Баянғали
Әлімжанов
ШЫҒАРМАЛАРЫ ХІІ том

Шығармалары: Көп томдық. Б. Әлімжанов. – Көкше-
тау: Келешек-2030, 2016.

Т. 12. Ізгі тілек іздері. Мақалалар, лебіздер, деректер.
Интервью, статьи, отзывы, факты. – 2016. – 310 б.

Баянғали Әлімжановтың шығармалар жинағының он екінші то-
мына оның орыс тілді басылымдарға берген сұхбаттары, ақынның
шығармашылығы туралы қазақ және орыс тіліндегі мақалалар,
зерттеулер мен лебіздер, қызықты деректер топтастырылған.

В двенадцатом томе произведений Баянгали Алимжанова собра-
ны его интервью русскоязычной прессе, статьи и отзывы о твор-
честве поэта, самые интересные факты из его творческой жизни на
казахском и русском языках.

Әдебиетіміз өсіп, қаламгерлеріміз молайған сайын қуаныш-
шаттық әкелетін құнарлы да сүбелі шығармаларды көбірек тілей-
тініміз анық. Оларды әрине, қанаты қатайған, жанары алысты ша-
латын қыран таланттар жасайды. Баянғали Әлімжановқа ұядан ір-

кілмей ұшып шықтың, енді әдебиет аспанында еркін самғап, әр-
қашан биіктен мол олжамен көріну үшін тынымсыз еңбек ет деген
тілек айтқан орынды.
«Қазақ әдебиеті», 1984 ж.

Бауырлас қырғыз халқының батырлық эпосы «Манас» жыры-
ның бүгінгі дәрежеде сақталып, ұрпағына аман-есен, бүтін күйін-
де жетуіне егіз халықтың екеуі де ортақ. Шоқан Уәлиханов:
«Манас» – бүтін бір халықтың шығармасы, соның көпжылдық

творчествосының жемісі – дала Илиадасы десе де болғандай» деп
жырды алғаш хатқа түсірді. Заманынан озық туған дана Шоқан,
көңілі өзінің Көкшесіндей сара Шоқан ұйқылы-ояу сахарасын ара-
лай жүріп, бір сәт бауырлас жұрттың ертеңгі баға жетпес қа-

зынасына айналар, бары да, нары да, болар асыл жырды сөндір-
мей үрлеп, сақтап қалуға өз үлесін қосқандығын осыдан-ақ бай-
қауға болар. Оны «төскейде малы, төсекте басы қосылған» Ала-
тау жұрты оның күнгейі мен теріскейін ұмыта алар ма!

Қырғыз Республикасы Мәдениет министрінің орынбасары,
«Манас» жырының 1000 жылдығын өткізу жөніндегі комиссияның
бастығы Шерімбек Шаршаев 1946 жылы-ақ «Манас» жырының
1100 жылдығын өткізу жөнінде өкімет тарапынан арнайы шешім

шығарылып, бірақ жылнамадан қате кеткен деп кейінге қалдырыл-
ғандығын айтады. Ал, 80-жылдары Шыңғыс Айтматовтың өзі бас
болып, жырдың 1000 жылдығын атап өтуді қатты қолға алған. Бі-
рақ тағы да қолдау таппаған, кедергілер кес-кестей берген. 1952

цияда сөйлеген сөзінде Мұхтар Әуезов: «Қырғыз халқына «Ма-
нас» эпосы керек пе, жоқ па?» деп мәселені төтесінен қойған. Со-
нан соң: «Қырғыздың халқына «Манастың» керек екендігі даусыз.
Өйткені бұл жыр қырғыз халқының өткендегі рухани мәдениетінің

бірден-бір ескерткіші» деп жырды басқа халыққа телуші қарсы-
ластарының жолын кесіп тастаған. Конференцияда сөз сөйлеген А.
К. Боровков баяндамасының 99 проценті эпосты жоққа шығаруға
жасалған әрекет деп, кейбір жікшілдердің де адымын аштырмай

тастаған («Уақыт және әдебиет», 1962 жыл).
Міне, биыл ғана ЮНЕСКО 1995 жылды «Манас жылы» деп
атауға шешім қабылдады. Бұл қуанышқа қазақ елі де ортақ. Бүгін-
де «Манас» эпосы бүкіл бір халықтың мақтанышына айналған жә-

дігер. Жырдан үзінді оқи білмейтін қырғыз, әй, кемде-кем-ау. Да-
нышпан Әуезовтың «Манасқа» ден қойғаны сондай – кәдуілгі ма-
насшыларша ұзақты күн жырдан үзінді оқитын болған.
Өткенін қастерлеп ұстап, қадірлеп сақтап, кейінгі ұрпаққа жет-

кізуге әрдайым шебер бауырлас ел үлкен де абыройлы шараны
бастап та жіберген екен. Оған тайлы-таяғы қалмай атсалысып, бі-
рін-бірі толықтырып, күн сайын жаңа бір іс бастау алады. Абы-
ройлы аяқтау да басталған істің кең өлшеніп, келісімді пішілуінде

болса керек.
Қырғыз университеті мен Ғылым академиямыз «Манасқа»
байланысты осыған дейін жарық көрген зерттеу мақалалардың ба-
сын қосып қайта шығармақ, – дейді Ш. Шаршаев әңгіме арасында.

Бұрын бейнетаспаға түсіріп алынған атақты манасшылардың бас-
қосуы, олардың нөпір жұрт алдына шығып бірнеше күн бойы
«Манасты» жырлауы кейінгілерге үлгі-өнеге. Оларды да жамап-
жасқап, бір арнаға түсірмекшіміз. Содан кейінгі игілікті дейтін

істің бірі – эпосты оқытуды балабақшадан бастап жоғары оқу
орындарының бағдарламаларына дейін кіргізу ойымызда бар. Қа-
зір ешкімге құпия емес, біздің «Манас» жырымызда да кеңестік
дәуірдің сарыны бар. Содан арылту керек. Ол үшін көнекөз ма-

насшылардың басын қосып, қайта жырлатып, шама келсе, қайта
жасамақпыз. Әрине, көп күш, қаржы, ауызбірлік бұл жерде де ке-
рек-ақ. Алдымызда Шоқан Уәлихановтың он бес баспа табақ кіта-
бын шығару жоспары да бар. Ал XІV ғасырда тұрғызылған Талас

алқабындағы Манас күмбезі тұрған жерде қазақ-қырғызға ортақ
Тарихи-мәдени кешен салынатын болады.

Жырдың 1000 жылдығын өткізер алдындағы ұлан-ғайыр дай-
ындықты қырғыз ағайындар қазақ-қырғыз суырыпсалма ақында-
рының айтысын өткізуден бастауды жөн көріпті. Яғни, 1995 жылы
өткізілер ұлы дүрмекке дейін жасалар барлық игілікті шараларға

осы айтыс көшбасшы болып, семсердей жарып отырады деген сөз
ғой. Бұл екі ел ақындары бұрын да талай-талай айтысып, біріндегі
кемшілікті бірі ашып, игілігіне шын жүрегімен қуана білген. Сон-
дықтан болар, қырғыз бен қазақ ақындарының бүгінгі сайысына

өнерсүйер қауым ерекше ден қойды.
Ақындар айтысы қырғыз елі астанасының ең бір көрікті мәде-
ниет орны –Тоқтағұл Сатылғанов атындағы Мемлекеттік филор-
мониясында өтті. Екі елдің жарасымы мол, дәстүрлі айтысын қа-

зақтың белгілі ақыны, қоғам қайраткері, Қазақстанның Қырғыз
Республикасындағы Төтенше және өкілетті өкілі Мұхтар Шаханұ-
лы аша отырып, «Манас» эпосының мерейлі мыңжылдық тойына
ел атынан басын иіп, тағзым етті.

 Бұл көнермейтін, уақыт өткен сайын жаңарып, жасара бере-
тін ұлы жырды ғасырлар қойнауынан суырып, ел игілігіне жара-
тып, мақтаныш ете білген бауырлас қырғыз халқында арман жоқ
шығар. Бұл екі елдің қыз-жігіттері ықылым заманнан-ақ талай-

талай қиын-қыстау, ел басына күн туған талма сәттерде батырлық-
тың, ғажайып ерліктің, парасаттылықтың үлгісін көрсетіп, тізе қо-
са бірге қимылдап келеді. Соның бірі кешегі желтоқсан оқиғасы.
Онда да екі ел ақындары бірі – домбырасын, бірі қолына қомызын

алып, ерліктің небір үлгілерін паш ете білді. Қырғыз елінің қыз-
жігіттері «бауырларымыз қанға боялып жатқанда біз қалай тыныш
жатамыз» деп Желтоқсан алаңына қарай асықты. Бауырлас қазақ
елі оны әрдайым құрметпен еске алып отырады.

Сөзінің соңында Мұхтар Шаханұлы екі ел ақындарына табыс-
тылық тіледі. Әрине, мұндай дүбірлі айтысқа қатысқан да арманда,
қатыспаған да арманда емес пе! Бұдан соң сөз алған Қырғыз Рес-
публикасы Мәдениет министрінің орынбасары Шерімбек Шар-

шаев, Мемлекеттік филармонияның директоры Ахун Тоқтасартов
ақындарға абыройлылық тілесе, қырғыз халқының ел ақыны Есте-
мес Тұрсынәлиев ауыздарымен құс тістеген сөз зергерлеріне жол-
дары болсын айтып, батасын берді.

… Шымылдық ашылысымен сахна төрінде домбыралары мен
қомыздарын сығымдай ұстап отырған ақындарға көзіміз түскен.
Жұрт қошемет көрсетіп жатыр. Айтыс жеңіссіз немесе жеңіліссіз
болмайды ғой. Бірақ, қазылар алқасының алдын ала келісімі бой-

ынша бұл айтыста ақындарға бал берілмейтін болды. Жұрт өзі ба-
ғамдай жатар. Оның үстіне мұндай бір-ақ рет болар өнер сайысына
екі елдің де маңдайына біткен даралары қатысса керек-ті… Қазы-
лар алқасының ішінде «Я, пірім» деп отырған ақын Қайрат Жұма-

ғалиев пен «жақсы айтыссаң, бармағымды, қожырап бара жатсаң,
шынашағымды шошайтамын» деп өзінің жарасымды әзілімен
ақын інілері мен тұстастарының арқасынан қағып, көңілін көтеріп,
сахнаға шығарып салған Толымбек Әлімбекұлын көзіміз шалып

қалды. Иә, дүниені дүркіретердей келгенде, сәл нәрседен сүрініп
кетсең, оның несі жақсы дейсіз. «Манас» тойын екі ел болып бас-
тап жүрейік деп ақындарын үзеңгі қағыстырғанда да «Манас» жы-
рындағы:

Қорғаймын десең жаныңды,
Көтеріңдер ханыңды.
Бекер жатпай ендеше,
Тірі болсақ бәріміз,

Бір төбеде болалық– деген өлең жолдары еске түседі.
Бұл үш күнге созылған, дүлдүлдер үшкүншілік жерге жеткен
айтыста болат тұяқтары сахнаны дүрсілдетіп барлығы да дара кел-
ді. Айтыста бірінші, екінші… орын дегендер болған жоқ. Бірақ, екі

жақтан қатысқан он ақынның оны да Манас аруағына бағыштап
жыр шертті. Қырғыз сахнасында, қырғыз өнерсүйер, әнқұмар жұр-
тының қалың ортасында қызылордалық Лена Әбдіхалықованың
жебей салған күміс үні қалды.

Әсіресе ақын қызымыздың қырғыз ақыны Оразбек Құтманә-
лиевпен айтысынан кейін іле-шала орындаған осы автордың «Ке-
шіккен махаббат» әні жұртты теңселтіп жіберген. Нақ осы әуенде
бұл ән қайталанбайтын, ешкім қайталай алмайтындай екен.

Қырғызға күнде барып, қымыз ішіп қайтатын ақын Есенқұл
Жақыпбековтың атақты Әшірәлі Айталиевпен айтысына да жұрт
жоғары баға берді. «Еңбек жолын енді бастап» мұндай үлкен ай-
тыста тұсауын кескізген Ермек Жұматаев, Серік Қалиевтердің де

аяқ алысы жаман болған жоқ. Айтыстың үшінші күні Ермек Жұ-
матаев қырғыз ақыны Оразбек Құтманәлиевпен айтыста тапқыр-

лық танытқаны, ата сыйлай білгені үшін қадірменді ақынның он
екінші баласы болып, тай мініп қайтты. Қырғыз елі «Манасты»
қалай сүйсе, қазақ халқы да ер «Манасты» басына жастап, жаттап
өскен ғой. Көкшетаулық ақын Баянғали Әлімжанов туралы дәл

осылай деуге болады. Баянғалидың бұл 121 рет айтысқа түсуі екен.
«Тек 58 айтыстан кейін Зайсан қаласында ат міндім» деп отыратын
ақынның бүгінде 11 бас жүлдесі бар. Оның барлығы өзінің төккен
тері, ел-жұртының қошеметі болса керек.

Қазақ айтыс ақындарының қарымын танытқан 1989 жылғы
Халықаралық айтыс талай жампоздардың тұсауын кесіп, түндігін
көтергені анық. Әңгіме реті келгенде осы сапар біз Баянғалидан
сол айтысқа қатыса алмау себебін сұрап қалғанымыз бар. Сонда

ақын күйзеле отырып «мен онда ауылда ағамның құлпытасын
шауып, Алматыға жәутеңдеумен жүрдім емес пе» деген еді. Уақыт
емші, бәрін де жазады. Баянғали бұл айтысқа ерекше шабытпен
келіпті. «Манас» эпосын басына жастап өскен қазақ ұлдарының

бірі менмін дегендей, бүгін оның нағыз бабына келген шағы екен,
айтыс арасында жырдың басты-басты тарауларынан үзінді оқи
жөнелгенде құдды қырғыз ба деп қалады екенсің. Жыр киесі Баян-
ғали Әлімжановқа қырғыз топырағынан нар мінгізді. Оны ақын

Қырғыз Республикасында енді ғана ашылған казақ елшілігіне бай-
ғазым деп байлады.
Демеймін ешқашанда елден астым,
Келмейді және ешкімді белден басқым.

Бәйгені маған берсең, қалың қырғыз,
Аруағын сыйлағаның ер «Манастың».
Қазақтың өлең-жырын жырлай берем,
Манасты өле-өлгенше толғай берем.

Жол тартып жүректерге өлеңіммен,
Арасын қырғыз-қазақ жалғай берем! – деді ол толқып тұрып.
Өнерді өнер толықтырады, толқытады, толыққанды етеді дей-
міз ғой. Айтыс арасындағы үзілістерде көршілес Жамбыл облысы,

Қордай ауданынан келген өнерпаздар көпшілік көңілінен шығып
отырды. Аудандақ мәдениет үйінің жетекшісі Күміс Сәрсенбаева-
ның әулете салған әні, Жамбыл қаласындағы «Айша-Бибі» халық-
тық би-ансамблінің бишісі Перизат Омарбекованың мың бұрала

Алматы қаласының ақыны Баянғали Әлімжанов» деп айтыс жүргі-
зушінің дауысы саңқылдап жетті.
Баянғалидың ірі-ірі айтыстарының ең тұңғыштарының бірі
осылай басталған-ды. Оған жоғарыда айтқан ауыз әдебиеті мен

фольклорды зерттеуші, өзі де бұрын ақын болған Шәрібек Алда-
шев себепші болған еді. Теледидарға түсірілген сол айтыстағы
Баянғали бастаған алғашқы шумақтарын біз де жаттап алғанбыз.
Сонда Баянғали:

Ассалаумағалейкүм, туған елім,
Абай, Жамбыл, Кенендер туған жерім.
Ұлы тойға шашу ғып шашады ұлың,
Жүрегін жарып шыққан өлеңдерін.

Жаяулап байдың қойын баққан Кенен,
Бәйгеге Көкшолақпен шапқан Кенен.
Теңсіздіктің талқанын әнмен шылап,
Өлеңмен өмір отын жаққан Кенен.

Арайлы Октябрьдің арқасында,
Алдынан бақыт таңы атқан Кенен.
Қайта түлеп самғаған қарт Жамбылға,
Ілесіп көкте қанат қаққан Кенен.

Осылай ұстаздарын айтқан Кенен,
Тамырын тым тереңге тартқан Кенен,
Қоспасыз алтыннан сөз соққан Кенен.
Аялаған елінің арқасында,

Аспанда жұлдыз болып аққан Кенен, –
деп қызып алды да, қызыл тілмен Әселханды ұрымтал тұстан буып
тастап отырды.
Баянғали осылайша айтыс өріне құлаш жая самғады. Әуелде

айтыс ақыны болам деп армандаған емес. Ойлаған да емес. Ол жас
күнінде әдеби кітаптарды көбірек оқуға машықтанып, әсіресе ауыз
әдебиетінің халықтық үлгілеріне деп қойған-ды. Асыл анасы – Қа-
рауыл қызы халықтың жыр нұсқаларын жетік білетін, қисса-

дастандардың үзінділерін өзіндік мақаммен жатқа айтып отыра-
тын. Бала Баянғали сол қайнардан сусындап, ана әлдиімен соларды
жүрегіне ұялатқан ақын.
Әрине, оның халық мұраларындағы тереңдік, батырлар жы-

рындағы ой кестелері, образды сипаттар, тұлпарларды, сұлулықты,
табиғатты суреттеу көңілін тебірентетін. ҚазМУ-дің филология

Еске алып аруағын бабалардың,
Қазағым, елдік сәнің бүгін келді! – деген елге арқа сүйеген ай-
шықты жолдарды, Көкшетаудағы Абылай тойында Ерік Асқаровқа
жауап қайтарғанда:

Айтатын сөзіңді енді мықта, інім,
Талайды айтыстарда жыққан інім,
Ішінде айтыстардың ең алғашқы
Шетелге экспортқа шыққан інім.

Талайды айтыстарда жеңген інім,
Өлеңді қамшыдай ғып өрген інім,
Шетелге экспорт боп шығып кетіп,
Көкшеге импорт болып келген інім! – деп айтқан әдемі әзіл

уәжін көп ақындар естерінен шығармай айтып жүр.
Баянғалидың 107 айтысының қайсыбірін айтып жатарсың, Иса-
ның 90 жылдығына – Керекуде, Қазақстанның 70 жылдығына – Ал-
матыда, Кенесарының 190 жылдығына – Көкшетауда, Есет батыр-

ақынның 100 жылдығына – Жездіде, Шұбыртпалы Ағыбай батырға
арналған – Ақадырда, Республика күніне арналған – Алматыда,
кеншілер еңбегіне арналған – Жезқазғанда, тағы басқа жерлерде
өткізілген республикалық аламан айтыстардың бәрінен де Баянғали

абыройсыз оралған емес. Ол 9 рет бас жүлдені жеңіп алды. Бірінші,
екінші, үшінші орындарды жеңіп алғанының өзі қаншама.
Мен де айтыскер ақын ретінде Баянғалимен бірге республика,
облыс көлеміндегі талай-талай тойларға қатысып, облыс атынан

солардың аясында өткізілген айтыстарға қатыстым. Біріміз аға, бі-
ріміз іні болып, бір-бірімізге ақыл қосып, сыйласып-құрметтесіп
келеміз. Жоғарыда айтып өткен көп айтыстар әлі күнгідей көз ал-
дымда. Солардың әрқайсысының орны бөлек- бөлек. Дегенмен, ме-

нің есімде қалғаны 1991 жылдың шілде айында Ақмоланың Ерей-
ментау бауырында өткізілген қазақтың хас батыры Қанжығалы Бө-
генбайдың 300 жылдығына орай өткізілген тойдағы айтыс еді. Баян-
ғали айтысының бағы Ерейментаудағы осы аста ерекше ашылды

десем, артық емес. Ол Құлагер құлаған Ерейментау етегінде ерекше
шабытқа мінген еді. Алғашқыда Жадыра Құтжановамен айтысып,
ұпайы жоғарғылар жұбына шықты да, соңында атақты айтыскер
Қонысбай Әбіловпен айтысты. Сөйтіп дес бергенде, аруақ қолдап,

Әдетте, «елу – ердің жасы» дейді. Қаншалықты мән-мағына
жатыр осы сөзде.
Мұндайда жылы лебіз арнайтын бір жақсы ырым бар ғой.
Баянғали атына да лебіз білдіруден кенделік бола қоймасы анық.

Жасаған Ием берген бақыты – бойға біткен өнері бас-басына мон-
шақтай тізіле, түгел теріле айтылары сөзсіз: ақберен ақындығы,
бәзбіреулерге жайсыз тиер түрпі тілді жазушылығы, драматургтігі
және басқалары. Мұның бәрін мен басқалардың сыбағасына қал-

дырмақшымын. Баянғалидың басқа бір қыры, мен үшін өмір-
ғұмыры ұмытпасқа айналған сыйпаты – бүйірімді түрткілеп, тілім
ұшына орала беретін...
1987 жыл. Көкшетау облысы ақындарының аламан-тасыр ай-

тысы. Ақындарды шама-шарықтарына қарай жұптап жаттық.
Баянғалиға кезек келді. Басымызды қасып-ақ қалдық. Онымен
жұптасуға қай жүрек жұттыны табамыз? Қазылар алқасының тізгі-
ні менің қолыма тапсырылған. Тәуекелге бел байлап Құдаш бала-

ны – Құдайберліні ойға алдым...
Көкен ақын Құдайберлі дегенде емешегі үзіліп тұрады:

Баянғали мен Құдайберлі шықты сахнаға. «Көкшетау» мәде-
ниет сарайының кең залында ине шаншар жер қалдырмай тізе түй-
істіре, иін тірестіре отырған, сыймағандары ашық есіктен анталай-
аяқ талдырып тұрған жыр сүйер қауым, әй, бір жырғап қалды-ау!

Ұтқыр сөз, жарасты әзіл көңіл қытықтап тудырған ду-ду күлкі,
әсер күшіне ие бола алмай қиқулай салған айғай-сүрен төбені төң-
керіп тастар ма екен дейсің! Екеуін жұптастырғанымызда жаза
баспағанымызға көз жетті. Көңіл марқайды! Ал бірақ жеңісті кімге

береміз? Әйтеуір біреуіне беруіміз керек. Сонда қайсысына? Баян-
ғалиға берсек, Құдаштың көңілі жасып қалуы кәдік. Құдашқа бер-
сек, Баян батырдың шамына тиюі ғажап емес.
Не десе де қиналдық.

Ибраһим Салахов
Татарстанның Ғ. Тоқай атындағы мемлекеттік
сыйлығының лауреаты

Мен Баянғали Әлімжановты Қазақстандағы ірі айтыс ақыны
деп білемін. Оның көптеген айтыстарын, арнау өлең шашуларын
тыңдап жүрмін. Өткір сын, әдемі әзіл, қуатты қалжыңбой тастап
отырады.

Мәселен, Көкшетау облысындағы колхоз, совхоз атауларын
сынға алып:
Жер алса Балкашин мен Ломоносов,
Ойыңды отты қамшы алады осып,

Куйбышев, Котовский, Рузаевтар
Аталып, ұмыт қалды ағам Досов!

Жиналып қырдан келген, ойдан келген
Даланы ат ойнатар майдан көрген,
Теңіз, мұхит түгілі, көлшігі жоқ
Далаға Краснофлот қайдан келген?

Красноармейск, Краснодольское, Красный Яр,
Краснокиевка, Краснокаменка, Поляны бар,
Көгілдір Көкшетауды жан-жағынан
Құрсаулап тастапты ғой «красныйлар»! – дегенін қалай құп-

тамассың.
Баянғалидың Қазақстандағы ірі манасшы екендігін де жақсы
білеміз. Қырғыз елінің Халықаралық сыйлығына ие болғанына
қуанамыз. Оның жинаққа енген әдемі әзіл, қалжыңдары, әсіресе өз

тұрғыластарына айтқан өткір сөздері жинақтың құнын арттыра
түспесе, әсте кемітпейді.

Біздің Еңбекшілдер ауданын, Көкше өңірін Баянғали бүкіл Қа-
зақстанға жария етті, үш жүзге әйгілі болған Біржан атасының
өнерін жалғады, жаңа түр берді.
Баянғали, қырыққа қырықтар қосылып, бақытты өмір жолдары

жалғаса берсін, бойыңдағы ақындық шабыт арылмай, өнерің шың-
дала берсін, біз, жерлестерің, табысыңа, азаматтығыңа әрдайым
риза болып отыратын болайық.
Туған күніңмен, жақсы інім.

Еңбекшілдер ауданы.
1994 ж.
Төлеген Қажыбаев

Бұрқылдап шабыт қайнары,
Желкілдеп жырдың айдары,
Өзіңсіз өтіп көрген жоқ,
Алқалы ақын тойлары.

Көкше деп сен де сермедің,
Тұнығын жырдың тербедің.
Тайғақты тұстан тайынбай,
Намысты қолдан бермедің.

Біржаннан қалған көмейдей,
Сөйлесең кеттің бөгелмей.
Өлеңді сөздің өрнегін,
Өрімдеп тердің шебердей.

Жосылтып кетсе ақтабан,
Самғауға биік шақ қалам.
Базарлы тойдың бағланы,
Барыңа сенің мақтанам.

Дулатып қолды ұрғыздың,
Залдарды талай тұрғыздың.
Ыстықкөл төсін тулаттың,
«Манасын» ырлап қырғыздың.

Табысын тілеп Баянның,
Талай түн шошып ояндым.
Биігің алда, бауырым,
Мұзбалақ тұсқа таныдың.

Алмастай алғыр, беттім ау,
Қырыққа сен де жеттің-ау.
Олжасыз елге оралмас,
Құлагер тұяқ тектім-ау.

Самғатып шабыт қиялын,
Қылыштай қарпып қияқ үн.
Көкшеңді көтер биікке,
Біржаннан қалған тұяғым!

1994 ж.
Төлеу Дүйсенбаев

Қай заманның болмасын өз тұлпары, өз сұңқары, дара туған
бұлбұлы, елден ерек тұлғасы болады. Халқымыздың тарихына
үңілсек, қай салада болмасын ондай адамдар жетерлік. Бірақ, бә-
рінің бірдей жұлдызы жанып, ел ішінде олардың еңбегі мен ерлігі

кеңінен танымал болды деп айту қиын. Бірін өскелең ұрпақ бұ-
рыннан білсе, екіншісінің өміртарихын, әдеби мұрасын, елге сіңір-
ген еңбегін енді танып, жаңадан жиып жатырмыз. Оған да шү-
кіршілік дейміз.

Қолыма қалам алып, ұзын сонар кіріспе жазуыма өткен
уақыттың елесі емес, бүгінгі күннің әсері себепші болып отыр.

