Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.

жүз томдық
Батырлар жыры
37 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-288-7 (т. 37)
© Әдебиет және өнер институты, 2006

М.О.Әуезов
атындағы
Әдебиет
және

өнер
институты
мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық
көретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми

басылымын әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін жарияланған отыз алты томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы
болып саналатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек

айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы,
діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз
томы, тарихи жырлардың үш томы, батырлар жырының төрт
томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы әзірленіп,

баспа бетін көрді. Бұл басылымдардың он томы Қытайдағы
қазақ фольклорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының қымбат
қазынасы—фольклор жинақтарының жоғары деңгейде безен-
дірілген жаңа басылымын оқырман қауым үлкен қуанышпен

қарсы алды. Алла қаласа, қазақ эпосының көркем үлгілерін
жариялау осымен шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
37-томы батырлар жырына арналды. Бұл томға «Қобыланды

батыр» эпосының бес нұсқасы енді.
«Қобыланды батыр» жырының ел арасында кең тараған
отызға жуық нұсқасы бар. Бұл жыр үлгілерін ХІХ ғасырдағы
қазақтың көптеген белгілі ақын-жыраулары айтқан. Солардың

қатарында—Марабай,
Қашаған,
Бітімбай,
Мергембай,

Біржан, Нұрпейіс т.б. ақын-жырауларды ерекше атауға
болады. Эпостық нұсқаларды ғылыми тұрғыдан жүйелеп,
төрт томға жинақтау жоспарланды. Алғашқы томға Көшелек
Еламанұлы, Құлзақ Амангелдіұлы, Сүйіншәлі Жаңбыршыұлы

Нұрпейіс Байғанин және Ержан Ешімұлы сынды ақындардың
репертуарында орындалған жыр нұсқалары ұсынылды. Ал
кезекті үшінші томға Айса Байтабынұлы, Сәдуақас Ділманов,
Нұрсейіт Битілеуов, Ережеп Тілеумағамбетұлы сынды халық

таланттырының репертуарынан әр кезде жазылып алынған
таңдаулы жыр мәтіндері енгізіліп отыр.
Бір айта кетерлігі, бұл аталған «Қобыланды батыр»
жырының варианттары бұрын-соңды еш жерде жарияланбаған.

Мұның өзі эпостану ғылымына қосылған құнды жаңалықтың
бірі десек қателеспейміз. Жыр мәтіндері ӘӨИ Қолжазба қоры
мен ОҒК Сирек қорында сақтаулы қолжазбалардан алынып,
араб әрпінен қазіргі әліпбиге түсірілді.

«Бабалар сөзі» сериясының негізгі ұстанымдарына сәйкес,
отыз жетінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды.
Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған
түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесе-

тін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,
эпостың жинаушылары мен оның жырлаушылары туралы де-
ректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және ағылшын
тілдерінде жазылған түйін кірді.

Он таңбалы Ұрымда,
Қырық таңбалы Қырымда,
Қазақ елінде Қыдырбай деген бай өтті,
Төрт түлік малға сай өтті.

Іні де жоқ, аға да жоқ,
Өзінен туған бала да жоқ,
Бір перзентке зар өтті.
Малы артық болды бай,

Перзенті жоқ сұмырай.
Мекендерін сұрасаң,
Қалдығайты, Бұлдырты,
Өлеңті [мен] Шідерті,

Шоқа сайын бір жылқы –
Жирен деген көл еді,
Ешкіқырған деген бел еді,
Қобда деген жер еді,

Қобдада туған Қобыланды деген ер еді.
Қобыланды тумай тұрғанда,
Бұл Қобданың бойында
Алшағыр қалмақтың елі еді.

Қобданың алпыс саласы,
Тоғыз екен Алшағырдың баласы.
Қашан да жау екен
Қазақ-қалмақ арасы.

Алшағыр деген қалмақтың
Тоғыз ұлы бар еді,
Тоғыз қызы бар еді.
Мал менен басқа

Арманы жоқ жан еді.
Қобыланды батыр
(Айса Байтабынұлы нұсқасы)

Сол кезде Қыдырбай
Малдан бөтен еш нәрсесі жоқ шал еді.
Алшағыр ойды ойлады,
Асау сойып ақыртып,

Мая [сойып] бақыртып,
Той қылайын шақыртып.
Қыдырбай тойға келсін деп,
Ұлымды, қызымды көрсін деп,

Ұлым жорға мінсін деп,
Қызым жібек кисін деп,
Қыдырбайдың іші оттай күйсін деп,
Жаңғыздық пен шалдықты

Шекесіне тисін деп.
Алшағырдай қалмақтың
Екі уәзірі бар еді,
Таңырақ мұрын бекауыл,

Шошақ тұмсық жасауыл,
Шақыруға жіберді Қыдырбайға
Таң жаңа атқанда,
Ауыл ұйықтап жатқанда.

Қыдырбай[дың] баласы жоқ,
Қайғысы көп сұмырай
Түлкі ішігін жамылып,
Оттай беті қабынып,

Ұл түгіл, қызының
Басқан ізін сағынып,
Қайғымен іші күйініп,
Жүрегі қабынып.

Екі қалмақ келеді,
Қыдырбай сөйлей береді:

Неғып жүрсің?—деп еді.
Таң жаңа атқанда,
Жұрттың бәрі [ұйықтап] жатқанда,
Неге келесің еліме,

Келме менің шеніме.
Сөз айтамын асырып,
Жүрмеді көңлім ашылып.
Біз перзенттің жоғынан,

Келдің бе мені басынып?!
Сонда қалмақ сөйледі:

Қайта етпей әмірін,
Шақырып тойға мен келдім,
Мені неге жау көрдің?
Алшағырдың тойы бар,

Той малына сойдырған
Ту бие мен қойы бар.
Барасың ба, Қыдырбай,
Бармайсың ба, Қыдырбай?

Қыдырбай өзі ер еді,
Үйіне қарап жөнелді.
Бәйбішесі Ақмаңдай,
Ақмаңдайға сөйледі:

Барамыз ба, қатын-ай,
Бармаймыз ба, қатын-ай?
Барғанымыз жөн болар,
Ауыл арасы жақын-ай.

Баласыз адам кем еді.
Тілімді алсаң бармалық,
Бара қойсақ Алшағыр
Көңілі тасқан неме еді,

Малменен басы тең еді.
Барсақ бізге кемшілікті береді,
Бармағаның жөн еді.
Қыдырбай сонда сөйледі:

Жоқ екен сенде ақыл-ай.
Бара қойсақ, батыр дер,
Бармай қалсақ, қатын дер.
«Алжыған қақпас Қыдырбай

Үйінде қорқып жатыр» дер.
Мойнымызға алмалық
Жаңғыздық пен шалдықты.
Мойнымызға алалық

Көрсететін байлықты.
Осы малым тұрғанда,
Кім береді маған қорлықты.
Ақмаңдай сонда толғады:

Малыңда жоқ қой сәнің-ай.
Қырмызы киген қызың жоқ,
Жорға мінген ұлың жоқ.
Арғымақ мініп ақырған,

Дұшпанды көрсе жапырған,
Айбатты туған інің жоқ,
Тойға барар жөнің жоқ.
Қыдырбай қатынының тілін алмады,

Сөзіне құлақ салмады.
Құлдың бәрін ұл етті,
Күңнің бәрін қыз етті,
Қисықты малмен түзетті.

Күңге қырмызы кигізді,
Құлға жорға мінгізді.
Қыдырбай тойға келеді,
Қыдырбайға келген кісі жоқ,

Қыдырбаймен ешкімнің де ісі жоқ.
Мал сойғанның қасында,
Жерошақтың басында
Қыдырбай сорлы тұрады,

Алмадай мойнын бұрады.
Ақмаңдай кемпір жылады,
Жылағанда не деді:

Іші-бауырым кірледің,
Көкірегім шерледің.
Қалмаққа берген балаңды,
Құдай, неге бермедің?!

Қалмақтай мені көрмедің,
Қу шанашыңды ұрлаған,
Құдай, сенің мен бе едім.
Алпыс екі тамырым

Бұл жалғанда имедің.
Кеуіп қалған ерінім,

Бір перзентке тимедің.
Раушан екі көзім-ай,
Бір перзентті көрмедің.
Мен боздаған інгенмін,

Артымнан бота ермеген.
Мен көк шолақ биемін,
Соңымнан құлын ермеген.
Алшағырдың тоғыз ұлы

Жорғасын мініп ұрынып,
Алшағырдың тоғыз қызы
Қырмызы киіп, қырынып.
Қыдырбай мен Маңдайдың

Алдында жүрді көрініп,
Ақмаңдай тұр күйініп.
Алшағыр сонда ақырды:

Жігіт бар ма ділмар,—деп,—
Қыдырбайға баратын.
Жаңғыздықпен шалдықты
Басына қайғы салатын.

Әлібек деген бір тазша,
Сөйледі сонда: «мен бар» деп.
Қыдырбайға келеді,
Әлібек сөйлей береді.

Баласы жоқ қақбасым!
Қайдан алдың қатынды,
Ұл түгіл, қыз таппайтын.
Ақмаңдай мен Қыдырбай

Етпеттеп барып құлады,
Жер бауырлап жылады.
Маңдайына ұрады,
Шаш пен сақалды жұлады.

Қара нарды құшақтап,
Қара сабасын пышақтап,
Еліне қайтып жөнелді,
Ақ ордаға кіреді.

Елді айналып өтейін.
Мында тұрып нетейін,
Маңғыстаудың Қараойы,
Әулиенің бар ойы.

Үш жүз сексен әулие,
Қойдай болып күренген,
Ұлсыздарға ұл берген,
Қызсыздарға қыз берген,

Жансыздарға жан берген.
Әулиеге барайын,
Мойныма бұршақ салайын.
Көрер ме екен көз жасын,

Барып бала сұрайын.
Темірден кебіс киеді,
Темірден таяқ алады,
Оймақтай аузы бүріліп,

Етек-жеңін түрініп,
Шыбын жаннан түңіліп,
Тұрмады кемпір кідіріп.
Әулиеге жөнелді,

Неше күн жаяу жүреді.
Жұмсақ жерде жүгірді,
Тастақ жерде кідірді.
Табанына тас кіріп,

Табанынан аққан қара қан
Бес саусағы жуылды.
Ақ татырдың басында,
Дөңгелек сордың қасында.

Қойын қойып иіріп,
Қойшылар отыр жиылып.
Кемпір соған келеді,
Со қойшының ішінен

Қызыл жүзді жас бала
Кемпірге сәлем береді.
Кемпір сонда сөйледі:

Ұлықпандай мың жаса.
Сонда бала сөйледі,

Көпті көрген данасың.
Ақ көйлекті кір басып,
Шеше, қайда барасың?
Сонда кемпір толғады:

Мұңымды айтсам жылайсың.
Торша аттың тоқтығы,
Тоқ болады шоқтығы.
Ел қаңғырып жүргенім,

Бір баланың жоқтығы.
Құдай қосқан шал қалды,
Төрт түлік мал қалды.
Жинаған дүнием тұл қалды,

Бір баланың жоғынан
Ел қаңғырып келемін.
Бала ойға түскенде
Жанамын да күйемін.

Кедейлік пенен жетімдік
Кетірді менің сынымды.
Бір жасарға келгенде,
Әкем өліп қалыпты.

Бес жасыма келгенде,
Шешемді Құдай алыпты.
Анадан жетім қалыппын,
Ағадан жетім қалыппын,

Жетім қалып зарықтым.
Он жасыма келгенде,
Байдың қойын бағыппын.
Жыл он екі ақыма,

Сарбас тоқты алыппын.
Алғаным сарбас тоқты ойық енді,
Беретін садақамды жөні келді,
Сол тоқтымды берейін.

Еңбегің екен ол тоқты,
Мойныма борыш болмай ма хақ,—деді.
Сонда бала сөйледі:

Тоқтым бар сенде демейін.
Бейшара кемпір жөнелді,
Ақ тоқтыны жетелеп,
Баратын жолды төтелеп.

Кемпірдің ойы бөлінді,
Көзінің жасы төгілді,
Мұнар шалған бір қырқа
Со кемпірге көрінді.

Кемпір келді қасына,
Жеті күн жүріп со таудың
Әрең шықты басына.
Тау басына қараса,

Таудан аққан бұлақ бар,
Тасқа шыққан құрақ бар,
Тау басында шырақ бар.
Жер моланы көреді,

Қасына келіп түнеді.
Түн ортасы болғанда,
Таң сімері жауғанда,
Кемпір түсті көреді.

Түсінде келіп бір адам
Бір ұл, бір қыз береді.
«Ұлыңның аты Қобыланды,
Қызыңның аты Аққолаң» деп еді.

