Мемлекеттік тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдары көпшілігіміз
ерекше сезім жағдайында болғанымыз бүгінгі күндері естелік
ретінде айтылады. Айтылуы да керек. Ұрпақ үшін. Болашақта
тәуелсіздік туы төмендемес үшін. Тәуелсіздік — халқымыздың

тарихы, өсу жолы, мәңгі болашағымыз.
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Тәуелсіздігінің Туын
көтеріп, ел алдында ант берген Тұңғыш Президент, Елбасы
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің халыққа арналған барлық

Жолдауында, әйгілі «Болашаққа бағдар — рухани жаңғыру»,
«Ұлы Даланың жеті қыры», тағы басқа еңбектерінде еліміздің,
ұлтымыздың Мәңгілік Ел болу санасына айрықша екпін беріп
келеді. Тәуелсіз мемлекеттігіміз — Қазақстанның әрбір аза­

матының ең қасиетті ұғымы, құндылығы. Ол тек ресми статус
немесе геосаяси ахуал, жағдай емес. Ол — осы мемлекет
азаматтарының дүниежүзілік қоғамдастықпен тең құқықтығы,
әлемдік қарым-­қатынастағы өрісі, мүмкіндігі, өсуі, өнуі, ға­

ламдық бәсекелестікке лайықтылығы. Осындай талаптардың
биігінде болу үшін талай азаматтарымыз ел игілігіне еңбек
етудің алдыңғы шебінде жүруі тиіс.
Мемлекетіміздің сондай бетке ұстар тұлғаларының бірі —

Икрам Адырбекұлы Адырбеков. Ол — Қазақстан Республи­
касының көрнекті мемлекет қайраткері, 1996–2017 жылдар
аралығында Сыртқы істер министрінің орынбасары, Литва,
Латвия, Эстония, Малайзия, Индонезия, Филиппин, Бруней,

Қытай, Вьетнам мемлекеттерінде Төтенше және Өкілетті елші,
Қызылорда облысының әкімі, Парламент Сенатының депутаты,
Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік коми­
тетінің төрағасы қызметтерін абыроймен атқарған әріптесіміз,

досымыз. Икрам Адырбековтің өмірбаяны мен сан салалы
қызметінен ақпарат беретін «Елшінің жазбасынан» деп атын
өзінің болмысына ұқсас, ішкі мәдениеттілігімен өте сыпайы
қойған қолжазбасын оқып шыққан адам тәуелсіздікті жария­

лаудың, оның ішкі, сыртқы мазмұнын толықтырып, мемлекет
мүддесін қорғау жолдарының қаншалықты күрделі, тосын әрі
орасан отаншылдықпен, білімдарлықпен қатар, қайрат-­жігер
талап ететіндігіне көзін жеткізер еді.

Икрам бауырымызбен көп жылдан бері әріптес, өзара сый­
ластығымыз бен қадірлестігіміз таза қалыптасқан, мемлекеттік
қызметте танысып, табысып, түсініскен, әңгімеміз жарасқан
жандармыз.

Екіншіден, біздің өзара түсіністігімізге, сырлас болуға ықпал
еткен жағдайлар — екеуміз де екі уақытта Қытай Халық Рес­
публикасында Елші, ҚР Парламент Сенатының Халықаралық
қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің төрағалары

болдық. Көптеген халықаралық конференциялар, кездесулер,
келіссөздер, пікірталастарда, Еуропа Қауіпсіздік Ынтымақтас­
тық Ұйымының Парламенттік Ассамблея (ЕҚЫҰ) мүшелері
болып, оның мәжілістерінде бірлесіп, ел атынан, біздің Парла­

мент атынан сөз сөйлеп, ұлт намысы үшін барымызды салып,
қатар жүрдік.
Үшіншіден, адами қатынасымыз бір-бірімізді іздеп, пікірлес­
кіміз келіп тұратын жақындыққа ұласты.

«Елшінің жазбасынан» бірінші беттен-ақ оқушысын Ұлы
даланың кеңістігінде бабаларымыздың еркіндік аңсаған ұлы
жорығынан бастау алып, азат ел болудың бақытын бағалаудан
сөз тартады. Нұрсұлтан Назарбаевтың жас мемлекетіміздің

жаңа заманға сай сыртқы саясатын қалыптастырып, оны кәсіби
дипломаттармен, ел ішінде мемлекет қызметіндегі тәжіри­
белі, отаншыл, лауазымды қызметтерде нәтижелі іс атқаруға
қабілетті тұлғалармен жасақтауына тоқталу арқылы өзінің де

сыртқы саясат саласына келуі туралы төмендегідей мағлұмат
береді: «…Тәуелсіздіктің осы бір бастау кезеңінің алғашында
мемлекеттік агроөндірістік комитетіне, кейін Сыртқы экономи­
калық байланыс министрлігіне тиесілі «Қазагросыртқысауда»

…бес-алты мемлекеттік сыртқы сауда компанияларының
басшылары Мемлекет басшысы мен Премьер-­министрдің
шетелдерге жасаған ресми сапарларына қатысып жүрдік. Кей
жағдайда сапарларды ұйымдастыруға да қол ұшын беретін­

біз-ді. Бұл біздің ендігі арада Үкімет мүшелерімен таныс болуға,
кейбір өзекті мәселелер туралы солармен пікір алмасып, ой
бөлісіп жүруімізге мүмкіндік те берді…» (И. Адырбеков. Елшінің
жазбасынан).

Автордың баяндауынша, осылайша сыртқы сауда арқылы
басталған халықаралық қарым-­қатынас қызметі оны көп ұзамай
мемлекетіміздің жоғары лауазымды жауапты дипломатиялық
қызметіне алып келді.

Сыртқы істер министрлігі елімізде бүкіл экономика дағда­
рысқа ұшырап, қаржы тапшылығы жайлап, күйзеліп тұрғанда
құрылған еді. Соған қарамастан Президенттің пәрменімен
сырт­қы саясат әуел бастан сауатты жүргізіліп, министрлік те

жаңа талаптарға сай жасақталып, АҚШ, Ресей, Қытай сияқты
алып мемлекеттерден бастап, Қазақстан үшін стратегиялық
маңызы бар басқа елдерде де біздің елшіліктер ашыла баста­
ды. Бұл қауырт кезең мемлекетіміздің әлемдік қоғамдастыққа

батыл енуінің алғашқы қадамдары болатын. Жариялы ашық
саясаттың артында қаржылық, ұйымдастырушылық, шаруа­
шылық, тұрмыстық қажеттерін қамтитын кешенді жұмыс жа­
тыр. Оларды білетін, тиімді шешім қабылдай алатын білікті

ұйымдастырушылар қажет болды. Осындай уақытта Сыртқы
істер министрі Қасым-­Жомарт Тоқаевтың таңдауымен Икрам
Адырбеков министрдің орынбасары — Бас қаржы-­әкімшілік
басқармасының басшысы болып келіп, еліміздің сыртқы сая­

сатының қаржылық, материалдық базасын қалыптастыруда
қыруар жұмыс атқарды. Жаңа құрылған Сыртқы істер министр­
лігінің сұраныстарын Үкіметтегі қаржы саласының қызметкер­
лері дипломатия, саяси қатынастарды әуелде түсіне қоймай,

бұрынғы жүйеден шыға алмай жүрді. Осындай кезде қаржылық
қатынасты және оның жаңа талаптарын білетін Икрам Адыр­
бекұлының СІМ-ге келгені және оның мемлекетшіл қызметі,
әсіресе елшіліктердің әділ, сауатты қаржыландыруын жолға

Кітапта сол жылдардағы ел мүддесінде шешілген көп жағдай­
лар ашық айтылып, сондай-ақ шетелдің іскер тұлғаларымен,
билік өкілдерімен жүргізілген келіссөздер, қарым-­қатынас,
шешілген түйіндер туралы өте тартымды әрі оқушысына түсінік­

ті тілмен жазылғаны көңіл толтырады. Икрам Адырбекұлы
тікелей өзі қатынасып, істелген тыңғылықты істер туралы да,
сыртынан бақылап сараптап, ой бөліскен тараулары да нақты
дерекпен оқушысын оқиғадан оқиғаға қызықтыра жетелеп

отырады.
Дип­ломатиялық қызметтің қыр-сыры көп. Ал олардың
алғашқы кезеңі, тұрмыстың орналасуы, ғимарат, қызметтік
офис, көлік, жабдық мәселелері әдетте көп айтыла бермейді.

Кейде тіпті олардың қалай шешілетініне де көп адам мән бере
қоймайды. Әрине, үлкен саясаттың көлеңкесінде олар екінші
кезекте. Алайда үлкен саясатты ұтымды, нәтижелі жүргізу үшін
де қажетті жағдай ұйымдастыру да көп уақыт алады. Автор

осындай қарбаласы мен ауқымы көп жұмыстардың көрінісі
ретінде Литвадағы елшілік үшін мемлекетіміздің меншігіне
жер алып, екі ғимарат салдыру жолында қанша кеңсе, қанша
лауазымды тұлға келіссөздер жүргізілгенін шеберлікпен, қы­

зықты иірімдермен жеткізе білген.
Икрам Адырбеков естелік жазудың өте тиімді тәсілін тауыпты.
2008 жылы Пекинде ашылған XXІX Олимпиада ойындары —
ежелден келе жатқан ұлы дәстүрдің жалғасы. Соңғы жарты ға­

сырда АҚШ, тағы басқа әлемдегі ықпалды мемлекеттер мұндай
дәрежедегі спорт ойындарының өткізілу-­өткізілмеуіне орынсыз
араласып, саясаттандырып жібергені де белгілі. Кітап авторы
осы жағдайлардың бәрін сараптап, Қытайдың сол кезеңде

Олимпиада ойындарын өткізуге дайындығын, өткізу кезіндегі
ұйымдастырылған өте ауқымды әлемдік қарым-­қатынас про­
цестерін, Қытайға қарсы, Олимпиада ойындарын болдырмау
ниеттері жасалғанын баяндап, бұрын жариялана бермеген

қызықты жағдайларды да ортаға салады.
Сол кездегі ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтао Олимпиада ойын­
дарының ашылуына біздің Президентіміз Нұрсұлтан Назар­
баевты арнайы шақырып, құрмет көрсеткені Елбасының Қы­

тыс, бейресми кездесулері, өзара түсіністік әңгімелері кімді
болса да бейжай қалдырмасы анық. Әрине, бұл шаралар­
дың барлығының өз дәрежесінде өткізілуі де сол елдегі біздің
Елшіміздің тынымсыз еңбегімен, оның қытай достармен тіл

табыса білуімен тікелей байланысты әрі өте мазмұнды бай­
қағыштықпен жазылған.
Қазақстан-­Қытай шекарасының тарихы туралы қысқаша
мәліметтер де қазақ оқушысына қажет. Біздің Тәуелсіз мем­

лекеттігімізді Қытай тарапы мойындап, бізбен тең дәрежеде
дипломатиялық қатынас орнатқаннан кейін, Нұрсұлтан На­
зарбаевтың Қытай басшыларымен алғашқы кездесулерінде
қойған талабы — шекаралық келісімге қол жеткізу болғанының

тарихи маңызы зор. Сол келіссөздер нәтижесінде 1994, 1997,
1998, 1999 жылдары екі жақты келісімдерге мемлекет басшы­
лары қол қойып, парламенттерде ратификацияланып, БҰҰ-да
қабылданды. Жеріміздің тұтастығы, шекарамыздың мызғымас

беріктігі — Елші қызметінің ең қасиетті борышы.
Кітаптың көлемді тарауы «Әлемдік қаржы дағдарысы және
Қытай» деп аталады. Бұл бөлімде кешенді Қытай экономика­
сының соңғы 15–20 жылдағы дамуы, дағдарысы, оның әлемнің

экономикасы ең қуатты мемлекеттер — АҚШ, Еуропалық
Одақ, Жапония, Ресей,басқа елдермен қарым-­қатынасы, үй­
лесімділіктері, қайшылықтары сарапқа салынған. Қытайдағы
шағын және орта бизнестің жағдайы, оны өрістетудегі тәжіри­

бесі, салық жүйесі кеңінен әңгіме болып, көптеген дамушы
елдерге де сабақ бола алатынына да назар аударылады.
Қаржылық дағдарыстың экономиканың дамуына немесе
шегерілуіне тигізетін әсері де маман тұжырымдарымен тия­

нақталған. Аграрлық кешен, жұмыссыздық, мигранттар мәселе­
лері де қызықты салыстырмалы деректермен толықтырылған.
Кітаптың бес үлкен тарауы Елшінің Малайзиядағы қызметіне
арналыпты. Әсіресе өткен ғасырдың 90‑жылдары Малайзия­

ның «Азия жолбарыстарының» алдыңғы шебінде болып, ха­
лықтың тұрмысын көтеруде бұрын болмаған жетістіктерге
жеткені әлемге аян. Елшінің ой қорытулары саяси билік, үкімет
қызметін, елдегі кең ауқымды реформалар жүргізілуін, нәти­

ортаға салуы да оның бұл тақырыпты бүге-шігесіне дейін терең
зерттегенін көрсетеді.
«Елшінің жазбасынанның» бел омыртқасындай бөлімі Ма­
лайзия елінің ұзақ мерзімді Премьер-­министрі Мохаммад Ма­

хатхирдің феноменін талдап, оның саясаттағы, бүкіл малай
елінің тағдырындағы орнын айшықтайды. Жай, ресми ақпарат
құралдарынан кездестіре бермейтін деректер Икрам Адыр­
бекұлының аса мұқият ұқыптылығымен жүйеленіп, назарға

жарияланғаны көңілге қонымды-ақ. Сондай елеулі оқиғалардың
бірі — М. Махатхирдің 23 жыл атқарған Премьер-­министр лауа­
зымынан өз бастамасымен кетуіне байланысты Біріккен малай
ұлттық ұйымының (БМҰҰ) жылдық Бас Ассамблеясында сөйле­

ген сөзінің кейбір өткір жерлеріне тоқтала кетудің де жөні келіп
тұр. Елші өзі қатынасқан Малайзия елі үшін тарихи жиынында
М. Махатхирдің төмендегі сөзіне мән беріпті: «…Осы жылдар
ішінде 5 миллион болған малай халқының саны 25 миллионға

жетті. Бұрын тек каучук пен пальма майынан басқа өндірісі
жоқ малай елі дамыған елдердің қатарына қосылды. Елдегі
барлық этнос тыныштықта өмір сүруде. Малай балаларының
қолынан бұрын тек егіс егу немесе балық аулау ғана келетін

еді, енді олар барлық салада жоғары білім мен мамандыққа
ие болды. Бүгінгі күні көптеген малай азаматтары мемлекет
қайраткері, профессор, генерал атанды, бизнестен миллио­
нерлер шықты, көптеген халықаралық ұйымдарды басқаратын

дәрежеге жетті. Бүкіл мұнай, газ саласы ұлттың меншігіне өтіп,
ол ұлттың байлығына айналды…
…Коррупция, менмендік, халықтың мұң-мұқтажына құлақ
аспау, өз мүддесін жоғары қою — партияның әлсіреуіне, бе­

делінің жоғалуына алып келеді…» (Икрам Адырбеков. Елшінің
жазбасынан).
Автор осы сияқты Малай елінің Премьері М. Махатхирдің
әр кездегі, әр дәрежедегі сөздерін сараптау арқылы өзі болған

елдің хал-ахуалынан, тұрмыс-тіршілігінен оқушысына мол
мағлұмат береді. Кітапта тек экономика, саясат саласында
ғана емес, ғылым, білім, әсіресе тіл мәселесіне байланысты
малай елінің тәжірибесі кеңінен орын тапқан. М. Махатхир билік

Сенат төрағасы Қ.К. Тоқаев, депутаттар Қ. Сұлтанов, И. Адырбеков.
Ақпан, 2016 жыл, Вена
Президент Н.Ә. Назарбаев, депутаттар Қ. Сұлтанов, И. Адырбеков.
Қыркүйек, 2016 жыл, Пекин

сезіммен жазғаны да азаматтық дәрежесінен көрініс беріп,
адамның жанын жадыратады. Икрам Адырбекұлы бұл еңбе­
гінде әртүрлі жағдайларда еңбектес, әріптес қарым-­қатынаста
болған көптеген адамдар, елге белгілі тұлғалар туралы жазып,

көпшілігінің мінез-­құлқына, жұмысына пікір білдіріпті. Бұл да
бір іскерлік мәдениет болар.
Сенаттағы қызметтес әріптестерімен, одан кейінгі өміріндегі
өзі сыйласып жүрген азаматтармен де ерекше қадірлесіп,

дидарласып жүруін де бүгінгі өмірінің қазынасы, байлығы­
на жалғастыра алған Икрам Адырбекұлы өзі де елінің ерен
Тұлғасы.
Икрам Адырбековтің «Елшінің жазбасынан» кітабы — әри­

не, бірінші кезекте жас дипломаттарға, біздің туымызды шет
елдерде көтеріп жүрген бүгінгі елшілерімізге, сондай-ақ халық­
аралық қатынастарға қызығушылық білдіретін қалың оқырманға
пайдалы, құнды шығарма.

Мұндай танымдық шығармалар Сыртқы істер министрлігін­
де, елшіліктерде ұйымдастырылатын «Елші кітапханасының»
көркі боларына күмәнім жоқ.
Қуаныш СҰЛТАНОВ,

Мемлекет және қоғам қайраткері,
Төтенше және Өкілетті елші

Қазақтың Ұлы даласының ежелгі де көне, терең де бай та­
рихына уақыт пен кеңістіктің тұтас бір әлемі сыйып тұрғандай.
Сол Ұлы Даланың жалпақ кеңістігінде ғасырлар өлшемімен
бедерленер талай өркениеттің іздері сайрап жатыр. Адамзат

дамуының осы үрдісіне өзіне тән мәдениетімен, салт-дәстүр,
әдеп-ғұрпымен үлес қоса білген қазақ деген халықтың бар ғұ­
мырының алтын мекені болған сар даласын көзінің қарашығын­
дай сақтап, қорғағаны да анық. Атының тұяғымен, білегінің

күшімен, найзасының ұшымен талай жаугершілік пен шапқын­
шылықтан елі мен жерін қорғай білген бірі белгілі, бірі белгісіз
сол қазақ батырларының мәңгілік мекендері кең даланың кез
келген бұрышында, төбешігінде құлпытас болып көзге ұшыра­

сып жатады. Ұлы даланың ерлігі мен өрлігінің киелі белгісіндей
менмұндалайды, өткенді еске салып, ойға жетелейді.
Сол себептен болар, мынау жасанып, түрленген жазира
дала, жусаны мен жуасы бұрқырап, боз көдесі мен ақселеуін

жамылған өлке, жасыл шалғыны мен жалаңаш көлдері көз
тартатын ерекше табиғат ұлтымыздың бойына әрқашан қуат
береді, мақтаныш сезімін ұялатады. Ерке өзендері есіле аққан
көз жетпес алқап, ат шоқытып шығатын адыр белең, қиялай

тартатын қырат, сарайыңды ашатын самал желі де ерекше
қымбат! Көкжиекті көмкере шөккен көк мұнар, сағыныштың
белгісіндей сары сағым, шаңқай түсте шалқалап келіп нөсерді
төгіп тастайтын шағырмақ бұлт — бәрі-бәрі кімнің де болса

бойына шабыт пен шынайы әсер беріп тұрары анық. Осындай
теңдеусіз табиғатқа, кең-байтақ ғаламат өлкеге ие болу қазақ
ұлтының тағдырына асқан жомарттықпен жазылған екен!
Сол қасиет пен кие тұнған Ұлы даламыздың өткен тарихы

тәуелсіз қазақ елінің жаңа тарихымен ұштасып, ұлтымызды
жаңа белеске, асыл мұратқа, жарқын болашаққа жетелейді.
Осыны ой елегінен өткізсеңіз, біздің бүгінгі ұрпақтың, қан­
дастарымыздың қандай бақытқа ие болғанын бүкіл жан дү­

Енді сол егемендікке қол жеткізген еліміздің тәуелсіздігін,
қауіпсіздігін нығайтуға, шекарасын бекемдеуге, халықаралық
қауымдастықта дәрежесін көтеруге өз үлесіңізді қосуға тағдыр
сізге бұйыртса, одан артық бақыт бар ма!

Еліміз тәуелсіздігін алған тұста, яғни өткен жиырмасыншы
ғасырдың 90‑жылдары біздің буын орта жастан асып қалған еді.
Әлбетте, біз кеңестік дәуірде өстік, өндік, білім алдық, кеңестік
моральмен, тәртіппен, талаппен тәрбиеленіп, санамызды бекіт­

тік, қызмет атқардық. Енді, міне, Тәуелсіздік біздің ой-санамыз­
ға, коммунистік идеология қалыптастырған дүниетанымымыз­ға,
көзқарасымызға түбегейлі өзгеріс әкелді. Біздің бұрынғы сені­
міміз бен кеңестік заманның барлық парасат-құндылықтары

маңыздылығын жоғалтты. Нарықтық қарым-­қатынасқа, пайда
табуға негізделген жаңа қоғамға бейімделуге тура келді. Бұл
арада өткенге өкінуден аулақпын. Өйткені Кеңес заманында
дүниеге келіп, балғын балалық пен жастық шағымыз сонда

жайбарақат, бейбіт өмірде өтті. Сол қоғамның заңы мен тала­
бына сәйкес өмір сүру, еңбек ету біздің маңдайымызға жазыл­
ған тағдыр болды.
Ал Тәуелсіз, азат ел болғанымызға біз бүкіл жан дүниеміз­

бен шаттыққа, қуанышқа бөлендік, бақытқа кенелдік! Енді осы
тәуелсіздікті баянды ету, тұғырына қондыру және нығайту біздің
ұрпақтың жауапкершілігі екендігін де сезіндік. Осыған қуанып,
қуаттансақ та, бұл істің зор қиыншылықтары бар екендігін бірте-­

бірте түсіне бастадық. Сол бір тұста көптеген замандастарымыз
өз мамандығы бойынша атқарып жүрген қызметтерін тастап,
отбасының күнкөрісі үшін базар жағалап, сауда жасауға көшті.
Әрине, жаңа жүйе құрыла бастаған сол кезеңде кейбір маман­

дықтар керексіз де болып қалғаны рас еді. Көптеген өндірістер
мен кәсіпорындар өз жұмысын тоқтатып жатты. Жұмыссыз­дық
жайлап, әркім өз жағдайымен, күнкөріс қамымен болып кеткен
күндер еді ол. Осындай шарасыз кезеңде қазақстандықтар­

дың біршама бөлігі өздерінің тарихи отандарына жаппай көше
бастады, ол ірі кәсіпорындарда, шаруашылықтарда білікті ма­
мандардың тапшылығына алып келді. Елді мекендердің негізін,
экономикалық әлеуетін құрайтын колхоздар мен совхоздар тара­

жылдарға созылған дағдарысқа жол ашты. Алайда, осындай
қиындықтарға қарамастан, нарықтық экономикаға қарай бейім­
деліп, жаңа мамандықтарды меңгеріп, білім-­ілімдерін толықты­
рып, бар мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, үлкен табыс пен

жетістіктерге жеткендер де аз болмады. Осылайша жаңа заман
басталды, бізге тылсым дүние, өмір жаңа бағытқа бет алды!
Қазақстанның егемендігін бірінші болып бауырлас Түркия
мемлекеті қолдап, танығаны тарихтан белгілі. Содан кейін

қазақ елінің егемендігін әлемнің өзге де мемлекеттері бірі­
нен соң бірі мойындай бастаған-ды. Енді тәуелсіз ел ретінде
әлемнің жетекші, ықпалды мемлекеттерімен дипломатиялық
қарым-­қатынас орнатуды жедел қолға алып, дербес сыртқы

саясатты анықтап, жүргізу, жолға қою міндеті тұрды. Ақиқатын
айтар болсақ, Кеңес Одағы кезінде оның құрамындағы одақтас
рес­публикаларда толыққанды кәсіби дипломатиялық қызмет
болған жоқ. Шет елдермен байланыс пен қарым-­қатынастың

барлық саяси бағыт-бағдарын, іс-әрекеттерін, жұмыстарын тек
Кеңес Одағының арнайы мемлекеттік органдары, құрылымда­
ры ғана жүзеге асыратын. Сондықтан да Кеңес дәуірінде ди­
пломатия саласында қазақ ұлтынан шыққан дипломаттар

мүлдем аз болды. Өйткені, сол заманда осы салада қызмет
атқарған әріптестерімнің айтуынша, Мәскеудегі халықаралық
қатынастар институтына қазақ балалары сирек қабылдана­
ды екен. Оқуға қолы жеткен қазақ жастары негізінен Қытай,

Араб және Африка елдерінде дипломатиялық қызмет атқаруға
машықтаныпты, бейімделіпті.
Дана халқымызда «Елдестірмек — елшіден, жауластыр­
мақ — жаушыдан» деген ұлағатты сөз бар. Соған қарағанда,

біздің ата-бабаларымыз үшін алыс-жақын жұртпен тату тұру, екі
жақты сыйластық қарым-­қатынаста болу, яғни дала диплома­
тиясы жақсы дамыған деген ой қорытуға болады. Ұлы Даланы
игеру, оған иелік етудің сындарлы сәттерінде ата-бабалары­

мыздың терең даналығы, кең даладай көсілген шешендігі мен
көсемдігі ел тағдырын шешіп отырғандығы жайлы көптеген
тарихи деректер де бар.
Сол бабалар салған сара жолмен ел билігіне, Прези­

ломатиялық қызметін құрып, саяси басымдық пен бағыт-бағда­
рын айқындап, білікті кадрмен жасақтауды, орнықтыруды қолға
алуға тура келді. Алайда еліміз тәуелсіздік алған 90‑жылда­
ры Кеңес Одағының шет елдердегі елшіліктерінде қызметте

жүрген санаулы ғана қазақ азаматтары бар еді. Мемлекет
басшысы Н. Ә. Назарбаев олардың әрқайсымен сөйлесіп,
елге шақырып, тәуелсіз қазақ мемлекетінің алғашқы Сыртқы
істер министрлігінің құрамын жасақтай бастады. Қазақ дипло­

матиясының алдында Тәуелсіз Қазақстанды егемен мемле­
кет ретінде халықаралық қоғамдастыққа таныту, мойындату,
Біріккен Ұлттар Ұйымына, беделді халықаралық ұйымдарға
мүшелікке өту, сонымен қатар инвестициялық мүмкіндіктері

мен әлемде ықпалы жоғары елдермен екі жақты тиімді қарым-­
қатынас орнату, сол елдерде елшіліктер ашу міндеті тұрды.
Ал осы маңызды істерді жедел жүзеге асыруға қажетті кәсіби
дипломаттар жетіспегендіктен, елші қызметіне тәжірибелі,

беделді саяси мемлекеттік қызметкерлер де тартыла бастады.
Тәуелсіздіктің осы бір бастау кезеңінде алғашында Мем­
лекеттік агроөндірістік комитетіне, кейін Сыртқы экономика­
лық байланыс министрлігіне тиесілі «Қазагросыртқысауда»

мемлекеттік компаниясының жетекшісі едім. Сыртқы сауда
ісінде мемлекеттік монополия болатын. Әлі жеке кәсіпкер­-
лік қалыптаса қоймаған шақ, кезең. Сол себептен де бес-алты
мемлекеттік сыртқы сауда компаниясының жетекшілері Мем­

лекет басшысы мен Премьер-­министрдің шет елдерге жасаған
ресми сапарларына қатысып жүрді. Кей жағдайда сапарлар­
ды ұйымдастыруға да қол ұшын беретін-ді. Бұл біздің ендігі
арада Үкімет мүшелерімен таныс болуға, өзекті мәселелер

туралы олармен пікір алмасып, ой бөлісіп жүруімізге мүмкін­
дік жасады.
1995 жылдың жазында Мемлекет басшысы Н. Ә. Назарбаев­
тың Индонезияға жасаған алғашқы мемлекеттік сапары кезінде

Қазақстанның Сыртқы істер министрі Қасым-­Жомарт Кемелұлы
Тоқаевпен танысудың сәті түсті. Ұлтқа белгілі зиялы отбасында
өсіп, тәрбие көрген, әлемге әйгілі дипломатиялық мектептің
қабырғасында білім алып, тәжірибе жинақтаған Қ. Тоқаевтың

салмақтылық бірден байқалатын. Ол өзін кез келген ортада
сенімді, еркін ұстай білетіні көрініп тұратын. Тілдесіп отырған
адамының сөзін бөлмей, сабырмен тыңдайтын. Сол байып­
ты мінезімен, байсалды түр-болмысымен, жан-жақты терең

білімімен ерекшеленер Қасым-­Жомарт Кемелұлымен көптің
бәрі де таныс, жақын болғысы келіп тұратыны да түсінікті бо­
лар. Бірақ туа бітті мінезі ме, жоқ, әлде дипломатиялық қыз­­
метінің, дәрежесінің талабы ма, сырт көзге кішпейіл де қара­

пайым болып көрінгенімен, маңына ешкімді етене жақындата
бермейтін, ортамен қарым-­қатынаста ұстамдылық, сақтық
танытатын.
Дегенмен де бес күнге созылған Индонезия сапары біздің

тереңірек танысып-­білісуімізге, ой-пікір алмасуымызға және
өзара сыйластық, сенім көпірін қалауға мүмкіндік жасады.
Осы жерде айта кетейін, 1957 жылы Өзбекстаннан көшіп
келген соң ата-анам мені Түркістан қаласынан 30 километр

жерде орналасқан, шалғайдағы елді мекендердің балала­
рын оқытуға арналған облыстық мектеп-­интернатқа берген
болатын. Мұғалімдердің жалақысына қосылатын арнайы өңір­
лік коэффициентке байланысты Түркістан мен Шымкенттен

білікті мамандар сабақ беруге көптеп тартылатын. Содан да
болар, мектеп-­интернаттың білім беру деңгейі жоғары еді.
Мысалы, 1967 жылы оқу бітірген 43 баланың сегізі мектепті
медальмен бітіріп шықты. Сол кезде дипломатия, дипломат

мамандығы туралы хабарымыз да, түсінігіміз де шамалы бо­
латын. Мәскеу­де дипломаттар дайындайтын арнайы институт
барын білгенімізбен, арамызда ешкім сол оқу орнына түсуге
талпынбады, дипломат болу мақсатын алдына қоймады. Сол

себептен, жылдар өткенмен де, дипломатиялық қызмет бей­
мәлім дүние, құпияға толы өмір сияқты болып көрінетін еді.
Осы Индонезия сапары кезінде негізі қаланған қарым-­
қатынасымыз, сыйластығымыз Алматыда да жалғасын тап­

ты. Сирек те болса кездесіп тұрдық. Қасым-­Жомарт Тоқаев
басқарған министрлік сол кезеңде уақытпен санаспай, күн­
діз-түні жұмыс істейтін еді десем, артық болмас. Өйткені Тәуел­
сіз Қазақстанның халықаралық аренадағы алғашқы қадамдары

ры үлкен ізденісті, жауапкершілікті талап етті. Сыртқы істер
министрлігінің шағын ғана ұжымы осы жас тәуелсіз мемлекет
үшін аса маңызды істерді үлкен абыроймен атқарды, нәтижелі,
жемісті еңбек жасады. Сол кездің өзінде Қазақстанның Сыртқы

істер министрлігі болашақ беделді халықаралық ұйым­дар —
Азиядағы Өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі
кеңес, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы, Еуразиялық экономика­
лық одақтың негізін қалаған алғашқы ұсыныстарды пысықтап,

кезең-кезеңмен іс жүзіне асыруды қолға ала бастаған еді.
Осындай орасан зор жауапкершілігі бар істер аясының
күн сайын ұлғаюы мен жедел атқаруға тиісті іс-шаралар­
дың, жұмыс­тардың көбеюі, шет елдермен қарым-­қатынастың

кеңеюі Сырт­қы істер министрлігіне кадрлық құрамын нығайту
қажеттілігін тудырды. Жаңадан ықпалды, ірі мемлекеттерде
Қазақстанның елшіліктерін ашу да кезек күттірмейтін өзекті
мәселеге айналды.