Яғни, бүгінгі әңгіме біздің заманымыздың Біржан салы, асқан да-
рын иесі, жерлес ақын Баянғали Әлімжанов туралы болмақ.
Бірден ашығын айту керек, Баян аға өзін Біржан салмен тең
қойғанын ұнатпайтынын біле отыра, осы теңеуді қолдануымның өз

себебі бар. Өйткені халық даналығына сенсек, тұлпар жүрген жер-
де із қалады емес пе? Міне, жүз жылда бір туатын суырыпсалма
ақын биыл қазан айында қырық жылдық мерейтойын тойлап отыр.
Шынын айтсақ, ақынның ғана тойы емес, еліміздің тойы болар

жөні бар еді. Амал нешік, заманның тарлығы, қалтаның тақырлы-
ғы мәжбүр қылып отыр емес пе!?
Б. Әлімжановтың шығармашылық жолы, жазған еңбектері мен
айтыстардағы жүлделері туралы аудандық газетте бірнеше рет ай-

тылды да. Оларды қайталаудың реті жоқ шығар. Менің айтпағым
басқа. Біреулер Баян ағаны сахнадан көріп, оның суырыпсалма
өлеңдерін естіп, соған риза болса, мен ақын, жазушы жерлесіміз-
дің адамгершілік қасиетін көріп, оған тәнті болған жанның бірімін

десем, артық айтқандық болмас.
Сексенінші жылдардың аяғында Баянғали Тақанұлы Алматы-
дағы беделді жұмысын тастап, елге оралғандағы себебі де анасы-
ның денсаулығы, ата-анасына деген сүйіспеншілік еді. Жалпы ата-

анасына құрмет, туған елге деген ыстық сезім оның бойындағы
ақындық өнерінің оянуына себепші болуы да күмәнсіз.
Аудандық «Қазақ тілі» қоғамымен бірлесе отырып, ақын жер-
лесімізбен бірқатар ұжымдарда кездесу кешін өткізген едік. Сон-

дай кездесулердің біріндеАбай атындағы № 2 қалалық мектеп
оқушылары: «Алғаш рет шығарған өлеңіңіз есіңізде ме?» деген
еді. Сонда Баян аға сәл ойланып, балалық шағын есіне түсіріп:
Жас күнімде «Бұлақ басының» балалары жиналып, қыр астын-

дағы алаңда доп ойнаймыз. Бір жолы ойыннан келе жатып, қыр
басына шыққанда айналаға, төбеден көрінген табиғат тамашасына
қарап, ойыма бір өлең сияқты тізбектер келген еді, – деп жауап
берген-ді. Жалпы, мектепте оқып жүргенде ол көп сөз жоқ, циф-

рлар тілімен ғана сөйлейтін математика пәніне жүйрік болған.
Баянғалиды оқуға түсуге барғанда филология факультетін таң-
дауына да анасының аузынан естіген халық әндері, қисса, әңгіме-
лері әсер еткені анық. Ал сатирик-жазушының ақындық өнерімен

Бұл әңгіме 1984 жылы болған еді. Айтыс өнерінің қайта өрлеу
шағы. Жазушылар арасынан Алматыда өтетін айтысқа жіберетін
өкіл іздейді. Сонда біреудің ойына Баянғалидың әзіл-оспақ өлең
шығаратыны есіне түсіп, Баянғали барсын айтысқа, – дейді. Бұл

«бармаймын, мен ақын емеспін» дейді. Әріптестері «барасың,
бармасаң, қатыннан қорыққан қорқақ болғаның» деп қайрайды.
Баянғалидың қарсыласы шымкенттік белгілі, әйгілі ақын екен. Со-
дан, соңғы сөзге намыстанған Баянғали алғаш рет айтысқа қаты-

сып, жүлделі орынның біріне ие болады. Міне, содан бері 138 ай-
тысқа қатысып, талай мәрте жеңімпаз, жүлдегер атанған. Алғашқы
бас бәйгеге жеті жылдан соң, Зайсандағы қайырымдылық айты-
сында ие болды. Баянғали айтысына куә болған адамдар оның сөз

шеберлігімен қатар, жан-жақты білімділігі, түйдегімен әзілді тас-
тай отырып, адамды үлкен ойға жетелейтін, қайтарып тастап оты-
ратын өзіндік ерекшелігі бар ақын екенін біледі деп есептеймін.
Оның үстіне шындықты тіліп айтып, көңіл қалдырмаса да, тесіп

айтатыны тағы бар. Ал мұндай мінез қазылар алқасының бәріне
бірдей ұнай бермейтіні шындық. Алған бәйгелерінің бірін мініп,
енді бірін қайырымдылық қорына беріп, екіншісін тағы біреуге
байлап, жомарт қолын, ақ жүректігін де танытып жүрген абзал

азамат. Мұны екінің бірі біле бермегендіктен болар, бір жиында
шаруашылық басқарған азаматтардың бірі айтқан екен: «Баянғали,
бәйгеге ат мініп жатырсың, жылқың көбейген шығар». Сонда
Баянғали: «Құдайға шүкір, халқымның бергенін жеп жатырмын,

бірақ үкіметті жегендей болмайды екен», – деп жауап беріпті.
Жалпы қызғаныш, көре алмаушылық деген бұрыннан келе жатқан
кесел ғой. Кешегі күнге үңілсек, Көкшетау өңірінің өнер адамдары
өз өмірін трагедиямен аяқтаған: Ақан серіні жалғыз тастадық, Бір-

жан салды «жынданды» дедік, Үкілі Ыбырайды итжеккенге айда-
тып, сүйегінің қайда қалғанын білмейміз. Өткеннен сабақ алатын
күніміз жеткен шығар. Біржан сал басқан топырақта туған Баянға-
лидың еңсесін баспай, жұлдызын жарқыратып ұстауымыз біздің

елдігімізге сын.
Жасыратыны жоқ, елге оралған алғашқы жылдарында, бір
жерге жол жүре қалса, ел намысын қорғау үшін, қолына домбыра-
сын алып, жол үстінде қол көтеріп, көлік тосып тұрған кездері де

болды. Мұны еске алуымның себебі – өнер адамына деген көзқа-
расымыздың әлі де болса мешеу қалғанын ащы да болса айту.

Жамбыл облысында Кенен Әзірбаевтың мұражайы, сәулетті ес-
керткіші сонау сексенінші жылдардан бері бар. Ал, біз Біржанның
бейітін биыл көтеріп жатырмыз. Оның өзінде күңкіл сөз айтып, тар
кеуделік танытып жүргендер арамызда баршылық.

Құдайға шүкір, ауданымызда өнерге деген көзқарас оң. Біздің
әдетіміз бе, болмаса сын түзелмей, мін түзелмейді деген кешегі
күн идеологиясының салқыны ма, адамды, әсіресе басшы адамды
сынауға бейім тұрамыз. Ал оның жақсылығын айтсақ, жағымпаз

болып көрінгендей боламыз. Әділін айту керек, Қызыр Ыбырай-
ұлы аудан әкімі ретінде ел ақыны Баянғалиға көп құрмет көрсете
отырып, өнерге деген көзқарасын танытты. Міне, сол кісінің кө-
мек-қолдауымен ақынның тұрмыс жағдайы жақсарып, оның шы-

ғармашылық өнері ел ішінде кеңінен танымал болуда. Ақын ел
еркесі деген халқымыздың бойына сіңген қоғамдық пікір қайта
оралғандай.
Міне, ақын жерлесіміз Баянғали Әлімжанов қырықтың қырқа-

сына шығып отыр. Ал ақындық өнердің жолына түскелі он жыл
толып отыр. Осы мерейлі мерекесімен жерлесімізді құттықтай
отырып, денсаулығының зор болып, қаламыңыз жүйрік, ақындық
шабытыңыз тосылмай, халқың күткен қалаулы шығармалар туын-

дай берсін деп тілек білдіреміз.
1994 ж.
Бақберген Амалбек

Қазақта «Манас» ауызға алынса, Баянғали ойға оралады, әңгі-
ме арқауы Баянғалиға тірелгенде, көз алдымызда тұлғаланып
«Манас» тұра қалады. Бұл қазақ ақынының қырғыз мұрасын қы-
зынып, қырық күн жырлар қыран мінезінен, егіз елдің ертеңін ой-

лар бауырмалдығы мен қоғамдық санаттың салтанатын сомдаған
қайраткерлігінен өрбіп жатады. Бауырлас халықтың тарихи бол-

да, Баян алда болатын. Түн ортасы ауғанша кереуетте фонарик жа-
рығымен оқып ұйықтайтыны есінде. Бұл Горькийге еліктегеннен
емес, әрине. Радиодан «Манастың» үзінділері беріледі деп хабар-
лағанда, Мейрамбайдың алаөкпе күйде інісін іздегенін айтсаңыз-

шы. Мәңгілік жыр құлағына мәңгілік құйылып қалды.
Миллион жолдан асатын (бұрынғылар алты ай жырлаған)
«Манасты» ырғағынан жаңылмай, қарадүрсін қағылмай, жұртшы-
лыққа жеткізу оңай ма? Ғұлама Әуезов манасшылардың өзін бір-

нешеге бөліп, «жомықшыларды» ерекше бағалаған. Олар «Манас-
ты» аруақ аян беріп, қолға алған деседі. Біз Баянғалиды жомық-
шылардың ортасына күмп еткізбегенімізбен, Қазақстандағы жал-
ғыз жыршы ретінде олардан әсте кеміте алмаймыз. Бұған қырғыз

ағайындардың өзі куә. Әсіресе, оны құрмет тұғырына көтерген
Бішкектегі «Ақтаңдай-93» қырғыз-қазақ ақын-жазушыларының
фестивалі болды. Талантты қырғыз ақыны Оразбек Құтманәлиев-
пен айтысып:

Байтақ әлем бұл күнде,
Қырғыз десе, Манас дейд,
Манас десе, қырғыз дейд.
Дәл Манастай қырғыздың

Қасиетін ешкім де
Бұл жалғанда білгізбейд! – деп бастаған Б. Әлімжанов бас
жүлдені иемденіп, түйе мінді. Бұның алдында Асанбек Иманбаев
қырғыз мәдениетіне қатысты қазақ азаматтары туралы телехабар

жасаған еді. Онда Баянғали «Көкетай ханның асынан» ұзақ толға-
ған.
Баянғали «Манасты» жырлап қана қоймай, оның мәртебесін
өсіруге үлес қосып келеді. 1984 жылы «Жұлдыз» журналында жұ-

мыс істеп жүрген Баянғалиды «Халық қазынасы» телехабарын
жүргізуге шақырды. Қызық болғанда, хабарға қатысуға тиісті
жыршы бір себеппен келмей қалып, тәуекелге бел байлаған Баян-
ғали «Сөз басы» «Алмамбет пен Шуақтың ерегісі», «Түкті табын

Түкібай мен шынашақтай Ер Ағыштың күресі» тарауларын 25 ми-
нөт бойы жырлаған. Ол теледидардың «Алтын қорында» сақтаулы.
Бұған риза болған қырғыз қомызшысы Асанбек Қыдырназаров
«Социалистік Қазақстан» газетіне «Алатаудай алғыс айтамыз» ат-

Б. Әлімжанов ізденісі мұнымен шектелмейді. Он жыл бұрын
«Шоқан және Манас» атты телехабар жасағаны көрермен есінде.
Ал былтыр Көкшетау теледидарының тапсырмасымен «1000 жыл
жасаған «Манас» деген тағылымды хабар ұйымдастырды. Баянға-

лидың үш мемлекеттің Президенттері қатысқан Ордабасындағы
жиынға «Манасты» жырлау үшін арнайы шақырылуы көкшелік-
терге ғана емес, дүйім жұртқа биік мерей деп бағалаймыз. Міне,
енді «Манастың» 1000 жылдығына арналған салтанаттарға арнайы

шақыру алып отыр. Әлем назар тіккен тойда «Бабалар аруағы қол-
дасын, батыр Баян!» демекпіз біз де.
Жұрт аузындағы: «Баянғали қайда жүр осы?» деген сұраққа
жауап алмай, мақаламыз түйінделмес, сірә. Біршама кітап шыға-

рып, Алматыдағы алқалы топтан көз жазу оңайға тимеген көрінеді.
Басты себеп – аяулы ананың қайтыс болып, қарт әкенің жалғыз
ұлға алаңдауы. Шын дүлдүлге ауыл да алтын мекен. Баекең бір-екі
кітаптың басын қайырып, қағазы жоқ, қадірі үлкен баспаларға өт-

кізіп қойыпты. Әсіресе ел ішінде ақындық тынысы кеңи түсті.
Соңғы жылдары 140 айтысқа қатысқан екен. Соның он бесінде бас
бәйгені еншіледі, отызында жүлдегерлер қатарынан көрінді. Ұлы
да қуаныш. Міне, ақын ауылда түлеп, ауыл абырой арқалады деген

осы.
Баянғали айтыста жеңумен байып кетті деген бекер. Ардақты-
сын ауыл құрметтейді. Абайдың 150 жылдығына арналған жыр
додасында лауреат атанды. Әкімдердің ұйғаруымен облыстық

«Көкшетау правдасы» газетінің меншікті тілшісі болып жүрген
Баянғали «аудан ақынына» айналып, қызмет көлігіне «Жигули»
берілді. «Кеңащы» кеңшарының директоры Қалиасқар Әйткенов
төрі кең үй салып берді. Баянғали мен Әлия отауының озық тұ-

руына таяныш болған Молдабай мен оның жұбайы Бақыт сынды
құдайы көршісі бар. Облыстың ақын-жыршылар кеңесінің төраға-
сы ретінде шәкірттер тәрбиелеудегі жұмысы да жеміссіз емес. Дәл
осы тұрғыдан алғанда Баянғалидың бай екені рас.

Өткен бейсенбіде Шахмет Құсайынов атындағы Қөкшетау
қазақ музыкалық-драма театры сатирик жазушы Баянғали
Әлімжановтың «Құдалық» спектаклімен өзінің үшінші маусымы-
ның шымылдығын жапты. Бұған дейін де бірнеше рет қойылған

спектакль тағы да үлкен аншлагпен өтіп, көрермендердің ыстық
ілтипатын туғызды. Сонымен, ашылғаннан-ақ талғампаз Көкше
жұртын жарқын ізденістерімен тәнті етіп келе жатқан театр
ұжымы демалысқа шықты. Өскелең өнерлерімен Көкшенің көркі-

не көрік қосқан ұл-қыздарымызды келесі маусымның ашылуына
дейін сағына тосарымыз анық. Ал, бүгін ұжым мүшелерінің алда-
ғы күндеріне жақсылық тілеп, «Құдалық» спектаклі туралы ма-
қаламызды назарларыңызға ұсынамыз.

Нарықтық қатынастар заманында «театр киім ілгіштен баста-
лады» деген мәңгі өлмес қағида «театр көрерменімен ғана театр»
дегенді қосатын жағдайда тұрмыз. Театр, драматургия мен режис-
сура әлсіз бе, халық театр қызығына тойды ма, кім білсін, әйтеуір

соңғы жылдары Қазақстан театрлары үшін көрермендер қасқал-
дақтың қанынан қат болып тұр. Яғни, өнер үшін ең үлкен пробле-
ма – көрермендер проблемасы. Көкшетау театрының басты бақы-
ты мен қуанышы бюджеттен там-тұмдап бөлінетін тиын-тебен

емес – көрермені. Театр құрылғаннан бері он спектакль қойыпты.
Соның бәріне де адам көп жиналып, зал толып отырды. Көрермен-
дердің бұл қолпашы актерлерді қанаттандыратыны өз-өзінен бел-
гілі.

Мәдениет министрлігіне рахмет, жас театрға театр институты-
ның бір жылғы түлектерін жіберіп, кадр мәселесін шешіп берді.
Жас актерлердің шеберлігі жоғары, тіпті әлемдік стандартқа толық
жауап беретін дәрежеде. Соған қарағанда біздің институттарымыз

текке нан жеп отырмағандай. Егер бүгінгі таңда таланты ашылып,
сахнада шыңдалып қалған жас актерлер Көкшетауды провинция
көріп, астанада қалса, шеберлік шыңдауы, сахна төрінде мүмкін-
діктерін толық көрсете алулары да қиын болатыны шындық. Қазір

Театр актерлері сомдаған осы образдарды біз Көкше ауылдарынан
күнде көреміз.
Жанар Құсайынова бұл жолы көрермен көзіне бірден ілігіп,
қалыптасып қалған маман екенін көрсетті. Сафуан мен Жарас ой-

наған бұрынғы бас рольдерді де көрермен жылы қабылдаған еді.
Әсіресе Тапал ерекше ұтымды шықты. Арақ ішпейтін құданың
мойнына құйып жіберетін Тапалдар Көкше ауылдарында көп-ақ.
Қақ төрде құдалықтың айбарын шақырып төбедей болып Дө-

кей құда отырмаса, құдалықтың құдалық сиқы жоқ. Дөкей арақ-
шарабыңды шелектеп ішеді. Құдалық барысында ішпейтінді ішкі-
зеді (Лөктір – актер Меңдеш Шапихов), жемегенді жегізеді, деме-
генді дегізеді. Қазақ құдалығы солай, жалпы қазақ солай… «Қыс-

тасақ, Құдайды да ішкіземіз..!» «Бұл үйдің домбырасы арақ іш-
пеуші ме еді. Әкел домбыраңды, арақ ішкізем..!» Дөкей, осылай
сөйлейді.
Жалпы, спектакль – сәтті туынды. Баянғалидің драматургияда-

ғы дебюті ойдағыдай шыққан деуге болады. Драматизм мен көрі-
ніс жетіп артылады. Монологтар мен диалогтар орын орнында.
Халық жаңа туындыны ықыласпен қабылдады.
Көпшілік Баянғали Әлімжановты айтыс ақыны есебінде біле-

тін, бүгін драматург есебінде танылып отыр. Ал, драматургия ең
қиын жанр. Спектакль диалогтарындағы сәттілікке таңданбаймыз.
Себебі, айтыстағы кезек өлеңнің өзі драматизмге, қайшылықтарға
толы болуы шарт. О жағы айтыс ақынына о бастан мәлім. Диалог-

тың сәттілігі сонымен түсіндіріледі. Диалогтар мен монологтар
бұл жолы басқа спектакльдердегідей емес, автордың рупорына ай-
налмаған, яғни персонаж автордың атынан сөйлемейді – өз ойын,
өз сөзін айтады. Соңғы кезеңдегі қазақ драматургиясын меңдеген

кесел де сол емес пе еді? Б. Әлімжановтың басты табысының бірі –
осы олқылықты айналып өте білуінде.
Нарық заманында сахна декорациясы қандай болу керек деген
сауалдың жауабын да Көкшетау театрының ұжымы оңтайлы бере-

ді. Сахна жабдығы, безендірілуі нақты өмір шындығына жақын әрі
қаржы тапшылығы жағдайында ұтымды. Аталмыш театр құрылған
күнінен бастап режиссерге жарымай келеді. Алайда бұл жолғы
спектакль «Шын жыласа, соқыр көзден жас шығады» дегеннің

мәртебесі асқан тұс болды. Директор әрі көркемдік жетекшісі Мұ-
ратбек Оспанов режиссураға бар күшін салғаны аңғарылып тұр.

Жалпы, театрдағы режиссура турасында сөз қозғай қалсақ, ак-
тер М. Оспановтың жаңада оянып, күн санап күш алып келе жат-
қан қабілетін айта кету керек. Түбі Мұратбек Оспанов режиссер
болып шығатын түрі бар. Бұл да «Құдалықтың» жаңалығы. Спек-

такльдегі финал М. Оспановтың қиялының жемісі. Әрі ұтымды
көрініс те сол.
Сонымен Б. Әлімжановтың драмадағы дебюті сәтті өтті. Жас
театрға керегі де осындай спектакль.

«Көкшетау» газеті. 1998 ж.
Бекен Қайрат

(Баянғали Әлімжановтың «Құдалық» комедиясынан
кейінгі ойлар)

Адам өзі өмір сүріп жүрген ортаның қилы құбылыстарын аң-
ғара бермейді екен-ау! Бұл комедияны көріп отырып осылай ой
түйдім. Автордың туындысына арқау етіп алған тақырыбы – бүгін-
гі тыныс-тіршілігіміз. Соның ішінде, құдалық ғұрыптың «ассими-

ляцияланған» болмысын көрсетеді.
Сахна. Дөңгелек үстөлде жағалай қоныстанған құдалар үшін
жас отаудың қамынан гөрі, дүние жайы қымбат. Жаңа құдалықтың
алғашқы «саудасынан» қайтсек ұтыс табамыз деп жанталасқан

жандар. Қыз берген жақтың ойы ұтыста. Жігіт жағы, кезекті
дауылдан хабар алған бақташылардай жанталасуда. Бірін-бірі өті-
рік сыйлап, аяушылық мінез танытқысы келеді-ақ. Дүние деген
доңыздың өңешін жабуға әттең дәрменсіз…

Оқиғаның осылай басталуының өзі-ақ бүгінгі ұсақталуымыз-
дың көріксіз көрінісін көлденең тартады. Адам ұят үшін өмір сү-
руін тоқтатқан. Өйткені ұятын жоғалтып алған. Дүниеқоңыздылық
жайлаған жерде иман тұрмайды. Демек, автор мен режиссердің

оқиғаны өрбіту әдісі біз айтқандай «комедия» болғанымен, оның
негізінде трагедия жатыр. Адам санасын арақ улаған соң не қай-

Өзінің байлығы мен сұлулығы,
Өзінің қалың соры болған елім.
Өзгені шығарып ап өз төріне,
Мекен ғып босағаны алған елім, – дегенде қаншама ащы

шындық бой көрсетеді. Осыншама ойлылық танытқан Баянғали-
дың мына жаңа кітабының атауы болған әңгімеге көз салайықшы.
Өмірде адамның қиялына жететін ештеңе болмаса керек, 61-ге
келіп, зейнеткерлікке шықса да өзінің әумесерлігімен қоштаса ал-

май жүрген пенденің «арманы» да оғаш, ісі де теріс бола береді
екен. Райкомдегі күйеу баласын боқтап, бүкіл аудан көлеміне даң-
қы жайылған Қаматайдың «абыройына» өзі ие бола алмағанына
қамкөңіл болған Қаратай құдай-ау күні кеше ғана күллі жынды-

лардың бастығы болып жүргенімді жұрт ұмыта бастаған екен, олай
болса, «барлық жұрттан жындылығымды асырып өлейін» деген
«арманға» беріледі. Оны жүзеге асыру үшін ұйқы-күлкіден ай-
ырылады. «Онша көп ойлана бермейтін кісі ой түбіне бір түссе,

шығуы қиын екен» деп автор өз кейіпкеріне жаны ашиды. Бірақ
өмір өз дегенін істейді. «Жындылықтан әлем чемпиондығына кан-
дидат» Қаратай қораны тазартып жүргенде, бір жарым жасар ала
бұқалақ артқы аяғын сіліккенде, Қаратайдың қара санына тиіп ке-

теді. Онсыз да ішқұса болып жүрген Қаратай өкіріп-секірген бұқа-
лақтың құлағына салды-ау ауызды бір кезде. Жан беру оңай ма,
бұқалақ та жаңадан шығып келе жатқан қос мүйізінің қауқарын
байқау үшін «Мен – Қаратаймын! Менен асқан жынды жоқ!» деп

әукесіне жармаса бергенде, қағып жібереді. Қаратай естен танып,
етпетінен құлайды. Төсек тартып қалғаны елге біраз әңгіме бола-
ды. Көңілін сұрау үшін алыстағы ағайындары келгенде ғана Қара-
тай шын «арманын» айтқанда, жаны ашыған бауыры Қаратайға

«қайтсем жұрттан жындылығымды асырамын!» деп жынданып
кете жаздағаннан асқан жындылық бола ма? – деп жұбатып, арма-
ныңа жеттің деп қуантыпты.
Осы оқиғаға мән бере қарасақ, ешкімге зияны жоқ жындылық-

тың өзінен ғибрат алуға болатынын көреміз де, ауылда қой бақпай,
ой баққан жазушы Баянғалидың адамгершілік, азаматтық үшін кү-
ресіп жатқанын байқаймыз. Осындай қасиет оның шап-шағын са-
тиралық әңгімелеріне, скетч, интермедияларына өзек болып, ерік-

Ақын, жазушы, өнерпаздардың ханмен де, қарамен де бауыр-
ласып кетуіне тапқырлығы, қыбын тауып мәдениетті айта білуші-
лігі сеп болып жатады ғой. Әкім-төрелерді көргенде абдырап қала-
тындар да аз кездеспейді. Осы тұрғыдан келгенде, Баянғалидың

азаматтық қалпына дақ түсірмей, «Сізге балама жоқ» деп жарбаң-
дамай-ақ, әзіл-қалжыңмен жол тауып, шығып кететін қасиетін ай-
рықша ұнатқанымды жасырмаймын.
1994 жылы Елбасы Н. Ә. Назарбаев Көкшетауға келгенде об-

лыс басшылары Баянғалиды алдырыпты. Әуелінде кібіртіктеп бас-
таған ақын еті үйрене келе әзіл-қалжың араластырып, ел тілегін
жеткізіп тастап отырыпты.
Ақынмын алдыңызда әнге басқан,

Атынан туған елдің шашу шашқан.
Көп сәлем әкеп тұрмын ауылдағы
Қаракөз, қандас бауыр, қарындастан.
Асығып тұра шаптым Сіз келді деп,

Қойдың да кезегіне қарамастан.
Жағдайын жақсартсаңыз ауылдардың,
Жалғанда хан болмайды Сізден асқан! – дегенді өзі ауылда,
ел ішінде тұрып жатқан ақынның жанайқайы, жұрт мұңы деп қа-

былдайсың. Болар-болмас әзілге ащы шындықты қосақтап жіберуі
Баянғалидың тапқырлығын көрсетеді.
1996 жылы Бурабайда:
Қазақ, қырғыз, өзбегім – туған бауыр

Бөтен бе сіздің қышлақ, біздің ауыл?!
Тұтасып, бір-біріңе пана болып,
Тұрыңдар, аннан-мыннан соқса дауыл.
Ұрпағым, бөлінбе деп жатқан шығар,

Ташкенде Төле би мен Шайхантауыр.
Қол ұстасып жасай бер,
Қазақ, қырғыз, өзбегім! – дегенде, Ислам Каримовтың
«Тәшкенге кел» деп Баянғалиды құшақтауы өрелі ойдың параса-

тын танытқаны ғой. Осылардың бәрі де әлдеқалай ауызға келген
сөздер емес. Жазушы Баянғали Әлімжановтың шын ақын, әрі ай-
тыс, әрі жазба поэзияның өкілі екендігін айнытпай танытады. Жә-
не шындықты қасқая тұрып айтудан тайынбайтын өткір де айбар-

Пенде жазған тарихта алалық көп,
Жазатын шын тарихты Құдай ғана! – деген шумақтары да
санаға от тастайтыны айдан-анық.
Абайдың 150 жылдығындағы айтыста екі жеңіске жетіп, фи-

налға шыға алмай қалғанда:
Үкімет списоктан сызса дағы,
Халқымның сызылмайын тізімінен! – деп өзіне демеу іздеуі,
не болмаса:

Ағалар Көкшетауды жауып тастап,
Ұялмай Бурабайды дамылдайды.
Тұрғанда Ақан, Біржан асқақ әні,
Көкшетау ешқашанда жабылмайды! – деп буырқануы Баян-

ғалидың әлеуметшіл азаматтығын танытады.
Құнарлы қаламның проза мен драматургия саласындағылары
өз алдына әңгімелеуге тұрарлық дүние болғандықтан, шет пұш-
пақтап жатудың орайын былай қойғанда:

Кейде тоқ, кейде болдым жүдеу-жадау,
Керек пе, сөз көбейтіп, бәрін санау?
Шіркін-ай, мен де сондай болсам дейтін,
Тұлға көп адамзатта қадау-қадау.

Ешкімнің биігіне таласпаймын,
Өзімнің жолым жатыр тарау-тарау! – дегеніне имандай се-
неміз. Баянғали шығармасынан шынайы сезім, адал көңіл, өмірдің
өзіндей сөз бояуы тартымды образ көрінген уақытта Ғафу Қайыр-

бековтің елге жіберуге «Сендей жанды көз қия ма?» деп қиналға-
нын түсінеміз де, өмірден өрнек, даладан үлгі, ауылдан ой жинап
жүргеніне қуанамыз. Біржан ауданында бағар қойың, еліңе тартар
ойың көп бола берсін.

Аңсаған адамдардың жарасымын,
Арнаған туған елге бар асылын.
Қиялы көп болғанмен, зияны жоқ,
Қазақтың мен де ақкөңіл баласымын.

Баянғали Әлімжанов.
Сонаубір жылы «Көкшетау» мейманханасының кішіректеу
бөлмесінде отырмыз. Жай отырғанымыз жоқ, ән тыңдап отырмыз.
Ән емес, кәдімгі «Батыр Баян» дастанын тыңдап отырмыз. Тың-

даушылар бір топ журналистер де, дастанды тоғыта толғаушы өзі-
міздің Баянғали Әлімжанов.
Шерлі толғауды одан әрі шерлендіре, түрлендіре толғаған
сайын Мағжан ақынның жан-мұңын, жүрек сырын тереңірек та-

нып, сергек сезіне түскендей боламыз.
Жүрегім, мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі,

Сондықтан жаным күйіп жанады да, –
деп басталған жыр, салған жерден санаңды шабақтап, жан дүниең-
ді адақтай ақтарып кетеді екен.
Ақында азаматтан дос болмайды,

Жалғыз-ақ сырын сөйлер қаламына, – деген тұста күйікті
көрініс алқымыңа кептеліп, нарқы бөлек, наласы мол сезім селімен
суарғандай болады. Суарылған сайын аңқаң кеуіп, тілің таңдайға
жабысып, ерекше бір шөл одан әрі сусын тілеп, ақын жырына де-

ген іңкәрлі сезімің арта түседі.
Баянғали толғауында Баян мен Ноян арасындағы жалын шар-
пысын, қалмақ сұлуына деген көңіл сұғының сұрқия сипаттарын
суреттеу сәттеріндегі сезім қақтығыстарын аша түсерде ашына

әндетіп, ерекше күйге түседі. Біз де жыршының жан сезіміне өз
түйсік сезімімізді қосақтай өріп, ерекше толғанысқа түсеміз. Күй-
зелеміз, күйінеміз, сүйінеміз, ах ұрып ашынамыз.
«Батыр Баян» аяқталды.

Арақтан бұрын ептеп алатынбыз,
Қиялмен әр нәрсеге баратынбыз.
Ол кезде генералға қол жетпейтін,
Қолында сержанттардың болатынбыз.