Көтеріп алса басын,
Түндегі көрген түс екен,
Түсінде көрген ісі екен.
Кемпір көрген түске нанады,

Аулына кетіп барады.
Кешегі кемпір кеткесін,
Қыдырбай жалғыз қалады,
Қыдырбайды құлдар талады.

Қыдырбайдың сұрамай атын мінеді,
Сұрамай киімін киеді.
Қыдырбай жылқысының ішінде,

Құлтай құлдың қасында,
Жүн тұмағы басында,
Құлтай—Қыдырбайдың құрдасы,
Қанды көйлек жолдасы.

Ақмаңдай кетіп қалғасын,
Қыдырбайдың қуарып қалған бір басы.
Құлтайдың қасында жүр паналап,
Жылқысын жүр аралап.

Қыдырбай түсті көреді,
Құлтай құлға келеді,
Еңіреп қоя береді,
Қыдырбай сонда не деді:

Менің де көрген түсім бар,
Түсімде көрген ісім бар.
Ақмаңдайым келіп жүр,
Бір жолбарыс, бір сұңқар

Емшегін Ақмаңдайдың еміп жүр.
Үйімнің оң жағына қарасам,
Ер қаруы—бес қару,
Босағама ілінді,

Құлаған жүгім жиылды.
Шаңырағымда төрт бүркіт көрінді,
Бұл не болар, құрдасжан?!
Сонда Құлтай сөйледі:

Шамам келсе қориын.
Тілегің Құдай бергені,
Көзіңнің жасын көргені.
Ақсұңқар мен жолбарыс—

Ұл мен қыздың болғаны.
Төбеңдегі төрт бүркіт—
Тумай тұрып балаңның
Әруағының қонғаны.

Айтқан ауыз жұмғанша
Елпең-елпең жүгірген,
Етек-жеңін түрінген,
Бір әйелдің төбесі

Қыдырбай соны көреді,
Көреді де күледі.
«Ақмаңдай ма екен?» деп жөнелді,
Жетіп келсе—Ақмаңдай,

Жанды, шалым, шамың-ай,
Сәнді болды малың-ай.
Арыстандай ұлың бар,
Айдан сұлу қызың бар,

Жарқырап тұрған күнің бар,
Сүйінші, шалым, сүйінші!
Сонда шал сөйледі:

Өкпемді оған берейін.
Мал билігін берейін,
Бас билігін берейін,
Құл болып су әкеліп берейін.

Тағы айтшы, кемпір, тағы айтшы,
Аузыңнан, кемпір, сүйейін.
Еңсесі биік ордаға
Екеуі келіп кіреді.

Нұр тамып жасарды қайта деп еді,
Жетпіске келген Қыдырбай
Жетпіс жасы кетеді,
Жиырмаға қайта келеді.

Аппақ қардай ет бітті,
Алмадай қызыл бет бітті.
Алтын сақал, күміс мұрт бітті,
Жауырын менен сырт бітті,

Бұғақ пенен ұрт бітті.
Алпысқа келген Ақмаңдай,
Он беске қайта келеді,
Қайта қыз болды деп еді.

Кәміл үш ай болғанда,
Үш айға кәміл толғанда,
Ақмаңдай жерік болады.
Қатыр-қатыр қара тасты шайнады,

Көк мұзға көлбеді,
Қоңыр күздей көрмеді.
Жалаңаш қарға аунады,
Аунап еді тоңбады.

Ақ дәретін алады,
Хаққа мойнын салады,
Кемпір ұйықтап қалады.
Түсіне бабасы енеді,

Бабасы сөйлей береді,
Сөйлегенде не деді:
«Жерігің мұнан қанбады,
Көженің суы, ащы құрт,

Мұнан дауа болмайды.
Ақ сүйріктей білегің,
Қабыл еді тілегің.
Жерігің сенің қанады:

Жеті басты айдаһардың жесең жүрегін
Қабыл болар тілегің,
Қабыл еді тілегің».
Көтеріп кемпір басын алады,

Шалға таман барады.
Кемпірдің сөзі тым тәтті,
Шалды шайқап оятты.
Шалға кемпір сөйледі,

Қиналды-ау шыбын жаным-ай.
Үш айлық баланың қызуына шыдамай,
Көсілген аяқ жия алмай,
Өртеніп өзегім барады жанып-ай.

Айдаһар түгіл, кесірткіге әлің жетпейді,
Жеті басты айдаһардың
Жүрегін бересің қайдан тауып-ай?
Сонда шал жылады,

Көзінің жасын бұлады.
Етпеттей барып құлады,
Сонда шал толғады:

Біз қасқаны Құдайым.
Айдаһар түгіл кесірткіге әлім келмейді,
Оны қайдан табайын.
Әулие деп жүргенің

Көп шайтанның сөзі екен,
Мазақ қылып жүр екен.
Күн төбеден ауғанда,
Ұлы бесін болғанда

Ауылдың арғы шетінен,
Құбыла сарай бетінен
Келе жатыр көп адам.
Көп адамның ішінде

Көрінеді бір адам.
Ат моншақтан ат мінген,
Ақ болаттан тон киген,
Жауатын қардай түнерген,

Шүңірек көз, жар қабақ, орақ мұрын,
Қыдырбай көрмеген екен оны бұрын.
Үй артына келеді,
«Хабарласшы» деп еді.

Қыдырбай шықты жүгіріп,
Ел екенін біле алмай,
Жау екенін біле алмай,
Көзінің алды іріңдеп,

Буындары дірілдеп.
Шөкелекке сүрініп,
Қыдырбай шығып келеді.
Қыдырбайдай қартыңа

Бәрі де сәлем береді.
Қыдырбай сонда сөйледі:

Кімсіңдер, жаным?—деп еді.
Ахмет тұрып сөйледі,
Ахмет екен зор кісі.
Бет аузында тұр екен

Батырлықтың белгісі.
Сөйлегенде Ахмет не деді:

Мен ноғайлы деген ел едім.
Со ноғайдың ішінде
Айсаның ұлы Ахмет деген мен едім.
Мен келемін кім үшін,

Қыдырбай аға, сен үшін.
Алшағырдың тойында,
Жиренқопа бойында,
Тоғыз ұлды Алшағыр,

Саған айтқан сөзі үшін.
Жүр, қасыма ер,—деді,
Ахмет ұлың мен,—деді.
Алшағырдың баласы тоғыз, мен жалғыз,

Қызығымды көр,—деді.
Қыдырбай сонда еңіреді:

Берді Алла себебін.
Ахмет батыр сен болсаң,
Алшағырың құрысын,
Сенде бар менің жұмысым.

Жеті басты айдаһардың
Тауып бер маған жүрегін.
Ахмет сонда сөйледі:

Буынып алсам белге тоқ,
Қымбат па еді жылан боқ.
Кемпірдің табатыны ұл болса,
Ұл табатыны шын болса,

Қартайғанда кемпір-шал,
Ондай атты күн болса.
Ахмет батыр айдаһар іздеп жөнелді,

Астындағы ақбоз ат,
Шулеген сайын гуледі,
Табаны жерге тимеді.
Табанға тиген қара тас,

Саз балшықтай иледі.
Шаба-шаба есірді,
Төрт аяғы көсілді.
Буған малдай шешілді,

Тақымға тұрмай секірді.
Алқымдығы алқылдап,
Құйысқаны сартылдап,
Ауызынан аққан ақ көбік,

Омырауында жалпылдап.
Гүдір таудың басымен,
Шамдария қасымен,
Алатаудың үстінен

Адырайып асады.
Тұра қашқан қоянды
Омыртқадан басады.
У дариядан өткенде

Жер өртеніп, тас күйген.
Ар жағына қараса,
Бір қызыл жар көреді.
Қызыл жардан шыққан бір түтін

Аспанға барып тиеді.
Жер өртеніп, тас күйген,
Айдаһардың демі екен,
Қызыл жар айдаһардың іні екен.

Манағы шыққан түтіні
Аузынан шыққан демі екен.
Ахмет те ер екен,
Көрмеген бұрын жер екен.

Ахмет ойды ойлады,
Атын тасқа байлады.
Айдаһардан таймады,
Алмасты қолға алады.

Айдаһардың ініне
Ахмет жетіп барады.
Айдаһар аузын аша алмай,
Ін ішінде қаша алмай,

Іздегенің мен,—деді.
Менің жүрегім алпысқа келген,
Маңдайға болды ем,—[деді].
Әруақты Ахмет,

Аузымды аша алмай,
Тар жерден қаша алмай.
Ахмет, сен кетпейсің,
Келген жерден бас алмай.

Бұйым салып сұраймын,
Бұйымымды бер,—деді.

Маңдайға болар ем,—деді.
Ахмет ер еді:

Айдаһармен келісіп,
Айдаһар Ахметке бір елі
Құйрығын кесіп береді.
Бір елі құйрығы, мұнан біл,

Он бес пұт шықты деп еді.
Құйрығын кесіп алады,
Тарлан аттың артына
Бөктеріп мықтап таңады,

Аулына қарай шабады.
Қырық күн жүрген жеріне
Жиырма күнде келеді.
Ақмаңдайдай кемпірге

Алып келіп береді.
Ақмаңдай асап жеп еді,
Шырадай көзі жайнайды,
Жерігі соның қанады.

Ақмаңдай бір ұл менен бір қыз туды,
Өтірік емес, шын туды.
Қыдырбайдың үйіне
Айы менен күн туды.

Нағыз үш күн болғасын,
Баланың кіндігі қалғансын,
Қыдырбай қуанғаннан той қылды,
Осы тойын мол қылды.

Молдалар келіп қамалды,
Сәлдесі қара қазандай,
Баланың атын таба алмай.

Қыдырбайдың бір қойшысы бар екен,
Тоқсанға келген шал екен.
Көңілі тіпті ақ екен,
Қойын жақсы бағатын,

Қойдың бабын табатын.
Қойшы түсті көреді,
Қойшы тойға келеді,
Келе сөйлей береді:

Жамыраған қойдай дулама.
Баланың атын таппадың,
Байға неге жақпадың?
Мал алам деген көп молда,

Таяқтарыңды ұстадың.
Манағы қойшы сөйледі:

Қобдада туған Қобыланды деген ер болсын.
Қыздың аты Аққолаң—
Қобыланмен туған жұбай-ай.
Ғұмырын ұзақ қылып,

Бақытты берсін Құдай-ай.
Қыдырбай сонда сөйледі:

Қойшым атты тапты,—деп.
Жиналып келген көп молда,
Құдай малдан қақты,—деп.
Әй, Қойшыбай, Қойшыбай,

Бағып жүрген қойың бар,
Қандай малдан ойың бар.
Қалағаның бәрін ал,
Өзім малын берейін,

Он таңбалы Ұрымнан,
Қырық таңбалы Қырымнан
Таңда дағы бір қыз ал.
Қойшы байып ол кетті,

Етке тойып ел кетті.
Нар жетектеп, ат мініп,
Ақсақал молда бұл кетті.
Бата беріп мақтанып,

Кемпір менен шал кетті.
Садақа алып қуанып,
Ақсақ, соқыр, пұшық, таз кетті.
Манағы туған баланың

Балтыры бар бесіктей,
Омырауы есіктей.
Қасқыр ауыз, қабақты,
Бұқа мойын тамақты,

Тасыған судай алапты,
Алғыр бура қабақты.
Алтыннан болды шүмегі,
Жібектен болды түбегі.

Мақпалдан болды жапқышы,
Мәулімнен болды тартқысы.
Бір жасарға келгенде,
Бесіктен бесік қоймады.

Екі жасқа келгенде,
Төр алдына симады.
Үш жасына келгенде,
Асау таймен ойнады.

Төрт жасына келгенде,
Шашылған малын жинады.
Бес жасына келгенде,
Белгілі жігіт болады.

Алты жасқа келгенде,
Ойынды талап етеді.
Жеті жасқа келгенде,
Көңілі әр нәрсеге желденді.

Сегіз жасқа келгенде,
Үлкен қолын сермеді.
Тоғыз жасқа келгенде,
Тұлпар болды мінгені.

Он жасқа келгенде,
Қайраты мен қызуы
Ықтияр басқа бермеді.
Он бір жасқа келгенде,

Қарағай найза өңгерді.
Он екі жасқа келгенде,
Мың кісімен бір өзін тең көрді.

Он үш жасқа келгенде,
Дұшпанға салды шеңгелді.
Он төрт жасқа келгенде,
Азды-көпті тең көрді.

Он бес жасқа келгенде,
Торайғырдай тобайды,
Аруанадай шағайды.
Қара ағаштай бұтақты,

Сәукеледей шытақты,
Отырған жері омақты,
Сөйлеген сөзі сабақты,
Ойлады әрбір талапты.

Таудағы тарлан бөрілер
Салды көзді қияға,
Он екі айшылық жер еді,
Алты айшылық шөл еді.

