы болады. Себебі кран көмегімен радиатор арқылы берілетін суыту сұйықтығының өгерісі радиатор арқылы өтетін ауаның қажетті температураға дейін жетуіне белгілі уақыт қажет. Сондай-ақ олар қозғалтқыштың жүктемелік жəне жылдамдықты жұмыс тəртібінің өзгерісіне өте сергек. Ол жылытқышты басқару үдерісін күрделендіреді жəне жүргізушінің автокөлік жүргізуден көңілін аударуын азайту үшін автоматтандыруды қиындатады. Сонымен қатар краны бар жылытқыштардың суыту сұйықтығының кран арқылы ағып кету мүмкіндігі бар. Ал кранды ауыстыру еңбек сыйымдылығы оған қолжетімділігінің қиындығына жəне алдын-ала қозғалтқыш суыту жүйесіндегі суыту сұйықтығын ағызу қажеттілігімен байланысты өте жоғары болуы мүмкін.

Екінші реттеу тəсілін қолдану кезінде жылытқыш тұрқысында,

ағынды ауаның бөлігінің, ал қажеттілік кезінде оның толық мөлшерін радиатордан тыс берілісін қамтамасыз ететін қосымша түтіктер мен жапқыштар жүйесі болады. Жылытқыштан шығар алдында жылытылған жəне жылытылмаған ауа ағындарын араластыруға арналған жалпы камера болады. Сондықтан крандары жоқ жылытқыштар тұрқысының жəне жапқыштар жүйесінің құрылымы күрделі жəне көлемі крандары бар жылытқыштардан үлкенірек болады. Бірақ олардың инерциялылығы төмен, яғни шығатын ауа температурасын тезірек реттелуін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, қозғалтқыш жұмыс тəртібінің өзгерістеріне сергектігі төмен. Бұл жылытқышты басқаруды жайдақтатады жəне бұл үдерісті автоматтандыруды жеңілдетеді. Сонымен қатар, жылытқыштағы ауа температурасын екінші реттеу тəсілін қолдану ауаны желдету жəне жылыту жүйесін климаттық жүйеге, жылытқышқа салқындатқыш салқындату блогын орнату мүмкіндігін алдын-алып жəне осылайша жылытқышты климаттық жүйенің ауа өңдеу блогына айналуын ескеріп, оңай аударылымын қамтамасыз етеді (осындай аударылымның мысалы ВАЗ-2110 автокөлік климаттық жүйесі болып табылады). Айтылған жағдайларға байланысты қазіргі автокөліктерде краны жоқ жылытқышты реттеу жүйесін жиі қолданады. Жылытқыштың жапқыштары мен кранын басқару үшін құралдар панелінде орналасатын тұтқалар 4, 5, 6 мен созылмалы жетеккүш 8 көмегімен механикалық қол жетегі қолданылуы мүмкін. Жылытқыштың электржелдеткішін басқару, құралдар панелінде орналасқан, жеке үш, төрт немесе бес позициялы ауыстырып-қосқыш арқылы жүзеге асады. Ауыстырып-қосқыш төмен жиілікті желдеткіш жұмысы үшін қосымша кедергілер арқылы, не қосымша кедергілерге соқпай, жоғарғы жиілікті желдеткішті қамтамасыз ету үшін тікелей, желдеткіш электрқозғалтқышын ток көзімен қамтамасыз етеді. Автокөлік жүргізуден жүргізушінің назарын аудартпау үшін қазіргі автокөліктерде, электр жəне пневмо жапқыштары, сондай-ақ жылытқыштың электржелдеткішінің жұмыс тəртібін автоматты басқаруы бар, жылытқышты басқарудың автоматты электронды жүйелері қолданылады (мұндай басқару жүйесі ВАЗ-2110 автокөлігінің ауаны желдету жəне жылыту жүйесінде қолданады). Жылытқышты басқару жүйесі оның ауа желдету (жылытқыш арқылы өтетін ауаны қыздырмай) жəне жылыту (жылытқыш арқылы өтетін ауаны қыздыра) тəртібіндегі жұмысын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, басқару жүйесімен жылытқыштың қайта айналу тəртібіндегі жұмысы қамтылады, онда жылытқышқа ағынды ауа берілісі жапқыш арқылы 12 жартылай (жартылай қайта айналу) немесе

толығымен (толығымен қайта айналу) шектеледі жəне жылытқышқа ауа тек салоннан ғана беріледі. Қайта айналу тəртібі ауа алмасудың жартылау не оның толығымен (жабық əйнектер кезінде) тоқтатылуын қамтиды. Сондықтан бұл тəртіп қысқа мерзімде ғана қолданылады, мысалы қатты шаңдалған немесе газдалған жол аймақтарын өткен кезде. Суық автокөлік салонын жылдам жылыту үшін қайта айналу тəртібін қолдану ұсынылмайды. Себебі бұл кезде əйнектердің терлеуі күшейеді. Автокөлік салонының əртүрлі аймақтарына жылытқыштан ауаны беру жəне тарату жүйесіне əйнектің терлеуі мен мұздануын алдын-алатын (дефростер) саңылаулы шүмегі бар желдік əйнек үрлейтін ауа құбыры, шеткі əйнектерді үрлейтін шеткі ауа құбыры 10 жəне ортаңғы шүмектерге ауа беретін ауа құбыры 9. Сонымен қатар, жылытқыштың, қақпақпен 1 жабылатын, шығыс тесігі немесе арнайы астыңғы ауа құбырлары арқылы жүргізуші мен алдыңғы жолаушы аяқтарына жылытылған ауа берілісі қамтылады. Ал қазіргі автокөліктердің көпшілігінде артқы жолаушылар аяқтарына артқы ауа құбырлары арқылы жылытылған ауа берілісі қамтылады. Құралдар панелінде орналасатын ауа құбырларының орталық жəне бүйір шүмектері, ауа берілісін басқаруға болатын тұтқасы бар, жапқыштармен 29 жəне, ауа ағындарының бағытын реттейтін тұтқалары бар, пластиналы дефлекторлармен 30 жабдықталады. Автокөлікке арналған ауа баптағышының жалпы құрылымы жəне жұмыс істеу принципі. Əртүрлі жұмыс істеу принциптеріне байланысты ауа баптағыштардың əртүрлі түрлері бар. Бірақ қазіргі уақытта автокөліктерде, негізінен, кəдімгі үйдегі тоңазытқыштың жұмыс істеу принциптеріне ұқсас бутығыздағыш ауа баптағыштары қолданылады. Бутығыздағыш ауа баптағыштары – ол екі жылу алмастырғышпен қамтылған герметикалық жабық тізбектен тұрады. Жəне онда компрессордың əрекеті арқылы құрылған қысымның əсерінен хладагент деп аталатын арнайы жылу тасымалдағыш айналымға түседі (8.10 сурет). Автомобильдегі бутығыздағыш ауа баптағыштарының жылу алмастырғыштары орнату бойынша қозғалтқыштың салқындату радиатор жүйесіне ұқсас болып келеді. Олар ауаны үрлеп, жылу алмасу хладагентінің түтіктері арқылы алюминий немесе мыс түтіктерінен тұратын тілімшекті кеңірдектелген қабырғалы өзектен құралады. Компрессор газ тəріздес хладагентті сіңіріп, қысу арқылы оның температурасы мен қысымын едəуір арттыра отырып, қоршаған ауаың температурасынан күшейе түседі. Жоғары қысымдағы ыстық

хладагент жылу алмастырғыш-конденсаторға тасымалданады. Конденсатор салқындатылатын камера сыртынан орналастырылады (көлікте, əдетте, қозғалтқыштың салқындату радиаторы жүйесінің алдында орналасады) жəне сыртқы ауамен үріледі. Конденсатордағы ыстық хладагент өз жылуын жылу алмастырғыштың қабырғалары арқылы сыртқы аса суық ауаға береді (яғни, қоршаған ортаға) жəне газ тəрізді күйден сұйық түрге айналады. Сонан соң, жоғары қысымның əсерінен сұйық хладагент жылуалмастырғышқа беріліп, буға айналады. Буландырғыш ауа баптағыштары камераның ішкі бөлігіне құрылады (автокөлік салонында немесе ағын ауаның салонға кіру аймағында) жəне қайта пайдаланылатын жəне салқындатқыш ағын

ауамен сыртқа үріледі.

Буландырғышта сұйық хладагент пайда болған кезде, оның қысымы күрт төмендейді. Сонымен қатар, оның температурасы бір мезгілде төмендеп, оның қайнау нүктесі буландырғышты үрген ауадан əлдеқайда төмен температураға түседі. Сондықтан, салқын хладагентке одан аса жылы ауа, буландырғыштағы сұйық хладагенттің жылдам булануын (қайнауын) жəне газ тəрізді күйге айналуын қамтамасыз ететін буландырғыштың қабырғалары арқылы өзінің жылуын береді. Ал салқын ауа салқындатқыш камераның (автокөлік салонында) температурасының төмендеуіне ықпал береді. Сонан соң, төмен температурадағы газтəрізді салқын хладагент буландырғыштан компресорге өтіп, үрдіс қайталанады.

Бутығыздағыш ауа баптағышының қарастырылған жұмыс істеу

Іріктеу жылу салқындатыла-тын камера (автокөлік салоны)

стырғыш- ндырғыш

ыш- р Ауа

жылу
алма була
жылу
алмастырғ конденсато

қайтарым қоршаған ортаға жылу
Сурет. 8.10.
Бутығыздағыш
ауа баптағышының

сұлбасы :

^ — сұйық хладагент; ^ — газ тəрізді хладагент; ^ — ауа

принципі келесідей физика заңдарымен негізделген.

Бутығыздағыш ауа баптағыштының жұмыс жасау барысында аталған заңдарды пайдалану нəтижесінде, хладагенттің агрегаттық күйі, температурасы мен қысымының аталған өзгеру барысын пайдаға асыруын қамтамасыз ететін қажетті хладагентті қысатын компрессордың əрекетімен жасалған қосымша жұмыстың əсерінен болған, яғни, автокөліктің ішкі кеңістігінен таралған салыстырмалы түрдегі салқындықтан аса жылы сыртқы кеңістікке таралуын хладагенттің алмасуымен жүргізіледі. Қарастырылған жұмыс барысын қамтамасыз ету үшін, хладагент салқындатқышпен салқындалған кеңістік температурасымен салыстырғанда аса төмен қайнау температурасына ие болу қажет, сондай-ақ, жеткілікті жоғары булану жылуымен қамтамасыз етілуі қажет. Бастапқы кездерде, бутығыздағыш ауа баптағыштарында хладагент ретінде қайнау температурасы -25...-30°С атмосфералық қысымына жететін хлорфторкөміртектер негізіндегі тез қайнағыш, сұйылтылған газдар, яғни, фреондар, жоғарыда аталған қасиеттерге ие болып табылады.

Автокөлікке арналған ауа баптағыштарының ең көп қолданымға ие
R-12 маркалы фреон екені белгілі.

Алайда, ғалымдар анықтағандай, фреонның ағуы немесе атмосфераның жоғарғы қабаттарына түсуі кезінде (ал мұндай мүмкіндік, фреон ауадан ауыр болғанына қарамастан, белгілі бір жағдайларда қолданылады), ол 85% - дан астам ультракүлгін күн сəулесін көрсететін жəне қорғайтын озон қабатын бұзады, сөйтіп, оның

зиянды əсерінен адамдар мен жануарлар əлемі азап тартады. Сондай- ақ, жердің жаһандық жылынуа əсер ететін булану əсерін күшейтеді. Сондықтан, 1992 жылы DuPont (АҚШ) фирмасымен дайындалған R-134A (тетрафторэтан) озонға қауіпсіз, термодинамикалық қасиеттері фреонға жақын болып келетін хладагент шыққаннан бастап, автокөлік салқындатқыштарын шығаратын өндіріс иелері осы аталған экологиялық таза хладагентті пайдалана бастады. 1995 жылы ЕО елдерінде, сонан соң, басқа да елдерде фреонды қолдануға тыйым салынды, жəне де, қазіргі уақытта автокөлік салқындатқыштарында R-134А маркалы хладагент пайдаланылады. Алайда, ауа баптағыш жүйелерінде R-12 маркалы фреон қолданылатын автокөліктер əлі де көптеп кездеседі. Сондықтан, R-134А жəне R-12 хладагенттері үйлесімсіз екенін жəне əрбір салқындатқыш тек қана өзіне тəн хладагентпен жұмыс жасайтынын ескергеніміз жөн. R-134А хладагенті əлсіз эфир иісі бар түссіз сұйылтылған газ болып табылады. Ол жанбайды, əдеттегі жағдайларда уыттылығы аз жəне озонға қауіпсіз заттек. Алайда, ол жаһанды жылуға əсер беретіні сөзсіз. Бірақ R-12 фреонына қарағанда əлдеқайда аз, дегенмен, жобамен, салыстырмалы түрде булану əсеріне ие көмірқышқыл газынан 1 300 есе көп екені айдан анық. Сондықтан, R-134А хладагентін қоршаған ортаға шығаруға тыйым салынған. Ғалымдар экологияға аса қауіпсіз болып табылатын, жаңа заманауи хладагенттерді ойлап шығаруға ат салысуда.

R-134А хладагенті -26,5 °С қайнау температурасына жəне 201
кДж/кг булану меншікті жылуға ие.

Герметикалық шеңбердегі R-134A хладагентінің температурасы мен қысымының өзара байланысы:

Температурасы, °С -20 -10 0 10 20 30 40 60 75

.............................. 79 Қысымы, кПа....... 31 97 193 310 469 669 910 1 580 2250 2500

Автокөлікке арналған бутығыздағыш ауа баптағыштарының екі түрі қолданылады. Яғни, олардың жұмыс істеу принципі бірдей болып келеді, бірақ оларға кіретін элементтер құрамы бойынша біршама өзгеше: термореттеуші шұралы салқындатқыштар (кейде оны кеңейткіш немесе редукциялық қақпақ деп те атайды) жəне капиллярлық түтікті салқындатқыштар (кейде оны кеңейткіш түтік деп атайды). Осы екі түрлі салқындатқыштардың жалпы құрылымы жəне жұмысын егжей-тегжейлі қарастырайық.

Термореттеуші шұралы бутығыздағыш автокөлік салқындатқышы

(сур. 8.11, а)
1 компрессордан, 2 конденсатордан, 4
сүзгі-кептіргіштен, 5 термореттеуші шұрадан, 6 буланғыштан, 3

жəне 7 желдеткіштен, құбыр желісінен жəне ажыратылатын қосылыстары бар майысқақ шлангтерден, өткізгіштерден, сервистік клапандар мен басқару жүйесінен тұрады.

Сыртқы ауа Сыртқы ауа

жоғары қысым жағы

жағы төмен қысымды

жоғары қысым жағы

жағы төмен қысымды

салқындатылған ауа салоны
салқындатылған ауа салоны

Жоғары қысымды жəне температуралы хладагенттің газ тəрізді фазасы
Жоғары қысымды хладагенттің сұйық күйдегі фазасы

Төмен қысымды жəне температуралы хладагенттің сұйық жəне тұмантəріздес фазасы

Төмен қысымды хладагенттің газтəріздес фазасы

Сур. 8.11. Бутығыздағыш автокөлік ауа баптағыштарының сұлбалары: а

— термореттеуші шұрамен;

б

— капиллярлы түтікпен;

1

— компрессор;

2

— конденсатор;

3

— қозғалтқыштың салқындату жүйесінің желдеткіші немесе салқындатқыштың дербес желдеткіші;

4

сүзгі-кептіргіш ;

5

— термореттеуші шұра;

6

— буланғыш;

7

— автомобильдің климаттық жүйесіндегі ауаны өңдеу блогының желдеткіші немесе буландырғыштың

жеке желдеткіші (аспалы типті салқындатқыштың салқындату блогында);

8

— термосезгіш баллон (термобаллон);

9

—термобаллонды қосатын түтік;

10

— капиллярлы түтік;

11

— аккумулятор.

