«Нұрлы Press.kz»
Алматы
Әріп Тәңірбергенұлы
Әсет Найманбайұлы

Бармақ Мұқанбайұлы
Дүр Оңғар Дырқайұлы
Ерімбет Көлдейбекұлы
Тілемес Есболұлы

Сарышолақ Боранұлы
Нұралы Нысанбайұлы

Әріп
Тәңірбергенұлы
(1856-1924 ж.ж.)

Қуанышбай:
Әріпке сәлем айттым үш қайтара,
«Айтысты» деп оттапсың Біржан, Сара.
Басыңда байлауың жоқ бір ант едің,

Сайтан болып кетерсің бара-бара.
Сұрасаң менің атым – Қуанышбай,
Жау көрсем, қалған емен ту алыспай.
Бар шығар Найманда да талай жүйрік,

Қалман деп ойлаушы едім бір салыспай...
Ежелден бұзық болып туып еді,
Бәлеге жас күнінен жуық еді.
Жай жүрмей, көрінгенге соқтыққан соң,

Мектеп түгіл, Семейден қуып еді.
Сөзімді көп айтпаймын саған қимай,
Орынсыз өтірік айттың аузың тыймай.
Мың-мыңнан ауыл басы жылқы өреді,

Малы жүр Құнекемнің жерге симай.
Тұра ма сыймаған соң дер іздетпей,
Садаға сен қайтесің одан кетпей?
Уақ, Керей, Найманға отарлайды,

Төрт болып Тобықтының жері жетпей.
Баласы Құнекемнің Ыбырайым,
Найманға алдыртпаған абыройын.
Пысқырған пысығының мұрнын кесіп,

Әріп Тәңірбергенұлы
Абайдың әр білімі елден асты,
Әр жерде-ақ ел жауымен қарсыласты.
Болмасаң шын имансыз, өзің – куә,

Талай тантық Найманның көңілін басты.
Соларға тіл тигіздің – содырлы сөз,
Жарайды бақсы болып алсаң қобыз.
Ысқақтың бір қойшысын қорқытам деп,

Айыпқа тартып едің тоқсан тоғыз.
Абайдан құтыларлық ебің бар ма,
Сендердің көмек болар көбің бар ма?
Балқыбек, Бақанаста сыяз болса,

Аттанған айып бермей тобың бар ма?
Абайға кей дұшпаны қылар қастық,
Ойласақ оның түбі дәулет мастық.
Бәрі бар Найман оңбас – түбі оңбаған,

Талассақ мәртебеге біз таластық.
Әріп:
Елмісің естімеген Сақ, Тоғалақ,
Салам ба сөз деп құлақ, нақ сұғанақ!

«Мен Дадан Қуанышбай» депсің өзің,
Кім едің сен албасты доп-домалақ?
Адамнан артық туған Сара саңлақ,
Сарадай оңай емес ақын болмақ.

Өнері қашан кем еді Біржан салдан,
Мен емес айтыстырған оларды арбап1.
Арғынсып салғансисың салмағыңды,
Сездің бе сөзбен билеп алғанымды?

Әріп Тәңірбергенұлы
Нағыз Найман кез келсе, оңдырар ма?
Жақсың қалап алды ғой қалмағымды.
Арғынға сенен көрі өзім жуық,

Қысқартам алқымыңды сөзбен буып.
Далаға жаққан оттай бос шалқыма,
Әуелі Арғын болшы анық туып.
Анық Арғын болмайсың жалғастырсаң,

Құл-құтан сүйегіңді алмастырсаң.
Күйіп кет, жындылығың бір қалмайды,
Нәсілді болдым-ақ деп салғастырсаң.
Найманда ергенекті анық теңің,

«Бар еді, – деп айтпаймын, – одан кемің»,
Үш жылда бір жақсыңды дүрелейсің,
Болған аузыңда өсек, ұрлық жемің.
Құрысын қастық қылған дәулет масың,

Абайдай сыйламайтын кісі басын.
Сол сияқты Абайды Нұрғазы ұрды,
Болған соң жын-перуана кәрі-жасың.
Болмайсың бәрің Абай, жәһил, аңғал,

Құтырса, соған тоқтар қулық, жанжал.
Абайдан басқаң сөзді не қыласың,
Сол дана бұл заманда, биік заңғар!
Абайды ұнасады мақтағанға,

Алмас қой екі дүзді сақтағанға.
Алтынға дым тигенмен қараймайды,
Жұдырық хан артынан боқтағанға.

Әріп Тәңірбергенұлы
Ойнама, Қуанышбай, меніменен,
Сөз білсең сөйлеу керек жөніменен.
Бәрі Абай болмайсың лепіргенмен,

Белгілі ақындар Көкбай, Әріп және оларға атқосшы­
лыққа Мұсағали деген жігіт үшеуі жолаушылап келе
жатып, Белтерек бекетіндегі Сопы деген кісінің үйіне ат
басын тірейді. Үй иесі қадірменді қонақтарға бір семіз

қой сойып, ақ майын алдарына тартады. Сонда Көкбай
Мұсағалиға қарап тақпақтай жөнеліпті:
Көкбай:
Арғы атаң, аты шыққан Мамай батыр,

Ту тігіп батырлықпен құрған шатыр.
Бір тайды жалғыз жеген атаң Дулат,
Мына май сені көріп неге жатыр?
Сонда Әріп: «Көке, осы өлеңіңізді сәл өзгертсем

қайтеді?» – дегенде, Көкбай: «Бірақ желісін бұзба», – депті.
Әріп:
Арғы атаң аты шыққан Мамай батыр,
Ашыққанда ашынғаннан балдай татыр.

Бір тайды жалғыз жеген атаң Дулат,
Мына май сені көріп неге жатыр?
Үнсіз отырған Мұсағали ұшып тұрып, өлеңмен жауап
бергенде барлығы таң қалыпты.

Мұсағали:
Атам мешкей болғанда, әкем мешкей,
Мешкейліктің күнәсін тәңірім кешкей.
Жасымнан сабақ оқып, биязы болып,

Әсет
Найманбайұлы
(1867-1922)

Болжаусыз осы екен ғой өлім деген,
Күн бұрын көзге келіп көрінбеген.
Артыма сөз қалдырмай ала кеттім,
Қаптағы дән сияқты себілмеген.

Тірліктің қызығына қызып жүріп,
Айқайға қайран даусым ерінбеген.
Абайдай арт жағына сөз қалдырып,
Жақсы еді-ау, әттеген-ай, өлу деген!

Зымырап бәйге атындай өте шықтым,
Жабығып көріп еді көңіл нeдeн?
Ертең жазып, бүрсігүн бітірем деп,
Баянсыз тіршілікке сенуменен.

Гүлдерім қайта өнер ме өрімдеген,
Жібегім кетті-ау талай өрілмеген!
Өмірдің өрге басқан жолын қумай,
Өттім-ау бос үмітке еруменен!

Қатын-бала асырау амалында,
Кеттім ғой соған көңіл бөлуменен.
Менен сорлы ақын да өтті ме екен,
Бір сөзі баспа орнына берілмеген!

Осымен өмір бітті, дәм таусылды,
Ішімде көп сөз кетті-ау терілмеген!
Тіршілікте әрекет етпеген соң,
Сүйектен не шығады кебіндеген?

Жолықтым дәм таусылар уақтысына,
Ажалдың мейірімсіз қаттысына.
Жүргенде елден ауып есім шығып,
Тұрмыстың тура келіп тапшысына.

Әсет Найманбайұлы
Жанымның қош айтыстым ақ құсына.
Төбемде жарқыраған сәулем сөніп,
Лақтырдым қолымдағы затты суға.

Айбарлы ұлы арыстан болғаныммен,
Тышқандай бағам бар ма жақты ашуға!
Ажалды ақша беріп сатып алдым,
Кездестім аңқау елдің бақсысына.

Әу деген үнімді ел көп тыңдаған,
Жиналып жаяуы да, аттысы да.
Сөйлесем, жүректегі шерін төккен
Арызды, армандысы, даттысы да.

Сезімді, сергек туған көзі ашықтың
Талантты, талабы зор оттысы да.
Ажал ма, арманда ма қалай өлем,
Білетін дәрігердің жоқ жақсысы да!

Алмасты мүсәтір деп татып алдым,
Дерт шалды өне бойды, жатып алдым.
Құдайдан тура келсе, арманым не,
Ажалды бес теңгеге сатып алдым.

Өлімді ойламаған сорлы басым,
Дүрмекке елтіп жүріп қапы қалдым.
Өрнекті өлеңімнің гүлі қурап,
Сөгілген ескі етіктей қақырадым,

Қоштасар мезгіл жетті ел-жұртыммен,
Найман ел, жалпақ Үйсін, қалың Арғын.
Сәлем де артта қалған туған елге,
Ту тігіп, думан құрып өскен жерге!

Жыртылып айрылған үйрек-қазы,
Самалы қоңыр салқын айдын көлге!
Көре алмай ақырғы рет өлерімде,
Мойнымды сұнып тұрмын терең көрге.

Әсет Найманбайұлы
Ел-жұрттан алыс кетіп, ақырында
Аяғын шалыс басқан мен бір пенде.
Ән-күйдің қызығының отын үрлеп,

Кез болдым кері аққан қатты селге.
Таусылып бара жатыр қауқар күшім,
Шапқанда шапшитұғын қарсы өрге.
Алашқа атым шыққан Әсет ақын,

Өлеңім – жан жолдасым болған жақын.
Ақтарып ағытқанда түйдегімен,
Мейірін тыңдаушының қандыратын.
Дәуірлеп дәурен өтті желдей есіп,

Ел-жұртым қадірлейтін сөздің парқын.
Жігіттер, өкінсеңдер әнімді аңсап,
Армандай еске түсер менің даңқым.
Сөздерді інжу-маржан ақтарғанда,

Нөсердей сорғалатып жаудыратын.
Аңыраған аспан көкке асқақ үнім,
Саған да уақыт жетті-ау қарлығатын!
Бозбала, осы әнімді үйренерсің,

Ырғаққа келтіре алмай күйзелерсің.
Білмесең сыр, мінезін жақсы өнердің,
Домбыра қайдан жорға күйге келсін?
Асау ән жетегіңе жүрмеген соң,

Біріңнен бірің көріп сүйрелерсің.
Боршалап, іреп сойып өз бетіңмен,
Тоқпақтап, найза сұғып түйрелерсің.
Оған да көнбеген соң, көңілің қайтып,

Жуымай маңайына жиренерсің.
Ішінде өсіп-өндім Қызай елдің,
Жерлерін Күнес, Текес мекендедім.

Әсет Найманбайұлы
Қандырған құлақ құршын тыңдаушының
Осы екен, қайран даусым, жетер жерің!
Дүниенің қызығына тоямын деп,

Көз жұмдың, пақыр Әсет, бітті демің.
Сыймайтын шалқығанда арнасына,
Сарқылып бара жатыр тасқын селім.
Өмірдің шыңырауына құлдиладым,

Сырғанып мойыныма кетті-ау ерім.
Өлеңмен атақ жайдым оң мен солға,
Жүйрік ем сүрінбеген терең орға.
Еркелеп ел ішінде жүруші едім,

Қапыда құтылмастай түстім торға.
Тірліктің нұры сөніп бара жатыр,
Бір Алла, сапарымды өзің оңда!
Тарылып талыс кеудем күрілдеген,

Шығады қырылдаған үнім зорға.
Дертке – дәрмен, көңілімнің гүлі болған,
Осы өлең адастырды-ау ақтық жолда!
Ел-жұртым, аға-іні, көңіл қошым,

Бұл менің арыздасқан сөзім болсын.
Даусымды ести алмай арқыраған,
Сыбырым таңдандырар шыққан тосын.
Кешегі дүрілдеген заманымда,

Бастадым өз ортаңда әннің көшін.
Барады қарауытып қос жанарым,
Тағдырым сыйға тартты күңгірт кешін.
Ақырғы айтар сөзім осы болды,

Бәрібір мейлі дұшпан, мейлі досым.
Артымда тірі қалған үлкен-кіші,
Бәріңе ақтық рет айтқан қошым!

Әсет ақын бірде Маманға:
Мамеке-ау, ой найманға болдың тұтқа,
Ілінер кеме барып Қазығұртқа.
Бір өзіңнен туғанның бәрі қажы,

Мұнан артық жетсін бе қолың бұлтқа? –
дейді. Сонда Маман тұрып:

қайырғанына кейісе керек. Шамырқанған ақын шырқап
қоя берген екен дейді. Сондағы айтқаны:
Жігітке қисық қылық мінменен тең,
Жайы жоқ жаман әйел күңменен тең.

Шалқия ерін билеп алған әйел
Байы өліп, бағы күйген тұлменен тең.
Жігіттің алған жары жақсы болса,
Бұлттан жайнап шыққан күнменен тең.

Шабан ат, жаман жолдас, шайпау қатын,
Қылады жігеріңді құмменен тең.
Атадан жаман болып туған бала
Саны бар, сапасы жоқ құлменен тең.

Жолдасың кішіпейіл жайлы болса,
Ішіңнен жарып шыққан ұлменен тең.
Ақылы атасынан асқан бала
Сабы жез, сағағы алтын туменен тең.

Хайламен халқын билеп алған жігіт
Терісі жуан елі пілменен тең.
Мінезі кейбіреудің ұйқы-тұйқы,
Тау Қаптан асып келген жынменен тең.

Әсет Найманбайұлы
Қараңғы тұман түскен түнменен тең.
Ақылы кейбіреудің арт жағында,
Құбылтқан сыртын бояп сырменен тең.

Жігіттер, бұл сөзімнен ғибрат ал,
Бұл сөзім – көпке бірдей сынменен тең, –
деп тоқтағанда ғана Маман: – Е, бәсе, осылай айту керек
қой! – депті.

Күнқақты сұр шолақсың шыр бітпеген,
Кісідей өрт өшірген түр бітпеген.
Араққа апиынды езіп ішіп,
Бір қусың мал-басыңды өрбітпеген.

Асаудай аптық басып арындайсың,
Құр сөзге құнары жоқ жалындайсың.
Терідей шыбын жаққан жылп-жылп етіп,
Шіркін-ай, қойған жерден табылмайсың.

Жанында Өтекемнің алтын пышақ,
Төрт Мәмбетті алдың ғой тайдай тұсап.
Төрт Мәмбетті алсаң да тайдай тұсап,
Жан-жағыңды қоймадың тажалға ұқсап.

Жасболат, кісі-ақ едің алшақтаған,
Бұл күнде борсық болдың ін сақтаған.
Жерінен ауып келген он екі бай,
Сай-сайдың саласында жан сақтаған.

Асуға ат шықпайтын арба шығар,
Қыранды қанды балақ қарға жығар.
Бұрынғы қопа бұзған қабыландар,
Қорғалап қоян көрсе шөпке бұғар.

Байғана күнгей Байыс, басқа жайдан,
Таныған әуелден-ақ Арғын, Найман.
Ақтабан шұбырынды ел ауғанда,
Қалыпты бір мың жылқы Бәйті байдан.

.........................................................
Қосылды зор бәйгеге атқа тайдан.
Жұтаған төрелерге қыстақ беріп,
Асып еді Әбілпейіз Көканайдан.

Біз бардық бірдің айы туған кезде,
Барлықтан орын таппай одан өзге.
Кісінің әншейінде бәрі ақылды,
Көрінді зеректігі биыл көзге.

Үй басына бір қара шығын емес,
Осы еңбегі білінбес қайбір езге.
Баж бердім деп соған да қайғыланар
Саф алтынды санайды сары жезге.

Өзіміз он қарадан қысқа бердік,
Кезігіп қыс қаһары қиын кезге
Жақсылардан болады бір мархаббат,
Деуші еді ақылдыдан күдер үзбе.

Тәкеңді жұрт сайлаған басшылыққа,
Алты жұмық ереді атшылыққа.
Қойы он мың, жылқы екі мың, кемел дәулет,
Жалғыз-ақ ақыл-ойы, тапшылықта.

Бір отырыста Кәрібай ақын Қанағат болысқа былай
дейді:
Соғады Құбыладан қара дауыл,
Найманға ұран болған жалғыз ауыл

Күңнен байтал салыпсың, құлдан айғыр,
Бір өзіңнен көп екен қарабайыр.
Сонда Әсет ақын: «Жоқ, ол дұрыс емес, мен былай ай­
тамын», – дейді.

Ер қыран Қабанбайға қуат қонған,
Найманда ұран бар ма ондай толған.
Қабағын дұшпандарға қатты түйсе,
Қаңтардың аязындай сырттан тоңған.

Болады әсілі әулие бел баласы
Тентекті тезге салып, түзу жонған.
Бай Жақас орта жүзге ұйтқы болып,
Атағы алты алашқа мәшһүр болған

Мал дарып, қатын алып, бала сүйіп,
Есітіп қырғыз мұны оң мен солдан.
Әділбек айнымаған баласы екен,
Шықпаған мырза атанып түзу жолдан.

Көпшілікті билеген төбебасы
Бағыпты Қожақұлды санап қолдан.
Қанағат атасының бағын ұстап,
Кек алды заманында талай зордан.

Отырған ту түбінде Байділдажан,
Шығып ең қыдыр шалған сонша молдан.

Жасболат шын досыңыз қимайтұғын,
Әр жерде басын алаш сыйлайтұғын,
Тамтығын Әліп мырза жиып апты,
Жасырын жауап емес ұрлайтұғын.

Не етейін Қонысбек пен Қанағатты,
Үстінде ұлық жоқ деп бұлдайтұғын.
Тегінде қасқыр қақын күзен жемес,
Мақал да ақ иіліп сынбайтұғын.

Байсиық Байыспенен шын жау болса,
Торғайың жалғыз күнде шырлайтұғын.

Нағыз ханның тұқымы Мамырбек-ті,
Шыңғыстың шын баласы асыл текті.
Көп Керей жаулық қылып бұзылғанда,
Одан да шерік құрып бұзған шепті

Қорғалап қорыққан кезде сарт мінезді,
Жығылып аяғына қадірлепті.
Жанында қанжары бар қайран төре,
Сұлтан жоқ заманында ондай бетті.

Сұрағы, топырағы жеңіл болсын,
Фәниден бақи жайға жүріп кетті.
Отырған хан тұғырға ие болып,
Қызыр төре зор молла, сөзге де епті.

Арыстандай ажарлы ханға тартқан,
Қабанбайдан аларлық жекпе-жекті.
Қажы төре Қызыржан науқас басып,
Сыр білмей Керейдің де ызасы өтті.

Оған мансап айланған заманада,
Қызыржан не заманды кісі депті.
Сүйегі көпір болып жатса дағы,
Дейтұғын басып өтпе ақ сүйекті.