Далада жатып қалған жеріміз жоқ,
Күнара КПЗ-ға қонатынбыз! – деп әзілге әзіл жауап беріпті.
«Әзілің жарасса, атаңмен ойна» деген сол.
Жуырда Президент Жарлығымен Баянғали Әлімжанов «Ерен

еңбегі үшін» медалімен марапатталды. Бұл Көкше елінің өнерпаз
ұлына берілген баға, дүйім ел өнеріне көрсетілген құрмет деп қа-
былдадық. Ендеше сол өнердің өркенді де өрісті қанат жаюына
қажыр-қайраты мен талант қуатын қатар жұмсап жүрген Баян-

бауырға тек игі тілектен басқа айтарымыз жоқ. Биіктік пен кеңдік,
тереңдік пен тектілік тұғырың болғай, Баянжан, – дейміз.
«Арқа ажары», 2000 ж.

Елдігіміздің, ерлігіміздің, киелі қасиеттеріміздің жыршысы,
топырағымыздың, табиғатымыздың дара туған жарық жұлдызы,
сәулетті, бейнетті күндеріміздің шынайы шежіресі, көсемсөздің
көкжалы, ән мен сөздің еркесі – теңіздей буырқанған бал көмей

сал-серілер, әнші, ақындар, ақпа-төкпе жыраулар ғой. Біржан сал
туған топырақтан қанат қаққан, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан
Шолақ сынды дүлдүлдердің өнерпаздық өнегесін өрге өрлеткен,
өркендеткен Баянғали әлемі – өзгеше кесек бітімді кемел сұлу

әлем, өрі-қыры бірдей бірегей тұлға. Ол жазу өнерін, сыншылық,
жыршылық, импровизаторлық өнерді мүмкіндігінше еркін меңгер-
ген. Сөздің бұлағындай, жырдың шырағындай, хас тұлпардың
өзіндей, бабалардың көзіндей десек те жарасымды.

Талантты қаламгер «Қиқыматтың хикаялары», «Ұя», «Қиқы-
маттың қиссасы», «Ауылдың ақ самалы», «Әзіл шуағы», «Жынды

Қаратайдың қасіреті», «Алаш және Манас» тәрізді шығармаларды
туындатты.
Өлең жырдың көк нөсері, көгілдір Көкшенің от ауызды орақ
тілді айтқышы Баянғали қырғыз халқының «Манас» эпосын жатқа

заулатып, асқан шеберлікпен, асқақ шабытпен құлшына, шалқыта
орындайды. Жыр өрнегін көркемдік мазмұнын жыға түсініп, жұ-
тынтып, мөлдірете жеткізеді. Бір өзі бір театр іспетті. Баянғали
эпос табиғатын терең ұғынып, нәзік қабылдағаны сондай – оның

өң-әлпетінің құбыластары, көзқарасы, дауыс мәнері, сарыны таң-
ғажайып бір сұлулыққа бөленіп, құбылып, түрленіп отырады. Бұл
тұрғыдан келгенде, ол – айтулы манасшы. Осынау шығармашылық
еңбегіне орай Қырғыз Республикасы тағайындаған Абдылас Мал-

дыбаев атындағы Халықаралық сыйлықтың лауреаты атанды.
Бір заманда ұлы шығарманың бір бөлімін хатқа түсірген Шо-
қан, арашалаған Әуезов, талдаған Марғұлан болса, тәуелсіздік тұ-
сында жырлау Баянғалиға бұйырған.

Көкше елінде Арыстанбай Тобылбайұлынан бастап, Көкен
Шәкеевке дейін үздік саңлақ жыршылар өткен ғой. Сондай сұң-
қарлардың қияғы Баянғали да «Арқалық батыр», «Батыр Баян»,
«Сүйінбай мен Тезек төре», «Жанақ пен Рүстем төре», «Бақтыбай

мен Тезек төре», «Әсет пен Кемпірбай», «Қобыланды батыр» се-
кілді эпикалық жырлар мен айтыстарды толқындата орындайды,
сөйтіп бойыңды балқытады.
Баянғали қазіргі айтыс өнерінің көрнекті өкілі. 1984 жылдан

бері Алаш арыстары мен жауына арыстанша атылған даңқты ба-
тырларының, жыршы-жыраулары мен ақындарының өмір тарихы
мен өнернамасына арналған айтыстарға қатысып келеді. 215 мәрте
жыр майданында өнер көрсеткен. Қыранның желге қарсы ұшаты-

ны секілді я болмаса жайынның алапат ағысқа қарсы жүзетіні тә-
різді, айтыс ақынының сөз сайысында ой, сөз, пікір тапқырлығын
танытуы жеңіл-желпі нәрсе емес. Айтыскердің қимыл-әрекеті қан
майдан қаһарманының іс-әрекетіндей, жүрегі жанартаудай, жігері

қабыландікіндей, көкірегі телегей болу ләзім.
Ол өзінің айтыстарында қоғамдық-әлеуметтік көкейкесті мәсе-
лелерді көтереді, атап айтқанда, қандастардың тағдыры, Ел мен
Жер тағдыры, Арал-Балқаш мәселесі жырланады.

Елің жүдеп жатқанда тоқ жүрсің бе?
Тойғаныңа мәз-мәйрам боп жүрсің бе?
Қолда барын купон мен қулар құртқан
Жұмыссызға көз қырын сап жүрсің бе?

Болмаса ұрылармен әмпей болған
Ұлықтай өз жұртыңды жеп жүрсің бе? – дейді.
Немесе, Айбек Қалиевпен сайысқанда:
Біз жерді қалай ғана сатпақшымыз,

Ел үшін төккен ерлер қанын жұтқан? – деген лебізінде аза-
маттық лебі еседі.
Баянғали тұрмыс-тіршіліктегі, қоғам өміріндегі қайшылықтар-
ды біздей өткір тілімен түйрейді. Сонымен бірге айтыскер ақын-

ның сөзінің сұлулығы мен сыршылдығына, сәні мен мәніне сүйсі-
неміз. Бұл орайда Ақжолтай Ағыбай батырдың тойында шабыт
қанатында шарықтап, былайша толғанады:
Кенекең кемеңгерің елдің басы,

Ағакең ақжолтайың қолдың басы.
Жасындай жарқылдаса жас Наурызбай,
Тербелген жердің беті, таудың басы.
Бұқарбай, Иман, Жәуке, Бұғыбайлар

Көненің көбе бұзған көк найзасы.
Көкшетау атынан дүр сілкініп сөйлегенде, сөз меруерттерін ті-
зіп, бәйге атындай көсіледі-ау дерсің.
Тойында Қабанбайдың, ұлым, енді,

Жырла деп атам Біржан жырын берді.
Көкшенің тау-даласы дүр сілкініп,
Сексен көл тереңінен тебіренді.
Оқжетпес, Жұмбақтастар қолын бұлғап,

Қарағай, қызыл қайың бүрін берді.
Бурасы Абылайдың буырқанып,
Үңгірі Кенесары күңіренді.
«Ел–ырыстың орманы, ер – ырыстың қорғаны» деген халық

даналығын ары сабақтастыра айтсақ, ақын – ақыл-ойдың бағбаны,
ендеше, көңіл бақшасында Көкшенің жасыл ормандай жыр егінін
жайқалтып өсіре бер!

Драматург Баянғали Әлімжановтың қаламынан шыққан сахна-
лық туындылар ел тағдырындағы қасіретті кеселдерді емдеп жазу-
ға арналған десе болады. Оның пьесаларының бәрінде де әлеумет-
тік терең мән, рухани зардаптарды әжуамен әшкерелейтін өткір ой

бар. Әлімжановтың бір ғана «Құдалық» атты комедиясы, Құдайға
шүкір, міне, жеті жыл бойы ылғи аншлагпен жүріп жатыр. Театр
көрермендері Баянғали спектакльдеріне үлкен ықыласпен келіп,
одан ойға қуат, дәтке серпін мен серпіліс алып, желпініп шығады.

Осы «Құдалық» пьесасын жазуға өзім түрткі болған едім. Баянғали
мұны әр жерде айтып жүретін көрінеді. Қазір ел ішінде қыз ұзату,
келін түсіру сынды көптен күткен ұлы қызық, тілекті той ырду-
дырдуға толы берекесіздікке айналып бара жатқаны шын ғой. Бас-

қа ұлттарды қарасаңыз, өмірге тілек қосып бірге аттанғалы отыр-
ған екі жастың болашағына қамқорлық жасайды. Ал біздің қазақ
бәзбіреулерден асамын деп, болмаса өзгелерден қалып қоймаймын
деп жалған намысқа басып, босқа шашатын қаржыны өзгелер отау

тіккелі отырған екі жасқа үй әперуге, болмаса оқытуға жұмсайды.
Біздің ағайындар не балаларына, не өзіне түк пайдасы жоқ құда-
лық өткізіп, одан кейін қу тақырға отыратынын бәріміз де білеміз.
Осынау дәстүрсымақты мүлдем терең тартып кетпей тұрғанда өз-

гертуіміз керек сияқты. Сол жөнінде Баянғали екеуміз талай әңгі-
мелескен едік. Кейін драматург, сол әңгіме-сұхбаттар түрткі бо-
лып, ойды ой қозғап, «Құдалық» пьесасын жазған-ды.
Актерлер үшін ең маңыздысы – драматургиялық туындының

тілі. Осы тұрғыдан алғанда Баянғалидың тілі ұшқыр да жатық, кө-
рерменнің қабылдауына жеңіл. Терең ойды қарапайым әрі шұрай-
лы тілмен де жеткізуге болады емес пе? Бұған Баянғалидың алмас-
тай өткір, жеңіл де қарапайым тілі дәлел бола алады.

Баянғалидың қаламынан туған драматургиялық шығармалар-
дың тағы бір ұтымды жері сол – оның кейіпкерлері – өзіміздің
күнде көріп жүрген замандастарымыз. Баянғали өзінің өмірдегі
болашақ кейіпкерлерін бар жақсылық-жамандығымен, артықшы-

лығымен, кемшілігімен, алаламай, тұтас қабылдайды және соған
сәйкес сахналық бейне сомдайды. Сондықтан оның комедияла-
рындағы образдарды ашу үстінде біз оларды әрдайым осы тұрғы-
дан қарастыруға ұмтыламыз. Мәселен, ішкіш, маскүнем немесе

дарақы деп адамдарды қоғамнан мүлдем аластатуға болмайды ғой.
Тек ең өкініштісі сол – тірі пенде осынау жағымсыз қылығын, те-
ріс мінезін, осалдығын көбіне ішкенде көрсетіп қояды емес пе?
Драматург Әлімжанов осы тұсты дөп басқан.

Қазақ зиялыларының дені ауылдан шыққан. Бәріміз де ауыл
баласымыз. Қазір ауылдың жағдайы тіпті де қиындап кеткені
шындық. «Ауыл жылы» деп оң өзгерістер күткелі, міне, екі жыл
болды. Бірақ көп жерлерде тіпті сол оң нышан әлі де байқалмай-

тын сияқты. Өз басым «қазақ – жалқау халық» дегенге қосылмай-
мын. Ауыл халқының төзімділігінің, еңбексүйгіштігінің, тыным-
сыз тырбануының, көнбістігінің, момындығының арқасында ғана
ел болып отырғанымыз ақиқат. Қандай кесел, қандай қасірет тезіне

түссе де ауыл халқы мойымай келеді. Сол қиындық, ауыртпалық
атаулының барлығына юмормен қараудың өзі – халқымыздың ру-
хани мықтылығының белгісі. Баянғалидың драматургиялық туын-
дылары осынысымен құнды.

Б. Әлімжановтың «Отыз тістен шыққан сөз» атты комедиясы
да ауыл өміріне арналған. Бұл туындыға халқымыздың ұлттығы-
ның кепілі ана тіліміздің тағдыры арқау болған. Сонымен бірге
Баянғали скетчтер де жазады, кейде оны арнаулы тапсырыс беріп

жаздыртамыз. Бүтін бір концерттік бағдарламаны тұтастай осы
Баянғали скетчтеріне арнадық.
Баянғали – астарлы сөздің хас шебері. Бұл актерлердің сахна-
лық шығармалармен жұмыс істеуіне де өте қолайлы.

Ал өмірде Баянғали ұсақ-түйекке жоқ, адалын айтатын азамат.
Артық сөзге бармайды, менменсіп көкірек кермейді, сонысымен де
қадірлі. Осы қасиеттері үшін актерлер қауымы Баянғали туынды-
ларымен әркез ықылас қоя жұмыс істейді.

Көкшенің дара тумасы Баянғали Әлімжанов – қазақ әдебиетін-
дегі өзіндік орны бар қаламгер. Тамаша дарын иесі Баянғалидың
тума таланты ерекше сыйпатымен көзге түседі. Оның сегіз қырлы
дарыны – құз басынан құлап аққан сұрапыл қуатты, кең арналы

өзен сынды. Оның дауысы қияда саңқылдаған қыранды елестетеді.
Баянғалиды ойлағанда «Ерекше құбылыс» деген ұғым тілге орала-
ды. Сондайда: «Егер Баянғалидың болмысы ерекше құбылыс бол-
маса, неге Арқаның алақандай бір ауылында туып өскен, қырғыз

халқымен етене араласпаған ол қалайша әп-сәтте осы бір бауырлас
халықтың ана тілін бар шұрайлы қалпымен қабылдап, «Манас»
сынды әлемдік әдебиеттегі ұлы эпосты жаттап алды және оны
жырлап жүр?!» деген ой келеді.

Баянғали – сегіз қырлы ақын дегенде, алдымен оның айтыстың
ерен жүйрік хас тұлпары сынды қабілет қарымын айтар еді. Одан
соң замананың кемеңгер қаламгері, ұлы жазушы Шыңғыс Айтма-
товтан шоң алғыс алған манасшы бейнесі жүректердің төрінен

орын алар еді.
Баянғали – сонымен бірге қазақ әдебиетіндегі тұңғыш рет са-
тира жанрында повесть тудырған қаламгер. Мұнысына қоса белгі-
лі драматург. Оның сахналық туындылары Алматының, Астана-

ның және басқа да облыстық театрлардың репертуарларынан орын
алуда. Сондай-ақ, Баянғали Әлімжанов жазба ақын, сыншы, жур-
налист ретінде де әдебиетсүйгіш қауымға және жұртшылыққа ке-
ңінен танымал әрі ардақты.

Баянғали ақынның ауылы Кеңащыны «бір білсем, мен білемін»
деуіме болатындай екен. Енді ше, екі бірдей жездем мен екі бірдей
туған апам көп жыл сонда тұрса, ар жағы белгілі ғой. Тағдырдың
жазуымен төртеуі де бүгінде бұл өмірден ерте өтіп кеткен сол апа-

жезделерімнің арқасында қазақтың осы бір кең қолтық бауырмал
ауылынан аузын ашса, көмейі көрінетін қаншама тілегі мен ниеті
бір туыс таптық десеңші. Ол әңгіме әлбетте, осы елдегі Байекеңнің
өз қарашаңырағына да қатысты. Кеңащыға келіп жүрген бастапқы

кездерімнің бірінде апам Шәйкеннің іргедегі тап-тұйнақтай, етек-
жеңі ұқыпты ақшаңқан үйді нұсқап:
Мына үйде бізбен осы ауылдың Тақан, Бәтима деген үлкен бір
сыйлы кісілері көрші тұрады. Өздері сондай бір жөн білетін жақсы

жандар. Атай соғысқа қатысқан адам. Баянғали деген балалары
Алматыда үлкен жазушы дейді. Ылғи телевизордан көрсетіп жата-
ды. Үлкендерге барып сәлем бер, – дегені бар-ды. Осы әңгімеден
көп өтпей-ақ апа-жездемнің үйіне аңқылдап Бәтима апаның өзі де

келе қалғаны. Мән-жайға қаныққан соң «е-е, бауырыңды іздеп
келген бала екенсің ғой» деп қоярда-қоймай мені қымызға алып
кетсін. Көкшесінің, елінің елеулісі Баянғали ақынның анасының
қолынан ойламаған жерден алғашқы дәмді солай татып, кісілік

шапағатын солай көрген едім. Кеудесінде шүпілдеп тұнып тұрған
перзентіне деген ыстық сағынышы қойсын ба, екі сөзінің бірінде
сырттай еміреніп Баянжанын айтады. «Сен де менің Баянғалиым-
дай баламсың ғой, же, же» деп зорлайды дастархандағы сары май,

таба наннан. «Бұл қымыз шіркін дәру ғой. Құй тағы балаға», – деп
қояды жылы, сұлу жүзіне мейірім ұялаған Тақан ата. Бүгінде есі-
мін дүйім ел білетін Баянғали ақын менің өміріме солай енді, әде-
биетке, өнерге құштар көңілімді солай баурады.

Ақыры, осы бір жағдай, үй іші, туған топырағына дейін көріп,
біліп жүрген іңкәрлігім Алматыда қоярда-қоймай бір күні сол Бай-
ағаңды іздеттіріп алып барды. КазГУ-дің журфагында сырттай
оқитын күндер сөйтіп мен үшін тағы бір естен кетпес өзгеше әсер-

зық-шыжығын, көз алдыңнан көлбеңдеп өтетін өмірдің жақсы-
жаманы мен түйткіл тұстарын күлдіре отырып, көкейіңе астарлап
құйып беретін жанды-жанды әңгімелердің бір парасында оқысам,
сол Молдабай ағаның да ашық-жарқын, тартымды образы, өзіміз

көргендегідей табиғи таза қылықтары жүр. Осыдан кейін ауылда
тұрып, оны одан ары зерттеуден, айналасын жіті аңғарудан тал-
май, өміршең талай дүниелер тудыра білген қаламгердің «Жынды
Қаратайдың қасіреті» атты қалың келген бұл кітабы, сөз жоқ, көбі-

не-көп оның елдегі еңбегінің, елдегі қалам қарымының жемісі еке-
нін бағамдау да қиын емес.
Баянғали Әлімжановтың біз айтып өтпеуге болмайтын бір
мықтылығы – сонау астанадан ауылға көшіп келіп, өзін өмірдің,

шығармашылықтың қиыр-шиыр жолында еш босаңсытып алмай,
қайта одан сайын бабына келе түскен тұлпардай, міне, қанша жыл
тек діттеген биіктен табылуында дер едік. Мұның өзі ең алдымен,
оның өз жеке басынан да сол сан алуан дүбірге үкілеп қосқан ту-

ған елі үшін абырой болып келе жатқанын несіне бүгіп қалайық.
Мәселен, әріге бармай-ақ бертінді алғанның өзінде атақты Мұ-
са Асайынов, Көкен Шәкеев ағаларымыздан Көкшедей көркем ел-
дегі осы заманғы айтыстың тұтас бір дәуірі мен мұндалайды. Одан

соң күні бүгінге дейін ана айтыс, мына айтыста да есе жібермей,
жолымен, Құдай берген талантының зорымен олардың ізін ала өз
тұғырына қонған басты ақынымыз кім десек, әрине, Баянғали
Әлімжанов. Ол дегенде көз алдымыздан қазіргі бүкіл айтыс өнері

қылаң беріп өтетіні, осындай дарындарымыз барында тіпті, ұяла-
тын жеріміздің жоқтығының өзі содан. Айталық, осы елдің, тіпті
бүкіл қазақтың осынау жолдағы бүгінгі қол жеткен айшықты же-
тістіктері, өркеш-өркеш биіктерін өзгелермен бірге, Баянғали

ақынсыз да бөліп алып қарау мүмкін бе?!.
Күні бүгінге дейін қазақтың басы Әселхан Қалыбекова, Қо-
нысбай Әбілов, Әсия Беркенова, Мұхаметжан Тазабеков сияқты
үлкенді-кішілі барлық бетке ұстар ақындарымен, одан қалды,

туысқан қырғыздың да осы аруақты өнерді ту көтерушілерімен
ұзын-ырғасы 215 рет жыр додасына түсіп, жиырма екі айтыста бас
жүлдені жеңіп алған, талай мәрте жүлдегер атанған ақынның жо-
талы шығармашылығының өзі соны меңзеп тұрған жоқ па? Мұның

сыртында әне-міне қолға тиіп тұрып, кейде қазылардың «сараңды-
ғы» қимаған, не болмаса «сұңқар шашып жейді» демекші, өзі соны

құп көріп, басқаға ұстатып кеткен жеңістерінің тізгіні қаншама.
Реті келгенде Байекең туралы кез келгенде кездесе бермейтін мұн-
дай тектілік пен мәрттіктің де жиі естіліп жататыны осы тұла бой-
ғы ерекше жаратылысы мен өзгеше бір қасиетінен болуы керек.

Кешегі ащы қазасы алты алашты күңірентіп жіберген марқұм Ора-
залы Досбосыновқа да осынау киелі өнерде жаңа көрініп жүрген
бір айтыста тігулі тұрған жеңіл көлікке қарамай, жолын беріп, на-
ғыз азаматтық танытқан да осы Баянғали ғой. Бұл жөнінде өзі де

Қонысбаймен бір сөз қағысында:
Халықтан біз мінер ат сұрамайық,
Жетеді ықылас пен алақаны, – демеп пе еді! Арқалы ақынға
кезінде қай жағынан алғанда да лайық бола тұра, тиісті орындар

екі-үш рет ұсынған «Қазақстанның Халық ақыны» атағының бе-
рілмей қалуының өзі өкінтпей қоймағанмен, өнері ел жүрегінен
мықтап орын алған мұндай асылдың сол атақ бұйырмаса да, бәрі-
бір болашаққа сондай құрмет, сондай сүйіспеншілікпен қадам ба-

сары тағы әмбеге аян ғой дейміз. Орыс халқында өте бір айрықша
жағдайда ғана таңдай қағып айтылатын феномен деген сөз бар.
Ерен, өзгеше деген ұғымды білдіреді. Солай демекші, бір өзі ай-
тыскер ақындығынан басқа, әрі жазба ақын, сатирик, жазушы, ке-

зінде «Қазақфильмде» шыққан үш бірдей деректі фильмнің сцена-
рийін жазған киносценарийші, сағаттап жырлайтын ұзақ-сонар
ондаған жырларды жатқа білетін жыршы-жырау, бірнеше сәтті
пьесалары бар драматург, шешендік сөздерді зерделеумен айна-

лысқан әдебиет зерттеушісі, табан аузында-ақ айтып салып, қарап
отыратын ондаған шұрайлы «Деген екендердің» авторы, талай га-
зет-журналдардың сынынан өткен шебер жорналшы, қойшы, са-
намаласаң, екі қолдың саусағы әзер жететін осынша тума қабілет-

тің иесі Бай-ағаңды біз де осы феномен, ұлтының бағына біткен
айрықша құбылысқа теңесек, ақиқаттан әрі аттамағанымыз. Осы-
дан кейін көбіне өзі киіп суретке түсіп қалатын қазақтың зерлі,
мол шапанындай жаны да, жүрегі де кең, халқының бар даласы,

бар баласын бірдей көретін, қарапайым да алтын аға, бар бола бе-
ріңіз, өзіңіз сыйынатын алаштың ардақтыларының, Біржан сал ба-
баңыздың аруағы әрі қарай да қолдап, желеп-жебеп жүрсін демес-
ке сірә, хақымыз жоқ. Жуырда облыстық «Арқа ажары» газетінің

60 жасқа толған мерейтойына келгенінде жан досы, үлкен әде-
биетші ғалым Ақселеу Сейдімбек те өзіңізді көре салып:

генде менің де жаным бір марқайып, көңілім кең жайлау бола қа-
лады-ау, – дегенін құлағымыз шалып қалып еді. Осының өзі-ақ көп
жәйтті айтып тұрған жоқ па?!
Әрине, әрқашан ақ алмастай ақиқатты тіліп түсетін, жылуы,

шуағы да, көтерер жүгі, ойы мен ойнақылығы да мол ақынның та-
маша айтыстарын, жалпы, бар еңбегін жеріне жеткізе терең сөз ету
үшін оған үлкен өре де керек екені ақиқат. Бұл енді әдебиетші ға-
лымдардың еншісінде. Ал, біздің білетініміз, алаштың ұлы ақыны

Мағжан Жұмабаевтың шығармалары әлі жарық көрмей тұрған
сексенінші жылдардың өзінде оның «Батыр Баян» поэмасын тұң-
ғыш рет теледидар мен радиодан жырлаған Байекең, қырғыздың
әйгілі «Манас» жырын да мүдірмей жатқа айту арқылы туысқан

екі халықтың арасында алтын көпір болып келе жатқан Байекең
әлі де сол шабысынан танар емес, бұйырса, танбайды да!…

Елу деген ер жасына енді келдің,
Қуаныш пен бақытқа сен кенелдің.
Жас көңілің мәңгілік қартаймасын,
Жас қосылып жасыңа марқайғайсың…деген өлең шумақта-

ры Степняк қаласында, яғни «Бұлақ басы» деп аталатын өлкеде
туған бауырым Баянғалиға арналады. Баянғалидың ана құрсағынан
шыр етіп дүниеге келгеніне 50 жыл толыпты. «Елу жылда ел жа-
ңа» дегендей, өмірде талай өзгерістер өтіп жатыр. Баянғали екеу-

міз тетелес өстік. Ол – ер баланың еркесі, мен қыз баланың еркесі
болдым. Ол қияңқылау болып өсті, бірақ менен жеңіліп қалатын,
өйткені маған анам болысатын.

Ол аяғын апыл-тапыл басқаннан кейін доп құшақтап өсті. Жер
қарада қатар балалармен бірге тынымсыз доп қуалайтын. Күнге
қақталған қайыс қаралар допқа таласып, доп үшін төбелесіп, доп
үстінде татуласатын. Ауылда телевизор жоқ кез, жаман радионың

құлағына жармасып, «Қайраттың» ойыны жайында репортаж тың-
дайды. Сөйтіп жүріп, футболдың дүниежүзілік ойын екендігін,
оған да адамдардың өз өмірін арнайтындығын біртіндеп ұғынған.
Футбол десе, ұйқы-күлкіні ұмытатын жанкүйерге айналды. Ойын

болатын күні радионың қасынан шықпайтын. «Қайрат» ойнайтын
күні ең бақытты күн болып саналатын. Есейе келе кім боласың деп
сұрағандарға ойланбастан «футболшы боламын» деп сарт еткізе-
тін. Әуелде оның «Футболшы боламын» дегеніне күле қарайтын

ана мінезінде біртіндеп өзгеріс пайда болды. «Ботам, ботбөлшік
боламын дегенді қой. «Доп ойнаған азар» деген аталарың. Бот-
бөлшік болып мұратына жетті дегенді туғалы естіген емеспін. Сен
де бізді ондай атқа қалдырма!» Анамыз қарсылық білдірсе де ой-

ынға қашып шығатын. Жетінші класс бітіргеннен кейін балалар
спорт мектебіне жазылды. Ақыры анасы да ризашылығын білдірді.
Бірақ сол жылы Алматыдағы ағамыз қайтыс болып, алға қой-
ған «футболшы болам» деген арманы үзілді, ана тілегін орындады.

Тірі тірлігін істеп, өмір жалғасты. 11-сыныпты Абай атындағы №2
қазақ орта мектебінен бітірді. Мектепте оқып жүргенде әртүрлі
тақырыптарға арналған шығармаларды өте жақсы жазып жүрді,
төменгі кластарда оқығанда эпостық жырларды «Қобыланды ба-

тыр», «Алпамыс батыр», т. б. жатқа айтып жүретін. Ал ән айту,
домбыра тартудың иісі де болмады. Ешкімнен қорықпай өжет бо-
лып өсті. Алматыға оқуға жалғыз өзі кетті. Ол кезде институттарда
емтихан тапсыратын. Екі емтиханды тапсырған соң, үшінші емти-

ханнан «5» деген баға алсам, оқуға түсем, ал «5» ала алмасам, осы
қалада қалам, жұмыс істеймін деп үйге телеграмма жіберді. Әке-
міз-анамыз «аман-есен үйге кел» деген хабар жіберді. Комиссия
мүшелері үшінші емтиханға «4» деген баға қояйын деп жатқанын

көрген Баянғали: «Маған «4» керегі жоқ, «5» керек», – деп алақа-
нымен емтихан парағын жапқан. Содан қосымша сұрақтар қойып-
ты, өз білімінің, өжеттілігінің арқасында сол жылы КазГУ-дің фи-
лология факультетіне түсті. Сонымен «футболшы болам» деп ар-

мандаған азамат журналист, жазушы, ақын болды. Міне, өмір қан-
дай қызық!

Баянғали Алматы қаласында журналистика, әдеби сын, әдеби
зерттеу (шешендік сөздер) саласында еңбек етіп жатты. 1987 жылы
анамыз қатты ауырып, ауруханаға түсті. Осы хабарды естісімен
Баянғали ананы күту міндетіміз деген мақсатпен қаладан ауылға

көшіп келді. Сол кезде Баянғалидың қалада жүргеніне 16 жыл бол-
ған екен. Бұл әркімнің қолынан келе бермейтін адамгершілік қа-
сиеті мол азаматтың ісі деп ойлаймын. Өнер ортасынан, қаламдас
достарынан кету үлкен батырлық.