Термореттеуші шұралы салқындатқышының жұмысы ьылайша жүзеге асырылады.
Компрессор

1

төмен температуралы салқын газтəріздес хладагентті сіңіріп, оны жоғары қысымға жəне температураға дейін қысып, конденсаторға 2 жеткізеді. Хладагенттің компрессордан таралған қысымы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым оның температурасы сыртқы ауаның температурасынан басым болады, сəйкесінше, оның конденсациясының үдерісі мен конденсаторға қайтарым жылу бергіштігі нəтижелі түрде жүзеге асырылады. Сондықтан, компрессормен қамтамасыз етілуі тиіс хладагенттің қысымы жəне температурасының көлемі сыртқы ауаның температурасына байланысты. Ол қаншалықты жоғары болса, хладагенттің коденсаторына компрессормен берілетін қысым мен температура соғұрлым көп болуы тиіс. Хладагенттің коденсаторына берілетін температурасы əдетте сыртқы ауаның температурасынан шамамен 20... 30 °С басымырақ. Сыртқы ауа температурасы 20... 45 °С диапазонында өзгерген кезде, компрессормен сығылған хладагенттің қысым шамасы 1100... 2 250 кПа диапазонында өзгеруі мүмкін. Ал оның температурасы сəйкесінше 45... 75 °С диапазонында болады. Сондықтан, жұмыс істейтін жарамды ауа баптағыштың құбыр жүйесі жəне шілəңгісі салқындатқыш щеңберіндегі компрессордан конденсаторға дейінгі аймағы қолмен ұстағанда ыстық болады. Конденсатордағы 2 газ тəріздес хладагент сұйылтылады жəне салқындатылады. Сондай-ақ, конденсаторды желдеткіштің көмегімен 3 сыртқы ауаға жылу беріледі. Ауа баптағыштан орташа жүктеме шамасымен конденсаторды екі жоғарғы үштігінен газ тəріздес хладагент ағады, ал төменгі үштіктен— сұйық хладагент ағады. Конденсатордан шығатын сұйық хладагенттің температурасы шамамен 40...50°С, сондықтан конденсатордан дейін термореттегіш шұраларға дейінгі 5 құбыр жүйесі мен шлангілер аумағы қолмен ұстағанда жылы (яғни, біршама конденсаторға дейінгі хладагентке қарағанда салқын). Жоғары қысымды сұйық хладагент конденсатордан сүзгі-құрғатқышқа 4 беріледі (кейде оны ресивер-құрғатқыш деп атайды, себебі онда хладагенттің біршама қоры қамтылған). Сүзгі-құрғатқышта 4 сұйық хладагенттің қатты лас бөлшектерден тазаруы жүргізіледі. Сонымен қатар, одан арнайы ылғалсорғыш заттың

көмегімен (абсорбент) ылғалдылық бөлініп шығады, содан соң жоғары қысымдағы хладагент термореттегіш вентильге 5 беріледі.

Келесе үш себепке байланысты хладагентте су жиналмауы тиіс.

Біріншіден, су қатып қалуы мүмкін жəне хладагенттің айналамын бұзады. Соның салдарынан салқындатқыш істен шығып қалуы мүмкін. Сондай-ақ, компрессордың бұзылуына əкеп соқтырады. Екіншіден, кейбір жағдайлардан соң, су хладагентпен реакцияға түсу салдарынан салқындатқыштың қатты тотығуын тудырып, қышқыл орта пайда болады. Үшіншіден, су компрессор майына теріс əсер береді, оның кейбір бөліктері салқындатқыштың жұмыс барысында хладагентпен бірге айналымға түседі. Сондықтан, хладагентке судың түсуі майлауды төмендетеді жəне тез тоздырып, компрессордан істен шығуына əкеледі. Термореттегіш шұрада 5 сұйық хладагент дросселденуі орын алады, оның əсерінен шұраның кіші диаметрлі калибрленген тесігінен өте отырып ішінара тозаңданып, тұманға айналады. Бұл ретте хладагент қысымы күрт төмендейді (шамамен 150... 300 кПа) жəне оның температурасы тіпті теріс мəндерге дейін төмендейді, кейіннен хладагенттің тиімді булануын қамтамасыз етеді 6. Термореттегіш шұрадан бастапқы шеңбер аумағындағы құбыр желісінен буландырғышқа дейін, егер ондай бар болса (ал егер термореттегіш шұра буландырғышқа тікелей орнатылған болса, оның болмауы мүмкін), компрессор жұмыс істеу кезінде қолмен ұстағанда өте салқын болады. Төмен қысымды салқын сұйық жəне тұман тəріздес хладагент 6 буландырғышқа беріледі. Ол булана (қайнай) отырып, желдеткіш арқылы 7 автокөлік салонына берілетін ауаның жылуын сіңіріп алады. Ал салқындатылған ауа, өз кезегімен, автокөлік салонындағы ауаның температурасын төмендетеді. Сонымен қатар, буландырғыштың суық бетінің айырмасын оның ауаның айдалуы салдарынан пайда болған ылғал пайда бола отырып, ол арнайы науа арқылы арнайы дренаждық каналға (түтікке) бөлініп, автокөлік астына, яғни, сыртқа ағылады. Осылайша, ауа баптағыш жұмыс істеп тұрған кезде құрғату арқылы өтетін буландырғыш ауа жəне автомобиль салонында тиісінше ылғалдылық азаяды. Ал ыстық күндері, ауа баптағыш жұмыс істеп тұрғанда автокөлік астында біршама су жиналуы мүмкін. Буландырғыштағы хладагенттің толықтай жəне тиімді булануын қамтамасыз ету үшін термореттегіш шұрада термостаттық реттеуші құрылғысы бар арнайы клапан қарастырылған.

Бұл клапан шұраның калибрленген тесігі арқылы хладагенттің

берілуін реттейді. Хладагенттің оңтайлы температурасы мен қысымын қамтамасыз ету үшін оның газ тəріздес фазасының шығуына ықпал ететін буландырғыштың кіре берісіндегі температурасынан бөлек буландырғыштан, арнайы термосезгіш баллон 8 немесе температуралық бергіштің көмегімен (бұдан əрі толығырақ, термореттегіш шұраның жұмысы мен құрылғысы қаралады) жүзеге асырылады. Буландырғыштан шығатын газ тəріздес хладагент төмен қысымды жəне температуралы болып келеді. Алайда, газ тəріздес хладагент буландырғыштан бірнеше жоғары температураны салыстырғанда қайнау температурасы оның сұйық фазасын (қыздырылған газ деп аталатын) қамтамасыз ету үшін қажет толық булану хладагенті (хладагенттің толықтай буланбауы салдарынан жəне кейіннен компрессорға хладагентпен бірге сұйық фазаның түсу салдарынан істен шығуы мүмкін). Сондықтан, ауа баптағыш шеңберіндегі құбырлар мен шлангілер аумағында буландырғыштан компрессорге дейін қолмен ұстағанда салқын, бірақ термореттегіш шұрадан буландырғышқа дейінгі құбырлардан бірнеше есе жылырақ болады. Суық газ тəріздес хладагент төмен қысыммен буландырғыштан компрессорға түседі жəне цикл қайталанады. Осылайша, ауа баптағыштың шеңбері бойынша хладагент автокөлік салонындағы ауаны салқындатады. Компрессордың жұмыс барысында ауа баптағыш шеңберінің бір бөлігіндегі хладагент жоғары қысымға ие, ал басқа бөлігінде — төмен өысымды болып келеді. Осылайша, ауа баптағыш шеңбері жоғары қысым жəне төменгі қысым бағыттарын қамтиды. Термореттегіш шұралы (ТРШ) ауа баптағыштың жоғары қысым жағы компрессордың 1 шығару саңылауларынан (айдау аймағы) басталып, конденсатор 2 жəне сүзгі-құрғатқышпен 4 қоса термореттегіш шұрамен аяқталады. Ал төменгі қысым жағы термореттегіш шұрадан басталып, буландырғышпен 6 қоса, компрессордың сіңіру саңылауларымен (сору аймағы) аяқталады. Автокөлікке арналған бутығыздағыш капиллярлы түтігі бар ауа баптағышы (сур. 8.11, б) компрессорден 1, конденсатордан 2, капиллярлық түтіктерден 10, буландырғыштан 6, аккумулятордан 11, желдеткіштерден 3 жəне 7, құбырлар мен ажыратылатын қосылыстары бар майысқақ шлангтерден, сервистік клапандар мен басқару жүйесінен тұрады. Капиллярлы түтігі бар компрессордың жұмысы, негізінен, бұрын қарастырылған термореттегіш шұралы компрессордың жұмысына ұқсас болып келеді. Бірақ мынадай ерекшеліктері бар. Капиллярлы түтік 10, негізінен, терморетегіш шұраның қызметін атқарады. Ол

жоғары қысыммен берілген сұйық хладагенттің дросселденуін қамтамасыз ете отырып, оның калибрленген саңылау арқылы өте отырып, тозаңданады да жəне буландырғышқа кірер алдында өз қысымын жəне температурасын күрт төмендетеді. Алайда, капиллярлы түтіктің термореттегіш шұрадан айырмашылығы - ол хладагенттің қысымы мен температурасын реттеуді қамтамасыз етпейді. Өйткені, оның калибрленген саңылауының қимасы тұрақты болып келеді. Капиллярлы түтігі бар ауа баптағыштың буландырғышындағы хладагенттің неғұрлым толықтай жəне тиімді булануын қамтамасыз ету үшін хладагенттің қысымы мен температурасының реттелуі компрессордың автоматты түрде қосу-өшіру жолымен қысым бойынша арнайы ажыратқыштың көмегімен белгіленетін жағында төменгі қысымды контурдың немесе термостаттық ажыратқыш (термостат) температура айырмасын буландырғыш немесе реттеу арқылы компрессордың өнімділігінің көмегімен (компрессордың айнымалы өнімділігін пайдалану кезінде) жүзеге асырылады. Алайда, осы аталған тəсілмен реттеуде хладагент буландырғышта толығымен буланып кетпейді. Сондықтан, оның сынуына əкеп соқтыратын сұйық хладагенттің компрессорға түспеуін болдырмау үшін (сұйықтық сығылмайды), капиллярлы түтігі бар ауа баптағышта буландырғыш пен компрессор арасында аккумулятор 11 орнатылады. Аккумуляторда 11 хладагенттің сұйық фазасынынң буланбаған тамшылары газтəріздес хладагентпен бірге түсуі салдарынан аккумулятордың қабырғалары арқылы түбіне дейін ағып , буланғаннан кейін компрессорға сіңіріледі. Сонымен қатар, термореттегіш шұралы ауа баптағыштың сүзгі- құрғатқышындағы сияқты, аккумуляторда да ылғалдың арнайы абсорбент арқылы хладагенттен ылғалдың алынып тасталуы жүргізіледі. Ауа баптағыштың компрессорын ажырату кезінде, бірінші типтегідей, екінші типте де, хладагенттің қысымы жəне температурасы шеңбердің екі жақтарында бірте-бірте теңеседі. Хладагент циркуляциясы тоқтатылады жəне ауа баптағыштың салқындататын əрекеті аяқталады. Алайда, тіпті жұмыс істемейтін ауа баптағыштың қысымы шеңбер аясында айтарлықтай жоғары. Мысалы, сыртқы ауаның температурасы 20 °С болғанда ауа баптағыштың шеңбер аясының қысымы 469 кПа құрайды. Сондықтан, ауа баптағыштардың элементерінің беріктігі мен герметикалығына жоғары талаптар ұсынылады. Салқындату жүйесі бар автокөлікті пайдалану, техникалық қызмет көрсету жəне жөндеудің (климаттық жүйесі) өзіндік ерекшеліктері бар жəне олардың сақталуы бойынша қосымша қауіпсіздік шаралары қарастырылған.

Ертеректе аталғандай, бастапқыда автокөліктерде аспалы ауа баптағыштар қолданылған. Мынадай ауа баптағыштардың салқындататын блогы тұратын бір корпуста орналастырылған айырмасын буландырғыш бастап ТРВ, электрлі желдеткіш, торларды бөліп шығатын салқындатылған ауаның жəне басқару панелі ажыратқышы бар компрессор жəне электрлі желдеткіштің жұмыс режимдерін ажыратып-қосқышпен бірге, əдетте жолаушы жағынан аспаптар панелінің төменгі жағына ілінген. Отандық сериялық автомобильдерде импорттық аспалы жапондық Hіtachі (ВАЗ-2106, -2107 автокөліктерінде) жəне Sanden ( ВАЗ-2121 "Нива" автокөліктерінде) фирмаларымен шығарылған ауа баптағыштары қолданылған. Ауа баптағыштары автокөліктердің кішкене ғана бөлігіне орнатылған, онда да тек, негізінен, ыстық климатты елдерге экспортталатын автомобильдерде орнатылды. Аспалы ауа баптағыштардың бұрыннан аталған кемшіліктеріне байланысты заманауи автокөліктерде климаттық жүйені салқындату шеңберінің қызметін атқаратын ішіне орнатылған жетілдірілген климаттық жүйелер қолданылады. Отандық сериялық автокөліктердің климаттық жүйесі алғаш рет 1980-жылдардың соңында ВАЗ-2108 автокөлігінде қолданылды, онда Sanden фирмасымен арнайы əзірленген климаттық жүйесі орнатылды. Өкінішке орай, 1990-шы жылдары орын алған "қайта құру" кезеңіндегі еліміздегі экономикалық қиындықтарға байланысты бұл жоба жалғасын таппады. Соңғы уақытта отандық автокөліктерінде климаттық жүйелерді қолдану бірте-бірте артып келеді. Алайда, ол əлі де шектеулі жеткіліксіз сипатқа ие, бір жағынан, климаттық жағдайларға байланысты (салыстырмалы түрде ыстық күндердің аз болуы қажет болған жағдайда салқындату ауаның автокөлікпен елеулі ел аумағының бір бөлігінде ауаның салқындығын қажет етеді), ал екінші жағынан — қажеттілігіне байланысты пайдалану жағынан қымбат болып саналатын импорттық жинақтаушы материалдар. Сондай-ақ ауа баптағыштарды жөндеу мен техникалық қызмет көрсету жабдықтарының қажеттілігінің болмауы салдарынан. Оқылып жатқан автокөліктің климаттық жүйесі тек ВАЗ-2110 автомобильде нұсқалық орындауда орнатылды (осы климаттық жүйелердің конструктивтік ерекшеліктері төменде қарастырылады). Ауа баптағыштардың негізгі элементтерінің жалпы құрылымы. Мысалдар арқылы қазіргі заманғы автокөліктерінің климаттық жүйелерінде қолданылатын неғұрлым тəн қолданыстағы құрылымдарды қарастырайық. Қазіргі заманғы автокөліктің ауа баптағышының элементтерінің типтік орналасуы (климаттық жүйелерінің салқындату шеңбері) 8.12-суретте көрсетілген.

Компрессор 4 ауа баптағыштың ең қиын жəне қымбат элементі болып табылады. Ол арнайы кронштейндер арқылы қозғалтқышта орнатылады жəне иінді біліктен бастап сыналы немесе көпсыналы белдікпен келтіріледі, жиі бірге басқа да агрегаттармен (мысалы, генератормен) де келтіріледі. Жеңіл автокөліктердің компрессорлары 7-ден 11 кВт (10-ден 15 л. с.) қуатты тұтынады. Бұл ретте, қозғалтқыштарының қуаты аз автокөліктер үшін елеулі шамасын ұсынады жəне компрессорды қолдану кезінде отын шығынын айтарлықтай арттырады. Жеңіл автокөліктердегі ауа баптағаштарда компрессордың негізгі үш типі қоданылады: поршеньді, қалақты жəне спираль. Поршеньді компрессорлар əр түрлі сандағы жəне поршеньдердің орналасуынан əр түрлі болып келеді жəне тетіктер конструкцияларымен де, олардың жетегімен де айырмашалықтарға ие. Алайда, компрессордың əр поршенінің жұмыс циклі бірдей жүзеге асырылады. Соның барысында газ тəріздес хладагент төмен қысымды цилиндрге енгізу серіппе астылық тілімі жалпақ клапан арқылы, ал соңында кері жүріс сығылған хладагент арқылы ашатын бітіру тілімі жалпақ клапаны жоғары күші іске қосылу конденсаторға жоғары қысыммен беріледі. Қазіргі заманғы автокөліктерде негізінен жетегі бар поршень көмегімен көлбеу шайбалы поршеньді компрессорлар (SWASHPLATE) немесе тербелмелі шайбалар (WABBLEPLATE) қолданылады. Поршеньді компрессор көлбеу шайбасы (сур. 8.13) бар жетекті білік 18 қатаң бекітілген онда көлбеу шайбамен 21, айналмалы мезгілде валмен жəне бірнеше (көбінесе 3...5), орналасқан көлденең тиісінше білік қос поршеньмен бекітіледі. Əрбір қос поршень мəні бойынша блок екі бірдей қарама-қарсы орналасқан поршеньді білдіреді. Олардың əрқайсысы жұмыс істейді, өзінің мəнін жабады. Əрбір поршеньді блоктағы поршеньдер арасында орналасқан еңіс шайбасы бұрылған кезде бірге білік кезектесіп бір жағына əсер етеді. Басқа поршень əрбір блок арқылы олардың тіректеріне 17 жалғасады. Бір айналым арасында біліктің еңіс шайбасы жасағаны үшін əрбір блоктың поршеніне бір жұмыс циклінің хладагентті сіңіруін жəне қысылуын қамтамасыз етеді.