Қанағат сырын білмей адам көріп,
Бай ақын не етейін мен Қонысбекті.
Қарақастан басқаның бәрі жау боп,
Күтіп жүріп күйзеліп түпке жетті.

Арқаның нудан ұшқан алғырымын,
Кең қолтық орта жүздің Арғынымын.
Сүйінген ел мадақтаған өлеңімді,
Алдынан өткергенмін сан мыңыңның.

Найманның араладым дәмін татып,
Бастаған артына еріп тағдырымның.
Гулетер көкірегім көмейменен,
Көркем саз, сұлу әннің сандығымын.

Руым Қаракесек қарашордан,
Сұрасаң, жайын айтам барлығының.
Мойнында тазы иттің де қарғысы бар,
Маған шаңын жұқтырма паңдығыңның.

Елшібай деген бай кісі қараша үйге түсіп, бір лақтың
етін тауыса жеп отырғанда, үстіне Әсет келіпті. Ет
желініп болған соң, Елшібай Әсетке «Өлең айт» депті.
Сонда ақынның айтқаны:

Елшекем сұғанақтау бір су бүркіт,
Кеспірі – пісілмеген саба іркіт.
Іркіттің, қымыз сынды дәмі болмас,
Елшекем ел қыдырмай мәні болмас.

Қарны ашса, қараша үйді бас салатын,
Көзге айтқан өсиеттің шамы болмас.
Мәйекті бай кісіге лайық па,
Ашқарақтау адамның ары болмас.

Ассалаумағалайкум, жуан құдам,
Жұттан аман шығыпсың, қуан, құдам.
Құмға шыққан құрақтай қоқырайып,
Саптаяқтай көрінед ұмаң, құдам.

Үйіме жаңа ғана қонақ келді,
Еркек қой іздеп келдім бұған, құдам.

Сапармен сары жазда көлге келдім,
Көрмеген өзім туып елге келдім.
Мал бағып, егін салып, кәсіп қылған
Дейтұғын Қызай ана елге келдім.

Сарыарқа менің жерім-ай,
Сағындым қалың елімді-ай!
Әй, у-гай, у-гай,
У-га-га, г-гай!

Өмірден жастай өткен Тұрысбек Мамырбеков деген
азаматтың туыстарына Әсеттің көңіл айтуы:
Өткенге өмір зая өкінгенмен,
Артығы болмайды ғой бекінгеннен.

Адамға адам жуық, дүние алыс,
Пайда жоқ бет қадірін кетіргеннен.
Көкорай қурай болып ол да солар,
Гүлденіп жаз айында жетілгенмен.

Бір тұсау аяғыңа түспей қалмас,
Тірлікте арғымақтай секіргенмен.
Өтіпті Қаракерей Қабанбай да,
Қазақтың арыстаны секілденген.

Тұрлаусыз бұл өмірдің баяны жоқ,
Бір күн сыртын, бір күні бетін берген.

Ассалаумағалайкум, ағай Мешем,
Елінде анам Қызай сіз бір көсем,
Алла берген денсаулық арқасында,
Есен-сау жүрмісіңіз аман-есен?

Мейірбан түсі жылы кісі екен ғой,
Бір ойдан әлдеқандай адам десем.
Еншәлла болғандай адам екен.
Сөзім бар кейінірек айтатұғын

Дәм айдап шеттен келген мейман десең.
Ей, Мешет, туысыңмын бөтен емес,
Таралған Арғын Найман орта жүзден.
Ішінде қалың топтың көру үшін,

Әдейілеп ат өксітіп іздеп келгем.
Бұрылып қай тарапқа беттер екен,
Жұмысым тиянақты сіз деп келген.
Қызыл тіл, сен де тоқта әзірінше,

Бұ кісі, Жабықбай ма аты шыққан,
Адуын күрескеннің бәрін жыққан?
Досың да, дұшпаның да ер болсын деп,
Қалған сөз ескі сарын жұртшылықтан.

Кісі екен дегенде-ақ байқауымша
Атадан озып туған сайыпқыран.
Сыртынан, ел аузынан естуімдей,
Көргенде болмай шықты ойда күмән.

Екі дүние бағытын тең ойлайтын,
Қолы бос болмайтындай құлшылықтан,
Ей, Жақа, қолыңды әпкел, көріселік,
Үй іші, есен-сау ма бала-шағаң?

Іленің қасиетті ауасында,
Денсаулық таза жүр ме сырқағаннан?
Мен өзім кеше күндіз Қайшыда едім,
Қайтсам деп дидарласып келдім саған.

Отырыңыз, тамақ іш бізбен бірге,
Сөзімді кейін айтам іште қалған.

Жалғанның кім келмеген сапарына,
Келіп дәм, жер жүзінен татарына.
Көл орны, орда орны құр тұрмайды,
Бұл сөз бар бұрынғының мақалында.

Қызайлық лабашіде кісі болған,
Кемдік жоқ абырой мен атағында.
Бұлғыншы, Жәнет болса, Далданбайлар,
Жаралған жақсылардың қатарында.

Игі сәт, Қалендер де кісі болған,
Өзінің бойға лайық мақабында.
Жарқырап жай тасындай жарып шықтың
Соңғы жас сіздер орнын басары да.

Жабықбай, Мешбет мырза, Дарабоздар,
Жұрт бақтың туыпсыздар ашарында.
Екеуің қатар жүрсең нені алмайсың,
Таңғалам бірлігіңнің нашарына.

Өнеге қандай жүйрік жон-жосыққа,
Бұларға бірлік қылса шен босап па?
Бурадай анадайдан шегінісіп,
Сыймай жүр екі қошқар бір қосаққа.

Жараспас жақсылардың адасқаны,
Бұлардың немене екен таласқаны?
Кім білсін аз ба, көп пе өмірлері,
Тірлікте жақсы емес пе жарасқаны.

Әсет Найманбайұлы
Таңданам, қайран қалам екеуіңе,
Қалай деп бір-біріне жақ ашқаны.
Жақсының қайтуы да тез болмай ма,

Бір кезден болса дағы адаспағы.
Ханы да, қазы да екеуің жұрт аспаған,
Бұрынғы бабаларың жол бастаған.
Ғибрат бұрынғыдан алмай ма екен,

Бақыттан бірліксізді кем тастаған,
Арасын қай жақсының шен ашпаған.
Арман ғып айрылған күн опық жеме,
Пендені тағдыр жемір жеп тауысқан.

«Алтынның қолда барда қадірі жоқ»,
Пікірің қалай сіздің, екі арыстан?
Екеуің жігіңді ашпай берік тұрсаң,
Ұялас төменбісің жолбарыстан.

Мұншалық тәрбиелі, тату туып,
Япырмау, мінездерің неге ауысқан?
«Тірлік күші бірлікпен болады» деп,
Сіздерге бірер ауыз айтқан нұсқам.

Ертеректе Шар Россия кезінде Тарбағатайдағы Қазақ
елі – Еміл, Орқашар, Майлы, Жайыр сияқты жерлер­
де аралас қоныстанып келіпті. 1786-жыл көлемінде
«Шәуешек келісімінде» Тарбағатайдың жонында көне

жол шекара болады. Бірақ, ел бұрынғы қалпында бола
береді. Әсіресе, жұмық елі екіге бөлініп, Тарбағатайдан
бір үкіртай, Тарбағатай, Барлық Еміл өңірінен Мәмбет елі
бір үкіртай, Дөртуыл бір үкіртай болады. (Керей елі сыр­

тында) және Шәуешек, Дөрбелжінді негіз еткен орысқа
қарасты он жеті бай – Қытай мен орыс сынды екі мемле­
кетке саудасын жүргізіп, өздерінің ақсақалдарын орнала­
стырады.

Ол кезде Шәуешек – Дөрбелжіннің Іле аймағына
қарастылығының аяқталатын кезі жетіпті. Шәуешекте
халдайлар (қытай басшылары) бар екен. Халдайларға
жоғарыдағы айтылған онжеті бай: «Біздің саудамызға

Жайсаңға және Семейге баратын жол ашып берілсе...»
деген талабы бойынша, орыс еліне қарасты болыстар
Зейнолла, Қыдырмолла, Мәмбеттен Қанағат болыс,
Дөртуылдан – Мәлтембай, Ілгідай, Жұмықтан – Таңғыт

үкіртай, Әлібек ілгідай қатарлыларды шақыртып алдыра­
ды. Осы кезде, Мәмбетке туысшылап келген Мұрын елінен
Шерубайдың Омары, Кәріби Мұрсалым дейтін болыстар
Мәлтембайлармен бірге Рамазан Шәншіптің қорасына ке­

леді. Бұлардан хабар алған Халдайлар ақылдасып, оларды
ұсыныс етіп шақырады. Бәрін де Сары Қали дейтін орыс
ақсақалының қорасына зияпатқа (қонаққа) жинап, билер
тілектерін айтады. Қала байларынан Шәншіптің Қасені,

Мыраутбай және Әмірасан бастаған т.б. байлар да ке­
леді. Ғұламалардан – Ешен қазірет, Мұрат әпенді қатарлы

Әсет Найманбайұлы
дін адамдарын алдырады. Қала қазағынан бала жігіт –
Әмірбай, сол жылы ақсақалдыққа тағайындалған-тұғын,
оны да алдырады. Байлардың талаптарын ұғысқанда, шека­

ра – бұрынғы Тарбағатай жотасы болмай, Еміл өзені болса,
біздің Зайсан және Семейге мал айдап сауда жүргізуімізге
қолайлы болады деген тілек қойылады. Бұл орыс жағының
ішкі жоспары болса керек, орыстың губернаторы арнаулы

адам жібереміз десе де, уағында келмейді.
Осы басқосуға Қанағат, Мәлтембайлармен бірге Әсет
ақын да келеді. Көпшілік оған өлең айтып, ән шырқауды
ұйғарады. Бірақ, Ешен қазірет жақтырмай: «Ақын –

алдында айт, сосын Халдайларға, онан кейінгі кезекте
Төлегетай адамдарына өз мәніне қарай отырып айт, – деп­
ті. Әсеттің сондағы айтқан өлеңі:
Ассалаумағалайкөм, жиылған көп,

Кезіктім ортаңызға дәм тартып кеп.
Ортаңда бір азырақ сөз сөйлейін,
Берген соң халқым атақ – ақынсың деп.
Бұл жерде бірнеше ұлттың адамы бар,

Тең отыр қазақ, ұйғыр, татар, өзбек,
Тысқары шәриғаттан сөз сөйлесем,
Өлеңді кейбіреулер көреді жек,
Егерде ауыс-күйіс жері болса,

Жамағат, қойылмасын сөзіме шек,
Азырақ бәйіт айтып берер едім,
Айтса егер Қазірет Ешен рұқсат деп.
Қали қажы, Мыраут, Әмірасан бай,

Әсет Найманбайұлы
Қазақта қос Омар мен Дәмежан бар,
Жамағат, ықыласпен сөзімді аңғар.
Мәлтембай, Төкен зәңгі Дөртуылдан,

Мәмбеттен ердің ұрқы Қанағат бар.
Жұмықтан Қыдырмолда, Зейнолламен.
Және де бір сыпыра жамағат бар.
Өлшейтін артық-кемді әділетпен,

Кәпірде заң, мұһүнде шариғат бар.
Ұлықта екі ханның Халдайы бар.
Бір мақсат бас қосудың жағдайы бар.
Ұлықтың елге айтарлық жарлығы бар,

Қасына еріткен жасауыл – саңылағы бар.
Елінің қасиетін бейнелейтін,
Ақынның бұлбұл құстай талайы бар.
Күй төккен Қайрақбайдай күйшісі бар,

Майысқан буыны наз бишісі бар.
Елітіп естіген жан сүйінетін,
Құбылтқан тамылжытып әншісі бар.
Тамызған сөздің майын шешені бар,

Сүйенген білек күшке есері бар.
Көрсетсе өз өнерін ел алдында,
Халыққа мұның қанша бөтені бар.
Мыңғырған дәулеті асқан байлары бар,

Мінезі талшыбықтай жайдары бар,
Болжайтын болар істі күні бұрын,
Не ғажап, ой иесі қайлалы бар.
Айтатын елге өнеге билері бар,

Сезетін іштегіні киелі бар.
Ел үшін басы кетсе де тайынбайтын,
Ерлердің жасқанбайтын жүрегі бар.
Ұстаған ғалымдардың Құраны бар,

Әсет Найманбайұлы
Тең болып он саусақ та жаралған жоқ,
Әр жанның арманы бар, мөралы бар.
Дүниенің ағымына көз жіберіп,

Алысты болжайтұғын қыраны бар.
Осындай ұлы жыйын, топты жерде,
Ақынның көмейінен жыр ағылар.
Ұнаса, көкірегіне сөзі қонса,

Тыңдайтын көп қауымның құлағы бар.
Және көп бұл арада басқа адамдар,
Өз тобын серкесі боп бастағандар,
Көпшілік қалаған соң мен сөйлейін,

Сөзіме ілтипат ет, дос-жарандар.
Азырақ шариғаттан сөз сөйлейін
Сөзімді сабырлықпен тос, жарандар!

Жаралған әуен ақыр көп сыйпатың.
Ахаду хұлһуалла және самду,
Оқшаусыз еш мәнге ұлық затың.
Сұрасын аяхари ау уәл беріп,

Құранды отыз пара қылдың хатын.
Әулеті Ибраһымның мекен еткен,
Меке мен Мәдиненің уалайатын,
Қақ жарып қарағыны туғыздың –

Мұхаммед Мұстафалап оның атын,
Әубәкір, Ғұмарменен, Молла Ғұсман,
Ұстаған Қали кезек халифатын,
Алланың он сегіз мың ғаламында,

Аятта аты мәшһүр қала мында.
Өтініп мұқтаж болмас мақұлығы жоқ,
Пері-жын айффа-алнас тәмәмінда.
Құрметті ол қожа ағам Сайдол абрар,

Ұжымақтың орыны дадарұл саламына.
Махраж түн отыру ажып болды ғоян,
Бұл тәртіп аһл Сіләм әдабында.
Бәйтолла хақ ғажайып діні ашылды,

Мүбәрақ хақ мақамы қамамында.
Рухың ұммат үшін болды қамқор,
Ықыласы ақыр заман адамында.
Аһ ұрып да аке деп тағат етіп,

Сөйлеп тұр он салауат қадамында.
Таразы тәңір алдында құрылған құн,
Қылғайсың қадір Алла самалында.
Ғаламның он сегіз мың қақ сәруасы,

Тұрады нұры балқып жамалында.
Мұратқа ластық пен айып нәзіл,

Әсет Найманбайұлы
Жан болар мұны айтқан сауабында.
Лаула қаламға халақ тұл ахлақа – деп.
Бір соның ғалам болдық сәбәбында.

«Інжіл», «Таурат», «Забұр» мен «Қалам шәріп»,
Төрт кітап осылай дейді жауабында.
Қазылар жаза берсе разымын,
Ағаттық, қате болса жауабымда, –

деп кідіргенде, көпшілік және айтуын қолқалапты. Сонда:
Атыңнан айналайын пайғамбарлар,
Қырық шілтен он екі имам шәриялар.
Өтіпті сексен сейт, төрт мазһаппен,

Ұжымақта денесімен Ыдырыс бар.
Тірідей қазірет Ғайса көкке шыққан,
Жарылқап құдіретімен пәруәдігәр.
Дүниеде Ілияс Қыдыр қазір тірі,

Көруге дидарына пенде ынтызар.
Шәһрын байтұл Махмұр періште алған,
Мұхадлдас көтерілмей жерде қалған.
Ішінде кемесінің Нұқ пайғамбар,

Қауымға он сегіз мың тұқым салған.
Жаралдым топырақтан нәсілім адам,
Сел сіләм Қожа Ахмет Ясауидан.
Рухым – Мұхаметім, дінім – ісілам,

Мазһабым Сайтұлы имам ағзам.
Жаратты топырақтан денемізді,
Денеде асыл жаратты екі көзді.
Тамырдан үш жүз алпыс қан таратып,

Етті Алла тілге бұйрық сөйле сөзді.
Бір тамшы су, салбыдан сүйек қылды,
Дененің жан тынысын жүрек қылды.

Әсет Найманбайұлы
Буынды жиырма төрт жалғастырып,
Біреуін-біреуіне тиек қылды.
Адамға ерекше ес пен сана берді,

Жер жаратты, тау берді, дала берді.
Астымыз құдіретпен бәрі теңіз,
Көтеріп Көк өгіз тұр қара жерді.
Күн берді дүние жүзін жарық қылып,

Жаратты жер бетінде халық біліп.
(Жаратты жер бетінде халық қылып)
Ай жаратты Күн менен егіз қылып,
Ризық беріп, нәпақа қарық қылып.

Сәулесі күн мен айдың бірдей емес,
Біреуінен біреуін парық қылып.
Жаратты жер мен көкті тамаша қып,
Алланың құдіретіне тұрсаң бағып.

Зейнеттен неше түрлі ұжымақты,
Тозақты таусылмастай қойған жағып.
Жаратқан соның бәрін адам үшін,
Байқасаң бір Алланың қылған ісін.

Ұқсайды жаз жаннатқа, қыс тамұққа,
Дүние мысал қылып осынысын.
Жаратты құдіретпен мұның бәрін,
Көрсетті көзбен көріп ал деп тәлім.

Иман айт, намаз оқы, ораза тұт,
Ал алдап, зекет тасын, байлар малын.
Күші жеткен адамға қажы парыз,
Есігін барып ашу Байтолланың.

Бұл айқын бес парызы – ісіләмнің,
Санаты атқаратын мұсылманның.
Түзетер қате болса айтқанымда,
Бас болған Қазірет Ешен он бір ғалым, –

Әсет Найманбайұлы
деп тоқтағанда, Қанағат болыс: – Бұлбұлым, сайрай түс!
Естісін, ұқсын ақынның қандай адам екенін, – дегенде,
Әсет тағы:

Адамға ақыл берді, өнер берді,
Жағаттап көріп жүрміз өнерлі елді.
Басқарған Әділетпен, туралықпен,
Ойы озық елі сүйер кемеңгерді.

Әр түрлі тәсілменен елін алдап,
Жұрт ұнатпас қаскүнем жемеңгерді.
Өнерде бойға біткен талап артық,
Талапты ақыл жұмсайды оймен жатып:

Талпынып байқұс талап мал табады
Ақылға бәрі айналып келер қайтып.
Ақылсыз түк қылмайды құры қайрат,
Оған талап қосылса келеді айдап.

Екеуі тапқанменен ұстай алмас,
Келтірер баянына ақыл байлап.
Жыйылған осы араға үлкен-кіші,
Ұғады сөздің нарқын білген кісі.

Бұлбұл үнін естіген есек ұқсас,
Келмейді ұқпағанның үйге енгісі.
Күндемей, өсек қылмай бағаласа,
Бұ-дағы білгендіктің бір белгісі.

