«Білім беруді дамыту федералдық институты» федералдық мемлекеттік мекемесімен «Тігін бұйымдарын конструкциялау, модельдеу және олардың технологиясы» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалануға арналған оқулық ретінде ұсынылған

Пікірдің тіркеу нөмірі 461, ББДФИ» ФММ 04 қазан, 2010 жыл

9-басылым, стереотиптік

ӘОЖ 677.07(075.32) КБЖ 37.2ші723

П і к і р б е р у ш і — техника ғылымдарының докторы , Мәскеу мемлекеттік дизайн және технология университетінің тігін өндірісі технологиясы кафедрасының профессоры

Е. Х. Меликов

Тігін бұйымдарының технологиясы : орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / [Э.К.Амирова, А.Т.Труханова, О.В.Сакулина, Б.С.Сакулин]. — 8-ші бас., стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2016. — 512 б.

Оқулықта тігін бұйымдарын дайындау тәртібі, сондай-ақ қол инешаншымдары мен тігімдерін, машина тігістерін орындау тәсілдері, тігін бұйымдарын ылғалды жылумен өңдеу туралы негізгі мәліметтер келтірілген. Тігін бұйымдарының сапасын стандарттау және бақылау, тігін кәсіпорындарындағы еңбекті қорғау ұғымдары келтірілген. Оқулық «Тігін бұйымдарын конструкциялау, модельдеу және олардың технологиясы» мамандығы бойынша КМ.03 «Тігін  өндірісінде технологиялық процестерді дайындау және ұйымдастыру» кәсіптік модулін меңгеру кезінде пайдалыныла алады.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

ӘОЖ 677.07(075.32) КБЖ 37.2ші723

Осы басылымның түпнұсқа үлгісі «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және құқық иесінің келісімінсіз кез келген жолмен оның көшірмесін жасауға тыйым салынады

Құрметті оқырман!

Құрметті оқырман!

Осы оқулық «Тігін бұйымдарын конструкциялау, модельдеу және олардың технологиясы» орта кәсіптік білім беру мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бөлігі болып табылады.Оқулық КМ.03 «Тігін өндірісінде технологиялық процестерді дайындау және ұйымдастыру» кәсіптік модулін зерделеуге арналған. Жаңа буындағы оқу-әдістемелік жинақтар жалпы білім беретін және жалпы кәсіптік пәндер мен кәсіптік модульдердің зерделенуін қамтамасыз ететін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір жинақ жұмыс берушінің талаптары ескерілген жалпы және кәсіптік біліктілікті меңгеру үшін қажетті оқулықтардан не оқу құралдарынан, оқыту мен бақылау құралдарынан тұрады. Оқу басылымдары электрондық білім ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интербелсенді жаттығулар мен тренажерлері бар теориялық және практикалық модульдерді, мультимедиялық объектілерді, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға берілген сілтемелерді қамтиды. Оларға терминологиялық сөздік және оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі тіркелетін электрондық журнал енгізілген. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл кірігеді және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.

Кіріспе

Халыққа арналған тауарлар дайындайтын салалардың арасында жаңа ұйымдық құрылымдар: концерндер, қауымдастықтар, акционерлік қоғамдар және т.б. құрамына қосылған кәсіпорындарда әртүрлі киім өндіретін тігін өнеркәсібі жетекші орынға ие. Киім дайындау – күрделі процесс. Бұйым сапасы мамандар мен жұмысшылардың біліктілігіне байланысты. Жаппай өндіріс киімдерін шығаратын кәсіпорындар техниканың, технологияның және өндірісті ұйымдастырудың жоғары деңгейімен сипатталады, бұл осы кәсіпорындарда жұмыс істейтіндерге ерекше талаптар қояды. Шығармашыл әрі жоғары нәтижемен еңбек етуге қабілетті, жаңа техниканы пайдалануға епті жоғары білікті кадрларға деген қажеттілік тез өсуде. Бүгінгі таңда өндіріс практикалық және теориялық жағынан жақсы дайындалған, жалпы білім беретін және арнайы пәндер бойынша терең білімі бар, техникалық мәдениеті жоғары мамандарға айтарлықтай деңгейде мұқтаж. Тігін өндірісінің технологиясы механикаландырылған өндіріске айналып бара жатыр. Оның тиімділігі арнайы машиналар мен жабдықтарды қолданумен байланысты. Өндірістің ұйымдық нысандары өзгереді, кәсіпорындарды, әсіресе модельдер әзірлеу, өндірісті дайындау, киім пішу, тігу кезінде және әрлеу операцияларында автоматтандыру деңгейі артады. Киім пішу өндірісінде қазірдің өзінде, жеке тапсырыс бойынша киім дайындау кезіндегі сияқты, материалды төсеммен пішуден жеке пішуге көшу байқалуда. Төсемде пішудің тартымды баламасы ретінде материалды жоғары жылдамдықпен жеке пішудің мәні айтарлықтай өсіп келеді. Жылдам пішуге арналған қондырғыларды қолдану, материалдың екінші немесе тіпті үшінші қабатын төсеуге қарағанда, ұтымдырақ болады. Жаймаларды төсеуге және бөлшектерді ажыратуға қажетті уақыт пішу уақытына тең болады. Арнайы тігін машиналарының, жартылай тігін автоматтарының, тігін қондырғыларының және кешенді жұмыс орындарының қолданыста болуымен қатар, компьютерлермен басқарылатын технологиялық модульдер деп аталатын модульдер пайда болады.

Технологиялық модульдердің әрекет ету принципінің мәнісі – жұмыс операциялары өңдеу процесінің басында дайындаманы қысқыш қимаүлгілермен бір рет тіркей отырып, бірыңғай технологиялық циклде бірнеше тігін қондырғыларында орындалады. Дайын өнімді ылғалды жылумен өңдеу цехтарында автоматтандырылған желілер бар. Көлік жүйелері мен бағдарламалаушы цифрлық компьютерлер ылғалды жылумен өңдеу жұмыстарына арналған жабдықтар тізбегін бірыңғай кешенге біріктіреді. Арнайы көтергіш ілгіште ілініп тұрған бұйымды іліп алып, оны автоматты түрде бір жұмыс орнынан екіншісіне береді. Қазіргі заманғы өндіріске компьютерлік техниканы меңгерген мамандар қажет, өйткені өндірістің көптеген сатылары аталмыш техникамен едәуір деңгейде жабдықталады. Кәсіпорын жұмысының жаңа мың жылдықтағы перспективалары Интернетпен тығыз байланысады. Интернетте құрылған CPFR (Collaboratіve Plannіng, Forecastіng and Replenіshment) жобасы — бірлесіп жоспарлау, болжау және қорлармен толықтыру, оның өнеркәсіптік тобы дайын бұйымдарды өндірушілер мен сатушыларды біріктіреді, олардың заманауи басқару және ақпаратпен алмасу құралдарымен қызмет етуін қамтамасыз етеді – сату көлемін арттыруға, негізгі және жұмыс капиталын, сондай-ақ барлық өткізу тізбегінде айналым қорларын азайтуға, сонымен қатар тұтынушының қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Тігін өндірісінің технологиясы тігін өндірісі саласында білім мен машықтың қажетті деңгейін қамтамасыз ететін арнайы пәндер цикліне жатады.

Курсты зерделеу нәтижесінде студент:

операцияларын есептеу дағдыларын меңгеру тиіс.

Оқулықтың 1 және 6-тарауларын А.Т.Труханова, 2...4- тарауларын Э.К.Амирова, 5-тарауы мен 1...4-қосымшаларын О. В.Сакулина, 7-тарауы мен 5-қосымшасын — Б.С.Сакулин жазған.

Кіріспе

Киім адам денесін қоршаған ортаның әр түрлі әсерінен (ыстық, суық, ылғал, шаң-тозаң және т.б.) қорғайтын құрал ретінде пайдаланылады. Қоғамдық дамудың қазіргі сатысында киім деп өсімдік, мал тектес және жасанды материалдардан тігіліп, адамды қоршаған ортаның қолайсыз әсерлерінен қорғайтын, ағзаның қалыпты жағдайын сақтайтын және сонымен қатар, оған көрік беретін әр түрлі заттарды айтады. Киім адамзаттың материалдық мәдениетінің элементтерінің бірі болып табылады. Адамзат қоғамының әрбір тарихи даму кезеңінде тігін бұйымдары өзгеріске ұшырап отырады. Ол қоғамдық құрылыстың, техника мен экономика дамуының, сондай-ақ ұлттық мәдениеттің өзіндік ерекшелігін, халық тұрмысының, көркемдік талап-талғамы мен салт-дәстүрлерінің талаптарын бейнелейді. Қазіргі әлемде киімнен белгілі бір дәрежеде адамның дербестігі көрініс табады. Іш киім, көйлек, бас киім, аяқ киім, биялай, шұлық сияқты және басқа да заттардың кең жиынтығын киім деп түсінеміз. Киім үнемі аймақтың климаттық жағдайларына қарай бейімделеді, сондықтан түрлі өңірлерде ол пішіні мен материалы жағынан әртүрлі болады. Әлемнің көптеген елдерінде жалпы еуропалық киім үлгілері (пиджак, шалбар – ерлер үшін; көйлек, белдемше, жекет және басқа да жиынтықтар– әйелдер үшін) қабылданған, осылардың негізінде әр түрлі әлеуметтік, географиялық және экономикалық ерекшеліктерге лайықты әрқилы киім түрлері қалыптасты. Қазір жалпы еуропалық киімдермен қатар ұлттық киім түрлері де үлкен

сұранысқа ие.

Тігін бұйымдарына: тұрмыстық, өндірістік және спорттық киім; үй тұрмысына арналған заттар (майлық, дастарқан, сулық орамал, төсек-орын тысы); техникалық бұйымдар мен жарақтар (автокөлік тысқабы, ақшатыр, зат салатын қап және т.б.) жатады. Тігін өнеркәсібі орталық ғылыми-зерттеу институтының (ТӨОҒЗИ) сыныптамасы бойынша барлық киімдер екі класқа бөлінеді: тұрмыстық және өндірістік.

Тұрмыстық киім

Киімдерді эксплутациялық талаптарын айқындайтын кіші кластарға; заттық тиесілігі бойынша – топтарға; тігін бұйымдарын жас-жыныс белгілері бойынша бөлетін топшаларға; әлеуметтік функцияларына байланысты типтерге бөлу көзделеді. Әрбір киім түрі оның пішіні мен силуэті жең және жағасының пішімін анықтайтын үлгі құрылымына байланысты әртүрлі болады. Сырт киімге корсетті бұйымдар мен іш киімнің сыртынан киілетін киімдер және костюмді-көйлекті топ бұйымдары жатады. Олар: пальто, жартылай пальто, плащ, пиджак, жилет, белдемше, көйлек, халат, блузка, үстіңгі ішкөйлектер, комбинезон және жартылай комбинезон жатады.

Іш киім

Корсетті бұйымдар

Жағажай киімі – денеге тікелей киілетін, суға түсуге және күнге күюге арналған киімдер. Жағажай киімдері: плавки, шомылуға арналған жиынтық (кеудеше мен шолақ дамбал), шомылу киімі.

Бас киім

төсек жаймалары, жастыққап, сейсеп, жөргек, ақжайма, сырылған көрпе, жамылғы, нәресте жөргекқалтасы жатады.

Өндірістік киім

Арнайы киім

Санитариялық киім

Формалық киім

Өндірістік киімнің жылдың қай мезгілінде қолданылатынына байланысты, ол барлық маусымдық және қысқы киімдер топшаларына бөлінеді. Сыныптама дайындалған талшық түріне қарай киімдер (жүн, жібек, мақта-маталық, зығыр, жасанды және синтетикалық материалдардан жасалған) бөлімшесімен толықтырылуы мүмкін. Өнеркәсіптік өндірісте киім өлшеміне, бойына және толықтығына қарай шығарылады. Өлшем кеуде айналымымен, ал кейбір бұйымдар үшін, мысалы ерлер ішкөйлектері үшін мойын айналымымен анықталады. Бұйымның ұзындығы адам бойымен байланысты. Ересектерге арналған бұйымдар мынадай өлшемдерде шығарылады: ерлер — 84, 88, 92... 128, әйелдер — 84, 88, 92... 136. Киім қолданылатын жыл мезгіліне қарай көктемгі-күзгі, жазғы және қысқы болып бөлінеді. Тұрмыстық киім әртүрлі мақсатта болады: көшеде киетін (костюм), үйде киетін, бітіру кешінде киетін (көйлек), салтанатты

киім ерлер, әйелдер, балалар киімі болып бөлінеді. Өз кезегінде, балалар киімі нәрестелерге арналған (9 айға дейін), балабақша жасындағы балаларға арналған (9 айдан 3 жасқа дейін) киім және мектепке дейінгі жастағы балаларға (3 жастан 7 жасқа дейін) арналған киім, бастауыш мектеп жасындағы балаларға (7-ден 12 жасқа дейінгі ұлдар мен 7-ден 1155 жасқа дейінгі қыздар) арналған киім, үлкенірек жастағы балаларға (12,5-тен 15,5 жасқа дейінгі ұлдар мен 11,5-тен 14,5 жасқа дейінгі қыздар) арналған киім, жасөспірім жастағы балаларға (15,5-тен 18 жасқа дейінгі ұлдар және 14,5-тен 18 жасқа дейінгі қыздар) арналған киім болып бөлінеді. Ерлер мен әйелдер киімі үш жас тобына арналып шығарылады – кіші, орта және үлкен. Әйелдердің денебітіміндегі іш шодыры ескеріле отырып, мықын айналымына және ерлерде бел айналымына қарай (кейде айналымы бірдей) ересектер киімі төрт толықтықта шығарылады: 1...4. Еуропа елдерінің арасындағы өзара ірі тауар айналымына, оның ішінде киім саудасына байланысты, әйелдер, ерлер, қыздар мен ұлдар киімдерінің өлшемдеріне арналған стандарттар әзірленген. Әйелдер мен ерлер бұйымдарының өлшемдік көрсеткіштері тауар құлақшасында әйелдер киімі үшін бой ұзындығының, кеуде айналымының, мықын айналымының толық шамаларымен және ерлер киімі үшін бой ұзындығының, кеуде айналымының, бел айналымының толық шамаларымен белгіленеді (1.1-сурет). Мысалы, бой ұзындығы 158 см, кеуде айналымы 100 см, мықын айналымы 108 см типтік денебітіміне арналып дайындалған әйелдер киімі үшін, тауар құлақшасында «өлшемдер» жолы былай толтырылады: 158—100—108. Бой ұзындығы 170 см, кеуде айналымы 100 см, мықын айналымы 88 см үлгілік денебітіміне арналып дайындалған ерлер киімі үшін, тауар құлақшасында «өлшемдер» жолы былай жазылады: 170—100 — 88. Ерлердің үстіге киетін ішкөйлектері үшін бой ұзындығымен және кеуде айналымымен қатар мойын айналымы да өлшемдік белгі болып табылады. Мысалы, бой ұзындығы 158 және 164 см, кеуде айналымы 100 см, бел айналымы 88 см, мойын айналымы 41 см денебітіміне арналып дайындалған ішкөйлек үшін, тауар құлақшасында «өлшемдер» жолы былай толтырылады: 158, 164— 100— 88 — 41.

1.1-сурет. Тауар құлақшасын толтыруға арналған денебітім өлшемдері

Балалар киімінде бой ұзындығы мен кеуде айналымының толық шамалары өлшемдік көрсеткіштер болып табылады. Мысалы, бой ұзындығы 140 см және кеуде айналымы 72 см қыз (ұл) баланың денебітіміне арналып дайындалған киім үшін «өлшемдер» жолы былай толтырылады: 140 — 72.

Конструкциялау

1 - к е з е ң — шығармашылық іздену – конструкциялау әдісін таңдауды және эскизді жоба көлемінде бұйым сызбаларын әзірлеуді, яғни конструкцияны есептеуге арналған формулаларды таңдауды, күрделі пішіндер мен пішімдерді өңдеуді қамтиды. Бұл кезең орындаушыдан жоғары біліктілікті талап етеді. 2 - к е з е ң — формулаларды есептеу, сызбаны құрастыру, лекалоларды дайындау, жұмыс құжаттамасын құрастыру. Бұл жұмыс есептеуіш техника құралдарымен автоматтандырылуы мүмкін математикалық және логикалық операцияларды орындаумен байланысты. Конструкциялау кезінде практикалық жұмыс тәжірибесі және қолданбалы антропология, материалтану, технологиялар, киім гигиенасы, өндірісті ұйымдастыру және оның экономикасы саласындағы жетістіктер пайдаланылады. Соңғы жылдары мүмкін болатын көптеген шешімдердің ішінен ең оңтайлысын таңдауға мүмкіндік беретін заманауи техника құралдарын (ЭЕМ, дисплей, графиксалғыштар) қолдана отырып, киім жобалау және автоматтандырылған киім жобалау жүйесін (АКЖЖ) құру тәсілдерін ғылыми түрде негіздеу үшін математикалық әдістер мен ЭЕМ барған сайын көптеп тартылуда.

Киім конструкциясы бірнеше ұстанымдармен сипатталады: сыртқы пішіні (силуэт және пішім); бұйымның құрамды бөлшектерінің құрылымы; біріктіру тігістерінің түрі, материал түрі. Бөлшектердің мөлшері мен конфигурациясы тұрақсыз болып  келеді. Олар сәннің, киім пішімінің, пішіннің бет түрінің, денебітім ерекшеліктерінің, материал қасиеттерінің және бұйымды өңдеу технологиясының ықпалымен өзгеруі мүмкін.

Силуэт (XVІІІ ғ. француздық қаржы министрі Э. де Силуэттің атымен аталған, оған арналып көлеңкелі кескін түрінде карикатура салынған) – адамдардың, фигура мен заттардың бір түсті жазық, олардың көлеңкесіне ұқсайтын, суреті салынған немесе қағаздан, матадан және т.б. ойып алынған суреті. Бұл сурет ашық фонда қара түспен немесе қара фонда ашық түспен салынуы мүмкін. Силуэт – костюмнің сыртқы пішінінің сипаттамасы, кескіні; сәнді айқындайтын көлемді пішіннің стильге салынған жазық бейнесі. Қазіргі заманғы модельдеуде бұйымның денебітімге жанасу дәрежесіне қарай (жартылай қынама, қынама, бос, кеңейтілген немесе төменге қарай тарылған) және жанасып тұратын геометриялық пішін түріне қарай (тікбұрышты, трапеция тәріздес, сопақ, Х-тәріздес) жіктелетін киімнің бірнеше жетекші силуэттері қабылданған. Үш силуэт – қынама (қынама бел), жартылай қынама және түзу (бос) – классикалық силуэтке жатады және сән қанша жерден өзгерсе де, пальто-костюмдік және көйлек-блузкалық сұрыпталым бұйымдары үшін негізгі силуэт болып қала береді.

а

б

в

г

А - с и л у э т (1.2-сурет, б ) – бос, иілімді, көбінесе макси ұзындықтағы силуэт. Ол біртіндеп сәннен кетіп, кешкі көйлектер тобында және жастар киімінде қалып бара жатыр.

Т ү з у с и л у э т (1.2-сурет, в ) қазір басым силуэт емес. Ол сырт және кешкі киім тобына жатады. Көлемі, әдеттегідей біраз үлкейтілген. Классикалық костюмдер тобында да кездеседі, бірақ көлемі бұрынғыдай емес шағын, ұзындығы көбінесе мини болады.

Х-силуэт бұйымдары (1.2-сурет, г ) әртүрлі ұзындықта болады, негізінен ол жастар киімдерінің сұрыпталымында кездеседі. Оның үстіңгі жағы денеге біраз жабысыңқырап тұрады және оның қысқа кең жайылма белдемшесі болады.

Пішім – киімнің конструктивтік құрылымын анықтайтын конструкция типі. Жең пішімі (яғни оның қолтық ойындысымен біріктірілген пішіні) және негізгі бөлшектердің (артқы бой мен алдыңғы бой) бойлық және көлденең тігіспен бөлшектенуі киім пішімінің негізгі белгілері болып табылады. Жеңнің негізгі пішімдері қондырма, реглан және тұтас пішілген пішімдер болып табылады. Иықты киімнің пішімі артқы бой мен алдыңғы бойда бойлық тігістердің бар-жоғымен сипатталады. Т і г і с с а н ы н а қ а р а й бұйымдар біртігісті (алдыңғы түймелігі және артқы бойда бір ортаңғы тігісі бар), екітігісті (екі бүйір тігісі бар), үштігісті (екі бүйір тігісі және артқы бойда ортаңғы тігісі бар), бес тігісті (екі бүйір тігісі, артқы бойда ортаңғы тігісі және қималары қосылған тігістері бар), алты тігісті (екі бүйір тігісі және артқы бой мен алдыңғы бойда төрт тігісі бар) болуы мүмкін. Екі, үш және алты тігісті киім пішімдері классикалық болып есептеледі. К ө к і р е к ш е н і ң   б е л д е м ш е м е н    б і р і г у    с и п а т ы н а қ а р а й киім бел сызығы бойынша қималы және қимасыз болуы мүмкін. Киім конструкциясының бөлшектенуіне қарай иықты және белдік киім болып бөлінеді.

Иықты киім

Белдік киім

1.1.3.        Пішім бөлшектері

Киім бөлшектері не тек бір материалдан ғана пішілуі мүмкін, не негізгі материалдың, астар мен іштіктің бөлшектер топтамасынан тұруы мүмкін. Негізгі материалдан жасалған бөлшектер – иықты бұйымдарда алдыңғы жақ (алдыңғы бой), артқы бой, жең және жаға, белдік киімдерде белдемше ені, шалбардың алдыңғы және артқы жақтары. Қимасыз не қималы (түймелікті) алдыңғы бөлшекті, астыңғы жаққа жетпейтін бөлшекті

деп атайды. Бұл ретте алдыңғы жақты ортасында (орталық) немесе аралас орналасуы мүмкін түймелікті жасау үшін қияды.

Түймелік киімді емін-еркін киіп, шешуге, оған көлем беруге мүмкіндік береді. Бұйымның белгілі бір міндеті бойынша ол әрлегіш өңдеу қызметін атқаруы мүмкін. Қазіргі заманғы киімдерде түймелік торланған және құрастырып тігілген ілгек немесе түймемен бірге баудан жасалатын ілгек, шыртылдақ, ілмек, айылбас, сыдырма түймелік және текстильді жапсырма (жабысқақ) болып есептеледі. Бастан киілетін киімде және белдік киімде (белдемше, шалбар) түймелік әрқалай орналасуы мүмкін: алдынан, жанынан, артынан; егер мойын ойындысы айтарлықтай бос болса немесе белдік бұйым резеңкеден жасалса, түймелік болмауы да мүмкін. Қалта, манжета, планка, белбеу және т.б. бұйымның конструктивтік-декоративтік элементтері болып табылады. Астар бөлшектерінің пішіні көбінесе негізгі материалдан жасалатын бөлшек пішінін қайталайды. Негізгі бөлшектердің пішінін сақтап қалу үшін іштік бөлшектер қолданылады. Жылулық материалдан – ватиннен, синтепоннан, теріден (табиғи және жасанды) және т.б. жасалатын бөлшектер де іштік бөлшектер болып табылады.

Технологиялық процесте бөлшектерді конструкцияға салынған кертпе арасында тігіс, қондырма қосымшаларын қалдырып, қиықтар бойынша біріктіреді. Өңдеу процесінде бірқатар операцияларды қысқартуға мүмкіндік беретін конструкциялар технологиялық конструкциялар деп аталады (мысалы, тұтас пішілген өңірастылы алдыңғы бой және т.б.) Тігін өнеркәсібі орталық ғылыми-зерттеу институтында бөлшектерді сәйкестендіру бойынша ауқымды жұмыс жүргізілді, аталмыш жұмыс бөлшектерді бірнеше топқа бөлуге мүмкіндік берді; әрбір топтың шеңберінде бөлшектердің өлшемдері бірдей.