Көктен деген кемпір—
Жәдігөй деген сол еді,
Куәлі кемпір сол еді.
Көктен деген кемпірдің

Аққұртқа деген жаңғыз қызы бар еді.
Қызыл ерін, ақ маңдай,
Екі беті қызыл күрең,
Мақпалдай түймедей болған басы бар,

Жібектей күлтеленген шашы бар,
Қиылған қара қасы бар.
Маржан тісі тізілген,
Раушан көзі сүзілген,

Жарқылдаған сәулесі
Күндік жерден көрінген
Әдемі артық қыз еді.
Көктен кемпір ойлады,

Ойлап ойға тоймады:
«Кіл он таңбалы Ұрымды,
Қырық таңбалы Қырымды,
Он екі баулы ноғайды

Шақырып той қылайын.
Кімде-кім күресіп жықса,
Алтын қабақ атып алса,

Қызымды соған берейін.
Жалғыз баламды қойныма алдым, ұл еттім.
Қорама салдым, мал еттім,
Қарасын қылдым пана еттім.

Бақытты ерлігі бәрі бірдей,
Қалқамды сол кісіге берейін,
Қызығын жалғызымның көрейін»,—деп
Кемпір үлкен той қылды,

Жұрт тойға баруға қозғалды.
Қыдырбайға келген кісі жоқ,
Қыдырбаймен ешкімнің де ісі жоқ.
Қыдырбайды тойға шақырып

Ешкім келген жоқ,
Қыдырбай естіп білген жоқ.
Қобыланды он бес жасында,
Кәмшат бөрік басында,

Қаршығасы қолында,
Қарала тазы соңында,
Қоғалы көлдің басында,
Сұлу көлдің қасында

Ит жүгіртіп, құс салып,
Қобылан батыр жүр еді.
Қобыланның бір мінезі ерте тұрып,
Қарауыл салып, қосына қайтып келеді.

Қобылан қарауыл қарап тұр еді,
Сарғая келіп таң атты,
Қызарып келіп күн шықты.
Күн астына қараса,

Будақ-будақ бу шықты.
Бу астына қараса
Көтерген жасыл ала ту шықты.
Ту шетіне қараса ала-шолақ,

Ат құйрығын шарт түйген.
Көк болат тон киген,
Қабағы қалың түнерген,
Айыр сақал, тік мұрт

Келе жатыр бір адам.
Қобылан [оны] көреді,
Көреді де күледі:

Ауыр әскер қол екен.
Әкемнің баласы жоқ,
Малы көп деп қызығып келе жатқан
Көп дұшпанның бірі екен,

Кім болса да білейін деп
Қобылан алдынан шауып жөнелді.
Жетіп келсе мұсылман,
Мұсылмандығын біледі,

Қобылан сәлем береді.
Сонда олар сөйледі:

Дүзің айдай, қасың қалам.
Қабағыңа қарасам,
Әруақ қонған таудағы тарлан бөрідей.
Сенің өзі қай ұлсың,

Қыдырбайдың ұлы түгіл, қызы жоқ,
Қай құлдан туып жүрсің?
Сонда Қобыланды сөйледі:

Қара суда кеме едім.
Үлкен тымақ, кең қоныш
Қазақ қарақыпшақ Қыдырбайдың жалғызы
Қобылан деген інің мен едім.

Жүйрік атты мінгізген,
Ту көтеріп, топ жинап,
Аламан әскеріңді көп жинап,
Сенің өзің кім едің?

Мен болғанда кім едім,
Таудағы тарлан бөрі едім.
Ар жағымды сұрасаң,
Қазақ-созақ ел едім.

Сол созақтың ішінде
Естекбай, Мәстекбай хан екен,
Естекбай деген ер екен.

Мен де сенің ағаңмын,
Ақсақалды бабаңмын.
Аққұртқаның тойы бар,
Сол тойына барамын.

Бұйырса Құртқа, аламын,
Бұйырмаса, қаламын.
Тойға барып көп кісі,
Соның бірі боламын.

Қобылан сонда ойлады:
«Мен де тойға барайын,
Бұйырса Құртқа алайын,
Бұйырмаса қалайын.

Тойға барған көп кісі,
Соның бірі болайын»,—деп,
Қобылан қосқа қайтып келеді.
Қостағы қырық кісіге,

Қобылан сөйлей береді,
Сөйлегенде не дейді:

Қайта қойсаңдар, әжем менен көкеме мені айтпаңдар. Әжем
жалғызым деп зарланар, көкем қайғыланып сандалар, қарағым
Қолаңым қайғы ойлар.
Қырық жігіттің бірі еді,

Мұрын деген бір жігіт
Сөйлей қоя береді,
Сөйлегенде не дейді:

Жан жолдасым, жараным,
Жарақты туған қарағым,
Сенен нағып қаламын.
Сен барсаң, бірге барайын,

Сенен нағып қалайын.
Сонда Қобылан сөйледі:

Мен айтайын саған-ай.
Екеуміз кетіп қалғансын
Ел есіз де, мал есіз,

Кемпір менен шал есіз.
Сен ауылда қал,—дейді,
Кемпір менен шалыма
Көзіңді сал малыма.

Құдай жалғыз, мен жалғыз,
Әруақ ерсін жаныма.
Сүйдеді де Қобылан,
Ақмаңдай деген кемпір

Әулиеге кетіп бара жатқанда
Жылқысын ішін аралап, келе жатыр еді,
Зар жылап бір кер бие,
Құлындамайды сол бие.

Кер биені құшақтап,
Ақмаңдай сорлы жылады:

Кер бие-ау, сенің құлының болмағасын, жалың жоқ, менің ұл
болмағасын, сәнім жоқ. Сенен құлын туса, менен ұл туса, енші
қылар едім мен бейбақ балама. Мендей тілек тілеп жүре көр, сен
зарлап.

Кер бие құлын туыпты,
Одан туған құлынды ешкім көрмей,
Көптігімен жылқының
Жеті жыл құр жүріпті.

Шешесінің айтқанынан
Қобылан естіп біліпті.
Тойға барарда үйретіп,
Сол торы айғырды мініпті.

Тоқпақ жалды торы айғыр,
Жеті жылғы құр айғыр.
Қобылан батыр жөнелді,
Үзеңгісі үзбе алтын,

Құйысқаны құйма алтын.
Жүгенінің бәрі алтын,
Сағалдырығы сары алтын,
Қамшысының сабы алтын.

Қырмызыдан терлігі,
Жібектен белдігі.

Атадан жалғыз демесең,
Артық еді қайраты мен ерлігі.
«Шу» деді де жөнелді
Аққұртқаның тойына.

Он екі айлық жер еді,
Күні менен түн жүрді,
Өтірік емей, шын жүрді.
Он екі айлық жер еді,

Он екі күнде жетеді.
Жиналған кісі көп екен,
Орақтың өлген жылы екен,
Со жылы ноғай тұл екен.

Қарасай, Қази—қос жайсаң
Тайқара атты жетектеп,
Келген екен тобымен.
Жаңбыршының Телағыс

Ақмоншақ атты жетектеп,
Бұ да келді тобымен.
Уәлидің Құбықұл құлаш,
Атты жетектеп бұ да келді тобымен.

Жаманбайдың Әуезі,
Ала атын жетектеп,
О да келді тобымен.
Көкаман қасқа, Көкқасқа,

Айқасқа мен Жанқасқа—
Ағайынды бес қасқа.
Қытайдың қызыл шәрінде
Аңқан, Жаңқан

Бұ да келді тобымен.
Быршымбай мен Көбікті
Бұ да келді тобымен.
Қараман Исапан

Бұ да келді тобымен,
Қайтпастың ауыр қол табымен.
Балуан сұлтан, батыр хан
Бұ да келді тобымен.

Тасқалалы Қазан
Бұ да келді тобымен.
Алшағыр мен бала хан

Бұ да келді тобымен.
Жұрт жиналған жер екен,
Аламан әскер көп екен.
Жұрт жиналып тұрғанда,

Тойдың иесі Көкаман
Айқай салып ақырды,
«Балуан» деп шақырды.
Мұсылман, кәпір қалма деп,

Жүйрігің болса айда деп,
Қарға бойлы Қазтуған
Мұсылманның ханы еді,—
Сексенге келген шал екен,

Қалмақтың басы балуан
Теміркөт, қолакөкірек,
Шойынкеуде деген қалмақтың балуаны
Ортаға барып отырды.

Беліне бес бұт шынжыр буынып,
Қабағын тастай түйініп,
Ортада тұрып сөйледі:

Орамал бар да, телпек жоқ.
Кешегі Орақ өлгенсін,
Менімен күресетін мұсылманда еркек жоқ.
Қарға бойлы Қазтуған

Жан-жағына қарады,
Орақты жоқтап жылады:

Күресетін кім бар,—деп.
Кешегі өткен Орақтың
Ізіне болдым ділгар,—деп.
Екі көзі жаудырап,

Тұлымшағы салбырап.
Желке айдары желкілдеп,
Құралай көзі мөлтілдеп.
Екі иығы бүлкілдеп,

Тұла бойы селкілдеп.
Торайғырдың үстінен
Түсіп қалды ер Қобылан.

Мен бар деп ол қалмақ,
Асқар ала биік таудай,
Ер Қобылан тау үстінде тұрып,
Тайдай екеуі күрес салады.

Жеті күндей күресті,
Бірін-бірі тіресті.
Орақтан туған қу Қази,
Сарала туы салбырап,

Шашағы тұс-тұсына жалбырап,
Астыңдағы көк аттың,
Салып кетті санына,
Жаман батты жанына.

Қобыландының қу Қази
Жетіп барды жанына.
Бара сала сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Мен мен едім, мен едім.
Мен болғанда кім едім,
Баба бір Түкті Шашты Әзиз,
Едіге сұлтан, Нұрадын,

Мұса мен Орақ ағам-ай,
Қарасай, мен—Орақтың баласы-ай,
Маған кімнің шарасы-ай.
Сен сен едің, сен едің,

Сен болғанда кім едің.
Сен үлкен тымақ, кең қоныш,
Қазақ деген сен едің.
Әкең сенің Қыдырбай,

Қойшы еді ғой сұмырай.
Халықтың арын алатын,
Астына атын мінетін,
Шалдан бала туар ма?

Жеті күндей күресіп
Жүрген кісі оңар ма?
Тумай кеткір, Қобыланды,
Қалмақты маған бер,—деді.

Сол мезгілде Қобыланды,
Көкпеңбек болды еттері,

Қобылекең бетіне шығып түктері,
Көтеріп алды аттың үстінен
Үйіргендегі лебінен
Тоқсан қалмақ жығылды.

Қалмақ жерге тарс етті,
Қалмақты жығып, төбесі көкке тиеді.
Көкаман қалмақ балуанын боқтады,
Аузына келгенін оттады.

Егізге екі болмағыр.
Тағы жесең тоймайсың,
Нан жегенде қоймайсың,
Бір жегенде жүз саулықтың етіне тоймайсың.

Бір қаршадай баланың астында,
Шаңдағың ұшып ойнайсың.
Көкаман тағы ақырды,

Қазтуған, қапы қалма,—деп,
Қазтуған деген мұсылманның ханы екен,
Тоқсанға келген шал екен.
Ат жүйрігің болса айда,—деп,

Ат шабатын жерлері
Он күншілік жер болды.
Бес күншілік шөл, бас аяғы
Он бес күншілік жер болды.

Қалмақтың елінің қырық-тоқсан аты шықты.
Шабуға ноғайдың елі жиналып,
Он екі ат қосып жіберді.
Орақтың өлген жылы екен,

Сол жылы қара түйе еді,
Мойнында жалы жоқ,
Борбайында қоңы жоқ,
Адам көрер сыны жоқ,

Тастағанда жүні жоқ,
Қарны болса қабақтай,
Бұты болса таяқтай,
Талайды көрген қақсал деп,

Сүйегі қызса, тастар деп,
Қарасай қосты қара атты,

Құбығұл қосты құла атты,
Ахмет қосты торы атты,
Әуез қосты ала атты,
Төрехан қосты торы атты,

Телағыс қосты құла атты.
Он бес жасар ер Қобылан,
Жақыны жоқ бір туған,
Тоқпақ жалды торы айғыр(ды)

Қобылан қосып жіберді.
Қобыландының жоқ еді
Інісі менен ағасы,
Атқа шабатұғын жоқ еді баласы.

Шаудыр деген бір еркекті,
Мінгізіп торы айғырды жіберді.
Кілең жүйрік барады,
Шабатын жерден шабады.

Қарасайдың қара аты,
Қобыландының торы айғыр,
Қарасайдың қара аты
Ең артында қалады.