Ұқпағанды ұқтым деп бөжімесе,
Осыған өзі оңай ма күлген кісі.
Жаратты біреуді орыс, біреуді қытай,
Мұсылман қылғаныңа әлхам-дұллай.

Фаман сәйлафла танмғар деген сөз бар,
Тілеймін құдыретіңнен шәйен леллаһи, –
деп тоқтаған екен.
Сонда ақынның шариғат сөзін Құранның аятымен

Әсет Найманбайұлы
дәлелдеп, өмір шындығын жанды түрде діннің қағидасы
бойынша айтып, ақырында және аятты қосқанына дән
риза болып Ешен қазірет алтынмен зерленген қойын

беріп, басқа байларға және қазы мүриттерге ишарат етіп­
ті. Сонда Мыраутбай бір топ шағи, Қасен бір топ дүрия,
Сары қали қажы Ләмбектен шапан және бір ат атапты.
Ал, сол жолғы жыйында екінші реткі кезек Халдайларға

келіп, отырған жұрт шылық жамбылдағы халдайларға
және болыстарға барып өлең айтып, оларды да өлеңмен,
әнмен риза етуін ұйғарыпты. «Сонда мен халдайда дүңші
(аудармашы, хатшы) едім», – деп қырғыз Сәмбілей деген

қария (1967-жылдарда қайтыс болған) 1930-жылы жатқа
айтып бергенде, Бейсенғали Садықанұлы жазып алған
екен. Сондағы Әсеттің Халдайларға айтқан өлеңі:
Саламат, амансыз ба Халдайларым,

Бақ бітіп жарқыраған маңдайларың.
Екі елдің берекесін бірлестіру –
Мен білсем бұдан бөтен бар ма ойларың.
Қос халдай Мәнжу ханның ұрпақтары,

Елімнің қадірменді ұлықтары,
Екі елдің арадағы еркелері,
Сермесе айға жеткен құрықтары.
Түзетіп бұқараны жолға салған,

Бар болса оғаш-қисық қылықтары.
Тұқымы ақсүйектің бекзадалар,
Секілді гауһар тастың сынықтары.
Елімде екі етілмей орындалған,

Шығарылған әділдікпен бұйрықтары.
Жері кең, халқы мол мәнжу ханым,

Әсет Найманбайұлы
Әйгілі дүниеге халқың қалың.
Еженнің ен жерінен қоныс алып,
Саянның панасында салқындадым.

Халықсың, Қытай елі, кең жаралған,
Нәсілі дүниеге кең таралған.
Саяңнан қысылғандар пана тілеп,
Кеңшілік сыбағаңнан пайдаланған.

Қорғаған Мәншың ханы Қазақ Елін
Болмаса кетуші еді болып телім.
Жоңғардың шапқыншылық лаңынан,
Тазарттың көмектесіп қазақ жерін.

Тығылып қысылған ел қолтығыңа,
Отырсың панайым боп бүгін менің.
Өзін-өзі басқарсын момын ел деп,
Өзіне үкіртайлық бердің шенін.

Кең қолтық, мейірімді ілияңа,
Орнатты міне бүгін халық сенім.
Ашыңдар екі ханның шекарасын,
Шешіңдер әділдікпен жер таласын.

Болыңдар елге тұтқа тапжылмастан,
Еженнің жатқа бермей босағасын, –
дегенде, тыңдаушы қауым қатты разы болып, құрметті
қадақ ұсынып еді, әрі олар екі ат және екі шапан сый тар­

ойындағысын нақтап айтатын адам еді. Тілі мамықтай
жұмсақ, орайы келгенде қанжардай өткір, болаттай қатты
еді. Ақын болса осындай болсын! – деген үн үш күн
бойы ел аузынан түспеп еді деп, сөзін жалғаған Сәмбілей

ақсақал соңғы кезекте ақынның қазақ билері мен болы­
старына арнау айтқандағы өлеңі деп, төмендегі өлеңді
жатқа айтып береді:

Әсет Найманбайұлы
Ассалаумағалайкөм, болыстарым,
Қайырлы, құтты болсын қоныстарың.
Тостырып осынша елді босқа қамап,

Жатыр ма әлі келмей орыстарың.
Қазақсың қоныстанған екі елге тең,
Емессің біреуіңнен біреуің кем.
Дейді жұрт орыс заңын – темір ноқта,

Қытайдың дейді халық етегі кең.
Халықтың қаны бірге қатар өскен,
Бірінің айтқан сөзің біріңе ем.
Таласса екі қарға бір жемтікке,

Демей ме бір құзғынға түседі жем.
Ушығып, енжарласып дау көбейді.
Шекара лайықты болғаны жөн.
Сұрасаң атым – Әсет, тегім – Арғын,

Ортаңда міне қазір мен де бармын.
Тегіміз бір туысқан адамдармыз,
Ағасы – атам Арғын – Найман шалдың.
Бақшаңда сайрап өскен бұлбұлындай,

Шырқадым, шарықтадым әнге салдым.
Ұрқысың төлегетай басын қосқан,
Мағұлым өздеріңе одан Арғын.
Еліңнің екі елдегі билерісің,

Халқының ері сүймес күйзелісін.
Әзірше тынымдырақ бола тұрсын,
Байырғы болмаса да бұл келісім.
Әділ би енжар дауды табыстырмақ,

Ақылменен жапсарды қабыстырмақ.
Кейбір билер өзінше жол шығарып,
Сөніп жатқан шаланы қағыстырмақ,
Кейбіреу екі беткей тәсіл ұстап,

Әсет Найманбайұлы
Кейбіреу әзезіл боп қасауына,
Алшақтатып араны шағыстырмақ.
Ақылды адам, аразды дос қылмай ма.

Ашулыны ақылмен қош қылмай ма,
Епсіз аңшы жүрісі тас құлатып,
Атамын деп киікті бостырмай ма.
Бас қосқан елдің көбі – Қаракерей.

Бітіссең ойнап-күліп үлкен мерей.
Екі үкіртай Бәйжігіт, Дөртуыл бір.
Бәріңді кім айтады туыс демей.
Шекараға қатысы болмаса да,

Араласып Найманмен отыр Керей.
Арандағы елжарлықты жыйыстырып,
Өздерің келісіңдер орыс келмей,
Керіссең екі дәулет бітіспейді.

Біріңнің айтқанына бірің көнбей.
Өздерің қоныс үшін енжарлассаң,
Қоздайды май құйғандай шала сөнбей.
Ақылым менің айтар осы ғана,

Көз жібер өзіңе де, досыңа да,
Қанағат, Омар болыс, би Бөкенші,
Жөн айтпай бекер қарап отыра ма.
Зейнолла, Қыдырмолда – екі болыс,

Беруге елге билік қосыла ма.
Алтауың жоғары айтқан орыс елі,
Жер дауы осы өңірдің сонысы еді,
Жұмықтың Таңғыт мырза үкіртайы

Орқашар, Еміл бойы қонысы еді.
Жер шегі жұмық елі өз ішінде,
Бітісу берекемен келіседі.
Келмепті бір себеппен үкіртайы.

Әсет Найманбайұлы
Секілді осылайша істің жайы.
Дүниенің қараңыздар ағымына,
Ілесіп елеске ерген сағымына,

Қалдырып Тарбағатай күре жолын
Емілдің ауыз салды ағынына,
Емілдің бөлік түссе өзеніне,
Түбінде жайсыз болар өз еліңе.

Емілді алып бойына қала салса,
Шығарар Орқашардың кезеңіне.
Тату ел қоныс үшін түс шайысып,
Өзіңнің у жайылар өзегіңе,

Бұл істі естеріңе салмақшымын,
Келген соң айтар сөздің кезегіне.
Мұны айтқызған он жеті байдың ісі,
Олардың бар бөлікте қай жұмысы.

Жайсаңға саудаларын өткізуге,
Жол таппай қазір отыр құрып мысы.
Бұл сөзді құптайды екен орыс-тағы,
Бәрінің ойлағаны қоныс қамы.

Өз еліңмен енжар боп қайтесіңдер,
Маңырақ пен Ақжардың болыстары.
Әкелме саудагерді дау басына,
Сақина тілеп алма сау басыңа.

Жол беріңдер әзірше береке мен,
Жайсаңға апаратын саудасына.
Халықсың қатар өскен араласып,
Кішіні іні, үлкенді ағаласып,

Ағынына Емілдің бөлік түссе,
Енжар болып жатасың жағаласып.
Екі жақтың айтыңдар халдайына,
Олар да қарар елдің жағдайына.

1911-жылы Әсет ақын Шәуешектің Қарақабақ деген
жеріндегі қырық үй кедейдің аулына келіп үш-төрт күн
ән салып, өлең айтып жатыпты. Мұны естіп Шәуешектегі
Мырауыт бай үйіне шақырып, ән салдырған екен. Ән

тыңдау үшін жұртшылық көп жиналып, қора ішіне сый­
май кетіпті. Дәл осы кезде Мырауыт бай Ешен қазіреттің
алдына әкелдіріпті.
Сәлем беріп кіріп келген Әсеттің сәлемін Ешен қазірет

Мырауыт бай да күнәлі, – депті. Сонда Мырауыт бай
Әсетке бір, моллаға бір қарап:

Сонда Әсет домбырасын қағып-қағып жіберіп, өлеңдете
жөнеліпті:
Келе ме ән порымы өлеңдетпей, нөсерлетпей,
Ұйытып тыңдағанды әсерлетпей.

Жүйрікті жәй екен деп ойламай ма,
Артында қалып қойса шауып өтпей.
Шариғат өлең күнә деп айта ма,
Сұмдықтың мұнда болған сырын шешпей.

Өлеңді айтар ақын жөнін біліп,
Келіншектей бізбен тартқан жібін іліп.
Домбыра ішегіндей сыңғыр қақса,
Қисынды келсе тегі мөлдір сүзік.

Жоғалтып балта сабын түстің ізіне,
Бір туып сұлу мүсін әнде күліп.
Өлшеулі кез секілді бір міні жоқ,

Әсет Найманбайұлы
Мөп-мөлдір айналайын судан тұнық.
Кейбіреу өлең қуар үзіп-жұлып,
Қисынсыз қыңыр сөйлер алып-жұлып.

Білмейді сөздің нарқын, істің жөнін,
Басы – доп, көкірегі – бейне тұлып.
Жан емен бота тірсек, бос белбеулі,
Әр сөзім жарқылдаған алтын дүзік.

Тыңдасаң әнші әнін бір жасарсың,
Аққудай шалықтаған айдын жүзіп.
Тыңдаса Ешен қазірет өлеңімді,
Берейін жорғадайын біраз жылжып, –

деп, Әсет аз кідіріпті. Сонда Ешен қазірет үндемей түнеріп
отырып алыпты. Әсет онан ары қазіреттің қитығына тие:
Өлең бір дөңгелеген майда жорға,
Қисыны қиюласар әрең зорға.

Өзіңді сөз нарқын білер деп отырмын,
Сөз салтым қор болмасын деп надандарға.
Жаралдың адам болып, мал емессің,
Ілінбе қазіретім шықпас торға,

Мысалы надан адам молламен тең
Не пайда байлығынан арам олжа.
Қазысы әділ болса нысап еткен,
Алладан шапағат болар жұрттан дұға.

Қазірет сабыр-тақат біраз тоқта,
Молла адам сенен басқа елде жоқ па.
Құс торға, балық ауға, батыр жауға
Желіккен желді аяққа тыйым жоқ па.

Аллаға күпіршілік іс қылмадым,
Қалайша келе мені тарттың сотқа.
Отырған өлең тыңдап көп халайық,
Күйер ме тегі мынау жалалы отқа.

Әсет Найманбайұлы
Алтын-күміс жамбыға дұға саттың,
Не үшін қарамайсыз бар мен жоққа.
Аллаға кім күнәлі, кімдер адал,

Төрелік айт, қазылық осы топқа.
Залалұм анфусақұм деген аят,
Ей, қазы! Осы өлеңде бар ма, жоқ па.
Ассабр шайтан деген әзіл сөз бар,

Бессабр рахман деген қайда?
Күнәсіз боламын деп ойлай көрме,
Саттың ғой дінді апарып әрбір жайға.
Алдап-арбап біреудің малын жесең,

Діні қатты демей ме, тілі майда.
Өмірден кімдер өтпейді міне осылай,
Біреу жылда, біреулер келер айда.
Сауықты сен құрасың менен бетер.

Тамағың тоқ, қайғың жоқ, төсек майда.
Жалғыз қалып барасың, сояуланып,
Сиреп қапты жолдасың, олар қайда?
Әулие-әмбиелер өтті-кетті,

Халықтан алған емес олар пайда.
Өмірде сырғақтаған сан қия бар.
Қысқасы жеген астан жан қиналар.
Уасунел хамуасы хабрхақ –

Деп өтті әулие мен әнбиелер.
Моллаға уажып екен тағылым жаймақ,
Жігіттер, уәдеден болма тайғақ,
Залалұм Әнфусақұм деген дейін,

Шығады өз бойыңнан сегіз айғақ.
Мал-басың қалыс болар мақшар күні,
Қосылып күңіреніп жанған күлі,
Айдаған бізді күнә ошағына.

Демей ме Ешен молла бізді құлы.
Ми айғақ басқаратын басыңдағы.

Әсет Найманбайұлы
Бола ма Алладан да жасырғалы.
Мойныңа қарыз болып жазылады,
Халықтың саған берген асылдары.

Сен бүгін паңсығанмен көзіңе ілмей,
Келерсің сонда кімге бас ұрғалы.
Пәни дүниеде паңмын дегеніңмен,
Қашан саған күнә таңба басылғалы.

Сегіз мүшең кектенер кегім бар деп,
Жегені рас қазірет тегін мал деп.
Тіл сөйлеп, көз – куә, құлақ құптап,
Қол шығар ұстағанда мен де бар деп.

Мақшар күні бейшара қалың харап,
Тауыса алмассың жегенді-алған түгел санап.
Құрт-құмырсқа кейде шаян болып,
Алған малың жатады түгел талап.

Сауап сұрап, қыдырып дос-жараннан.
Дұға тілеп ғарбының бар ғаламнан.
Қатын кетер қақсатып бір қарамай.
Мейір болмай берерлік өз балаңнан.

Адал еңбек тер төксең пешенеден,
Бағың жанар толықсып еселенген.
Өзің айтшы, қазірет, қазылығын,
Шәриғатқа өзіңдей шешен емен.

Өлең – қазына, алтындай қаза білсең,
Өрісің кең болар халыққа жақын жүрсең.
Өлең – еңбек, күнә емен мұным рас,
Өлең – ғибрат деп білем айта білсең.

Батырлық бойда емес, ойда деген,
Мінді емеспін ертеңді ойлар деген.
Халқың айтсын қазірет жақсылықты,
Тілегі шын пәк молла деген, –

деп, Ешен қазірет пен Мырауыт байды жеңіп тастаған
екен.

Жан жаралап жер шарына өсіп-өнген.
Орнына біреу кетсе, біреу келген.
Қыс пен жаз, күн менен түн, жақсы-жаман,
Меңгеруші біреу бар өзі білген.

Әмантуелла дейтін кісің бар ма?
Үктіби дегенмен ісің бар ма?
Алла бір, Алла жалғыз, Алла дана,
Тумады, тудырмады жалғыз ғана,

Ешқандай теңдесі жоқ жаһанда оның,
Он сегіз мың ғаламға өзің пана, –
деп Алланың сыйпатын өлеңмен айтқанда, жақтырмай
отырған Ешен қазірет Әсеттің кеп қолынан сүйіпті.

Әсет Тоқпақ руының бір байынан лауға мініс ат
сұрайды. Бай «не беремін, не бермеймін» демей, «әне бе­
рем, міне берем», – деп жүріп алыпты. Бір жолы кезігіп
қалғанда, Әсет оған:

Ер болды ережеге енбегендер,
Шат болды ғұмырында күлмегендер.
Тұғырға ие болып тойып жеп жүр,
Қаз тұр ғой, қараторғай ілмегендер.

Осы елдің болыстығы бекілді ме,
Қоқыр тай қорадағы қоқым жеген,
Ойнақтап жал біткен соң секірді ме?
Емілдің қаратума азы болдың,

Қарға едің болатшыға қазы болдың.
Көтерген бауырыңды күшік едің,
Ұржарға түлкі аларлық тазы болдың
Белгілі Қаратума елден азған,

Емілге не боларсың келсең, жазған.
Тәубаңнан тойып алып жаңылдың ба,
Белгілі кедей едің арық қазған.
Соғады ағаң темір, өрім өріп,

Кептеген кедейлігін кесел кіріп.
Бақпенен аума-төкпе болыс болдың,
Әркім-ақ үміт қылар сені көріп.

Бір жолы Әсет ақынды Тақтай жайлауында отырған
Шотай руының ілгідайы Қонжаға ертіп бара жатқан.
Таңғыт үкіртай Әсетке:

байларының алды, – деп сырттай тантыстырады. Олар
келгенде Қонжа үйінде екен. Аман-сәлемнен кейін-ақ
Әсеттің киінгенін ұнатпаған Қонжа Таңғытқа:

жақтырмай теріс қарап жатып қалады. Таңғыт Әсетке
өлең айт деген сыңай білдіреді.
Әсеттің, әкау, Тақа, қалай болар екен, дегеніне қарамай,
әлсін-әлі қолқалай береді. Қонжаның – қиқар, шадыр,

шәркез, дыр-думанды жақтырмайтын мінезін сезіп келген
Әсет, қалайда оны мақтап айтудың қажеттігін сезеді де,
мақтап бірсыпыра өлең айтады. Ел есінде қалған мынау
ғана:

Баласы Жақсылықтың Кенже Шотай,
Енші Алла, төрт түлігі бәрі де сай.
Қыстауы «Қызыл» менен «Сезімтай-ды»,
Жайлауы «Күреңөндір», «Сауыр», «Тақтай».

Түбекте шөгіп жатқан жолбарыстай,
Қалмаған қарсыласпен бір қағыспай.
Шотайдың ең жуаны тоғыз боран,
Бермеген елін жауға Қонжа ілгідай.

деп қоя бергенде, теріс қарап жатқан Қонжа басын жұлып
алып: – Әкау, мынауың ақын ғой, – депті. Әсетке күні-
түні өлең айтқызып ат-шапан сыйлап аттандырыпты.

Бір жылы Тарбағатай асып, тамылжыған жаз күнінде
астында торы байталы бар Әсет Обалыда отырған Таңғыт
үкіртайдікіне келеді.
Әсет келгенде Таңғыт Қоңыроба сазында бір жиын бо­

лып, соған кетіпті. Ол топтың мәні- халықтың аламанын
жеңілдету екен.
Таңғыт бір кездері шаңырақ басына бірден қой «ал­
ман» төлейді деп жол шығарған-ды.