Әртүрлі бөлшектердің конструкцияларын сәйкестендіру әртүрлі өлшем мен конфигурациядағы бөлшектерді – жағаларды, манжеталарды, қақпақшаларды, қалталарды және т.б. өңдеу үшін минималды қайта жөндеумен мамандандырылған тігін машиналарын және автоматты машиналарды пайдалану арқылы өңдеу әдістерін сәйкестендіру негізінде бөлшектер мен түйіндерді өңдеу әдістерін оңтайландыру міндетін шешуге жағдай туғызады.

Пальто (пиджак, жекет) пішімінің бөлшектері Пальто пішімінің бөлшектер жиынтығына тұрақты емес және модельге қарай өзгеріп отыратын көптеген бөлшектер кіреді. Мысалы, алдыңғы бой артқы боймен бірге пішілуі мүмкін, ал жең тұтас пішілген болуы мүмкін және т.б. Пальто пішімінің бөлшектері негізгі үш топқа бөлінеді: сырт бөлшектер, астар және іштік бөлшектері.

а

) — бір бөлшек (екі бөліктен тұруы мүмкін); алдыңғы бой (1.3-сурет, б )

в )

г

) — екі бөлшек; өңірасты (1.3-сурет, д )

е

) — бір бөлшек (екі бөліктен тұрады); үстіңгі жаға (1.3-сурет, ж

) — бір бөлшек; қақпақша (1.3-сурет, з ) — екі бөлшек; жапырақша немесе жапсырма қалта — екі бөлшек; кәсекелі тілікті қалта әдібі (1.3-сурет, и )

Астар бөлшектерін сырт бөлшектер бойынша астарлы матадан пішеді. Олардың атаулары ұқсас. Олар: екі бөліктен тұратын артқы бой (1.4-сурет, а

) — бір бөлшек, алдыңғы бой (1.4-сурет, б )

в

) – екі бөлшек, жеңнің астыңғы бөлігі (1.4-сурет, г

) – екі бөлшек, қақпақша астары (1.4- сурет, д )

е

) – екі бөлшек, ішкі қалта шілтері (1.4-сурет, ж

(1.5-сурет) әртүрлі материалдан (өңірлік матадан, флизелиннен, талшықты матадан, бөзден, қалта матадан) пішеді . Өңірлік матадан бүйір төсемені – екі бөлшекті, иық төсемесін – екі бөлшекті, екі бөліктен тұратын жаға іштігін – бір бөлшекті, жең асты іштікті – екі бөлшекті пішеді. Иық қондырмалары мен жең асты іштіктері сияқты бөлшектер флизелиннен пішілуі мүмкін.

Талшықты матадан талшықты қондырма мен талшықты бағанша кесіп пішеді, бөзден қалта бойлығын, талшықты қондырма қиықтарын бүгіп тігуге арналған жиынтықтарды және ілгек астындағы іштіктерді, қалта матасынан бүйір және ішкі қалта астарын пішеді. Іштік бөлшектерінің жиынтығына модельге қарай алдыңғы бойды, өңірастын, қақпақшаны және қалта жапсырмасын қосарлауға арналған желімдік іштік материалдардан жасалатын бөлшектер кіруі мүмкін. Киімді модельдеуде, конструкциялауда және оның технологиясында қиықтар мен пішім бөлшектері сызықтарының келесідей бірыңғай атаулары қабылданған.

А р т қ ы б о й : артқы бой ортасының сызықтары

(1.3-сурет, а қараңыз), мойын ойындысы қиығы

, иық қиығы

қолтық ойындысының қиығы

бел ойындысының қиығы

бүйір қиық

етек қиығы

А л д ы ң ғ ы б о й : өңір сызығы

(1.3-сурет, б

қараңыз ),

қайырма

қайырма шығыңқысы

(шығыңқы нүктесі

), үстіңгі бүкпе сызықтары

мойын ойындысы қиығы 12,

иық қиығы

, қолтық ойындысы қиығы 10,

бүйір қиық 9, бел қиығы

, етек қиығы

бүйір бүкпе 22,

бүйір қалта 21,

жіңішке қапсырма 18,

16.

Ж е ң н і ң ү с т і ң г і ж ә н е а с т ы ң ғ ы б ө л і к т е р і : жеңнің үстіңгі бөлігіндегі жеңтүп қиығы

29,

шынтақ қиығы 23,

алдыңғы қиық 26,

етек сызықтары 28,

етек бүгілісі 27,

жеңнің үстіңгі бөлігі алдыңғы ойығы 25.

Ө ң і р а с т ы : сыртқы қиық сызықтары

(1.3-сурет, д

қараңыз), ойық

, раскеп 32, ұш 31,

ішкі қиық 30,

етек сызықтары 35.

А с т ы ң ғ ы ж а ғ а : жаға ортасы

(1.3-сурет, е

қараңыз), жаға қыры 37,

жаға ұшы 38,

раскеп 39,

тіктеме қиығы 40,

Ү с т і ң г і ж а ғ а : жаға ортасы

(1.3-сурет, ж

қараңыз), жаға қыры 37,

жаға ұшы 38,

раскеп 39,

тіктеме қиығы 40,

Астар бөлшектерінің атаулары сырт бөлшектердегі сияқты конструктивтік сызықтар мен қиықтардың атауларымен бірдей.

а ) арқаужіп ортаңғы сызыққа параллель өтуі тиіс. Жол берілетін ауытқулар: біртегіс боялған мата үшін 2 %, жолақты және торлы суреті бар мата үшін 0,5 %. Арқау немесе арқаужіп бағытынан ауытқу бөлшек ұзындығына қарай анықталады. Мысалы, біртегіс боялған матадан жасалған пальтоның артқы бойының ұзындығы 110 см. Яғни, артқы бой астындағы арқаудан ауытқу 110 • 0,02 = 2,2 см. құрайды. Жолақты не торлы матаның пішімінде бойлық жіп артқы бойдың ортаңғы сызықтарына параллель өтуі тиіс, торлы матадағы көлденең жолақтар алдыңғы бой мен артқы бойдың бүйір қиықтарында және артқы бойдың ортаңғы тігісінде сәйкес келуі тиіс. Артқы бойда қолтық ойындысынан төмен 7...8 см бүйір қиықтар бойынша және қолтық ойындысында сәйкесінше жеңнің шынтақ тігісі бойынша екі кертпе болуы тиіс.

б ) арқау үстіңгі бұйір ілгектен төменгі бөлікте жіңішке қапсырма сызықтарына параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған матадан жасалған бөлшектер үшін 1% ауытқуға жол беріледі, жолақты не торлы суреті бар маталар үшін ауытқуға жол берілмейді. Алдыңғы бойдағы бөлшектерді дұрыс біріктіру үшін: артқы бойдың бүйір қиықтарындағы кертпелерге сәйкес бүйір қиықтарда, жеңнің алдыңғы тігісінің ойындысында кертпе қояды. Алдыңғы бойда жіңішке қапсырма сызығы және бүйір қалтаның орналасу сызығы салынуы тиіс. Жіңішке қапсырманың ені бел

сызығында бүйір шетінен алдыңғы жақтың ортаңғы сызығына дейінгі арақашықтықпен анықталады. Жіңішке қапсырманың ені ортаңғы бүйір түймелігі бар пальто үшін 7... 8 см, аралас бүйір түймелігі бар пальто үшін 11... 13 см. Алдыңғы бойдағы бүйір қалталардың орналасуы модельге байланысты. 48-ші өлшемдегі бүйір қалта ойығының ұзындығы кеуденің жартылай айналымының 4...5 см қосылған ¼ бөлігіне тең.

в, г ) арқаужіп жеңнің алдыңғы қиығының үстіңгі және астыңғы бұрыштарын біріктіретін сызыққа параллель өтуі тиіс. Жеңнің үстіңгі бөлігінде біртегіс боялған матадан жасалған бөлшектер үшін жол берілетін ауытқу 3... 4 см, астыңғы бөлігінде 6 %; жолақты не торлы матадан жасалған бөлшектер үшін жеңнің үстіңгі бөлігінде 1, төменгі бөлігінде 3 %. Жеңнің үстіңгі және астыңғы бөліктерін біріктіру кезінде қондырманы дұрыс болу үшін олардың шынтақ және алдыңғы қиықтарында шынтақ сызығынан төмен және жеңтүптің үстіңгі нүктесі мен астыңғы нүктесінде 10... 12 см кертпелер жасалуы тиіс.

е)

арқаужіп модельге қарай әрқалай өтуі мүмкін.

Маусымдық пальтода жаға ашық түймелікпен немесе үстіге дейін көтерілетін түймелікпен болуы тиіс. Үстіге дейін көтерілетін түймелігі бар пальтоның астыңғы жағасында арқаужіп жаға ұшына параллель өтуі тиіс. Жол берілетін ауытқу 20 %. Ашық түймелігі бар пальтоның жағасында арқаужіп раскеп сызығына параллель  өтуі тиіс. Арқаужіптен ауытқуға жол берілмейді. Әдетте, астыңғы жаға екі бөліктен кесіп пішіледі.

ж ) біртұтас болуы тиіс. Үстіңгі жағаны жаға қыры мен ұшы бойынша бүгілменің астымен біріктіру кезінде үстіңгі жаға жаға қыры мен ұштары бойынша 1,5...2, ал тіктеме қиығы бойынша астыңғы жағадан 0,5 см кеңірек кесіп пішіледі. Әдіптелген тігіспен өңдеу кезінде жаға қыры мен ұштары бойынша әдіп 0,75 см-ге тең болуы тиіс. Жолақты не торлы матадан үстіңгі жағаны кесіп пішкен кезде жаңа ұштарындағы суреттің симметриялы орналасуын, ал ортасында артқы бойдағы суретпен сәйкес келуін қадағалау қажет. Жағадағы түк тіктемеден жаға қырына бағытталуы тиіс. Арқаужіп жағаның ортаңғы сызығына параллель өтуі тиіс. Біртегіс матадан пішілген үстіңгі жаға үшін арқаудан жол берілетін ауытқу 5 %, жолақты не торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді.

д )

арқаужіп сыртқы шетке параллель

өтуі тиіс. Жол берілетін ауытқулар: біртегіс боялған матадан пішілген бұйымдар үшін өңірастының үстіңгі бөлігінде 5, жолақты немесе торлы суреті бар матадан пішілген бұйымдар үшін өңірастының үстіңгі бөлігінде ауытқуға жол берілмейді.

мен

жапсырмалы қалталарды қақпақша мен жапсырмалы қалтадағы сурет алдыңғы бойдағы суретпен сәйкес келетіндей етіп пішеді. Біртегіс боялған матадан пішілген бұйымдарда түктің бағытын қадағалап отыру қажет. Қақпақша мен жапсырмалы қалтаны алдыңғы бойға қалта ойығының сызығына қарай қойған кезде, арқаужіптер және қақпақша мен жапсырмалы қалтадағы сурет алдыңғы бойдағы арқаужіптермен және суретпен сәйкес келуі тиіс. Біртегіс боялған матадан пішілген бөлшектер үшін арқаужіптің негізгі бағытынан 8 %-дан артық ауытқуға жол берілмейді. Жолақты не торлы мата үшін ауытқуға жол берілмейді. Қақпақшаның ұзындығы қалтаның өлшеміне байланысты, қақпақшаның ені 5... 8 см болуы мүмкін.

Әдіпті негізгі матадан пішеді. Арқаужіп бөлшекті бойлай өтуі тиіс. Жол берілетін ауытқулар 2 %. Әдіп ұзындығы бүйір қалта ойығының 3...4 см қосылған ұзындығына тең, әдіп ені 4... 5 см. Белдікшені, белбеуді, бастырманы негізгі матадан, арқаужіп бөлшекке көлденең жүргізілген сызыққа параллель өтетіндей етіп пішеді. Бұл ретте белдікшедегі сурет артқы бойда оның бүрмелер мен бүкпелерге дейінгі ортаңғы бөлігіндегі суретпен сәйкес келуі тиіс. Жол берілетін ауытқулар: біртегіс боялған матадан пішілген бөлшектер үшін 5, жолақты не торлы суреті бар мата үшін 0,5 %.

Артқы бойды екі бөліктен кесіп пішеді. Арқы бойдағы арқау бел сызығынан етекке дейінгі бөліктегі ортаңғы қиыққа параллель өтуі тиіс. Алдыңғы бойды арқаужіп қолтық ойындысынан төмен бөлікте бүйір қиығына параллель өтетіндей етіп пішеді. Жең астарының үстіңгі және астыңғы бөліктерінде арқаужіп алдыңғы қиықтың үстіңгі және астыңғы бұрыштарын біріктіретін сызыққа параллель өтуі тиіс. Қақпақша астарын негізгі матаның түсіне қарай астарлы матадан қақпақша пішіні бойынша пішеді. Арқаужіп бөлшек бойымен, яғни оның үстіңгі және астыңғы қиықтарына параллель өтуі тиіс. Қақпақша астары қақпақшадан 0,5 см қысқа және 0,25 см-де болуы тиіс. Қақпақшалы қалта шілтерін негізгі мата түсіне қарай астарлы матадан кесіп пішеді. Арқаужіп бөлшектің бойымен өтуі тиіс.

Арқаужіптің қалыпты бағытынан ауытқуға жол берілмейді. Шілтер ұзындығы әдіп ұзындығына, ені 6...7 см-ге тең болуы тиіс. Жапсырмалы қалта астарын, белдікшені, сондай-ақ ілгекті арқаужіп бөлшек бойының ортасынан жүргізілген сызыққа параллель өтетіндей етіп кесіп пішеді. Астардың кесіп пішілген бөлшектерінің ауытқуы бөлшек ұзындығының 1 %-ынан аспауы тиіс. Астар пішімінің бөлшектерін лекалолар бойынша тексерген кезде қиықтарда сырт бөлшектердегі сияқты ауытқуларға жол беріледі. Астар бөлшектерінің бірін – өлірлік іштікті – өңірлік матадан пішеді. Арқаужіп бүйір қиыққа параллель өтуі тиіс. Іштік негізгі матадан пішілген алдыңғы бойдан жалпағырақ болуы тиіс: лацкан бойынша (лацканды қабу кезінде қондырма үшін) 1,5... 2 см, қолтық ойындысы, мойын және иық қиығы бойынша 0,5...0,75 см. Иық қондырмаларын арқау немесе арқаужіп иық қиықтары мен қолтық ойындыларына сүйір бұрышпен өтетіндей етіп пішеді. Астыңғы жаға іштігін іштіктегі арқаужіп астыңғы жаға арқаужібінің бағытымен сәйкес келетіндей етіп пішеді. Жең аузының іштігі коленкордан не бөзден, арқаужіп бөлшек бойының ортасынан жүргізілген сызыққа параллель өтетіндей етіп пішіледі. Іштік ұзындығы жең аузының еніне байланысты, ені 6... 7 см болуы тиіс. Талшықты іштік кеуде тұсындағы алдыңғы бойға беріктік пен иілгіштік үстеуге арналған. Талшықты іштік екі бөліктен тұрады: талшықты қондырма және талшықты бағанша. Оларды қондырмадағы арқаужіп көлденең, ал бағаншадағы арқаужіп бойлай өтетіндей етіп пішеді. Талшықты қондырманың шеттері бойынша төсеуге арналған жиынтықты мақта-мата кездемеден пішеді. Арқаужіп бөлшекке көлденең өтуі тиіс. Жиынтық ені 3 см, ұзындығы талшықты қондырманың екі бүйір және астыңғы жақтарының ұзындығының қосындысына тең. Қалта астарын арнайы қалта матадан пішеді. Арқаужіп бөлшекті бойлай ортасынан өтуі тиіс. Арқаужіптің қалыпты бағытынан ауытқуға жол берілмейді. Астар ені әдіп пен шілтер ұзындығына тең болуы тиіс. Астардың орташа ұзындығы 40... 42 см. Қалта астындағы бойлықты коленкордан не бөзден пішеді. Арқаужіп бөлшекті бойлай ортасынан өтуі тиіс. Бойлықтың ұзындығы бүйір қиықтан бүйір қалтаның алдыңғы ұшына дейінгі арақашықтыққа қосымша 2 см-ге тең болуы тиіс, ені – 5 см.

Шалбар пішімінің бөлшектері Шалбар пішімінің жиынтығына (1.6-сурет) тұрақсыз және модельге қарай өзгеріп отыратын көптеген бөлшектер кіреді. Негізгі матадан: шалбардың алдыңғы бөлігін – екі бөлшек, шалбардың артқы бөлігін – екі бөлшек, гульфик – бір бөлшек, қиманы Шалбардың алдыңғы бөліктері бүйір қалталардың тұтас пішілген әдіптерімен, тұтас пішілген гульфикпен (1.7-сурет, а

) және (1.7-сурет, б

) қимамен болуы мүмкін.

Пиджактың алдыңғы бой мен артқы бой астары сияқты, жібек астарлы матадан: шалбардың алдыңғы бөлігінің астарын – екі бөлшек, белдікше астарын – екі бөлшек, бастырма астарын – бес бөлшек, гульфик астарын – бір бөлшек, шалбардың алдыңғы сол жақ бөлігінің бант әдібін – бір бөлшек, артқы қалта қақпақшасының астарын – бір бөлшек, сағаттық қалта астарын – бір бөлшек, артқы қалта шілтерін – бір бөлшек кесіп пішеді. Пиджак жеңінің астары сияқты, ашық түсті астарлы матадан: белбеу астарын (екі бөліктен) – бір бөлшек, қима астарын – бір бөлшек, бант белдікшесін – бір бөлшек пішеді. Астарлы немесе арнайы қалта мтадан: бүйір қалта астарын – екі бөлшек, артқы қалта астарын – бір бөлшек, сағаттық қалта астарын – екі бөлшек пішеді. Іштік материалдан белбеу астарын (екі бөліктен) – бір бөлшек, қима астарын – бір бөлшек пішеді.

Шалбардың артқы бөлігінде қиықтардың атаулары келесідей (1.6- сурет, а

): үстіңгі қиық

, ортаңғы артқы қиық

3,

адым қиығы

4,

етек қиығы

5,

бүйір қиық

, етек бүгілісінің сызығы

Шалбардың артқы бөлігінде қиықтардың атаулары мынадай (1.6- сурет, б

): үстіңгі қиық

3,

етек қиығы

4,

адым қиығы

5,

ортаңғы қиық

, етек бүгілісінің сызығы

Гульфикте қиықтардың атаулары мынадай (1.6-сурет, в

) үстіңгі қиық

, сыртқы қиық

, ішкі қиық

, астыңғы қиық

Қима қиықтарының атаулары келесідей (1.6-сурет, г):

үстіңгі қиық

, ішкі қиық

Негізгі материалдан пішілген бөлшектердің – белбеу және қалтаны өңдеуге арналған бөлшектердің (1.6-сурет,

және бүйір қиықтары бар.

Шалбар пішімінің ерекшеліктері.

Шалбар дайындауға кіріспес бұрын, жаппай өндіріске арналған техникалық шарттарда келтірілген сыртқы түр сипаттамасымен немесе киімді жеке дайындау кезіндегі түбіртек жазбаларымен және суреттемемен танысып алу қажет. Пішімді мынадай реттілікпен тексереді: пішім бөлшектерінің болуы, арқаужіп, сурет бойынша пішімнің дұрыстығы, бөлшектерде текстильді ақаулардың болуы. Шалбар бөлшектері пішуге арналған техникалық шарттарға сәйкес пішілуі тиіс.

а, б ) арқаужіп астыңғы ені бойынша және тізе деңгейінде шалбар бөлігі ортасының нүктелерін біріктіретін сызыққа параллель өтуі тиіс. Суретсіз мата үшін арқаудың қалыпты бағытынан алдыңғы бөлікте 3%, артқы бөлікте 4% ауытқуға жол беріледі. Жолақты не торлы суреті бар мата үшін шалбардың алдыңғы бөлігінде ауытқуға жол берілмейді, артқы бөлігінде 3%-дан артық ауытқуға жол берілмейді. Орташа және ірі анық көрінетін торлы суреті бар мата пішімі кезінде бүйір тігістердегі көлденең жолақтар сәйкес келуі тиіс.

Бүйір қалтаның үстіңгі ұшын үстіңгі қиықтан 5 см-ден жақын емес арақашықтықта орналастырады. Бүйір қалта ойығының ұзындығы 48-ші өлшемді бұйымдар үшін 18 см-ге тең, сағаттық қалта ойығының ұзындығы 7... 8 см.

шалбардың үстіңгі қиығынан 8 см арақашықтықта және бүйір қиықтан 4...5 см арақашықтықта өтуі тиіс.

шалбардың артқы бөлігіне көмекші қосымшалар жасалады: адым қиығына және ортаңғы қиыққа үстінен 2...3, астынан 1 см.

Қалта қақпақшаларында (1.6-сурет, е) арқаужіп қалта орналасқан шалбар бөлігінің арқаужібіне сәйкес келуі тиіс. Арқаужіптің қалыпты бағытынан жол берілетін ауытқулар: суреті жоқ мата үшін 5 %, суреті бар мата үшін 2 %.

в ) арқау шалбар бантының қиығына параллель өтуі тиіс. Арқаужіптің қалыпты бағытынан жол берілетін ауытқулар: суреті жоқ мата үшін 10 %, суреті бар мата үшін 2 %

г ) арқаужіп ішкі қиыққа параллель өтуі тиіс. Арқаужіптің қалыпты бағытынан жол берілетін ауытқулар: суреті жоқ мата үшін 10 %, суреті бар мата үшін 2 %.

д ) арқау үстіңгі қиыққа параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған матадан пішілген шалбарда шалбар белбеуін арқаужіптен кесіп пішуге жол беріледі. Арқаужіптен жол берілетін ауытқулар суреті жоқ және бар маталар үшін 2 %.

Көйлек пішімінің бөлшектері Пішім бөлшектерінің жиынтығына тұрақты емес және модельге қарай өзгеріп отыратын көптеген бөлшектер кіреді. Мысалы, көйлектің алдыңғы жағы тұтас болуы мүмкін немесе екі не үш бөліктен тұруы мүмкін, жең біртігісті және екітігісті және т.б. болуы мүмкін. Модельге қарай алдыңғы бойдың орнына бір тұтас бөлшек – алдыңғы жақ болуы мүмкін; артқы бойдың ортасында тігіс болуы мүмкін; алдыңғы жақ пен артқы бой белдемше енімен тұтас пішілген болуы мүмкін; жең екі бөліктен тұруы мүмкін, ал жаға тұтас (астыңғы жаға мен үстіңгі жаға) бірге болуы мүмкін және т.б. Киімді модельдеуде, конструкциялауда және оның технологиясында қиықтар мен пішім бөлшектері сызықтарының келесідей бірыңғай атаулары қабылданған.

б) конструктивтік сызықтары, қиықтары мен нүктелері мынадай атауларға ие: бүйір қиығы

, өңір ойығы

, ойық нүктесі 6,

мойын ойындысы қиығы 5,

иық қиығы 4, қолтық ойындысы қиығы 3,

бүйір қиық 1, үстіңгі бүкпе 2,

етек қиығы немесе бел қиығы

, бел қиығының бүкпесі 10,

алдыңғы жақ ортасының сызықтары 9.

в ) конструктивтік сызықтары, қиықтары мен нүктелері мынадай атауларға ие: артқы бой ортасы

, артқы бойдың мойын ойындысының қиығы

, иық қиығы

, иықты бүкпе

, қолтық ойындысы қиығы

, бүйір қиық

, етек қиығы немесе бел қиығы

, бел қиығының бүкпесі

г

) конструктивтік сызықтары келесідей атауларға ие: алдыңғы қиық

, жеңтүп қиығы

, шынтақ қиығы

, етек қиығы

д)

конструктивтік сызықтары мынадай атауларға ие: бүйір қиық

, бел қиығы

, бел қиығының бүкпесі

, алдыңғы еннің ортасы

, етек қиығы

е)

конструктивтік сызықтары мынадай атауларға ие: бүйір қиық

, бел қиығы

, бел қиығының бүкпесі 3,

артқы еннің ортасы 1,

артқы еннің бүкпесі не қиығы немесе біржақты бүрменің ішкі бүкпесі 2,

етек қиығы 6.