Сур. 8.12. Автокөліктердегі климаттық жүйенің салқындату контурының элементтерінің орналасуы: 1 — конденсатор; 2 — құбырлар, шлангілер; 3 — компрессордың электромагниттік муфтасымен бірге жетекті тегершігі; 4 — компрессор; 5 — сервистік клапандар; 6 — буландырғыш пен ауа тартқыштан суды бұру арнасы; 7 — термореттегіш шұра; 8 — буландырғыш; 9 — ауажинағыш; 10 — ауаның климаттық жүйесінің блогын өңдеу; 11 — компрессордың қысымы бойынша ажыратқышы; 12 — сүзгі-құрғатқыш; А жəне Б — сындарлы орындау компрессордың сервистік клапан нұсқалары

Сур. 8.13
1, 23, 27 жəне 36— бұрандалар; 2— фетр нығыздағышы; 3, 31 жəне 33—

тоқтатқыш сақиналар; 4— білік майлығы; 5— алдыңғы бастиегі; 6— тығыздағыш сақинасы; 7— төсеме; 8— бітіруші клапандардың пластинасы; 9— диск; 10— енгізу клапандардың пластинасы; 11— цилиндр корпусының алдыңғы бөлігі; 12— төлке; 13 жəне 15— жүгіру жолдары бар подшипнигінің сақинасы; 14— қажырлы подшипник; 16— қос поршень; 17 — поршень тірегі; 18— вал; 19— цилиндр корпусының

артқы бөлігі; 20— серіппелі бекіткіш; 21— еңіс шайба; 22— артқы бастиегі; 24— коллектор; 25 — сықағыш шлангты қосуға арналған қорғаныш қақпағы бар ернемек; 26— тығыздау коллекторы; 28— қысқыш тегерігі бар күпшек; 29— серіппелі пластина; 30— реттегіш кергішті шығыршығы; 32— мойынтіректі тегершік; 34— электромагниттік катушка; 35— тегершік пен электромагниттік катушкаларды орнатуға арналған төлке бастиегі; 37— компрессор жинағы.

Қарастырылып отырған типтегі компрессорлар цилиндрлі екі бөліктен 11 жəне 19 тұратын корпус пішіндес, тиісті тараптың поршеньді блоктарының əрбір жұмыс істейтін поршеньдері, сондай- ақ, екі бастың 5 жəне 22 орнатылған, олар сору жəне айдау камералары арқылы тілімше клапандармен 8 жəне 10 жинақталған. Цилиндрлер корпусының 11 жəне 19 алдыңғы жəне артқы бөліктеріндегі арналардың көмегі арқылы камера бастиектері 5 жəне 22 қосылып, коллектормен 24 жалғасып, цилиндр 19 корпусының артқы жағына тығыздау сақиналары 26 арқылы 23 бұрандалармен бекітіледі. Коллектор 24 екі келтіру жəне бұрып жіберетін шлангалы ажырағыш қосылыстары бар ернемектермен жабдықталған. Компрессордың коллекторының ернемектері оны тасымалдау жəне сақтау кезінде герметикалық қорғаныш қақпағымен 25 жабылады, ол компрессор майының өте ылғал тартқыштығына байланысты ондағы ауаның ылғалдылығын болдырмау мақсатында қолданылады. Цилиндрлер 11 жəне 19 корпусының алдыңғы жəне артқы бөліктері мен 5 жəне 22 бастиектері өзара компрессордың саңылаусыздығын қамтамасыз ететін тартқыш бұрандалар 1 арқылы тығыздаушы сақинамен 6 қосылады. Компрессордың алдыңғы білігінің соңын тығыздау 4 майлықпен сыртқы жағынан алдыңғы бастиектің төлкесіне 35 престеу арқылы жүзеге асырылады. Көлбеу шайбалы компрессорлар жоғары сенімділігімен, өнімділігімен (хладагентті көпмөлшерді таратуымен) жəне жұмыс істеу кезінде жеткілікті шу мен діріл деңгейінің төмендігімен ерекшеленеді. Тербелмелі шайбалы поршеньді компрессор (сур. 8.14) тегершікпен бірге орналасқан бірнеше 1 поршеньдері 10 бар, штоктардың көмегімен тербелмелі шайбалармен 9 топсалы түрде қосылады. Тербелмелі шайба 8 компрессор білігімен бірге айналмайды. Тек жетекші көлбеу шайбаның білігімен бірге 5 тербелмелі қозғалыс əсерінен оған арқылы тіректік мойынтіректер 6 жəне 19 айналмалы бірлеседі. Тербелмелі шайбалы поршеньді компрессор тұрақты немесе

айнымалы өнімділікпен жабдықталған. Тұрақты өнімділіктегі компрессорлардың жетекші көлбеу шайбасы 5 компрессордың білігімен қатты түрде қосылады. Айнымалы өнімділіктегі компрессорлардың жетекші көлбеу шайбасы 5 оған арналған тірегіш мойынтірекпен 6 жəне 19 тербелмелі шайбамен 8 қиылысып, компрессордың білігіне қосыла отырып, онымен бірге тірек шайбаны 3 бар шлицті қосылысты білік арқылы айналады.

Сур. 8.14. Айнымалы өнімділіктегі тербелмелі шайбалы поршеньді компрессор; 1 — білік; 2 — білік майлығы; 3 — тіреуіш шайба; 4 — жетекші шайбалардың бұру осі; 5 — жетекші шайба; 6 жəне 19 — тербелмелі шайбалардың тіректік подшипниктері; 7 — картердегі май деңгейін бақылауға арналған сүңгіш астылық саңылаудың болт— бітеуіші; 8 — тербелмелі шайба; 9 жəне 21 — штоктар; 10 — поршень; 11 — бітіру тілімшелі жалпақ клапан; 12 — көмекші клапан; 13 — бастиек; 14 — басқару қақпағы; 15 — цилиндр тұрқысы; 16 — қажырлы подшипник білігі; 17 — біліктің роликті мойынтіректері; 18 жəне 22 — серіппелер; 20 — картер; 23 — тірек шайбаларының қажырлы подшипниктері; 24 — тегершіктің подшипнигі астындағы картердің қону мойны.

Жетекші еңіс шайбасы 5 тербелмелі шайбамен 8 бірлесе отырып 4

осінің көмегімен көлбеу білігіне қатысты өзінің еңісінің бұрышын өзгерте ала отырып, тірек шайбалы 3 топсалы қосылыспен жабдықталған. Бұл ретте, компрессор поршеньдерінің өзгеру барысы мен оның өнімділігі жүзеге асырылады. Компрессордың өнімділігінің өзгеруі басқару клапанының 14 көмегімен автоматты түрде жүзеге асырылады. Соның салдарынан ауа баптағыштың шеңбер аясының төменгі температуралы жағымен қосыла отырып, компрессордың сіңіру камерасындағы қысымның өзгеруіне өз əсерін туғызады. Буландырғыштың температурасының шамадан тыс азаюы мен компрессор білігінің айналу жиілігінің білігінің көтерілуі (қозғалтқыш білігінің жоғары жиілікпен айналуынан) салдарынан компрессордың сіңіру камерасы мен шеңбердің астыңғы жағындағы қысым төмендейді. Сонымен қатар, клапан 14 камераны айдау компрессордың картерімен 20 бірге біріктіре отырып, оның қысымын арттырады. Картер жағынан поршеньдерге 10 қысымдық əрекет ету əсерінен олардың жұмыс барысын азайтады. Бұл кезде жетекші жəне тербелмелі шайба 5 жəне 8 қатысты тірек шайбалары 3 осіне 4, яғни, бұрышының азаюына, олардың көлбеу (суретте сызықпен көрсетілген) бұруымен қамтамасыз етіледі. Бұл жағдайда компрессордың өнімділігі азаяды. Сіңіру камерасындағы қысым ұлғайған кезде 14 клапаны картермен байланыстыратын айдайтын камераның арнасын жабады. Сол себепті картердегі қысым төмендейді. Нəтижесінде, шайбаның көлбеу бұрышы 5 жəне 8 өсе түседі де, онымен бірге поршеньнің жұмыс барысы жəне компрессордың өнімділігі арта түседі. Тербелмелі шайбалы компрессордың өнімділігі 10%-ға дейін номиналды түрде өзгеруі мүмкін. Айнымалы өнімділіктегі тербелмелі шайбалы компрессор ауа баптағыш іске қосылған кезде тұрақты түрде жұмыс істейді жəне үзілмелі режимде жұмыс істейтін тұрақты өнімділіктегі компрессорға қарағанда компрессордың шеңберіндегі хладагенттің қысымының баяу қалыпта біртіндеп өзгеруін қамтамасыз ете отырып, ауа баптағыштың температурасының ауысуын болдырмау мақсатында тұрақты жұмыс жасауына ықпал етеді. Сонымен қатар, мұндай компрессор қозғалтқышына түсетін жүктеменің баяу қалыпта біртіндеп өзгеруін қамтамасыз етеді. Бұл əсіресе қозғалтқышының қуаты аз шағын класты автокөліктерге ауа баптағыш орнату кезінде маңызды болып табылады. Сонымен қатар, айнымалы өнімділікті компрессордың қолдану - компрессордың жетегіне кететін қосымша отын шығынын азайтуды қамтамасыз етіп,

компрессор жетегінің жəне қозғалтқыш элементтеріне түсетін тербелмелі жəне дірілді жүктемелерді азайтады. Қозғалтқыш білікке бекітілген қалақты компрессор (сур. 8.15) тілікшелерінде қатпарлы қалақшалармен 4 қозғалмалы түрде орнатылған ротормен 7 жабдықталған. Компрессордың жұмыс камерасының ішкі беті күрделі сопақша пішіндес болып келеді, ол ротор айналған кезде хладагенттің көтермелі қалақшалармен жəне кейіннен оның қайталанатын қысымы нəтижесінен камераға сіңірілуін қамтамасыз етеді. Қалақшалардың тығыздалуы - олардың орталықтан тепкіш күштерінің əсерінен ротордың айналу уақытында құрылатын жұмыс жиектерінің камераның қабырғаларына жабысуы есебінен қамтамасыз етіледі. Сондай-ақ, камера қабырғаларындағы қалақшалармен байланысындағы компрессорлық майдың болуы арқасында қамтамасыз етіледі. Мұндай компрессорлардың майлық табандары хладагенттің компрессордан шығу саңылауы аймағында орналасады да, картерде құрылатын жоғары қысым нəтижесінде майлау қалақтарынан майы көп мөлшерде бөлінеді. Қалақты компрессорлар конструкциясының қарапайымдылығымен жəне жинақтылығымен, бір қалыпты жұмысымен жəне салыстырмалы төмен құнымен ерекшеленеді. Сондықтан оларды қолдану аясы кеңеюде. Шиыршық компрессор (сур. 8.16) корпус ішінде бір біріне орналастырылған 2 серіппелі пластинамен 2 жəне 5 жабдықталған. Бір спиральды пластина 2 компрессордың корпусында қозғалыссыз түрде бекітілген, ал екінші пластина 5 эксцентрик 1 əсерінен компрессордың қозғалтқыш білігінде күрделі планетарлық қозғалыстар жасайды. Оның барысында кіру тесігі 7 арқылы түскен хладагент шиыршықты пластиналардың арасынан шеттен орталыққа өтіп, бірте-бірте жоғары қысыммен тесік 6 арқылы сығылып шығады. Бұл үлгідегі компрессорлар хладагентті неғұрлым ұзақ жəне біртіндеп қысу процессін атқарады, сондықтан қозғалтқышты іске қосқан кезде жүктеменің неғұрлым бірқалыпты өзгеруін қамтамасыз етеді жəне жұмыс кезінде шу жəне дірілдің азаюын қамтамасыз етеді. Алайда, оларды пайдалану оларды дайындаудың қиындығы мен тиісінше жоғары құнына байланысты шектелген. Компрессордың үйкелісін жəне бөлшектерінің тозуын азайту мақсатында арнайы компрессорлық май қолданылады. Оның үстіне, ауа баптағыш компрессорының жұмыс барысында майдың біршама бөлігі хладагенттің айналым шеңберіне сөзсіз түседі де, онымен бірге айналады. Сондықтан, компрессордың қалыпты жұмыс істеуі үшін

компрессорлық майы хладагентпен бірге ешқандай реакцияға түспей, араласуы қажет. Сонымен қатар, онымен жақсы араласып қана қоймай, оңай түрде жекеленуі қажет. R-134А маркалы хладагентпен жұмыс істеуге арналған компрессорларда əр түрлі тұтқырлықтағы PAG (Poly Alkalіne Glycol) типті синтетикалық майы қолданылады, олар R-12 маркалы хладагент қолданылатын ауа баптағыштарда қолданылатын минералды майлармен үйлесімсіз болып келеді. Ауа баптағыштардың қалыпты жұмысын қамтамасыз ету үшін, тек қана компрессордың дайындаушысымен ұсынылған май маркасын қолдану қажет. Май мен ауа баптағыштағы хладагенттің мөлшері дайындаушының талаптарына сəйкес болу қажет. Əдетте, бұл техникалық деректері, компрессордың корпусында орналасқан тақтайшада, мотор бөлігінің қабырғасында, немесе пайдалану жөніндегі нұсқауда көрсетіледі. Жеңіл автокөліктердегі ауа баптағыштарда қолданылатын компрессорлық майдың мөлшері 135-тен 320 см3 болуы мүмкін. Ауа баптағыштардың компрессорларының кейбір конструкцияларында бұрандалы тығынмен (бұрандасы) жабылатын қуыс бұрғының көмегімен картердегі май деңгейін бақылау үшін арнайы тесік көзделген. Алайда, мұндай бақылаудың жүзеге асырылуы тек қана хладагентті ағызғаннан кейін мүмкін болып табылады. Олай болмаған жағдайда, қуыс бұрғысына арналған саңылау арқылы атмосфераға шығады.

Сур. 8.16. Шиыршық компрессор: 1 — эксцентрик; 2 —спиральды пластина; 3 — штифт; 4 — температура датчигі салқындату агенті; 5 — жылжымалы спиральды пластина; 6 — шығу тесігі; 7 — кіру тесігі; 8 — сервис клапаны; 9 — алдыңғы қақпақ; 10

қажырлы мойынтірек.