Осы кезеңде кәсіби дипломаттардың жетіспеушілігінен Қа­
зақстанның көрнекті мемлекет қайраткерлері тәуелсіз елі­міз­дің
шет елдерде ашыла бастаған алғашқы дипломатиялық өкіл­
діктеріне басшы болып тағайындалды. Оларға қысқа мерзімде

ықпалды, беделді мемлекеттермен екі жақты тиімді тығыз
қарым-­қатынастың, ынтымақтастықтың негізін қалау тапсы­
рылды. Мысалы, Мырзатай Жолдасбеков — Иран, Қуаныш
Сұлтанов — Қытай Халық Рес­публикасы, Нұртай Әбіқаев —

Ұлыбритания, Бірғаным Әйтімова Израиль мемлекеттеріне
елші болып жіберілді. Осындай үрдіс қалыптаса бастаған тұста,
1995 жылдың аяғында Қасым-­Жомарт Кемелұлы Сыртқы істер
министрлігіне қызметке келуге маған ұсыныс жасады.

Бұл мен үшін күтпеген жағдай еді. Біршама жылдар
бизнес­пен айналысып, осы салада біраз тәжірибе жинақтап
қалғандай едім. Және де осы бизнес менің қалған ғұмырымда
айналысатын кәсібім болар деп сенетінмін. Сол себептен

«Дипломатия­лық қызмет маған мүлдем жат сала емес пе» де­
ген ой келді. Өйткені бұл қыр-сыры мол қызметке көп дайын­
дық, оқу, тоқу, бейімделу керек. Бұл маған қиын соқпай ма,
қолымнан келе қояр ма екен, кеш емес пе деген ойларым

мен күдіктерімді Қасым-­Жомарт Кемелұлына ашық айттым,
ішкі сенімсіздігімді жеткізуге тырыстым.

«Дипломатия тек келіссөздерден, келісімшарттардан, ресми
сапарлардан тұрмайды. Бұл салада көптеген қаржылық, ма­
териалдық, әкімшілік, ұйымдастырушылық мәселелерді де
шешуге тура келеді. Міне, осы салаға жетекшілік етсеңіз дей­

мін. Және де алдымызда жаңа астана Ақмолаға көшу міндеті
тұр. Министрліктің осы көшіп-­қонуының да бар жауапкершілігін
сізге жүктемекшімін», — деді Қасым-­Жомарт Тоқаев.
Министрдің бұл айтқанын ой елегінен өткізуге тура кел­

ді. Мемлекеттік сыртқы сауда компаниясындағы үйреніп әрі
төселіп қалған қызметтен кету де оңай емес болатын. Осы
компанияда бес жылдың көлемінде қызмет атқарып, біршама
маңызды жобаларды іске асырған едік. Жасалған түрлі келісім­

шарттардың барлығына тікелей жауаптымын. Мемлекеттік
бюджетпен арақатынас, шетелдік банктермен және компания­
лармен байланыстар да менің тікелей құзыретімде болатын.
Бұлардың әрқайсысының жауапкершілік жүгі де ауыр еді.

Сонымен қатар Қасым-­Жомарт Кемелұлы ұсынған жоғары
лауазымды қызметке бару үшін осы мәселелердің барлығын
пысықтап, айқындап, анық-қанығына қол жеткізіп, әсіресе бюд­
жетпен арақатынасты ажыратып, жария еткен соң ғана Үкімет­

тен ұсынысты қолдауды сұрауға болатын. Нәтижесінде осы
мақсатпен Қаржы министрінің орынбасары Мұрат Аманбаев
бастаған арнайы комиссия құрылып, компанияның бюджетпен
арақатынасы, шетел банкілерімен келісімшарттары, жауап­

кершіліктері толық тексеруден өтті. Екі айға созылған тексеру
қорытындысы бойынша арнайы акті жасалды, ол бекітіліп,
Үкіметке тапсырылды. Осы актіде «Қазагросыртқысауда» ком­
паниясының бюджет алдында ешқандай қарызы болмағаны

көрсетілді. Шетел банкілерінен алынған несиелері толық жа­
былған, өзге де қазақстандық компаниялардан алашағы бол­
маса, берешегі жоқ деген қорытынды жасалды. Міне, соның
негізінде маған мемлекеттік қызметке баруға жол ашылды,

рұқсат берілді.
1996 жылы наурыз айының басында Сыртқы істер министрі
Қасым-­Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұсынысымен Сыртқы
істер министрінің орынбасары — Бас қаржы-­әкімшілік басқар­

бағыттар мен деңгейдегі қызметтерде жүріп, тәуелсіз елімнің
игілігі үшін еңбек етуді тағдыр маған бұйыртты. Соның ішінде
он жылдан астам әр түрлі мерзімде Литва, Латвия, Эстония,
Малайзия, Индонезия, Филиппин, Бруней-­Даруссалам, Қытай

Халық Республикасы, Вьетнам Социалистік Республикасы
сияқты мемлекеттерде Төтенше және Өкілетті елші қызметін
атқардым.
2011–2017 жылдары Парламент Сенатының Халықаралық

қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің төрағасы
ретінде де сыртқы саясаттың бел ортасында болуға, халық­
аралық қоғамдастықтағы іс-шараларға Тәуелсіз Қазақстан
мемлекеті атынан қатысуға, сөйлеуге, мәселе көтеруге, пікір

айтуға мүмкіндік алдым.
Әлбетте, осы жерде Тәуелсіз Қазақстанның елшісі болу
ерекше сеніммен қатар, ол — аса зор міндет, жауапкершілік
екендігін айта кету керек. Кез келген мемлекетпен тиімді қарым-­

қатынас пен шынайы ынтымақтастық орнату сол елдегі елшінің
Қазақстанның Қытай Халық Республикасындағы елшілігінде,
2007 жыл. Елші И. Адырбеков

2008 жылы 8 тамыздың кешінде Пекиннің «Құс ұясы» ата­
лып кеткен спорт кешеніне жиналған 90 мың халықтың ал­
дында Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) төрағасы
Жак Рогги сөз сөйлеп, Пекин Олимпиадасын барлық жағынан

тарихта теңдесі жоқ олимпиадалық ойындар болғандығын
айтып, әлемді дүр сілкіндірген баға берді. Бұл, шынында да,
еш бүкпесіз айтылған шындық еді.
2001 жылы 13 шілдеде Мәскеуде өткен ХОК-тың 112‑ші

сессиясында Олимпиада комитетінің мүшелері 2008 жылғы
жазғы XXІX Олимпиаданы ҚХР астанасы Пекинде өткізу ту­
ралы бір ауыздан ұйғарымға келіп, мақұлдаған болатын-ды.
Міне, сол шешімнен кейін-ақ Олимпиада ойындары саяси

астарға ие бола бастады. Бұрын да спорт ойындарының сая­
сат құралына айналғандығының нышандары біршама белгілі
еді. Жеңімпаз спортшы мемлекетінің гимнін ойнатып, сол ел­
дің жалауын көтеруден бастап, оларды өз елінде ұлт батыры

ретінде төбеге көтеріп, ерекше сый-құрмет жасау және де мем­
лекеттердің бір-бірімен медаль санымен бәсекелесуі, осының
бәрінде саясаттың сипаты бар деуге болады.
Осы ретте Пекин Олимпиадасы әлемде әртүрлі көзқарас

туғызғаны белгілі. Тіпті кейбір мемлекеттер, белгілі жекелеген
қайраткерлер мен саясаткерлер бұл Олимпиаданы Пекинде
өткізбеу керектігін айтып, бойкот жариялау қажеттігін ұсы­
нып, талап та қойып жатты. Олар негізінен Қытайдың Тибетте

жүргізіп отыр­ған саясатын сынға алды. Сонымен бірге адам
құқықтары да бұзылып жатыр, сөз бостандығы мен ақпарат
құралдарының еркіндігі жоқ деген сынды жалпылама қағида­
лар алға тартыла берді. Бұдан өзге, ең ақыры, олимпиадалық

құрылыстарды салған кезде қоршаған ортаға үлкен залал
келтірілді деген айып та тағылған еді.
Сол кезде америкалық 106 сенатор мен конгрессмен ар­
найы хат дайындап, онда халықаралық қоғамдастықты Пекин

Олимпиадасына бойкот жариялауға шақырды. Бірқатар Еуропа
елдерінің басшылары Олимпиаданың ресми ашылуына шақы­

рылса да, оған қатысудан бас тартып, кейбірі тибеттіктердің
рухани басшысы, жетекшісі Далай-­Ламамен ашық кездесулер
өткізді. Тибетте, Шыңжаң — Ұйғыр автономиялы ауданында
сепаратистер бас көтере бастады. Бірнеше лаңкестік әрекет­

тер жасалды. Осыған байланысты Қытай мемлекетінде сол
лаңкестік пен түрлі арандатушылықтарға қарсы күрес және
алдын алу шаралары күшейтілді.
Пекин Олимпиадасы алауының әлемдік шеруі осындай

жағдайда ерекше күрделі әрі тартысты өтті. Мысалы, Париж­
дегі эстафеталық кезеңде Тибеттің тәуелсіздігін қолдайтын топ
мүгедек қытай қызының қолынан Олимпиада алауын тартып
алуға әрекет жасады. Көптеген елдерде мұндай оқиғалар аз

болған жоқ.
Міне, Олимпиада басталар қарсаңындағы әлемдегі қалып­
тасқан ахуал осындай еді, қытай тарапы қуаттау, қолдау сезі­
нерліктей жағымды көзқарас, орта бола қойған жоқ. Алайда

осы қарама-­қайшылықтар мен қарсылықтарға қарамастан,
бұл кезеңде Қытай экономикасы әлемде жетекші орынға кө­
терілді, қаржылық әлеуеті жоғарылады. Соның нәтижесінде
мемлекеттің жазғы Олимпиада ойындарын жоғары деңгейде

өткі­зуге, қажетті спорт кешендерін мерзімінде сапалы салуға,
40 миллиард доллардан астам қаржы жұмсауға мүмкіндіктері
пайда болды.
Осы кезеңде Қытай елін алда тағы да бір ауыр сынақ күтіп

тұрды. 2008 жылы 12 мамырда оңтүстік-­батыста орналасқан
Сычуань провинциясында 8 балдық жойқын жер сілкінісі болып,
мыңдаған адамның өмірі қиылды, ел экономикасына қыруар
зиян келді. Бұл жағдай Қытай халқын одан әрі біріктіре түсті,

бойларына күш-жігер, қайрат қосты. Бүкіл ел осы апаттың
салдарын жоюға жұмылдырылды.
Міне, жағдай осылай болып тұрған тұста Президент Н. Ә. На­
зарбаев 2008 жылы 8 тамызда өтетін Олимпиаданың ашылу

салтанатына қатысуға ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтаодан шақыру
хат алған еді. Сычуандағы жер сілкінісінің зардаптарын жою­ға
қазақ елі алғашқылардың бірі болып көмек қолын созып, 4 мил­
лион долларға жуық қажетті заттар мен дәрі-дәрмекті арнайы

болса әлемнің түкпір-­түкпірінде Пекин Олимпиадасына қарсы
әрекеттер жасалып жатқандығына қарамастан, 2008 жылдың
2 сәуірі күні Пекин Олимпиадасы алауының эстафетасы Прези­
дент Н. Ә. Назарбаевтың қатысуымен Алматының «Медеу» мұз

айдынында ерекше сән-салтанатпен ұйымдас­тырылды. Мем­
лекет басшысы Олимпиада алауын өзі қолына алып, алғашқы
200 метрін жүгіріп өтті. Мұны тікелей эфирде 1,3 миллиард
Қытай халқы үлкен ризашылықпен тамашалап, көріп отырды.

Елбасы Н. Ә. Назарбаев «Медеуде» өткен сол эстафеталық
салтанатта сөйлеген сөзінде «16 миллион қазақстандықтардың
жүрегінің жылуы осы Олимпиада алауына қосымша күш-жігер
береді» деп мәлімдеді. Сол кезде «Қазақстан», «Назарбаев»

деген сөздер әр қытайлықтың жүрегіне зор ризашылық пен
қуаныш сезімін ұялатқаны анық еді.
Қазақстанның Қытайдағы Төтенше және Өкілетті елшісі
ретінде осы бір қолайлы сәтті пайдаланып, Қытай Сыртқы

істер министрінің орынбасары Ли Хуэйге Мемлекет басшысы
Н. Ә. Назарбаевтың ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтаоның шақыруын
қабыл алып, Олимпиаданың ашылу салтанатына қатысаты­
нын айтқанмын-ды. Және де оны Президенттің ресми сапары

ретінде қарастыруды сұрағанмын, өйткені Нұрсұлтан Әбішұлы
Қытайға жасаған әрбір сапарын нәтижелі іспен ұштастырғысы
келетін, соны талап ететін. Айта кету керек, әне-міне басталға­
лы тұрған Олипиадаға сексеннен астам елдің басшылары

мен Премьер-­министрлері қатысатыны белгілі болған шақта,
біздің мемлекет басшысының ресми сапарын ұйымдастыру
жөнінде қытай тарапына ұсыныспен шығуым, әрине, артықтау
көрінуі мүмкін еді. Бірақ Президент Н. Ә. Назарбаевтың Қытай

мемлекеті басшылары, халқы алдындағы аса жоғары беделін
ескере отырып, ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтаомен ресми кездесуі
болып қалар деген сенім де бар болатын. Енді соның жауабын
күтіп жүрген кезде, 2008 жылы 4 тамыз күні Қашғар қаласын­

да лаңкестер полиция бекетіне шабуыл жасап, 16 полиция
қызметкерін өлтіріп кетті. Оның үстіне «Пекинде әр жерде
жарылыс болыпты, болады екен» деген қауесеттер де тарап
жатты. Біз қобалжи бастадық. Пекинде әскери адамдар мен

фрақұрылымдар күзетке алынды. Қытайдағы ішкі жағдайдың
осылайша күрделеніп кетуі бізді, елшілік қызметкерлерін, өз
Мемлекет басшымыздың қауіпсіздігінің жайы алаңдата баста­
ды. Президент әкімшілігімен және Күзет қызметімен келісе

отырып, Н. Ә. Назарбаевтың Олимпиада кезінде жайғасып,
тұратын резиденциясы ретінде Пекиннен 60 шақырым жердегі
«Бірінші қала» деп аталатын жабық кешенді таңдадық. Әри­
не, ол қашықтау болғанымен, қауіпсіздік тұрғысынан бекем,

сенімді, ыңғайлы болатын, биік қоршауы бар, тек ішке кіретін
және шығатын екі қақпасы ғана жұмыс істейді.
Қытайдың Сыртқы істер министрлігінен әлі де нақтылы
хабар болмады. Тек Ли Хуэй маған: «Президент Н. Назар­

баев 7 тамызда Пекинде болса, мүмкін сол күні кеште ҚХР
Төрағасы Ху Цзиньтаомен қысқа уақыт жеке кездесуі болып
қалар», — деді. Осы ақпаратқа сәйкес және елдегі қауіпсіздік
жағдайын ескере келе, Орталыққа Мемлекет басшысының

ұшағы 6 тамыз күнгі кеште Пекинге қонғаны дұрыс деп баян­
дадық. Сол шешім қабылданды да, 6 тамыздың кешінде
Н. Ә. Назарбаев ұшағы Пекин әуежайына келіп қонды. Елба­
сын «Бірінші қаладағы» резиденцияға апарып, жайғастырдық.

Келесі күні таңертең Қытай Сыртқы істер министрінің орын­
басары Ли Хуэй кешкі сағат 6:00‑де Президент  Н. Ә. Назарбаев­
ты ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтао қабылдайтынын, екеу­ара қысқа
кездесу болатынын хабарлады. Жол біршама ұзақ болған­

дықтан, сол кездесуге белгіленген уақытта жету үшін рези­
денциядан бір сағат бұрын шықтық. Қаладан алыс, қашық
орналасқанымызды Нұрсұлтан Әбішұлы осы ретте жол үстінде
байқады. Кеше әуежайдан келгенде ол білінбеп еді. Қытайдың

астанасынан қашықтау жердегі резиденцияны Пекиндегі қа­
лыптасқан жағдайды ескеріп, қауіпсіздік шараларын күшейту
үшін таңдағанымызды айтып жатырмын. Менің уәждеріме
көңілі толмағанын да сездім. Дегенмен ренішін білдірген жоқ.

Президент осы кездесу кезінде Қытай мемлекеті үшін қазіргідей
қиын да қарбалас шақта және де Ху Цзиньтао мырза үшін аса
жауапты кезең екендігін ескере келе, екі жақты проблемалар
мен өзге де сұрақтарды көтеріп, уақыт алмайтынын, тек қол­

Қытай Халық Республикасының Төрағасы Ху Цзиньтао
мен Қазақстан Республикасының Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың ресми кездесуі.
7 тамыз, 2008 жыл, Пекин

Президент Н. Ә. Назарбаевқа «Бірінші қаланың» символдық
кілтін тапсыру. 6 тамыз, 2008 жыл, Пекин маңы

Президент Н. Ә. Назарбаев Пекин Олимпиадасындағы
орналасқан Резиденциясы алдында.
9 тамыз, 2008 жыл, Пекин маңы
ҚХР Сыртқы Істер министрінің орынбасары Ли Хуэй.

екіжақты үкіметаралық келісімшарттарды дайындауға тиісті
мемлекеттік басқару органдарына арнайы тапсырма беріледі.
Сонымен қатар халықаралық аренадағы Сіздің бастамала­
рыңызға Қытай басшылығы тұрақты қолдау көрсететін болады.

Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы, Азиядағы Өзара іс-қимыл мен
сенім шаралары кеңесі жұмысына белсенді қатысамыз, —
деп сөзін аяқтай келе, — Сіз менің бүгін елдегі ерекше сыйлы
қонағымсыз, сол себептен кездесу соңынан Сізге арнайы қо­

нақасы беремін, — деді.
Бұл бізге, қазақстандықтар үшін күтпеген жағдай еді. Елдің
тағдырын, әлеуетін, болашақ дәрежесін, беделін айқындайтын
аса бір сындарлы сәтте, уақытының әрбір минуты қымбат,

есептеулі мезетте, орасан жауапкершілік мойнында бола тұра,
шешуші сәттерге санаулы сағаттар қалғандығына қарамастан,
ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтаоның екі жарым сағат уақытын Пре­
зидент Н. Ә. Назарбаевқа арнауы, ресми қабылдауы, күрделі

мәселелердің шешімін табуы, шынында да, ел үшін де, мем­
лекет басшысы үшін де ерекше құрмет пен мәртебе болатын.
Аса бір ықыласты жағдайда өткен осы кездесуде Нұрсұлтан
Әбішұлы өз сөзінде қытайлық әріптесіне ризашылығын білдірді,

жеткізгім келеді, — деді Н. Ә. Назарбаев. — Мен олимпиадалық
спорт тарихындағы ең сәнді, салтанатты, аса нәтижелі Олим­
пиада осы болатынына толық сенемін. Мүмкіндікті пайдалана
отырып, Сычуаньда көптеген қытай азаматтарының қайтыс

болуына байланысты Сізге шын жүректен көңіл айтамын. Көр­
ші, дос елдің қайғысы біздің де жүрегімізге ауыр тиді, қолдан
келген көмегімізді беруге тырыстық.
Өзіңіз атап өткендей, трансшекаралық өзендер мәселесі

мені толғандырады, өйткені арнайы екіжақты комиссия көп
жылдар бойы бірлесіп жұмыс жасап жүрсе де, бір нәтижеге,
келісімге келер емес. Осы бағытта бірлескен комиссияның
дәрежесін көтеру туралы ұсынысыңызды толық қолдаймын.

Жақын мерзімде осы аса маңызды мәселеге байланысты
тиісті үкіметаралық келісімдерге қол қоюға мүмкіндік болар
деп сенемін.

Осылайша үлкен түсіністікпен, сеніммен басталған кездесу
барысында екі ел арасындағы басқа да саяси, экономикалық
маңызды мәселелер қозғалып, халықаралық қоғамдастықтағы
өзара ынтымақтастық туралы да ашық-жарқын әңгіме жалға­

сын тапты.
Осы кездесуде екі ел басшыларының трансшекаралық
өзендерге баса мән бергені жайдан-жай емес-ті. Бұл мәселе
Қазақстан үшін де, Қытай тарапы үшін де аса өзекті болатын.

Өйткені бір жарым миллиард халқы бар Қытай мемлекетінде
ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылып келген мыңдаған
гектар жерлер жыл сайын айналымнан шығарылып, жарамсыз
болып қалуда. Халқының саны өскен сайын, бұрынғы ескі қала­

лардың аумағы кеңейіп, жаңалары бой түзеуде. Соған сәйкес,
инфрақұрылым дамып, жолдар, әуежайлар көптеп салына
бастады. Ең бастысы, Тибет пен Тянь-­Шань тауларындағы
мәңгілік мұздар жылдам еріп, су ресурстары азаюда. Мысалы,

Тибеттен басталып, Оңтүстік-­Шығыс Азияның бірнеше мемле­
кетін сумен қамтамасыз етіп отырған Меконг өзені ешқандай
мемлекетаралық құжатпен, қытай тарапының ұстанған позиция­
сына сәйкес реттелмейді. Сондай жағдай Үндістанның негізгі

өзендерінің бірі Брахмапутраға да байланысты. Ресеймен тек
Амур өзенінің Сунгари саласында болған химиялық улануға
байланысты судың сапасын бақылау туралы келісімге ғана
қол қойылған болатын.

Міне, осындай жағдайда ҚХР Төрағасы Ху Цзиньтаоның
трансшекаралық өзендерге байланысты барлық сұрақтар
шешімін табады деп сендіруі — бұл біздің еліміз үшін көптен
күткен аса ма­ңызды жаңалық еді. Расымен де, көп уақыт өтпей,

2011 жыл­дың ақпанында Президент Н. Назарбаевтың ресми
сапары аясында Пекинде трансшекаралық өзендер сулары­
ның сапасын бақылау туралы алғашқы үкіметаралық келісімге
қол қойылды. Ал трансшекаралық өзендердің суларын бөлу,

бірлесіп пайдалану жөніндегі келісімнің жобасын екі тарап
талқылауды жалғастыруда.
Кездесуге қайта оралсақ. Ерекше көңілмен, сыйластықпен,
түсіністікпен өткен келіссөзден кейін Ху Цзиньтао мырза Н. На­

рым сағатқа созылған қонақасында екі ел басшысы емін-еркін
әңгімелесті, арнайы екіжақты тост айтылды, құйыл­ған шарап­
тар да назарсыз қалмады. Сол сәттерде Қытай мемлекетінің
басшысы барлық күтіп тұрған маңызды шаруалардан, күрделі

кезеңнің ауыртпалығы мен иығына артылған орасан зор жа­
уапкершілік жүгінің салмағынан бір мезет арылғандай, көңілі
көтеріліп, бойы сергіп қалғандай көрінді. Екі ел басшысы қа­
былдау соңында айқара құшақтасып, ескі достардай қоштасты,

біріне-бірі ізгі тілектерін тағы да айтып жатты.
Кештетіп Пекиннен 60 шақырым жердегі ел Президенті ор­
наласқан резиденцияға қарай жолға шықтық. Кездесуден алған
ерекше көңілдің әсері болар, Нұрсұлтан Әбішұлы жолдың

алыстығын осы ретте байқамағандай болды. Резиденцияға
келген соң ресми делегация мүшелері көпке дейін тарамай,
шай дастарханының басында алған әсерлерімен бөлісіп жатты.
Сол күндері бұқаралық ақпарат құралдарын жіті бақылап

отыратын Пекиндегі дипломатиялық орта да Қытай тарапы­нан
Қазақстанға және оның Президенті Н. Ә. Назарбаевқа көрсе­-
­тілген ерекше сый мен құрметтің аса дәрежелі және абырой­лы
болғандығына куә болды, әріптестерім хабарласып, құттық­

тау­ларын жеткізуге асықты. Өйткені Қытай тарапының ресми
ақпараты бойынша, Олимпиада күндері ҚХР Төрағасы Ху
Цзиньтао тек 9 тамыз күні Ресей Премьер-­министрі В. Путин­
мен, 10 тамыз күні АҚШ Президенті Джорж Бушпен ғана жеке

кездесу өткізді.
Біз сол күндері өз еліміз үшін, еліміздің абыройлы басшысы
үшін марқайып, көңіліміз өсіп жүрді…

Қытай Халық Республикасының жаңа тарихында аса көрнек­ті
мемлекет қайраткері Цзян Цзэминьнің алатын орны ерекше.
Ол — 1989–2002 жылдар аралығында Қытай Коммунистік пар­
тиясы Орталық Комитетінің бас хатшысы, ал 1993–2003 жыл­

дары Қытай Халық Республикасының Төрағасы болған тұлға.
Цзян Цзэминь, жергілікті сарапшылардың пікірінше, Дэн Сяо­
пин реформасының ашықтық курсын сенімді түрде аса дәйек­
тілікпен және жемісті жүргізген талантты саяси басшы бола білді.

Сол үшін де ол әуелі өз елінде, сонымен қатар халықаралық
қоғамдастықта да үлкен беделге ие болды, дәрежесі артты.
Бұл кезеңде Қытай патриархалдық артта қалып қойған мем­
лекеттен экономикасы аса жедел даму үстіндегі мемлекетке

айналды.Өз билігі кезінде Цзян Цзэминь қысқа уақыт ара­
лығында Мао Цзэдунның елдегі «Мәдени революциясынан»
мұра болып қалған ішкі және сыртқы теріс, жағымсыз түсінік­
тен, факторлардан құтылуға қол жеткізді. Көрші елдермен

қарым-­қатынасты қалпына келтірді, нығайтты. Америка Құрама
Штаттарымен өзара түсіністік тауып, байланыс орнатты. Соның
нәтижесінде Тайваньмен арақатынас жақсара бастады. Көп
жылғы табанды келіссөздердің нәтижесінде 1997 жылы 1 шіл­-

­деде Англияның басқаруында болған Гонконг Қытай Халық
Республикасының құрамына қайтарылды. Қытай тарапынан
«Бір ел — екі жүйе» деген ұстанымға 2047 жылға дейін кепіл­
дік берілді.

Ал 1999 жылы 20 желтоқсанда көп жылдар Португалияның
қарамағында болған Макао аралы да ҚХР-дың құрамына
енді. Елде жүргізілген аса жемісті, нәтижелі де кең ауқымды
реформалардың, «ашық есік» саясатын жүргізудің арқасында

2001 жылы Қытай Халық Республикасы Дүниежүзілік сау­
да ұйымының құрамына кіруге мүмкіндік алды. Сол жылы
Мәскеу­де өткен кезекті сессиясында Халықаралық Олим­
пиада комитетіне кіретін мүше-елдер Пекинді 2008 жылғы

жазғы Олимпиаданың астанасы деп жариялап, арнайы шешім
қабылдады.

Тарихқа шамалы зер салар болсақ, Кеңес Одағының тарап,
Қазақстанның дербес тәуелсіз, егемен мемлекет болу кезеңі
де Цзян Цзэминьнің Қытай елін басқаруымен тұспа-тұс келді.
Осы орайда айта кетерлік бір жайт, ХХ ғасырдың 60‑жыл­

дарынан бері Кеңес Одағы мен Қытай арасында дау-жанжал,
кейде әскери қақтығыс та туғызып келе жатқан шекара мәсе­
лесі аса өзекті проблемаға айналған болатын. Бұған дейін осы
шиеленіскен жағдайды ҚХР мен КСРО келіссөздер арқылы

екеуара шешудің жолын таппай келсе, енді шекара мәселесі­
не байланысты бірнеше мемлекет, атап айтқанда, Ресей мен
Қазақстан және өзге де Орта Азия елдері жеке дара келіс­
сөздер жүргізетін болды. Бірақ Ресейден басқа елдерде осы

аса күрделі мәселені шешуге қажетті мұрағаттық құжаттар,
келісімшарттар, тарихи документтер болмады.
Міне, осындай жауапты кезеңде Ресей тарапы, оның Сырт­
қы істер министрлігі қолда бар Қытай мемлекетімен ғасырлар

бойы шекараға байланысты жасаған келісімшарттарды, құ­
жаттарды, жалпы мұрағатты пайдалануға Қазақстан тарапына
мүмкіндік жасады, оған Ресей Президенті Б. Н. Ельциннің Пре­
зидент Н. Ә. Назарбаевқа деген ерекше сенімі мен сыйластығы

негіз болды. Сонымен қатар Ресей осы мәселе бойынша Қытай
тарапымен болған келіссөздерде Қазақстанға үнемі қолдау
көрсетіп отырды.
Міне, қалыптасып отырған осындай жағдайда өз ұстаны­

мына берік және саяси жігері мықты Цзян Цзэминь 1996 жылы
Шанхайда өңірлік «Шанхай бестігі» ұйымын құруға ұсыныс
жасады әрі соған өз беделімен ықпал етті. Қазір осы Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымы халықаралық қауымдастықта үлкен

дәреже мен мәртебеге ие болып отыр. Бұл ұйым өңірдегі шие­
леністерді болдырмауға зор үлес қосты, өзара сенімге, ынты­
мақтастыққа, жан-жақты қарым-­қатынасқа және оны дамытуға
жол ашты.