Мың қойы бар да бір қой, бір қойы бар да бір қой
төлейтін теңсіздікке шыдамаған Таңғыт ауылындағы
шінара жоқ жітіктерге көрші қалмақ ішіне көшіп ке­
теді. Мұндай қылықты көрген Қызыр үкіртай құданалы

болғаны жөн. Өзің де, сегіз бидің де алман-шығыңды
малға қарап ылайықты бөлгені жөн. Халықты тұралатып
жіберген болмас, елің кетіп жатса, сендер кімге зәңгі кім­
ге үкіртай боласыңдар? – деп қойды серкешке түсіртеді.

Таңғыт келгенше, Әсет алты күн тосып қалады. Осы
кезде Таңғыттың, жылқышысы Сыдықан деген жігіт
Таңғыттың бесінші әйелі – Күләнмен көңілдес болып
жүргенін Әсет сезіп қояды.

Таңғыт топтан қайтып үйіне келеді. Кешінде әңгіме-
дүкені құрылып, бір сөздің кезегінде Әсет:

айғыр отырған байтал артық» деген сөз береді. Мен сол
байталмен келіп едім, оным болдырып қалды. Е, Тәке-
аға, бақ мынау, бақыт мынау, сізде не арман бар? –деп
бәстірте бопсалай сөз тастайды. Сонда Таңғыт:

Елдің бір қатыны өзінен асып өзгемен ойнас қылады, ал
менің бес қатыным бар. Өзімнен аса алмайды, – дейді. Со­
нда Әсет:
Мен келдім Таңғыт аға ордасына,

Құдайым берген бақыт бір басыңа.
Сенбеңдер ұрғашының бұзбасына,
Түрткен соң шайтан көтке қызбасын ба,
Ұрғашы қыларында жер таңдамас,

Құл-қотан қарамайды мырзасына.
Дегеннің: «Әкем байым болсын»,

Сенбеңдер ұрғашының бір басына.
Жақсы мен жаман адам тең келе ме,
Жақсының тілі майда, кілті аспанда,
Атаның құдай берген дәулетінде.

Табылар алтын-гауһар шын сасқанда, –
деп өлеңнің соңын майдалап барып тоқтатады. Өлеңді
естіп отырған әлгі тоқалы есіктен шыға жөнеледі.
Әйелінің қылығын сезген Таңғыт ашуланып:

тоқалын басындағы үй, бауырындағы қазанымен «талақ
етіп» тастайды.

Аспанда ай бірдей ме жұлдызбенен?
Шын кәмшат тері бір ме құндызбенен?
Жолықпай теңдесіне ұнаспайды,
Қоңыр қаз жапалаққа ілгізбеген.

Көрінбес көмескінің бәрі бірдей,
Қараңғы тең бола ма күндізбенен?
Жарамсыз жай кісіні кім мақтайды,
Ел қостап ережеге кіргізбеген?

Ашпаған жасырынды кім біледі?
Өнер көп кей сараңда білгізбеген.
Кешегі ел қыдырған есер шақта
(Қараөткел, Қарқаралы, Қояндыда)

Айтыстым асқан жүйрік бір қызбенен.
Сөз тыңда, отырған жұрт, үлкен-кіші
Татымды сөз тамаша көңіл қошы
(Тәтті сөз, әз әңгіме – құлақ құрышы)

Көңілде, көз алдыңа көлбеңдейді,
Адамның өткен өмір көрген түсі.
Қоянды үлкен базар жәрмеңкеге
Біз бардық сауда қыла алты кісі.

Ол күнде қиын күнім татымды енді,
Әйелден сескенбейтін батымды енді.
Той қылып жәрмеңкеде Қамит Жапар,
Адамын бір дуанның шақырды енді.

Бәйге ат, балуан күрес, ақын жолын
Тұсында өзге тойдың асырды енді.
Сол тойға қыз-келіншек көп жиналып,
Не түрлі жаннан асқан ақын келді.

Әсет Найманбайұлы
Сол тойға ел шақырған біз де келдік,
Ағұс өтіп, сентябрь күзде келдік.
Құлақ түріп қайдағы жиын жерге,

Қайда өнерпаз бар болса іздеп едік.
Өткен күн арзаны мен маржаны бар,
Ұмытып бәрін қылға тізбек едік.
Халықты шағалалы көлдей қылып,

Бетінен қай дарияның жүзбеп едік.
Ырзығын түзге шашқан кім термеген,
Ұғынсын тыңдаушылар сөз пернеден!
Бір асқан Қарқаралыда қыз бар екен,

Аттыға аял, жаяуға жол бермеген.
Көз таңбалы Арғынның бәрін жеңіп,
Алты таңба Найманға қол сермеген.
Сөз дарысы басына орнағанда,

Бәйгеден басып озып кім келмеген?
Ән салған толып жатыр сөзге сақ-сақ,
Ақ мылтық адамдар бар тілге тақ-тақ.
Семейден Әсет ақын келіпті деп.

Айтыпты сыртымыздан әркім мақтап.
Болыпты Ырысжанмен айтыстырмақ,
Жүйрікті сынға алмақшы әбден баптап.
Жүруші ем сексигенсіп, сөз білгенсіп,

Бір қорқып сүмірейдім сүрең аттап.
Болыпты Ырысжанмен жарыстырмақ
Өнерін екі қыран салыстырмақ.
Ел тыңдап екі ақынның айтқан сөзін,

Бір дуан Қарқаралыға таныстырмақ.
Табылса топан асқан атақтылар,
Дұрыс қой майдан жерде алыстырмақ.

Әсет Найманбайұлы
Бұрынғы елге жаққан дана сөзді,
Дұрыс па қайта сөйлеп ауыстырмақ?
Аяңдап жетіп келді бір-екі адам,

Аяғын жебей басып маған таман
«Әсет ақын сіз бе?» деп жұбап қыла,
Сұрағанын білмедім қалайшадан.
Сол күнде он сегізге келген едім,

Жарым ес жастық жеңген көңілім алаң.
Амандасып тұрды да жөнін айтты.
Қалайша бізге келген уақиғадан.
«Өнерің болса, бала, бізге еріп жүр

Той қылған рұқсат алдық байбатшадан».
«Кетпейді терің зая, зарла!» – дейді,
Мәнісін шақырғанның барла! -дейді.
Бір қызбен осы тойда айтысасың,

Әсеке, жәрдем берсін Алла, – дейді.
«Тартатын айдаһардай ызғарлы қыз,
Әйтеуір, оқыс кетіп қалма!» – дейді .
«Шашаңа шаң жұқпаған тобышақ ең,

Шабасың бүгін сүрлеу қарға!» – дейді.
«Ырысжан – әйел заттың алаяғы,
Кім білсін кім шығарын алға», – дейді.
«Еркектің бөрік киген намысы бар,

Әйтеуір, оқыс кетіп қалма!» – дейді
«Дүбірін ғалам білген тұлпар едің,
Баяғы жүгірісіңнен талма!» – дейді.
Той десе, топшыл басым қалған бар ма,

Ұят қой қымбат бағаң арзандарға.
Сескеніп, сезіктеніп ұрғашыдан,
Ойыма қыз жеңер деп алған бар ма?

Әсет Найманбайұлы
Жасымнан сөз кестесін жаттап едім,
Жеңіліп қыздан өлсем, арман бар ма?
Бел байлап, тәуекел деп тас түйініп,

Қан жиын кірмек болдым майдандарға .
«Бара тұр, мен де артыңнан барайын», – деп
Сол келген жауап бердім бағландарға.
Шақырған шаршы топқа келдім жетіп,

Біле алмай не істерімді есім кетіп.
Ішінде сегіз қанат қызыл үйдің
Ән салған домбырамен өлеңдетіп.
Хан қара би-болыстың қатындары

Ортаға ап отыр екен сөз сөйлетіп.
Ата жөні, нәсілі нәсібі, тегін мақтап,
Сөзге ұста және дауысы әнге жетік.
Гармоньмен скрипка сұхпатындай

Дауысы сыбызғыдай сыңғыр етіп.
Тыста еркек, үйде ұрғашы өлеңге мәз,
Жаратқан құдай сондай бұлбұл етіп.
«Ой, пәле-ай, Ырысжанның жауабы-ай!» – деп.

Жұрт гулеп көтерілді ду-ду етіп.
Тысқарыдан біраз тұрдым сөзін тыңдап,
Ағындап айтып отыр анық шындап.
Інжудей елге жаққан дана сөзін,

Хош алып түшіркеніп, жұртқа бұлдап.
Айғайлап алғыс айтар тыңдаған жұрт,
Жым-жырт боп құпиялап сөзін тыңдап.
Сөйлесіп өзім көрген ұрғашыда

Оңай ма Ырысжандай адам тумақ.
Тұлпардың шын тобышық бедеуі екен,
Көресің шапса шаңын будақ-будақ.
Алдына шын қасқарса жан салмайтын,

Әсет Найманбайұлы
Қояндай құмнан қашқан кетер зымғап.
Көп түскен тайталасқа жазған көңіл,
Жүрегім арпалысып аттай тулап.

Осы кеп кең дүниені бір уыс қып,
Тастайды қолмен жиып умақ-шумақ.
Есіктен шыдай алмай келдім кіріп,
Отырдым орын берген жерге тұрып.

Құйқылжып құландыдай төңкеріліп,
Сонда қыз жалт қарады мойын бұрып.
Жақтырдым сайрап тұрған сандуғаштың,
Барабар жауабының тегін біліп.

Екі сөз теңелгенше байқала ма?
Біреуді біреу сырттан тілмен қырып.
Балалық именгенім – естің жоғы.
Шын майдан Орта жүздің жиын тобы.

«Әлгі Әсет ақынсымақ осы ма?» – деп,
Өкпеден мына қыздың атқан оғы:

Кім талап Ырысжаннан қылар? – дейді.
Үш жүзге ұран болған ақын Әсет,
Байқасам, түсі осыған ұнар, – дейді.
Кел, шырақ, енді аяңдап жет қасыма,

Отырмын жан таба алмай сынар, – дейді.
Алысып екі мықты, бірі жықса,
Көрген соң, жұрттың көңілі тынар, – дейді.
Сыртыңнан атағыңа құлақ салып,

Осы жұрт әуеніңе құмар, – дейді
Ысқырып атқан аңның обалы жоқ,
Көрейін, лебізіңді шығар! – дейді.
Сөзінің қайран қалдым кірін таппай,

Әсет Найманбайұлы
Кенедей лебізіңнің мінін таппай.
Жүйрік ем жеке шапсам жан салмайтын,
Адастым айтар сөздің бірін таппай.

Қамалып тұтқиылда қалдым тұрып,
Қайымның қосып айтар ығын таппай.
Басында басқындатып біраз ғана,
Қыз алды сөзбен кегін атпай, шаппай.

Сөзіне сөз таба алмай кеттім бұғып,
Біле алмай не дерімді есім шығып.
Тағы да қыз тоқталмай сөйлеп кетті:
«Жүрмін деп алысқанның бәрін жығып».

Бауыздап мақтаменен із баулайды.
Сөзбенен тұншықтырып жерге тығып.
Қақпаға қара малдай қашан көндім,
Жерім сол ылдилаған сөзден ығып.

Шыдайды егес жерде ердің ері.
Сыпайы сынық қылмай келтіріп айт.
Болады өлеңнің де оқа, зері.
Сен – Әсет, мен – Ырысжан әлем білген,

Екеуміз тартысалық ары-бері.
Қорғалап не ғып отыр, бойын бағып,
Жұрт бұлдап тұмарлаған белгі тағып.
«Атар киік адырға» дегендейін ,

Айтпасаң нысанаға келдің не ғып?
Аянып өлеңіңді отырмысың,
Жұрт көңіліне құмарлық отын жағып?
Барабар Ырысжанмен деуші еді жұрт,

Бере ме өнер пайда көрсетпеген.
Топастау торы шолақтың біреуі ғой,
Мұны кім зор білгішке есептеген.
Үрейің мұнша неге ұша қалды,

Бұл жерде жалмауыз кісі жоқ кісі жеген.
Шаппайтын, желмейтұғын жорға десем,
Ақша майға семірген еккен көбең.
Көбеңдігің көрінді көлденеңнен,

Заты ұрғашы әйелден болдың төмен.
Желаяқ, жан салмайтын жүйрік десем,
Әншейін-ақ екен ғой, сығыр деген.
* * *

Қыз сөзі өңменімнен кетті-ау өтіп,
Еттен өтіп, сүйекке тұры жетіп.
Көріскен соң дұрыс па керіспеген,
Білмедім қашарымды қыздан нетіп.

Әйтеуір, тисе, күйсе бір жауап деп,
Жібердім әлгі жерде ән гулетіп.
Әсет:
Басында нұрын мақтап нәзік белден,

Сөз ұғар нәсілі таза айтқан жерден.
Сөзіңнің қатты, жұмсақ – бәрі әдемі,
Шыққандай тыңдаған жан қайғы-шерден.
Адыңнан адам шығып көрмеген соң,

Үйрендің қатаң шауып ылди-өрден.
Тірі жан менен өзге туған жоқ деп
Алыпсың күпір мінез әзәзілден.
Қыз едің естуімше, кемел ойлы,

Әсет Найманбайұлы
Сыйғызбай күпірлігі жер жүзіне,
Әзәзіл имам еді, шайтан болды.
Тірі жан менен өзге туған жоқ деп,

Сөзің бар қарлы-жаңбыр оңды-солды.
Шөп желке, шошаңдатпа таяғыңды,
Дәндеген бастай берме баяғыңды.
Шарам кеңнен шабылған қарашормын,

Тартармын асықпасаң табағыңды.
Соғатын албастыңды әкең менмін,
Басқайсың аңдап-аңдап аяғыңды.
Ырысжан:

Сөзің қалай шығады қардан суық,
Қасыма ақырындап келдің жуық.
Артыңнан тасымалдап әрең жеттің,
Апшыңды бір қуырдым сөзбен буып.

Бес қазылық Ойтүндік, Сарыарқамда,
Арғын теңдік алып па менен туып.
Алты ақан Аязбай мен Шашубайлар,
Артымнан жете алмаған құстай қуып.

Бағымнан құдай берген өте алған жоқ,
Жеңілмей бәрі де аман кете алған жок.
Бір шыққан Қарқаралыға қызыл гүлмін,
Ексе де бөтен баққа біте алған жоқ.

Арғынға неше түрлі өлең айттым,
Қадірін жауабымның күте алған жоқ.
Дау айтып күні бұрын керіспелік,
Майданда озса жүйрікке есептелік.

Орта жүз тегіс білген Ырысжанмын,
Жыланды үш кертсе де кесірткелік.

Әсет Найманбайұлы
Әсет:
Дәндеп қапсың Аязбай, Шашубайдан,
Болыпсың өнегелі үлгі жайған.

Қиуасыз мақтан сөз сөйлегенмен,
Қыран бүркіт жасқанбас бозторғайдан.
Бошан түгіл орта жүз түк қылмайды,
Уақ, Керей, жеңілген Арғын, Найман.

Сәуле түскен байқарсың сөздің түрін,
Аңдамай бір сынайсың елдің сырын.
Қарқаралы, Семей, Омбы, Қараөткелмен,
Білемін он дуанның ойын, қырын.

Екінші сөзін тектеп сөйлесін деп,
Көрсеттім алты қырдан әннің түрін.
Бәйгені байтал шауып алған емес,
Ырбаңдап қалжыңдама менен бұрын.

Мінезіңнен,бойыңнан мін таптырдың,
Қабағым емес еді қызға қырын.
Екі ердің ерегессе бірі өлер,
Тең тартсаң желқомыңа қойман жырым.

Ырысжан:
Осы жерге бата беріп көп әкелген,
Айтыссын Әсағаңмен деп әкелген.
Кекетіп келген жерден байтал дейді,

Бойына таудан үлкен кек әкелген.
Жар қадірін білмейтін әулекіні
Өлшемей осы жұртым неге әкелген?!
Әсет:

Бұл сөзің дұрыс емес, тәңір атқан,
Байқадым шамбайыңа сөзім батқан.
Байтал деген сөзімнің мәнісін біл,
Мал қылып мен емеспін маңыратқан?

Әсет Найманбайұлы
Тату дос шын ниетпен саған теңмін,
Асылын өлшеп сөйле артық кемнің.
Айыр көмей, жез таңдай, қаусырма жақ.

Алты арысқа білінген әкең менмін,
Сен менің бағып жүрген тоқтымдайсың.
Қасқырша қарным ашса басып жермін,
Байқарсың сөз тамырын тарсытқанда,

Жығылмай түзу кетсең ақын дермін.
Ырысжан:
Рас ақын осындай дүрден шығар,
Соқталдай сорақы сөз кімнен шығар?

Қасқыр болса қой жейтін анық сырттан,
Арлансып өз ойында жүрген шығар.
Арлан төбет сықылды аңғал ақын,
Ырылдап қотанында үрген шығар.

Арлан қасқыр екен деп жасқанам ба,
Қайдағы қу сұмдық сөз бізден шығар.
Сізді де қалай айтты деп сөкпейтін,
Жаныңа жауап барып тиген шығар.

Мен Ырысжан екенін байқай алмай,
Әншейін бір қыз ғой деп кірген шығар.
Әсет:
Тиегін тиер сөздің айттың шенеп,

Көтермелеп өзіңді өзің демеп.
Ессіз, есірік, әйелддің ақымағы,
Екі аяқты айтады итке теңеп.
Кеудесі кең өрескел, албыт ауыз,

Әдептен аттаған соң солай демек.
Ырысжан, өзге ақыннан мазалысың,
Жел сөз бен тантық сөздің азанысың.

Әсет Найманбайұлы
Ер төбет те, ұрғашы-өлекшіні,
Болуға сен де қаншық жазалысың.
Алпыс итті еріткен, ақ қаншығым,

Әйелдің төмен етек наданысың.
Ырысжан:
Ақынның тура келмей данасына,
Соқтықтым жанып тұрған шаласына.

Қоржын толмас бойыңның кескіні бар,
Бойыңның көзім толмас қарасына.
Осы жұрт жөнін білмей соқтықтырды-ау,
Майқының жұдырықтай баласына.

Табысып татулықпен сөйлеселік,
Қыстырмай ұят сөзді арасына.
Әсет:
Топанның тура келдің тасқынына,

Тасыған Ніл дарияның басқынына.
Бұйырған қай жұмысың толмап еді,
Не кінә тағарың бар жастығыма?
Тең көрмей тексерместен бала дейсің,

Қарашы құрдым қыздың қастығына.
Сендей екі кәрі қыз жатушы еді,
Біреуі аяқ, біреуі жастығымда.
Жанарлы жар қадірін білмейтұғын,

Жетті ғой жаңа көзім настығына.
Ырысжан:
Әсеттің біліп едім бала екенін,
Жарқырап жанып тұрған шала екенін.