, ұшы

, мойын ойындысы қиығы 2,

ішкі қиық 4,

етек қиығы 5.

з)

конструктив-

а

б

в

г

д

е

ж

з

и

к

л

тік сызықтары мынадай атауларға ие: жағаның ортасы

, жаға қырының қиығы

, ұштары

, тіктеме қиығы

Пішілген бөлшектерге арналған техникалық шарттар.

Барлық бөлшектер пішуге арналған келесідей техникалық шарттарға сәйкес пішілуі тиіс. Бір бөлшектен тұратын бел қиығы бойынша қималы немесе қимасыз алдыңғы жақта, арқаужіп бөлшекті бойлай ортасынан жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс (1.8-суретті қараңыз, б). Біртегіс боялған мата үшін және бағытталмаған суреті бар мата үшін арқаужіптің қалыпты бағытынан 1% ауытқуға жол беріледі. Жолақты не торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді. Арқаужіптен ауытқу бөлшектің ұзындығына байланысты анықталады. Мысалы, бөлшек ұзындығы 50 см болса, онда арқаужіптен ауытқу 50-0,01 = = 0,5 см құрайды.

Алдыңғы бойда арқаужіп ортаңғы сызыққа параллель алдыңғы бойды бойлай өтуі тиіс. Біртегіс боялған мата үшін және бағытталмаған суреті бар мата үшін арқаужіптің қалыпты бағытынан 1% ауытқуға жол беріледі. Жолақты не торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді. Екі бөліктен тұратын алдыңғы бойдағы арқаужіп бүйір бөліктерде алдыңғы бөліктегі арқаужіппен сәйкес келуі тиіс.

в ) арқаужіп бөлшекті бойлай ортасынан жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған мата үшін және бағытталмаған суреті бар мата үшін арқаудың қалыпты бағытынан 1% ауытқуға жол беріледі. Жолақты не торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді. Екі не үш бөліктен тұратын артқы бойда ортаңғы бөліктегі арқаужіп бөлшекті бойлай ортасынан жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс, ал бүйір бөліктерде ортаңғы бөліктегі арқауға параллель өтуі тиіс.

алдыңғы және артқы ендерде арқаужіп бөлшекті бойлай ортасынан жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс. Бірнеше бөліктен тұратын белдемшелерде арқау белдемшенің әрбір бөлігін бойлай ортасынан жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс. Егер етек кеңдігі белдемшенің етегі жағында біркелкі бөлінбесе, онда арқаудың бағыты модель жөнідегі конструктормен анықталады. Біртегіс боялған мата үшін және бағытталмаған суреті бар мата үшін арқаудың қалыпты бағытынан 3% ауытқуға жол беріледі. Жолақты не торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді.

г ) арқаужіп алдыңғы қиықтың үстіңгі және астыңғы нүктелерін біріктіретін сызыққа параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған мата мен бағытталмаған суреті бар матадан пішілген тұтас жең және екітігісті жеңнің үстіңгі бөлігі үшін арқаужіптің қалыпты бағытынан 2% ауытқуға жол беріледі, жолақты не торлы суреті бар матадан ауытқуға жол берілмейді

и) арқаужіп бөлшекті бойлай ортасымен жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс, ал қайырма манжетада арқаужіп жеңдегі арқаужіптің бағытымен сәйкес келуі тиіс. Біртегіс боялған мата үшін және бағытталмаған суреті бар мата үшін тек қосып тігілген манжеталарда ғана арқаужіптің қалыпты бағытынан 2% ауытқуға жол беріледі. Басқа манжеталар мен жолақты немесе торлы суреті бар матадан пішілген манжеталар үшін ауытқуға жол берілмейді.

з ) арқаужіп ұштарын біріктіретін жаға қырына тура параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған мата мен бағытталмаған суреті бар мата үшін ғана арқаудан 1% ауытқуға жол беріледі. Өңірастымен тұтас пішілген жағаларда арқау жағаның ортаңғы сызығына 45° бұрыш негізінде өтуі тиіс. Біртегіс боялған маталар үшін 5% ауытқуға жол беріледі. Астыңғы жағада арқаужіп жағадағы арқаудың бағытымен сәйкес келуі тиіс. Біртегіс боялған мата мен бағытталмаған суреті бар мата үшін арқаудың қалыпты бағытынан 3% ауытқуға жол беріледі. Жолақты не торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді.

ж ) арқау өңірастының сыртқы шетіне параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған мата мен бағытталмаған суреті бар мата үшін 3% ауытқуға жол беріледі. Жолақты не торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді.

к ) арқаужіп бөлшекті бойлай ортасымен жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған мата мен бағытталмаған суреті бар мата үшін 1% ауытқуға жол беріледі. Жолақты немесе торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді.

л ) арқаужіп бөлшекті бойлай ортасымен жүргізілген сызыққа параллель өтуі тиіс. Біртегіс боялған мата мен бағытталмаған суреті бар мата үшін 1% ауытқуға жол беріледі. Жолақты немесе торлы суреті бар мата үшін ауытқуға жол берілмейді.

Бұйым бөлшектерін пішуге қойылатын техникалық талаптар.

Төсем пішу кезінде лекало жайылмасының суреттемесі бар төсемнің үстіңгі матасы қисайып, жылжып кетпеуі қажет.

Бұйым бөлшектерін пішу кезінде қиық сызығының берілген пішінінің өзгерісі сәйкес лекало қиықтарының пішінінен асып кетпеуі тиіс: иық қиықтарында, қолтық ойындысы қиықтарында, жеңтүпте, мойында және т.с.с ± 1 мм; лиф, блузка, белдемше, шалбардың алдыңғы бой мен артқы бойының бүйір қиықтарында, шалбардың үстіңгі қиықтарында; жеңнің бүйір және астыңғы қиықтарында ± 2 мм; өңірастының, блузка, лиф, белдемше және шалбар етегінің ішкі қиықтарында ± 3 мм. Бөлшектегі кертпелер арасындағы арақашықтық лекалодағы сәйкес арақашықтықпен салыстырғанда ± 2 мм болмауы тиіс. Кертпенің ұзындығы бойынша қалыпты өлшемі (4 ± 1) мм.

1.1.4.Киімге қойылатын талаптар. Нормативтік құжаттар Киімге қойылатын талаптар өнімнің міндеті мен сапасына сәйкес тұтынушылардың сұраныстарын қанағаттандыру қасиеттерімен анықталады.

Киім сапасы көптеген факторларға байланысты болады, олардың негізгілері: Материал сапасы киімнің өз функционалдық міндетіне, бейнесіне және тұтынушының жасына, сән бағытына сәйкес келуімен байланысты. Материалдың гигиеналық қасиеттері адамның көңіл-күй мен жұмысқа қабілеттілігіне әсер етеді, өйткені киімнің астында қандай да бір микроклимат тудырады. Материалдардың қасиеттері – олардың қаттылығы, күлтелілігі, беріктігі – қажетті көлемді-кеңістіктік пішінді құру мүмкіндігін және оның пайдалану кезіндегі беріктігін анықтайды. Киімді жобалау сапасына киімнің көлемді-кеңістіктік пішіні мен композициясы ғана емес, сондай-ақ оның көркемдік-эстетикалық қасиеттері және бұйымдардың үнемділігі мен технологиялылығы байланысты болады.

Киімді технологиялық өңдеу

Өнім сапасына қаптау, таңбалау, сақтау мен тасымалдау шарттары едәуір әсерін тигізеді.

Тігін бұйымдарының жоғары сапасын қамтамасыз етуде өндірістің барлық кезеңдерінде бақылауды ұйымдастыру зор маңызға ие. Өндірісте бақылаудың мынадай түрлері қабылданған: кірме, операциялық және дайын бұйымдарды бақылау.

Кірме бақылау келіп түскен материалдардың стандарт талаптары мен жеткізілім шарттарына сәйкестігін тексеруді қамтиды.

Операциялық бақылау

Дайын бұйымдардың сапасын бақылау дайын бұйымдардың тігін өнеркәсібіндегі стандарт талаптары мен техникалық шарттарға сәйкестігін тексеруден тұрады.

Мемлекеттік стандарттау жүйесімен стандарттардың мынадай санаттары қарастырылған: мемлекеттік стандарттар, сала стандарттары, кәсіпорын стандарттары. Мемлекеттік стандарттар барлық кәсіпорындар мен кез келген бағынышты ұйымдарда, Ресей шаруашылығының барлық салаларында қолдануға міндетті болып табылады. Мемлекеттік стандарттар Ресейдің Техникалық реттеу және метрология жөніндегі федералдық агенттігімен бекітіледі. Салалардың салалық стандарттары осы саладағы барлық кәсіпорындар мен ұйымдар үшін, сондай-ақ осы саланың өнімін қолданатын басқа да салалардың кәсіпорындары мен ұйымдары үшін міндетті болып табылады. Кәсіпорын стандарттары нормаларға, қағидаларға, талаптарға, әдістерге және тек сол кәсіпорында қолданылатын басқа да объектілерге белгіленеді. Бұл стандарттар оларды бекіткен кәсіпорындар үшін ғана қолдануға міндетті. Кәсіпорын стандартын кәсіпорын басшысы бекітеді. Стандар талаптарына сәйкес шығарылатын өніммен қатар, тігін бұйымдарының көп мөлшерін техникалық шарт (ТШ) талаптарына сәйкес дайындап, шығарады. Техникалық шарттар – нақты типтегі өнімге қойылатын талаптар кешенін белгілейтін техникалық құжат. Техникалық шарттар тігін бұйымдарын дайындау үшін қажетті конструкторлық-технологиялық құжаттаманың ажырамас бөлігі болып табылады. Техникалық шарттар өнімге, оны дайындауға, бақылауға, қабылдауға және пайдалануға қойылатын барлық талаптарды қамтиды.

Техникалық шарттар кіріспе бөліктен және мынадай бөлімдерден тұрады:

Киім дайындау процесі мынадай негізгі кезеңдерден тұрады: модель, конструкция және лекало құрастыру; материалды пішуге және пішімді дайындау (яғни, дайындау-пішу бөлігіндегі жұмыстар); бұйымды тігу және өңдеу. Жаппай өндіріс үшін модельдерді әзірлеумен және бұйымдарды конструкциялаумен жекелеген дизайнерлік бюролар немесе дизайнерлер кәсіпорын тапсырыстары бойынша, сондай-ақ кейбір кәсіпорындардың эксперименттік цехтары айналысады. Бағыттаушы міндеттегі модельдер топтамасы әзірленгеннен кейін, оны кәсіпорындар мен ұйымдарға көрсетуді ұйымдастырып, жетекші базалық модельдерді модельдеу, конструкциялау және оларды дайындау технологиясы жөніндегі әдістемелік нұсқаулықтарды таратуға болады. Топтаманы қарағаннан кейін кәсіпорындар модельдердің мөлшерін, өлшем мен ұзындықтың ұсынылатын шкалаларын және материал артикулдарын көрсете отырып, топтама әзірлеуге өтінім (техникалық тапсырма) беруі тиіс. Кәсіпорынның техникалық тапсырмасының негізінде модель эксиздері әзірленеді.

Әзірленген эскиздер бойынша таңдалған материалдардан модельдер дайындалады. Эскиз немесе таңдалған материалдан тігілген эскиз бен үлгі түрінде әзірленген модельдер кәсіпорынға беріледі. Бұйымды конструкциялау – конструкцияны әзірлеу процесі. Конструкция бөлшек қиықтарының түйіскен орындары көрсетілген және дайындау әдістері сипатталған нақты шамадағы бұйым сызбасы болып есептеледі. Техникалық құжаттамада әрбір модель үшін ұсынылатын өлшемдер, бойлар мен толықтық; мата артикулы, пішімнің техникалық шарттары, лекало ауданы мен матаның шығыс нормалары, өңдеу әдістері, лекалоны және дайын бұйымды өлшеу кестелері, бұйымды таңбалау, қаптау ережелері көрсетіледі. Кәсіпорынның эксперименттік цехы киім модельдерін эскиз бен үлгі бойынша өз бетінше әзірлеп, шығара алады, сонымен қатар конструкция мен техникалық құжаттаманы әзірлейді. Сауда ұйымдары киімді көтерме сату жәрмеңкелерінде ұсынған модельдер өнеркәсіптік өндірісте бұйым шығаруға арналған үлгі ретінде қызмет етеді. Киім дайындау процесіне үш басты цех қатысады – эксперименттік, дайындау-пішу және тігін цехы. Эксперименттік цех жұмысшылары модельді өндіріске жіберуге дайындаумен айналысады. Эксперименттік цех жұмысшыларының функцияларына: конструкция әзірлеу және модель үлгісін, бұйым лекалосы мен техникалық құжаттаманы дайындау; лекалоны тексеру, көбейту және дайындау; лекалоның аралас жайылмаларындағы өлшем, бой үйлесімін таңдау; лекалоның эксперименттік жайылмаларын дайындау және матаның шығыс нормаларын белгілеу; трафарет дайындау, өндірісте материалдарды пайдалану дұрыстығын бақылау кіреді. Эксперименттік цехта модельді нақтылау кезінде өлшем мен бойы жағынан лекалоны көбейте дұрыстығын тексеру үшін әртүрлі өлшемдегі бұйымдардың бірнеше үлгілері дайындалады. Бұйымдардың тәжірибелік топтамасын әуелі  эксперименттік цехтың технологиялық тобы тексереді, одан кейін тігін цехында конструкцияны және еңбек бөлінісі схемасын соңғы рет нақтылайды. Дайындау-пішу цехы екі учаскені біріктіреді: даярлау және пішу. Дайындау учаскесінің жұмысшылары маталарды қабылдап, сақтайды, олардың сапасын тексереді, мата бөліктерін өлшеп, оларды сұрыптайды, төсемдерге арналған мата бөліктерін таңдайды, төсемдердің сыртқы алдыңғы бойларында лекалоның суреттемесін дайындайды.

Пішу учаскесінде мата төсеуді, төсемдерді бөліктерге бөлуді, бұйым бөлшектерін қиюды орындайды, пішім сапасын бақылауды жүзеге асырады, пішім бөлшектерін жиынтықтайды. Пішу өндірісінің процестерін жетілдіру жоғары сапалы пішім алуға, материалдарды үнемдеуге және өнім бірлігіне жұмсалатын шығындарды азайтуға арналған. Арнайы пішу үстелінде тез қайта қосылатын және секциялық автоматты түрде өшетін ауа көпшігінде пішімнің жоғары ділдігін талап ететін бөлшектерді пішеді. Бұл құрал-жабдық еңбек өнімділігін арттыруға және материалды үнемдеуге мүмкіндік береді. Сырып тігетін және арнайы машиналармен, сондай-ақ ылғалды жылумен өңдеуге арналған құрал-жабдықпен жарақталған тігін цехтарының технологиялық ағындарында тігін бұйымдарын дайындайды. Аталмыш ағындар бір модельді, көп модельді (оларда бір мезетте бірнеше модельді дайындайды) және көп сұрыпталымды (бұйымның бірнеше түрі дайындалады, мысалы көйлек пен халаттар) болуы мүмкін. Киім дайындау кезінде қол, машина, үтіктеу және баспақтау жұмыстары орындалады. Үтіктеу және баспақтау жұмыстарына негізгі бөлшектерді желімдік жабыны бар астарлы бөлшектермен біріктіру үшін орындалатын жұмыстар жатады.

Киім бөлшектері мен олардың қосылыстарын өңдеу үшін ине, желім және кейде дәнекерлеу қолданылады. Осыған байланысты жіптік, желімдік және дәнекерлі, тойтармалы, құйма сияқты біріктіру тәсілдері бөлінеді.

Өнеркәсіптік өндірісте және жеке тапсырыс бойынша киім дайындау кезінде негізінен бөлшектерді жіппен біріктіру қолданылады. Тігін бұйымдарының бөлшектерін және олардың бөліктерін жіппен біріктіру кезінде бұл процесс әртүрлі талшықты құрамдағы жіптерді пайдалана отырып, машина немесе қол инешаншымдары

Тігім

Тігіс

Тігін қосылысы

Халықаралық сыныптамаға сәйкес инешаншымдар кластар мен типтерге бөлінеді. Класс инешаншымды жасау ерекшеліктерімен анықталады. Тип – бір класс ішіндегі жіптерді қосудың белгілі бір тәсілімен ерекшеленетін инешаншым түрі.

Инешаншым ұзындығы а

жіптің ұзындығымен (1.9-сурет, а

) және материалдың алдыңғы бетіндегі б интервалымен анықталады. Ол инешаншым түріне және өңделетін материалдың қалыңдығына байланысты болады. Инешаншымдар машина және қол инешаншымдары болады. Инешаншымдарды арнайы машиналарды орындау ең үлкен әсер береді. Инешаншым жасауға қатысатын жіп саны әртүрлі болуы мүмкін, осыған байланысты инешаншымдардың құрылымы да әртүрлі болады. Барлық инешаншымдар біртегіс және біркелкі болуы тиіс, олардың арасындағы арақашықтық беткі жағында да, ішкі жағында да бірдей болуы тиіс. Жіптер біркелкі тартылуы тиіс. Инешаншымдардың ұзындығы мен жиілігі әрқилы болуы мүмкін. Инешаншым жиілігін анықтаған кезде инешаншым санын 1 немесе 5 см тігімге есептейді.

Тігімнің технологиялық параметрлеріне:

Тігімнің        сызығына        бұрыш        астында        орындалатын инешаншымдар (1.9-сурет, б),

ені бойынша да өлшенеді ( с

шамасы).

Бөлшектерді біріктіру сапасы мен бұйымның сыртқы түрі инешаншым мен тігімдерді орындау сапасына байланысты болады.

в а

б

в

n

1.3.1.Инешаншымдар, тігімдер, тігістер сыныптамасы

Тігін бұйымдарын дайындау кезінде тігімдерді орындауға арналған инешаншымдар МЕМСТ 12807 – 88 «Тігін бұйымдары. Инешаншымдар, тігімдер және тігістер» стандартында көрсетілген кластардан тұрады (1.1-кесте). МЕМСТ 12807 – 88 тігін бұйымдарын дайындау кезінде қолданылатын инешаншымдардың, тігімдердің және тігістердің шартты және графикалық суреттерін, кодты белгілерін белгілейді. Бұл белгілер АЖЖ жүйесінде технологиялық процестерді инженерлік қамсыздандыру карталарын әзірлеу кезінде пайдаланылады. Инешаншым сыныптамасы мынадай кластарды қамтиды: 100 — бір немесе бірнеше үстіңгі жіппен жасалатын тізбекті

300 — екі не одан көп үстіңгі және астыңғы жіппен жасалған қайықты сырып тігу инешаншымдары; 400 — екі не одан көп үстіңгі және астыңғы жіппен жасалған тізбекті сырып тігу инешаншымдары; 500 — бір не одан көп үстіңгі және астыңғы жіппен жасалған тізбекті жиектеу және сырып тігу-жиектеу инешаншымдары;

1.1-кесте.        Бір        сырт        жіппен        жасалған        қол        (машина) инешаншымының сипаттамасы

Қолданылу саласы

Қолмен екі жіпті

Бөлшектерді біріктіруге арналған

Қолмен ілгек тәрізді

Сол сияқты

Қолмен айқас

Бөлшек шеттері мен бұйым етегін тігуге арналған

Қолмен ілгек тәрізді

Көшірмелі инешаншымдарды салуға арналған

Қолмен ілгек тәрізді

Ілгектерді жиектеуге арналан

Қолмен (машина) түзу

Бөлшектерді уақытша біріктіруге, әрлегіш тігімдерді орындауға арналған

1.1-кестенің жалғасы

Қолданылу саласы

Қолмен қиғаш

Бөлшек шеттері мен бұйым етегін тігуге арналған

Қолмен жасырын

Сол сияқты

Қолмен ілгек тәрізді жасырын

Қолмен ілгек тәрізді

Бөлшектердің бүгілген шеттерін біріктіруге арналған

Қолмен қиғаш

Бөлшектерді сыруға арналған

Қолданылу саласы

Қолмен ілгек тәрізді

Ілгектерді жиектеуге арналған

600 — екі не одан көп үстіңгі және астыңғы жіпппен жасалған жазық тізбекті инешаншымдар;

700 — дәнекерлеу инешаншымдары.

Жұмыстың сипатына қарай тігінші оны отырып не тұрып орындай        алады,        үстелде        бөлшекті        немесе        дайын                бұйымды жайғастыра        алады.        Осыған        байланысты        жұмыс        орындарын жабдықтау мен ұйымдастыру әртүрлі болуы мүмкін. Жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру операцияларда еңбек өнімділігін арттыруға септігін тигізеді және жұмыстың жоғары сапасын қамтамасыз етеді. Жұмыс орындарының өлшемдері әртүрлі; олар бұйымның және орындалатын операцияның түріне байланысты болады. Жұмысшының көңіл-күйіне және оның жұмыс сапасына дұрыс жайғасу үлкен әсер етеді. Жұмысшының көзі мен бұйым не бөлшек арасындағы арақашықтық орта есеппен 30 см болуы тиіс (25 см-ден аз емес және 35 см-ден көп емес). Ол қол жұмысында, сол сияқты машина жұмысында бұрандалы үстелдің орындығын түсіру не көтеру арқылы реттеледі. Аяқтарды қойғышқа немесе маңдайшаға қою қажет. Үзілістерді дұрыс пайдаланып, дене жаттығуларын орындап отыру өте маңызды болмақ. Қол жұмыстарына арналған жұмыс орны сырт киімді дайындау кезінде үстелмен (1.10-сурет), бұрандалы орындықпен (1.11-сурет) және аяқ қойғышпен (1.12-сурет) жабдықталуы тиіс. Орындықтың конструкциясы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ол бұрылу және орындық биіктігі мен арқа тіреуішін өзгерту мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс. Жұмысшының оң жағында (қолы әрекет ете-

1.10.-сурет. Қол жұмыстарын орындауға арналған жұмыс орны тін тұста) үстелде жіп шарғысына арналған арнайы түпқойма орнатылады. Қол жұмыстарын орындауға қажетті құралдар мен жұмыс орнын күту заттары үстелдің жылжымалы жәшіктерінде сақталады, ал жұмыс уақытында оларды үстелге жұмысшының оң жағында немесе сөрелерге қойып қояды. Жұмыс ауысымы кезінде бөлшектер мен жартылай фабрикаттарды орналастыру үшін үстел қақпағында топсалы- көлденең кронштейн бекітіліп, жылжымалы кронштейндер орнатылуы мүмкін (1.13-сурет). Өндірістік қоқысты жинау үшін алынбалы-салынбалы қоқыс жинағыш бар. Үстелдің қақпағында қайшыларды қоюға арналған магнит бекітілуі мүмкін. Жұмыс аяқталғаннан кейін жұмыс орны дұрыстап тазаланып, жинақталады. Барлық өңделетін бөлшектерді, құралдарды, керек- жарақтарды үстел жәшігіне немесе шкафқа белгілі бір тәртіппен жатқызу қажет.

1.11-сурет. Бұрандалы орындық        1.12-сурет. Аяқ қойғыш

1.13-сурет. Жылжымалы кронштейндер а

б

Қол жұмыстарына арналған құралдар мен құрылғылар Қол жұмыстарына арналған құралдарға қол инелері, оймақ, қайшы, сантиметрлік таспа; құрылғыларға – манекен, лекало, пышақты шығыршық, қазықша, түйреуіш және т.б. жатады (1.14- сурет).