Қазақ елінің басшысы Н. Ә. Назарбаев осындай тарихи
кезеңде Цзян Цзэминьмен ерекше сыйластық, сенім, дос­
тық қарым-­қатынас орната білді. Сол түсіністіктің, достық
қарым-­қатынастың жемісті нәтижесіндей, екі ел арасындағы

лы шешімін тапты. Бұл жағдай қазақ елі тәуелсіздігінің тұғы­
рын, шекарасының бекемдігі мен орнықты қауіпсіздігінің не­
гізін қалады. Бұл, шынында да, Қазақстанның Тұңғыш Пре­
зиденті Н. Ә. Назарбаевтың тарихи жеңісі екені даусыз. Мұны

алдағы уақытта келер ұрпақ терең зерделеп, бағалай жатар.
Өйткені ғасырлар бойы шешімін таппай, екі ел арасында
келіспеушілік пен қырғиқабақтық туғызып, тіпті арагідік қарулы
қақтығысқа алып келген аса күрделі мәселенің бірі осы шекара

мәселесі болғандығы тарихи шындық. Қазақстан мен Қытай
арасындағы бүгінгі шекараның негізін қалаған алғашқы құжат
1864 жылы қазан айында Ресей мен Қытай қол қойған Шәуе­
шек (Чугучак) протоколы болатын. Дегенменде ұйғыр-­дүнген

көтерілісінің нәтижесінде 1866 жылы пайда болған және ағыл­
шындардың қолдауына ие болған мемлекетті жою мақсатында
Ресей империясының әскерлері 1871 жылы Іле аймағына басып
кіреді де, өз билігін орнатады. Соның нәтижесінде 1881 жылы

12 ақпанда Санкт-­Петербургте екі тарап жаңа келісімге келіп,
екі мемлекет Ресей мен Қытай арасындағы шекараны түпкілікті
айқындайтын құжатқа қол қояды. Осы құжатқа сәйкес Іле өл­
кесінің біршама жері Цинь империясына қайтарылып беріледі.

Міне, осы құжат негізінде қысқа мерзімде тәуелсіз Қазақстан
мен Қытай Халық Республикасының арасындағы шекара сы­
зығы айқындалып, бекітілді. Бұл аса маңызды мәселе, тағы да
айта кетсек артық болмас, екі ел басшысы Цзян Цзэминь мен

Нұрсұлтан Назарбаевтың өзара сенімі мен сыйластығының
және достығының арқасында мүмкін болғаны ақиқат. Өйт­
кені Қытай Халық Республикасының күні бүгінге дейін өзінің
мыңжылдық көршілерімен, Үндістан, Жапония, Вьетнам, Фи­

липпин және басқа елдермен шешімі табылмай отырған ше­
кара мәселесі әлі де көп. Бұл жағдай ауық-ауық шиеленіске
де әкеп соғып отыр. Сондықтан да Нұрсұлтан Әбішұлы Пе­
кинге, жазғы Олимпиадаға қатысуға келген сапарында өзара

қарым-­қатынасы, достығы мен сыйластығы жарасқан ҚХР-дың
бұрынғы басшысы Цзян Цзэминьмен кездеспей кете алмады.
Сол кездесуді ұйымдастыруға арнайы ұсыныс жасады. Цзян
Цзэминь мырза да біздің елдің басшысымен кездесуді күткен

Президент Н. Ә. Назарбаевтың ҚХР бұрынғы Төрағасы
Цзян Цзэминьмен кездесуі. 9 тамыз, 2008 жыл, Пекин
Президент Н. Ә. Назарбаев пен ҚХР бұрынғы Төрағасы
Цзян Цзэминьнің кездесуі. 9 тамыз, 2008 жыл, Пекин

екенін ресми органдар арқылы елшілікке хабарлады. Белгілен­
ген уақытта Н. Ә. Назарбаевпен бірге қала орталығында орна­
ласқан мемлекеттік резиденцияның біріне келіп, ішке ендік.
Қытайдың бұрынғы басшысы Цзян Цзэминь ыстық ықылас­

пен, ерекше құрметпен Президент Н. Ә. Назарбаевты қарсы
алып, құшақтасып амандасты да, қолын жібермей, жымиып
қарап: «Нурсултан, как я выгляжу?!» — деді таза орыс тілінде.
Емен-жарқын шынайы көңілімен күлімсірей қарап, жауап

күтіп тұрған Цзян Цзэминьге «Прекрасно выглядите, господин
Президент!» — деді Нұрсұлтан Әбішұлы.
Осы жерде ХХ ғасырдың 50‑жылдары Цзян Цзэминь КСРО-
да болып, тәжірибеден, тәлімгерліктен өткендігін, Мәскеуде

«Сталин» атындағы зауытта жұмыс істегендігін айта кету керек.
Содан болар, ол орыс тілін жақсы меңгерген, тіпті мақалдап
та, мәтелдеп те еркін сөйлеу деңгейіне көтеріліпті. Әсіресе,
төңірегіндегілердің айтуынша, ол Лев Толстойдың шығармала­

рын жақсы көреді екен. 1940–1950 жылдардың әндерін орыс
тілінде мәнеріне келтіріп айтатыны да көпшілікке белгілі.
Жақсы көңіл күймен басталған әңгімесін Цзян Цзэминь одан
әрі жалғастырып:

көне қытай тарихымен және математикасымен айналысамын,
түскі астан кейін ағылшын тілін оқимын, — деп бір алды да: —
ал енді мені тыңда, — деді тағы да.

студенттерінің алдында сөйлеген сөзі, — деп, оны ағылшын
нұсқасында жатқа айта бастады.
Негізінде қытайлықтардың ағылшын тілінде сөйлегенде
өздеріне тән акценті болады. Бірақ Цзян Цзэминнен ондай

акцент онша байқалмады. Тілді, шынында да, жақсы, терең
мең­гергені сезіліп тұрды. Президент мұқият тыңдады, сөзін
бөлмеді. Цзян Цзэминь монологін аяқтаған соң, Нұрсұлтан
Әбішұлы таңданысын жасырмай, жылы лебізін білдірді. Кез­

өз сөзін Н. Ә. Назарбаев. — Сізбен көп уақыт өткеннен кейін
қайтадан кездесуге мүмкіндік туғанына өте қуаныштымын! Осы

кездесу Сіздің еліңіздің аса маңызды жетістігімен, қуанышымен
тұспа-тұс келіп тұр. Кеше ғана бүкіл әлем ХХІХ Олимпиаданың
ерекше салтанатпен ашылуына куә болды! Мен де Ху Цзиньтао
мырзаның шақыруымен осы шараға қатысып, ерекше әсер ал­

дым. 11 мыңнан астам спорт шебері қатысқан Пекин Олимпиа­
дасы әлем спортының тарихында ерекше орын алатыны сөзсіз.
Кешегі ұлттық аренада жағылған Олимпиада алауының әлемдік
эстафетасы Алматыдан басталды. Бұл — екі елдің арасындағы

үлкен достықтың белгісі. Көп ұлтты Қазақстан халқы Олимпи­
ада алауына өзінің жүрек жылуын қосып, құрметпен шығарып
салды. Осы ретте 2001 жылы Мәскеуде ХХІХ Олимпиадасының
астанасы Пекин болып жариялануы Сіздің зор еңбегіңіздің,

биік беделіңіздің арқасы екенін айтуға тиіспін, — Қазақстан
Президенті өз ойын одан әрі тереңдете берді. — 1996 жылы
шілдеде Сіздің Қазақстанға жасаған алғашқы ресми сапарыңыз
менің әлі есімде. Ол сапар екі елдің бүгінгі жеткен стратегия­

лық әріптестігінің негізін қалады. Сонымен қатар Сіздің 1998
жылғы шілде айындағы сапарыңызда біз Қазақстан-­Қытай ше­
карасына байланысты құжатты бірлесіп бекітіп, түпкі тарихтан
қалған бұл күрделі мәселеге нүкте қойдық. Сізбен бірге жыл

сайын ресми кездесулер өткізуге уағдаласқан ісіміз қазір де
жалғасын тауып келеді. Сіздің қазақ еліне, маған деген ерекше
көңіліңізге, құрметіңізге шексіз ризамын! Тағы да Сізді — ескі
досымды көргеніме өте қуаныштымын. Сіздің өмір жолыңыз,

жаңа ғана айтып өткеніңіздей, білімге, әрдайым жаңалыққа
құштарлығыңыз бәрімізге үлгі. Деніңіз сау болып, ұзақ ғұмыр
жасаңыз! — деді Нұрсұлтан Назарбаев.
Қытайдың бұрынғы басшысы Цзян Цзэминь шын жүректен

шыққан Нұрсұлтан Әбішұлының сөздері мен жақсы тілегіне
риза болды. Ол да өткен кездесулерде болған жайттарды
қозғап, еске түсіріп отырды.

таныспын, — деп бастады сөзін Цзян Цзэминь. — ҚХР Төраға­
сы ретінде көптеген елдің басшыларымен кездестім, бірақ
ең көп кездескенім — Қазақстанның Президенті Назарбаев
екен! Бүгінгі біз екеуміз осымен 15‑ші рет кездесіп отырмыз.

Ұйымының құрылуы болды! 2001 жылы «Хунцяо» резиденция­
сында «Шабыт тыныштығы» деп аталатын беседкада осы
ұйымға кіретін мемлекеттердің басшылары жиналғанымыз
есімде. Қазір ол жер Шанхайға келетін туристердің сүйікті ор­

нына айналды. Ал сол беседканы мен Таң династиясының
ұлы ақыны Ван Поның құрметіне салдырып едім. Енді соның
өлеңін оқып берейін, — деп Цзян Цзэминь ескі қытай тілінде
Ван Поның өлеңін жатқа айта бастады.

Ол ақын жырын шабыттанып оқып бітірген сәтте Нұрсұлтан
Әбішұлы:

еді?! — деп таңданысын жасыра алмады.
Сол арада Цзян Цзэминь балалық шағын еске алып: «Әкем
күніне бір өлең жаттамасам, мені түскі асқа шақырмайтын», —
деп тағы да әңгімесін жалғастырып кетті. Бір оқиғаны есіне

толқулар болды, — деді Цзян Цзэминь. — Әбден құтырып,
қызынып алған жастар «еркіндік, демократия» деп айқайлап,
ешкімді тыңдағысы келген жоқ. Үлкен бір залға 3 мыңнан астам
студент жиналған екен, солардың алдына шығып, шыдам­

дылық танытып, бәрін тыңдап алдым да, демократия туралы
өздерінің талабына сәйкес сөз қозғадым. Оны АҚШ-тың бірінші
Президенті А. Линкольнның «Демократияның принциптері»
деген сөзін ағылшын тілінде толық жатқа айтудан бастадым.

Себебі студенттерді өз тілімде сөйлеп, оларды сендіру, ой­
ларынан, алған беттерінен қайтару, тоқтату мүмкін емес еді.
Студенттерді қорқытумен, күшпен тарауларын талап етудің
орнына, мен оларды дискуссияға шақырғым келді. Сол арада

менің демократия туралы ұғымым олардан да терең екенін
көрсетуім керек болды. Тым-тырыс болып тыңдаған студенттер
маған ешқандай талап қоймай, шамалы уақыттан соң орын­
дарынан біртіндеп тұрып, тарқап кетті, — деді.

Енді Цзян Цзэминь мырза Америка Президенті Линкольн­
ның жаңағы демократия туралы сөзінен үзіндіні ағылышын
тілінде жатқа айтып шықты. Бұдан кейін Алматыда Прези­
дент Н. Назарбаевтың отбасында қонақта болғанын, бірлесіп

ән салғандарын да еске алды. Цзян Цзэминь университетте
оқып жүрген кезінде, Шинжаңда болғанда өзіне «Әдемі роза
гүлі» деген әннің қатты ұнағанын айтты. Көп жылдар өткен
соң, 1996 жылы Алматыда ресми сапармен болғанында өзіне

ұнайтын жаңағы «Әдемі роза гүлі» деген әннің қазақтың әні
«Дудар-­ай» екенін білгенін, сол жайды күле отырып, шынайы
көңілімен жеткізді. Екі ел басшыларының әсерлі әңгімелерімен,
естеліктерімен қатар өрілген бұл кездесу протокол бекіткен

уақыттан асып кеткен-ді. Осылайша Қытайдың бұрынғы бас­
шысы өз қонағы Нұрсұлтан Әбішұлын ерекше құрметпен және
аса жылылық сезіммен қарсы алып, қимас көңілмен қоштасып,
шығарып салды.

Кездесуден үлкен әсер алған Президент Н. Назарбаев сырт­
қа шыққан бетте бәрімізге қарап: «Қандай қажырлы, жігерлі,
талантты адам! Бәріміз де осы кісіден үлгі алуымыз керек,
жасы жақында 82‑ге толды, әлі қажыр-­қайраты мол, ойы зе­

рек!» — деп, ескі досына деген шынайы көңілін, ризашылығын
білдірді.
* * *
2019 жылы 1 қазанда ҚХР-дың 70 жылдығы Пекиндегі

Тяньаньмэнь алаңында аса салтанатты жағдайда аталып өтті.
Сол кезде 93 жастағы Цзян Цзэминь де алаңның ресми мін­
берінде ҚХР Төрағасы Си Цзиньпинмен бірге бірнеше сағат
бойы тапжылмай қатар тұрып, әскери шеруді, халықтық се­

2001 жылдың сәуір айының бас кезі. Әлі де болса қара
суықтың беті қайта қоймаған шақ. Күн бұлттанып, түнеріп тұр.
Ара-тұра жаңбыр да себелеп жауып қояды. Литваның ресми
өкілдерімен бірге Вильнюс әуежайында Қазақстан Республи­

касының Президенті Н. Ә. Назарбаевты осы елге мемлекеттік
сапарына орай күтіп тұрмыз.
Әуежайға келер жолда Қазақстанның Ұлыбританиядағы
елшісі және Норвегия Корольдігіндегі елші қызметін де қоса

атқаратын ежелден таныс әрі өзім құрмет тұтатын Әділ Ах­
метовпен хабарластым. Өйткені Президент Н. Ә. Назарбаев
Норвегияға ресми сапармен барып, енді сол мемлекеттен
қайтып келе жатқан бетінде келісім бойынша сапарын Литвада

жалғастырмақшы еді. Телефонмен болған әңгіме барысында
Әділ Құрманжанұлы: «Қазір ғана Президентті шығарып сал­
дым. Өзің білесің, мұндағы ауа райы жайсыз ғой. Елбасы суық
тидіріп алды, соны ескерерсің», — деп сапардың сәтті өтуіне

тілектестігін білдірді.
Президент Н. Ә. Назарбаев өзінің алғашқы ресми сапарын
Литваға 1994 жылы тамыз айында жасаған болатын. Мұның
өзі бір күндік сапар еді. Енді бұл жолғы сапар бағдарламасын

екі күнге жасап, жоспарлағанбыз. «Елбасы суық тидіріп алды,
соны ескерерсің» деген мына хабардан соң, жағдай қалай
болар екен деп ойланып қалдым. Өйткені Осло мен Вильнюс­
тың ауа райы жағдайының бір-бірінен айырмашылығы аз еді.

Белгіленген уақытта ұшақ та келіп қонды. Президентті ресми
қарсы алу рәсімі өткен соң, кортежге бет алғанымызда, Нұр­
сұлтан Әбішұлы маған қарап, «Шамалы тұмау тиген сияқты,
онша мазам болмай тұр», — деді. Вильнюстен 10 шақырымдай

жердегі «Ле Меридиан» қонақүйіне келдік. Шынында да, Елба­
сын тұмау қатты мазалаған болу керек, түскі астан бас тартып,
бірден өз бөлмесіне көтеріліп кетті.
Елшіліктің жаңадан салынған ғимаратында сол күні кеште

Нұрсұлтан Әбішұлымен Кеңес дәуірінен ол кісіге жақсы таныс
Литваның көрнекті мемлекет қайраткерлерімен бейресми кез­

десу жоспарланған еді. Оған экс-­Президент Альгирдас Бразаус­
кас, бұрынғы Парламент төрағасы Витаутас Ландсбергис,
экс-­Премьер-­министр Казимира Прунскене шақырылған-ды.
Сол кезеңде Литвадағы ішкі саяси жағдай аса күрделеніп

тұрған болатын. Елдегі негізгі партиялар арасындағы шие­
леніс тым ашық текетіреске де барып қалған еді. Дәл осы
тұста Литваның КСРО құрамында болған кезеңдегі тарихына
және тәуел­сіздік алғаннан кейін орын алған түрлі оқиғаларға

саяси сипат беріліп, белгілі саясаткерлерге айыптар да тағыла
бастаған-ды.
Осы аттары аталған Литва қайраткерлері сол күнгі бейресми
кездесуге Нұрсұлтан Әбішұлынан арнайы шақыру хатын ал­

маса, олардың бір үстелдің айналасында бірге отырып, бір
дастарқанда басқосуы мүмкін емес еді. Қазақстанның Балтық
елдеріне деген оң көзқарасы мен тұрақты саяси ұстанымының
да жақсы әсері болар, литвалық қонақтар шақыруды ілтипатпен

қабыл алды. Осыдан хабардар Президент Н. Ә. Назарбаев сыр­
қатына қарамастан кешкі сағат 7.00‑ге белгіленген кездесуге
елшілік ғимаратына дер кезінде келіп жетті.
Қонақасы түріндегі бейресми кездесу аса жылы көңіл күй мен

сыйластық ауанында өтті. Қонақтар КСРО кезіндегі бірге өткіз­
ген сан қилы кезеңдерді, жауапты, сындарлы сәттерді еске алды.
Нұрсұлтан Әбішұлына елдегі, өңірдегі саяси жағдай туралы көп­
теген сұ­рақтар қойылды. Кездесу аяқталған соң да, шақырылған

қонақтар кетуге асықпай, Нұрсұлтан Әбішұлымен жеке-жеке
сөйлесіп жатты. Президенттің осы кездесуден ерекше әсер алға­
нын жүзінен, көңіл күйінен байқадым. Қонақ үйге оралысымен
Нұрсұлтан Әбішұлы бөлмесіне көтеріліп, ерте жатып қалды. Мен

де сол түні резиденцияға қайтпай, қонақ үйде қонып қалдым.
Таң атысымен жатқан төсек орнымнан тұра салып ауа райы
қалай болғанын білмекке сыртқа шықтым. Өз көзіме өзім сен­
бей тұрмын. Аспанда бір шөкімдей бұлт жоқ. Күн шайдай ашық.

Бүгін ауа райының жылы болатыны сезіліп тұрды. Көңілім
шамалы орнына түсе бастады. Президент таңғы асты өзі жеке
ішті. Белгіленген уақытта бөлмесінен шығып, сыртқа беттеді.
Жағдайын сұрағанымда, «Ерте жатып қалғаным дұрыс болған

Литва Республикасының Президенті Валдас Адамкус Нұр­
сұлтан Әбішұлын ерекше салтанатпен, ескі танысындай, до­
сындай құшақ жая қарсы алды. Бұл ықылас негізсіз емес еді.
2000 жылы мамыр айында В. Адамкус мемлекеттік сапармен

Қазақстанда болған-ды. Сол сапары барысында Астана мен
Алматы қалаларында ресми кездесулер өткізіп, көрікті де
көрнекті жерлермен танысқан еді. Сапар аясында бірнеше
маңызды үкіметаралық құжатқа қол қойылып, соның нәтиже­

сінде екі елдің арасындағы сауда-­экономикалық байланыс,
әсіресе Литваның транзиттік әлеуетін пайдалану бағыты
қарқынды дами бастаған болатын.
Екі ел Президенттерінің жеке және кеңейтілген құрамдағы

кездесулері жоғары деңгейде, өзара қызығушылықпен,
түсіністікпен өтті. Бірнеше үкіметаралық құжаттарға қол қо­
йылды. Сол күні Литва Президенті Нұрсұлтан Әбішұлына ар­
налған салтанатты қабылдауын өткізді, қонақжайлық көрсетті.

Келесі күні елге қайтуға шешім қабылдаған Нұрсұлтан
Әбішұлы өз сапарын аяқтар алдында Валдас Адамкусты алдын
ала дайындалған орынға галстуксіз, бейресми түрде шай ішуге
шақырды. Оған тек ресми делегацияның мүшелері қатысты.

Кештің тізгінін енді Нұрсұлтан Әбішұлы өз қолына алды.
Әріптесіне өзінің жүрекжарды алғысын жеткізе отырып:

ынтымақтастықты жалғастырып отырмыз, — деді Қазақстан
Президенті. — Әсіресе XІV ғасырдың аяғында Ұлы Литва
князьдығы мен Алтын Орданың арасында ұзаққа созылған
тығыз одақ, мызғымас достық болған. Мысалы, Тоқтамыс хан

өз құзыретіндегі кейбір орыс князьдарының жерлерін князь
Витаутасқа берген. Қырым хандары да Литва князімен тығыз
қарым-­қатынас орнатқан. Осыны пайдаланып, князь Витаутас
Литва жерлерін біріктіруге мүмкіндік алған және Польшадан

тәуелсіз болуға қол жеткізген. Сол себептен Литва князі көпте­
ген татарларды әскери қызметке тартқан. Мысалы, Тракайдағы
қарайымдар — солардың ұрпағы. Ал Алтын Орда — Қазақ,
Қырым, Қазан, Сібір хандықтарының, Ноғай ордасының шыққан

бесігі. Бірақ КСРО кезінде, өткен ғасырдың 40‑жылдарының
аяғында Алтын Орданы зерттеуге тыйым салынды. Өйткені ол

көптеген түрік халықтарының мақтанышына айналып, тарихи
рөлінің, дәрежесінің көтерілуіне алып келер еді.
Тарихтың сырынан терең мағлұмат бере сөйлеген Нұрсұл­
тан Әбішұлының сөзін Президент Валдас Адамкус ерекше

да бір тарих беттерін ақтарып, — Кеңес заманында көптеген
литвалықтар қуғын-­сүргінге ұшырап, Қазақстанға жер ауда­
рылған болатын. Солтүстіктегі арнайы лагерьлерге қамалған.
Қатал климат, ауыр тұрмыс жағдайынан қайтыс болғандары

да аз болмаған. Осы бір нәубетті кезеңнің барлық ақиқатының
бетін ашу үшін біздің зерттеушілер тиісті архив деректерімен
жұмыс істеуде. Барлық фактілер анықталып, қорытынды құ­
жаттар дайын болғанда, олардың көшірмесін сіздің құзырлы

органдарыңызға беруге даярмыз, — деді.
(2011 жылы қазанда Литва Президенті Д. Грибаускайте Аста­
наға ресми сапармен келгенде, Литва тарапына осы құжаттар
тапсырылды).

Литва Президенті Валдас Адамкусқа терең тарихи дерек­
терге негізделген Нұрсұлтан Әбішұлының сөздері қатты әсер
етті. Ол орнынан тұрып: «Бұл мен үшін үлкен жаңалық! Біздің
екі елдің қарым-­қатынасы мен достығының тамыры сонша­

лықты терең екендігін мен Сізден естіп, біліп отырмын. Егер
Сіз мені досым деп санасаңыз, мен өзімді бақытты сезінетін
боламын! Сізді мен ертең еліңізге жібере алмаймын. Шын дос­
тық көңілмен Сізге өтініш айтамын, тағы екі күн қалыңыз! Мен

Сізді еліміздің тарихымен, жеткен жетістігімен, мәдениетімен
тереңірек таныстырайын. Сосын Палангада, Балтық теңізінің
жағасында менің резиденциям бар. Сізге тұмаудан айығуға
теңіз ауасы пайдалы болар еді. Сол жерде бірге болайық,

сосын Сізді еліңізге өзім шығарып саламын», — деді.
Осындай шынайы, жүрекжарды сөздерден кейін Нұрсұлтан
Әбішұлы ойланып қалды. Литва Президенті В. Адамкустың
жасы сол кезде 75‑те болатын. Мейлінше сыпайы, мәдениетті

және қарапайым адам еді. Өткен өмір жолы да құрметтеуге
лайықты болатын. В. Адамкустың туған жері — Каунас қаласы.
Бірақ 18 жасында ата-анасымен Германияға қашуға мәжбүр

болған. Өйткені олар советтік оккупацияға қарсы күрескен.
В. Адамкус Мюнхен университетін бітірген соң, 1949 жылы
Америкаға қоныс аударады. 1955 жылы АҚШ азаматтығын
қабылдайды. Чикагодағы машина бөлшектерін жасайтын за­

уытта жұмыс істейді. 1980 жылдардың басында федералдық
ортаны қорғау агенттігіне жұмысқа шақырылып, осы салада көп
жылдар бойы жемісті қызмет атқарады. 1993 жылы тәуелсіз
Литваға оралып, осы елдің азаматтығын қайта алып, саяси жұ­

мыстарға белсене араласады. 1998 жылы мемлекет басшысы
болып сайланады. В. Адамкусты Литва халқы кішіпейілдігіне,
ашықтығына, қарапайымдығына байланысты жоғары бағалай­
тын, сыйлайтын, көшеде машинасы кортежсіз, бағдаршамдарға

тоқтап жүретін. Президенттік сарайдың саябағына демалыс
күндері халық емін-еркін кіріп, демала алатын.
Мемлекет басшысы Н. Ә. Назарбаев В. Адамкустың шын
жүректен шыққан сөзі мен ниетін, достық сезімін жан-тәнімен

шынымен қия алмай тұрмын. Бірақ елде қыруар іс күтіп тұр
және мына бір тұмау да қайтар емес, — деп Нұрсұлтан Әбіш­
ұлы сыпайы, жылы көңілмен өз жайын айтты.
Сол арада В. Адамкус өз ниетінен қайтпай:

жолыңыз түседі? Асықпаңыз, менің ұсынысымды қабыл
алыңыз! — деді.
Шын жүректен, ыстық ықыласпен, үлкен құрметпен, шынайы
достық көңілмен айтылған мұндай өтінішті, сыйластық сезімді

болайын! — деген келісім сөзін айтты.
Бәріміз осы уәдеге қуандық. Нұрсұлтан Әбішұлының шешімі­
нен кейін көңіліміз көтеріліп қалды. Енді еркін, асықпай отырып
әртүрлі әңгімелер, тілектер айтылды. Сол бір көтеріңкі көңіл

күймен қонақүйге қайтып оралдық.
Келесі күні Вильнюске жақын маңға орналасқан хуторға,
туристік орталыққа бардық. Екі елдің Президенттерін ұлттық өр­
некпен безендіріліп, ерекше әсем киім киген жергілікті тұрғын­

Содан бір жылдай бұрын, 1998 жылы тамызда Аль-­Каида
террористік тобы Найроби (Кения) және Дар-эс-­Саламда (Тан­
зания) АҚШ елшіліктерінің дәл жанында жойқын бомбалар
жарып, 200‑ден астам адам қайтыс болды, 5 мыңдай адам

жараланды. Зардап шеккендердің арасында АҚШ-тың Кени­
ядағы елшісі де бар болатын. Вильнюстегі жаңадан салынған
Қазақстан елшілігінің ғимараты АҚШ елшілігімен бір көшенің
бойында орналасқан-ды. Екі ғимараттың аралығы 30–40 метр­

дей ғана еді. АҚШ өз елшілігінің қауіпсіздік шараларын күшей­
тіп жатты. Американың елшісі өте сыпайы, үнемі күлімсіреп
жүретін Кит Смит деген тәжірибелі дипломат еді. Жасы зей­
нетке жақындап қалған. 2000 жылы тамызда Смиттің орнына

жаңа елші Джон Теффт келді. Кейіннен Д. Теффт АҚШ-тың
Грузиядағы, сосын Украинадағы, одан соң Ресейдегі елшісі
болып, көп жыл қызмет атқарды. Джон Теффт толық денелі,
кең пейілді, әрдайым әзілдей амандасатын, ашық-жарқын

адам еді. Елшілігіміз қатар болған соң екеуімен де жақсы
қарым-­қатынаста болдым. Жаңа ғимарат біте салысымен,
1999 жылдың аяғына таман елшілік ұжымы толық көшіп алды.
Елшіліктің ресми ашылуын жоғары деңгейдегі ел басшыла­

рының сапарына орайластырып, ұйымдастырмақшы болдық.
АҚШ елшісі Кит Смит бір күні таңертең «Уақытыңыз болса,
бір шыныаяқ кофе ішейік» деп келіп тұр. Осы кездесу үстін­
де елші әңгімені Кения мен Танзанияда болған лаңкестік

жарылыс­тардың салдарынан АҚШ елшілігінің біраз адамда­
ры мерт болғандығын және де үлкен материалдық шығынға
ұшырағандарынан бастады.

