ӘОЖ 658.7.031(075.32) КБЖ 65.052я722 П64

2 тарау

3 тарау

4 Тарау

7 тарау

8 тарау МОНОЛИТТІ ҒИМАРАТТАР МЕН КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫ ТҰРҒЫЗУ КЕЗІНДЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРДІ БАҒАЛАУ

асыратын білім беру мекемелерінің оқу үдерісінде пайдалануға арналған оқулық ретінде

КБЖ 65.052я722 П64

П і к і р бе р уш і Е.Н.Авилова «№ 49 технологиялық техникум» АКБ СПО ПССЗ бөлім меңгерушісі, оқытушы

Бетон жұмыстарының технологиясы: орта кәсіптік білім беретін студенттерге арналған оқулық / Л. А. Алимов, В. В. Воронин. - М. : «Академия» баспа орталығы, 2015. — 240 б.

Оқулық «Жалпы құрылыс жұмыстары», ПМ.02 «Бетон жұмыстарын орындау», МДК.02.01 «Бетон жұмыстарының технологиясы» кәсібі бойынша орта кәсіптік білім беретін федералдық мемлекеттік білім беру стандарты талаптарына сәйкес құрылды. Бетон жұмыстарының негіздері баяндалады. Тұтқыр заттар, бетон толтырғышта- ры, әртүрлі модификаторлар, бетон қоспалары, бетон және ерітінділердің қасиеттері сипатталады.Монолитті және құрама-монолитті темірбетон құрылымы туралы, темір- бетон құрылымдарын нығайту, пішіндеу және күшейту жұмыстары туралы мәліметтер берілген . Қысқы кезеңде бетон жұмыстарын өндіруді қоса бетон қоспаларын даярлау, тасымалдау, төсеу және тығыздау, жұмыс сапасын бақылау, еңбек қорғау және техника- лық-экономикалық тиімділігін бағалау қаралды.

Бұл басылымның макет-түпнұсқасы «Академия» баспа орталығының жеке меншігінде, оны құқық иеленушінің келісімінсіз кез келген тәсілмен

пайдалануға тыйым салынады.

Оқулық «Жалпы құрылыс жұмыстарының шебері» мамандығы бой- ынша оқу-әдістемелік жинағының бөлігі болып табылады. Оқулық «Бетон жұмыстарын орындау» ПМ.02, «Бетон жұмыстары технологиясы» 02.01 кәсіби модулін зерттеу үшін арналған. Жаңа ұрпақтың оқу-әдістемелік жинақтары өзіне жалпы білім бе- ретін және жалпы кәсіби пәндерді және кәсіби модульдерді зерттеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әр жинақта жалпы және кәсіби құзыреттілікті меңгеру үшін қажетті, соның ішінде жұмыс берушінің талаптарын еске- ре келе, оқулық және оқу құралдары, оқу және бақылау құралдары бар. Оқу басылымдары электрондық білім беру қорларымен толықтыры- лады. Электрондық қорларда интерактивті жаттығулар мен тренажерла- ры бар теориялық және практикалық модульдер, мультимедиялық объек- тілер, қосымша материалдарға сілтемелер және Интернеттегіресурстар бар.Оларға оқу процесінің негізгі параметрлерін, жұмыс уақытын, бақы- лау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесін белгілейтін терминологиялық сөздік және электрондық журнал кіреді. Электрондық қорлар оқу процесіне оңай енеді және әр түрлі оқу бағдарламасына бей- імделуі мүмкін.

Оқулық «Жалпы құрылыс шебері» мамандығы бойынша орта кәсіптік білімнің федералдық мемлекеттік білім беру стандарты талаптарына сәй- кес келеді. Монолитті құрылыс айтарлықтай көлемде бетон мен темірбетонды қолданумен ерекшеленеді, бұл ең төменгі шығындармен келесі қызмет- терді атқаруға мүмкіндік береді:

Монолитті темірбетонда мына салада жетістіктер барынша толық пайдаланылуы мүмкін:

Технологиялық процестерді механикаландыру және автоматтанды- руға шығын салыстырмалы түрде екенін атап өту қажет.

түрлі қоспалар мен наномодификаторларды пайдалануда бетон қоспаларының құрамын оңтайландыру; компоненттерді мөлшерлеу, бетон қоспаларын әзірлеу, оларды тасы- малдау, төсеу және тығыздау, климат жағдайларын ескере келе қатай- ған бетонға күтім жасаумен, әсіресе қысқы кезеңде, байланысты тех- нологиялық қайта бөлуді жетілдіру. Бұл бетон жасау саласындағы қажетті білім көлеміне ие, физика- лық-химиялық процестерді түсінетін, «бетон қоспасы – бетон» күрделі көпкомпонентті жүйені өтетін және бетон жұмыстарының кешенді өн- дірісінде технологиялық параметрлерді сақтайтын мамандардың дайын- дығын талап етеді. Бұл оқулық әр түрлі жағдайларда ғимараттар мен құрылыстарды салу бойынша бетон жұмыстарын өндіруге байланысты негізгі мәселелерді зерттеуге арналған. Оқулықтың жаңа құрылыс салу, қайта құру және ғимарат пен құрылыстарды күрделі жөндеуде бетон және темірбетон жұмыстарын орындайтын мамандарды бастауыш кәсіптік оқыту үшін практикалық құндылығы бар.

Бетон жұмыстарын өндіруде қолданылатын құрылыс материалдары белгілі бір физикалық, механикалық және химиялық қасиеттерімен си- патталады. Құрылыс материалдарының қасиеттерін әдетте санмен, яғни сынақ арқылы анықталатын сандық көрсеткіш бойынша, ал сирек – белгіленген есептеу жолымен бағалайды. Тығыздық (ρ) — абсолютті тығыз жағдайда (Va), г/см материал көлемі(m)бірлігінің салмағы,

ρ = m/Va.

Қатты материалдардың тығыздығы осы үлгіде кеуектері жоқ көлемді орнату арқылы анықталады.Кеуек материалдың тығыздығын анықтау үшін оны алдын-ала жіңішке қылып кеседі, ал содан кейін ұнтақ бөлшек- терімен қамтылған жалпы көлемді анықтайды. Көлем бірлігі салмағын біле тұра, материалдың абсолютті тығыздығын анықтайды. Орташа тығыздығы (ρс) — материал көлемі бірлігінің табиғи күйін- дегі салмағы, яғни кеуектерімен. Орташа тығыздығын анықтау көбінесе дұрыс геометриялық пішін- ге ие үлгілерде жүргізіледі (мысалы, текше, цилиндр). Үлгінің мөлшер- лерін өлшейді, оның көлемін есептейді VG, өлшеу арқылы үлгі салмағын анықтайды және формула бойынша орташа тығыздығын есептейді(г/см или кг/м):

ρс = m/Vc.

Үйілме тығыздығы (ρн) — жұмсақ салған түйіршік немесе талшықты материалдар көлемі бірлігінің салмағы. Үйілме тығыздығын анықтауөлшеуіш ыдысына (vм )орналастырылған шашырыңқы материалды өлшеу арқылы жүргізіледі және келесі форму- ла бойынша есептейді(г/см или кг/м):

Кеуектікті анықтау тығыздықты, орташа тығыздықты анықтау арқылы эксперименталды-есептеу әдісімен жүргізіледі және келесі фор- мула бойынша есептеледі, %:

П = (1 - ρс/ρ)100.

Кеуектік – материалдардың маңызды сипаттамасы, өйткені көптеген қасиеттер кеуектікке байланысты: мықтылық, су сіңірушілік, жылу өт- кізушілік, аязға төзімділік және т.б. Ылғал тартқыш (Wг ) — бұл кеуек материалдың ауадан ылғалды сіңіру қасиеті; ауадан ылғалды сіңіру салмағының(тг )құрғақ материал салмағына қатынасымен (тс)келесі формула бойынша анықталады %:

W = mг/mс • 100.

Суды сіңіру — кеуек материалдардың сумен тікелей байланысында оны сіңіру және ұстау қабілеті. Суды сіңіру материал көлемін сумен тол- тыру деңгейімен – көлемі бойынша суды сіңіру (Во ) немесе сіңірілген су санының құрғақ материал салмағына қатынасымен – салмағы бойынша суды сіңіру (Bm ) көрсетіледі.

Су өткізгіштік — материалдың суды қысыммен өткізу қабілеті. Су өткізгіштігі сүзу коэффициентімен анықталады Кф, м/ч:

Кф= Vв а /[S(p1 -p2 )t]

Суға төзімділік — сумен түпкілікті қанығынудаматериалдың мықтылығын төмендету дәрежесі. Суға төзімділік жұмсару коэффици- ентімен сандық сипатталады (К ).Жұмсару коэффициенті құрғақ күй- індегі материалдың төзімділігіне (R ) сумен қаныққан материалдың төзімділігі (R ) қатынасынан есептеледі:

Кр = Rh /Rc Дымқыл жерлерде жатқан суасты құрылыстары немесе құрылыстар- да пайдаланылатын табиғи және жасанды құрылыс материалдарында кем дегенде 0,8 жұмсару коэффициенті болуы керек деп есептеледі. Аязға төзімділік — сумен қаныққан материалдың қайталантын ке- зекпе-кезек мұздату және еріту қабілеті. Материалдың аязға төзімділігі аязға төзімділік маркасымен сандық бағаланады. Материал сыныбында материалдың үлгілеріне 15%-дан артық қысқармастан және салмағы 5%-дан аспайтын материалдың үл- гілеріне төтеп беретін айнымалы мұздату (-15...20°С температурада) және еріту (бөлме температурасында суда) циклдерінің ең көп саны қа- былданады. Газ және бу өткізгіштігі — материалдардың өз қалыңдығы арқылы газды және буды өткізу қабілеті, негізінен олардың құрылымына байла- нысты. Газ өткізгіштігі дм3/(м • ч • мм вод. ст.) өлшемделегі бар газ өт- кізгіштік коэффициентімен сипатталады. Бу өткізгіштігі мг/(м • ч • Па) өлшемділігі бар бу өткізгіштік коэффициентімен сипатталады. Дымқыл деформациялар — су болу (бөрту) немесе кеуіп кету (кему немесе құрғап кету) нәтижесінде материалдардың өз өлшемін өзгерту қабілеті. Өлшем бірілігі — мм/м. Температуралық кеңейтілуі — материалдың қыздырылған кезде кеңею қабілеті. Температуралық кеңею1° (м /°) температураға көбейген- де материалдың бастапқы ұзындықтың қандай үлесіне кеңейтілгенін көрсететін сызықтық кеңею коэффициентімен сипатталады Жылу сыйымдылығы — материалдың қыздырылған кезде белгілі бір жылу мөлшерін сіңіру қабілеті; жылу сыйымдылығы нақты жылу сый- ымдылығымен сипатталады — Дж • (кг -1 К-1). Жылу өткізушілік — материалдың жылуды өзінің бір бетінен екін- шісіне қалыңдығы арқылы тапсыру қабілеті. Жылу өткізушілік Вт/(м • К) көрсетіледі.

Электр өткізгіштігі — материалдың электр тоғын өткізу қабілеті. Отқа төзімділігі — материалдың 1 580 °С дейінгі және одан жоғары температураның ұзақ әсеріне төзу қабілеті, бұл ретте материал жұмсар- мауы және деформацияланбауы керек. Отқа шыдамдығы — салмақ түсетін қабілеттілік пен тұрақтылықты құрылыс сақтаған кезде материалдың өрт жағдайларында дамитын жоға- ры температураның қысқа мерзімді әсерінеқарсы тұру қабілеті (1000°С дейін). Химиялық қасиеттері — бұл материал тікелей байланыста болатын заттардың әсерінен материалдардың химиялық түрлендіру қабілеттілі- гін сипаттайтын қасиеттер. Механикалық қасиеттер - материалдардың сыртқы күштер әсері- нен формасын өзгертуге және жоюға қарсы қабілеттілігі.Механикалық қасиеттерге материалдардың деформациясына мықтылығы, икемділік, төзімділікжатады.

Беріктік — материалдардың сыртқы күштер әсерінен жоюға қарсы қабілеттілігі. Осьтік қысу (R сжp) мен созылу (R ) (MПa) кезіндегі беріктік шегі(текше, цилиндр, призма) үлгісінің көлденең қимасы (S) бастапқы көлемге бұзушы күштің бөлінуінен пайда болған жеке бөлшекке Рр тең:

Rсж = Рр /S; Rp=Рр /S.

Сыртқы жүктеме енгізілген кезде материалда ішкі серпімді күштер пайда болады. көлденең қимасының бірлігіне қатысты сандық күшіне тең физикалық мөлшер кернеу деп аталады. Кернеу өлшем бірлігі үшін ньютон 1 (Н) күші тудыратын қысымға тең келетін, алаң бетіне біркелкі бөлінген 1 м2 паскаль (Па) алынды. Кернеу релаксациясы (босаңсуы)— материалдың бұл қасиеті кернеуді өздігінен төмендетеді, бастапқа деформация өзгеріссіз қалады. Жарыққа төзімділік — материалдың оларда жарықтардың пайда болуына және дамуына қарсылық көрсету қабілеттілігі. Қатты заттың тығыздығы — сыртқы күш әсерлері тоқтатылғанан кейін бастапқы нысаны және өлшемін өздігінен қалпына келтіру қасиеті. Қатты заттың иілгіштігі — сыртқы күштердің әсеріненбұз- бай-ақнысаны және өлшемін өзгерту қасиеті және күштің әсері тоқта- тылғаннан кейін дене мөлшері мен нысанын өздігінен қалпына келтіре алмайды, соның салдарынан пластикалық деформация деп аталатын қалдық деформация пайда болады. Жылжығыштық — тұрақты жүктеме кезінде үлгілер деформация- сының үздіксіз баяу өсуі. Қаттылығы — материалдың оған басқа қатты дененің енуіне қарсы тұру қасиеті. Минералдардың қаттылығын он минералмен ұсынылған Моос шкаласымен бағалайды, олардың кейінгі әрқайсысыөзінің өткір аяғымен алдыңғыларды сызады немесе материалға болат шар немесе қатты ұшын (конус немесе пирамида түрінде)басады. Сынақ нәтижесін- де қаттылық санын келесі формула бойынша есептейді НВ = P/F, мұнда Р — қолданылатын күш; F— іздің беткі ауданы. Қайрау - қайрақпен қайраудың (S) үстінгі көлеміне жатқызылған, ма- териалдың бастапқы үлгісінің шығындарын бағалайды,келесі формула бойынша есептейді:

И = (m1 -m 2)/S, мұнда m1 и m2— қайрағанға дейінгі және қайрағаннан кейінгі үлгі массасы. Өлшем бірлігі — г/см2. Тозу — материалдың бір мезгілде қайрау және соғу әсеріне қарсы тұру қасиеті. Өткізілген сынақ нәтижесінде материалдың сынама масса- сын жоғалту тозу көрсеткіші болып табылады (бастапқы массадан % ). Беріктігі — өнімді жөндеу үшін қажетті үзілістермен жұмыс қабілеттілігін шектеулі жағдайға дейін сақтау қабілеттілігі. Шектеу жағдайы өнімнің бұзылуымен, қауіпсіздік талаптарымен және экономикалық пайымдаулармен анықталады. Құрылыс өнімдерінің беріктігілігі, әдетте, нақты климаттық жағдайларда және жұмыс жағдай- ларында өнімнің жоғалмай қызмет ету мерзімімен өлшенеді. Мысалы, темірбетон құрылысы үшін норма бойынша беріктіліктің үш дәрежесі көзделген: І–кем дегенде 100 жыл қызмет ету мерзіміне сәйкес кележі, ІІ–50 жыл, ІІІ –20 жыл. Сенімділік — пайдалану барысында өнімнің барлық басқа қасиет- терінің көрінісін сипаттайтын жалпы қасиет. Тоқтаусыз жұмыс істеушілік —өнімніңжөндеуге мәжбүрлі үзілі- стерісіз біраз уақыт ішінде белгілі бір режимдерде және пайдалану жағдайларындажұмыс қабілеттігінсақтау қаситеті. Тоқтаусыз жұмыс істеу көрсеткіштеріне тоқтаусыз жұмыс істеу ықтималдығы жатады. Істен шығу — жүйе, элемент немесе өнім толық немесе ішінара жұ- мыс қабілеттігін жоғалтатын оқиға. Жұмыс қабілеттігін жоғалту негіз- гі параметрлердің кем дегенде біреуі белгіленген рұқсат етудің шегінен шығатын ақаулықпен туындалады. Жөндеу жарамдылығы — өнімнің істен шығуыналдын-алу, әшкере- леу және жою нәтижесінде тапсырылған техникалық сипаттаманың жұ- мыс қабілеттігін қайта қалпына келтіруге оның бейімділігін сипаттайтын қасиеті. Жөндеу жарамдылығы көрсеткіші болып осы түрдің бір істен шығуын орташа жөндеу уақыты, сонымен қатар істен шығуларды жою- дың еңбек қарқындылығы және құнытабылады. Сақтау қабілеттігі — өнімнің техникалық құжаттамада белгілен- ген сақтау және тасымалдау кезеңінде және кейінгі алдын ала келісілген пайдалану көрсеткіштерін сақтау қасиеті. Сақтау қабілеттілігін ақаулық пайда болғанға дейін сақтау және тасымалдау уақытымен сандықтүрде бағалайды.

Химиялық раекция нәтижесінде аз еритін кальций карбонаты пайда болады, кальций гидрототығы реакция сферасынан шығады және үшкальцийлі силикаттың гидролиз үрдісі жылдамдатылады. Хлорлы кальцийдің портландцементтің қармау мерзімдеріне әсер етуі мөлшерге байланысты. Бетон қоспасына әдеттегі 1...2% дозада хлор- лы кальций цементінің массасынан қармау мерзімдеріне аз әсер етеді, алайда бетонның бастапқы беріктігін көтереді,я ғни қатаюды тездетуші әрекет етеді. Аязға қарсы қосынды ретінде қолдануда хлорлы каль- цийді көп мөлшерде қосуға болады, онда ол қармауды жылдамдатады; мерзімнен бұрын қоюлануын болдырмас үшін, бетон қоспасын салқында жабу ұсынылады. Қармау және қатаю үрдістерін жылдамдатудың бір әдісінің бірі кри- стализация орталығы болып келетін қосындыларды енгізу болып келеді, мысалы, алдын ала даярланған уатылған гидратталған цемент. Көлемді өзгертудің біркелділігін келесінше анықтайды:қалыпты қоюлық қамырдан үлгілер жасау – шелпектер алдын ала қатаюдың 24 с кейін 3 с қайнаған суда ұстайды.шелпектер өзгермеуі керек, радиалдық жарықтарға жол берілмейді. Цемент тасы көлемнің біркелді емес өзерәі- стерінің себептері олардың гидраттану салдарынан еркін СаО және МдО перказлы кеңеюімен болған жергілікті өзгерістер. Цементтің белсенділігі және маркасы өлшемдері 4 х 4 х 16 см, 1:3 (массасы бойынша) цемент-құм ерітінді қоспасынан әзірленген стан- дартты үлгілер-призмаларды сынаумен анықталады. Сынау үшін стан- дартты көп фракциялы құм алынады. Ерітіндіні диаметрі 106.115 мм тең сілкіме үстелде стандарттын конустың жайылуын қамтамасыз ететін су мөлшерімен дайындайды. Ерітінді қоспаның тығыздығы. Стандарттық виброалаңды өндіреді. Қатаюдың 28 тәуліктен кейін (алғашқы тәуоікте ылғалды ауады формада, кейін 27 тәулік –бөлме температурасындағы суда қатаяды) үл- гі-призмалар алдымен иілгіштікке, кейін алынған призма жартысы – қы- суға сыналады. Белсенділік деп 28 тәулік жасында сыналған, арқалықтар жартысы осьтік қысудаға беріктілік шегі аталады. Беріктілік шегін еске- румен белсенділігіне байланысты портландцементтер маркаларға бөлінеді: М400, М500, М550 және М600. Тез қатаятын портландцементтерде 28-тәуліктік беріктік қана емес, сондай-ақ алғашқы, 3-тәуліктік норма- ланады.

Тез қатаятын портландцемент (ТТЦ) — 3 тәулік қатаюдан кейін жоға- ры беріктілігімен ерекшеленетін минералды қосындылары бар портланд- цемент. Клинкердегі үшкальцийлі силикат және үшкальцийлі алюминат саны – 60...65% әдетте кем емес. ТТЦ тарту 350...400 м2/кг (әдеттегі портландцемент үшін 280.300 м2/кг) салмақты бетіне дейін барынша жұқа жүргізіледі. Бқл цементтің қатаюын жылдамдатады. ТТЦ шығаратын маркалары: М400 және М500. ТТЦ жиналмалы темір-бетон құрылымдарды өндіруде, сондай-ақ қысқы бетондау жұмыстарында қолданылады. ТТЦ жоғары жылу шыға- руын ескерген жөн, ол оны көлемді құрылымдар үшін қолданылуын ше- гереді. Үшкальцийлі алюминаттың жоғарғы мағынасы бар ТТЦ сульфоа- люминатты тотқа ұшыратын бетон үшін жарамсыз.

Сульфатқа берік цементтер нормаланған минералды құрамды клин- кердің негізінде дайындалады (C3S төмен маңызымен 50 % көп емес және С3А 5 % көп емес); оларды оларда сульфаттардың мазмұны бойын- ша аггресивтік ортаның әсер етуінде тотқа қарсы тұрақтылыққа ие, бетон және темір-бетон құрылымдарды пайдалану үшін қолданады.

Бұл цементтер заттық құрамы бойынша келесі түрлерге бөлінеді:

Бетонның замануи технологиясында оларды даярлауда және клинкерді тарту кезіндегі цементке қосылатын бетон және ерітінді қосындыларға аз дозада енгізілетін белсенді-беттік заттар кең қолданылады. Белсенді-беттік қосындылар бетонды және ерітінді қоспаларды созғыш етеді, бұл олардың жеңіл салынуын жақсартады немесе жабу- дың су көлемін (жеңіл салынуын сақтаумен) және цементтің шығынын 10...20%-ға төмендетеді. Цемент санын өзгертусіз қалдырумен, бетонның борпылдақтығының төмендеуіне, оның аязға беріктілігін және су өткізгіштігін жоғарылатады.

Типтік белсенді-беттік қосындыларды төрт топқа бөлуге болады: Суландырушы қосындыларға целлюлозөндірісінде алынатын техни- калық лигносульфонаттар (ТЛС) жатады. Адсорбция кезінде цементпен кальция лингосульфонаты цемент бөлшектерін сулайды, яғни оларды су- мен ылғалдауды жақсартады. Бір уақытта созылмалы бөлшектер арасын- да өзара тіркелу күші босайды. Осы қосынды нәтижесінде ТЛС цемент қамырының иілгіштігін және бетон қоспаларының қозғалғыштығын жоғарылатады. Гидрофобтандырушы қосындыларға мылонафт, асидол, асидол-мылонафт, синтетикалық майлы қышқылдар және олардың тұздары және кремнийорганикалық сұйықтықтар (ГКЖ-10, ГКЖ-11, ГКЖ-94) жатады. Мылонафт нафтенді қышқылдардың натрий сабынынан тұрады. На- фтенді қышқылдардың ортақ формуласы С nИ 2n-1 СООН, онда п 8-ден 13-ке дейін өзгереді. Нафтенді қышқылдарды алудың ошақ көзі мұнайды (бензин және т.б.) айдау өнімдерін сілтімен тазарту кезінде пайда болатын сілтілі қалдықтар болып келеді. Олардан асидол және асидол-мыло- нафт деп аталынатын техникалық нафтенді қышқылдар алынады. Синтетикалық майлы қышқылдарды парафинді тотықтыру жолымен алады. Қосынды ретінде синтетикалық майлы қышқылдарды, осы қышқылдар- ды өндіруде алынған куб қалдықтарды да қолдануға болады. Нафтенді қышқылдарды молекулалары және олардың тұздары полярлық топтан (СООН және СООNа) және көмірсутекті радикалдан тұрады. Бұл молекулалар цемент бөлшектерінде олардың көмірсутек радикалда- ры сыртқа қаралатындай етіп сіңеді. Олар сумен ылғалданбайды және цементке гидрофобтық қасиеттер береді. Ауатартқыш қосындылар – ГКЖ-10 және ГКЖ-11 сұйықтықтары; олар сумен кез-келген ара салмағында аралсуға қабілетті метил және этил натрий силиконатының су-спирттік ерітінділерін ұсынады. ГКЖ- 94 кремнийорганикалық сұйықтығы – этилдихлорсилан гидролиз өнімі; ГКЖ-94 әдетте су эмульсиясы ретінде қолданылады. Микрокөбіктендіргіш қосындылар ішінен натрий абиетаты жәнеса- бындалған ағаш пек танымал болып келеді. Натрий абиетатын канифол- ды ащы натрмен сабындау жолымен алады (сондықтан оны бейтарап- талған, ауатартқыш шайыр – қысқаша БАШ деп атайды). Сабындалған ағаш пек қылқан түрінің ағаш пек шайырланған қышқылының бейтарапталған сілтілін ұсынады. Микрокөбіктендір- гіштер бетон қоспасымен ауаны тартумен көбікті араластыруда пайда болады, яғни ауатартқыш қосындылар секілді әрекет етеді. Кешенді қосындылар кең таралған, олар әдетте суландырушы және гидрофобтандырушы беттік-белсенді заттардан тұрады. Оларға цемент- тер мен бетондарға суландырушы әрекетімен жоғары созылмалы нәти- жені жатқызады. Илемделгіш портландцементті клинкерді тарту кезінде шамамен 0,25 % ҚЗЕ (құрғақ затқа есептеумен) шығару жолымен даярлайды. Ол әдеттегі портландцементтен ерітінді және бетон қоспаларға жоғары қозғалғыштықты беру қабілетімен ерекшеленеді. Илемделгіш нәтиже бе- тонның суцементтік күйін және тығыздығын жоғарылату, аязға беріктілі- гін және су өткізгіштігін төмендету үшін қолданады. Егер суцементтік күйді сақтап қалса (С/Ц), онда бетон сапасын бүлдірмей, цемент шығы- нын азайтуға (шамамен 10...15 %-ға) болады. Гидрофобты портландцементі клинкерді тарту кезінде 0,1.0,2 % мылонафтты, асидолды, синтетикалық майлы қышқылдарды, олардың кубтық қалдықтарын және басқа суландырушы заттарды енгізумен алуға болады. Ол төмен ылғал тартқыштыққа ие (әдеттегі цементке салысты- рғанда), саөтау және тасуда өз белсендігін сақтайды. Гидрофобты порт- ландцемент бетон және ерітінді қоспаларда илемдейді, бетонның аязға беріктігін және су өткізгіштігін жоғарылатады.

Табиғи немесе жасанды заттарды жұқа уақталған түріндегі ауа әгімен және сумен араластырған кезде, ауада қатайғаннан соң су астында да қатаюына жалғастыра беретін заттарды белсенді мине- ралды қоспалар деп атайды. Белсенді минералды қоспалар (басқаша айтқанда гидравликалық қоспалар) аморфты, сондай-ақ химиялық белсенді жағдайда кальций тотығы гидратымен өзара әрекеттесу арқылы кальций гидросиликатын құрастыратын кремнидің қос қышылынан тұрады. Белсінде минаралды қоспалар табиғи (кәдімгі) және жасанды болуы мүмкін. Тау жыныстарын (диатомит, трепел, опока, от шалған батпақ жыныстар— глиеждер) т а б и ғ и белсенді қоспалар ретінде, сонымен қатар вулкандық пайда болуларды (вулкандық күл, туф, пемзу, витрофир, трасс) кеңінен қолданылады. Ж а с а н д ы белсенді минералды қоспалар жанама өнімдер және өндіріс қалдықтары: тезсалқындағыш (гранулды) доменді қоқыстар; бе- лит (нефелинді) қалдықтары- құрамы 80% минералды белиттен (екікаль- цилік силикаттан) тұратын батпақты жер өндірісінің қалдықтары; ұшпа күл-қатты жанармайды жағу барысында күлдей түрінде алынатын және электрсүзгіш және басқа да құралдармен аулап алынатын қалдық. Бел- сенді минералды қоспа портлантцементті қатаюы барысында бөлінетін суда еритін кальций қышқылы гидратын химиялық байланыстырады, сонымен қатар цемент тасының тығыздығы жоғарлап, оның коррозияға төтеп беруі өседі. Сондықтан белсенді минералды қоспаларды тығыз- дықты, суға төтеп беру және бетондар мен ерітінділердің тұзтөзімділігін жоғарлатуға қолданады. Минералды қоспасы бар портландцемент 10...20% (цемент масса- сынан) белсенді минералды қоспадан тұрады, портландцементтегідей дәл сондай маркалы және басқа зат құрамдарына қарағанда оған жақын. Пуццоланды портландцементті клинкерді және қажетті гипстің бір- нешесін бірге ұнталау арқылы дайындайды. Пайда болған тұнбаның (ди- атомиттің, терпелдің, опоканың) қоспасы 20 % - дан кем немесе 30 %- дан артық болмауы қажет, ал вулкандық (пемза, туф) қоспасы, соынмен қатар глиеж және жанармай күлі-25 тен кем немесе 40 % артық болмауы қажет. Белсенді минералды қоспа бастапқыда тұтылады, содан соң алит- тің сумен өзара әрекеттесуі барысында пайда болатын кальцидің гидрат қышқылын химиялық байланыстырады.:

Са(ОН)2 + SіO2 (акт) + n Н2О = (0,8 —1,5) СаО • SіO2 • рН2О Ылғалды жаңғдайда және оң температурада болған осы процестің нәтижесінде кальцидің гидрат қышқылының ерітіндісі мүлдем ерімейтін кальций гиросиликатымен байланысқа ұшырайды. Осының нәтижесінде Са(ОН)2 сілтісіздендірілуіне қатысты бетонның беріктігі өседі. Пуццо- ланды портландцементті тұрақты түрде ылғалды (ғимараттар су атын- дағы және жер астындағы бөліктеріне) жағдайда тұратын бетондарға қолданған жөн. Пуццоланды портландцементті ауадағы бетон көп кемиді және құрғақ жағдайда ішінара беріктігін жоғалтады, яғни мұны судың гидраттық байланыстан ажырап кебуі, «үгілу» деп түсінуге болады. Со- нымен қатар, осы цементтегі бетондардың аязға беріктігі төмен болып келеді және аязға катып-еритін ғимараттар үшін жарамсыз. Пуццолан- ды портландцемент портландцементке қарағанды қалыпты жағдайларда баяуырақ қатаяды. Сондықтан оны қысқы бетонды жұмыстарда пайда- ланған жөн. Пуццоланды портландцемент салыстырмалы жылу бөлуі аз ғана және көлемді ғимараттардың (бөгеттерге, шлюздерге және т.б.) ішкі бөліктері үшін пайдаланылады.

Қожпортландцемент суда және ауада қатаятын гидравликалық тұтқы- рлағыш заттардан тұрады. Оны гипстің қажетті көлемімен клинкерді және гранулды домен (немесе электротермофосфорлық) қалдығын бірік- тіріп жұқалап ұнталау арқылы алады. Құрамдастарды жекелеп ұнталауға және оларды кезекті араластыруға болады. Қожпортландцементте момен қалдығының көлемі (цемент массасынан) 21 тен кем немесе 60 % артық болмауы қажет.Терпел қалдығының 10% дейінгі қалдығымен немесе белсенді минералды қоспамен ауыстыруға болады. Доменді қалдықтар өз химиялық құрамына қарай цементті клинкерге ұқсайды. Оларды мына қышқылдар басым: 30...50% СаО; 28...30% SіO2 ; 8.24% Al2O3; 1.3 % МnО; 1.18% MgO, олардың жалы құрамы 90.95 %.-ға жетеді.Қалдықтардың гидравликалық белсенділігі негізділік (Мо) және белсенділік (Ма) модульдерімен сипатталады. Негізділік модулі деп (% СаО + % МgО) қышқыл қалдықтары құра- мының (% SіO + % A1 O ) қышқылдық тотықтарының соммасына қатынасын айтады. Негізділік модуліне байланысты негізгі қалдықтарды айырады, име- ющие Мо < 1 модулі барлар, Мо >1 және қышқылдардан тұратындар. Негізгі қалдықтар көбінесе белсенді. Домен қалдықтарының гидравликалық белсенділігі белсенділік модулі арту барысында өсе бастайды. Шлак қалдығы цементке қоспа ретінде пайдаланылады, су немесе бумен тез арада сууға міндетті түрде ұшырайды.Бұл операция грануляция деп аталады, себебі тез суу процесінде қалдық ерітіндісі жеке түйіршік- терге (гранулдарға) ыдырайды.Тез арада суу қалдықтың кристалдануына кедергі жасайды және ол шыны тәрізді және жұқа түйіршік химиялық белсенді жағдайында алынады.Сондықтан түйіршікті қалдық қожпорт- ландцементтің белсенді құрамы болып табылады, ол төменгі негізгі ги- дросиликат және кальций гидроалюминаты пайда болуынан бастап каль- ций гидраты қышқылымен өзара әрекеттеседі. Жылу-ылғалды өңдеу барысында қожпортландцементтің қатаю процесі біршама жылдамдайды, сондықтан оны булау бойынша әзірленетін бұйымдар құрастыруда қолданған тиімді. Портландцементпен салыстырғанда цемент тасындағы Са(ОН)2 шағын көлемі жұмсақ және сульфатты судағы қожпортландцементтің беріктігін күшейтеді. Қожпортландцементті қатайту барысында бөлі- нетін жылу портландцементке қарағанда 2-2,5 аз, сондықтан ол ірі ғимараттар құрылысына пайдаланылатын бетон үшін ең қолайлы цемент болып табылады. Пуццоланды портландцементке қарағанда қожпортландцемент өзінің орнықты сутұтынуна, ауаберіктігі және аязға төзімділігі бойынша тиімділігімен ерекшеленеді. Ол құрылыстың жер беті, сондай-ақ жерасты және су асты бөліктерінде пайдалануға тиімді. Оның құндық қасиеті портландцементтің құнынан 15...20%-ға төмен. Портландцементке қарағанда қожпортландцементтің қызуға төзімділігі айтарлықтай жоғары, сондықтан оны қызуға төзімді ьетон- дарды әзірлеуде кеңінен пайдаланылады.Дегенмен, пуццоланды порт- ландцементіндегі кемшіліктер қожпортландцементке де тән: ол қа- таюдың алғашқы уақытында, әсіресе температура төмендеген жағдайда беріктікке ақырын қол жеткізеді. Қарапайым қожпортландцементке қа- рағанда бұл кемшілік беріктігі біршама қарқынмен үдейе түсетін портландцементте жоқ. Қарапайым қожпортландцементтің мынадай марка- лары бар: М300, М400 және М500. Тез қататын М400 қожпортландцементі 3 тәулік қатаюдан соң сығылу барысында 20 МПа-дан кем емес, ию барысында 3,5 МПа кем емес беріктікке жету қажет. Цементтің бұл түрі жылу-ылғалын өңдеуін қолдану арқылы әзірленетін бетонды, темір бетонды бұйымдарды әзір- леу барысында тиімді пайдаланылады. Цементтің стандартты сипаттамасын анықтау ерекшеліктерін қара- стырайық. Әр елде цементтердің негізгі физикалық-механикалық қа- сиеттерін анықтауда айтарлықтай ерекше әдістерді қолданады:біркелкі цементтерді сынау барысындағы әр-түрлі нәтижелер беретін төзімділік, сутұтыну, қатаю, көлемнің біркелкі өзгеріске ұшырауы. Қазіргі таңда Еуропалық стандарттау бойынша комитеті полифракциялық құм және арнайы жабдықты пайдалану арқылы пластикалық езінді түріндегі цементтердің физикалық-механикалық қасиеттерін сынау әдістерін, яғни ЕО үшін бірыңғай реттемелеуші ЕN 196 сериялы еуропалық стандарттарын қабылдады. БҰҰ елдерінде құрылыстың барлық нормативтік базасы монофрак- циялық құмдарды пайдалау арқылы алдеқайда қатты ерітінділерден жасалған, үлгілерді сынау барысында алынатын цементтің сипаттамасына негізделген.

Қазіргі таңда біздің елімізде МЕСТ 310.1-МЕСТ 310.4 – тен басқа: «Цементтер. Полифракциялық құмды пайдалану арқылы сынақ жүргі- зу» МЕСТ 30744-2001 мемлекетаралық стандарты, «Цементтер. Жалпы техникалық жағдайлары» МЕСТ 30515-97, «Жалпы құрылыс цементтері. Техникалық жағдайлары» МЕСТ 31108-2003. Осы стандарттардың негізгі ерекшеліктерін қарастырайық. Еріту- ді бастағаннан бастап, иненің пластинкаға 3... 5 мм жетпегенге дейінгі сәтін қатаюдың басталуы деп есептейді. Цемент көлемінің өзгеру бір- келкілігін қайнау барысындағы Ле Шателье дөңгелегінде қалыпты қою цемент қамырынан тұратын үлгінің ұлғаю шамасымен сипаттайды. Це- менттердің белсенділігін белгіленген мәні 0,5-ке тең В/Ц стандартты по- лифракциялық құмды пайдалану арқылы 1 : 3 құрамды цементтік-құм ерітінді қоспасынан жасалған 4 х 4 х 16 см көлеміндегі стандартты үл- гілермен анықтайды. Қоспа ерітінділерінің тығыздығы сілкіме үстелінде шығарады. МЕСТ 31108—2003 сәйкес, 28 тәу. жасындағы сығылу беріктігі бой- ынша цементтер сыныптарға бөлінеді: 22,5; 32,5; 42,5; 52,5. 2 (7) тәу. (қатаю жылдамдығы) жасындағы сығылу беріктігі бойынша 22,5, сыны- бынан басқа цементтердің әр сыныбы екі сынып тармағына бөлінеді: Н (қалыпты қатаю) және Б (тез қатаю).

Физикалық-химиялық қасиеттерге талаптар 2.1. кестесінде келтірілген.

Шартты мәндерге мысалдар:

Цемент түрін таңдау құрылыстық жұмыстарға және бетонның берік- тігінің талаптарына байланысты жүргізіледі. Цемент түрлерін ұсыну және қолдануға рұқсат етілетін салалары 2.2. кестесінде көрсетілген.

Еск ертпе : ПЦ — портландцемент; ПЦМД — минералды қоспасы бар портландцемент; ШПЦ — қожпортландцемент; ССПЦ — сульфатқа қарсы берік портландцемент; ССМД — минералды қоспасы бар сульфатқа қарсы берік порт- ландцемент; ССШ — сульфатқа қарсы берік қожпортландцемент; ППЦ — пуццо- ланды портландцемент; Р — қолдану ұсынылады; Д —техникалық-экономикалық негіз жеткілікті болған жағдада қолдануға болады; Н — қолдануға болмайды.

Ұсақ толтырғыш ретінде ауыр бетон үшін көлемі 0,14...5мм түйір- шіктен тұратын құмды пайдаланылады.Ауыр бетондардыдайындау үшін тау жыныстарын табиғи жолмен бұзу нәтижесінде жиналған табиғи құмдарды, сонымен қатар қатты тау жыныстарын ұнтақтау және елеу жолымен алынатын құмдарды пайдаланылады.

Құмның түйіршік құрамынкептірілген орташа сынамасын (1 000 г) көлемі 2,5 мм. илеуден және көлемі 1,25; 0,63;0,315; 0,14 мм. төрт бұрыш тордан өткізу арқылы анықтайды. Алғашқы ш қалдығы массасының- ш елелген сынама жұмысына қатынасы ретінде әр тор- дағы а, (%) жеке қалдығын есептейді .

а, = 100 ті /т.

Содан соң осы елегіштегі жеке сомма ретінде және осыдан да ірірек барлық елеуіштердегі A, (%) толық қалдығын анықтайды.

A і= a2,5+ … + a і.

Егерде елеуіш көлемдерін жазық бойынша, ал тігінен елеуіштегі қал- дықтарды толығымен салса құмның түйіршік құрамын графикалық көр- сетуге ыңғайлы.

2.1. суретінде бетонға арналған түйіршік құрамының ауытқу жасау шегі штрихталған түрде көрсетілген.

Құмның ірілігін бағалау үшін елеуіште қалған толық қалдықтың сом- малық қатынасы ретінде, көлемі 2,5 мм. елеуіштен бастап және көлемі 0,14 елеуішінен аяқталатын 100 деп қабылданған барлық сынамаға М к ірілік модулі көлемсіз көрсеткішін қолданады:

Мк = (А2,5 + А1,25 + А0,63 + А0,315 + А0,14) / 100 Түйіршік құрамына қарай құм ірі, орташа, ұсақ және өте ұсақ (2.3 ке- сте) болып бөлінеді. 0,14 елеуішінен өтетін құмның түйіршігінің құрамы шамасы бойынша 10% аспауы қажет, сонымен қатар ұнтақтау арқылы анықталатын күлдей, тұнбалы және балшықты бөлігі табиғи құмда 3%-дан және ұнтақталғанда 4 % -дан аспауы (0,1...0,5%-дан аспайтын балшықта) қажет.

2.2.сурет.Ылғ алдану кезіндегі құмның көлемінің өзгеруі. Қисық орналасқандар құрамында әр-түрлі түйіршіктері бар құмдар. Ірі толтырмаға қарағанда ылғалдылық 0-ден 25% -ға дейін өзгерген сәтте (2.2 сур.) құмның үйінді тығыздығы және көлемі айтарлықтай өз- гертетіндігімен ерекшеленеді. Құрғақ құм ылғалды құмға қарағанда ылғылдың айтарлықтан аз көлемде, ал ылғалды құм араластыру бары- сында түйіршікке айналып, құрғақ құм сияқты айтарлықтай тығыз ара- ласпайды. Құм 5...7 % (2.2.сур. қараңыз) ылғалдылғында айтарлықтай орын алады.

Бетон үшін ірі толтырма ретінде қиыршық тасты, щебень тастар және 5.70 мм. қиыршық тасты щебеньді қолданылады. Көлемді құрылыстарды бетондау барысында ірілігі 150мм. щебеньді қолдануға болады. Қиыршық тасты түйіршіктер шиыршықтаулы формада және үстіңгі жағы тегіс болып келеді. Тау жыныстарының (әктасты тығыз, құмдақ және т.б.) жер жарып шыққан, метоморфиялық, тығыз және суға төзімді женттастарын ұнтақтау арқылы щебень алынады. Щебеньнің түйір- шіктері бұрыштас формалы болып келеді; олар форма бойынша текше тәрізді болғаны дұрыс. Қиыршық тасқа қарағанда бұдырлау болып ке- летін түйіршіктің үстіңгі беті олардың цемент тасымен жақсы тіркесуіне мүмкіндік туғызады, сондықтан беріктігі жоғары (М500 және одан жоға- ры) бетон үшін әдетте қиыршық тас емес щебень пайдаланылады. Ірі толтырманың беріктігін анықтау үшін оны цилиндирде уату арқылы жүзеге асырады. Уатылу көрсеткіші Др (%) формула бойынша 1% дәлсіздікпен есептеледі.

Др = 100 (m1 – m 2) /m , мұндағы m1 — щебеньнің (қиыршық тастың) сынамалық үлгісі, кг; m2 — щебеньнің (қиыршық тастың) целиндрдегі үгітілген сынамалық үлгісін елеуіштен өткізгеннен соң бақылау елеуішінде қалған қалдығы. Үгітілгіштігіне байланысты целиндрде сығылу барысында щебень беріктігі бойынша келесі маркаларға бөлінеді:М1400, М1200, М1000, М800, М600, М400, М300 және М200. Щебень М1400 және М1200 құра- мында 5 %-дан аспайтын, М1000, М800, М600, М400 щебені –10%-дан аспайтын, М300 және М200 щебені (массасы бойынша) – 15 %-дан ас- пайтын әлсіз түйіршікті жыныстары болуы мүмкін. Қиыршық тастың және қиыршық тастан тұратын щебеньнің құрамында әлсіз жыныс түй- іршіктері массасы бойынша 10 % -дан аспауы қажет. Щебень және қиыршық тастың аязға төзімділігі жобалық марканы алу мүмкіндігімен қаматамсыз етуі қажет.Аязға төзімділігі бойынша щебень мен қиыршық тастың келесі маркалар белгіленді: F15, F25, F50, F100, F150, F200 и F300. Марка массалық жоғалту барысында ірі толты- рманың сынамасы 5 %-дан (15, 25 және 50 циклді маркалар үшін 10%- ға дейін масса жоғалтуға болады) аспайтын алма-кезек мұздау сандық циклін білдіреді. Ірі толтырманың (Vпуст) бос (қуыс) салыстырмалы нысаны формула бойынша 0,1 %-ға дейінгі дәлдікпен анықтайды.