Оймақтар

орындалатын операцияға және өңделетін материалдардың түріне қарай әртүрлі нөмірде қолданылады. Операцияны орындағаннан кейін жіпті қию үшін пышақты шығыршықты

пайдаланады, ол оң қолдың сұқ саусағына не ортаңғы саусағына немесе өздігінен ашылатын қайшыға киіледі. Бөлшектерді пішу және қию, дәлдеу және т.б. үшін қолданылатын қайшы

пішіні мен өлшемі бойынша әртүрлі болуы мүмкін.

Бөлшек пішімдерінің түсіп кетуіне жол бермеу мақсатында оларды қию үшін тісті кемер жүзі бар арнайы қайшы пайдаланылады. Бөлшек сызығын қағаздан матаға не картонға ауыстыру кескіш

арқылы орындалады. Жіпті алып тастау үшін және бөлшек бұрыштарын түзету үшін қазықша

қолданылады (бір ұшынан салынған металл, пластмасса немесе сүйекті білік). Ылғалды-жылумен өңдеу процесінде қақпақшалардың шеттерін арнайы құрылғыда – қимаүлгіде

түзетеді. Белбеулерді айналдыруға арналған құрылғы

құрастырып тіккеннен кейін беткі жағында жіңішке бөлшекті тез бұрап шығаруға және ұштарын түзетуге мүмкіндік береді. Жартылай фабрикаттар мен дайын бұйымдардың сапасын тексеру үшін манекендер

пайдаланылады. Торламалы ілгектерді өңдеуге арналған арнайы машиналар болма-

13        14

ған жағдайда тілмелі-қысқаштар

немесе соқпалы типтегі құралдар

қолданылады. Түймені

құрылғымен қаптайды. Бөлшек қиықтарының түсіп кетуіне жол бермеу үшін ирек пішінді қиықтар алуға мүмкіндік беретін арнайы құрылғыны

пайдаланады. Көйлек, белдемше, пальто етегінің сызықтарын

құрылғының көмегімен денебітімге шақтайды.

Бұйым сапасы, жұмысшының еңбек өнімділігі құралдар мен құрылғыларды таңдауға байланысты. Құралдар мен құрылғыларды бұйым жасалатын материалға және орындалатын жұмыс түріне сәйкес таңдайды. Қол инелері өткір, қатты, сынбайтын, жақсылап тегістелген, жеткілікті өлшемдегі көзі бар және қылаусыз болуы тиіс. Инелер диаметрі (қалыңдығы) мен ұзындығы жағынан әртүрлі болады, олардың әртүрлі өлшемдегі көзі болады. Ұзындығы мен диаметріне қарай ине нөмірлер бойынша бөлінеді: 1-ден 12-ге дейін (1.2-кесте).

Міндеті

0,6

Жеңіл мақта-мата, жібек және жүн маталар үшін

0,7

Жеңіл мақта-мата, жібек және жүн маталар үшін, сондай-ақ орташа қалыңдықтағы маталар үшін: трико, жеңіл мауыты және т.б. үшін

0,7

0,8

0,8

0,9

0,9

Қалың маталар үшін: драп, сукон және т.б.

1,2

1,6

1,8

1.3-кесте. Ине нөмірлерін бөлу

5, 6 және

7, 8 және

9 және

1, 2 және

2 және

5 және

6 және

1, 2 және

2 және

5, 6 және

6, 7 және

2 және 4

5 және

6 және 8

7, 8 және

9 және

1, 2 және

2 және

1, 2 және

2 және

6, 7 және

2 және 4

1 және 2

1 және 2

Инелерді бұйым, өңделетін мата және орындалатын операция түріне қарай таңдайды (1.3-кесте). Инелерге және өңделетін маталарға сәйкес жіп нөмірін таңдау қажет. Өте жұқа мақта-мата кездемесіннен (маркезит, батист және т.б.) бұйым дайындау кезінде № 50... 80 мақта-мата жіптерін қолданады, ал шыттан, сатиннен, фланельден көйлек дайындау кезінде № 50... 60 жіптер қолданылады. Жұқа маталардан костюмдер мен пальто дайындау кезінде № 40... 60 мақта-мата жіптері, қалың матадан пальто дайындау кезінде

№ 30...40 жіптер қолданылады.

Мақта-мата кездемеден бұйым дайындау кезінде жібек жіптер қолданылмайды. Капрон жіптерді жүн, жібек матадан және синтетикалық талшықты матадан бұйым дайындау кезінде

қолданады.

Сырып тігу үшін лавсанды, өзектелген және мақта-мата жіптерін үш, төрт және алты қабаттап, бөлшек қиықтары мен тігістерді жиектеп торлау үшін – лавсанды, капрон, жібек және мақта-мата жіптерді екі және үш қабаттап, ілгектерді торлау үшін – капрон, лавсанды және жібек жіптерді, түймелерді тағу үшін – лавсанды, штапельдік, өзектелген (мақта-лавсанды), сондай-ақ мақта-мата жіптерді үш, төрт және алты қабаттап қолдану ұсынылады.

Тігін өндірісінде қолданылатын қайшылар сегіз нөмірде шығарылады.

Бөлшек тігістерін, кедір жерлерді дәлдеп қию ....................................... 6, 7

Дайын бұйымдағы жіп ұштарын қию        8

Қол инешаншымдары мен тігімдеі әртүрлі қуаттылық бригадаларында және жоғары деңгейдегі ательеде, сондай-ақ үй жағдайларында жеке тапсырыстар бойынша бұйым дайындау кезінде қолданылады (1.15-сурет). Қол инешаншымдары мен тігімдерін диаметрі 0,6-дан 1,8 мм дейін және ұзындығы 30-дан 75 мм дейін № 1... 12 инелермен бір жіппен орындайды (1,14-кесте). Қол инешаншымдарын орындауды екі негізгі тәсілге бөлуге болады. Бірінші тәсілде (1.16-сурет, а ) инені материалға бір жақтан кіргізіп, бір жақтан шығарады, екінші тәсілде (1.16-сурет, б

) инені бір жағыан кіргізіп, екінші жағынан шығарады.

Жіптердің әртүрлі бағыты мен қалпы инешаншымдарды жасау кезінде әртүрлі тігімдерді жасайды.

Қол инешаншымдары бес түрге бөлінеді: түзу (1.17-сурет, а

), қиғаш (1.17-сурет, б

), айқыш (1.17-сурет, в),

ілгек тәрізді (1.17- сурет, г

) және ілгекті (1.17-сурет, д).

киім дайындау кезінде өте жиі қолданылады. Олар бұйымды өлшеп көруге және машина жұмыстарына дайындау кезінде бөлшектерді уақытша біріктіріп, бекіту үшін, шақтап көру кезінде салынған бор сызықтары мен белгілерін бекіту және т.б. үшін қызмет етеді.

1.4-кесте. Ине нөмірлері, диамерлері мен ұзындықтары және мата түріне қарай жіптердің нөмірлері

Маталар

50, 40

1.16-сурет. Қол инешаншымдарының жасалуы

Инешаншымды жасау үшін инені біраз қисайтып ұстап, матаны теседі де, оған жоғарыдан төмен қарай кіргізеді, инені алға қарай жылжытып, матадан тура солай қисайтып төменнен жоғары қарай шығарады. Түзу инешаншымдар көктейтін, бастырып көктейтін, бүгіп көктейтін, айналдыра көктейтін, көшірме тігімдер мен бүрме жасауға арналған тігімдер жасауда қатысады. Түзу инешаншымдармен орындалған көктейтін тігімдер тез тарқап кетеді (1.18-сурет). Олар негізінен бұйым бөлшектерін уақытша біріктіру үшін, оны шақтап көруге, машина жұмыстарын орындауға дайындау кезінде қолданылады.

Көктейтін тігімді орындау үшін екі бөлшек беткі жақтары ішке қаратып қойылады, шеттері немесе белгіленген сызықтары бойынша теңестіріледі, белгіленген сызықтар бойынша дәлме-дәл немесе олардан бірдей арақашықтықта түзу инешаншымдармен біріктіріледі.

г        д

а

б

Екі бөлшекті көктейтін тігімдермен біріктіру екі бөлшекті де тең етіп керу арқылы, яғни қондырмасыз немесе бір бөлшектің біраз босаңсыған жерімен, яғни қондырмамен орындалады. Түзу инешаншымның ұзындығы бұл кезде мата қалыңдығына, бұйым міндетіне байланысты және 0,5... 2,5 см аралығында ауытқиды. Сырт киімді (пальто, көйлек) жеке тапсырыс бойынша дайындау кезінде бүйір және иық қиықтарын, жең қиықтарын және басқа да қиықтарды көктейтін инешаншымдармен орындайды. Түзу инешаншымдардың к ө к т е л г е н т і г і м д е р і н д е (1.19-сурет) бет бойымен өз арасында теңестірілетін бөлшектерді уақытша біріктіру үшін қолданады, мысалы бүйір төсемеге алдыңғы бойды көктеу кезінде. Түзу инешаншым тігімдерімен қондырмасыз және қондырмалы бөлшектердің бірі көктеледі. Оларды, мысалы, пальтода, пиджакта, жакетте «өңірастын көктеу» операцияларында қолданады. Түзу инешаншымдардың б ү г і п к ө к т е л е т і н т і г і м д е р і н (1.20-сурет) сырт және жұқа киімдерді өңдеу кезінде бөлшектердің бүктелген жиектерін уақытша бекіту үшін орындайды. Мысалы, көктелетін тігіммен бұйым етегінің және жең ұшының бүктеліп кесілген шеттерін бекітеді. Инешаншымның ұзындығы 1... 3 см. Тігімнің жиектерден арақашықтығы бүктелген шеттің енінен және одан әрі өңдеудің түріне байланысты болады. Түзу     инешаншымдардың      а й н а л д ы р а   к ө к т е л е т і н т і г і м д е р і н (1.21-сурет) жұқа матадан және жолақты не торлы матадан бұйым өңдеу кезінде, алдын ала машина тігімімен

біріктірілген және беткі жақта тігіс қиықтары бөлшектің ішінде орналасатындай етіп айналдырылған бөлшектердегі тігістерді бекіту үшін орындайды Айналдыра көктелетін тігіммен сырт киімді өңдеу кезінде шеткі тігістерді бекітеді, бұл ретте оларды бүгілісте дәлдеп орналастырады немесе бөлшектердің бірін, көбінесе ішкі бөлшекті бір жаққа қарай жібереді. Мысалы, қақпақшаның шеттерін торлаған кезде, тігісті қақпақша астарына қарай, өңір шеттерін өңірастына қарай бұрады; сыртқы бөлшегі өңірасты болатын қайырма жаға бөлігінде тігісті алдыңғы бой жағына қарай бұрады, жаға бөлігінде тігіс манжетасын сәйкесінше астыңғы жаға мен манжета астарына қарай жібереді. Инешаншым ұзындығы 0,5... 1 см. Тігім мен шеттің арақашықтығы өңделетін шеттің қалыңдығымен және бөлшек шетінің ішінде орналасқан тігіс қиықтарының енімен анықталады, бұл ретте тігістің ішкі қиықтары тігімнің үстіне тап келмеуі тиіс. Тігімді бөлшектің тігісті қайта шығаратын, яғни көмкерме жасайтын жағынан салады. Көмкерме ені – бөлшек шетінен бұл бөлшектердің бөліктерін (қалпақша мен қалпақша астын, өңірді жә-

а

б

в

а

б

а

б

не өңірастын, жағаны және астыңғы жағаны және т.б.) біріктіретін машина тігіміне дейінгі арақашықтық. Төменде операциялардың атаулары және оларды орындау кезіндегі түзу инешаншымдардың ұзындықтары келтірілген.

Операция        Инешаншым ұзындығы, см Бөлшектерді бірінің қондырмасымен көктеу ................. 0,7...1,5 Бөлшектерді қондырмасыз көктеу.................................... 1,5...2,5 Бір бөлшекті екіншісіне көктеу: қондырмамен ................................................................ 0,7...1,5 қондырмасыз ................................................................. 1,5... 2,5 Бөлшек жиектерін бүгіп көктеу .............................................. 1...3 Айналдыра көктеу................................................................. 0,5...1 Жүн матадан бұйым дайындау кезінде сызықтық тығыздығы 33... 25 текс (№ 30 және 40) болатын иірімжіпті қолданады, ал жібек матадан бұйым өңдеу кезінде № 60 және 80 жіптер қолданылады. Түзу инешаншымдардың к ө ш і р м е т і г і м д е р і н ( т ұ з а қ ) (1.22-сурет) белгіленген сызықтар мен бақылау белгілерін бір бөлшектен оған симметриялы екінші бөлшекке ауыстыру үшін, сондай-ақ белгіленген сызықтарды ұзақ уақыт бойы сақтау қажет болған жағдайларда қолданады.

инешаншым тігімін төсейді; бұл ретте жіпті қозғамайды, бетінде матаның қалыңдығына қарай биіктігі 0,2... 0,7 см ілгек қалдырады. Инешаншымдар жиілігі 5 см арақашықтықпен 4-5. Одан кейін бөлшектерді инешаншым жіптері керілетіндей етіп қозғайды да, оларды екі бөлшектің арасында ортасынан қияды. Бөлшектерде қалған ұштары ауыстырылатын сызықтардың сұлбалары болып табылады. Көшірме инешаншымдарды орындау үшін мақта-мата иірімжіптерді немесе арқаудың түсіне кереғар жіптерді қолданады. Б ү р м е ж а с а у ғ а а р н а л ғ а н т і г і м д е р д і әйелдер мен балалар пальтосының және көйлектерінің кейбір модельдерін дайындау кезінде қолданады (1.23-сурет).

Бүрмелерді жасау үшін түзу инешаншымдардың ұзындығы 0,3... 7 см екі параллель тігімдерін бөлшек қиығынан бірінші тігімге дейін 0,2... 0,5 см, тігімдер арасында 0,1... 0,4 см арақашықтықпен төсейді. Бөлшек қиықтарын қалаған шамада жіппен түйістереді, жасалған бүрмені ұзындығы бойынша біркелкі етіп орналастырады.

Қиғаш        инешаншымдар құрылымы        жағынан        түзу инешаншымнан        аса        қатты                өзгешеленбейді,        айырмашылығы олардың матадағы орналасуында ғана. Егер түзу инешаншымдарды орындау кезінде мата инемен тесіліп, түзу сызықтан ешқандай ауытқу жасалмаса, ал қиғаш инешаншымдарды орындау кезінде бұл

ауытқулар міндетті болып табылады.

Қиғаш инешаншымдар сырт киім дайындау кезінде қолданылады. Қиғаш инешаншымдармен уақытша мақсаттағы, сол сияқты тұрақты мақсаттағы тігімдерді орындайды. Уақытша мақсаттағы тігімдерде бүгіп көктейтін және айналдыра көктейтін тігімдер, ал тұрақты мақсаттағы тігімдерге ілмектеулі, сырмалы, қайырма және торлап тігілген тігімдер – негізінен киімді

а

б

қолданылу мысалы жөндеу кезінде қолданылатын бөлшектерді білдіртпей біріктіруге арналған тігімдер жатады. Қиғаш инешаншымдардың б а с т ы р ы п к ө к т е л е т і н т і г і м д е р і н (1.24-сурет) сырт киімді өңдеу кезінде бөлшектерді берік біріктіру талап етілетін жағдайларда қолданылады,        өйткені        қиғаш инешаншымдар оларды одан әрі өңдеу процесінде бөлшектердің қозғалып кетуіне жол бермейді. Қиғаш инешаншымнан көктелген тігім иілгіш болып келеді және маталардың созылып кетуіне кедергі болады, түзу инешаншымнан көктелген тігімге қарағанда, мата қондырмасын берік етіп бекітеді. Иншаншым ұзындығы 0,7... 2 см. Көктелген тігімдерде қиғаш инешаншымдарды тігімдерді бөлшек жиегінен шағын арақашықтықта орналастыру қажет болған жағдайда, мысалы алдыңғы бойды бүйір төсемеге қолтық ойындысы мен мойын ойындысына параллель етіп көктеген кезде, өңірасты мен жағаны көктеген кезде, тегіс маталарды біріктіру кезінде ғана қолданады. Жолақты не торлы суреті бар матадан пішілген бөлшектерді түзу инешаншымнан көктелген тігіммен біріктіреді, себебі қиғаш инешаншымдарда ылғалды жылумен өңдеу процесінде тігімге көлденең матаның созылып кетуіне байланысты сурет бұрмаланып кетуі мүмкін. Қиғаш инешаншымдардың айналдыра көктелетін тігімдері (1.25- сурет) суреті жоқ жұқа және қалың матадан сырт киім өңдеу кезінде бөлшектерде алдына ала машина тігімімен біріккен және бөлшек ішіндегі тігістердің орналасқан беткі жағына қарай аударылған шеткі тігістерді бекіту үшін қолданылады, мысалы астарлы жапсырма қалта шеттерін, тілік қалталы қақпақшалардың және әрлегіш қақпақшалардың жиектерін, өңір, жаға шеттерін және пальто, костюмнің басқа да бөлшектерін айналдыра көктеу кезінде. Инешаншым ұзындығы 0,5... 1 см. Тігімді көмкерме жасай отырып, бөлшектің тігіс шығарылатын жағынан теседі. Жолақты не торлы суреті бар матадан және жұқа көйлектік матадан пішілген бұйымдарда қиғаш инешаншымнан айналдырма көктелетін тігімді қолданбайды, өйткені қиғаш инешаншымдар ылғалды жылумен

өңдеу        процесінде        матаның        суретін        бұрмалап,        оның        тігімін көлденеңінен созып жіберуі мүмкін. Қиғаш инешаншымдардың і л м е к т е у л і т і г і м д е р і (1.26- сурет) киімді үй жағдайында дайындау кезінде және сирек жағдайда жеке тапсырыс бойынша астарсыз бұйым дайындау кезінде бөлшек қиықтарының сырғып кетуіне жол бермеу үшін қолданылады. Мұндай тігімдерді орындау үшін инені матаның астынан кіргізіп, үстінен шығарады. Тігімді оңнан солға қарай салады. Инешаншымдарды кермейді. Инешаншым жиілігі 1 см-де 3...4, инешаншым ұзындығы 0,5... 0,7 см. Тесік орнынан бөлшек қиығына дейінгі арақашықтық 0,3...0,5 см. Жиектеуді мақта-маталы жылтыр емес № 50... 80 немесе жібек № 65, 75 жіптермен орындайды. Бұрыштар мен қиықтарды кертпелер бойымен ілмектеу кезінде инені бөлшектің беткі жағына шығарған кезде оның ұшын жіппен айналдырып өтеді, содан кейін барып қана инешаншымды байлайды. Инешаншымдарды қиықтан және бір-бірінен бірдей арақашықтықта орналастырады. Инешаншым жиілігі 1 см-де 6... 10 см.

тігім: а

б

а

б

а

б

а

б

Қиғаш инешаншымдардың с ы р м а л ы т і г і м д е р і н (1.27- сурет) сырт киімді өңдеу кезінде бұйымның жекелеген бөліктеріне (лацкан, жаға және т.б.) беріктік пен иілгіштік беру үшін негізгі бөлшектерді іштік бөлшектермен біріктіру үшін қолданылады. Сырмалы тігімдер қиғаш инешаншымдардың бастырып көктелетін тігімдерінің бір түрі болып табылады және олардан айырмашылығы

Бұл тігімдерді орындау кезінде сол қолдың сұқ саусағы астыңғы бөлшек тесігінің тереңдігін бақылайды. Инешаншым жіптері беткі жағынан ғана көрінеді. Астыңғы бөлшек жағынан тесік көрінбеуі тиіс, ол үшін жіпті қатты қысып байлау қажет. Тігімдерді параллель қатарлармен орналастырады. Үстіңгі бөлшекті ақырын қондырады. Тігімдерді негізгі материалдың түсіне сәйкес № 40...80 жіптермен төсеме бөлшектер жағынан орындайды. Инешаншым ұзындығы және тігімдер арасындағы арақашықтық 0,5...1 см, ені операцияға қарай 0,3...0,5 болуы тиіс. Кей жағдайда, мысалы талшықты іштікті сыру кезінде, сырма тігімдер тура болуы

мүмкін.

Қиғаш инешаншымдардың қ а й ы р м а т і г і м д е р і м е н (1.28- сурет) өңірлерді өңдеу кезінде жиектер қайырып тігіледі, сондай-ақ сырт киім дайындау кезінде сетінемейтін матадан пішілген бұйымдарда бөлшектің бүктелген жиектерін ашық қиықпен бекітеді, мысалы, жең ұшының қиықтарын төсемеге, өңірастының ішкі шеттерін іштікке бекіту және т.б. жұқа сетінегіш матадан жасалған бұйымдарда көйлек тобындағы киімді дайындау кезінде қайырма тігімдерді бөлшектердің бүктелген жиектерін жабық қиықпен бекіту үшін қолданады. Қайырма тігімдерді орындау үшін инені матаға бүктелген қиық тұсынан кіргізеді, бұл ретте негізгі бөлшекті шамамен мата қалыңдығының жартысына дейін теседі, ал бүктелген қиықты бүкіл қалыңдығымен теседі. Келесі инешаншым кезінде инені қайтадан матаның астыңғы қабатына бүктемедегі бірінші тесіктің деңгейінде немесе одан 0,2... 0,3 см солға қарай кіргізеді. Жіптерді қатты байламау қажет. Инешаншым жиілігі 1 см-де 2... 4. Ине тескен жерден қайырып тігілетін бөлшектің қиығына дейінгі арақашықтық ашық қиықпен бүктелген жиектерде 0,2... 0,3 см және жабық қиықпен бүктелген қиықтарда 0,1 см дейін. Инешаншым ұзындығы 0,3...0,5 см. Егер бір бөлшектің ашық қиықтары екіншісіне бекітілсе, мысалы, өңірастының ішкі шеттері өңір іштікке немесе үстіңгі жағаның бүктелген шеттері астыңғы жағаға бекітілсе, үлкен беріктік үшін ине тесігінен қиыққа дейінгі арақашықтықты 0,3...0,4 см дейін үлкейтеді. Инешаншым ұзындығы өңірастының ішкі шеттерін бекіту кезінде 0,7...1 см, жаға шеттерін бекіту кезінде 0,4...0,5 см. Мақта-мата үшін № 20...40 мақта-мата жіптерін, жүн және жібек маталар үшін № 18, 33, 35 және 65 жібек жіптерін қолданады.

) кездейсоқ тілінген немесе бөлінген жерлерде тығыз сетінегіш мата бұйымдарының бөлшектерін білдіртпей біріктіру үшін қолданады. Бөлшектерді беткі жақтарын ішке қаратып, суреттерін сәйкестендіре отырып, қиықтарын түйістіріп орналастырады, инені матаға қиықтан 0,2 см арақашықтықта кіргізеді және оның тесіктерін бойымен кіргізіп, қарсы жағынан шығарады. Инешаншымдар қиықтарды берік біріктіру қажет, бірақ беткі жағынан көрінбеуі тиіс. Ішкі жақтың тігісі үтіктейді, ал инемен беткі жағынан ақырын түкті көтереді. Инешаншым жиілігі 1 см-де 5...7. Жібек жіптермен тігімдерді матаның түсіне сәйкес 0,1...0,2 см инешаншымдар арасында арақашықтықпен орындайды.

Ж а т ы қ        і л м е к т е у л і        т і г і м д е р (1.29-сурет, г

) бөлшекті

тесу не біріктіру тігісін барынша білінбейтіндей етіп жасау қажет болған жағдайда қолданылады. Бұйым бөлшегін ішке қарай тігіс

сызығының бойымен беткі жақтан бүгеді.