ке жауапты органдармен бірлесіп, АҚШ елшіліктерінің қауіпсізді­
гін күшейту туралы арнайы шешім қабылдады, — деді Кит
Смит. — Вильнюстегі елшілікке күзетті күшейту үшін теңіз жаяу
әскерлері келеді. Сіз бен біздің елшіліктерге келетін көшені

көлік пен жаяу адам еркін жүре алмайтын жасаймыз, ол үшін
арнайы шлагбаум қоямыз. Бірақ, әрине, сіздерге және сіздердің
қонақтарыңызға кедергі жасамаймыз. Бізге келуі мүмкін деген
қауіпті ескеріп, сіздер осы шараларға қарсы болмайсыздар

АҚШ елшісінің бұл сөзіне мен ойланып қалдым. Шынында да,
елшінің сөзіне қарағанда нақты қауіптің бар екені анық сияқты.
Алайда АҚШ елшілігінің қауіпсіздік шаралары біздің қонақтардың
Қазақстанның елшілігіне емін-еркін келіп-­кетіп жүрулеріне кері

атынан ұсыныс жасағалы келдім, — деді АҚШ елшісі. — Мына
жаңадан салынған ғимаратты бізге сатыңыздар. Бұл бізге де,
сіздерге де қолайлы шешім болар еді. Бізде шешім қабылдау
ұзақ уақыт алатын болғандықтан, қазір осы кездесуде ғима­

раттың құнын айтсаңыз, — деді.
Анығын айтсам, Америка елшісінің бұл ұсынысы мен үшін
күтпеген тосын жағдай еді. Жаңа ғимаратқа енді ғана көшіп
кіріп, соған қуанып, ресми ашылуына дайындалып жатқаны­

мызда мына ұсыныс аспаннан жай түскендей болды. Дегенмен
де сыр бермей, қобалжығанымды көрсетпей:

министрлігіне жеткіземін, — дедім. — Ал бағасын сұрасаңыз,
мен әзірге анық айта алмаймын, оны келіссөз көрсете жатар.
Бірақ мына ғимаратты салушы ретінде айтарым, кемінде
3,5 миллион АҚШ доллары төңірегінде болып қалар, — дедім.

Бірақ, шындығында, елшілік ғимаратының сегіз жүз мың дол­
ларға салынғанын және ескі үйді сатып алуға кеткен қаржыны
есептегенде, барлық шығын 1 миллион доллар шамасында еді.
3,5 миллионды, яғни бағаны үш жарым есе артық айтқандағы

ойым ғимаратты сату емес, осы үлкен соманы айтып, ғимарат­
ты сақтап қалу еді. Америка жағы мұндай бағаға келіспейтіні
анық деп ойладым. Елші рахмет айтып, мен берген ақпаратты
тиісті органдарына жеткіземін деп қоштасты.

Арада бес-алты ай өткенде, яғни 2000 жылдың мамырында
еліміздің Сыртқы істер министрі Ерлан Ыдырысов Литваға
ресми сапармен келді. Министрдің сол сапарын пайдаланып,
елшіліктің ғимаратын салтанатты түрде аштық. Бұл шараға

көптеген дәрежелі қонақтар қатысты. Қатарында Литвадағы
шет елдердің елшілері, Литваның Премьер-­министрі Андриюс
Кубилюс, Сыртқы істер министрі Антанас Валионис, депутаттар
мен белгілі қоғам қайраткерлері болды. Кит Смиттің ұсынысы

Бір күні кенеттен АҚШ елшісі Кит Смит кездесуді өтініп, біздің
елшілікке келді. Әңгімені төтесінен бастады.

доллар деп айтып едіңіз! Америка тарапы осы қаржыны беруге
және төлеуге дайын. Сізден өтініш, тезірек басшыларыңыздың
келісімін алсаңыз, сіздерде қандай талаптар болады, соны
маған баяндасаңыз, мен өз тарапымнан келісім алуға тыры­

гін тигізетіндіктен, Қазақстан тарапы да сіздің ұсынысыңызды
қолдап қалар, — деп елшіге жасаған ұсынысы үшін рахметімді
айттым да, оған өз ұстанымымды, өтінішімді жеткіздім.

өтініш, талабымыз болады, — дедім АҚШ елшісіне. — Бірінші­
ден, қаланың көрнекті орталық ауданынан жер алуға көмегіңіз
керек. Литваның Президенті сіздің елдің бұрынғы азаматы,
соған орай сіз ол кісімен жақсы қарым-­қатынаста екеніңізді

білеміз. Сол себептен осы жер мәселесін оңынан шешуге
көмектесуге мүмкіндігіңіз бар сияқты. Қаланың қандай жері
бізге лайықты екенін екі жақтың келісімінен соң сізге баяндай­
мыз. Екіншіден, елшіліктің жаңа ғимараты салынып біткенше,

біз осында қала береміз. Әрине, біз ғимаратты қысқа уақытта
салуға бар күшімізді саламыз. Құрылыс аяқталысымен, мына
ғимаратты босатып береміз, — дедім.
АҚШ елшісі менің ұсыныстарымның барлығы да шеші­

летін мәселелер екенін, осы болған әңгіме туралы Литва бас­
шылығын хабардар ететінін және барынша көмек көрсетулерін
сұрайтынын айтып, уәдесін берді.

Орныма елші Джон Теффт келеді. Мен оған барлық жағдайды
түсіндіремін, ол да сізге барынша көмек көрсететін болады, —
деп сендірді Кит Смит кездесу соңында.
Көп ұзамай, шынында да солай болды. Шілденің соңында

Кит Смиттің Литвадағы елшілік қызметінің аяқталуына байла­
нысты еліне қайтатын болғандықтан, оны жұбайымен, сыйлас
шетелдік әріптестермен бірге резиденцияға шақырып, қонақасы
беріп, зор құрметпен шығарып салдық. Кетерінде маған және

Литва Республикасының Президенті Валдас Адамкустың
Қазақстанға ресми сапары. Мамыр, 2000 жыл, Шымбұлақ
Президент Н. Ә. Назарбаевтың Литва Республикасына
ресми сапары, екі жақты құжаттарға қол қою.

Литва Президенті В. Адамкустың ресми қабылдауы.
Сәуір, 2001 жыл, Вильнюс
Президент Н. Ә. Назарбаевтың Литва Республикасының саяси
қайраткерлері А. Бразаускас, В. Ландсбергис, К. Прунскнемен

Президент Н. Ә. Назарбаев литвалық ескі достарымен.
Сәуір, 2001 жыл, Қазақстан елшілігі, Вильнюс
Президент Н. Ә. Назарбаев Тәуелсіз Литваның негізін
қалаған Витаутас Ландсбергиспен.

Президенттер Н. Ә. Назарбаев пен В. Адамкустың бейресми
кездесуі. Сәуір, 2001 жыл, Вильнюс
Президенттер Н. Ә. Назарбаев пен В. Адамкус Хуторда.
Сәуір, 2001 жыл, Вильнюс маңы

Президенттер Н. Ә. Назарбаев, В. Адамкус Хутордағы
түскі аста. Сәуір, 2001 жыл, Вильнюс маңы
Шығарып салу. Паланга әуежайы. Сәуір, 2001 жыл

Тәуелсіз Литваның тұңғыш Премьер-­министрі
Казимире Прунскенемен. 2000 жыл, Вильнюс
Тәуелсіз Беларусь Республикасының бірінші президенті,
Кеңестер Одағын тарату туралы Беловежья келісіміне қол

Қазақстан елшілігінің алғашқы ғимараты.
1998 жыл, Вильнюс
Жаңадан салынып, АҚШ елшілігіне сатылған
Қазақстан елшілігінің ғимараты. 2001 жыл, Вильнюс

Қазақстан елшілігінің жаңа ғимаратын ашу рәсіміне
қатысушылар: ҚР Сыртқы Істер министрі Е. Ыдырысов,
Литва Республикасының Премьер-­министрі А. Кубилюс,
Сейм депутаттары В. Ландсбергис, Р. Паксас

Майя Плисецкая, Родион Щедрин Қазақстан елшілігінің
қабылдауында. Желтоқсан, 1999 жыл, Вильнюс

Литва Республикасының Премьер-­министрі А. Бразаускаспен
кездесу. 2001 жыл, Вильнюс
Вильнюстегі
Қазақстан елшілігінің

ғимараттарын
салған
архитектор,
құрылысшы

Лаймитус
Пенкявичус
(суретте оң жақта).
2001 жыл, Вильнюс

Қазақстан елшілігінің үшінші жаңа ғимаратының алғашқы
кірпішін қалау. 2001 жыл, Вильнюс
Қазақстан елшілігінің жаңа ғимараты. 2002 жыл, Вильнюс

Литва Премьер-­министрі
А. Бразаускаспен қоштасу.
Мамыр, 2002 жыл, Вильнюс
Литва Республикасының жоғары марапаты. Президент

Ресми қабылдау алдында.
2000 жыл, Рига
Қазақстан елшісіне құрмет білдіру. 2000 жыл, Таллинн

келесіздер, менің құрметті қонағым боласыздар» деп уәдемізді
алып кетті.
Алайда жұмысбастылық бізге мүмкіндік бермеді, бара ал­
мадық. Бірақ осы бір керемет азамат пен оның отбасы есімізде

түпкілікті сақталып қалды. Елшілік қызметтен соң Кит Смит
2013 жылға дейін өз елінде Стратегиялық және халықаралық
зерттеу орталығында Шығыс Еуропа елдері жөніндегі консуль­
тант болып қызмет атқарды. Қазіргі кезде еңбек демалысында

болса да, тәжірибелі дипломат ретінде арнайы шақыртулармен
университеттерде дәріс оқып тұрады.
...Сөйтіп, осы келісіммен АҚШ елшісі Кит Смитпен кездескен
күннің ертесіне біздің елшіліктің ғимаратын салып, Вильнюс­

те беделі өсе түскен архитектор Лаймитус Пенкявичуспен
жүздестім.

Вильнюс көне қала ретінде ЮНЕСКО тізіміне енген. Тек қа­
ланың ең жасыл, көрікті Жверинас ауданында ғана бір жер­-
дің барын білемін. Нерес өзенінің жағасындағы саябақтың
40 со­тық жерін аса ықпалды бір елдің елшілігіне беруге Үкімет

келісім берген екен. Бірақ ол ел сол жерді азсынып, тағы да
АҚШ елшісі Кит Смитпен. 2001 жыл, Балтық теңізі

сондай жер көлемін қосып беруді сұрапты. Нақты жағдайды
білуге тырысайын. Егер ол жерді сіздер ала алсаңыздар, бұл
зор жетістік болар еді. Ол телім Парламенттен 3 минуттық
жерде! Айналасы өзен және жасыл саябақ!

Жергілікті архитектор осылайша бізге ой салып кетті. «Қа­
лайда сол жерді алуға қол жеткізу керек» деп ойладым. Балтық
елдерінде осы кезеңде Ресейге қарсы жат пиғылдағы саясат­
керлер басым еді. Бірақ Қазақстанға, оның Президенті Н. Ә. На­

зарбаевқа құрметпен қарайтын. Керек десеңіз, Литва, Латвия,
Эстония парламенттерінде Қазақстанмен ынтымақтастық жөнін­
дегі топтар да құрылған болатын. Мысалы, Литвадағы сондай
топты Парламент депутаты, тәуелсіз Литваның тұңғыш Премьер-­

министрі Казимира Дануте Прунскене басқаратын, біздің ел­
шіліктің барлық іс-шараларына белсенді қатысатын. Сол кісімен
еркін, ашық сөйлесу үшін түскі тамақты бірге ішуге шақырдым.
Болған жағдайды, АҚШ елшісінің ұсынысын, қалада қандай

жерді қалайтынымызды айттым, ақыл-кеңес, көмек сұрадым.
Мен күткендей, К. Прунскене ханым бірден оң пейіл танытты:

қазір қаладағы жердің бағасы өте қымбат. Әсіресе Жвери­
нас ауданында! Сол себептен сізге берер кеңесім, Премьер-­
министр Андрюс Кубилюске шығыңыз. Премьер-­министрден
АҚШ елшілігінің ұсынысын орындау үшін сол Жверинастағы

жерді тікелей сұраңыз және де қаражатыңыз тапшы болса,
жердің бағасын екі есе кемітуді де өтінуді ұмытпаңыз, —
деді. — Сіздердің жаңа астаналарыңызда біз де болашақ ел­
шіліктің ғимаратын салатын болармыз, «соған берілетін жерге

де осындай жағдай жасалады» деп айтыңыз, сендіріңіз! Ке­
рек болса тиісті құжатқа қол қоюға дайын екеніңізді жеткізіңіз.
Менің хабарым бойынша Астанада ондай мүмкіндік бар. Егер
А. Кубилюстің сіздің елге жақсы көзқараста екенін ескерсек,

сұрақтың оң шешілуіне толық негіз бар. Мен өз тарапымнан
барлық көмекті көрсетемін! — деді.
Біз болған әңгімені өз арамызда сақтауға келісіп, осы бағыт­
та бірлесіп іс-қимыл жасауға уағдаластық. Содан көп ұзамай

шет елдің бір елшілігінің қабылдауында Жверинастағы жерге
рұқсат алған ықпалды елдің елшісімен кездестім. Елшімен
жағдай сұрасқан соң, құрылысты қашан бастайтындарын сұра­

дым. «Қосымша жер бөлінуін күтіп отырмыз, онсыз құрылысты
бастамаймыз. Бізге кемінде 1 гектар жер керек. Елшіліктен
өзге де сауда өкілдігін, қонақ қабылдайтын үй салуымыз керек.
Жоғарыдан талап солай, сол себептен Үкіметпен жұмысты

жалғастырып жатырмыз», — деді ол.
Соның алдында ғана Жверинастағы жерді барып көрген
болатынмын. Ол жай жатқан бос жер емес екен, әдемі жа­
сыл саябақ, Нерес өзеніне жақын жердің бұрышы, шамасы

2 гектардай. Ал аталған елшілікке осы саябақтан сұрап
отырған 1 гектар жер берілсе, онда саябақтың жартысы ғана
қалады екен. Литва халқының еркіндігі мен заң шеңберіндегі
талапшылдығын ескерсек, саябақтың тең жартысын қандай

ықпалды мемлекеттің елшілігі болса да, құрылыс салуға беріп
қоюы мүмкін емес еді. Бұл мәселенің аса күрделі екенін, де­
генмен де осы саябақтан басқа мемлекетке бөлінген жерді
алып қалуға бізде мүмкіндік бар екенін түсіндім.

Дәл сол кезде көптен күткен, маңызды келісімге қол жетті.
2001 жылы сәуір айының басында Президент Н. Ә. Назарбаев­
тың Литваға мемлекеттік сапары мақұлданды, жоспарланды.
Енді осыны пайдаланып, барлық дайындық жұмыстарын жүр­

гізіп, реті келсе Жверинаста салынбақшы жаңа ғимараттың
дизайн-­жобасын дайындап, оны Президентке көрсетіп, рұқ­
сатын алып қалу керек болды.
Міне, осы мақсатқа елшіліктің алғашқы салынған, яғни АҚШ

елшілігі жанындағы жаңа ғимаратта Нұрсұлтан Әбішұлының
Литваның беделді қайраткерлерімен бейресми кездесу өткізер
кезінде қолымыз жетті. Жаңадан салынған елшілік ғимараты­
ның барлық бөлмелерін Президентке көрсетіп шықтық. Нұр­

сұлтан Әбішұлына ғимараттың функционалдығы, материал­
дарының сапасы ұнады әрі көңілінен шықты. Соңында менің
кабинетіме келгенде: «Енді бір аса тиімді ұсыныс шығып тұр,
егер сіз қолдасаңыз, қысқа мерзімде іске асыра аламыз», —

дедім. «Иә, тағы не нәрсе, айта бер», — деді Президент.
Шамалы шегініс жасасақ. Президенттің сапарынан бір-екі
ай бұрын архитектор Лаймитус Пенкявичуспен кездесіп: «Қа­
зақстанның елшілігінің жаңа ғимаратын тағы да сіз саласыз,

бірақ оны ешкімге дабыра қылмай, Жверинастағы жердің өл­
шемін алып, сол араға салынатын құрылыс пен біздің талап­

тарымызды сәйкестендіріп, жаңа дизайн-жоба жасауға кірісе
беріңіз», — деген едім. Сол жоба Президенттің келуіне қарай
дайын болды.
Нұрсұлтан Әбішұлына барлық жағдайды егжей-­тегжейлі

түсіндіре келіп, егер де мына біз отырған ғимаратқа АҚШ ел­
шілігі 3,5 миллион доллар төлесе, соның 1,5 миллион доллары
жаңа жер алуға да, елшілік ғимаратын салуға да жеткілікті
екенін, ал қалған 2 миллион долларды тағы бір елде елшілік

ғимаратын салуға жұмсауға болатынын айттым.
Менің бұл ұсынысыма Президент Н. Ә. Назарбаев риза бо­
лып, келісімін берді және жұмысты бастай беруімді тап­сырды.

киядағы елшіліктің ғимаратын салуға бағыттармыз, — деп
түйіндеді сөзін Елбасы.
Бұл мен үшін үлкен сенім әрі қолдау және жауапкершілік еді.
Алға қойған мәселелерді жан-жақты зерттеуден, пысықтаудан

өткізгеннен бе екен, сол сәтте барлық ойларымыздың іске аса­
тынына сенімім мол болды. АҚШ-тың жаңа елшісі Д. Теффке
кездесіп, Президент Н. Назарбаевтың шешімін жеткіздім. Ол
бұл хабарымды қуана қабылдады.

бөгет болмайды. Келісімшартқа қол қоя салысымен келісіл­
ген қаржыны есепшоттарыңызға толық аударып береміз. Ал
сіздің менің әріптесім К. Смитке айтқан өтініштеріңізді қол­
даймыз, құрылыс біткенше сол ғимаратта бола беріңіздер.

Өз тарапымнан Литва Үкіметіне көмектесуін сұрап, өтінішімді
жеткіземін, — деді.
Сонымен, екі жақ та келісімшарттың жобасын жасап, бекіту­
ге, қол қоюға уағдаластық. Сол мезетте Литва Үкіметі отстав­

каға кетті. Литваның бұрынғы Президенті және де Нұрсұлтан
Әбішұлының ескі досы Альгирдас Миколас Бразаускас 2001
жылы 3 шілдеде Үкімет басына келді. Бұл мен үшін жақсы жаңа­
лық еді. Шамалы уақыт өткен соң құттықтап шығу үшін әрі ойға

алған ісімді алға жылжыту, шешу мақсатында кездесу сұрадым.
Жаңа Премьер-­министр ретінде жұмысы қауырт болса да, көп
күткізбей, кездесуге шақырды. Кездесудің басында Нұрсұлтан
Әбішұлының сәлемін айта отырып, жылы құттықтаудан соң өз

Жверинас ауданындағы бұрын басқа елшілікке бөлініп қойған
40 сотық жерді Қазақстан елшілігіне беруді сұрадым.

ол елдің елшілігіне жердің қаланың нағыз ортасында болуы
маңызды емес сияқты. Бар мәселе — жер телімі 1 гектардан
кем болмауы керек. Ал ондай аумақтағы жерді бүгінде қала
орталығынан табу мүмкін емес болар, осыны ескерсеңіз.

Ал біз қаланың аса көрікті жеріне нұқсан келтірмейміз.
Керісінше, қала архитектурасымен үйлестіре отырып, қысқа
мерзімде әдемі ғимарат тұрғызуға уәде береміз. Сонымен
қатар, тағы бір өтінішіміз бар, қаржы тапшылығына байланыс­

ты жердің жарты бағасын төлесек. Сондай жеңілдікті сіздер
де Астанада елшілік ғимаратын салған кезде пайдаланатын
боласыздар. Осыған байланысты тиісті құжатқа қол қоюға
дайынбыз, — деп ойымды да, айтар сөзімді де аяқтадым.

Литва тәуелсіздігінің символына айналған Альгирдас Браза­
ускас өте байсалды, сабырлы, зор пішіміне парасаты сай, көпті
көрген және де елде аса беделді тұлға болатын. Біздің елшілік­
те Нұрсұлтан Әбішұлымен болған соңғы бейресми кездесуде

екеуі көп әңгімелесіп, өткен шақтағы шым-шытыр оқиғаларды,
сындарлы сәттерді еске алып, аса риза көңілмен тарасып еді.
Сол бір әсерлі кездесулер оның жадында екені де ақиқат. Мүмкін
осы жайттар Альгирдас Бразаускастың менің бар сұрағымды,

өтінішімді асықпай, байыппен тыңдауына ықпал етті ме деймін.
Ол сөзімді бөлмей, мән-жайды тыңдап алды да:

тапсырамын, қысқа мерзімде шешім қабылдауға тырысамыз.
Ал әзірге Астанада елшіліктің ғимаратын салуға бюджетте
қаржы жеткіліксіз, сол себепті ол — болашақтың ісі, бірақ қазақ
достарымыз үшін бір оңтайлы шешімін қарастырамыз, — деді,

маған жымия қарап. Мен ризашылығымды білдіріп, жаңа мәр­
тебелі қызметіне табыс тілеп қоштастым.
Литваның Үкімет басшысымен келіссөздің сәтті өткені ша­
малы күндер өткен соң-ақ белгілі болды. Жверинастағы жерді

бөлу туралы біздің тарапымыздан ресми хат сұратты және
де дизайн-жоба болса, соны да қоса жіберуді өтінді. Бір ай
өтпей жатып, Казимира Прунскене ханым телефон шалып,

жақсы хабар жеткізді. Жверинастағы 40 сотық жерді саябақтың
көлемінен шығарып, Қазақстан елшілігіне сату туралы Үкіметтің
шешіміне Премьер-­министр қол қойыпты! Үкіметтің сол шешімі,
енді бірер күнде қолдарыңызға тиіп қалар деді.

Бұл мен үшін, елшілік қызметкерлері үшін үлкен жетістік,
зор қуаныш еді. Бір жылға таяу осы бағытта табанды, жүйелі
жұмыс жүргіздік. Көптеген кездесулер өткіздік. Соның бәрін
жария етпей, құпия ұстауға тырыстық. Өйткені Литвадағы ықпал­

ды мемлекет тек біреу ғана емес еді. Өзге де мемлекеттер өз
тараптарынан осы жерді алуға әрекет жасауы әбден мүмкін
болатын. Ақырында, екі-үш күннен кейін Литва Үкіметінің шешімі
қолымызға тиді. Соны орталыққа тездетіп хабарлап, жұмысты

жалғастыруға, келісімшарт дайындауға, құрылысты бастауға
қажетті құзыреттің бәрін алдық. Келісімшартқа қол қойылған соң,
көп созбай АҚШ тарабы өз уәдесін толық орындап, 3,5 миллион
долларды біздің есепшотымызға аударып берді. Осы қаржының

1,5 миллион доллары біздің елшілікте қалды да, ал қалған
2 миллион доллары Түркиядағы Қазақстан елшілігінің есебіне
жіберілді. Түркияда сол кезде Қайрат Сарыбай елші болатын.
Кейін бір кездескенімізде ол бізден түскен қаржыға елшіліктің

ғимараты мен резиденциясы салынды деп айтқаны бар-ды.
Вильнюсте құрылыс шұғыл басталып кетті. Елшіліктің жаңа
ғимаратының алғашқы кірпішін өзім қаладым. Жер жеткілікті
болғандықтан, елшілік ғимаратымен қатар осы араға жеке

консулдық бөлім, қонақ бөлмелер салуды да жоспарладық.
Құрылыс аяқталуға жақын қалған тұста сол кездегі еліміздің
Сыртқы істер министрі Қасым-­Жомарт Кемелұлы Тоқаев теле­
фон арқылы хабарласып: «Сізді Малайзияға елшілікке жіберуге

шешім қабылданды, қоштасып, 15–20 күннің ішінде Астанаға
келіңіз», — деді.
Бұл мен күтпеген, бірақ мезгілі пісіп болған жаңалық еді.
Әрине, өзіме салса, елшілік ғимаратының құрылысын толық

бітіріп, оны салтанатпен ашып кетсем деген ой болғаны рас.
Бірақ дипломатиялық қызмет қатаң тәртіпке негізделгендіктен,
хабар алған соң елге қайтуға жинала бастадық. Алдымен,
Эстония мен Латвияға барып қабылдау жасап, жергілікті дип­

ділерімен қоштасып қайттық. Енді Литвада қабылдау жасау­
дың арнайы күнін белгілеп, тиісті шақыру хаттарын жіберіп,
дайындық жүргіздік. Соған бір күн қалғанда Литва Президенті
протоколының басшысы хабарласып: «Ертең сағат 12.00‑де

сізбен Президент В. Адамкус ресми кездесу өткізбекші, жұба­
йыңызбен келіңіз», — деді.
Сол айтылған уақытта Президент сарайына келдік. Негізгі
салтанат залына өттік. Сол залдың есігі ашылғанда байқаға­

ным, Президент В. Адамкус және бірнеше ресми адамдар
бізді күтіп тұр екен. Президент В. Адамкус жылы амандасып,
менің елші ретіндегі Литвада атқарған қызметіме жоғары баға
берді. Екі елдің арақатынасындағы жеткен жетістіктерді тіз­

белеп айтып шықты. 2000 жылдың мамырында Астана мен
Алматыда өткен мемлекеттік сапарын жылы лебізбен еске
алды. Сөзінің соңында: «Осы еңбегіңізді ескере келе, сізді
Литва Республикасының жоғары наградасы — Ұлы Князь Ге­

диминас орденімен марапаттау туралы шешім қабылдадым.
Қазір сол Орденді сізге тапсырамын», — деп мойныма бағалы
металдардан жасалған орденді лентасымен ілді. Соңынан
түскі ас ішуге шақырып, келесі залға өттік. Бұл арада Сыртқы

істер министрі Антанас Валионистің қатысуымен бізге арнайы
қонақасы берілді. Көңілді өткен дастархан басындағы отырыс­
тың соңында Президент В. Адамкус тағы да жылы лебіздерін
айтып, ақ жол тіледі. «Сіз үшін Литваның есігі әрдайым ашық!»

деп ыстық ықыласпен қоштасып, шығарып салды.
Келесі күні Литва Премьер-­министрінің көмекшісі телефон
шалып, Альгирдас Бразаускас қабылдауына шақыратынын
хабарлады. Премьер-­министр кездесу барысында менің Лит­

вадағы елші ретіндегі қызметіме өз ризашылығын білдірді,
жоғары баға берді, Қазақстан мен Президент Н. Назарбаевқа
деген үлкен құрметі мен шынайы көңілін жеткізді. Жаңа қыз­
метімде зор жетістіктерге жетуіме тілектестігін айта отырып,

иығыма, литвалықтардың құрметті қонақтарына көрсететін
салтына сәйкес, арнайы лентасын ілді.
Міне, осылайша, 1997 жылы 1 желтоқсаннан басталған бей­
таныс елдегі елші қызметім төрт жарым жылдан соң, осындай

жақсы нәтижемен, құрметпен, қимастық көңілмен аяқталды.
Алда тағы бір бейтаныс ел, жаңа міндеттер күтіп тұрды…

Куала-­Лумпурдағы шет мемлекеттердің елшілері 2003 жылғы
19 маусым күнге белгіленген елдің басқарушы партиясы болып
саналатын Біріккен Малай Ұлттық Ұйымының (БМҰҰ) жылдық
Бас ассамблеясына қатысуға арнайы шақыру хатын алдық. Дип­

ломатиялық ортада осы жиынға байланыс­ты түрлі әңгімелер
жүріп жатқан еді. Негізінен бұл әңгіменің бәрі де Малайзия­
ның Премьер-­министрі қызметінде соңғы 23 жыл бойы отырған
М. Махатхирдің өз еркімен қызметінен кету мәселесі партияның

осы форумында шешіледі екен дегенге саяды. Сол себептен
де болар, Бас ассамблея өтетін «Конгресс Холда» шетелдік
тілшілердің қарасы тым көп. Менің әріптестерім — елшілердің
де бірі қалмай осы жиынға келген сияқты көрінді. Залда орын

алған партия делегаттары шамамен 2 мыңнан асады. Форумға
жиналғандардың барлығы да бір жаңалық болып қалар деп,
қобалжулы сияқты. Залда бейсауат ары-бері жүріс жоқ. Бәрі
де тапжылмастан тып-тыныш өз орындарында отыр. Әлдебір

іштей толғаныс, беймаза ахуал бары сезіледі.
Күн тәртібі бекітіліп, барлық процедуралық дауыс беру
рәсімі аяқталды. Сөз Премьер-­министр Мохаммад Махат­
хирге берілді. Сол кезде жасы 78‑де болса да, бойы жинақы,

жүріс-­тұрысы ширақ болатын. Сөйлеген сөзі де анық, шашы әлі
ағара қоймаған, соған қарап алпыс жасқа енді келген сияқты
деп топшылау­ға болар еді. Әдеттегідей сөзін жай дауыспен,
асықпай, әр сөзді анық жеткізіп, баяу бастады. М. Махатхирдің

сөзі ілеспе аударма арқылы ағылшынша беріліп жатыр. Ол
өз сөзін ел тарихынан тереңнен тарта сөйлей бастағанына
қарағанда, елді басқарған 23 жылдық қызметіне есеп беріп
тұрғандай көрінді. Шынында да солай болып шықты. Қалып­

тасқан тәртіпке байланысты әр сөзін қалдырмай жазып алуға
тырысып жатырмын. Жанымдағы өзге елші әріптестерім де
қаламдары қолдарында, қағаздан бас алар емес.