Формуладан бос қуысты азайту үшін түйіршік құрамын дұрыс таңдау арқылы үйінділік тығыздықты көбейту қажет екенін көруге болады. Ірі толтырманың түйіршік құрамы щебень немес қиыршық тастың ең үлкен (Днаиб) және ең төмен (Днаим) көлемдерін есепке алу арқылы белгіленеді. Еленетін сынамалық үлгі өтетіндердің 5 %-дан аспайтыны елеуіштің ең кіші торының ірілігі ең төмен тор көлеміне сәйкес келеді; әдетте ең төменгі ірілік 5 (3) мм тең. Щебеньнің, қиыршық тастың және қиыршық тастан тұратын щебень- нің түйіршіктерді ірілігіне байланысты төрт фракцияға бөледі:5... 10 мм, 10...20 мм, 40 мм және 40.70 мм. Әр фракцияның түйіршік құрамы не- месе фракция қоспалары көрсетілген шекте болуы қажет (2.4. кесте және 2.3. сурет) Щебеньнің құрамындағы балшықтың бөлшегі 0,25 %-ден артық болмауы, күлдей және тұнбалы бөлшегі 03 %-дан аспауы қажет. Толтырманың бетондардың құрылымы мен құрамын құрастыруға әсерін ескере келе, сутұтыну оның маңызды технологиялық сипаттама- сы болып табылатынын аңғаруға болады.Бетон қоспасына толтырылған сутұтынуды анықтау тең жылжымалы қоспа қағидаты арқылы жүргізіледі.

2.3 сурет . Щебеньнің (қиыршық тастың) түйіршік құрамы бой Су бетон қоспасын араластыру үшін қолданылады және құрамында зиянды, тұтқырлағыш заттардың қалыпта араласып және қатаюына кері әсер ететін қоспалар болмауы қажет. Бетон ерітіндісін араластыру үшін ауызсу құбырын пайдаланылады.Шалшықты, сонымен қатар ағынды тұрмыстық және өнеркәсіптік суларды тазартпастан пайдалануға рұқсат етілмейді.

Бетонның құрамын, бетон ерітіндісін реттеу және цементті үнемдеу үшін әр-түрлі қоспалар қолданылады. Олар екі түрге бөлінеді: Бетонға азғана көлемде (цемент массасынан 0,1 ...2 %) жіберілетін және бетон қоспасы мен бетон құрамын керекті бағытта өзгертетін хи- миялық қоспалар; Цементті үнемдеу, цементтік аз көлемін шығындау арқылы тығыз бе- тон алу және беріктікті жоғарлату мен бетонның беріктігі үшін пайдала- нылатын жұқа ұнтақталған қоспалар (5.20% және одан көп емес).

Әрекет етудің негізгі нәтижесі бойынша химиялық қоспалар салала- нады: Кейбір қоспалардың жартылай қызмет атқару әрекеті бар, мысалы пластификациялаушы, ауа тартқыш, су айрғыш және т.б.Бұл жағдайда қоспаны айрықша көрсетілген әрекет ету нәтиже бойынша салалайды. Платификаторларды салалау 2.5. кестеде көрсетілген. Қатаю процесін тездеткіш ретінде кальций хлориді(ХК), натрий суль- фаты (СН), кальций нитрит-нитрат-хлориді (ННХК) және баслар қолда- нылады.Аязға қарсы қоспалар ретінде поташ (П), натрий хлориді (ХН), кальций хлориді (ХК) және баслар қолданылады. Бұл қоспалар теріс температурады судың тоңазу нүктесін төмендетіп, бетонның қатаюына мүмкіндік жасайды.

Қатаю температурасы қалай төмен болса қоспа көлемі соншалықты жоғары болады. Жартылай қызмет атқару әрекетінен нәтиже алу үшін құрамында бірнеше компоненттері бар, мысалы бетон ірітіндісін бір уақытта пла- стификациялайтын және қатаюын және т.б. тездететін кешенді қоспалар қолданылады. Бетон ірітіндісі мен бетонның құрылымын және қасиеттерін белсен- ді басқару үшін химиялық қоспалармен бірге минералды қоспалар (МД) да қолданылады.Бұл материалдар табиғи немесе техногенді шикізеттан алынған (күл, ұнтақталған қалдықтар және тау жыныстары, микрокрем- незем және басқа да) әр-түрлі минерал табиғатындай ұнтақ тәрізді болып келеді.

Минералды қоспалар белсенді және инертті болып бөлінеді.

Белсенді қоспалар қалыпты температурада сумен қатынасу бары- сында кальций диоксидімен өзара әрекеттесе алады.Бетонға енгізу ба- рысында портландцементтің гираттануы барысында бөлінетін олар Са(ОН)2 – мен әрекеттеседі. Кейбір белсенді минералды қоспалар (МД), мысалы ұнтақталған доменді қалдықтар, әктас қосылған сәтте жеделдей түсіп, өздігінен қатая алады Инертті қоспалар, мысалы ұнтақталған кварцті құм қалыпты тем- пературада цемент компонентімен әрекеттеспейді, дегенмен белгілі бір жағдайда бұл қоспалар реакциялық қабілетін көрсетеді (мысалы,авто- клавтық өңдеуде). Көп жағдайларда инертті қоспаларды түйіршік құрамын реттеу және бос қуысты толтолтырғыш үшін пайдаланылады.

Бетон қоспасы деп бетонның қатая бастауы және қатаю проце- стері басталғанға дейінгі бетон қоспаларының рационалды жасалуын және мұқият араласуын айтады. Бетонды қоспалардың реологиялық сипаттамасы бар:жылжу бары- сында шектік кернеу, жабысқақтық және тиксотропиялық. Тиксотропи- ялықты дірілдегіштік әсер ету барысында бетонның өзінің реологиялық қасиеттерін өзгерте алуы деп Темір бетон бұйымдарын әзірлеу және монолитті құрылыстарды бе- тондау барысында жеңіл салыну (немесе жеңіл формалануы) бетонның ең маңызды қасиеті болып табылады., яғни осы тығыздау тәсілі бары- сында форманы толтыра алауы. Жеңіл салынуды бағалау үшін екі көрсеткіш қолданылады: бетон қоспасының жылжуы (ОК) және (Ж) қаттылығы. Бетон қоспасының жылжу қабілетін стандартты конус тұнбасы бой- ынша анықтайды (2.4. сур.).

2.6. суретте стандартты конустардың көлемдері көрсетілген № 1 ко- нусты 40 мм-ге дейін түйіршіктердің ең ірі түйіршіктерімен толтыру ко- нусты бетон қоспалары үшін қолданылады; № 2 конусты ең ірі 70 толым қоспасы үшін қолданылады. Бетон қоспаларының жылжу процесін қоспа сынамасының бірін тол- тыру арқылы орындалған екі орташа анықтау ретінде есептейді.

Егерде конус тұнбасы нөлге тең болса, бетон қоспасының жеңіл са- лынуы қаттылықпен сипаттайды. Бетонның қаттылығы бетон қоспасын тегістеу және алдын-ала формаланған конусын тығыздау үшін қажетті дірілдеу уақытымен (с) сипатталады.Олардың қасиеттерін бағалау үшін дірілдеу барысында бетонның жазылғыштығын анықтауға болатын стандартты визкозометр қалданы- лады. Құрылғы бағыттаушы шаттив, шатга және қалыңдығы 4 мм (2.5. сур.) алты тесігі бар метал дискі түрідегі бетон қоспасының тұнбасын өлшеуге арналған құрылғы қыстырылған, биіктігі 200 мм ішкі диаметрі 240 мм цилиндрлі түтікшеден тұрады.

Құрылғыны дірілдегіш жерге орнатады және оған бекітіп қояды. Содан соң түтікшеге бетон қоспасын толтыруға арналған қондырмалы металды конус-формасын орналастырады. Конус-формасының көлемі бетон қоспасының жылжу процесін анықтағандағыдай болып келеді. Конус-формасын арнайы дөңгелек ұстағышпен құрылғыға бекітеді және оны түйреу (әр қабатты 25 рет) арқылы тығыздай отырып, бетон қоспасының үш қабатымен толтырады.Содан соң кону-формасын алып тастайды, штативті бұрып, бетон қоспасының үстіңгі жағына диск орна- тылады және дірілдеткіш қосылады.

2.5. сур.Бетон қоспасының қаттылығын анықтайтын құрылғы : 1 — форма; 2 — конусты бекітуге арналған таяныштар; 3 — корпус; 4 — воронка; 5 — штанга; 6 — бағыттағыш төлке; 7 — дискіні бекітуге арнлағна төлке; 8 — алты тесікті диск; 9 — штатив; 10 —штатив қысқышы. Ауытқу шегі 0,5 мм барысында дірілдетуді дискінің екі тесігінен цемент қамыры бөлінгенге дейін жалғастырылады. Алынған дірілдету уақыты бетон қоспасының қаттылық көрсеткіші болып табылады. Бетон қоспасының орамдылығы бетонның бір қалыпты құрылымы мен қасиеттеріне себеп болады. Тасымалдау, формаға салу және тығы- здау барысында бетон қоспасының біркелкілігін сақтау өте маңызды. Қозғалмалы бетон қоспаларын тығыздау барысында оның құрамындағы түйіршіктер жақындасуға ұшырайды, сонымен қатар судың бір бөлшегі жоғарыға өткізіледі. Бетонның су өткізгішін жоғарлататын және аязға төзімділігін төмендедетін су капиллярлы жүріспен түйіршік толымын және арматураның өзегін ағып өтеді.Артық су бетонның құрылымы мен қасиеттерін нашарлататын қуыс жасай отырып, ірі толтырманың түйішіктерінің астына жинала бастайды. Қатпарларды болдырмаудың ең маңыздылығы- щебеньнің түйіршік- терінің , сонымен қатар цемент қамырының жабысқақтығын жоғарлата- тын құмның шағын толтырмадағы санын дұрыс анықтау.

Пластифицияландыратын қоспаларды қолдану және толтырылатын түйіршік құрамын дұрыс таңдау жолымен бетон қоспаларының су өткіз- беу қабілетін жоғарылату барысында су араластыруды төмендету қозғал- малы бетон қоспаларының қатпарлануымен күресудегі басты шара бо- лып табылады. Бетонды және темір бетонды бұйымдарды өндіру және бұйымның түріне, оны әзірлеу технологиясымен қабылдануы бойынша арматура- лауға байланысты құрылым жасау барысында әр-түрлі жылжымалы бе- тон қоспалары пайдалынады. Пайдалануға ыңғайлы болу үшін қасиет- тері бойынша жақын, жеңіл салынуы бойынша маркалармен көрсетілген бетон қоспалар топтарға біріктірілген (2.7. кесте). Бетон қоспаларының жылжымалылығы немесе қаттылығы сумен це- менттің көлеміне, сонымен қатар бастапқы материалдардың құрамына байланысты. Араластырылатын су көлемі бетон қоспаларының жеңіл са- лынуын анықтайтын негізгі фактор болып табылады. Араластырылатын су цемент қамыры мен толтырманың арасында таратылады. Бетонның құрамын анықтау барысында судың құрамы, кг, қозғалысты талап ететін осы материалдардан қажетті бетон қоспасын алуға қажетті бетонның 1 м3 ескеріледі, егерде цемент шығыны 200...400 кг/м3 шамасында бола- тын болса, артық немесе кем тұрақты шамада болады. Сондықтан араластырылатын су көлемін толтырманың түрін және ірілігін ескеру, тәжірибелік деректемелер негізінде құрастырылған ке- стелерді пайдалану арқылы, талап етілетін жеңіл салыну көрсеткішіне сүйене отырып анықталады (2.6 сур.). Бетон қоспаларының жылжымалылығын тиімді реттеуіші пласти- фифкаторларды және суперплатификаторларды қосу болып табылады. Қоспаларды енгізу бетон қозғалысын бірталай жоғарлатуға жол бере отырып, осыған орай су мен цементті аз шығындау арқылы тең қозғала- латын бетон қоспаларын дайындауға жол береді.

Пластификаторлар ретінде пайдаланылады:

Суперпластификаторлар көп жағдайда синтетикалық полмерлер- ге ұқсас болып келеді: туынды миламинді сола немесе нафталинсуль- фоқышқылдар; химиялық синтездің қайталама өнімі негізінде алынған басқа да қоспалар (СПД, ОП-7 и т. д.). Цемент массасынан 0,15.1,2% цементке жіберілетін суперпласти- фикаторлар қарапайым пластификаторларға қарағанда бетон қоспасын жоғары деңгейде сұйылтады.

Олар араластырылатын суды 25 ...30 % -дейін қысқартады.

Пластификациялаушы нәтиже қоспа жіберілгеннен соң 1.1,5 сағат ішінде сақталады, ал 2.3 сағаттан соң оның сақталу уақыты ұзақ емес. Сілтілі ортада бұл қоспаларбетон үшін зиянсыз, оның беріктігін төмен- детпейтін басқа затқа алмасады. Суперпластификаторлар құрылыстарда бетон сораптарын және бетон қоспасының құбырлық көлікті пайдалану арқылы темір бетон бұйымда- рын әзірлеуде құйма тәсілін қолдануға жол береді. Бұл қоспалар қоспа- лардың қозғалысын сақтай отырып, В/Ц едәуір төмендетуге және берік- тігі жоғары бетондарды әзірлеуге мүмкіндік береді. Гиперпластификатор α –деп көрсетілген поликарбоксилаттардың по- лимерлі шынжырына ұқсас, β-қанықпаған карбонды қышқылдар (СОО қышқылды топтар-), және полиэфирлі тобының қабырға шынжырлы (ті- стерінің) негізінен тұратын тиімділігі жоғары, химиялық модификатор болып табылады.

Гиперпластификатор араласатын суды 40 % дейін қысқартуы мүмкін.

сурет. Портландцементті, ірілігі орташа құмды және ең ірі қиыршық та- сты қолдану арқылы дайындалған бетон қоспасынаың суды тұтынуы: а — жылжымалы қоспалар; б — қатты қоспалар; 1 — 70 мм; 2—40 мм; 3 — 20 мм; 4 —10 мм Қатты бетон қоспаларында пластификаторлардың әрекет ету тиімділігі төмендейді, себебі олардың әрекетке түсуі үшін судың көлемі жеткіліксіз.

Бетоннның құрылымын жасау процесі үш кезеңнен тұрады (2.7 су- рет): 1) бетондардың алғашқы құрылымын жасау кезеңі; 2) бетоннның құрылымын беріктендіру кезеңі; 3) құрылымды тұрақтандыру кезеңі; Бетонды макро және микроқұрылымға бөледі. Макроқұрылым бетон- ның құрылымын ірі және шағын толтырмадан, цемент тасынан тұратын жасанды конгломерат ретінде анықтайды. Микроқұрылымды цемент та- стары, толтырмалар, цемент тасының арасындағы байланыс зоналары және булы кеңестіктің толтырмасы деп түсуге болады. Цементтік тастың құрамы әр-түрлі құрылымды учаскелерден тұрады, әр-түрлі минералдар- дан құрастырылған. Толтырма түйіршіктері мен цемент тасының арасындағы байланыс тас түріндегі құрамдар мен минералды клейге жүктеу түсіріп бірлескен жұмысқа, сонымен қатар тұтастық және бетонның беріктігіне әсерін тигізеді. Цемент тасы байланыс зонасының жалпақтығы 30-дан 60 мкм дейін ауытқуға ұшырайды. Байланыс зонасы өз құрамы және қасиеттері бойынша қалған це- мент тасынан ерекше. Толтырма түйіршігін цемент тасымен тұтастыру үшкальцийлі силикатты түйіршік үстіне гидролиздеу барысында алынған кальций қышқылы гидратының аууымен байланысты.

2.7 сурет. Цемент жүйелерінің құрылым жасау бойынша есептік кезеңдері: 1— алғашқы құрылымның пайда болуы; 2— құрылымды жеңілдету; 3 —құрылымның тұрақтандырылуы Нәтижесінде толтырманың үстіңгі қабатында Са(ОН) 2 және СаСО3 кристалдары пайда болады. Толтырманың кейбір түрлері жылылық өңдеу барысында күшейетін қалыпты қатаю жағдайларында да цементтің гидратталған өнімімен хи- миялық өзара әрекетке түсуі мүмкін.Мысалы, карбонатты щебеньнің (әк- тастың) түйіршіктерінің үстіңгі жағында қатаюды беріктейтін карбоалю- миннаттар түрінде қосылыс пайда болатыны белгілі. Кейбір табиғи және жасанды қуыс толтырмалар (пемза, керамзит) гидросиликаттар пайда болу барысында Са(ОН)2 - мен әрекеттесетін еркін аморфты кремний қос қышқылынан тұрады.Автоклавты өңдеу жағдайында кварцті құмның түйіршіктері Са(ОН)2 –мен өзара байланысқа түседі.

Толтырма мен цемен тасының арасындағы қатаю беріктігі толтырманың табиғатына, оның қуыстылығына, бұдырлығына және түйіршіктің үстіңгі қабатының тазалығына, сонымен қатар цемент түрі мен белсен- ділігіне байланысты. Тығыз толтырмадағы бетондарда цемент тасының созылмалық беріктігінен төмен.

Бетонның тесіктері орналасуына байланысты келесі түрлерге бөлінеді: Бетонның жалпы қуыстылығы (Пб) оның бөлшектерінің соммасы түрінде көрсетілуі мүмкін:

Пб = Пц.к + Пв + Пз.

Бетондарды келесі негізгі түрлерге бөледі:тығыз, қуысты толтырма, ұялы және түйіршікті. Тығыз құрылым, оның түйіршіктері цемент тасының жұқа қабаты арқылы бір-біріне түйіскен кезде байланысты және оның түйіршіктері бір-бірінен айтарлықтай алыс орналасқанда «қалқымалы» орналасуы мүмкін. Ұйлы құрылымда қатты материалдың тұтас ортасында жеке шартты тұйық ұяшық түріндегі әр-түрлі көлемді тесіктер орналасқан. Түйіршік құрылым қатты материалдардың арасындағы жабысқан түйіршіктеріне ұқсас. Түйіршік құрылымының қуыстығы үздіксіз және ұнтақ материалдың құрылымына ұқсас. Тығыз құрылымды материалдардың беріктігі ең үлкен, түйіршіктісі - ең азы. Ұяшықтыларға қарағанда тығыз материалдардың өткізгіштігі төмен, басқалары түйіршік құрылымға қарағанда өткізгіштігі төмен. Соңғысының су сіңіру қабілеті бар.

Бетон құрам бөлігінің тығыздығы жақын (г/см3): гидратталған це- мент—2,6; кварцті құм—2,65; гранитті щебень —2,7 шамасында; керам- зитті қиыршық таста — 2,6. Сондықтан бетонның тығыздығы орташа есеппен 2,6...2,7 г/см3 (өте ауыр бетон алып тасталады) құрайды. Бетонның орташа тығыздығын басты реттеуші толтырма болып та- былады; ұялы бетоннның макротесіктерінде болатын ауаны өзінше «аса жеңіл» толтырма ретінде қарастыруға болады. Толтырманың әр-түрлі түрлерін қолдану арқылы шамамен 250-ден 5 000 кг/м3-қа дейінгі тала- пқа сәйкес бетонның орташа тығыздығын алуға болады.

Бетонның беріктік заңы қолданылатын материалдардың сапасы мен бетонның қуыстығына байланыстылығын белгілейді. Тұтқырлағыштың беріктігі оның маркасымен (Яц), А коэффициентімен толтыру сапасын сипаттайды, ал қуыстық су-цемент В/Ц ара-қатынасының шамасымен анықталады.Беріктіктің В/Ц –не тәуілділігі цементпен химиялық өзара әрекетке түспеген судың нәтижесінде пайда болған тесік көлемдерінің беріктігіне тәуелділігі болып табылады 2.8. суретінде бетон беріктігінің қисық тәуелділігі араластырылатын су көлеміне байланысты екені келтірілгендей (цементі тұрақты түрде шығындаған жағдайда, мысалы,бір уақытта тығыздау барысында) берік- тік заңының физикалық мағынасын сипаттайды.

2.8. сурет. Жалпы беріктігінің қисық тәуелділігі бір уақытта тығыздау бары- сында араластырылатын су көлеміне байланысты: а — толығымен тығыздалмаған бетон қоспаларының кеңестіктері; б —бетонның ең көп тығыздалған және ең берік кеңестігі ; в —жылжымалы бетон қоспаларының кеңестіктері; г — құйылма қоспалар кеңестігі. Сол жақ бұтақ толығымен тығыздалмаған, осы тығыздау тәсілі үшін өте қатты бетон қоспаларының қисық құрамында болады. Араластыры- латын су көлемі, яғни В/Ц көбейе бастағанда, бұл қоспалар тығызырақ салынады және бетонның беріктігі жоғарлайды.Ақырында, судың көлемі оңтайлы болғанда бетон ең үлкен тығыздыққа және беріктікке ие болады, яғни бұл қисық беріктіктің максимумына сәйкес келеді. Судың көлемін одан әрі көбейту бетон қоспасын сұйылтып, оның ылғалдылығын арттырады.Дегенмен қоылатын су тұтқырлықп тек қана бөлшектеліп байланысады сондықтан да бетонда сулы қуыс пайда болад: бетонда тесіктер көлемі көбейе түседі, ал бетонның беріктігі оң қисық бұтаққа сәйкес төмендейді.Осылайша, осындай тәсіл барысында біріккен құрылыста минималды беріктікпен бетон беріктігін яғни осыған орай ең берік бетонды жасауға жол беретін, әр қоспа үшін оңтайлы су көлемі бар.

мұндағы Rб — сығылу барысындағы бетон беріктігі; Rц —цемент белсенділігі, k и п — толтырмалардың түрлері мен сапасына тәуелді па- раметрлер; ауыр бетон үшін п = 1,5 щебень кезінде k = 3,5, ал қияыршық таста k = 4. Бетон беріктігінің гиперболалық формуласы, егерде цементтік қатынасынан Rб білдіретін болса, бетон беріктігінің формуласын одан да қарапайым формулаға айналдыруға болады.Бетон беріктігінің Ц/В ша- масына тәуелділігі жалпылай түрде өте күрделі қисықты Rб білдіреді. Тәжірибелік мақсаттарда бұл қисықты ек түзумен алмастырылады, осыған сәйкес екі формула алынады: Ц/В = 1,4...2,5 бар бетон үшін және Ц/В > 2,5 (рис. 2.9) беріктігі жоғары бетондар үшін. Бетон беріктігінің формуласын стандарт талаптарын қанағаттандыра- тын портландцементтен, судан және толтырмалардан жасалатын тығыз салынған бетондарға ғана қолдануға болады. Қарапайым бетондар үшін Ц/В = 1,4.2,5 беріктік формуласы

Rб = А Rц (Ц/В — 0,5) түріне айналады.

Жоғары сапалы толтырмалар кезінде (щебень тығыз атпалы тау жыныстарынан тұрады, құрамында зиянды қоспалары аз ірі құм) А = 0,65; қарапайым толтырмалар үшін А = 0,6; сапасы төмен толтырмаларды қол- дану барысында А = 0,55.

Бұл формулада жоғары сапалы толтырмаларға арналған А1 = 0,43, қарапайымдар үшін А = 0,4. Бетонда дайындауға кететін дәл сол цемент және дәл сол толтырманы қолдану арқылы бетон беріктігі бойынша кестені алуға болады.Ол үшін қарапайым сынама жүргізу қажет. Дегенмен бетон маркасы Ц/В тәуелді болғандықтан (Ц/В = 1,4...2,5 шамамен) кестені алу үшін екі нүктелі бо- луы керек болғаны тік кесінді түрінде көрсетілген, ал бұл үшін бетонн- ның екі құрамын дайындау және сынау қажет (мысалы, с Ц/В = 1,4 және Ц/В = 2,5). Алынған кесте кещ-келген берілген бетон саркасына қаетті Ц/В ша- масын анықтауға мүмкіндік туғызад; соныман қатар бетонның қатаюын тездету (буландыру және басқ.) әдісі қолданылатын формалаға қараған- да Ц/В анықтау тым нақты жүргізіледі .

2.9. сурет.Әр-түрлі цемент маркалары бойынша ауыр бетон сапасының це- мент-суы қатынасына (Ц/В) тәуелділігі :

1 – Rц = 60; 2 – Rц = 55; 3 – Rц = 50; 4 – Rц = 40; 5 – Rц = 30 Сынама қоспа арқылы тексерілетін бетонның құрамын есепке ала отырып формулалар мен кестелер пайдаланылады Беріктіктің негізгі заңы конгломератты материалдар үшін жалпы бо- лып табылады; ол ауыр және жеңіл, шағын түйіршікті бетондарға және құрылыс қоспалараына жаппай бірдей.Беріктік формуласына жататын А және С параметрлері материал мен толтырманың түріне тәуелді әр-түрлі сандық мәнге ие. Дегенмен қолданылатын әр-түрлі табиғи және жасан- ды, сонымен қатар өндіріс қалдықтарының қалдықтарынан толтырты- рылғандардың сапасын бір ғана беріктіктің сызықтық формуласымен, жалпыланған коэффициенпен (0,55 — 0,6 — 0,65) бағалау қиын. Құрылымның жұмыс сызбасында немесе бұйымдағы стандарттар- да әдетте бетонның беріктігіне, сыныбына немесе маркасына талапатар көрсетіледі.Бетонның сығылу беріктігінің құрылымын жобалау бара- сында сыныппен сипатталады.Бетон сыныбы 0,95 қамтамасыз етумен сығылу беріктігінің кепілдік шамасы анықталады. Бетонды мына сыныптарға бөледі: В1; В1,5; В2; В2,5; В3,5; В5; В7,5; В10; В12,5; В15; В20; В25; В30; В35; В40; В50; В55; В60. Өндірісте орташа беріктік бақланады. Бетон сыныба мен оның орта- ша беріктігіның арасында келесі тәуелділік бар:

В = Rср (1 — tv) мұндағы В — беріктік бойынша бетон сыныбы, МПа; Rср —құрастыру өндірісі барасында қамтуды қажет ететін орташа беріктік , МПа; t —жобалау барасында бетонның сыныпен қамтамасыз етіліп, қабылданға- нын сипаттайтын коэффициент; v —бетон тығыздығының вариация коэффициенті. В Бетон сыныбының үлгілер үшін 15 × 15 × 15 см (при нормативном коэффициенте вариации 13,5 % и t = 0,95) үлгілері үшін (МПа) өндірісте бақыланатын үлгілер бетонның орташа беріктігіне ауысуы үшін келесі формуланы пайдалану қажет:

Rср = В /0,778.

Мысалы, В5 сыныбы үшін Rср= 6,43 МПа орташа беріктігін аламыз, ал В40 сыныбы үшін — Rср = 51,4 МПа алынады. Бетно беріктігінің шегі (МПа) метал формаларда жасалған және қалыпты жағдайда қатайтылғаннан соң (20 ± 2 °С температурасында және 90... 100 % қоршаған ортаның салыстырмалы ылғалдығында) 28 тәу. жасында сыналған жұмыс қалпындағы бетон қоспаларынан әзірленген 15 × 15 × 15 см көлемдерінің стандарттық үлгілері сығылу барысында анықталады. 15 × 15 × 15 см көлемді текшелер толтырмадағы түйіршіктің ең ірісі 40 мм қолданылады. Толтырмадағы басқа ірілік кезінде басқа көлемді шектешелрді пай- далануға болады, дегенмен бақыланатын бетон іргесінің үлгісі толты- рмадағы түйіршіктерден үш есе ірі болуы қажет. Текше ретінде басқа көлемдермен беріктікті анықтау үшін бетон беріктігін сынау арқылы алынғандарға көбейтілетін келесі көшу коэффициенттерін енгізеді:

Жеңіл бетоннның орташа беріктігін, сонымен қатара 15 × 15 × 15 см текшелерінің сығыл барысында анықтайды. Басқа көлемді текшелерді сынау барысында ауыспалы коэффициент енгізілмейді. Жеңіл бетондар үшін сыныптар белгіленген: В2,5; В3,5; В5; В7,5; В10; В12,5; В15; В20; В25; В30; В35; В40. Үлгілерді сериялармен әзірлейді; серия, әдеттегідей үш үлгіден тұра- ды. Бақылау үлгілерін әзірлеу үшін орташа иленген бөліктен немесе қоспа бөлігінің орташа көлемінен бетон үлгісі таңдап алынады.Бетон қоспасын 435А түріндегі (жиіліктің тік ауытқуы 2 900 ± 100 мин/ауыт және амплитуда 0,5 ± 0,05 мм) зертханалық дірілдету алаңындағы фор- мада тығыздайды Әзірленген үлгілерді ылғал матамен жабылған, 20 ± 2 °С температурада ауасында, формаларда 24 с. кем емес уақыт сақталады, содан соң қалыптан алынған үлгілерді ауа ылғалдылығы біркелкі ұстала- тын 95 %-тен төмен емес және 20 ± 2 °С температурасындағы «қалыпты қатаю» камерасына сыйғызады.

Мұндағы R — бетоннның сығылу беріктігі; km — беріктіктің қарқынды коэффициенті; Р — бүлдіргіш жүктеме; F — үлгінің жұмыс жасауы бой- ынша орташа алаң.

Ауада қатайту барысында бетонның отырады, яғни бетон сығылып, бетон элементтерінің ұзындық көлемдері қысқарады. Кему ылғалды, карбонизациялық және контракциондық құрамда қосылады. Цемент геліндегі судың булануы оның бөлшектерінің түйісуіне әкеледі және бе- тонның ылғалды отыруына себеп болады. Цемен құрамындағы кальций қышқылы гидратынан тұратын карбондаудың сондай-ақ кальция көмір қышқылына ауысуы сәтінде, әсіре- се ұяшықты бетондарда едәуір білінетін бетонның отыруына әкеледі. Әдеттегі өлшемдер ылғалды және карбонозациялық құрамнан тұратын бетоннның жалпы отыру шамасын береді. Цементтің абсолюттік жүйесінің төмендеуінің арқасында пйада болған қонтракциялық отыру құрамы айтарлықтай жоғары емес және барлығы ылғалдылық бойынша отырудың 10% шамасын құрайды. Бетонның отыруының нәтижесінде темір бетонды және бетонды құрылыстарда кему кернеуі туындайды, сондықтан қабырғалары жарылмау үшін ұзын созылған құрылыс ғи- мараттарын ширау тігісімен кесіп тастайды. Бетон ұзындығы 30м ғимараттың 0,3 мм/м кемуі барысында жалпы кему шамамен 10 мм құрайды. Ауыр бетон сыртынан кебеді, ал ішкі жағы ұзақ уақыт дымқыл болып қа- лады. Қисық кему ғимараттың сыртқы қаба- тының созылмалы кернеуіне және цемент тасының толтырмамен байланысқан ішкі жағының жарылуына әкеледі.

Құрастыру барысында бетонның кемуін азайтуға тырысады. Көбі- несе цементтік тас кемуге ұшырайды.Толтырманы енгізудің арқасында материал көлемін тұтқырлануын азайтады, сонымен қатар кему процесіне кедергі жасайтын толтырма түйіршігінен өзгеше қаңқа алынады. Сон- дықтан, цемент тасына қарағанда цемен қоспасы және бетонның кемуі азырақ (2.10 сур.).

Бетонның аязға төзімділігі-бетонның бірнеше рет алма–кезек қату және еру кезінде физикалық-механикалық қасиеттерін сақтап қалуы. Бетонның аязға төзімділігі аязға төзіміділік маркасымен сипатта- лады. Аязға төзімділігі бойынша (F) бетон маркасы стандартпен бекітілген алғашқы физикалық қасиеттері сақталып қалатын, қату және ерудің максималды сандық цикл нормаларымен белгіленген база- лық әдіспен жүргізілетін бетон үлгісі. Стандарт бойынша келесі бетонбардың аязға төзімділік маркалары белігленген: F25, F35, F50, F75, F100, ..., F1000. Аязға төзімділік бойын- ша сынама жүргізу әдісі МЕСТ 1006(0-4)—95 кешенді стандарттарымен регламенттелген. Стандрт бойынша екі базалық және екі жедел аязға төзімділікті анықтау әдісі анықталған. Осы әдістер бойынша бетондар- дың түрі және сынамалар режимі 2.8. кестеде келтірілген.

Бұдан басқа стандарт язға төзімділікті анықтаудың екі қосымша жедел әдісін қарастырады. (МЕСТ 10060.3 — 95) және құрылымдық-механикалық (ГОСТ 10060.4 — 95). Бетоннның аязға төзімділігін оның сыныбына сәйкес келетін сығылу беріктігіне жеткен сәттегі жобалық жасымен анықтайды. Үлгілерді стан- дартты текше-формаларда әзірлейді. Үлгілерді сынау бастамас бұрын бетоннның сығылу беріктігін анықтауға арналған бақлау және сынамаға арналған негізгі деп бөледі. Аязға төзімділікті анықтау әдісіне байланы- сындағы бетон үлгілерінің саны мен көлемі 2.9. кестеде көрсетілген.

Бірінші әдіс. 96 с. бойы сумен қанықтырылғаннан соң сынамадан өт- кізуге жататын бетонның үлгілерін тоңазытқыш камерасының ыдыста- рына салады немесе камераның торлы стеллаждарына орнатады. Барлық сынама жүргізу ішінде -16... -20 °С температурасын ұстайды. Ерітуді су бар ваннада +18 °С температурасында жүргізеді. Негізгі бетон үлгілерінің тоңазыту циклінің саны және еру бір тәуліктен кем бол- мауы қажет. Талап етілетін (жобалық) марка бойынша аязға төзімділігі бойынша бетон маркасының сәйкестігін белгілеу үшін негізгі үлгілердің орташа беріктік сериясын сериялар, бақылау үлгілерінің орташа сығылу беріктігімен салыстырады. Егерде бетонның негізгі үлгілік беріктік сериясының мәні қатыру және ерудің аралық циклінен соң бақылау үлгілісінің сериялары 5 % ар- тық болса, онда сынаманы тоқтатып, аязға төзімділігі бойынша марканы талапқа сәйкес келмейді деп есептеу қажет. Егерде негізгі үлгілердің сығылу беріктігінің орташа мәні осы мар- ка үшін белгіленгенге дейінгі қатайту және еру циклдерінің санынан 5%-артық болмаса аязға төзімділігі бойынша бетон маркасын,талапқа сәй- кес деп есептейді. Егерде негізгі үлгілердің сығылуға беріктігінің орташа мәні 5 %-дан артық мөлшерде төмендесе, онда сыналып отырған бетон- ның аязға төзімділігі талап етілгенге сәйкес емес. Екінші әдіс. Бұл әдістің айырмашылығы аязға төзімділігі бойынша сыналуға жататын үлгілердің қанықтыратынында және сынама про- цесінде суда емес, ал натрий хлоридінің 5 %-қоспасында еритінінде. Үшінші әдіс (төмен температуралық). Бұл әдіс бойынша бетонның барлық түрлері сыныма алдында 5 %-ды натрий хлориді су ерітіндісімен қанықтырады және дәл сонда қатыру жүргізіледі. Осы әдіс сынама жасау ерекшелігі-натрий хлориді ерітіндісінде қатайту. Сынама үшін қолданы- латын мұздатуды орнату -60 °С температурасына дейін салқындату қа- жет. Үлгілерді камерада мұздату режимі келесі тәртіпте қабылданды: -10°С температурасында жүктеу; 2.3 с. ішінде температураның -50 °С және -55°С –қа төмендеуі; температураның 1.2. с. ішінде -10 °С-қа көтерілуі. Тұзды ерітінді ортада үлгілердің кенеттен терең салқындауы және осындай ерітіндіде 2.3. сағат ішінде (18 ± 2)°С температурада одан кей- інгі еруі бетон құрылымынің тез бұзылуына жағдай жасайды.Осылай- ша, бетоннның F200 аязға төзімділікте құрылымының бұзылуының дәл сол деңгейі сынаманың базалық (бірінші) әдістемесінде қатайтудың 200 циклдеріне жетеді, ал төмен температурады барлығы 5 циклден кейін жетеді. Төмен температурада сыныма жасау барысында бетон аязға төзімділік маркасын бақылауды үлгілердің сығылу беріктігін (бақылау үлгілерінің беріктігін салыстыру бойынша 5 %-дан аспайды) төмендету бойынша басқа әдістемелер сияқты жүргізеді.

Бетонның құрамын есептеу кезінде кемінде екі көрсеткіш: бетон қоспасының жұмыс қабілеттілігі (ұтқырлығы немесе қаттылығы) және бетонның беріктігі көрсетіледі. Сонымен тиісті алғашқы материалдарды таңдау керек. Цементтің маркасын бетонның конструкциялық дәрежесіне қарай беріктікке байланысты таңдалады. Байланыстыруды ең аз тұтынатын бе- тон алу үшін, Яц / Яб = = 1,5,2,5 қатынасын сақтау қажет. Бетонның құрамын есептеу үшін пайдаланылатын материалдардың стандартты сипаттамалары белгіленеді. Араластыру суының мөлшері бетон қоспасының қалаған қаттылығына немесе қозғалғыштығына байланысты анықталады. Формулалар бойынша цемент-суының қатынасын есептейміз.: Қарапайым бетон үшін (Ц/B = 1,4.2,5)

Цемент тұтыну араластыру санын және су-цемент қатынасын білу арқылы анықталады.:

Егер 1 м3 цементтің бетон тұтынуы рұқсат етілген деңгейден аз болса, онда оның мөлшерін қажетті нормаға дейін ұлғайту керек, ескі B/Ц-ны сақтап қалу қажет.

1) тығыз оралған бетонның көлемі 1 м 3 немесе 1 000 дм3 тең ауа ағындарын қоспағанда деп есептеледі; ұсақ жәнге ірі түйіршіктер тол- тырғышы және цемент қамырының көлемі арқылы, толтырғыш түйір- шігінің арасындағы қуыстарды толтырады. Осы позицияны білдіретін және абсолютті көлемдердің теңдеуі деп аталатын теңдеу келесі түрде ұсынылуы мүмкін:

Ц/ρц + С/ ρв + П/ρп + Щ/ ρщ = 1 000; 2) қалың агрегаттың түйіршіктер арасындағы ерітіндінің көлемі ерітінді бөлігіне толтыру коэффициентімен анықталатын белгілі бір түй- іршіктер таратылымын ескере отырып толтырылуы тиіс.

мында Ц, В, П, Щ — тиісті цементтің шығыны, су, ірі толтырғыш пен су, кг/м3; ρ , ρ , ρ , ρ - бұл материалдардың тығыздығы; ρ = 1; V– ірі толтырғыштар қуысының салыстырмалы көлемі, форма бойынша анықталған

Жоғарыда келтірілген теңдеулерді шешу үшін шығындарды анықтау үшін формулаларды аламыз (кг / м3): Осылайша, компоненттердің тұтыну түріндегі бетонның есептік құрамы (кг / м3): Ц, В, П, Щ. Салыстырмалы бірліктерде (цемент масса- сына байланысты) көрінуі мүмкін:1: В/Ц: П/Ц: Щ/Ц.

R = 60 ... 100 МПа жоғары беріктік бетон жоғары төзімді толты- рғыштардың негізінде (мысалы, диабаздан немесе базальттен әлсіз түй- іршіктер, суға қажеттіліксіз) және Портландцементтің (50 мПа-тан төмен қалыпты тығыздығымен) төмен сумен цементті суперпластификаттар және күрделі қоспалар есебінен бетон қоспасының арақатынасын қол- дану. Төменгі жылжымалы және қатаң қоспалар (төмен B / Ц = 0,27-0,45) мәжбүрлі араластырғыштарда (мысалы, турбиналар) дайындалады. Бұл қоспалардың тығыз орау үшін өнімдер мен конструкцияларды құрастыру кезінде қарқынды тығыздау қолданылады: жүктемен діріл, қос діріл, күшті басу. Алайда, В / С (0,4 төмен) төмен болған кезінде цементті ылғалдандыру үшін су жеткіліксіз болуы мүмкін, соның салда- рынан бетонның ішкі шөгуінің қаупі бар және оның жарылуы. Бұл шө- гілеу аутогендік деп атауға ие болды. Осылайша, B80 және одан жоғары класты жоғары конструкциялар үшін ішкі қамқорлық деп аталатын, бұл кейіннен күтім жасау үшін агенттер ретінде қызмет ететін компонент- тердің нақты қоспасын енгізуді білдіреді. Пуццооланикалық қоспалар сияқты компоненттер ретінде пайдала- нылады: ұсақкремнезем, ұшқыш күл, метаколин, күйдірілген сланцый- лер, саз және жіңішке түйіршікті жеңіл толтырғыштар. Өзін-өзі кептіру- ге жол бермеу үшін суперабсорбциялық сыйымдылығы бар полимерлер қолдануға ие болды. Бетон қоспасын араластыру кезінде суперабсорбци- ялы бөлшектер судың мол мөлшерін сіңіреді және еркін суға ие микро- элементтерді құрайды. Бұл еркін су цемент ылғалдану үдерісінде пай- даланылады, бұл қатыртып жатқан бетонның ішкі күтімді қамтамасыз етеді. Супер және гиперпластификаторлар тығыздауын едәуір жеңілдетеді, бұл бетонды қоспаларды және бетонның беріктік төмендеуін алуға мүм- кіндік береді. Жоғары берік бетон, әдетте, тез қатайтылады. Дегенмен, бетонның өнімділікке беріктігін арттыру үшін, әдеттегідей, жылу өңдеу талап етіледі, ол төмендетілген режимде жүзеге асырылуы мүмкін. Жаңа, әсіресе, қатты қатайтатын цементтер термиялық өңдеуден өтуге мүмкін- дік береді, себебі бетон температурасы 20 ... 25 ° С температура кезінде табиғи беріктілік жағдайында қажетті күшке жетеді. М400 бетон орнын- да жоғары берікті бетонды қолдану арматураланатын болатты тұтынуды 10,20% -ға және нақты көлемін 10,30% -ға азайтуға мүмкіндік береді. Ауыр бетон жақсы бетон тозығуына қарсы тұра алады, ол цемент-бе- тонды жолдары мен өнеркәсіптік едендер үшін маңызды. Радиоактивті сәулеленуден жақсы қорғаныш қасиеттері, ядролық реакторлардың био- логиялық қорғау жобаларын кеңінен қолдануға мүмкіндік береді.

Жоғары аязға төзімді бетондар (F200-ден артық) конструкциялар ги- дротехникалық құрылымдардың, темірбетон гардирен конструкцияла- рында, цемент-бетон жолдарының және қатал климаттық жағдайларда жұмыс істейтін аэродромдардың айнымалы деңгейдегі аймақтарында орналасқан құрылымдардың бөліктері үшін пайдаланылады. Аязға төзімділік бастапқы материалдардың сапасына, бетонның құрамына және бетонның құрылымын анықтайтын, жұмыстың мұқият болуына байланысты. Сульфатқа төзімді Портландцемент пайдалануға ұсынылады. Бұл цементте тек үшкальций алюминатының аз мөлшері бар (5% дейін), бұл аязға төзімділікті азайтады. Оған минералдық қоспа- ларды (гипстен басқасы) енгізбейді. Толтырғыштар таза болуы керек: жуылған кварц құммен, шағыл тығыз магнитті тастардан (масса бойынша) 0,5% аспайтын суды сіңіруі мүмкін Аязға төзімділік аса маңызды - бетонның құрылымы және ең алдымен капилярлық кеуектілігі. Осылайша, бетон құрамының ең маңызды талап- тары ғимараттың белгілі бір аймағында бетон жұмысының ауырлығына қарай, В / С мәнін шектеу болып табылады: F500 аязға төзімді бетон үшін қажетті 0,4 В / С аспауы керек; F400 - 0,45 артық емес; F300 - 0,5 артық емес; F200 - 0,55 артық емес. Темірбетон қабатының бетон қоспаларына төзімділігін арттыру үшін (суперпластификаторлар, гиперпластификаторлар, гидрофобизаторлар) бетон тығыздығын арттырып, капилярлық кеуекті азайтады. Бетонның аязға төзімділігі қалыпты қаныққан кезде 0,005 ден 0,1 см-ге дейін мөл- шерде 4-ден 6% көлемінде резервтік кеуектілігін тудыратын ауа сүзгіші қоспаларын (СНВ, СДО түрі) қолдану арқылы күшейтіледі, бірақ суды толтыруға болады мұздың қысымы астында кеуектің түрін атқаратын өз- геше демпфер, тесіктерде қалыптасқан. Ауыр эксплуатация жағдайда, мысалы Қиыр Солтүстігінде қыста жазғы +40 ° C және -65 ° С болуы мүмкін, температура айырмашылығы 105 ° С салдарынан температура деформациялар компоненттерінің үй- леспеуі бетон ішкі жарықтарды тудыруы мүмкін. Дегенмен, терметика- лық ірі толтырғыштың және ерітінді компонентінің сызықтық кеңеюінің жылу коэффициенттері ерітінді компонентінің құммен жылулық кеңеюін өзгерту арқылы бақылануы мүмкін. Осы мақсатта әртүрлі тау жыныста- рының құмдары, металлургиялық шлактар және т.б. қолданылады. Темірбетон конструкцияларының аязға төзімділігін едәуір арттыру үшін бетондарды полимерлеуге қабілетті құрамымен бетонның қуысын- да сіңдіру (стирол, метил метакрилат сияқты мономерлер, сондай-ақ техникалық өсімдік майлары).