Жеткем жоқ жиырмаға, әдіра қал,
Ырыстың қайдан білдің кәрі екенін?

Әсет Найманбайұлы
Шалығынан әр сөзіңнің абайлаймын,
Шекеңнің ашуланшақ тар екенін.
Бағана кірген жерден байқап едім,

Бойыңда зор кесапат бар екенін.
Әсет:
Абайла қызға жігіт дәрі екенін,
Сүйкімді, сұлу болса жар екенін.

Ат жақты, албыт ауыз, көкіме қыз,
Өңіңнің жаңа көрдім сары екенін.
Мен қашан әжетіңе жарамап ем,
Әсеттің қайдан білдің бала екенін?

Ырысжан:
Жіңішке бойың нәзік, қылдырықтай,
Сөйтсе де, сөзің ұшқыр бұлдырықтай.
Қу бала-ай, бала демей, не деуші едім,

Көзіме көрінесің жұдырықтай.
Қалай қашсам мойныма түсем дейсің,
Ыңғайлы қашағанға тал құрықтай.
Қызығып қыз екен деп далбаңдама,

Тұйғынның жемін қуған кезқұйрықтай!
Әсет:
Өзіңе өзің болдың әулиедей,
Жақсыға аруақ қонбас ел сүйемей.

Кәрі ит –ау, кәрі демей, не деуші едім,
Қаңқайып көрінесің нар түйедей.
Ақ түскен самайыңа, бетіңде әжім,
Ақпанда құлын салған боз биедей.

Нәсілің, затың таза көрінбейді,
Болса да екі бетің қан шиедей.

Әсет Найманбайұлы
Ырысжан:
Қой, Әсаға, осы сөзден адасалық,
Аз ғана әзіл сөзбен жанасалық.

Біріміз үлкен, біріміз кіші болмай,
Кел енді, жасымызды санасалық!
Әсет:
Кәрі, жас айырамын беттің нұрын,

Білемін жауабыңның жаққан сырын.
Санасып-ақ көрелік жасымызды,
Жасымды мен айтпаймын сенен бұрын.
Естіп алып кетесің кішірейіп,

Қылт еткізбей білемін қыздың сырын.
Ет пен сүйек толысып түгенделіп,
Болған жоқ анық толып түгел сыным.
Ырысжан:

Қараңыз келістіріп келбетіме,
Дауа жоқ сұрап алған бейнетіме.
Әсеке анық жасым баян болсын,
Шығып ем он алтыдан он жетіге.

Жастығымды танымай бет бейнемнен,
Жұртым-ау, жолығып па ем әулекеге?
Қалайша көңілің толмай олқысындың?
Талайлар мас болушы еді сәулетіме.

Әсет:
Тағады теңге шашбау қыз артына,
Жаққанмын жас күнімнен өз халқыма.
Ырысжан, ибаменен сырласайық,

Шығып ем он бес жастан он алтыға.
Басымнан сөз асырып көрмеген соң,
Күйдірдім кәрісің деп сөз салтына.

Әсет Найманбайұлы
Орнығып ойқастамай сөйлеселік,
Екі сөз түгел келсе бір шартына.
Ырысжан:

Біріміз ойда, біріміз қырда екенбіз,
Мұқтаж көңіл, барабар мұңлы екенбіз.
Он алты, он жетіде айырма жоқ,
Арамыз бір-ақ жылдық құрбы екенбіз.

Көркем сөйле, жұрт тыңдап көңілденсін,
Отырған халайыққа үлгі екенбіз.
Шешен тіл шебердің өнері ортақ,
Әр жерде ақылдыға бұлды екенбіз.

Әсет:
Өлеңге ағып тұрған жел екенбіз,
Жиылып тыңдаушыға дер екенбіз.
Он алты, он жеіде айырма жоқ,

Арамыз бір-ақ жылдық төл екенбіз.
Көңілің баласынбай жаңа орнықса,
Қашалық Семей жаққа, кел екеуміз!
Ырысжан:

Қарқабат, Қаракесекті етпеймін бел,
Аузымнан аһ дегенде зайлайды жел.
Жігіттің қыз алатын түрі қандай,
Нарқыңды айрайын қасыма кел.

Әсет:
Мұраты қыз бен жігіт – алған берген,
Басынан дәурен өтсе, арман көрген.
Құда түсе келгем жоқ, қыз айттыра,

Түрімді көрем дейсің салған жерден.
Қасына кәрі қыздың бармаушы едім,
Бересің, барсам, орын қай жерден?

Әсет Найманбайұлы
Ырысжан:
Көшкенде жылқы айдаймын күрең кермен,
Бозбала айқайласа сүреді ермен.

Қасына қыз шақырса, қорғанбай кел,
Аласың қыздан орын сүйген жерден.
Босағада отырып үйреніп пе ең,
Жабыса кетуші ме ең тиген жерден?

Арқада Абылай, Бөкей хандарым бар,
Ел кезген кедейлікпен аңғарың бар.
Әлде сен сонан қорқып отырмысың,
Бұтыңда жыртық-жыртық шалбарың бар.

Әсет:
Өнерлі би, үлгілі хандарым бар,
Қадірлі, қасиетті жандарым бар.
Туысыма шыдамай сауды қылдым,

Әйтпесе, күн көрерлік малдарым бар.
Жақсының бір жамансыз күні болмас,
Бір киер көрушіге шалбарым бар.
Семейдің мырасымен таныс болсаң,

Осы жерде өліп кетсең не арманың бар?!
Ырысжан:
Қу бала-ай, сөз табасың не керектен,
Қай сөзің дәл тиеді зеңбіректен.

Олай десең, қасыма қорғанбай кел,
Ер сүйегін танимын кебенектен.
Әсет:
Қол қойдым осы қыздың данасына,

Көздеріңмен көрмесең нанасың ба?
Алдап айтқан сөзіне аңқау басым,

Әсет Найманбайұлы
Аңдамай жетіп бардым қыз қасына.
Дұшпаны өзі алдына келгеннен соң,
Бетімді тырнап алмай аясын ба?

Әркімнің өзі шыққан тауы биік,
Әсеттің беделіне қарасын ба?
Ырысжан:
Шапқан бірдей болмайды желгенменен,

Мен жар болман, көңіліңді бөлгенменен.
Алдағанға келесің адыраңдап,
Не бітірдің қасыма келгенменен?
Ел аралап жүрген бір сері десем,

Бар екен талай мінің жөнделмеген.
Қарасам шалбарыңа жалбыр-жұлбыр,
Алдағанға көнесің, надан қылжыр.
Әншейін келемеж қып кел дегенге,

Келуін шын өңмеңдеп, құдай ұрғыр!
Әсет:
Сүйкімсіз қай-қайдағы сөзге барсың,
Құрбыңа қызыл гүлдей ынтызарсың.

Итті де шақырып ап ұрмаушы еді,
Қос қыртыс, екі сөзді сайқал қарсың.
Кигенің аяғыңа шегелі етік,
Сылқым жаралар ма сенен өтіп,

Сүйкімсіз, шақырғанда сүйте ме екен,
Заматта бұзыласың қылт-сылт етіп.
Қасыңа сырыңды алса шайтан келмес,
Алдарсың әзәзілдей бір бұлт етіп.

Сыртың адам, шақпалы тілің жылан,
Қараң қалғыр, барасың қайда кетіп?

Әсет Найманбайұлы
Қос түйме омырауыңа жарасып тұр,
Келіп ем ұстайын деп, әуес етіп.
Ырысжан:

Қой бала, бұл сөзіңе сене алмаймын,
Сөзіңе алдап айтқан көне алмаймын.
Иесі бар түймемнің, қолқалама,
Құның жетпес қымбатты бере алмаймын.

Семейден бір салт атты келіпті деп,
Соңыңнан жолаушының ере алмаймын.
Сайда саның, құмда ізің көрінбейді,
Бір кетсең Қарқаралыдан көре алмаймын.

Әсет:
Қарашы мына қыздың айтқан сөзін,
Қадайды аудармастан екі көзін.
Жатақта нан жеп жүрген кедей қызы,

Маған түйме бермейтін кімсің өзің?
Сен құрғыр, жолаушыны менсінбейсің,
Ежелден тар болмаса сыр мінезің.
Байқағанға паңдығың толып жатыр,

Ұқсайды ібіліске бойкүйезің.
Ырысжан:
Аяулы Әсағаңнан санасы бар,
Бойымда түйме деген жаласы бар.

Түймемді ебін тапсаң ұстар едің,
Санаулы төрт-ақ жұмбақ бағасы бар.
Жол тауып жүре алмасаң көзіңнен көр,
Сөз тауып шеше алмасаң өзіңнен көр.

Төрт сөзді түгел тәмам таба алмасаң,
Түймем саған тимейді өзіңнен көр.

Әсет Найманбайұлы
Ізденіп таба алмасаң далаға кет,
Екі көзің телміріп қалаға кет.
Түймемнің төрт-ақ ауыз жұмбағы бар,

Таппасың дамбалыммнан садаға кет!
Әсет:
Ерегес майдан қылдық екеу ара,
Соқтығысып алайық жеке дара.

Қорғанып қыз жеңер деп отырғам жоқ,
Жұмбағың төрт мың болсын, сөйлеп қара.
Байлап қой, төрт сөзіңе уағдаңды,
Жоруы бірімізге бір масқара.

* * *
Қыз айтты ә дегенде бір жұмбағын:
«Аузыма ағытылып кір жұмбағым!»
Отырған Қарқаралдың хан, қарасы,

Жүйріктен екі қыран сөз тыңдағын.
* * *
Бір сарай нұрланады жалғыз «Мим» мен,
«Ра» мен «Нун», «Ха» менен «Зи» оған ерген.

Бұл бес харіп бес сөздің бесеуінде,
Білдің бе мағынасын қайдан келген?
Және де бір бәйтерек шыққан биік,
Көрінер көлеңкесі көкке тиіп.

Жемісі мәуесімен жарасулы,
Сенімді сегіз бұтақ тұрған иіліп.
Ол бұтақ қорқытады жүрек шайып,
Теректің жапырағын елге жайып.

Жұмыотқа шағып ішіп екі ителгі,
Өргізіп шығарады бір бидайық.

Әсет Найманбайұлы
Әз атаның баласы жалғыз қалып,
Сегіз-тоғыз лашындар жүрер шалып.
Ішінде отыз-қырықтай құзғындар бар,

Үш жылда бір нәр татар өліп-талып.
Баршасын таратады бір ителгі,
Жапалақ жалбаң қағып шыр айналып.
Ішінде жүзден аса күйкентай бар,

Олар да қорек қылар тышқан қағып.
Асқан ақын даңғайыр болсаң дағы,
Әсеке, таба алмассың мұны қағып.
Бір теректен осынша құс өргізіп,

Алып кел, атын атап, белгі тағып.
Әсет:
Бір сарай нұрланатын Меке де дүр –
«Мим», Хажы – парыз бай кісіге хақтан келген.

«Нун» – намаз, «Ра» – руза, «Зи» – зекет дүр,
Парыздың енді бір иман білген.
«Хи» – хажы, исламның бесіншісі,
Кәнзарах мағынасында көзім көрген.

Сұрасаң әділ кеңес көпке кеткен,
Көңіліңді сөз кемітіп өкпелетпен.
Бәйтерек жапандағы-ақ падиша,
Көңілі ұлықтықпен көкке жеткен.

Ұлық тақтан таймайды халыққа жақса,
Қатын байға еркелер бала тапса.
Иілген сегіз бұтақ – сегіз сенат,
Жайлыған жапырағы – қағаз ақша.

Алла деген пенденің тұрар бағы,
Ақынның жарамайды сыңаржағы.

Әсет Найманбайұлы
Бәйтеректе жұмыртқа шағып ішкен,
Ояз бен помощник дуандағы.
Қазақың Сарыарқада елі жиі,

Жетіп тұр қызыл тілден сөздің иі.
Бір бидайық – ел жейтін жебір болыс,
Әлгі сегіз лашын – сегіз биі.
Бақты кісі күледі бағы кемге,

Құдайдың риза бол берген демге.
Отыз-қырықтай құзғының – елубасы,
Үш жылда нәр татқаны он бес теңге.
Сайлауда шарын салып соны алады,

Оларға не пайда бар онан өңге?
Ел мазасы кетеді мұндайлардан,
Халыққа тыныштық болсас ыңғайлардан.
Жемтік жеген құзғындай желөкпелер,

Он қаршыға – страшын ыңғайлаған.
Сотқар, содырды түзеткен бір судья,
Жапалақ-жасауылдар шыр айналған.
Таппағанға жұмбағың қиын екен,

Күлкі жоқта қылатын ойын екен.
Жүзден аса күйкентай – онбасылар,
Қағып жеген тышқаны – тиын екен.
Хан – қара, би, болысты жұмбақ қылдың,

Жауабың сенің дағы сыйымды екен.
Ойда жоқ оңай сөзбен жеңем деген,
Ақын қыз шамасынша зейінді екен.
* * *

«Сөзімді сұрап әлі сөкпе, – дейді,
Әліңнен артық сөйлеп кетпе, – дейді.

Әсет Найманбайұлы
Әлгі айтқан жұмбағымды азырқансаң,
Мен санын жеткізейін көпке», – дейді.
Ырысжан:

Қос әйнек шыны да емес, темір де емес,
Жан адам түзете алмас болса көмес.
Ашылып, жабылады пружинасыз,
Ол өзі – қымбат нәрсе, тегін де емес.

Ол үйдің екі тесік бір пешінде,
Кірпіші жоқ қалаған іргесінде.
Сырттан воздух тартады магнитпен,
Қаланған кірпіші жоқ іргесінде.

Өзіндей жөнді ақыннан сұрамап ем,
Әсаға, мұның жайын білесің бе?
Ол үйде машина бар неше бөлек,
Қозғалар градуспен әр дөңгелек.

Талай жан таң қаларлық сол машина,
Бір кезде сап-сасық боп қалады өліп.
Сол үйде майсыз лаулап жанады шам,
Әр түрлі машина бар қаларлық таң.

Шам сөнсе, барша тетік бұзылады,
Жаға алмас қайта өзіндей ешбір адам.
Түгендеп осы сөзді шеше алмасаң,
Түймемнен үш айналып кет садағам!

Әсет:
Түп-түзу оқтан өткір айтқан сөзін,
Осы көп сөз шешуі жалғыз өзің.
Қос әйнек шыны да емес, темір де емес,

Әсет Найманбайұлы
Әйел зат төмен етек руыңыз,
Мағлұм сөз табылса тұруыңыз.
Кірпіші жоқ қаланған екі тесік,

Ол – тыныс, дем тартатын мұрыныңыз.
Бұл сөзді сынамаққа сұрадыңыз,
Шешейін хасыл болса мұрадыңыз.
Сырттағы тамам сөзді еститұғын,

Екі үңгір түрмедегі құлағыңыз.
Адамның көре алмайсың ішін ашып,
Тәні перде болып тұр сыртын басып.
Машина – әртүрлі ішек, өкпе жүрек,

Көңілсіз көрер едің қарның сасық.
Пружинамен жаратқан пенде тәнін,
Себеп қып тіршіліктің татар дәмін,
Майсыз лаулап жамған шам кеудеңдегі-

Қан қуатпен қозғалған жалғыз жаның,
Жан кетсе, барша тетік бұзылады,
Әмірін басқа жаға алмас бір Алланың.
Бұл бір оңай жұмбақ қой көңілдегі,

Дұрыс па қыздан Әсет жеңілмегі?
Арғын, Найман алты арыс Уақ, Керей,
Сап жүйрікпін Сарыарқа өңірдегі.
Адамның бар денесін жұмбақ қылып,

Қалды ғой енді әкеңнің кеңірдегі.
Ырысжан:
Әсаға, сыртыңыздан көп естуші ем,
Халық жалған айтпаса неге естуші ем?

Әсет Найманбайұлы
Бұтып-шатқан ақынның бірі ме деп,
Күнәңді бөле-жара жеп естуші ем.
Жұмбағымның айтайын үшіншісін,

Сөзіңді түгелдеп бер жетсе күшің.
Төрт сөз түгел болғанда түймем сіздік,
Жалғанда жауап сұрап түскен ісім.
Арықтап бір түйе өлді жетіп ажал,

Алты батпан бұлы бар безбенге сал.
Сүйегі жерде де емес, көкте де емес,
Білдің бе, мұның өзі қайда өлген мал?
Артылған мәртебеңіз талай жұрттан,

Көрген жоқ сізді сөгіп біреу сырттан.
Алты батпан көтерген алып малдың,
Санасаң әр батпаны жеті пұттан.
Жілігі жиырма төрт, топайы бес,

Шамалап өлшеп байқа ертелі-кеш.
Осыны найжағайдай жарқылдатып ,
Әсаға, бас-аяғын түгелдеп шеш!
Әсет:

Ырысжан, бұлбұл құссың жаннан аса,
Сөйтсе де бір сырың жоқ менен таса.
Менен өзге адам таба алмайды,
Мұны да бір күн, бір түн ойламаса.

Домбыра саған ерген бұлбұл екен,
Ырысжан қара сөзге қырғын екен.

Әсет Найманбайұлы
Арықтап оттай алмай өлген түйең.
Ақылмен абайласам, бір жыл екен,
Ол түйе арық емес, семіз еді,

Халыққа түрлі нығмет жегізеді.
Жылды өлтіріп өтірік арықтатып,
Осынша жалған сөйлеу неңіз еді?
Болады осылайша сөздің жайы,

Ақынның жарамайды құр айғайы.
Түйеден алты батпан түскен майың,
Санаулы бір жылдағы жаздың айы.
Тамаша тапқан сөздің бар ма міні?

Болады осылайша сөздің шыны.
Әр батпаны жеті пұт деген сөзің,
Оралған бір жұманың жеті күні.
Жүрекке таппаған сөз жұда болар,

Бір үлкен жалған айтсаң, күнә болар.
Жілігі жиырма төрт деген сөзің,
Оралған алты айдағы жұма болар.
Жыл сүйегі жер менен көкте де жоқ,

Атын бар ғып жаратқан құда болар.
Белгілі маған сол мен оңқайыңыз,
Таба алмасам, өкпелеп томпайыңыз.
Бұл арадан намақұл болып жүрме,

Бес намаз бесеу деген топайыңыз,
Мен шаққанда топайды кемірерсіз,
Шетіне дастарқанның шоқайыңыз.

Әсет Найманбайұлы
Ырысжан:
Бағыма бұлбұл Әсет болған ақын,
Кім сөгер орта жүздің қолқанатын.

Сөз көшесін қыдырған көрегенсің,
Жерің жоқ бір мүдіріп толғанатын.
Мәселе бір-ақ ауыз жұмбақ қалды,
Орын жоқ мұнан ары зорланатын.