кезеңінде өткізіп отырмыз, — деп бастады сөзін Премьер-­
министр. — Сонымен қатар тәуелсіздік алғаннан бері елді
басқару партиясы атану үлкен жетістік болды! Осы жылдар
ішінде 5 миллион болған малай халқының саны 25 миллионға

жетті. Бұрын тек каучук пен пальма майынан басқа өндірісі
жоқ малай елі дамыған елдердің қатарына қосылды. Елдегі
барлық этнос тыныштықта өмір сүруде. Малай балаларының
қолынан бұрын тек егіс егу немесе балық аулау ғана келетін

еді, енді олар барлық салада жоғары білім мен мамандыққа
ие болды. Бүгінгі күні көптеген малай азаматтары мемлекет
қайраткері, профессор, генерал атанды, бизнестен миллио­
нерлер шықты, халықаралық ұйымдарды басқаратын дәрежеге

жетті. Бүкіл мұнай, газ саласы ұлттың меншігіне өтіп, ол ұлттың
байлығына айналды. Мемлекеттік «Петронас» компаниясы
бүгінде 32 елде жұмыс істейді. Елдің байлығын арттыруға және
қысқа мерзімде көптеген мұнай-­химиялық өнеркәсіптер салуға

қол жетті. Бүгінде «Петронас» 500 әлемдік ірі компанияның
құрамына кіреді.
Әлем де осы кезеңде күрделі өзгеріске ұшырады. Техника
мен ғылымның жетістігі Жер шарын кішірейтіп, тарылтып жі­

берді. Барлық елдер көршілер сияқты болып қалды. Бүгінде еш
нәрсені жасыру да, құпия ұстау да мүмкін емес. Мемлекеттің
ішкі ісіне араласпау саясаты бұзылып, алпауыт елдер тікелей
немесе жанама араласу саясатын қолға ала бастады. Керек

десеңіз, күш қолданатын жағдайға да жетті. Шығыс коммунис­
тік блок ыдырап, бір полярлы капиталистік әлем құрылды, ол
тек еркін сауда мен либералды демократияны қолдауға көшті.
Жаһандандыру саясатын әлемдік экономиканы бақылауда

ұстау үшін белсенді енгізе бастады. Біз 450 жылдан астам
уақыт еуропалықтардың отарлық қыспағында болдық. Қазір
де олар осы саясатынан бас тартқан жоқ. Сол себептен біз
оларды жақсы білуіміз керек. Өйткені сонда ғана біз олармен

тең, өз пайдамызға сай қарым-­қатынас жасай аламыз.
Мен еуропалықтарға қарсы емеспін, достарым да көп! Бірақ
олардың екі мың жылдық тарихы соғысқа толы болды. Басқа
елдердің территориясы мен байлығын тонаумен ерекшеленеді.

ген. Бірақ олар тек сауда жасаумен шектелсе, еуропалықтар
біздің территориямызды күшпен басып алып, байлығымызды
тонап, халқымызды қырып, өзіне бағындырды. Мысалы, қы­
тайлар жарылғышты ойлап тапты, бірақ оны тек «айдаһар­

ды қуу» үшін, былайша айтқанда, мерекелерде отшашу үшін
пайдаланды. Ал еуропалықтар Қытайға кіргенде, бар ойы осы
жарылғышты соғыс мақсатында пайдалану болды. Бүгінде
оларда қарудың барлық түрі бар, атом бомбасы да жеткілікті.

Бірақ ол да аз көрінеді, адамды жаппай қырудың басқа жол­
дарын іздестіруде, миллиардтаған қаржыны осыған жұмсауда.
Сол себептен Еуропаның бұрынғы тарихы соғыстар тарихы
болса, бүгін де солай. Оларда аяушылық деген сезім жоқ.

Мысалы, еуропалықтар еврейлерді христиан дініне өтпестен
бұрын жек көрген. Ал христиан дінін қабылдағаннан кейін ев­
рейлерді Иисусты римдіктерге сатқаны, оны крестке таңып
өлтіргені үшін тіпті жек көріп кетті. Көптеген ғасырлар бойы

еврейлердің үйлерін, синагогасын қирату тұрақты сипат алды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол шегіне жетті, 6 миллион
еврей өлтірілді. Бірақ олар әлі де Еуропада жеткілікті болатын,
оларды өз елдерінен аластату үшін Палестина арабтарының

жерін тартып алып, Израиль мемлекетін құрды. Содан бері
Таяу Шығыста бейбіт өмір болған емес, енді болмайтын да
шығар. Бүгінде палестиналық балалардың лақтырған тасына
Израиль әскері оқпен жауап беруде, оны еуропалықтар біле

тұрып, тек Израильды қолдайды.
Ал 2001 жылы 11 қыркүйекте болған Америкадағы террорис­
тік шабуыл англосаксондардың баяғыдай қырғын жасайтын
дәстүріне жол ашып берді. Енді терроризмге қарсы соғыс деген

желеумен кез келген мұсылман еліне шабуыл жасай алады.
Есепсіз, жауапсыз мұсылмандарды өлтіре алады. Олар айып­
ты ма, жоқ, айыпсыз ба, бәрібір. Менің айтқандарымның бәрі
рас екені әлемге белгілі. Мен мұны қорқыту үшін емес, қандай

қауіптің алдында тұрғанымызды білдіру, соған дайын болуды
ескерту үшін айтып отырмын.
Тағы да айтамын, мен нәсілшіл емеспін, еуропалықтарды
жек көруге шақырмаймын. Бірақ олардың біздің өмірімізде,

сы сезінемін. Сол себептен біз оларды терең біліп, алдын ала
стратегиялық шаралар қабылдауымыз керек. Біз тәуелсіз ел
болдық, қарқынды дамуды қамтамасыз еттік, бірақ егеменді­
гіміз мәңгі болу үшін алдымызда әлі де көп қиындық тосып тұр.

Қазір Біріккен Ұлттар Ұйымы ешкімді де, ешқандай елді де
қорғай алмайды, қауқарсыз. Мүмкін біздің жерімізді бұрынғы
өткен тарихтай ешкім басып алмас. Бірақ экономикамыз, мә­
дениетіміз, дініміз олардың тұрақты нысанасы болатыны сөз­

сіз. Мысалы, мәдени және әлеуметтік салада еуропалықтар
ешқандай шектеусіз жеке адамның бостандығын енгізгісі
келеді. Оларға отбасы, заңды неке деген құндылық емес.
Еркін жыныстық қатынас — олардың бүгінгі қорғайтын, дәріп­

тейтін құндылығы. Ал біздің экономикамыз, оларға салсақ,
шектеусіз ашық болуы керек, үкіметіміз жергілікті кәсіпкер­
лерге, әлсіз этностарға көмек бермеуі тиіс. Турасын айтқанда,
олардың мықты компаниялары елге еркін кіріп, біздің әлі де

күшіне толық кіре қоймаған бизнес пен банктерге бәсекелес
болуына жағдай жасауымыз керек. Мақсаттары — гигант
компаниялар біздің бар бизнесті жұтып қойып, малайлар тек
олардың жұмыс күшіне айналуы керек. Осылайша біздің елдің

экономикасын тәуелді етпекші. Оларға Дүниежүзілік сауда
ұйы­мы өзінің дамушы елдерге ұстанған қатаң талаптары мен
шектеулері арқылы көмек беруде. Естеріңізде болсын, егер
елде экономикалық тәуелсіздік болмаса, басқа тәуелсіздік

те болмайды!
Демократия саласында біздің жетістігіміз көп. Бірақ Батыс
оны бағаламайды. Олар біздің Үкіметтің жиі ауысуын қалайды.
Ал ондай елде қандай тұрақтылық пен даму болуы мүмкін?

Біздің елдегі бейбіт өмір, этносаралық, дінаралық сыйластық
пен түсіністік, аса қарқынды даму оларға жетістік емес, ол —
антидемократия, диктаторлық режим болып көрінеді. Бізді
диктаторлық режим дейтіндей олар кім сонда? Солар емес

пе бұрынғы отаршылар, диктаторлық басқарушылар, елді то­
наушылар, халықты қырғандар, еліміздің жері мен байлығын
басып алғандар! Енді олар демократияны орнатушы болып
өзгере қала ма? Бірінші айнаға қара, кім екеніңді көр! Олардың

Біз олардың құрған тұзағына түсіп қалмау үшін өте сақ, абай
болуымыз керек!
Енді ішкі жағдайға келсек, бұнда да сыртқы жағдайдан кем
емес мәселелер баршылық. Әртүрлі этностардың арасын­

дағы қарым-­қатынас әлі де нәтижелі емес, өйткені жастар өз
тіліндегі мектепке барады. Сол себепті және жас буынның
бәсекелестік қабілетін күшейту үшін мектептерде ғылым мен
техниканы ағылшын тілінде өткізуге шешім қабылдадық. Енді

оны саясатқа айналдырмау керек. Сонымен қатар мектепте
ислам дінін оқуды, оған тиісті жағдайлар жасауды Үкімет қолға
алады. Көзі ашық бала басқа ағымның жолына түсіп кетпейді.
Премьер-­министрдің айтқан сөздерін, көңіл толқынысын

жиналғандар ұйып тыңдады десе де болғандай еді. Одан әрі
М. Махатхир өз сөзінде елді басқарушы партия туралы, оның
ішкі жағдайы, партия мүшелерінің арақатынасы, қоғамдағы
жетекші ролі мен жауапкершілігі туралы ойларымен бөлісті.

Партияға пайда табу үшін емес, оған әркім өз үлесін қосу үшін
мүше болуды талап етті. БМҰҰ-ны жеңетін оппозиция емес,
БМҰҰ-ның өзі жеңілетін, — деп ескертті.

аспау, өз мүддесін жоғары қою — партияның әлсіреуіне, бе­
делінің жоғалуына алып келеді. Осыған жол бермеуге тиіспіз, —
деп талап қойды. — Ұзақ жылдар мені қолдаған малайлық­
тарға, жалпы халыққа алғысым шексіз! Егер кемшілігім, қа­

телігім болса, айыпқа бұйырмаңыздар! Менің Алладан ендігі
сұрайтыным — елімнің амандығы, жарқын болашағы. Менің
жеткен немесе жетпеген жетістіктерімді халық пен тарих айта
жатар, бағасын берер, мен өз миссиямды аяқтадым! — деп

М. Махатхир сөзін қорытындылады.
Жиналған депутаттар да, қонақтар да жым-жырт. Мына сөзге
сенерлерін де, сенбестерін де білмейді. Өйткені осыдан бір
жыл бұрын, 2002 жылы маусымда болған партияның жылдық

Бас ассамблеясында М. Махатхир алғаш рет өз қызметінен
кететіні туралы хабарлаған болатын. Бірақ сол жиында бүкіл
делегаттар қауымы орындарынан тұрып кетіп, трибунаға жү­
гіріп, айқай-­шумен, көпшілігі жылап та, былайша айтқанда,

М. Махатхирді көп үгіттеудің нәтижесінде оның келесі жылдың
қазан айына дейін қызметінде болатыны туралы кейін хабар
айтылған еді. Содан бері М. Махатхир өз ойынан қайтқан болар
деген де қауесет жүрген, енді мына сөзі оның 2003 жылдың

қазанында қызметінен түпкілікті кететініне күмән қалдырмады.
Шынында да солай болды. 2003 жылы 31 қазанда Путра­
жаядағы Король сарайында Мохаммад Махатхир Премьер-­
министр қызметін ресми түрде тапсырып, үлкен құрметпен,

салтанатпен, өзіне де, жұбайына да берілген «Тун» деген аса
мәртебелі титулмен зейнетке шықты.
Негізінде М. Махатхирдің қызметінде бір жылдан астам қала
тұруының басты себебі — 2003 жылы қазан айының 16–17-сі

күндері Куала-­Лумпурда Ислам Ынтымақтастық Ұйымының
(ИЫҰ) Х саммитін өткізу жоспарланған болатын, осы саммитті
жоғары деңгейде өткізуді ол өз мойнына алған еді.
Халықаралық қоғамдастық пен бұқаралық ақпарат құрал­

дарында М. Махатхирдің партия жиналысында сөйлеген сөзі
үлкен резонанс тудырғанын айта кеткен жөн. Міне, сондағы
өткір де ашық сөзінен кейін, енді қабылдаушы елдің басшысы
ретінде М. Махатхирдің ИЫҰ-ның ашылу салтанатында да

не айтар екен, қандай ойларымен бөліседі екен деген қы­
зығушылық дипломатиялық ортада ерекше болды.
Ислам Ынтымақтастық Ұйымының бұл форумына 30‑дан
астам мемлекет басшылары мен премьер-­министрлер қатыс­

ты. Қазақстан делегациясын Сыртқы істер министрі Қасым-­
Жомарт Кемелұлы Тоқаев бастап келді. Форумға қонақ ретінде
РФ Президенті В. Путин де қатысты. Саммитті Малайзияның
Премьер-­министрі М. Махатхир сөз сөйлеп, ресми ашты. Оның

сөзі осы жолы да өткір, ащы шындыққа толы болды, бұл жолы
да әлемде үлкен резонанс туғызды. Тіпті бүкіл дүниені дүр­
ліктірді десем де артық болмас. Келген қонақтарға «Қош кел­
діңіздер!» дей отырып, М. Махатхир осы саммиттің исламның

сөзін М. Махатхир. — Әсіресе 1,3 миллиард мұсылман! Олар
біздің ислам мен мұсылмандардың ар-намысын, мәртебесін
қорғауға, беделін көтеруге қабілетіміз барына сенімді болмаса

да, үмітін үзбейді. Өйткені олар бүгінгі күні қатты қысым мен
жәбірлеуге ұшырап отырған бауырларына алаңдайды. Бірақ
мұсылман елдерінде, мұсылмандардың өздерінде бірлік жоқ,
бөлініп кеткен. 1400 жылдан астам уақыт бойы ислам дінін тал­

дау, зерттеу үстіндеміз. Мұхаммед пайғамбар қалдырған бір
ілімді қайта-­қайта қарастырып, әркім өзіне лайықтап түсіндірме
бергендіктен де, бүгінде ол үлкен айырмашылыққа алып келді.
Әр топ бір-біріне қарама-­қайшы болып, соғысуға дайын жағдай

қалыптасты. Бір діннің негізінен бастау алған мұсылмандар бір­
неше мәсхабқа, тарихатқа, сектаға бөлініп, тек өзінің ұстанған
бағыты нағыз ислам жолы деп есептейтін дәрежеге жетті. Ал
біздің жауларымыз бен көреалмаушыларымызға біздің ұстанған

ислам дінінің жолы, бағыты маңызды емес! Олар үшін біз жалпы
мұсылмандармыз, демек лаңкестерді қолдаушылармыз! Біз
суннитпіз бе, әлде шиитпіз бе, ол да оларға бәрібір. Олар бізге
шабуыл жасауға, өлтіруге, жерімізді басып алуға дайын тұр.

Біз осындай жағдайды қаперге де алмаймыз, бөлініп кеткен­
біз. Еске салсам, алғашқы ұлы математиктер мен ғалымдар,
астрономдар мен физиктер мұсылмандардан шыққан! Олар
өз заманында өздерінің білімімен басқалардан озық болған,

сонымен қоса ислам дінін де оқып, дамытып отырған. Осының
арқасында мұсылман елдері жақсы дәрежеге жетіп дамыған,
сауданы бүкіл әлемде жүргізген, өздерін қорғай білген. Сол кез­
дерде еуропалықтар артта қалып қойған болатын. Олар мұсыл­

ман ғалымдарына бас иіп, өздерінің білімін көтеруге ұмтылған.
Бірақ уақыт өте келе мұсылмандар осы жетістігінен айырылып,
ислам дінін тәркілеумен, теологиямен ғана шектеліп қалған.
Осыдан барып мұсылман қауымы интеллектуалдық регресске

ұшыраған. Өндірістік революцияны мұсылман елдері толық
пайдалана алмады. Соңғы күшті мұсылман елі — Осман им­
периясы тараған соң көптеген мұсылман елдері Британия мен
Францияның боданына айналды. Тек Екінші дүниежүзілік соғыс­

тан соң ғана олар тәуелсіздікке қол жеткізді. Сол тәуелсіздікпен
бірге біз батыстық демократиялық жүйені қабылдай бастадық.
Соған сәйкес түрлі партияларға, топтарға бөліндік. Бірақ сол
жүйені дұрыс пайдаланбай, сайлауда жеңілсек, мойын­дамай,

Қорыта айтқанда, тәуелсіздік біздерге — мұсылман қауымы­
на бірлік, ынтымақ әкелмеді. Осындай жағдайда еуропалықтар
ойына келгенін істеуге мүмкіндік алды. Мысалы, мұсылмандар­
дың территориясын тартып алып, Израиль мемлекетін құрып,

өздеріне проблема туғызған еврейлер мәселесін шешті. Бөлініп
кеткен мұсылман елдері осындай жағдайларға, Израильдің
агрессиясына тосқауыл қоя алмады. Кейбіреулер кедейлік
пен қиыншылықты, қысым көруді — мұсылмандықтың жолы,

тағдырымыз деп қарайтын болды. Тіпті бүгінгі өмір біздікі емес,
келесі өмір — пейіш біздікі дейді. Біздің бар білетініміз — қатып
қалған дәстүрлер, ерекше киім киген түріміз. Біз бәрі Құдайдың
ісі деп қарастырып, тағдырға бойұсынып отырмыз. Шынында

осы Алланың ісі ме? Құранның 11‑сүресінде: «Алла қоғамның
өмірін, тағдырын өзгертпейді, егер олар өздері оны өзгертуге
әрекет жасамаса», — деп жазылған.
Осы жерде тарихтағы ұлы ислам өркениетін еске алу керек,

білім мен ілімнің, бірліктің арқасында үлкен жетістікке, даму са­
тысына жеткен сол өркениеттің ұрпағы — біз қазір 1,3 миллиард
мұсылманбыз. Әлемдегі ең бай мұнай ресурстары бізде. Бізде
басқа байлық та жеткілікті. Біз әлемнің экономикасы мен қаржы

саласын жақсы игергенбіз. Әлемдегі 180 елдің 57‑і — мұсылман
елі. Халықаралық ұйымдарда даусымыз жеткілікті, бірақ осыған
қарамастан, біз әлсізбіз, өзімізді қорғай алмаймыз. Өйткені біз
ғылымды үйренуден гөрі шариғатты талдауды дұрыс көреміз.

Бізге керегі — қару, ұшақтар, зымырандар, танктер, кемелер!
Оны біз өзіміз жасай алмаймыз, жауларымыздан сатып аламыз.
Біз Алланың сөзіне емес, сыртқы көрініске, ескі дәстүрлерге бет
бұрып кеттік. Біз өткен ғасырлардағы мұсылмандардың өмір сүру

жолын ұстанғымыз келеді, оны нағыз ислам жолы деп атаймыз.
Ал ондай жол заманына лайықты болуы керек! Осыны біздің
жауларымыз пайдаланып отыр. Заман өзгерді, мәселе ислам
дінін өзгерту емес, оның ілімдерін заманға қарай пайдалану,

өйткені қазіргі заман хижраның бірінші ғасырынан тіпті бөлек,
өзгеше. Ислам — шынайы дін, бірақ оны түсіндіретіндер пай­
ғамбар емес қой, дұрыс бағыт бермеуі әбден мүмкін.
Міне, осылайша бүгінгі күні бүкіл мұсылман уммасы бөлініп

мыз қиыншылық көруде. Шындығына келгенде, ешқандай
мұсылман елі толық тәуелсіз емес. Егер біздің жаулары­
мыз елдерімізге шабуыл жасаймын десе, оған қарсы тұрар
қауқарымыз жоқ. Біздің қаруымыз тек ашу-ыза білдіру. 1,3

миллиард мұсылманға басқа жол жоқ па? 1,3 миллиард мұ­
сылман бірнеше ғана миллион еврейге тәуелді болуы керек
пе? Бізге ойланатын уақыт келді. Жарты ғасыр Палестина
үшін күресудеміз, неге қол жеткіздік? Ештеңеге! Жағдай одан

әрі ушығып кетті. 1,3 миллиард халық — бұл үлкен күш, оны
ысырып тастау мүмкін емес. Еуропалықтар 12 миллион ев­
рейдің 6 миллионын қырып тастады. Бірақ бүгін еврейлер
басқалар арқылы, сенімді өкілдері арқылы әлемді билеп

отыр. Басқалар солар үшін соғысып, солар үшін өлуде. Біз
олай істей алмаймыз, өйткені 1,3 миллиард мұсылман мем­
лекеттерінде бірлік жоқ. Әрине, мұсылман қауымын қорғау
үшін бірінші өзіңнің еліңде тәртіп орнатуың керек. Дамудың

жоғарғы сатысына көтерілуің керек. Сол байлықпен, күшпен
басқалар санасатын болады. Қорғаныс қабілетің күшейеді.
Қандай жағдайда болмасын, күрес, бірлескен, біріккен әрекет
жақсы нәтиже береді.

Біздің қарсы жағымызда тұрған халық — ойлай білетін
халық. Екі мың жыл қысым көрген, аяусыз соққылардан көз
ашпаған сол халық қарсы әрекет жасаған жоқ. Олардың құралы
тек ойлану ғана болды. Олар социализмді, коммунизмді, адам

құқығын қорғау, демократия деген ұғымды ойлап тапты, ал оны
іске асырудағы мақсаты — тең емес ортада тең құқыққа ие
болу. Соның арқасында ең бай, күшті мемлекеттерді кішкентай
ғана ұлт өз ықпалында ұстап отыр, әлемдік күшке айналды.

Олармен күресу үшін біз күшімізді емес, миымызды пайдала­
нуымыз керек. Осындай ықпалдың, жетістіктердің арқасында
қазір олар менмендікке ұшырап отыр, олай болса, олар ойлау­
ды азайтып, қателікке ұшырауы әбден мүмкін.

Осы Х конференция бізге жаңа және оң бағыт береді, Алла
бізге жетістіктерге жетуге қолдау көрсетеді деп сенемін!
Батыл әрі тым ашық, ерекше толғаныспен сөйлеген Мохам­
мад Махатхир өз баян­дамасын осы сөздермен аяқтады. Қаты­

құрмет көрсетті. Шетелдік әріптестерім, елшілер М. Махатхирдің
сөзінен кейін орындарынан тұрып, кете бастады. Мына сенса­
циялық сөзді тезірек елдеріне жеткізуге асыққаны белгілі еді.
Бастапқыда Ислам Ынтымақтастық Ұйымының саммиті,

оның жұмысы туралы «CNN», «BBC» каналдары ешбір хабар
бермесе де, сол күні кешке барлық шетелдік телеарналардан,
олардың ішінде жоғарыда аталған каналдар да бар, М. Махат­
хирдің сөйлеген сөзіне теріс баға беріліп, саясаткерлер мен

ресми адамдар жаппай сынап жатты. Тіпті оның сөзіне де,
өзіне де «антисемиттік», «арандатушылық» деген айыптар
тағылды. Еуропа Одағы, АҚШ, Австралия, Ұлыбритания М. Ма­
хатхирді ресми түрде айыптады. АҚШ Президенті Д. Буш: «Бұл

М. Махатхирдің сөзі менің барлық сеніміме қарсы. Мен оны
көпе-көрінеу жалған және жала деп есептеймін», — деді. Из­
раильдің Сыртқы істер министрлігі арнайы мәлімдеме жасап,
М. Махатхирдің сөзін «нацизмге» теңеді. «Премьер-­министр

Холокостың құрбаны болған 6 миллион еврейдің рухын қорла­
ды» деп айыптады. ЕО-ның саммитінде М. Махатхирдің сөзін
айыптап, арнайы қаулы дайындалды. Тек Франция Президенті
Жак Ширактың қолдамауы себепті ол қаулы қабылданбады.

АҚШ конгресі де осындай қаулы қабылдауды ұсынды. БАҚ-
тың бәрі М. Махатхирдің «Еврейлер әлемді басқалар арқылы,
сенімді өкілдер арқылы билейді, олардың игілігі үшін басқа­
лар соғысып, басқалар өлуде» деген сөзін қайыра-­қайыра

қайталап берумен, жазумен болды. Ал тереңірек зерделесек,
негізінен М. Махатхир өз сөзінде ынтымағы аз мұсылмандар
қауымын, олардың бірлескен іс-әрекет жасауға қабілетсіздігін,
қауқарсыздығын сынға алған болатын.

Бұл жағдайдың одан әрі өршігені соншалықты, М. Махатхир­
ден кешірім сұрауды талап еткендер де болды. Бірақ ол кешірім
сұраудан бас тартты. Батыс елдерінің айқай-шуын М. Махатхир
қос стандарт тәжірибесінің көрінісі деп атады. «Мұсылман

елдерін сынағанда алдарына жан салмайды, ал өздері сынды
көтере алмайды», — деп қарсы уәж айтты. М. Махатхир өзіне
Батыстың айқайы емес, жалпы мұсылман қауымының оның
сындарын дұрыс қабылдағаны маңызды екендігін айтып, өз

Қазақстанның Сыртқы істер министрі Қасым-­Жомарт Ке­
мелұлы Тоқаевтың осы саммиттегі жұмысы аса нәтижелі болды.
Көптеген екі жақты кездесулер өткізді. Малайзияның орталық
телеарнасына арнайы сұхбат берді. 17 қазан күні саммит оты­

рысында Қ. К. Тоқаев сөз сөйлеп, Президент Н. Ә. Назарбаев­
Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі
Қ. К. Тоқаевпен.
17 қазан, 2003 жыл, Куала-­Лумпур

Міне, осылайша, М. Махатхир Ануар Ибрагимді үлкен дайын­­
дықтан өткізіп, толық сенім артып, өзінен кейінгі келесі
Премьер-­министр болатынын қоғамға ашық білдіре бастады.
Осы кезеңде, яғни 1998 жылы Оңтүстік-­Шығыс Азияда үл­

кен қаржылық дағдарыс орын алды. Сол бір күрделі кезеңді,
жағдайды пайдаланып, билікке асыққан Ануар Ибрагим өзін
М. Махатхирден алшақ ұстауға кірісті. Тіпті оның кей шешім­
деріне күмән келтіріп, сынауға да көшті.

Ол әсіресе дағдарысқа байланысты Халықаралық валюта
қорының берген ұсыныстарын қолдап, М. Махатхирдің ұста­
нымына қарсы шықты. Қаржы дағдарысы кезінде М. Махатхир
Халықаралық валюта қорының ұсынысын қабылдамай таста­

ды. Ол ұлттық валюта — ренгитті долларға тұрақты курспен
бекітіп, инвесторларға қаржыларын 1 жылға дейін қаржы бир­
жасынан шығаруға тыйым салды. Халықаралық қаржылай
көмектің бәрінен бас тартты.

Міне, осындай жағдайда Ануар Ибрагим ашық әрекетке
көшті. Батыс елдерінен қолдау іздеді. 1997 жылы 6 қазандағы
санында «Тайм» журналы «Ануар және Азияның болашағы»
деген көлемді мақала жариялап, Ануар Ибрагимді Азиядағы

жас буын басшыларының ішіндегі жарық жұлдызы деп сипат­
тады және М. Махатхир оның билікке келуіне мүмкіндік беруі
керек деген ой тастады.
1998 жылы жазда өткен Біріккен Малай Ұлттық Ұйымының

Бас ассамблеясында шет елдің осындай қолпаштауымен жі­
герленген Ануар Ибрагимнің жақтастары М. Махатхирді қатты
сынға алып, оны қызметінен тайдыруға әрекет жасады. Солай
болатындығын сезгендіктен және оқиғаның алдын алу үшін

М. Махатхир өз жақтастары арқылы съезд делегаттарына
«Ануар Ибрагимнің Премьер-­министр бола алмайтындығы­
ның 50 себебі» атты ақпарат таратып жіберді. Бұл ақпаратта
көптеген коррупциялық фактілер көрсетілді. Және де Ануар

Ибрагимнің жеке басына да қатысты жайлар, соның ішінде мұ­
сылман баласына жат әрі күнә саналатын жыныстық қатынастың
өзге түрін ұстанатыны туралы да жанамалап айтылды.
Әрине, осындай айыптаулардан кейін Ануар Ибрагимнің

мыстық жауапқа тартылып кету қаупі де туды. Ақыры солай
болды. Тергеу жұмыстарының нәтижесінде, соттың шешімімен
коррупциялық әрекеттері, қызметін асыра пайдаланғаны үшін
А. Ибрагим 9 жылға сотталды. Осыған қосымша өзінің көлік

жүргізушісі Ануар Ибрагимге мұсылманға күнә болып есепте­
летін жыныстық бопсалаудың теріс қылығынан зәбір көргені
жөнінде айып тақты. Сот шешімімен А. Ибрагим тағы да 5 жыл
бас бостандығынан айырылды. А. Ибрагим де қарап қалмай,

Премьер-­министрге өзінің де коррупцияға қатысы бар деп
қарсы айып тақты. Соған байланысты М. Махатхир бүкіл дүние-­
мүлкі көрсетілген салық декларациясын бұқаралық ақпарат
құралдарында жариялады. Малайлардың онсыз да М. Ма­

хатхирдің адалдығы мен тазалығына күмәні болмайтын. Сол
себептен бұл ақпарат А. Ибрагимнің жақтастары қатарының
едәуір азаюына алып келді.
Бүкіл ел болашағынан үлкен үміт күткен Ануар Ибрагимнің

өмірі мен саяси тағдыры осылайша күрт өзгеріп шыға келді.
Оны алда ұзақ жылдарға созылатын қиындықтар мен қорлықтар
күтіп тұрды.
Әрине, осы оқиғадан соң малай қоғамын М. Махатхир көпте­

ген талантты малай жастарының арасынан неге Ануар Ибра­
гимді таңдап алды, неге ерекше сенім көрсетті, жас болса да
барлық жоғарғы жауапты қызметтерге неге көтерді деген ойлар
мен сауалдардың мазалағаны да рас. Болжау қиын! Алайда

А. Ибрагимнің өмірбаянына зер салсаңыз, оның да атасының
М. Махатхирдің атасы сияқты Үндістаннан, Керала штатынан
келгенін білер едіңіз. Мүмкін осы жайт та М. Махатхирдің шексіз
сеніміне ие болуына бір көпір болған ба дерсіз. Бұл арада Ануар

Ибрагим туралы кеңірек ақпарат беріп жатқаным, оның қазіргі
кезеңде Малайзия мемлекетінің саяси аренасына қайта келуіне
байланысты болып отыр. Бұл мәселеге алда тағы да ораламыз.
Премьер-­министр М. Махатхирдің 23 жылғы қызметінде

жалпы алғанда 4 орынбасары болған. Соның үшеуі сенімін
ақтамаған. Өйткені олар билікке деген ұмтылыстарын жасыра
алмады. Сол билікке жету жолындағы өз ойларын астыртын
іске асыруға әрекет жасады. Осы жағдайлар, әсіресе 1998–1999

М. Махатхирді көп ойландырса керек. Енді ол қиын сәттерде әр­
дайым жанынан табылған, қашан болсын қолдау көрсете білген
белгілі саясаткер Абдулла Ахмад Бадауиді соңғы орынбасары
ретінде таңдап, оған болашақ мұрагері ретінде сенім артты.