Үлкен кеуекті (құмсыз) бетонның құрамына 5.20 мм өлшемді шағыл немесе қиыршық тас, портландцемент немесе шлак портландцемент пен су кіреді. Бетон орташа тығыздығы ғимараттардың сыртқы қабырғала- рына монтаж ірі саңылаулы бетоннан 1700.1900 / м3 кг, 1,5 күші ... 7,5 МПа және 0,5.0,8 жылу өткізгіштігінің Вт / м • К. және үлкен қабырға блоктарын шығаратын ірі саңылау болып табылады. Үлкен кеуекті бе- тонның қабырғалары шұңғылды жою үшін екі жағында да сыланған. Кеңейтілген саз-қиыршық тасты пайдаланған кезде жылу оқшаулағыш материал ретінде 500,700 кг / м3 орташа тығыздығы үлкен кеуекті бетон қолданылады.

Органикалық емес және органикалық талшықтармен арматуралау, (металдан, шыныдан, пропиленнен және т.б.) бетон, цемент және гипс ерітінділерін нығайту материалдың беріктігі мен деформациялық сипат- тамаларын едәуір жақсартады, жарықтарға қарсы тұрақтылығын арт- тырады. Мысалы, цемент бетонының дисперсті арматурасы үшін қысқа болат талшықтарды қолдану 2-ден 3 есеге, иілу 4-5 есеге, қысу 1,5-2 есе, соққылардың беріктігі 10 есе, көп, қажауға кедергісі - 2 есе. Дисперсиясы-темірбетон (талшықты бетон) талшықтармен қысқар- тылған композициялық материал болып табылады. Ол жоғары үзілуге беріктік шегі бар жоғары модулі талшықтардың ұштастыра матрицаның (бетон) төмен беріктік иілгіштігі болып табылады. Параллель бағдар қа- тысты ғана шамамен 20% - арматураға қысқа талшықтардан тиімділігі, ал көлемі-еркін, 40...50% кезінде тартылу күштерінің іс-қимылы және перпендикуляр бағдар талшықтардың бағдар байланысты талшықтар шөгу сызаттар дамуына кедергі жасайды, олардың қатысуын шамамен 40% -ға бетон арматуралау таяқпен байланыстырушы күш арттырады. Талшықтар цемент ерітіндімен немесе бетонның сілтілік ортаға төзімді болуға тиіс. Құрылымға байланысты талшықты (сілтілік-емес шыны, базальт, кварц, т.б.), (мүмкіндігінше болаттан немесе тот баспайтын бо- латтан) металл, синтетикалық (пропилен, нейлон, және т.б.) минералды пайдаланылған. Фибробетон құрама және монолитті конструкцияларда пайдаланылады, ол созылу және иілу және соқпа, ауыспалы мен дірілдеу жүктемелерді қабылдауда жұмыс істейді. Бетон құбырларында, плиталар-қабықшалар- да, туннельдер құрылысында, бетонды жолдарда және аэродромдардың ұшу-қону жолақтарында дисперсті темірбетонды және т.б. пайдалану тәжірибесі бар.

Халықаралық құрылыс тәжірибесінде жоғары беріктігі бар жоғары сапалы бетондары алу (60,120 МПа және одан да жоғары), F400-ке жоғары төзімділік, W = 12-ден жоғары судың тұрақтылығы, 0,4 г / см2 –тен төмен абразивті және т.б. болатын жоғары сапалы бетондарды алу тұжы- рымдамасы пайда болды Жоғары сапалы бетонның қарқынды технологиясы оның өндірісінің барлық сатыларында бетон құрылымын бақылауға негізделген, оның ішінде механохимиялық активтендіруді қосады. Ол үшін жоғары сапалы байланыстырғыштар, бетонның құрылы- мы мен қасиеттерінің модификаторлары, белсенді дисперсиялы толтырғыштар, кеңейтетін қоспалар қолданылады. Жоғары сапалы бетон қатты жұмыс жағдайында, мысалы, солтүстік теңізді кен орындарында мұнай өндіру үшін платформаларды, рекордтық ұзындықтағы көпірлерді салу және т.с.с. өндіруде.

Көптеген өңірлерде ауыр бетон үшін сұрыпталған шағыл мен қиыршық тастың жетіспеушілігі байқалады. Ірі агрегаттың тапшылығын толығымен толтыру үшін ішінара қымбат импортталған шағыл пен қиы- ршық тасты (1 м3 -ге кемінде 1200 кг-нан төмен) бетонмен қолдануға болады, мысалы, аз сілтілі конструкциялар. Алайда ірі қоспаларында толтырғыштың төмендеуі үлкен түпкілікті кернеу мен бетон қоспасы- ның тұтқырлығы мен төмендеуіне әкеледі. Сондықтан, бетон қоспала- рын тығыздаудың бірдей шарттары үшін азшағылдың бетон қоспалары қатаң болуы мүмкін, демек, олардағы цемент тұтынылуы төмен болады. Азшағылды толтырғыштардың қоспасындағы құмның оңтайлы үлесі 0,5... 0,7 шегінде болуы керек (1 м3 үшін шамамен 700 ... 1000 кг).

Бетон қоспаларын дайындау үшін араластырушы судың үлкен ағы- мы талап етіледі, ол бетон қоспасын қаббатасу мүмкіндігін болдырмауға ерекше назар аударуды қажет етеді. Осы мақсатта суды ұстайтын жоғары сыйымдылығы бар цементтер (тегістеу және оңтайлы гранулометрияның жоғары сапасымен жылдам орнату), тиімді пластификацияланған, ауаға тартатын және суды ұстай- тын қоспалар (суперпластификаторлар, дисперсиялы толтырғыштар, микрокремнездер, күл, органооминералды қоспалар), сондай-ақ құмның жоғары үлесімен цемент қоспасының қоспасында цемент қамыры це- менттің суды сақтау қабілетінен аспайтын, бетон қоспасында (W) су-цемент қатынасы бар. Бетон қоспалары қалың арматуланған бетондау конструкциялар үшін тиімді пайдаланылуы мүмкін, себебі олар еңбек өнімділігін және өн- дірісін айтарлықтай азайтады.

Өздігінен тығыздалған бетон - бұл өз салмағының әсерінен жинақта- уға қабілетті материал, тіпті тығыз арматуланған консрукцияларда қа- лыпты толтырады. Өздігінен тығыздалатын бетонды дайындау келесі ережелерді сақтаған жағдайда мүмкін болады: Өнімнің жоғары сапалы беткі қабатын алу. Өздігінен қысқаратын бетон үшін өздігінен тығыздалатын бетон қоспасының қасиеттерін бағалау дәстүрліден ерекшеленеді. Ұтқырлық тек стандартты конустың тұн- басы (Абрамс конусы) арқылы ғана емес, сонымен қатар ағып кетуімен де анықталады. Бұл жағдайда конусты шұңқыр тәріздес металл түрінде орнату ұсынылады (айналдырады). Қоспаны толтыру бір қадаммен жа- салады, түйреу жоқ. Конусты алып тастағаннан кейін, қоспасы диаметрі кемінде 60 см болатын жапа түрінде таралуы керек, жапаның шетінде су бөлуі болмау керек. Қазіргі уақытта өзін-өзі қысқаратын бетонды диагностикалау үшін арнайы құрал-жабдықтар шығарылады (Хегерманның конусы, Каджим қорабы, конустық бұғаттау сақинасы және т.б.). Бұл құрылғылар бетондағы арматураны имитациялайтын білек арасында еркін ағып ке- туі мүмкін бетон қоспаларының құрамымен дәлірек таңдауға көмектеседі. Қоспаның қабатаспауын бағалау үшін (толтырғыштардың біркелкі үлестірілуі) цилиндрлік үш бөлік формасы пайдаланылады, онда бетон қоспасы бөлініп, жуылады және сіңіріледі. Өздігінен қысқаратын бетонның маңызды компоненті - жаңа буын поликарбоксилатының полимері - гиперпластификатор деп аталатын жоғары тиімді химиялық модификатор. Ол а-, р-қанықпаған карбон қышқылдары (COO- қышқыл топтары) және бүйірлік тізбектер (тістер)-полиестер топтары арқылы құрылған поликарбоксилаттар полимер тізбегін білдіретін негізден тұрады. Гиперпластификатордың әсері поликрарбоксилаттар цемент түйір- шіктерінің бетіне сіңіріліп, теріс зарядты беретіндіктен тұратын электро- статикалық және кеңістіктік әсерлердің негізінде жасалады. Нәтижесінде цемент түйіршіктері цементті ертіндіні, сондай-ақ минералды компо- ненттерді бір-бірімен араластырады және басқарады. Гиперпластифика- тордың молекулаларын жасайтын тізбектер қаншалықты ұзағырақ бол- са, соғұрлым бұл итеру қарқынды болады. Пластификацияның тиімділігі жоғары болады және оның әрекеті тұрақты араластыру арқылы ұзарты- лады. Поликарбоксилаттардың пластификациялық әсерінің ұзақтығы по- ликарбоксилат молекулаларының ұзақ ұзақтығына байланысты әдеттегі суперпластификаторларды пайдаланудан кем дегенде 3-тен 4 есе артық. Өздігінен тығыздалатын бетон үшін бетон қоспасы төмен цементтің қатынасымен (0,28 ... 0,4) сипатталады, ал өте жоғары жеңіл салуға жұ- мыс қабілеттілігі мен беріктігі қол жеткізіледі. Өздігінен тығыздалатын бетонның типтік құрамы төмендегідей: м3 үшін кг: портландцемент - 530, күлді толтырғыш - 70, жұқа толтырғыш - 751, үлкен толтырғыш - 789, су - 175, гиперпластификатор қоспалары- 9. Конустың орналасуы 26 ... 28 см, конустың балқытпасы-70 см, бетон- ның беріктігі шамамен 100 МПа. Өздігінен тығыздалған бетон барған сайын кеңінен қолданылады. Оны ең алдымен ауыр жұмыс жағдайында жұмыс істейтін, мысалы, теңіз шельфіндегі мұнай платформаларын салуда, кең ауқымды көпірлерді са- луда, конструкцияларды қалпына келтіру мен нығайтуға, тығыз күшей- тілген конструкцияларда жұмыс істейтін құрылымды және монолитті темірбетон, т.с.с. конструкцияларын өндіруге қолданады.

Жұқа қабырғалы, темірбетонды, конструкцияларды қоса алғанда, ұсақ түйіршікті бетон қолданылады. Ол әдеттегі темірбетон конструкци- яларында қолдануға жарайды, егер ол жерде үлкен толтырғыш болмаса, оны апару алыс және қымбат. Жұқа бетондағы бетонның құрамды біріккен құрылымы бар, яғни це- мент қамырдың құмның қалдықтарын толтыру үшін жеткілікті болғанда, сондықтан ол қарапайым ауыр бетоннан цемент тасының үлкен мөл- шерімен, қатаң тастан жасалған жақтаудың жоқтығынан ерекшеленеді; тиісінше, оның шөгуі мен сіңірілуі біршама жоғары. Ұсақ түйіршікті бетонның қасиеттері ауыр бетон сияқты факторлар- мен анықталады. Дегенмен, әртүрлі цементтер мен құмдарды және ұсақ түйіршікті бетондарды дайындау мен тығыздаудың әр түрлі технологи- ялық әдістерін пайдалану, бетонның беріктігі формуласында сәйкес ко- эффициенттермен ескерілетін дәстүрлі бетпен салыстырғанда R б = f (Ц /

мұнда В, Ц - тиісінше, су мен цемент шығыны, 1 м3 үшін кг; BB - ау- аның шығуының көлемі, дм3; А - жоғары сапалы материалдардың эмпи- рикалық коэффициенті, А = 0,8, орташа сапасы - А = 0,75 және сапасы төмен - А = 0,65. Жіңішке бетон бүгілуде жоғары беріктігімен қабылдайды, судың тұрақтылығы және аязға төзімділікті күшейтеді. Сондықтан оны қиыр- шықтас емес, құбырлар мен гидротехникалық құрылымдар үшін төсеу ретінде пайдалануға болады.

Бетонның бұл түрі атом электр станцияларын, изотоптарды өндіру және өңдеу бойынша зауыттарды және т.б. өндіру үшін қолданады. Бұл өте ауыр бетон, ол бір мезгілде биологиялық қорғауға қызмет етеді. Бар- лық радиоактивті сәулелендірудің ішіндегі практикалық сәулелендіру мен нейтрондарды есепке алады, себебі зарядталған а және p бөлшек- тердің бірнеше миллиметрден аспайтын бетондағы диапазоны бар. Бетонның қорғаныштық қасиеттері негізінен нейтрондық модератор болып табылатын байланыстырылған судың тығыздығы мен мазмұнын анықтайды. Биологиялық қорғауға арналған портландцемент, боқатпорт- ландцемент және балшықжерліцементі пайдаланылады. Толтырғыштар ретінде ауыр табиғи немесе жасанды материалдарды пайдаланады: темір рудалары - магнетит, гематит, лимонит; шойын және болат скарп; шойын шарлары; бөлшек; барит. Бетонның қорғаныш қасиеттерін арттыру үшін оған нейтронды жақсы сіңіретін бор, литий бар қоспалар енгізіледі. Осындай бетонның орташа тығыздығы 3 000 ... 5000 кг / м3, күші - 10 ... 40 МПа аралығында болады.

Құрылыс езінділері үшін келесі тұтқырлағыштардың түрлері қолда- нылады: портланцемент және оның түрлері, езінді қоспасын дайындау кезінде араластырғышқа езілген әк түрінде ауада қатаятын әк енгізіледі; ұнтақталған суға араласпаған әк сирек қолданылады. Құрылыс гипсі гипсті және әк-гипс езіндісі құрамына кіреді. Ауада қатаятын әк – біздің заманымызға дейін бірнеше мың жыл бұрын құрылыс ерітіндісі мен бетондарды дайындау барысында қолданылған тұтқырланған заттардың бірі. Ауада қатаятын әк бор, әктас, до- ломиттелген әктас пен доломиттер – 6 % артық емес балшығы бар каль- ций-магний тау жыныстарын бірқалыпты күйдіру өнімі болып табылады. Ауада қатаятын әкті өндірудің технологиялық процесі әктасты ка- рьерлерден алудан, оны күйдіруге (уақталу мен іріктеу) дайындаудан және 1 000-1 200 °С температурасында көбінесе шахталық пештерде жүргізілетін күйдіруден тұрады. Күйдірілген әк пештің астыңғы бөлігінде түсіріледі. Күйдіргеннен кейін әк (СаО) кесек күйге айналады, оны ұсақтауға және сумен арала- стыруға болады. Кесек әкке судың әрекеттесуінен кальций тотығының гидраттануы келесі реакция бойынша болады:

СаО + Н2О = Са(ОН)2 + q Бұл процесс әкті сумен араластыру деп аталады және 1 г/ моль СаО 15,5 ккал жылудың біраз санын бөлумен беріледі. Әкті сумен араластырудың үлбіреуік және қамыр түрлері бар. Шенелген су көлемімен әкті сумен араластыру барысында сулы әк немесе үлбіреуік деп аталатын көбінесе калий оксидінің гидратынан тұратын құрғақ, бос ұнтақтан құрылады. Оның көлемі үлбірек әктің бастапқы көлемінен 2 – 3,5 есе артық. Үлбіреуікті сөндіруге арналған судың мөл- шері келтірілген реакцияда қарағанда шамамен 2 есе көп, өйткені судың сөнуі кезінде айтарлықтай мөлшерде жылу бөлінеді және кейбір су буланып кетеді. Таза әк тасты күйдіру арқылы алынған құрамында жоғары мөлшер- де CaO бар әкті майлы деп атайды, ал балшықтан және басқа да қоспа- лардан тұратын әк тасты күйдірумен алынған құрамындағы аз мөлшерде CaO бар әкті арық болып табылады. Майлы әк үшін әкті сумен араластыруға көп мөлшерде суды қажет етеді. Әкті сумен араластыру жылдамдығына температура әсер етеді, оның жоғарлануымен өшірісудің процесін жеделдетеді. Өшірісу аса тез қысымның артуы кезінде будың әсерімен болады. Әкті суға араластыру сулы әкке арнайы машиналарда – гидраторларда өндіреді, оларда үйін- ділік тығыздығы 400...450 кг/м³ ұсақ ұнтаққа кесек әкті айналдыру үшін бөлінетін жылу мен судың булары пайдаланылады. Құрылыс үшін кесек әкті көбінесе қамыр ретінде өшіріседі. Ірі құрылыста, сонымен қатар мамандандырылған ерітінді зауыттарында жоғары өнімді әксулағыш машиналарда кесек әкті қамырға өшіріседі. Сылау езіндісін және жасанды күйдірілмеген тастарды әзірлеу үшін алдын ала әкті өшіріспей ұсақтап ұнтақталған күйде ауада қатаятын әкті пайдаланады. Бұл тәсіл езіндіні дайындау процесінде әктің толықтай өшірілуін қамтамасыз етеді. Бірдей жеңіл салынатын әктас езінділерін дайындау барысында ұсақталған суға араластырылмаған әк үшін үлбіреуік пен езілген әктен қарағанда су аз мөлшерде қажет етеді, бұл олардың тез жұтып алуды және қатаюды, сонымен бірге тығыздық пен беріктікті қамтамасыз етеді. Ұнтақталған өшіріспеген әкті пайдалану экономикалық себептермен (әкті сумен араластыру кезінде қалдықтар мүлдем болмайды), сонымен бірге әктас ерітіндісінің физико-механикалық ерекшеліктерді жетілдіру- мен байланысты болады. Ұнтақталған өшіріспеген әктас ауадан су була- рын сіңіру есебімен гидраттану салдарынан өзінің тұтқыр қасиеттерін тез жоғалтады, сондықтан оны ұзақ сақтауға болмайды. Құрылыста әктас тек қана ерітінді түрінде ғана қолданылады, яғни құммен немесе басқа толтырғыштармен, себебі езілген әк көп салынса құрғап қалғанда ол жарылады. Езілген әктің құрамында судың біршама көлемі болады, сондықтан Са(ОН)2 кристалдар судың қабығымен ажы- ратылады. Әктас ерітіндісінің құрғап қалуы Са(ОН)2 кристалдарының біртіндеп бітіп кетуін және олардың біртіндеп кристалдық жабыса өсіп бітіп кетуіне әкеледі. Қатаю процесі ұзақ уақыт бойы жалғасады. Со- нымен бірге, езіндінің беткі жағында үлкен емес тереңдікте келесі реак- ция бойынша карбонизация процесі өтеді:

Са(ОН)2 + СО2 = СаСО3 + Н2О Бұндағы пайда болған СаСО3 Са(ОН)2 кристаллдарымен бітіп кетеді, ол сондай-ақ әктас ерітіндісін тығыздайды. Алайда құрғақ ортада әк іс жүзінде карбондалмайды, себебі бұл реакция тек ионды нысанда өтеді. Кәдімгі температурада калий диоксиді гидросид калий құмымен өте баяу әрекеттеседі, бұл процеске ылғал қажет. Бұл ретте кальций гидро- силикаты құрылады. Осы процесс автоклавтарда жылу-ылғалды өңдеу арқылы үдетеді.

Магний тотығының құрамы бойынша ауада қатаятын әк бөлінеді:

Негізгі тау жынысындағы сазды қоспалар аз болса, күйдірудің сапасы жоғары болады, ал әктің белсенділігі жоғары және оның сөндірілуі тез өтеді де, езілген әктің шығымы (алынған езілген әктің көлемінің баста- пқы сөнбеген әк көлеміне қатынасы) көбірек болады. Кальций мен магний тотығының жалпы құрамына байланысты то- тықтардың және сөнбеген түйіршіктер құрамына байланысты әктің үш сорты ажыратылады: 1 сорт – 90 % кем емес оксидтердің және 7 % артық емес сөнбеген түйіршіктердің құрамымен; 2 сорт – сәйкесінше 80 % кем емес және 11 % артық емес; 3 сорт – сәйкесінше 70% кем емес және 14% артық емес. Жоғары кеуектіліктің салдарынан ауада қатаятын әктегі құрылыс ерітінділері төмен тығыздықпен сипатталады. Мысалы, консистенциясы қатты ерітіндінің қоспасынан (езілген әк + құм) 28 тәуліктен кейін 0,5 ... 1 МПа қысымды беріктігіне ие; ұсақталған сөнбеген әкте дайындалған үлгілер 5 МПа жоғары беріктігі болады. Ауада қатаятын әкті сылақ және жердегі құрылыстардың тас қалау үшін құрылыс ерітінділерін әзірлеу кезінде пайдаланылады. Көп қабатты үйдің фундаменті мен қабырғаларын қалау үшін аралас (цемент-әктас) ерітінділердің құрамына да әк кіреді. Әкті автоклавтық қатаю кезінде си- ликатты кірпіш пен басқа силикатты өнімдер, сонымен қатар әкті сырлар үшін байланыстырушы зат ретінде пайдаланылады. Әкті ақтара тасымалдау кезінде оларды жабық, арнайы жабдықталған вагондар мен автомобильдерде тасу қажет. Ауада қатаятын әкті су жолы көлігі арқылы тек тараларда немесе контейнерлерде тасымалдауға рұқ- сат беріледі; тара ретінде битумделген қағаз қапшықтар немесе болат барабандар қолданылады. Әкті тасымалдау мен сақтау кезінде оны ылға- нудан және ластанудан сақтау қажет. Гипс қышқылы негізінен гипс минералынан (Ca804-2H2O) тұратын табиғи гипстік тасты жағу арқылы алынады. 140 ... 170 °C кальций темпе- ратурасында кальций сульфатының гемихидратының Р-модификациясы алынады, ал 105-110 °C температурада автоклавты өңдеу кезінде жоғары модификациядағы гипс алынды. Әдетте гипстің байланыстырғыштары басқа шөгінді жыныстардан, ангидритпен (CaB04) алынады. Бұл жағдай- да күйдіру 600-800 ° C температурада жүзеге асырылады және ангидрит байланыстырушы алынады. Гипс қышқылдарын қайнату қазаны, айналмалы пештерді және аралас тегістеу және ату қондырғыларын қолданумен дайындалады. Қай- нату қазанын қолданумен құрылыс гипсінің ең көп таралған өндірісі. Гипстік тас әдетте 300-ден 500 мм-ге дейінгі өлшемдердегі карьерлерден жеткізіледі, жақ және балғалы ұнтақтарға ұсақталады, содан кейін фа- брикалардағы диаметрі 100 ... 500 °C температурасында кептіріледі. Жылумен өңдіру 120 ° C дейін температурада гипс плитасында жүр- гізіледі. Алынған өнім көбінесе жартылай судағы гипстің майдадиспер- сиялық р-модификациясынен құралады. Ғимарат пен қатты күшті гип- стің қаттылығын жоғалту кезінде пайда болатын негізгі реакция судың қосылуы және қоссулы силикатының пайда болуы:

CaSO4 — 0,5H2O + 1,5 H2 O = CaSO4 -2H2 O Жартылай гидратты сумен араластыру кезінде оның бетінен бастап еруі басталады. Екі сулы гипстің ерігіштігі аз болғандықтан, ерітіндіде (сұйық фазада) екі су гипсінің кристалдану орталықтары пайда болады. Сұйық фазаның толу деңгейі неғұрлым жоғары болса, яғни жарты ги- драттың еруі, ұрықтардың пайда болудың жылдамдығы жоғары болады. Содан кейін кристалдар өседі, бұл жеке кристалдардың бірігуі арқылы пайда болатын кристалдану сақинасының пайда болуына әкеледі. Кри- сталдану құрылымының беріктігі оның тығыздығымен, яғни екі сулы гипстің кристалдарымен гипстік тастың көлемін толтыру дәрежесі мен кристалдардың өсуінің байланыстарының беріктігімен анықталады. Бұл процесс сұйық фаза болғанша және бүкіл жарты гидрат екі сулы гипсқа айналдырғанға дейін жалғасады. Сығымдалу күші шегіне қарай, гипс байланыстағышының келесі со- рттары бөлінеді: Г-2, Г-3, Г-4, Г-5, Г-6, Г-7, Г-10, Г-13, Г-16, Г-19, Г-22, Г-25. Байланыстағы әрбір брендтің ең төменгі беріктігі 2.10-кестеде келтірілген мәндерге сәйкес келуі керек. Реттеу уақытына және тегістеу дәрежесіне байланысты, гипс бай- ланыстары сәйкесінше 2.11 және 2.12.-кестелерде көрсетілген түрлерге бөлінеді. Гипс қышқылдарының теріс қасиеті олардың суға төзімділігі төмен болуы болып табылады. Профессор А.В. Волженскиймен тұтқыр гип- соцементпуццоландар ұсынылды, олар жартылай су гипсімен (50,75%), портландцементпен (15-25%) және белсенді минералды (пуццоланды) қоспаны (10 - 25%), мысалы, трепел, диатомитпен араластыру (массаға %) арқылы алынады.

Белсенді минералды қоспаны енгізу кальций гидроксидтерін құрастыру үшін ашық әк қатайтатын цементті байланыстыру арқылы кальций гидроксидінің концентрациясын төмендетеді. Бұл гипс тасының құрылымын нығайтатын және берік байланыстырушы заттың тұрақтылығын қамтамасыз ететін көлемнің елеулі өсуінсіз төмен сульфатты гидрофильді кальцийдің пайда болуын жеңілдетеді. ГЦПВ бойынша М150 ... М200 маркалы бетондарды алуға болады. Профессор В.Ф. Коровяков гипстен басқа портландцементтің, бел- сенді минералды компоненттердің, суперплюссатизатордың, микроски- ликаның және механикалық-химиялық белсенділікке ұшыраған кейбір басқа қоспалардың кішкентай қоспаларын қамтитын композициялық гипс байланыстырушысын әзірледі. Бұл тұтқыр зат ГЦВП-ден 1,2-1,5 есе күшті және одан да көп суға төзімді. Гипс қышқылдары сылақ, аралық бөлме қабырғаларының тақтасы мен панельдерді өндіру барысында, 65% -дан аз ауаның салыстырмалы ылғалдылығында жұмыс істейтін желдеткіш қондырғыларда қолданыла- ды. Гипс өнімдері төмен тығыздыққа, жанбау және бірқатар басқа құнды қасиеттерге ие. Гипстің үлкен көлемі сылау және қалау езінділерін дайындау үшін қолданылады. Әсіресе құрғақ гипс сылауды пайдаланудың келешегі бар. ГЦПВ-нің жоғары суға төзімділігіне байланысты санитарлық-техника- лық кабиналарды, жуынатын бөлмелерді, желдеткіш каналдарды жасау үшін қолданылады. «Кнауф» фирмасы екі қабаттан тұратын арнайы құрылыс қағазынан және толтырғыштары бар қатты гипс қамырмен орындалған білігінен тұратын гипсокартон қағаздарын шығарады. Бұл компоненттер ерек- ше гипсокартонның тығыздығымен, жоғары тозуға төзімділікпен және беріктікпен байланысты. Гипсокартон қағаздарын қабырғаларды, бөлме- аралық қалқаларды қаптау және көпдеңгейлі ілмелі төбелерді жасау үшін қолданыс тапты. Ангидридті байластырғыш линолеум үшін ламинаттаушы ретінде, сондай-ақ сәндік және әрлеу жұмыстары үшін жеңіл бетон, жасанды мәр- мәр шығару үшін жіксіз едендерді дайындау үшін қолданылады. Жоғары жағылатын гипсті жылу және дыбыс өткізбейтін едендер, линолеум үшін асфальт төсеуші, сондай-ақ тас және сылақ ерітінділері және жасанды мәрмәр үшін қолданылады. Құмдар табиғи-кварцты, дала шпатынан, сондай-ақ жасанды қабаттардан - тығыз тастардан және кеуекті жыныстардан және жасанды материалдардан (пемза, кеңейтілген саз, перлит және т.б.) пайдаланады. Кеуекті құмдар жеңіл ерітіндіні дайындауға қызмет етеді. Егер құмның үлкен қосындылары (саз балшықтары және т.б.) болса, онда оны елейді. Кірпіштік қалау үшін қалыңдығы 2 мм-ден артық емес түйіршіктер- мен құм ерітінділері пайдаланылады. 10 МПа және одан жоғары тығы- здықпен ерітінділер үшін құмдар бетон өндірісіне құм сияқты зиянды қоспалардың құрамына қатысты бірдей талаптарды қанағаттандыруы ке- рек. 5 МПа және одан төмен беріктігі бар ерітінділерде 20% дейінгі мас- сасы бойынша шаң тәріздес бөлшектердің (0,14 мм елеу арқылы өтетін) 8736 Мемстандартына сәйкес рұқсат етіледі.

Бейорганикалық дисперстік қоспалар су ұңғымасын сақтайтын шағын бөлшектерден тұрады (әк, балшық, жылу электр станцияларының күлі, диатомит, жер үсті пештің шлактары және т.б.). Пластификациялық қоспалар ретінде пайдаланылатын балшық ғимараттардың фасадтарын- да «кіршіксіздік» тудыратын органикалық қоспалар мен оңай еритін тұздардан тұрмауы керек. Балшық сұйық қамыр ретінде ерітінді қоспа- сына енгізіледі. Органикалық беттік белсенді пластифициялаушы және ауа тартатын қоспалар: жуылған ағаш пек, шайырлы сабын, нафтсабыны, ЛСТ және басқалары байланыстырғыштың салмағы бойынша 0,1 ... 0,3 көлемінде енгізіледі. Олар ерітіндінің қоспаларының жұмысын жақсартуды ғана емес, сонымен қатар, аязға төзімділікті арттырады, судың сіңірілуін және ерітіндінің азаюын азайтады. Қысқы қалау мен сылау үшін қолданылатын ерітінділерге ерітін- ді қоспасының қату температурасын төмендететін қатуды жыл- дамдатқыштар қосылады: кальций хлориді, сақар, натрий хлориді, хлор- лы әк және т.б. Жеңіл салыну - кеуекті субстратта тығыз және жіңішке қабатта оңай жұргізілетін ерітінді қоспасының қасиеті және оны сақтау, тасымалдау және ерітінді сорғыларымен сорып алу кезінде бөлінбейді. Ол қоспаның қозғалыштығына және су өткізу қабілетіне байланысты. Ерітінді қоспа- лардың қозғалыштығы стандартты құралдың (массасы 300 г) металл ко- нусын батырудың тереңдігімен сипатталады. Қозғалыштық ерітіндінің мүріне және табанның сіңіру қабілетіне байланысты тағайындалады. Кірпіш құрылыс үшін ерітіндінің қозғалыштығы 9...13 см, панелдердің арасындағы жіктерге және басқа жинақтау элементтер – 4,6 см, ал діріл кесек тастан қалау үшін -1.3 см құрайды. Жылжымалық құралда анықталады (2.11-сурет). Қозғалғыштықты анықтау үшін құралдың негізгі бөлігі – биіктігі 145 мм, табанының диа- метрі 75 мм және массасы 300 г эталонды болат конус болып табылады. Конустың табаны орталығында өзек 5 бекітілген, ол штативтің төлкесін- де 6 еркін жылжиды. Конустың бұрамасын 3 қажетті биіктікте тіркеп қо- юға болады. Штативке шкала 4 бекітілген, ол арқылы конустың ауысуы белгіленіп отырады. Сынақ алдындағы кем дегенде 3 дм3 көлеміндегі ерітіндінің қоспа- сының орташа сынаманы 30 секунд бойы белсенді түрде араластыры- лады және 180 мм биіктікте қиыршықталған конустың түрінде, 250 мм жоғарғы негізінің диаметрі және -150 мм төменгі болат ыдысына 1 жі- беріледі. Сауыттың шеттерінен 1 см төмен қоспамен толтырылады. Са- уыттағы қоспаны диаметрі 12 мм, ұзындығы 300 мм болат білікпен 25 рет сүңгейді және ыдыс 5-тен 6 рет шайқалып, үстелге сәл тиіп қояды.

Конус беті 2 кірден тазаланады және дымқыл шүберекпен сүртіледі. Со- дан соң ерітінділер қоспасын құралдың плитасына бекітеді, конустың ұшы 2 сауыттың үстіңгі табанының ортасына келетіндей орнатады. Кей- ін конусты ерітінді қоспасымен тигізгенше дейін түсіреді, тоқтатқыш бұрандамасын 3 бекітеді және шкала бойынша бірінші санаманы түсіріп шығарады. Осыдан кейін тоқтатқыш бұрандамасын тез түсіреді және конустыерітіндіге еркін батуға береді. Батқаннан соң шкала бойынша екінші са- наманы тұсіреді. Конустың бату тереңдігін бірінші және екінші санама аралығындағы айырма ретінде анықтайды. Ерітінді қоспасы- ның икемділігі ерітінді қоспасының әртүрлі үлгілерінде конустық тереңдігінің екі анықта- масының арифметикалық ортасы ретінде есеп- теледі. Көрсеткіштердегі айырмашылық 20 мм-ден аспауы керек. Сынақ нәтижелерінде жылжымалық бойынша марканы анықтайды.

Суды ұстау қабілеті – бұл кеуек ісгетасты қалау кезінде суды сақтайтын ерітінді қоспасының қасиеті, ол ерітіндінің қозғалуын сақтау, қатпарлануды болдырмау және кеуек іргетаспен (кірпішпен және т.б.) ерітіндінің қатты тұтасу үшін қажет. Ерітінді қоспаның бұл көрсеткішін арнайы құралда (2.12.-сурет) сорғыш (сүзу) қағаздағы ерітінді қоспаның сынамасынан сорып алынған судың мөлшері бойынша бағаланады. Ерітіндінің ылғалдылығы. Ерітіндінің ылғалдығын анықтау үшін үл- гілерді қысымға сынаудан кейін 5 мм аспайтын бөлек бөліктерің ірілерге дейін бөлшектейді, массасы 100...150 г орташаланған сынамаларын ала- ды және араластырады. Сынаманы шыны сауытқа салады, 0,5 % аспай- тын олқылықсыз таразылап алады және сауытпенен құрғату шкафына алып тастайды. Сынаманы 105...110 °С температурасы тұрақты массасына дейін құрғатады (гипстік ерітінділер үшін 45...55 °С температурасында) және ерітіндінің ылғалдылығын есептейді.

2.12. -сурет. Ерітінді қоспалардың суды ұстап қалу қабілеттілігін анықтау үшін тетік: а — ерітінді үшін металл сақина; б —құрылғыларды құрастыру схемасы; 1 — сақи- на еріту қоспасымен; 2 — дәке матасы; 3 — сорғыш қағаздың 10 қабаты; 4 — шыны пластина. Ерітіндінің орташа тығыздығы. Қалыптасқан ерітіндінің орташа тығыздығын анықтау оның қалыпты үлгілерінде оның табиғи ылғал- дылығында (немесе стандарттағы басқа ылғалдылықта) жүзеге асырылады. Орташа тығыздық бір сериядағы үш үлгінің орташа тығыздығын анықтау нәтижелерінің орташа арифметикалық мәні ретінде 1 кг / м3 ас- пайтын қателіктермен есептеледі. Ерітінді суды сіңіру. Бекітілген ерітін- дідегі судың жұтылуы 70.7 х 70.7 х 70.7 мм үлгілік-кубоктарда, ерікті пішін үлгілерінде анықталады. Үлгілерде судың қанықтылығын әрбір 24 сағат ішінде салмағы 0,1% -дан аспайтын мөлшерде өлшенеді. Сынақтар екі қатарлы өлшеу нәтижелерінің 0,1% -дан көп емес болғанға дейін жүр- гізіледі және массасы бойынша ерітінді үлгісінің суды сіңіру есептеледі. Мұзға төзілімдікті сынау үшін кубтардың алты үлгілері 70,7 х 70,7 х 70,7 мм жасайды, олардың үш үлгісі мұздау және ерітуге ұшыратады, ал қалғаны бақылау ретінде қызмет етеді. Мұздауға жататын үлгілерді сумен 48 сағат ішінде толтырады және -16 ...-20 °С температурасында тоңазытқышқа салады. Әрбір бес сынақ циклынан кейін үлгілердің бақы- лау сынақтары жасалады және оның нәтижелері жазылады. Үш үлгінің екеуінің беті көрінетін сынықтарға ие болса, аязға төзімділік сынақтары тоқтатылады немесе үлгілердің жаппай жоғалуы 5% жеткенше мұздату және еріту циклдерінің саны орындалады. Сынамаларды аязға төзімділіктен кейін сынақтан өткізгеннен кейін олардың сығылу күші анықталады. Бақылау үлгілері сынамаларды ірік- теуді бастамас бұрын қысымды сынау үшін сыналады, олар алдымен сумен 48 сағат бойы қанықтырады. Аязға төзімділігі сыналған және бет жағына зақым келтірген үлгілерде, беріктігі сынақтан өтпес бұрын, зақымдалған беттер 2 мм-ден аспайтын жылдам қатайтатын қабатпен те- гістеледі. Аязға төзімділік сынағынан кейін қысылған үлгілердің берікті- гінің жоғалуы 25% -дан, массаның жоғалуы 5% -дан аспайды. Қысу кезндегі беріктікті үлгілерді сынаумен анықтайды – қабырғаның ұзындығы 7,07 см кішкене текше, осы ерітіндінің түріне стандарт- пен немесе техникалық шарттарда бекітілген жастарда. 5 см кем ұтқы- рлықпен ерітінді қоспасынан үлгілерді дайындау, тұғырықпен әдеттегі пішінде, ал ұтқырлығы 5 см және жоғары қоспамен жасалған - сорғыш негізде орнатылған тұғырықсыз нысандарда - кірпіштен (газет қағазы суға малынған жабынды) жасалады. M4, M10, M25, M50, M75, M100, M150, M200 қысымдарында 28 күндік күйдегі мықты ерітінділер. M4 және M10 шешімдері жергілікті бай- ланыстырғыштарда (ауа және гидравликалық әк және т.б.) жасалады. М10, М25 және М50 цемент және аралас ерітінділер (цемент-әк және цемент-балшық) ғимараттың сыртқы қабырғаларының қасбеттері үшін, ылғалдылық жағдайына және ғимараттың қажетті беріктігіне байланысты қолданылады. Көпірлерді, пирстерді, бұрыштарды, тіректерді қою кезінде M100 маркасына көтерілуі мүмкін.

Құрғақ құрылыс қоспалар — монтаждық және әрлеу жұмыстары, ғи- мараттарды жөндеу мен қалпына келтіру үшін құрылыстарда қолданыс табады.

Мақсаттарына қарай құрғақ қоспалар келесілерге бөлінеді:

Құрғақ бетонды қоспалар өндірісіндегі цемент материалдар ретінде M400 және M500 маркалы портландцемент, әк-пушенка және жартылай сулы құрылыс гипсі қолданылады. Толтырғыш - бұл кварц құмы. Арнайы құрылыс қоспаларды шығару жүзеге асырылады. Бұл қоспа- ларға минералды және органминералды желімдер, радияция мен басқа әсерлерден қорғау сыламалары ұйымдастыру үшін қоспалар жатады. Мұндай қоспалар құрамында олардың құрамына сәйкес келетін қасиет- тері бар нақты компоненттердің болуымен сипатталады. Мысалы, жылу оқшаулайтын құрғақ қоспаның құрамына кеңейтілген перлит құмы неме- се басқа кеуекті толтырғыштар мен кеуектендіргіштер жатады. Құрғақ құрылыс қоспалар негізінде гипстік тұтқырлар сылау және тегістеу қоспалар ретінде ең таралған түрлері болып табылады, олардың тиімділігі гипстік тұтқырғыш бірегей қасиеттеріне байланысты.

Оларға жатады:

Сыртқы жұмыстарға арналған құрғақ гипстен тұратын дайын қоспа- ларды өндіру үшін гипстік цемент-пуццоландық байланыстырғыштарды (ГЦПВ), судың төмен сұранысына ие композициялық гипс-байланысты- рғыштарын (КГВ) пайдаланады.

Жеңіл бетон үшін тез қатаятын ол кәдімгі портландцемент.. Негізі- нен органикалық емес кеуек толтырғыштар қолданылады. Жылу оқшаулағыштары мен конструкциялық және жылуды оқшаулайтын жеңіл конструкциялардың кейбір түрлері үшін ағаш, мақта сабақтары, өрт сөндіргіштері, кеңейтілген полистирол (стирол-бетон) түйіршіктерінен жасалған органикалық толтырғыштар және т.б. қолданылады. Бейорганикалық кеуекті қоспалар әртүрлілікпен ерекшеленеді, олар табиғи және жасанды болып бөлінеді. Табиғи кеуек толтырғыштар тек тау жыныстарын (кеуектас, жанарта- улық туф, әктас қабыршақ және т.б.) себу немесе себу мен ұсақтау арқылы алынады. Жасанды кеуекті толықтырғыштар - минералды шикізатты тер- миялық өңдеудің өнімдері болып табылады; олар арнайы құрастырылған (кеңейтілген саз, аглопорит, шунгицит, кеңейтілген перлит, шыңдалған қиыршық тас және т.б.) және өнеркәсіптің қосалқы өнімдеріне (отын ке- сектерін және күлді, қоқыс металлургиялық шлактар және т.б.) бөлінеді. Жеңіл бетон үшін орташа тығыздықты, жылу өткізгіштігін, беріктігін және цемент тұтынуын үйлестіру бетонның көлеміндегі жиынтық астықты біркелкі орналастыруды талап ететін, кеуекті толтырғышпен бе- тонның максималды қанықтылығымен қамтамасыз етіледі. Бұл жағдайда бетон жеңіл цемент тасты қамтиды, бұл жеңіл бетонның ең ауыр бөлігі болып табылады. Кеуекті толтырғышпен бетонның ең үлкен қа- нықтылығы ұсақ және қалың кеуекті толтырғыштар қоспасының астық құрамы дұрыс таңдалған және технологиялық факторларды (қарқынды тығыздау, пластификаторлар және т.б.) пайдалану арқылы ғана мүмкін болады. Жеңіл бетондардың сығылу күші айтарлықтай өзгереді: 2,5-тен 30 МПа-ға дейін. Жеңіл бетонның беріктігінен басқа, ең бастысы - орта тығыздық. Ор- таша тығыздығы мен мақсатына байланысты жеңіл бетон келесі топтарға бөлінеді:

Құрылымы бойынша:

2.13. сурет. Жеңіл бетонның беріктіктің тәуелділіктің графиктері (б) су- дың шығымынан (а) бетонның шығу коэффициенті: Вопт – судың тиімді мөлшері Құрылыста 20-дан 40 мм-ге дейінгі кеуекті толықтырғыштары ірі жеңіл бетондар пайдаланылады, алайда жеңіл ұсақтүйірлі бетондар да қолданылады. Кеуекті толтырғыштардағы бетонның құрамы есептік-эксперимен- талды әдіспен анықталады. Бетонның беріктігі мен бетон қоспасының жұмысына қосымша, жеңіл конструкцияны құрастырған кезде, оның ор- таша тығыздығын қамтамасыз ету қажет. Қалың толықтырғыштардың әдеттегі бетоннан айырмашылығы, араластыру суының оңтайлы мөл- шері эксперименттік түрде анықталады. Бекіту әдісі жеңіл бетон берікті- гіне және су шығынын коэффициентіне байланысты (2.13-сурет). Шығыс коэффициенті келесі формула бойынша есептеледі

β = Vб.с / (Vц + Vjі + Vщ), мұндағы Vб.сV ц, Vn Vщ — сәйкесінше бетон қоспасының, цементтің, құмның, шағылдың көлемі. Су шығынынан қисықтың берікке байланыстылығының екі тармағы бар. Сол тармағы (ұлғаймалы) су шығымын ұлғайту кезінде бетонның беріктілігі біртіндеп өседі. Бұл бетон қоспасының жеңіл салынудың және бекітілген тығыздау әдісі үшін бетон тығыздығының артуымен түсін- діріледі. Оң (төмендеуші) тармағы қоспаның ең үлкен тығыздалуына (яғни ең төменгі шығу коэффициенті) қол жеткізгеннен кейін, су ағы- сының жылдамдығының жоғарылауы цементтің сағасында туындайтын тесіктердің көлемін арттыруға және бетонның беріктігі төмендеуіне әкеледі. Жеңіл бетонда араластыру суының жетіспеушілігі мен артық мөл- шерінің зиянды әсері анық көрінеді.