Алты мың жан иесі хайуанаттар,
Олардың қандай адам қойған атын?
Хайуанат, набататпен, нажасатпен,
Әлемнің он сегіз мың білген затын.

Есім берген ұстаздан өзі үйренбей,
Ұнатқан оймен тауып үш қажатын.
Ол өзі қай есімді таққа мінді,
Ол адам қай фирқадан, қандай дінді?

Періштелер білмеген ғылым еді,
Ойменен дейді оны қайдан білді?
Он сегіз мың әлемге ат қойған кім,
Иесі кімге «Ат қой!» – деп әмір қылды?

Онан әрі сұрайтын жұмбағым жоқ,
Ашып бер, шамаң келсе, бұл мүшкілді.
Әсет:
Айтпассыз, ағат сөйлеп, білсек қата,

Ақын деп, қазақ маған берген бата.
Әлемді он сегіз мың үшке бөліп,
Ат қойған өз ойымен Адам ата.

Әсет Найманбайұлы
Ол өзі «раһ-рап» деген таққа мінді,
Анық хақты таныған асыл дінді.
Бірі жарық, біреуі қараңғы деп,

Аспанға мәшһүр еткен ай мен күнді.
Құрт-құмырсқа, ұшқан құс, мал-хайуан,
Жан иесі адамзат, пері, жынды.
Көкте жұлдыз, ай мен күн, періште, аспан,

Жансыз нәрсе тау, ағаш, шөп пен құмды.
Қар, жаңбыр, қыс пене күз, жаз фасылы,
Оларға атап-атап, есім берді.
Айтыстық таңертеңнен күн болды кеш,

Жұмбағың түгелденді болса да бес.
Төрт сөзің түгелденсе, жол менікі,
Бер-дағы қос түймеңді,беліңді шеш!
* * *

Қыз сонда әдебінен аспай келді,
Аяғын титтей қия баспай келді.
Шетіне орамалдың жүзік түйіп,
Алдыма бір торғынды тастай берді.

Торғынға түйген екен алтын жүзік,
Майданда екі қыран қандай қызық!
Бозбала, айғай салып еркек жыныс,
Барады омыраулап үйді бұзып.

Қызыл үй мен келгенде сегіз қанат,
Туырлық, түк қалмады түндік, үзік.
Басында бүгежектеп отырсам да,
Бәйге алдым ақырында қамал бұзып.

Әсет Найманбайұлы
Осындай Қарқаралыға барған жерім,
Серуенді қыз қыранмен салған жерім.
Түбінде ақындықпен жеңгенім жок,

Уәдемізше тоқталып қалған жерім.
Серт бойынша белгі боп екі түйме,
Алтын жүзік, бір торғын алған жерім.
Заты ұрғашы демесең, уа жігіттер,

Әуелі сиынайын патша құдай,
Шайтанның шариғаттан жолы былай.
Жерінде тоқты сойған, түнеме еткен,
Бұлбұлы Жолымбеттің мен Кәрібай.

Табылмас жігітке ақыл жан сасқанда,
Нағыздың сабыры жерде, кілті аспанда.
Бір кісі Қожағұлдан опат болып,
Бас қосқан орыс, қытай жиынында.

Жігітке оңай емес дүние қумақ,
Нарқы бар осы сөздің талай тармақ.
Ту алып, тұлпар мінген консул Қалдай,
Тар есік күндер болды екіталай.

Ие боп екі жұртты бөліп алды,
Сүлеймен, даулы болып, ер Жамалбай.
Шығысып екі ханнан алпыс шерік,
Құрысып патшалығын тартып керней.

Жүз кісі тәуекел деп түстік жолға,
Кейі аяң, кейі мінген толық жорға.
Бас қосып төрт үкірдай, елу болыс,
Ұстады екеумізді қолдан-қолға.

Найманның шарықтаған қыраны едім,
Байқаусыз түсе жаздадым жайған торға.
Алаштың әлі бетім бейне алмастай,
Құдайым, не сапардың артын оңда!

Мұрынның ақсақалы Бөкенші нар,
Билеуші Тілепалды, Жапабай бар.

Әсет Найманбайұлы
Асылбек, Қыдырмолда, би Бексұлтан,
Омары Шерекеңнің өңшең дегдар.
Сөйледім тыңдаушының қалағанын,

Қалауға қасиет қой жарағаным.
Қырық сан, қырым топтан бәйге әпер деп,
Құрышпен Төлегетай тағаладым.
Әсетпен руы Арғын сөз сөйлестім,

Әр істің тыңдап едік даналарын.
Жаратқан арсы-гүрсі лаухыл ғалам,
Болмайды бұл сөз әлі түгел тамам.
Бал тамған бармағынан ер еді деп,

Келдім деп Сүлейменге бердім сәлем.
Сүлеймен Қабанбайдың баласы еді,
Сауыттың оқ тимеген жағасы еді.
Мыңнан жүйрік мінгізген жүкті бояқ,

Сол ердің жолдастығы рас еді.
Сүлеймен сәлемнен соң сөгіп кетті,
Көрмеді бұрынғыдай, сыртқа тепті.
«Ерім өліп, Ертісім бұзылғанда,

Кәрібай, көңіл айтпай, саған нетті?
Ақылын төре, қара жамап бер!» – деп,
Әкеліп бір домбыра жарлық етті.
Әкел деп бір домбыра қылды әмір,

Қоймады ән салмасқа Сүкем сабыр.
Ішімнен хаққа жылап тәуекел деп,
Жағынан күннің шығыс қылдым дауыл.
Ащы айғай кебір үйде тозаң болып,

Әсет Найманбайұлы
« Бір Алла таразыңды тайғызба!» – деп,
Әмин деп қол көтерді аға, бауыр.
Шақырдым Қабанбайдың әруағын,

Жерді ойнаған Төлегетай салмағын.
Отырған сиаз үйде он екі би,
Кіргіздім ата затпен сөз ырғағын.
Ерлігін Сүлейменнің көл деп айттым,

Тебірентпес талай жайдың қармағын.
Ту алып, тұлпар мінген ер Қабанбай,
Бір күнде қырық қолдың жолын ашқан.
Ту алып, тұлпар мінген Әбілпейіз,

Оралып мұсылманға жарлық шашқан.
Артынан хан Қамбардың ер Ботабай,
Жүргізген ғаділдігін әр тарапқа.
Сүлеке, ашуды қой, түс сабырға,

Ісіңді бергеннен соң шариғатқа.
Бүкенші, Мамырбекпен және он би бар,
Мал кеспей тастамайды ысырапқа.
Бұл дүние, ойлап тұрсам, қапыл еді,

Құдайға құлшылықтар мақұл еді.
Сымпиып сұр жыландай Әсет келді,
Сөз жайлап осылайша жатыр еді.
Іләмпік іші-тысы құндыз бөрік,

Өзіне өзі келді сәулет беріп.
Жиылған Керей, Найман ғашықланды,
Жүйрігі екі арыстың душар келіп.
Мен реңді Әсетті Сүлеймен сөгіп кетті,

Әсет Найманбайұлы
О дағы әзір жауап бейбоз екен,
Қиқулап қоңыр қаздай сөйлеп кетті.
Ән салды буырқанып Әсет ақын,

Байқаған оқып-шоқып сөздің нарқын.
Төрт ұлын Төлегетайдың түгел айтты,
Жатқа да алған екен елдің шарқын.
Осындай екі жүйрік жарысқан соң,

Қалың ел басып кетті қара барқын.
Бір жазым сөзден оқыс бола ма деп,
Бойсырап көп толғанды біздің алқым.
Бір нәубет Әсет сөйлеп маған берді,

Сол сөзді Керей, Найман көзбен көрді.
Сөзінің басы мақтау, соңы кекеу,
Ішінен нығай мені сөз сөйледі.

Түседі жатты көрсе, ажарыңыз.
Ғайыптан қазына сөзді түгел жидым,
Жетсе де бүгін жаудан ажалымыз.
Тыңдады екі патша ел көзбен көріп,

Болмайды шіркін дүние жанға серік.
Әсет сонда домбырасын жұлып алды,
Әлгі ажал деген сөзді бөгде көріп.
Ән салды екінші Әсет шығанақтап,

Кәрібайды жамандады, өзін мақтап,
Аттың, құстың асылын өзі қылды,
Қарғаны кетейін деп жерге таптап.
Түк қоймай асты-үстімді айналдырды,

Әсет Найманбайұлы
Енді ел білді Әсетпен айтыстарды,
Жанжал қып, жағаласып тартысарды.
Өзінен шерік кемге өлшеген соң,

Бұл сөзге қаракерей намыстанды.
Іздеді біреу шауып бір ағашты.
Минутта алып келді қу ағашты.
Ішімнен хаққа жылап, тәуекел деп,

Дауластым жүдетпен деп қарындасты.
Тыңдады сөкпей, соқпай қытай, орыс,
Жайсаң, Күршім, Лепсі ояз, Семей облыс.
«Кәрібай, қара басып отыр ма?» – деп,

Ақ Найман түртіп қалды Кәлім болыс.
Айтыс, – деді, – мына Әсетпен арыс салып,
Отырсың неге тойпаң шалыстанып?
Шабандамай, Арғынның керегін бер,

Сөзіңнің артық, кемін қарысталық.
Осындай хан, халайық дулаған соң,
Қайткенше екі жүйрік жарыспалық.
Әсет:

Мұсылман қайтарған жоқ тауанымды,
Дағды алған көрсетейін амалымды.
Кәлім түртіп, бар Найман шулай қалдың,
Көрсетші маған қойған зауалыңды!

Билеуші, сен отырма шағыстырып,
Менімен бір байқарсың жарыстырып.
Қаңтарда қалшылдадаған қарт бурамын,
Байқарсың жас тайлағыңды алыстырып.

Әсет Найманбайұлы
Ілейін қыран құстай аш өкпеңнен,
Бар Найман, жер шұқырсың намыс қылып.
Қой болмас қорыққанмен кекесінің,

Бір зорлық көрсетейін сөз есімін.
Ербеңдеп иығыма шыға қалдың,
Үйреткен өзім тәлім текешегім.
Кәрібай:

Сонда мен ләбіз қылдым а құдайлап,
Шақырдым екі ұранды Боранбайлап.
Түйіліп бұл қашқынды бір ілейін,
Тас түлек ақиықша көзім жайнап.

Найманның екі жүзді наркескенімін,
Желкеңді қидырғалы жүрген қайрап.
Боқ-жының араласқан, бәкене құл,
Қаласың ат астында сорың қайнап.

Арғынның қаңғырғаны талай келген,
Біреуі осы Әсет қой көзің көрген.
Найманға кеп бүтіндеп кебенегін.
Таңлақсыз жалғыз жүйрік менмін деген.

Мың қойды өткіз судан серке болсаң,
Былпылдақ мың кісілік көрпе болсаң,
Қазы шайнап, қаз мойынды сұлу жайлап,
Өз еліңде жүрсең нетті ерке болсаң?

Әсет:
Әуелі мені қолда, бар жалғыз хақ!
Екінші сиынамын, жақсы аруақ!
Алмаған сөзден бәйге Сарыбайыңды,

Әсет Найманбайұлы
Жеңіпті өмірінше біздің Жанақ.
Не қарға, не ителгі ілінерсің,
Қаларсың сен де сондай жерге қарап.

Кәрібай:
Бұл сөзге куә емес пе Арғын, Найман,
Жеңілген сол Жанағың Нұрлыбайдан.
Бас қосса жеті болыс ер Тана бар,

Жеңілген Орынбайың Кеншімбайдан.
Алмаған сөзден бәйге бәдік мұндар,
Бейшара, бейнет қуып жүрсің қайдан?
Бір ауыз ән салғанға мақтанасың,

Жігітке абырой бермек іс құдайдан.
Әсет:
Алаштың жігін бөлген Сара бейбақ,
Біржаннан о да көрді талай зардап.

Не шабақ, не бір шортан ілінерсің,
Жазылды сенен қашан біздің қармақ?
Кәрібай:
Ол Сара бейбақ емес, анық саңлақ,

Бетіне бар Арғынның салған таңлақ.
Қаңғып келген Біржанды итше көріп,
Әлі сенен кеткен жоқ өткен зардап.
Сараның жауабының міні бар ма,

Айтпапты қарағайды талға жалғап.
Әсет:
Делбе ақын ұран салып ел мақтайды,
Үйірін байсалды айғыр ат жақтайды.

Қолыңды көрінгенге тарбайтасың,
Көтеріп иығына қу тақтайды.

Әсет Найманбайұлы
Кәрібай:
Қай жігіт ат қинамас пайдасына,
Алланың ырыздығын аласына,

Бетіме қу тақтай деп қылдың салық,
Қолыңдағы әкеңнің найзасы ма?
Әсет:
Арғының алшаңдаймын еліменен,

Шыңғыстың ат жүздірдім көліменен.
Ей, Кәрібай, аужайыңды байқап сөйле,
Қой жолдас болмайтұғын бөріменен.
Кәрібай:

Найманның сөзін тыңда, сөз орайын,
Жаратқан шопанды артық, бар құдайым.
Шопанның қасиетін көрсетейін,
Құланның айғырындай қаңғыртайын.

Қасқыр болсаң, қанжығада көрісерсің,
Ит қосып тірсегіңді қидырайын.
Әсет:
Кәрібай, ұзын қандай, шолақ қандай?

Қадірлі ғазиз үйіңе қонақ қандай?
Сиқымсыз, порымсыз боп қайдан келдің,
Жапанда жалғыз жауға тонатқандай?
Кәрібай:

Бар байлық, баршылық, бәрі байлық,
Байлайды ердің қолын шіркін жарлық.
Серілік, әумесерлдік неңді алып еді,
Жоқ болса үйде қажет нан мен шайлық?

Әсет Найманбайұлы
Қаңғып жүріп бұл емшат неңді алып еді,
Басыңда баспанаң жоқ бір қонарлық
Әсет:

Туысы, тұрғысы бір, заманы бір,
Тұлпардың бағы өлшеулі тауаны бір,
Ұлы жүз менің теңім Үйсін еді,
Кез келмей өз теңіне құрбысы жүр.

Сөзімді өңменіңнен өткізейін,
Жауапқа жас тайлағым, сен дайын тұр!
Кәрібай:
Менің де атағым бар, аруағым бар,

Көрген жан дабысыма құлақ салар.
Кем емес әлгі Үйсіннен тәрбиесі,
Аргы атам ер Жолымбет ілді назар.
Байқарсың, мен Найманың алтын тезі,

Бұзықты шегеге ұрып жөнге салар.
Әсет:
Шығады Арғынға ұран Қарқабаттан,
Кәрібай, сөйлемейсің парасаттан.

Болғанда Найман жалғыз, Арғын тоғыз,
Сол күннен кемшін едің тізе қаққан.
Әрдайым айтқан сөздің өлшеуі бар,
Ел болар артық сөзден ауыз тартқан.

Кәрібай:
Шығады Найманға ұран Қабанбайдан,
Жолымбет оң қанатын мыңға жайған.
Көшкенде тоқсан нарға жүгі сыймай,

Озбаған қазақ халқы Бұланбайдан.
Мүлгіген жүз жаяуға ат мінгізіп,

Әсет Найманбайұлы
Ішінен оза алмаған Арғын-Найман.
Затының қомағайлық құлдығымен,
Жеңілген Тіленші ағаң Кегенбайдан.

Бөліссе, тоқсан ауыл жоқтамайды,
Қай Арғын басқа өсімді Тоқабайдан?
Бір ауыз ән салғанға мақтанасың,
Жігітке абырой бермек іс құдайдан.

Әсет:
Есеп қыл, Арғын бай ма, Найман бай ма?
Бақ-мүлкі бар Найманның Арғындай ма?
Тоғыз қос тоқсан қапқа обороты,

Қай байың өлшеседі, Шорман байға?
Баласы сол, Шорманның кеше Мұса,
Сері еді қолы жеткен күн мен айға.
Азулы ер, айшылық жол өлеңім бар,

Қаларсың түстік жерде сілең қатып.
Қатпал тонның битіндей бір жабайын,
Аларсың сол арадан дәмін татып.
Кәрібай:

Есеп қыл Арғын бай ма, Найман бай ма?
Бар мүлкі бар Арғынның Наймандай ма?
Қаңғырған Найманда Арғын толып жатыр,
Қоңыр ат арба жеккен қолау тай ма?

Туысын сен сияқты тентіреткен,
Жақының Мұса Шорман ар қылмай ма?
Тыңдаған сөзімізді жан мысқылдап,
Сауданы тез қайраған дәл қылмай ма?

Әсет:
Ажалыңа кез болдың-ау, ау, Кәрібай,
Топтан тірі шықпайсың жалбырамай.

Әсет Найманбайұлы
Ат сауырын бермеген мұсылманға,
Ит-құсты Нұрмұхамед, Досан, Жанай.
Байлығы, батырлығы ұшан-теңіз,

Ол түгіл бір шабақтай болсаң қалай?
Қаржаста бір құтым бар Мұса Шорман,
Үзілмей келе жатқан ескі қордан.
Қазының бел баласы Садуақас,

Бағы өрлеп келе жатыр әлдеқайдан.
Кәрібай:
Ел озбас алты байыс руынан,
Айтпайын өзге Найман қырымынан.

Басы мұхит, аяғы Қара теңіз,
Дарыған ғайып берген тұқымынан.
Аттанса ертең ерте, кешке жетер,
Желіде ұзын жатқан құлынынан.

Ер Хасен, мырза Серіш, бай Мүрсәлім,
Күйзелмес алты ұлы ел ұлығынан.
Айтайын Жолымбеттен бері қарай,
Жауапқа дайын тұрмын руымнан.

Әсет:
Сүйіндік сөз сөйлейін қарашордан,
Түстікке көше алмайды дәулет молдан.
Олжабай орта жүзде батыр екен,

Не ғаріпті құтқарған түскен тордан,
Жарайсың бір сөткелік тоятыма,
Қанатым аю ілген бұған қомдан,
Арғынның осы бір аты озған жері,

Әсет Найманбайұлы
Кәрібай:
Салайын Қарашорына Байжігітті,
Шаянбай, Ботабаймен екі құтты.

Малы халал қазақ жоқ Шаякемдей,
Ұстатқан бүкіл қажы жомарттықты.
Ұрығынан он кісі қажы болып,
Мақтан емес болып тұр дінге мықты.

Жақастың мына отырған Сүлеймені,
Қалмақты Құлыстайдан қойдай атты.
Еңсе үкірдай Шотайда, Қонжа батыр,
Жисаң, арғын жетпейді оған тіпті.