PAG типті майлар өте ылғалтартқыш болып келеді. Мұндай майлар 20 ауамен қосылған кезде 20 минут ішінде өзінің барлық қасиеттерін жоғалтып, қолдануға жарамсыз болып қалады. Сондықтан, PAG типті майлар герметикалық ыдыста сақталуы тиіс, ал ауа баптағыштың шеңберінен қандай да бір элементті шығару кезінде бөлшектелген қосылыстарды тығындармен жабу қажет. Ауа баптағыштың компрессоры істен шыққан кезде, əдетте, тек жинағын ауыстырады, өйткені оның жөнделуі тек арнайы мамандандырылған шеберханаларда жүзеге асырылуы мүмкін. Пайдалану процесінде, əдетте, тек герметикалығын жоғалтқан компрессор білігінің майлығының 4 (суретті қараңыз) ауыстырылуы

жүргізіледі. 8.13), ол көптеген компрессорларда бөлшектемей-ақ, бөгеткіш сақинаны 3 жəне ескі сальникті 4 шешіп алу үшін арнайы құрылғылардың көмегімен ауыстырылуы мүмкін. Сондай-ақ, жаңа майлықты престеу мақсатында арнайы өңделуі қажет. Ауа баптағыштың компрессорының жетегі қозғалтқыштың жұмысы барысында қосу-өшіруін қамтамасыз ететін кез келген түрдегі электромагниттік муфталардың көмегімен жүзеге асырылады. Қозғалтқыштың иінді білігінің тегершігінен бастап белдікпен керілген компрессордың жетекші тегергіші 32 (суретті қараңыз). 8.13) қозғалтқыштың жұмыс барысында тұрақты түрде айналады. Ол жабық тегершіктің оның тесігіне сыртқы сақинамен престелген компрессордың білігіне қарамастан айнала отырып, картердің алдыңғы бөлігінде немесе алдыңғы бастиектің 35 төлкесіне ішкі сақинамен престеледі жəне тоқтатқыш сақинамен 31 тіркеледі. Электромагниттік муфта екі негізгі элементтен тұрады: олар - қысқыш тегерікті күпшек 28 жəне электромагнит катушкалары 34. Муфталардың қысқыш тегерікті күпшегі бұрандалы артқы ілмекке орнатылған сомын немесе тегерік шет жағынан бұранданың көмегімен 27 компрессордың алдыңғы валының соңғы жағынан алдыңғы тегершігіне 32 қозғалыссыз бекітіледі. Қысқыш тегерік болат серіппелі пластинаның 29 тік бетінің күпшегіне қолдың көмегімен қозғалмалы түрде күпшектің орын ауыстыру мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында орнатылады. Күпшекті орнату кезінде білік реттегіш ашпалы сақинаның көмегімен 30 қысқыш тегерік пен шетжақты фрикциялық бетжабын арасында 32 0,5... 1,5 мм құрайтын кішігірім саңылау қамтамасыз етіледі. Электромагнит катушкасы 34 жетекші тегершіктің артынан 32 престеу арқылы сығындалған түрде құрандалы төлкенің мойнына орната 35 отырып, оған кезінде бөгеткіш сақинаның көмегі арқылы 33 төлкеге бекітіледі. Электромагниттік катушканы 34 тоқ көзіне қосқан кезде, күпшектің тегеурінді дискінің əсерінен пайда болатынмагнит өрісінің 28 - фрикциялық бетінің шеткі жетекші тегершігі 32 мен үйкелістің əсерінен болатын күшті қамтамасыз етеді. Электромагниттік муфталардың іске қосылуының бастапқы кездерінде тегеурінді дискінің айналуы мен жетекті шкив айналымы сырғанау əсерімен жүреді. Бұл дегеніміз, оның компрессордың жəне оған берілетін кездегі біліктің айналу жиілігін неғұрлым бірқалыпты үдеуін қамтамасыз етеді. Ауа баптағыштың конденсаторы (кейде оны конденсор деп атайды) қозғалтқыштың салқындату жүйесіндегі радиатордың алдына

орнатылады жəне түрі мыс немесе алюминий тегіс сопақша құбаршалардан немесе алюминий тегіс немесе қатпарланған салқындатқыш тілімшелерден жасалған құбырлы-тілімшелі жылу ауыстырғышты елестетеді. Дегенмен, орнатылуы бойынша, конденсатор қозғалтқыштың суыту жүйесінің радиаторына ұқсас болып келеді, ол соңғы конструкциядан беріктігі бойынша түбегейлі ерекшеленеді. Өйткені, хладагенттің қысымына есептеліп, қозғалтқыштың салқындату жүйесіндегі қысымнан бірнеше рет асатын қысым жүйесіне ие болып табылады. Конденсатор тиімді жылу алмастыруды қамтамасыз етуі тиіс. Бірақ бұл жағдайда мүмкіндігінше аз аэродинамикалық кедергі болуы қажет. Өйткені, ол арқылы өтуші жəне қызатын ауаны қамтамасыз етуге тиіс жəне қозғалтқыштың қызып кетуіне жол бермеу үшін радиаторды суыту жүйесін тиімді түрде үрлеуі қажет.

Сур. 8.17. Сүзгі-құрғатқыш:
7 — ылғалтартқыш заты бар картридж.

Сүзгі- құрғатқыш 12 (8.12 суретті қараңыз) термореттегіш шұралы ауа баптағыштарда конденсатор 1 шеңберінің аумағында термореттегіш шұраға 7 орнатылады. Ол алюминий немесе болаттан жасалған корпустан 1 тұрады (сур. 8.17). Оның ішінде торлы сүзгілері бар 6 картридж

7

жəне ылғалтартқыш зат пен дуал құбыры 5 орналасқан.

Кіру блогы арқылы 2 өтетін сұйық хладагент картридж 7 арқылы өтіп, тазартылады, құрғатылады жəне шығу блогы 4 арқылы термореттегіш шұраға беріледі. Ылғалтартқыш зат ретінде ПД-7, ПД-9 немесе Zeolіte маркалы абсорбенттері қолданылады. Олардың маркалары сүзгі-құрғатқыштың корпусында көрсетілуі мүмкін. Компрессордың ажыратқышы қысымы бойынша 3 сүзгіш- құрғатқышта белгіленуі мүмкін. Сүзгіш-құрғатқыштың кейбір

Сур. 8.18. Термореттегіш шұралар: конструкцияларында хладагенттің түсі мен ондағы көпіршіктердің болу жай-күйін бағалау үшін қарау терезесі болуы (R-12 хладагентімен қызмет атқаратын ауа баптағыштарда) мүмкін. R-134А хладагентімен жұмыс жасайтын ауа баптағыштарда мұндай терезе болмауы мүмкін. Өйткені маймен қосылған хладагент қоспасы мөлдір емес сүт секілді сұйықтыққа ұқсас болады. Пайдаланылған картриджі бар сүзгі-құрғатқышты, егер картридж ауыстырмалы болған жағдайда ауыстырылуы жүзеге асырылады. Термореттегіш шұра сүзгі-құрғатқыш пен буландырғыштың арасына орнатылады, əдетте, тікелей буландырғышта (8.12, 7 суретті

қараңыз) орнатылады.

Кіру блогы арқылы 2 өтетін сұйық хладагент картридж 7 арқылы өтіп, тазартылады. Құрғатылады жəне шығу блогы 4 арқылы термореттегіш шұраға беріледі. Ылғалтартқыш зат ретінде ПД-7, ПД-9 немесе Zeolіte маркалы абсорбенттері қолданылады. Олардың маркалары сүзгі-құрғатқыштың корпусында көрсетілуі мүмкін. Компрессордың ажыратқышы қысымы бойынша 3 сүзгіш- құрғатқышта белгіленуі мүмкін. Сүзгіш-құрғатқыштың кейбір конструкцияларында хладагенттің түсі мен ондағы көпіршіктердің болу жай-күйін бағалау үшін қарау терезесі болуы (R-12 хладагентімен қызмет атқаратын ауа баптағыштарда) мүмкін. R-134А хладагентімен жұмыс жасайтын ауа баптағыштарда мұндай терезе болмауы мүмкін. Өйткені маймен қосылған хладагент қоспасы мөлдір емес сүтке сияқты сұйықтыққа ұқсас болады. Пайдаланылған картриджі бар сүзгі-құрғатқышты, егер картридж ауыстырмалы болған жағдайда ауыстырылуы жүзеге асырылады. Термореттегіш шұра сүзгі-құрғатқыш пен буландырғыштың арасына орнатылады, əдетте, тікелей буландырғышта (8.12, 7 суретті қараңыз) орнатылады. Термореттегіш шұраға үлкен қысыммен түсетін хладагент оның калибрлі саңылауы арқылы өтеді 6 (сур. 8.18, а). Дросселденеді жəне термореттегіш шұрадан буландырғышқа жартылай қыздырылған (тұман тəріздес) төмен қысым жəне төмен температуралы жағдайда түседі. Кейіннен оның буландырғышта буланып кетуіне ықпал етеді. а — термосезгіш баллонмен; б — Н-бейнелі кіріктірілген температуралық көрсеткішпен; 1 — шарикті клапан тəріздес тəрелкелі серіппе; 2 — диафрагма штоктары; 3 — капиллярлы түтігі; 4 — термобаллон; 5 — диафрагма; 6 — калибрленген саңылау; 7 жəне 8 — серіппе клапандары; 9 — шарикті клапан; 10 — шток клапаны; 11 — температура көрсеткіші; А жəне В — хладагенттің сүзгі-құрғатқыштан буландырғышқа түсетін арналары; С жəне D— хладагенттің буландырғыштан компрессорға түсетін арналары; Е — жалғағыш арна; ^ — сұйық хладагент; ^ — газ тəріздес хладагент Буландырғыштың оңтайлы салқындықты өндіруі үшін жəне ондағы хладагенттің толықтай булануын қамтамасыз ету үшін, ТРШ-да серіппе астылық термостатикалық құрылғысы бар шарикті клапан 1 қарастырылған жəне термореттеуші шұрандан тікелей температурадан дербес түрде клапан арқылы 1 келген газ тəріздес хладагенттің түсуін бақылайды.

Клапанның термостатикалық реттейтін құрылғысы 5 дифрагмалы

камерадан тұрады. Ол штоктардың 2 көмегімен клапанның 1 серіппелі тəрелкесіне əрекет ете алады. Сондай-ақ термобаллонға 4, капиллярлық түтікпен 3 құрамалы дифрагма үстімен камераның қуысына өтеді. Термобаллон температураның өзгеруіне ықпал беретін

4 газбен (əдетте хладагентпен немесе көмірқышқыл газбен) толы болады. Термобаллон буландырғыштың шығыс келте құбырына қосылады да, сыртқы ауадан арнайы лентамен оқшауланады немесе тікелей келте құбырға бекітіледі. Сондықтан, термобаллондағы жəне онымен жалғанған дифрагмалық қуысының қысымы газ тəріздес хладагенттің буландырғыштан температурасына байланысты шығады. Дифрагмаастылық қуыстағы қысым ТРШ-ның шығысының магистраліндегі хладагенттің қысымы мен температурасына байланысты өзгереді жəне кіре берістегі буландырғыш арқылы, дифрагмаастылық қуысына Е арнасымен жалғанады. ТРШ-ның кейбір конструкцияларында дифрагмастылық қуысы жеке түтіктер көмегімен буландырғыштың шығыс келте құбырларымен (буландырғыштың аласа ішкі кедергілі түрлерін пайдалану кезінде) жалғанады. Буландырғыштағы хладагенттің толықтай булануына кепілдік ретінде, оны толық булануынан артық көлемде талап етілген жағдайда, буландырғыш арқылы өтетін салқындатылған ауадан көп мөлшерде өзіне тартып алуы қажет. Бұл артық жылу буланған хладагентті қыздыруға жұмсалады. Сондықтан газ тəріздес хладагенттің температурасымен салыстырғанда, оның қайнау температурасы буландырғыштан бірнеше градус жоғары болады.

Бұл температура айырмашылығы хладагенттің қайнап кетуі деп аталады. Дөңгелек клапанның серіппесі 7 (8.18 суретті қараңыз ) 1 жəне оның термостатикалық реттейтін құрылғысы орнатылғанын осылайша қамтамасыз ету үшін белгілі бір шамасы қызып буландырғыштан шығатын хладагенттің (əдетте 2... 9 °С шегінде ) қайнап кетуі деп те түсіндіруге болады. Буландырғыштан шығатын хладагенттің қайнауы ұлғайған кезде термобаллондағы 4 қысымы салдарынан оның қызуы өсетін болады. Термобаллонмен жалғанған дифрагманың 5 қуысында бір уақытта қысым штоктар 2 көмегімен өсе түседі. Шарикті клапанды 1 аша отырып, оның серіппесінің 7 кедергісінен өтіп, осылайша, хладагенттің буландырғышқа түсуін ұлғайту түсеміз. Хладагенттің қызуы азая түскен кезде, диафрагмалық қуыстың қысымы төмендей бастайды да, серіппенің серпімділік 7 қасиетінің

əсерінен клапан 1, 7 жабыла бастайды. Сол арқылы беруді хладагенттің буландырғышқа өтуі толықтай тоқтатылады. Ауа баптағыштардың заманауи конструкцияларында кіріктірілген температуралық көрсеткіші бар Н-тəрізді ТРШ жиі қолданылады (сур. 8.18, б). Мұндай ТРШ-та бір корпуста біріктірілген сұйық хладагенттің буландырғыштың кіріс трактын жеткізіледі (А жəне В арналары) жəне буландырғыштың шығыс тракты арқылы газ тəріздес хладагент (С жəне D арналары) мүмкіндігінше қамтамасыз ететін, қондырғының температуралық көрсеткіші 11 тікелей ТРШ корпусында орналасқан. ТРШ-ның бұл конструкциясын неғұрлым жинақы жəне термобаллонды ТРШ-мен салыстырғанда зақымданудан қорғайды. Буландырғыш 8 ( 8.12 суретті қараңыз) жылыту радиаторының алдында климаттық жүйенің 10 ауамен өңдеу блогында орнатылады. Құрылғысы бойынша ұқсас конденсаторға ұқсас болып келеді. Сол сияқты, конденсатор, буландырғыштарда шағын аэродинамикалық кедергісін қамтамасыз ету үшін автомобиль салонында тиімді ауа алмасу есебінен түсетін блок арқылы өңдеу ауа есебінен болуы тиіс. Конденсатормен салыстырғанда буландырғыштың пішіні кішірек жəне айтарлықтай аз қысымға есептелген. Капиллярлы түтік ауа баптағыштың капиллярлық түтікпен жалғанған жеріндегі контурында, конденсатор мен буландырғыштың арасына орнатылады (8.11, б, 10 суреттерді қараңыз), көбінесе буландырғыштардың барлық кіріс келте құбырларында орнатылады. Капиллярлық түтіктің ішінде шағын диаметрлі жəне бір немесе екі сүзгіні 2 жəне 5 калибрленген тесік 3 (сур. 8.19) болады. Капиллярлы түтік тозаңдану берілетін оған жоғары қысыммен берілген сұйық хладагенттің буланып кетуін жəне оның қысымы мен темперетурасының төмендеуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, кейіннен оның буландырғышта толықтай буланып кетуіне əсер етеді.

5

Сур. 8.19. Капиллярлы түтік:

1

— монтаждаушы шығыңқы жерлер; 2 — кіріс хладагентінің орнатылған

сүзгісі; 3 — калибрленген саңылау; 4 — тығыздағыш сақина; 5 —
шығатын хладагенттің кірістірілген сүзгісі.

Сур. 8.20. Аккумулятор: 1 — корпус; 2 — кері бу түтігі; 3 — хладагентті компрессорға өткізетін шығыс келте құбыры; 4 — компрессордың қысымы бойынша циклдік ажыратқыш; 5 — хладагенттің буландырғышқа өтетін кіріс келте құбыры; 6 — ылғалтартқыш зат салынған дорба; 7 — сұйықтық жіберу саңылауы; 8 — сүзгіш элементі.

Сонымен қатар, ол компрессорды (тұрақты өнімділіктегі компрессорды пайдалану кезінде)ажыратып-қосу кезінде хладагенттің қысымының толықсуын төмендетеді. Хладагенттен ылғал жинау үшін жəне буландырғышта қалып қойған буланбаған сұйық хладагенттің қалдығын толықтай буландыру мақсатында компрессор мен буландырғыш арасындағы аймаққа (8.11, б, 11 суретті қараңыз) ауа баптағыш шеңберіне капиллярлы құбыры бар аккумулятор орнатылады. Аккумулятор шығыс жəне кіріс келте құбырлары 5 жəне 3 бар алюминий немесе болат корпустан 1 (сур. 8.20) тұрады. Аккумулятор корпусының ішінде аккумуляторға өтетін хладагенттен ылғалды сіңіріп алатын абсорбент 6 салынған қалташа орналастырылады. Аккумулятордың мотордың салыстырмалы түрдегі жылы бөлігіне орналасқанының арқасында оған түсетін сұйық хладагент тез буланады жəне компрессормен сіңіріледі. Конденсатордың желдеткіші, қайтарымды жылу тиімділігін арттыру мақсатында, конденсатордағы хладагенттің қоршаған ортаға

оның мəжбүрлеп үрілуін қамтамасыз етеді.

Ауа баптағыштың желдеткіші ретінде қозғалтқыштың салқындату жүйесі желдеткіші пайдаланылады, бірақ жеке желдеткіш те пайдаланылуы мүмкін. Ауа баптағыш жұмыс істеп тұрған кезде конденсатордың желдеткіші əдетте үнемі қосулы күйде болады. Буландырғыш желдеткіші буландырғыштағы хладагенттің тиімді түрдегі булануы мен жылудан ауа жинау үшін оның ағын немесе қайта пайдаланылатын ауамен мəжбүрлі түрдегі үрленуін қамтамасыз етеді. Ауа баптағыштың буландырғышы электрлі желдеткішпен бірге климаттық жүйенің ауасын өңдеу блогында орналасады. Климаттық жүйенің ауасын өңдеу блогында ауа баптағышсыз болатын жылыту жіне желдету жүйелеріндегідей, электрлі желдеткіштердің осындай типтері қолданылады. Буландырғыш арқылы өтетін ауаны салқындату тиімділігі оның электрлі желдеткіштің айналу жылдамдығына байланысты болады. Электрлі желдеткіштің айналу жылдамдығының ұлғаюы нəтижесінде ауаның максималды берілуі қамтамасыз етіледі. Бірақ бұл жағдайда оның барынша салқындатуы қамтамасыз етілмейді. Электрлі желдеткіштің аз жылдамдықта айналу кезінде салонға берілетін салқындатылған ауаның мөлшері азаяды. Бірақ ол буландырғыштың суытатын пластиналармен көп байланыста болады. Сондықтан өте төмен температурада болады. Желдеткіштің жылдамдығы ауаны өңдеу блогын қосу жəне желдету басқармасы қолмен жəне автоматты түрде жүзеге асырылуы мүмкін.