Жеңіл бетонның кеуекті толтырғыштардағы жылу қасиеттерін жақ- сарту үшін бетонның ерітінді бөлігін көбіктеуді қолданады немесе көбік- телген бетон тасымен ауыстырады, яғни жеңіл бетонды құмсыз үлкен ке- уекті толықтырғышта дайындайды. Кеуекті жеңіл бетондарға құрамында 800 дм3 / м3 асатын 5% -25% ауаның кеуекті көлемін құрайтын жеңіл үлкен толықтырғышы бар бетондар жатады. Осындай бетондарды көбік- тендіру алдын ала дайындалған көбік арқылы немесе газды құрасты- рушы немесе ауа тартатын қоспаларды енгізу арқылы жүзеге асырыла- ды. Көбікпен тек құмсыз қоспалар, ауатартқыш қосымшалар тек құммен, газқұрастырушы қосымшалармен – құмды және құмсыз қоспалармен ке- уектеледі. Қолданылатын толтырғышқа және кеуектілік әдісіне байланы- сты бетон: керамзиткөбік бетон, керамзитгазбетон, ауа сіңіргіш қоспасы бар керамзитбетон деп аталады. Көбіктелген бетонның беріктігі 5.10 МПа, тығыздығы 700.1 400 кг/ м3 болуы мүмкін, Бетонның беріктігі мен тығыздығы оның құрылымына байланысты болады. Күйдірілген кеуекті материалдар (кеңейтілген саз және т.б.) бірдей тығыздықта кеуекті ерітіндіге қарағанда жоғары берік- тігі бар. Осылайша, кеуекті жеңіл конструкцияның кеңейтілген сазды (0,9.1,15 м3/м3) ең көп қанықтылығы оның беріктігін жоғарылатуына немесе цемент тұтынуының төмендеуіне ықпал етеді. Кеуекті толтырғыштағы (керамзит қиыршық тас және т.б.) ірі кеуекті бетонның орташа тығыздыққа (500. 700 кг / м3) ие және жылу оқшау- лағыш материал ретінде қолданылады.

Ұялы бетон жеңіл бетонның бір түрі болып табылады, оны тұтқыр, кремнийтопырақты және су компоненттерінің кеуектендіру көмегімен ісінген қатаю нәтижесінде алынады Бастапқы қоспаны ісіну кезінде бетонның ауа қуыстарының көлемі бойынша тіркелкі таратылған өзіндік «ұялы» құрлымы құрылады. Осының салдарынан ұялы бетонның орта тығыздығы және төмен жылу өткізгіштік бар. Ұялы бетонның кеуектілігін өндірістік процесте оңай реттеледі, нәтижесінде орташа тығыздығы мен мақсаты түрлі бетондарды алады. Ұялы бетондар үш топқа бөлінеді: 1) кептірілген түрде орташа тығыздығы 500 кг/м3 артық емес жылуды оқшаулау; 2) орта тығыздықтағы 500 ... 900 кг/3құрылымдық және жылуды оқшаулау (қоршау конструкциялары үшін); 3) орташа тығыздығы 900,1 200 кг/м3 құрылымдық (темір бетон үшін). Портландцемент цементті ұялы бетондар үшін тұтқырлық болып та- былады. Цементсіз ұялы бетондар (газ және көбік силикаты) автоклавтық беріктендірумен сөнбеген ұнтақталған әкті қолданумен жасалады. Тұтқырғыш кремний диоксиді бар кремнийтопырақты компонентпен бірге қолданылады. Кремний топырақты компоненті (жердегі кварц құмы, күл мен жылу түйіршіктелген пештің шлактары) байланыстырғыш заттардың тұты- нылуын төмендетеді, бетонның шөгуі және ұялы бетонның сапасын жақсартады. Кварц құмы әдетте дымқыл әдіс арқылы жерге түседі және құм шламы ретінде қолданылады. Тегістеу кремний компонентінің нақты бетіне көбейтеді және оның химиялық белсенділігін арттырады. 0,01...0,06 мм бөлшектері бар жұқа дисперсті табиғи кварц-маршаллиті кездеседі.

Байланыстыру сынауының ісінуі екі жолмен жүзеге асырылуы мүмкін: 1) химиялық реакцияға химиялық реакциялар қосылып, газды құрайтын қоспа қосылып, газдың шығарылуымен бірге жүреді; 2) механикалық, байланыстырғыштың қамыры бөлек дайындаған тұрақты көбікпен араласады. Өндіріс әдісіне байланысты ұялы бетон газдалған бетон мен көбік бетонына бөлінеді. Біздің елімізде және шетелде газдалған бетон өндірісі дамып келеді.

Газды бетон портландцемент (ауада қатаятын әкті өосымен немесе күйдіргіш натрды қосумен), кремнийтопырақ компонетті және газ түзей- тін заттардың қоспасынан жасайды. Газ түзейтін заттар химиялық реакциялардың типі бойынша келесі түрге бөлінеді: Көбінесе газ түзейтін зат боп алюминий ұнтағы болып табылады, ол кальций гидрат тотығымен әрекеттеседі, реакция арқылы сутегін бөледі

3Са(ОН)2 + 2А1 + 6Н 2О = 3Н2 + 3СаО • А1 О2 • 36НО2 Алюминий ұнтағын ұнтаққа гидрофильді қасиеттерін беру үшін су- спензия түрінде енгізіледі, ол беттік активтің су ерітіндісімен (ЛСТ, шайырлы сабын және т.б.) өңделеді. Құйма технологиясы, әдетте, құрғақ компоненттердің массасынан судың 50-60% дейін су ағыны бар қоспалардан (су-қатты қатынасы В/Т = 0,5.0,6) жеке нысандарда құюды қарастырады. Газдалған бетон өндірісін- де пайдаланылатын материалдар: байланыстырғыш, құм шламы және су, өздігінен жүретін газбетонды араластырғышқа салып, оларды 4,5 минут бойы араластырады; содан кейін алюминий ұнтағының су суспензиясы дайындалған қоспаға құйылады және алюминий ұнтағы бар қамырды одан әрі араластырғаннан кейін, газдалған пішіндерге белгілі бір биіктік- ке құйылады, содан соң пішіндердің ісініп олар толтырылады. Қоспаның артығын («горбушка») қатайтып, оны сым ішектерімен кесіледі. Газ түзетін заттарды, сонымен бірге ұстау және қатайту про- цестерін жетілдіру үшін қалыпқа құю кезінде 40 °С температурасында қыздырылған суда «ыстық» қоспалар қолданылады. Газды бетонның тербелмелі технологиясы қоспаны қоспалауышта араластыру және қалыпта ісіну кезінде дірілге ұшыратады. Тиксо- троптық сұйылту Бөлшектер арасындағы байланыстардың әлсіреуінен туындаған тиксотроптық сұйылту қоспаның форматтылығын бұзбай араластырушы судың мөлшерін 25-30% -ға азайтуға мүмкіндік береді. Дірілге ұшыраған қоспада газ бөлу жылдамдатылады - құйма технологи- ясы кезіндегі 15-20 минуттың орнына 5-7 минут ішінде ісіну аяқталады. Діріл тоқтатылғаннан кейін, газдалған бетон қоспасы (0,5-1,5 сағаттан кейін) өнімнің блоктарға кесілуіне мүмкіндік беретін құрылымдық берік- тікке тез ие болады, автоклавты алу уақыты да төмендейді.

Көбікті бетонды ауа ұяшықтарын құрайтын бөлек дайындалған ерітінді қоспаны және көбікті араластыру арқылы жасайды. Ерітінді қоспаны газдалған бетон технологиясында сияқты тұтқыр (цемент және ауада қатаятын әк) кремнийтопырақты компонентер мен судан алады. Көбікті қалақты көбікті бұлғауда немесе центрден тепкіш насостарда беткейлі-белсенді заттар бар көбіктендіргіш сулы ерітінділерден жасай- ды. Гидролизденген қан (ГҚ), желімшайырлы, шайырлысапоникалық, алюмосульфонафтің және сиететикалық көбік жасаушыдан қолданылады. Көбік тұрақтандырғыштары - жануар желімінің, сұйық шыны немесе қара сульфат ерітіндісінің қоспалары, минерализаторлар боп әк пен цемент болып табылады.

Суықтартылған болат арматуралық сым В-І классты тегіс армату- ралық сымға, Вр-І классты кезеңдік профиліне; В-ІІ классты жоғары беріктік профиліне, Вр-ІІ классты кезеңдік профиліне бөлінеді (3.3 сурет)

3.2.-сурет. Шыбықты арматураның орақ тәрізді профилі

Арматуралық арқандарды (3.4. сурет) жоғары берік суықтай тар- тылған сымнан жасайды. Арқандағы сымның беріктік қасиеттерін жақсы пайдалану үшін, жіптің қалыңдығы, әдетте арқанның 10-16 диаметрінде арқандарды ұстап қалмауды қамтамасыз ете отырып, максималды түрде қабылданады.

3.3. -сурет. Жоғары берік арматуралық сымнығ кезеңді профилі Арматуралық арқандардың шартты бел- гілерінде «К» әріпінен басқа арқандағы сымдардың саны көрсетіледі (К7, К19). Кіргізетін бөлшектер мен біріктіруші қаптамалар үшін тиісті маркалардың жайма көміртекті болат қолданылады.

3.4.-сурет. Арматуралық қа- наттардың көлденең қимасы: а — жетісымды; б — онтоғыз- сымды Арматуралық торды және тіректерді, сонымен қатар жеке шыбықты дәнекерле- уді өндіру кезінде, нүктелі байланысу мен түйістіріп дәнекерлеу көбінесе қолдану қа- жет. Енгізілген бөлшектерді өндіру кезінде - флюс байланыс рельефті дәнекерлеу кезінде автоматты дәнекерлеу. Арматуралық болатты таңдау құрылыс түріне, алдын ала кернеудің болуына, сондай-ақ жұмыс жағдайына байланысты жасалуы тиіс. Темірбетон конструкцияларының шиеленіссіз күшейтуі ретінде, төмендегілерді қолдану керек:

Қолдануға рұқсат етіледі:

Алдын ала кернелген темірбетондар элеметтер ретінде кернелетін арматура Ат-VІ және Ат-V класстарының термиялық және термомеханика- лық нығайтылған арматураларды қолдану қажет. B-ІІ, Bp-І класстарының арматуралық сымдаржы және К7 мен К19 кластарының арматуралық арқандары қолдануға жол беріледі. Құрастырмалы темірбетон және бетон конструкцияларын монтаждау үшін 10ГТ класының Ac-ІІ классы мен VSt3sp2 және VSt3ps2 маркалары- ның A-І кластағы ыстықтайтапталған арматуралық болат пайдаланылуы керек. Для монтажных подъемных элементов сборных железобетонных и бетонных конструкций должна применяться горячекатаная арматурная сталь класса Ac-ІІ марки 10ГТ и класса А-І марок ВСт3сп2 и ВСт3пс2. Темірбетон бұйымдары жалпақ қисық және кеңістіктік торлармен және арматурамен нығайтылады. Арматуралық элементтерді дайындау арматураланатын болаттарды механикалық өңдеуді, торлар мен жалпақ қаңқалардың дәнекерлеуін, олардың кеңістіктік рамаларын құрастыруды қамтиды. Болатты болат өңдеу, түзу, түзету және кесу болат, икемді жеке шыбықтар, желілер мен рамалар, құрастыру тізбегін құрастыру болып табылады. Арматураланатын торларды өндіру мультивтоматты автомат- тарда шығарылады, оның арқасында ені 3,8 м дейін нығайтуға болады. Енгізілген бөлшектерді дайындау парағының, жолақтың, бұрыштық және пішінделген жылжымалы болаттан жасала- ды, бұл сваривтілік жағдайына жауап береді. Бекіту штангалары- на диаметрі кем дегенде 8 мм арматура болатты пайдаланыңыз. Металды коррозия мүмкін болатын конструкцияларда коррозияға қарсы жабынмен бекітетін бөлшектер қолданылады. Бұл үшін ең қолайлы мырыш жабындылары металлдалған әдіспен қолданылады, яғни балқытылған металды сығылған ауа реакторымен шашу арқылы. Қазіргі заманғы металлизацион- дық қондырғыларда жылу көзі - бұл газ жалыны немесе электр доғасы, сондықтан газ және электрометаллизация ерекшеленеді. Алдын ала тартқыш арматурасы бар темірбетон конструкцияларын өн- діруде келесі әдістер қолданылады: 1) тіреуіштерге бетондау алдында созылған, бетоннан бетонға бетон- ның тікелей бекітілуі арқылы бекітуге беру; 2) бетон қажетті күшіне ие болғаннан кейін арматура салынған арналарға сорылған ерітіндімен қамтамасыз етілген ілініс; 3) арматураланатын элементтердің түптерін бекіту арқылы адгезиясыз; 4) беріктендіру үрдісінде кеңейтетін созылмалы бетонмен арматураны күшейтіңіз. Темірбетон зауытының зауыттары бірінші әдісті пайдаланады. Екінші және үшінші әдістер массивтік құрастыру және монтаждау құрылымда- рын монтаждау үшін қолданылады. Арматураны созу жолдары келесідей: 1) механикалық, кергіш машиналар немесе гидравликалық ұялар арқылы;

3.5. сурет. Шыбықты арматураны кернеу кезінде пайдалану анкерлері: 1 — кернелген шыбық; 2 — жаншылған шайба; 3 —жуандығы 3...5 мм шайба; 4 — екпе бастиек; 5 — дәнекерленген тапал арматура 2) белгілі бір ұзартуды қамтамасыз ету үшін арматураланған пішіндер электр тогымен жылытылатын электрлік. Бұл күйде тоқтап тұрған пішінде орналасқан, салқындаған кезде суытып, қажетті кернеу пайда болады; 3) электромеханикалық, алғашқы екеуінің жиынтығы болып табы- лады. Бұл әдіс негізінен мақтадан тазартылған бетондағы шиеленістің үзілуімен, мысалы, құбырлар арқылы жоғары беріктікті сымды нығайту кезінде қолданылады.

3.6. сурет. Цангалы қысқыш: а — жинақтау қысқышы; б — қысқыш бөлшегі; 1 — корпус; 2 — қысқыш губкалар; 3 — итергіш; 4 — шайба; 5 — серіппе; 6 — құйыршық Бекіткіштер мен қысқыштар алдын ала кернелген арматураны бекіту үшін қолданылады. Шыбықты кернеулі арматурада үш түрлі шеткі бекіт- кіш орындалады, олар 3.5-суретте көрсетілген. Қысқыштар шыбықты, сымды және ширақ арматурасын бекіту үшін қайта пайдалануға болатын әмбебап құрылғылар болып табылады. Бір уақытта бекітілген сымдардың, шыбықтар мен жіптердің санына байланысты дара және топтық қысқыштар ажыратылады. Бір элементті бекіту үшін әртүрлі қысқыштар кеңінен қолданылады (3.6-сурет). Бұл қысқыштың принципі арматураның кернеу күшінен үл- кен үйкеліс күштерін қамтамасыз ететін үш қысқыш құрылғы қолдануға негізделген. Бұл қысқыштар қарапайым және сенімді жұмыс істейді. Олар 100-ге дейін немесе одан да көп жұмыс циклдарына төзе алады.

Құрылыс алаңында тасымалдау және қоймалау үшін объективті арматураны сақтау алаңын, өзіне қосатын:арматура қоймасы, дайындамаларды дайындау, арматуралық торларды кесу және тоқу, қалдықтарды орналастыру үшін қойма және жайындамаларды кіргізетін бөлшектер қойма алаңы бар. Объектілік қоймада арматура диаметрі мен сыныптары бойынша сұрыпталған күйде сақталуы керек. Әрбір қатпарлама үшін арматураның диаметрі мен класына жататын тақта жазумен болу тиіс. Құрылыс учаскесіне арматураны толық көлемде жеткізеді, оның түр мен өлшемі бар болу үшін, орнатқанда толық көлемде болуы үшін жет- кізіледі. Тиісті бөліктерді оңай табуға мүмкіндік беретін арматураны то- рапқа қойыңыз. Объектегі үзіліссіз жұмыстарды қамтамасыз ету үшін кемінде үш ауысымдық сұраныс көлемінде арматура қоры құрылады. Арматура бөлімі кран ауқымында орналасуы керек. Арматура болаты темірді және тауарлық торларда бетонға немесе ағаш бұрандаға бастырманың астына төселеді. Жабық қоймаларда ай- лағында металл немесе темір-бетон бөліктерінде (бункерлерде) сақтала- ды.

3.7. Сур. Арматура бұйымдарының түрлері: а — тегіс тор; б, в — тегіс қаңқасы; г — кеңістік қанқасы ; д —тавро қимасы кеңістік қанқасы; е — сол , екітавралы қимасы; ж — иілген тор; з — қисық сызқты иілген тор; и —кіргізетін бөлшектер; 1 — жұмыс арматураның білегі; 2 —монтаждық ар- матураның білегі; 3 — бұрыш; 4 — анкер; 5 — пісіру тігісі; 6 — тілім; 7 — швеллер Құрғақ жабық кеңістікте суық көміртекті сым, арқандар және шира- тылған темірбетон конструкцияларға арналған басқа да алдын ала кер- нелген арматура орнатылады. Сақталған құрылғылардың құлақшасы айқын көрінуі керек. Бұдан басқа, төсемелерде пластиналар бекітіледі, оларда класты, диаметр мен болаттың маркасын көрсетеді. Цех ішіндегі көлігі ретінде қоймаларда олардың көлеміне және жергілікті жағдайларына байланысты көпір, тіректі және мұнаралы крандар, сондай-ақ автокөлік және жүк тиегіштер қолданылады. Темірбетон конструкциялары іріленген арматура өнімдермен өн- діріс дайындамаларымен арматуралық нығайтылады. Арматура өнім- дерінің бір бөлігі бірыңғай, олар орталықтан шығарылады. Мұндай өнімдерге дәнекерлеу арматурасынның торлары (жалпақ және орама) және армцементтерге арналған маталы торлар, яғни жіңішке қабырғалы құрылымдарды қамтиды (3.7-сурет). Жеңіл дәнекерлегендерді шартты түрде арматурадан жасалған торлар диаметрі 3-тен 10 мм-ге дейінгі ара- лықты атайды. Төбелерді арматуралау үшін зауыттық торлар жиі орама- ларда жеткізіледі. Желілерді өндіру үшін Bp-І және Bp-ІІ сыныптарында 3.4 және 5 мм диаметрі арматураланатын сымды, А-ІІІ сыныпты диаметрі 6 және 8 мм ыстықтай илектелген болатты пайдаланыңыз. Торлар бір-бірінен екін- шісінде өзара перпендикуляр бағыттарда 100-ден 250 мм қашықтықта орналасқан және байланыс нүктелі дәнекерлеу нүктесімен қиылысатын нүктелерге қосылған жұмысшы және таратушы немесе тек жұмыс істей- тін арматураның болат шыбықтарынан тұрады. Тегіс торлардың ұзындығы 9 м аспайды, орамдағы тордың ұзындығы 900.1300 кг, желінің ені 1-ден 3.8 м-ге дейін болуы тиіс орамның мас- сасына байланысты, желінің ені мен ұзындығының бір жағында орна- ласқан қосымша қадамдар арқасында, олар орама торының ені мен жал- пақ торлардың ені мен ұзындығы бойынша негізгі қадамдардың көбісін емес, жасалуы мүмкін. Арматуралық торды дайындау көп нүктелі автоматтандырылған машиналарда зауыттық жағдайларда жасалады. Бұл машиналардың өнімділігі жоғары. Автоматтандырылған желінің жалпы көрінісі 3.8. сур. көрсетілген. Арматураланатын бұйымдарды үлкейтіп құрастыру және машина- лармен жинауды, жабдықтармен және аксессуарлармен (крандар, дәне- керлеу трансформаторлары, өткізгіштер, сақина және т.б.) жабдықталған білікті арматуралық жұмысшылар жасайды. Үлкен жинақтың мақсаты арнаулы стендтерге бекіту арматурасын қосу, олардың санын азайту және еңбек шығындарын азайту және осы негізде терминдерді қысқарту бо- лып табылады.

3.8. Сур. автоматтандырылған сызықтың жалпы көрінісі 7934/1 айлақұстағыштармен СМЖ-58А: 1 — консол краны; 2 — айлақ ұстағыш; 3 — піспе машинамен басқару; 4 — электро ұштағыш; 5,6 — пакетировщик; 7 — қайшы; 8 — піспе машина; 9 —арматура торларының пакеті

3.9. Сур. арматура дайындамаларының матау сызбасы: а — қабырғаның арматура торы; б — тік тіреу; в — плитаның торы; г — көлденең тіреуі; 1 — қабырғаның торы; 2 — екіжақты тараверса; 3 — бағананың армо-тіреуі; 4 — екібұтақты ілмек; 5 — плитаның торы; 6 — төрт жақты траверса; 7 — көлденең тіреуі Тегіс армокаркастадан үлкейтіліп жинақталған жағдайда, жоғары қаттылық және тұрақтылық жинақталған, арматуралық блок кеңістіктік- те жинайды. Жалпы жиынтықтау, әдетте, крандардың жұмыс істеу ай- мағында, аралық тасымалдауды және ірі көлемді арматуралық жолақтар- дың өтпеуін болдырмайды және оларды жобалық жағдайға орнатуға мүмкіндік береді. Арматуралық жолақтарды соғу олардың деформациясын болдырмау үшін қатаң белгіленген нүктелерде жүзеге асырылуға тиіс (3.9-сурет). Ұзақ және кеңістіктік элементтерді тігу орындары оларды жобалау кезеңінде анықтап, өшпейтін бояулармен белгіленуі керек. Клапанды орнатқан кезде оны орнату кезектілігі болуы тиіс, ол бұрын орнатылған элементтер арматура мен қаңылтырдың орнатылуына кедер- гі келтірмейді, сондай-ақ бекітілген элементтердің тұрақтылығын қамта- масыз етеді. Бөлек торлар бір-бірімен үйлеседі (3.10-суретті қараңыз). Үлкен ауқымды бағана астындағы арқандар бағаналық негіздер мен қосалқы бағандар осы мақсат үшін өзін-өзі теңестіретін ілмектерді қолда- нып, арматура тіреуін деформацияларсыз және үзіліссіз көлденеңінен тік жерге ауыстырып отырады. Арматураланатын тіреулердің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін жақшалар немесе тіректер арқылы бекітіледі. Колонналардың күшейтілген арматуралық торлары, қалыңдығы жет- кілікті емес қаңылтырды орнатқаннан кейін оларды жоғарыдан жасалған пішінге жібергенге дейін орнатылады. Егер нығайтқыш тор жеткілікті қатаң болса, қабырғалар қаңылтырдан бұрын бекітіледі. Икемді торлар пішінді орнатқаннан кейін орнатылады. Қабырғалы едендерді нығайту кезінде шұңқырлар мен арқандарға арналған арматуралық қаңқалар бірінші рет орнатылады, содан кейін торлы тақталар орнатылады. Монолитті көпқабатты ғимараттарды тұрғызу кезінде алдымен едендегі қабырғаларды нығайтып, едендердің арматуралық торларын орналастыра- ды. Тік қабырғалардың аралық қабырғаларының арматурасын қосу үшін жоғарғы қабаттың қабырғалары 0,2 ... 0,3 м босатылады.

3.10.Сур. арматурлы торлардың үсті-үстіне түйісуі дәнекерлеусіз (тегіс біліктер торларынан, периодтық профильдерден торлы біліктер, жұмыс істемейтін бағыттақайта шығарылымы, жұмыс істейтін бағытта қосымша торымен): Lн — айқассаланның ұзындығы; d1 — жұмыс біліктердің диаметрі, d 2— үйлестіру арматураның білігінің диаметрі.

Монолитті темірбетоннан ғимараттар мен құрылыстарды салу кезінде құрылыстық шарттарда әдетте арматураны тұтқырлау әдісін қолданады. Сымды түйіндерді арматуралық тістеуіштерді тұтқырлауды. (3.11-сурет). Бос саусақтарды ішіне салады және тістеуіштермен ашуға көмектеседі. Сол қолмен байланған қиылысуды орайтын байлау темірсымның ұшын ұстаңыз, байланған темірсымның ұштарын алып, оларды екі рет орайды. Қиылысу біліктерінен сым ұштарының қиылысуы жақын болуы тиіс, бұл екінші бұрудан соң қатты тартылған түйін болуы тиіс. Соңғы бұрылыс кезде сымды тістеуіштермен сындырады. Бұрудан соң жұмсақ түйінде- гі сым қатайып сынады. Сымды тістеуішпен сындыру қажет емес. Егер сым ұштарының қиылысы білікке жақын келсе, қатты бұралған сым бұрандаманың аяғына дейін сынады, ал сының қиылысуы бұрандамадан алыс болса, тістеуіштердің айналым санын көбейту қажет. Тітеуіштерді ашпай түйінді байлау аяқтағаннан соң сымды аздап майыстырады. Оның босатылған ұшын келесі байлам үшін ілмекке бүгу қажет. Байлам кезінде сымның ұштарын солдан оңға қарай бұрайды. Дайындалған кесінділермен байлау кезінде сымды сындыру қажет емес және келесі түйінді байлау үшін ілмек түрінде ұшты дайындау қа- жет емес. Түйіндерді білікті тартумен және тартусыз байлауға болады. Байлау сымтемірін ұзындығы 10...20 см кесінділермен дайындайды, ол жалғасатын біліктердің диаметрінен байланысты болады, оларды буда- ларға байлайды және түйінге қарау жұмыс орнында бөлшектейді. Орам- нан сымды тартусыз жай түйіндерді байлау әдістері келесі (3.12, 3.13 сурет): Кәдімгі түйіндерді қатайтумен келесі кейпінде орамнан сыммен байланыстыру қажет:

3.12. сурет. Арматуралық өзектердің қиылыстарының байлау тәсілдері: а — тартпай шоққа сыммен байлау; б — бұрыш түйіндерді байлау; в — екіқатар- лы түйін; г — крест түйіні; д — күрмел байлау; е — дәнекер элементпен өзектерді жалғау; 1, 3 — өзектер; 2 — дәнекер элемент; І — алдынан көрініс; ІІ — артынан көрініс Жиектер жинақтарын тартпастан түйіспелі сымды қолданбастан байлама келесідей орындалуы керек: Способ вязки хомутов со стержнями прово- локой в пучках более легкий, его должны выпол- нять следующим образом:

3.13.сур Байланған арматуралық қаңқаның элементі Біліктің диаметрлеріне және түйіндердің орналасуына қарай олардың байламы қарапайым, бұрыштық, екі қатарлы, қосарлы, крест, күрмелі болуы мүмкін. Көптеген жағдайларда арматурашылар арматуралық каркастарды байлау кезінде олар өздеріне ыңғайлы техниканы пайдаланады, сипат- талғандардан біршама ерекшеленеді. Көптеген арматурашылар, мысалы, сымның бөліктері қатпарлармен байламайды, бірақ 120 ... 150 ° бұрышпен жартысына дейін созылады және раманың жұпталуының басталуына дейін байланған жақтаудың ұзындығы бойлық арқалықтарға созылады. Жақтаудың жұптасу барысында олар сол қолымен ілмектерді алып, олар- ды өздерінің қолымен байланыстырады, кесектерді кесіп алып, екі рет солдан оңға бұрады. Көптеген арматурашылар тістеуіштердің орнына диаметрі 5 мм 90 ° бұрышпен салқындатылған төмен көміртекті арма- туралық сымнан жасалған ілмекті пайдаланады. Байлау кезінде сымның кесінділерді жартылай 150 ... 180 ° бұрышпен бүгіледі, екі сымның шеті 120,150 ° бұрышпен бекітіледі, төменнен сол жақ қолмен қиылысатын сымды тартады, оң қолымен, жоғарыдан, сымды ілмек арқылы ілуге бо- лады және сымның екінші қос ұшының екінші қос шетіне айналады. Торды, қаңқа колонналарды, балкалар, мен басқа конструкциялардың қолмалы байлау кезінде арматурашылардың еңбек өндірісін артты- руға мүмкіндік беретін құрылғылар қолданылады. Қаңқаларды жұмысқа ыңғайлы биіктікте жұп-жұппен орнатылған ешкінің үстінде жинайды. Ешкінің әрбір жұбы арасына керме қойылады, оның үстіне қаңқаның бойлық біліктерді қояды. Бойлық біліктерде қамыттарды қояды, олардың аралықтарын өлшейтін төрткілдішпен белгілейді. Бұдан кейін қамыттар- дың жоғары жағын біліктермен байлайды. Жартылай қаңқаға байланған кермелерді арматурашылардың әрі қарай жұмысы үшін ыңғайлы биік- тікке көтереді. Басында байланбаған бойлық біліктер қаңқаның төменгі қимасында қалады. Қаңқаны жинауға екі арматурашыдан кем емес адам жұмыс істейді, олар қаңқаның жинау мен байлауға қарай бір-біріннің қарсы алдынан жылжиды. Егер қаңқаны төрт арматурашы байласа, екеуі қаңқаның бас бөлігінің оң және сол жағында орналасқан және қаңқаның құйрық бөлігінің оң және сол жақ бөліктерінде орналасқан арматурашыларға қарай жылжиды. Жұмыс орнын ұйымдастыру. Құрылыс алаңында күшейтуді дәне- керлеу және бекіту жұмыстарды механикаландыруды азайтатын ар- матуралық цехтарда өндірісінен айырмашылығы, ілмелі дәнекерлеу машиналарының кенелермен және әртүрлі бейімделімдермен жұмыс қиындықтарын азайтады. Еңбекті ұйымдастырудағы басты мәселе - процестердің ойдағыдай реттелуі, буып-түйілудің бір орнын ұтымды түрде көшіру, кейіннен сатып алулар, сөрелер мен байланыстыру операциялары мүшелерінің арасында бөлу. Байланыстағы еңбектің бөлінуімен 4-ші класстың арматурасы ар- матураның байланысын ғана тудырады, ал 2-ші және 3-ші сандардың қы- зметкерлері күшейтіп, оны тоқуға көмектеседі. Егер жұмыстың көлемі аз болса, онда барлық жұмыс сілтемелері алдымен берілген ұзындықтағы арматуралық біліктерді дайындайды, арматура жолақтарын дайындайды және торларды кеседі. Қажет болса, арматураны тазалайды және түзе- теді. Жұмыс орнына арматура тек толық көлемде беріледі, әйтпесе қаңқа байланбайды. Бастапқыда, пішіннің өлшемдерін тексеріп, содан кейін оны төсеу орындарында арматураның орналасуына өтіңіз. Арматураны жинақтау тәртібіне кері қарай, жоғарыда жатқызылуы тиіс біліктер жи- нақтау кезінде керісінше астыда жатуы тиіс және кері тәртіпте орнала- стырылады. Колоналардың қаңқасын әртүрлі тәсілмен байлауға болады. Егер қаңқаның өлшемі мен массасы үлкен емес болса, онда оны көлденең қа- лыпта байлайды және дайын қаңқаны бұру және түсіру арқылы пішін қорабына қолмен орнатылады. Егер қаңқа ауыр болса, бірақ оны кран арқылы қаптауға орнатылса, қаңқа да жиналып, көлденең күйде байлап, өзін-өзі теңестіретін белдемді пайдаланып кранды 90 °-қа бұрайды және калыпқа қойылады. Кранның жүк көтеру қабілеті қаңқа салмағынан аз болған жағдай- да (арматураның диаметрі 20 мм-ден асатын), рама жонғылаумен және мінбеден бөлек біліктерді орнату арқылы орнатылады. Сонымен қатар, жұмысшылардың бірі қораптың үстіне тік жолақтар мен қысқыштарды түсіреді, ал екіншісі - қораптың ашық жағынан арқалықтар мен тік баған- дарды астындағы бағандар мен негіздердің арматурасына түседі. Пішінде тік бағандардағы колонналардың қаңқасын нығайту және бекіту процесі еңбекке жарамды болып табылады, сондықтан ол айрықша жағдайлар- да қолданылады. Арқаның қаңқасын ешкілерде жинайды және қолменен немес кран көмегімен дайын күйде қалыпқа түсіреді. Түйіннің жұмыс орны қабаттар арасындағы алаң бола алады. Арматура таңбасының табысты жұмыс істеуі үшін роликтердің орналасуын қадағалау және олар қойылған жерлерді белгілеу маңызды. Арматурашылардың бірі әзірленген біліктердің төсеу орнын көрсетеді. Пластиналарды нығайтудан бұрын қоқыс, кір және қардан тазаланып, майлаудың жұқа қабатын бүрку арқылы майлайды. Содан кейін плита- ның төменгі торын төсеңіз және байлаңыз және бағандар аймағында қосымша қаңқаларды орнатыңыз. Жоғарғы арматура қорғаныш қабатын беру үшін пластикалық қыстырғыштарға орнатылады. Егер плита жоғарғы және төменгі желілері мен тіреулердің тұратын кеңістік қаңқасын темір болса, істіктердің тігінен шығыңқы ұштары жоғарғы тор үстінен жиылады. Штангалардың шеттерін бүгудің қарапайым құралы - оған дәнекерленген тұтқасы бар газ құбырының бір бөлігінен тұратын құбырлы кілт. Негізгі плиталар мен тақымдықтан тұратын бағаналардың негізі екі сатыда күшейтіледі. Алдымен, негізгі пластинаны 200 мм штан- галық қадаммен тордың екі қатарымен, содан кейін қосымша баған- ды күшейтіңіз. Кейбір іргетас тақталарында 70 мм жететін қорғаныш қабатының конструкциялық қалыңдығын сақтау үшін, төменгі пла- стинаның астына бекітілген немесе дәнекерленген және штамптың қорғаныш қабатының қалыңдығына шығатын бетон төсеніштерін қолданылады. Темірбетонның тік қабырғалары мен бөліктері көтергіш және қозғалыстағы платформалардан - тіректерді жақсы жағынан жақсар- тады. Жұмыстар аяқталғаннан кейін ормандарды жұмыс алаңдарын төмендетуге немесе көтеруге болады. Платформалар ыңғайлы болған- дықтан, монтаждауыш олардың жұмысында емес, ептелген күйде жұ- мыс істейді. Клапанды орнатпас бұрын үлгіні, таспа өлшемін немесе метрді қолданып тік және көлденең шыбықтардың орналасуын белгілеңіз. Бұл жағдайда шегелер шыңдары биіктікте 1 ... 1,5 м кейін ше- гелер, тік бұрылыстар кейін бекітіледі. Алдымен тігінен шыбықтарды орнатыңыз, содан кейін көлденең; бір мезгілде қиылысуды тоқу. Контур бойымен екі сыртқы шыбықтарды қоспағанда, түйіндерді тықырдыруға болады. Жұмыстар екі арматуралық қызметкерлерден тұратын байланыстармен жүргізіледі. Құрылыс түріне және оның күрделілігіне қарай сілтеменің құрамы өзгереді. Егер түймелер қол- мен емес, қолмен дәнекерлеу арқылы жақтауға қосылса, электр дәне- керлеушісі сілтемеде көрсетілген.

3.14. .сур. Кондуктор для сборки, сварки и вязки арматурных каркасов Қаңқаларды жинау, дәнекерлеу мен байлауға қолданылатын кондукторлар, шаблондар біліктерді және қауыптарды құрастыру үшін қолданылады. Дәнекерлеу құрылғылары дәнекерлеу арқылы онтогенттерді жина- уға, сондай-ақ ішінара дәнекерлеу және ішінара тоқу арқылы жақтау- ды құрастыру үшін қолданылады. Біріктірілген жинақ кернеулі және созылмайтын жұмыс арматурасы бар құрама конструкцияларды дайындау кезінде жиі қолданылады. Ешкі, шаблондар, манипуляторлар мен өлшеу рельстерін қоспағанда, жұмыс орнында диірмендерді, кіріктірілген бөлшектерді, құрастыру циклдарын және арматураларды сақтауға арналған құрылғылар мен тректер болуы керек. Инвентарлық бейімделуімен жұмыс орнын ұйымдастыру үшін онтогенезді өндіруге арналған технологиялық карта жасалады. Байлама арматуралар қаңқалар мен торлар қажетті қаттылыққа ие емес, сондықтан олар қатаң кескішпен тасымалданады. Қалып- ты орнатпас бұрын, жылжытылған қамыт және қысқыштар түзетіледі. Бұл жағдайда престелген арматуралық арқандар қамыттарға бекітіледі және қаңқаның қаттылығын жоғарылату үшін керілген емес доға дәне- керлеу арқылы дәнекерленген болады. Диаметрі 20 мм-ге дейінгі сымдық бекітілген штангалармен тоқылған. Ірі диаметрлердің арқалықтары дә- некерлеу арқылы дәнекерлеу арқылы біріктіріледі, егер тиімді бекіту әді- стерін қолдану мүмкін болмаса. Байлау немесе тұтқыштау түйіндердің кемінде жартысын қосады, бұрыш түйіндері толықтай жалғанады.

3.15. сурет. Бетонның қорғау қабатын қамтамасыз ету үшін фиксаторлар Кез-келген конструкцияны кейінгі бетондауда және қалыпқа армату- раны орнатқанда, жобада көрсетілген бетон қорғаныш қабатының көр- сетілген қалыңдығын, яғни арматураның сыртқы беті мен құрылымдық бетонның арасындағы қашықтықты қадағалау қажет. Бетонның қорға- ныш қабаты дұрыс орындалды және орындалады, сыртқы ортаның кор- розиялық әсерінен арматураны сенімді қорғайды. Бетонның қорғаныш қабатының қалыңдығы әртүрлі тәсілдермен, негізінен пластикалық бекітпелердің көмегімен орындалады (3.15, 3.16-сурет).

3.16. сурет. Арматура қорғаныш қабатын бекітетін қондырғылар мен бекіт- кіш-шектегіш арматураларын бекітетін схемалар: 1 - бекітілген құю контуры; 2 - арматураның қорғаныш қабатының пластикалық ұстағышы; 3 - арматуралық қаңқа; 4 - арматуралық бекіткіш-шектегіш

Арматуралау жұмыстарының сапасы арматураны дайындау мен орна- тудың барлық кезеңдерінде бақылануы керек. Арматуралық жұмыстары жасырын жұмыстар болып табылады және олардың орындалуы міндетті түрде актілермен ресімделуі керек. Арматура жұмыстарының сапасын бақылау кластар мен болаттың сынамаларын, сондай-ақ шыбықтар мен сымдар диаметрлерін тексеру- ден тұрады. Арматураның жай-күйін және оны сақтау жағдайларын тек- серіңіз, өйткені қолайсыз жағдайларда металлдың коррозиясы бар, ол оның техникалық сипаттамаларына айтарлықтай әсер етеді. Құрылыс бақылауында арматураны қабылдау және орнату кезінде арматураланған бұрыштардың, жалпы өнімнің өлшемдерінің конструктивтік нұсқаула- рына, сондай-ақ торлардағы немесе рамадағы шыбықтар арасындағы қашықтыққа сәйкестігін бақылайды. Дәнекерленген немесе байланған қоспалардың беріктігі мен сапасын дәнекерленген немесе байланған қаңқаларды пайдалануды тексереді. Жеке шыбықтарды бекітіп жатқанда, дәнекерленген түйменің ұзындығы мен сапасына қойылатын талаптарды сақтау қажет. Бетондау басталғанға дейін арматуралық торларды, біліктерді немесе қаңқаларды орнатудың дәлдігі мен сапасы, сондай-ақ қорғаныш қабаттардың қалыңдығына сәйкестігі тексеріледі. Сапа элементтері (иілу, кесу, дәнекерлеу таңбалау) әрбір жұмыс істеуі үшін тексерілді құрылыстар арматура және бүкіл партиясын, жеке өзектер мен негіздерін селективті өлшеу, сондай-ақ Пісірілген қосылыстардың беріктігін сынау тексеру арқылы аралық сақтау оларды қабылдау кезінде. Осы мақсат үшін, кем дегенде, үш үлгілерін қабылданған жалпақ немесе кеңістік- тік өнімнің әрбір партиясы және оларға арматуралық диаметрі және сы- ныптар тексеру, екі бағытта өнімдер мен ұялы өлшемдерінің өлшемдері, өзектердің сызықты, кросс қосылыстар беріктігі буындардағы тұнба ығысу және созу, күш және созылу қосылыстардың астасуы. Бақылау өл- шемдері мен сынақтардың нәтижелері қабылдау күнімен, арматура неме- се дәнекерлеуші мен контролердің атауы, өнімнің түрі, конструкцияның лотына және құрылыс объектісінің немесе тапсырыс берушінің атауында тіркеледі. Арматура кернеудің өндірісінде, оның гидравликалық ұзарту тура- лы кернеу мен сорғы станциясының датчигін бақыланады ұялар, және селективті динамометры тарту арқылы. кабелін Арматура алдын ала кернеу өндірістік өнімдерін процесінде, pryadevoy және оның деканы-82 жеке және жоғары кернеудің сым АТП-7 аясында жоқ көктемгі тепе-пайдаланып өзектер арматура - өз PІN-түрі базасымен динамометр. Ерекше назар металл бағанына сәйкес негіздерін зәкірлік өзектер мен болттар орнату дәлдігі, немесе технологиялық жабдықты аударылуға тиіс.

4.1 сурет. Ұсаққалқанды ауыстырмалы қалып

4.2. сурет. Ішкі қабырғаларды тұрғызу үшін бөл- шектеп ауыстырылатын іріқалқанды қалып: 1 — бұрандалы қада; 2 — қалқан; 3 — қоршаулар; 4 — сүйеме

1 — аспалы лестер; 2 — ішкі қалып; 3 — сыртқы қалып; 4 — бетондық қоспаның шанапы Ерте жаста қоршама қалыпты алып тастаумен біртүрлі шағын көлемді құрылмалар- ды бетондауда және үлкен көлемді құрылмаларды бетондауда қолданы- лады.

Көлемді-ауыстырмалы қалып:

П-тәрізді (4.5 сурет), Г-тәрізді. Жұмыс қалпына келтіруде көлденең қимасында П- және Г- тәрізді пішінді құрастырады.

4.4. сурет. Блокты қалып: а — ажырамайтын; б — ажырамалы; 1 — блок-пішін; 2 — көтергіш; 3 — жармалар; 4 — қысқыш құрылғы Тұрғын және азаматтық ғимараттардың қабырғаларын және аражабындарын, тоннельдердің қабырғаларын және жабқыштарын бетондау кезінде қолданылады.

Құрылмаларды бетондау шамасы бойынша көлденең орын ауысты- ратын көлденең орын ауыстырушы қалып көлденең-созылмалы құрыл- маларды немесе үлкен периметрлі тұйықталған қиманың құрылмала- рын бетондау барысында қолданылады.

4.5. сурет. Көлемді-ауыстырмалы қалып: а — Г-тәрізді; б — П-тәрізді; 1 — шамшырақ қалыптары; 2 — орталық қондырма; 3 — Г-тәрізді қалқан; 4 — қоршама қалыпты алып тастаушы бұранда; 5 — тоспалы қоршама қалыпты алып тастаушы механизм; 6 — реттелетін сүйеме; 7 — бұрандалы көтергіш; 8 — домалатқыштар; 9 — шет жақ қабырғалардың басқыштары; 10 — шет жақ қабырғаның қалқаны

4.6. сурет. Ғимараттардың тік құрылмалары үшін тайғанақ қалып

4.6. сурет. Бойлық каналдарды бетондауға арналған сырғанақ қалып: 1 — сыртқы қалыптың жақтауы; 2 — ішкі қалыптың ашылмалы-жабылмалы металл жақтауы; 3 — қоршама қалыпты алып тастауға және қалыпты транспорттық күйге келтіруге арналған механизм; 4 — тірек тақтай; 5 — аунақ арқылы орын ауыстырады.

4.8.сурет. Пневматикалық қалып: 1 — резеңкеленген мата; 2 — открылкалар; 3 — анкерлер; 4 — құбыр-орнықтырғыштар Ашық тәсілмен тұрғызылатын, тіреуіш қабырғаларын, су құбырла- рын, сүрлемдерді, жинақтағыштарды, тон-

нельдерді бетондау кезінде қолданылады.

4.9. сурет. Сыртқы қабырғалараға арналған көбікполистиролдан жасалған ажырамайтын қалып: 1 — бетон; 2 — терезе блогы; 3 — арматура

Қисықсызықты кескін құрылмаларды және құрылыстары тұрғызу үшін қолданылады.

Бағана қалыптары бетондалатын құрылмалардың жобалық геометри- ялық өлшемдерді қамтамасыз етуі және бағана шектерінің тұтастығын және бетонның алдыңғы беттерінің сапасын қамтамасыз ету үшін берік- тікке, қаттылыққа және саңлаусыздыққа ие болуы қажет. Бағаналарды барлық биіктігіне үздіксіз бетондауда қалыпқа бетондық қоспаның жоға- ры қысымын ескеру қажет.