Келе жатыр қара аттың
Тар қолтығы жарылмай,
Ащы тері алынбай.
Ер Орақтың қайғысы

Көкіректен қалынбай.
Келе жатыр торы айғыр
Қартаның майы алынбай.
Ол күні шапты күнімен,

Жана шапты түнімен,
Бұлар шапты шынымен.
Арадан үш күн өткесін,
Төртінші күнге жеткесін

От орындай тұяқты,
Қиғаштандырды құлақты.
Ойнақтады алақтай,
Пайғамбар мінген пырақтай.

Кешегі кеткен көп аттың
Алдынан тосып құлапты-ай.
Алдымызда ат бар ма деп,

Балалардан сұрапты-ай.
Сонда балалар сөйледі:

Қара аты құрғыр текті ғой.
Көкаманның көк аты,
Сұрқылтайдың торы аты
Кіші бесін болғанда,

Теңкейімізден өтті ғой.
Қараға қамшы сала көр,
Ұмтылып балдар қымтылды,
Қарғып қоян секілді,

Қашқан қоян секілді,
Ертеңгі күн бесінде
Кешегі кеткен көп аттың
Алдында озған секілді.

Талма тал түс болғанда,
Қара үздік келеді.
Кешке жақын болғанда,
Қалың құмға келгенде

Қара[ат] үздік кетеді.
Қатқыл жерге келгенде,
Торы айғыр басып жетеді.
Қарсы өрге келгенде,

Қара[ат] үздік келеді.
Ылди жерге келгенде,
Торы айғыр басып жетеді.
Орақтан туған қу Қази,

Жетім қалған сұм Қази
Сарала туы салбырап,
Сарала тудың шашағы
Тұс-тұсына жалбырап,

Сексен жігіт қасында,
Ақ қалпағы басында,
Сонда Қази сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Торы айғырға жабылшы.
Тауға біткен аңдыздың,
Аспандағы жұлдыздың,

Қазақтан келген бір Қобылан.
Торы айғырды тартпасақ,
Іні де жоқ, аға да жоқ,
Басына түсер жалғыздық деп,

Қази торы айғырды тартып жөнелді.
Көп қиқуға ергенде,
«Едіге!» деген бір дауыс
Құлағына тигенде,

Қара аттың қырық аршын бауыры жазылды.
Төрт аяқтың тиген жері
Жер ошақтай қазылды.
Бүктеліп жазылып,

Тірі сынаптай жылтылдап,
Ор қояндай бұлтылдап,
Шаңы аспанға бұрқылдап,
Құйысқаны сартылдап,

Аузынан аққан ақ көбік
Омырауы жалтылдап алдында,
Үш күн бұрын келеді,
Ең алдымен қара ат сол келеді.

«Едіге» деген ұраны,
Қара аттың мойнында бар тұмары.
Артынан келді торы айғыр,
Мұсылман қосқан он екі ат

Бәрі дағы тең келді.
Қалмақтың қосқан көп аты
Ойдық желке, кекшіл бас,
Кебеже қарын, кең құрсақ,

Есек сауыр, сүймен көт—
Келесі жыл болғанда,
Сүйектері жолдан табылды.
Ат бәйгіден келгесін,

Қазтуған хан айқай салып ақырды,
«Қобыланды, бермен кел»,—деді.
Қобыландағы іс бұқалы,
Саржа Қобыландыға береді.

Ана тұрған алтын қабақты
Саржасын береді.
Қобылан атты қабақты,

Талқан қылып құлатты.
Жиналған жұрт тарады,
Қобылан жалғыз қалады.
Қарасай, Қази қос жайсаң,

Кемпірге Көктен келеді.
Қарасай сөйлей береді,
Сөйлегенде не деді:

Аспандағы жұлдызым,
Аманат—Қобылан жалғызым,—деп,
Қарасай, Қази еліне қайтып жөнелді.
Қобылан жалғыз сол елде қалады,

Алты ай жатты сол елде.
Қобылан Аққұртқаны сынады,
Аққұртқа Қобыландыға ұнады, жиені құлады.
Ертең шешемнің біз қалайтын несі бар деп,

Қобылан Құртқадан сұрады.
Сонда Құртқа сөйледі:

Дулығалы нар еді.
Отауды көркем көрсеткен
Басқұры мен бауы еді.
Шешемнің жан жолдасы—

Жай бұлты бар еді.
Жан сүйікті жараным,
Жаным сүйген қарағым.
Жай бұлытын сұралық,

Жаңғызым, жаным деуші еді,
Біз кемпірді сыналық.
Кереге мен уықты
Ақ күмістен соқтырды,

Сары ала атын жаптырды.
Шаңырақты күлдіреуіш
Сары алтыннан жаптырды.
Ұзын түндік қырмызымен жаптырды,

Үйдің ішін өнер салып ойдырды,
Қобыландының отауын қатарынан оздырды.
Аққұртқаны ұзатты,
Шашы бұйра, сақалы бұйра құлменен,

Қатарлаған нарменен.
Нарларына қарасаң,
Мақпалдан жабу жаптырған,
Жібектен бұйда тақтырған,

Алтыннан мұрындық соқтырған.
Үзбе таққан үзілген,
Көрген адамның көңлі сүйінген.
Сәскелік жерден жарқылдаған

Сәукелесі көрінген.
Қобылан еліне Құртқаны алып жөнелді,
Жүрейін деп тұрғанда,
Көктен Қобыланға толғады,

Сырқырайды сүйегім.
Жаңғызымды алған жаңғызым,
Өлгенде көрген күйеуім.
Алдында ағаң бар ма еді,

Артыңда інің бар ма еді?
Адасқанға жол беретін
Шалыңның аты кім еді?
Халықты бастап жүретін,

Астана халқы еретін
Ханыңның аты кім еді?
Арлы жерде мал шашқан
Байыңның аты кім еді?

Арғымақ мініп ақырған,
Дұшпанды көрсе жапырған,
Ініңнің аты кім еді,
Әкеңнің аты кім еді?!

Қыдырып көрді сұмырай.
Шешемнің аты Ақмаңдай,
Баланың жайын айтқандай,
Тақылдайды тіл таңдай.

Баласы жоқ зарланып,
Жасы алпысқа келгенде
Әрең көріпті сұмырай.

Әкемнен бөтен бай да жоқ,
Әкемнен бөтен хан да жоқ,
Әкемнен бөтен шал да жоқ.
Алдымда тұрған аға жоқ,

Артымда тұрған інім жоқ.
Жалғыздықтан мінім жоқ,
Өзімнен бөтен ерім жоқ.
Қылышымның қияғы,

Қыз да болса бірге туған шырағым
Көкем қашан келед деп,
Екі көзі жаудырап,
Екі беті албырап,

Жүрген шығар аулында
Айналайын, Қолаңым.
Сонда кемпір сөйледі:

Маңдайдағы жұлдызым,
Ормандағы құндызым.
Аңдап қон қонатұғын көліңді,
Жаңғызымды алған жалғызым.

Аңдап қон қарғам, аңдап қон,
Отау тігер жеріңді.
Мендей кәрі қаншыққа
Жаман сұмдық көрінді.

Кесіліп қалған бас көрдім,
Көзден аққан жас көрдім.
Астыңдағы торы айғыр
Ер тоқымсыз бос көрдім.

Аман болсам, келермін.
Келесі жыл толғанда,
Осы мезгіл болғанда,
Сонда сәлем берермін.

Қош, аман бол, шеше,—деп,
Қобылан батыр жөнелді.
Көктен шақырып алып күйеуін,
Қырық батпан шоқпар мен

Қоштасып Қобылан жөнелді,
Көшіне салып келеді.
Құртқаға сөйлей береді:

Қобылан деген мен,—деді.
Менің жүрген жолыммен,
Шоқпарымның ізімен
Келесің Құртқа сен,—деді.

Қобылан өзі жөнелді,
Келе жатса ер Қобылан,
Қобыландының торы айғыр,
Танау тартып пысқырды,

Таудан үлкен ысқырды.
Келе жатса ер Қобылан
Бірі қара тау көреді.
Қалың ағаш көреді,

Қасқыр-қабан көреді.
Ол қара тау дегені
Қара дәудің өзі екен.
Терезе дегені

Маңдайындағы көзі екен.
Қалың ағаш дегені
Сақал менен мұрты екен.
Қасқыр-қабан дегені

Қара дәудің биті екен.
Зәңгі деген пері екен,
Аққұртқадай сұлуға
Ғашық болып жүр екен.

Осы жермен Қобылан жүред деп,
Қобыланды бағып жүр екен,
Дұшпанның бірі екен.
Қобылан салып келеді,

Белден асып келдің бе?
Қыдырбайдың жалғызы,
Аққұртқаны алғандай,
Қағып төсек салғандай,

Суға кеме мен едім.
Қобыланды түссе қолыңа,
Не қылайын деп едің.
Аққұртқаны алғандай,

Қағып төсек салғандай,
Әкең Қобылан мен едім,
Атаңалет, қара дәу.
Көрінгесін көзіне,

Шыдай алмай сөзіне,
Көтеріп шоқпар алады.
Қабырғасы қатпаған,
Омыртқасы өспеген

Он бес жастағы Қобыландыны қара дәу
Қақ басқа салып қалады.
Бір ұрғанда шыдамай,
Шоқпардың салмағына тұра алмай,

Жамалдағыр торы айғыр
Омақаса құлады.
Өмілдірік үзіліп,
Ер-тоқымы сыпырылып,

Торы айғыр кетті құтылып.
Он бес жасар Қобылан
Дұшпанда қалды тұтылып.
Жеті күн соғыс салады,

Дәл сегіз күн болғанда
Қобылан жалғыз қалады.
Қобыландының екі қолы бос кетті,
Екі көзден жас кетті.

Қол аяғы серек-серек,
Аузынан қан кетті.
Тірек-тірек ер Қобылан,
Анда санда тұрып кетеді.

Қармалап қара жерге қолын тіреп,
Сонда Қобылан жылады,
Көзінің жасын бұлады.
Қобылан айқай салып ақырды,

Әруағы келеді,
Төбедегі төрт бүркіт,
Төртеуі де көк бүркіт
Қобыландыға жәрдем береді.

Қобылан әурақты ер еді,
Қобыланның әруағы
Бүркіт болып келеді.
Қара дәуді құлатты,

Қызыл қанын шұбатты.
Дәуді өлтіріп, жанына қаза келтіріп,
Басын кесіп алады,
Қанжығаға таңады,

Қобылан Құртқаға барады.
Сонда Құртқа сөйледі:

Мені неге көрмедің?
Әр жерге мұндай тастасаң,
Қасыңа жүріп нетейін?
Ауыл жақын, ел жуық,

Ауылға қайтып кетейін,
Көптің бірі болып нетейін.
Сонда Қобылан күледі,
Күлейін деп күлмейді.

Ашуы ердің келеді,
Құртқаны Қобылан сабады.
Арқаға қамшы батқансын,
Ақ түйенің баурында

Әрмен-бермен жүреді,
Жүгіріп жүріп сөйлейді:

Сенің теңің мен едім.
Ойнап айттым бір сөзді,
Қайтер екен деп едім.
Ендігәрі айтпаймын,

Ауылға тіпті, қайтпаймын.
Сонда Қобылан сөйледі:

Омыртқасын бүгілткен,
Қабырғасын сөгілткен,

Көрмеймін деп апамды
Өзім қатты қорықтым.
Тоқсанға келген бабамды,
Көрмеймін бе аулымды,

Аққолаңдай баурымды,
Өзім қатты қорықтым.
Ойсыз әйел кем екен,
«Ер дұшпаны—әйел» деп

Үлкеннің сөзі жөн екен.
Менің жүрген жолыммен,
Шоқпарымның ізімен,
Қобылан еліне озып жөнелді.

Қобыланның қарындасы Аққолаң
Жатыр еді ұйықтап,
Ұйықтап жатып түс көрді,
Түсіңде әжептәуір іс көрді.

Көтеріп басын алады,
Кемпірге қарай толғады,
Толғаудың басын қозғады:

Жаңғызым еске түскенде,
Күйемін де жанамын,
Байқадың ба, анам-ай?!
Менің көрген түсімде,

Түсімде көрген ісімде
Құбыладан қара дауыл қаптады,
Бөтенді Құдай сақтады.
Ұзын арқан таққанмын,

Жуан қазық қаққанмын.
Арқаным қалды үзіліп,
Қазығым қалды омырылып,
Үлкен үй қалды жығылып.

Шаңырақ сынды үзіліп,
Саба қалды тілініп,
Керегеге ілініп.
Тоғайдан қашқан түлкіні

Қара төбет алып жүр,
Бұлқылдатып шалып жүр.
Сонда кемпір сөйледі,

Жақсылыққа қориын.
Құбыладан қара қаптаса,
Көкеңнің үйге келгені,
Тілекті Құдай бергені.