Инені матаға тігіс сызығына шағын бұрыш астында әуелі бір жағынан, одан кейін екінші жағынан, матаның қалыңдығының жартысына дейін тесе отырып кіргізеді де, жіпті қысып байлайды. Түкті иненің ұшымен көтереді, оның нәтижесінде тігіс беткі жақтан болар-болмас білінеді. Инешаншымдарды оңнан солға қарай бір-бірінен 0,1...0,2 см арақашықтықпен салады. Жатық ілмектеулі тігімдер үшін түсі мата түсіне сәйкес келетін жіңішке жібек жіптерді пайдаланады.

Айқыш инешаншыммен (1.30-сурет) ілмектеулі және әрлегіш тігімдерді орындайды, сырғып кетуге жол бермеу үшін қиықты берік етіп бекітеді. Бұл инешаншымдарды сетінегіш қалың матадан жасалған бұйым бөлшектерінің (жең, жаға қыры және т.б.) бүктелген жиектерін ілмектеу үшін қолданады.

инешаншымдар

Тігімді солдан оңға қарай бүкпе қиығына параллель орындайды. Тесіктерді бүгіліс және негізгі бөлшек бойымен кезектестіреді, бұл кезде бөлшектің бүктелген шетін толықтай теседі, ал негізгі бөлшекті қалыңдығының жартысына дейін теседі. Тесік орнынан бөлшек қиығына дейінгі арақашықтық матаның сентінегіштік деңгейіне қарай 0,3...0,5 см болады. Инешаншым жиілігі 1 см-де 2...3. Инешаншымдарды қатты байламайды. Инешаншымдарды № 65 және 75 жібек жіптермен немесе № 50...80 мақта-мата жіптермен орындайды. Айқыш инешаншымдармен жасалған тігім ашық болып шығады, сондықтар жіптер тез қажалып кетуі мүмкін. Мұндай инешаншымдарды сирек жағдайда тігу үшін қолдану ұсынылады. Айқыш инешаншымдар жұқа әйелдер мен балалар киімдерін дайындау кезінде және әйелдердің сырт киіміндегі астарды өңдеу кезінде әрлеу рөлін атқарады.

Ілгек тәрізді инешаншымдардан жасалған тігімдер (1.31-сурет) бөлшектерді берік әрі икемді етіп біріктіруге мүмкіндік береді. Жекелеген жағдайларда оларды машина тігімдерінің орнына қолданады. Мысалы ілгек тәрізді тігімдермен пальтоны, костюмді жеке дайындау кезінде астарды сыртымен біріктіру бойынша ілмектеу жұмыстарын, тігімдерді машинамен орындау мүмкін емес немесе қиын бөліктерде біріктіру жұмыстарын орындайды. Ілгек тәрізді инешаншымдармен басқа инешаншымдармен орындалған тігім ұштарын бекітеді. Ілгек тәрізді инешаншымдармен қайым, айыра көктейтін, қайырма және қопсыған тігімдерді орындайды. Ілгек тәрізді инешаншымдардың қ а й ы м т і г і м д е р і н (1.32- сурет) тігімді машинамен орындау қиын болған кезде, мысалы үстіңгі жағаны пішім сызықтарының бойымен өңірастымен біріктіру кезінде немесе созылмалылығы жоғары тігіс алу қажет болған жағдайда бұйымды жеке дайындау кезінде екі бөлшекті тұрақты біріктіру үшін қолданылады, мысалы киім жөндеу кезінде шалбардың ортаңғы қиықтарын біріктіру (тізбекті инешаншымы бар арнайы машина болмаған жағдайда).

а

б

Екі бөлшекті беткі жақтарын ішке қаратып қабаттайды, қиылған шеттерін теңестіріп, белгіленген сызықтың бойымен инені үстінен астына қарай кіргізеді де, тура инешаншымнан көктейтін тігімдер орындаған кездегі сияқты, беткі жағынан шығарады. Бірақ одан кейін инені тесіктің бірінші нүктесіне қайтадан кіргізіп, бетіне шығарады, бұл ретте адым ұзындығы үстіңгі жағына қарағанда, астыңғы жағынан екі есе үлкен болуы тиіс. Бірнеше рет қайталау нәтижесінде инешаншымдарды бір-біріне тығыз жапсыратын тізбек жасалады. Инешаншым жиілігі 1 см-де 3...5. Инешаншымдарды мақта-мата жіптермен орындайды. Ілгек тәрізді инешаншымдардың б е л г і л е й т і н т і г і м д е р і н (1.33-сурет) жеке тапсырыспен дайындалатын ерлер мен әйелдер киімінде бұйым астарын қолтық ойындысымен (қондырма тігіспен) орнықты біріктіру үшін қолданады. Белгілейтін тігімдер құрылымы жағынан қайып тігілген тігімдерге ұқсайды, бірақ одан айырмашылығы белгілейтін тігімдерді орындау кезінде инені кезекті рет матаға екі алдыңғы тесіктің арасында ортасынан кіргізеді. Инешаншым ұзындығы 1,5... 2 см. Белгілейтін тігім сыртқы түрі бойынша беткі жағынан қарағанда тура инешаншымнан көктейтін тігімге ұқсайды, бірақ белгілейтін инешаншымдардың құрылымы ілгек тәрізді болғандықтан, олардан жасалатын тігім берік әрі икемді қосылыс алуға мүмкіндік береді. Ілгек тәрізді инешаншымдардың қайырма тігімдерін (1.34-сурет) бөлшектердің бүктелген жиектерін жабық қиықпен орнықты бекіту үшін қолданады (жеке тапсырыспен сырт киім дайындау кезінде), мысалы астар бөлшектерін бұйым етегінің бойымен сырт бөлшектерге тігу үшін, негізгі материалдан бөлшектерді, мысалы жапсырмалы қалталарды, бұйыммен, астыңғы жағаны мойын ойындысымен біріктіру үшін және т.б.

Ілгек тәрізді инешаншымдардың қайырма тігімдерін негізінен қиғаш инешаншымдардың қайырма тігімдері сияқты орындайды. Инені әуелі үстіңгі бөлшектің бүктелген шетінің бүкпесіне кіргізеді, одан кейін осы бөлшектің тесілген жерінің деңгейінде астыңғы бөлшекті қалыңдығының жартысына дейін теседі (қиғаш инешаншымның қайырма тігімінен айырмашылығы, оны орындау кезінде астыңғы бөлшекті жанына қарай біраз жылжытып қамтиды). Инешаншым жиілігі – 1 см-де 3. Инешаншымдарды астар түсіне сәйкес № 50 және 60 мақта-мата жіптерімен және № 33 және 65 жібек жіптермен орындайды. Қопсыған тігімдерді (1.35-сурет) бүйір, лацкан, жаға, етек және т.б. шеттерін әрлеу үшін қолданады. Қопсыған тігімдер құрылым жағынан қайым тігімдердің бір түрі болып табылады және олардан айырмашылығы ұзындығы кішірек болады (0,5...1 мм), сол арқылы инешаншым жіптері бекітілетін бөлшектердің ішінде орналасады және тігім үстіңгі жағы мен астыңғы жағынан аса білінбей тұрады. Инешаншым жиілігі матаның қалыңдығына байланысты және 1 см-де 1-ден 5-ке дейін өзгереді.

Қ о п с ы ғ а н  т і г і м д е р д і  мата түсіне сәйкес жіңішке жіппен, № 33, 65 және 75 жібек жіптермен орындайды. Инені матаға алға қарай біраз қисайтып кіргізеді, үстіңгі матаны толық теседі, астыңғы матаны қалыңдығының жартысына дейін теседі де, инені үстіге шығарады, одан кейін матаға инені шығарған нүктеден 0,5... 1 мм арақашықтықта қайтадан бетіне немесе осы тесікке, инешаншымды ауыстыру және жасау үшін инені біраз қисайта отырып кіргізеді. Тігімді білдіртпеу үшін, инешаншымдарды байлаудың қажеті жоқ. Қопсыған тігімді ылғалды жылумен өңдеуге дейін орындау қажет. Тігім ұштарын бекіту үшін ілгек тәрізді инешаншымдарды қолданады. Олармен уақытша және орнықты қол тігімдерінің ұштарын бекітеді. Уақытша тігімдерді бір немесе екі ілгек тәрізді инешаншыммен, ал тұрақты тігімдерді екі-үш инешаншыммен бекітеді.

а

б

в

тігімдерін пайдаланады (1.36-сурет). Оларды жеке тапсырыс бойынша сырт киім дайындау кезінде тілік ілгектерді қолмен жиектеп торлау үшін қолданады (арнайы машиналар болмаған жағдайда).

Жиектеп торланған ілгектердің үш түрі болады: көзді (1.37- сурет, а

) — костюмдер мен ерлер пальтосында; түзу (1.37-сурет, б )

в

) – костюм лацкандарында.

Ілгекті инешаншымды жасау үшін инені матаға астынан ілгек тілігінен 0,1...0,3 см арақашықтықта кіргізеді, иненің ұшын жіппен орайды және инешаншымды байлайды. Инешаншымдарды қиықтан және бір-бірінен бірдей арақашықтықта орналастырады, ал жіпті бірдей күшпен байлайды. Ілгектің ұшына тілік сызығына перпендикуляр етіп бекітпені қояды. Әртүрлі ілгектердің ұзындығы да әртүрлі болады, оларды әртүрлі жіптермен орындайды. Көзді ілгектерді орау кезінде инешаншым жиілігі 1 см-де 6...10 болады; оларды № 3...7 жібекпен (гаруспен) және № 10...20 мақта-мата жіптерімен орындайды. Сәндік (каркас) ілгектерді орау кзеінде инешаншым жиілігі 1 см-де 12...15. Оларды № 13... 18 жібек жіптермен орындайды. Сетінеудің алдын алу үшін қиықтарды алдын ала орайды. Бекітпелерді ілгек ұштарын, қалталарды және қарсы қатпарларды бекіту үшін қолданады. Бекітпелер түзу (1.38-сурет) және пішінді (1.39-сурет) болады. Түзу бекітпелерді орындау үшін әуелі екі-үш бойлық бекіткіш жіптерді қалта немесе ілгек тілігінің ұшына перпендикуляр етіп салады, одан кейін матаны ұстап тұрып,

оларды көлденең инешаншымдармен орайды. Бұл инешаншымдардың жиілігі 1 см-де 7... 10. Бекітпе ұзындығы 0,3... 1,5 см. Қалталарда бекітпе ұзындығы шетінің еніне, ал ілгектерде өңделген екі шеттің еніне тең болуы тиіс. Жіпті (тұйық) ілгектер бекітпелердің бір түрі болып табылады. Олар жасайтын бойлық инешаншымардың саны 1 см-де 4...7, орайтын 10...15, бекітетін 3...4. Ілгектер үшін № 10.30 мақта-мата, № 18, 33, 65 және 75 жібек және гарус № 3...7 гарус жіптер пайдаланылады. Пішінді бекітпелерді қарсы қатпарлардың соңына қояды, көбінесе олар сәндік рөлді атқарады. Пішінді бекітпелерде жіптер біртұтас көлегейленіп орналастырылады. Бекітпелерді жібек жіптермен немесе гаруспен орындайды. Түймелер (1.40-сурет) түймелеу үшін ғана емес, сонымен қатар сәндік үшін де қолданылады. Әдетте оларды негізгі материалдың тонына қарай таңдайды. Әрбір тесік жұбында екі тесікті түймелерді 4-5 инешаншыммен, төрт тесікті түймелерді 3-4 инешаншыммен тігеді, бұл ретте мата қалыңдығына қарай биіктігі 0,1...0,2 тіктеме жасалады. Тіктемені 2-3 ораммен орап, жіптің ұшын 3-4 инешаншыммен байлайды. Мақта-мата және зығыр мата бұйымдарында түймелерді тіктемесіз тігуге рұқсат етіледі. Түйме берік болу үшін, оларды төсемемен тігеді, оны негізгі материалдың ішкі жағынан немесе түйме астынан салады (қалың мата бұйымдарында). Түймелерді қосарланып бүктелген № 40, 50 мақта-мата жіптермен немесе № 33, 65 және 75 жібек жіптермен қолмен не арнайы машинамен тігеді.

а, б

в

-сурет. Түймелерді тігу

Әртүрлі киім түрлері үшін әртүрлі металл ілмектерді, ілгектерді және батырмаларды пайдаланады (1.41-сурет). Оларды машинамен не қолмен тігеді. Ілмектер мен ілгектерге біраз беріктік үстеу үшін, олардың құлақшаларын тігер алдында біраз ажырату қажет.  Сымнан жасалған ілмектерді қолмен үш жерде тігеді: әрбір құлақшаның артында және бүгілетін жерде, бұл ретте бекітілетін 3- 4 және бекітетін 3-4 инешаншым жасалады. Металл ілгектерді төрт жерде: әрбір құлақшаның артында және олардың алдында тігеді, бұл ретте бекітілетін 3-4 және бекітетін 3-4 инешаншым жасалады.

///////////у

Ілмектер мен ілгектер № 50 және 60 мақта-мата және № 65 және 75 жібек жіптермен тігеді. Егер оларды белдемшенің белтартпа жиектемесінде тігу қажет болса, онда № 20 және 30 мақта-мата жіптерді пайдаланады. Ілмектер мен ілгектер тігілетін жерлерді көбінесе бетінде ілмектің «тұмсығын» және ілгектің имегін ғана қалдырып, матамен жауып қояды. Берік болу үшін бұйымның ішкі жағынан ілмек пен ілгек орналасқан жерлерде бойлықтар – мақта-матадан жасалған төсеме салады. Батырмалар екі металл бөліктен: бастиектен және қондырмадан (серіппемен) тұрады. Батырмаларды әрбір саңылауда инемен 4-5 тесіктен жасай отырып, әртүрлі тәсілдермен тігеді. Жұқа матадан жасалған бұйымдарда ішкі жағынан батырманың астына мақта- матадан жасалған іштік салады.

Тігін өнеркәсібінде әртүрлі операцияларды белгілеуге арналған арнайы терминология бар (1.5-кесте).

Көктеу Ауданы жағынан шамамен бірдей екі бөлшекті белгіленген сызықтар не көшірме тігімдер бойымен уақытша инешаншыммен біріктіру Сметывание боковых и плечевых срезов, перед- них и локтевых срезов рукавов и т. д.

Бастырып көктеу Бірі екіншісінің үстіне қойылған екі бөлшекті уақытқа инешаншыммен біріктіру

Қақпақшаларды, өңірлерді, жағаны құрас- тырып,        айналдырғаннан кейін айналдыра көктеу

1.5-кестенің жалғасы

Қатпар бөлшегінің бүктелген жиегін, бүкпесіндерді уақытша инешаншыммен бекіту

Бөлшек қиығын немесе тілік жиектерін сетінеудің алдын алу мақсатында орнықты инешаншым- дармен жіппен бекіту

Ұсақ бөлшекті ірі бөлшекпен немесе негізгі емес бөлшекті негізгі бөлшекпен уақытша инешаншымдар арқылы уақытша біріктіру

Екі бөлшекті сопақ сұлбасы бойынша уақытша инешаншымдар арқылы уақытша біріктіру

Тігіс немесе қатпар әдіптерін екі жаққа бөлшектеу және оларды уақытша инешаншымдармен бекіту. Бұйым астарын жең жеңдер қондыра тігілетін тігістерге жайылма тігімдермен бекіту Әдіптерді тігістер мен қатпарларға жайып көктеу, қолтық ойындысын жайып көктеу

Астарлап тігу Бір бөлшектің бүктелген жиектерін екіншісіне немесе сол бөлшекке орнықты инешаншымдармен бекіту

Бір бөлшекті екіншісіне, фурнитураны және сәндік элементтерді орнықты инешаншымдармен бекіту

Бөлшектің жиектеп торланған және айналдыра көктелген шетін орнықты бекітілетін материалдардың ішінде

Қақпақша, бүйір, жаңа, пиджак етегінің жиектерін және т.б. қопсыта тігу.

1.5-кестенің соңы

орналасқан жасырын инешаншымдармен бекіту және әрлеу

Әдіптерді қайып тігетін тігістерді жатық ілмектеу (әйелдер пальтосы мен костюмдерінде)

білінбес үшін тігіс

орнында орнықты

жасырын

инешаншымдармен

біріктіру

Торлап тігу Екі бөлшекті орнықты жасырын инешаншымдар арқылы суретін сақтай отырып қиықтармен тығыз біріктіру

Бөлшектердің әртүрлі жалғамаларын торлап тігу Ерлер, әйелдер мен балалар киімдерін дайындау бойынша қол жұмыстарын орындау кезінде келесідей техникалық шарттарды сақтау қажет. Бөлшектерді көктеуді, егер онсыз сырып тігу қиын болса орындайды: екі бөлшектің бірін қондырмамен біріктіру кезінде, бөлшектерді фигуралы жиектермен сырып тігу кезінде, түзу және фигуралы сызықтарды бөлшектердің ортасына және біріктіру тігістерінің бойымен ығыстыру кезінде.

тігіммен көктеледі. Көктеу тігімдерінің арасында сырып тігеді. Бөлшектерді белгіленген сызықтар немесе жатқызып салынған жіптер бойымен дәлдеп түйрейді және көктейді.

1.6-кесте. Қол тігімдерінің сипаттамасы

Уақытша бекітілетін:

бастырып көктейтін:

30...60

30...60

30...60

1.5-кестенің соңы

30...60

жапсыратын

0,3...0,7

инешаншымды жапсыратын

2-3

3-4

30...60

33 және 65

Е с к е р т у . Тігім жиілігі, инешаншым ұзындығы және жіп нөмірі өңделетін материалдың қалыңдығына қарай белгіленеді.

1.7. Бекітпе, ілгек дайындау және фурнитура тігу үшін қолданылатын қол инешаншымдарының сипаттамасы

Дайындалуы:

3—4

10...40

3—4

1.7-кестенің соңы

3 — 4 10. .. 30 (

қосарланып бүктелген )

3 — 4

Е с к е р т у . Тігім жиілігі, инешаншым ұзындығы және жіп нөмірі өңделетін материалдың қалыңдығына қарай белгіленеді. * Жиекті ілмектер мен ілгектерді жапсыра тігу кезіндегі бөлшекке жапсырылатын инешаншым саны. ** Тіктемелі түймені жапсыра тігу кезінде. Тіктеменің биіктігі (мата қалыңдығына қарай) 0,2...0,6 см.

жұмыстарына арналған жұмыс орындары Машина жұмыстары әртүрлі инешаншым мен тігімдерді жасайтын машиналарда орындалады (1.42-сурет). Машина жұмыстарына арналған жұмыс орны жеке электр жетегі бар үстелмен, сондай-ақ отырғыш биіктігін реттеуге мүмкіндік беретін бұрандалы үстелмен жабдықталады. Үстелде тігін машинасының бастиегі орнатылады және қажетті құралдар мен құрылғыларды қойылады. Электр қозғалтқышты іске қосу батырмасын немесе машинаның педалін басу арқылы қосады. Машиналы жұмыс орнында жеке шырағдан немесе машина корпусына құрастырылған шырағдан түрінде жергілікті жарықтандыру болуы тиіс. Қысқыш табанды аяқпен көтеру үшін үсте қақпағының астында орналасқан иінді иінтірек арналған. Үстелдің беті тегіс болуы тиіс, үстелде жіптерді шарыққа орауға арналған арнайы құрылғы орнатылуы тиіс. Үстелдің жұмыс бетінің ауданы жабдық пен құрылғының өлшемдерімен, бұйым бөлшектерінің өлшемдерімен және орындалатын операцияның сипатымен анықталады.

Үстелде тек өңделетін бөлшектер мен сол технологиялық операцияны орындау үшін қажетті құралдар мен құрылғылар ғана болады.

(1.43-сурет) сақтандырғыш

орнатылуы тиіс. Машина бастиегінен шығып тұратын жіптартқыш

қапсырмамен

, ал алйналмалы жіптартқыш қайырмалы қоршаумен қоршалуы тиіс. Оның қақпағында үзілген жіпті қиюға арналған қайшы бекітілген. Электр қозғалтқыш

, үйкелісті муфта және сыналы белдік жеңіл алынатын қоршаулармен жабылады; өнеркәсіптік үстел қақпағының

орналасуы бағандардың

биіктігі бойынша реттелуі тиіс. Баған аяқтары

діріл тоқтатқыш тоспалармен

жабдықталуы тиіс. Педальдарда

резеңке кілемшелерді

бекіту қажет. Бастиектің платформасы

бүкіл периметрі бойынша икемді төсемелерде орнатылуы тиіс. Өнеркәсіптік үстел бұрандамамен

жерге бекітілуі тиіс. Тігін машинасы бастиекті шалқайған қалыпта сенімді етіп бекіту үшін тіреуіштермен

жарақталуы тиіс.

Фурнитураны тігуге арналған жартылай автоматтар жұмысшыларды ине мен түймелердің сынықтарынан қорғайтын мөлдір экрандармен жабдықталуы тиіс. Жиектеу машиналарында ілмектегіш тетіктері жұмыс жүрісі мен бос жүрісте сенімді тіркегіші бар қалқаншалармен қоршалуы тиіс. Ине тетіктері қайырмалы және алынбалы-салынбалы қаптамалармен жабылуы тиіс. Барлық тігін машиналарында 12...36 В кернеудегі, жарық ағынын 30...45° бұрыш астында бағыттауға мүмкіндік беретін кронштейнде орнатылған қызу шамымен

жергілікті жарықтандыру болуы тиіс.

Жұмыс орнында қайырмалы түпқойма (1.44-сурет) немесе стеллаж (1.45-сурет) болуы тиіс. Егер еңбек бөлу схемасында бір жұмысшының екі машинаға қызмет көрсетуі қарастырылса, онда жұмысшы айналмалы үстелде отыра алады немесе бір машинадан екіншісіне рельсте орнатылған арнайы орындықпен ауыса алады.

1 , 5

топсалар;

Егер ағындағы жартылай фабрикатты жұмысшыдан жұмысшыға беру қолмен жүзеге асырылса, онда жұмыс орындары үстел аралықтармен, сырғымаларменмен (1.46-сурет), науалармен жабдықталады. Жұмыс аяқталғаннан кейін жұмыс орнын дұрыстап тазалап, жинақтау қажет, барлық өңделетін бөлшектерді шкафқа, ал құралдар мен құрылғыларды үстел жәшігіне қою қажет. Жұмыс орын дұрыс ұйымдастыру еңбек өнімділігі мен өнім сапасын арттырады.

Тігін бұйымдарын дайындау кезінде технологиялық жабдықтардың негізгі түрі тігін машиналары болып табылады. Оларды жалпы мақсаттағы машиналар (сырып тігу), арнайы машиналар (орындалатын жұмыс пен тігім түріне қарай мамандандырылған) және жартылай автоматтар деп бөлуге болады. Машиналарды, әсіресе арнайы машиналар мен жартылай автоматтарды пайдаланған кезде операцияны орындауға жұмсалатын уақыт шығындары бірнеше есеге қысқарып, өңделетін бөлшектің сапасы арта түседі. Сырып тігу машиналарында бөлшектерді біріктіру екі жіпті: ине жібін және қайық жібін өрудің арқасында жүзеге асады. Жіптерді өру тәсілі бойынша машина инешаншымдары қайықты және тізбекті болып бөлінеді (1.42-сурет). Мата бөлшектерін біріктіру кезінде көбінесе қайықты инешаншымы бар машиналар, ал трикотаж жайма мен басқа созылғыш материал бөлшектерін біріктіру кезінде тізбекті инешаншымы бар машиналар қолданылады. Машина инешаншымдары мынадай тігімдерді жасайды: сырып тігу, жиектеу, аралас (қиықтарды бір мезетте жиектеу арқылы сырып тігетін), қайырма, сәндік. Қайықты инешаншым жасау кезінде машинаның негізгі жұмыс органы қайық болып табылады: бір жіп жоғарыдан (инеден), бір жіп төменнен (қайық шарығынан). Жіптерді өру сырып тігілетін бөлшектердің ішінде жүзеге асады. Жіптердің белгілі бір керілісі болады, ал бөлшектер инешаншым қатары орындалғаннан кейін берік біріккен болады. Екі жіпті қайықты инешаншымдар кең қолданысқа ие. Оны жасау кезінде инемен матаны тесіп, оны бойлай шарғыдан тоғысатын ине жібінің ілгегін өткізеді. Мата астында қайық осы ілгекті кеңейтеді және оны қайық жібі оралған шарықтан айнала орайды. Ілгек шарықтың айналасын толық айналып шыққаннан кейін ине жібін қайық жібімен өру жүзеге асады. Одан кейін жіпжетек, ине бідін жоғары қарай тарта отырып, мата ішіне қайықты өру түйіні сырып тігілетін матаның ортасына орналасқанға дейін тартады. Одан кейін мата инешаншымның ұзындығына қарай ауысады да, процесс қайталанады. Нәтижесінде тігім жасалады. Тігім сызығына келетін болсақ, қайықты инешаншым сызықтық негізде немесе ирек болып орналасуы тиіс.