Бағана қаңқасын фундаменттерді жайғастырғаннан кейін тұрғыза бастайды. Әрбір жоғарыжатқан қабат пен көпқабатты ғимарат ярус бағаналарының тұрғызылуын, төменжатқан қабаттың тұтас аражабыны бетон- далғаннан кейін және оның 6м дейін немесе сәйкесінше аса аралықтан тәуелді беріктігі жобалықтан 70... 80 % құрғанда жасаған жөн.

Технологиялық қармақшаны таңдау кезінде жабында технологиялық жіктердің орналасу мүмкіндігін, қаттылық диафрагмалар, лифттік шахта- лар және бағаналар бойынша қармақшаларға бірқалыпты бөлуді ескеру қажет. Қалыптың минималды мөлшерін қолданумен, барлық технологи- ялық қармақшалар бойынша қалыптық жұмыстардың біркелкі ырғақты технологиясы ең тиімді болып табылады. Қаңқалы ғимараттың тұтас жабынын тұрғызуды келесі қалыптық жүйелер көмегімен жүзеге асырады: Әр түрлі қалыптық жүйелердің ұзармалы тіреулерін қолданғанда дайындаушының деректерін, олардың салмақ түсірілу мүмкіндіктеріне орай нұсқау еткен жөн, Палуба ретінде жабынның сапалы алдыңғы төбелі беттерін алуды қа- матамасыз ететін, суға төзімді ламинатталған шерені қолдану қажет. Жабын қалыпының технологиялық сұлбалары өзіне шереден жа- салған палубаның тарату және пішу сұлбаларын қосуы қажет. Шерені та- ратудың оңтайлық белгісі орында пішуге және сәйкестендіруге келетін, қармақшадағы шеренің минималды ауданы болып табылады. Кесілген шеренің айналымы кесілген шере беттерінен 2 — 3 есе төмен, сондықтан шеренің оңтайлы таратылуы мәселесі бірінші кезекте, үнемді болатының ескерген абзал. Жабын қалыпының элементтерін, арқалықтар пен шерелерді қоса, нысанда марка бойынша сұрыпталған контейнерлер ішінде тасымалдау және қаттау ұсынылады. Нысандағы элементтерді контейнерлер ішінде кранмен орын ауыстырған жөн. Бұл элементтердің зақымдалуын болды- рмау үшін, иілгіш синтетикалық арқан жіптермен ұзармалы тіреулердің, арқалықтардың және шеренің ілмектеуі және орын ауыстыру ұсынылған. Жабын қалыпың құрастыру жұмыстарын бастаған бұрын келесі жұмыстар атқарылуы тиіс: Ұзармалы тіреулерді, треногаларды, ажырамайтын баулықтарды, сал- мақ түсірілетін және бөлгіш арқалықтарды және шерелерді қармақшаға беруді монтажды кранмен жүзеге асырады. Қоршау тіреулермен борттық таяныштарды және борттық қалыпты тікелей құрастырылған жабын қа- лыпына береді.

Палубаның жұмыс бетінің майлауын арматураны жатқызуға дейін жасайды, бұл жағдайда арматуралық жұмыстарды орындағанда майла- нып болған бетте кірленудің пайда болуын болдырмауға назар аударған жөн. Борттық таяныштарды шере палубасына 30 мм тереңдікке 60-қа өлшемдері 2,5 шегелермен орнықтырады, сонымен бірге шегелердің жоғарғы бөлігін келесіде қалыптан шығару үшін майыстырады. Қоршау тіреулерін және қоршау тақтайларын қармақшаның сыртқы жиегі бойын- ша орнатады және тақтайларды қоршау тіреулеріне майыстырумен 60-қа өлшемдері 2,5 шегелермен бекітеді.

4.11. сурет. Жабын қалыпының сұлбасы: 1 — бетондалатын жабын плитасы; 2 — шере палубасы; 3 — тірек арқалықтар жүй- есі; 4 — треногалы ұзармалы тіреу; 5 — ұзармалы тіреу; 6 — бағана ■ ұзармалы тіреулердің реттелгіш жалғастырғыштарын бұрандадан шығарады және қалыпты 40...50 мм түсіреді; ■ аралық реттелгіш арқалықтарды аударады және оларды бөлшек- тейді. Шере беттерінің түйісу орындарында орналасқан таратқыш арқалықтарды ғана қалдырады; ■ шерелік беттерді бөлшектейді және контейнерге немесе пакеттерге ұқыпты бір-бірінің үстіне жабын шектерінен тыс жинақтайды; ■ қалған таратқыш және салмақ түсірілетін арқалықтарды бөлшектейді және оларды қатқабатымен жатқызады;

■ ұзармалы тіреулерді бөлшектейді; ■ қажетінше сақтандыру сүйеулерді орнатады; қалыпты кранмен немесе қолмен келесі қармақшаға орын аустыртады. Қалыпты әрбір рет қолданғаннан кейін шерені, беттерінің жиегімен қоса міндетті түрде жұқартады және барлық шегелерді шығарып алады. Ұзармалы тіреулер негізіндегі жабындардың қалыпы құрастыру мен бөлшектеудің салыстырмалы қарапайымдылығымен сипатталады, бірақ жұмысшылардың жоғары кәсіби дайындығын және технологияларды сақтауды қажет етеді. Бұл қалыптық жүйелердің кемшіліктеріне көбі- несе қолмен орындалатын жұмыстарадың жоғары еңбек сыйымдылығы және тірек жүйенің құрастыру кезінде ығысудан және аударудан біршама төмен тұрақтылығы жатады. Сондықтан ұзармалы тіреулерді уақытша бекітілімі үшін треногалардың орнатылуы қажет. Бүкіл қалыптың қа- уіпсіздігі және сенімділігі бүкіл шерелі жабын палубасын жатқызу және бекіту кезінде қамтамасыз етіледі. Құрастыру барысында жабын қалыпының қауіпсіздігін жоғарлату мақсатында тіреулі жүйе ретінде тіреулі мұнараларды қолданған жөн. Тұтас жабын үшін, әдетте, тіреулі мұнараның Ах В: 1 500 х 1 500 мм; 1 000 х 1 500 мм түрдегі өлшемдерін қолданады. Бір сатылы мұнараның максималды биіктігі 3 000, 3 500 мм, екі сатылы — 6 000, 7 000 мм.

Тұтас қаңқалы ғимараттар құрамында тұтас қаттылық диафрагмала- ры, қабаттық торлардың қабырғалары және лифттік шахталар бар. Бұл құрылымдық элементтер бағаналармен және жабындармен бірге ортақ технологиялық ағында тұрғызылуы тиіс. Құрылыстың шапшаңдылығын анықтаушы тұтас жабынды тұрғызудағы технологиялық ағын болып та- былады. Сондықтан қаттылық диафрагмалары, қабаттық торлардың қа- бырғалары, лифттік шахталары бойынша технологиялық қармақшалар тұтас жабын қармақшаларымен өзара байланған боуы қажет. Белсеңді технологиясы, әмбебап қалқандардан жиналатын және қайта құрастырылатын, ауданы 20 м2 дейін іріпішінді қалыптық па- нельдерді қолданумен негізделген. Қалыптық панельдер төрткіл- ше-құлыптар, арқалықтар және сынды немесе бұрандалы ілмелер көмегімен қалқандардан келесі рет бойынша жиналады: ■ тегіс қатты негізде екі ағаш білеуді паралледі орналыстырады және олардың үстіне технологиялық карталардағы сұлбалар бой- ынша қалыптық қалқандарды жатқызады;

■ құлыптармен қалқандарды байланыстырады; ■ панельдердің байланысқан қалқандары сәйкес ұзындықты тегісте- уші арқалықтарды орнатады және оларды сыналық немесе бұран- далы ілмелер көмегімен бекітеді; ■ панельдерді қалыптық сұлбаларға сәйкес таңбалайды. Тұтас қабырғалар қалыпын құрастыруды келесі рет бойынша жүргізеді:

■ тұтас қабырғалар қалыпының құрастыруын жүргізеді; қабырға тігі бойынша панельдердің соңғы мұқият тексерісін жүргізеді;

■ аспалы басқыштарды құрастырады.

Жобалық күйге қалыптық панельдердің және қалқандардың ілмек- теуін және орнатуын тек ажырамалы монтажды қармақшалармен орындайды. Тік бетте қалыптық панельдердің мұқият тексеруін және ор- нықтырылуын реттелетін сүйемелер көмегімен жүзеге асырады. Сүйеме өкшетірегін арматуралық анкерлермен жабын плитасына бекіткен жөн. Стандартты қалқандармен қалыптауға келмейтін, бұрышты және Т- тәрізді қабырғалар бөліктері үшін қалыпты ағаш кірістірмелері көмегімен жинайды. Ішкі бұрыштық элементтерді, әдетте, панельдерге біріктірмейді, жеке орнатады. Ішкі бұрышты элементтердің және панельдердің түйістерінде қысқыш-құлыптарды немесе реттелетін құлыптарды қалқан биіктігіне үш-үштен орнатады.

Панельдің бөлшетеуін оның бетоннан тек алдын ала жұлынуынан кейін жасайды. Әрбір айналымнан кейін қалыпты қырғыштармен және шөткемен та- зарту қажет. Суға төзімді шереден жасалған палубаны тек қана резеңке немесе пластмассалы ұштары бар қырғыштармен тазартқан жөн. Тазартудан кейін палубаны антижабысқақтық жақпамайымен жауып қояды. Жақпамай қалқандарға көлденең немесе тік күйінде пневмо- шашқышпен түсіріледі. Бояу білікшелерді және жаққыштарды қолдануға рұқсат берілген. Жақпамайды жаңбыр кезінде жақапаған жөн. Қалқандардың сыртқы беттерін беттонан қорғау мақсатында оларды да жақпамаймен жабады.

Құрылыс алаңында қалыпты қабылдауда, қалқандардың және бір-бірлеп басқа да элементтердің күйін және барлық керекті бекіткіштердің, құлыптардың және т.б. бар болуын тексеру жұмыстарын жүргізеді. (4.1 кесте). Қалқан бетінің сапасын тақтайшаны салумен тексереді. Табылған жаншықтарды қалқандарды орнына қоюға дейін жойдырады. Бұрын қолданылған қалқандар бетонның қалдықтарынан тазартылған, ал алдыңғы беттері жақпамаймен қапталған болуы тиіс.

Ағындық процесс (4.12 сурет) — тайғанақ қалыпта құрылмалар мен құрылыстарды бетондау. Технологиялық ағын бетондық қоспа- ны бекендетуден, төсеуден, уақытша қорапшаларды орнатудан және шығарудан, бетондау сапасын бақылаудан, ақауларды жойдырудан, беттерді әрлеуден және т.б. тұрады.

4.12. сурет. Тайғанақ қалыпта тұтас ғимаратттарды тұрғызудың технологи- ялық сұлбасы: 1 — бетонсорғыш; 2 — автобетонқоспалауыш; 3 — магистралды бетон құбыры; 4 — өтемдеуіш; 5 — дербес бөлгіш жебе; 6 — тайғанақ қалып Қалқандары 1 000... 1 100 мм биіктігіне ие болатын қалыпты іргетасты плитада, оның ішкі өлшемдері қабырғалардың, бағаналардың, төрт қыр- лы тіреулердің және басқа да құрылмалардың көлденең қимасына сәйкес болатындай етіп жинайды. Тайғанақ қалып, гидравликалық көтергіштер- мен жабдықталған, металлды көтергіш жақтаулар көмегімен жүктемені іргетасқа беретін, диаметрі 25... 50 мм болат арқауларға тіреледі. Ойықтарды жасау үшін бетонды жатқызуды, арматураны, уақытша терезе және есік қорапшаларын құрастыруды, кілтектердің пайда болуы үшін құсалғыштарды орнатуды қалыптың, қалқандардың жоғарғы жиегі деңгейінде орналасқан, жұмыс еденімен бірге көтерілу шамасы бойынша жүзеге асырады. Көтергіш жақтауларына желілер көмегімен басқыштар- ды ілгізеді, олардан бетонды жатқызу сапасына бақылау жүргізеді, ақау- ларды жойдырады, уақытша қорапшаларды шығарады, кілтектерді құм- нан тазартады, бетон беттерін, оның қалыптан шыққан кезде әрлейді. Бетондаудың белсеңділігі арматуралық жұмыстардың шапшаңдылығынан, бетондық қоспаны жатқызуға қолданылатын технологияға және олармен ширек беріктігіне дейін бетонды көтеру ұзақтығына тәу- елді. Бетондық қоспаны жатқызу жеріне дейін шанаптар ішінде кран арқылы оны шағын бөліктермен жұмыс еденіне түсірумен немесе бөлгіш жебемен тікелей қалыпқа бетонсорғышпен беріледі (4.12 суретті қар.). Қалыпты бүкіл қабырға периметрі бойынша 250.300 мм қалындықты қабаттармен толтырады. Әрбір келесі бетон қабатын алдағы өткен қабат- ты тығыздағаннан кейін және оның қатая бастағанға дейін жатқызады. Бетондық қоспаны тереңдік дірілдеткіштермен (ИВ-67 немесе ИВ-47) тығыздайды. Дірілдеткіштің ұзақтығын бетондық қоспаның түріне және 10.40 с шамасындағы қозғалғыштығына байланысты қабылдайды. Құйылған бетондық қоспаларды қолданғанда вибротығыздауды тек біріккен жерлерде және құрылмалар бұрыштарында, және арматурамен анағұрлым қаныққан аймақтарда ғана жасайды. Қабырғаларды бетондауды бастағанға дейін бетондық қоспаны құбырөткізгіштікпен беруде сүйеніш құрылғысында қалыптың ортасына дербес бөлгіш жебені немесе механикалық бөлгішті орнатады. Жебенің тиімді ұшуын жобадығы бетондалатын құрылыстың өлшемдеріне байланысты, қалыптың бүкіл периметрі бойынша бетондық қоспаның біркелкі бөлінуін ескерумен анықтайды. Бетондық қоспаны тауарлық бетон зауытында дайындайды және нысанға арнайы автокөлікпен немесе тікелей құрылыс алаңында ны- сандағы бетонқоспалауышты орнатқышта жеткізеді. Соңғы жағдайда бетонқоспалауыш орнатқыштың жинақтаушы шанапынан алынған бе- тондық қоспа бетонқоспалауыштың қабылдаушы шанапына түседі және онымен жатқызу жеріне беріледі. Бетондық қоспаның бөлінуін дербес жебе немесе механикалық бөлгіш көмегімен жүзеге асырады. Бетонды жатқызумен бірге қабырғалардың бекендетуін орныдайды. Арматураны және тағы басқа қажетті материалдарды беруді мұнаралы кранмен немесе шығырмен жүргізеді. Қалыпты көтергіш жақтаулары- ның ұлғайтылған қадамымен қолдану арматураның құрастыруын бүтін армоқаңқалармен немесе армоблоктармен жүргізуге мүмкіндік береді. Тайғанақ қалыптың көтерілу жылдамдығын қоспасыз бетонмен салыстырғанда суперпластификатормен минималды қалыптық беріктігінің ең белсеңді жиыны есебімен таңдайды. Бетонды жатқызумен бірге қалыптың көтерілуін жүргізеді. Тайғанақ қалыптан және жұмыс еденінен жүктеме қалып тайғанауының аяқталуы- на дейін бетонада қалатын, көтергіш арқауларына гидравликалық көтергіштер арқылы беріледі. Содан кейін арқаулар жойыла алады. Жұмыс үздіксіз екі немесе үш кезекте жүреді. Қалып қозғалысының аялдамалары тек техникалық мақсаттармен (қалып көлденеңдігін түзету, ақауларды жойдыру және т.с.с.) ғана рұқсат етіледі. Қабырғаларды бір қабат биіктігінде тұрғызғаннан кейін жинақталған темірбетонды элементтерді құрастыруға кіріседі. Темірбетонды жабын- дарды құрғанда жұмыстарды өндірудің әр түрлі нұсқаларын және өзара тұтас қабырғаларды және жабындарды тұрғызудың өзара буып-түю процесстерін қолданады. Жабындар орындайды: Тұтас жабындарды біріктірілген-қайталанған және паралеллді-тізбектелген тәсілдерімен құрғанда қабырғаларды бетондауда қолданылатын бетонды жатқызғыш құрылғысын қолданған абзал. Бетонсорғы құрылғыдан алынған бетондық қоспаны жатқызу жеріне беруді және оны бөлуді тайғанақ қалыптың жұмыс еденіне бекітілген, қабылдағыш құйғысы бар резеңкелі бөлгіш тұмсықтары көмегімен жүзеге асырады. Жабындарды «төменнен жоғарға» немесе «жоғарыдан төменге» сұлбасы бойынша құрғанда және бетонсорғы құрылғыларды қолдануда бетондық қоспаны магистралды бетонөткізгішке жалғанатын, иілгіш ре- зеңкематалы түтік құбырлары көмегімен бөледі. Жабдықтардың жиынтығын және бетондық жұмыстарда жұмыс істейтін, жұмысшылардың құрамын тұтас ғимараттарды және құрылыстарды тұрғызудың қабылданатын технологиялық сұлбасына байланы- сты анықтайды.

Қайта құрылатын қалыпта ғимараттар мен құрылыстарды тұрғызуда қайта құрылатын қалыптан, арматуралаудан, орнатулардан, ойықты қай- та жасаудан, қораптардан, электр ажыратқыш құбырдан, бетон қоспаны қалаудан, қайта құрылатын қалыпты бөлшектеуден, бетондау сапасын бақылаудан, ақауларды жоюдан, беттерін өңдеуден және т.б. тұратын тех- нологиялық ағын жасалады. Құрылыс алаңында қалып элементтері кранның әрекет ету аймағын- да орналастырылады. Қайта құрылатын қалыпты орнату қармаулар бой- ынша жүргізіледі. Көлемді-қайта құрылатын немесе блоктық-қалқан қалыпты пайдалануда қалыпты блоктарды кранмен қабатаралық жабын- дыға орнатады және бұрамалар көмегімен раманың көлденеңдігін түзе- теді. Қалып блоктарының қозғалуын болдырмау үшін бетондау үрдісі кезінде төменде блоктар арасына тірегіштерді, ал жоғарыда – бұрандама қысқыш аралықтарды орнатады. Қалыпты құрастыру кезінде жұмысты өндіру жобасына сәйкес ой- ықты қайта жасаушыларды, қораптарды, электр ажыратқыш құбырды орнатады және арматуралауды жүргізеді. Бетон қоспаны беруді бункер- де кранмен шамалы порциялармен аударуда немесе бетон сорабымен қоспаны тікелей қалыпта механикалық айырғы немесе автономдық жебе көмегімен қалауда жүзеге асырады. Автономдық бөлу жебесін мұнара- лық немесе құбыр (телескопиялық өздігінен көтерілетін) тіреуішке орна- тады. Бұнда автономдық жебені орнату орнын қармаулардың минималды саны бойынша бетондалатын нысанды бөлу шарттарымен анықтайды. Механикалық айырғы кранмен қармаудан қармауға ауыстырылады. Айырғыны бір қабат шегінде ауыстыру жағдайында бетонқұбырдың тек көлденең учаскесін өсіреді, ал бір қабаттан екінші қабатқа ауыстыруда – солай және көлденең. Бетон қоспаны қалауда келесі қабатты 30...40 см қалыңдығымен жүзеге асырады. Әр келесі қабат алдыңғы тығыздалғаннан кейін бетон қоспаның қатаюы басталғанға дейін қаланады. Бетон қоспаны басқа ИВ- 66 немесе ИВ-47 вибраторлармен тереңдігіне тығыздайды (4.13 сурет). Ұсақ қалқанды қалыпты пайдалануда биіктігі 70 см шамасындағы қабырғалардың бір жігін бетондау, 0,3.0,4 МПа кем емес беріктікті алу үшін 8.10с. бойы бетонның төзімділігі және оған электр механикалық көтергіштер тоспаларының келесі қайта тірелуін қарастырылады. Бе- тонмен қажетті беріктікті алу уақытын қабырғалардың келесі ярустарын

4.13. сурет. Қайта құрылатын қалыпта тұтасқойма ғимараттарды тұрғызудың технологиялық сызбасы: 1 — бетон сорабы; 2 — автобетонқоспалауыш; 3 — магистралды бетон құбыры; 4 — механикалық айырғы; 5 — қалып арматуралауға, ойықты қайта жасаушыларды, электр ажыратқыш құбыр- ларын орнатуға, қалыпты даярлауға, жабындыларды арматуралауға және басқа жұмыстарды орындауға жібереді. Бетонмен қажетті беріктікті алғаннан кейін айналдыру жүйесін жұмыс еденімен және сыртқы аспалы мінбелермен, электр механикалық көтергіштер көмегімен қалқан қабы- рғалары бойынша келесі ярустарға көтереді. Жабындыларды тұрғызылған қабырғаларға параллельно бір қабат төмен етіп орнатады, бұл санитарлық тораптарды, желдеткіш камералар- ды және т.б. жайластыру бойынша ілеспе жұмыстарды орындау уақытын біріктіруді қамтамасыз етеді. Жабындыларды бетондау үшін телескопи- ялық тіреулерде қалқан қалыпты пайдаланады. Қайта құрылатын қалыпта бетондау үшін суперпластификаторы бар құйма бетон қоспасының үлкен бүйірлі қысымын ескерген жөн. Қайта құрылатын қалыпта бөлшектеуді жүргізу бетонмен қажет беріктікке қол жеткізгеннен кейін жүргізіледі. Ғимараттар мен құрылыстарды тұрғызу- дың ұзақтығы негізінен бетонмен қалыпты алып тастау беріктігін алу- дың қарқындылығына байланысты, сондықтан қайта құрылатын қалыпты қолдану бетонмен қажетті беріктікті алуды жылдамдатудың әртүрлі тәсілдерін пайдалану есебінен құрылыстың нәтижелігін көтеріледі.

Құрылыстың шарттарына байланысты қолданылады:

Биік инженерлік құрылыстарды (мұнаралық копралар, өнеркәсіптік құбырлар, көмір және су айдауыш мұнаралар, градирняларды, сүрлемдер және т.б.) тайғанақ немесе көтергіш-қайта құрылатын қалыпта тұрғыза- ды. Тайғанақ қалыпты технологиялық кезектілікпен қабылданған негізде жинайды. Өнеркәсіптік құбырларды салу кезінде көтергіш-қайта құры- латын қалып шахталық көтергішті және көтергіш бастиегін орнатқаннан кейін, ал градирняларды – қабықтың қаттылық сақинасын орнатқаннан кейін құрастырады. Градиняларды сорғыш мұнарасының қаттылық сақи- насын бетондау үшін қалыпты қабықта бекітетін кронштейнде құрасты- рады. Бұл қалыпты қаттылық сақинасында бетон жобалық 70 % кем емес беріктілікке жеткеннен кейін бөлшектейді. Сыртқы қалыпты көтеру және оны құбыр діңгегінің кезекті секция- сына орнату үшін келесі үрдістерді орындайды: Барлық тіреу сатақандарға жылжымалы раманы орнатқаннан кейін жұмыс алаңынан бастиек қаңқасын, сыртқы қалыпты және аспалы мін- белерді келесі секцияға көтереді. Қалыптан кейін көтергіш бастиектің қаңқасы кронштейндер жұдырықшаларымен тіреу стақандарына тірелуі тиіс. Құбыр діңгегін тұрғызу үшін әдетте әр ярусты бетондағаннан кейін екі ярусқа кезектеп 1,25м биіктігімен құрастырылатын ішкі қалыптың үш жиынтығын пайдаланады. Инвентарлық көтергіш-қайта құрылатын қалыпты градирня қабығын тұрғызу үшін жайғастырады, жобалық өлшемдерге сәйкес оның көлденең кесігінің өзгеруін, қалыпты жаңа белдікке қайта орналастыруда қабықтың жобалық пішінін сақтап қалуға мүмкіндік беретін барлық элементтердің берік бекітілуін қаматамасыз ету үшін. Градирня қабығын инвентарлық болат көтергіш-қайта құрылатын қалып қалқанының үш немесе төрт жиынытығы көмегімен тұрғызады, оларды қабықты бетондауға байланысты үш немесе екі жиынтық белдік- те кезектеп орнатады. Қалыптың үш жиынтығын пайдалануда белдіктер- дегі технологиялық үрдіс келесі кезекте жүргізіледі: Көтергішті құрастыруды қатаң түрде құбыр ортасына тікелей іргетас плитасында бірнеше этаппен жүргізеді. Бұл үшін алдымен тіреу рама- сын орнатады, оны іргетас стақанының қабырғасында кергішпен ажы- ратады және оларды жүк шахталарының құбыр діңгегі монтаж ойықтарының білігі бойынша орналасатындай етіп орнатады. бетон қоспасын қабылдау үшін кейін жүк көтермесін жайғастырады және бір мезгілде 2,5м биіктікте көтергіштің бірінші секциясын құрастырады. Бұл секция- ны ригельдермен және қиғаштап қойылған тірекпен төменгі ярус биігіне ажыратады. Төменгі тиеу жұмыс алаңын уақытша жабынды түрінде іргетас стақанының кесігі деңгейінде жайғастырады, содан соң көтергіштің екінші секциясын құрастырады, ал ригельдерді және қиғаштап қойылған тірек- терді тиісінше жоғарғы яруста көтергіштің екінші секциясының бірінші және төменгі ярусында орнатады. көтергішті монтаждау кезінде өтпелі алаңдармен баспалдақты, қоршауды жайғастырады, сондай-ақ жүк шахталарының бағыттаушыларын құрастырады. Көтергіш бастиекті оның көтеру механизмі немесе монтаж краны көмегімен құрастырады. Бастиекті монтаждауда тіреудің жоғарғы муфталарында, екінші секцияның бірінші және ортаңғы муфталарында тіре- уіш-жылжымалы раманың қаңқасын жинайтын тіреуіш стақандарды орнатады. Тайғанақ қалыпта құрылыстарды бетондау кезінде қалыпты бетон- ды қоспамен алғашқы толтыру бетон қоспасын қалау қарқыны қалыпты қалыптың биіктігінің ортасына тең, жалғасында 2,5...3,5с екі немесе үш қабатпен толуын қамтамасыз ететіндей етіп жүргізеді. Қалыпқа бетон қоспаны қалыңдығы жұқа қабырғаларда 200 мм көп емес және қалған құрылымдарда 250 мм көп емес біркелкі қабатпен қалайды. Бетонның әр жаңа қабаты алдыңғы қабаттың оның қармауы басталғанға дейінгі қалау аяқталғаннан кейін қаланады. Бетон қоспаның жоғарғы деңгейі қалып қалқанының бетінен 50 мм төмен болуы қажет. Көтергіш-қайта құрылатын қалыпта құрылыстарды бетондау кезінде бе- тон қоспасы қалыңдығы 30.35 см көлденең қабаттармен қаланады. Құбыр діңгегінің әр секциясында немесе градирня қабатының әр бел- дігіндегі бетон қоспасының жоғарғы бетін қалып жоғарғы жиектерінен 5 см төмен қалайды. Құбыр діңгегінің ярустары арасында немесе діңгек ярусы шегіндегі қабаттар немесе градирня қабатының белдігі арасында жұмыс тігістерін болдырмау үшін бетон қоспаны жоғарғы ярустің төмен- гі қабатына (немесе діңгек ярусы немесе қабат белдігі шегінде келесі қа- батта) төменгі ярустің жоғарғы қабатының бетонындағы (немесе құбыр діңгегінің ярусы немесе қабат белдігінің шегінде алдыңғы қабат бето- нында) цемент қамырында қармау басталғанға дейін қалайды. Қалыптан бетон шыққаннан кейін оның бетінен қатпарларды алып тастайды және оны цемент-құм ерітіндімен сүртеді. Терең шұңғылша- ларды қалың бетонға дейін тазартады, жобалық марканың бетон қоспа- сымен (ұсақ қиыртасты қолданумен) толтырады, мұқият тығыздайды. Ақаулар анықталған биік қалыптар учаскелерінде маңдайша-қалтасы бар жергілікті қалыпты орнатады. Градирня қабатының ішкі беттерін трокреттеуді жүріс баспалдақ, тоқ бұрулар, күндіщзгі таңбалау құрылғыларының монтажы және сыртқы бесікше бөлшектеу аяқталғаннан кейін орындайды. Беттерді трокреттеу жоғардан төменге белдікпен биіктігі 2м ішкі бесікшемен жоғарғының басында, кейін ортаңғы жұмыс алаңынан жүр- гізіледі. Бұнда торкретті градирняның барлық периметрі бойынша же- бені ақырындап бұрылуымен (бетон агрегатты пайдалану кезінде) және градирня ішінде кран асты жолы бойынша мұнаралық кранды үнемі жылжуымен жүргізіледі. Кейін тотқа қарсы және қаптамалау жұмыста- рын жүргізеді.

Құрылыс ағаштары құбырлы элементтерден, тіреуіш және арқа- лықтардан тұратын қаңқалы құрылымнан тұрады, олар өзара бекіткіштер көмегімен бекітілген. Құрылыс ағаштары құрылыстық-монтаж жұмыстарының түрлері бойынша, нығайтқыш және құрылымның құрастырушы элементтерінің түрлері бойынша ерекшеленеді. Ағаштар шамалы биіктіктерде қасбет және өрлеу жұмыстары үшін, сондай-ақ қиын құрылымды биік құрылы- старды көтеруде қолданылатын қиынырақ құрылымдар үшін де қолда- нылады.

4.14. сурет. Рамалық ағаштар

4.15. сурет. Сына ағаштар

4.16. сурет. Қамыт ағаштар Рамалық ағаштар өңдеу, монтаждау және кез-келген қиындықтағы қайта құрастыру – ішкі және қасбетті жұмыстарында өте бағалы. Олар- ды құрылымның тез жиналуы және бөлшектеуі ерекшелейді; оларды ағаштардың басқа түрлерімен қиыстыруда пайдалануға болады (мысалы, қамыт). Рамалық түрдегі ағаштардың кемшілігі қиын геометрияның қасбет жұмыстарында оларды пайдалану мүмкіндігінің болмауы.

Стандарттық емес құрылымның сына ағаштарын жинау мүмкіндігі оларды салу құрылымы бойынша қиындар үшін пайдалануға жол береді.

Бекіту әмбебаптылығы қамыт ағаштарды ағаштардың басқа түрлерімен, олардың басымдылығын (қамыт ағаш түрлерінің рамалық жеңілдігімен иілгіштігін) орынды үйлестірумен, қиыстыруға (мысалы, рамалық) мүмкіндік береді. Қамыт түріндегі ағаштар стандарттық емес конфигурация ғимараттарын тұрғызуда қолданылады. Олар су айдауыш мұнараларды, куполдары бар соборларды салуда және бекітудің осы түрін – бұрылысты қамытты (олардың атауы бойынша құрылыс ағаштардың осы түрлері аталады) пайдалану қажет болған барлық жағдайларда таптырмайды.

Құмды қабылдауды партиямен жүргізеді. Партия болып саналатындар: темір жолмен немесе су көлігімен тиеуде – құрамында немесе бар- жада құм саны; автомобиль көлігімен тиелетіндер – құм саны, бір тұтынушыға артылатын тәулік бойы. Жеткізілетін құм саны массасы немесе көлемі бойынша анықталады. Құм сапасын бақылау тексеріс үшін сынамаларды алады: партия өл- шемінде үш вагонда – әр вагоннан; вагондардың көп санында – тұты- нушының көрсетуімен үш вагоннанн. Әр сынаманы әртүрлі тереңдікте вагонның бестен кем емес орындардан алады. Су немесе автомобильмен тасымалдауда – 500 т (350 м3) әрқайсысынан бір сынама. Іріктелген сына- маларды араластырмайды, ал бөлек сынайды. Бірінші сынаманың қанағаттандырылмаған нәтижелелерінде екінші сынаманы сынайды. Екінші сынаманың қанағаттандырылмаған нәтижелелерінде партия қабылдауға жатпайды. Теміржол вагондарында, судаларда немесе автомобильдерде партияны бақылау тексеру үшін іріктелген сынамалардың орташа массасы сынауға арналған сынымалардың сомалық массасынан 4 еседен аз емес аспауы керек. Ауыр бетондар үшін толтырулардың келесі түрлері ұсынылады: кәдімгі тасты ұсақтаудан алынған қиыртас; гравийлер; гравийлерді ұсақтаудан алынған қиыртас, домна қожысынан алынған қиыртас. Бетон қоспаларын даярлауда бөлек мөлшерленетін ірі толтырушы келесі фрак- циялар түрінде қолданылады: 5-тен 10 мм-ге дейін; 10-нан 20 мм-ге дей- ін; 20-дан 40 мм-ге дейін; 40-тан 80 мм-ге дейін; 80-нен 120 мм-ге дейін. Қолдануға рұқсат етіледі: ауыр құрылыстарда 80 мм ірірек толтырушының фракциялары 3...10 мм бірге 5... 10 мм. Екі жақын фракциялард қоспаларын мөлшерлеуге рұқсат етіледі. Фракцияларды жақындату минималды бос қуыстықты алу шарттарына жүзеге асырылады. Өнеркәсіптік, тұрғын және қоғамдық ғиматтар мен құрылыстардың жиынтық және тұтасқойма құрылымдарының бетондарында ірі толты- рушының барлық түрлері қолданылады. Цилиндрде қысумен ұсақталуы бойынша (МБСТ 8269.0—97*), анықталатын табиғи тастан жасалған қиыртастың маркасы 300 төмен және төмен кем емес марка бетондарына арналған бетон маркасынан 300 және жоғары бетон маркаларынан 2 есеге қарағанда 1,5 есе кем емес жоғары болуы тиіс. Атқылама таужынысынан алынған қиыртас барлық жағдайларда 800 төмен емес, метаморфиялықтан – 600 төмен емес және шөгіндіден – 300 төмен емес маркада болуы тиіс, Егер құрамындағы нашар жынысты түйірлердің маңызы 5 % аспаса, 300 маркалы бетон үшін 400 маркалы карбонатты жыныстан алынған қиыртасты пайдалануға рұқсат беріледі. Гравиядан жасалған қиыртас және гравийлер ұсақталуы бойынша маркаға ие болу тиіс: 400 төмен бетон маркада – 16 Ұс. көп емес. 300 маркалы бетон және 400 маркалы бетон үшін кез-келген гравия үшін қатты жұмырланған элювиальді текті гравияның жарамдылығы бетонда сынау нәтижелері бойынша анықталады. Ірі толтырушының геометриялық көрсеткіштері келесі талаптарға қосымша сай болуы қажет: ірі толтырушының түйірінің үлкен өлшемі құрылымның ең кіші өлшемінен 1/3 үлкен болмауы және арматура өзегі арасында жарықтағы ең кіші аралығының 3/4 көп болмауы, ал бетон құ- бырын беруде оның диаметрінен 0,33 үлкен болмауы керек. Ірі толтырушыда шаюмен анықталатын шаңды, лайлы және батпақты бөлшектер саны 5.2 кестеде көрсетілген маңыздардан аспауы қажет.

Сонымен қатар ірі толтырушы келесі талаптарды қанағаттандыруы керек: ■ нашар және желденген жыныстар түйірлерінің маңызы 15% көп болмауы, ал қатпарлы (түпті) және ине пішінді түйірлер – массасы бой- ынша 35 % көп болмауы тиіс; ■ ащы натр ерітіндісімен өңдеу кезінде (органикалық қоспаларға колориметрикалық сынама) ерітінді түсі эталоннан қоюырақ болмауы керек;

■ ірі толтырушыда басқа қосындылар болмауы тиіс; ■ домна қожысынан қиыртас силикат және темір ыдырауға қарсы тұрақты құрылымға ие болуы қажет (МБСТ 9758 — 86 бойынша сынамалардан кейін массада кемулер масса бойынша 5 % аспауы қа- жет); ■ қиыртасты радияциялық-гигиеналық бағалау нәтижелері бойынша оның қолдану облысы анықталуы тисі. Ірі толтыруды жеткізудегі партия көлемін құмды қабылдау кезіндегі- дей бекітеді. Жеткізілетін толтырушы саны табиғи ылғалдылық күйінде (гравий және гравиядан қиыртас) немесе құрғай күйінде (қиыртас) массасы бой- ынша анықталады. Сынама әр 350 м3 –ден іріктеледі. Ірі толтырушы тек ашық алаңдарда немесе оны кірленуден және ла- стаудан қорғайтын шарттарда фракциялар бойынша бөлек жабық қойма- ларда сақталуы тиіс. Бетон құрамын іріктеу кәсіпорын – бекітілген тапсырма бойынша бетон қоспасын даярлаушы зертханасымен орындалуы керек. Бетон құрамын іріктеу бетон құрамына бекітілген тапсырма бойынша орталық зертханаларда, ғылыми-зерттеу зертханаларда және басқа ұйымдарда жүргізуге рұқсат етіледі.

Бетонды оны құрамын алдын ала іріктемей даярлауға тыйым салынады. Үлгілерді даярлау және сынау, қысуға беріктігі бойынша ауыр бетон- дардың бақылау сипаттамаларын анықтау, білдік созу, уату және майыстыру кезіндегі созу МБСТ 10180 — 90 сәйкес жүргізілуі тиіс. Бетондар аяз беріктігіне — МБСТ 10060.0 — 95 және МБСТ 10060.4 — 95, ал су өткізгіштігіне —МБСТ 12730.5 — 84 бойынша сыналады. Бетон берікті- гін бақылау ережесі МБСТ Р 53231—2008 бойынша анықталады. Цемент созылмалы және борқылдақ ірі толтырушыда, борпылдақ не- месе ұсақ толтырушыда жеңіл бетондар МБСТ 25820 — 83 талаптарына сай келуі тиіс және бұйымдар мен құрылымдардың нақты түрлері МБСТ, ТШ, жобалық және технологиялық құжаттамасының талаптарына тиіс болу қажет. Қысуға бетон беріктігінің көрсеткішіне қысуға беріктік бойынша бе- тон класы қабылданады. Жеңіл бетондар үшін келесі кластар бекітіледі: Орташа беріктігі бойынша жеңіл бетонның келесі маркалары бекітіледі: D200, D300, D400, D500, D600, D700, D800, D900, D1000, D1100, D1200, D1300, D1400, D1500, D1600, D1700, D1800, D1900, D2000.

Жеңіл бетонның орташа беріктігі бойынша маркалар құрғақ күйде бекітіледі. Бұйымдар мен құрылымдардың жұмыс шарттарына байланысты әре- кеттегі жобалау нормаларына сәйкес аязға беріктігі және су өткізгіштігі бойынша құрылымдық бетонның келесі маркаларын бекітеді: Жеңіл бетон құрамын іріктеу, тағайындау және оны өндіріске беру, сондай-ақ материалдар шығынының өндірістік-техникалық нормаларын негіздеу МБСТ 27006 — 86 бойынша жүргізіледі. Бопылдақ гравийлер және қиыртас қоспаны әзірлеуде бөлек мөлшер- ленетін, 5-тен 10 мм-ге дейін, 10-нан 20 мм-ден жоғары және 20-дан 40 мм-ден жоғары түйірлер өлшемімен фракция түрінде қолданылуы тиіс. Өндіруші тұтынушымен келісуі бойынша 2,5-нан 10 мм-ге дейінгі фракцияны және 5-тен 20 мм-ге дейін фракция қоспасын, жылу шығару төсеніштер үшін – 5-тен 40 мм-ге дейін әзірлеуге рұқсат етіледі. Құрылымдық бетондар үшін гравий тәрізді толтыруларда 20... 40 мм фракция толтырушысын пайдалануға рұқсат берілмейді. 5... 10 и 10...20 мм фракцияларды дозалауда қоспадағы 5.10 мм фрак- ция мазмұны көлемі бойынша 25-тен 50%-ге дейін болмауы қажет, 5.10, и 20.40 мм фракцияны дозалауда қоспадағы 20.40 мм фракция мазмұны көлемі бойынша 10-нан 50%-ге дейін болмауы қажет. гравийде және қиыртаста 2,5.10 мм фракциялар және 5.20 мм фракция қоспасында 5 . 10 мм өлшемді түйірлер мазмұны массасы бойынша 25-тен 50%-ге дейін болмауы қажет. Әр фракция ірі толтырушысының түйірлі құрамы 5.3 кестеде көр- сетілген көрсеткіштерге тең болуы тиіс. Ірі борпылдақ толтырушы түірлерінің ең үлкен көлемі арматура өзегі арасында ¾ аспауы керек, бұйым немесе құрылым қалыңдығынан 1/3 болуы керек. Жылу оқшаулайтын бетондарға арналған үйілген тығыздығы бойынша ірі борпылдақ толтырушы маркасы 400 аспауы қажет, ал құрылым- дық бетондар үшін – 300 кем емес және 1200 көп емес, оның ішінде құрылымдық-жылу оқшаулайтын бетондар үшін – 600 көп емес, ал қож- дық пемзадан, борпылдақ тау жыныстарынан және өндіріс қалдықта- рынан алынған қиыртас үшін – 900 көп емес. Жеңіл бетондарды әзірлеуге арналған ұсақ толтырушылар ретінде қолданылуы тиіс: Шектеу ретінде құрылымдық-жылу оқшаулайтын бетондар үшін тығыз құмды пайдалануға МБСТ немесе ТШ бұйым немесе құрылым- ның нақты түріне бекітілген жағдайларда, ілеспелі техникалық-экономи- калық негіздер кезінде рұқсат етіледі, Жеңіл бетонда тағайындауға байланысты үйілген тығыздығы бойын- ша борпылдақ құмның маркасы 5.4 кестеде көрсетілген талаптарды қа- нағаттандыруы тиіс.

Құм түйірлік құрамына байланысты үш топқа бөлінеді: 1) құрылымдық-жылу оқшаулайтын бетондар үшін;

2) құрылымдық бетон үшін; 3) жылу оқшаулайтын бетон үшін.

Құмның түйірлік құрамы 5.5 кестеде көрсеткіштерге сай келуі тиіс. Гравийлердің үйілген тығыздығына байланысты қиыртас және құм тығыздығы бойынша 5.6 кестеде көрсетілген маркаларға бөлінеді. Цилиндрде сынаумен анықталатын тығыздыққа байланысты гравий- лер және қиыртас беріктігі бойынша маркаларға бөлінеді (5.7 кесте). Гравий және қиыртас аязға берік болуы және жеңіл бетонның аяз беріктігі бойынша талап етілетін маркасын қамтамасыз етуі тиіс. Кезек- теп қатыру және ерітудің 15 циклынан кейін массаны жоғалту 8 % аспауы қажет. Жеткізілетін гравия, қиыртас және құм саны көлемі немесе массасы бойынша анықталады. Жеткізілетін материал көлемі оны вагонда немесе автомобильде өлшеумен анықталады. Алынған көлемді тасымалдаудағы тығыздауға көбейтеді, өндіруші тұтынушымен келісілген бекітілген, алайда 1,15 көп емес.

Жеткізілген гравия, қиыртас және құм саны салмақты бірліктен көлемге іс жүзіндегі ылғалдылық күйінде анықталған үйілген тығыздық маңызы бойынша қайта есептейді. Гравия, қиыртас және құмның әр пар- тиясы сапасы жөніндегі құжатпен ілеседі. Тұтынушының талабы бойынша сапа жөніндегі құжатта жылу өт- кізгіштігі және табиғи радионуклидтердің салмақты белсенділігі көр- сетіледі. Гравий және қиыртасты бөлек тығыздығы және беріктігі бойынша фракциялары және маркалары бойынша, құм – маркалары бойынша сақталады. Гравия, қиыртас және құмды сақтауда ластанбауы керек.

Тауар бетон зауыттарында бетон қоспаларын даярлау арнайы бетон араластырғыш тораптарында (БАТ), бетон араластырғыш цехтерінде немесе бетон араластырғыш бөлімшелерінде жүргізіледі. БАТ құрамына кіретіндер: толтырушылар, созылмалылар, қосындылар қоймасы, оларды дайындауға арналған жабдықтар, бункер асты, бункерлік, дозаторлық, араластырғыш бөлімшелер, дайын қоспаны беру бөлімшесі, автоматика жүйесі және қажет транспорттық құралдар. БАТта келесі негізгі үрдістер және операциялар жүргізіледі: транспорттық құралдардын бастапқы материалдарды қабылдау, оларды сақтау, қайта өңдеу, саралау және бөліктер, сүрлемдер, бункерлер, сұйықоймалар бойынша бөлу, қажеттілігіне қарай жылыту, еріту, жібіту, шығын бункерлеріне беру, материалдардың лығалдылықты ұстайтындығын анықтау, мөлшерлеу, араластыру, дайын қоспаны түсіру, жұмыс беттерін жабысып қалған материалдардан және олардың қоспаларынан жиі тазарту және олардың генерациясы.

БАТ белгілер қатары бойынша салаланады.

Тағайындау бойынша: орталық аудандық бетон және ерітінді зауыттары, жиынтық темір-бетон зауыттардың нысан жанындағы, бетон араластырғыш тораптары; құрғақ қоспаларды орнату.