Ауа баптағыштың құбырлары мен шлангілері жоғары қысымға (3 530 кПа) есептелген. Құбырлардың негізгі материалы болып жəне олардың алмалы-салмалы қосқыштарын дайындау үшін алюминий пайдаланылады. Ауа баптағыштарда хладагенттің аспайтын, нейлон қабатымен 11 г-жылына қамтамасыз ететін ұзындығының əр метріне шамасы SAEJ2196 талаптарына сəйкес "barrіer" үлгісіндегі көп қабатты иілгіш шлангілер қолданылады. Ауа баптағыштардың құбырлары мен шлангаларының ажыратқыш қосылыстарының негізгі түрлері 8.21 суретте келтірілген. Кезінде бөлшектеу-құрастыру бұрандалы ажырайтын қосылыстар (сур. 8.21, а, б) екі кілтті болдырмау үшін пайдалану қажет, бұрау, өру жəне зақымдану қосатын құбырлар. Бөлшектеу үшін қосылыстар серіппелі муфтамен "типті sprіnglock" (сур. 8.21, түрі А) пайдалану қажет. Арнайы құрылғы 18 (сур. 8.21, Б түрі) тиісті мөлшерін (диаметріне байланысты қосылатын құбырлар). Орнатқаннан кейін, мұндай құрылғылар оған басу қажет. Сондықтан екпін 17 құрылғылар 15 муфталарды қыса отырып, жəне сонымен бір мезгілде істі тындыра

ажырамалы құбырлар 13 жəне 14 - (сур. 8.21, түрі) суреттеріңізде келтірілген. Құбырлар мен шлангілердің ажырайтын қосылыстарында дөңгелек қималы сақиналар түріндегі үлгілік тығыздағыштар қолданылады. Олардың мөлшері құбыр диаметрімен сəйкес болуы тиіс. Тығыздағыштың материалы қолданылатын хладагентпен үйлесімді болуы тиіс. Бар тығыздағыштар, хладагентпен тек бір маркалы ^-134 А немесе R-12) немесе хладагентами аталған екі маркалар үйлесімді болып келеді. Тығыздағыштардың қосылыстарын бөлшектеу кезінде əрқашан жаңасына ауыстырылады. Қосылыстарды құрастыру кезінде жаңа тығыздағыштарды компрессорде қолданылатын маймен майлайды.

Сур. 8.21. Ауа баптағыштың құбырлар мен шлангілердің ажырайтын қосылыстары: а — типті штуцер—салмалы сомын; б — ернемектік бастап жіберуші штифт; — серіппелі муфта ("типті sprіnglock"): А — конструкция; Б — орнату үшін арналған бөлшектеу құрылғылары; — күш бөлшектеу кезіндегі қосымша сұлба; 1, 5, 9 жəне 12 — құбыр; 2 — штуцер; 3 — тығыздағыштар; 4 — салмалы сомын; 6 — сомын; 7 — шпилька; 8 — бағыттаушы штифт; 10 — құрылғы орны бар фланец құбыр, штифт жəне шпилькамен жіберуші; 11 — шырайналдырғыш шеті бар фланец құбыр; 13 — қамтитын құбыр; 14 — қамтымалы құбыр; 15 жəне 16 — серіппе жəне корпус муфталар; 17 — керек-жарақтар тірегі; 18 — бөлшектеуге арналған қосылыстар жабдығы. Сервистік клапандар үшін қосу контуры кондиционер шлангілерді сервистік жабдықтар (блок манометрлерді, вакуумды сорғының, немесе арнайы станция диагностика, ауыстыру жəне қайта өңдеу хладагент) қолданылады. Əдетте контурға кондиционер көзделеді екі сервистік клапан: бір жоғары қысым жағында, екінші жағында төмен қысымды. Кейде белгіленуі мүмкін жəне санын клапандардың немесе тек бір сервистік клапан төмен қысымы жағында. Бірақ бұл жағдайда көзделеді арнайы тесік орнату үшін өткізгіштің астында сервис шланг жоғары қысым жағында (əдетте компрессорда) қолданылады. Сервистік клапандар арқылы негізгі диагностика қабілеттілігін кондиционер жəне оның элементтері бойынша шамаға қысым жағында жоғары жəне төмен қысымы жағында контуры, ағызу ластанған салқындату агенті жəне заправка кондиционера тазартылған немесе жаңа хладагентпен, сондай-ақ компрессорлық маймен майлау жүзеге асырылады.

Сервистік клапандарда Шредер клапаны деп аталатын 2 (сур. 8.22,а)
клапан қолданылады. Оның құрылысы мен сыртқы түрі ұқсас

автомобиль шиналарының шұрасына ұқсас, бірақ онымен толығымен ерекшеленеді. R-12 хладагентімен жұмыс жасайтын ауа баптағыштардың корпусында 3 клапан бар, сыртқы бұранда бекітуге арналған сервистік шлангпен қамтылған. Осындай клапанды ластану мен кездейсоқ ашудан сақтау үшін оны қақпақпен 4, сыртқы бұрандамен 5 нығыздап бекітеді. Сервистік шлангілерді сервистік клапандар жағындағы жоғарғы жəне төменгі қысымды контурдың кондиционер, əдетте, əр түрлі қосу мөлшерлері қате болдырмау үшін қосылады. Ауа баптағыштың жұмысын басқару жүйесі. Басқару жүйесі компрессормен, буландырғышпен, желдеткішпен конденсатордың жұмысын қамтамасыз етеді. Қозғалтқыштың жетегі іріктеу қуаты конденсатордың, сондай-ақ автокөлік салонына салқындатылған

ауаның жеткізілуін қамтамасыз етеді.

Сур. 8.22. Сервистік клапандар: а

— клапанның құрылымы сыртқы бұрандасымен сервистік шлангты қосу үшін арналған (жүйелерде R-12 хладагентімен қолданылады); б —қақпақшаның сыртқы түрі беті сервистік

б

шлангті бекіту (жүйелерде R-134
хладагентімен қолданылады); 1 —

ауа баптағыш магистралі; 2 — Шредер клапаны; 3 жəне 5 — клапан корпустары; 4 — қақпақша.

Компрессормен басқару оны іске қосу-өшіруін көздейді. Сондай-ақ, реттеу, оның өнімділігін (пайдалану кезінде компрессордың айнымалы өнімділігі) көрсетеді. Қосу-өшіру компрессордың кезінде қосу- ажырату кондиционер. Сондай-ақ, тиімді жұмысын қамтамасыз ету үшін кондиционер жəне артық жүктемеден қорғау үшін жүргізіледі. Қосу-өшіру компрессордың беру арқылы жүзеге асырылады кернеу оның электромагниттік муфтаға арқылы арнайы реле компрессорды қосу. Негізгі элементтері басқару компрессор болып табылады. Орталық ажыратқыш кондиционер, ажыратқыш компрессордың бойынша төмен жəне жоғары қысым, біріккен үштік сөндіргіш, ажыратқыш бойынша қоршаған ауаның температурасы, циклдік сөндіргіш қысым бойынша контурға тарапынан қысымды,

термостатикалық ажыратқыш, басқарушы клапан компрессордың айнымалы өнімділігі.

Кондиционердің орталық қосқышы автокөліктің климаттық жүйесінің басқару панеліндегі батырманың көмегімен оның қолмен қосып- сөндіруді қамтамасыз етеді.

Төмен жəне жоғары қысымды компрессорлық ажыратқыш кернеудің электрмен жабдықтау тізбегінде компрессордың электрмагниттік жалғастырғышына орнатылады жəне қысымды жоғары жағынан қысымның тым төмен немесе тым жоғары болған кезде жалғастырғышқа кернеудің автоматты берілуін қамтамасыз етеді. Жоғары қысымды жағынан қысымның төмендеуі контурда пайда болуына байланысты суық агент айналымының бұзылуына, сондай-ақ суық агентінің салқындатуына немесе ағып кетуіне байланысты болуы мүмкін. Контурдағы қысымның жоғарылауы кептелістің пайда болуына байланысты суық агентінің айналымын бұзумен, сондай-ақ конденсатордың қызып кетуінен туындауы мүмкін. Төмен қысымды ажыратқышы əдетте ТРШ (термореттеуші шұға) сүзгі-кептіргіші бар салқындатқыштарда орнатылады (8.17, 3. суретті қараңыз). Жоғары қысымды ажыратқышы жиі тығыздатқыш сыртында орнатылады.

Біріктірілген үштік ажыратқыш өзіне төмен жəне жоғары қысымды автоматты ажыратқыштарды біріктіреді. Сондай-ақ, конденсаторды қыздырған кезде желдеткішті қамтитын конденсатор үшін желдеткішті қосады.

Үштік ажыратқыш ТРШ (термореттеуші шұға) сүзгі- кептіргіші бар салқындатқыштарда төмен жəне жоғары қысым үшін жеке қосқыштардың орнына əдетте сүзгі кептіргіште орнатылады.

Қоршаған орта ауа температурасының ажыратқышы тығыздағышты автоматты түрде сыртқы температура тым төмен болса (əдетте 10 ° C-тан төмен) сөндіреді. Ол көбінесе қозғалтқыш бөлігінің алдыңғы жағына орнатылады (конденсатордың жəне радиатордың алдыңғы жағында).

Төмен қысымды жағындағы контурдың қысым бойынша циклдік ажыратқыш ауа тазартқыштардағы капиллярлық түтікшемен буландырғышта оңтайлы суық агентінің температурасын қамтамасыз етеді жəне əдетте аккумуляторға орнатылады (8.20, 4-суретті қараңыз).

Термостатикалық ажыратқыш (термостат) буландырғыштың температурасына байланысты тығыздатқышты қосу жəне өшіру үшін кейбір салқындатқыштардың құрылымдарында қолданылады. Суық агентінің температурасы буландырғышта аз ұйғарымда төмендегенде

ол тығыздағышты сөндіріп тастайды.
Тығыздағыштың жетекші клапаны
айнымалы шама өнімділігі
(теңселе тұғырығымен) бұрынғыдай қаралды.

Буландырғышты басқару оның ең тиімді жұмысын қамтамасыз ету үшін буландырғышқа суық агентін беруді реттеуді қарастырады. ТРШ (термореттеуші шұға) сүзгі-кептіргіші бар салқындатқыштар буландырғышты термостатикалық реттеуіш құрылғысы бар алдын-ала талқыланған клапан ТРШ арқылы бақылайды жəне жанама түрде тығыздатқыш басқару жүйесі (тығыздатқыш төмен жəне жоғары қысымды қосқыштар немесе аралас үшбұрышты қосқыш арқылы немесе оның басқару клапаны арқылы ауыспалы сыйымдылығы бар тығыздатқыштың көлемдік беруін өзгерту арқылы тұрақты шығу жылдамдығымен қосу жəне өшіру арқылы) жүзеге асырылады. Тар түтікті басқару түтігі бар салқындатқыштарда буландырғыш тығыздатқышты автоматты түрде циклдік немесе термостатикалық қосқыш арқылы немесе серіппелі клапан арқылы ауыспалы сыйымдылығы бар тығыздатқыштың көлемді ағынын өзгерту арқылы оның автоматты түрде қосу арқылы өшіреді.

Электр желдеткіш тығыздатқышты қосуын басқ ару салқындатқыштың орталық ажыратқышымен немесе (бұрын қаралған) біріктірілген үштік ажыратқышпен, немесе жоғары қысымды электр желдеткіштің ажыратқышмен жүзеге асырылады. Кейбір автокөліктерде салқындатқыштың орталық ажыратқышымен тығыздатқыш қосылып тұрғанда бір уақытта электржелдеткішті тұрақты түрде жұмыс істейтін тығыздатқыш іске қосылады.

Жоғары қысымды электр желдеткіштің конденсаторы электржелдеткіштің автоматты түрде қосылуын тығыздатқыштың қосылуынан кейін қамтамасыз етеді. Егер жоғары жақта контурде қысым белгілі бір деңгейге жеткенде.

Қозғалтқыштан компрессорлық желіге қуат алуды бақылау автомобильдің əртүрлі жүргізу шарттарында қозғалтқыштың тұрақты жұмысын қамтамасыз ету үшін, қажет болса қозғалтқыштан максималды қуат алу үшін қажет. Қозғалтқыштан компрессорлық желіге қуат алуды бақылау əсіресе автомобильдің шағын қозғалтқыш қуаты кіші класс, онда компрессорлық қозғалтқышта желіге қуатының айтарлықтай үлесі пайдаланылады. Қазіргі заманғы автокөліктерде компрессорлық жетекті қуатты басқару ЭББ электр қозғалтқышын басқарумен, ол сəйкесінше датчиктерге келесі функцияларды орындаумен жүзеге асырады: Сонымен қатар, төмен қуатты қозғалтқыштары бар автокөліктерде, қозғалтқышты тоқтату мүмкіндігін болдырмау үшін, күшейткіш рульді басқару үшін қажетті қуат айтарлықтай артады, сондай-ақ кенеттен тежеу кезінде белсенді маневр жасағанда салқындатқыш тығыздатқышы сөндіріліп қалуы мүмкін. Салқындатылған ауаны автокөліктің ішкі жағына жеткізуді бақылау ауа ағыны жүйесі немесе ауа айналымына арналған ауаның буландырғышымен жабдықтаудың қарқындылығын реттейтін климаттық жүйедегі оны тазарту қондырғысының ауа сүзгіші мен электр желдеткіші арқылы жүзеге асырылады. Ауа ағыны басқару блогының қорғаныс пен желдеткіш жинағы қолмен немесе автоматты түрде басқарылады.

Автокөліктің климаттық жүйесінің жалпы құрылысы.

Климаттық жүйе салқындатқыш контур, бақылау жəне тарату жүйесі бар ауаның əртүрлі аймақтарына өңделген ауаны жеткізетін, басқару блогынан тұрады 10-ы (8.12 суретті қараңыз). Климаттық жүйедегі ауа баптағышы оны тазарту қондырғысының салқындатқыш контурының атқарымын орындайды. Оның буландырғышын 8-гі радиатордың алдында ауа тазарту қондырғысына орналастырады.

Климаттық жүйенің ауаны өңдеу блогі , желдету жəне жылыту жүйесіндегі жылытқыш сияқты, қозғалтқыштан оқшауланған көлік салоны ішінде жəне қозғалтқыш бөлігінде орналасуы мүмкін жəне ауаны ылғалдандыру жəне тазарту үшін бөлік құрылғылармен жабдықталған. Қазіргі заманғы автокөліктердің климаттық жүйелерінде ауаны дақтар, аллергендер жəне көптеген басқа зиянды қоспалардан тазарту үшін шаң мен қатты бөлшектерді ұстайтын сүзгілерден басқа, арнайы белсендірілген көміртекті сүзгілер мен ауа ионизаторлары қолданыла алады. Ауа тазарту қондырғысы құрамында жалғыз корпусында орналасқан 16 (8.23-сурет), электржелдеткіш 3, салқындатқыш буландырғышының контуры 15, жылыту радиаторы 17 жəне басқару жүйесімен басқарылатын қақпақ жетектердің жүйесі.

1

— бүйірлік шүмек;

2

жəне

14

— жел əйнегін үрлеу шүмек (дефростер);

3

Көп аймақты климаттық жүйеде автокөлік құралының артқы жағында орналасқан екінші блоктағы қолдануға болатын (əдетте багаж бөлімінде) қосымша ауа желілері мен басқару панелдері бар артқы жолаушыларға жеке климаттық бақылауды қамтамасыз етеді.