Ауылдың үсті шаң болып,
Үлкен жиын той болып,
Қара дауыл дегенің—
Жұрттың бәрі қаптай шапқаны.

Қазық қақтым дегенің—
Жеңешеңді алғаны.
Ер қазығы әйел ғой,
Арқандалып қалғаны.

Арқан қалса үзіліп,
Қазық қалса омырылып,
Тентек неме есер[ұл]
Келіншек көргенде,

Кеткені ғой қызығып.
Тоғайдан қашқан түлкіні
Қара төбет алғаны—
Қызыл түлкі дегенің

Аққұртқаның болғаны.
Қара төбет дегенің—
Қалашының итіндей
Көкең болғаны,

Жеңешеңді алғаны.
Менің көзім тартып тұр,
Көкекеңді көремін.
Менің ернім тартып тұр,

Жаңғызымды сүйемін.
Емшегім менің иіп тұр,
Ботам келсе, беремін.
Айтқан ауыз жұмғанша

Қарала тазы соңында,
Қаршығасы қолында,
Алқайлы алқылдап,
Құйысқаны сартылдап,

Қобылан батыр келеді.
Үйден шығып кемпір-шал:

Жалғанда көрген жаңғызым,
Жыл он екі ай жоқ болып,
Қайдан келдің?—деп еді.
Сонда Қобылан сөйледі:

Риза бол маған-ай.
Қалыңсыз да, кәдесіз
Алып келдім бір жеңге,
Қарағым Қолаң, саған-ай.

Өзіме тартып тумадың.
Өзім атқа мінбедім,
Құда болып, шапан киіп,
Қызық көріп келмедім.

Қыдырбайдың кемпірі
Ақмаңдай сонда сөйледі:

Қалың талға жылқы сал.
Былшылдама, кәрі шал,
Он бес қатын әперсең де,
Жетпейтін бе еді біздің мал.

Қарағай ма еді, тал ма еді,
Айғыр ма еді, нар ма еді.
Жая ма еді, жал ма еді,
Бүйтеміз деген алжыған

Ойымызда бар ма еді.
Алшағырдың тойында,
Жиренқопа бойында,
Қара нарыңды құшақтап,

Қара сабаңды пышақтап,
Қайтқаның бар ма ойында?!
Көзді жерлер көл еді,
Көлсіз жерлер шөл еді,

Алшағыр бізге не деді.
Алшағырдың кегі

Көңілден қалмай жүр еді.
Атқа мініп қарғамның,
Атағы шықса, жаным құрбан деп еді.
Сонда шал сөйледі:

Осы кемпір би-ау деп,
Үлкейдім ғой мен-ау деп.
Айналайын Қолаңым,
Жаңғызым алған жаңғызды,

Жылдам алып кел-ау деп.
Қолаң жорға мініп, жібек киіп,
Қырық қыз еріп қасына,
Алтын тақия киіп басына,

Жеңгесінің алдынан
Желігіп шауып жөнелді.
Боз жорға атпен ұрынып,
Оймақтай аузы бүріліп,

Маржан тісі тізіліп,
Сағағынан үзіліп,
Шытырмақ көйлек етінде,
Күн сәулесі бетінде,

Жеңгесіне келеді.
Сар Қобданың басында,
Ақ шоқы сайдың қасында
Жеңгесі мен Қолаң қыз

Бір-біріне жолықты,
Қуанышқа молықты.
Ертіп алып жөнелді,
Сар Қобда деген сала еді.

Сар Қобданың бойында
Қарағай қайың тал еді.
Сар Қобда деген ат қойған
Қыдырбай деген шал еді.

Сар Қобданың бойында
Қыдырбайдың тоғыз мың жылқы бар еді.
Жылқысының бәрі де
Қарақұрым сары еді.

Сары жылқы жалғасын
Сар Қобда деп ат қойған

Қыдырбай деген бай еді.
Таңертең жылқы суға құлады,
Күн батқанша шұбады.

Құртқа Аққолаңнан сұрады.
Аққолаң сонда сөйледі:

Таулы жердің түлкісі.
Екі жақсы бас қосса,
Жарасатын күлкісі,
Бұл Қобылан көкем жылқысы.

Жылқы судан шығып барады
Су шетінде ойдық желке,
Қарны кең құрсақ кер бие
Шетінде судан шығып,

Бір суын кер биеге шабады.
Құртқа көзін салады,
Сонда Құртқа толғады:

Жібектен өскен шүйкешім.
Есіме түссең ылжырап,
Құртасың жеңешеңнің діңкесін.
Сен ауылға барып кел,

Атакем мен шешекем
Құлағына салып кел.
Мынау тұрған кер бие
Атакем мен енекемнен

Көрімдікке алып кел.
Қолаң қайта жөнелді,
Кемпір-шалға сөйлей береді:

Ауыл көшіп үдерді.
Жеңешем, кемпір-шал, саған жіберді,
Мені тәуір көрсін деп,
Кер биені берсін деп,

Мені тәуір көрсін деп.
Қыдырбай сонда ақырды:

Келін менен балаға?
Мал шашпаймын далаға.
Сонда кемпір сөйледі:

Еккен талым алмалы.
Осы шалды Құдай алмады,
Өздігінен бармады.
Қарағай ма еді, тал ма еді,

Айғыр ма еді, нар ма еді.
Келінді, қызды болам деген
Ойында сенің бар ма еді?!
Сонда шал сөйледі:

Менде ақыл кем екен,
Көргенін ұмытпай жүр екен,
Кер бие түгіл, үйірімен бердім,—деп.
Қолаң қайта жөнелді,

Жеңгесіне келеді,
Келе сөйлей береді:

Кер бие түгіл, үйірімен берді,—деп.
Сонда Құртқа ақырды,
Құлдың бәрін шақырды:

Ыссы болса биені
Салқын жерге алыңдар,
Салқын болса, жылы жабу жабыңдар.
Осыдан туған құлынды

Қобыландыға көргізбе.
Құлағына тигізбе,
Уыз сүтін емізбе.
Ауылға Құртқа жөнелді,

Құртқа ауылға келгесін
Асауын сойып ақыртты,
Маясын сойып бақыртты.
Ұлы жиын той қылып,

Халқын қоймай шақыртты.
Ахмет тойға келеді,
Ақмаңдай оны көреді.

Мақтанып басқа ки-ау деп,
Алтын енді телпекті,
Мақсатына ол жетті.
Телпекті алтын Ахмет киеді,

Сәскелік жерге телпектің
Сәулесі барады деп еді.
Тойға келген көп кісі
Шапан киіп, ат мініп,

Батасын беріп жөнелді.
Сақина салып, теңге алып,
Қыз-келіншек бұл кетті.
Мырза менен би кетті,

Бидің сыбағасы мол кетті.
Бес қаруын белге ілген,
Қобыландыны қорғаймын деген ер кетті,
Бәріне де Қыдырбайдың дәулеті мол жетті.

Той тарады, тілегін Құдай береді,
Көзінің жасын көреді.
Аққұртқа ақ отаумен келеді,
Қыдырбайдың төбесі көкке тиеді.

Алпыс екі тамыры
Маңдайдың балқып иеді.
Мақсатына жетті деп еді,
Қобылан өлең айтып, ән салып,

Ақ отаудың ішінде
Домбыраны қолға алып,
Отыр еді көлеңкеде,
Жіп есіп отырған екі қара күң сөйледі,

Құлағына тимей жүр-ау.
Қобылан білсе, құлағына тисе,
Алшағырға барар еді.
Алшағырдың Қобда деген жерін,

Ешкіқырған деген белін,
Жирен деген көлін алар еді,—деп.
Байды аңыратқаны,

Бәйбішені зарлатқаны,
Алшағырдың қорлығын білмей жүр-ау,
Білсе, кегін алар еді,—деп.
Екі күңнің сөзін естіп, Қобылан

Құлдарын шақырып алады.
Шақырып алып сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Екеуің де бермен келіңдер,
Жылдам атқа мініңдер.
Жылқыны Алшағырдың
Қорқып тұрған жеріне,

Мал түспеген жеріне
Жылқы жылдам алып келіңдер.
Екі құлға бұйырды,
Қобылан айтты, бармайтұғын амал жоқ,

Екі құл шауып жөнелді.
Көп жылқыға келеді,
Жылқыны көлге салады.
Қалмақтар көріп жылқыны

Таң-тамаша қалады.
Алшағыр сонда ақырды,
Таңырақ мұрын бекауыл,
Сүйрек мұрын жасауыл.

Бес қару белге іліңдер.
Мына жылқы кімдікі,
Жылдам барып біліңдер.
Кімнің малы болса да,

Ұстап алып келіңдер.
Белде, белде, белде ме,
Белден асып желді ме.
Қарасай-Қази қағысқан,

Кең қонысты көрді ме,
Жылқысын айдап келді ме?
Екі уәзір шауып жөнелді,
Жылқыға таман келеді.

Қалмақты көзі көреді.
Жылқыға қалмақ келгесін,
Жылқыны тастап далаға
Құлдар қашып жөнелді,

Ауылға қашып келеді.
Үйге келіп жата алмай,
Қобыландыны оятуға бата алмай,
Қоныштары сартылдап,

Тоқымдары жалтылдап,
Шекпендері жалпылдап
Келгенін Құртқа біледі,
Аққұртқа Қобыландыға сөйлей береді,

Қағып төсек салғаным.
Жылқыда жүйрік құлдарың үйге келіп жүр,
Қалмақтың қолы тиіп жүр.
Қобылан көтеріп басын алады,

Жан-жағына қарады,
Шақырып құлды алады.
Осы еді ғой тілегі,
Жау дегенде жазғанның,

Қайтатын ба еді жүрегі.
Қобылан сұрап алады,
Құлдың атын мінеді,
Құл киімін киеді.

Құлдың болып біреуі,
Жылқыға құлын ертіп жөнелді.
Көп жылқыға келеді,
Бір тайын қалдырмай,

Шағырдың аулының үстінен жылқы құлады,
Күн батқанша шұбады.
Алшағыр мұны көреді,
Жанады да күйеді.

Құдай ұрған Алшағыр
Сар жорға атқа мінеді.
Бес жүз кісі қасында,
Қобыландыға келеді,

Қорып тұрған көліме
Жылқы салған нең деді ,
Саған жылқы сал деген кім еді?
Жапырылды шабыным,

Қарағай менен талдарым.
Атаңәлет шұнақ құл,
Саласың кімнің малдарын?
Сонда Қобылан сөйледі:

Шабыныңды жабырып,
Қарағай, талыңды құлатып,
Көліңді ылай қылған мен едім.
Тыныштық жатқан еліңе

Бір күн салайын деп едім,
Туырлығыңды тоқым қылайын деп едім.
Керегеңді қиратып,
Отын қылайын деп едім.

Қыздарыңды еріксіз
Қатын қылайын деп едім.
Не қылайын деп едің?!
Қойға тиген бөрімін,

Тарытпай қойман қоңынан.
Қиямет-қайым болғанша,
Мен қалмаймын соңыңнан.
Қызығымды ертең көр,

Қызылды-жасыл ту алып,
Найзамды қанға суырып,
Тиермін, бәлем, оңыңнан.
Әкемді аңыратып, шешемді зарлатып,

Тоғыз ұлыңды көргізіп,
Әкемнің ішін күйдіріп,
Неше жыл жаяу жүргізіп,
Неден кегің бар еді?!

Тазыңның сөзін тигізіп,
Балаңды тоғыз көрермін.
Мен таудағы тарлан бөрімін,
Аулыңа, бәлем, тиермін.

Кегімді, бәлем, алармын.
Алшағыр сонда сөйледі:

Ойыңа салған мен едім.
Сен туса екен деп едім,
Тілегіңді тіледім.
Тоғыз қызым кенжесі—

Ақбілек деген қызымды
Саған сақтап жүр едім.
Тоғыз балам сенімен он болып,
Ауыр әскер қол болып,

Жирен деген көлімді,
Ешкі қырған деген белімді,
Көрімдікке мен бердім,
Алыпсың ғой Аққұртқа деген келінді.

Жирен деген көліңді,
Ешкіқырған деген беліңді,
Қобда деген жеріңді?
Шаппай қойман еліңді,

Қимай қойман жеріңді.
Сонда Алшағыр сөйледі:

Бағыма менің туған-ай.
Қарағым, үйге жүріп кет,
Маған қонақ болып кет.
Алмасаң да арнадым,

Қарағым, жүр де көріп кет.
Қобылан өзі ер еді,
Езу тартып күледі.
Алшағырға ереді,

Аулына еріп келеді.
Алшағыр келіп ақырды,
Қыз-келінін шақырды:

Қобыланды жалғыз қоймасын.
Атын ұстап байласын,
Үстіне отау сайласын.

Қыз-келіншек жиналып,
Күйеуменен ойнасын.
Үстіне отау сайлады,
Атын ұстап байлады.