Жолдасы Әлияға «әке-шешемді күтетін болсаң, ауылға кеттік»
дегенде, қарсылық жасамай артынан ерген болатын. Әлия келіні-
міз әке-шешемізді баладай сыйлады. Жаны таза, инабатты жан.
Жазушылар, қаламдас достары, өнер адамдары: уақыт өтер, өз ор-

таңа қайта оралар кез келер, құшағымызды айқара ашып, әр
уақытта қарсы аламыз, – деген еді.
Анамыз қайтыс болды, 8 жылдан кейін әкеміз көз жұмды. Мі-
не, осылай әке-шешеміздің ақ батасын алып, өнер ортасына қайта

оралып, Көкшетау қаласында өмір сүріп жатқан жайы бар. Дарын-
дылық – табиғаттың адамзатқа берген тамаша сыйы. Адамның
бойындағы дарындылық өмірге, әртүрлі оқиғаларға байланысты
жүре ашылуы мүмкін. Міне, ән айту, домбыра тарту білмейтін

Баянғали жүре үйреніп, ішінде бұғып жатқан дарындылығы ашы-
лып, 1984 жылы ең бірінші рет Кенен Әзірбаевтың 100 жылдығы-
на арналған айтыста Әселханмен айтысып, жеңіске жетті. Содан
бері 215 рет айтысқа шығып, тәуелсіз Қазақстанның елдігі мен

теңдігін, азаттық жолындағы ата-бабаларымыздың ерлігін, ұрпақ
сабақтастығы мен дәстүрі жалғастығын, имандылықты, бүгінгі
өміріміздің сан алуан қырлары мен сырларын жырлап келеді.
Баянғали бауырым, мерейтойың құтты болсын, аспаның ашық,

жұлдызың жарқырай берсін! Ойыңнан жақсылық пен сыйластық,
бойыңнан жылылық пен мейірімділік кетпесін. Осылай қанатың
талмай, өнер әлеміне қалықтап ұша бер демекпін. Бауырымның
осындай дәрежеде жүргеніне мен өте қуаныштымын.

Көкшенің шарықтатқан атын бүгін,
Кешегі Біржан салдай ақындығың.
Құттықтап мерейтоймен, Баянғали,
Әндетсем білінеді жақындығым.

Қайырмасы:
Алдында топтың алқалы,
Төге бер жырды арқалы.
Туған елім Көкшетау,

Көршімсің, інімдейсің Құдай қосқан,
Ақ ниет сыйластықпен араласқан.
Сенен жыр, менен әндер шалқи берсін,
Еркіндік алған елдің көңілін ашқан.

Қайырмасы.
Өнерді серік қылып бала жастан,
Тарихта қалады енді ізің басқан.
Кешегі сал-серілер жалғасысың,

Қайырмасы.
Жазушы, драматург ұшқыр қалам,
Белгілі Қазақстан елге бағаң.
Өнерің өрістеген өрден түспей,

Арқаның ақиығы Баян аға,
Жәйіңіз бәрімізге аян, аға.
Жоқтатпай өз еліне Біржан салды,
Домбырамен әніне салған аға.

Ақ басты Алатауға басыңды иіп,
Сәлемін жеткізерсің елді жиып.
Қырғыз-қазақ егіздің сыңарындай,
Ақ қалпағын бөлмеген бірге киіп.

Сол тойдан жүлделі оралған Баянғали ағамыздың былтыр әлем
халықтары эпостарының бірінші дүниежүзілік фестиваліне қатыс-
қанын да газет бетінен оқып, біліп жатырмыз. Алдымызда сал-
серілердің сарқытындай болып жүрген Баянғали ағамызға халыққа

қызмет етуде шығармашылық табыс тілей отырып, өнердің биік
шыңдарынан көріне бер деген тілегімізді қоса жолдаймыз.
Құдықағаш ауылы,
Еңбекшілдер ауданы.

танғазыұлы Біләлов болды. Осындай бастаудан соң біз «Батыр
Баян» дастанына негіздеп пьеса жазатын адамды да таптық. Атал-
ған ұсыныстыұйғарған соң көкшетаулық белгілі айтыскер ақын,
жазушы-драматург Баянғали Әлімжановқа хабарласқанбыз. Ша-

быттың адамы ғой, шаттанып кетті. Көп ұзатпай пьесаны ұсынды.
Енді соның арқасында ұлы ақынның поэтикалық шығармасының
желісінде драмалық туынды өмірге келді, – деді Сәбит Мұқанов
атындағы облыстық қазақ сазды-драма театрының директоры

Қуандық Қасымов.
Театр труппасы мамырдың 10-жұлдызынан бастап сахна тө-
рінде нақыштаған жаңа бір туынды тап-тұйнақтай, жонған оқтай
даяр болып, өткен сәрсенбі күні көрермендердің көзайымына ай-

налып шыға келді.
Жүрегім, мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл, қолым емес кісендеулі,

Сондықтан жаным күйіп, жанады да.
Қу өмір қызығы жоқ қажытқан соң,
Толғанып қарауым сол баяғыға.
Түйіннің тоқсан түрлі шешуі бар,

Әдемі ертегідей баяғыда.
Әдемі өткенді ойлап айнымасам,
Сұм өмір күшті уын аяды ма?!
Сахнада Мағжан толғанып тұр. Айнала түнек. Қараңғылық

тұмшалап алған күйкі көрініс. Қара жамылған адамдар сұлбасы-
ның ішінен ақ киімді ақын жырын толғайды.
Бұл – Баянғали Әлімжановтың идеялық шешімі. Дастанның
авторын пьесаның кейіпкеріне айналдырған. Мағжан әрі ақын, әрі

кейіпкер, оқиғалардың өн ортасында байыппен баяндайтын шежі-
ре іспетті.
Мен өзіме жасалған осы ұсынысты қуана қарсы алып, шабыт
құшағына еніп кетсем де, кейін қатты толқыдым. Ұлы ақынның

ұлы шығармасын көңілімде қайта-қайта жырлап, домбыраммен
сырласып, өзгеше бір күй кештім. «Батыр Баян» дастанын осыдан
отыз жыл бұрын жаттап алған едім. Әр сөзі ағындай тасып, тол-
қындай тулап құйылды да тұрды. Мен бұл шығарманы поэмалық

спектакль деп шештім. Бас кейіпкерінің бірі Мағжанның өзі болуы
керек деп ұйғардым.

несін мүсіндейтін адамды іздеуге тура келіпті. Бұл ретте ол жаңа
бір өскінді қызғалдақтай баулап шығарғанын қуанышпен айтқым
келеді.
Мен 16-17 жасар аруды бейнелейтін адамды театр труппасы-

нан іздегім келмеді. Соған лайық жас ару осы Қызылжарда жоқ
емес қой деп ойладым. Осы мақсатпен қала мектептеріне барып,
ұстаздармен сөйлестім. Өзім байқау ұйымдастырдым. Сонда клас-
сикалық гимназияның сегізінші сыныбында оқитын жас ару, тілі

өте жатық, зейіні күшті, өнерге бейім, әнші Әсел Сыздықова көзі-
ме түсті. Таңдауым олқы емес деп ойлаймын, – деген еді қойылым
басталар алдында Мұратбек Оспанов.
Айтса айтқандай, жап-жас Әсел Баянның жан жарасына айнал-

ған қалмақ аруын тамаша мүсіндеп, өзінің өнер әлеміне тұңғыш
қанат қағуымен жұртты тамсандырды.
Бәрінен де, қойылымның жүгін нардай арқалаған Нартайға ке-
ремет разы болдық. Нартай сахнада өзі жылады, залда көрермен

жылады. Әйелдер ғана емес, ер азаматтар егіліп отырды. Баянғали
айтқан қасіреттер тоғысуы Баянның – Нартайдың жүрегі арқылы
ел жүрегіне құйылды. «Көкелеп» жүрген бауыры Ноянды махаб-
баттың уы ішін жайлаған қызғанышпен өлтірген ұлы батыр күнә-

сін өзінің қанымен жууға серт еткені Мағжан дастанының да ұлы
желісі еді ғой.
Махаббаттың бесігінде тербелген екі жасты жайратып салған
батырдың кейінгі өкінішін іштен шыққан улы зарды Нартай жыр-

мен бейнелейді:
Қайғыдан жарылғанда қайран жүрек,
«Уһ-уһ!» – деп үзілгендей есіл өзек.
Қасіреті қара түндей ер Баянның,

Алдында бүлдіргендей екі бөбек.
Аузынан уызы шыққан екі жасты
Ер Баян сүйді құшып кезек-кезек.
Жапанда жапа-жалғыз еңіретті ерді,

Әлгіде ойды улаған ашу кезеп.
Ашудан бұғып қалған қорқақ ақыл,
Күбірлей бастады енді: «Мұның не?» деп.
Баян күңіренісі осындай. Қалмақтың қалың қолы кері шегініп,

Абылайдан бітім сұрағанда хан жарлығына қарамастан жауға жал-
ғыз аттанған Баян соңғы сапарына жол тартып еді. Күнәсін қанмен

рінде жасаған адам аттары көбірек ұшырасады. Памир, Шоң-Алай
тауларын мекендейтін, Ош өлкесін қоныстанған қазақтағыдай ру
аттары жиі кездеседі. Бірақ бұлардың тарихи шежіресі ерте заман-
да Енисей мен Алатау арасында көшіп жүрген Оң-хол қырғызда-

рынан біраз өзгеше. Абдылдаевтың зерттеуіне қарағанда, ішкі
қырғыздар рухани, мәдени тіршілігі жағынан қазақтарға көбірек
ұқсайды. Олардың тайпа құрамында қазақтың Арғын, Алшын, Үй-
сін рулары өріп жүр. Бұлар қырғызда кездесе қоймайтын 11-12

буынды жырды «өлең» деп атайды. Мұндағы қырғыздар жырлай-
тын «Ер Қосайдың» мазмұны қазақтың «Ер Көкше», «Ер Қосай-
ына» өте ұқсас.
Абылдаевтың зерттеуінде «Манас» жырын жатқа айтатындар

Ыстықкөл, Алатау, Нарын қырғыздары. Түстікке қарай қадам бас-
қан сайын манасшылар саны азая береді. Ішкі ел арасында бұл
эпос жоққа тән десе болады. Соған қарағанда, ішкі ел ХVІ ғасырда
Тайырхан мен Хақ-Назар кезінде қырғызға қосылған қазақтар емес

пе екен деп ой толғайды Әлкей Марғұлан.
Қазақ халқының құрамында да ерте заманда Арғынға сіңген
қырғыздар аз емес. Олар XVІІІ ғасырдағы Абылайға еріп келген
қырғыздардан мүлде басқа. Арғынға қосылған қырғыздар Шерік,

Доит, Құсшы, Жүнді қырғыз деп аталады. Олар осы күнгі Қара-
ғанды облысының Қызыларай, Бегазы таулары Ақтау, Атасу, Нұ-
ра, Бұғылы маңына қоныстанған. Олар Ішкі Сібірден Арқаға ауып
келген деседі. Шіліктен Ұбай, Ноғай, Орыс деген ағайынды үш

жігіт тараған екен. Арқаға ауып келгені – Орыс пен Ұбай. Олар
Ертіс өзенінен бір атқа мінгесіп өтеді. Арқаға бұлардан көп бұрын
атасы Шерік келіп, қазақ (қыпшақ) ханның биі болған. Ол Арқаға
қол басқарып, қырық шорасымен келген. Ақтоғай, Тоқырауын қа-

зақтарының айтуына қарағанда, Ер Манас – Ер Көкшенің баласы-
мыс. Оның Ақ құла атының жайылған жері – Бегазы тауының бөк-
тері. Менің де кіндік қаным осы жерде тамған. Бізді осындағы қа-
зақтар әлі күнге дейін «қырғыз» деп атайды. Мұхтар Мағауиннің

«Шыңғыс хан» романында Арқадағы қырғыздар хақында егжейлі-
тегжейлі айтылған. Манастың Ақ құласы күндіз Бегазы тауының
іргесінде жайылып, түнге қарай шыңына шығып, Тасақырдан шөп
жейтін болған-мыс. Осы өңірдегі кеудесі алтын сандық ақсақал-

дардың айтуына қарағанда, оның су ішкен тас қазаны Бегазы
тауының басында әлі күнге дейін сақтаулы тұрған көрінеді. Сол

жерде Манас тұлпарының тұяғының таңбасы да бар көрінеді. Оны
осындағы көнекөздер Манастың Ақ құласының тұяғынан түскен
таңба деп дәріптейді. Осыларға қарағанда, «Манас» жыры қазақ-
қырғыздың бір-бірінен енші алып, екіге бөлінбей тұрған кезінде

«Жер – жер болғанда, су – болғанда» деген шумақтар кездеседі.
Қазақ пен қырғыз түу атам заманнан еншісі бөлінбеген екі ел,
ел болғанда ішкен-жегеніне мәз, езуінен көбік аққан тексіз тайпа
емес, көрген-білгенін көркем оймен өрнектеген, адамзат тарихын-

дағы саусақпен санарлықтай эпос елі! ХХ ғасырдың екінші жарты-
сында ел алдына Баянғали Әлімжанов шыға келіп, көмейінен
«Манас» жырын төгіп-төгіп жібергенде бұған таң-тамаша қалма-
ған қазақ, қырғыз жоқ десе болады. Қырғызбен екі арасы екі аттам

Талас қазағы емес, Бішкектен таң ата салт атпен шығатын болсаң,
Көкшетауға бір-екі күн қонып, әзер жететін жер, былайша айтқан-
да ит арқасы қияндағы Сарыарқаның баласы арада бірнеше ғасыр
өткенде манасша боздап қоя береді. Бұл не?! Ғафуша айтқанда,

қазақ феномені – бұл! Дүниеге «Манас» жыры келгелі қаншама
жыл өтті? Содан бері қаншама тарихи оқиғалар дүниені дүр сіл-
кінтті?! Евразияда үш мың жылдай патшалық құрған түрік дүниесі
өзі ел қылған орман жұртының тепкісіне түскелі қашан? Қырғыз-

дан – қазақ, қазақтан – ноғай айырылды. Қанқұйлы революциялар
репрессияларға ұласып, ХХ ғасырдағы екі дүниежүзілік қырғын
түрікті түп-тамырынан айырып, ата жаумен ассимиляциялап жі-
берді! Кенет Көкшетауда туған қазақтың бір ұлы атамзаманғы

«Манас» жырын есіне түсіріп, қазақша емес, қырғызша сайрай жө-
неледі. Бұл не өзі?! Қырғыздың қай баласы біздің «Қозы Көрпеш
пен Баян сұлуымызды» жырлап жатыр?! Өзбектің қай ұлы Мағ-
жанның өлеңін оқып, тебіреніп жүр?! Түріктің бүкіл болмыс-

бітімі, дәстүр-салты, рухы, жыры да қазақтың қанында, жадында
қалған! Соның бір көрінісі осы – Баянғали Әлімжанов! Мағжан-
ның «Түріктің қара шаңырағы – қазақ!» дейтіні міне осыдан шық-
қан!

Академик Радлов 1868 жылдары Сахараны аралап, «Манас»
жырының «Алмамбет», «Жолай» тарауларын жазып алады. Сол
жолы ол миллион жолдай жырды жатқа айтатын манасшыларды
көріп, аң-таң қалған. «Осыншама өлеңді қалай жаттап алғансыз?!»

дегенде, олар: «Бұл жырларды Тәңірі менің көкірегіме құйып,
аузыма салған! Мен оны жаттап алмаймын, ол менің өзегімді жа-
рып, өзі шығады!» деген. Меніңше, Баянғали да оны кітаптан жат-
тап алмаған, жыр оның түрік қанында ойнап, түп-тамырында қай-

наған! Содан жадында жатталып қалған! Сонау Шоқаннан бастап,
кешегі Әуезов, Марғұландардың «Манас» жырын көзмайын тауы-
сып зерттеуі кездейсоқтық деп кім айтады?! «Қанына тартпаған-
ның қары сынсын» деген міне осы!

Баянғалидің бойында көне түрік жыршысы Ұзанға тәннің бәрі
бар. Ұлы дала жырының уызына жарыған! Ол бір кезде Абай тезге
салып, еуропалық поэзияның мәдениетін жан-тәніне сіңірген қа-
зақтың жазба жырының жағасына жармасып, біздерше өлеңді өр-

нектеп, түзеп-күзеп, оған осы заманғы поэтикалық күрделі иірім-
дерді күштеп, тықпалап жатпайды! Абайды аттап өтіп, бірнеше
ғасырлық дәстүрі бар ауыз әдебиетінің інжу-маржанына кенеліп,
ХХ ғасырдың Гомері Жамбылдың Темірқазығын маңдайға алып

келеді! Жасандылықтан мүлде ада! Тәңірі аузына не салса, соны
айтады! Ол өлеңді оқырманға емес, тыңдарманға айтады! Қазақ
пен қырғызға ғана тән өлеңді суырып салу өнері деген міне – осы!
Сүйінбай, Кемпірбай, Әсет, Шөже, Біржан салдардың аламан ай-

тысы көзден ұшқалы қашан? Сол суырып салу өнері біздің Жам-
был, Исалармен ХХ ғасырдың 50-жылдарына дейін жетіп еді. Со-
лардың ХХ-ХХІ ғасырлардағы көзге шалынар жалғыз қарасы, соң-
ғы тұяғы осы Баянғали Әлімжанов десе болады!

Бүгінгі айтыс ақындарының тыңдарманын ұйыта алмай жүр-
гендігінің түп-төркіні неде жатыр? Олар өлеңді көрерменге емес,
оқырманға арнап айтқысы келеді! Пушкин мен Абайды, Мағжан
мен Қасымды, Жұмекен мен Өтежанды, Андрей Вознесенский мен

Евгений Евтушенконы қанына, жан-дүниесіне сіңіріп алған оқыр-
манды селт еткізуге олардың шама-шарқы жете қояр ма екен?!
Баянғалиға қараңыз, оны тыңдағанда Баян жыраудан бастап,
Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Сүйінбайлардың жан-дүниеңді

балқытар көне де, көркем мақамы алдыңнан атойлап шығады:
«Байтақ әлем бұл күнде, қырғыз десе, Манас дейд, Манас десе,
қырғыз дейд, дәл Манастай қырғыздың қасиетін ешкім де бұл жал-
ғанда білгізбейд!»

Талант өлеңді тудырады. Дәлдүріш жасайды! Табиғи гүлдің
иісі бұрқырап тұрады. Жасанды гүл – гүлден аумаса да, оның хош

Туған ел түгі қалмай тоналыпты,
Ар-ұят әділеттік жоғалыпты.
Кешегі тыр жалаңаш коммунистер,
Мыңғырған капиталист боп алыпты!» деген!

Өзін «Мен – Сары тентекпін» деп, өзін-өзі жарнамалаған бір
әріптесіне:
«Қалайша мақтанады мына сары,
Өзіне бұлай деген жарасады.

Бір кезде сары болу мода болған,
Ұмтылған сарылыққа жұрттың бәрі.
Мақтанып керегі не, сарымын деп,
Дариға-ай, болмаған соң Кенесары!» депті!

Александр Солженицын ұлыдержавалық уағызын сарнатқан
тұста:
«Қазаққа бәле боп тұр Александр,
Қатыны күнде үйінде әлек салғыр!

Орыстың парасатты әділ жұрты,
Іргесін бұл бәледен бөлек салғыр!» дейді!
«Бөлексің, Талғар, тамаша,
Тұрсың көкпен таласа.

Әттең сенің бауырыңда,
Адамдар бар аласа!» дегенді Қасым Талғардың қарлы шың-
дарына қарап тұрып, суырып салып, айтқан! Қасым өлім аузында
жатқанда оның бір топ қаламдас-қатарласы хал-жағдайыңды білу-

ге қолымыз бүгін тиді деп келеді. Сонда Қасым:
«Кеттің келмей, шіркін достар,
Жазып роман, жасап жоспар,
Қалмаған-ау қолы бостар.

Қайдан болсын қолы бостар,
Қолдарында толы тост бар.
Қайтіп босар қайран достар?!» депті.
Ақынның аузы – дуалы. Ол аузына Алла не салса, соны айтуға

тиіс. Пенденің айтқанын айтпауы керек! Алтын айдарлы ақынның
жұмыр басты пендеден айырмасы – осы. Осы ғана!
1995 жылдың тамызында Президент Көкшетаудың Еңбекшіл-
дер ауданына келеді. Ол кісіні қарсы алуға дайындық жүріп жат-

қанда аудан басшылары ақыннан «Президентке не айтасың?» деп
сұрапты. Сонда Баянғали:

дың көңілі көншіп, көсегесі көгеріп кетті ме?! Бұған кім кінәлі?!
Кешегі көзқамандар, бүгінгі мәңгүрттер кінәлі! Басқа ешкім де
емес! Ал енді қазаққа қараңыз: қазақтың ұлттық тәуелсіздігінің
қадір-қасиетіне жете алмай, орман ұлысына қарап ұлып отырған

кім? Тағы да – осылар! Ұлттық байлықты бұрынғы қожайындары-
мен қоса бөлісіп алып, мұртын майлап, мыңғырып отырғандар
кімдер? Тағы да осылар! Өзінің ана тілінің мемлекеттік мәртебесі-
не ата жауындай аттандап қарсы шығып отырғандар кімдер? Осы-

лар – «Манастағы» көзқамандар, бүгінгі мәңгүрттер әулеті!
Көк Тәңірі қазақтың басына күн туған кезеңде Арқаның бір ба-
ласының аузына «Манасты» салды! Бізге Баянғалиды жіберді ғой!
Алла тағала Алашты қауіп-қатерден, зұлматтан сақтап, әлі қор-

ғаштап тұр! Алланың көңілі – Алашта. Ал Алаштың көңілінің қай-
да екенін бір сайтан білмесе, әлі ешкім білмейді…
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Көкшетау көшесіне Жүсіп-
бек Аймауытовтың аты беріліп, соны бір-екі орыс таба алмай,

предавали его имя забвению, теперь можно шесть часов поискать
его улицу!» – деген екен! Бұл өлеңге бергісіз, жатқа есесі кеткен
жампоздың жан дауысы, азалы өксігі, ақынның аузынан шыққан
айыптау актісі!

Ол алақанына қан уыстаған совет өкіметінің кезінде Мағжан-
ның «Батыр Баянын» жырлап жүрген жігіт болатын!
Талантты адам қанатты құс секілді, көкке көтерілмесе көңілі
көншімейді. Аспанға ұшса, өзімен бірге Алашын да ала кетеді. Біз

қазақтан шыққан кез келген қанатты, талантты адамға ерекше іл-
типатпен қарауымыз керек. Олардың қай-қайсысының болсын тү-
бінде таудай бір-бір тұлға тұрады. Баянғалидың да әр жағы түпсіз
терең – Керей Жәнібек, бергі жағында – Батыр Баян, Біржан сал,

Ақан сері, Мағжан тұр ғой! Арада қаншама ғасыр өткенде атам
заманғы «Манас» жыры осы баланың жадына оралды. ХХ–ХХІ
ғасырлардың көш керуенінде Алаш пен Манас осы баланың жұ-
дырықтай жүрегінде келіп, қайта тоғысты!

Баянғали – ақын! Ақын болғанда да ұлы дала төсін бірнеше
мың ғасыр дүбірлеткен көшпенділер өркениетінің тірі қалған бір
өкілі! Біз барлық болмыс-бітімімізбен Абайға, Мағжан, Қасым,
Мұқағали, Жұмекендерге жақын болсақ, ол бізден гөрі Бұқар жы-

«Ғажайып күй» әні «Азия» тобының орындауында бүкіл елімізге
әйгілі болды. Оның балаларға арналған өлең-жырлары да бар.
Тарланбоз ақын 1984–2005 жылдар арасында 216 рет айтыс-
қан, республикалық, облыстық деңгейлерде өткен айтулы тойлар-

дың бәрінде дерлік өнер көрсетіп, жиырма екі рет бас жүлдеге ие
болған, талай дүркін жүлдегер атанған. Тарақты Байғозы батыр-
дың 300 жылдық (2005 ж. Қарағанды облысы), Мәшһүр Жүсіп Кө-
пеевтің 150 жылдық (Павлодар, 2008 ж.) мерейтойларына арналған

жыршы-жыраулар конкурсының Бас жүлдегері. Баянғали орында-
ған жыр, дастандар Қазақ радиосы мен телеарналардың Алтын қо-
рына жазылып, сақталуда. Дыбыс, бейне дискілерге шыққан.
Баянғали Әлімжанов қазақтан шыққан бірден-бір манасшы.

Манастың мың жылдығына арналып Бішкек қаласында 1995 жылы
өткен Халықаралық манасшылар конкурсына қатысып, арнайы
жүлдеге ие болған. Сол жылы Қырғызстан Мәдениет министрлігі
мен Композиторлар одағының А. Малдыбаев атындағы Халықара-

лық сыйлығының лауреаты болды. Мәдени шараларда, түрлі
жиындарда көпшіліктің алдында, телерадиодан Манас жырынан
үзінділерді жиі айтады. Баянғали айтқан Манастың тараулары қа-
зақ радиосының Алтын қорына, дыбыс, бейнедискілерге жазылған.

Жазушылығы мен айтыстағы ақындығы арқылы қазаққа таныл-
ған, Манасын жырлап қырғызды тамсандырған Баянғали Әлімжа-
нов біздің Кеңащының азаматы. Иә, біздің Көкше өңіріндегі Біржан
сал елінен түлеп ұшып, өнер әлеміне қанат қаққан. Біз оның ақын-

дығы мен өнерпаздығына ғана тәнті емеспіз, сонымен бірге ізгі
адамгершілігі мен абзал азаматтығына сүйсінеміз. Сүйсініп қана
қоймаймыз, тіпті ауыл болып мақтанышпен жыр ғып айтамыз.
Соған бір ғана мысал келтірейін. Алматыдағы «Жұлдыз» жур-

налындағы қызметін қиып тастап, ауылға көшіп келіп, сырқат ана-
сы Бәтиманы күтті. Әкесі Тақанды бағып, жұбайы Әлия екеуі
сауабына кенелді. Ата-анасының қиналғанда қастарынан табылып,
қолдан жөнелте білу де шынайы парасаттың белгісі. Перзенттік

парызын өтегеннен соң ғана Көкшетау қаласына көшкен. «Ұл бол-
са, біздің Баянғалиға ұқсасын» деуші еді менің марқұм әкем Ма-
мау (азан шақырып қойған аты – Маман) отырған жерлерінде өзге
жастарға үлгі етіп.

Ата-анасы қайтқаннан кейін, 1998 жылы Көкшетау қаласына
көшіп, 2001 жылға дейін Шахмет Хұсайынов атындағы облыстық

қазақ музыкалық-драма театрында сахна шебері болып қызмет ат-
қарған.
Баянғалидың
бастамасымен

жылы
Астана-
Көкшетауда Паң Нұрмағамбет киностудиясы ашылды. Оның идея-
сын қалтқысыз, құлшына қолдаған белгілі кәсіпкер, қоғам қайрат-

кері Марат Нәбиев киностудияның құрылтайшысы және бас де-
меушісі болды. Содан бері осы киностудияда «Ән мен анаша», өзі
басты рольдерде ойнаған «Аран», «Айхан», «Асау толқын» атты
толық метражды төрт көркем фильм, «Ұлы даланың қырандары»

сериясымен алты деректі фильм түсіріліп шығарылды. Бұл филь-
мдердің барлығының да сценарий авторы және қоюшы режиссері

носценарийлерді қазақ және орыс тілдерінде жазады және субтит-
рлерді орыс тіліне өзі аударады.
Теледидардан айтыс көрсеткен күні Кеңащының көшесінде
бейсауат жүргендерді сирек көресің. Ауылдың асыға күтетіні өз-

дерінің Баянғалилары. Кітаптары үй қыдырып қолдан қолға түс-
пейтін қазына. Әсіресе «Фолиант» баспасынан шыққан 87 баспа
табақтан, 1072 беттен тұратын «Қиянатқа қарсылық» атты үш
томдық таңдамалы шығармаларының басын қосқан бізше айтқан-

да, дәу кітапты, қырғызша айтқанда, шоң кітапты қолға түсірген-
дер «Кітап деп осыны айт. Тура «Манастай» қомақты әрі мағына-
лы туынды!» деп қуанысты.
Жерлестерім Кеңащы ауылына қазақтың дарынды ақыны,

ауданымыздың құрметті азаматы Баянғали Әлімжанов ағамыздың
қасына Елбасының жас кездегі бейнесін сомдаған өзінің ұлы –
белгілі актер, әнші, сазгер Нұрланды ертіп келген әрбір сапарын
жыр ғып айтады. Сонда Бәкең туған жеріне деген сағынышын ба-

сып, ауылдағы жерлестеріне жан дүниесін ақтарып, оқушылармен
бүкпесіз сырласып әңгіме-дүкен құрысады екен.
«Әркім де өз ауылын алтындайды,
Ауылға айтар әні сарқылмайды.