Кіші класты арзан автокөліктерге арналған климаттық жүйені бақылау жүйесі климаттық жүйенің жұмыс режимдерін қолмен басқаруға мүмкіндік береді. Алайда, қымбатырақ заманауи автокөліктерде автоматтандырылған электрондық басқару жүйесі

(климаттық бақылау) кеңінен қолданылады. Мұндай жүйелер автокөліктің қозғалысы кезінде оны басқаруға жүргізушіге кедергі жасамай, іс жүзінде автокөліктің алдын ала орнатылған ауа параметрлерін автоматты түрде қамтамасыз етеді. Автоматтық климаттың электрондық жүйесін басқару жүйесі ауаны басқару блогының сөндіргіштерін ЭББ 16 (8.24-сурет) басқару датчиктерімен жəне басқару панелімен 17 жəне орындау механизімі 3 ауаны өңдеу блок қақпақ жетегі. ЭББ (кішігірім компьютері) басқару панелінде орнатылған ауа температурасы мен жұмыс режиміне негізделген 6, 12 ... 15 датчиктерінің ақпаратын ескере отырып, ауаны өңдеу блок қақпақ жетектердің 3, электр желдеткіштің 4 жəне электромагниттік ілінісі 18 тығыздыңыш жетегі 1 арқылы ауаны басқару блогының қашықтан басқаруын орындайды. Климаттық жүйенің ЭББ жұмысы белгілі бір қозғалтқыштың жұмыс жағдайында (мысалы, қозғалтқыш газ тепкісі толығымен басылғын кезінде жұмыс істеуі керек) климаттық жүйенің тығызданғаны уақытша өшіруге болатын қозғалтқышты басқарудың ЭББ жұмысына сəйкес келеді. Қозғалтқышты басқару жүйесімен ЭББ басқарылатын климаттық жүйелер бар. Автоматтандырылған электронды басқару жүйесі бар климаттық жүйелер, диагностикалық розеткаға қосылған арнайы құрылғысы арқылы оқуға болатын ЭББ климаттық басқару компьютерінің (немесе ЭББ қозғалтқышты басқару блогының) жадында мүмкін болатын ақаулықтарды жазатын интеграцияланған өзін-өзі диагностикалық жүйемен жабдықталған. Қазіргі уақытта BOSCH климаттық бақылау жүйелеріне арналған көмірқышқыл газының (CO2) ауаның құрамын өлшеу үшін датчиктерді əзірледі. Осындай сенсорларды қолдану жолаушылар бөлігінде ауа рециркуляциясын оңтайлы басқаруды қамтамасыз ететін климаттық бақылау жүйелерінің функционалдығын одан əрі кеңейтеді. Бұл автокөліктегі адамдардың қалыпты тыныс алуына қажетті ауаның газ құрамын автоматты түрде сақтайды. Ал салқындатқыш схема жұмыс істеп тұрғанда, тығыздатқыш жетегінің отын шығынын шамамен 10% -ға азайтады.

желдету
алдынан

желдету артынан

1

— тығыздатқыш;

2

— ауаның ағын жəне қайта айналым қақпақ басқармасы;

3

— орындаушы механизм;

4

— электржелдеткіш;

5

— буландырғыш;

6

— буландырғыш температурысының датчигі;

7

— жылыту қақпағының басқармасы;

8

— жылыту радиаторы;

9

— ауаны үлестіру қақпағының басқармасы;

10

— жел əйнегін үрлеу қақпағының басқармасы;

11

— желдету қақпағы;

12

— күн сəулесінің қарқындылығы датчигі;

13

— салон ауа температурысының датчигі;

14

— сыртқы ауа температурысының датчигі;

15

— салқындатқыш блогінен шығатын ауа температурасының датчигі;

16

— ЭББ;

17

— климат-бақылау панелі температураның белгіленген мəнімен жəне режимді ажыратқышымен;

18

Автоматты электронды басқару жүйелері бар ауаны тазалау қондырғыларының сорғыштарын басқарудың атқарушы механизмдері

ретінде микромотор бəсеңдеткіш. Сондай-ақ, пневматикалық құрылғылар қолданылады. Климаттың автоматты басқару жүйесі бар климаттың басқару панелі (8.25 суретте) автоматты режимде климаттың жұмыс істеуі үшін ауа температурасын өлшейтін қондырғыға, сондай-ақ жүйенің автоматты режимін іске қосу жəне жұмыс режимдерін қолмен басқаруға арналған түймелерді қамтиды. Тазаланған ауаны автокөліктің əртүрлі аймақтарына тарату жəне жеткізу жүйесі климат жүйесі үшін желдету жəне жылу жүйесі сияқты бірдей. Ол бүйірлік терезелердің бүйірлік саңылауларының шумек 1 қымбат саптамалардың 18, сондай-ақ жүргізуші мен жолаушылардың аяқтарына өңделген ауаны тазартатын ауа желілерін қамтитын 2 жəне 14 саңылауларымен (8.23 суретті қараңыз) ауа өткізгіштерді қамтиды. Тарату клапандары микромоторлы бəсеңдеткіш жиі қолданылады.

Климат жүйесі бар автокөліктерді пайдалану ерекшеліктері . Климаттық жүйенің салқындатқыш контурының (салқындатқыштың) тиімді жұмысын қамтамасыз ету жəне оны жақсы күйде ұстау үшін келесі ережелерді сақтау қажет. Конденсат бетінің тазалығын қадағалау керек. Салқындатқыш тақтайшаларын кір, өлі жəндіктер немесе терек терісі арқылы сөндіргенде, ауа конденсатынан жəне оның артында орнатылған радиатордан шығып кетеді қозғалтқышты салқындату жүйесі, ол ішкі салқындату мен қозғалтқыштың қызып кетуіне нұқсан келтіруі мүмкін. Конденсаттық тақталарды тазалау үшін құрғақ щетканы немесе щетканы қолдануға болады. Салқындату плиталарына зақым келтірмеу үшін оны қысылған ауамен соққыға салу ұсынылмайды.

1

— артқы блоктың ауа өңдеу басқару батырмалары;

2

— дисплей;

3

— жел əйнегін жібітуді қосу тəртібінің батырмасы;

4

—артқы əйнегін жібітуді қосу тəртібінің батырмасы;

5

— климаттық жүйесін қосу батырмасы;

6

— автоматтық түрде қосу батырмасы;

7

— температураның датчигі;

8

— қайта пайдаланатын тəртіпке ауа тартқыш жапқышын қайта қосу;

9

— желдеткіш тəртіптемесі;

10

— ауа таратуды басқару батырмалары;

11

— жылытуды қосу батырмалары;

12

— тығыздағышты қосу батырмасы

Салқындату схемасы жұмыс істеп тұрған кезде ағынды саңылау (түтік) арқылы буландырғыш табағынан ылғалдың мезгіл-мезгіл қадағалау қажет. Дренаждық тесіктердің бітелу белгілері кабинаның терезелерінің тербелісін арттырады жəне сауытта тоқтап қалған судағы бактериялардың көбеюінен пайда болатын жағымсыз иістердің пайда болуы. Салқындатқыш контурдағы ұзақ үзілістерден аулақ болыңыз. Ауа- райына қарамастан салқындатқыш контурдың кемінде айына бір рет 5 -10 минутқа қосу керек. Бұл майлаудың ұзақ болмауы кезінде икемділікті жоғалтатын, құрғатып, герметикалық болмаған кезде тығыздағыш элементтерін (үймек тығыздама, ажырайлын құрамының нығыздауы) майлау үшін қажет. Бұл суық агенттің ағып кетуіне əкеледі. Шамамен бір мезгілде (айына бір рет) тығыздағыштың жетек белбеуінің күйін жəне керілуін бақылап, суық агенттің ағып кетуін уақтылы анықтау үшін салқындатқыш контурдың элементтерін визуалды түрде тексеру қажет. Шығару нүктелерін мұнай дақтары арқылы анықтауға болады. Себебі сығымдағыш май бір уақытта суық агентпен ағып кетеді. Ағындарды немесе басқа көрінетін ақаулықтарды анықтаған кезде олар аса күрделі ақаулардың пайда болуына жол бермеу үшін (мысалы, сығымдағыштың істен шығуы) мүмкіндігінше тезірек жойылуы керек. Ол тіпті салқындату контурының жағдайы жақсы шағын молекулалық мөлшері бар, құбыршекілер мен нығайғыштардың микрокеуек арқылы ағып қабілетті салқындатқыш табиғи ағып бар екенін есте ұстаған жөн. Осыған байланысты, тізбегінде тоңазытқыштың мөлшері жылына шамамен 25-100 г төмендейді. Сондықтан, кем дегенде жылына бір рет суық агент жəне сығымдағыш май, сүзгі-кептіргіш немесе аккумулятор жұтып ауыстыруды толтыру немесе ауыстыру, қысымдық сынақ контуры салқындату контурының кешенді тексеру жəне техникалық қызмет көрсету болып табылады жəне басқа да техникалық жөндеу жұмыстарын жүргізу қажет.

Салқындату контурындағы салқындатқыш диагностика, техникалық қызмет көрсету жəне ақаулы тізбекті элементтерді ауыстыру бойынша жұмыстарды орындау үшін қысымның күшеюіне байланысты арнайы жабдық пен құрылғылар қажет. Сондықтан, бұл жұмыстар тек білікті мамандар тарапынан мамандандырылған жағдайында жəне қажетті сақтық шараларын сақтай отырып жүргізілуі мүмкін. Климаттық жүйе бар автокөлікті жөндеу жұмыстарын жүргізу кезінде қосымша сақтық шараларын сақтау қажет. Салқындатқыш контурдың элементтеріне соққы бермеңіз, себебі олардың тығыздығын бұзбаңыз жəне атмосфераға суықагент ағызылуын болдырмаңыз. Алайда, хладагент ағып кету жағдайында оны алдын алуға болмайды, өйткені хладагент ағзаның ашық жерлеріне кіргенде, мұз қату орын алады. Климаттық жүйемен жабдықталған автокөліктерге жақын жерде дəнекерлеуді немесе темекі шегуді жүргізуге болмайды, өйткені суықагент ағып кету жəне оның ашық отпен байланысуы жағдайында өлімге əкелетін газ түзіледі, оны емдеуге болады. Егер көлік құралында дəнекерлеу жұмыстарын жүргізу қажет болса, əсіресе салқындатқыш контурдың элементтерінің жанында, суықагент біріншіден тізбектен шығарылуы керек. Желдету, жылыту жəне зерттелген көлікің конструктивтік қабілеті суыту жобалау ерекшеліктері. ВАЗ-2110 автокөлігін желдету жəне жылыту жүйесі зерделенген басқа машиналардан айырмашылығы жартылай автоматты басқаруға ие салонының желдету жабдықтау жəне пайдаланылған. Жеткізу ауа (көлікті жүргізу кезінде) автоматты түрде енгізеді, немесе қабырғаға тесік жəне жолақ жел В терезеде (сур. 8.26) қыздырғыш арқылы желдеткіш жеткізілетін содан кейін жылытушы 11 арқылы ауа таратқышқа 6 түседі. Ауатаратқышқтан ауаны қалқа 14 жəне 15 ішкі жағы бақылау тақтасының оны арналарын шыныда (дефростер) ауа желдеткіштері үшін ауаның жəне оны бақылау тақтасына орталық 5 жəне екі бүйір саңылауларды орталық аймаққа 17 жəне жағында орналасқан бойынша ұйымдастырылған басшылыққа жүргізуші мен жолаушылардың еден қабат туннель 21 жəне екі симметриялық ауа құбыр 22 қаратып ауа құбыр арқылы 19 шыны, сондай-ақ,. өндіру, есік əрлеу арасындағы саңылау арқылы жүзеге асырылады жəне есік қуысының əне есік арнайы клапандар 20 ұштарында сыртқы ауаның алдында орналасқан. «Оныншы» көлік маркалары (LADA-110, -111, -112) автокөліктерінің кейінгі шығарылымдарында шығыс желдеткіш багаж бөлімінің сөресі мен артқы терезе арасындағы бос орын арқылы жүзеге асырылады, содан кейін багаж бөлімі жəне артқы шамдардағы дефлекторлар мен клапандар бар шығатын тесіктерден асарылады.

Ауа тартқыш жылытқыш блокталған жəне оның қаптамасына 29 (сур. 8.27), 28 жəне 17 өзі қиятын бұрандамен бекітілген. Ол екі бөліктен 7 жəне 14 өзара өзі қиятын бұрандалармен қапсырмалардан 9 тұрады. Ауа тартқыштың ішінде су қайтарау қалқаны 10мен желдету арна қалұанымен 12 орналасқан, жəне де ол 10 терезе қалқанын жылытқышқа қайта пайдаланатын ауаны көлік салонына А терезесінен (8.26 суретін қараңыз) ауа тартқыштың артқы жағынан 14 (8.27 суретін қараңыз) кіруін жабуы мүмкін. Ауа тартқыштың сыртқы жағында пневмоклапан 11қалқаның жетегі 12 жəне ауа тартқыштан суды моторлы бөлігіне жіберу клапаны 6.

(климаттық жүйенің) нақтылауы.

1

— ауа таратушы қалқаның басқару тұтқышы;

2

— иінтіректің тұтқышы;

3

— ауа таратқыштың қалқа жетегінің күші;

4

— автоматты басқару жүйесінің контроллеры;

5

— орталық шүмек;

6

— ауа таратқыш;

7

— салонның температура датчигі;

8

— датчик жиектемесі;

9

— ауа құбыры дефлекторы;

10

— жылытуды бекітетін бұрандалар;

11

— жылыту (ауаны

өңдеу блок);

12

— буландырғыш температура датчигі;

13

— қалқа жетегінің қайта айналу пневмоклапаны;

14

жəне

15

— желдеткіштің ауа ағынының шамын жел мен легіне дейін реттеуге арналған калқа;

16

— қалқаны қосу күші;

17

— жанындағы шүмек;

18

— Буландырғыш термореттеуші шұранымен жиыны;

19

— жүргізуші мен алдыңғы жолаушының аяғына дейін ауа құбыры;

20

— ауа тартқыш желдету клапаны;

21

— еден туннелінің қаптамасы (астынғы бөлігі);

22

—артқы жолаушының аяғына дейін ауа құбыры;

А

жəне

В

— ағын ауа мен қайта пайдаланатын ауаның түсуіне ауа тартқыш терезелер.

Ауа қабылдағышы бар жылытқыш мотор бөлімінің оқшауланған бөлігінде төсемнің астына жəне алдыңғы беткі қабаттың артқы жағындағы 31 қаптамасының артқы жағына орнатылып, алдыңғы панельге төрт бұрандамен бекітілген 10 (8.26 суретін қараңыз) ішкі жағынан бекітілген (аспап панелі алынып тасталды). Қыздырғыш 29 (8.27-суретті қараңыз) қаптамасы мен 28 электр желдеткіштің құрастырмасынан 5 жəне 17 қаптамасы ішіндегі 25 радиатормен 15 жəне 16 қалқадан тұрады. Радиалды түрдегі электр желдеткіші 5 тұрақты магниттерден қозғалатын екі жақты тоқ қозғалтқышымен басқарылады. Желдеткіш 29-шы алдыңғы қаптамасы алып тастағаннан кейін жылытқышты алмай-ақ (шешілген қаптауыш пен жел терезесінің тиімсіз болуында) жойылуы мүмкін. Қыздырғыштың 25 радиаторы көлденең орналасқан. Ол екі пластикалық жақ сақал ыдыстардан жəне суық алюминий тұрады. Жабдықтау құбырының жалғастық 27 кептелу жəне радиаторлар арқылы айналымын нашарлауы болдырмау үшін бу-құбыршек 24 бар радиаторлар арқылы ауа өтуі тұтқа 21 арқылы қаптамасында 17 екі жиынтығы 15 жəне 16 қалқасын микромотор бəсеңдеткішін 20 пайдалана отырып, олардың өзара қозғалуына мүмкіндік береді. Жапқышы бар ақтару осіне 16 бақыланады. Жылытқыштар арқылы ауаның шүмексіз айналымы тұрақты болып қалады жəне жылу қалқандар 15 жəне 16 арқылы радиатор арқылы өтетін ауаның көлемін өзгертуі бақыланады, онда кран (А сызбасын қараңыз) жоқ кіріс ауаны бақылау жылыту əдіс қолданылады жылыту арқылы ағып, не ауаның максималды қыздыру кезінде жылытқыш операцияны қамтамасыз ететін радиаторлар 25 арқылы толығымен болуын (нүктелі сурет сызбасында орналасқан) айналып қыздырусыз желдету ауада жылыту жұмыс режимін қамтамасыз етеді.