Халық А. Бадауиді үлгілі мемлекеттік қызметкер, тәжіри­
белі және ешқандай коррупциялық іске қатысы жоқ қайраткер
ретінде бағалайтын. Әрі діни білімі де жоғары болатын. Сол
кезде ислам партиясының қатары, қолдаушылары көбейіп,

екі штатта олар билік басшылығына ие болып тұрған еді. Сол
себептен де М. Махатхир болашақта жаңа Премьер-­министр
осы топта да беделді болуы керектігін ойлаған болуы керек.
Тағы бір ескерілетін жай, Абдулла Бадауи мен Ануар Ибра­

гим екеуі де Пенанг штатында туып-өскен, екеуінің арасында
бұрыннан бәсекелестік болған. Кезінде А. Ибрагим А. Бадауидің
қыз­метінің өсуіне едәуір кедергі жасаған деседі.
Ұзақ жылғы қызметінде А. Бадауи ортаға ой тастап, сол ойды

батыл жүзеге асырушыдан гөрі тәртіпті орындаушы ретінде
ғана танылған. Былайша айтқанда, ол М. Махатхирден тіпті
өзгеше еді, харизмасы, яғни адамдарды өзіне тартып тұратын
болмысы солғын, сөзге де шешен емес болатын. Қарапайым

діни отбасынан шыққандығы болар, зиялы ортада, сұлтандар
арасында қолдаушылары аз көрінген. Міне, соған қарамастан,
М. Махатхирдің таңдауы А. Бадауиге түсіп, 2003 жылы 31 қа­
занда өз қызметін оған сеніп тапсырды.

Премьер-­министр ретіндегі А. Бадауидің алғашқы қадамы
жақсы басталды. 2004 жылы 21 наурызда өткен Парламенттік
сайлауда БМҰҰ-ы 219 орынның 198‑ін жеңіп алды. Бұл аса зор
жетістік еді. 13 штаттың 12‑де БМҰҰ басымдыққа ие болды,

Ислам партиясы жеңіліске ұшырады. Бұл жеңіс малай халқы­
ның А. Бадауиге көрсеткен толық сенімі, қолдауы еді.
Ол халыққа «Маған емес, менімен жұмыс істеңіз», «Кор­
рупцияға төзбеушілік», «Прогрессивті ислам», «Әлеуметтік

реформаға басымдық», «Ашық Үкімет» және тағы да басқа
үндеулер тастады. Соның арқасында тек ислам партиясы емес,
Ануар Ибрагимнің «Кеаделан» (Ұлттық әділеттік партиясы) да
қатты жеңіліске ұшырады. Парламенттегі 5 орнының 4‑еуінен

енді басқа саяси партияларға алаңдамай, мемлекетте жаңа
батыл реформалар жүргізуге, өз қалауынша үкімет құрамын
жасақтауға толық мүмкіндік алды.
Бұл жетістіктердің барлығы да оның, яғни А. Бадауидің Үкімет

басшылығына ұзақ мерзімге келгендігін аңдатты, ол бастапқы­
да қоғамда осындай оңды пікір туғызды. Бірақ А. Бадауи өзінің
осы жеңісін тиімді пайдалана алмады. Күрделі әлеуметтік мәсе­
лелерді шешуге, реформалар жасауға асықпады. Премьер-­

министр М. Махатхирдің кезінде жоспарланған ірі өндірістік және
логис­тикалық жобалардан бас тартты. Сөйтіп бұрынғы Үкімет
басшысымен жасалған келісім бұзылды, орындалмады. Бұдан
өзге А. Бадауидің күйеу баласы Хайри Джамалуддин үкіметтің

жұмысына тікелей араласа бастады. Ол Премьер-­министрдің
канцеляриясын толық өз бақылауына алды. Ұлыбританияда бірге
оқыған дос­тарын Үкіметтің маңызды құрылымдарына жауапты
қызметтерге тағайындатты.

Жағдай осылайша қалыптаса бастағаннан кейін, соның
бәрін елмен бірге көріп-біліп отырған М. Махатхир шыдамы
таусылған соң, 2006 жылдың жазында қоғамдық ұйымдарды
жинап, солардың алдында сөз сөйлеп, жағдайдың күрделене

офисі емес, 4‑қабаттағы Оксфорд пен Кембридж универси­
теттерінің түлектері айқындайды, — деп Үкіметті басқарудағы
А. Бадауидің әлсіздігін, тіпті қауқарсыздығын ашық айтып,
бетіне басты. Осыдан кейін М. Махатхир мен А. Бадауидің

арасындағы қарым-­қатынас, түсініспеушілік уақыт өткен са­
йын шиеленісе берді. Мұның ақыры М. Махатхирдің БМҰҰ-нан
шығып, толықтай А. Бадауиге қарсы күреске түсуіне әкелді.
Міне, осындай жағдайда, 2008 жылы 8 наурызда кезекті

Парламент сайлауы өтті де, БМҰҰ жеңіліске ұшырады. Пар­
ламенттегі 198 орынның 140‑ын ғана сақтап қала алды. Ал
оппозициялық партиялар альянсы қалған 82 орынға ие болып
кетті. Бұған қоса Пенанг, Перак, Селангор және Кедах штат­

тарында оппозиция билікке келді. Әсіресе А. Бадауидің туған
Пенанг штатында оппозиция жергілікті Парламентте 40 орын­
ның 29‑ын жеңіп алды. Жоғарыда аталған, яғни оппозиция

билікке келген штаттар өндірістері жоғары дамыған өңірлер еді.
Олардың елдің ішкі жалпы өніміндегі үлесі 56 пайызды құрайтын.
Қатардағы БМҰҰ мүшелері оппозицияның бұл жолғы жеңісін
«саяси цунами» деп бағалады, өз партиясының саясатына үлкен

реніштерін білдірді. Ал М. Махатхир сол күндері А. Бадауиден
бар жауапкершілікті өз мойнына алып, отставкаға кетуін талап
етті. Мұны партияның көптеген белді мүшелері қолдап, төтенше
съезд шақыруды күн тәртібіне қойды. Қатты қысым мен ащы

сыннан соң А. Бадауи 2009 жылы сәуір айын­да қызметін өзінің
орынбасары Наджиб Разаққа тапсыруға мәжбүр болды.
1953 жылы туған Наджиб Разақ Малайзияның тәуелсіздік
тарихындағы екінші Премьер-­министр Абдул Разақтың алты ер

баласының үлкені әрі үшінші Премьер-­министр Хусеин Онның
жиені еді. Ұлыбританияда оқып, білім алған, марқұм әкесінің ел­
дегі зор беделінің арқасында ол 1976 жылы 23 жасында Малайзия
тарихындағы ең жас Парламент депутаты болып сайланған-ды.

Содан бастап Наджиб Разақ — Малайзияның сая­си өмірінде
үлкен роль атқарған, аса жауапты қызметтерде болған таны­
мал қайраткер. Кезінде М. Махатхирді партияға қайта шақыр­ған,
Үкіметте қызмет ұсынған Наджибтің әкесі Абдул Разақ еді. Абдул

Разақты үнемі М. Махатхир өзінің ұстазы санайтын. Сол себептен
де ол Наджиб Разақтың Премьер-­министр болып сайлануына
толық қолдау көрсетті. БМҰҰ-ның қатарына қайтадан мүше болып
оралды. Қызметіне кірісер сәтте Н. Разаққа «Таза және шынайы

бол, дін, ұлт, ел үшін аянбай еңбек ет!» — деп батасын берді.
Алайда жылдар өте келе М. Махатхирдің бұл жолы да Над­
жиб Разақтың Үкіметті басқару тәсілдеріне, жүргізген рефор­
малары мен қабылдаған шешімдеріне көңілі толмады. Ол

ренішін ашық білдіріп, қарсылығын көрсете бастады. Әсіресе
елде коррупцияның етек алып кеткеніне қатты алаңдаушылық
білдірді, жариялылықты талап етті.
Үкімет басына келгеннен кейін Н. Разақ ел экономикасына

керекті инвестиция тарту үшін және Куала-­Лумпурды халық­
аралық қаржы орталығына айналдыру мақсатында «1Malaysіa
Development Berhad» (1MDB) деген мемлекеттік инвестициялық
қор құрды. Өзі сол қорды басқару құрамына кірді. Көп ұзамай,

жетінен 681 миллион доллар ұрлады деген айып тағылды.
Бірақ, осыған орай арнайы тергеу жүргізген Малайзияның
Бас прокуратурасы Наджиб Разақтың коррупцияға қатысы
бар екендігін және қылмыс жасағандығын жоққа шығарып,

барлық айыптауды алып тастады. Наджиб Разақтың банктегі
жеке есепшотындағы 681 миллион долларды Сауд Арабия­
сы Королі отбасының бір мүшесі аударған, ол сый есебінде
берілген қаржы деген қорытынды жасады. Алайда 2016 жылғы

ақпан айында, БАҚ зерттеулері бойынша, Премьер-­министрдің
есепшотында 1 миллиард доллардан астам қаржы болғаны
анықталды. Әсіресе «Wallstreet Journal» басылымы нақты
дәлелдер келтірді. Ал Наджиб Разақ болса, ол қаржының бар­

лығы да ашық жолмен келген, бізді саяси жағынан қолдап,
демеушілік көрсету үшін түскен қаржылар деп ақталды. 2016
жылы 14 сәуір айында Сауд Арабиясы Корольдігінің Сыртқы
істер министрі аударылған қаржыны растап, оның Наджиб

Разаққа демеушілік көмек ретінде берілгенін хабарлады.
Бұл жағдайлар М. Махатхирге ауыр тиді. Ол, шынында да,
Наджиб Разақты барынша қолдай отырып, одан үлкен үміт
күткен еді. «Наджибтың әкесі ұлы адам еді, ал баласы дүние-­

байлықтан аса алмады» деп М. Махатхирдің қатты қынжылға­
ны, ренжігені де белгілі.
Бір өкініштісі сол, М. Махатхир өзі қабылдаған «Малайзия
2020 жылы дамыған елдер қатарына қосылады» деген бағдар­

ламасының енді іске аспайтынына толық көзі жетті. Ол осы
жағдайдан кейін ашық оппозициялық жолды таңдады. 2016
жылы қайтадан БМҰҰ-ның қатарынан шығып, өзінің партиясын
құрды. Коалиция құруға жақтастар іздей бастады. Осы ретте

айта кету керек, 2016 жылы Ануар Ибрагим өзінің 23 жастағы
көмекшісінің арызымен сотқа қайта тартылып, гомосексуалдық
әрекеті үшін тағы да 5 жылға бас бостандығынан айырылған еді.
Міне, қалыптасқан осы күрделі жағдайда М. Махатхирге

оппозиция­лық блок құру оңайға соқпады. Және де мұның Ануар
Ибрагимнің партиясы мен солардың жақтастарының қолда­
уынсыз іске асуы да мүмкін емес еді.
2019 жылы қаңтар айында Ануар Ибрагим «СNN»-ге берген

сұхбатында осы блоктың қалай құрылғаны туралы шындықтың
бетін ашып берді.

лықты, — деп бастады ол өзінің сұхбатын. Одан әрі өзіне
қойылған сұраққа жауап берген Ануар Ибрагим мемлекеттегі
қалыптасқан аса келеңсіз жағдайларды айта келіп: — М. Ма­
хатхир 2018 жылғы болатын сайлауға бірлесіп, Альянс құрып

баруды ұсынды. Мен еліміздің тәуелсіздігін тұғырлы еткен,
дамушы елдердің қатарына қосқан, әрдайым ұлттық мүддені
жоғары қойған М. Махатхирдің шын жүрегімен елдің тағдырына
алаңдайтынына толық сендім және ешқандай қарсы талапсыз

оның ұсынысымен келістім, — деді.
Және де Ануар Ибрагим «СNN»-ге берген осы сұхбатында
«Егер де Альянс Үкімет басына келетін болса, М. Махатхир
екі жылдан соң келесі Премьер-­министр менің болатынымды

айтты, — дей келіп, — бірақ мәселе онда емес, уақыты келген­
де халық оны өзі шеше жатар. Мәселе — коррупцияға батқан
елдің болашағында», — деп ағынан жарылды.

кездескенде кешірім сұрады ма? — деген тілшінің сұрағына
Ануар Ибрагим:

адам! Ол оған бара алмайды. Мұны ойлаудың қажеті де жоқ.
Өйткені қазір менің тағдырым емес, екеумізді де ойландыратын
елдің тағдыры маңызды! — деп жауап берді.
2018 жылғы мамыр айында парламенттік сайлауда М. Ма­

хатхирдің блогы жеңіске жеткен соң, Малайзия Королі Ануар
Ибрагимге амнистия жариялап, оған сол мезеттен бастап
саяси қызметке араласуына, парламенттік сайлауға қаты­
суына толық мүмкіндік берді. 2018 жылдың қазан айында

Порт-­Диксонда өткен қосымша парламенттік сайлауда Ануар
Ибрагим жеңіске жетіп, Парламентке депутат болып қайта
сайланды.
Сол күндері Ануар Ибрагим бұқаралық ақпарат құралдары

өкілдеріне берген өзінің бір сұхбатында М. Махатхир тура­
лы айта келіп, «Мен оны әке ретінде, ұлттың лидері ретінде
жақсы көремін. Мен оған қарсы күрестім. Ал қазір мен оны
Малайзияны басқаруға ең лайықты, ең жақсы адам деп есеп­

Жасы 90‑нан асқанына және жүрегіне жасалған бірнеше
операцияға да қарамастан, М. Махатхир 2018 жылы сайлау
нау­қаны қарсаңында барлық штаттарды, елді мекендерді ара­
лап, халықпен кездесулер өткізді. Сол кездесулерде Наджиб

Разақ енгізген қосымша салықты алып тастайтынын, бензин­
ге, сұйық майға субсидияны қалпына келтіретінін, әлеуметтік
мәселелерді шешуді жедел қолға алатынын жария етті.
Халық қайтадан өзінің көшбасшысын таныды, шын ықы­

ласпен қабылдады, сөзіне сенді. Осылайша М. Махатхир
«Ұлт басшысы» деген статусын қалпына келтірді. Оппозиция
М. Махатхирдің арқасында интеллигенция мен зиялы қауым­
ның да қолдауына ие болды. Негізінен 2018 жылдың 9 мамы­

рында болған Парламенттік сайлауға үш саяси күш қатысты.
Олар Ұлттық майдан (БМҰҰ басқарған тәуелсіздік алғаннан
Малайзия­ның билеуші саяси блогы), Үміт Альянсы және Ислам
партиясы еді. Сайлау қорытындысы бойынша М. Махатхир

бастаған Үміт Альянсы 113 депутаттық орынға, Ұлттық май­
дан — 79, Ислам партиясы 18 депутаттық орынға ие болды.
Соның нәтижесінде М. Махатхир Премьер-­министр болып
сайланды да, ал орынбасары болып Ануар Ибрагимнің жұбайы

Ван Азиза Ван Исмаил бекітілді. Ол — Малайзия тарихында
мұндай лауазымға ие болған тұңғыш әйел.
Жаңа Үкімет коррупциямен күресу туралы 5 жылдық жоспар­
ды жария етті. Жоғары лауазымға тағайындау процедурасын

ашық жолға қойды. Мемлекеттік қаржыны ұрлаудың жолын
кесу туралы нақты шаралар қабылдады. М. Махатхир сай­
лау науқаны кезінде берген уәделерін орындай бастады. Ал
бұрынғы Премьер-­министр Наджиб Разақ дүние-­мүлкі тәр­

кіленіп, абақтыға жабылды. Оның өзіне де, әйеліне де бірнеше
айыптар тағылды. Тергеу істері Малайзияда ғана емес, басқа
елдерде де жүргізіле бастады. М. Махатхир: «Біздің мақсат
кек алу емес, айыптыларды заң алдында жауапқа тарту және

оның кім болғаны да маңызды емес», — деп атап көрсетті.
Өз елдерінің дамуына зор үлес қосқан аса беделді көшбас­
шылар Шығыс Азияда аз емес болатын. Бірақ М. Махатхирдей
ұзақ жыл саяси күрестің бел ортасында жүрген және де ғала­

шығып, Парламенттік сайлауда жеңіліс тапқан «Біріккен Малай
Ұлттық Ұйымының» депутаттарымен бірігіп, жаңа альянс құр­
ды. Олардың негізгі мақсаттары М. Махатхирді биліктен кетуге
мәжбүрлеу болды. Бірақ өздерінің осы ойларын бүркемелей

тұру үшін жаңадан құрылған альянс тарапынан М. Махатхирге
конституциялық мерзіміне дейін Премьер-­министр қызметінде
қала беру ұсынылды.
Бірақ М. Махатхир жемқорлыққа батқан партиямен ынты­

мақтастыққа бара алмайтынын, ол оның ұстанған принципіне
түбегейлі қарсы екенін ашық білдіре отырып, Малайзия Королі­
не отставкаға кету туралы өтінішін табыс етті. Сарапшылар
мұндай жағдайдың қалыптасуына бұрынғы Премьер-­министр

Наджиб Разақтың жақтастары іс-әрекетінің салдары екендігін
айтады. Жоғарыда айтып өтілгеніндей, М. Махатхир 2018 жылы
мамыр айында билік басына келісімен, бес жылға жуық уақыт
бойы жабылып келген қылмыстық істерді көтеріп, Наджиб

Разақ пен оның әйелінің қамауға алынуына себепкер болды.
Соңғы екі жылдай жүргізілген тергеу жұмыстарының бары­
сында олардың сыбайластары да анықталып қалған еді. Міне,
солардың аттары және коррупцияның анық көлемі қоғамға

толық жария етілуі тиіс болатын.
Осындай кезеңде, белгілі бір топ М. Махатхирдің осы бағыт­
тағы іс-әрекеттерін тежеп, тоқтату үшін оның парламенттегі
қолдаушыларының қатарын азайтып, Үкіметті керекті басым­

дықтан айырып, қызметінен кетуіне мәжбүрледі. Біріккен коа­
лициядағы М. Махатхирдің әріптесі, Демократиялық қозғалыс
партиясының басшысы Ануар Ибрагим келісім бойынша екі
жылдан соң Премьер-­министр қызметіне келуі тиіс болатын.

Ал оның жұбайы Ван Азиза Ван Исмаил, жоғарыда айтып
өткендей, М. Махатхирдің орынбасары еді. Ануар Ибрагим
өз сөзінде партия мүшелерінің сатқындығын ашық мәлімдеп,
М. Махатхирдің Премьер-­министр болып қалуына Парламентте

жеткілікті дауыс бар екендігін дәлелдеді. Бірақ, соған қара­
мастан, Малайзия Королі Абдулла Малайзия­ның жаңа, сегізінші
Премьер-­министрі қыз­метіне Ішкі істер министрі Мухиддин
Яссинді тағайындады. Малайзия Конституциясы бойынша,

және жаңа парламенттік сайлау өткізу жөнінде шешім болма­
са, мұндай жағдайда Корольдің Премьер-­министрді таңдауға
және оны тағайындауға құқығы бар болатын.
1947 жылы Жахор штатында дүниеге келген Мухиддин Яс­

син — Малайзия мемлекетіндегі белгілі тұлға. Ол 2009–2015
жылдары Премьер-­министр Наджиб Разақтың орынбасары
болған. 2015 жылы шілде айында Н. Разақпен арасында
келіспеушілік туып, қызметінен босап, оппозиция қатарына

кірген еді. М. Махатхирмен бірлесіп жаңа партия құруға бел­
сене қатысты. 2018 жылғы Парламенттік сайлауда «Үміт»
альянсы жеңіске жеткен соң, М. Махатхир Премьер-­министр
қызметіне келді де, М. Яссин Ішкі істер министрі қызметіне

тағайындалған-ды.
2020 жылы ақпан айында М. Яссин бастаған бір топ депутат
«Үміт» альянсынан шығып, «Біріккен Малай Ұлттық Ұйымымен»
ынтымақтастық орнатып, «саяси төңкеріс» жасап, өзінің ұстазы

М. Махатхирді биліктен кетуге мәжбүр етті. Жоғарыда айтып өт­
кендей, Ануар Ибрагим мұны «сатқындық» деп ашық айыптады.
Дегенмен де, малай қоғамының консервативтік көзқарас
ұстанатындығын ескерсек, осы «Үміт» альянсынан шыққан

депутаттардың іс-әрекеті негізінен М. Махатхирді қызметінен
кетіру болмаса керек. Олар Ануар Ибрагимді Үкімет басына,
билікке келтірмеуді көздеуі бек мүмкін. Өйткені, келісім бойын­
ша, М. Махатхир екі жылдан соң өз қызметін Ануар Ибрагимге

тапсыруға тиіс еді. Мұндай ауыс-түйістің 2020 жылы болатыны
да анық байқалған. Ал енді, Ануар Ибрагим елдегі коррупцияға
қарсы аяусыз күрес жүргізушілердің бірі болатын. Сондықтан
оның билікке келуі көптеген саясаткерлерге, әсіресе Наджиб

Разақтың әріптестеріне, жақындары мен сыбайластарына
үлкен қауіп туғызатыны сөзсіз еді.
Шындығына келсек, жоғарыда атап өткендей, М. Махатхир
қызметінен кеткен 2003 жылдан бері Малайзияда коррупция

тамыры тереңге жайылып, енді сол коррупцияға қарсы күресу­
дің жолы оңай болмайтыны белгілі болған. Осындай жағдайда
М. Махатхир іспетті елім деп еңіреген тұлға, көшбасшы, егер
оған тағдыр ұзақ ғұмыр сыйлап, қажыр мен қайрат берсе, тағы

2000 жылы 1 шілдеде Президент Н. Ә. Назарбаевтың
өкімімен Қазақстанның Малайзиядағы Төтенше және Өкілет­
ті елшісі болып тағайындалдым. Алғаш Малайзияға келген
сәттен бастап-ақ, ол елдің Қазақстанға көп ұқсастығын бай­

қадым. Этностар арасындағы қатынасқа, діни топтарға, тілге
байланысты проблемалар екі елде де бірдей болып көрінді.
Елдегі ішкі жағдаймен, экономика, білім, мәдениет салала­
рымен терең таныса келе оған толық көзім жетті. Сол себепті

де, Малайзияда жүргізіліп жатқан барлық маңызды саладағы
реформаларды терең зерттеп, Қазақстанның тиісті мемлекеттік
органдарына ұсыну негізгі мақсатым болды. Ол аса қиындық
та туғызбады.

Өйткені Малайзияның Премьер-­министрі М. Махатхир елді
мекендерді жиі аралайтын, кездесулер өткізетін. Ол сол кез­
десу, жиындарының барлығында жиналған халыққа Үкімет
жүргізіп жатқан реформаларды қарапайым тілмен түсіндіретін.

Сонымен бірге сол реформалар жайында арнайы мақалалар,
кітаптар жазудан шаршамайтын. Елшілермен кездесулерінде
де елдегі жағдай, Үкіметтің нақты шешімдері туралы ашық
әңгіме айтылатын.

Сол себептен де болар, Малайзияда жүргізіліп жатқан
қаржы, экономика, туризм, мәдениет, білім, ғылым салаларын­
дағы реформалар әлем назарында болды, үлкен қызығушылық
туғызатын. Түрлі сын-пікірлер де айтылатын. Дегенмен де

М. Махатхир жүргізген реформалар күні бүгінге шейін өзекті
болып қала береді, оның маңыздылығы еш кеміген жоқ. Ма­
лайзияның халқы араға 15 жыл салып, зейнеттегі М. Махат­
хирдің 2018 жылы Үкіметті қайтадан басқаруын қалады. Ұлт

көшбасшысы ретінде қайта таныды, қолдады. Осы жағдайды
ескере келе Малайзия елі туралы, ондағы тиімділігін көрсет­
кен реформалар жайында кеңірек жазуды орынды санадым.
Бәлкім ол біздің елдің қажетіне жарап қалар деген ой болды.

Осы ретте Сингапур мемлекетінің негізін қалаушы, реформа­
тор Ли Куан Ю өзінің бір сөзінде: «Адамзат баласының басынан
өтпеген нәрсе жоқ, бәрінің шешімі бар. Соны тапжылмай іздеп
тауып, керегіңе жаратуға болады. Мен бәрін аяқ астынан ойлап

тапқан жоқпын. Әлемде бар тәжірибеге сүйендім. Соны қайта
саралап, пайдаландым», — деген еді.
Өзінің бүкіл саяси өмірінде М. Махатхир да іздену мен үйре­
нуден, зерттеу жүргізуден, соның нәтижесінде халыққа түсінікті

тілмен кітаптар жазудан қол үзбеген. Ли Куан Ю өз тарапынан
«М. Махатхирді шұңқырға тастап жіберсең де, сол жерден ол
алтынның сынығын табады. Ол сондай адам!» — деп, М. Ма­
хатхирдің қабілетіне аса жоғары баға берген еді.

сең, революция жасайды. Ал менің талаптарым орынды, ол
ақылға және тәжірибеге негізделген. Сол себептен де халықтан
тыңдауды талап етуіме болады, — деп өз кезегінде М. Махат­
хир өзінің саясаттағы жолын бекем айқындап алған болатын.

Сонан да ол бағыт-­бағдары мен өз ұстанымын батыл, ашық
айта алды, қоғамда толық қолдауға ие болды.
Үкімет басшысын халқы осындай қолдауының нәтижесінде
Малайзия қысқа мерзімде зор экономикалық, әлеуметтік сер­

піліс жасады. Ұлыбританияның ұзақ жылдар бодандығында
болып, әбден кедейленіп, титықтап қалған ел тұрғындарының
аз уақытта әл-ау­қаты көтеріліп, Малайзия даму сатысы жоғары
мемлекетке айналды. Саяси тұрақтылық пен діни төзімділік,

жаңалыққа құштарлық пен ұлттық құндылықтарға адалдық
Малайзияның заманауи жетістігі, міне, осы!
Енді Малайзия мемлекеті туралы айтатын болсақ, 1957
жылдан бері қолданылып келе жатқан федералдық конститу­

цияға сәйкес, ол конституциялық монархия болып саналады.
Жоғарғы билеуші (Янг ди-­Пертуан Агонг) — мұрагер сұлтандар­
дың бірі. Билеушілер кеңесі оны 5 жылдық мерзімге (9 штаттың
мұрагер сұлтандары ғана дауыс бере алады) сайлайды. Монарх,

сонымен қатар Қарулы күштердің жоғары бас қолбасшысы бо­
лып саналады, Премьер-­министрді тағайындайды (негізінен
Парламенттің Өкілдер палатасындағы билеуші партияның көш­
басшысы таңдалады) және азаматтардың құқығын сақтауды

бақылайды. Мемлекеттік саясатты жүргізудегі негізгі рольді
Премьер-­министр мен оның басқаруындағы кабинет атқарады.
Малайзияның Парламенті Өкілдер палатасы (Деван Ракият)
және Сенат (Деван Негара) сияқты екі палатадан құралады.

Төменгі палатаның құзыреті көбірек. Оның құрамына 222 де­
путат (2004 жылдың наурызынан бері) кіреді. Олар бір ман­
датты округтерде жалпыхалықтық сайлау негізінде 5 жылға
сайланады. Сенатта 70 мүше бар, олардың 28‑ін Премьер-­

министрдің ұсынысымен Малайзия Королі тағайындайды.
Төменгі палатаның шешімдері Сенаттың мақұлдауынсыз да
заңды күшіне ене алады. Алайда Сенат қандай да бір заң
жобасының заңды күшіне енуін бір жылға дейін тоқтата тұруға

құқылы. Ал мемлекеттің қаржылық қызметіне байланысты
заңдарды Сенат 30 күннен артық ұстай алмайды. Жоғарғы
палата да заң жобаларын (қаржылық заңдардан басқасын)
ұсына алады. Малайзияның парламенттік жүйесі жергілікті

жағдайларды ескере отырып, Британ парламентіндегі проце­
дураларға негізделіп жасақталған.
Малайзияның сот жүйесін Жоғарғы сот басқарады. Оның
тоғыз мүшесі бар. Азаматтық және қылмыстық істердің көбін

сессиялық немесе магистраттық соттар қарайды.
Малайзия — көппартиялы мемлекет. Бұл елде 40‑тан астам
саяси партия тіркелген.
Малайзияның мемлекеттік құрылымы туралы сөз қозғаған­

да, ондағы бірегей модель — атқарушы билігі мықты парла­
менттік мемлекет екенін айту керек. Биліктің қос тармағы бір-
бірімен тығыз байланысты. Себебі үкіметтің барлық мүшесі
парламентке де мүшелікке өтіп, саяси симбиоз құрай алады.

Сондықтан да үкімет ұсынған заң жобалары көбінесе еш ке­
дергісіз парламенттен өтіп жатады. Бюджеттің өзі парламентте
талқыланбай жатып-ақ, заңнамалық тұрғыда пісіп-­жетілген,
тіпті қабылданып қойған болып саналады. Осының барлығы

атқарушы билікті күшейтіп, оның тиімді жұмыс істеуіне оңды
жағдай туғызады.
Малайзияның экономиканы, қаржы саласын реформалау
тәжірибесі халық­аралық қоғамдастықта жоғары бағаланады.

Кезінде жүздеген жылдар британдықтардың отары болған
Малайзия негізінен резеңке, қалайы және тропикалық ағаш
экспорттап қана күнін көрген кедей ел еді. Тарих үшін қас қағым
сәтте, шамамен 25 жылдың төңірегінде қуатты индустриялық

Егер 1957 жылы жан басына шаққандағы кіріс бар болғаны
350 АҚШ долларын құраса, бүгінде бұл көрсеткіш 20,0 мың
АҚШ долларынан асады. 1980 жылдардың ортасынан бастап
Малайзия экспорты бойынша электроника жетекші салаға

айналды. Өткен ғасырдың соңынан Малайзия да АҚШ, Жа­
пония, Оңтүстік Корея және Тайваньмен бірге әлемдегі ең ірі
жартылай өткізгіш құрылғыларын өндірушілердің бірі санала­
ды. Бүгінде ол заманауи электроника мен компьютерлердің

әлемдік өндірісінің төрттен бір бөлігін қамтамасыз етеді. 1990
жылдардың ортасында Малайзия, сонымен қатар макроэко­
номикалық көрсеткіштері бойынша дамып келе жатқан елдер
арасында көшбасшы орындардың бірін иеленді және кейбір

дамыған елдердің деңгейіне де жетті.
1998 жылғы Оңтүстік-­Шығыс Азиядағы экономикалық дағда­
рыс Малайзияның дамуына теріс әсер еткеніне қарамастан, ел
қысқа мерзімде оның зардаптарын жеңе алды. Мысалы, 2020

жылы елдің жалпы экспорты 233,0 миллиард АҚШ долларын
құрады. Бұл 2000 жылмен салыстырғанда 60 пайызға өскен.
Сонымен бірге 2020 жылы электронды өнімдерді экспорттау­
дың жалпы көлемі 86,0 миллиард АҚШ долларына жетті.