Басына Намазғұлдың шыға келсем,
Кеңащым қарсы алдымнан жарқырайды.

Кеңащы, Кеңащы, Кеңащы,
Жерің кең, ал суың неге ащы?
Үйретіп үлгісін үлкеннің,
Болашақ жастарға жол ашшы.

Шалдары біздің елдің қандай еді,
Аталы айтқан сөзі балдай еді.
Жаныңды жадыратап шуақ берген,
Жарықтық жанып тұрған шамдай еді.

Айтыскер ақын, манасшы-жырау Баянғали Әлімжанов өзінің
сан қырлы шығармашылық әлеуетін жан-жақты қаламгерлік қабіле-
тімен айғақтап, бірнеше көркем туындыларын оқырмандарға тарту
етті. Дарынды жазушы тарихи шығармаларымен де бүгінгі әдебие-

тімізді байытуға еңбек сіңіруде. Оның осындай үлкен ізденісінің
нәтижесінде қолымызға тағы бір тың туындысы тиіп отыр. Орыс
тілінде жазылған «Аблай хан и его батыры»деген бұл кітап «Леген-
ды великой степи»(«Ұлы дала аңыздары») айдарымен шыққан.

Алдын ала айтар болсақ, кітаптың айдары әлгіндей болғаны-
мен, Абылай хан – тарихи тұлға. Өзінің өнегелі ұлы ғұмырында
тарихымызда мәңгілік өшпес ақиқатын қалдырған айбынды ханы-
мыздың тұлғасы оған деген қазақ халқының тағзымы мен сүйіс-

пеншілігінің арқасында нақты бейнеден аңызға ұласып кеткен.
Сондықтан оны алаш жұрты әулие санайтынын, оған өз заманынан
бері бүгінгі күнге дейін жұрттың тәу ететінін Баянғали Әлімжанов
осы кітабының алғысөзінде дәйектеп, бұл повестің Шоқан Уәли-

хановтың, Мәшһүр-Жүсіп Көпеевтің, Шәкәрім Құдайбердиевтің
және қазақтың басқа да этнографтарының жазбаларындағы тарихи
деректерде де, сонымен бірге, халық аңыздарында да кездесетінін
алға тартады. Ал, жазушы осы деректерді пайдалана отырып, көр-

кем туындыда алаштың айбынды ханының бейнесін мүсіндейді.
Жыраулардың жырларында да, сонымен мазмұндас өлеңдерде
де Абылайдың балауса шағы, ханзада күнінде әкесі Көркем Уәли-
дің дұшпандарынан қапияда қаза тауып, ордасы талқандалғаны,

тұқымынан тірі тұяқ қалдырылмай қырылғаны, тек әкесінің сенім-
ді төлеңгіті Оразаталықтың пана болуының арқасында жас Әбіл-
мансұрдың аман қалуы, қан майдандағы жекпе-жекте жоңғар ба-
һадүрі Шарыштың басын шабуы баяндалады. Оның кейін «Саба-

лақ»атануы, абайсызда Қалдан Серенге тұтқынға түсуі, асқан
ақылмандығының арқасында бостандыққа қол жеткізуі бұл оқиға-
лар оқығандары арқылы бұрыннан қанық адамдарға қызық бола
қоймас деп ойлар едік. Алайда, мен бұрыннан білетін Баянғали

Әлімжанов осы оқиғаларды өзіне тән ізденімпаздықпен тарихи
деректердің нәтижесінде жетілдіріп, ханның Керейдің батырлары
Ер Жәнібекпен, Тұрсынбаймен, Суан руынан шыққан Сатаймен
өткен күндерін қалмақтың қапасында жатып есіне түсіретінін, бос-

тандықты аңсауын жаныңды баурай отырып, көркем кескіндеп
бере білген. Сондай-ақ, Малайсары, Олжабай, Бөгенбай, Қабанбай
батырлармен бірге жоңғарларды атамекенімізден қуып, елімізде
азаттық туын желбірету жолындағы ұлы ерліктерін алға тартады.

Бұл жорықтарда Абылаймен үзеңгі қағыстырған хас батырлары-
ның ерліктері айызыңды қандыратындай суреттеледі.
Аса көлемді болмаса да, мазмұны бай, сонысымен үлкен кітап-
тарға татитын осы еңбектің оқырман ретінде мен байқаған ұтымды

тұсы – Абылай жайындағы бұрыннан белгілі деректерді баяндап
шығуы емес, ханның өмірі мен ел басқару ісіндегі тарихи әдебиет-
терде көрініс тапқан айғақтарды жаңаша суреттеуі. Бұл орайда Б.
Әлімжанов өз жанынан мазмұн жасамайды, есесіне Жоңғария мен

Қазақияның екі алып империяның – Ресей мен Қытайдың арасын-
дағы қолжаулық аймақ екенін Қалдан Серенмен тұтқындағы әңгі-
ме үстінде Абылайдың аузына салады. «Бұлардың айдап салғаны-
на жік-жапар болмайық, ұрыссыз, қантөгіссіз ұлыстарымыздың

аман-саулығын ойлайық. Бұлардың ойы – өзгенің қолымен от кө-
сеу, бізді екеуара қырқыстырып қойып, «қай жеңгенің мені-

Баянғали Әлімжанов –айтыс өнеріндамытушы
Тілеубердина Г. Т., Аниева Н. Ғ.
Көкшетау қ., Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау
мемлекеттік университеті, guldentleuberdіna@іnbox. ru

Айтыс өнерінің ішіндегі ең күрделі де көркемі – ақындар ай-
тысы. Ақындықтың, шешендіктің ғажайып үлгісі мен қиыннан
қиыстырар тапқырлықтың ең биік шыңы – суырыпсалма (импро-
визаторлык) айтыс.

Айтыскер ақындар үлкен айтысқа түсіп, дүйім жұртқа танымал
болғанға дейін ақындық мектептің бел-белесінен өткені белгілі.
Алғашында ауыл арасындағы жиын-тойлардағы қыз бен жігіт,
құрбы-құрдас, замандастар арасындағы әзіл-қалжың, сөз қағысу-

лардан басталса, соңы кішігірім қайымдасуларға ұласып отырған.
Бұл айтыскерлік өнерге бейімдейтін өзіндік үйрену кезеңі болған
десек те артықемес. Әрине, «әу» дегеннің барлығы шетінен ақын

болып кетпеген. Көптің көреген көзі мен талғампаз ойы кімнің
бойында буырқанған айтыс ақынына тән қасиеттің жатқанын қа-
пысыз ажыратып, алғаш жалт етіп көрінгенінен-ақ ықыласы түсе
қолдау жасап, қастерлеген. Халық тарапынан көрсетілген бұл үл-

кен құрметтің ар жағында жас ақынға деген зор міндет те тұрған.
Осы міндетті жан дүниесімен сезіне келе, шабыт күйін шарықтат-
қан шын таланттар ғана кейіннен от ауызды, орақ тілді дүлдүлдер-
дің қатарынан табылды.

Өткен ғасырда айтыс өнерінің қайта түлеп, жанданған тұсы со-
ғыс жылдарымен сәйкес келеді. Ақындар айтысының тұншығып,
саябыр табуына сонау 1916–1940 жылдар аралығында қазақ қоға-
мында болған әр қилы өзгерістер мен аласапырандардың, ашар-

шылық пен асыра сілтеушіліктің, содырлы саясатты социализм
науқанының зардабы өз әсерін тигізбей қоймады. «Бас қайғының»
заманына душар болған қазақ жұрты өзінің бай рухани құндылық-
тарының тұнығынан сусындап, тереңіне еркін бойлай алмаған-ды.

Тек, елге келген соғыстың салдарынан туындаған қажеттілік жоға-
ры жақты айтыс өнеріне қайта бет бұруларына «мәжбүр» етті.
Тұңғыш рет үкімет тарапынан қолдау тапқан асыл мұрамыз «тар
құрсауда» болса да, сол кезеңнің тілек-талабын қанағаттандырар-

лықтай өзіндік нәтижесін берген еді. Дәстүрлі айтыс жаңа мазмұн-
да дәуір үніне үйлесіп, пәрменді үгіттік қызмет атқарды. Оның рө-
лі патриоттық өлең-жырлардан кем түспеді. «Ежелгі, көне жанр
мән-мазмұнын жаңартып, тың сапаға ие болды. Бұрын ру мен ру-

дың ақындары айтысса, енді колхоз бен колхоздың, аудан мен
ауданның, облыс пен облыстың ақындары жарысатын жаңа дәстүр
туды. Айтыс сынмен өзара сынның тамаша да өткір өзгеше құра-
лына айналды. Онда халыққа аса қажет күн тәртібінде тұрған тү-

бірлі мәселелер көтерілетін болды. Жаңа айтыстарда ақынның же-
ке басын мадақтап не мұқатудан гөрі елдің өміріндегі қуанышты
оқиғалары қамтылып, шаруашылық, мәдениет саласындағы табыс-
тар мен жемістер мадақталып, кедергі мен кеселдер таңбаланатын

салт туды. Мұның аты – айтыс жанрының жаңаруы еді» [1, 10].
Қазақ даласының түкпір-түкпірінен суырылып шыкқан от ауыз,
орақ тілді көптеген халық ақындары жаңа қалыптағы айтыс көрігін
қыздыра түсті. Айтысқа екінің бірі жүрегі дауалап түсе қоймаған.

Айтыс – қазақтың қанына сіңіп, өміріне айналып кеткен қа-
сиетті де киелі өнер. Осы өнердің табиғаты жайында көптеген ға-
лымдар, әдебиет зерттеушілері түрлі түйіндеулер жасап, тұшымды
тұжырымдар қалыптастырғаны анық. Әсіресе, М. Әуезов пікірі

айтыстың табиғатын дәл танытатындай «Өнер жарысы, сөз барым-
тасы» [2, 114], – деуі, айтыстың шығармашылық шеберлік сайысы,
өлең бәсекесі екенін қапысыз ұғындырады. Ұзақ жылдар бойы,
әсіресе Кеңес заманында өзінің табиғи заңдылықтарынан әбден

айрылып, біраз бәсең тартып, көмескілене бастаған айтыс тәуел-
сіздік алған уақыттан бері жаңғырып, жандана бастады. Киелі ай-
тыс халқымен қайта қауышты. Осы өнердің қарыштап дамып, қай-
та түлеуіне ақындық мүмкіндігімен зор үлес қосқандардың бірі −

БаянғалиӘлімжанов. Сонау сексенінші жылдардың орта тұсында
өнер бәсекесіне бел шешіп кіріскен Баянғали Әлімжанов содан
бері жүз қырықтан астам ақынмен сөз қағыстырған. Қ. Әбілев, А.
Әлтаев, Ә. Беркенова, Ш. Айдаров, Ә. Қалыбекова, А. Бұлғақов, Ә.

Манапов, Е. Асқаров, С. Құсанбаев, А. Кәкенов, О. Досбосынов,
т.б. айтыстың ақтангерлерімен айтыстары Баянғалидің шығарма-
шылық шабытының, суырыпсалмалық қабілет-қарымының куәге-
ріндей. Сонау ғасырлар қойнауынан кәтепті қара нардай тоқтамай

тартып келе жатқан ақындар айтысының әр дәуірдіңөз объективті
себептеріне сай жоғары өрлеу, төмендеу кезеңдері болған.
Б. Әлімжановтың импровизаторлық шығармашылық дәуірі айтыс
жанрының әдебиеттің күнгей жағынан көлеңкелі тұсына қарай

ысырылған тұсына дөп келді. Көп ғасырлық тарихы барайтыс
жанры бүгінгі бізге аман-есен жетті. Айтыстың ұзынның қысқа-
рып, жуанның жіңішкерген өлара талма тұсына келген шағын-
да,оны жерге құлатпай көтеріп алған аз ғана айтыс ақындарының

көш басында осы Б. Әлімжановтың болғанын айта кеткен жөн.
Өзінен бұрынғы ұрпақ жасаған рухани мәдениетті оған жалғас
келген екінші ұрпақтың иеленіп, мұрагер болып, оны жаңа дәуір
талабына сай жетілдіру, әсіресе терең насихаттау – екінші ұрпақ-

тың келер ұрпақ алдындағы міндетін борышты атқаруға тырысты.
Б. Әлімжанов халық поэзиясына жақын, рухани мұралардымең-
гере отырып, ақын ретінде қалыптасқаны ақиқат. Жүрегіне өнердегі
үш бірдей, атап айтқанда айтыскерлікті, жазба ақындықты, жыршы-

лықты сыйдыра білген Б. Әлімжановты елге танымал еткенәлемде
номадтар галактикасымен бірге жасасып келе жатқанимпровизатор-

Ақын Баянғали Әлімжанов1987 жылдан бері 216 рет айтысқан,
республикалық, облыстық деңгейлерде өткен айтулы тойлардың
бәрінде өнер көрсетіп, жиырма екі рет бас жүлдеге ие болған, та-
лай дүркін жүлдегер атанған. Қанжығалы Бөгенбай батырдың 300,

Шұбыртпалы Ағыбайдың 190 және 200, ақын Сараның 115, Мағ-
жан Жұмабаевтың 100 және 110, Ілияс Омаровтың 80, Көтібар Бә-
сенұлының 240, Есет Көтібарұлының 190, Тама Есет батырдың 325
жылдығына арналған айтыстардың, Сырым батырдың 250 жылды-

ғына орай Ташкентте өткізілген Қазақстан-Өзбекстан, «Манас»
жырының 1000 жылдығына орай Бішкекте өткізілген Қазақстан-
Қырғызстан ақындар айтысының, Семей полигонының жабылуына
арналған «Невада-Семей» қозғалысы аясында өткен Халықаралық

акция айтысының жеңімпазы. Жалпы соңғы кездегі айтыстың күрт
дамып, күрделенуі айтыс сахнасына көктемнің қызғалдақтай кө-
рінген жас өркеннің, дарынды буынның мол шоғырының шығуына
байланысты. Айтыс ақыны Б. Әлімжановтың шығармашылығы да

ұлт тарихының бір белесі. Оған бүгінгі республика жұртшылығы-
нын үлкен ілтипаты мен өнер адамдарының, әдебиетші қауымның
зор қошеметі куә. Ақсақал ақынның ізбасарлары, шәкірттері айтыс
тізгінін қолына алып, Көкшетаудың намысын жоғары ұстап, Көк-

шенің айтыскерлік дәстүрін одан әрі жалғастыруда. Ән-жыры да-
рыған Көкшетаудың құнарлы топырағында туып, өзінің жүрек-
жарды өлең-жырларымен өнер бәйтерегі болып биік мәуелеп, іні-
құрбылас шәкірттерімен тамырын тереңге бойлатқан ақын К. Шә-

кеев халқымыздың айтыскер ақындықтың ұлы көшін Баянғали, Құ-
дайберлі, Арман сынды бүгінгі шырқау биікке көтерілген жырдың
жүйрік құлагерлеріне тапсырды. Жырдың көшін үзбей, арқыраған
ақсудай ағынды, арынды күйінде аманат етті.

Пайдаланылған әдебиеттер:
Жармұхамедов М. Айтыс. – Алматы: Білім, 1990. – 51 б.
Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
Дүйсенов М., Сейдеханов М., Негимов С. Халық ақындары твор-

чествосының көркемдік сипаты. – Алматы: Ғылым, 1982. – 192 б.
Жармұхаметұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. –
Алматы: Мұраттас, 2001. – 293 б.

діні мен тілін терең меңгеріп, Қазақстанның өсіп өркендеуі жо-
лындағы азаматтық парызын түсінуі);

технологияларды сауатты пайдалану);
Оқушы осы аталған негізгі құзыреттіліктермен қатар пәндік
құзырет-тіліктерді (әр пәннің мазмұны арқылы) меңгеруі тиіс» [1].
Осыған орай, азаматтық тұрғыда негізгі құзыреттіліктерді сіңіруде

қазақ халқының салт-дәстүрімен біте қайнасқан қазақ әдебиетінің
ауқымды, әрі маңызды саласы – халық ауыз әдебиеті екенін мой-
ындаған жөн. Қоғамда болып жатқан келелі мәселелерді кеңінен
ашып, кесек ойды жұрт алдына жасырмай жайып салатын, тосын-

нан түрлі тақырыптар қозғалатын сөз өнерінің түрі айтыс екені дау
туғызбайды. Айтысты функциональды сауаттылық ұғымымен
байланыстырып, зерттеу обьектісі етіп алып отырған себебіміз:
«Функциональдық сауаттылық феноменінің пайда болуы адамның

сауаттылық компоненттерін: білімдерін, дағдыларын, қабілеттерін,
іс-әрекет тәсілдерін, тәртіптік және көзқарас қасиеттерін игеруде
уақыттың шектелуін кеңейтті. Көп зерттеушілердің пікіріне сәйкес
функциональдық сауаттылықтың компоненттерін игеру процесі іс

жүзінде өмір бойы жалғасуы мүмкін. Функциональдық сауатты-
лық халық пен мемлекеттің толық әл-ауқатына байланысты әлеу-
меттік-экономикалық құбылыс болып табылады» [2; 6–7]. Ал әде-
биеттегі мемлекет пен халықтың байланысын Баянғали Әлімжа-

новтың айтыста айтылған тақырыптары арқылы да ашуға болады.
«Айтыс – қазақ және қырғыз, қарақалпақ халықтарында ежел-
ден қалыптасқан поэзиялық жанр, топ алдында қолма-қол суырып
айтылатын сөз сайысы, жыр жарысы. Айтыс – өмірдегі әлеуметтік

тартыстар мен адам қатынастарына негізделген желіге құрылып,
кезектесе айтылатын қисынды, дәлелді, ұтқыр өлең.
…Қазіргі айтыстарда заман өзгерісі, қоғамда болып жатқан
жаңалықтар, халық өмірінің соны әлеуметтік мәселелер сөз болып

келеді. Сондай-ақ бейбітшілік, гуманизм, экологиямәселелері қоз-
ғалады» [3; 34].
Айтыс халық өмірінің айнасы іспеттес. Себебі қоғамда болып
жатқан түрлі әлеуметтік-саяси жағдайлар әдебиеттің аталған жан-

рында көрініс тауып жатады. Ғалым М. Дүйсенов пікірінше: «Ай-
тыс тақырыбының терезесі кең, ол заман, қоғам, адам туралы, бү-

гінгі күннің шындығы болып отыр. Жеке бастың ғана емес, қоғам-
дық мәні бар жайлар ақындар назарынан әсте шыққан емес» [4;
51]. Осы орайда, тақырып терминінің тереңіне үңілген жөн. Соны-
мен, «Тақырып – әдеби шығармада сөз болатын басты мәселе, шы-

ғарма мазмұнының негізгі арқауы, айтылатын жай-жағдайлардың
бағыт-бағдары. Шығарманың тақырыбын, яғни не жайында айты-
латынын, нендей мәселелерді қозғайтынын анықтау сырттай оп-
оңай сияқты көрінуі мүмкін. Алайда шығарма тақырыбын айқын-

дауға жеңіл, үстіртқарау дұрыс болмайды. Тақырыпты бірнеше
қырынан қарастыру кездеседі» [3; 315]. Қоғамда болып жатқан
түрлі мәселелерді, түрлі қырларынан зерттеп, елге түсінікті, әрі
әсерлі жеткізетін айтыс ақындарының жұрт алдында жарқырап

шығуы өзекті тақырыпты көрерменге жеткізудің ең ұтымды жолы.
Осындай айтыскерлік шеберлікпен 1984 жылдан 2005 жыл аралы-
ғында көзге түскен азулы ақын – Баянғали Тақанұлы Әлімжанов.
216 рет айтысқа түскен ол, айтыс жанрының шырқау биігіне көте-

ріліп, халық ықыласына бөленген. Баянғали Тақанұлының айтыс-
тарының тақырыптары сан алуан.
«Функциональдық сауаттылықты дамыту аясында әдебиет
пәндер мазмұны төмендегідей біліктілікті қамтамасыз етуі тиіс:

 көркем шығармалар идеяларын анықтау және оларды ав-
торлардың идеялық көзқарастарымен, елдегі қоғамдық-саяси және
экономикалық жағдаймен, адамзаттың ғаламдық мәселелерімен
салыстыра білу білігін қалыптастыру;

 көркем шығармаларды талдау барысында оқушылардың
дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыру;

ғашқы дағдыларын қалыптастыру» [2; 15].
Функциональды сауаттылықты арттыруда қазақ әдебиетінің ірі
өкілі, 21-ғасыр тұлғасы Баянғали Тақанұлы айтыстары негізге
алынып отыр. Төменде келтірілген тақырыптар бойынша айтыс

үзінділері көркем шығармалар идеяларын, көтерген мәселелері
ментақырыптарын анықтау мақсатында келтірілді.
Ата-бабаларымыз сан ғасырлар бойы армандаған азаттықтың
ақ таңын аңсауы 90-жылдарға дейінгі айтыстардың негізгі тақы-

рыбына айналғанын ғылыми қауым да, қарапайым халық та жақсы
біледі. Аталған тақырып аясы бодандық бұғауынан босағаннан

кейін де, айтыскер Баянғали Әлімжановтың басты тілге тиек етері
болғанын төмендегі мысалдардан көре аламыз. Мәселен:
Жайықтың сөз айт дедің қыздарына,
Қыз десе, менің енді қызғаным да.

Есіме қазақ қыздар түседі ылғи,
Көз салсам желтоқсанның ызғарына.

Оларды отпен, сумен атқылады,
Әскерлер күрек алып шапқылады.
Сонда да қазақ қызын жеңе алмаған,
Саққұлақ әлдекімнің ақ құлағы.

Тілеймін ел-жұртымабейбітшілік,
Әйтеуір елім тыныш, бүтін болсын! [5; 28]
Айтыс шумақтарында ақынымыз қазақ халқына зардабын тигі-
зетін зұлым күштің, яғни бомбаның туған жерімізге залал тигіз-

беуін тілейді. Не де болса да, еліміздің тыныштықта өмір сүруін
қалайды. Себебі, тыныштықтың өзі – бейбітшілік. Аталған ой ав-
тордың басқа да сөз қағысуларында кездеседі. Мәселен:
Көп тілек бір арнаға түссін деймін,

Басымыз бір қазанда піссін деймін,
Алты алаш басын қосып атқа мінсе,
Үрейі атаманның ұшсын деймін.

Өсиет елім-жұртым жастарына,
Барады деп ойлаймын бастарына.
Тілегін құп аламыз Көкшетаудың,
Таңбамды салам деген тастарына.

Мен сенің қосыламын тілегіңе,
Қосылар миым дағы, білегім де.
Қазақтың бар баласы таста емес,
Бірлік пен татулықтың шын белгісі,

Шынайы қалсын деймін жүрегіңде. [5; 56]
Бұл жолдардан байқайтынымыз, қазіргі халық ауыз әдебиеті-
нің ірі өкілі саналатын Баянғали Тақанұлының қашан да бейбіт,
тату өмірді аңсайтыны, қолдайтыны. Аталған тақырыпты Баян

ағамыз басқа қырынан да баяндайды. Мысалы,
Шын билік нағыз ерге тисін деймін,
Ерлері туған елін сүйсін деймін,
Қазақты алаламай, жікке бөлмей,

Барлығын ту астына жисын деймін! [5; 75]
Нағыз ер бейнесі қандай болуы керек дегенді айтқан ақын, ха-
лық арасында алауыздық туғызбай, бір тудың астында бірігу, яғни
сол жылдардағы кеңесшілдікті аңсау, Кеңес үкіметін жақтаушы-

лар, Ресейге қосылуға ниет білдірушілердің іріткі саясатына ер-
мей, Қазақстан туының астында бейбіт өмір сүру идеясын алға
тартады. Тағы бірде, ақын:
Бұл сөзді енді қалай ұғынар кім?

тқан «Легенды великой степи» повесі. Бұл туындыдан да сегіз
қырлы, бір сырлы талантты жазушының екі тілге бірдей жүйріктігі
мен халқымыздың басынан өткен небір тар жол, тайғақ кешулеріне
мейлінше қанықтығын айқын аңғаруға болады. Қорыта айтқанда,

бұл үштомдық таңдаулы шығармалар жинағы бір жағынан, жерлес
қаламгердің өз мерейтойына жасаған лайықты бір әдеби тартуы
болса, екінші жағынан, қаншама жылдар бойы көз майын тауысып,
қарасөздің қадіріне бойлаған ой еңбегінен оқырманына берген то-

лық бір есебі іспетті. Барлық туындыларының үш томға бөлініп,
бір кітапқа топтастырылуы да біздіңше, ұтымды шешім. Өйткені,
көңілі қалаған оқырманның Баянғали Әлімжановтың бүгінге дейін
жазып шыққан барлық дерлік шығармаларын осы бір кітаптың

аясынан-ақ табуына жақсы мүмкіндігі бар.
Мұнымен бірге, қаламгердің биыл баспадан шыққан «Өмірдің
өзі...» деп аталатын өлеңдер жинағы да ешкімді бейжай қалдыр-
майды деген ойдамыз. Ақындық қолтаңбасы айқын, шынайы та-

лант иесінің бұл кітабына соңғы кездері жазған сыршыл жырлары
мен бірнеше поэмалары топтастырылған.
Өмірдің өзі адамға –
Жаратқанның сыйлығы.

Жаралмай кетсең қайтер ең,
Өзгеше болып бұйрығы?

Өмірдің өзі – махаббат,
Сүюден бәрі жаралған.
Бастауы мөлдір бұлақтай,
Жайылып жерге таралған...

Бұл – өлең өру мәнері өзгеше ақынның осы кітапқа аты беріл-
ген «Өмірдің өзі...» деген өлеңінен сәл-пәл ғана үзінді. Жаңа жи-
нақтың лейтмотиві, яғни, өзегі секілді тап мұндай ойлы да шымыр
жырлар бұл жинақта қаншама!

Әрине, әдебиет пен мәдениеттің сан жанры, сан саласына бел-
сене ат салысумен келе жатқан Баянғали Әлімжановтай дара тұл-
ғаның өз жеке басына да осы жылдар аралығында аға-іні болып
қатар жүрген әріптестері, жанашыр тілеулестері тарапынан небір

жылы сөздердің көп арналғаны әмбеге аян. Оның бәрі жерлесіміз-
дің айтыс, жыраулық өнердегі ерекше орнын, қазақтан шыққан
жалғыз манасшы екендігін, жазушылық, жазба поэзиядағы ақын-

дық қарымын, бір өзі әрі актер, әрі режиссер ретінде танымал ки-
нодағы қайраткерлігін әр қырынан жан-жақты аша түседі. Кезінде
ел газеті – «Егемен Қазақстаннан» бастап көптеген республика-
лық, облыстық, қалалық және аудандық мерзімдік басылымдарда

жарық көрген осынау мақалалар мен сұхбаттар, деректер мен тағы
басқа да назар аударарлық тартымды ақпараттар «Мақалалар, ле-
біздер. Интервью, факты» деп аталатын және бір жеке кітапқа бі-
ріктіріліпті. Аты да айтып тұрғанындай, қазақ, орыс тілдерінде

шыққан бұл мазмұнды жинақтан да Баянғали ағамыздың өмірі мен
шығармашылық жолы, «ұлтым, елім» деп соққан жүрегінің ыстық
лүпілі, қарапайым кісілік келбеті, қоғамдық ортада алатын өзіндік
орны мен ешкіммен таласпайтын биік тұлғасы жарқырап көріне

түсері хақ. Қазақтың құбылысқа баларлық, дарынды бір баласын
өзі жайлы жазылған осы кітаптан тағы бір жете тани түсемін деген
адам ол жинақтыбіз айтып жатқаннан гөрі, қолына алып, оқып
шыққаны абзал.