жасайтын тігімдер екі жіппен (екі жіпті тігім (1.48-сурет), үш жіппен (үш жіпті тігім), төрт жіппен (төрт жіпті тігім), бес жіппен (бес жіпті тігім) және т.б. орындалуы мүмкін. Қайықтық тігімдер бір сызықты және көп сызықты болуы мүмкін. Ирек тігім (1.49-сурет) ине тігімге көлденең ауытқыған кезде немесе материал тігімге көлденең жылжытқан кезде не бекітпелер мен ілгектерді дайындаған кезде жасалады. Инешаншым ұзындығы 1,5-тен 10 мм дейін. Мұндай тігім бөлшектерді түйіскен тігіспен біріктіру үшін және бөлшек қиықтарының сетінеп кетуіне жол бермеу үшін қолданылады.

Тізбекті инешаншымдарды жасауға жіптердің әртүрлі мөлшері қатысуы мүмкін. Тізбекті инешаншымдар бір, екі, үш, төрт жіпті болуы мүмкін. Тізбекті инешаншымдарды жасау кезінде қайықтық орнына ілмектегіш қолданылады. Бұл жіп шығынын біраз ұлғайтады, бірақ икемді әрі берік инешаншым алуға мүмкіндік береді.

Ө т п е л і т і з б е к т і и н е ш а н ш ы м бір жіпті және екі жіпті, сызықтық және ирек болуы мүмкін. Бір жіпті тізбекті ілмекөрім тігімі үстіңгі бөлшек жағынан қайықты ілмекөрім тігіміне ұқсайды, ал астыңғы бөлшек жағынан оның түрі жазық тізбек болып көрінеді (1.50-сурет). Бұл тігімді бөлшектерді уақытша біріктіру және бекіту үшін қолданады (көктеу, бүгіп көктеу, айналдыра көктеу кезінде). Тізбекті ілмекөрімнің жазық тізбегі материалдың беткі жағынан да орналасуы мүмкін. Мұндай жағдайда ол кестелеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Бір жіпті тізбектік ілмекөрімнің и р е к т і г і м і (1.51-сурет) құрылымы жағынан бір жіпті сызықтық тігімнен инешаншымдардың иректеліп орналасуы бойынша өзгешеленеді. Оны әйелдер көйлектерінде, ерлер іш көйлектерінде, шалбарларда және т.б. түзу ілгектерді жиектеп торлау үшін қолданады. Тізбекті   ілмекөрімнің   с ы з ы қ т ы қ   е к і    ж і п т і    ө т п е л і т і г і м і (1.52-сурет) екі жіппен – үстіңгі және астыңғы жіппен жасалады. Материалдың үстіңгі жағынан бұл тігім қайықты ілмекөрім тігіміне ұқсайды, ал астыңғы жағынан дөңес тізбекке ұқсайды. Ол іш киім мен трикотаж бұйымдарының, шалбарлардың және т.б. бөлшектерін біріктіру үшін қолданылады.

Тізбекті ілмекөрімнің и р е к е к і ж і п т і т і г і м і (1.53-сурет) екі жіпті сызықтық тігімге ұқсайды, бірақ инешаншымдары иректеліп орналасқан. Оны пальтода, костюмдерде, курткаларда және т.б. көзді ілгектерді жиектеп орау үшін қолданады. Бір   жіпті   тізбекті   ілмекөрімнің    ж а с ы р ы н    қ а й ы р м а т і г і м і (1.54-сурет) үстіңгі жіппен ғана жасалады. Тізбекті бір діпті жасырын инешаншым жасау процесіне (1.55-сурет) майысқан ине 1 және материалды

ине тілімі

арқылы нығыздайтын және сол арқылы материалдың үстіңгі қабатын толық және астыңғы қабатын жартылай тессе отырып, жасырын инешаншым жасап, инемен тесуді қамтамасыз ететін нығыздағыш

қатысады. Тізбекті бір жіпті жасырын инешаншымдарды қайырма және қырма тігім алу үшін пайдаланады. Қайырма тігімдерді жүн, жібек және басқа да материалдардан бұйым етегін тігу кезінде қолданады. Сырма тігімді тігім бұйымдарының бөлшектеріне берік икемді пішін беру үшін қолданады (лацкан сыру).

Жиектемелі инешаншым бір жіпті (1.56-сурет), екі жіпті (1.57- сурет) және үш жіпті (1.58-сурет) болуы мүмкін. Б і р ж і п т і инешаншым үстіңгі инемен жасалады және жіпті және ілмектегіш инемен орындалады. Е к і ж і п т і инешаншым жіпті және жіп беретін ілмектегіш және кеңейткіш инемен орындалады. Ү ш ж і п т і инешаншым жіпті инемен, сондай-ақ сол және оң жіпті ілмектегішпен жасалады. Жиектемелі инешаншымдар жиектемелі тігімдерді орындау үшін қызмет етеді. Олар бір мезетте жиектей отырып, сыру функциясын да орындауы мүмкін. Бір жіпті тізбекті ілмекөрімнің жиектемелі тігімін көбінесе терілерді біріктіру үшін қолданады. Екі жіпті және үш жіпті ілмекөрімнің жиектемелі тігімін бұйымның барлық түрлерінің бөлшек қиықтарын жиектеу, сондай-ақ трикотаж жайма бұйым бөлшектерінің қиықтарын бір мезетте жиектей отырып, сыру үшін қолданады.

Құрама тігімдер ілмекөрім жағынан бірдей не әртүрлі инешаншымдармен жасалады және екі инелі машиналарда орындалады.

Ілмекөрімі жағынан бірдей тігімдерде ілмекөрім параллель және бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта орналасады (1.59-сурет), бұл ретте тігімдер арасындағы арақашықтық бұйым түрі мен модельге қарай өзгеруі мүмкін. Тізбекті екі жіпті ілмекөрімнің құрама екі жіпті тігімін (1.60-сурет) шалбарлардың ортаңғы қиықтарын сырма тігіспен біріктіру кезінде қолданады. Ілмекөрімі жағынан әртүрлі екі сызықтық тігімдерде құрама тігімдер бір мезетте өтпелі тізбекті екі жіпті және екі не үш жіпті жиектемелі инешаншымдармен жасалады, осыған байланысты олар сырмалы-жиектемелі атауына ие. Құрама тігімдер бөлшектердің қиықтарын бір мезетте жиектей отырып, оларды біріктіру үшін қызмет етеді (1.61-сурет). Мұндай тігімдерді көйлектегі, іш көйлектегі, іш киімдегі бөлшектерді біріктіру үшін қолданады. Екі үстіңгі жіппен және бір астыңғы жіппен бастырмаларды дайындау үшін (1.62-сурет) және әрлегіш тігімдер ретінде қолданылатын үш жіпті тізбекті тігім жасау арқылы орындалатын тігім құрама тігімдердің бір түрі болып табылады.

Бұл тігімдерді қолдану тізбекті өңдеуді параллель өңдеумен алмастыру мүмкіндігінің арқасында еңбек өнімділігін арттыруға ықпал етеді.

Тігін бұйымдарының бөлшектерін біріктірудің негізгі тәсілі машиналық жіпті тігістер болып табылады. Машина тігістеріне жоғары тұтынушылық және өнеркәсіптік талаптар қойылады. Тұтынушылық талаптарға тігістің сыртқы безендірілуі, тігімнің тегістігі, тігістің ені, инешаншымдар жиілігінің біркелкілігі, оларды байлау беріктігі, тігімнің тұтастығы, тігіс сызықтары бойынша материалдың босаң жерінің немесе созылған жерінің болмауы, беріктік және т.б. жатады. Тігістерге қойылатын өнеркәсіптік талаптар тігіске жұмсалатын материал шығынын (тігіс қосымшасын) және бүкпені, орындаудың еңбек сыйымдылығын анықтайды. Тігістердің                жоғары        сапасы        операцияларды        орындаудың техникалық шарттарын сақтаумен қамтамасыз етіледі: тігіс ені, тігім саны және олардың арасындағы арақашықтық, инешаншым жиілігі, олардың тігімдегі байлану дәрежесі, жіп нөмірлері және т.б. Тігіс ені оның конструкциясымен байланысты. Тігісті орындауға қойылатын        техникалық                талаптар        модельдің                техникалық сипаттамасында немесе басқа нормативтік-техникалық құжаттамада беріледі. Әрбір жұмыс орнында операцияларды орындау сапасын

технологиялық нұсқамалық карталар бойынша тексеруге болады.

Тігістің міндеті мен оған қатысты бөлшектердің орналасуына қарай тігістер біріктіру, жиек және әрлегіш тігістері болып бөлінеді. Біріктіру тігістерінде (мысалы, алдыңғы бой мен артқы бойдың бүйір қиықтарын, иық қиықтарын, жең қиықтарын және т.б.

біріктіру тігістерінде) бөлшектер тігістің екі жағында да жатады. Жиек тігістер бөлшек жиектерін не қиықтарын өңдеу үшін қолданылады. Бөлшектер тігістің бір жағында орналасады (мысалы, бұйым етегі мен жең ұшын өңдеу тігістері, өңірді, жағаны өңдеу тігістері). Әрлегіш тігістер бөлшекті және барлық бұйымды әрлеуге арналған. Бұл тігістер белгілі бір силуэтті құру үшін қолданылады (алдыңғы бойдағы, артқы бойдағы белдемше ендеріндегі, бедерлі сызықтар, әртүрлі қатпарлар және т.б.). Тігіс конструкциясына (яғни, тігісте бөлшектер мен тігімдердің орналасуына), материал тігімі мен бекітілетін қабаттарының санына, тігіс қосымшаларының шамасы мен қалпына қарай оларды түрлер (біріктіру, жиек және сәндік) мен түршелер бойынша топтастырады.

Біріктіру тігістері Біріктіру тігістеріне қайым, бастырма, жапсырма, түйіскен, бүктемелі, қосарлы, бекітпе тігістер жатады (1.63-сурет).

Қайым тігістерді бөлшектердің бүйір, иық және басқа да қиықтарын біріктіру үшін қолданады. Екі бөлшекті беткі жақтарын ішке қаратып қояды, қиықтарды теңестіреді және тігістің қолданылуына тәуелді жиек қашықтығында кертпелерді қиыстыра отырып, арнайы сызғышы немесе бағыттауыш табаны бар машинада тігіммен біріктіреді (1.64-сурет). Сырып тігуді бөлшектің ойыс қиықтары, қима бұрыштары, бүрмелері және т.б. бар жағынан орындайды. Әйелдер мен балалар киімдерінің негізгі бөлшектерін қайып тігу кезінде тігіс ені сетінемейтін матадан жасалған бұйымдар үшін 1 см-ден және тез сетінегіш матадан жасалған бұйымдар үшін 1,5 см- ден кем болмауы тиіс. Сетінемейтін матадан жасалған бұйым бөлшектеріне жалғамаларды қосып тіккен кезде тігіс ені 0,7 см, ал сетінегіш матадан жасалған бұйым бөлшектеріне жалғамаларды қосып тіккен кезде тігіс ені 1 см болады. Пішінді тігістерді орындау кезінде бұрыштардағы матаны тігім кертпелен 0,1 см арақашықтықта өтетіндей етіп кертеді. Қайып тігу екі параллель тігіммен де орындалуы мүмкін (мысалы, 1.65-сурет), мысалы жеңді бұйыммен біріктіру, шалбардың ортаңғы қиықтарын біріктіру кезінде. Негізгі бөлшектерін бір мезетте тігістерді жиектей отырып, арнайы машинада қайып тігетін мақта-мата, зығыр және синтетикалық матадан жасалған бұйымдарда, тігіс ені 0,7...1 см құрайды.

Қайым тігістер қиықтарды алдын ала өңдей отырып, айыра үтіктеу арқылы өңделуі мүмкін (1.66-сурет), бұл ретте тігіс қиықтарын әртүрлі жаққа жайып қояды да, оларды үтікпен айыра үтіктейді; жатқыза үтіктеу арқылы өңделуі мүмкін (1.67-сурет), бұл ретте қиықтарды бір жаққа қайырады; қырына қарай өңделуі мүмкін (1.68-сурет), бұл ретте қиықтарды қайырмай үтіктейді. Сырып тігу екі қиықты бір мезетте немесе кезекпен жиектеу арқылы орындалуы мүмкін (1.69-сурет), мысалы белдемше ендерін біріктіру кезінде. Егер сетінегіш матадан жасалған бұйымдарда модель негізінде тігісті айыра үтіктеу көзделген болса, онда тігіс қиықтарын қайып тіккенге дейін арнайы машинада жиектеу ұсынылады. Тез созылып кетуге бейім бөліктерде қайып тігу бір мезетте жиекті төсеп және қиықтарды жиектеп (1.70-сурет) не жиектеместен (1.71-сурет) орындалуы мүмкін .

қайым тігіс

-сурет. Айыра үтіктелген қайым тігіс:а – беткі және ішкі жағынан көрінісі; б – қиықтарды алдын ала жиектеумен (беткі және ішкі жағынан көрінісі)

а – беткі жағынан көрінісі; б – ішкі жағынан көрінісі

а

б

Қиықтары әртүрлі жақтарға бөлінген және айыра үтіктелген қайым тігістер екі жағынан әрлегіш тігімдермен бекітілуі, яғни тігімделуі мүмкін. Мұндай тігістерді ылғалды-жылумен өңдеуден әзер өтетін материалдардан жасалған бұйымдарда бөлшектерді біріктіру үшін, сондай-ақ белдемшенің алдыңғы жағы мен артқы бойының бөлшектерін, қиықтарын әрлеу және біріктіру үшін қолданады. Тігімделген қайым тігістердің екі түрі болады: жабық және ашық шеттік.

1.69-сурет.        Екі қиықты бір мезетте жиектеу арқылы қайып тігу

А й ы р м а т і г і с т і орындау үшін (1.72-сурет) екі бөлшекті беткі жақтарын ішке қаратып қояды, қиықтарын теңестіреді және әрлегіш тігімнің еніне тең қосымша сырт киімде 0,4...0,7 см және көйлектерде 0,7...1 см арақашықтықта машина тігімімен біріктіреді. Бөлшектерді қайып тіккеннен кейін тігіс қиықтарын әртүрлі жаққа жайып қояды, айыра үтіктейді және олардың бойымен беткі жағынан біріктіру тігісінен солға және оңға қарай әрлегіш тігімдерді төсейді. Әрлегіш тігімдерді бағыттауышты табандықты қолдана отырып, беткі жағынан мата түсіне сәйкес жіптермен орындайды: жібек және жүн матадан жасалған бұйымдарда – жібек, ал басқа маталардан жасалған бұйымдарда мақта-мата жіптерден орындайды. Мақта-мата, жібек, плащ, резеңке және таспалы жабыны бар екі қабатты капрон матадан, табиғи және жасанды былғарыдан, күдеріден, поролонмен, аң терісімен қабатталған материалдардан, көп қабатты сырма кенептен және ылғалды-жылумен өңдеуден әзер өтетін басқа да материалдардан жасалған бұйымдарда тігістерді алдын ала айыра үтіктеместен айырып тігеді.

а

б

-сурет. Ашық шеттік тігісті айыра тігу: а

б

Жеке тапсырыс бойынша бұйым дайындау кезінде ашық жиекті айырма тігімді тігісті алу үші (1.73-сурет) беткі жақтары ішке қаратылып қойылған бөлшектерді жиі инешаншымдармен көктейді немесе пальтода 0,4...0,7 см және көйлектер мен блузкаларда 0,7...1 см қосымша әрлегіш тігімнің еніне тең тез тарқайтын тігіммен қайып тігеді. Одан кейін бөлшектер мен тігіс қиықтарын әртүрлі жаққа жайып қояды да, айыра үтіктейді. Айыра үтіктелген қиықтарға беткі жағын ішіне қаратып негізгі матаның кесіндісін қояды, оны қосып көктейді де, беткі жағынан әрлегіш тігімдерді төсейді, бұл тігімдер сонымен қатар осы кесіндіні негізгі бөлшекке бекітеді. Көктеген жіптерді алып тастайды. Дайын күйінде бүрмеге ұқсайды.

Бастырма тігістерді , қайым тігістер сияқты, бүйір, иық қиықтарын, алдыңғы бой, артқы бой, белдемше, жең бөліктерін біріктіру үшін қолданады (1.74-сурет). Бастырма тігісте екі ашық немесе бір жабық қиықпен болады.

a б

а

б

Е к і а ш ы қ қ и ы қ т ы бастырма тігімді орындау үшін екі бөлшекті беткі жақтарын ішке қаратып қояды, қиықтарды теңестіреді және 0,5...1,5 см қосымша әрлегіш тігім еніне тең арақашықтықта машина тігімімен біріктіреді. Бөлшектерді біріктіргеннен кейін әртүрлі жаққа жайып қояды да, айыра үтіктейді, одан кейін қиықтардың бірін екіншісіне қарай қайырады, яғни екі қиықты бір жаққа жатқыза үтіктейді және бөлшектерді біріктіру тігісінен модельге сәйкес арақашықтықта әрлегіш тігіммен беткі жағынан бекітеді. Мақта-мата, жібек, плащ резеңкелі және таспалы жабыны бар  екі қабатты капрон матадан, табиғи және жасанды былғарыдан, күдеріден, поролонмен, аң терісімен қабатталған материалдардан, көп қабатты сырма кенептен және ылғалды жылумен өңдеуден әзер өтетін басқа да материалдардан жасалған бұйымдарда тігістерді алдын ала айыра және жатқыза үтіктемей бастырып тігеді. Б і р ж а б ы қ қ и ы қ т ы бастырма тігісті орындау үшін (1.75- сурет) тігістегі астыңғы бөлшекті үстіңгі бөлшекке қаратып, пальто мен костюмдерде 0,4...0,7 см және көйлек пен блузкаларда 0,7..1 см қосымша әрлегіш тігім еніне тең арақашықтықта шығарады және үстіңгі бөлшектен 0,5 см арақашықтықта қайып тігеді. Одан кейін бөлшектерді әртүрлі жаққа жайып қояды, ал тігіс қиықтарын кішісіне қарай қайырады да, модельге сәйкес арақашықтықта әрлегіш тігіммен бекітеді. А ш ы қ қ и ы қ т ы бастырма тігіс алу үшін (1.76-сурет) бөлшектерді беткі жақтарын ішке қаратып қояды, қиықтарды теңестіреді және арнайы машинада не қолмен біріктіру тігісінен

а

б

а

б

модельге сәйкес арақашықтықта жиі көктейтін тігімнің түзу инешаншымдарымен көктейді. Одан кейін бөлшектерді әртүрлі жаққа жайып қояды, ал тігіс қиықтарын олардың біріне қайырады, ішкі жағынан жатқыза үтіктейді және жиектен модельге сәйкес арақашықтықта әрлегіш тігіммен беткі жағынан бекітеді: көктеген жіптерді алып тастайды. Бұл тігісте екі қиық та ішкі жағынан ашық болады. Тігімнің мата қиықтарынан қашықтығы палтто, костюмдерде 0,4...0,7 см және көйлектер мен блузкаларда 0,7...1 см. Бұл тігіс бүрмеге және жапсырма тігіске ұқсайды, оны артқы бой бөліктерін, иінішті, көкірекшені белдемшемен біріктірген кезде, бұйымды жеке тапсырыс бойынша дайындаған кезде қолданады.

Жапсырма тігістер ашық және жабық қиықты болады. А ш ы қ қ и ы қ т ы жапсырма тігістерді (1.77-сурет) киімдегі төсем бөлшектерінің құрамды бөліктерін қайып тігу үшін қолданады. Мұндай тігісті орындау үшін бір бөлшектің жиегін екінші бөлшектің жиегіне жапсырады да, оларды қиықтардан бірдей арақашықтықта машина тігімімен біріктіреді. Бұл ретте бір бөлшек екінші бөлшектен 0,6...1 см-де болады. Бөлшек қиықтарынан тігімнің арақашықтығы 0,3...0,5 см.

Жапсырма тігіс сәндік жиектемені негізгі бөлшекпен біріктіру үшін де қызмет етеді (1.78-сурет). Жиектемені сырып тігу кезінде тігімдер жиектеме шетінен 0,1...0,15 см арақашықтықта болуы тиіс. Ж а б ы қ қ и ы қ т ы бастырма тігістерді (1.79, 1.80-суреттер) түзу және пішінді иініштерді, жапсырмалы қалталарды және басқа да бөлшектерді негізгі бөлшектермен біріктіру үшін қолданады. Мұндай тігістерді орындау үшін бір бөлшектің жиегін көйлектерде 1...1,15 см, пальто мен костюмдерде 0,5...0,7 см қосымша әрлегіш еніне қайырады, бүгіп көктейді, үтіктейді, одан кейін басқа бөлшектің        беткі        жағына        жапсырады,        модельге        сәйкес арақашықтықта бір не екі тігіммен көктеп, сырып тігеді. Көктелген тігімді алып тастайды. Тігімнің қиықтардан арақашықтығы матаның қалыңдығы мен сетінегіштік дәрежесіне байланысты болады.

Жапсырма тігіспен бөлшектердің жиек бойымен көмкермелерді сырып тігуді (1.81-сурет), сондай-ақ көмкермеге бөлшек жиектерін сырып тігуді (1.82-сурет), белбеуді шалбармен не белдемшемен біріктіруді (1.83-сурет) орындайды, белбеуді өңдейді (1.84-сурет), аспа баулар дайындайды (1.85-сурет). Тез сетінегіш және плащтық маталардан жасалған бұйымдарда жиктен 0,3 см-ден артық арақашықтықта бөлшектерді пішінді жиектермен және әрлегіш тігіммен сырып тігу кезінде тігіс бұрыштарын тігіс шамасына немесе бұрыштан екі жағынан да 2...3 см-ден аз болмайын арақашықтықта негізгі матадан бұрыштардың пішіні бойынша пішілген жолақтарды құрастырып тігеді (1.86- сурет, а ). Бөлшектердің бұрыштарын жөрмеу тігістерін жатқыза үтіктейді немесе жолаққа жөрмеу тігісінен 0,1 см арақашықтықта сырып тігеді (1.86-сурет, б ). Сырып тігілетін пішінді бөлшектері және шеттен 0,5 см және одан көп арақашықтықта әрлегіш тігімі бар бұйымдарда бөлшектердің бұрыштары ені 0,5 см қайым тігіспен өңделуі мүмкін. Тігісті айыра үтіктейді немесе түзетеді, бұрыштарын беткі жаққа айналдыра бұрады да, үтіктейді (1.87- сурет.

жапсырмалы қалталарды жапсырма тігіспен сырып тігу

жапсырма тігістің нұсқасы

Рис. 1.82. Настрачивание детали на бейку

Рис. 1.81. 1.81-сурет.