12

10

1

5

16

І

І І

І

1

7

18

19

І І

І

ІІ

І

,..,.. -21 \ 23y

22

25

2

L

І

5

І

,....1..-

w

1

"'/ " / \і) '

І

31

30

29

27

І

— электрпневмоқалқан;

2

— пневмоқалқанға вакуумдық құбыршек ;

3

(ресиверге);

5

— электржелдеткіш;

6

— суды бұруға арналған қалқаны;

7

Жылытқышты басқару жүйесі жартылай автоматтандырылған, себебі автоматты түрде жылытқыш басқару жүйесі (АЖБЖ) бар. Ол автоматты түрде жəне жылу желдеткішін жүргізуші қалаған ауа температурасына сəйкес басқарады. Бірақ жылытқыш арқылы ауаны қайта пайдалану қолмен басқарылады. АЖБЖ (ЭББ) контроллерден құралады 4 (8.26 суретті қараңыз), температура датчигі 7, микромотор бəсеңдеткіш қалпына келтіруші 20 (8.27-суретті қараңыз), электр желдеткішінің 23 қосымша кедергісі мен электр тізбегінің электр сымдарының блогы, контроллерді автоматты басқару жүйесінің басқа элементтерімен жəне автокөліктің электр қуат көздерімен қосылады. AЖБЖ контроллері аспаптық панелінде орналасқан жəне температура реттегішінің шкаласымен жəне электр желдеткіштің жұмыс істеу режимдерінің қосқышымен екі тұтқасы бар. Температура датчигі 16 ° C-тан 30 ° C аралығындағы температура диапазонында 2 ° C интервалмен жəне ауысым тұтқасының екі экстремалды позициясы бар, ол 15 жəне 16 төтенше жағдайын қамтамасыз етеді (8.27-суретте А сызбаны қараңыз) желдету режимдерінде немесе максималды қыздыруда. Электржелдеткіш жылытқыштың жұмыс режимінің қайта қосу қосқышы оның көрсетілген бес тұрақты позицияның біріне орнатылуы мүмкін: АЖБЖ 7 температура датчигі (8.26 суретті қараңыз) жарықтандыру қондырғысының жанындағы төбенің үстінде орналасқан, ол ауа жеткізу датчигі үшін микрожелдеткішпен жабдықталған. Микромотор бəсеңдеткіші 20 (8.27-суретті қараңыз) қаптамасында 19 қақпағына үш өздігінен бұрап тұратын бұрандалармен бекітіледі. Ол клапандар төтенше жағдайда орналастырылған кезде микромоторды тоқтатуды қамтамасыз ететін жылытқыштың (сақиналы редуктор түрінде) жағдайы үшін датчиктермен жабдықталған. Электр желдеткіштің жинағының 23 қосымша резисторлар блогі 19 қақпағына өздігінен бұрау бұрандасы арқылы бекітіледі жəне 0,23 жəне 0,82 Ом кедергісі бар екі шиыршыққа ие. Егер екі шиыршық желдеткіштің құрастыру тізбегіне қосылған болса, онда ол төмен жылдамдықпен жұмыс істейді, ал егер тек бір (0,23 ом) орташа жылдамдықпен жұмыс істесе. Кернеу желдеткіш жинағына тікелей қолданылғанда, ол ең жоғары жылдамдықта жұмыс істейді. АЖБЖ жұмысын төмендегідей атқарады. Осы құны мүмкіндігінше азайту үшін айырма (сəйкессіздігі) жиынтығы температура жəне нақты салон температурасы, өлшенген АЖБЖ датчигі температура контроллер жылытқыш микромоторбəсеңдеткіш қалқаншалары диск кернеуді реттейді. Ол кезде жоғары температура арасындағы сəйкессіздік суық автокөлікте жылыну кезде, микромоторбəсеңдеткіш арқылы контроллер жиынтығы жылытқыш матрицаның арқылы ауаның пайдалы барынша ағынын қағады. Бұл жағдайда желдеткіштің режимінің ауыстырғышы A күйіне орнатылған болса, контроллер оны орташа жылдамдықпен қосады. Автокөлік бөлімі белгіленген температураға дейін қызған кезде, контроллер жылытқыш клапандарын тиісті аралық күйге орнатады жəне желдеткіш құрастырмасын төмен жылдамдықты жұмысқа ауыстырады. Автокөлік салоннің бөлігіндегі температура белгіленген температурадан жоғары болған кезде, контроллер қыздырғышты

клапандарды желдету режиміне орнатады, онда ауа жылытқыш арқылы радиатордан өтіп орнатады. Контроллерді белгілі бір датчик температурасын дəл келтіру үшін немесе дəлдігі ұзақ уақыт жұмыс істегеннен кейін қысқартылғанда, оның бүйір қабырғасында орналасқан АЖБЖ контроллеріне резисторын орналастырылады. Қажет болса, максималды температураны реттеу тетігін сағат тіліне қарсы бұрап, ауа температурасын сағат тіліне қарсы бұрап, желдеткіштің режимін қосуды (жылытусыз), сонымен қатар тұтқаны айналдыру арқылы желдеткіштің қажетті тиісті күйде жұмыс істеу режимін қосыңыз. Қайта пайдалану режимін электрпневможетекпек арқылы (8.27 суретті қараңыз) қайта пайдалану бақылау клапаны 12 арқылы, аспаптар тақтасындағы жеке бақылау батырмасы болып табылады. Кернеуді басу құбыршектер 2 жəне 4 арқылы құятын (карбюратор қозғалтқыштың) құбырына немесе қабылдағыштың (қозғалтқыштың бүркіп енгізу) бар пневмаклапан 11 атқарушы элементі клапан 12 байланыстыратын, электрпнематикалық 1 қолданылады. Осылайша вакуум əсерінен клапаны бағаналы өз тұрғын үй ілестірген жəне қабылдау панелін 10 енгізу сыртқы ауаның үшін терезені жабады жəне бір мезгілде жолаушылар салонының ауаны кайта пайдалануды алуға (сур.. 8.26 қараңыз) жол береді. Электропневоклапонға 11 басқаруды кернеу ажырату (8.27 сур. қараңыз) батырмасы кезде қайта өңдеу жемшөп вакуумды тоқтатады жəне жүйесінің əсерінен клапаны 12, сыртқа шығу үшін, ауа кіретін ауаның түсу үшін терезесін жабу жəне қалқаны 10 терезені ашу, өзінің бастапқы күйіне қайтарады. Ауа қайта пайдалану басқару жүйесі ол құятын құбырының немесе қабылдағыштың вакуумдық болғанда қозғалтқыш осы тəртіптемемен жұмыс істеген кезде, соның ішінде мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге ішінара ауаны қайта пайдалану функциясы қарастырылмаған. Ауа жылытқыштан автокөліктің əртүрлі аймақтарына таратуды жəне жеткізуді қамтамасыз ету жүйесі бар, оның ішінде ауа таратқышы 6 (8.26 суретін қараңыз). 14 жəне 15 механикалық қақпақтармен жабдықталған, тетігінен 3 тұтқаны бар тетігімен 1 механикалық қақпақтармен, сондай-ақ, бұрын сипатталған сорғыштары бар ауа құбыры жүйесі жəне дефлекторлармен жабдықталған. Ауа таратқыш 6 өздігінен бұрап тұратын бұрандалармен ішкі бөлікте аспаптық панельге бекітіледі жəне оны жылытқыш пен ауа құбырларына қосатын терезелер бар.

Ауа таратқыштық тұтқыш тетігінің тұтқасы 2 орталық шүмек 5 қаптамасында аспап панелінде орналасқан. Оны үштен бір күйіне орнатуға болады. Бұл желдеткішті ауаның көмегімен тазартады (алдын-ала желді дүмпу мен мұздануды болдырмау жəне жою үшін қолданылады), жолаушылар бөлігінің орталық аймағына орталық шүмек 5 арқылы ауа беру (негізінен ыстық ауа райында əуе желдету жəне салқындату үшін пайдаланылады) жəне аспаптық панельдегі бүйірлік саңылаулар 17 (бүйірлік терезелердің шу мен мұздануын болдырмау үшін пайдаланылады). Сондай-ақ, ауаны 19 жəне 22 ауа саңылаулары арқылы жүргізушінің жəне жолаушылардың аяғына ауа беру (суық ауа райында салқындату үшін пайдаланылады). Қажет болған жағдайда, 2-ші тұтқаны жəне ауа таратқыштың сорғыштарын кез келген аралық қалыпта орнатуға болады.

ВАЗ-2110 климаттық жүйесі нұсқасында автокөліктердің бір бөлігіне орнатылды. Ол бұрын талқыланған желдету жəне жылыту жүйесіне негізделіп, негізінен салқындатқыш контурдың қосымша элементтерінің, сондай-ақ кеңейтілген басқару атқарамдары бар контроллердің қатысуымен ерекшеленеді. Климаттық жүйенің салқындатқыш контуры құрамында тығыздатқыш, конденсатор, сүзгі құрғысы, буландырғыш, термостатикалық қалқан, буландырғыш температурасы датчигі, екі деңгейлі қысым релесі, компрессорлық реле, сервистік қалқан, сондай- ақ құбырлар мен икемді құбыршектері бар. Sanden фирмасының тығыздатқышы 7N15 үлгісімен соққы табақшасы бар жеті мікбасы бар. Тығыздатқыш екі арнайы кронштейн арқылы қозғалтқышқа бекітіледі жəне генератормен жəне күшейткіш рульдік сорғымен бірге копсыналы белдігімен қозғалтқыштың білікке арналған білікшесінен жүргізіледі (көлік құралы күштік рульмен жабдықталған кезде). 7,4 кг тығыздатқыш 154,9 см3 / айналым көлемді берілуін қамтамасыз етеді жəне 6 000 мин-1 максималды жұмыс жылдамдығына ие (ең жоғарғы рұқсат етілген жиілігі 8000 мин-1 дейін).

Мотор суыту жүйесіндегі радиатордың алдында өзек темірленген мысты конденсатор түтікшелі жəне 3,2 мм пластиналық қаптамасы бар тұйықталған салқындатқыш тілімі орнатылған жəне салқындатқыш жүйенің электр желдеткіші төгіледі.

Конденсаторда 500 см3 көлемді сүзгі құрғысы
орнатылған. Ол XH9
маркалы абсорбенті пайдаланады.
Буландырғыш

18 (8.26 суретті қараңыз) түтікті-қатпарлы, мыс түтікшелері бар жəне өзек темірленген мысты салқындатқыш пластиналармен 2 мм пластинкасымен. Буландырғыштың кірісіне

ТРШ орнатылған кеңею қалқаны бар буландырғыш қондырғысы осы мақсат үшін электр желдеткішінің алдында арнайы орнатылған жерде 11 жылытқыштың ауа қабылдағышында орналасқан. Осылайша, жылытқышты климаттық жүйенің ауаны тазарту қондырғысына айналдыру жүргізіледі. Құрылғының ішіне кіретін барлық жабдықтау немесе қайталанатын ауа буландырғыш арқылы өтеді. Ол оның тиімді жұмысын қамтамасыз етеді. Салқындатқыш сызбада қосылғанда, буландырғыш арқылы өтетін ауа ағызылады, ал буландырғыштағы ылғал конденсация қалпаны арқылы ауа қабылдануынан апарылады (8.27-суретті қараңыз).

Буландырғыш температура датчигі 12 (8.26 суретті қараңыз) буландырғышқа орналастырылады жəне оның температурасының өзгеруіне əсер етеді. Датчиктің дабылдарына негізделген, автоматты климаттық бақылау жүйесінің контроллері тығыздатқышты қосу жəне өшіру арқылы буландырғышта суық агент температурасының оңтайлы деңгейін сақтайды.

ТРШ құбыл желісі жоғары қысымды желінің қиылысында екі деңгейлі қысымды реле орнатылған. Тығыздатқыштың жоғары қысымды жағындағы салқындатқыш жүйенің қысымы тым жоғары немесе тым төмен болғанда, яғни жоғары жəне төмен қысымды тығыздатқыш ажыратқыштардың міндеттерін орындайды.

Тығыздатқыштың релесі монтаждық блоктағы реле мен сақтандырғыш орнату блогына орнатылып, оны басқару сызбаларына түсіруді қамтамасыз етеді.

Сервистік қалқандар фильтір кептіргішті ТРШ-ге жəне тығыздатқышты жеткізуге арналған құбыршек (тізбектің төменгі жағында) байланыстыратын жоғары қысымды бүйірлік құбырдағы қозғалтқыш бөлігінің алдыңғы оң жағында орналасқан.

Кесу сүзгіден бастап ТРШ дейінгі жоғары қысымды жағының құбырлары жəне буландырғыштан тығыздатқышқа дейін төмен қысымды жағы лонжерон шанақта орналасады. Онда олардың бекіткіштері үшін тесіктер беріледі. ТРШ-мен салқындатқыш контурдың элементтері жалпы орналасуы мен жұмысын егжей-тегжейлі талқыланды. Климаттық жүйе 800 г аспайтын мөлшерде R-134A суықагента жəне PAG типті тығыздатқыш маймен (135 ± 15) см3 мөлшерінде құйылады.

Климаттық жүйені басқару жартылай автоматты.

Климаттық жүйені желдету мен жылыту режимінен жұмыс тəртіптемесіне ауысып, аспаптың панеліндегі бөлек қосқышпен ауысады. Сондай-ақ, кабинада белгіленген температураны ұстап тұратын автоматты климаттық бақылау жүйесінің жүйесі (қондыру) (АКБҚЖ).

АКБҚЖ климат жүйесі желдету жəне жылыту режимінде жұмыс істегенде, ол АЖБЖ сияқты жұмыс істейді. Климаттық жүйені салқындату тəртіптемесіне ауыстыру кезінде АКБҚЖ салқындатқыш контурды басқару үшін қосымша міндеттемелерді орындайды.

АКБҚЖ күйін басқару режимінде жұмыс келесі түрде жүзеге асырылады. Кондиционирлеу тəртіптемесін іске қосу үшін қозғалтқыш іске қосылды. Контроллер жолаушылар бөлігінде қалаған температураны орнатады жəне ауаны басқару блогының жұмыс істеу тəртіптемесін ауыстырып қосқышы арқылы қажетті ауа беру жылдамдығын таңдайды.

Ауа баптау тəртіптемесінің батырмасы басылғанда, оның екі топтары жабылады. Бірінші топтық жабық байланысы арқылы, сондай-ақ АЖБЖ контроллерінің екі деңгейлі релесі арқылы тығыздатқыш (ҚБТ) қозғалтқышты басқару тəртіптемесі (ЭББ) сəйкес кірісіне ауысу бойынша «сұраныс» басқару сигналы жіберіледі. ҚБТ контроллері, көлік құралының жылдамдығы, қозғалтқыштың температурасы жəне қозғалтқыштың жүктемесі туралы тиісті ақпарат датчиктер ақпаратына негізделген, тығыздатқыш ілінісуді қосу үшін релеге басқару кернеуі қолданады. Осылайша ол жұмыс істейді. Бірақ алдымен қозғалтқыштың айналу жылдамдығын ұлғайтады қозғалтқыш тоқтайды. Екінші жабық байланыс тобы байланыстыру тəртіптемесінен ажыратқыштың қозғалтқыштың қозғалтқышты салқындату жүйесіндегі электржелдеткішті жəне салқындату схемасының конденсаторын қосу релесіне қысым жасауды қамтамасыз етеді. Салқындату жүйесінің электржелдеткіші ауаны баптау тəртіптемесін қосу кезде үздіксіз жұмыс істейді. Ол бөлек конденсатор желдеткішін орнатудан бас тартуға мүмкіндік береді. Буландырғыштың температурасы 1,5 ° C-тан төмен болғанда, АКБҚЖ контроллері буландырғыштың температура датчигі сигналынан кейін «сұрау» сигналын ҚТБ контроллеріне жіберуді тоқтатады жəне ол тығыздатқыш электромагниттік ілініс релесіндегі басқару кернеуін беруді тоқтатады, осылайша тығыздатқышты өшіреді. Буландырғыштың температурасы 3 ° C-тан жоғары болғанда АКБҚЖ контроллері температура датчигі дабыл бергенен кейін тығыздатқышты ҚТБ контроллеріне ауыстыру үшін «сұраныс» басқару дабылын беруді қалпына келтіреді. Осылайша буландырғыштың оңтайлы температурасын ұстап тұру жəне оның мұздатуын болдырмау үшін тығыздатқыштың циклдік жұмысын қамтамасыз етеді.

Салқындатқыш тəртіртемесінде кабинаның орнатылған температурасын АКБҚЖ контроллері АЖБЖ-мен ауаны басқару блогын басқару арқылы жүзеге асырады. Түтіктер жоғарланған ауаның бүкіл көлемін автокөліктің ішіне ағызып, жылытатын радиаторды айналып өтуге немесе көліе салонына кіретін салқындатылған ауаның температурасын көтеру қажет болса, қыздырғыш радиатор арқылы өткізуге мүмкіндік береді (8.27-суретті қараңыз, А сызбасы).

ВАЗ-2105 автокөлігінің желдету жəне жылыту жүйесі ВАЗ-21213, ВАЗ-21214, автомобильдерінің желдету жəне жылыту жүйесімен бірдей, бас құрылғы жəне оның жұмысы бұрын қаралған жəне бірнеше біріккен бөліктерге ие (радиатор, кран жəне т.б.). ВАЗ-21213, -21214- нің негізгі айырмашылығы ауа алмастырылмайтын ауа тартқышы болып табылады.

Су қайтару қалқандары бар ауаны сору (ауа қабылдағыш қорабы) алдыңғы панельге жəне басқа бөліктерге дəнекерлеу арқылы қосылады жəне автокөлңктерге арналған қозғалтқыш бөлімі арқылы ылғалдың ағуына арналған тесікпен қамтамасыз етіледі.