Жазушының мерейтойы алдында жарық көрген келесі бір жаңа
шығармасы – жуырда ғана «Келешек» баспасынан жеке кітап бо-
лып басылып шыққан «Қорасан қарақшының қолмергені» поэма-
сы. Тарихи тақырыптарға баруда, бірегей тұлғаларымыздың қадір-

қасиеті мен болмыс-бітімін өмірлерінің бір сындарлы сәті арқылы
биікке шығандата қоюда үнемі шалымдылық пен алғырлық таны-
тып келе жатқан ақынның бұл туындысы да тосын, жаңашыл мә-
нермен жазылған, көлемді шығарманың жүгін көтеріп тұрған дү-

ние. Шынайы оқиғаларға құрылған, сезім де, торығу да, адамгер-
шілік ізгі қасиет те, өмірге құштарлық пен шарасыздық та бар
поэма тағдыр тәлкегіне түсіп, түрме есігін көрген есіл азаматтың
ақыры, өзін өлімге қиюымен аяқталған баянды да баянсыз тірлігі-

нен есті сыр шертеді.
Міне, алпыс жастың асуында тұрған Баянғали Әлімжановтың
осы бір жаңа кітаптарымен биылғы өзі үшін мерейлі жылы қазақ
әдебиеті мен оқырманына салған олжасы аз болмаса керек. Біз осы

орайда, қуаныш иесінің өзіміз аз-кем шолып шыққан жаңа төрт
кітабын – төрт белесі, соның ішінде таңдамалысын көп белесі деп
ой түйдік. Лайым бұл белестеріне жаңа белестер қосыла берсін
деген тілектеміз.

ҚайырбайТөреғожа.
«Арқа ажары» газеті. 16.10.2014 ж.

жетекшілігімен шағын концерттік номер дайындалған болатын. Акт
залын безендірілуі де ерекше болды. Дизайнер Ерболат Айланыш-
тың қолынан шыққан банердің өзі ауыз толтырарлық. 28 қараша
күні Баянғали Әлімжанов пен Нұрлан Әлімжанов мектебімізге ат

басын бұрып, оқушыларымыздың мерейін өсірген тамаша кездесу
болды.Мектеп директоры Сәдуова Гүлнар Серікқызы сөз алып, жы-
лы ілебізін білдірді. Ауылымыздың қарт ата-әжелеріміз де Баянғали
ағамыздың қуанышымен бөлісуге келіпті. Атап өтер болсам, Сәдуа-

қасов Қаби, Бекболатов Аманжол, Әбілов Сансызбай, Нұғыманова
Жұмабике, Сералина Нұрпаза, т. б. Аузы дуалы, елге сыйлы Бекбо-
латов Аманжол атамыз көпшілік атынан ықылас-пікірін білдірді.
Ұзақ өмір, шығармашылық табыс, өнердегі жолының әрі қарай қа-

рыштай беруіне тілектестік танытты. Содан кейін Баянғали ағамыз-
дың әр жылдары жазылған өлеңдерін мектебіміздің жас бүлдіршін-
дері: Әнесова Әнел, Темірхан Аружан, Маратова Алуа, Маман Айт-
жан, Маман Аяжан, Маратова Айым, Кенесова Әнелдер нақышына

келтіре оқып, көпшілікті сүйсіндергені анық. «Баянғали ағаға» ар-
науөлеңімен Темірхан Аружан мектебіміздің барлық ұжымы атынан
құттықтап, ағамыздан жақсы бағасын алды. «Орамал тон болмайды,
жол болады» деген дана халқымыздың жоралғысымен мектеп ұжымы

атынан аздаған құрмет көрсетілді. Баянғали ағамыз өзіне ең үлкен
сыйлықол бүлдіршіндердің ауыздарында шығармалары оқылып, кө-
кейлерінде жүрсе, содан аздаған рухани азық ала алса, содан асқан
қуаныш жоқ деп ойын түйіндеді. Кездесудің соңында мектеп кітап-

ханасына және жиналған көпшілік қауымға Баянғали ағамыздың кі-
таптары мен Нұрлан Әлімжановтың дискеттері үлестірілді. Баянғали
ағамызға шығармашылық табыс тілеп, қаламыңыз қарымды болсын,
елдің мерейін өсіріп, биік белестерден көріне беріңіз демекпіз.

Баянғали ағаға
Қош келдіңіз, қадірлі Баян аға,
Атақ даңқың еліңе аян аға.
Арғымақ жырды арынды, ерттеп мінген,

Даңқы бірдей қазақ пен қырғызыңа,
Өлеңмен гүл ұсындың қыр қызына.
Манасты қырғыздан да асып айтып,
Жалпақ елдің айналдың жұлдызына.

Айтыста әр көмбеден дара шығып,
Тұлпардай жер тарпыған аласұрып,
Шашаңызға шаң жуытпай келе жатсыз,
Поэзия әлемінде құлаш ұрып.

Ер шығарар қашанда елдің даңқын,
Биік ұстап дінімді, ата салтын.
Өнегелі өлеңменшуақ шашып,
Жаршысы боп жүріңіз атқан таңның!

Ерболат Адай,
қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі
Біржан салдың шідері
Қазан айының 1-і күні Шахмет Құсайынов атындағы Ақмола

облыстық қазақ музыкалық-драма театры он сегізінші мәрте шы-
мылдығын айқара ашып, рухани байлыққа жан-тәнімен құштар,
көзі қарақты көрерменімен қайтадан қауышты.
Жаңа он сегізінші маусым үлбіреген үміт пен нық сенімге то-

лы. Көрермен қауымның аңсай күткен сәті жазушы-драматург
Баянғали Әлімжановтың «Біржан салдың шідері» атты қойылы-
мымен басталды. Қойылымның алдында театрда қаламгердің шы-
ғармашылық жолын қамтитын көрме ұйымдастырылды.

Баянғали Әлімжановтың өзі сөз алып, еліне берген есебіндей,
аз сөзге көп мағына сыйғызып, баспадан жаңа шыққан жинақта-
рын саралап шықты. Соның ішінде қомақты жинағы «Қиянатқа
қарсылық». Аталмыш жинақта Қазақстанның еңбек сіңірген қай-

раткері, Қырғызстанның А. Малдыбаев атындағы халықаралық
сыйлығының лауреаты, ақын, драматург Баянғали Әлімжановтың
шығармашылық еңбегі тұтас болмағанымен, біршама қамтылған.
Алғашқы томға әр жылдары жазған поэзиялық туындылары, екін-

ші томға республикалық, облыстық театр сахналарында қойылып,
театр-танушылар мен көрермен қауымнан өз бағасын алған пьеса-
лары, үшінші томға прозалық шығармалары енгізілген. Баянғали
кино саласында да көп еңбектеніп жүр. Көрермендермен қауышу

Кітап көрмесінен кейін «Біржан салдың шідері» басталды. Де-
мін ішіне тартып, аңсай күткен көрерменді әп еткен бетте сахнаға
шыққан әзілкештің сөзі мен іс-қимылы үйіріп ала жөнелді. Шөлір-
кеген көңілді тұндырмайтын ширақ қимыл. Өзін-өзі ақтайтын

орынды шешім.
Әзілкештің әр сөзі әзілмен тұздықталса да, арғы астарында қай-
мағы бұзылмаған қазақы ортаның бұрынғы бейнесі, кейпі қылаң
береді. Ата дәстүрі, бұрынғыдан қалған салт-сана. Халқының ара-

сынан таң алдында жарқ еткен жарық жұлдыздай сәулесін шаша
жарқырап шыққан тұлғаларды, өзгеден мойны озық өнер иелерін ел
шетіне келгенде қарсы алудың өзі тұнып тұрған мәдениет. Былайғы
жанға үлгі-өнеге. Қазір ұмытылғанымен, бұрынғы қазақ барын ба-

ғалай білген. Ең алдымен, дауылпаз құстай дуылдатып, дауылдатып
дабыры жеткен. Ал, Алаштан өнерін асырған біртуар перзенттерінің
қадір-қасиетіне жеткен халық оларды құрметтеп, құрметтегеніңіз не
әлпештеп, аялап сыйлай білген. Әзілкеш те жиналған жұрттың күл-

кіден есін жидырмай, әзіл-оспағын айта жүрсе де, Көлбай, Жанбай-
дың ауылына Алаштың ақиығы, әнші Біржан салдың келе жатқан-
дығын жеткізеді. Арасында әзілкеш Біржан ағасын дәріптеймін деп
сөзінетұздықты тым ащылау құйып жіберетін де жері бар. Бірақ,

өзіне жарасымды. Әйтпесе, әзілкеш болар ма? Ал, жанына шуақ да-
рытқан әдемі хабарды естіген Ләйлім Алаштың ару қызына тән қа-
лыпты қылықтан, орнықты ізеттіліктен аспайды. Жарасып-ақ тұр.
Біржан сал бастаған, Балуан Шолақ қостаған салтанатты топ

Көлбай, Жанбайдың ауылына жетіп, дастарханның басынан дәм
татқанда бір-бір аяқ бидай көже берілуінің өзі бір қызық. Серіге
толғай жұтып, сыздықтатып сары қымыздан дәм татса жарасар еді.
Сары қымыздың орнына қара көже ұсынылады. Бұл да характер-

лерді ашуға таптырмайтын тамаша штрих. Қазақы қалыпты бұз-
ған, бұрынғы дәстүрдің шеңберіне сыймайтын селкеулі қылық
жастардың әзіл мен сөз қағысына, ой салыстыруына себеп болады.
Әзілкештің:

Кербез сұлу серіге көже берді,
Бұл да бір дүниенің кезегі енді.
Тыныш берсе бір сәрі, алыңдар деп,
Көжесін көзге тіреп өзеуреді! – деуі отқа май құйғандай

қалжыңды өрістетіп-ақ жібереді. Жаратқан ием өзгеден артық жа-
ратқан, айдың өзі ажарына сұқтанатын, ақыл-парасатына жан тең
келмейтін Ләйлім де тегін адам емес. Әзілкештің әзілі еттен өтіп,
сүйекке жеткендей болғанда сылқитып сыбағасын береді:

Серіге кербез сұлу көже берді,
Ойлы кісі ар жағын сезер еді.
Шөлден өлмей көжеге аман жеткен,
Жігіт неге малтасын езеді енді.

ніп отырады. Сұлулық сәнімен, төңіректі желпіген хош иісті са-
малдай жаныңды жадыратар әндерімен.
Шығарманың өне бойында Біржан салдың шідері. Көркем дү-
ниенің кіндігі шідеріге байланған. Біржанның бағалауында құны

қырық қысыраққа татитын шідер жай ғана шідер емес, өңі жылы
болғанымен, өзегі қатқыл өмірдегі ғашықтық сезімді тұсайтын,
ғашықтық сезім ғана емес, іңкәр көңілдің бүр жарып ашылуына
кедергі болатын кінәрат тәрізді.

Ағайынды Көлбай, Жанбай жағымсыз кейіпкерлер емес екен.
Өнерліні сыйлай білетін, өнерліні ғана емес, адамды сыйлай біле-
тін танымы мол, түйсігі терең адамдар. Әр сөздерінен өнеге, әр
қимылдарынан үлгі көрініп тұрады. Ел ардағы Біржанның көңілі-

нің түкпірінде жатқан жан сезімін шідердің қырық құны қырық
қысырақ деген бір ауыз сөзінен-ақ аңғарады. Қырық қысырақ –
қыздың қалың малының құны. Жалғыз ауыз сөздің астарындағы
жан сезімін ұққанмен, жалпақ жұрт талантына табынған Біржан

салдың ұмсынған қолы Бурабайдың аспанында қалықтап жүрген
аққуға жете қоймастай. Оның өзіндік сойылдай себебі бар. Ләйлім
баяғыда, сәби кезінде атастырылып қойылған. Қазақтың көне дәс-
түрінде бесік құда деген салт бар. Ләйлім де сол салттың құрбаны.

Сахнадағы кіршіксіз аппақ көңілдердің, таңғы шықтай мөлді-
реген таза да іңкәр тілектердің символындай ақ қайыңдардың ара-
сында жан сырын ақтарған Біржан мен Ләйлімнің екеуі бір-біріне
қаншалықты ғашық, қаншалықты іңкәр болса да, ата дәстүрін аяқ-

қа баса алмас еді. Осының өзі-ақ Біржанның жан жүрегін жегідей
жеген уайымын, қайғысын шеккенімен, ғасырдан-ғасырға жалға-
сып келе жатқан халқымыздың қасиетті дәстүрін сыйлай білетін
биік те бекем адамгершілігін көрсетеді. Тәлім-тәрбиеге уызынан

жарыған Ләйлім де Айнакөлдей тұнық, таза, мөлдір жанарына
моншақ іліп, жүрегі езіліп, жас жаны егіліп қайғырады.
Ал, ортаға тасталған шідер қандай. Қос құлаш шідердің аста-
рында кәтепті қара нарға жүк болар мазмұн мен мағына жатыр.

Осы шідерден аттап өтсең, өлердей құмар болған, ессіз ғашық бол-
ған аруыңа жетесің. Бірақ, жеткеніңмен, ата дәстүрден, адамгерші-
ліктен аттап өтуің керек. Екеуі де қаншама қиналса да, бірін-бірі
қимаса да аттап өте алмайды.

Шідер ата дәстүрі ғана емес, сол замандағы жастардың өз қа-
лауымен теңін тауып барар жолына кесе көлденең жатқан бөгет

мен құттықтады. Көрермен қауым да Біржан салдың рөліндегі Жа-
рас Қалдаровтың, Ләйлімнің рөліндегі Баршагүл Мәлғаждарова-
ның, Балуан Шолақтың рөліндегі Зүлкәпіл Батиханның, Көлбай-
дың рөліндегі Қайрат Мырзаболатовтың, жеңгенің рөліндегі Айна

Жүнісованың шеберліктеріне тәнті болды.
Б. Қайырлыұлы,
«Арқа ажары»
Толық томдық

Жақында «Фолиант» баспасынан Қазақстанның еңбек сіңірген
қайраткері, Қырғызстанның А. Малдыбаев атындағы халықаралық
сыйлығының лауреаты, суырыпсалма ақын, прозашы әрі драма-
тург, белгілі манасшы Баянғали Әлімжановтың «Қиянатқа қарсы-

лық» атты үш томдығы қолымызға тиді.
Қазір қолына кітап ұстамайтын, есесіне оразасын интернетпен
ашып, түннің бір уағына дейін көз ілмейтін, күнұзақ теледидарға
телмірген, темір-терсекке иек артқан робот ұрпақ өсіп келе жатыр

деген сөзге құлағымыз үйреніп кетті. Ертеңіміз, болашағымыз қа-
лай болады деген үрей бүгінде жасөспірімдермен жұмыс істейтін
тиісті мамандардың өзін қатты толғантып отыр. 70, 80 жылдардың
жастары бір-бірімен кітап оқудан жарысатын болса, қазіргінің

өрендеріне бұл әңгіме біртүрлі қызық болып естілуі мүмкін. Бір
кездері «кітапты ең көп оқитын елдің» осы күні «ең аз оқитын ел-
ге» айналып шыға келуі мұнымен мықтап айналыспай болмайты-
нын тағы да санамызға шегелей түсуде.

Бірде университетте сабақ беретін үлкен бір профессор ағамыз:
«Қазіргі жастар кітап оқымайды. Интернет деген бір пәле пайда
болғалы, кітап бетін ашуды мүлде қойды. Бір нәрсе сұрай қалсаң,
алдарындағы «жәшігін» ашып, жалма-жан сол сұраққа жауапты

алдыңа тоса қояды. «Шекспир қай жылы туған?» делінген билет-
тегі сұраққа студент жауап беріп отыр. «Міне, мына жылы, мына
күні дүниеге келген» деп таңдайы тақылдайды. А, деп түсінбей
одан қайтадан сұраймын. Ол әлгі жауапты қайталайды. Бірақ

жауабы дұрыс емес. «Мұны қайдан көріп отырсың?» деп сұрақ
қойдым. «Интернетте солай жазылған ғой» деп бет бақтырмайды.

«Өзімнің жолым жатыр тарау-тарау»
Арқалы ақын, драматургия мен прозада да өзіндік өрнегін қал-
дырып келе жатқан Баянғали Әлімжановты жұртшылыққа таныс-
тырып жатудың өзі артық. Өлең сөз бен қара сөздің қаймағын қал-

қып ішіп жүрген қаламгеріміздің үш бірдей кітабы тасқа басылып,
оқырманына жол тартыпты. Бұл кітаптардағы алуан жанрлы шы-
ғармалар бүгінгі қоғам, адам жайлы сыр айтып, сөзбен сурет сала-
ды. Оқырманға ауыл мен алыс өңірдегі ағайынның бүгінгі тұрмы-

сы мен келбетін, қала кейіпкерлерін алма-кезек таныстырады.
Баянғали Әлімжановтың көлемді бір кітапқа топтастырылған
«Қиянатқа қарсылық» атты 3 томдық таңдамалы шығармалар жи-
нағының 1-томына поэзиялық туындылары – әр жылдары жазыл-

ған таңдаулы лирикалық өлеңдері, толғаулары мен эпикалық жыр-
лары; 2-томға бірқатары республикалық, облыстық театрлардың
сахнасында қойылып, көрермен ықыласына, өнертанушылардың
жоғары бағасына ие болған пьесалары; ал 3-томға көркемдігі ке-

лісті көсемсөз туындылары топтастырылыпты.
Қай жанрда қалам тербесе де өзіндік қолтаңбасы мен оқшау
мәнері айқын аңғарылып тұратын қаламгер өз шығармаларында
өмір шындығын, қоғам бейнесін шынайы әрі көркем кестелейді,

күлдіре отырып күрсіндіреді һәм ойландырады. Мұндағы сан
алуан ой-толғаныстар, батыр бабаларымыздың азаттық жолындағы
ерлік күресі, елдікті ойлаған ұлт азаматтарының қилы-қилы тағ-
дыры, әртүрлі сын сәттердегі адам рухының өрлігі және Жер-ана

мен жалпы адамзаттың, ұлттың тағдырына алаң көңілден туған
көркемдік қуаты күшті жүрекжарды жазбалар ешкімді бей-жай
қалдырмасы анық.
Ал, «Өмірдің өзі» деген кітабына сырға толы жыр шумақтары

мен бірнеше поэмалары топтастырылған. Өлең өрісі өзгеше ақын-
ның көңілдің қылын тербер кестелі сөз орамдары оқырман ойынан
шығары анық.
Ақынның әр жылдары баспасөз беттеріне жарияланған мақала-

лары мен сұхбаттары, ақын жайлы замандастарының ой-пікірлері де
жеке кітап ретінде тасқа басылыпты. Кітапты парақтай отырып, әр
жылдар белесінің кескін-келбетін байқағандай күй кешесің.
«Қазақ әдебиеті».

дік пен ар-ұятты ояту жолындағы күресі суреттелген. Жалпы, қан-
майданда болған ауыр оқиғаны, сол кездегі адамзаттық психоло-
гияны, жарымжандардың күйзелісін бір-ақ адамның тағдыры ар-
қылы көз алдыңызға алып келетін туынды. Қазіргі жағдайыңызға

миллион рет шүкіршілік еткізетін туынды. Ұсақ-түйек нәрсені ба-
ғаламай «осының бәрі неге менімен болып жатыр» деп налитын
кезіңізге өкіндіретін туынды. Оқысаңыз, мазалап жүрген көптеген
мәселелердің басын ашасыз. Барымызды бағалайық! Біз шынымен

бақытты жандармыз! Кітапты оқуға кеңес берем, ұнайтынына да
кепілдік өзімнен!).
P. S. Баянғали ағаның орыс тілінде шыққан алғашқы туынды-
сы, осындай дүниені жарыққа шығарған ағамның миы ми емес,

Алаштың аяулы ақыны, адамзаттың адал ұлы, 4 баланың әкесі,
немере мен жиендердің атасы, ақын, драматург, жазушы, айтыскер
ақын, жыршы-жырау, манасшы, сыншы, мәдениет қайраткері осы
атақтың барлығы бір-ақ адамға тиесілі. Ол – Баянғали Әлімжанов.

Аңсаған адамдардың жарасымын, туған елге бар асылын арнаған
арманы көп, зияны жоқ қазақтың ақкөңіл баласы адамзатта бой
түзейтін қадау тұлғалардың биігімен таласпай, өзінің тарау-тарау
жолымен міне 61 жыл жүріп келеді. 61 жыл қиянатпен арпалысқан

рух күрескер, 61 жыл қазақтың үніне үн қосып келе жатқан «ақын»
атты мәртебені абыроймен атқаруда.
Өнегелі ұрпақтың ошағына айналған отбасының отағасы, бү-
гінгі туған күніңіз құтты болсын!!!

Шығармашылықтың шыңында шалқып жүре беріңіз!!!
Қазақтың маңдайына бұйырған асыл тұлға, бізге де, сізге де
ұзағынан болғай!
Аягөз Құрмаш

1.1. Алаштың алтын көпір жыр жүйрігі
Мәңгілік жырлай берсін дала тынбай,
Жырларын өсе берсін бала тыңдай,
Көргенде жарқын жүзді адамдарды

Аппақ нұр жүрегіме толатындай,
Сол нұрды көбейсін деп дүниеге
Себемін қарлығаштың қанатындай!!!
Б. Әлімжанов

Еңбекшілдер – тек төрт түлік малды және астықты өлке ғана
емес, сонымен бірге өлең-жырдың, ән мен күйдің де мекені. Бұл
даланың қасиеті де, құдіреті де жыр мен ән бе деп қаласың. Ақиқа-
ты осы! Бауырына ғасырлар сырын бүгіп жатқан дархан дала аңыз

бен әпсанаға, шежіре мен тарихқа толы. Айдын шалқар көлдерімен
атағы шыққан өлкенің ашылмаған, аршылмаған сырлары көп. Та-
мырын тап басып, сырын суыртпақтай білсең болғаны ағыл-тегіл
ақтарылып сөйлей жөнеледі.

Осы аймақтан көптеген атақты ақындар, атышулы әншілер,
бармағынанбал тамған күйшілер шыққан.Соның ішінде шоқтығы
биік атақты Біржан сал ерекше тұрған жоқ па?! Осындай арқалы
жерден шыққан Баянғали Әлімжанов та жастайынан поэзияға құ-

мар болып өсті.
Шөп те өлең, шие де өлең, шөңге де өлең,
Шынар – дастан шырғанақ, шеңгелменен.

Шөпқияқ пен шілігің, шырғайың жыр
Шырмауық та өлең боп өрмеленген.
Шабдалы да, шытыр да жегізетін
Шіркін дүние, өлең боп дөңгеленген!!! – деп жырлайтын

ақын аға қазақ жырының бір темірқазығына айналды деп сенемін.
Баянғали – өте сезімтал ақын. Ақынның асыл қасиеттері оның
өлеңдерінің ішкі дүниесінен көрінеді. «Жұмбаққа толы дүние»,
«көңіл сарайы», «жаңбырдан соңғы қырлардай», «тірлік артқан

сұрақтардан», «дарынды туған дүрлерге», «бұлақтардан тұтанған»
ақын өлеңдерінде тың ойлар, әдемі бейнелеулер де мол.
Баянғали Әлімжанов – лирикалық, философиялық өлеңдер мен
поэмалардың, оқиғалы жырлардың авторы. Оның шығармалары

жеке кітап болып басылды және республикамыздың беделді жур-
налдары мен газеттерінде жарияланған.
Пьесалары облыстық және республикалық театрларда үлкен
табыспен қойылып жүр.

Баянғали – сатиралық повестердің, ауыл өмірі туралы әңгіме-
лердің, ертегі мен киноповестің авторы.
Ақын 216 рет айтысқа қатысып, жиырма екі рет бас жүлдеге ие
болған. Ол – жыршы-жырау. Қазақтың ескі жырларын көп жыл-

дардан бері жырлап келеді.
Баянғали Әлімжанов – қазақтан шыққан бірден-бір манасшы.
Ол айтқан Манастың тараулары, жырлаған қазақ жырлары Қазақ
радиосының Алтын қорына, аудио, видеодискілерге жазылған.

Қарап отырсаңыздар, Баянғали Әлімжанов – жан-жақты қалам-
гер. Бір бойында өнердің бәрі бар. Ақын, прозашы, драматург, ки-
носценарист, манасшы, жыршы-жырау... Осының әр саласы бой-
ынша зерттеу жүргізуге болады. Бәрін алып, ашып беру оңай емес.

Сондықтан мен ақынның өлеңдеріне ғана тоқтадым. Туған жерінің
аңызын, шежіресін, тарихын халық қазынасындай сақтап, өлең-
жыр түрінде жаза біліп, жарыққа шығаруға бірден-бір қомақты
үлес қосқан Баянғали Әлімжанов өнерін іс жүзінде анықтап, ха-

лықтан өз бағасын алған асыл жан, ойы да, бойы да көркем екенді-
гін білдім, әрі теория мен практиканы ұштастыра отырып, көз жет-
кіздім.
Ақынның 60 жылдық мерейтойына орай 2014 жылы аудандық

Мәдениет үйінде өткен кездесу маған көп әсер етті. Оның алдында
мұғалім өткізген поэзия сағаты өткен. Кейін өлеңдерін көп оқыдым.

Оның өлеңдері санамнан бір сәт кеткен емес. Баянғали ағаның
өлеңдерін оқи отырып, поэзияға деген сүйіспеншілігім арта түсті.
Алдыма қойған мақсатыма жету үшін көп ізденіп, көп оқуға
тура келді. Ең үлкен мәселе – ақынның шығармашылығын зертте-

ген еңбектердің болмауы. Аудандық, облыстық басылымдарға
шығармалары, сұхбаттары, естеліктері жиі басылып тұрады. Бірақ
нақты зерттеп, баға берген еңбектер кездеспеді. Сондықтан өлең-
дерін оқып, ерекшеліктеріне тоқталып, тақырыптық топтарға бө-

ліп, тілдік талдау жасауды өзіме мақсат етіп қойдым.
1.2. «Шексіз ғалам... Мен сенің бір бөлшегің!»
Баянғали Тақанұлы Әлімжанов – ақын, драматург, жазушы, са-
тирик, айтыс ақыны, жыршы-жырау, манасшы, кинорежиссер,

сценарийші, актер, әдебиет пен өнер зерттеушісі, сыншы, кинодо-
кументалист, тележүргізуші, мәдениет қайраткері.
Ол 1954 жылы 16 қазанда Ақмола облысы (бұрынғы Көкше-
тау), Еңбекшілдер ауданы Степняк қаласында қарапайым отба-

сында дүниеге келген. Атасы Әлімжан қиссашы болған. Әкесі Та-
қан Әлімжанов Ұлы Отан соғысының мүгедегі, анасы Әбішева Бә-
тимаШәкәрімнің «Қалқаман- Мамырын» жатқа айтатын болған.
Степняк қаласындағы Абай атындағы орта мектепті 1971 жы-

лы, ҚазМУ-дың қазақ филология факультетін 1977 жылы бітірген.
Сәбит Мұқанов мұражайында ғылыми қызметкер, «Лениншіл
жас», «Кітап жаршысы», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде тілші, «Қа-
зақфильм» киностудиясында деректі фильмдер мен хроника бөлі-

мінің редакторы, «Балдырған», «Жұлдыз» журналдарында проза,
сын бөлімдерінің редакторы болып қызмет істеген.
1987 жылы ата-анасын күту үшін туған Кеңащы ауылына зай-
ыбымен бірге көшіп келіп, 11 жыл ауылда тұрған Баянғали облыс-

тық «Көкшетау правдасы» газетінің Еңбекшілдер, Уәлиханов,
Щучье аудандары бойынша меншікті тілшісі, Еңбекшілдер аудан-
дық мәдениет бөлімінде төкпе ақын болып жұмыс істеген. Ата-
анасы қайтқаннан кейін, 1998 жылы Көкшетау қаласына көшіп

келіп, 2001 жылға дейін Шахмет Құсайынов атындағы облыстық
қазақ музыкалық-драма театрында сахна шебері болып қызмет ат-
қарған.
2006 жылдан бері «Паң Нұрмағамбет» киностудиясының көр-

кемдікжетекшісі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Еңбек-
шілдер ауданының құрметті азаматы. «Ерен еңбегі үшін» медалі-

мен марапатталған. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.
22 айтыстың бас жүлдесінің иегері. Оған қоса, республикалық
жыршы-жыраулар байқауында 2 рет Бас жүлде алған.
Б. Әлімжанов – қазақтан шыққан бірден-бір манасшы. Қыр-

ғызстанның Композиторлар одағы мен Мәдениет министрлігінің
А. Малдыбаев атындағы Халықаралық сыйлығының лауреаты.
Б. Әлімжановтың шығармалары кітап болып жарық көрген.
Жеке кітаптары «Қиқыматтың хикаялары», «Ұя», «Жынды Қара-

тайдың қасіреті», «Ауылдың ақ самалы», «Әзіл шуағы», «Деген
екен», «Аңыз бен аспан», «Өмірдің өзі»,былтыр үш томдық таңда-
малы шығармалары,«Қиянатқа қарсылық» атты кітабы жарық көрді.
Ақын ағаның жазған талай жырлары мен толғаулары, дастан,

өсиеттері топтастырылған кітаптарын ақтарып, ақынның шынайы
шабысы мен қарымын танығандай болдым. Осы өлең жолдары
арқылы айтар сыры да қаншама! Өз көңілінің әсерін төгілдірер
жыры да қаншама!