Қыз-келіншек жиналып,
Қобыландымен ойнады.
Күннің көзі батпай-ақ,
Елдің алды жатпай-ақ

Ақбілектей сұлуды
Маржан тісін тізілтіп,
Раушан көзін сүзілтіп,
Шытырмақ көйлек етінде,

Күн сәулесі бетінде,
Қобыланға алып келеді.
Қалампыр исі аңқыған,
Адамның бойы балқыған.

Салса балта өте ме,
Шағырлы таудың басынан.
Нелер келіп, нелер кетпейді
Ер жігіттің басына.

Ақбілегін асына,
Ақбілек келіп отырды
Қобыландының қасына.
Сонда Қобылан сөйледі:

Қалашының қосы ма?
Шаңырақ деп жүргенің,
Шайгүм ілген мосы ма?
Көзің тұздай, мұрның біздей,

Әкеңнің сақтап қойған кейіпің осы ма?
Көрінбе көзіме, келме менің қасыма,
Мен сені алмаймын
Құртқаның басып кеткен ізіне.

Батырлыққа ылайық
Қияпатың, затың-ай.
Үйдегі қалған Құртқа қатын-ай,
Қатынды айтқан сен бір қатын-ай.

Қобылан ер ол ауылда
Ашуланып жатып қалды.
Қобылан аулына ерте жөнелді,
Әулие туған Аққұртқа

Аулына қалмақтың барғанын,
Қалмақтың қызына
Қобыландының көңлі ауғанын,
Аққұртқа оны біледі,

Кемпір-шалға Құртқа сөйлей береді,
Сөйлегенде не деді:

Сөзіне дұшпан наныпты.
Төбесінде төрт бүркіт—
Айырылып онан қалыпты.
Қыдырбай естіп біледі,

«Аулына қалмақтың барды» деп,
Қобылан батырдың Қыдырбай келді қасына,
Қолындағы таяқпен
Қобыландыдай баласын

Салып қалды басына.
Қобыланды езу тартып күледі,
Аққұртқадан болғанын
Қобыланның іші біледі.

Су ішінде торта-ды,
Аққайрандай жортады.
Аққұртқаны ұруға
Әкесінен қорқады.

Жылқыға қарай жөнелді,
Ит жүгіртіп, құс атып
Алпыс күн жүрді далада.
Ашуланған батырдың

Шамалы күннің ішінде
Ашуы қалып бола ма?
Бір күні үйге келеді,
Отауына кіреді.

Түн ортасы болғанда,
Жер астында тор бесті ат
Дүбір де дүбір салады.

Қобылан Аққұртқадан сұрады.
Сонда Құртқа сөйледі:

Қабыл еді-ау тілегің.
Көптен бері жау көрмей,
Әруақ қысып лүпілдеп,
Жатқан шығар жүрегің.

Қобылан бұған нанады,
Ертеңгі күн болғанда,
Тор бесті ат дүбір салады.
Төрт аяқтың дүбіріне

Жер солқылдап барады.
«Бұл не қылған дүбір?»—деп,
Құртқадан Қобылан сұрады.
Сонда Құртқа сөйледі:

Таулы жердің түлкісі.
Екі жақсы бас қосса,
Жарасар ойын-күлкісі.
Бұ дүрсілді сұрасаң,

Атекемнің өрістегі ойнақтаған жылқысы.
Қобылан бұған нанады,
Тағы да ұйықтап қалады.
Келесі күн болғанда,

Мезгілім менің толды деп,
Шығатын уағым болды деп,
Тор бесті ат қатты аунады,
Сарайында тұрмады.

Төрт аяқтың дүбірі
Қара жерді жарады,
Жер солқылдап барады.
Ашуланып Қобылан ер,

«Жердің астында бағулы
Ойнас байың бар ғой» деп,
Құртқаны келіп сабады.
Сонда Құртқа сөйледі:

Туысқан тума, аға-іні
Жоқ еді менде жақын-ай.

Бұл дүрсілді сұрасаң,
Жан серігің, жолдасың,
Жауға мінер атың-ай.
Сонда Қобылан келеді:

Көзіменен көріп сенейін.
Алтын кебіс сартылдап,
Ақ маңдайы жарқылдап,
Алтын шашпау сарсылдап,

Маржан тісі тізіліп,
Раушан көзі сүзіліп,
Сағағынан үзіліп,
Атқа келді қыңырлап:

Сен алмасаң кегімді,
Қай балам менің алад,—деп.
Мықтап тұрып бір соқ,—деп,
Атқа қойды сыбырлап.

Торы атты алып келеді,
Қобылан батыр көреді.
Маңдайынан тәу етіп,
Жауырын сипап торы аттың,

Арманым жоқ,—деп еді.
Тор бесті атқа қараса,
Кесер басы сары алтын.
Үстіндегі түгінің

Жары күміс, жары алтын.
Танауына қарасаң,
Түбі түскен шелектей.
Құйрық жағын қарасаң,

Бұқарадағы жібектей.
Омырауына қарасаң,
Еділден шыққан аңғардай,
Төрт аяғы сандалдай.

Белдемеге қарасаң,
Қайырда жатқан сазандай.
Жауырнына қарасаң,

Төңкерген қара қазандай.
Құлағы бар құрақтай,
..............................
Екі көздің жанары,

Жайтаңдайды шырақтай.
Тай торы атқа ер салды,
Қызығып батыр мініп алды.
Секіріп торы ат қорс етті,

Қобылан жерге торс етті.
Сонда Қобылан ақырды:

Көргенсіз екен атың-ай.
Жеті дұшпанның бірі қатын екен,
Үлкендер, мұрның кесілсін,
«Әйел—жеті дұшпанның бірі» деп,

Айтқан сөзі жөн екен.
Тағы бағып антұрған,
Өлтірейін деп жүр екен.
Өзіңнің баққан атыңды,

Өзің ұстап бер-ау деп,
Тағы баққаның нең-ау?—деп,
Аққұртқа атқа жөнелді.
Қабағын түйіп, қасын сүзеді,

Аққұртқадан кете алмай,
Торы бесті ат айнала шауып жүреді,
Аққұртқа толғай береді:

Төрт аяғың сом болат,
Қолтығыңда қос қанат.
Жалғызымдай көргенмін,
Көңілің өсіп тұрсын деп,

Жал-құйрығыңды өргенмін.
Түгіңе жұмсақ болсын деп,
Мақпалдан жабу жапқанмын.
Мойныңа жұмсақ болсын деп,

Жібектен арқан таққанмын.
Тілден аман болсын деп,
Молдадан тұмар ілгенмін.
Шапқанда жеңіл болсын деп,

Қара тоқты сорпасын
Қайнатып саған бергенмін.
Тісіңе жұмсақ болсын деп,
Арпа менен сұлыны-ау,

Қайнатып сүтке бергенмін.
Исім сіңіп қалсын деп,
Омырауымды иіскеттім.
Баламдай болып өссін деп,

Емшегім ұшын тістеттім.
Тұра тұр, торы ат, тұра тұр,
Ағаңның қолы қатты ғой.
Ұстатпасаң сабайды,

Жаны құрғыр тәтті ғой,
Арқама қамшы батты ғой.
Торы бесті ат тұра қалады-ау,
Аққұртқа ұстап алады-ау.

Екіде көзін жайнатып,
Құйрығымен ойнатып,
Қобыланға алып барады.
Қобылан батыр мінеді,

Енді жықшы мені деп,
Тақымын қысып жөнелді.
Намазды күн батарда,
Тасқабақтың баурынан

Тоғыз түлкі қақты деп еді.
Бір айда қырық бәйгі боп,
Бәріне де шабады,
Бәйгісін бәрінің алады.

Алшағыр қалмақ Барсаға қағаз жіберді,
Қазанның қызыл қаласы,
Дым-ақ алыс жер еді.
Тас қалалы ол Қазан

Кереметті ер еді,
Жан бармаған жер еді.
Қызыл қала, тас қала
Барғанды қылатын еді масқара.

Қағазында ол Шағыр:
«Көлімді ылай, елімді бүлгін қылды
Қазақтан шығып жас бала.

Соны алдап жіберсем,
Өлтіремісің сен?—деді.
Ол тірі тұрғанда,
Күн көре алатын емеспін мен,—деді.

Күнімді қалай көремін,
Биіктен ұшқан бүркіттей,
Салды маған шеңгелді.
Азғантай қазақ ауылын

Көп халқыма теңгерді.
Осы Қобылан қағыңғыр,
Айқара киім жамылғыр.
Ішіне кілем тоқырғыр,

Жорытулы басы жолда қалғыр,
Таңдайы кеуіп шөлде қалғыр.
Қобылан деген қазақ
Туырлығымды тоқым қылды,

Керегемді отын қылды.
Қызымды қатын қылды,
Баламды жетім қылды,
Әйелімді жесір қылды.

Тартып алды мекен еткен жерімді,
Ылай қылды тұнып жатқан көлімді.
Отымды өшірді,
Қонысымнан көшірді.

Лебі қатты ажарсыз,
Маған бір айдаһар секілді.
Ажарсыз осы иттің түсі суық,
Жерімнен мекен еткен қуды шығып.

Осыны өлтірермісің, қалмақ ағам,
Қайламен жіберейін саған, ағам.
Осыны өлтірмесең, Қазан аға,
Жаның ашымаған ғой маған, аға».

Алшағырдай қалмаққа
Қазаннан қабар келеді.
Қобыланды маған жіберсең,
Бір өзінің мың жаны болса да

Шықпай қалмас деп еді.
Алшағыр ойды ойлады,
Екі уәзірі бар еді,

Таңырақ мұрын бекауыл,
Сүйрек мұрын жасауыл.
Уәзіріне сөйледі:

Көнер ме екен алдауға
Қобылан деген көрімің?
Қобыландыны бір алдап,
Жіберейік Қазанға.

Қобылан барса Қазанға,
Жолығады-ау ажалға.
Жолығады бұл Қобылан
Өзінен мықты адамға.

Сүйдеді де, жөнелді.
Жүрейін деп тұрғанда,
Уәзіріне Алшағыр
Тағы да сөйлей береді:

Аққұртқадай залымның
Құлағына тимесін.
Екі уәзір сөйледі:

Ит жүгіртіп, құс салып
Қобылан батыр жүр екен.
Қырық жігіт қасында,
Екі қалмақ келеді,

Қобыланды оны көреді.
Екі бірдей қалмаққа
Қобылекең сөйлей береді:

Кідірсең жолдан қаласың,
Қалмақтар, қайда барасың?
Сонда қалмақ сөйледі:

Ауыл көшіп үдерді.
Ханның қызы Ханбибі,
«Бүгіннен қалмай ер Қобылан,
Еркек болса келсін» деп,

Ханбибі саған жіберді.
Аңқау басты әл бітер,
Қалмаққа еріп жөнелді.
Қырық жігіт сонда сөйледі:

Болмаса осы арада қаламыз ба?
Қорқам ба бұл қалмақтан жалғыз бармай,
Жүре бер сендер мен үшін аңнан қалмай.
Бас қосып қалмақпенен жүріп кетті,

Қасына бұл қалмақтың еріп кетті.
Аулына қалмақ келеді,
Қыздың тіккен отауға
Қобылан келіп кіреді.

Алшағыр қызы Ханбибі
Қобыландыны көргенде
Еңірей қоя береді.
Қобыландыны бай [етіп],

Әңгіме-дүкен құрады,
Алмадай мойнын бұрады.

Маған айт?—деп сұрады.
Ханбибі сонда толғады:

Жорғадан бөтен мінбедім,
Жаңғыздығыңды білмедім.
Жаңғыздығыңды білгенде
Қарасай-Қази қос жайсаң

Біреуіне тимедім.
Сонда Қобылан сөйледі:

Мен мың бір кісіден кем бе едім?
Сонда Ханбибі сөйледі:

Кетті ғой сенімен бас қосам деп мазам,—деді.
Көбікті Ыршымбаймен келе қойса,
Болады сонда маған азап,—деді.
Қарасай Қазименен барар еді,

Атақты, әруақты адам еді.
Қазанға айтқанменен бара алмассың,

Құртқадан ұлықсатты ала алмассың.
Кең қоныш, үлкен тымақ салпаң қазақ,
Баруға сен Барсаға жарамассың.
Ер Қобылан мына сөзге ашуланды,

Ашу келіп, ақылы кетіп қалды.
«Тас қала, қызыл қала бұл Барсаға,
..............................................
Қайтсем де барайын» деп көңілге алды.

Жібектен өрдің өзімді.
Ертең ерте жүрмесем,
Бір шыбындай жаныма
Тәңір берсін өлімді.

Толықсып дұшпан қуанып,
Төбесі көкке тиеді.
Алпауыт, аңқау ер еді,
Барса-келмес жолына

Алдап дұшпан жіберді.
Үйде жатып Аққұртқа,
Жаман түсті көреді,
Жамандықты біледі.