Жылытушы автокөліктің ішкі бөлігінде орналасқан жəне оның жеке элементтерін (электрлік желдеткіш, қосымша қарсылық, радиатор, кран) машинаны бөлшектеместен алып тастауға мүмкіндік беретін блок құрылысы бар. Қыздырғыштың тұрқысы негізгі екі бөлімнен тұрады: желдеткіш қаптамасы 1 (8.28 сурет) жəне радиатор қаптамасы 5.

1

— желдеткіш қаптамасы;

2

— ауа тарату қақпағының тұтқасы;

3

— желдеткіш қаптамасын бағыттауыш;

4

—серіппелі қапсырма;

5

— радиатор қаптамасы;

6

— қаптама төсемі;

7

— ауа келуінің жапқышы;

8

— радиатор төсемі;

9

— радиатор;

10

— тығыздағыш төсемі;

11

жəне

13

— тиісінше шығыс жəне жеткізу құбырлары;

12

жəне

16

— сомын;

14

— бұрандама;

15

— кран;

17

— желдеткіштің қалапты аспабы;

18

— резеңке тірек;

19

—желдеткіштің электр қозғалтқыш;

20

—жанындаға əйнектің үрлеп өңдеу ауа келуінің жапқышы;

21

— ауа таратқышының қақпағы;

22

— қосымша кедергісі;

23

— бекіткіш серіппелі шайбасы

Желдеткіш қаптамасы жүргізушінің жəне жолаушылардың аяғына ауа беруін реттеуге арналған төменгі бөліктегі ауа таратушы қақпағы, сондай-ақ, бүйірлік терезелердің ауа желдеткіштеріне ауа беруін реттейтін екі бүйірлік 20 қалқандар бар. 1 қаптамасы электр желдеткіштері бар желдеткіш қаптамасының жəне ауаны дефростерге беру үшін қақпақты орналастырады. Сондай-ақ, қосымша кедергісі 22 екі бекіткіш серіппелі шайба 23 көмегі арқылы бекітіледі, олар қосымша кедергі қаптамасы сыртында істектерге орнатылады. 1 қаптамасы, электр желдеткішпен жабдықталған, радиатор қаптамасына 5 төрт серіппелі қапсырмасымен бекітілген. Радиатор қаптамасы 5 жылытқыш арқылы ауаға ауа беруді реттейтін ауа ағынын қамтамасыз ететін 7 ауа келуі бар жəне ауаны тартқыш 6 төсемі сомын арқылы бекітіледі. Жылытудың электржелдеткіштің өстік түрі. Пластмасты тірегі 17 электр қозғалтқыштың білігіне 19 сомынмен 16, ал көліктің кейінгі шығарылымдарда – тоқтатқы серіппелі қапсырмамен бекітіледі. 19 желдеткіштің қозғалтқышы 3 резеңке тірегі 18 жетекші қаптамаға орнатылып, екі қапсырмамен бекітілген 4. Жылытқыштың радиаторы 9 түтікшелі пластина болып табылады, ол мыс немесе алюминийден пластикті бөшкелермен жасалған болуы мүмкін. 11 бұрандалы құбыр түтігі мен кіріс құбырының 13 түтікшесі 15 радиатордың жанына 10 сомынымен тығыздауышпен бекітіледі (немесе алюминий радиаторында- бұрандамамен бекітіледі). Жылытқыштың басқару жүйесі жылытқыштың кранын 15 басқару үшін үш тұтқалы құрылғы, аспаптың панелінде орналасқан ауа ағынының 7 жапқышта ауа өткізгіштерінің 20 жапқыштарында орналастырылады, сондай-ақ үш деңгейлі желдеткіштің қосқышы қосымша кедергінің 22 көмегімен төмен жəне жоғары жылдамдықпен жұмыс істейтіндігін көрсетеді. Жылытқыш арқылы өтетін таза ауаны жылытуды реттеу 15 кранның көмегімен радиатордан өтетін сұйықтың көлемін өзгерту арқылы жүзеге асырылады.

ВАЗ-21213, -21214 автокөлікте желдету жəне жылыту жүйесі дерлік ВАЗ-2105 көлігінің біртұтас бөліктеріне ұқсас. Негізгі сындарлы айырмашылық ауа қабылдағышының ауыспалы конструкциясы болып табылады - радиатор қаптамасымен бірге 24 (əр жағынан) төрт сомынмен бекітілген ауа қақпағы14 (8.9 суретті қараңыз). Бұл көлік құралдарын желдету жəне жылыту жүйесімен жұмыс істеу жəне жалпы жұмыс істеу қарастырылған.

ИЖ-2126 автокөлікте желдету жəне жылыту жүйесі электржелдеткіштің құрамын желдеткішпен бірге бөлек жинақтау қондырғысы - ауа үрлейтін құралымен бірге қалыптастыратын ауа тартқыштан бөлек орналастыру арқылы зерттелгені басқа машиналардан ерекшеленеді. Ауа ағыны оң жақта қозғалтқыш бөлігінде орналасқан жəне дəнекерленген бұрадамалармен оң жақтағы шашырағышқа жəне екі сомымен алдыңғы панельге бекітіледі. Ауа ауақыздырғышқа жел терезесінің жақтауының арасындағы бос орын мен көлік капоты арасынынан келеді. Ауақыздырғышы резеңке тығыздағышпен бөлінеді. Ол ауақыздырғышы корпусының көмкеру жоғарғысына киіліп, капотқа тығыз тұру керек. Электржелдеткіштің радиалды түрі желдеткіші ВАЗ-2110 желдеткіштің қыздырғышына ұқсас. ВАЗ-2110 секілді қосымша кедергілер блогы 0,23 жəне 0,82 Ом кедергісі бар екі серіппелісі бар жəне қозғалтқыш бөлігіне алдыңғы панельге өздігінен бұрау бұрандасы арқылы бекітіледі. Қыздырғыш көлік салонында орналасқан жəне алдыңғы панельдің дəнекерленген бұрандасымен төрт жаңғақпен бекітіледі. Ол ішіндегі радиаторы бар қаптамадан жəне екі қалқаннан тұрады. Жылытқыш қаптамасы екі бөліктен тұрады: сол жəне оң - сегіз серіппелі қысқышпен қосылған. Қаптама ауа желісіне қосылуға арналған ауа ағытпасы мен шығыс тесіктеріне қосылу үшін кіріс бар. Алюминий құбырлы пластинасы бар жылытқыш радиаторы жылытқыш қаптамасында екі өздігінен бұрап тұратын бұрандаларды пайдалана арқылы бекітіледі жəне жылытқышты алып тастамастан жəне бөлшектеместен шешілуі мүмкін. Радиатордық жанына екі сомыны бар резеңке тығыздағыштар арқылы жеткізу жəне түсіру құбыршегі бекітіледі. Жылытқыш басқару жүйесі жылытулардың қақпақтарымен жəне желдеткіштің төрт позициялық қосқышымен екі тұтқыш механизмді қамтиды. Жылытқышты басқару тетігінің төменгі тұтқасы жылытқыштың радиаторы арқылы ауаны беруді бақылайтын жəне жылу немесе желдету режимінде жұмыс жасайтын жылытқыштың

жоғарғы жапқышына əсер етеді (барлық ауа ағымы радиатордан өтіп кеткен кезде). Осылайша, жылытуды реттеу ВАЗ-2110 сияқты жылытқыштың радиаторы арқылы өтетін ауа көлемінің үлесін өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, қозғалтқыш бөлігіндегі жылытқыш радиатордың шығатын құбыршегі жылы мезгілде жылытқыштың радиаторы арқылы сұйықтықтың айналымын толығымен өшіретін жабылатын қалқанмен жабдықталған. Басқару механизмінің үстіңгі тұтқасы əртүрлі салонның аймағына ауаны жеткізуді реттейтін жылытқыштың төменгі қалқанда жұмыс жасайды: жел мен бүйірлік терезелерде, орталық аймақта жəне жүргізуші мен жолаушылардың аяқтарына жеткізіледі. Электр желдеткіштің төрт позициалық қосқышы ВАЗ-2110 автокөлігіне ұқсас, ол электр кедергісінің қосымша кедергісінің ұқсас блоктың көмегімен басқарылады. Ауа жылытқыштан салонның əртүрлі аймақтарына ауаны тарату жəне жеткізу жүйесі жел шоғырсымдағы дефростерлеу желдеткіш бар орталық жəне бүйірлік ауа құбыры, орталық шүмектен жəне терезелердің бүйірлік панельге ішкі жағына орналастырылады (ВАЗ- 2110 сияқты) жапқыштар мен дефлекторлар, сондай-ақ қыздырғышқа артқы жолаушылардың аяқтарының жылу аймағының төменгі ауа ағыны қосылады. Жылытылған ауаны жүргізуші мен алдыңғы жолаушының аяғына дейін жылытқыш қаптамасы арнайы саңылаулар арқылы тікелей жеткізіледі.

ГАЗ-3110 желдету жəне жылу жүйесі
8.29-суретте көрсетілген.

Ауа тартқыш көліктің алдыңғы оңайшалау қозғалтқыш бөлігінің жел əйнегінің астында алынмалы жоғары панелінде ауа өткізгіш саңылауры бар жерінде орналасқан. Жылытушы аспап панелінің артындағы жолаушылар бөлігінде орналасқан. Ол құрамында сомынмен жəне 13 қақпағы бар желдеткішпен байланыстырылған 16 жəне 26 радиатор қаптамасынан тұрады, оның ішіне радиатор 14, электр желдеткіш 27 жəне 28, жəне 15,32 жапқыштары бар. Желдеткіштің негізіндегі желдеткіштің қорапшасы (суретте көрсетілмеген) бар, ол 8 жапқыштармен жəне гофрирленген ауа құбырының дефростеры 7 жалғама құбыр жəне орталық шүмек 29 астында жабдықталған. Радиалды электржелдеткіштің қаптамасының төменгі бөлігінен 26 электр қозғалтқыштың 28 бекітілген қаптамасы арқылы өтпелі болат дискінің екі сомыны бар, ол үш бұрандамасы бар қаптамасына бекітіледі. Қосымша кедергісі төменгі бөлігінен 26 қаптамасына екі бұрандамаға бекітіледі. Бұл бекітудің арқасында электр желдеткіші

жəне оның қосымша кедергісі көлік жылытушы құралын шығармастан оңай шығарылады (аспаптың панелінің төменгі оң жақ бөлігімен). Жылытқыштың 14 радиаторы 16 қаптамасында жəне қақпақ 13 периметрінің айналасында поролонды тығыздағышымен тығыздалған. Радиатордың астындағы қорапта радиатордың айналып өтуінде ауа беру арнасы бар. Жалғама құбыр радиаторы құбыршек астында қозғалтқыш бөлігіне алдыңғы панельдегі жылытқыш орнатылған кезде резеңке тығыздағыштар арқылы орнатылады. Төменгі радиатор құбыршек қосқышымен, құбыршекке кран 12 қосылады. Ол қозғалтқыш бөлігіне оң жақ шашырығын екі сомымен бекітіледі.

Сур. 8.29. ГАЗ-3110 автокөлігінің жылыту жəне желдету жүйесі:

1

— артқы ауа құбыры;

2

— қапсырма;

3

— жалғастырғыш тетік;

4

— ауа құбырын таратушы;

5

— жанындағы шүмек;

6

— гофриланған ауа құбыры (құбыршек);

7

— дефростер;

8

— желдету қопаршасын таратушы жапқышы (қорапша көрсетілмеген);

9

жəне

10

—алып шығатын құбыршек тиісінше;

11

— кранның тəжі;

12

— жылыту краны;

13

— қаптаманың қақпағы;

14

— радиатор;

15

— ауа тарту жапқышы;

16

— радиатор қаптамасы;

17

— ауа тарту жапқышының білігі;

18

— тəжіні ұстаушы;

19

жəне

20

— ауа тарту жапқышының тəжісі мен тұтқышы;

21

—татату жапқышын басқару тетігі;

22

— ауа тарту жапқышын жəне кранды басқару тетігі;

23

— басқару панелі;

24

— тұтқыш кронштейні;

25

— кран жетегінің тұтқышы;

26, 27
жəне

28

—қаптама, ротор жəне тиісінше желдеткіштің электр қозғалтқышы;

29

— орталық шүмек;

30

жəне

31

— тиісінше ауа тарату жапқышының тəжі жəне білігі;

32

— ауа тарату жапқышы;

33

34

жəне

35

ауа тартқышының жапқыштарының тұтқылары;

36

— желдеткіш қорапшаның тарату жапқышының тəжі;

37

— ауа таратушы;

Радиаторды жылытқышты көлік құралынан алып тастағаннан кейін ғана алуға болады (аспап панелі мен оның консолін алынып тасталған). Жылыту құралы оң жағынан 16 қаптамасы арқылы ауа арқылы екі жаңғақпен, жоғарыдан - қақпақтың 13 қапсырмасымен бір сомымен, ал сол жағынан 37 ауа таратушы бір бұрандамен еден туннеліне

бекітіледі.

Жылытқышты басқару жүйесі кранның басқару таяқшалары мен жылытқыш қалқандары 21 жəне 22 тұтқаларымен, сондай-ақ, үш сатылы электржелдеткіштің құрастыруын ауыстырып-қосқышпен бірге бекітілген 24 тұтқыш механизмі бар. Жоғарғы тұтқасы 22, 11 жəне 19 тəжілері арқылы, жылытқыш кранымен басқарылады жəне ауа тарату жапқышын 15 бақылайды. Тұтқаның шеткі сол жақ күйінде жылытқыш қаптамасы мен ауа қабылдағыш жапқышы жабылады. Тұтқыш оңға жылжытылған кезде, жапқыш 15 ашылады жəне орташа ұстағыш күйі бар қалқандар ауа көп бөлігін радиатор арқылы өтеді. Ал оның аз бөлігі - төменнен, радиаторды айналып өтуге мүмкіндік береді. Бұндай күйде жылытқыш қаптамасы əлі де жабылып, жылытқыш максималды желдету тəртіптемесінде жұмыс істейді. Тұтқаны əрі қарай жылжытқан кезде жылытқыш кран ашыла бастайды жəне сұйықтық жылытқыш арқылы қозғалтқыштың салқындату жүйесінен айнала бастайды. Ал тұтқаны 22 өте дұрыс күйінде жылытқыш қаптамасы толығымен ашық, ал 15 жапқыш радиатор арқылы бүкіл ауа ағынын жібереді (максималды қыздыру тəртіптемесі). Төменгі тұтқасы 21, 30 жəне 36 тəжісі арқылы жапқыштары 8 жəне 32 жылытқышпен басқарады. 8 жапқышы ауаны алып келуін орталық шүмектен 29 жабуын қамтамасыз етеді (21 тұтқаның ортанғы жəне соңғы оң жақ күйінде). жəне 32 жапқыштары - жүргізушінің жəне жолаушылардың аяқтарына (тұтқаның шеткі сол жəне орта жағдайында) өтеді. 7 дефростерлер құрылғысына жəне 5 бүйірлік саңылауларға ауа беру тұтқаны 21 тетік күйіне кез келген жағдайда оралмайды. Оның орташа жағдайы ең жоғары болады. Демек, 21 тұтқаны тершіп кетуіне немесе мұздануына жол бермеу үшін қажет болса, ортаңғы орынға қойылады (ортадағы немесе соңғы оң жағдайдағы 22 тұтқасы бар күйінде). Құрал панелінде үш позициялық қосқыш электр желдеткіштің жоғары жəне төмен жылдамдықтағы (ол қосымша кедергі арқылы қосылса) жұмысын қамтамасыз етеді.

Жылытқыштардан ауаны жеткізу жəне таратуды əр түрлі салонның аймақтарына дейін жеткізеді 7 дефростер, сондай-ақ 29 жəне жылытқыштың желдеткіш каналына 6-шы гофрленген ауа арналары (шлангтары), сондай-ақ 4 жəне 1 ауа ағындары арқылы қосылған дефлекторлар бар 5 бүйірлік саңылаулар жылытқыштың ауа таратушысына 37 қосылған.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

B. К. Вахламов, М. Г. Шатров, А. А. Юрчевский ; А. А. Юрчевского редакторы. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2003. — 816б.

— М.: «Третий Рим» баспа үйі, 2001. — 192 б.

: орта кəсіп оқу мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / А. Г. Пузанков. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2004. — 560 б.

СПб. :АлфамерПаблишинг, 2002. — 128 б.
«Академия» баспа орталығы, 1999. — 544 б.

МАЗМҰНЫ

құрамдары мен міндеті 246
Əдебиеттер тізімі 398