Ақынның қазына жүрегінен шыққан поэмаларын оқи оты-
рып,көне тарихтың беттерін ақтарып, неше түрлі кейіпкерлердің
сырларын тыңдағандай боласың. Ақынағамыздың жүрегін жарып
шыққан сүбелі сөз келер ұрпаққа, яғни бізге үлгі-өнеге деп біле-

мін. Осының бәрі келіп, ақын Баянғали Әлімжановтың тума талан-
тының тегеурінді қуатын, асқақ шабытын ақындықтың биігіне кө-
теріп отыр.Ақынның шығармашылығымен танысып, қауышқаны-
ма қуаныштымын!

2.1. «Халқым үшін қызмет қылам қалтқысыз,
Мақтамаса мақтамасын бізді ешкім!»
Еңбекшілдер ауданы – қазақ жеріндегі өнер мен зиялылықтың
ұясы. Ол ұядан талай өнер саңлақтары, ғалымдар мен қоғам қай-

раткерлері шыққан. Классиктердің шығармаларын мектеп оқулы-
ғынан оқып жүрген біздерге жанымызда жүрген ақындар мен жа-
зушылардың болуы қызық құбылыс сияқты.«ХХІ ғасырда «СӨЗ»
қайтып оралады» деп Олжас Сүлейменов тегін айтпаған екен. Мұ-

ғалімнің өткізген поэзия сағатынан соң-ақ мен Баянғали ақынның
өлеңдерін іздеп оқитын болдым.
Аңсаған адамдардың жарасымын,
Арнаған туған елге бар асылын.

Төрелік айтқыш өмірге
Қағидашылмыз көбіміз.
Өмірдің өзі мағына,
Ұға алмай жүрміз өзіміз.

Ақынның бүкіл мүддесі, тірлігі – поэзия. Ол біреуге алғысын
айтса да, жырмен толғайды, бәзбіреуден орынсыз жапа шексе де
өлеңмен тебіренеді. Тағдыр үнемі маңдайыңнан сипап тұрмайды.
Тірлікте қаншама шаттық пен қаншама ренішті жағдайларбірінен

соң бірі алмасып отырады. Мұндайда ақын өзінің іңкәр сүйіспен-
шілігін, жан тебіренісін – өлеңіне шағады. Бұл ретте ақынның
ақындық парасаты мен болашаққа деген нық сезімі тоғысқан «Қа-
зақтың баласымын» атты өлеңі еске түседі. Өлеңде өмірдің асау

толқындарына деген қуатты қарсылық, оқушының бойын шымыр-
латар сенімді серпіліс бар. Жырдағы жібек сезім, терең ой, бай
мазмұн арқылы адамның ұлылығын, қайрат-жігерін, береке-
бірлігін дәріптейді.

Кейде тоқ, кейде болдым жүдеу-жадау,
Керек пе сөз көбейтіп бәрін санау?
Апырмай, мен де сондай болсам дейтін
Тұлға көп адамзатта қадау-қадау.

Ешкімнің биігіне таласпаймын,
Өзімнің жолым жатыр тарау-тарау!
Баянғали Әлімжанов ақындықты, ақын болуды жоғары баға-
лайды. Себебі ол өзінің бар байлығын да, базарын да өлең-жырмен

өлшеген. Арқалы ақын, адалдық пен арды ту қып көтерген азамат
«Ақын» өлеңінде:
Шынында да туады екен
Нағыз ақын қандай боп? – деп өз-өзіне сұрақ қояды да, өзі

жауап береді. Ақын ерекше адам, олардың ешқайсысы қағидаға,
қалыпқа сыймайтынын айтады. Олардың тағдыры да оңай емес.
Ақындар «қия кезеді, қиял қуып, сөз сауады, ақылдың азабын тар-
тады, жез таулардан алтын іздейді...». Соңында

Ақын деген
Мөлдір,
Ғажап
Ағын ғой...– деп тебіренеді.

Ақын өз шығармашылығында әртүрлі тақырыптарда жаза біл-
ген. Мен Баянғали Әлімжановтың өлеңдерін оқып, олардың кейбі-
реуін мынандай етіп жіктедім:

Аңсаттың-ау аңқылдаған
Ауылдардың ақ самалы.
Қырды ойласа қаладағы
Қара көзден жас тамады, – деп, бірден сағыныш жолдарынан

басталады. Көптеген босап қалған ауылдардың жағдайын айта келіп:
Шәрде туып шырқап кеткен
Үлгі қылма басқаларды.
Биіктері қазағымның

Ауылдардан басталады! – деп қазақ ауылының қасиетін көр-
сетіп, көптеген ұлы адамдардың ауылдан шыққанын меңзейді.
«Ескі үйдің орны» өлеңінде:
Тұтанып еді-ау ескі үйде

Өмірге деген құштарлық! – деген тамаша жолдар бар. Қалаға
көшу, балконға сыймай жүрген бала, қираған, бұзылған үйлерді
айтады.

Ескі үйдің бәрін қиратып,
Жаңаға көшсек қызығып,
Абайла, достым, кетпесін
Ескі бір тамыр үзіліп! –деген соңғы шумақтан ақынның жан

айқайын көруге болады.
Ал «Қара қазаққа мадақ» өлеңінде, керісінше, ауыл адамдарын
мадақтап, оларды мақтаныш етеді.
Оларды осал ғой деп ойламаңдар,

Оңай олжа табатын оңды адамдар,
Ауылда қара қазақ аман болса,
Тілек те, тіл де тура жолда болар! – деп ауыл адамына көп
үміт артады.

Ата қазақ салып кеткен ізбенен
Алты алашым, ізгі жолды іздеген.
Аталарым алып, ұлы болмаса,
Халық болып қалар ма едік біз деген! – деп рухтандырады

«Менің атам» өлеңінде. Расында да, елді, жерді сүю, оны қадірлеу
осы аталарымыздан қалған жоқ па? Бізге, болашаққа:
Басынбасын десең егер бөтен ұлт,
Бар тарихың болмасын да бекерлік,

Атын сақтап, ісін жалға атаңның,
Апар алға, көбейте түс көтеріп! – деп, үлкен міндет артады.
Қай халықта болмасын ата мен немеренің қатынасы керемет
ыстық болып келеді. Үлкен сыйластық, жылы құшақ, айтылатын

өнегелі әңгімелер, сосын сағыныш...
Еңіреп өткен
Бала үшін, ел деп,
Қанын да төккен

Дала үшін, жер деп,
Аталарым десем,
От болып арқам,
Кеудемді бір күш кетеді кернеп! – дейді ақын «Ата мен ар-

қа» өлеңінде.Осы бейбіт өмірде алшаңдап басып жүргеніміздің өзі
аталарымыздың арқасы емес пе?!

Анамыздың орны өмірде ерекше. Ананың ақ сүтін ішпеген, әл-
диін тыңдамаған, шапағатын көрмеген бала қандай адам болып шы-
ғады, ойлауға қорқынышты. Ақын да «Айналайын аналар!» өлеңінде:
Ана дейміз қуанып, өрлегенде,

Пана іздейміз қиналып, шөлдегенде.
Кетер ме едік біз мүлде адамдықтан,
Мейірімін ананың көрмегенде? – деп толғанады.
«Заңғар» деген сөз зор, үлкен, мықты, биікдеген ұғымдарды

білдіреді. Ақын осы сөзді де ұтымды пайдаланады. «Заңғарлар»
өлеңінде:
Кең қолтық, олпы-солпы, аңғал-саңғал,
Алыстап бара жатыр заңғар шалдар.

Қазақтың ауылдағы қарттарында
Құпия қасиет бар аңғарсаңдар! – деп тебіренеді де,
Атадан қалған есті сөз
Естерінде жүрсе екен! – деп жас буынға өсиет айтады.

«Ескі қыстаудағы ертегі» өлеңінде ертегі айтып беретін ата
мен әжені, балалық шағын сағынышпен еске алады:
Батырлармен бірге қанат қағатын,
Бала қиял жер түбіне баратын.

Қайда шіркін, сол ғажайып мөлдір шақ,
Ертегіге естен танып нанатын!

Тіл қай ұлтта, қай елде болса да қастерлі, құдіретті. Ол әрбір
адамға ана сүтімен бірге еніп, қалыптасады.Тіл байлығы – әрбір
елдің ұлттық мақтанышы. Ол атадан балаға мирас болып қалып
отыратын баға жетпес мұра. Тіл – ұлттың жаны. Ал ұлттың бола-

шағы – оның ана тілі. Тіліміздің болашағы, алдымен, ақындарды
толғантады. «Тіл туралы толғаныс» өлеңінде қазақ тілінің болаша-
ғына жүрегі ауырады, жаны ашиды. «Қазақ тілінің болашағы бар
ма, жоқ па?» деген сұраққа Баянғали аға: «Мен тұрғанда саспаң-

дар! Мен барда қазақ тілі де жасайды!» деп жауап берген еді.
Кіре алмай өз үйіне қазақ тілі
Далада жаутаң қағып қаңғырып жүр,– деп жазғаны тағы да
бар. Қазақ балаларының орыстілді балабақшаға, мектепке, одан

соң жоғары оқу орнында оқулары көптеп кездеседі. Өз тілінде
сөйлеп, сұхбат бере алмайтын басшыларымыз әлі азайған жоқ.

Аяққа ана тілін таптап тұрып,
«Ананы сыйлаймыз» деп мақтанады, – деп реніш білдіреді.
Тәрбиенің бәрі отбасынан басталады. Ал сол отбасында келіні
атасына «аташка», немересі атасына «деда», әжесіне «баба» десе,

нағызсұмдық емес пе?
Ақынның айтуынша, тіпті сорақысы – бесіктегі балаға «баю-
баюды» айтып жүрген аналардың бар екенін айтады.
Аяулы ана әлдиі ұмытылса,

Халқымның болашағы жойылмай ма? – деп шырылдайды ақын
жаны. Себебі, әлдиім – қазағымның киелісі ғой!
Елбасы Н. Ә. Назарбаев халықтың болашағы туралы тереңнен
толғай отырып, «Мемлекеттің ең басты дүниесі – тек қана байлық

емес, сонымен қатар ана тіліміздің болашағы» деген болатын. Де-
мек, әр адам ана тілін көзінің қарашығындай қорғауға, оның орын-
сыз шұбарлануының қандайына болсада қарсы тұруы тиіс. «Көк-
шетау картасына көз салсақ» өлеңін оқығаннан кейін әр-сәрі күйде

қалдым.
Айтатын шындықты ашып шақ келгендей,
Жеріме хақы бар ма ат бергендей? – деп бастайды да, елді ме-
кендердің орысша атауларын теріп шығады. Біздің ауданнан Степ-

няк, Заураловка, Донской, Невский, Краснофлоттар айтылады.
Жалпы саны 50-ден асады.
Бір кезде бір указбен бүлдіргенді
Бүгінде бір жарлықпен жөндеу керек, – деген өлең жолдарын

жоғарыда отырғандар да естіген шығар, қазіргі кезде осы елді ме-
кендердің көбі қазақшаланды. Менің ауылымның бұрынғы атауы
Казгородок болса, 2007 жылы Үлгі деген әдемі атауға ие болды.
Бабамның қаны сіңген даламызда

Ешкімнің әкесінің құны жоқ қой! – деп ақын нүктесін қояды.
Ал «Жоғалмайды ана тілім» өлеңінде мынадай тамаша жолдар бар:
Жоғалмайды ана тілім мен барда,
Жоғалмайды ана тілім сен барда!

Тілдің болашағы тек қана өзімізге байланысты емес пе? Өйт-
кені ақын жолдарымен айтсақ:
Тілім барда күнім де бар, айым бар,
Тілім барда иманым бар, ойым бар,

Төрт құбылам түгел менің тіл барда,
Түн ұйқымды төрт бөлмейді уайымдар!

Адам – табиғаттың бір бөлшегі. Адамның табиғатсыз өмір сү-
руі мүмкін емес. Әсіресе, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін таби-
ғатсыз елестету мүмкін емес. Сан ғасыр бойы халқымыз кең дала-
да өзін аялаған табиғат аясында көшіп-қонып тіршілік еткен. Та-

биғаттың сан алуан құпия сырларына үңіліп, өзіндік ой түйген.
Сол арқылы табиғат заңдылықтарына үндесіп, бірлікте өмір сүр-
ген. Аспанмен таласқан көкпеңбек таулар. Қарағай, шыршасы
сыңсыған, бауырында не түрлі аңдары жортқан Көкшетау тауы.

Ақынның өлеңдеріндегі әдемі суреттерге көңіл аударайықшы.
«Көкше. Қысқы орман» –қарағайлар қалқып бара жатқандай,
ұшар басы ұшпа бұлтқа ілесіп; жортады аңдар тағдырларын қарға
жазып түнімен; ақ тиін қарағайдың даңылдаған діңінен тұнық

жырды тыңдайды.
«Сырлы Көкше»
Көкшетауым бұлттан басқа ешкімді басына шығармаған;
жапырақтар тәтті мұңға бөлейді;

Көкшетау жан сарайын сұлулықпен емдейтіндей.
«Ай Көкше» – Көкшенің көркінен мұздаған жүрек жылынар;
жаңғырып сен де жырлайсың, сәбидей жаның уілдеп.
«Жұмбақ жер» – мұнарланған тау мен орман; қорғасындай

қоюланған көк бояу; піл тас қалайша шыңға барып қона қалған.
Ал «Күзгі бақ», «Самырсындар», «Көшкен бұлт. Көңіл», «Ас-
пан», «Аппақ қар»өлеңдерінде ақынның көңіл күйі, қиялы, әртүрлі
сезімдері бар. Оқырманмен осы табиғатты суреттеу арқылы сыр

шерткендей болады. Өйткені табиғат адамның жан дүниесін түсі-
нуге көмектеседі.

«Сатты ма досың... » өлеңінде сеніп жүрген досыңның сатып
кеткендігі туралы жағдайлар суреттеледі. Бейбіт өмірде емес, егер
сол досың сені майдан, өрттің ішіне, жаралы кезіңде тастап кетсе,
тіпті желкеңнен атса,не істер едің? Сондықтан:

Достықты нағыз маржанға бала,
Жылтырақтарға алданбай қара.
Аман-сауыңда құтылғаныңа қуан,
Азба да тозба арзанға бола! – деп тоқтау айтады.

«Досың жоқ па...» өлеңінде досым жоқ деп күйініп жүргендер-
ге «Шын жүректен өзің дос боп көрдің бе?»деп себебін өзінен сұ-
рау керек екендігін айтады.
Өзің егер бере алмасаң елге нұр,

Жүрегіңе жұрттан шуақ сұрама! – деп салмақты өзіне сала-
ды, жауапкершілік артады.

«Қағида мен қара өлең» өлеңін оқығаннан кейін мына жолдар-
ды ақынның өмірлік қағидасы, ұраны деп қабылдаймыз:
Өтіріксіз, құйтырқысыз өлеңім
Көктей берер көзіндей боп көненің.

Ашық, жарқын сырласқанды сүйетін
Мен елімді алдай алмай келемін!
Ақын болу оңай емес:
Нағыз өлең туар көктен құйылып,

Ағын ойлар көрген емес тыйылып.
Оған тоқтау бола алмайды жалғанда,
Құйтырқылы барлық сыншы жиылып!
Ақындық өнер – ең қасиетті де қастерлі өнер.Ежелден-ақ қазақ

халқыөлең сөздің қасиетіне бас иіп, оны өнер атаулының ең биік
шыңына балаған.
«Ақын» өлеңінде:
Үлгі қылып

Данте
Пушкин,
Абайды,
Мұқағали

Есенин мен Высоцкий ағайды – деп кімді пір тұтатынын,
оларды қоғам түсінбегенін, олардың қиын тағдырын айтады.
«Ақ сөйле, ақыным» өлеңінде ақындарға:
Жүргендер сендер ғана ақын-ақ деп,

Ойлай ма басқа жұртты ақымақ деп,
Тамыры ұлы өнердің терең жатыр,
Желкілдей беріңдерші жапырақ боп, – дейді де, оларға қан-
дай болу керегін көрсетеді:

Ақ сөйле, ақын болсаң, биік сөйле,
Басыңды туған елге иіп сөйле,

Тамаша емес пе? Жаттап алып, өзінің қазақ екеніне мақтаныш
сезімін тудыратын өлең жолдары.
Менің атам ақылды,
Бізге бата береді.

Арқасына мінгізіп,
Аттай шауып желеді.

Менің әжем әдемі,
Алақаны аялы,
Біз даладан келгенде
Күліп құшақ жаяды.

Әкеге, анаға, аға мен қарындасқа, ініге арналған тақпақтар да
бар.
Одан басқа үй жануарлары мен жабайы жануарлар жайлы да
түсініктерін кеңейтетін, молайтатын өлеңдері де бар.

Қаз қанатын сабалап,
Көлдің суын шашады.
Қаңқылдаған дауысы
Алты қырдан асады.

Мұзды мұхит үстінде,
Ақ аю қол бұлғайды.
Тоны қалың, майы көп,
Ол аязда тоңбайды.

Осыларды оқып отырған балалардың дүниетанымы да кеңей-
еді. «Жираф» атты өтірік өлеңі де бар:
Қонақ қылып жирафты
Маймыл үйде сыйлапты.

Мойнын созып қалғанда,
Жираф үйді қиратты.
Балаларға арналған ертегі-өлеңі де бар. Олар: «Шыршадағы
шытырман» мен «Аю және балық және бал» деп аталады.

Арнау өлең қазақ ауыз әдебиетінде, жазба әдебиетінде ерекше
орын алған. Арнау біреудің жақсы қасиетін сүйсіне жырлау, оның
адамгершілік, азаматтық тұлғасын суреттеу, елге, халыққа жасаған
жақсылықтарын паш етуге құрылады.

«Жас қазақ – әні. Төлеген мен Рамазан» (Т. Тоқтаров пен Р. Еле-
баев туралы), «Айқынның айдыны» (А. Нұрқатовқа арналған),
«Жарықтық Ғафекең» (Ғ. Қайырбеков жайында), «Мұстафаның
мұңы» (М. Өзтүрікке арналған).

2.2. «Қия кезіп көз талған,
Қиял қуып сөз сауған»
Поэзия – сөз өнері, көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық
туындысы. Поэзияда тек тіл, сөз ғана көркем емес, ой да көркем

болуға тиіс.Поэзиядағы, өлең-жырлардағы бейнелі, өрнекті сөздер
әлдеқандай бір ерекше болып келеді. Сондықтан өлең сөз сезімге
толы, мейлінше әсерлі, көркем, бейнелі.
Баянғали ақынның өлеңдерінің түр ерекшеліктеріне тоқталайын.

Қазақ поэзиясында өлең ырғағының тірегі – буын және ырғақ.
Ақынның көп өлеңдері 7–8 буынды, 11–12 буынды болып келеді.
/Күйкілікке //күйіп-піспе, /

8 б.
/Күйіп-піссең// біткенің. /

7 б.
/Күліп қара, // күле білсең, /

8 б.
/Бір жеңіске //жеткенің. /

7 б.
Бұл «Күйіп-піспе» өлеңі 7-8 буынды, екі бунақты, кезекті ұй-
қасқа құрылған.
«Салық молданың өсиеті» өлеңін талдап көрейік:

11 б.
/Дін ұстап, // үлгі беріп, // бастап оңға, /
11 б.
/Өтіпті// халыққа аса// қадірлі боп, /

12 б.
/Қайтқанда// көтеріпті ел// қолдан-қолға./
12 б.
Өлең 11–12 буынды, 3 бунақты, қара өлең ұйқасына негіздел-

ген.
Осы өлеңдегі эпитеттер мынандай: шын әулие, көнерген зират,
өткен адам, алты алаш, тыныш жатқан жанымды, атамыздың өне-
гесі, кісіліктің дәрежесі.

«Қанат» өлеңінде кездесетін эпитеттер: қанатсыз адам, еркін
құлаш, дарынды туған, ауыр сын, самғаусыз қанат.
«Бала күнгі жұлдыздар» өлеңі эпитетке бай: шексіз ғалам, ой
азабы, пәни жалған, нағыз арман, мәңгілік мән, айсыз түн, мөлт-

мөлт еткен жұлдыздар, өмір легі, өзгешелеу жұлдыздар, көктің
сыры, таза жұлдыздарым, жусап жатқан жылқылар.
Автор осы тіркестер арқылы әдемілік атаулының бәріне де
реңк береді.

Баянғали Әлімжанов поэзиясында бір сөзді, төрт буынды өлең
өлшемдері көптеп кездеседі.
Қиялдадым...
Жер, көкті,

Күнді өлшедім...
Пендешілік...
Дүние-ай,
Пәни жалған,

Дәурен-ғұмыр...
Осы ма нағыз арман?! («Бала күнгі жұлдыздар»)
Ал «Қымыз құйған қыз» өлеңі бес буыннан құралған:
Сапырып қымыз,

Сабадан құйып,
Ұсынды маған.
Саусағы тиіп
Кеткенде сездім,

Қолының ұшы
Тұр екен шіркін,
От болып күйіп.
Ақын өлеңдерінде кездесетін теңеулер:

Ботадай көзің, жаңбырдан соңғы қырлардай («Ғажайып күй»);
абжыландай көрінер («Өмір сынағы»); таудай болып («Шындық»);
айдай балқып, аққудай боп («Айдай балқып»); керілген кербез аға-
дай, секіріп шыққан баладай, көп ойға біткен данадай («Қарағай»);

қайықтай жалғыз қалтылдап («Жер-ана, жолдан айныма»); қақ-
паннан шыққан бөрідей («Басыңды көтер»); аждаһаның аузындағы
көжектей («Тарихты қопару»).
Кейіптеу – табиғат құбылыстарын жандандырып, тірі кісі кей-

пінде суреттеу. Кейіптеудің негізін Абай қалап, басқа ақындар
жалғастырып жүр. Баянғали ақында да кездесетін кейіптеулер
оның өлеңдерін айшықтандыра түседі.
Мысалы: «Көкше. Қысқы орман» өлеңінде: қарағайлар қалқып

бара жатқандай, аңдар тағдырларын түнімен қарға жазады, ақ тиін
қарағайдың діңінен жыр тыңдайды, қоян ақ көрпесін қымтанады,
орман аяз құшады.
«Сырлы Көкшедегі» кейіптеулер: тастары сырға тұнған, жапы-

рақтар мұңға бөлейді, әнімен тербейді, Көкшетау сұлулықпен ем-
дейді, Оқжетпес ойды көкке шарықтатады.

«Жұмбақ жер» өлеңінде: тау мен орман мүлгиді.
Көлдің беті күлімдейді, теңбіл тас бұғады,
Жеке батырдың сақалы желп-желп етеді, ақ қайыңды бауыры-
на тартып, қарағай бойын созады.

Қандай әдемі суреттер! Табиғат пен адам егіз сияқты. Қайсысы
адам, қайсысы табиғат екенін айыра алмай қаласың!
Риторикалық сұрау – ойды, сезімді әсерлі жеткізу үшін жауабы
өзінен-өзі айқын нәрсені әсерлі леппен, сұрау түрінде айту. Шебер

ақындар бұндай сұрауларды ұтымды пайдаланады. Баянғали ақын-
ның өлеңдерінде де осындай сұрақтар көп кездеседі. Ешқандай
жауапсыз-ақ өлеңнің өн бойында өзінен-өзі анықталып жатады.
«Аңсау» өлеңінде: Айтшы маған, күзгі бұлт? Құстар қайда ба-

рады екен асығып? Құмар неге бірін-бірі дізгіндеуге, дігерлеп?
Күмпілдек кеуде, күмпиген қарын не білген? («Ерлік пен ессіз-
дік»); Ажалдан қайда барып тығыламыз? Кім түзер желіккенді
сындап тұрып? («Сарын»). Жаныңа қатты батты ма тосын? Құ-

шақтап жерді жаттың ба жылап? Сырыңды ұғар таптың ба құлақ?
(«Сатты ма досың...»).
Аллитерация мен ассонанс сияқты көркемдік құралдар ақын
шығармаларында кездеседі. Ассонанс –бірыңғай дауысты дыбыс-

тардың қайталанып келуі. Аллитерация– бірыңғай дауыссыз ды-
быстардың қайталанып келуі.
«Өлең шөптің өрнегі» өлеңі тек осындай ұйқастарға жазылған.
Атам қазақ Алла деп атқа қонған,

Азаттықтың жолында отқа барған.
Аймауыты жарқырап айлы аспанда,
Айбалтасын сілтесе тасты жарған.
Айдалада аяңдап алмауытпен,

Айбалдырған айлауық шөпке қонған.
Аймағыңды айналған аңдыз, алқа,
Атқа да, атаңа да азық болған. – бұл ассонансқа құрылған.

Шөп те өлең, шие де өлең, шөңге де өлең,
Шынар – дастан шырғанақ, шеңгелменен.
Шөлқияқ пен шілігің, шырғайың жыр,
Шырмауық та өлең боп өрмеленген.

Шабдалы да, шытыр да жегізетін
Шіркін дүние, өлең боп дөңгеленген!!!

Бұл ұйқас аллитерация бойынша жазылған.
Бұдан басқа осы өлең тек б, т, ж, ө дыбыстарынан басталатын
шумақтардан тұрады.
Ақынның әр өлеңінде, әр шумағында бүкпесіз, ақжарқын кө-

ңілмен сазды сыр төгіп отырғандай. Өлеңнің ырғағынан да, тербе-
лісінен де ақынның қимылын, дауысын, мәнерін естіп, мінез-
құлқын танимыз.
2.3. «Ешкімнің биігіне таласпаймын,

Өзімнің жолым жатыр тарау-тарау»
Баянғали Әлімжанов поэзия жанрында ғана емес, проза, драма,
айтыс, кино, әдеби зерттеу, сын саласында да қалам тартты.
Баянғали 11 пьесаның авторы. Олар: «Құдалық», «Қайран кем-

пір, шалдар-ай!», «Қазақы сайлау», «Батыр Баян», «Біржан салдың
шідері», «Жас қазақ», т. б. Пьесалары республикамыздың көптеген
театрларында, Қазақтың мемлекеттік Ғ. Мүсірепов атындағы ака-
демиялық жастар театрында үлкен табыспен сахналанған.

Отызға жуық сатиралық повестердің, ауыл өмірі туралы әңгіме-
лердің авторы. 1932 жылғы трагедия туралы «Ашаршылық жылғы
махаббат» атты киноповестің, «Жалмауызды жеңген бала» атты
ертегінің авторы. Орыс тілінде жазған «Победа чемпиона Айхана»

деген киноповесі бар.
Б. Әлімжанов 1984–2005 жылдар арасында 216 рет айтысқан.
Облыстық, республикалық деңгейлерде өткен айтулы тойлардың
бәрінде өнер көрсетіп, 22 рет бас жүлдеге ие болған, талай дүркін

жүлдегер атанған.
Ақынның өмірдің түрлі жағдайларында тауып айтқан өткір
сөздері, әзіл өлеңдері«Әзіл шуағы», «Деген екен» кітаптарына
топтастырылып, жарияланған.

Б. Әлімжанов «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Сүйінбай
мен Тезек төре», «Әсет пен Кемпірбай», «Өзім туралы» (Қ. Аман-
жолов), т. б. қазақтың ескі жырларын ел ішінде жырлап келеді. М.
Жұмабаевтың атын атауға тыйым салынған кезде «Батыр Баян»

жырын жырлап жүрді. Жыршы-жыраулар конкурсының жүлдегері
атанып жүр. 2001 жылы Қызылордада – 3-орын, 2003 жылы – 2-
орын, 2011 жылы Өскеменде – 1-орын алса, 2005 жылы Қараған-
дыда және 2008 жылы Павлодарда бас жүлдені жеңіп алды.

Баянғали орындаған жыр-дастандар «Қазақ радиосы» мен те-
леарналардың Алтын қорына жазылып, сақталуда. Аудио, видео-
дискілері шыққан.
Б. Әлімжанов – қазақтан шыққан бірден-бір манасшы. 1995

жылы Манастың мыңжылдығына арналған Халықаралық манас-
шылар конкурсына қатысып, арнайы жүлдеге ие болды. Қырғыз-
станның Композиторлар одағы мен Мәдениет министрлігінің А.
Малдыбаев атындағы Халықаралық сыйлығының лауреаты.