Өндірілетін қоспаның жылдық көдеі бойыша: аз өнімділік (100 мың м3 дейін), орташа (100...300 мың м3) және жоғары (жоғары 300 мың м3) жылына.

Жабдықтарды құрастру бойынша:

Бұндай құрастыру көбірек механизмді, өндірістік алаңдар мен қызмет көрсетуші персоналды талап етеді.

5.1. сурет. Бір сатылы (биік) араластырғыш құрылғыда бетон қоспасын әзірлеу сызбасы және үрдіс деңгейлері: 1 — қоректендіргіш; 2, 4 — циклон және сүзгіштер; 3 — цементтің пневмотранспорты; 5 — тиеу құрылғысы; 6 — ленталық конвейер; 7 — су және сұйық қосын- дыларға арналған ыдыс; 8 — материалдарды сақтауға арналған ыдыстар, 9, 10 — деңгейлердің жоғарғы және төменгі шектегіштері; 11... 14 — дозаторлар; 15 — тиеу воронкасы; 16 — аудармалы клапан; 17 — бетон араластырғыштар; 18 — тарату бун- керлері; 19 —цементті белсендіруге арналған құрылғы; І —материалдарды қабылдау, ІІ — компоненттерді шоғырландыру және мөлшерлеу; ІІІ — қоспаны араластыру; ІV — қоспаны беру Қазіргі уақытта технологиялық жабдықта бір сатылы құрастыру ретінде көбірек өнімділік БАТ-та, ал екі сатылының – аз өнімділік қон- дырғыларында пайдаланады.

Жоспарда араластырғыш машиналарды орналастыру сызбасы бойынша:

5.2. сурет. Екі сатылы (партерлік) араластырғыш құрылғының технологи- ялық сызбасы: 1 —цемент қоймасы; 2 — бұрандалы конвейер; 3 — мөлшерлеу араластыру бөлімшесі; 4... 6 — цемент, су және толтырушылардың дозаторлары; 7 — ленталық конвейер; 8 — араластырғыш Өндірістік үрдістерді басқару әдісі бойынша: механикаландырылған, автоматтандырылған және зауыт-автоматтар. Механикаландырылған құрылғыларда тасымалдау, тиеу-түсіру операциялары бойынша негізгі технологиялық үрдістер қолмен басқарылатын машиналармен жүзеге асырылады. Автоматтандырылған құрылғыларда және цехтерде бастапқы материалдарды беру, қайта тиеу, мөлшерлеу, дайын қоспаларды даярлау және түсіру толығымен автоматтандырылған. Осы үрдістерді басқару аралықта технологиялық үрдісті көзбен бақылау жүргізіледі. Автоматика жүйесінде автоблокирлеу және сигналды байланыс қарастырылған. Зауыт-автоматтарда барлық үрдістер автоматтандырылған. БАТ-та бетон қоспаларын даярлау келесідегідей өтеді. Қоймадан материалдарды қабылдау және бункерлер бойынша бөлу жоғарғы бун- кер астындағы қабатта болады. осында тиеу құрылғылары және көлбеу ленталық транспортерлердің жетектері және тікелей шөміш элеваторлары, сондай-ақ айырғы құрылғылар – толтыруларға арналған бұрылыс воронкалары, цементті және басқа ұнтақ тәрізді материалдарды бункер- лерге бөлуге арналған қысқа шнектер орналастырылады. Цементті бун- кер асты қабатта пневматикалық транспорттауда циклондар және ауаны цемент шаңынан болашақта тазартуға арналған маталы сүзгіштер орын алады. Ауадан бөлінген цемент шығын бункеріне келіп түседі. Шығын бункерлері шыын материалдарының саны немесе толтырушы фракцияларын бөлек мөлшерлеу бөлімдерімен бөлінген. Шығын бункерлерінің түбін еңкейту бұрыштары әдетте тиісті мате- риалдың табиғи бөктерлерінің бұрышынан үлкен; олар ірі толтырулар үшін шамамен 50°құрайды, ұсақ толтырушылар үшін 55°, цемент үшін шамасында 60° құрайды. Бункерлердің ағуы секторлық тиектермен, сондай-ақ қоректендіргіштермен, мысалы, қысқа шнектермен немесе цемент және ұнтақ тәрізді қосындылар үшін барабандымен жабдықталады. Әр ағулар астында осы материалға сай келетін дозатор жайғасады.

Созылмалы, су, қосындыларға арналған мөлшерлеудің рұқсат етіледі б±1 % масса бойынша, толтырушылар үшін — ±2 %.

Әрекет ету ұстанымы бойынша дозаторларды көлемді, салмақты және аралас (көлемді-салмақты) етіп ажыратады. Дозаторларды бір фрак- циялық және көп фракциялық (кезектеп мөлшерлеуде) етіп ажыратады. Толтырушыларды мөлшерлеуде жеңіл бетон өндірісі үшін көлемдік-салмақтық дозаторларды пайдаланады.

Циклдік дозаторларды қолмен басқаруда бункерлердің иектері опера- торды қолмен ашады және жабады. Үздіксіз әрекет ету дозаторларының өнімділігі материал қабатының биіктігін немесе оның қозғалу жылдам- дығын реттеуж жолымен қолмен өзгертеді. Дистанциондық басқаруда тиеу, түрлендіру және түсіруді басқару пультімен жүргізеді. Үздіксіз әрекет дозаторларында басқару пульт қашықтығында жүзеге асырылады. Салмақты бункерлерді асып қою үлгісінде иінтіректі және иінтіректі емес дозаторлар, яғни тензометрикалық түрлендіргіш ажыратады. Иінтіректі емес доазторларда материал массасы тензорезисторлармен қабылданады және БАТ автоматикасы жүйесіне жіберетін элек- трлік сигнлдарға ауысады. Өйткені дозаторларда тензорезисторларда салмақты иінтіректі жүйе жоқ, олардың құрылымы қарапайым және иінтіректі дозаторларға қарағанда бастапқы материалдарды шамалы кемшіліктермен мөлшерлеуге мүмкіндік береді.

Әр дозатор негізгі тораптардан тұрады:

Бірқалыпты бетон қоспасы барлық көлем бойынша біркелкі орналсуымен ерекшеленуі тиіс. Араластыру үрдісінде бірқалыптыға жету ішкі жанасу күшіне, бөлшектер арасындағы тіркелу күшіне, жылжуға қоспа- ның қарсыласуы, ауырлық күшіне, толтырушының ірілігіне байланысты. Мысалы, жылжымалы бетон қоспалар бірқалыпты күйге араластыру, жұқа және қаттыға ақарағанда жеңілірек, өйткенң ірі түйірлік қоспалар ұсақ түйірлікке қарағанда жеңіл араласады. Осыған байланысты олардың түріне байланысты бетон және ерітінді қоспаларды даярлауда мате- риалдарды араластырудың әртүрлі тәсілдерін қолданады:

5.4.сурет Мәжбүрлі араластырудың бетон араластырғышы: 1 — араластырғыш барабан; 2 — тиеу воронкасы; 3 — электр қозғалтқыш; 4 — ара- ластырғыш күрекше; 5 — түсіру құрылғысы (5.3 сурет). Барабанның ішкі қабырғаларында бұрандама сызықтарын- да астау пішінді қысқаша қайықшалар орнатылған, олар айналу кезінде қоспаның кейбір порцияларын қармаумен оларды көтереді және жоғарғы жақтан шектен тыс шыққан кезде төменге түсіреді. Бұнда материалды көп рет көтеру және түсіру салдарынан ол араласады. Мәжбүрлі араластырумен бетон қоспаны даярлау әртүрлі жүйе ара- ластырғыштарында жетек көлденең немесе тікелей валдарға орнатылған айналатын қайықшалар, күрекшелер көмегімен жүзеге асырылады. Осы араластырғыштың екі негізгі құрылымдары таралған: 1) көлденең араластырғыш біліктермен және астау пішінді корпуспен және тікелей араластырғыш біліктермен; 2) цилиндрлік тостаған тәрізді корпусымен.

Мәжбүрлі араластыру бетон араластырғышы 5.4 суретте көрсетілген. Бетон қоспаларын араластыруда ірі ұсақ толтырушыларда цемент қамырында балшықтың барлық көлемі бойынша біркелкі бөлуді қамтамасыз ету керек. Қоспаның жеңіл салынуын, толтырушылар түрлерін және араласты- рғыш құрылғылардың түрлерін талап етуге байланысты бетон қоспаны 5,8 және 5,9 кестеде көрсетілген қатты және борпылдық толтырғыштарда бетон қоспаны даярлау ұзақтығы бойынша келесі ұсыныстар бар Бетон қоспаларды даярлауды қарасытрамыз. Бетонды даярлау орнынан сапаны жоғалтусыз дайын бетон қоспасын тасымалдауға мүмкін- дік бермейтін қашықтыққа нысан алыстаған жағдайда, оны даярлауды құрғақ мөлшерленген құрастырушылармен автобетонараластырғышта немесе нысан жанындағы ұтқыр құрылғыларда жүзеге асырған жөн. Бетон қоспаларын дайындауды ұйымдастырудың барынша техноло- гиялық және экономикалық нұсқасын таңдаукелесілерді ескеруі қажет:

Бұнда құрамдастырушыларды мөлшерлеу суды мөлшерлеуге рұқсат етілген масса бойынша жасалуы керек. Сұйық қосындылар жұмыс ерітіндісі ретінде енгізіледі. Қосындыларды мөлшерлеу бөлек дозаторларда жүргізіледі. Қосындылардың жұмыс ерініділерін келесі концентрацияда дайын- дауды ұсынамыз,%: Бетон қоспасын араластырудың ұзақтығын, оның ішінде созғыш қосындылармен біркелкі қоспаны қамтамасыз ету шарттарынан экспери- менталды жолмен бекіткен жөн. Созғыш-ауа қатыстырғыш және басқа қосындыларды пайдалану кезінде араластырғыш барабанына еріту суымен бірге, ал суперпластификаторлар - ерітудің 0,2...0,25 суымен бірге араластыру соңында енгізген жөн. Құймалы бетон қоспаларды даяоау кезінде суперпластификаторлар- ды бетон қоспасына енгізудің келесі регламентін басшылыққа алу керек: 90.120 мин бойы – тікелей қалыпта қалау алдында. Суперпластификаторлармен түрлендірген құйылған бетон қоспа шамалы созғыштымен ерекшеленеді және қатпарлануға бейім, суперплати- фикаторлар әрекетінен сұйылту нәтижесі 30-дан 60 мин дейін созылады, оған тұрақтандырушы қоспаларды, қажет болған жағдайларда – қосынды-баяулатушыларды салу керек. Құрғақ қоспаны пайдаланумен автобетонараластырғышта бетон қоспасын даярлауда араластыру тиегенге дейінгі 10.20 мин бұрын баста- луы керек. Бұнда құрғақ қоспа ылғалдылығы 4 % көп бомауы керек. Бетон қоспасының автобетонараластырғыштарында ылғал толтырғыштарда немесе шамалы жабылған қоспада араластыру барабанды толтырғаннан кейін тікелей басталуы керек. Автобетонараластырғышқа шамалы жабылған қоспаны тиеуде тауар бетон зауытында бетон қоспасына 60-тан 75% дейін су қосылады. Судың қалған бөлігі қосындымен бірге бетон қоспа автобетонараластырғыштан түсіргенге дейінгі 10.20 мин бұрын автобетонараластырғышқа салына- ды. Ьетон қоспасын араластырудың ұзақтығы оны даярлап болғаннан кейін 8.10 мин. Автобентонараластырғышпен дайын қоспаны жеткізуде араластырғыш барабанның кезекті айналуын немесе 6 айн/мин дейін айналу жиілігің жиі ұлғайтуда оны үнемі айналуын қамтамасыз еткен жөн. Қыс мезгілінде бетондау жұмыстарының өнідірсінде стационарлық және тиісінше жылынатын жайда орналасқан жылжымалы бетонжылы- татын құрылғыларда дайындалуы керек.

Қоспаны дайындау үшін жылытылған толтырғыштарды және су қолдану керек. Жылыту температурасы бетон қоспасын бекітілген температурада алуды қамтамасыз теуі керек. Қосындылардың цементті қармау мерзімдеріне әмер етуін ескеру- мен, аязға қарсы қосындылары бар бетон қоспасының температурасы бетонараластырғыштан шығарда құрылыс зертханамен тағайындалады, алайда төмен 5 °С болмауы тиіс. Термос әдісімен жұмыс өндірісі кезінде толтырғыштарды жылутехникалық есеппен анықталған темпеарутарға дейін жылытқан жөн. Алдын ала электр-газға ұшырайтын бетон қоспаларын даярлау үшін еріген және қатып қалған түйірлері жоқ толтырғыштардықолдануға рұқ- сат беріледі. Дайындалған бетон қоспаларынан бақылау үлгілерін дайындайды, олар тиісінше сынамалардан өтеді.

Бетон қоспасын тасымалдау даярлау орнынан немесе көлік құралын тікелей бетондалатын құрылымның қалпына түсіру орнынан құрылыс алаңында бетонды қабылдау құрылғысына түсіру пунктіне дейін оның жүкті ауыстырмай жеткізуін қарастыруы тиіс. Бұнда қабылданған технология және тасымалдауды ұйымдастыру жобамен тапсырылған қаланатын жерде жылжымалы бетон қоспасының көрсеткішерін, ал одан әзірленген бетон (ұстаудың дұрыс режимінде) – беріктігі және басқа жобалық сипаттамалары бойынша бетонның жобалық маркасын қамтамасыз етуі тиіс. Бетон қоспасын қыс мезгілінде тасымалдау оны қалау сәтіне бетонның қалыпты ұстауына жеткілікті қоспа температура- сы қамтамасыз етлуі керек. Бетон қоспасын тасымалдау үшін, оның бастапқы жылжуына, це- ментті қармау мерзімдеріне, тасу қашықтығына, қоршаған ортаның тем- пературалық-ылғалдылық шарттарыа, жол жабындысының түріне және бетонды қабылдау жабдығы бар транспорттық құралдардың технологи- ялық үйлесімділігіне байланысты автомобтль-самосвалдарды, автобето- новоздарды, автобетонараластырғыштарды, оларда қоспаны капсулада немесе бадьяда таситын автомобильдерді пайдаланған жөн (5.5...5.7 су- рет). Бетон қоспаларын тасымалдау үшін мамандандырылған транспорт- тық құралдар — автобетоновоздар және автобетонараластырғыштар пай- далануы тиіс. .

5.5 сурет. Автобетоновоз

5.6. сурет. Автосамосвал

5.7. сурет. Бадья Айтарлықтай жұмыс көлемінде, бетондаудың жоғары қарқын- дылығында және бетонды даярлау және қалау пунктерінің қашықтығы 300 м көп емес, ленталық конвейерлердің бетон қоспасын тасымалдау үшін пайдалану үнемді мойындалған. Бетон қоспаны тасымалдауда тасу уақытына, жол жабындысын түрі мен сапасына және климаттық әсерлерге байланысты оның бастапқы қозғалғыштығы өзгереді. Автобетонараластырғышта тасу кезінде бетон қоспасының қозғалғыштығы көрсеткішінің тұрақтылығы араластыру барабанын айналдыру жолында қоспаны қозғалуы есебінен қамтамасыз етілуі қажет. Автосамосвалдар мен автобетоновоздарды пайдалануда бетон қоспасының қозғалғыштығын тасымалдау үрдісінде осы көрсет- кіштің болжамды өзгеруін ескерумен тағайындаған жөн. Бетон қоспасын тасымалдау үшін құралды таңдау кезінде қоспа- ны, оның алғашқы қозғалғыштығына байланысты сапасы, жол жабын- дысының беті,қоршаған орта температурасы және транспорттық құрал құрылымы еш өзгеріссіз қалуымен, тасудың максималды рұқсат етілген қашықтығы сияқты көрсеткіш ескерілуі тиіс. Бетон қоспаларын тасудың технологиялық рұқсат етілген қашықтығының мкңызы 5.10 кестеде көр- сетілген. Бетондау жұмыстарының жобасын әзірлеуде сонымен қатар бетон қоспаларын тасымалдауға тағайындалған тарнспорттық құралдардың тенолгиялық ерекшеліктері ескерілуі тиіс. Автомобилиь-самосвалдарды мамандандырылған трнаспорттық құралдар болмаған жағдайда ғана, негізінен аз қозғалатын бетон қоспа- ларын 10...12 шақырымға тасуға қолдану керек. Алайда бетон қоспаларын тасу бірқатар технологиялық кемшіліктер мен ыңғайсыздықтармен түйіндеседі, оның ішінде: Құйылмалы бетон қоспасые таңдау кезінде палстификаторлар көмегімен дайындау кезінде қол жеткізген оның алғашқы қозғыштығы 30...45 минутқа айтарлықтай еш өзгеріссіз сақталатынын, кейін бірден төмендей бастайтынын ескерген жөн. Құймалы бетон қоспаны автобетонараластырғышта тасымалдаған жөн. Бұнда автобетонараластырғыш барабанына бетон зауытында ылғал- дылығы 3-тен 4% дейін құрғақ компонеттер, ал суға арналған бөшкеге – пластификатор ерінітдісі тиелу керек. Қоспаға онда ерітілген пластификаторымен еріту суды енгізу және араластыру машинаның қоспаны қалау орнына 20.30мин бұрын жүргізіледі.

Бұнда араластыру барабанының айналудың оңтайлы режимі6-дан 12- ге дейін айн/мин құрайды.

Бетон қоспасын беру және бөлу үрдісі оны құрылыс алаңында бетон- ды қабылдау жабдығына түсіру орнынан минималды шығындармен бе- тондау құрылымының қалпында қалау орнына дейін қарастырылуы тиіс. Бетон қоспасын нысанға жеткізу және оны құрылымға қалау арасындағы уақыт аралық 60 мин аспауы қажет.

Бетон қоспасын беру механизацияның әдісін таңдауда ескеріледі: Механикалаудың таңдалған әдісі нәтижелелгінің талаптарын анықтайтын басқа тең шарттардабетон қоспасын беру үрдісінің мини- малды энергиялық сыйымдылығы болып келеді.

Бетон қоспасын бетондалаты құрылмаға бұрылушы немесе бұрылу- сыз қауғада, не болмаса таспа конвейерлері, бетонсорғылар, пневмобас- палар, буынды қамыт және дірілді қамыт, таспа бетонтөсегіштегі түрлі жүккөтергіш краны көмегімен беріледі. Бұрылушы қауғалардың сыйымдылығы 0,5; 1; 1,5; 2; 3,2; 6,4 және 8 мЗ болады. Олардың құрылысы бірдей, мөлшерлері және ысырмасында айырмашылық бар. Оларды тікейлей көлік құралдарынан тиейді; жүк- ті ауыстырып тиейтін эстакаданы қажет етпейді. Сыйымдылығы 0,5 м3 қауғаны тиеу үшін кран әрекеті аймағында тақтайлардан қалқан салып, олардың үстіне бірінің үстіне бірін көлденеңінен тығыздап төрт қауғаны орналастырады. Сыйымдылығы төрт қауға кузовты автобетонтасығыш арт жағымен оларға жақындап келіп, түсіреді. Содан кейін кезекпен қа- уғаларды көтереді және оларды тігінен түсіру орнына береді (5.8 сур.). Қауға қорабы қауғаны көтерген кезде тігінен жұмыс күйіне бағыттайтын табанына сүйенеді. Сыйымдылығы 1,5; 3,2; 6,4 және 8 мЗ қауғалар әдетте бетон қоспа- сымен кузовының сыйымдылығы қауғаға тең немесе еселі бетонта- сығыштардан тиеледі. Таспа конвейерлер бетон құрылмасына бетон қоспасын алып беру үшін, оларды беру жеткізу құралдары (автобетоновоздар, автосамо- свалдар) немесе қауғалы крандармен қиын немесе мүмкін болмағанда тиімдірек. Көрсетілген жағдайларда (5.9 сур), механизмдерінің ұзындығы 5,70 тен 15,35 м дейінгі, таспасның 400...500 мм қозғалмалы таспа конвейер- лер қолданылады. Мұндай конвейерлер материалдарының көтеру биікті- гі 1,5.5,5 м, өнімділігі 35 мЗ/с. Конвейердің негізгі жұмыс мүшесі болып,

5.8.сур. Табанды қауғалар

5.9.сур. Таспалы конвеер. ұстап тұратын науалы типті жоғары роликті тіреу мен төменгі жайпақ роликті тіреуіштерге тіреулі және жетектік және керме барабанға жана- сып тұрған иілгіш резеңке шетсіз таспа қызмет атқарады. Бетон қоспа- сы таспаға жүктеуіш керме құрылғысының үстіне орнатылған құйғыш арқылы жүктеледі. Таспаны жабысып қалған қоспалардан тазарту үшін жетек және керме барабандарының астына тоғандар бекітілген. Конвейерлердің қатпарланып кетуін болдырмау үшін, 6 см. артық емес бетон қоспасының тұнба конусына сыйғызады. Бұл ретте бетон қоспасын конвейер құралмасына рұқсат етілетін бұдан да қалыңырақ қатпарлы таспаға жүктейді. Конвейерлердің көлбеу бұрыштары конус тұнбасы 4 см — 18° дейін көтеруден аспауы тиіс. 6 см — 15°, ал бұл рет- те қоспа төмен түскен кезде — сәйкесінше 12 және 10°. Конвейерлердің үлкен көлбеу бұрыштарына жұмыс өндірісі жобасында арнайы нұсқама болған кезде ғана рұқсат беріледі. Қозғалмалы таспа конвейерлер, бетон қоспасын бір тараптан беріп, бетон құрылмасының ауданы бойынша жаймайды. Қоспаны жаю үшін беру үдерісі кезінде қайта қою қажет. Бетон қоспасын бетондау құрыл- масына жаю үдерісін механизациялау мақсатында оны конвейерлермен беру кезінде бірнеше түрлі таспа бетонсалғыштар жасалды, бұлар жетіл- дірілген олардың ішінде жылжымалы жебесі (телескоп) бар, өзі жүретін таспа бетонсалғыштар қолданылады. Бетонсорғылар бетон құрылмасына басқа әдіспен беру қиын болған кезде бетон қоспасын беру үшін қолданылады (5.10 сур.). Бетонсорғылар тоннелдерді қаптамалағанда, құрылыстар тұрғызғанда сырғанақ қалып- пен және т.б. бетондау кезінде кеңінен қолданылады. Отандық өнеркәсіппен СБ-9 с механикалық жетекті, өнімділігі 10 м3/с және СБ- 95А гидравликалық жетекті өнімділігі 20... 30 м3/ч бетон- сорғылар шығарылуда. Механикалық жетекті бетонсорғы екі мәжбүрлі қозғалыстағы тығынды қақпақшалы біржақты әрекетті көлденең бір ци- линдірлі мікбасты/поршенді/ болып табылады. Бетон қоспасы қабылдау құйғышқа жүктеліп, бірқалыпты және қатпарланып кетпеуге арналған

5.9.сур. Автобетонсорғы араластырғыщтың қалақшаларымен үздіксіз араластырылады. Содан кейін қоспа қозғаушы көмегімен ашық соратын қақпақшасы арқылы со- рғы цилиндріне беріледі. Мікбасты цилиндрді толтырғаннан кейін қоспа бетон құбырына беріледі. Бетон құбыры болат құбырлардан жасалады. Оның жиынтығына диа- метрі бірдей өлшемді, ұзындығы 3; 1,5; 0,9; 0,6; 0,3 м және шағанақтары, 90°, 45°, 22°30’ бұрышқа иілген түзеу құбырлар кіреді. Бетон құбырының диаметрі тұрғысынан 150 мм. құрайды. Гидравликалық жетекті бетонсорғыларда мікбас /поршень/ цилиндр- ге сорғымен берілетін сұйықтық көмегімен қозғалады. Гидравликалық жетекті мікбасты сорғылардың негізгі құндылығы механикалық жетекті мікбасты сорғылармен салыстырғанда — сорғының тораптары мен бөл- шектеріне, бетон құбырларына динамикалық жүктемелері аз мөлшерде және кепілдік қысымының асып кетуі орын алмайды. Осы екі жағдай со- рғының сынбай және апатсыз сенімді жұмыс жасауына мүмкіндік береді. СБ-95А бетонсорғысыдиаметрі 123 мм. иілгіш бетонқұбырына бекітілген ұзындығы 19 м. тарату жебесімен жабдықталған. Бұл бетон қоспасын тігінен 21 м. және көлденеңінен 19 м. бетон құбырына қосым- ша монтажсыз және тіреуші ағашсыз немесе бекітусіз беруге мүмкіндік береді. Жаюшы жебе оған бекітілген бетон құбырына орналастыру үшін пайдаланылады. Жебе бұрылатын платформаға бетонсорғы рамасы- на жалғасқан шарикті тіреу-бұру құрылғысы арқылы бекітіледі және қозғалтқыштан салыстырмалы тігінен осінің айналуына әкеледі. Жебе үш буыннан тұрады, жалғастырғыш топса және гидроцилин- дрмен көлік күйіне жиналады. Көлбеу бұрышының өзгеруі жолымен буыны арасында жебе бастиегінің бетон құбырының соңғы буынымен тігінен және көлденеңінен орын ауыстыру қамтамасыз етіледі. Бетонсорғының барлық тораптары бетонсорғының жебемен жұмыс жасау кезінде көлденең орнықтылығын қамтамасыз ету үшін бұранда аутригерлермен жабдықталған пісірімделген жақтауға қиыстырылған. Жебені қолданбаса бетонсорғы бетон қоспасын диаметрі 150 мм бетон құбырына қашықтығы көлденеңінен 300 м. дейін, тігінен 50 м. дейін бере алады. Буындар бетон құбыры буындары беріктігімен түйіспелердің саңылаусыздығын қамтамасыз ететін тез қозғалатын иінтіректі құлып- тар көмегімен жалғасады. Пневмобаспалар бетонсорғылар сияқты сорғылар, жұмсалатын бун- керден бетон қоспасын алып, пайдалану бункерінен үлкен биіктіктегі құрылыстарды, сонымен қатар құрама темірбетон зауыттарда шағын (6... 12 м2) және ораташа (12...24 м2) қималы туннельдерді бетонмен қаптау кезінде құралма қалау орнына дейін бетон қоспасын қайта тиемей беру пайдаланылады. Туннельдерді бетондаған кезде, пневмобаспаларды тар- табанды арбаға құрастырып жұмыс аумағын жағалай сонымен қозғала- ды. Пневмобаспалар сыйымдылығы 800 л.шығарылады. бетон қоспасын пневмалық тасымалдау пневмобасқыдан, компрессордан, ресиверден, бетон құбырынан және өшіргіштен тұрады. Пневмобаспабетон қоспасын мөлшерлеп жүктейтін сұйыққойма. Жүктегеннен кейін конустық сүзгіні жауып, құбыр желісіне қысымы 0,6 Мпа дейінгі қысымды ауа береді, со- ның әсерінен бетон қоспасы бетон құбырына түсіп, түсіру орнына орна- ласады. Бетон құбыры ілме тез түсірмелі құлыптарымен жалғастыратын ұзындығы 3 тен 6 м. дейін құбырлар буындарынан жиналады. Пневмо- баспа құбырының диаметрі 180 мм. құрайды. Қоспаны бетон құбырына жылдамдығы 1,5.2,5 м/с береді. Сондықтан бетон құбыры соңында мін- детті түрде өшіргіш орнатылады, ол бетон қоспасының бетон құбырынан еркін шығуын және араласу үдерісінде бетон қоспасы қанығып, одан ауа бөлінуін қамтамасыз етеді. Өшіргіш бетон құбырына келте құбыр арқылы жалғастырылған пісірілген сұйыққойма. Өшіргіштің келте құбырына қалау жасалып жа- тырған орынға бетон қоспасын беруге арналған иілмелі жең бекітіледі. Пневмобаспамен бетон қоспасын тасымалдаудың максималды қашықтығы көлденеңінен 200м және тігінен 35 м. құрайды. Бетон қоспа тасымалдау кезіндегі пневмобаспа өнімділігі конус тұнуының 5 тен 8 см дейін 20 мЗ/с. құрайды.

5.11. сур. Схема подачи бетонной смеси в конструкцию с помощью вибропи- тателя, дірілвиброжелоба и хобота:

1 — автосамосвал; 2 — хобот; 3 — виброжелоб; 4 — вибропитатель Бұрылушы жаю науасы ұзындығы 3 м. дейін дайындалады. Оны не- гізінен бетон қоспасын бетон құбыры бойынша немесе конвейермен бе- тон қоспасын блок аумағына жаю үшін тасымалдау кезінде қолданады. Дірілқоректендіргіш бетон қоспасын шектеулі қашықтықта орнала- стыруға арналған. Оның құралмаға қоспа беретін автотүсіргілер және тар түсіргіштен бетон қоспасын тиеуге арналған кең қабылдау бөлігі бар. Қоспа екі қатар құрастырылған еңкіш күйдегі дірілдеткіштің нәтиже- сінде қозғалады. Дірілқоректендіргіштер 2 ден 4 м. дейінгі ұзындықта қолданылады. Көлденең орналастыру үшін оларды табандықтармен жаб- дықтайды ( 5.11сур.).

5.12. сур. Терең дірідеткіш

5.13. сур. Беткі дірілдеткіш Дірілдеткішнауалар (вибролотки) бетон қоспасын блок бойынша жаю үшін, сонымен қатар қазаншұңқырларда іргетастарды бетондау кезінде құйғыш аузына жүктеу үшін қолданылады. Дірілдеткішнауа диаметрі 300...400 мм және биіктігі 200...350 мм, қабырғалары күшейтілген табақ болаттан дайындалған жартылай дөң- гелек қима науа. Дірілдеткішнауа ұзындығы 3,5 м. аспауы тиіс, себебі ұзындығы үлкен болса оның өнімділігі күрт төмендейді. Дірілдеткішна- уаларда буындар қатары орнатылады, 30 м дейінгі қашықтықтағы бетон қоспасын беруге болады. Дірілдеткішнауа бетон қоспасын дірілқорек- тендіргіш немесе бункерлер, ауыздары және таспа конвейерлер көме- гімен жүктейді. Бетон қоспасы дірілдеткішнауа соңы арқылы немесе секцияның түбіне орналасатын арнайы саңылаусыз жабылатын түсіру люктері арқылы беріледі (5.11сур.қараңыз). Дірілдеткішнауа 5° еңкейгенде және бетон қоспасының конус тұнбасы 5... 8 см қоспаның қозғалыс жылдамдығы 12 м/мин жетеді, 10°ең- кейгенде — 18 м/мин және 15°еңкейгенде — 22 м/мин. Қоспа айнала

5.14. сур. Бетон қоспасын дірілдетуге арналған дірілдеткіш тақтайшалар және науада орнатылған бір дірілдеткіштің жұмысы кезде туындайтын бағытталған діріл нәтижесінде қозғалады. Дірілқоректендіргіштер мен дірілнауаларын қолдану бетон қоспасын қолмен лақтырудың қажеттілі- гін болдырмайды, сонысымен оның бетондау блогіне беру кезінде қат- парлануынан сақтайды, бұл бетон жұмыстарының еңбек сыйымдылығы мен құнын төмендетеді және оның сапасын көтереді. Салынған бетон қоспасын нығыздау үдерісінде терең және бет- кі дірілдеткіштер, сонымен қатар дірілтақтайшалар қолданылады (5.12...5.14сур.).

Нақты жағдайларға байланысты бетон қоспасын қалау орнына беру келесі әдістердің бірі бойынша жүзеге асырылады: Қолданылатын беру құралдары қалау орнында бетон қоспасының қо- лайлы жайылуының көрсеткіштеріне әсер етпеуі тиіс. Бетон қоспасын беру тіреу, арматура, тиеу-түсіру жұмыстары және бетондау үдерісінде басқа да ілеспе жұмыстар талаптарын бұзбауы тиіс. Бетон қоспасын беру үшін құрылыс крандарын қолданған кезде келесі негізгі шарттар сақталуы тиіс: Тікелей қауға немесе скиптік бетонтиегіш арқылы бетон қоспасын қабылдауға арналған алаңқай кран жебесінің әрекет ету аймағына орна- ласуы тиіс; бетон қоспасын жеткізу құралдарының алаңқайдағы қозға- лыс бағыты анық белгіленген болуы тиіс. Табанынан да, қазан шұңқыр жиігі жұмыстарына мүмкіндігі мен ептілік дәрежесі жоғары жебелі крандарды қолдану бетон қоспасын беру және осыған ілесуші операцияларды орындауға тиімдірек, негізінен дербес тұрған тұтасқұймалы іргетастарда, бұрғытолтырмалы қадаларда, іргетас тақталары және жер деңгейінен төмен тұрған басқа да құрылмалар- да қолданылады. Жебелі крандардың периметрі бойынша қозғалысы мүмкіндігі болған кезде, олар ені 30 м. биіктігі 20 м дейінгі кескіндемелі кез келген ғимарат- тар құрылысы кезінде бетон қоспасына беру үшін қолданылуы мүмкін. Құрылыс кранын бетон қоспасын алып беруге пайдаланған кезде төменде көрсетілген технологиялық операциялардың барлығының сәйкес келуін қамтамасыз етеді: ■ бетон қоспасын бетондау қарқыны берілген құрылыс алаңшасына жеткізу қарқынының сәйкес келуі; ■ көлік құралдарының пайдалы сыйымдылығының бетонқабылдау жабдықтарының сыйымдылығына сәйкес келуі (қауғалар, қауға қалтасы, скиптік көтергіштің шөміші);

■ кран жүккөтергішінің жүктелген қауғасының массасының сәйкес келуі. Жоғары қозғалыстағы бетон қоспасымен «кран — қауға» сызбасы бойынша жұмыс өндірісі МСТ 21807 талаптарына жауап беретін саңы- лаусыз бұрылмалы бункерлер мен қауғаларды қолданумен орындалуы тиіс. Бункерлер қоспаның бетондау құралмасына тікелей жайылуы үшін иілгіш жеңмен жабдықталуы мүмкін. Иілгіш жеңнің ұзындығы мен диа- метрі 0,8 ден 3 м дейін және 150 ден 300 мм сәйкес қабылданады. Биікқозғалыстағы құрылыс көтергіштеріне бетон қоспаларын беру үшін саңылаусыз ыдыстарды (бункерді) қолдану қажет. Бұл ретте қоспа- ны түсірген кезде дірілдеткішті қолдануға болады. Қоспаны қауғамен берген кезде құралма мен қауға ыдысы қолданы- латын көлік құралдары типтерінің технологиялық сәйкестіктерін, бетон- далатын құралма және кранның жүк көтергіштерін есепке алып таңда- лынуы тиіс. Биікқозғалыстағы құрылыс көтергіштеріне бетон қоспаларын қабылдау, беру және жаюдың қиындығын төмендету үшін бетонсорғылар мен дербес жайылу жебелерін қолданған жөн. Суперпластификатор–қоспалары бар бетон қоспаларының қозғалысын жылдам жоғалтуы себепті оларды құбыр желілеріне беру үзілісі 20 мин. аспауы тиіс. Бетонсорғы қолданумен бетон жұмыстары өндірісі кезінде технологиялық үдерісінің барлық операциялары (бетондау фронтының дайындығы, бетондау қоспасын әзірлеу, нысанға тасымалдау, бетонсорғыны жүктеу, бетон қоспасын жаю және қалау) айқын, өзара қисынды болуы тиіс. Бетонсорғы пайдаланумен бетондау жұмыстарын төмендегілер көрсетілген бетон жұмыстары өндірісінің жобасы болған кезде жүргізілсін:

■ бетон қоспасын бетонсорғыға жеткізу құралдарының бағыттары мен кні және механизмдердің үздіксіз жұмыстарын қамтамасыз етудің шарттарынан шығатын басқа да мәліметтер;

■биіктігі үш қабатқа дейінгі ғимарат құралмаларын бетондағанда және автобетонсорғының ғимарат периметрі айналып өту мүмкіндігі; ■жер деңгейінен төмен орналасқан және автобетонсорғы ғимарат пе- риметрі бойынша қозғалуы мүмкіндігі болғанда бөлек тұрған ірге- тастар, бұрғытолтырмалы қадалар, іргетасты тақталар және басқа құралмаларды бетондау кезінде; ■қиын қол жеткізілетін және басқа механизмдер, мәселен, қайта жасау жағдайларында ойықтарға бетон қоспасын беру қажет құралмаларды бетондау кезінде. Бетонсорғыны қолданумен бетондау жұмыстарын орындау кезінде оның біркелкілігін өзгертпейтін қашықтықтағы сорғының құрылысы үшін шектеулі қысым жасайтын бетонсорғымен туатын қимылмен құбыр желісіне ауысу қасиеті бар бетон қоспалары қолданылуы тиіс. Бетон қоспасын жеткізу әдісі бетонсорғының қабылдау бункеріне жүктеу сәтіне жобамен берілген сапасының сақталуын қамтамасыз ету тиіс. Автобетонараластырғыштарды қолдану кезінде бетон қоспасын та- сымалдаудың келесі режимі қолданылады: Бетон қоспасын бетон тасығыш немесе өзі аударғыш автомобильдер- мен жеткізген кезде қоспа бастапқы қозғалтқыштығын нысанда қалпына келтіреді, қайта тиегіш-араластырғыштарды қайта араласады. Салмақты өлшемі жоспары үлкен іргетасты тақталарды бетондау кезінде бетон қоспасын беру және жаю үшін таспалы конвейерлерді қолданған жөн. Бетон қоспасын таспалы конвейерлермен алып берген кезде қатпарлануына жол бермеу үшін келесі талаптары сақталуы тиіс:

Жер деңгейінен төмен орналасқан және қазаншұңқыр жанынан 20 м. дейінгі қашықтықта орналасқан құралмаларды бетондау кезінде, бетон қоспасын берудің тиімдірек әдістері болмағанда дірілдеткіш қоректен- діргіш пен дірілдеткіш бекітілген дірілдеткіш науа қолданылады. Мұндай дірілдеткіш конвейермен бетон қоспасы горизонтқа 5 тен 20° дейінгі еңкішті қашықтықта берілуі мүмкін.

Бетон құбыры трассасын төсеу кезінде келесі талаптар сақталуы тиіс: Бетон қоспасын биікке берген кезде, тіреуші ретінде осындай диаме- трлі металл құбырларды қолданған жөн. Жеңдер өзара жалғасқан жер- лерінің саңылаусыздығын қамтамасыз етуші қыстырғыш құрылғылар- мен жалғануы тиіс; Бетон құбыры трассасының бұрылмасында оны мүмкіндігі үлкен радиусімен қалау қажет; Бетонқұбыры буындарын арасында олардың қызмет ету мерзімін көбейту үшін орындарын өзгертіп қойған жөн. Бетон қоспасынан ішінара ауасын жою және соққы күшін жою үшін бетон құбыры өшіргішпен бітуі тиіс. Бетон қоспасына ауа тартатын және газтудыратын қоспалар қосуға жол берілмейді, себебі бұл қоспаның сұйылуына және қоспа үлесінің ауамен атуына әкеліп соқтырады.

Бетон қоспасын қалауға дейін қалып пен оны ұстап тұратын элементтердің дұрыс орнатылуы мен тиісті бекітілуін, барлық құралдар мен механизмдердің бетон қоспасын қалау жұмысына дайындығы тексеріледі. Негізін дайындау кезінде қажет жағдайда қар және қызылсу мұзы, мазут, мұнай, битум және май дақтарын тазарту қажет. Жаңа салынған бетонның бетон негізіне берік жабысуын қамтамасыз ету үшін қажет: Қысқы жағдайда бетондау алдында қалып пен арматура ыстық ауа ағынымен тазартылуы тиіс (қақпақ астымен жөн). Қызылсу мұзын бумен немесе ыстық сумен алуға тыйым салынады. Сыртқы ауа температурасы -10 °С төмен кезде арматура диаметрі 25 мм артық арматура, сонымен қатар қатты жайма пішіндер және ірі салма бөлшектер: құбырлар, ме- талл шығарылымдар және басқа құрылғылар — қымталуы тиіс. Армату- ра қатпарланған тоттан тазартылуы тиіс. Бетон қоспаларын су цемент қатысы есебіне қарсы көбейтіп дай- ындауға, сонымен қатар тасымалдау үдерісі кезінде қозғалтқыштығын жоғалтқан қоспаға қалау барысында су құюға тыйым салынады. Олар- дың қатпарлануын болдырмау үшін құюлы қоспалардың аралық қайта жүктелуіне рұқсат етілмейді. Бетон қоспаларын салар кезде мұқият нығыздап арматура айналасына, сонымен қатар қалыптың бұрыштарына, бәрінен бұрын бетонның қорғаныс қабатына бірыңғай массамен жым-жылассыз жайылуын бақы- лайды. Дірілдете нығыздау ұзақтығы құрылма үлгісі мен өлшемдеріне, бетон қоспасын армирлендіру және сипаттамасы деңгейлеріне байланысты болады. 22 см дейінгі құйылған бетон қоспаларын қолданған кезде, бетонда- латын құрылманы толығымен толтыру және қысылған қысқа уақытта дірілді пайдаланған жөн (2 ден 4 дейін). 22 см жоғары бетон қоспасының қозғалысы кезінде қалау әдісінің дірілсіз әдісіне рұқсат беріледі. Биіктігі 3 м. аспайтын армирленген құрылмасына қоспаны еркін лақтыруға рұқсат беріледі. Биіктігі көбейген кезде, 10 м. асатын биіктікте жылдамдықты өшіргіштермен жабдықталатын науалар мен бетон құбы- рларын пайдалану қажет. Қабырғаларды, бағаналарды және басқа тік құралмаларды бетондау кезінде қысымды дірілсіз бетондағышты қолданған жөн. Беті еңкіш құралмаларды тұтасқұйма бетон қоспаларын салған кезде, ашық беттің еңісі 3 % пайыздан аспауы тиіс. Көлденең қабатты бетон қоспасын салған кезде келесі қабаттарды бетондау бағыты оның алдын- дағы бетондау бағытымен сәйкес келуі тиіс.

Конус тұнбасы 16 см аз бетон қоспа діріл нығыздауға ұшырайды. Бетон қоспаларын дірілдете өңдеу қоспаның бастапқы құрылымын толығымен бұзып, тығыздау жаңасын жасауға мүмкіндік береді. Бұл ретте толтырғыштар көпіршіктерінің жақындасуы орын алып, ауа көпіршік- терін жою немесе цемент илеуінің түйіршікаралық кеңістігінде жақсы жабысуға қол жеткізіледі. Өнімді үлгілеу кезінде дірілөңдеу тиімділігі оңтайлы мерзімде бе- тон қоспасының нығыздалу біркелкілігімен бағаланады. Қол жеткізілген нығыздалу жөнінде есептелінген жаңа салынған қоспаның нақты орташа тығыздығы қатынасына тең тығыздық шамасы бойынша пайымдайды. Бетонды нығыздаудың коэффициент шамасы 0,98 кем болмауы тиіс. Оңтайлы нығыздалуға жету үшін дірілдете өңдеу ұзақтығы амплиту- дамен тербеліс жиілігіне байланысты. Дірілдету эффектісі жылдамдық пен үдетудің бірлескен функциясын көрсететін тербелістің қарқындылық шамасымен (И) толығырақ сипатталады:

Қарапайым бетон қоспасы үшін тербеліс жиілігінің практикалық маңызы амплитудасы 0,1 .0,5 мм.кезде 2 800... 3 000 кол/мин шеңберінде болады. Дірілдеудің оңтаулы қарқындылығы бетон қоспасы консистенциясы- на байланысты: бетон қоспасының қозғалғыштығы жоғары болған сай- ын, дірілдеу қарқынының шамасы көбірек болуы тиіс. Мәселен, бетон қоспасы үшін В/Ц = 0,52 және дірілі ұзақтығы 60 с оңтайлы қарқыны 450 см2/с3, ал В/Ц = 0,43 — 800 см2/с3 құрайды. Аз қозғалғыш және қатты қоспалар үшін соққылы-дірілдеткіш нығыздалу жиілігі 10...20 Гц және амплитудасы 4. 10 мм. жиілігі төмен қолдану тиімді. Дірілдеу тиімділігін дұрыс бағалау үшін дірілдеу әсерінің режимін ғана білу ғана емес, бетон қоспасы ішінде тербеліс таралу заңдылығын да білген жөн. Әсіресе мұны ірі өлшемді өнімдерді жасау кезінде есепке алу қажет. Дірілдеу қарқынының критерийлерінен бөлек кейде көрсеткіші Э түрінде жазылатын түрлі бетон қоспаларына арналған дірілдеу тиімділі- гінің тұрақтылық критерийі қолданылады

Э = Иt k Бұл t дірілінің ұзақтығы мен И белгісінің түрленуі кезінде бетон қоспасының нығыздалуының біркелкілігіне қол жеткізуге болатынын көрсетеді, яғни тұтыну шарты

И 1, t 1 k= И2t2 k... Иn tn k Өрнектегі көрсетілген k дәрежесі қоспаның қаттылығына байланы- сты. Қаттылығы 60 с k = 2 дейінгі қоспалар үшін; қаттылығы 60.100 с k = 3; қаттылығы шамамен 100.200 с k = 4. Белгілі бір діріл қарқыны кезінде әр бетон қоспасы үшін дірілөңдеудің өзінің тиімді ұзақтығы бар. Соңғысы бетон қоспасының консиситенция- сына /қоюлық дәрежесі/ байланысты және бірнеше секунд (қозғалыстағы қоспа үшін) шамасында 3.5 мин дейін (қатты қоспа үшін) тербелісте бо- луы мүмкін. Дірілдеудің ұзақтығының жеткіліксіздігі қоспаның нашар нығыздалуына әкеліп, бетонның беріктігіне әсер етеді. Салынатын бетон қоспасының қалыңдығын таңдау қолданылатын дірілдеткіш сипаттарын есепке алып, жүзеге асырылады. «Дірілкүрзі» типтес қол тереңдеткіш дірілдеткіштерін қолданған кезде, соңғысы діріл- деткіштің жұмыс бөлігінің ұзындығы 1,25 тең тереңдіктегі нығыздау кезінде жүктеледі. Салынатын қоспа қалыңдығы 50 см. артық болмауы тиіс. Беткі дірілдеткіштерді қолданған жағдайда тығыздалатын қабат қалыңдығы армирленбеген құралмада 25 см немесе жалғыз арматуралы құралмада және 12 см- қос арматуралы құралмада аспауы тиіс. Терең дірілдеткіштердің қайта қойылу қадамы олардың әрекетінің жартылай радиусына тең. Беткі дірілдеткіш қайта қойылу қадамы.