Малайзия негізінен Жапонияның тиімді экономикалық мо­
деліне сүйене білді. Олар шетелдік технологиялар мен инвес­
тицияларды тарту, алдыңғы қатарлы индустриялы мемлекет­
тердің озық тәжірибесін игеру, импортты алмастыратын өнім­

дер шығару және экспорттық әлеуетті арттыру, экономиканы
модернизациялау бойынша нақты, серпінді қадамдар жасады.
Жергілікті экономистер ел экономикасының қарқынды да­
муына, әсіресе Жапонияның экономикалық тәжірибесі оң әсер

еткендігін айтады. Осыған байланысты арнайы әзірленген
«Күміс шаш» бағдарламасы (кейін «Малайзия — екінші үй»
деп аталды) ерекше тиімділігін көрсетті. Ол сол кезде зейнет
демалысындағы жоғары білікті жапон мамандарын Малайзия­

ға жұмысқа тартуды көздеген арнайы бағдарлама болатын.
Соның нәтижесінде банк, қаржы, маркетинг, ақпараттық және
коммуникациялық технологиялар, денсаулық сақтау, білім
және өзге де салаларға 50 мыңнан астам кәсіби білімді әрі

лайзия экономикасын дамытуға, еңбек тиімділігін арттыруға,
білікті кадрларды оқытуға, дайындауға үлкен үлестерін қосты.
Жалпы Малайзия экономикасы әлеуметтік-­экономикалық
дамудың бес жылдық жоспар жүйесіне негізделеді. Бұл модель­

де мықты мемлекеттік реттеу бар. Сонымен қатар мемлекет
кәсіпкерлікті түрлі қауіп-­қатер мен қылмыстық әрекеттерден
қорғауды өз міндетіне алған. Малайзия әлемнің үздік тәжіри­
белерін үнемі бақылап, зерттеп, жергілікті экономиканың ерек­

шеліктерін ескере отырып, солардың ең тиімділерін қолданып
келеді.
Ұзақ мерзімді жоспарға сәйкес, Малайзия экономикасы ішкі
инвестицияларды ұлғайту жолдары арқылы тікелей шетелдік

инвестицияларға тәуелділікті азайтуды көздейді. Үкімет қазір­
гі уақытта электронды өнеркәсіп тауарларының экспортына
тәуел­ділікті азайту мақсатында экономиканы одан әрі әртарап­
тандыру шараларын жүргізуде. Бұл Батыс мемлекеттерінің осы

өңірдегі елдердің экономикасын қайтадан құлдыратуды көздеп
отырған әрекеттеріне, былайша айтқанда, осы қауіп-­қатердің
алдын алу үшін тереңнен ойластырған шара. Өйткені бұл ел,
Малайзия, электрониканың 50 пайыздан астамын Батыс елдері­

не арнап шығарады. Мысалы, Батыс елдері кез келген уақытта
осы өнімдерді сатып алудан бас тартуы немесе оған импорттық
бажды көтеріп жіберуі әбден мүмкін. Осы жайды ескере отырып,
үкімет өз елінің тауарларын өткізетін жаңа нарықтар іздеу мен

экспортқа бағытталған өндірістердің белсенділігін ынталандыру
жұмыстарын қарқынды жүргізеді. Тіпті сол үшін 2003 жылдан
бастап үкімет әлемдегі жаңа нарықтарды игеріп жатқан жергілікті
компанияларға 50 пайыздық салықтық жеңілдіктер енгізді.

Қазіргі уақытта әлемнің жетекші елдерінің дамыған индус­
триялы жүйеден постиндустриялы немесе ақпараттық қоғамға
өтіп жатқанын ескере отырып, Малайзия дамудың бүтіндей бір
сатысынан, яғни экономикасы табиғи ресурстарды өндіруге

негізделген дамыған индустриялы қоғам кезеңінен «секіріп»
өткісі келеді. Олар мұның орнына Малайзия экономикасы
білімге, ғылымға негізделген, атап айтқанда, ақпараттық-­
коммуникациялық технологияларды қолдануға негізделген

Бұл жағдайда, биліктің пікірінше, болашақта, экономика
және оның дамып, өсуі қоғамның интелектуалдық деңгейіне
байланысты болмақ. Экономикадағы табыс ғылыми жетістік­
терді тиімді пайдаланумен анықталады. Жергілікті сарапшылар

жақын кезеңде білім нарығының қарқынды дамып, жаһандық
сипат алатынына күмән келтірмейді. Олардың ұстанымдарына
сәйкес, білім экономикасы, яғни білім мен ғылым түбінде еңбек
пен жерге және капиталға негізделген дәстүрлі өндірістік қоғамға

деген көзқарасты өзгертуді талап етеді. Сондай-ақ бұл дәстүрлі
элементтер маңызды болып қалса да, бұдан былай қоғамның
бәсекеге қабілеттілігінің кепілі болмайды. Өндірістегі прогресс
барған сайын білім мен тәжірибеге негізделіп келе жатқанын

Үкімет жақсы түсінеді.
2025 жылға қарай Малайзия экономикасы толық білімге
негізделген мемлекетке айналуы тиіс. Мақсат — осы! Са­
рапшылардың пайымдауынша, мұндай мемлекеттің әрбір

азаматы мен әрбір мемлекеттік ұйымы және де әр оқу орны
мен коммерциялық компаниясы, кәсіпорындары интернетке еш
бөгетсіз шыға алатындай болуы тиіс. Интернет желісін пайда­
ланушылар желіге кез келген жерден, кез келген уақытта, кез

келген мақсатпен кіре алатын болады. Бұл тұжырымдаманы
малайзиялықтар «баршаға арналған ақпараттық қоғам» не­
месе «әрбір адамға арналған ақпараттық қоғам» деп атайды.
Малайзия Үкіметі мұнай, газ, қалайы, резеңке немесе элек­

троника тауарларын сату арқылы күн көру керек деген жалпы­
лама түсініктен құтылу керек деп санайды. Енді мемлекеттің
қызметі білімге деген сұранысты қамтамасыз етуі керек. Білім
мен ақпарат күнделікті тіршілікте пайдаланылатын су мен

газ немесе электр қуаты сияқты тұтынушылық зат ретінде
қарастырылуы қажет және адамдар оған оңай қол жеткізуі
тиіс. Сондықтан қазіргі кезде үкіметтің ең басты мақсаты —
ақпараттық-­коммуникациялық технологияларды (АКТ) дамыту

және қолданысқа кеңінен енгізу. Ол экономикалық өсуге және
жаңа жұмыс орындарын ашуға, сонымен қатар шалғай аудан­
дарды қалалық орталықтармен байланыстыруға, өмір сүру
деңгейін жақсартуға ықпал етеді.

Бұл орайда «Мультимедиялық супердәліз» бірегей жоба­
сына үлкен үміт артылып отыр. Бұл Куала-­Лумпурдан елдің

халықаралық әуежайына дейін баратын, ені 15 және ұзындығы
50 километр болатын дәліз және ол — АКТ саласындағы ин­
новацияларды тестілеуге және енгізуге арналған заманауи
ақпараттық инфрақұрылым.

Бұл жобаға әлемнің жетекші деген озық компаниялары тар­
тылды. Және де осы жоба аясында қазір Путражая федералды
үкіметінің жаңа әкімшілік орталығы және Инновациялық АКТ
Сайберджай орталығы сынды екі «ақылды» қала бой көтерді.

Бұл қалалардағы өмірдің барлық салалары жаңа ақпараттық
технологияларды қолдануға негізделген. Осы «ақылды» қала­
лардың екеуінде де электрондық үкімет және телекоммуника­
циялар, электрондық коммерция және зияткерлік мектептер,

жеке куәлік, медициналық карта және төлем құжаты ретінде
қызмет ететін көп функционалды карталар бар. Мәселен, элек­
тронды үкімет аясында мемлекеттік қызметтер, мемлекеттік
сатып алу, мемлекеттік жобалардың іске асырылуын бақы­

лау жүйесі, еңбек биржасы, адами ресурстарды басқарудың
ақпараттық жүйесі және мемлекеттік қызметшілердің еңбек
жағдайларын жақсарту жүйесі сияқты бағдарламалар жұмыс
істейді. Бағдарламалардың әрқайсысы қарапайым азаматтар

мен жеке компаниялардың және үкіметтік емес ұйымдардың
қолжетімділігі мен ашықтығын қамтамасыз етеді.
Уақыт өте келе, мұндай «киберқалалар» бүкіл елде бой кө­
теріп, ғаламдық киберкеңістікке біріктіріліп, бүкіл ел заманауи

соңғы мультимедиялық алаңға айналады.
Қазірдің өзінде осы жаңа стратегияның алғашқы игіліктерін
халық көре де бастады. Мәселен, елде биотехнологияны және
заманауи өндірісті қолдана отырып ауыл шаруашылығын да­

мыту үшін үлкен ғылыми база жасалды. Осы салаға 18 мыңға
жуық қызметкер тартылған. Әрбір университет пен мектепте
АКТ-ға негізделген жаңа білім беру бағдарламалары енгізілді.
Мемлекет білім беру жүйесін жетілдіруге және білім алу­

дың қажеттілігі мен білімді болудың маңыздылығын жас ұр­
пақ санасына сіңіруден, оларды ынталандырудан уақыт пен
қаражаттарын аяған емес. Малайзия Білім министрінің елдегі
Премьер-­министр мен Қорғаныс министрінен кейінгі үшінші

Малайзияның Королі Сайед Сиражуддин ибни Сайед Путра
Джамалуллайлмен ресми кездесу. Тамыз, 2002 жыл,
Куала-­Лумпур
Малайзия Премьер-­министрі М. Махатхирмен.

Куала-­Лумпурда соңғы он жылда әлемдегі жетекші универ­
ситеттердің филиалдары ашылып, онда малайзиялықтардан
басқа 40 мыңнан астам шетелдіктер де оқуда. Мұның себебі —
бұл филиалдарда білім сапасы да, деңгейі де жоғары. Бағасы

2–3 есе арзан. Мемлекет, сонымен бірге, малайзиялық жастар­
ды шетелде оқытуға бағытталған тұрақты саясат жүргізеді.
Егер бастапқыда АҚШ, Ұлыбритания, Австралия, Жапония
және Еуроодақ сияқты елдерге басымдық берілсе, кейінірек

жергілікті жастарды оқыту географиясы біртіндеп кеңейіп,
Шығыс Еуропа, Балтық елдері мен Скандинавия, Ресей мен
Украина елдерінде де білім алуға жол ашылды. Сауда-саттық
жүргізетін мемлекет ретінде мұнда үкіметтің өзіндік прагматика­

лық тәсілдері бар. Малайзия өз өнімдерін бүкіл әлемде сатуға
тырысады және малайзиялық кәсіпкер үшін тек ағылшын тілін
ғана емес, сонымен қатар әлеуеті жоғары елдердің тілдерін
білу де қажет деп есептейді.

Малайзия экс-Премьер-­министрі М. Махатхирмен бейресми
кездесу. Қыркүйек, 2006 жыл, Куала-­Лумпур

Айта кету керек, 2003 жылдан бастап Малайзия үкіметі
исламдық діни (барлығы 500‑ге жуық) мектептерге көмек көр­
сетуді тоқтатты және 120 мыңнан астам оқушыны мемлекеттік
мектептерге ауыстырды. Билік бұл мектептерді және олардың

мұғалімдері мен ұстаздарын Ислам партиясы оппозиция ретін­
де үкіметке қарсы үгіт-насихат жүргізу үшін өз мүддесіне пай­
далануы мүмкін деп санады. Үкіметтің ақпараттық құралдары
«діни мектептер түлектерінің кәсіби деңгейі төмен, мемлекетке

деген бейтараптық сезімге бой алдырған және қоғамға пай­
дасы шамалы» деп жазды. Алайда, сонымен қатар, адамгер­
шілік пен білім діні ретінде насихатталатын ислам дініне стан­
дартты орта мектептерде ерекше көңіл бөліне бастады. 2003

жылдан бастап шетелдегі Ислам университеттерінде оқып
жатқан малайзиялық студенттерге бақылау күшейтілді. Осыған
байланыс­ты ислам әлемінде танымал Египеттегі әл-­Азһар
университеті де назардан тыс қалған жоқ.

Кез келген малайзиялық шенеуніктермен, кәсіпкерлермен,
ғалымдармен, тіпті қарапайым азаматтармен пікірлескен кезде
заманауи білім мен ғылымның олар үшін қаншалықты құнды
екенін түсінесіз. Мұны еңбек этикасы мен қоғамдық санадан

анық байқауға болады. Қоғамда ақшаны оңды-солды шаша­
тындар мен байлыққа құмар адамдарға деген төзімсіздік қа­
лыптасқан. Мұндағы өмірдегі негізгі басымдықтар — білім,
ғылым, отбасы және қоршаған ортаны қорғау.

Сонымен қатар қазіргі Малайзияның бір ерекшелігі — ислам­
ды жандандыру арқылы елді жаңғырту! Ислам діні — Малай­
зияның мемлекеттік діні. Ел үкіметі «прогрессивті ислам», яғни
модернизацияға дайын діннің моделін белсенді түрде енгізуде.

Осы мақсатта мемлекет болашақ дін қызметкерлерін әлемнің
ең жақсы университеттерінде оқытуға демеушілік жасайды.
Үкіметтің оларға талабы — теологияны ғана емес, сонымен
қатар технологиялық ғылымдарды да зерттей отырып, алған

білімдерін кеңейтуге тырысу. Мемлекет дін де қазіргі қоғамның
шындығына бейімделіп, біртіндеп шамадан тыс консерва­
тизмнен арылуы тиіс деп санайды. Сондықтан Малайзияда
имамдардың зайырлы жүріс-­тұрысы мен мінез-­құлқына, олар­

назар аударылады және оларды жан-жақты білімді болуға
ынталандырады. Сонымен бірге мемлекет елдегі исламдық
діни ұйымдарға айтарлықтай қаржылық қолдау көрсетеді және
мешіттер салуға тікелей араласады.

Жалпы елдегі малай халқының арасында ислам дінінің ролі
өте зор. Осы жайды ескере отырып, үкімет исламды мемле­
кеттік саясатты ілгерілетудің тиімді құралы ретінде қолданады.
Үкімет дін арқылы адамдардың бойында патриотизм, тәртіп

пен азаматтық жауапкершілік сияқты құндылықтарды уағыз­
дайтын идеологиялық жұмыстарды сәтті жүргізеді. Осының
нәтижесінде мемлекет ислам дәстүрлерін берік ұстайтын ауыл
халқының арасында да сенімге ие бола білді. Мемлекет қа­

рапайым адамдарға оппозиция қаржыландыратын жеке діни
мектептерде таза теологиялық ғылымдарды оқып-үйрену­
дің орнына, олардың балаларының болашағы үшін заманауи
білімнің құндылығын жеткізе алды. Осы мақсатқа жету үшін

мемлекет мәжбүрлеу шараларын қолданбай, керісінше, ауыл­
дың қарапайым халқының әлеуметтік-­экономикалық жағдайын
түзеу арқылы олардың қолдауына ие болды. Исламдық оппо­
зиция қатарының әлсіреуі ауылдық жерде өмір сүру деңгейінің

жақсаруымен және мемлекеттің кедейлікке қарсы саясатының
оң нәтижелерімен тікелей байланысты деуге болады. Нәти­
жесінде, бүгінде елдегі қатардағы малай — діндар, білімді
және ауқатты адам, теологиямен шұғылданбайды және өзінің

зияткерлік және кәсіби деңгейін көтеруге тырысады. Оның
ұраны: «Біл, оқы және жұмыс істе!».
Бұл тұрғыда Малайзияның 1980 жылдардың басында
Шығыс Азияның дамыған мемлекеттерімен (Жапония және

Оңтүстік Корея) экономикалық тығыз ынтымақтастық орнатуды
көздеген «Шығысқа көзқарас» саясатын атап өту маңызды.
Стратегиялық негізгі мақсат осы елдердің артықшылықтарын,
атап айтқанда, халқының еңбексүйгіштігін, жауапкершілігін,

ұқыптылық пен алға қойған мақсатына жетуге деген талпы­
нысын малай халқының бойына сіңіру еді.
Алайда Мохаммад Махатхир бұл талаптар елдің барлық
азаматтарына керек екенін айтса да, сарапшылар бұл қасиет­

жыл бойы табандылықпен жүргізілген «Шығысқа көзқарас»
саясаты оң нәтижелер беріп, малайлар барлық салаларда
басымдылыққа ие бола бастады. Қызметінен кетер алдында
жасаған өз мәлімдемесінде М. Махатхир қаншама жыл ел

басқарғанда малайлардың менталитетін өзгерту мәселесі оған
ең қиын жұмыс болғанын атап айтты.
Малай ұлтын білім мен кәсіпке тарту, бейімдеу, әл-ауқатын
көтеру саясаты Малайзияның ауылды өңірлердің тұрмысын

түзеу жұмысымен, тәжірибесімен тікелей байланысты. Осы
мақсатта, ауылдық жерлерде әлеуметтік, экономикалық және
гуманитарлық реформаларды жүзеге асыру үшін Ауылдық өңір­
лерді дамыту министрлігі де құрылды. Бұл министрлік ауылдың

тиісті инфрақұрылымына (ауруханалар, мешіттер, жолдар салу,
сумен жабдықтау, электр энергиясымен қамтамасыз ету, ком­
пьютерлендіруді жүзеге асыру) тікелей жауапты болды.
Министрліктің қатысуымен ауылдарда мектептер мен

кәсіптік мектептер желісі құрылды. Сондай-ақ тұрғындарды
ауыл шаруашылығы нашар аудандардан қоныс аудару сияқ­ты
проблемалармен де айналысады. Әдетте, нашар аудандар­
дың халқы қоныс аударған кезде министрлік жаңа егіс егетін

жерлерді дайындайды және пайдалануға береді. Ауылдың
инфрақұрылымын жасайды, сонымен қатар бастапқы кезең­
де тұрғындарға қаржылық қолдау көрсетеді. Бүгінде елдегі
ауылдық мекендер тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы

қиындықтан түгелдей арылған. Министрлікті енді ауылша­
руашылық өнімдерін сататын жаңа нарықтарды іздеп табу
мәселесі көбірек мазалайды.
Қазіргі уақытта Малайзияда жүзеге асырылып жатқан «Бір

ауыл — бір өндіріс» бағдарламасы тәжірибе ретінде аса маңыз­
ды болып саналады. Бұл модель Жапониядан алынған және
ауыл тұрғындарының жұмыспен қамту деңгейін, әл-ауқатын
арттыруға бағытталған. Ауылдық аймақ немесе жеке ауыл

белгілі бір-екі өнімді таңдауы керек. Олардың өндірісі аймақтың
өндірістік, климаттық, ресурстық және географиялық ерекшелі­
гіне байланысты соған сай және тиімді болуы тиіс. Сонымен
қатар бұл өнімдер сұранысқа ие, бәсекеге қабілетті және мүм­

лекет тіпті индустриялы аймақтарда емес, ауылдық жерлерде
де өңдеуші кәсіпорындар құруды бастады. Осылайша, ауыл
мен өндіріс арасындағы өзара тиімді байланысты қамтамасыз
етуге, нығайтуға тырысады. Өндірілген өнімдер арасында тек

ауылшаруашылық өнімдері ғана емес, сонымен қатар басқа
салаларда да, әсіресе туризм саласында пайдаланылатын
тауарлар да бар.
Үкіметтің осы ұзақ мерзімді бағдарламасы елді мекендегі

кедейшілікті жоюға үлкен үлес қосты, әсері, ықпалы зор болды.
Ұлттық статистикалық агенттіктің деректері бойынша,
1957 жылы Малайзияда кедейлік деңгейі 60 пайыздан асатын
еді. Бүгінгі таңда бұл көрсеткіш 4 пайызға дейін төмендеді.

Жоғарыда айтылғандай, осы нәтижелерге жету жолында үкімет
ауыл халқын өндіріске тарту, урбанизацияның қарқынын же­
делдету, білім мен денсаулық сақтау және өзге де салаларды
дамытуды мықтап қолға алды.

Бұл тұрғыда үкіметтің тұрғын үй бағдарламасын ерекше атап
өту керек. Тұрғын үйге ұзақ мерзімді, төмен пайыздық немесе
пайызсыз несиелер арқылы қолжетімділікті қамтамасыз ету
осы тұрғын үй саясатының негізгі бір артықшылығы екендігін

айтуға болады. Мысалы, 1980 жылдардың ортасында мемле­
кет жеке құрылыс компанияларымен бірлесе отырып, бүгінгі
күнге дейін қолданылып жүрген жаңа тәжірибені енгізді. Осы
тәжірибе бойынша жеке компаниялар лицензия алғаннан кейін

арзан, бірақ сапалы тұрғын үйлердің кем дегенде 30 пайызын
мемлекетке пайдалануға беруге міндеттенеді. Бұл үйлерді
мемлекет келісілген бағамен сатып алады және кедейлерге
(төмен пайыздық ұзақ мерзімді несиемен) таратып береді.

Малайзия этносаралық діни келісімнің орталығы деген атқа
да ие болып отыр. Себебі мұнда ислам, буддизм, христиан,
индуизм және конфуциандық діндерін ұстанатын малай, қытай,
үнді ұлттары тату-тәтті өмір сүріп жатыр. Елде мұсылмандар­

мен қатар, қытайлық, буддистік және христиандық мерекелер
кеңінен атап өтіледі. Мәселен, Ораза айт, Құрбан айт, қытай­
лардың «Шамдар» мерекесі мен үнділердің «Дивопавали»
мерекесі бүкіл мемлекет көлемінде тойланады. Әр мереке

лайзия күнтізбесінде ерекше атап көрсетілген. Ол ай 2002
жылдан бастап ұлтаралық және конфессияаралық бірлік айы
болып жарияланды.
Сонымен қатар Үкімет «Рукунегар» (Ұлт жаны) идеология­

сын — халықтың рухани даму идеологиясын ұсынды. Оның бас­
ты мақсаты елдің этникалық топтарын біріктіру және «біртұтас
малайзиялық мәдениетті» қалыптастыру болды. Қабылданған
осы құжатта елдің барлық азаматтарының біртұтастығына

ұмтылу, демократиялық өмір салтын сақтау, елдің байлығын
этностар арасында тең бөлу арқылы әділетті қоғам құру, ха­
лықтардың мәдениеті мен дәстүрін құрметтеу және қазіргі за­
манғы ғылым мен технологияға негізделген прогрессивті қоғам

құру сияқты басты бес стратегия айқындалды. Және де «Рукуне­
гардың» принциптері: Құдайға сену! Елге деген адалдық! Консти­
туцияны сақтау! Заңдылық! Өзара сыйластық пен имандылық!
Бірақ ұлтаралық бірлік проблемасы Үкіметтің күш-жігеріне

қарамастан, Малайзияның көпұлтты қоғамындағы ең өзекті
мәселелердің бірі болып қала береді. Премьер-­министр Моха­
мад Махатхирдің 1991 жылы ұсынған Малайзияның «Бангса»
концепциясы дәл осы жағдайға байланысты туды. Бұл идео­

логияға сәйкес, Малайзия халқы 2030 жылға дейін бір ғана
этникалық топқа айналуы керек. Халық малайзиялық, қытайлық
және үнділіктер болып бөлінбеуі тиіс. Азаматтардың үйлесімділі­
гі мен адал серіктестігі, Отанға және мемлекеттік тілге деген

сүйіспеншілік, конституцияға деген құрметі болуы — қоғамның
басты артықшылықтарының бірі болады деп айтылды.
Қазіргі уақытта «Рукунегар» және «Бангса Малайзия» тұжы­
рымдамалары Малайзия халқының бірлігін насихаттайтын

негізгі құрал ретінде және мұндағы идеялар жастардың бойына
патриотизм сезімін ұялату үшін белсенді түрде насихатталуда.
Малайзия қоғамы туралы айтқанда, тілдік аспектіні де ескер­
ген жөн. Әрбір этностық топ әртүрлі дінді ұстанатынына және

ата-бабаларының дәстүрін мұқият сақтағанына қарамастан,
мұнда мемлекеттік тілді — малай тілін білу деңгейі (яғни, оқи
және жаза білу) жүз пайызды құрайды. Ал малай халқының
үлесі болса алпыс пайыздан аспайды. Елдегі барлық ресми

және бизнес құрылымдарында, білім беру мен күнделікті өмір­
де белсенді қолданылады. Мұндағы мемлекеттік тілдің үстемді­
гі басқа этностар тарапынан ешқандай қарсылық тудырмайды
және малай тілі елдің, тұтас қоғамының қажеттілігі болып та­

былады. (Қазақстандағы мемлекеттік тілге байланысты проб­
лемаларды ескере отырып, Малайзияның тіл саясаты туралы
зерттеулер арнайы тақырыпта кеңірек баяндалады. — Авт.)
Халықаралық сарапшылардың ортақ пікірі бойынша, Моха­

мад Махатхир жүргізген реформалар — Малайзия мемлекетінің
қарқынды дамуының негізгі факторы болды. Соған қарамастан
Батыс елдері Мохамад Махатхирді авторитаризм мен исламды
берік ұстанғаны үшін жиі айыптады. Бірақ ол өзінің бұл ұста­

нымдарын артта қалған елін дамыту үшін шебер қолданып,
тиімді пайдалана білді. Қорыта айтқанда, М. Махатхирдің өзі
айтқанындай, оның басты мақсаты — демократияның прин­
циптеріне қызмет ету емес, ұлттың лайықты өмір сүруі мен

өркендеуін қамтамасыз ету болды. Ол өзінің осы мақсатына
жетті де!

1960 жылдардың аяғында Малайзия халқының 56 пайызын
малайлар құрағанымен, олар ұлттық байлықтың бар болғаны
2,4 пайызын ғана иеленген еді. Ел байлығының 63,3 пайызы
шет елдіктердің меншігінде, ал 34,3 пайызы малай ұлтынан

басқа этностардың меншігінде болды. Мысалы, қытайлар бар­
лық сауда саласын, көлік пен сервис саласын қолдарында
ұстады. Қала тұрғындарының басым көпшілігін де солар —
қытайлықтар құрайтын. Барлық көшедегі жарнамалардан

бастап, дүкендердегі маңдайша белгі тақталарына шейін тек
қытай тілінде жазылған болатын.
Малайлар негізінен каучук өндіру мен көкөніс өсіру және
балық аулаумен айналысатын. Малайлар өз Отанында тұрып,

өз елінің байлығынан тыс қалғандарына қатты наразы еді.
Үкіметтен үнемі осы әділетсіздікті жою бағытында тиісті шешім­
дер қабылдауды талап етумен болды. Жағдай осылай күрделі
болғандықтан, елде қытайларға деген төзбеушілік, қарсы көңіл

күй арта түсті. Әсіресе малай тілінің статусы қатты алаңдау­
шылық тудырды, қоғамда реніш, ашу-ыза пайда болды. Соның
аяғы 1969 жылы күзде үлкен этносаралық қақтығысқа алып
келді. Малайлар мен қытайлардың арасында көптеген адам

шығыны да болды. Дүкендер мен үйлер өртелді. Елде төтенше
жағдай жарияланып, Парламент таратылды. Уақытша Ұлттық
басқару кеңесі құрылды.
Соның алдында Парламент депутаты М. Махатхир Үкіметтің

экономикадағы теңсіздікті жоюға қауқарсыздығы мен малай
тілінің мәртебесін көтеруде басқа этностарға жалтақтауын қой­
май отырғандығын сынап, сол кездегі елдің Премьер-­министрі
Тунку Абдул Рахманға ашық хат жариялаған еді. Сол үшін

ұлтшыл ретінде М. Махатхир партия қатарынан шығарылып,
Парламенттен қуылған болатын. Ол өзінің туған штаты Кедахқа
қайтып келіп, қарапайым дәрігер ретінде жұмысын жалғастыр­
ған. Сонымен қатар «Малай дилеммасы» атты кітап жазып,

сипаттап, қандай шаралар қолдану керек екенін нақты көрсетіп
берген-ді. М. Махатхир осы кітапта атап көрсеткен мәселелер
шешімін таппаған жағдайда малай мемлекетінің болашағы
бұлыңғыр болатыны туралы ескерткен. Үкімет бұл кітапты та­

ратуға тыйым салған.
1969 жылы қыркүйекте болған қанды қақтығыс М. Махат­
хирдің осы ойы мен болжамының растығын дәлелдеді. Сол
себептен де 1974 жылы Малайзияның жаңа Премьер-­министрі

Абдул Разақ М. Махатхирді қайтадан Үкімет құрамына шақы­
рып, Білім министрі етіп бекітеді. Ал екі жылдан соң, яғни 1976
жылы М. Махатхир Премьер-­министрдің орынбасарлығына
тағайындалып, «Жаңа экономикалық саясат» бағдарламасын

пәрменді жүргізуге кіріседі.
«Жаңа экономикалық саясат» (ЖЭС) 20 жылға есептелген
бағдарлама болатын. Оның негізгі мақсаты — экономикадағы
этностық басымдықты жою, малай қоғамындағы кедейлікті

барынша төмендету. Бұл оңайлықпен іске асатын, тез орын­
дала қоятын және жылдам жетуге болатын мақсат емес еді.
Малайлардың сауаттылығы, білім деңгейі өте төмен болды.
Мысалы, білікті мамандардың ішінде малайлардың үлесі не­

бары 4,9 пайыз құрады. Малайларда коммерциялық икем,
тәжірибе жоқтың қасы болатын. Ақшаны қалай ұстауды, есеп­
пен және үнемдеп пайдалануды біле бермейтін. ЖЭС бойынша
20 жылда малайлардың ұлттық байлықтағы үлесі 2,4 пайыздан

30 пайызға өсуі, ал малай еместердің үлесі 34,3 пайыздан 40 па­
йызға жетуі, ал шетелдіктердің үлесі 63,3 пайыздан 30 па­йызға
кемуі жоспарланған еді.
Осы мақсатты орындау үшін ең маңыздысы малайлардың

білім деңгейін көтеру, мамандыққа оқыту, кәсіпке бейімдеу
деп есептелді. Бұл күрделі мәселе екендігі әу бастан белгілі
болған. Өйт­кені малайлар тек ауыл шаруашылығымен ғана
айналысып келгендіктен, басқа саладан хабарлары аз болатын.