Б. Әлімжановтың бастамасымен 2006 жылы Астана – Көкше-
тауда «Паң Нұрмағамбет» киностудиясы ашылды. Содан бері «Ән
мен анаша», «Аран», «Айхан» және «Асау толқын» атты төрт то-
лық метражды көркем фильм түсірілді. Оның үшеуінде өзі басты

рольдерде ойнады. Т. Кәкішев, А. Нұрқатов, Көкше өнерпаздары
туралы деректі фильмдер түсірілді.
Сонымен қатар «Қазақфильм» киностудиясында түсірілген
«Жыраулар», «Палуан» және «Асылдың сынығы» (Көкен Шәкеев

туралы) деректі фильмдердің сценарийін жазған.
Б. Әлімжановтың шығармалары орыс, түрік және қырғыз тіл-
деріне аударылған.
Оның әдеби сын және зерттеу мақалалары 1970-1990 жылдары

республикалық баспасөз беттерінде жиі жарияланып тұрды. Әсіресе
көшпенділердің шешендік өнері, Қ. Аманжоловтың «Өзім туралы»
және М. Мақатаевтың «Реквием» жырлары жайындағы мақалалары
кеңінен танымал болды. Журналист ретінде де белсене еңбек етті.

Қазір де БАҚ өкілдеріне әдебиет пен өнердің, қоғамның сан алуан
мәселелері туралы қазақ және орыс тілдерінде жиі беріп тұрады.
Б. Әлімжанов 80-жылдары республикалық телеарнадан «Ха-
лық қазынасы», «Бес ғасыр жырлайды» сияқты хабарларды жүргі-

зіп, қазақтың жыршы-жыраулық өнерін насихаттаған. Республика-
лық жыршы-жыраулар конкурстарын ұйымдастырушылардың бірі
және жүргізушісі болды.
Баянғали ақын – бір эпосты бірнеше жыршы, әр жастағы, әр

мектептің өкілдері бірлесіп, бірін-бірі қайталамай, жалғастыра
жырлау идеясының авторы.

«Жүрегінен нұр шашады нағыз ақын халыққа»
Баянғали Әлімжановтың шығармашылық әлемінің біз бірер
тамшысына ғана өз әлімізше үңіліп көрдік. Өлеңдерінен басқа өзге

салаларын қозғағанымыз жоқ. Бұдан әрі қаза берсек, сыры мен
жыры мол мұхит айдынына сүңгігендей болатыны айдан анық.
Қай жанрда қалам тербесе де өзіндік қолтаңбасымен оқшау мәнері
айқын аңғарылып тұратын қаламгер өз шығармаларында өмір шын-

дығын, қоғам бейнесін шынайы әрі көркем кестелейді. Өлеңдерін
оқып отырып бірде күлесің, бірде күрсінесің, бірде ойланасың.
Өйткені оның шығармалары ешкімді бей-жай қалдыра алмайды.
Баянғали – сыршыл да нәзік жанды ақын!

Ақындар көп аты кеткен жыраққа,
Мінген де бар машина мен пыраққа.
Сөз қалды ма айтылмаған солардан,
Сыр қалды ма құйылмаған құлаққа?

Ай – әлемнің бар ақыны керемет,
Мен айтатын жырлар да бар бірақ та!
Осы жұмысымда Баянғали ақынның өлеңдерін тақырып бой-
ынша топтарға бөлдім. Топтарға бөлу өлеңдерді талдап, зерттеуге

көмектесті. Әрине, топтарға әлі де бөлуге болар еді, бірақ осының
өзі көп жұмыс істеуге көмектесті. Өлеңдерінен көркем де айшық-
ты бейнелеулер (теңеу, эпитет, кейіптеу, аллитерация, ассонанс)
іздеу, табу – өзіме өте қызықты болды. Өлеңге тілдік талдау да

мені өте баурап алғандай болды. Өйткені осының бәріақын поэ-
зиясының ерекшелігін тануға мүмкіндік берді. Осындай талдаулар
мені ақын жанын түсінуге жақындата түскендей болды. Бала қия-
лын, жастар арманын, ата мен әжелер тағдырын, табиғат, ауыл су-

реттерін... бәрін-бәрін көз алдымнан, ой елегінен өткіздім.
Баянғали ақынның өлеңдері оқырман көңілінен шығары сөзсіз.
Өйткені ол өлеңнен, өнерден сыр іріккен емес. Өлеңге өз жан дү-
ниесін ашты, өлеңнің сырлы құпияларын жария етті. Баянғали

өлеңдерін әлі де терең зерттеу қажет деп ойлаймыз.
Ақын бүгінгі күні алпыс деген атаулы жасқа толып, азаматтың
асқаралы биігіне өрлеген шағында шығармашылығында жақсы
жетістіктерге жетіп, өмір белесінде азаматтық тұлғасымен үлкен

ортаға танылып, отбасында бала-шағасының өсіп-өнген игілігін,
немерелерінің қызығын көріп жатқан жағдайы бар. Сол жетістік-
тер мен игіліктер ұзағынан сүйіндіріп, ақын ағаның қанаты тал-
май, жаңа биіктерге самғай берсе екен деп тілейміз.

16.10.2014.
«Баянғали Әлімжановтың ақындық шеберлігі» ғылыми жобасына пікір
9-сынып оқушысы
Дүкен Кенжегүл

Бүгінгі таңда білім жолының қыр-сырын толық меңгеріп, атса-
лысуда жеткіншек жастың алға қойған ұстанымының бірі ғылыми
жұмыс бойынша өздік жұмыс жүргізуі болып табылады. Ғылыми
жоба жазу – оқушыны шығармашылық ізденіс пен зерттеу жұмыс-

тың тұңғиығына жеткізіп, жетістік деңгейіне жетелейді. Оқушы өз
бетінше жаңалық ашудың көзін қарастырады.
Оқушы зерттеу барысындаақынның кітаптарын, Еңбекшілдер
аудандық кітапхана қорындағы кітаптар мен бұқаралық ақпарат

құралдарында басылған және интернет желісіндегі материалдарды
өзінің ғылыми жұмысында өте шебер пайдалана білген.
Баянғали Әлімжановтың шығармашылығын зерттеген жұмыс-
тар жоқтың қасы десек, бұл еңбектің мағынасы өте терең деп есеп-

теймін. Өйткені табылған және қолда бар материалдарда көбіне
ақынның өмірбаяны, ойлары мен пікірлері, әртүрлі жағдайлардағы
ақынның тұлғасы суреттеліп беріледі. Нақты шығармашылығына,
соның ішінде өлеңдеріне берілген баға, өлеңдерінің талдануы, ай-

тылған сын кездестіре алмадық.
Ақын жыры – оның жан сыры, ішкі дүниесі. Ақын сол сырын
қағаз бетіне өлең жолдарымен түсірсе, зерттеуші Кенжегүл сол
өлең жолдарын саралау арқылы ақынның ішкі жан сырын терең

зерттеп, зерделей білген.
Баянғали ақынның шығармаларының тақырыбы әртүрлі –
өмірдің барлық саласын қамтиды. Сондықтан ақын шығармашы-
лығындағы басқа да тақырыптарды ашуға көңіл бөлу қажет.

Оқушы Дүкен Кенжегүлдіңбұл ғылыми зерттеу жұмысын ізде-
ніс талабына сай, тәрбиелік-танымдық жағынан өте жақсы жазыл-
ған еңбек деп бағалаймын.
Меніңше,бұл жұмыстың практикалық бағыты бар. Жұмыстың

материалдарын әдебиет сабақтарында,факультативтік сабақтары
мен қолданбалы курс сабақтарында пайдалануға болады. Ал оқу-
шыларға баяндама, реферат, таныстырылымдар өткізуге, ғылыми-
практикалық конференцияларда материалдарды кеңінен пайдала-

нуға болады.
Ғылыми зерттеудің жетекшісі: А.Қ. Долдина.
Казгородок ОМ, Еңбекшілдер ауданы.
Көкшетау, 2015 жыл.

Хабарға қатысушы,өнерлерімен көпшілікке танылып қалған
жыршылар мен жас талапкерлер «Бес ғасыр жырлайды» антоло-
гиясына кірген ақын – жыраулар шығармаларын орындады. Тың-
даушы қауым Қали Шыңғысов, Науат Ойнарова, Қаламқас Ораше-

ва, Алмас Алматов, Жақсылық Сәрсенғалиев, Хасен Төпеев, Бағ-
лан Сәрсенова, Нұрберген Тастаев, Шәрібек Алдашев, Бекболат
Тілеуханов, Ержан Қосбармақов, Сәуле Жанпейісова сияқты өнер
иелеріне сүйсіне қол соқты.

Республикамыздың әр түкпірінен келген, әртүрлі жыршылық
мектептің, әрқилы жыраулық дәстүрдің бір жерде тоқайласып,
өнерлерінің үндесіп, үйлесіп жатуы бүкіл қазақ даласының жырау-
лық өнерінің бас қосып, бір арнада тоғысқандай әсер етті.

Бабалар мұрасын бүгінгі жас ұрпақтың қалай қабылдап, қалай
түйсінетіндігі жөнінде әңгімелеген жазушы, сыншы Тұрсын Жұр-
тбаев дәстүр сабақтастығы, рухани тіршілігіміздегі әдебиетіміздің
классикалық туындыларының алатын орны туралы ойларын ортаға

салды. Ақын Ұлықбек Есдәулетов осынау қазақ халық жырының
кешіне арнап шығарған жаңа өлеңін оқыды. Ақын, педагог Қана-
фия Асқаров көне жыраулардың жас ұрпақты тәрбиелеудегі мән-
маңызына тоқталды.

Алдағы уақытта да теледидар арқылы берілетін осынау жыр
кешін қорытындылай келіп академик Мұхаметжан Қаратаев «Бес
ғасыр жырлайды» антологиясының кітап дүкендерінде жатып
қалмай, тез таралып кеткендігіне, көпшілікке жетпей қалғандығы-

на, болашақта бұндай антологияның назардан тыс қалған басқа
ақын-жыраулар шығармаларымен толықтырылып, көп тиражбен
қайта басылуы кезек күттірмейтін іс екендігіне айрықша назар
аударды.

Жарылғасын Әбішев.
«Қазақ әдебиеті» газеті, қаңтар, 1986 ж.
Алатаудай алғыс айтамыз
Еңбек Қызыл Ту орденді Қырғыз мемлекеттік академиялық

театрының Алматыдағы гастроліне орай Қазақ телевизиясының
«Манас – қазақ жерінде» атты хабарына біз дән риза болдық. Бұл

бауырлас екі халықтың өнердегі терең байланысының жарқын кө-
рінісі. «Манас» эпосынан үзінді айтқан Баянғали Әлімжанов бұл
жырды қазақша сөйлеп, қырғызша орындауы Фрунзеден келген
мейман – бізді қатты сүйсіндірді.

Иә, құрметті қазақ бауырлар, қырғыз мәдениетіне барынша кө-
ңіл бөліп, ыстық ықыласқа толы меймандостық танытқандарыңыз
үшін зор алғыс сезімімізді білдіреміз.
Асанбек Қыдырназаров,

Қырғыз ССР-інің еңбек сіңірген артисі.
«Социалистік Қазақстан», 24 май, 1984 ж.
Батыр Баян
«Батыр Баян» дастаны – ақын Мағжан Жұмабаевтың шоқтығы

биікшығармаларының бірі... Жетпісінші жылдардың орта тұсында
ҚазМУ-де оқитын студенттер арасында, қазіргі белгілі айтыс ақы-
ны, көкшетаулық Баянғали Әлімжанов осы дастанды ұзақ толғай-
тын, жатқа соғатын еді. Онда Мағжанның атын еміс-еміс қана ес-

титінбіз. Осындай ғажап дастан жазған ақынның аты неге атал-
майды деп аң-таң қалушы едік... »
Әділғазы Қайырбеков,
«Халық кеңесі», 1993 ж.

Талас таңшыйт
Башканы коюп, «Манасты» айт...
19–20 октябрьда «Манас-2007» – улуттун улуу дөөлөтү» ураа-
ны астында айтылуу Талас жергесинде Алтай элдеринин эпикалык

мурасын жана «Манасты» сактап, өнүктүрүү, келечек муунга му-
растоо
максатында
илимий

конференция
жана
манасчы-
дастанчылардын улуттук фестивалы өттү. Бу эки күндүк иште

сыртынан билинбегени менен көп иштин пайдубалы түптөлгөндөй
болду.
Убагында ММК аркылуу азыноолак айтылчусу айтылды. Так-
тап кетчү жагдай: биз «Манас» эпосу менен дүйнөгө таанылган

элбиз, сыймыктанабыз. Бирок канчалык деңгээлде?. Ошентсе да
сөз кезеги келгенде тил учунан «кыргыздын үрп-адаты, каада-
салты, нарк-насили «Манаста» камтылган, биз ошону билбей ата-
быз деп какшап келебиз. Ким кимге билдирип, ким кимдин көзүн

ачыш керек? Мына ушундай олуттуу суроолор ачык калды.
Көкөтөйдүн ашы
Боордош Казак республикасынан манасчы Баянгали Алимжа-
нов да бул жакка ат тезегин кургатпай келип турат.

Сиз «Манасты» башын казакча баштап, аягын кыргызча улап
кеттиңиз окшойт...
Ой-бай, шону байкадыңбы?.. Ал деген казакча варианты, Чо-
кан Валихановдун Ысыккөл жергесинде манасчыдан жазып алган

жери. Ал эми уландысы кыргызча, «Манас» кыргызча айтылышы
керек. Манас – кыргыздын кулуну, баатыры, эпосу. Мында эч та-
лаш жок.
Фестивалдын жүрүшүндө өлкөнүн аркай жерлеринен келген

манасчылардын манас айткандарына кунулубуз толуп, сугарыл-
дык. Уучубуз кур эмес экенин байкадым.
Сурат Жылкычиев.
«Агым». Коомдук-саясый гезит. № 64, 30.10.07 ж.

Баткен Шерниязов, «Манас-Мурас» коомдук фондунун не-
гиздөөчүсү:

жана бул телеканалдын жамаатына чоң ыраазычылык билдирем.
Шайырбек ЭлТРге баргандан баштап «Манас күнү» деп 2011 жы-
лы, 2012 жылы өткөргөн экен, эми алдыда дагы өткөргөнү жатат.
Чынында бул жигит кыргыз эли үчүн опол тоодой эмгек кылып,

улуттун жүрөгүн, дилин ойготуп жатат. Шакеге айтып ЭлТРде бул
жылы өтө турган «Манас күнүнө» мен да кошулдум. 18-майда Эл-
ТРде таңдан баштап түнү менен манас айтылып, эртеси улуттук
филармонияда жыйынтыкталат. Кирүү акысыз. Түз эфирге манас-

чылар Оштон, Таластан, Бишкектен чыгат. Байге фонду 1 млн.
сом. Бул манас айтуу боюнча биринчи эл аралык фестиваль.
Эл аралык сынак болуп жатканда ошондо кандай болуп калат,
манасты башка элден келгендер да айтат бекен?

Буга чейин «Манас» эпосу боюнча конкурстар өтүп жатты. Би-
рок сырттан эч ким келип катышкан эмес. Бул жолу кытайлык
кыргыздардан беш манасчы, Казакстандан бир манасчы келет. Ка-
закстандан келген Баянгали деген манасчынын өзү казак, бирок

манасты кыргызча айтат.
Ал кантип кыргызча айтып калган?
Эми бир кызык, мен кечээ жакында уктум. Баянгали аксакалдын
өзүнүн айтымында, ал башында манасты казакча айтып, казактар

«бизден манасчы чыкты, Манас деле казактыкы окшойт» дей баш-
таган экен. Бирок кийин Баянгали аксакал түш көрүп, түшүндө жер
дүңгүрөп келип, манасты кыргызча айт деген аян болуптур. Ошон-
дон бери ал киши кыргызча манас айтып калган дешет.

Зайырбек Ажыматов.
«Агым» газети, 10 май 2013 ж.

Иса Байзақовтың100 жылдығында айтылған бір сөз
Баянғали Әлімжанов:
Айтыс – қазақтың бірден-бір ерекше өнері, рухани азығы. Ке-
рек десеңіз, қоғамдық шындық айтылатын үлкен трибуна, үлкен

арена. Сондықтан ол халыққа ауадай қажет өнер. Бұл ешбір елде
жоқ, нағыз ұлттық байлығымыз десек те артық емес. Ал, айтыстың
рухани мән-мазмұны, бағыт-бағдары ертеден келе жатыр. Ол – зор
қазына. Осынысымен айтыс халықтың сүйікті, өршіл өнері болып

табылады. Ол – атадан балаға мұра болар мәдениет. Талай-талай
отауызды, орақтілді ақындарымыз болғанын білеміз. Солардың
арасында Иса ақынның орны ерекше. Иса Байзақов, жазушы Сәбит
Мұқанов айтқандай: «Алла тағаланың адамдарды бір таңдай қақ-

ақын. Біздің көбіміз Иса мектебін рухани «азық» қылдық. Төкпе-
лікте оған теңесер ақын жоғы айтпаса да белгілі.
Жалпы, Иса туралы алдағы айтыстарда терең сөз болары сөзсіз.
Сондықтан мен сөзімді осыдан он жыл бұрын, яғни Исаның 90

жылдығындағы айтыста айтқан бір ауыз жырыммен сабақтасам
деймін:
Өр Иса, асқақ Иса, байтақ Иса,
Жырлаған дәйім басын шайқап Иса.

Бір Иса шығар ма екен, кім біледі,
Бүгінгі айтыскердің бәрін жинап,
Ерітіп, бір адам ғып қайта құйса!?
Жазып алған Асыл Әбішев.

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ, жыршы-жырау:
Арғы тарихқа көз жүгіртсек, ата-бабаларымыз батырлар жы-
рына, ауыз әдебиетіне қатты мән берген. Осы жырлардан халық-
тың жауынгерлік рухы, соғыс жүргізу, қару-жарақты қолдану әдіс-

тәсілдері, батырдың астындағы атының сипатына дейін кездесті-
руге болады. Мұнда соғыс тәжірибесі жинақталған. Жырлар арқы-
лы жас баланың санасына «не үшін соғысамын?» деген ұғымдар-
дың жауабын сіңіретін болған. Ата-бабаларымыз біреудің жерін

тартып алмаған, жауламаған. Ондай соғыстар сәтсіз аяқталып
отырған. Шапқыншылардан өз жерін азат етуге келгенде батырла-
рымыз ерліктің шыңына шыққан. Өзінің жанын да аямайтын ба-
тырлықтың арқасында жауын жеңіп отырған. Осының бәрі батыр-

лар жырында, жорық жырларында көрініс табады. Жырларымыз
арқылы ел қорғайтын жүректі батырлар тәрбиеленген. Әскериле-
ріміз Терминаторды емес, Қобыландыны, Алпамысты, Қаракерей
Қабанбайды, Қанжығалы Бөгенбайды, Ақжолтай Ағыбайды, Ол-

жабай батырды үлгі етуі керек. Қан майдан кезінде Керей ер Жәні-
бек батыр Абылай ханға астындағы атын түсіп берген. Абылай
хан: «Жолдасын жауға тастаған хан атанбаймын, сені тастап кет-
пеймін» дегенде, Жәнібек: «Мен өлсем, бір қатыннан тағы батыр

ұл туар, халыққа қиындықта жол табатын хан керек», – депті.
Ханнан пайда табайын деп емес, хан халыққа керек екенін сезініп,
басын бәйгеге тіккен. Ахиллестің өкшесінен оқ өтеді, Алпамыстың

оқ өтетін бірде-бір жері жоқ. Отқа салса – жанбайды, суға салса –
батпайды. Қобыланды батыр Қараманға еріп, Көбіктінің жылқы-
сын аламын деп барғанда жеңіліс тапты. Әділетсіздіктен күш беріп
тұрған аруағы айнып кеткен. Өз елін қорғаған кезде күші қайтып

келеді. Жырларымызда осындай ұлы ойлар, ірі образдар, кесек мі-
нездер тұнып тұр.
«Алаш айнасы» газеті, 2012 ж.
Ақсұңқар ағамыз туралы деректі фильм түсірілуде

Жақында Шұқыркөл ауылының құнарлы топырағынан шық-
қан, сыншы, филология ғылымдарының кандидаты, зерттеуші Ай-
қын Нұрқатовтың шығармашылығына арналған деректі фильм тү-
сіру үшін Алматы қаласынан «Тұлға» деректі фильмдер киносту-

диясының түсіру тобы Шұқыркөл ауылына атбасын тіреді.
Түсіру тобын тұлғалар киностудиясының бас директоры, Тұлға
фильмінің негізін салушы, белгілі айтыс ақыны Баянғали Әлімжа-
нов өзі бастап келді. Бұл киностудияның негізгі мақсаты – тарихи

тұлғалар туралы деректі фильм түсіру. Шұқыркөл орта мектебін-
дегі Айқын Нұрқатовтың мұражайын, тұрған үйін, балалық шағы
өткен ауылды, табиғатты түсірді. Шұқыркөл ауылынан ғұлама,
сыншы, зерттеуші шыққанын халыққа таныстыру болатын. Өзде-

рімен бірге Айқын Нұрқатовтың 4 томдық шығармалар жинағын
сыйға тартты. Мұражайымыз жаңа құнды дүниелермен толды. Бұл
үлкен сый тәуелсіздіктің 20 жылдығына ерекше тарту болды.
Айқын Нұрқатовтың мұражайында, Шұқыркөл орта мектебінің

оқушылары, Байсаринова Айжан Айқын Нұрқатовтың өмірбаянын
толық баяндап берді. Әнуарбекова Гүлжанат шығармаларын, жаз-
ба деректерін ортаға салды, Әбілқайырова Әйгерім Шұқыркөл
ауылынан шыққан дарынды тұлғалар жайлы баяндады, Жәнібек

Балшекер Айқын атаның отбасы, туған-туысқандары жайлы та-
ныстырып өтті.
Көкшетау қаласында бастау алған, әдебиетші-ғалым Айқын
Нұрқатов туралы түсірілген деректі фильм Шұқыркөл ауылында

жалғасты. Біз, осындай талантты тұлғалардың ауылымызда туып
өскенін әр уақытта мақтан етеміз.
Салтанат Катренова,
9-сынып оқушысы, Шұқыркөл орта мектебі.

«Есіл өңірі», 12 желтоқсан 2011 ж.
Тұрсынбек Кәкішев туралы деректі фильм түсірілді
Кейінгі кезде «Ән мен анаша», «Аран», «Айқан» тәрізді көр-
кем фильмдерімен кино саласында бағын сынап жүрген жыршы-

жырау, айтыскер ақын Баянғали Әлімжановтың бастамасымен
«Паң Нұрмағанбет» киностудиясы «Ұлы даланың қырандары» се-
риясы бойынша сәкентанушы, әдебиет сыншысы, көрнекті ұстаз,
филология ғылымының докторы, профессор Тұрсынбек Кәкішев

туралы «Ғұлама ғалым» атты деректі фильм түсірді.
Сценарийдің авторы әрі режиссері Баянғали Әлімжановтың
айтуынша, деректі фильмде кейіпкердің өзі өз өмірі туралы баян-
дайды. Әсіресе мұнда жас Тұрсынбектің азамат ретінде қалыптасу

кезеңіне айрықша назар аударылады. Тұлғаның өз өмірі туралы
айтқан әңгімесі болашақ ұрпақ үшін қажет-ақ. Одан кейін ақсақал-
дың сәкентанудағы, әдебиеттегі, қайраткерлік өмірдегі кесек кел-
беті турасында белгілі тұлғалардың аузымен айтылады.

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ, «Ғұлама ғалым» деректі фильмінің
режиссері:

докторы, профессор, академик, Халықаралық стоматологтар
қауымдастығының вице-президенті Мақсұт Темірбаев, Тұрсекең-
нің туған інісі Жақия, шәкірті, әдебиетші Жарылқасын Әбішев,
белгілі танымал ақындар Әбубәкір Қайран, Қорғанбек Аманжол-

дар сүбелі пікір білдіреді. Мұнда кітаптарын оқып алып, сырттай
айтылған әңгіме емес, ол кісімен тікелей, қоян-қолтық араласқан
адамдардың ойлары көрермендерге ұсынылады. Деректі фильмнің
ұзақтығы 1 сағат 20 минутты құрайды. Мұның алдында аса көр-

некті ғалым, әдебиетші, жазушы Айқын Нұрқатов жайында бір
сағаттық деректі фильм түсірген едік.
Арман Серікұлы,
«Алаш айнасы».

Ер Манасты жырлады
Қырғыз елінде І Халықаралық манасшылар фестивалі өтті.
Шараға 18 манасшы қатысып, қырғыз халқының ұлттық эпопея-
сын екі күн жырлады.

Бұл бас қосуға Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, айтыс-
кер ақын, драматург-жазушы, Қырғызстанның А. Малдыбаев
атындағы халықаралық сыйлығының лауреаты Баянғали Әлімжа-
нов арнайы шақырылды. Қырғыз манасшысы, «Манас» қоғамдық

қорының басшысы Рысбай Исақов отандасымызға «Қырғыз елін
айтпағанда, қалған жер бетіндегі 6 млрд адамнан шыққан жалғыз
манасшы» деп баға берсе, қырғыз драматургі Бексұлтан Жәкиев
«Тұтас жырды нақышына келтіре орындап, бір мүдірмеді» деп

еріксіз мойындағанын қалай мақтана айтпасқа?
Айырқалпақты ағайындар төл жырын қазақ туғанының тебіре-
не жырлағанына таңдай қағып, телеарнадан қайта беруін өтінсе,
жергілікті журналистер Баянғали Әлімжановтан «бұл фестиваль-

дің жаңалығы сіз болдыңыз» деп сұхбат алып, ерекше ілтипатта-
рын білдіріпті. Ең бастысы, «Манас» және «Айтыс» қоғамдық
қорларының, «ЕлТР» Республикалық телерадио корпорациясының
ұйымдастыруымен өткен бұл фестивальді республика тұрғындары

телеарнадан 14 сағат бойы тікелей тамашалауға мүмкіндік алды.
Бішкек, Ош, Талас қалаларынан телекөпірге шыққан. Ал Тоқтағұл
Сатылғанов атындағы мемлекеттік филармонияда болған қоры-
тынды кеште Қырғызстанның Мәдениет министрі Сұлтан Райов

Баянғали Әлімжановқа «Мәдениеттің мықты қызметкері» төсбел-
гісін тақты.
Баянғали Әлімжанов Манастың аруағын құрметтеп, елінің
ұлттық дәстүрін сақтап, енді ғана бой түзеп келе жатқан жас ма-

насшыларға әрі қызыға, әрі сүйсіне қарағанын жасырмады.
Таңғы сағат 10-нан түнгі 12-ге дейін жыр төгілді. Оны телеар-
налар тікелей эфирден көрсетіп, халықтың құлақ құрышын

қандырды. Біздің елдің жыршылары да «Алпамысты», «Қыз
Жібекті», «Ер Тарғынды» және тағы басқа жырларды таңнан-таңға
жырлап жүр. Бірақ, оларға осындай насихат жұмыстары жетпейді.
Көршілеріміз манасшыларын қалай құрметтейтінін, дәріптейтінін

көрсетті. Сондықтан қырғыз елінен әрі қуанып, әрі мұңайып қайт-
тым. Тиісті орындар біздің жыршыларға да осындай қолдау көр-
сетсе деген игі тілегім бар, – дейді Баянғали Әлімжанов.
Ақниет Балтанова,

ҚазМУ-дың студенті, «Айқын», 28.05.2013 ж.
Қырғыздан келген екі хат
Бірінші хат.
Иним Баянгали!

Кыргыз агаң Фрунзеден салам айтат.
Сенин 9-июльдагы телевизордан берген передачаңды жеңең
экөөбүз көрүп, ушул катты жаздым. Жеңеңдин аты Мухдариха.
Сен жөнүндө газетага жазып, сенименен таанышкандыгым жөнүн-

дө жеңеңе айтып берип, телевизор болсо да тааныштырдым. Сенин
Манас айтканыңа жеңең чоң ыраазы болду. Талантың ташкындап
өсө берсин, боорум Баянгали.
Саламыбызменен агаң Асанбек, жеңең Мухдариха.

9.07.1984 ж.
Баянғали Әлімжанов: Бұл хатты жазған марқұм Асанбек Қы-
дырназаров ағамыз қырғыздың үлкен қомызшы, күйшісі, Еңбек
сіңірген әртісі. «Қырғыз көші», «Қазақ елі» деген күйлер шығар-

ған, мол жаратылған дарынды, жайсаң азамат болатын. Алматыда
жүздесіп, танысып, әңгімелесіп едік.
Екінші хат
Баянгали, сага кыргыз боордошторуң салам жиберет. Биз теле-

визордан сенин Манас айтканыңды угуп, жетине албай ушул кат-
ты чын жүрөктөн жазып отурабыз. Өзүң айткандай, Манас сага
дем берип, сен Манаска жан-жүрөгүң менен биригип кеткен сыяк-
туу.

Жакшылыктын жарыгы алыстан болсо да жылытат эмеспи. Биз
сени укканда абдан сүйүндүк. Сенин бул саамалыгың дайранын
мөлтүр башатындай го.
Чыгармачылыгыңа да кызыгып калдык, мүмкүн болсо, китеп-