Ескертпе. Кестеде цемент массасынан 0,15 % мөлшердегі АСТ қоспаларымен дай- ындалған бетон қоспаларына арналған мәліметтер келтірілген. Дірілдетілген 10 нан 20 см. дейінгі шамадағы аймақ шекарасының дірілдету алаңқайын жабылуын қамтамасыз етуі тиіс. Қысқы жұмыс жағдайларында жұмыс өндірісі кезінде бетон қоспа- сын қабаттап қалау, әр қалауды жабу уақытының қарқыны 3с. аспай жүр- гізілгені дұрыс. Қабаттарды жабуға рұқсат етілетін ұзақтығын құрылыс зертханасы тағайындайды. 5.12. кестеде келтірілген 1с 30 мин. кем емес уақытта қатаюымен басталатын цементті пайдаланылатын бетон қоспа- сы қабаттарын жабудың рұқсат етілген ұзақтығы.

Іргетастар мен ауқымдарды бетондау көп жағдайларда крандар көме- гімен жүзеге асырылады, себебі бетон қоспасын зауыттан автоөзітүсір- гіштер немесе бортты автомобилдер қауғаларымен жеткізген кезде кез-келген құралмада қолдануға болады. Арматура, қалып және басқа да кранмен жүзеге асырылатын бір мезгілде құралатын құралманы мон- таждау, аталған бетондау әдісі тиімдірек, себебі бұл жағдайда қосымша механизмдерді қолдану талап етілмейді (мәселен, бетонсорғылар, тасы- малдауыштар). Іргетастар мен ауқымдардың қиын қол жеткізілетін жерлерін бетон- дау, сондай-ақ бетон қоспасының құралма алаңшасына жайылуы үшін дірілнауа және жеңіл жылжымалы тасымалдауыштар қолданылады. Бе- тон қоспасы 2 м. артық биіктіктен түскен кезде еңіс науалар мен тұм- сықтар қолданылады, ал 10 м аса биіктікте- дірілтұмсықтар. Әдетте қалыңдығы 0,3 ...0,4 м.көлденең қабаттап бетондайды. Ар- мирленбеген және аз армирленген іргетастар мен ауқымдарды қол терең дірілдеткіштерімен нығыздайды. Үлкен ауқымдарда бетондарды қуаты үлкен (мәселен, ИВ-11) терең дірілдеткіштермен немесе ИВ-12 дірілқал- таларымен, жылжымалы кранмен нығыздайды. Бұл ретте бетонның нығыздалушы қабат қалыңдығы 1,5.2 м.жетеді. Қою армирленген кезде ИВ-17, ИВ-25, ИВ-26, ИВ-27 и ИВ-47 иілгіш білікті дірілдеткіштер қолданылады. Іргетастардың жоғарғы беттерін тегістейді және дірілдеткіш тақтайша немесе беткі дірілдеткіштермен нығыздайды, содан кейін бағыттаушы немесе арнаулы маяк тақтайының жоғарғы қырының деңгейімен түзеткішпен тегістейді. Статистикалық жүктемеге есептелген іргетастарды үзіліспен бетондауға болады, бірақ жұмыс қалауларын міндетті түрде өңдеу қажет. Салмақты іргетастар жобада өлшемі мен орналасуы қарастырылған бөлек блоктармен бетондайды. Әр блокты үзіліссіз бетондайды. Қалыңдығы 250 мм дейінгі жеке арматуралы іргетас тақталарын бе- тондау кезінде ИВ-2 беткі дірілдеткіштерімен нығыздайды, қос армату- ралы іргетас тақталары және қалыңдығы 250 мм және одан плиталар- терең дірілдеткішпен. Салмалы бөлшектер (мысалы, анкерлі бұрандалар, ойықты құралмалар) бетонда қалатын арнайы қаңқаларға бекітілген мұқият салысты- ра тексерілген кондукторлар көмегімен бетондар алдында орнатылады. Армирленбеген және болмашы армирленген блоктар цемент шығынын азайту үшін, әдетте тасбетоннан тұрғызады. Тасбетонды келесі түрде қа- лайды. Қалыңдығы 30.40 см конус тұнбасы 4 см артық емес бетон қоспасы қабаты бойынша тұтас қабатпен 40 см дейін тегістейді, ірілігі 120.450 мм тас (ең үлкен өлшем бойынша) және ИВ-62Б күшті беткі дірілдеткіші көмегімен бетон қоспасына жүктейді. Нәтижесінде қалыңдығы 50.60 см. тас бетон қабаты пайда болады. Тас бетонының жалпы көлемнің шамамен 30.40% ірі тас алып тұр, нәтижесінде цемент шығыны төмендейді, температуралық және шөгу дефор- мациясы азайып, бетонды бабына келтіру жағдайы жақсарады. Цемент шығынын азайту үшін сонымен қатар бетонға ірілігі 150мм. аспайтын «жүзім» деп аталатын бөлек тастар қалайды. Үзіліссіз бетон- далатын блок пен алапта «жүзім»-тастың ең кіші өлшемі 1/3 аспауы тиіс. «Жүзім» үшін жарықсыз тастарды іріктеп алады. Жатық бетті (жұмыр) тастарды бетонмен жабысуы нашар болғандықтан қолдануға болмайды. Борқылдақ толтырғышты жеңіл бетоннан алапты құралмаларды тұрғызған кезде «жүзім» тас қолданылмайды. Тасты қалар алдында судың қысымы ағынымен мұқият тазартады және жуады. Қаланатын тастар арасындағы қашықтық терең дірілдет- кішті қолдануға болатындай болуы тиіс, яғни 20см. Кем болмауы тиіс. Бұл жағдайда әр тас айналасында бетонның жеткілікті қабаты болады. Тастар да сондай –ақ арматура мен салмалы бөлшектермен тиіп тұруы тиіс. Тас пен қалып арасындағы қашықтық 30см. Кем болмауы тиіс. «Жүзімді» қолданған кезде цемент шығыны бетонның экзотермиядан (цементтің қатаюы мен қатуы кезінде жылу бөлуі) қызуының төмендеуі- не әкеліп, бұл ірі бетон құрылысын тұрғызғанда әсіресе үлкен маңызы бар. Экзотермиядан алаптарда жарық пайда болуы қаупін төмендетудің басқа әдісі болып, бетонды жасанды жолмен суыту. Бұған бетон қоспа- сын дайындау кезінде толтырғыштарды және суды алдын ала қаланған бетон алабына құбырлармен салқын су өткізетін арнайы қондырғылар көмегімен суыту жолымен қол жеткізуге болады. Бөлшектеп ауыстыратын қалыпта қабырғалар мен аралық- қалқалар- ды бетондау 3 м. аспайтын биіктіктегі учаскелермен үзілісіз жүзеге асы- рылады. Бетон қоспасын 2м. биіктіктен берген кезде буынды тұмсықтар- ды қолданады. Тұмсықтарды қолдану мүмкіндігі жоқ қалыңдығы 15 см. кем жұқа қабырғалар және аралық-қалқаларды 2 м. дейінгі қабатта бе- тондайды, бұл ретте қалыпты бір жағынан биіктігі бойымен тұрғызады. Қалыптың екінші жағын алдыңғы қабатты бетондауды аяқтаған соң бір қабат биіктігіне шығарады. Бетон қоспасын ішкі және сыртқы дірілдет- кіштермен нығыздайды. Бетондауды жұмыс жігін жайлаған соң, келесі қабырғалар мен аралық-қаңқалар учаскесінің биіктігі бойынша бетонда- уды жаңартады. Биіктігі 3 м. аспайтын қабырғалар мен аралық-қаңқалардың учаскелерінің жұмыс жігінсіз бетондау қажет кезінде, бетон қоспасы тұнуы үшін жұмыста үзілістер жасау талап етіледі. Үзіліс ұзақтығы 40 мин кем емес 2 с. арық болмауы тиіс. Қабырғаларды бетондау кезінде қабырғалардың бұл бөлігінде ірі тол- тырғыштар жиналған қуысты бетонның пайда болуын болдырмау үшін, қалыптың төменгі бөлігі үстінен басында биіктігі 10...20 см. құрамы 1:2... 1 :3 цемент ерітіндісімен толтырады. Қабырғаларды бетондау кезінде сұйықтық сақтауға арналған сұй- ыққоймаға үздіксіз бетон қоспасын салу қажет, дірілдеткіштің жұмыс бөлігінің ұзындығы 0,8 артық емес биіктіктегі қабаттың ұзына бойы бе- тон қоспасын үздіксіз қалау қажет. Төтенше (апатты) жағдайларда оның бетін әрі қарай мұқият өңдеумен жұмыс жігін жасауға рұқсат етіледі. Сұйыққоймалар қабырғалардың түйіспелері мен түптері жобамен қарастырылған орындарда толтырады. Үлкен суқоймаларда шеңберді тік жікті секцияларға бөліп, жіктеп бетондайды, бірақ егер мұндай суқоймаларын айналасының барлығын үздіксіз бетондаған дұрысырақ. Суқоймалар түптері мен қабырғаларының беттеріне суөткізбеу үшін қатыру үшін қолданады. Тайғанақ (жылжымалы) қалып қабырғаларын қалыпты бетон қоспасымен оның биіктігінен екі немесе үш қабатта дірілдеткішпен нығыздап толтырып бастайды. Бетон қоспасымен екі (үш) қабатталған қалауға бар- лық периметрі бойынша 3,5 с. аспайтындай жұмсаған жөн. Содан соң қалыпты алып, қалыпты биіктігі бойы толтырған сәтке дейін және 30.60 см/с (үздіксіз) жылдамдықпен көтереді. Әрі қарай бетон қоймасын нысанға бетіне 5см. дейін жеткізбей, 20.25 см қабатпен үздіксіз қалайды. Әдетте қаланатын бетон қоспасы армату- раның көлденең қатары арасындағы тең қашықтығы биіктігі бойынша қабылданады, бірақ 25 см.артық емес. Биіктігі бойынша келесі қабат алдыңғы қалыптың периметрі бойы берілген биіктігін қалауды аяқтағаннан кейін қалауды бастайды. Бетон қоспасын жылжымалы қалыптарға қауғамен немесе дірілқ ректендіргіштермен береді. Қалып бұрыштарын толтыру кезінде күректер мен шөміштер қолданылады. Бетон қоспасы иілгіш білікті діріл- деткішпен тығыздайды немесе көсеумен қолмен сүңгілейді (металл өзекше). Бетонның төменде жатқан қабаттарын зақымдауды болдырмау үшін дірілұштықпен қалып пен темірарқауға сүйенуге болмайды. Бетон қоспасын салу қарқыны бетонның үлгі ішінен шығуы бойынша бетон зақымдану және қалыптан салынған бетонның ілініп қалу мүмкін- дігін болдырмайтын үлгі көтерудің тиімдірек жұмыс жылдамдығымен анықталады. Мұндай жылдамдықта бетон қалыптан босатылып, ұстағанда қатты, бірақ қалып қалқандарының іздері оның үстінде жеңіл жазы- лады. Оны қысу беріктігі шамамен 0,8...1,0 Мпа құрайды. Көтерілу мен қалып арасындағы интервалдары дірілдеткіштермен 8 мин. және қолмен 10 мин. тығыздаудан аспауы тиіс. Сырғанақ қалып болса бетондай кезінде үзіліс ұзақтығы 2.3с. аспауы тиіс. Тайғанақ қалып қабырғаларының бетін бетон үлгіден шыққан бойда үлгідегі асулы арнайы мінбені пайдаланып, ысқылайды. Бетонды ерітін- ді қоспай, тек суға қылауыш малып, болат ысқылармен ысқылайды. Бір- ден қабыршақтарды бітеп, бетондай ақауларын түзетеді. Жел күндері және ауа температурасы жоғары болғанда (30 °С және жоғары) қалып- тың қалқандарын ақ түске бояйды, ал щиттің төменгі бетонын үздіксіз ылғалдайтын фартуктармен жабады. Жақ қималары 0,4 ден 0,8 м дейінгі бағаналар айқасқан қамыттар болмаған кезде биіктігі 5 м. асырмай, көлік ыдысынан тікелей қалыпқа еркін лақтырып үздіксіз бетондайды. Бетон қоспасын үлкен биіктіктер- ден түсірген кезде буынды тұмсықтарды қолданады. Құлаған кезде бетон қоспасы қатпарланатын айқасқан қамыттары бар жақ қималары 0,4 м. кем және кез келген қималы бағаналар биіктігі 2 м. асырмай үздіксіз бетондалады. Бұл жағдайда бетон қоспасын қалыптың бүйір қабырғаларына жасалған терезелер арқылы береді. Бетон қоспасын терең және сыртқы дірілдеткіштермен нығыздайды. Биіктігі бойынша келесі учаскелер жұмыс жігін жайластырғаннан кейін ғана бетондайды. Бағаналарды бетондау кезінде қалыптың төменгі бөлігін ерітіндісіз ірі толтырғыштар жиналуын болдырмау үшін, биіктігі үздіксіз бетон- дайды құрамы 1:2, 1:3 цемент ерітіндісімен үздіксіз бетондайды. Бе- тон қоспасына ірілеу қиыршықтас лақтырғанда, ерітіндіге сыналанып, нәтижесінде қалыпты құрам түзіледі. Қорғаныс қабатының қалыңдығын қатаң сақтау үшін, бағаналарда цемент ерітіндісінен дайындалған, және оларды дайындау кезінде төсемге салынған тоқыма сым арматурасы ұстынына бекітілген бетондауға арнайы төсемдер қолданылады. Биік бағаналардың қалыбын тек үш жағынан құрастырады, ал төртіншісін бетондау үдерісінде ұзартады. Егер бағаналар үстінде оларды үстінен бетондауға мүмкіндік бермейтін, арқалықтар мен қою арматуралы сүлелер орналасқан болса, сүлелерге қабысатын арматураларын орнатуға дейін бетондауға рұқсат етіледі. Жақ қималары 0,4 ден 0,8 м дейінгі бағаналар айқасқан қамыттар болмаған кезде биіктігі 5 м. асырмай, көлік ыдысынан тікелей қалыпқа еркін лақтырып үздіксіз бетондайды. Бетон қоспасын үлкен биіктіктер- ден түсірген кезде буынды тұмсықтарды қолданады. Биіктігі 3 м. аспайтын қабырғалар мен аралық-қаңқалардың учаске- лерінің жұмыс жігінсіз бетондау қажет кезінде, бетон қоспасы тұнуы үшін жұмыста үзілістер жасау талап етіледі. Үзіліс ұзақтығы 40 мин кем, 2 с. артық болмауы тиіс. Жақтауларды үзілісіз бетондаған жөн. Құлаған кезде бетон қоспасы қатпарланатын айқасқан қамыттары бар жақ қималары 0,4 м. кем және кез келген қималы бағаналар биіктігі 2 м. асырмай үздіксіз бетондалады. Бұл жағдайда бетон қоспасын қалыптың бүйір қабырғаларына жасалған терезелер арқылы береді. Бетон қоспасын терең және сыртқы дірілдеткіштермен нығыздайды. Биіктігі бойынша келесі учаскелер жұмыс жігін жайластырғаннан кейін ғана бетондайды. Бағаналар және қабырғалармен тұтас құйылып байланысқан жабын- дар (сүлелер, тақталар), оларға бастапқы салынған бетон қоспасымен бағаналар мен қабырғаларды бетондағаннан кейін 1 ...2с. тан өтпей бе- тондамайды. Арқалықтар (сүлелер) және буынды жабын тақталарын бір мезгілде бетондайды. Арқалықтар, аркалар және осыған ұқсас құралмаларды 80 см. биіктікте еденкемерде доғалқиыс болған кезде – тақта доғалқиы- сы деңгейінде тақтаның төменгі бетінің төменгі деңгейінен 2,3 см. жұ- мыс жігін жайғастыра тақталардан бөлек бетондайды. Арқалықтар мен сүлелерде қорғаныс қабаты пайда болу үшін арматура орналастыратын цемент ерітіндісінен дайындалған төсемдерді қолданады. Бетоншылар бетондау шамасына қарай қажетті қалыңдықта қорғаныс қабаты пайда болуы үшін байқап, металл ілгектер көмегімен арматураны сәл сілкиді. Арқалықтар мен сүлелерге бетон қоспасын қолданыстағы дірілдеткішке байланысты қалыңдығы 35 . 50 см көлденең қабатпен қалайды. Егер арқалықтар қою армирленген болса, бетондаған кезде ИВ-112 терең дірілдеткіштері қолданылады. Үлкен өлшемді сүлелер мен арқалықтарда бетон қоспасын ИВ-102 немесе ИВ-95 дірілдеткіштерімен нығыздайды. Сүле арматураларының түйіскен жерлерін, егер дірілдеткіштерді қолдану мүмкін болмаған кезде бетон қоспасымен бітейді. Жабындарды бетондау кезінде қабырғаларды бетондау үдерісінен қалыңқырап бетондау әдісі кең таралған. Сонымен қатар әр қабатта тайға- нақ қалыпты тоқтата тұру әдісімен бетондау қолданылады. Жабындарды қабырғалар тұрғызу үдерісінен қалыңқырап бетондау кезінде тайғанақ қалыпты жабынды бетондау жүргізіліп жатырған қабат- тан екінші және үшінші қабатқа жабын жоғарысын белгісінде тоқтатады, және «сол орындағы қадам» кейін, бетон қоспасыз қалыпты 30...40 см. көтеріп, тоқтатады. Бұдан кейін жұмыс еденінің төсемін алады және жа- бын қалыбын құрастырады. Бетон қоспасы кез келген әдістермен, тіпті жұмыс едені тесігі арқылы да беруге болады. Егер тұйық ұяшықтар кішкентай болса және жұмыс едені люгі үстінен немесе қабырғаларға сүйейтін арнайы траверске бе- тон қоспаларымен қауғаны түсіру мүмкін болмаған кезде құйғыш орна- тып, оның тұмсығын бетон қоспасына бағыттайды. Бетон қоспасын нығыздау терең және беткі дірілдеткіштермен жүзеге асырылады.

Оңтайлы температурада құрылмада қатайту барысында бетон берік сипаттамаға ие болу үшін , қалыпқа салған соң нақты күтім қажет. Бе- тондауды аяқтағаннан соң жаңадан салынған бетонды кеуіп қалмаудан сақтау қажет, себебі бұл бетонның отыруына және жарылуына әкелуі мүмкін, яғни осылайша беріктігін жоғалтады. Бетонға күтім жасаудың ұзақтығы жобалық беріктіктің 50...70% же- туі бойынша анықталады. Бетонға алғашқы 15 күнде күтімі жасау ұсынылады: алғашқыда тәулігіне 3-4 (түнде бір рет) рет суарып отыру арқылы 5.7 күн ішінде. Бетонның ылғалға төзетін бетін құрылымның кеуіп қалуына жол бермейтін және оның нақты ылғылдылық режимін ұстап тұратын полиэтиленді пленкамен, қап тігетін матамен, құммен немесе опилкалармен жауып қоюға болады. Құрғақ және ыстық мерзімде, сонымен қатар желді ауа-райында бетонның үстін бетон қоспасын салғаннан сәтте жапқан жөн. Бетонды ылғалдан сақтау барысында қажет: ■ оны желдің зиянды әсер етуінен және тікелей күн көзінен сақтаған жөн, бетонның үстінің ашық жеріндегі қаппен жабылған жерін жүй- елі түрде суарып отыру қажет; ■ ауа-райы ыстық болғанда бетонның және ағаш қалабының ылғал- дылығын сақтау; ■ ылғалды жапқыштарды бетонның үстіңгі қабаты тұрақты түрде ылғалды болып тұратындай етіп суарып отыру қажет; ■ құрғақ және ыстық ауа-райларында бетоннның ашық қабаттарын 75%-жобалық беріктігіне жеткенге дейін ылғалды жағдайда ұстау қа- жет; Құрғақтық басатын ыстық ауа-райында ылғалдылықты сақтау күтімін жүргізу мерзімі аяқталғаннан соң тұрақты түрде буланудан пайда бола- тын шағын жарылыстарды болдырмау үшін арнайы шаралар қолданған жөн.Осы мақсатта суару аяқталғаннан соң бетон жапқышын 2.4 тәу. уақыта бойы алып қалдыру қажет.. Буланудың себебінен ылғалдылықты жоғалтуға болатын күтім әдісте- месін қолдану барысында, үстіңгі қабаттарды су және бу өткізбейтін ма- териалдармен: битумдалған қағазбен, полимерлі материалдан жасалған пленкалармен, сұйық үлдіртүзгіш материалдармен жабуға болады.Мұн- дай жағдайда қағаз жолағын немесе үлдіртүзгіштерді үсті-үстіне салған жөн. Ылғалдан қорғайтын жапқыштардың жыртылыстарын қосымша қабатпен жабу қажет.

Кешенді технологиялық процесте қалыптал алынатын (қалыптан шағыру) тұтас құйма құрылымдарды тұрғызу ең қиыан операциялар- дың бірі болып табылады.Бетон қажетті беріктікке жеткеннен соң ғана құрылымдарды қалыптан ала бастайды. Қалыптың ірге элементтерін бетон жүкке түспейтіндей, бұрыштары, жиектері және үстіңгі қабаттары сақталып қалатындай қатайған кез- де алуға болады. Іргетастардың, тіреуіштердің, қабырғалардың, бағана және беларқалардың бүйір қалқандарын 48.72 с. кейін алып тасталады. Бұл мерзімдер цемент түрлері және бетонды қатайту режимінің темпера- туралық-ылғалдылығына байланысты сол жерде белгіленеді. Қалыптың көтеруші элементтерін бетон беріктігі құрылымын сақтап калатындай қалыпқа жеткенде алып таыталады. Бұл беріктік нақты жүк түсірілген кезде нормативтік құрам бойынша 70% аспайды: ■ аралығы 3 м. дейінгі плиталар және аралығы 6 м — 70% көтеруші құрылымдар үшін; ■ аралығы 6 м асатын және кернелетін арматура құрылымы –жобаның 80 % құрылымдар үшін. Егерде нақты жүк нормативтен 70 % асатын болса, қалып көтеруші элементін осындай бетонның сияқты құрылымдар жоба беріктігіне жет- кенде алып тасталады. Көтеруші қалыпты алып тастау сүйеніш мінбесаты-босатқышының байсалды және біркелкі түсірілуінің алдын алуы.Ол үшін тіреу көтер- гіштерін түсіреді немесе қостанабын босатады.Артылған тіреулерін ша- уып немесе кесіп тастауға тыйым салынады. Тіреуіш қалыптарды, сүле, беларқаны ұстап тұратын тіректерді бар аралық бойынша бір уақытта жі- береді. Бетондаудың астында тұратын этажаралық жабынның қалыпты ұстап тұрған тіреулерді алып тастауға тыйым салынады. Төмен жатқан жабылатын қалып тіреулерді бөлшектеп қана алып та- стауға болады. Барлық бөренелердың және аралығы 4 м. және одан да астам осы жа- бындының сүлелерінің астында жатқан қаіпсіздік тіреулерін басқасынан 3 м. аспайтын аралықта қалдыру ұсынылады.Төмен жатқан басқа да тіреулерді бетон жоба бойынша беріктікке жеткен сәтте ғана алып таста- уға рұқсат етіледі. Көтергіш қалыпты құрылымның аралығына және массасына байла- нысты екі-үш рет пайдаланған соң алып тастайды. Әсіресе күмбез және аркаларды абайлап қалыптан алған жөн. Аркалар мен күмбездерден бо- сатудан бұрын созып кигізілетін жалғастырғышты тартады. Аркалар мен күмбездерді құлыптан бастап сүйеніш табанына апарады. Іргетастар мен қабырғалардан қалыптарды алу барысында алғашқы тартпа болттарын және сым шиыршықтарын кесіп тастайды.Одан соң жағалас және қабырғаларын алып тастайды,содан кейін бетоннан жеке қалқандарды жұлып алынады. Колондарды қалыптан алу барысында төменгі жақтарын және сүле- деге жиектелген кесектерін алып тастайды, қамыт және қалқандар алып тасталады. Айналмалы тақтайлар мен айналмаларды алып тастау арқылы жабын плиталарды қалыптан алуды бастайды. Жабын қалқан қалыбы құламас үшін екі-үш рет алып тасталған айналманы плита астындағы сатыларға салады. Қабырға және іргетастың ірі қалқанды қалыбын арнай иінтіректің көмегімен алып тасталады. Ірі монолитті құрылымдарды қалыптан алғаннан кейін қарап шығып, ақаулы бетондалған жерлерін дұрыстайды. Шағын кедір-бұдырлар мен бетонның қабырғаларға, колондарда және тіреулерде балқып жағылған бөліктерін, одан соң кедір-бұдыр жерлерін 1 : 2... 1 : 2,5 құрамды қоспа- сымен ысқылау арқылы қолмен немесе пневматикалық кескішпен кесіп тастайды. Қуыс жері жоқ шағын қалқанды бетонның ашық бетін сумен та- зартып және суланғаннан соң цемент ерітіндісімен ысқылайды. Дұрыс дірілдетілмеу немесе цемен сүті ағып кетуінің нәтижесінде пайда болған ірі қалқанды ең түбіне дейін тазаланады.Борпылдақ бетонды шапқыш балғамен шауап тастайды, одан соң сығылған ауа және сумен жуады. Егерде қалқан көлемдері бетонды қалауға арналған күн қағармен қалып орнатылады және бетондалады. Қалыптарды бітеу үшін берік немесе беріктігі бір сатыға жоғары бе- тон маркасы пайдаланылады. Бетон қоспасы ұқыптап тығыздау арқылы қаланады. Ірі қалқандарды цемент қоспасымен сылауға мүлдем тыйым салы- нады, себебі бұл ақауды жоймай, керісінше оны жасырады.Ірі қалқандар көтеруші құрылмаларда оларды әлсіретеді. Ақауларды мұқият тазалау және борпылдақ бетонды алып тастағаннан соң торкреттеу арқылы дұрыстайды. Ақаулар дұрысталған соң плиталарды, едендерде немесе тіреулерде әлсіреген бетонны қарлығаш құйрығы формасында шапқан жөн.

Қысқы уақыттарда бетондауға ерекше көңіл бөлінеді.Сыртқы ауа ор- таша тәуліктік температурасының +5 °С кем немесе тәулік ішінде темпе- ратураның теріске дейін төмендеуі анықталғанда қысқы бетондау жағдай деп атайды. Ресей аумақтарында мұндай климаттық жағдайда орташа есеппен жылына 6-7 жалғасады. Егерде бетон қоспасына қатыру температурасын төмендететін тұздар қосылмаған жағдайда 0 °С температурада барысында қатаю мүлдем тоқтатылады, Қыс мезгілдерінде температура жиі 0 °С –қа ауысуы байқа- лады, яғни оны бетоннның қатуына әсерін тигізеді. Қатая бастаған, содан соң аязға қатқан бетон, еріген соң жылы ортада қатаюын жалғастырады, егерде ол ең бастапқыда аязға қатқан сумен зақямдалған болса оның беріктігі біртіндеп өсе бастайды, дегенмен ереже бойынша қалыпта тем- пературада катаю ортадағы қалып темпераатура шартты түрде 15. 20°С деп есептеледі. Қыста қаланатын бетон, қалыптан алуға, бөлшектеп жүктеуге неме- се құрылымды толығымен жүктеу үшін қыста беріктікке ие болуы қа- жет. Ерте жаста қатаятын бетонның беріктігі төмен болады. Бұл қатаю барысында ұлғаятын және толтырманың үсті мен әлсіз цемент тасымен байланысын түзейтін жас қалпында қаланған бетонның суға қаныққанын айтады. Қалай бетонның беріктігі қалыпты беріктікке жақын болса, солай ол кеш қатырылғанын білуге болады. Сонымен қатар, ерте қатырудың нәтижесінде бетонның темір бетон арматурасымен түйісуі айтарлықтай төмендейді. Бетон жұмыстарын өндірудің кез-келген тәсілінде мұздың қысымға қажетті кері қарсыласуды және кейін негізгі қасиеттерін (5.13 кесте) на- шарлатпай- ақ теріс температурада қатаюын сақтауды қамтамасыз ететін оның минималды беріктігіне дейінгі қатаюынан сақтаған дұрыс. Мұндай жағдай бетонды жылытылған қылаптың көмегімен құрылы- мын сақтаап қалады, ал қоршаған орта төмен температураға жеткенде бетонды электр тоғымен, бумен немесе жылы ауамен үру арқылы қосым- ша жылытады.Ашық жерлерін жылытатын төсенішпен немесе термос қағидатына жете отырып, үгінділермен немесе химялық қоспалар, тез қатаятын цементтер және жоғары жылу бөлетін цементтермен жабады және жылдамдатқыштарды қолданылады.

Қоспасы бар портландцементтегі, аязда қатаятын бетонның беріктігі

Аяға қарсы қоспаларды қолданумен қысқы бетондау қарапайым және үнемді, алайда алдын ала шиеленіскен және динамикалық жүктелімге тартылатын құрылымдарда тұрақты жоғары кернеулі тоқ көзіне тіке- лей жақын айнымалы су деңгейінің аймағында орналасқан құрылымдар бөліктерінде химиялық аязға қарсы қоспаларды қолдануға жол берілмей- тінін есте сақтау керек Хлорлы тұздарды жоғартылған ылғалдыққа мүмкіндік бермейтін және болат арматурасы немесе оларды қосымша қорғаусыз кіріктірілген бөлшектері бар құрылымдарда қолдануға рұқсат берілмейді. Натрий нитриттері және поташ алюминий және оның қорытпаларын қолданумен құрылымдарда қолданылмайды. Аязға қарсы қоспалары бар бетонның төмен температураларда қатаю қабілеті бар. Аязға қарсы қоспалар ретінде кальций хлоридімен бірге натрий хлоридін (ХН+ХК); натрий нитритін (НН); поташ (П); кальций нитратын несепнәрмен қосылыстары (НКМ); кальций хлоридімен бір- ге натрий нитритін (НН+ХК); нитрит-нитрат- кальций хлориді )ННХК); несепнәрмен бірге кальций хлориді (НК+М), несепнәрмен бірге ни- трит-кальций нитрахлоридін қолданады. Қоспалардың оңтайлы мөлшері бетонның беріктендірілген темпера- турасына, материалдардың жағдайына (суық, еріген неме қыздырылған), су цемент қатынастары, цемент түрі және оның минералдық құрамына (цемент массасынан 2 ...16% шамасында) байланысты және құрылыс зертханасында анықталады. Аязға қарсы қоспа түрін таңдауда химиялық қоспалары бар бетондарды қолдану саласы ескеріледі, себебі пайдалану барысында құрылым бо- латын күшейту түрі және қоршаған ортаның агрессивтілігіне байланысты әртүрлі құрылым үшін қоспаның сол немесе басқа түрін қолдануда шек- теулер бар. Термиялық беріктендірілген болатпен күшейтілген алдын ала кернеулі құрылымдар және электрлендірілген көліктің темірбетон құрылымдары және тұрақты түрде электр тоғын тұтынатын өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін аязға қарсы қоспаларды қолдануға рұсат етілмейді. Аязға қарсы қоспалары бар бетон қоспасын жылытылмаған ыдыста тасымалдауға болады. Тасымалдаудың ең ұзақтығы және бетон қоспасын төсудің рұқсат етілген мерзімі оның жылжымалылығына байланысты, оларды құрылыс зертханасында анықтайды. Құрылымға төселген бетон қоспасында мұз, қар бөлшектері, мате- риалдың қатып қалған кесектері болмауы керек. Аязға қарсы қоспала- ры бар қоспа жалпы ережелерді сақтай отырып, құрылымдарға төселеді және тығыздалады. Шегендел бекітумен қорғалмаған бетон үстін ылғал- дың қатуын болдырмау үшін жауып қояды. Бетонды қалыпты беріктілік алғанға дейін жабық түрінде ұстайды. Егер бетонды төсегеннен кейін оның температурасы аязға қарсы қоспалардың су ерітінділерінің концентрациясын анықтау кезінде есеп- телген температураға қарағанда төмен болса, төселген бетонды құрғақ үгінділермен (10.15 см қабат), құрғақ құммен (30.40 см қабат), қармен (40.60 см қабат) жылытады немесе бетонның төзуін бетон қажетті берік- тілікке жеткеніне дейін термосты тәсіл бойынша жасанды жылытумен нығайтады. Қысқы бетондауды, аязға қарсы қоспаларды қолданбағанда, бетонның құрылымда төзуінің келесі әдістері пайдаланылады: «термос» әдісі және бетон қоспасын жылыту әдісі. «Термос» әдісі қысқы бетондаудың жылытусыз әдістеріне жатады. Бұл әдісте температурасы 20.. . 80°С бетон қоспасын жылытылған қалыпқа төсейді, ал ашық беттерін суытудан қорғайды. Бұл ретте оны жылытудың қажеті жоқ, себебі даярлау барысында енгізіл- ген, сонымен қатар цементтің сумен (экзотермии), өзара әрекеттесу физикохимиялық процесі нәтижесінде шығатын жылу мөлшері оның қатаюына және сыни мықты болуына жеткілікті. Термос әдісінің мәні – бетон +5 ° температураға дейін суып, осы уақыт ішінде мықты бола алды. . Қысқы уақытта бетон қосапсын дайындау үшін материалдардың жағдайы өте маңызды. Қыста материалдарды сақтау өте қиын. Цементі сақтауға арналған жайлардың қарды өткізбейтін тығыз қоршаулары болуы керек. Бетон араластырғышқа тиеу кезінде бетон қоспасы құраушыларының температурасы бетон қоспасының бетон аралыстырғыштан шыққанда ал- дын ала орнатылған температурасын қамтамасыз ету керек. Сондықтан қыста бетон қоспасын дайындағанда, жылытылған суды, ерітілген және жылытылған толтырғыштарды қолданады. Дәндерінде қызылсу мұзы және қатып қалған кесектері жоқ құрғақ толтырғыштарды араласты- рғышқа жылытылмаған күйінде салуға болады, егер бұған бетон қоспа- сының жылу балансы жол берсе. Цемент және ұсақталған қосапалар жылытусыз енгізіледі. Жіңішке қабырғалы және орташа шомбал құрылымдарға төселетін бетон қоспалары үшін портландцементтің тез қатаятын маркаларын және маркасы 400 және одан жоғары портландцеменнті пайдаланады. Бетонның термосты қатаюын негізінде шомбал құрылымдарды бетондағанда пайдаланды. Құрылымның шомбалдығы салқында- тылған (сыртқы) беттер жиынтығының оның көлеміне қатынасымен сипатталады.Бұл қатынас Мп, бетінің модулі деп аталады, ол келесі формула бойынша анықталады:

Бетонды теормостық қатайту тәсілін ірі құрылымдарды қалыптан алу барысында баста жағдайда қолданылады. Құрылымның ауырлығы салқындатылатын (сыртқы) беттердің оның көлеміне қатынасын сипаттайды. Бұл қатынасты келесі формула бойынша анықталатын беткі модуль Мn деп атайды. Колондар мен тіреулер үшін беткі модулдікті элекмент периметрінің алаңға көлденең өту қатынас ретінде анықтайды Бетоннның термостық қатаюын беті Мn < 6 м-1 модульді құрылымды ұстау барысында қолданылады. Бетон сынды беріктіке жету мерзімін қысқарту үшін бетонды қоспасын ең жоғары температурада қалайды, қалыпты қаптайды, ал құрылымға салынған бетонның үстін жауып қояды. Саңылаусыз және тесіктер қалдырмай қалыптың, әсіресе жылылық түйіскен жерлері және бұрыштары қапталып жабылуы қажет.Қалыпқа жел соғуды азайту үшін және жылытатын материалдарды сақтап қалу үшін қалыптың тігісі бойына қарақағаз қабатталып салынады. Егерде қалып темір бетон плита-қабықшасынан тұратын болса, оны сырқы жағынан жылылтып қаптаталады, ал бетонқоспасымен түйіскен ішкі жағын алдын-ала жылытады. Шығып тұрған негізгі құрылымға қарағанда тез суып қалатын бұрыштарын, жұқа элементтер және басқа бөліктерін жоба бойынша өн- дірістік жұмыста маңыздылығы жоқ нәрселермен ұзындығын жабады. Жаңадан қаланған бетонға қабысқан, ауаның әсер етуіне бейімделген, бұдан бұрын бетондалған блоктар мен негіздердің бетін ені 1... . 1,5 м. жалпақтықта жылытып қаптайды. Бетондау аяқталған соң блоктың жоғары бөлігін сапасы бойынша жылы қапталған қалыптан қалмайтын жылылық қабымен қаптайды. Қа- лып және жылытып қапталған материалдарды бетонның сыртқа қабаты 0 °С температураға дейін суыған жағдайда қажетті беріктікке жеткенде техникалық қызметкердік рұқсатымен алып тасталады. Қалып бетонда қатып қалғанға дейін алып тасталады. Бетон қалыптан алынған соң, егерде беткі қабат температурасының бір қалыпты болмауы және сыртқы ауа 20 °С аспайтын болса жарылып қалмас үшін жылытатын материалмен уақытша жабылады,

Бұл әдіс кезінде тоқты бетонның ішкі немесе сыртында орналасқан электродтар арқылы енгізеді. Көршілес немесе қарама қарсы электрод- тарды әртүрлі фазалардың сымдарымен қосады, оның нәтижесінде бе- тонда электродтардың арасында электр өрісң пайда болады. Электрмен қыздыру кезінде электр энергиясы тікелей бетонның өзінде жылу энергиясына қалыптасады, сөйтіп бетон қарсыласу ретінде электр желісіне қосылған болып шығады. Сонымен бірге электр энерги- ясының ең жоғары ПӘК-е жетеді де бетонның бірқалыпты температу- раның жайылуына жағдайлар жасалады. Бірақ бұл тәсілге электродтар, сымдар үшін металдың шығындарын, сондай-ақ жүйенің монтаждалуы- на еңбек шығындарын талап етеді. Жұмыстарды жүргізу мен процесті бақылау үшін мамандырылған персонал қажет. Бөлінетін жылудың саны едәуір бағынышты болатын бетонның қарсыласуы бетондағы сұйық фазаның құрамы мен көлеміне, цементтегі бар сілтілер, химиялық қоспалар мен басқа да факторларға тәуелді. Электродтардың орналасуы мен тоқтың жүру орнына сәйкес электронды қыздыру толассыз бен сырттағыға бөлінеді. Толассыз қыздыру кезінде тоқ бетонның массасы арқылы өтеді және жылу энергиясы бетон денесінен бөлінеді. Электродтар ретінде пласти- налар, жабын болаттан жасалған тілмелер, 8 немесе 6 мм диаметрі сым қызмет етеді. Толассыз қыздыру тәсілін бетон мен аз армирленген кон- струкциялардың тезірек қатаюі үшін қолданылады. Тығыз армирленген конструкцияларда арматура жақсы өткізгіш бола тұра тоқ жолдарын бі- раз бұрмалайды, тең емес температура өрістерін тудырады және біркелкі қаттылықты жасауға мүмкіндік бермейді. Сырттағы қыздыру мағынасы бетондалатың блоктың немесе мас- сивті конструкцияның периметрі бойынша және қалыптың вертикал- ды ішкі қабырғалары бойынша арматуралық блоктан 60 мм кем емес қашықтықта диаметрі 4... 6 мм арматуралық болаттан жасалған элект- родтарды іліп қоюында болады. Электродтарды бір бірінен 25.30 см кей- ін орналастырады. Электрмен қыздыру бетонның сырттағы қабатының 50 °С жоғары емес температураға дейін қыздыруымен, кернеуі 60.90 В ауыспалы тоқпен жүргізеді. Нәтижесінде блоктың айнала бетонның сы- ртқы қабаттарынан жылу жейде сияқты қалыптасады, олар экзотермия- ның ішкі жылуын және бетонның пісуі үшін қолайлы температуралық жағдайларды сақтайды. Сырттағы электрмен қыздыруды бетонды термос тәсілімен жасау үшін экзотермияның қыздыруы жеткіліксіз болғанда, гидротехникалық құрылыстар, монолит іргетастар мен үстінгі қабаттың модулі Мп < 5 м-1, басқа да құрылыстардың бетондау блоктарының массивті құрылыстары кезінде пайдалануға орынды. Сырттағы қыздырудың ұзақтығы ауаның ортатәуліктік температу- раға бағынышты және -15 бастап -30 °С дейін температурада 24... 60 с. құрайды. Бұл мерзімдер бетонның жобалық қаттылығының 50 % кем емес өсуін оны жылыту мен 0 °С температураға дейін суу мезгілдерінде қамтамасыз етеді. Электродтық қыздыру кезінде бетон оның ішінде ылғалды сақтау үшін буоқшалануы қажет. Электрмен қыздыру температурасының жоғарлауы бетонның қатаю мерзімдерін жылдамдатады, бірақ өндіру мәдениетін жоғарлауын та- лап етеді, өйткені электродтардың уақытылы сөндірмелеуі, энергияның басқа тұтынушыларының қосылуы мен өшірілуі салдарынан кернеудің қатты сарқырамалары, буошақланудың бұзылуы қыздырылып жатқан бетонның, әсіресе жіңішке қабырғалы құрылыстардың аса кептірілуіне, оның сапасының қайтарылмас бүлінуіне әкеліп соғады.

Бұл әдіс электр қуатының көбірек шығынын талап етеді, өйткені электр жылытқыштар бетонға бөлінген жылудың жартысын ғана береді. Қалғаны жылылықты оқшалауды, қалып элементтерін жылытуға, қоршаған ортаға шығынына кетеді. Инфрақызыл сәулелермен жылыту бетонға сәулелі энергия түрінде жылуды беруінде болып табылады, онысымен оның қатаюі тездетіледі. Жылу тасығыштары ретінде инфрақызыл сәулелер болып шығады, олар қыздырылған денелермен бөлінетін және бетонға жылуды беретін элек- трондық толқындар болып табылады. Инфрақызыл сәулелер ретінде жалпы электр желісінен жұмыс істей- тін металл құбырлы электр жылытқыштар (ҚЭЖ) мен өзекті карборун- долық сәуле таратушыларды пайдаланады. ҚЭЖ-тар диаметрі 9.18 мм болат, мыс немесе жез түтігінен тұрады, оның өсі бойы нихромдық спи- раль орналасқан. спираль мен түтік қабырғалары арасындағы кеңістік периклазбен – магнийдің кристаланған оксидімен толтырылған. ҚЭЖ- дің әртүрлі түрлері 300...600°С температураға дейін жылынады. Карборундық сәуле таратушылары диаметрі 6.50 ммм және ұзындығы 0,3.1 м кремний карбидінен жасалған өзек болып табылады. Сәуле таратушыла- рының жұмыс температурасы 1 300.1 500 °С. Инфрақызыл сәуле таратушылары шағылдырғыштар мен сүйемелдейтін қондырғылармен қоса жинағында инфрақызыл қондырғыны құрайды. Сфералық немесе трапецеидальдық шағылдырғыштардың ішкі қуысында сүйемелдейтін қондырғылары бар сәуле таратушылары орналасқан. Сфералық шағылдырғыштарды сәулеленуді 3 м қашықтыққа дейін; ал трапецеидальдық – 1 м дейін энергияны беру кезінде пайдаланы- лады. Инфрақызыл сәулелердің қуатын және олардың жылытып жатқан бетонның үстінгі қабатының қашықтығын реттегеп бетонның жылу ин- тенсивтілігін, изотермиялық жылудың температурасын, сондай-ақ жылу өндеудің соңында бетонның суу интенсивтігін өзгертуге болады.