Барларың жоқтарыңа қайыр қылмай,
Кереку, Семей жаққа елің ықты.
Әсет:
Бір бай бар біздің елде Иса деген,

Жүз бие күздік етіп сойып жеген.
Өзге бақтың мысалын не қылайын,
Кәміл бар жылқысы да бірер түмен.
Кәрібай:

Манақтың сенде естіп қайт мың мен санын,
Кәміл бар алты жүз мың ақшалары.
Ескі ақшаны жаңаға айырбастап,
Семейдің жетпей қалған төрт дуаны.

Ақшамен самауырын қайнатқанда,
Петрдің шыдай алмай шыққан жаны.
Боғастың суы ақпай қалады екен,
Бұланның суға түссе жылқы малы.

Әсет:
Найманның тіл былғамаған делбесіне,
Көрген жоқ қазақ шыдап сермесіне.

Әсет Найманбайұлы
Алдында ақ патшаның ән салғанмын,
Сүйсінген жеті болыс кеңесіме.
Қайраулы қарқаба арғымағым,

Жүрмісің көзің жетпей өлмесіңе?
Кәрібай:
Арғынның тіл былғамаған шатпасына,
Үй тентек, қазан бұзар от басында,

Үстінде жарты ғана көйлегің бар,
Жылаушы ең Белгібайдың қақпасында.
Әсет:
Ант ұрған, құдай ұрған, тәңір атқан,

Осыған қайтіп сыйған мұнша мақтан?
Байжігіт беріп жылқы, іштің саумал,
Зәлім ең одан бұрын қулық артқан.
Көңіліне келген істің бәрін мақтап,

Менімен сөйлестің-ау әбден шатпақ.
Тоқсан сөздің тобықтай түйіні бар,
Еп болар артық сөзден ауыз тартпақ.
Кәрібай:

Әй, Әсет, сенің өзіңді сор қамаған,
Жүйрік жоқ дәл өзімдей жорғалаған.
Жылқы емес Байжігітім жамбы берді,
Арғынға мал қажет деп іздеп барман.

Атамыздың байлығы сол емес пе,
Қойныма сендей жетім қорғалаған.
Қырып бәйге қырымнан алдым дейсің,
Әкеңді Көктұмада ит талаған.

Әсет Найманбайұлы
Әсет:
Ей, Кәрібай, оқымаған сен бір надан,
Хат білмеген адамның көңілі қараң.

Бір Алла, екінші хақ пайғамбар,
Менімен айтысасың кай арадан?
Кәрібай:
Ей, Әсет, молла болман сенен оқып,

Айтайын өз дауымды ішке тоқып,
Қари болсаң, күтсеңші ата-анаңды,
Жүр әкеңнің өкпесін кене шоқып.
Әсет:

Ей, Кәрібай, сөйлеселік шариғаттан,
Тарих пен тілдеселік мағрипаттан.
Саудасы әлгі сөздің бұл емес қой,
Барасың қайда лағып, тәңір атқан?

Кәрібай:
Баққаны патшаның жаяу солдат,
Жегені – құйрық, мінгені – сұлу жалды ат.
Әкең мен шешеңізді күтпеген соң,

Көрмеймісің туысың келсе жаннат.
* * *
Ұста, – деді, – мына дауды, – Би Тілеген,
Төресі Жетісудың Қоңыр деген.

Имамға бар екеуің, жүгініс, – деп,
Қой, – деді, – ерегеспей, – хан Сүлеймен.
Әсет:
Сүлеке, жолдастықтан тайғандығын,

Әсет Найманбайұлы
Дау емес өлең сөзді имамға айдап,
Болысқан ақырында Наймандығың.
Кәрібай:

Ежелден сөзге жуан арғындығың,
Палуансып Тарлан мінген Тарғындығың.
Әкең мен шешңізді жекжат етіп,
Сұраған менен қисап малғұндығың.

Шақшамен әкең сатқан насыбайды,
Бұл сөзді Айтмұхамед елге жайды.
«Мен Арғыннан Найманға келгеннен соң,
Депсің ғой, сөйлетпеймін Кәрібайды».

Баянды пайда келер абайламай,
Мына Әсет серілікпен жалтырайды.
* * *
Жігіттер Көктұмаға барған жерім,

Дәміне Шұбарағаш қанған жерім.
Ер өнері кем болмай, тауып ебін,
Әсетті сүріндіріп шалған жерім.
Әсет тоқтап, Кәрібай жеңді деген,

Ақын Әсет, ұраным қарашордан,
Тұқымы өскен Арғыннан шықтым молдан.
Жеті жыл Қараөткелде оқып едім,
Бұл өлең адастырды орта жолдан.

Ғылымнан махрұм қалдым өлең дарып,
Өмірді өлең үшін етіп сарып.
Желіккен жел сөзбенен қайран өмір,
Өмірді зая қылған мен бір ғаріп.

Байжігіт, Тума, Тоқпақ, Байсиықты,
Үш-төрт жыл қоныс қылдым іздеп барып.
Секілді Семей, Омбы бәрі таныс,
Адамзат қайда бармас дәм аударып.

Көрінер сөз үлгісі порымында,
Аузымның ағаты жоқ қиюында.
Шақыртып Дулат болыс алып барды,
Садырда Жақанбайдың жиынына.

Жүз жылқы, тоғыз құндыз – бас бәйгесі,
Торт болыс қауымының ұйымында.
Тарқатты сол жиында татулықпен,
Ел екен аласы жоқ пиғылында.

Жаратқан Арғын, Найман арыс қылып,
Арасын өскен елдің алыс қылып.
Садырдың бұл жиыны болды ұран
Ұлы жүз, Орта жүзді таныстырып.

Садырдың Мұқаншыда аса қосы,
Қазақтың ас мұра ғой бір пормысы.

Әсет Найманбайұлы
Баласы Үйсін атам Жалайырдан,
Келіпті Жәлменді атты бір болысы.
Бақтыбай ақыны бар, Үйсін асқан,

Қапалға, Басқан, Сарқан лебізін шашқан.
Әкепті өз Матайым Төлек атай,
Сонысын ақынсынып ұялмастан.
Айтыстым амал бар ма Бақтыбаймен,

Көңілін көпшіліктің қия алмастан.
Қозатын айғай шықса қу делебем,
Тоқтатып өзімді өзім тыя алмастан.
Аға баласы деп, жұрт айтысты бастауды Бақтыбайға

ұйғарысады.
Бақтыбай:
Уа,менің атым Бақтыбай,
Домбырамды қақтым-ай.

Сөз нақысын таптым-ай,
Үйсін, Найман бас қосты.
Тыңлатайын жақсыма-ай,
Туралы тұлпар дуда озар.

Өлеңнен оқты аттым-ай,
Ағын судай ақтым-ай.
Қатарын малдай бақтым-ай,
Арғыннан келген ақын кім.

Зікір салған бақсыдай?
Әсет:
Бақтыбай, тең болмайсың меніменен,
Қатынның дауыс айтқан сөзіменен.

Әсет Найманбайұлы
Шырмалып отырам ба сеніменен?
Аузыма анық тартсам, кірмес пе едің,
Лебіндей айдаһардың деміменен.

Әй, сорлы, салындыға ораласың,
Ағынды иірімнің жылымымен.
Үзінді шұқанақтың шалшық суы,
Тең болып па арқыраған дария көлмен?

Қайнасам асхананың қазанындай,
Сорпамның жоғаларсың көбігімен.
Бақтыбай:
Ақынмын мен Бақтыбай Үйсіндегі атақты,

Кім теңер менімен арғы жатақты?
Айталық әдеппенен сыпайласып,
Қоспалық бұл айтысқа көп шатақты!
Қанша жүйрік болсаң да,

Тарта сөйле тіліңді!
Ұлы жүз тең туыпты орта жүзбен,
Кездестік екеуміз екі жүзден.
Арқадан сен келіпсің Жетісуға,

Арғына не себепті күдер үздің?
Қанша жүйрік болсаң да,
Тарта сөйле тіліңді!

Кемпірбай ақын қатты науқас дегенді естіп, Әсет ар­
найы көңілін сұрауға келіп былай дейді:

Науқасқа шипа берсін патша құдай,
Сырқат деп Сарыарқадан естіп келдім,
Жақсы ма, қандай боп тұр хал, Кемпірбай?
Аспанда айнала ұшқан сұңқар едің,

Кез болдың жайған торға бүгін мұндай.
Науқасың меңдеу тартты дегеннен соң,
Жыладым бәйіт айтып үш күн ұдай.
Даусымды танимысың, атым Әсет,

Мен келдім әдейі іздеп көңілің сұрай.
Апырай, жауап қатпай кеткенің бе,
Алашқа атың шыққан қыраным-ай!
Сәлем ал, басың көтер, кешуіңді айт,

Адамның бірі емессің әншейін жай.
Жеті күн жолаушылап келіп тұрмын,
Шырайлы көркем жүзің көріп тұрмын.
Бір көтер тым болмаса басыңызды,

Інілік сәлемімді беріп тұрмын!
Қосылып жүруші едік жасымызда,
Хал сұрап Әсет кеп тұр қасыңызға.
Бір ауыз тым болмаса сөзіңменен,

Көтерші бері таман басыңызды!
Сен кетсең, өзіңдей боп ұл туар ма-ай!
Қою сөз қояр ма екен бұлқына алмай?
Сырқат деп Сарыарқадан естігенде,

Әсет Найманбайұлы
Сонда Кемпірбайдың айтқаны:
Көңілді Әсет келді-ау көтергелі,
Қысады кеуде шіркін жөтелгелі.

Артыма бір-екі ауыз сөз тастайын,
Басымды жастықпенен көтер бері!
Өлсем де «Көк кептерге» бір басайын,
Қу тақтай қос ішекті әпер бері!

Аузыма өлерімде сөз салмасаң,
Қонғаның өлең шіркін, бекер ме еді? –
деп, төсектен басын көтереді. Одан ары өлеңін былай
жалғастырады:

Ал енді, шіркін көмей былпылдасын,
Сөзімді мен өлген соң кім тыңдасын?
Ішінде Арғын, Найман салдым айғай,
Қалайша шіркін көмей жыртылмасын?

Тірліктің тиянағын көру үшін,
Кім мендей боламын деп ұмтылмасын?
Суырған қынабынан наркескендей,
Қызыл тіл әр-әр жерде қылпылдасын.

Көңілді Әсет сұрай келгенінде,
Шаба алмай кәрі тарлан сылпылдасын.
Тыңдайтын келешегім – балалар бар,
Әйтеуір, артқы жағым құр тұрмасын.

Мойынға ғазірейіл салса құрық,
Білемін енді өзімдей ұл тумасын.
Боз шапса, боз озбай ма буырылдан?
Мен шапсам, жер танабы қуырылған.

Әсет Найманбайұлы
Жабының күнде озушы ем тұғырынан.
Адаммен алтын жүзді душар болмақ,
Өзіңнің бойға біткен пиғылыңнан.

Сұрасаң хал-жайымды, Әсет жаным,
Жатырмын ұшайын деп тұғырымнан.
Тереңдеп сырдың суы қаптаса да,
Сонда да келмеуші еді жұлығымнан.

Әй, Әсет, осы аурудан өлем білем,
Науқасым меңдеу тартты бұрынғыдан.
Ұшсаң да қанат байлап аспанменен,
Ажалдың кім құтылар құрығынан?

Ер Дәуіт жеті жаста иектеген,
Қыдырдың суын ішіп құдығынан.
Келсе де тоқсан ақын торай бермей,
Мен дағы озып жүрдім Бұғылымнан.

Әсетжан, осы аурудан өлем білем,
Алланың аманатын берем білем.
Кеудемнен көк ала үйрек «хош»деп ұшты,
Сол, шіркін, кәрі жолдас өлең білем.

Кеудемде біраз тұрды қимай тоқтап,
Кете алмай бөтен жаққа айналсоқтап
«Серігім хош, аман бол, Кемпірбай!» – деп,
Жылады-ау, бұрынғы өткен күнді жоқтап.

Әсетжан, осы ауру қоймас білем,
Алланың өмірі екі болмас білем.
Қайғымен қапаланып ұшып кетті
Осы өлең Серкебайға қонбас білем.

Әсет Найманбайұлы
Ә, құдай, иманымды сал аузыма!
Кәллимат кәмал, өзің кел аузыма!
Елімді қайтып келіп қайта көрмес

Жатырмын барайын деп көр аузына.
Құдайым бірнеше жыл берген өмір,
Бұл елдің бір шал өлсе несі кемір?
Қуанбас кемпір байғұс жалғыз жатып,

Баламның келін менен жері кеңір.
Келдің бе, ажал, шіркін, алайын деп,
Құрықты ала баулы салайын деп.
Тұра тұр асықпай-ақ, ажал шіркін,

Жатырмын өзім дағы барайын деп.
Беу өмір, еске түсіп жасымдағы,
Хал сұрап Әсетпісің қасымдағы?
Қарауытып қара көр келді білем,

Аласарт жастығымды басымдағы!
Сәлем де Арқадағы хан, қараға,
Қара Ертіс, Қарқаралы жандаралға.
Атығай, Қарауыл мен өрдегі Үйсін,

Қараөткел таныс едім екі араға.
Семейде топырағым қалар білем,
Дұға қыл Кемпірбайдай бейшараға!

Әсет:
Дүниеде бір нәрсе бар көрінбейтін,
Қарасы көрінбестен дүрілдейтін.
Адамды арқаға ұрып, желкеге ұрып,

Соғады денесі жоқ білінбейтін.
Ұшады төмен қарап топ бөдене,
Кейде толы, кейде орта бір тегене.
Лай менен тұнықтың ортасынан,

Бір аққу шыға келді, ол немене?
Әріпжан:
Бұл әлем алуан түсті, түрлі емес пе,
Көз жетпес мың құбылған сырлы емес пе.

Айтқаныңыз тұтқиыл ойластырып,
Көрінбестен соғатын жел емес пе?!
Топ бөдене топталған үркер болар,
Басында орта, ай он төртте толық болар.

Лай менен тұнықтан шыққан аққу,
Таң жаршысы кәдімгі шолпан болар.
Әсет:
Әріпжан, шабыттысың сайып қыран,

Шештің бұл жұмбағымды баспай бұраң.
Тапсырдым дамыта бер өлең сөзді,
Өтейік бұл өлеңге болмай алаң.
Ақын, бұл ой пернесін баса алатын,

Әсет Найманбайұлы
Шабыт ал сайда тұрып тау басынан,
Ақиық, темір қанат болсаң қыран.
Келсеңде Бақтиярдай дар түбіне,

Жолықпан тайсалмай өт баспай бұраң.
Барлығың өз қолына табыстадым,
Десең де мейлі жомарт, мейлі сыған.
Үмітім ел есінде жүрсем болды,

Өткен деп кеше арадан бұл бір думан.
Бақтиярдай көгені байымады-ау,
Қосақталар қалғаны сіздің қолдан.
Желді әлемнен бұлт болып көшер болсам,

Кетпесін бұл қисалар болып тұман!
Әріпжан:
Ақынның жаны басқа тілі бірге,
Тілі бірдің меніңше нілі бірге.

Тілдестің белгісі сол емес пе,
Толғаған Бақтиярдай жыры бірге.
Балақ таудан бау тағып сіз ұшырған,
Құсыңыз қағып түсер келді күйге.

Қасқыр алар, түлкі алар түлегінде,
Қоян алса оны көрмейді соны жүлде.

Қали Әлібекұлы деген атақты ақын ағасы Қанағат
деген болыстікінде қымыз ішіп отырғанда, Әсет үстіне
келіпті. Оны жақтырмаған Қали:

Ит құтырса, семірер, тамақ-байдан,
Қолында Найманбайдың сексен шақша,
Тұқымың құрып па еді насыбайдын? –
дейді. Сонда Әсет тұрып былай жауап қатады:

Бұл Қали өзі шата, кімді аясын.
Біреудің қисық ісін түзеткенше,
Өзінің жөндеп алсын қолбаласын.
Ел ішінде Қалидың айттырған қыздың ішінде келген­

дігі жайында күңкіл сөз бар көрінеді және өзі біреудің
жас қызын тоқалдыққа алып отырса керек, Әсеттің соны
мезгегеніне Қанағат болыс та намыстанып: «Сен мені де
жамандап тастарсың», – депті. Әсет іркілместен:

Найманға ұран болған жалғыз ауыл.
Болғанда күңнен –байтал, құлдан айғыр,
Өзіңізден көп екен қарабайыр, – деп салады.
Кек сақтаған Қали қымыздан кейін Әсет далаға шығып

кеткенде, көріксіздеу бір әйелге өлең үйретіп қояды. Әсет
үйге қайта кіргенде: «Мына әйелмен айтысамысың?» –

Әсет Найманбайұлы
дейді Қали. «Мынаумен бе?» – дейді Әсет менсінбей. Со­
нда әлгі әйел жаттаған өлеңін айтып жібереді:
Ей, Әсет, мал біткен соң кеттің паңсып,

Бір күнде тұрушы еді үйің қаңсып.
«Ғайбатшының орыны тозақ» деген,
Ақымақ, ақындығың кімге таңсық?
Әйелмен айтысуға намыстанған Әсет: «Бұл өлеңді

үйретіп отырған Қали ғой» – депті де, үндемепті. Бірақ
сонда отырған бір апшиын шал: «Сені жеңген Қали емес,
қатын», – деп намысына тиеді. Ызаланған Әсет әлгі шалға:

Жіберсе ала жаздай, қор бітпеген.
Арақкеш, апиыншы, пәңгі шайтан,
Кесел қып мал мен басын өрбітпеген, – деп тастайды.

Әсетпен айтысқан ақын Кәрібай Таңатарұлы Сасанов­
тың немере інісі Қосымбай да ауыл арасында өлең айтып,
домбыра асынып жүреді екен. Бір күні Әсет ақын Нұғман
деген болыстікінде түстеніп отырса, үстіне Қосымбай

Қосымбай, – десіпті.
Әсет сол арада Қосымбайға арнап бір шумақ өлең су­
рып салып айтыпты:
Қосымбай мынау етке хоштағандай,

Сөзіңді сасқан адам қостағандай.
Сүйегің ақындыққа біткен екен,
Шиге шанышқан құмалақ бастағандай.
Домбырасын қағып жіберіп, Қосымбай да қарсы жауап

Ит пе едің ет жеп жатып ырылдайтын?
Немесе шалшықтағы шымшықпысың,
Жаныңа таяп келсе шырылдайтын.
Даусыңды тарта шығар, бәлем, Әсет

Бұл жерде Арғының жоқ жырымдайтын.
Жас жігіттің бірден Әсеттің ақындығына тиісіп сөз
бастағаны үй иесіне ұнамайды. Әсетке жауап сөз айттыр­
май, жігіттің мінін отырғандар өзі айтқан соң, Қосымбай

Бармақ
Мұқанбайұлы
(1866-1942)

(Б. Мұқамбайұлы нұсқасы)
Бұрынғы өткен заманда,
Ескілікті адамда
Әзімбай атты бай болды

Нашарлар келген саламға
Бұл секілді адамды
Нашарлар іздеп табар ма?!
Жатар екен осы бай

Ақ теңіз деген аралда.
Жан-жағына хат жазып
Жіберді кісі шабарға.
Үш жүзді тегіс шақырды

Ақылдаспақ адамға.
Алты ұғлы бар арландай,
Жалғыз қызы ардақты
Жақсы порым бағар ма?!