Іші оттай күйеді,
Көзінің жасын төгеді,
Кемпір-шалға келеді,
Еңірей қоя береді,

Іс болды тарамайтын, көп ойландым.
Қазанға жолы алыс жұмсады ғой,
Қашаннан ата жауы дұшпан залым.
Жаңғызың жүріп кетті алыс жолға,

Атеке, біз қасқаға балаң қайда?
Басымнан кетті базарым,
Бетімнен кетті ажарым.
Сөзіне дұшпан ол нанып,

Алыс жерге жол тартты.
Құдай қосқан жаратып,
Жан сүйікті қарағым.

Көріп қалатын ажарын,
Бір тілдесіп қалар ма,
Жолын тосып баратын.
Аққұртқа Қобыланның қарындасы Қолаң екеуі

Ар жақ пенен бер жаққа,
Қызғыш пенен тарғаққа,
Жарақсыз кеткен жалғыздың
Артынан қуып бармаққа.

Амандасып қоштасып,
Жаңғыз бенен қалмаққа
Жүретұғын жолына,
Қарындасы, қатыны,

Қобыландыға келеді,
Қобыланды оны көреді.
«Әйел шықса алдынан,
Ердің жолы болмайды» деп еді.

Жолықпайын бұған деп,
Қобылан шауып жөнелді.
Қолаңға Құртқа сөйледі:

Дулығалы нар,—деді,
Суды көркем көрсеткен
Қарағай, қайың, тал,—деді.
Мені көрсе қайтпайды,

Көкеңнің жыны бар,—деді.
Мал шыдамас жауырға,
Шыдамас адам бауырға.
«Көкеке» деп зарласаң,

Қайтпас па екен ауылға?
Жалаң аяқ, жалаң бас,
Табанға кіріп қара тас,
Табанын тасқа айырып,

Бес саусағы қара қанға жуылып,
Көкелеп айқай салады:

Тоғайға біткен аңдызым.
Аспанда Шолпан жұлдызым,
Базарда қымбат құндызым.
Құрттай ғана тұра тұр,

Өлгенде көрген жаңғызым.
Ақ үйімдегі арыстаным,
Айбатты туған Арысланым,
Тұра тұр, жалғыз, тұра тұр!

Бетімдегі шарайна,
Жылқы салдым тоғайға.
Тоғайдағы шоғайна,
Өзің жаңғыз, өзің жас,

Барсаның жауы оңай ма?!
Алайма, көке, алайма,
Алысқа атың жарай ма?
Тұра тұр, көкем, тұра тұр,

Алмадай мойның бұра тұр.
Кіндіктен жеке жаңғызым,
Артыңда сенің кім қалды-ау,
Өрісің толған мал қалды-ау,

Зарлап кемпір-шал қалды-ау,
Ақ отауың тұл қалды-ау,
Арманда жеңешем бұл қалды-ау,
Зарлаған мендей қыз қалды,

Азғантай аулың бұл қалды.
Мен едім туған жалғыз бауырың,
Көкеке-ау, ессіз қалды-ау сенің ауылың.
Сонда Қобылан сөйледі:

Көзіңнің жасын бұлама.
Желіккен көңіл, желді өкпе,
Ойлағанын істемей
Көкең, сірә, қоя ма?!

Сен, сен деме сен деме,
Сендей көркем ел деме.
Сапар еткен жерінен
Қайта ма екен ер неме?!

Айналайын, қарағым,
Бекер жылап шөлдеме.
Уәдем қатты антым бар,
Бір Құдайға аманат

Артымда қалған кемпір-шал.
Мал бағатын құлым бар,

Жеңешең қалса, бағатұғын өзің бар.
Қайтпасын анық білген соң,
Қабағын Қобылан түйген соң,
«Жаңғызым!» деп ойбай салады,

Қайрылмай Қобылан барады.
Аққұртқа сұлу алғаны
Қытайы көйлек шұбалып,
Алмадай беті қызарып,

«Алғаным» деп жүгірді,
Көзінің жасы төгілді,
Қабырғасы сөгілді.
Жүйесі босап иеді,

Шөкелекке сүрініп,
Аққұртқа айқай салады:

Таңдаулы менің қарағым.
Беліңде жоқ қой садағың,
Қауіпті осы талабың,
Неғылып сенен қаламын.

Есіме түссең, жаңғызым,
Күйемін де, жанамын.
Ауылдағы ажарым,
Бетімдегі базарым,

Жорға міндім ұрынып,
Қырмызы кидім қырынып.
Артында қалдым күйініп,
Дұшпаның жатыр сүйініп.

Інің де жоқ, аға жоқ,
Туысқан-тума жана жоқ.
Ішім бір толған қызыл шоқ,
Өзіңді алдап жіберіп,

Дұшпанның болды көңлі тоқ.
Жебелі найза сермейді,
Сауытыңды кимедің.
Суарған қанға ақ болат

Алмасыңды ілмедің.
Дұшпаның мен досыңның
Арасын айырып білмедің.
Дұғағатың тілеген

Ата-анаңа келмедің.
Құдай қосқан қосағың
Мен сорлыны көрмедің.
Бірде туған бауырың

Зар жылаған бикештің
Тілегін неге бермедің?!
Бір қалмақтың қызындай
Бәрімізді көрмедің,

Қош аман бол, алғаным.
Сонда Қобылан сөйледі:

Атымның басын тартпаймын,
Қайтамын деп айтпаймын,—
Деді дағы жөнелді.
Аққолаң мен Аққұртқа

Қайрылмасын білгесін
Екеуі ойбай салады.
«Уһ» дегенде бетіне
Тас өртеніп жанады.

Жаңғызым деп зарласа,
Көзінен қан сорғалап ағады.
Алмадай піскен екі бет
Он саусақпен алады,

Қолын қанға малады.
Біресе жылап, біресе талады,
Қайрылмай Қобылан барады.
«Шу, жануар, шу» деді,

Шу дегенде гуледі.
Төрт аяқтың тиген жер,
Қара тас тисе аяққа
Саз балшықтай иледі.

Әрі-бері жүрген соң,
Астындағы торы аттың
Алқа айылы алқылдап,
Құйысқаны сартылдап,

Ауызынан аққан ақ көбік
Омырауында жалпылдап.
Өмілдірік жарқылдап,
Тақымының астында,

Ор қояндай бұлтылдап.
Жүрген сайын торы бесті ат,
Тірі сынаптай сылтылдап.
Басын тартса, торы аттың

Бөксесі кетті қызындап.
Екі құлақты қайшылап,
Қос танауы пырылдап.
Өлім деген ойда жоқ,

Өлең айтып ән салад
Ен далада шырылдап.
Ана ащы мен мына ащы,
Оттарына жері ащы,

Ішуіне суы ащы.
Жатуына жері тар,
Тау менен тас қызыл жар,
Онан да өтіп жөнелді.

Күдір-күдір, күдір тау,
Түйе мойын иір тау,
Қыз емшекті қиын тау,
Басы биік қиыр тау,

Бұдан да өтіп жөнелді.
Аю көлдің басынан
Аса жортып жөнелді.
Батпақ көлдің басынан

Баса жортып жөнелді.
Жері тартпа Қызылжар,
Қысылып өтіп жөнелді.
Қақпақты тау қарағайлы,

Қамай жортып жөнелді.
Жолы жоқ енді жондардан
Жортып өтіп жөнелді.
Асу-асу белдерден,

Аңызақ қаққан шөлдерден
Аса жортып жөнелді.
Күдір-күдір, күдір тау,
Көзі шыққан бүйір тау

Қиялап шауып жөнелді.
Қиғаштың биік тауына
Қобылан батыр келеді.

Сарғая келе таң атты,
Қызара келе күн шықты.
Күн астынан қараса,
Будақ-будақ бу шықты.

Бу астына қараса,
Аламан әскер қол шықты.
Шамасын байқап қараса,
Мың кісіден мол шықты.

Анықтап әбден қараса,
Бес қаруды белге ілген,
Ұялмай беті бедірейген,
Мінген атқа жем берген,

Өзіне-өзі дем берген,
Жар қабақ, орақ мұрын,
Шүңірек көзденген
Жалғыз қара бұлт шықты.

Қобылан оны көреді,
Көре сөйлей береді:

Қылышыма қырық кісі,
Садағыма мың кісі,
Найзамның өзі жүз кісі.
Бір кісіге бір кісі,

Жолықтырған тәуір кісі.
Көп екен деп қашпаймын,
Жалғызбын деп саспаймын,
Қобылекең салып жөнелді.

Келе жатқан сол қараша,
Қара таудай зор қараша,
Қалмақтың ері Ыршымбай деген ер екен,
Қобыландыға жолықты.

Кідірсең жолдан қаласың,
Жаңа өспірім баласың.
Атың жауыр, өзің аш,
Дүзің айдай қалам қас,

Қай сапарға барасың?
Алайын десем оңайсың,

Алмайын десем ноғайсың.
Сонда Қобылан сөйледі:

Суға салсаң кеме едім.
Қайтпас қазақ қара қыпшақ
Қыдырбайдың баласы
Қобыланды деген ер едім,

Іздегенім сен едің.
Сен құсаған қалмақты
Елден іздеп келемін.
Ыршымбай сонда сөйледі:

Алшағыр алдап қылды мазақ-ай.
Кезегі саған келді ме
Ажал менен азап-ай.
Алыстан келдің сен арнай,

Қарындасың, қатының
Жылағанға қарамай.
Келсең маған өлесің,
Өлмей неғып жүресің.

Қазақ Қобылан сен болсаң,
Астыңдағы торы атты
Көп шабылмай бересің.
Әкең менен шешеңді

О дүниеде көресің.
Екеуі тұрып қағысты,
Жамду сөзге барысты.
Қыл жалаулы көк найза

Біріне-бірі салысты.
«Тайма, балам, тайма!» деп,
Табан тірей қалысты.
Екеуінің найзасы

Қармақ болып майысты.
Айдаһардың тіліндей,
Салса кеткен білінбей,
Алмасты қолға алысты.

«Қашпа, балам, қашпа» деп,
Қашпаласа қалысты.
Ағашқа шапқан балтадай

Бірін-бірі шабысты.
Тасқа шапқан немедей
Қайырылып дүзі қалыпты.
Сұқпалы сары қорамсапқа қол салды,

Сауыттан өтпей бұл қалды.
Бір-біріне ақырып,
Қарт бурадай бақырып,
Ат үстінен ұмтылды,

Тақымдарын қымтанды.
Асыл туған ер Қобылан
Ат үстінен көтеріп
Ыршымбайды алады.

Тоқсан құлаш зынданға
Алып барып салады.
Алпыс құлаш аяғы
Зынданға симай қалады.

Қобыланның көңілі тасып құтырып,
Қалмаққа айқай салады.
Атаңа нәлет көп қалмақ
Қобыландыны қамады.

Құтырған қасқыр көзденіп
Қобылан соғыс салады.
Оң келгенін оң атты,
Сол келгенін сол атты,

Қарсы келсе қыра атты,
Қашқандарын қуа атты.
Тебінгіден тесе атты,
Үзеңгіден үзе атты.

Талайын аттан құлатты,
Қызыл қанын шұбатты.
Қалмақтың бәрі айдарлы,
Айдарынан байлады.

Қалмақтың бәрі шалбарлы,
Шалбарлыны жалмады.
Қалмақтың бәрі тонды еді,
Сірә, Қобылан жолды еді.

Он бес күн соғыс салады,
Қалмақтың бәрін алады.
Шыбын көлдің қасында,

Шыңқау таудың басында
Қызыл қанын көреді,
Менменшілік Қобыланның
Көңіліне келеді.

Қобылан тұрып ойлады:
«Шабатын бедеу тоқ екен,
Дүние жалған боқ екен.
Қалмағың құрсын көп екен,

Көп болғанмен шөп екен.
Өз парыма келетін,
Қарсыласып жүретін
Еркек кісі жоқ екен.

Найза енді салысып,
Қылышпенен шабысып,
Жағаласты салысып,
Үзеңгіні тіресіп,

Жағаласып күресіп,
Батыр сондай жоқ екен.
Мендей қайрат адамға бітер ме,
Маған адамның әлі жетер ме?»—

Деп Қобылан далаға жөнелді,
Қалмақтың өрісте жатқан көп жылқы,
Көп жылқыға келеді,
Қобылан айдап жөнелді.

Көбіктінің сары аты
Жылқы ішінде жүреді.
Сол күні жіберген күні еді,
Жау екенін біледі.