Инфрақызыл сәулелермен жылытуды келесі жағдайларда пайдалануға болады: ■ жіңішке қабырғалы (қалыңдығы 25 см көп емес) құрама темірбетон құрылыстарды жасаған кезінде және олардың арасындағы тораптарын тегістеу кезінде; ■ қысқы мезгілде металл салынатын бөліктері мен анкерлік қондырғы- ларды орнату кезінде монолиттеніп жатқан (штрабтық) бетонның қатаюін тездету үшін; ■ блоктарды бетондауға дайындау кезінде (тоңданған бұрыштар мен үстінгі сырттарыныңың жылытуы); ■ биік (қалыңдығы шамалы) арматуралары көп конструкцияларды құрастыру кезінде. Инфрақызыл сәулелермен жылыту кезінде бетонды одан ылғал буланып шықпау үшін мұқият қорғайды. Соңғы жылдары бір қатар құрылыстарда ішінде электр жылытқыштар металды жылытылған қалыпты щиттер термобелсенді қалыпты қолда- нуымен электродтық жылыту қолданыстан шығып жатыр. Щиттерде қоректену көзіне қосылу үшін жалғағыштар қарастырылған. Блокты бе- тондауды мен сыртын жылуоқшаулағыш материалмен жабуды аяқтаған соң қоректену жүйесін қосады да бетонның белсенді жылу процесі басталады. Термобелсенді щит пен бетонның жалғасу орнында темпе- ратураны жылыту процесінде үстінгі сырттың аса кебуінен құтылу үшін 40 °С жоғары көтермейді және бетонды бабына келтіру процестің бүкіл кезінде тұрақты ұстайды. Түйіспелі электр жылыту электр жылытудың бір түрін білдіреді және жылыту үстінгі беттерінен жылытылып жатқан бетонға ті- келей жылуберілім болып табылады. Түйіспелі электр жылытуды үстінгі бетінің модулі Мn > 6 м-1 және тұрғызылатын көтеру-жылжы- малы жылыту мен алмалы-щиттік қалыптардың дамыған үстінгі бет- терінде қолдануға орынды. Жылыту қалыптың немесе термоформаның конструкциясы (жайма болаттан, суға төзімді фанерадан) оның үстінде жылыту элементі мен тиімді жылылықты оқшаулауды (минералды мен шлакомақтамен) орналастыруын қарастыруға тиіс. Электрлі жылтқышты келесі жылықыштардың көмегімен орындауға болады: сымды, жылтқыш кабелдер және сымдар өзекті-құбырлы, өзек- ті-бұрышты, индукциялық, торлы, пластинкалы. Сымды жылтқыш элементтерді омикалық қасырысуды (нихром тәрізді) жоғарлату арқылы сымдардан жасайды.Диаметрі 0,8... 3 мм сым- ды изоляциялық материалдан жасалған қаңқаға байлайды, мысалы асбе- стцементті материалды жұқа материалды асбеспен оқшаулайды. Жылытатын сымнан электрлі жылытқыш. Мn = 6.10 м-1 бет мо- дулімен жабылған монолитті колонналар, тіреулер, сүлелер, қадалы ро- ствертер «Көтеруші және қоршау құрылымдары» 3.03.01-87 ҚНиЕ сәй-

кес, жылытқыш сымды электр жылытқыштарын қолдану саласы болып табылады.

Ескертпе: Бетондалатын құрылымның беткі модулі беті салқында- тылатын құрылым алаңының соммалық қатынасымен анықталады м-1. Ірі құрылымдарды бетонды жылыту бетондалатын құрылымға тіке- лей жылытқыш сымды салу арқылы жүзеге асырылады. Жұмыс өндірі технологиясына байланысты жылытқыш сымдар немесе арматуармен жұмыс атқарғаннан соң уақытында жайып қойылады. Электрлік жылыту жұмысынан соң құрылымдар келесі дайындық операцияларына дайындалады: ■ қалыптан алуды арматуралық торларды және қаңқаларды белгілейді (әртүрлі құрылымдағы инвентарлы қалыптан алуды және түрлер қолданылуға болады); ■ төменгі және жоғарғы арматуралық торлар деңгейінде жылытқыш сымдар салынады;

■ қалыпты және арматураны қоқыстан, қардан, мұздан тазартылады. ■ құрылым электр жылытқышының учаскесінен қашықтығы 25м аспайтын түзу алаңда КТП-ТО-80/86 түріндегі немесе басқа осы мақ- сатта қолданылатын трансформаторлар орнатылады; ■ жұмыс зонасына қоршалады және дабыл белгісі мен жарықтандыру жүйесі орнатылады;

■ КРПТ маркалы кабельмен шиносымды КТП-ТО-80/86 комплектілі трансформаторлық подстансаға қосады; трансформаторлық подстанса мен тарату шкафтары қасында резеңке алашамен жабылған ағаш төсемдерді оналастырады; ■ көмірқышқылды өрт сөндіргіші бар қарама қарсы щитті монтаждайды, жұмыс аумақта қауіпсіздік техника бойынша тақталарды орнатады; ■ трансформаторлық подстансаны қоректену желісіне қосады және оны бос жүрісте байқап көреді, сонымен қатар уақытылы жарықтан- дыру мен температуралық реттеудің автоматика жүйелерін тексереді; ■ жұмыс буынын қажетті саймандармен, қорғанудың жеке құралдарымен қамтамасыз етеді, нұсқаулықты өткізеді. Бетонға салынатын жылыту сымдарының көмегімен қалыпты жылытуды қамтамасыз ету үшін негізгі талаптар сымдарды орау мен орнату кезінде, қалыпты орнату мен бетон қоспасын салу кезінде оқшалаудың механикалық ақауларын алдын алу, сонымен қатар тоқ жіберетін сым- ның арматурамен, болат қалыппен және де басқа металл элементтерімен қысқа тұйықталу мүмкіндіктерін жою болып табылады. Жылытқыш сымды конструкцияға қатты созбай орнатады. Кесу жиектері бар бұрыштарда сымның астында рубероидтан немесе би- тумдалған қағаздан қосымша оқшалауды оранатады. Сымды арматураға бекітуді диаметрі 1,2 мм жұмсақ тоқу сымынан жасалған шиыршықтардың көмегімен немесе оқшауланған сым кесін- ділерімен, пластмасса бекіткіштермен, болат сынан жасалған қы- стырғыштармен, полипропилен шпагатымен жүргізеді, әрі оқаушау- лағыштың жануын, массаға тұйықталуды және қыздырылатын сымның ұштарының жануын болдырмау үшін бетоннан сыртына 2,5... 4 мм2 қи- масымен монтаждау сымынан өткізгіш шығарады. Құрылымды бетондау алдында шинаның массаға тұйықталуының болмауын мегомметрмен тексереді. Қыздырылатын сымдар ашқаннан және оларды шина сымына қосқаннан кейін бетон қоспасын салуды және электрмен қыздыруды бастайды. Жағымсыз температуралар кезінде бетон қоспасын дайындауды және салуды келесі талаптарды ескере отырып жүргізу керек: Жабынның горизонталдық бетін гидрооқшаулағыш материалмен (пленкамен) жабады және қалыңдығы 50 мм минерлды мақта салады. Қыздырылатын сымдарға кернеу береді. Электрлік қыздыру төмен- детілген 55.95 В кернеуінде жүзеге асырылады. Кернеуді беру бетондау аяқталғаннан, жылу оқшаулағышы салынғаннан және адамдар қоршау сыртына кеткеннен кейін жүзеге асырылады. Кернеуді берер алдын- да қосылудың дұрыстығын тексеру, байланыстарды, кабельдерді және сымдарды қарау керек. Бетонды қыздыру кезінде байланыстардың, ка- бельдердің, сымдардың жағдайына бақылау жасау керек. Жарамсыздық анықталған жағдайда кернеуді тез арада сөндіріп жарамсыздықты жою керек. Қыздырылатын бетонның температурасын бақылау техникалық термометрлермен немесе қашықтықтан ұңғыға орнатылған термодатчиктер көмегімен жүргізілуі тиіс. Температураны өлшеу нүктелерінің саны орта есеппен алғанда жабу алаңының 50 м2 бір нүктесінен кем емес болуымен белгіленеді. Бетон температурасын изотермикалық қыздыру кезінде жиілігі 2 с. аралығынан артық емес уақытта өлшейді. Бетон температурасын реттеу және сымды қыздырғыштардың (ЦНИ- И-ОМТП құрылымдарының трансформаторлық блок-приставкалары) үзіліссіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін температуралық бақылау және қыздыру режимдерін реттеу жүйесін пайдалану керек. Жылумен өңдеу аяқталғаннан кейін беті Мп = 5... 10 м-1 модулі бар құрылғылары үшін салқындату жылдамдығы сағатына 5 °С аспайтын, беті Мп > 10 м-1 модулі барға – сағатына 10 °С аспайтын болуы керек. Сыртқы ауа температурасын тәулігіне бір-екі рет өлшейді, өлшемдер нәтижелерін журналда белгілейді. Ауысымына кемінде екі рет, ал бетонды қыздыру басталғаннан кей- ін алғашқы 3 сағатта әр сағат сайын тоқ күшін және қосылу шынжы- рындағы кернеуді өлшеп отырады. Электрлік біріктірулер орындарында ұшқындаудың болмауын тексереді. Бетонның мықтылығын әдетте нақты температуралық режим бойынша тексереді. Тиісті температуралы бетонның мықтылығын қалыпқа са- лынғаннан кейін ультрадыбысты немесе түптерін бұрғылау және сынау тәсілімен НИИМ құрылымының балғасының көмегімен анықтау ұсыны- лады. Жылытып оқшаулау құрылымның сыртқы қабаттарындағы бетон температурасы +5 °С жеткен сәттен ерте емес уақытта және қабаттары 0°С дейін суығаннан кешіктірмей алына алады. Қалыптың және бетон- ның жылытып оқшаулауын қатырып алуға болмайды. Құрылымдарда жарықтарды болдырмау үшін бетонның ашық беті мен сыртқы ауа арасындағы температураның ауысымы мыналардан ас- пауы керек:

Көрсетілген шарттарды сақтау мүмкін болмаған жағдайда бетонның беті қалыпқа салынғаннан кейін жабылуы керек (брезентпен, тольмен, қалқандармен және т.с.с.). Қыздырғыш сымдарды құрылымдарға салу және бетонды қызды- рғыш сымдармен қыздыруды төрт адамнан құралған топ орындайды (5.15-кесте). ІІІ-санаттағы бетоншылар төменгі және жоғарғы арматуралық тіректер деңгейінде қыздырғыш сымдарды салады.

V разрядты электрмонтер, кабельдің шеттерін бөлумен айналысады, оны ТО ЖТП-80/86 трансформаторлы подстанцияға жалғайды. ІІІ разрядты электрмонтер, шинасым бөліктерін қысқыштың бой- ымен орналастырады, оларды бір-біріне жалғайды. Кабельді жалғағаннан кейін, V разрядты электрмонтер, шинасым бөліктерін ТО ЖТП-80/86 жалғайды, оның жерлендіруін жасап, транс- форматорлы подстанцияның жұмысын бос жүрісте тексереді. Осыдан кейін, V және ІІІ разрядты электрмонтерлер қыздырғыш сымдарды шинасым бөліктеріне жалғайды. Бетонды құрылымға жайғастырғаннан кейін, ІІІ разрядты бетоншы- лар, жабындының жоғарғы қабатына гидро және жылу оқшаулау ұй- ымдастырады, қыздырғыш сымдарға кернеу береді. Жлектрмен жылыту жүйесін жинақтау, кері тәртіппен жасалады. Жұ- мыстарды өндіру кезінде электр үнемдеу мақсатында ұсынылатындар:

Қыздырушы қалыпты көбінесе, М = 8...30 м-1 жұқа қабырғалы және орташа массивті құрылымдар тұрғызу кезінде, сонымен қатар сыртқы ауа температурасының -40 °С дейін түйістерді және тігістерді құйып бекіту кезіндемқолданады.

Құрылымға орныққанға дейінгі бетон қоспасының жылдамдатылған электрқыздырылуы, оны электродтары орнатылған қауға немесе бункер- ге орналастырады, олар арқылы бетон ерітіндісіне 380 В есептеулі қу- аттылықпен кернеулі өтпелі электр тоғы, 5 ... 15 мин бойы өтетін және оны 50.85 °С температураға дейін қыздыруында болып табылады. Қыз- дырылған бетон ерітіндісі, құрылымда жаңатөселген бетонның 45.80°С температурасын алу үшін, тез арада құрылымға төселеді (судың булануынан қозғалғыштығын жоғалтпасы үшін, сонымен қатар шығынды

5.15. Сур. Бетон қоспасын электрқыздыруға арналған бункер сызбасы: 1 — бункер; 2 — электрод; 3 — электродты желі көзіне қосу орны; 4 — электродтар- дыбекіту; 5 — дірілдеткіш; 6 — бекітпе жылу жоғалтпасы үшін 10 мин көп емес болғаны дұрыс). Ондай темпе- ратурада, онда цемент пен судың өзара қатынасының физика-химиялық үрдістері тез белсенеді, әсіресе жылу шығару айтарлықтай өседі, соған байланысты бетон температурасының жоғары деңгейі 15.25 с бойы ұстап тұрады, кейін оның айқынды төмендеуі басталады. Мұз пайда болудың жасырын жылулығы арқасында, суудың жалпы уақытында, одан кейін 0°С температурада салқындау уақытында бетон, құрылымында қандай да бір ақауларсыз қатқанға дейін талап етілуші маркалы қаттылығын алады және электрмен қыздырылған бетонмен, ал кейде қарапайым қатаю бето- нымен салыстырғанда жоғары сапалы болып сипатталады. Көп жағдайларда, атмосфералық жауындардан қорғау үшін, құрылымның қалыппен жабылмаған бөліктерін орам материалдармен, фаерамен, қалқанмен (кейде жұқа жылытқышпен) жай жабу үшін қосым- ша жылытуларсыз ағаш қалқанды қалыпты пайдалануға болады. Алайда, қуатшығынын азайтудың қатаң талаптарының қажеттілігі кезінде, бетон- ның жоғары беріктігін алу үшін, ағаш қалыппен жылыту немесе жылыту қабаты бар басқа қалыпты қолдану қажет болады. Бетон қоспасын алдын-ала электрқыздыруға, электротермоөңдеудің басқа әдістеріне қарағанда, аз электр қуаты (40... 60 кВт • ч/м) жұмса- лады, бұл оның үнемділігіне себепші болады және құрылымдардың кез келген түрлеріне келеді.

Бұл тәсіл мынаны қамтамасыз етеді:

Алайда, көрсетілген жетістіктерге қарамастан, әдіс, монолитті құрылыстар тұрғызу кезінде қажетті қолданыс таппайды. Бетон ерітін- дісін электрқыздыру әдісін тарату келесідей:

Қалыптың сыртқы бетінен бірізді орамдармен индукция құру үшін, оқшауланған индуктор-сым жүргізіледі. Айнымалы электр тоғы, индук- тор арқылы өте, электрмагнитті өрістің өзгерістерін құрайды. Электрмаг- нитті индукция, сол өрісте тұрған металлда (арматура, болат қалыпта) құйынды тоқтар шығарады, нәтижесінде арматура (болат қалып) қызады және одан (кондуктивті) бетон қызады. Бетондаушы құрылымның түріне байланысты екі сызба қолданылады: 1) қалыптың сыртқы жағына орналасатын темірлі индуктивті орауыш; 2) бетондалушы құрылымның ішінде орналасуы кезіндегі білікті трансформатордан.

Индуктивті жылыту әдісінің мүмкіндіктері:

Индуктивті жылыту кезінде термоөңдеудің қарқындылығы, бетон- ның электрфизикалық құрамына байланысты емес, ал арматураның электрмагнитті және магнитті құрамдарымен (қалыптың), магнитті өрістің кернеулігімен анықталады.

Әдістің жетістігі, айтарлықтай арматуралаудың арқасында құрылы- сты жылыту сапасы да болып табылады, соның арқасында құрылыстың ұзындығы мен қимасы бойынша біркелкі температуралық өріс қамтама- сыз етіледі.

Бетонды жылытуға ыстық ауа және буды қолдану, жылудың үлкен шығынына әкеп соғады. Бұл тәсілді, сыртқы ауаның шағын теріс температурасы және жеткілікті сенімді және герметикалық жылулық оқшаулау кезінде қолданған абзал. Тәсілдің жетістігі, инвентарлы арқылы жабық көлемді құрылғыда - дайындау кезеңіндегі аз еңбек сыйымдылығынан (құрылымның жеке түрлеріне) тұрады: қоршаулар немесе жапқыштардан, мысалы кенептен. Жетіспеушіліктеріне, басқа заттарды және ауаны қыздыруға кететін ай- тарлықтай жылу жоғалтулар , температура өрісінің әркелкілігі, жылыту циклінің үлкен ұзақтығы (3 тен 7 тәу. дейін), жылытылған бетонның 150 кВт • ч/м2 артық - қуаттың меншікті шығынының жоғары көрсеткіші жатады.

Қазіргі уақытта, жылы үйшік ретінде, ауа қабаты бар қоршауды құрайтын, синтетикалық материалдардан жасалған пневматикалық құрылымдарды пайдаланады. Жылы үйшіктерді, электрлі немесе булы калориферлермен және ерекше жағдайларда (мысалы, көлемді көшірілмелі жылы үйшіктерді қолдану арқылы жеке тұрған фундаменттер тұрғызу кезінде) - бумен жылытады. Отауа калорифті отынды сирек қолданады.

Жылытушы сымдармен, сыртқы ауаның -30 °С дейінгі температурасы кезінде кез келгенмонолитті құрылымдарды жылытуға болады. Ша- мамен 1 м3 монолитті бетонды жылыту үшін, 60 м ПНСВ-1,2 маркалы жылыту сымы қажет болады. Бетонды жылытуды, жылынушы элементтерде төмен кернеу және жоғары тоқ күші кезінде орындаған жөн. Ол үшін, ТСДЗ, СПБ немесе КТПТО маркалы бетонды жылыту үшін, арнайы қосалқы станциялар өолдануды ұсынамыз. Қосалқы станциялардағы қондырғыштық қуат- тылық, бетонды қыздыру кезіндегі кернеуге байланысты. Құрылымға енгізу керек жылытушы элементтер саны, бетонның жылыну көлеміне және ол үшін талап етілуші электр қуаттылығына байланысты. Әр құрылымға, технологиялық карта беру керек. Жылыту- дың ұзақтығы және оның сууының фактілі уақытын ескере отырып бе- тонды ұстап тұруды, бетонның қатайу графигі және бетон жұмыстары өндірісінің журналына жазылатын, жылытушы элементтердегі тоқ күші және оның температурасын әрдайым өлшеп тұру нәтижесінде анықтауға болады (5.16 кесте). Әрдайым зертханалық бақылаулар қажет.

Бетон және темірбетон құрылымдардың сапасы, пайдаланушы ма- териалдардың сапасына, сонымен қатар, бетон жұмыстарының кешенді үрдістерінің барлық кезеңдеріндегі негізгі талап етілуші технологиялар- ды ұстанғанға байланысты.

Ол үшін, келесілерді қоса, жұмыстардың барлық кезеңдерінде бақылау қажет: ■ шығыс материалдарын қабылдау және сақтау (цементті, құмды, шағылды, арматуралы болатты, орман материалдарын және басқаларын); ■ арматуралы торлар және қаңқаларды дайындау және монтаждау, монтаждарда қалыпты пайдалану;

Барлық шығыс материалдар МЖСТ талаптарына сай болуы керек. Материалдар құрамы көрсеткіштерін, құрылыс зертханасында тексерген жөн. Қоспаны дайындау барысында, материалдардың дозалауын, араластырудың ұзақтығын, қоспаның қозғалғыштығы мен тығыздығын тек- середі. Әрі қозғалғыштықты ауысымда екі реттен сирек емес тексеру керек, ол берілгеннен 1 см-ге еркшеленбеуі керек, ал тығыздығы - 3 % аспауы керек. Қоспаны тасымалдау кезінде оның, жабыса бастамауын, бөліктер- ге қатпарланбауын, су, цемент немесе жабысқақтығын жоғалтқаннан қозғалғыштығын жоғалтпауын қадағалайды. Арматуралау кезінде, арматуралық болат сапасын, біліктердің өлшем- дері (диаметрлерін) және пішіндерінің дұрыстығын, дәнекер сапасын, СНиПте келтірілген мүмкін ауытқуларды ескере отырып, құрылымдағы арматура орнының дұрыстығын тексереді. Қалыпты орналастыру кезін- де, оның орнатылуының дұрыстығына, түйіндесулердегі және қалқандар- дағы түйісулердің тығыздығын, қалыпты пішіндер мен арматуралардың өзара орналасулары (бетонның қажетті қабатын қорғауға қажеттілерді қамтамасыз етуге) ұқсас. Бетон қоспасын орналастырар алдында, қалып бетінің тазалығын және оның жағылу сапасын тексереді. Қоспаны жайу үрдісінде, қоспаның ашып кетпеуін және жарғақ, қаңыраушылығына жол бермей, оны тастау биіктігін, дірілдеу ұзақтығын және тығыздауының бірегейлігін бақылайды. Дірілтығыздау үрдісін, қоспаның жарылу дәрежесі, одан ауа көпір- шіктерінің жығуының тоқтауынан және бетінде цемент сүтінің пайда болуынан көзбен шолып бақылайды. Кейбір жағдайларда тығыздық өлшегіштер пайдаланылады. Қойылған бетонның сапасын бақылауды, құрылымды бетондау үрдісінде жүйелі түрде жүзеге асырады. Ол, жоба талаптарына бетонның физика-механикалық сипаттарының сәйкестігін тексеруден тұрады. Бе- тонның беріктігін сығуды, оны дайындағаннан кейін және төсеу орнынан тікелей алған бетон қоспасынан жасалған, бақылаушы үлгілерде тексереді. Орындалған монолитті бетон және темірбетон құрылымдарын қа- былдауды, бетонның жобалық беріктігіне жеткеннен кейін ғана жасайды. Сапаны бақылаудың ерекше шараларын, бетон жұмыстарын қысқы уақытта орындағанда қолданады. Осылай, қоспаны дайындау барысын- да, әр 2 с сайын тексерілетіндер: мұздың жоқтығы; бетонараластырғышқа берілетін, жылытылмайтын толтырғыштардағы қатып қалған кесектер; аязға қарсы қоспалары бар қоспаны дайындау барысында - жүктеу алдында су температурасы және толтырғыштар; тұздардың шоғырлануы; бетон араластырғыштан шығардағы қоспа температурасы. Ауысымда бір рет, қоспаны тасымалдау кезінде, тасымалдаушы және қабылдаушы ыдыстың жабылу, жылыту және қыздыру шараларының орындалуы тек- середі. Егер қоспаны алдын-ала жылытуға ұшыратса, онда оның температурасын әрбір жылынушы порцияда тексереді. Қоспаны орналастыру кезінде, қалып, арматура және негіздің бетінде қар және қызылсу мұздарының болмауын қадағалайды, қалыптың жылу оқшаулануының сәйкестігін қадағалайды, жылыту керек болғанда - осы жұмыстардың орындалуын қадағалайды. Қоспа температурасын, қоспаны транспорттық көліктерден түсіру кезінде және қалыпқа төсегеннен кейін тікелей тексереді. Бетонды ұстап тұру кезінде оның температурасын, кедергілік термометр немесе техникалық термометрлер, температуралық ұңғымалар- ды пайдалану арқылы қашықтық әдістермен өлшейді, әрі егер қоспаны алдын-ала электржылыту немесе жылыжайларда жылытатын «термос» тәсілі қолданылса, бетон температурасын алғашқы тәуліктерде 2 с сайын тексереді және келесі үш тәулікте, ауысымда екі реттен кем емес және ұстаудың қалған уақытынжа бір рет тексереді. Аязға қарсы қоспалары бар бетондарды пайдаланған жағдайда, оның температурасын, оның берілген беріктігіне жеткенше тәулігіне үш рет тексереді, ал 10°С/с дейінгі жылдамдықта температураны көтеру кезеңіндегі бетонның элек- тржылуы кезінде - әр 2 с сайын, одан әрі - ауысымда екі реттен кем емес. Бетонның беріктігін, нұсқаулар мен анықтамаларда көрсетілген және қысқы бетондаудың әртүрлі тәсілдеріне қарастырылған мерзімдерді ұстану кезінде, бетон қоспасын құю орнынан жасалған үлгілердің қосымша көлемін сынау жолымен бақыланады. Аязда сақталатын үлгілер, сынақ алдында еріту үшін 15...20°С температурада 2 ... 4 с ұстайды. Бетондардағы бұзылмас бақылауларға ұшырайтын параметрлер, беріктік, қорғаныш қабатының көлемі, ылғалдылығы, аязға төзімділігі, дым өткізбестігі болып табылады.

Бетон беріктігін бақылаудың келесі әдістері бар:

Құрылымы жасалған бетон қоспасынан орындалған, бақылаушы үлгілерді сынау әдісі, келесі үлгілерде созу және сығуға бетон беріктігін анықтауға қолданылады: қабырғаларының ұзындығы 100, 150, 200 немесе 300 мм кубтарда, диаметрі 100, 150, 200 немесе 300 мм және биіктігі екі диаметрге тең цилиндрлерде, сонымен қатар өлшемдері 100 х 100 х 400 мм, 150 х 150 х 600 мм немесе 100 х 200 х 800 мм шаршы қимасының призмаларында.

Негізгі ретінде, өлшемдері 150 х 150 х 150 мм үлгі қолданылады. Бетонды үлгілерді, дайындау және қатайудың сол шарттарын ескеру кезінде, монолитті құрылым қоспасынан жасалған құрылыс алаңындағы немесе бетон қоспасын жақсы жағдайда қатайуын дайындаушы - кәсіпорында дайындайды. Үлгілер, өздерінің есепті жасына жеткенге дейін сақталады, кейін сыналады. Кубтарды жобалық шамада (жақсы қатайу- дың 28 тәу) және жобалық құжатпен бекітілген аралық шамада (қалыпты алу кезінде ж.т.б.) сынау керек. Бетонның беріктік көрсеткішінің негізгі түрі, оның сығу беріктігі болып табылады. Ол үшін, сыққышта куб-үлгілер, цилиндрлер, сонымен қатар иіліс кезінде созылуға сынағаннан кейін призмалардың жартысы - үлгілері дебұзылғанға дейін сынайды. Жеке үлгілерді сынау нәтижелері бойынша, сериядағы бетон беріктігі анықталады; оған қоса, сериядағы ьеріктіктің орташа мәнінен 15 % артық ерекшеленетін, ауытқыма нәти- желер бракқа шығарылады. Сериядағы бетон беріктігі, жеке үлгілердегі беріктіктің орташа арифметикалық мәндеріндей анықталады. Монолитті құрылым бойынан алынған үлгілерді сынау әдісі, үлгілер- ге бетон сынамаларын егеу немесе құрылымнан немесе оның бөлігінен бұрғылау арқылы алынуынба болып табылады. Ол үшін, құрылым бой- ынан цилиндрлі керндерді алу үшін, алмазды дискілер немесе коронка- ларды қолданатын арнайы жабдық қолданылады (5.16 сур). Бетонды бұзбай алынатын, жанама сипаттарды пайдалануға негіздел- ген, бұзылмайтын деп аталатын әдістер де бар. Бетон беріктігін бұзылмайтын бақылау әдістері сыналушы үл- гідей сондай құрам мен жастағы бетоннан жасалған куб-үлгілер стан- дарттарын сынау нәтижелері бойынша жеке

дәйектелген (теңес-пелі) тәуелділіктерді тізуді талап етеді, яғни бұзылмайтын бақы- лау әдістерінде тікелей өлшенетін көлем, корреляциялық тәуелділік беріктігімен бай- ланысты кез келген физикалық көрсеткіш болып табылады. Және осы корреляциялық тәуелділікті орнату үшін, ол дегеніміз, бетон беріктігін анықтауға да, бетон беріктігі мен жанама сипаттама арасында дәйектелген тәу- елділіктерді алдын-ала орнатады.

5.16 сур. Бетонды керн Беріктікті өлшеу дәлдігіне, бұзылмай- тын әдістермен өлшеу кезінде, цемент түрі, цементтің құрамы, толтырғыш түрі, қатайу шарттары, бетонның жасы, қабаттың ылғалдылығы мен температурасы, қабат түрі, бетонның беткі қабатының карбондауы және басқа да факторлар тізімі.

Құрылым қабырғасын жару және жаруы бар айыру әдісі құрылым бойында бетон бөлігінің жарылуына қажет талпыныстарды тіркеуде не- месе бетонның, одан анкерлі құрылғыны суырып алу кезіндегі жергілікті бұзылу болып табылады (5.18 сур.). Жару арқылы жұлу әдісі, стандарттарда дәйектелген тәуелділіктер жазылған, беріктікті бақылаудың, жалғыз бұзылмас әдісі болып табылады. Сыналушы құрылымда, тегіс жер таңдалады және тереңдігі 55 мм тесік те- седі. сур. 5.18. Болат дискілерді жұлу әдісі диск бетіне бетонды жұлу қабатын жобалау алаңына бөлінген, жұлудың тең талпы- нысы, металлды дискіні бетоннан жұлу кезіндгі жергілікті бұзылу үшін қажет кернеуді тіркеуде болып табылады.

Қазіргі таңда әдіс, өте сирек қолданылады.

Барлық бұзылмайтын бетон берік- тігін бақылаудың ең танымал әдісі - соққылы импульс әдісі. Соққылы импульс әдісі, соққыштың бетон бетімен соғылысуы кезінде туындаған соққы қуатын тіркеуде болып табылады.

5.19. сур. N түрлі Шмидт склерометрі: 1 — соққыш-білік; 2 — сыналушы бетон; 3 — металлды корпус; 4 — сырғақ; 5 — шкала; 6 — бекітпе; 7 — білік; 8 — диск; 9, 11 — қақпақ; 10 — бұрандама; 12, 15 — серіппе; 13 — ілгек; 14 — қозғалмалы масса Бұл әдісті қолданушы құралдар, шағын салмақты және ықшамдылығымен ерек- шеленеді, соққылы импульс әдісімен бетон берік- тігін анықтау, өте қарапайым операция болып табылады. Өлшеу нәтижелері, сығуға беріктікті өлшем бірліктерінде беріледі. Сәйкес түзетулер- ден кейін, бұл құралдарды әртүрлі құрылыс ма- териалдарымен жұмыс істеуге қолдануға болады. Сондай-ақ, олардың көмегімен бетон классын анықтауға, нысанның үстіне әртүрлі бұрыштарда беріктікті өлшеу өткізуге, жиналған мәліметтерді компьютерге көшіруге болады. Қатты кері серпіліс әдісі бетон бетімен соқтығысуы кезінде соққыштың кері серпілісі көлемін өлшеуде болып табылады. Бұл әдіс бойын- ша сынаққа құралдардың әдеттегідей өкілі, Шмид- тің склерометрі және оның көптеген ұқсас түрлері болып табылады. Құрал, үш модификацияда жасалады: L түрі жұқа қабырғалы (10 см кем) бетон элементтерін сынау үшін 0,75 Дж соққы қуатымен; N түрі (5.19 сур.) орташа массивтіліктің бетон құрылымдарын сынау үшін, 2,25 Дж соққы қуатымен; М түрлі массивті құрылымдарды сынау үшін, 3 Дж соққы қуатымен.

Балғаға белгілі бір беріктіктегі металлды білік қойылады, одан кейін бетонның үстіне соққы жұмсайды. Бұрыштық масштаб көмегімен, бетон мен білікте пайда болған ізтаңбалар өлшемдерін өлшейдң. Бетонның беріктігі, ізтаңбалардың өлшемдерінің қатыстығынан анықталады

5.20. сур. Ультрадыбысты құрылғыларбетон- мен болат түйіршік соқтығысқаннан кейін бе- тон қабатында қалған. Әдіс есірген, бірақ әлі күнге дейін, жабдықтың арзандығынан оны әлі де қолданады. Мұндай сынақтарға Кашкаров балғасын өте кеңінен пайдаланады (білік беріктігі мәлім). Бетон беріктігін бақылауультрадыбысты импульсті әдіс бетонда және оның беріктігіндегі ультрадыбысты жиіліктердің механикалық тербелістерді тарату жылдамдығына байланысты пайдалануға негіз- делген. Бұл әдістің айтарлықтай жетістігі, бетонның беткі қабаты ту- ралы ғана жорамалдауға мүмкіндік беретін, бұрын қаралған бұзылмас әдістерден неғұрлым, бетон туралы толық ақпаратты жинайды және құрылымның толық бойымен өтетін ультрадыбыс жағдайы болып та- былады. Ультрдыбысты құрылғылар бетон беріктігін бақыслау үшін ғана қолданылмайды, жарылыстар тереңдігін анықтау ж.т.б. бетондық са- пасын бақылау, ақау көргіштікке де пайдаланылады (5.20 сур.).

Жылыту кезеңі кезінде, сыртқы қоршаушы құрылымдар арқылы жылу қуатының жоғалуы орын алады, сонымен қатар, қабырғалар арқылы, алушы қуаттың 30 дан 80 %дейінгі жоғалушы ұуаттың бәрін ала алатын. Оқшауланбаған және нашар оқшауланбаған сыртқы қабырғалар энерги- яның үлкен шығындарына ғана емес, бөлмеде жағымсыз және ыңғайсыз микроклимат тудырады. Қабырғалардың суық беттерінде ауа салқындатылады, ауыр болады, сондықтан төмендейді. Ауаның жоғары ылғалдылығымен (әсіресе суық көпірлерде) өзара әрекеттесу кезінде суық сыртқы қабырғалар конденсацияның пайда болуына себеп болады, бұл құрылыс элементтерін ылғалдандыруға және құйма пайда болуына әкеледі. Бұл тұрғындардың әл-ауқатына және денсаулығына теріс әсер етеді. Бұл проблемаларды сыртқы қабырғаларды оқшаулау жолымен шешуге болады. Минералды жүн плиталары бар ғимараттардың қасбеттерін оқшаулау кезінде ғимараттың ұзақ мерзімділігі мен адамның психикалық жай-күй- іне және, демек, олардың денсаулығына әсер ететін шу жүктемелері айтарлықтай азаяды. Жылу оқшаулағыш жүйесімен оқшауланған ғимарат- тың үй-жайларында үнемі қолайлы жылу және ылғал режимі сақталады. Минералмақталы жылытқыштың жақсы демалтқыш қабілетінің арқа- сында, ағаш ғимараттардың ішкі климатымен салыстырылатын, бөлмелерде балғындық атмосферасы орнайды. Қыста және жазда олар жылы, жаңа және жайлы. Тіпті қыста да, жылыту өшірілгенде, ғимаратта жылу ұзақ уақыт бойы сақталады, ал жазда, ыстық, күн шуақты күндері, бөлме салқын ұсталады. Қоршау конструкцияларын энергиямен жабдықтауға қойылатын за- манауи талаптар ғимараттардың тиімді термиялық қорғау мәселесін ше- шетін заманауи технологиялық материалдар мен жүйелерді пайдалануды талап етеді. Заманауи құрылыста пайдаланылатын ғимараттарды сыртқы оқшаулау жүйелері энергиямен жабдықтау проблемаларын тиімді ше- шуге ғана мүмкіндік бермейді, сонымен қатар сәулетшілер мен дизай- нерлерге ғимараттардың жаңа көрінісін жасауда кең мүмкіндіктер беріп, бұрын қол жетімсіз сәулет нысандарын ұсынды. Сонымен қатар, заманауи технологиялар сенімді және берік болуы керек, бұл қазіргі заманғы қалаларда қоршаған ортаның қиын экологи- ялық жағдайларымен айқын көрінеді. Құрылыс конвертте үнемі әрекет ететін агрессивті ортаның болуы осы әсерге ұшырайтын құрылыс материалдарына ғана төзімді екенін анықтайды. Сыртқы жылуды оқшаулау жүйесінің сенімділігі мен ұзақ мерзімділігі маңызды мәселе тиімді жылу оқшаулағыш материалдарды пайдалану болып табылады. Желдетілген және желдетілмеген қасбеттер бар. Желдетілмеген қасбеттер минералды мақтадан жасалған плиталардан тұрады, оларды монтаждау арнайы жабысқақ композиция көмегімен жүзеге асырылады, содан кейін металл негізі бар пластик тәріздес пластмасса дөңгелектер- мен қосымша бекіту. Әрі қарай минералды жүн плиталарының бетіне арматуралық қоспа оған ендірілген шыны тормен қолданылады. Содан кейін бетіне сәндік қорғаныш қабаты қолданылады. Желдеткіш қасбет - қаптау материалдары (плиталар) мен бекіткіштерден тұратын жүктемелі құрылым. Желдетілген қасбеттердің компоненттері келесідей:

5.21. сур. Желдетілуші қасбет сызбасы ■ cыртқы экраны - қапталатын материалдан тұрады. Фарфорлы тақта- лар, керамикалық плиткалар, табиғи тас, алюминий сияқты жиі пай- даланылатын материалдар; ■ мойынтіректік профиль (құмыра) - ғимараттың басты қабырғасы- на бекітілген және барлық элементтердің қосылуының сенімділігін қамтамасыз ететін металды гриль; ■ ауа ағыны - қабырғаның бетіндегі ылғалдың алынуына мүмкіндік беретін сызба әсерін тудырады, ал жылу жоғалту айтарлықтай төмендейді. Қасбеттер мен жылу оқшаулау қабаттары арасындағы ең аз қашықтық 20 мм болуы керек. Бұл құрылыста ылғал жиналмауы үшін қажет; ■ жылу оқшаулайтын қабаты (оқшаулау) - жеткілікті дәрежеде тығыз- дық, отқа төзімділік, ұзақ мерзімділік және жақсы дыбыс оқшаулау қасиеттеріне ие.

■ табиғи тас; керамикалық гранит; жылуық қасбеттік жүйелер; желдетілетін шыны қасбеттер.

Бірінші қорап - П-тәріздес іліндіден. П-тәрізді ілгіштер қабырғаға әр суспензия үшін дублермен (қабырға кірпіш немесе бетон болған жағдай- да) және өздігінен тігетін бұрандаларды (егер қабырға блок болса) екі бекіткішке (қабырға материалына байланысты бұранда немесе дубль) бекітіледі. Аспалы қадам - тігінен 60 см, көлденеңінен қаптаманың түрі- не (62.5 немесе 62 - OSB, LSU, 60 немесе 40 - блок және сиддер) бай- ланысты. Екінші корпус профильдік CD 60-тан жасалады. Жылытқыш бірінші корпустың ілмектеріне салынған. Қыздырғыштың үстіне мем- бранаға салынған (сонымен қатар суспензия арқылы), содан кейін про- фильді CD 60-ның екінші қорабын бекітеді. Екінші ыдыс П-тәрізді суспензеге төмендегідей бекітіледі: Әрбір суспензия үшін екі өздігінен тегістеу бұрандасы («құлаққа» бір өздігінен бұрау бұрандасы және екінші «құлаққа» бір өздігінен бұрау бұрандасы бар). Диаметрі 3,5 мм және ұзындығы 9 мм бұрандалар. Аралық көлемі 30 ... 40 мм құрайды.

Жер асты суларының гидростатикалық басын қабылдайтын конструкциялар бетон араласуының нашар дірілсіздігімен немесе жұмыс қабаттарын дұрыс дайындамаудың арқасында бетондағы жасырын бүріккіштер мен қабықтардың болуынан туындайды. Диаметрі 20 ... 30 мм болатын перфорацияланған құбырлар арқылы құрылым ішіндегі майлы цемент ерітіндісін инъекция арқылы (ағынды) ағызып та- стаңыз. Мұны істеу үшін тесік тесіктеріне бұрғыланған, оларда болат құбырлар салынған, олардың біреуі перфорацияланған, ал екіншісі бұрандалы және тез цементте ерітіндімен тоқылған. Біріктірілген ерітіндінің қажетті күшін жинап болғаннан кейін, ерітінді түтік- тер арқылы сығымдалмаған немесе кеңейтілген цементке арналған бұрандалы шприц көмегімен сорылады. Технологияны өрескел бұзған жағдайда өте маңызды ақаулар болуы мүмкін: нақты кедергі немесе қабатты құрылымы жеткіліксіз, тесіктер арқылы үлкен және т.б. Бұл кемшіліктерді жөндеу іс жүзінде мүмкін емес болғандықтан, ақаулы құрылымдар бөлшектеледі немесе тиісті түрде күшейтіледі. Қағаз бетон бетінің сапасына және сыртқы түріне үлкен әсер етеді. Пішінді майлау үшін жеңіл эмульсиялар қолдану қажет. Кейде бетон- мен қапталатын борттың шеті 3,5 мм-ге тиеді. Бұл жағдайда бетон бетінде тот қалыптасады, ол құрылымның көрінісін жақсартады. Бе- тонның тегіс, төменгі бетіне қол жеткізу үшін, құюды ылғал сіңіргіш картон, фанера немесе жұқа тақталар жабылады.

Негізгі техникалық және экономикалық көрсеткіштер 8.1 кестеде кел- тірілген.

Негізгі көрсеткіштерді есептеуді ұсынамыз.

Жұмыстың жалпы қарқындылығы негізгі машиналардың машини- стерінің жұмысымен анықталады:

мұнда ΣТP - негізгі жұмысшылардың атқарған жұмысының жалпы еңбек қарқындылығы; ΣТМ - бұл негізгі машиналарға қызмет көрсететін машинистердің жалпы еңбегі;

ΣТМ = Σ n Mі=1 nі і , мұнда Mі - станоктардың саны; nі - машинаға қызмет ететін жүр- гізушілер саны, адамдар. 1 м3 монолитті бетон (темірбетон) үшін еңбек қарқындылығы T адам-күн / м3, сөзі,

Негізгі машина Σ3м машиналық машиналарының шығыны есептеу арқылы анықталады. 1 м3 монолитті бетонға немесе темірбетонға машиналық-көлік құрал- дарының шығындары мкм-см / м3,

мұнда Σ3о.р негізгі жұмысшылардың жалақысы; Σ3м - машиналардың, рубльдің, негізгі машиналардың қызмет көрсетулерінің жалақысы.

мұнда Сэ.м - машиналардың, рубльдің құны; k1- машинаның жұмыс істеуіне арналған шығындардың коэффициенті, k1= 1.08; ΣЗ - жұмысшылардың, рубльдердің жалақысы; k 2 - жалақыға үстеме шығыстар коэффициенті, k2 = 1,5; Cв.y - жұмысты, рубльді өндіруге қажетті қосалқы (қосымша) құрылғылардың құны.

Білім беру жобаларындағы қосымша құрылғылардың құны ретінде, тек қана рубльдің құнын анықтауға болады,

Сo = Ск.о По.о /Ро.о мұнда Ск.о - қоқыс жинағының құны; Бұл құрылым бойынша пішінді жо- балық айналымы; Ро.о - конструкторлық (нормативтік) бұрғылау жұмы- стары. 1 м3 темірбетон құрылысын салудың өзіндік құны мына формула бой- ынша анықталады: рубль,

Ск = C/Vб

АлимовЛ.А. Құрылыс материалдары / Л.А. Алимов, В. В. Воронин. — М. :«Академия» Бас. орт., 2012. Алимов Л.А. Металлды емес құрылыс заттарын және құрылымда- рын өндіру технологиясы / Л. А. Алимов, В. В. Воронин. — М. : Ин- фра-М, 2005. Алимов Л.А. Құрылыс заттары және құрылымдар технология. Бе- тонтану / Л.А. Алимов, В. В. Воронин. — М. :«Академия» Бас. орт., 2010.

Молодых С. А. Монолит темірбетоннан ғимараттар мен құрылы- стар тұрғызу / С.А. Молодых, Е. А. Митина, В. Т. Ерофеев. — М. : АСВ, 2005. Рыбьев И. А. Құрылыс материалтану / И.А. Рыбьев. — М. : Жоғарғы мектеп, 2002.

Құрылыс материалтану / В. А. Невского. ред. — Ростов н/Д. : Феникс, 2009. Теличенко В. И. Құрылыс үрдістері технологиясы. В 2 ч. Ч. 2 / В.И. Теличенко, О. М. Терентьев, А.А. Лапидус. — М. : Жоғарғы мектеп, 2005.

Оқулық