«Таңдауыңа бердім, – деп,
Жалғыз қыз осы балама.
Малым көп, бәрің билесең,
Малымды айдап көріме

Өліп кетсем сала ма.
Ерік бердім қызыма,
Үлкен-кіші, жанаға.
Не дейсің мына сөзімді,

Әзімбай жаяуға ат, жалаңашқа киім болатын жомарт
адам еді. Жалғыз қызын мал үшін қызығып тең емес ада­
мына беруге қарсы еді. Әзімбай бай «қызым кімді сүйсе,
соған барсын, мал алмаймын» деуші еді.

Бармақ Мұқанбайұлы
Әзімбай деген бай болған,
Төрт түлігі сай болған,
Жегендері жал-жая,

Ішкендері шай болған.
Қызығын көріп дәулеттің,
Жалғанда көңілі жай болған.
Бұл секілді жоқ па үлкен бай

Ниеті түзу бар болған.
Жақсы етіп үйді салдырып,
Үйінде жақсы шам болған.
Дастарханын көргендер

Ішіп-жеп, тойып таң болған.
Алты ұлы бар еді,
Алтауы бірдей бөрі еді,
Күрсілдеген неме еді,

Нашардың ақын жеп еді.
Ең кенжесі Алшыораз
Тәуірсымақ деп еді.
Бес ағасы бес тентек,

Әрбірінде бір келтек.
Бірінің аты – Арыстанбек,
Құдай ұрған ду тентек.
Бірінің аты – Қараман,

Бойын өрге балаған.
Тентектігі болғаннан
Жуымайды әр адам.
Мінезі жаман неме еді,

Бармақ Мұқанбайұлы
Бірінің аты – Оймауыт,
Нар түйедей бойлауық.
Арамға жақын неме еді,

Жаман жұмыс ойлауық.
Бірінің аты – Есқара,
Бұ да тентек масқара.
Батырсынып өзінше

Сөйлейді екен қасара.
Кішісі – тентек Ақтабан,
Ешбір адам жақпаған.
Күң-күң етіп әркімді,

Көрінгенді боқтаған.
Бұ да бір мылжың оттаған,
Дәулеті бар деп сыйлайды,
Бұл секілді жоқ па адам?!

Ең кенжесі – Алшыораз,
Секілденген шын қораз.
Жаман менен жақсының
Арасын жігіт білетін,

Қатарымен жүретін.
Таланты бар неме еді,
Жайдарысынып күлетін,
Құлаққа сөзді ілетін.

Жігіттіктің дәуірін
Өткізбейтін мүнетін,
Тәуірлеп киім киетін,
Жаратып жылқы мінетін,

Бармақ Мұқанбайұлы
Адамшылық ойлаған,
Халыққа бөлген ниетін,
Көпшіл жігіт мырза еді.

Алты ұлының ішінде
Назым деген жалғыз қыз,
Нұр секілді пішіні,
Адам тоймас түсіне.

Өз табында, қатарда
Елден озған сұлу еді,
Пар келмеген өзіне
Пішін менен ісіне.

Назым сұлу ер жетті,
Күйеуге бермей күні өтті.
Әкесі оның Әзімбай
Тоты құстай түлетті.

Жорғадан басқа мінбеді,
Торқадан басқа кимеді.
Табаны жерге тимеді,
Маңдайы күнге күймеді.

Білімі қыздың бар еді,
Сабақ оқып білгені.
Секілденген қырғауыл
Сілеусінде жүргені.

Ат кекілін термекке,
Адамдарын көрмекке,
Елдің бәрі қимылдап,
Табылды бір іс өрмекке.

Бармақ Мұқанбайұлы
Аққудай мойны құрықтай
Назым сұлу ер жетті.
Елдің бәрін шақырып

Порымдарын жөндетті.
Ешкім қалмай келсін деп,
Әзімбай кәрия сөйлепті.
Әзімбайда сөз мынау:

Назым, тұр мұнда кеп, – деді,
Назым қыздың алдынан
Бәрің тегіс өт, – деді.
Қызым сүйсе біріңді,

Мал алмай берем тек, – деді.
Елдің бәрі таласты
Алдынан шулап өткелі.
Не мырзалар қылтылдап,

Маңызданып бектері.
Тәртіп қылды бір адам,
Сарамжалды ептеді.
Белі кеткен бүкшиіп,

Көзі кеткен түкшиіп.
Таяғы бар қолында
Қарттар келді түксиіп.
Таяқтарын таянып,

Сақалы аққа боялып,
Қалмаймыз деп аянып,
Көкірегі кірілдеп,
Көзінің алды іріңдеп,

Бармақ Мұқанбайұлы
«Көтере гөр, пірім», – деп,
Қақыранып қояды
Қызға қарап күлімдеп.

«Атаңыздың жолы осы,
Осы қыз болды мұңым», – деп,
«Өтірік емес, шыным», – деп.
«Айналайын,Құдай-ай,

Көтере гөр», – деп күбірлеп.
Қарамады бұларға,
Сүйгенімен қосылмай
Назымның көңлі тынар ма?!

Жиылды молда, қожалар,
Сүйегі асыл тазалар.
Сәлделерін қиғаштап,
Назымға қарай бой тастап,

Жан-жағын қарап байқастап,
Аяңдайды жай тастап,
Көрініп жүр ойқастап,
Ақ шапаны көлкілдеп,

Сақал-мұрты желпілдеп,
Тәсбиғы бар қолында,
Әулие болып селкілдеп,
Жеңіл сініп елпілдеп,

Бұлар да жүрді еркіндеп.
«Секілді екен нұр қызы,
Тілегімді берсін», – деп,
«Тисең маған, теңсің», – деп,

«Секілді жұпар исің», – деп.
«Ішің мені білсін», – деп.
«Баяғы қожаң мен едім,
Танымай қойма кімсің?!» – деп.

Бармақ Мұқанбайұлы
«Сенің аман жүргенің,
Назымжан, менің ырысым», – деп.
«Қылқиған жаман қожа», – деп,

«Керегі жоқ, құрысын», – деп,
Елдің бәрі айтып тұр:
«Назымға да бір сын», – деп.
Қиғаштап басып бұттарын,

Іреңдетіп сырттарын,
Жоғары таман таңқитып,
Тастаған түріп мұрттарын.
Неғылар екен құтбаным,

Қарамай қойды қыз Назым,
Бұларды көргін құртқанын.
Болыс пен датқа, би келді
Ат құйрығын түйініп,

Аламыз деп сүйініп,
Тәуірлеп киім киініп,
Назым қыздың алдынан
Өтпек болды жиылып.

Өзінен басқа кісі жоқ,
Тұр ғой дейді бұйырып,
Назым қыз мұны жек көрді
Қасы-көзі қиылып.

Бұлар тағы жақпады,
Бұларға Назым бақпады.
Бұлар озып кеткенде
Жас жігіттер қаптады.

Келе жатыр мырзалар,
Қоңыр қаздай ырғалар.

Бармақ Мұқанбайұлы
Бәйшешектей түрленген,
Опасы жоқ дүниеден
Ойланшы, ерлер, кім қалар?!

Жете алмаған арманда
Ішінен қатты мұңланар.
Бедеу атын мінісіп,
Қатарын түзеп жүрісіп,

Қалжыңдасып күлісіп,
Ат үстінен бұраңдап,
Бірін-бірі ілісіп,
Жігіттік жолын білісіп,

Қолтықтарын көтеріп,
Ат үстінде шіреніп,
Құйрығынан тіреніп.
Қыздың жайын білейік,

Қалжыңдап сөйлеп тиелік,
Бұйырса мұны сүйейік.
Мырзалар тағы жақпады,
Бұларға Назым бақпады.

Өзбек келіп қаптады,
Кеудесінде жүні көп,
Омырауын атқаны,
Өмірі бөрік кимеген

Тақияшаң бастары,
Кілең айғыр мінгені
Үш жерден тартқан тартпаны.
Қызға қарап қиғаштап,

Бармақ Мұқанбайұлы
Назым бұны парықтады,
Келгенін бұлар анықтады.
Бұлар да көзге ілінбей

Санаусыз боп қалып қалды.
Қызыл шапан жауырында,
Белбеулері сауырында
Бар еді мырза аулында,

Маған келсең тоясың
Әңгелек пенен қауынға.
Моншақпен атын тұлдаған,
Өзбектер де өтті қатарлап,

Бұны да көңіл қылмаған.
Қайсыбірін айтайын
Мұнан да пайда қылмаған.
Біреуі де жақпады

Сорлы екен деп қураған.
Жігіттер де боп жатыр
Өкпелеп қатты тулаған,
Басында талас көп болды

Біріне-бірі қимаған,
Жаман қыз деп ойлады,
Атадан жақсы тумаған,
Шалдарда да көп болды

Көзін қысып ымдаған.
Мұнысын айтсам бола ма,
Бұған көңілің тола ма?!
Жек көрсең деп жолама.

Бармақ Мұқанбайұлы
Бұлар тағы өтеді,
Жақтырмай бәрін кетеді,
Кедейлер келіп жетеді,

«Бізде шұбап өтелі,
Нәсіп болса, Назымжан,
Бұйырса алып кетелі».
Жоқшылыққа өкпелеп

Бүйірден қайтып нетелі.
Мәлім болған халыққа
Таңлау берген екені.
Сүйтіп ақыл салады,

Аты шабан байғұстар
Аулақта атын сабады.
Назым қыздың алдынан
Қойқаңдап өтіп барады,

Жан-жағына қарады.
Бұл секілді сұлу қыз
Іздесе қайдан табады?!
Қатқан тоны қаудырлап,

Ілгері аты бауырлап,
Құйысқан мен жүгені
Шегелері саудырлап,
Қарамаса қыз Назым

Қалады көңілі ауырлап,
Жиылды сонда ақсақтар,
Бір бөлек болып арт жағы
Жоғары басы қақшақтар,

Соқырлар да келеді,
Оның да көзі бақшақтар.

Бармақ Мұқанбайұлы
Бәрі тегіс өтіпті,
Жақтырмай Назым кетіпті,
Киініп келген көбісі

Жұмысы келмей орынға,
Қарыздар қылып орынға,
Тимей қойды біріне,
Өзін мұнша бекітті.

Сонда Назым ешкімді жиылған адамдардан сүймеген
соң, әкесі Әзімбай ашуланып: «Осынша көптен бір тең
адамы табылмай ма? Қызым ақымақ, адам кәдірін білмей­
ді» деп, қызына қарай айтқаны:

Тамаша ойын қылдырдым.
Осынша көптен тең таппай,
Ақылсыздық білдірдің.
Бұл Ақарал қалаға

Көрсін деп бәрін шақырдым
Сіз сияқты балаға.
Өтіп кеткен күніне
Ішің толар сәнаға.

Бәрі тегіс жиылды
Үлкен-кіші, жанаға.
Атасы бөлек халықтан
Ноғай менен өзбек,

Түрікпен де кірді араға.
Тойға келді сап басқа,
Көзің түсті әр жасқа,
Ақылсыз болып туыпсың

Бармақ Мұқанбайұлы
Сонда Назым әкесіне қарай айтқаны:
Құйрық-жалым күзеліп,
Базарға түстім байталдай.

Еркін аузым бармайды
Сізге жауап айтарға.
Бәрін тегіс біз көрдік,
Қалған жігіт байқалмай.

Мырзалар келді бұралып,
Әр жерден басы құралып,
Осы келген мырзаның
Бәрін де байқап сынадық.

Әйел де болсам, жан ата,
Ешбіреуін бойыма
Көре алмадым ылайық.
Ішінде ешбір батыр жоқ

Шауып шығар төбеге.
Ешқайсысы, жан ата
Ылайық емес денеме.
Тіліңізді алмадым,

Назарымды салмадым
Нәсілі жоқ немеге.
Мұсылман аз, қалмақ қау,
Бір күні келер қалмақ жау.

Жаман болса барғаным,
Екі ноқта өріліп
Қалмай ма басым пәлеге.

Бармақ Мұқанбайұлы
Сонда әкесі қайталап айтқаны:
Айқайлап кәрия ақырды,
Ашуланып бақырды.

«Келмеген тойға кім бар?» – деп,
Шақырушыны шақырды.

Айтып едім ақылды.
Шақырушының жауабы:

Жетпіс үйлі жебір бар,
Тоқсан үйлі тобыр бар,
Тама, қыпшақ, қоңырат бар.
Бесжүз үйге толады,

Бекқожаның баласы
Қамбардың елі болады,
Қалмаққа барып жылқы әкеп
Бес жүз үйге сояды,

Кедейлері тояды,
Талай қалмақ ұрысқан
Абыройын жояды,
Батырларын өлтіріп,

Найзасын қанға бояды.
Шақырдым барша жандарды,
Шақырмадым бұл тойға
Кедейдің ұлы Қамбарды.

Шақырушының бұл сөзін
Отырған адам аңғарды.
Бұны естіп ер Қамбар
Қалғанына ыза боп,

Бармақ Мұқанбайұлы
Бір шатақты салмаққа
Ойланып батыр қамданды.
Қамданбақ түгіл арланды,

Жолдастарын жиып ап,
Бұлар айтты арманды.
Бес жүз үйге жетеді
Төңірегі ауданды,

Ескермеді адам деп
Қамбар батыр балуанды.
Бұл ісіне Әзімбайдың
Естіп Қамбар шамданды,

Жүгірмек болып өлген жөн
Мұнан құры қалғанды.
Мылтығын салып мойнына,
Қылышын байлап беліне,

Барайын деп еліне,
Тұйғын салмақ көліне,
Жүріп кетті Қамбар ер
Көрінбек болып Назымдай

Қатар өскен теңіне.
Келерсің деп жөніңе,
Көрсетермін көзіңе,
Нан пісіп тұрған деміңе.

Бір жігіт ерді қасына,
Атын ұстап еріне,
Әзімбайдың ауылының
Қасынан жүрді көріне,

Қаттырақ басып қарамай
Қиналған аттың теріне.
Жолықпады бір кісі
Еңгізбек еді көріне.

Бармақ Мұқанбайұлы
Мінгені жүйрік өкімді,
Сұлу Назым сүйкімді,
Алтын құмған қолында,

Қамбардың келер жолында
Дәретке шыққан секілді.
Жеңгесі жоқ қасында
Сөйлесе алмай өкінді.

Ғашық болып Қамбарға
Мазасын жаман кетірді.
Тұра тұр деп батырға
Жөнін айтып өтінді.

Қоғадай болған шашы бар,
Алтын түйме басы бар,
Ақ маңдайы жалтылдап,
Әйнектей көзі жалтылдап,

Қиғаш біткен қасы бар.
Назым сұлудың Қамбардың жолын тосып, Қамбар
келіп қалғанда айтқаны:

Қара атыңда жал бар-ай,
Біздің үйге түсе кет,
Көбікті саумал іше кет,
Қайнап тұрған шай бар-ай.

Батыр, саған сақтаған
Жарылмаған май бар-ай.
Қамбар батыр, келе кет,
Келіп мені көре кет,

Бармақ Мұқанбайұлы
Бір кісілік жай бар-ай.
Замандас Қамбар батырсың,
Қай жаққа бара жатырсың?

Көңлім қошы шатымсың.
Қарамай Қамбар жөнеді,
Назым үйге келеді,
Өкпелеп қалған тойына

Намысы бар ер еді,
Кедейлігі болмаса
Несі кімнен кем еді?
Назым қылды өкпені:

Бір қайрылып кетпеді?
Мен ойласам Қамбарды
Ішсем тамақ өтпеді,
Бақайыңнан келмейді

Ноғайлының бектері.
Қаршығасы сен құстың,
Мен – бөдене кептері.
Көшкенде көшті билейді

Қомы сиған түйелі,
Көк орайға қонады
Саумал ішкен биелі.
Жібектен қылған киімді

Тапқан кісі киеді,
Менсінбей Қамбар кеткенге
Ішім оттай күйеді.
Қол ұстасып жолдас боп

Бармақ Мұқанбайұлы
Ақылы бар адамдар
Айтпай сырды біледі.
Сөйлесе алмай арманда,

Бір оңаша күн еді.
Не болды менің өзіме,
Күндей болған дүзіме,
Қанша зарлап айтсам да,

Елікпей кетті сөзіме.
Қисыны кетсе қашады,
Келсе жұмыс кезіне.
Айнамды алып қарайын,

Айнаға көзім салайын,
Кешке қайту жолында
Бір жолығып қалайын.
Батырдың көрдім талайын,

Әруағыңды бағайын,
Өзіңдей берен болмаса,
Назымды кімге шағайын.
Алты құлаш ақ өрмек

Ақ өткелге құрады,
Сол жерде Назым тұрады,
Ғашық боп көңлін бұрады.
Бір сөйлесіп қалсам деп

Қыз Назымның мұрады.
Он сегізде жасы бар,
Пісіп тұрған уағы.
Судың қуат ағындай,

Бармақ Мұқанбайұлы
Қамбар мергендіктен қайтып, төрт құланды екі жағына
бөктеріп, бір түлкіні қамшы етіп қолына ұстап, жолда
өрмектің үстіне жетіп келеді. Құрулы тұрған өрмекті ат­

тан түсіп жіберіп қылышпен кесіп өтіп жүре береді.
Аттан түсіп батыр кеп,
Өрмекті бөліп турады,
Мойнын қызға бұрмады.

Қанша зарлап тұрса да,
Ешбір назар қылмады.
Мың күн тұрған шөлмектің
Бір-ақ күн болар сынбағы.

Әр сөз айтса бақпады,
Назымның жаны тынбады.
Айбынды туған ер Қамбар
Сыртынан мас боп Назым қыз

Ішкендей арақ улады,
Арыстандай сүйегі
Түбірлердің буданы.
Көрді Назым батырды,

Өткіздім деп ғапылды.
Аң-таң болып Қамбарға,
Тағы да Назым шақырды.

Табасың қайдан жақынды.
Бес жүз үйдің қамқоры,
Естуші едім атыңды,
Бекқожаның баласы,

Білуші ем арғы затыңды.
Жиырма беске келгенше

Бармақ Мұқанбайұлы
Алмапсың, мырза, қатынды.
Қара қасқа атты Қамбар-ай,
Қара атыңда жал бар-ай,

Қамбар десем қайтпайсың,
Бейәдеп өскен заңғар-ай.
Айтпасам да білмейсің,
Ашпағанды көрмейсің,