Қалаға қашып жөнелді,
Қуып Қобылан қалады.
Жамандатқыр сары ат
Бауырынан жараған,

Шекесіне қараған.
Жеткізбеді торы атқа,
Жете алмай қалды сол атқа.
Бір жылқыға жете алмай,

Торы ат қалды ұятқа.
Аулына сары ат келеді,
Көбіктінің жалғыз қыз—

Қарлыға сұлу көреді,
Жылқыға жау тигенін біледі.
Қарлыға сары атты ұстап алады,
Қарлыға Көбіктіге барады,

Айырмысың, нармысың,
Хан көке, үйде бармысың?
Жылқыға жау тиіп тұр,
Аузын ашып есінеп,

Сары ат келді кісінеп.
Көбікті атқа келеді,
Жау тигенін біледі.
Қолға тұрмай сары бесті ат

Ойнақтай берді деп еді.
Көбікті атқа мінеді,
«Жолықтыр мені» деп еді.
Жылқыға шауып келеді,

Сүдінін жылқының көреді.
Жау алғанын біледі,
Жалғыз шауып жөнеді.
Темір шоқпар қолында,

Қуып келед соңында.
Былайырақ Қобылан барыпты,
Аттың ерін алыпты.
Тас астаудың қасында,

Қобылан ұйықтап қалыпты.
Көбікті залым келеді,
Келгенін торы ат біледі.
«Жау келіп қалды жаңғыз» деп,

Қобыланды қара санға тебеді.
Ұйқысын ашып тұрғанша,
Ақырып қалмақ келеді.
Қобыланды ұстап алады,

Манағы мықты Қобыланың
Көбіктінің бетіне қарамай,
Алысуға жарамай,
Екпеттей барып құлады.

Тақымға қысып Қобыланды,
Көбікті кетіп барады.
Ауылына келеді:

Алып барып қама,—деп,
Қарлығаға береді.
Көбікті қызы Қарлыға
Батпансыған батырды

Қолтығына қысып жөнелді.
Алып келіп зынданға
Қобыландыны салады.
Асты—зындан, үсті—темір үй,

Қобыландыны қамады,
Қобылан жалғыз қалады.
Торы бесті атты
Қалмақтар ұстап алады,

Тас қоршау үйге салады.
Жем жемейді, су ішпейді,
Қалмақты теуіп тістейді.
Қалмақтың сексен сегіз кісі бар еді,

Серкені бағып жүретін
Серкебай деген таз еді,
Серкені бағып жүреді.
Көремін деп Қобыланды

Серкесін айдап келеді.
Ойнақтап жүріп бір серке
Зынданға түсті деп еді.
Әңгіме дүкен құрады,

Қобыландыдан сұрады.
Шығармады серкені,
Қарны ашқан Қобылан
Қарт қасқырдай қабады.

Қобыланды өзі ер еді,
Арманда болып жүр еді.
Қолға түскен серкені
Аш қасқырдай жеп еді.

Өлтірейін өзіңді.
Қазандай қара қотыр тас
Қобыландының үстіне
Домалатып жіберді.

Қобыландының пірлері
Тасты ұстай алады.
Салқын болса Қобыланға,
Тас от боп жанады.

Суық болса Қобыланға,
Тастан сусын тамады.
Серкебай оны көреді:
«Қобылан, мен тамыр болайын,

Әулие екен»,—деп еді.
Өзі түсіп кетті деп,
Күнде бір серкені
Қобыландыға береді.

Қобылан:—Достым, сен маған
Бір аспап әкеп бер,—деді.
Қобыланды өзі тым шебер еді,
Серкебай түрлі аспап

Құралын әкеп береді.
Қобыланды Серкебайға серкенің мүйізінен
Тарақ істеп береді.
Ай қараңғы, күн бұлт күні тарақтың сәулесі

Қарлығаға көрсетерсің,—деп еді,
Серкебай алып қуанып жөнелді.
Тарақты алып келеді,
Қыздар жиналып,

Ойын салып жүреді.
Жарқылдаған сәулесін
Қарлыға сұлу көреді.
Қыздар бірінен-бірі сұрады,

Таң тамаша қалады.
Осы бірдеңе тазда бар-ау деп,
Жүгіріп тазға келеді,
Таз Қарлығаға тарақты береді.

Кім істеді?—деп еді.
Сонда Серкебай тұрып сөйледі:

Істеген кісіге сен болармысың
Көңілдес, жақын,—деді.
Істеген бұл тарақты
Қобылан деген батыр,—деді,

Қарлыға, жоқ қой сенде ақыл,—деді.
Тараққа Қарлығаның көңлі толды,
Қобыланға сол арада ғашық болды,
Қайғымен Қарлығаның іші толды.

Ханның қызы мен,—деді,
Сөйлесейін Қобыланға
Мен ертіп жүр,—деді.

Өзім де шаршап тұрмын, бара алмаймын.
Қарлыға сонда сөйледі:

Балалар оқиды молдаға,
Мінемісің, Серкебай,
Жүрісі жұмсақ жорғаға?
Серкебай сонда сөйледі:

Міне алмасаң жорғаға,
Мінемісің арбаға?

Қарлыға, арбаң құрсын селкілдеген.
Өзімнің жаяулығым сондай артық,
Қолыма таяқ алып еркіндеген.

Серкебай, тілегімді бермеймісің,
Мойныма мінгізейін, мінемісің?
Серкебай қыз мойнына енді мінді,
Мақтанып, өлең айтып сонда күлді.

Өзінің жаман сасық аяғымен
Омырауға бұл тепкілеп жүре берді.
Мойнына Қарлығаның мінгеннен соң,
Еліріп өлең айтып, ән жіберді.

Үстіне Қобыландының келді алып,
Еңкейді ханның қызы зынданға панар жағып.
Күші артық дүниеде батыр Қобылан,
Осы күні болып тұр ғой бақыр Қобылан.

Биік жастық, мамық төсекте өскен жазған,
Ішінде сол зынданның жатыр Қобылан.
Қарлыға тұрып сөйледі,
Сөйлегенде бүйдейді:

Хан баласы мен,—деді.
Шығарайын зынданнан,
Кел, қолынды бер,—деді.
Қобылан ер жасқанбайды жатырмын деп,

Ойламайды осы күні пақырмын деп.
Сонда Қобылан сөйледі:

Аң жібермейді ақ қаншық.
Мен сенбеймін өзіңе,
Өзіңнің айтқан сөзіңе.
Атаңа нәлет қу қаншық,

Көрінбе менің көзіме.
Қарлыға сонда сөйледі:

Теңдес туған ер-ау деп.
Сынап едің өзімді,
Байқап па едің сөзімді?
Желігіп ұшқан ақ сұңқар

Жем салғанмен қона ма,
Сыналмай ер мұқайтын бола ма?
Қаншық деген сөзіңе
Қыз мұқайтын бола ма?

Қамысы енді таймаса,
Көл мұқайтын бола ма?
Өтірігі шықпаса,
Сөз мұқайтын бола ма?

Уәде қылып ант етсең,
Қобылан, сенің жолыңа
Шыбын жаным садаға.
Қобылан сонда сөйледі:

Қарауға менің өзіме,
Мен сенейін сөзіңе.
Жан серігім торы атты
Көрсет менің көзіме.

Жан жолдасым, жараным,
Болғайсың сен жұбайым.
Торы атқа қалай барайын,
Не деп айла табайын?

Саған сендім мен,—деді.
Мен осы жатқанда қапылмын,
Алданып қолға түсіп жатырмын.
Өзіңе сенің сенейін,

Достығыңды көрейін.
Шапқанда терін сүртетін
Орамалым бар еді.
Қарлығаға сонда сөйледі:

Кісінеп торы ат келер,—деп.
Атқа барып қайт,—деді,
Бір өтірік айт,—деді.
Ат от жемей, су ішпей,

Мен де осы елдің бірі едім.
Мен құндақта жатқанда,
Орақ елді шапқанда,
Алып кетіп мен сол елде жүр едім.

Барсаның естіп хабарын,
Елге қашып келемін.

Мен сол елде жүргенде,
Құлын күнінде жара шығып,
Дөнен күнінде іле болып,
Екі мезгіл емдедім,

Танып тұрғаны ғой жануар,—деп жауап берді.
Уәзірлер сонда сөйледі:

Осы атты бағындырсаң сен,—деді.
Ханымыз тәуір көреді,
Сұрағанын береді.

Құлағына салып кел,
Ұлықсатты алып кел.
Батырдың мінген аты ғой,
Еліктіріп келейін,

Тоқсан құлаш арқанды
Мойынына тағып бер.
Ханға бұлар барады,
Хан да қабыл алады.

Тоқсан құлаш арқанды
Мойынына тағады,
Қобыланға алып барады.
Жан жолдасы торы бесті ат

Қобылан жатқан зынданға
Құлағын тігіп қарады.
Зынданға арқан салады,
Шығарып Қобылан алады.

Қобыланды да ереді,
Қарлығадай сұлудың
Достығын кәміл біледі.
Мойынынан құшақтап,

Қарлығаны сүйеді.
Қобылан өзі ереді,
Әйел жанды неме еді.
Шыға сала Қарлығаға:

Бойыңда бола қойса, кірің кетер,
Дұшпаның аңдып жүрген зиян етер.
«Сары алтын сабыр түбі» деуші еді ғой,

Ойнауға күлу менен күндер жетер.
Алдалап торы бесті атқа мініп алды,
Ер Қобылан қызылбаспен ұрыс салды.
Қамалап ер Қобыланның келді пірі,

Қырылды қызылбастың жаман ері.
Тегістік жерлер қаннан көл болды,
Сай саладан қан ағып,
Қан тасыған жер болды.

Ұрыс салды ер Қобылан
Тас қаланың ішінде.
Таң қалады көрген жан
Қобылан ердің күшіне.

Қобыланнан ажар қашып, түсі кетті,
Әруақ қысып есі кетті.
Бар еді батпансыған талай ерлер,
Бәріне Қобылан ердің әлі жетті.

Ақырып айқай салып ұмтылғанда,
Қатынды бала менен зар еңіретті.
Өлтірді Қызыл қалада Қазан ерді,
Қазанға қапелімде ажал келді.

Ақырып ұрыс салды Қобылан батыр,
Дұшпанға салды енді заман ақыр.
Айбатты асқар таудай талай ерлер
Ішінде тар көшенің өліп жатыр.

Қобыланға Құдай берді үлкен күшті,
Көрсетті бұл дұшпанға тамаша істі.
Ақырған аюдай-ақ талай ерлер,
Бөлініп екі басы жерге түсті.

Қобылан ер ұялмайды, қорықпайды,
Әр нәрсе әлім келмейді деп торықпайды.
Өзінен күші артық мықты адам
Қобыланға әлі күнге жолықпайды.

Ішінен Тас қаланың шығып Көбікті,
Қобыландыны көріп желікті.
Қатуланып қамданып,
Қарт бурадай шамданып,

Буырқанып бурсанып,
Мұздай темір құрсанып,
Жетіп келді Көбікті.

Ояйын екі көзіңді.
Неден кегің бар еді,
Тыныштық жатқан еліме
Мұнша бүлгін салғандай,

Ел мазасын алғандай.
Екі бөрі таласты,
Бірін-бірі сабасты,
Үсті-басы қанасты.

Көптен тыным көрмеген,
Аты болса терлеген,
Өзі болса шөлдеген,
Жаңа келген Көбікті

Қобыландыны кідіртті,
Торыша атты сүрінтті.
Жағадан қолды салады,
Жағаласып қалады.

Бес қаруды тауысты,
Ат үстінен алысты.
Қобыландыдай батырдың
Қабырғасы қайысты,

Бақалшағы майысты.
Қарлыға мұны көреді,
Көзінің жасын төгеді.

Кетірме жайымды,—деп,
Қарлыға жетіп келеді.
Көбіктінің көк сауыт
Қызы тоқып беретін.

Оқ тиетін жерлерін
Қарлыға өзі білетін.
Қолға найза алады,
Оң қолтықтың астынан

Көбіктіге салады.
Найза салды, қан шықты,
Қанмен бірге жан шықты.
Атаңа нәлет Көбікті

Қанатын жайып құлады.
Қарлығаның кетті қайрағы,
Әкесінен, апырай,
Қобыланға болып ғашық-ай.

Қаланың іші кетті ғой,
Өлімтіктен сасып-ай.
Сонда сұлу Қарлыға
Қобыландыға сөйлей береді:

Қаланың іші көп сасық,
Сасықтан Жайық бола ма?
Өлгендерін көмейін,
Қаланың ішін түзейін.

Ұйқың әбден қанғансын,
Түйені сұлу көрсеткен
Дулығалы нар еді.
Суды сұлу көрсеткен

Қарағай, қайың, тал еді.
Мені көрсе көкеңнің,
Қасарма мінезі бар еді.
Мезгілді уағың болғансын,

Алғаным, саған барармын,
Өзім тауып алармын.
Қобылан шықты далаға,
Барды дағы ұйықтады