Түйіскен тігісті (1.88-сурет) төсеме материалдардан бөлшектерді біріктіру үшін, сондай-ақ минималды қалыңдықптағы тігісті алу талап етілсе, бүйір төсемеде бүкпелерді сырып тігу үшін қолданады. Тігісті орындау үшін екі бөлшектің қиықтарын жұқа мата кесіндісіне жапсырады да, қиықтардан 0,5 см арақашықтықта сырып тігеді, одан кейін бөлшек қиықтарын ирек машина тігімімен біріктіреді.

а

б

а

б

Бүктемелі тігістерді іш киім, арнайы киім мен астарсыз костюмдерді дайындау кезінде қолданады. Тігіс ені 0,6...0,7 см. Пішу кезінде тігіс қосымшасы үстіңгі бөлшек жағынан тігіс еніне, ал астыңғы бөлшек жағынан 0,2...0,3 см қосымша қосарлы тігіс еніне тең. Бұл тігісті орындау үшін екі бөлшекті беткі жақтарын ішке қаратып қояды, астыңғы бөлшектің қиығын тігіс еніне қосымша 0,1... 0,2 см шығарады, астыңғы бөлшекпен үстіңгі бөлшектің қиығын  қайырады және қиықтан 0,1...0,2 см арақашықтықта сырып тігеді (1.89-су рет, а ). Одан кейін бөлшектерді жан жаққа жайып қояды, тігісті кіші қиықты жаба отырып, бір жаққа қайырады да, екінші тіг імді бүктелген жиектен 0,1...0,2 см арақашықтықта төсейді (1.89- сурет, б ).

Қосарлы тігісті (1.90-сурет) іш киім, сондай-ақ мақта-матадан балалар киімін дайындау кезінде қиықтарды өңдеуге арналған арнайы машина болмаған жағдайда пайдаланады. Тігісті орындау үшін екі бөлшекті әуелі ішкі жағынан қояды да, қиықтардан 0,3...0,4 арақашықтықта сырып тігеді, одан кейін сырып тігілген бөлшектерді аударып, беткі жақтарын ішке қаратып қояды, тігісті түзетіп, бөлшектерді жиектен 0,5...0,7 см арақашықтықта екінші тігіммен сырып тігеді.

Тұйық тігіс (1.91-сурет) бүктемелі тігіске ұқсайды. Одан айырмашылығы – оның екі тігімі бөлшектің екі жағынан да көрініп тұрады. Тұйық тігіс екі инелі машинада орындалады. Оны іш киім дайындау кезінде қолданады.

Шеттік тігістер Шеттік тігістерді жағаны, мойын ойындысын, өңірлерді, қолтық ойындысын өңдеу кезінде олардың қиықтарының сетінеп кетуіне жол   бермеу   мақсатында   және   сәндік   үшін   қолданады. Шеттік

бүйір, жаға, қақпақша, қалта, белдікше, манжета, жең ұшы жиектерін және т.б. өңдеу кезінде қолданады. Бөлшектерді біріктіргеннен кейін, яғни сырып тіккеннен кейін өңдеу кезінде айналдыра аудару операциясы жүреді. Бұл жағдайда жиек бойымен тігіс орналасқан жерімен екі бөлшекті біріктіру операциясын «бөлшек жиектерін жөрмеу» деп атау қабылданған. Жөрмеуді орындау үшін екі бөлшекті беткі жақтарын ішке қаратып қояды, қиықтарды теңестіреді де, шеттен 0,5...0,7 см арақашықтықта машина тігімімен біріктіреді. Одан кейін бөлшектерді беткі жағына қаратып айналдырады, тегістейді немесе бір бөлшектен ені 0,1...0,3 см жиектеме (1.93-сурет, б , 1.94-сурет) не ені 0,4...0,6 см жиек (1.95, 1.96-суреттер) жасай отырып немесе тігісті тура бүрмеде орналастыра отырып, айналдыра көктейді (1.97-сурет,

а, б ).

Көйлек дайындау кезінде жөрмеу тігісін машина тігімімен бекітеді. Ол үшін тігісті жөрмегеннен кейін дайын бұйымда ішінде орналасатын бөлшек жаққа қарай қайырады. Мысалы, өңірлерді жөрмеу кезінде тігісті өңірастына қарай, жағаны жөрмеу кезінде – астыңғы жағаға қарай, мойын ойындысы мен жең ұшын жөрмеу кезінде әдіпке қарай қайырады. Бүктеулі тігісті жөрмеу тігісінен 0,1...0,2 см арақашықтықта өңірасты, астыңғы жаға, әдіп және т.б. бойымен сырып тігеді (1.97-сурет, в ). Кей жағдайда тігісті әрлегіш тігіммен бекітеді (1.98-сурет). Жөрмеу тігістері күрделі және жай жиектемелі болуы мүмкін. Күрделі жиектемелі жөрмеу тігісін (1.95 және 1.96-суреттер)

қалталарды өңдеу кезінде қолданады. Мұндай тігісті орындау үшін

Жиектемелі

Жай жиекті

Күрделі жиекті

-сурет. Шеттік тігістердің түрлері

негізгі бөлшектің беткі жағына әдіпті беткі жағын төмен қаратын қояды, әдіп қиықтарын қалтаның белгіленген сызығымен теңестіреді және қосып тігеді. Тігіс ені 0,4...0,6 см. Тігісті екі жаққа жайып қояды немесе айыра үтіктейді, негізгі бөлшектің жөрмеу тігісінің қиығын жиектеме жасай отырып, қайырады да, оны әдіпті қосып тігу тігісіне тігіммен (1.95-сурет) немесе негізгі бөлшек бойымен әрлегіш тігіммен (1.95-сурет, б ) немесе ішкі жағынан не негізгі бөлшекті қайыра отырып тігіс қиығын әдіпке бастырып тігу арқылы бекітеді. Жиектеме ені 0,4...0,6 см (1.96-сурет). Жөрмеуге арналған арнайы құрылғы болған жағдайда бұл тігістер бір мезетте көмкермені немесе сәндік жолақты қондырып тігу арқылы орындалуы мүмкін.

-сурет. Тігіс беткі жағынан бекітілетін күрделі жиектемелі жөрмеу тігісі: а

б

а

б

а

б

в

Ж а й ж и е к т е м е л і жөрмеу тігісін бір тігіммен де орындауға болады (1.99-сурет). Ол үшін жөрмеуге (әдіптеуге) арналған бөлшекті 1...1,5 см ішке қарай бүгеді де, тең бөліп қояды, негізгі бөлшектің беткі жағына белгіленген сызық бойымен жапсырып, бүрмені негізгі бөлшек қиығының бағытымен орналастырады және бүрмеден модельге сәйкес арақашықтықта қосып тігеді, одан кейін әдіп қиықтарын негізгі бөлшектің ішіне қарай қайырады. Мұндай тәсілді әдіптелген ілгектер мен қалталарды өңдеу кезінде қолданады.

А ш ы қ қ и ы қ т ы бүрмелі тігісті (1.100-сурет) өңірастының ішкі жиектерін, мойын ойындысының, қолтық ойындысының әдіптерін, бұйым мен жең ұшын, сондай-ақ көйлектерде (қосетекті, бүрмелі, желбіреуіш) сәндік бөлшектердің жиектерін өңдеу кезінде қолданады. Бөлшек қиығын ішіне қарай 0,5...0,7 см-ге қайырады,

-сурет. Әрлегіш тігіммен жөрмеу тігісі

б

сырып тігу машинасында бүрмеден 0,1...0,3 см арақашықтықта немесе арнайы машинада 0,2...0,4 см арақашықтықта тігіммен бекітеді. Бүрмелі, қосетекті, желбіреуіш қиықтарды және басқа да бөлшектерді арнайы машинада сырып тігу кезінде тігіс ені 0,2....0,7 см болуы тиіс. Қатырмаланған материалдан жасалған бұйымдарда жаға, өңір мен етек шеттерін өңдеу кезінде тігіс ені модельге байланысты болады (1.101-сурет). Жұқа киімде бұйым етегі мен жең ұшын өңдеу кезінде кесік қиықтарды алдын ала арнайы машинада жиектейді (1.102-сурет). Бұйым етегі мен жең аузы алдын ала қиықтары жиектеліп немесе кесік қиығы ішке қарай бүгіліп жасырын инешаншым машинасында астарлап тігілуі мүмкін (1.103-сурет). Ж а б ы қ қ и ы қ т ы бүрмелі тігісті (1.104-сурет) жібек және мақта-мата бұйымдарында көйлек, блузка, ішкөйлек етектері мен жең ұшын өңдеу үшін қолданады. Бөлшек қиығын іш жағынан әуелі 0,7...1 смге бүктейді, одан кейін модельге сәйкес мөлшерге бүктейді және сырып тігу машинасында бүрме жиегінен 0,1...0,2 см арақашықтықта бүгіп тігеді не жасырын инешаншым машинасында не ирек тігімді машинада астарлап тігеді (1.105-сурет). Жұқа матадан жасалған көйлектердің етегін арнайы құрылғы болмаған

а

б

а

б

үрмелі тігіс: а

б

бүктеу арқылы

Рис. 1.106. Шов вподгибку срезом, выполненный на машине с зиг- с двойной застрочкой загообразной строчкой

жағдайда екі тігімді жіңішке тігіспен өңдейді (1.106-сурет). Бүрмел тігіс көмкермелі қиықпен орындалуы мүмкін (1.107-сурет).

А ш ы қ қ и ы қ т ы көмкермелі тігісті (1.108-сурет) негізгі бөлшектердің қиықтарын әрлеу және оларды мысалы белдемше шалбар етегін және жиекті қиықты сетінеп кетуден сақтау үшін қолданады, мысалы мойын мен қолтық ойындысының ішкі әдіптерін, жапсырмалы қалталардың, өңірастының ішкі жиектерін өңдеу кезінде (1.109-сурет). Негізгі бөлшектің беткі жағына ені 2...2,5 см, шеттіктеуге арналған бойлық жіптің көлденең не қиғаш бағытының бойымен пішілген әдіпті не жолақты беткі жағын ішке қаратып қояды. Қиықтарды теңестіріп, тігімді шеттен 0,3...0,4 см арақашықтықта төсейді. Одан кейін тігіс қиықтарын мата кесіндісімен бүктеу тігісіне тең ен бойымен жиектеме жасай отырып бүктейді. Жиектемені негізгі бөлшек бойымен немесе жолақ (әдіп) бойымен біріктіру тігісінен 0,1 см арақашықтықта машина тігімімен бекітеді.

Ж а б ы қ қ и ы қ т ы шеттіктеу тігісін бөлшек қиығын мата кесіндісімен бүктеп, оның кесік қиықтарын ішке қарай бүктеуге мүмкіндік беретін арнайы құрылғысы бар машинада (1.110-сурет) орындайды. Тігісті бір тігіммен орындайды. Аталмыш құрылғы болмаған жағдайда тігісті екі тігіммен орындайды (1.111-сурет).

а

б

а

б

а – кесіндіні қосып тігу; б – жиектемені бекіту

Шеттіктеуге арналған жолақты негізгі бөлшектің ішкі жағынан беткі жағын ішке қаратып орналастырып, қиықтарды теңестіру арқылы қосып тігеді. Қосып тігілген кесіндіні бөлшектің беткі жағына айналдырады, кесіндімен тігісті бүктейді. Жолақ қиығын ішке қарай бүктелген жиек кесіндінің қосып тігілген тігімін жабатындай етіп бүктейді де, кесіндінің бүктелген шетінен 0,1 см арақашықтықта сырып тігеді. Бөлшектердің түзу қиықтарын өңдеу кезінде жабық қиықты көмкермелі тігісті кейде құрылғысыз машинада бір ігіммен орындайды, бірақ жолақ қиықтарын алдын ала жатқыза үтіктейді (1,112-сурет). Шеттіктеуге арналған мата кесіндісінің ені 2...2,5 см болуы тиіс (қосымша 0,2 см 4-ке көбейтілген тігіс еніне тең). Бойлық қиықтарды іш жағына қарай 0,5 см-ге бүктеп, жатқыза үтіктейді, одан кейін кесіндіні астыңғы үтіктелген шет үстіңгі шеттен 0,1...0,2 см-ге шығып тұратындай етіп ұзындық бойымен бүктейді де, үтіктейді. Жатқыза үтіктелген кесіндінің ішіне бөлшек қиығын аз үтіктелген кесінді шеті үстінен орналасатындай етіп кіргізеді де, тігімді бүктелген шеттен 0,1 см арақашықтықта кесінді бойымен беткі жағынан төсейді. Жабық қиықты көмкермелі тігіс қосарланып бүктелген мата кесіндісімен өңделуі мүмкін (1.113-сурет). Мұндай тігісті мойын, қолтық ойындысын өңдеу үшін және сәндік ретінде қолданады. Ені

а – жиекті шеттіктеуге арналған кесіндінің шеттерін үтіктеу; б – кесіндіні бөлшек шетінің бойымен бекіту а – негізгі бөлшектің беткі жағынан орналасқан кесіндіні қосып тігу; б – кесіндінің астыңғы жиегін бекіту

Рис. 1.114. Обработка краев детали Рис сложенной бейкой: а

тачивании ее к основной детали; б

. 1.115. Окантовывание спе- вдвое циальной тесьмой ие-

-сурет. Көмкермемен қосар- ланып қабатталған бөлшек шеттерін өңдеу: а – көмкермені негізгі бөлшекке қосып тігу кезінде оның ішкі жақта орналасуы; б – көмкермені бөлшектің беткі жағынан бекіту

3,5...4 см шеттіктелетін мата кесіндісін (кесінді ені дайын күйде 6-ға көбейтілген плюс 0,5...0,7 см көмкермелі тігіс еніне тең) ішке қарай қояды да, үтіктейді, қиықтарды теңестіре отырып, негізгі бөлшектің беткі жағына жапсырады және жиектеме еніне қарай қиықтардан 0,3...0,5 см арақашықтықта қосып тігеді. Қосып тігілген кесіндінің бойымен кесіндіні қосып тігу тігісіне тең көмкерме жасау үшін тігіс қиықтарын бүктейді. Көмкермені жолақты қосып тігу тігісінің маңына немесе кесінді бойымен беткі жағынан тігіммен бекітеді. Бөлшек шеттерін ызбамен өңдеу кезінде шеттіктейтін кесіндіні негізгі бөлшектің ішкі жағына орналастыра отырып, қосып тігеді (1.114-сурет). Жеке  тапсырыс   бойынша   көйлек   дайындау   кезінде   кейде  а р н а й ы ы з б а м е н ж и е к т е у д і қолданады (1.115-сурет). Мысалы, жүн матадан жасалған бұйымдарда тігіс қиықтарын өңдеу кезінде көмкермені ұзындық бойымен оның астыңғы шеті үстіңгі шетінен 0,1...0,2 с шығып тұратындай етіп қояды да, үтіктейді. Дайындалған көмкерменің ішіне бөлшек қиығын салады да, тігімді шеттен 0,1 см арақашықтықта көмкерменің үстіңгі шетінің бойымен төсейді, бұл ретте көмкерменің екінші шеті міндетті түрде тігімнің үстіне сай келуі тиіс.

Әрлегіш тігістерге бедерлі тігістер, жиектемелі тігістер және қатпарлар жатады (1.116-сурет).

Ұсақ қатпарларды – бүкпелерді – көйлек пен ішкөйлектер үшін және сирек жағдайда – пальто мен костюмдер үшін сәндік ретінде қолданады. Қатпарлардың ені мата қалыңдығына қарай 0,1...0,3 см болады. Арнайы құрылғының көмегімен бүгілген (1.117-сурет)  және бастырма (1.118-сурет) қатпарларды орындайды.

Баулы қайым тігістерді (1.119 және 1.120-суреттер) пальто мен көйлектерде сәндік ретінде қолданады. Тігістер арнайы машинада орындалуы мүмкін. Оларды сырып тігу машинасында бір мүйізді табан немесе бауды бүгіп тігуге арналған табан (табанында ойығы бар) арқылы орындауға да болады. Бұйым бөлшегінің іш жағынан астына негізгі мата кесіндісін салады да, белгіленген сызық бойымен бірінші беткі жағынан бірінші тігімді жасайды. Одан кейін матаның екі қабатының арасына бауды салып, оның үстіңгі бөлшегін берік етіп бүктейді және екінші тігімді жасайды. Бау қатарларының саны модельге байланысты болады. Тігісті арнайы машинада орындаған кезде бөлшектің ішкі жағынан мата кесіндісін салмайды.

Бір ілмектегіші мен қайығы бар екі инелі машинаны қолданған кезде тігіс баусыз-ақ шығыңқы болады. Ол үшін ине тілігінде шығыңқы жер, ал табанда материалды бүгуге арналған ойық жасайды (1.121-сурет).

1.16-сурет. Әрлегіш тігістердің түрлері

Бүкпе тігістерді (1.122-сурет) тұтас бөлшекте тігіс қосымшасы барлық ұзындық бойымен немесе жекелеген бөлікттерде жеткіліксіз болатын жағдайда бедерді сызық жасау үшін қолданады. Бөлшекті бүрмеден сырып тігу кезінде техникалық шарттарда көзделген арақашықтықта не пішуші белгілеген сызық бойымен, астыңғы жақтан тігім астына негізгі матаның (немесе қалыңдығы сол матаның, 1.122-сурет, а

) қиғаш не көлденең кесіндісін салады.

Тігіс қосымшасы жеткілікті болған жағдайда, жолақты бөлшек қалыңдығын тігістің екі жағынан да теңестіру үшін қосып тігеді. Қосыл тігілген жолақты қосып тігу тігісінің бойымен қосарлап салады, тігіс пішіні бойынша қияды, тігістің ішкі жағына бүктейді және үтіктейді (1.122-сурет, б ).

Бедерлі бастырма тігістерді тұтас бөлшекте бедерлі  сызық алу үшін қолданады, мысалы көйлек пен пальтоның артқы бойы мен жеңдерінде. Тігісті жасау үшін бөлшектің ішкі жағынан белгіленген сызық бойымен негізгі матаның (1.123-сурет) немесе сол қалыңдықтағы матаның жолағын оның ортасы белгіленген сызықпен сәйкес келетіндей етіп салады да, оны беткі жағынан белгіленген сызық бойымен қосып тігеді. Одан әрі негізгі бөлшекті кесіндіні қосып тігу тігісінің бойымен беткі жағын ішіне қаратып бүктейді және бір жаққа қарай түреді, ал қосып тігілген кесіндіні екінші жаққа қарай түреді. Одан кейін негізгі бөлшек бойымен екінші тігімді бүрмеден 0,1...0,2 см арақашықтықта немесе белгіленген сызық бойымен салады, ұштарында тігімді жоққа шығарып, беткі жағынан бедер жасайды. Негізгі бөлшекті айналдырады. Кесіндіні бекіту үшін оны бөлшектің бір жағына қарай бүктейді, бүгіп көктейді, үтіктейді және беткі жағынан модельмен көзделген арақашықтықта әрлегіш тігімді салады.

Жиектемелі тігістер қайым, бастырма және жөрмеу тігістері болып бөлінеді. Жиектемелі жөрмеу тігісін (1.124-сурет) формалық киім дайындау кезінде қолданады. Бұл тігісті орындау үшін көмкермеге арналған жолақты ішке қарай қосарлап салады, негізгі бөлшектің біріне жапсырады, екінші негізгі бөлшекпен жабады, қиықтарды теңестіреді және арнайы құрылғының көмегімен техникалық шарттарда көрсетілген арақашықтықта сырып тігеді.

Тігіс қиықтарын ішкі жағынан айыра үтіктейді. Арнайы құрылғы болмаған жағдайда, қосарланып бүктелген кесіндіні әуелі беткі жағынан орналастыра отырып, бір бөлшекке қосып тігеді. Одан кейін екі негізгі бөлшекті беткі жақтарын ішке қаратып сала-

а – в

г

д

ды және тігімді жолақты қосып тігу тігісіне сала отырып не одан 0,1 см арақашықтықта сырып тігеді (1.125-сурет). Жиектемелі жапсырма тігісті әдеттегі жабық қиықты жапсырма тігіс сияқты, арнайы құрылғының көмегімен орындайды; бұл ретте екі негізгі бөлшектің арасына қосарланып бүктелген әрлегіш тігім жолағын салады да, оны модельге қарай сол не басқа шамаға шығарады (1.126-сурет). Арнайы құрылғы болмаған жағдайда қосарланып бүктелген жиектемеге арналған жолақты әуелі астыңғы бөлшекке бүкпеден жиектеме еніне қосылған сырып тігу тігісінің еніне тең арақашықтықта қосып тігеді, одан кейін екінші бөлшекті

а

б

бүктелген және көктелген қиықпен жапсырады және модельге қарай сол не басқа арақашықтықта сырып тігеді (1.127-сурет). Жиектемелі жөрмеу тігісін (1.128-сурет) жиектемелі қайым тігіс сияқты орындайды, тек айырмашылығы – қайым тігісте бөлшектерді біріктіргеннен кейін қиықтарды қайым тігімге қарама- қарсы жаққа орналастыра отырып, айыра үтіктейді, ал жөрмеу тігісінде бөлшектерді беткі жағына аударып, жиектемені бүгілген жерге орналастырады. Бұл тігісті арнайы құрылғымен не онсыз орындайды (1.129-сурет).

Қатпарлар тігістің бір түрі болып табылады. Қатпарларды қозғалыс еркіндігін қамтамасыз ету үшін, сонымен қатар бұйым денебітімге жанасып тұру үшін бұйымның негізгі бөлшектерінде, сондай-ақ фасонды сызықтар ретінде жобалайды. Қатпарлар жай және күрделі, сәндік және біріктіру, бір жақты, қарсы, банттық болады. Ж а й б і р ж а қ т ы қатпарлар — беткі жағындағы барлық бүкпелері бір жаққа, ал ішкі жағындағы бүкпелері екінші жаққа бағытталған қатпарлар. Әрбір қатпарды ішкі жақтан үш сызықпен– ортаңғы (ішкі бүкпе сызығы), бүйір (сыртқы бүкпе сызығы) және сырып тігу соңын анықтайтын сызықпен белгілеп қояды. Қатпар ені модельге байланысты болады. Егер бөлшекте қатпар біреу болса, онда оның тереңдігі 4-тен 8 см дейін болады. Бөлшектерді пішу кезінде қатпардың екі еселенген еніне тең қосымша жасайды. Мысалы, қатпардың ені 4 см-ге тең болса, онда қосымша 8 см болуы тиіс. Бөлшекті белгіленген ортаңғы сызық бойымен беткі жағын ішке қаратып бүктейді де, арнайы машинада сирек тігіммен (1 смде 2-3 инешаншым) немесе ұзындығы 1...2 см түзу көктейтін инешаншымдармен бүйір сызық бойымен көктейді, одан соң сырып

а

б

тігеді. Тігімді түзу не доғал сызық бойымен көлденең бағытта аяқтайды (1.130-сурет, а ). Одан кейін бөлшекті үстелге беткі жағын төмен қаратып жайып қояды. Қатпар сырып тігілген бөлікте көктеген тігімді алып тастайды; қатпарды бір немесе екінші жаққа бүктейді де (модельге қарай), үтіктейді. Қатпар біріктіру тігісінен модельмен көзделген арақашықтықта беткі жағынан тігіммен әрленуі мүмкін. Қатпарды арнайы сызғыштың көмегімен салады. Жөрмеу тігісі болған жағдайда қатпардың жиегі беткі жағынан ашық болуы мүмкін. Бұл жағдайда қатпарды белгіленген сызыққа дейін ішкі жақтан көктейді, бүктейді, бүгіп көктейді, үтіктейді және беткі жағынан жөрмеу тігімімен бекітеді. Қайым және бүкпе тігімдерді беткі жағынан алып тастайды да, қатпарды үтік арқылы ішкі жағынан үтіктейді.