Олар енді мәдени трансформациядан өтуі керек еді. Әрине,
оның ұзақ уақыт алатыны анық. Сол себептен де Үкімет ма­
лайларды оқытуды, кәсіптік білім беруді белсенді түрде қолға
алды, мектептерге білікті мамандар тартылды. Ал көптеген

Киім тігу, ағаш өңдеу, техникалық қызмет көрсету сервисіне
үйрену, тағы сол сияқты өзге де кәсіптерді игеру мақсатында
мың­даған жастар мемлекеттік гранттың есебінен шетелдерге
оқуға жіберілді. Сонымен қатар Малайзияның өзінде жұмыс­

шы, техникалық маман, механик, сантехниктер дайындау үшін
көптеген арнайы орталықтар ашылды. Талантты жастардың
алды «Бизнес басқару», «Банк істері» бойынша Англияның
ең белді университеттерін бітіріп, елге оралып, өз кәсіптерін

аша бастады, банктерде, мемлекеттік қызметте жауапты лауа­
зымдарға тағайындалды. Сол жылдары мемлекеттік бюджеттің
25 пайызы тек білім саласына бөлініп отырды.
Мемлекет өзіне тиесілі қазба байлықтары мен ағаш өндіру ісін

тек малайлардың компанияларына ғана берді. Мемлекеттік са­
тып алуға тек солар қатыса алатындай жағдай жасалды. Куала-­
Лумпурдағы қаржы биржасына (Kuala Lumpur Stock Exchange)
шыққан қандай компания болсын, оның акцияларының 30 па­

йызы тек малайларға сатылуы тиіс болатын. Оның бағасы төмен
болуы, тек номинал деңгейінде берілуі міндеттелді.
Міне, осы шаралардың барлығы да малайлардың тұрмысы­
ның жақсаруына, коммерцияға бейімделуіне, білім мен біліктілік

дәрежесінің көтерілуіне алып келді. Көптеген салада малай
компаниялары тиімді жұмыс істей бастады. Байлыққа ие болған
буржуазия қалыптасты. Бірақ бұл жетістіктер де Үкіметті толық
қанағаттандырмады. Өйткені әлі де болса, ұлттық байлықты

иемденудегі малайлардың үлесі төмен еді. Сол себепті 1978
жылы М. Махатхирдің ұсынысымен «Ұлттық акционерлік кор­
порация» (HAK — Permodalan Nasіonal Bethad) ұлттық инвес­
тициялық қоры құрылды.

Қордың мақсаты Куала-­Лумпурдағы қаржы биржасынан
және шет елдердегі биржалардан табысы мен пайдасы мол
компаниялардың акцияларын сатып алу болатын. Ол акция­
лардың барлығы да Ұлттық инвестициялық қорға (НИФ —

Amanah Saham Nasіonal) орналастырылды. Ал НИФ-тің акция­
лары тек малайларға сатылды. Бағасы шартты түрде қойылды,
қолжетімді, арзан болды. Мысалы, 1 акцияның құны 1 ринггит
тұрды. Олардан түсетін табыс банкке салынған депозиттерден

тып алуға көшті. Тіпті малайларды одан сайын ынталандыру
шарасы жүргізілді. Егер малай азаматы 10 ринггитке 10 акция
сатып алса (10 ринггит 3 доллардан кем), онда оған 100 ак­
ция берілді. 90 акциясының құны дивиденд есебінен төленді.

Әрбір акция кемінде 12 пайыз жылдық табыс әкеліп отырды.
Сонымен қатар малайларға кең ауқымды түсіндіру жұмыстары
жүргізілді. Олар қор биржасының жұмысы, акцияның айна­
лымы, құны мен табысы туралы керекті мағлұматтар алып,

сауатты бола бастады.
Соның нәтижесінде 1990 жылы 5 миллионнан астам малай
Ұлттық қордың акциясына ие болды. Әрқайсының қолында
50 мың ринггиттен кем емес, тұрақты табыс беретін құнды

қағаздар сақталды. Бұл М. Махатхир бастаған Үкіметтің ұлттық
байлықты арнайы қорлар арқылы ел мен жердің иесі, мем­
лекеттің төл баласы — малайларға бөліп берудегі феноме­
налды табысы, зор жетістігі еді. Сонымен қатар малайларға

тиесілі ірі коммерциялық және өндірістік компаниялар пайда
бола бастады. Банк секторында, мемлекеттік компанияларда
менеджерлер мен басқарушы директорлар тобын негізінен
шетелдерде білім алып келген жас малай азаматтары құрады.

Гарвард, Оксфорд, Кембридж университеттерін бітіріп келген
малайларды басқа этностар компанияларына басшы қызмет­
терге шақырып, акцияларын ұсынды.
Үкіметтің қолдауымен Малайзияда жаңа университеттер

ашылды. Англияның бірқатар оқу орындары өз филиалдарын
ашып, қысқа уақытта көптеген маманды дайындауға қол жет­
кізді. Соның нәтижесінде малайлар телекоммуникация, қаржы
және өңдеу өндірісінде басымдыққа ие болды.

Мемлекеттік сатып алудың келісімшарттары мен лицензия­
лардың малай компанияларына берілуінің нәтижесінде олар
бизнестің негізгі салалары бойынша жетекші орынға шықты.
Сөйтіп, Үкімет енді мемлекеттік компанияларды жекешелен­

діруге көшіре бастағанда, малайлар оларды сатып алуға дайын
болды. Соның арқасында ұлттық байлық негізінен малайларға
тиесілі бола бастады.
Бұл арада айта кететін бір жайт, Малайзиядағы басқа этнос­

болатын. Ал енді бұл компанияларды құрушы адам бизнес­
тен кеткен кезде компанияның өзге мұрагерлері көп жағдайда
бір-бірімен сыйыспай, әркім өзіне тиесілі мүліктерін жеке-жеке
бөліп алып, өз беттерімен дербес жұмыс істеуге тырысатын.

Осындай бөлшектену әрдайым жемісті, нәтижелі бола бермей­
тіні белгілі. Малай компанияларына осы жағдай да үлкен биз­
неске кеңінен жол ашып берді. Олар көптеген саланы қамти­
тын ірі компания­ларға ие болды. Мемлекеттің малайларды

қолдау саясаты осылайша өз жемісін берді. Экономикадағы
басқа этностардың басымдығы жойылды. Малай қоғамын­
дағы кедейшілік деңгейі күрт төмендеді. Сонымен қатар, Жаңа
экономикалық саясат бағдарламасы іске асқан 20 жыл бойғы

кезеңде Малайзия экономикасының даму қарқыны 7 пайыздан
кем болған емес.
Экономика саласындағы М. Махатхир басқарған Үкіметтің
аса тиімді де ауқымды және нақтылы шаралары мен жет­

кен жетістіктері малай халқының, елдің әрбір азаматының
байлығы мен дәулетін арттырды. Өз елінің нағыз да шынайы
иесіне айналған малайлар енді өздерінің басқа этностармен
терезесінің тең екендігін қай салада болса да мойындатты.

Соның нәтижесінде Малай мемлекетінің тәуелсіздігі тұғырына
мықты орнықты. Ұлттық сана мен мәдениет өзгерді. Білім мен
ғылым ерекше даму деңгейіне көтерілді. Малай мемлекеті
дамыған елдердің қатарына қосылды. Бұл, әрине, адамзат

тарихындағы сирек кездесетін ерекше оқиға еді. Бұл ұлттық
даму мен экономикалық тәуелсіздікті нығайту жолын таңдаған
елдерге өнеге болатын жол екендігі ақиқат. Бұл жол — Моха­
мад Махатхирдің жолы!

«Еліңізді осы дәрежеге қалай жеткіздіңіз? Табысқа жет­
кізуіңіздің басты сыры неде жатыр?» — деп сұраған шетелдік
тілшілерге жауап берген Мохамад Махатхир: «Еліңді, ұлтыңды
қалтқысыз сүйсең, жетпей қоймайтын мақсатың болмайды!

Ойы мен ары таза және патриоттық сезімі жоғары көшбас­
шылар тарих шыңырауынан әрқашанда өз ұлтын алып шыға
алады», — деп жауап берген еді.

Тәуелсіздік алғаннан бері отыз жылға жуық уақыт болса да,
Қазақстанның көпұлтты қоғамында мемлекеттік тілді жаппай
қолданысқа енгізу бүгінгі күнге шейін ең маңызды әрі өзек­
ті мәселелердің бірі ретінде қалып отыр. Ал тарихта тәуел­

сіздігін алған жас мемлекеттердің үстемдік құрған отар елдің
тілін ығыс­тырып шығарып қана қоймай, өз халқының ана тілін
жандандырып, оны мемлекеттік әрі ұлтаралық қатынас тілі
деңгейіне көтергендері жайындағы мысалдар аз емес. Әрине,

бұл үшін жалтақсыз саяси шешім де, қажырлы еңбек те және
халықтың, әрбір азаматтың өз тіліне деген құрметі, сүйіспен­
шілігі мен жауапкершілігі керек.
Осы бағытта мақсатқа жетуге Малайзия үкіметінің малай

халқының тілін қалпына келтіріп, жандандырып, оны мемле­
кеттік тіл мәртебесіне көтерудегі тәжірибесі жақсы үлгі бола
алады. Британ отарлаушыларының Малайзияда көп жыл қо­
жалық етуі бұл елде ағылшын тілінің кеңінен таралуына әкелді

және ол бірте-­бірте ұлтаралық қатынас тілі ретінде тұрақты
орнықты. Кезінде тарихшылар «Британдықтар малай тілінің
дамуына және өркендеуіне жол бермеді. Өйткені ұлттық тіл­
дің дамуы отаршыл экономика мен саясатқа қауіп төндіріп,

ұлтшылдықты өршітетін еді» деп жазған болатын.
1957 жылы өз тәуелсіздігін алған кезде Малайзия үкіметінің
ең күрделі міндеттерінің бірі — ұлттық малай тілінің мәрте­
бесін көтеру еді. Айта кету керек, елдің жас үкіметі осы мін­

детті жүзеге асыруда көп кедергіге тап болды. Ағылшын тілін
ресми тіл ретінде таныған басқа ұлттар тіл саясатына табанды
қарсылық көрсетті. Қытай және үнді этностары осы бағытта
ерекше белсенділік танытты. Олардың малай тілін үйренуге

ешқандай қызығушылығы болмады және жас үкіметтің тіл
саясатын жасанды жолмен жүргізілетін ассимиляция әрекеті
ретінде қарастырды.
Міне, бастапқы кезеңдегі осындай табанды қарсылықтарға

қарамастан, бүгінгі күні малай тілі мемлекеттік және бизнес
құрылымдарында, білім беру мен күнделікті өмірде кеңінен

және белсенді қолданылады. Елдегі барлық ресми іс-шаралар
тек малай тілінде өткізіледі. Ұлттық тілдің қазіргі үстемдігі
басқа этностар тарапынан ешқандай қарсылық тудырып отыр­
ған жоқ. Малай тілі қазіргі қоғамның табиғи қажеттілігі болып

қалыптасты. Бұл, әрине, Малайзия Үкіметінің мемлекеттік тіл
саясатын жоспарлы да жүйелі, тиімді де батыл әрі ешқандай
жалтақтаусыз жүргізе білгендіктерінің жемісі мен жеңісі еді.
Ескі дәстүрден бас тарту және білім беру жүйесін

жетілдіру
Тәуелсіздік алғанға шейін Малайзия халқының негізгі бө­
лігі малай тілін жаппай қолдану прогресс пен дамуға ​​деген
ұмтылысқа қайшы келеді дейтін пікірде болды. Артта қалушылық

ұғымы да тікелей осы малай тілімен байланыстырылды. Ағыл­
шын мектептері түлектерінің білімі жоғары болады деген пікір
де қоғамда түпкілікті орныққан-тын. Осындай пікірлердің тек
ағылшын тілді тұрғындардың арасында ғана емес, керісінше,

малайлардың өз арасында да орнағаны және қолдау тапқаны
қауіпті жағдай еді.
Шынында да, ұзақ жылдар бойы отарлаушылықтың езгісін­
де болған бұл елде де ағылшын тілі басымдыққа ие болды

және де ол тіл сапалы білім алудың жалғыз кепілі еді. Өйткені
малай тілінде білім беру тек ХХ ғасырдың басында ашылған
бастауыш мектептерде және үш жылдық колледждерде ғана
жүргізілді. Айта кету керек, малайлардың көп бөлігі ауылдық

жерлерде тұратын. Ал жергілікті мектептерде білім негізінен
араб тілінде Құран үйретумен ғана шектелетін. Малайлар­
дың ағылшын тілін нашар білуі немесе білмеуі сауатсыздық
пен надандық деп саналды. Сондықтан да ауқатты малайлар

балаларын беделді ағылшын тілді колледждерге жіберуге
тырысты. Ақсүйектер мен интеллигенция болса, өздерінің ана
тілін қолданудан бас тартып, ағылшын тіліне басымдық берді,
сол тілде сөйлеу дәстүрге айналды.

Малайзияның жас үкіметі тіл саясатының тиімді тетіктерін
жасап қана қоймай, қоғамды малай тілі жөнінде ғасырлар бойы
қалыптасып кеткен теріс түсініктер мен күдіктерден арылтуға
мәжбүр болды. Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап білім

беру мәселесіне ерекше көңіл бөлінді. Куала-­Лумпурда Білім
министрі басқаратын арнайы комитет құрылып, ұлттық білім
жүйесіне малай тілін жедел енгізу оның негізгі міндеті, жауап­
кершілігі болды.

Тәуелсіздік қарсаңында Малайзиядағы мектептер негізінен
ағылшын, малай, қытай және тамил тілді болып, төрт түрге
бөлінді. Малайзияның білім беру жүйесінде жергілікті тілдің
басымдығын қамтамасыз етудегі алғашқы батыл қадам 1961

жылы «Білім туралы» заңды қабылдаудан басталды. Осы заңға
сәйкес қытай және тамил мектептері бастауыш мектептер дең­
гейінде ғана сақталды да, ал орта білім беруді тек ағылшын
және малай тілдерінде жүргізу талап етілді.

1969 жылы «Білім туралы заңға» өзгерістер енгізілуі малай
тілінде білім мен тәрбие берудің елдегі мектептерде қарқынды
жүргізілуіне тікелей әсер етті. Осыған байланысты малай тілі
елдің барлық орта білім беретін мектептерінде бірден-бір оқыту

және білім беру тілі ретінде бекітілді. Бұл бағыттағы үкімет
шараларының жалғасы ретінде 1970 жылы Куала-­Лумпурда
Малайзия ұлттық университеті құрылды, оның сабақтары тек
малай тілінде ғана жүргізілді.

Үкімет ұлттық мектептерді қаржыландыруды ұлғайтты
және мектептер үшін мұғалімдердің сапалы дайындығы­
на баса назар аударды. Бірнеше педагогикалық институт
ашылып, онда малай тілі мен әдебиетіне ерекше көңіл бөлін­

ді. Малай тілінде сабақ беретін мұғалімдердің мәртебесі,
жалақысы көтерілді.
Малайзиядағы заманауи қазіргі мектептер туралы да айта­
тын болсақ, алты жастан он екі жасқа дейінгі балалар оқитын

қытайлық және тамилдік бастауыш мектептер әлі де жұмыс
істейді. Алайда бұл мектептерде де малай тілін оқыту міндетті
пән ретінде қарастырылған. Сонымен қатар, қытай және та­
мил мектептеріндегі оқушылар малай тіліндегі орта мектепке

ауысқан кезде, олар малай тілінен қосымша бір жылдық курс­
тан өтуі тиіс. Бұл олардың малай тілін терең білуі мен меңгеруін
қамтамасыз етеді.

Заманауи заңдар қабылдау
1957 жылғы Малайзияның Федералды Конституциясы және
1967 жылғы «Мемлекеттік тіл туралы» заң мемлекеттік және
ресми тіл — малай тілінің мәртебесін бекітетін негізгі құжаттар

болды.
Қабылданған Конституцияның мәтінінде: «Малайзияның
ұлттық тілі — малай тілі, ол ресми мақсаттарда да қолданы­
лады…» делінген. Ел халқының мемлекеттік тілге біртіндеп

ауысуын қамтамасыз ету үшін Конституцияда 10 жылдық бе­
йімделу кезеңі қарастырылғанын айта кеткен жөн. Бұл кезеңде
осы елді мекендеп тұрып жатқан өзге халықтар мемлекеттік
тіл — малай тілін үйренуге тиіс болатын. Сонымен бірге осы

кезеңнің ішінде, яғни он жыл бойы Малайзиядағы мемлекеттік
кеңселерде, соның ішінде Парламентте ағылшын тілін еркін
қолдануға Конституция кепілдік берді.
1967 жылы Үкімет мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарда

тек малай тілін қолдануды талап ететін «Мемлекеттік тіл ту­
ралы» заң қабылдады. Бірақ ағылшын тілі сот ісін жүргізу тілі
ретінде қалдырылды. Мұның себебін Үкімет мемлекеттік басқа­
рудың тиімділігін қамтамасыз ету үшін ғана жасалып отыр­ған

қадам еместігін, сонымен қатар малай емес халықтардың
мемлекеттік тілді үйренуге деген селқостығымен байланысты
екенін қоғамға ашық айтып, түсіндірді.
Жоғарыда айтылғандай, 1969 жылы «Білім туралы» заң

толық күшіне енді. Малай тілі елдің барлық орта мектептерінде
бірден-бір оқыту тілі ретінде бекітілді. Сол жылы «Ынталан­
дыру туралы» және «Ішкі қауіпсіздік туралы» заңның кейбір
ережелері қайта қаралды. Сол ережелердегі түзетулерге сәй­

кес, малай тілінің — елдің мемлекеттік тілінің мәртебесін кем­
сітуге әрекет жасаған кез келген азамат жауапқа тартылуы тиіс
болды. Бұл өзгерістердің құқықтық құжаттарға енгізілуі малай
тілінің мәртебесі туралы мәселені саяси пікірталас алаңынан

алып шығып, Үкіметке әрі қарай тіл саясатын еркін, табанды,
батыл жүргізуге мүмкіндік берді.

Малай тілі мен әдебиеті институтының маңызы
Ұлттық тілдің қолданысқа кең көлемде енгізілуінің тарихы
1956 жылы 22 шілдеде құрылған малай тілі мен әдебиеті инс­
титутының (МТӘИ) қызметімен де тығыз байланысты.

Бұл институттың бастапқы кезеңдегі негізгі міндеттері малай
жазушыларының әдеби шығармаларын оқып, оларды қайта
тірілту үшін кітап ретінде басып, жариялау болды. Елдегі мек­
тептерге оқу құралдарын әзірлеу және оның барлығын цен­

зурадан өткізу міндеті де жүктелді. Грамматика, стилистика,
фонетика және тіл терминологиясы саласындағы зерттеулер
жүргізумен бірге, малай тіліндегі пән мұғалімдерін даярлау
міндеті де осы институтқа тапсырылды. Тіл бойынша қоғамдық

науқандар мен шаралар өткізумен қатар, көп тілді әдебиеттің
баспагерлеріне марапаттар мен сыйлықтар дайындау және көп
тілді жазушылармен байланысты қолдау мен анықтамалықтар
(сөздіктер, энциклопедиялар және т.б.) шығаруды жолға қою

керек болды.
Малай тілі мен әдебиеті институты (МТӘИ) ғимаратының
архитектурасына да үлкен мән берілді. Сол заманға сай 1962
жылы салынған институттың жаңа ғимараты Куала-­Лумпурдың

жалпы көрінісінен айтарлықтай ерекшеленетін және қымбат
жоба саналды. Бұл Үкіметтің тіл саясатында өз мақсатына
жетуге деген ұмтылысы мен жігерінің белгісі ретінде жасалды.
Бұл институт (МТӘИ) маңызды тіл мәселелерін шешуде

мемлекеттің үйлестірушісі және кеңесшісі ролін атқара оты­
рып, мемлекеттік тіл саясатының нағыз реттеушісі, дирижері
болды. Институт құрамына елдің белгілі тіл мамандары мен
жазушылар кірді. МТӘИ-дің тікелей қатысуымен көптеген тіл­

дік акциялар, кітап жәрмеңкелері және малай тілі курстары
ұйымдастырылды. Институт мамандары терминологияны
дамыту, шетел әдебиетін аудару және елдегі мектептер мен
жоғары оқу орындарын оқулықтармен қамтамасыз ету бойын­

ша жұмыстар жүргізді.
Бастапқыда бұл институт Білім министрлігінің құрамына
кірді. Бірақ кейіннен ол мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеу
және іске асыру, кітаптар мен оқулықтар шығару және сату

қаржылық қолдау мен түрлі үкіметтік емес ұйымдардың де­
меушілігімен қоса, институт баспа басылымдарын сатудан
тұрақты пайда тауып отырды.
Уақыт өте келе институт қызметінің географиялық аясы кеңейе

түсті. Малайзияның аралдарында орналасқан Сабах және Са­
равак сияқты шалғай штаттарында 1977 жылы МТӘИ өкілдіктері
ашылды. 1999 жылы қытайлар көп тұратын Пенанг аралында
және Келантан штатында екі аймақтық бөлім құрылды.

Негізінен МТӘИ-ді Бақылау кеңесі басқарады. Құрамына
Төраға, Білім министрлігінің жауапты хатшысы, Бас білім ди­
ректоры, қазынашылық өкілдері, Король кеңесінің өкілі кіреді.
Төрағаны Білім, ал қазынашылық өкілді Қаржы министрлері

тағайындайды. Сонымен бірге бақылау кеңесінің құрамына
білім министрі тағайындайтын тағы да он адам кіреді.
Бүгінгі таңда МТӘИ тіл саясатының негізгі тірегі болып қала
береді. МТӘИ-дің осы күнгі негізгі міндеттері: ғылым мен тех­

никаны қоса қызметтің барлық түрі мен саласында малай тілін
дамыту және байыту; әдеби таланттарды қолдау; кітаптар,
журналдар, буклеттер және басқа да баспа өнімдерін басып
шығару; тілді дамыту және зерттеу; емле мен айтылымды

стандарттау; терминологияны жетілдіру; сөздіктер шығару;
тілдік сауаттылықты бақылау; тілді Малайзия қоғамында және
халықаралық деңгейде кеңінен насихаттау; тілді компьютер­
лендіру.

Қазіргі уақытта МТӘИ-дің 1999 жылы құрылған халықара­
лық бөлімі малай тілін әлемдік аренада насихаттау бойынша
арнайы жоспарды жүзеге асыруда. Болашақтағы мақсат —
малай тіліне Оңтүстік-­Шығыс Азиядағы халықаралық қатынас

және бизнес тілі мәртебесін беру. Тағы бір маңызды мақсат —
әлемдік тіл мәртебесін алу және малай тілін 2025–2030 жыл­
дары БҰҰ-ның жұмыс тілі ретінде қабылдату.
Жалпыұлттық идея

Айта кетерлігі, барлық тілдік науқандар ерікті негізде жүр­
гізілді және малайлардан басқа этностардың мемлекеттік тілді
үйренуіне қосымша ынталандыру шаралары тұрақты жаса­
лып отырды. Билік тілді енгізу үрдісінде мәжбүрлеу шарасын

қолдану ұлтаралық қақтығыстарға алып келеді және елдің үш
негізгі этникалық топтарын (малайлар, қытайлар, үндістер)
алшақтатады деп қауіптенді.
Дегенмен тиісті заңдардың қабылдануы, мемлекеттік инсти­

туттың құрылуы, жалпыға ортақ науқанның өткізілуі үкіметтің тіл
саясатын сәтті жүзеге асыруына әлі де кепілдік бере алмады.
Бұған негізгі кедергі елде шынайы этносаралық бірліктің бол­
мауы еді. Малайзия қоғамы әлі де болса этникалық тұрғыда

бір-біріне бәсекелес әрі қарсы пікірде болатын.
Малайзиядағы ұлтаралық шиеленістің шарықтау шегі 1969
жылғы мамырға тұспа-тұс келді. Онда оппозициялық саяси пар­
тиялардың жақтаушылары (негізінен қытай және үнді жастары)

жалпы сайлаудың сәтті нәтижелеріне қуанып, Куала-­Лумпурде
«мерекелік шеру» ұйымдастырды. Шара барысында олар ма­
лай халқын келекеге, мазаққа айналдырып, ойларына келгенін
істеп бақты. Ақыры ашынған малайлар оларға қарсы көтерілді.

Ресми мәлімет бойынша, қақтығыс кезінде екі жүзден астам
адам қайтыс болды.
1969 жылғы оқиғалар Үкіметтің ұлттық біртұтастықты қамта­
масыз ету жөніндегі саясатына түбегейлі әсер етті, үлкен өз­

геріс әкелді. Мәде­ниет министрлігінің ролі күшейтілді. Үкімет
жанынан жаңа орган — Ұлттық бірлік департаменті құрылды.
Сондай-ақ Малайзияға әртүрлі этностардың бірігуіне және
«біртұтас малайзиялық қоғам» құруға негіз болатын жалпыұлт­

тық идея қажет екендігі мойындалды. Ұлттық идеяның аясында
«басқа мәдениеттерге (қытай және үнді) сәйкес элементтерді
біріктіретін, бірақ жергілікті халықтың мәдениеті мен дініне
негізделген ұлттық мәдениет» түсінігі туындады. Елдің әртүрлі

этностарын біріктірудің негізгі құралы малай тілі болуы тиіс
деп шешілді.
Осылайша, 1970 жылы үкімет «Рукунегара» атты ұлттық
бірліктің, ынтымақтастықтың жаңа идеологиясын жасады.

Идеологияның негізгі мақсаты — елдің барлық азаматтарының
біртұтастығын қамтамасыз ету, демократиялық өмір салтын
сақтау, елдің байлығын этностар арасында тең бөлу арқылы
әділетті қоғам құру, халықтардың мәдениеті мен дәстүрін құр­

прогрессивті мемлекет орнату. «Рукунегараның» принциптері:
Құдайға сену; елге деген адалдық; конституцияны сақтау;
заңдылық; әдептілік пен имандылық. Малай тілі мен әдебиеті
«Рукунегараны» жүзеге асырудың негізгі құралына айналды.

Сонымен қатар 1971 жылы Үкімет біртұтас тіл идеясын ұлт­
аралық бірліктің негізгі кепілі ретінде қарастыратын Жаңа эко­
номикалық саясатты (ЖЭС — экономикалық, саяси, әлеуметтік
және мәдени салалардағы реформалар бағыты) бастады.

Негізгі мақсат — көпұлтты қоғамның мәдениеті мен дәстүріне
негізделген елдің ортақ ұлттық мәдениетін дамытудың басты
құралы ретінде малай тілін пайдалану және оның мәртебесін
көтеру.

Малайзияның Премьер-­министрі М. Махатхир: «Тәуелсіз
адамдар — бұл мемлекеттік тілді өмірдің барлық саласында
қолдануды мақтан тұтатын адамдар. Малайзиялықтардың жаңа
менталитетін қалыптастыру шетелден әкелінген мәдениетке

негізделмеуі керек. Бұл бізді халықаралық қауымдастықтың бір
бөлігі етеді деп есептеу орынды емес. Егер де ол өз ұлтымыз­
дың мәдениеті мен тілін жоғалтуға әкелетін болса, неліктен
біз халықаралық болуымыз керек» деген еді.

Тілдік науқандарды әзірлеу және жүзеге асыру
Малайзия Үкіметінің тілді дамыту саясатына тереңірек көз
салсаңыз, көптеген қиындықтардан өткенін байқайсыз.1959
жылы МТӘИ үш жыл жұмыс істегеннен кейін институт дирек­

торы Саид Насыр малай тілін енгізу қарқынын жеткіліксіз және
баяу жүргізіліп жатыр деп дабыл қақты. Оның пікірінше, бұған
үш фактор кері ықпал етіп отыр — қоғамның тіл үйренуге де­
ген ынтасының жеткіліксіздігі; тілдің ұлттық тіл ретінде қызмет

ете алатындығына сенімнің жоқтығы; ағылшын тілі ықпалы­
ның күштілігі. Егер де халық малай тіліне деген көзқарасын
өзгертпесе, бұл тіл ешқашан ұлтаралық қарым-­қатынас тілі
мәртебесін ала алмайды деген қорытынды жасады.

Осыған байланысты 1960 жылы Малайзияда кең ауқымды
тілдік науқандар басталды. Сонымен, 1960 жылдың 30 қаңтары
мен 6 ақпаны аралығында, МТӘИ ұжымының бастамасымен
Малайзияда малай тілінің алғашқы апталығы өтті. Осыған

орай, МТӘИ конференция өткізіп, оған түрлі министрліктер
мен ведомстволардың басшылары шақырылды. Үкіметтің
қолдауымен институт қоғамдық қызметтің түрлі салаларында
науқандарды өткізуге қажетті ресурстар мен өкілеттіктерге ие

болды. Жыл сайын науқан ауқымы өсті. Мысалы, 1961 жылы
тілдік науқан бір айға созылса, 1966 жылы науқан алты айға
созылды.
Науқан аясында үкімет ұлттық құндылықтарды белсенді

түрде насихаттап, ел тұрғындарын мемлекеттік тілді үйрену
арқылы патриоттық сезімдерін көрсетуге шақырды. Малай
емес азаматтардың науқанға қатысуы үнемі ынталандырылып
отырды, олар теледидар мен радио хабарларының жағымды

кейіпкерлеріне айналды. Сонымен бірге үкімет науқанға қаты­
судан бас тартқан адамдарды айыптап, олардың оппозициялық
көзқарастарын сынға алып, қоғамдағы бірлікке қарсы әрекет
етуде деп, жан-жақтан қыспаққа алуға тырысты.