Бір жақты қатпар екі бөліктен тұратын бөлшектерге де жасалуы мүмкін (1.130-сурет, б ). Бұл жағдайда бір жақты қатпар сонымен қоса біріктіру орны болып табылады. Бұйым бөлшектерінің бірінде ішкі жағынан көмекші лекало бойымен не сызғышпен бүйір сызықты (сыртқы бүкпе сызығын) және сырып тігу соңын анықтайтын сызықты белгілейді. Бөлшектің екі бөлігін беткі жақтарын ішке қаратып салады, қиықтарды теңестіреді, бөлшектің

1.130-сурет. Жай қатпарлар: а

б

в

г

д

е

ж

з

и

бүкіл ұзындық бойымен белгіленген сызық бойынша көктейді және тігімді қатпар қосымшасына көлденең етіп аяқтау арқылы сырып тігеді. Қатпар қосымшаларының шеттерін пальто мен костюмдер үшін бүкпеден 1 см арақашықтықта және көйлектер мен блузкалар үшін 1,2...1,5 см арақашықтықта сырып тігеді, одан кейін арнайы машинада жиектеп торлайды. Арнайы машина болған жағдайда сырып тігуді қиықтарды бір мезетте жиектей отырып жүзеге асырады. Бөлшекті үстелге беткі жағын төмен қаратып жайып қояды, сырып тігілетін бөліктегі көктейтін тігімді алып тастайды. Ол қатпар тарқайтын жерлерде ғана қалады. Қатпар қосымшасын жанға түреді, бүгіп көктейді және ішкі жағынан үтікпен үтіктейді. Ашық қиықты қатпарда жөрмеу тігісі болған жағдайда өңдеу реттілігі өзгереді. Қатпарды арнайы машинада немесе қолмен көктейді. Қатпар әдібін жанға түреді, бүгіп көктейді және үтіктейді. Жөрмеу тігісін бағыттауыш сызғыштың көмегімен модельге сәйкес арақашықтықта қатпардың беткі жағына салады. Қатпар әдібінің қиықтарын сырып тігеді және жиектейді. Жөрмеу тігімінің бөлігіндегі көктеу және бүгіп көктеу жіптерін алып тастайды да, қатпарды үтіктейді. Қ а р с ы ( е к і ж а қ т ы ) қ а т п а р л а р — беткі жағындағы бүкпелер бір-біріне, ал ішкі жағындағы бүкпелер қарсы жаққа бағытталған қатпарлар (1.130-сурет, в ). Қарсы қатпарды ішкі жағынан үш сызықпен – ортаңғы, бүйір (сыртқы бүкпе сызығымен) және сырып тігу соңын анықтайтын сызықпен белгілеп қояды. Қатпарлардың тереңдігі модельге байланысты болады. Бөлшектерді пішу кезінде қатпарға бір бүкпенің 4-ке көбейтілген тереңдігіне тең әдіп жасайды. Мысалы, ір бүкпенің тереңдігі 3 см болса, онда пішу кезінде әдіп 3-4 = 12 см тең болуы тиіс. Қатпар жасау үшін бөлшекті белгіленген ортаңғы сызық бойымен беткі жағын ішіне қаратып бүктейді де, сырып тігу машинасында босаң үстіңгі жіппен бүйір сызықтың бойымен немесе қолмен ұзындығы 1...2 см қайым инешаншымдармен көктейді, одан кейін тігім соңын анықтайтын сызыққа дейін сырып тігеді. Сырып тігу бөлігінде көктейтін тігімді алып тастайды. Ол қатпар тарқайтын жерлерде ғана қалады. Бөлшекті үстелге беткі жағын төмен қаратып жайып қояды, қатпар қосымшасын қатпарды сырып тігу тігімінің екі жағына да қойып, белгіленген ортаңғы сызықты сырып тігу тігісінің бойымен ғана орналастырады да, үтіктейді. Қию процесінде қатпар бүкпелерінің жылжып кетуіне жол бермеу үшін, сондай-ақ қатпар қосымшасының беріктігі үшін ішкі жағынан қатпарды сырып тігу тігімдерінің жанынан өтетін тігімдермен немесе беткі жағынан бүкіл ені бойымен қатпар

қосымшасына көлденең тігіммен бекіту ұсынылады (1.130-сурет, г ). Қатпар беткі жағынан тігімдермен әрленуі мүмкін – модельмен көзделген арақашықтықта (біріктіру тігісінің сол және оң жағында) айыра тігілуі мүмкін (1.1130-сурет, д

). Қатпарды арнайы сызғыш арқылы салады.

Жөрмеу тігімі болған жағдайда қатпардың жиектері беткі жағынан ашық болуы мүмкін. Бұл жағдайда қатпарды белгіленген сызық бойымен ішкі жақтан көктейді, бекі жаққа жайып қояды да, үтіктейді және беткі жағында бүкпелерден модельге сәйкес арақашықтықта жөрмеу тігістерімен айыра көктейді. Көктейтін тігімді қатпар тарқайтын бөліктерде ғана қалдырып, қалған жерлерден алып тастайды. Қатпарды төсеме арқылы ішкі жағынан қайта үтіктейді.

Қарсы қатпар сонымен қатар біріктіру орны да болуы мүмкін (1.130-сурет, е ). Бұл жағдайда өңдеуге үш бөлшек қатысады: екі негізгі, яғни бір бөлшектің екі бөлігі және үшінші – ені қатпардың (пішімнің) екі еселенген қосымшасына тең негізгі материал кесіндісі. Мысалы, бүкпе қосымшасының ені 4 см болса, онда кесіндінің ені 8 см болуы тиіс. Мұндай тігімді өңдеу үшін негізгі бөлшектің бөліктерінің бірінде ішкі жағынан көмекші лекаломен немесе сызғышпен бүйір сызықты (сыртқы бүкпе сызығы) және тігім соңын анықтайтын сызықты белгілейді. Негізгі бөлшектің екі бөлігін беткі жақтарын ішке қаратып қояды, қиықтарын теңестіреді, бөлшектің бүкіл ұзындығы бойынша белгіленген сызық бойымен көктейді және тігімді сырып тігу соңын анықтайтын көлденең сызықтың жанында аяқтай отырып, сырып тігеді. Жіптің ұшын қосарлы тігіммен байлайды немесе түйіншектейді. Көктейтін тігімді қатпар тарқайтын бөліктерде ғана қалдырып, қалған жерлерден алып тастайды. Бөлшек бөліктерін сырып тігу тігістерін айыра үтіктейді. Айыра үтіктелген тігіске үшінші бөлшекті, негізгі материал кесіндісін, беткі жағын ішке төмен қаратып жапсырады, оны негізгі бөлшектің белгіленген сызығының бойымен қосып көктейді және қатпарды сырып тігу тігімінің соңынан бастай отырып, негізгі бөлшек жағынан осы сызық бойымен қосып тігеді. Одан кейін қатпардың ішкі қиықтарын (бүкпелерін) сырып тігеді. Тігіс ені 1,2...1,5 см. Тігіс қиықтарын арнайы машинада жиектейді, ал сырып тігу-жиектеу машинасы болған жағдайда сырып тігу қиықтарды жиектеумен қатар жүзеге асырылады. Қатпар шеттерін бүкпелерден модельге сәйкес арақашықтықта тігіммен әрлейді. Ашық шеттік қарсы біріктіруші қатпарда әрлегіш тігімдер болған жағдайда өңдеу реттілігі өзгереді.

Негізгі бөлшектің екі бөлігінде сыртқы бүкпе сызығын, үшінші (қосымша) бөлшекте ортаңғы сызықты белгілейді. Негізгі бөлшек бөліктеріндегі қатпар әдіптерін белгіленген сызықтар бойымен ішкі жағына бүктейді де, жатқыза үтіктейді, одан кейін негізгі бөлшекті қосымша бөлшекке белгіленген ортаңғы сызық бүкпелерімен жапсырып, көктейді және бүкпелерден модельде көзделген арақашықтықта сырып тігеді. Одан кейін ішкі жағынан әдіп қиықтарын қатпарға сырып тігеді де, оларды арнайы машинада жиектейді немесе бір мезетте жиектей отырып сырып тігеді. Матаны үнемдеу мақсатында қатпардың бүкіл ұзындығына емес, оның сырып тігілген бөлігінің ұзындығына тең үшінші бөлшекті пішуге рұқсат етіледі (1.130-сурет, ж ). Бұл жағдайда қосымша бөлшектің үстіңғі қиығын арнайы машинада жиектейді, одан кейін бұл бөлшекті көктеп, қатпар әдібінің қиықтарына қосып тігеді. Тігіс ені 1,2...1,5 см. Одан соң жолақты қосып тігу тігістерінің қиықтарын, сонымен қатар негізгі бөлшек бөліктерін біріктіру тігісінің қиықтарын жиектейді. Б а н т т ы қ қ а т п а р л ар қарсы қатпардың ішкі жағы немесе беткі жағының бүкпелері қарама-қарсы жаққа бағытталып, бант жасайтын бір жақты қатпарлар болып есептеледі (1.130-сурет, з ). Банттық қатпарларды бір бөлшектен тұратын қарсы қатпарлар сияқты белгілеп дайындайды, бірақ тек қана бөлшектің өң бетінде өңделеді. Бөлшектің өң жағын ішіне қаратып белгіленген сызықтар бойынша жаяды, көктейді, сырып тігеді, ортасын сырып тігу тігісімен дәлме-дәл келтіре отырып екі жағына енін жайып салады және іштік арқылы үтіктейді. Банттық қатпар біржақты екі қатпар сияқты өңделуі мүмкін, бірақ мұнда олар әр жаққа қарай жатқыза үтіктеледі; ол, сонымен бірге біріктіру орны да болуы мүмкін (1.130-сурет, и ). Бөлшектің бүкіл ұзындығы бойынша сырып тігілген біржақты сәндік қатпарларды былай дайындайды. Бөлшектерді пішкен кезде қатпарларды өңдеуге әдіп береді, қиықтары бойынша кертпелер жасайды немесе қатпарлар дайындау үшін бүктеме сызықтарын белгілейді. Бөлшектерде бірінші қатпарды кертпелерге немесе белгіленген сызықтарға сәйкес бүгеді және бағыттаушы сызғыштың көмегімен тігіс арқылы бүгіп тігеді. Қалған барлық қатпарларды олардың қажетті енін және арақашықтығын қамтамасыз ететін жабдықтың көмегімен бүгіп тігеді. Қатпарларда жазып, моделіне байланысты бір жағына қарай бүге отырып, жатқыза үтіктейді. Ылғалды жылумен өңдегеннен кейін, көмекші лекало бойынша бөлшекті соңғы рет дәлдейді.

-сурет. Күрделі әрлегіш қатпар

К ү р д е л і        ә р л е г і ш        қ а т п а р л а р д ы әшекейлеу мақсатымен, сондай-ақ пішу кезінде әрлегіш тігімдер үшін әдіп берілмеген жағдайда орындайды

(1.131-сурет).

Қатпарды беткі және ішкі жағынан, моделіне байланысты екі сызықпен – орта (ішкі бүктеме) және бүйір (сыртқы бүктеме) сызықпен белгілейді. Ішкі жағынан қатпардың орта сызығының астына негізгі материалдың кесіндісін салады. Кесіндінің ені әрлегіш тігімнің еніне байланысты болады. Кесіндіні тігім оның ортасынан өтетіндей етіп көктейді және тігісті өң жағынан белгіленген орта сызыққа дәл келетіндей етіп қосып тігеді. Одан әрі негізгі бөлшекті өң жағын ішіне қарата қосып тігу тігісінің бойымен бүгеді де бір жаққа, ал қосарланып бүктелген қосып тігілген жолақты екінші жаққа бүктейді. Одан кейін белгіленген бүйір сызық бойымен екінші машина не көктейтін тігімді (егер қатпарлар ашық қиықты болса) салады. Одан соң бөлшекті беткі жағын төмен қаратып үстелге жаяды, қатпарды модельге сәйкес жаққа бүгеді, бүгіп көктейді, үтіктейді. Бұдан кейін беткі жағында арнайы лекало бойынша моделде көзделген арақашықтықта әрлегіш тігім сызығын белгілейді немесе әрлегіш тігімді алдын ала бормен белгілеместен, бағыттауышы бар арнайы табандықты қолдану арқылы салады. Көктейтін тігімді алып тастайды. Қатпарды ішкі жағынан үтікпен үтіктейді.

Жіптік тігістерге арналған жабдықтар Барлық тігін машиналары автоматты емес және жартылай автоматты машиналар болып бөлінеді.

Автоматты емес машиналарда жұмыс істеген кезде операция міндетті түрде адамның қатысуымен орындалады. Қайықтық ілмекөрімнің сызықтық тігімдері орындалатын базалық автоматты емес машиналарға 97-А және 1022 кл., «Текстима» бірлестігінің (Германия) 8332 кл. және 862 кл. машиналары жатады.

Модификациялары: материалды ауыстырудың сараланған механизмі бар 697 кл.; тігімді бойлай ауытқитын инесі бар 597 кл.; жіпті қиюға және инені берілген қалыпта тоқтатуға арналған құрылғысы бар 9097 және 1597 кл.; жартылай фабрикатты қиятын пышақ механизмі бар 297 және 397-М кл.; матаның астыңғы қабатын қондыруды орындайтын құрылғысы бар 297 кл.; қиықтарды шеттіктейтін құрылғысы бар 897-1 кл. 10222 кл. машинасында пальто мен костюм маталарын сырып тігеді. Инешаншым ұзындығы 1,7...4 мм. Модификациялары: әйелдер мен балалар көйлектерінің бөлшек қиықтарын көмкергіші бар 1023-3 кл.; көлбеу көмкермелі пальто бөлшектерінің  қиықтарын көмкергіші бар 1021-4 кл.; инені тоқтату және жіпті қию механизмі бар 1022 кл.; әрлегіш тігімдерді орындаған кезде инешаншым ұзындығын 5-тен 10 мм-ге дейін өзгертетін құрылғысы бар 1822 кл. «Текстима» бірлестігінің (Германия) 8332 кл. машинасы міндеті бойынша 97-А кл. машинасына сәйкес келеді, көптеген модификацияларға ие. 862 кл. машинасы костюм, пальто және плащ маталарын сырып тігу үшін пайдаланылады. Инешаншым ұзындығы 1,3...4,5 мм. Тігімді бойлай ауытқитын инемен жабдықталған (қондырмасыз  тігіс алу үшін). Әртүрлі модификациялары бар, мысалы үстіңгі және астыңғы тісті тегістегіштері және ауытқыма инесі бар 2862 кл. машинасы тігу процесінде әзер қозғалатын материалдарды сырып тігу үшін ұсынылады. Бір инелі машиналар тобына 302, 302-1, 3022 кл. машиналары жатады. Олар матаның үстіңгі қабатының қондырмасын жасауға арналған құрылғылармен жабдықталған және жеңдерді қондырып тігу үшін қолданылады.

241 кл. машинасы қолтық ойындыларын белгілеуге арналған.

Қайықты ирек ілмекөрімді тігімдерді орындауға арналған базалық машиналарға 26 кл. (инешаншым ұзындығы 4,5 мм-ге дейін, ирек ені 9 мм-ге дейін); 1026 кл. (инешаншым ұзындығы 3 мм-ге дейін, ирек ені 6 мм-ге дейін), «Минерва» фирмасының 335 кл. машиналары (ирек ені 10 мм-ге дейін) жатады. Ирек тігімдер бөлшектерді түйіскен тігіспен және жапсырма тігіспен біріктіру, сондай-ақ қиықтарды жиектеу үшін пайдаланылады. 2222 кл. базалық машинасында бір жіпті тізбекті ілмекөрім тігімін орындауға болады. Бұл машина уақытша тез тарқайтын тігімді жасай отырып, көктеу, бүгіп көктеу және айналдыра көктеу жұмыстарын орындауға арналған. Инешаншым ұзындығы 12 мм-ге дейін.

Бір жіпті тізбекті ілмекөрім тігімдерін МВ-50 машинасында орындалатын тігу жұмысы үшін қолданады. 1276-6 кл. машинасы өтпелі екі жіпті тізбекті ілмекөрім тігімін орындауға, пішіні тұрақты трикотаж матадан жасалған бөлшектерді сырып тігуге арналған. Инешаншым ұзындығы 3,2 мм-ге дейін. Жасырын бір жіпті тігімдермен сырмалы тігу және қайырып тігу операцияларын орындайды. Сырмалы тігу жұмыстарын орындау үшін «Паннония» фирмасының (Венгрия) СS-761 машинасын қолданады. Инешаншым ұзындығы 4... 8 мм. Жеңіл және жұқа матадан жасалған бұйымдарда жасырын инешаншымдармен қайырып тігу жұмыстарын орындау үшін 85 кл. машинасын қолданады. «Легмаш» зауытының 208 кл. машинасы ілмектеп жиектейтін біржіпті тізбекті инешаншым тігімдерін орындауға арналған базалық машина болып табылады. Ол трикотаж матадан жасалған бұйымдарды дайындау үшін қолданылады. Тері мен жасанды теріден жасалған бөлшектерді сырып тігу үшін тігіс ені 2,5 мм (инешаншым ұзындығы 1...3 мм) біржіпті тізбекті инешаншымдағы 10-Б кл. машинасын қолданады. Қиықтарды жиектеу және олардың сетінеп кетуіне жол бермеу үшін

«Текстима» бірлестігінің (Германия) 851 кл. машинасын қолданады. «Текстима» бірлестігінің (Германия) 8515/080/229, 851/080/230 және 851/080/231 кл. машиналары жиектеу тігісінің ені 6,4 және 3,2 мм үшжіпті сырып тігу-жиектеу тігімдерін орындайды. Жиектеу тігімдерін орындау үшін екіжіпті немесе үшжіпті инешаншымды 51-А кл. машинасын қолданады (жиектеу ені 3...6 мм). Екі инелі базалық 862 кл. машинасының 14 модификациясы бар. Бастырма тігістерді және тігімдер арасындағы арақашықтықтары әртүрлі тұйық тігістерді орындау үшін 852 х 5, 852-1 х 10 және 851- 2 х 7 кл., көмкермені бастыра тігу және жұмсақ белбеулерді өңдеу үшін — 852 х 12 кл., ерлер шалбарының үстіңгі қиығын өңдеу үшін

408-АМ және 508-М кл. машиналарында ішкөйлек мен костюм маталарынан жасалған бұйымдарда сырып тігу-жиектеу тігімдерін орындайды. Сырып тігу тізбекті ілмекөрімдік екіжіпті тігіммен, ал жиектеу екіжіпті тізбекті ілмектеліп жиектелетін тігіммен жүзеге асырылады. 408-АМ кл. машинасында инелердің арасындағы арақашықтық 3 мм, 508-М кл машинасында 7 мм (жиектеу ені 4...5

мм).

Әрлегіш тігістерді орындау және бастырмаларды дайындау үшін 876 кл. машинасы қолданылады.

Жартылай автоматты қозғалыс машиналарына түйме, ілгек тағуға, бекітулерді орындауға, ілгектер мен күрделі конфигурациялы тігімдерді жиектеуге арналған жартылай автоматтар жатады. Операциялар автоматты режимде ирек қайықты не тізбекті инешаншымдармен орындалады. 827 кл. машинасында екі және төрт тесікті түймелерді қайықтық инешаншымдармен тағады; түймелердің диаметрі 15...35 мм; 1095 кл. машинасында – екі жәнетөрт тесікті диаметрі 11...36 мм түймелерді тізбекті инешаншымдармен матаға тығыздап және біраз босаң етіп – тіктемемен («сабақпен») қадайды; машинада бір уақытта екі түймені тағуға, яғни түйме астымен тағуға болады. 295 кл. машинасын диаметрі 11 мм екі тесікті түймелерді іш киім бұйымдарына тағу үшін қолданады. 895 кл. машинасы бұйымды бір түймеден екіншісіне ауыстыруға арналған табулятормен жабдықталған.

Көзді түймелерді көйлекке тағу үшін 1595 кл. машинасы қолданылады. Көзді түймелерді мекемелік киімге тағу үшін қайықты инешаншымдық 27-Б кл. машинасын қолданады. «Паннония» фирмасының CS-600 кл. машинасын төрт тесікті жалпақ түймелерді тағу және сонымен қатар тіктемені («сабақты») жіппен орау үшін пайдаланады. Сым ілмектер мен ілгектерді 53 кл. машинасында орындайды, оның ілмекті не ілгекті ұстап тұруға арналған арнайы қысқышы бар. 220-М кл. машинасы қиып тігілген қалталардың шеттерінде және ілгектерде шағын (ұзындығы 3...7 мм) және үлкен (ұзындығы

8...16 мм) бекітулерді орындайды.

Жиектеу ілгектері әртүрлі қайықтық және тізбекті ілмекөрімдік біржіпті және екіжіпті тігімдермен орындалады. 525 кл. машинасында костюм мен ішкөйлек маталарынан жасалған бұйымдарда ұзындығы 9...24 мм түзу ілгектерді орындайды, 625 кл. машинасында ішкөйлек маталардан жасалған бұйымдардағы ілгектерді орындайды; оның алдыңғы бойды ілгектен ілгекке автоматты түрде ауыстыратын құрылғысы бар. «Минерва» фирмасының 811 кл. машинасында костюм маталарынна жасалған бұйымдарда бекітпелермен ұзындығы 6...36 мм түзу ілгектерді орындайды, ал 73401-РЗ кл. машинасында көзді және шетінде көлденең бекітпесі бар ілгектерді орындайды.

Жаппай киім өндірісінде конфигурациялары көп өзгеріске

ұшырамаған сәйкестендірілген бөлшектер (қақпақшалар, манжеталар, жағалар) кеңінен қолданылады. Мұндай бөлшектерді өңдеуді жартылай автомат машиналарда орындауға болады. 570 кл. жартылай автоматы ерлер пальтосында қалта қақпақшаларын жөрмеуге; 570-2 кл. – ерлер ішкөйлектерінде домалақ шеттік манжеталарды жөрмеуге, 570-3 кл. – ұл балалар костюмдерінде қалта қақпақшаларын жөрмеуге, 570-4 кл. – мектеп формасына, 3022-М кл. – бүкпелерді сырып тігуге арналған. Әйелдердің қысқы пальтосында өңірастының ішкі қиығын астармен, өңірмен және жылулық іштіктермен біріктіру үшін 260 кл. жартылай автоматын қолданады, ал костюмдерде қалта шеттерін өңдеу үшін екі инелі 596-М кл. жартылай автоматын қолданады.

Шағын механикаландыру құралдары

Тігін өнеркәсібі кәсіпорындары мен тұрмыс пен қызметтер саласындағы кәсіпорындардың басты міндеттерінің бірі еңбек өнімділігін арттыру болып табылады. Шағын механикаландыру құрылғылары күрделі шығындарсыз операция орындауға жұмсалатын уақыт шығындарын азайтуға, еңбек өнімділігін арттыруға және өңделетін бөлшектердің сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. ТӨОҒЗИ және ОТТТЗ ұжымдары технологиялық процестерді жекелеген операцияларда еңбек өнімділігін 60...80%-ға, ал жалпы ағында 20...30%-ға арттыруға мүмкіндік беретін шағын механикаландыру құрылғыларымен кешенді жабдықтау бойынша жұмыс істеуде. ТӨОҒЗИ ААҚ сыныптамасы бойынша тігін бұйымдарын өндіру процестеріне арналған барлық шағын механикаландыру құрылғылары алты топқа бөлінеді:

Жекелеген машина операцияларының атаулары қол операцияларының атаулары сияқты (түйме тағу, машинада ілгекті жиектеу). Сонымен қатар көптеген машина операцияларының атаулары айрықша (1.8-кесте).

1.8-кесте. Машина жұмыстарының терминологиясы

Операция

Операцияның сипаттамасы

Ауданы бойынша тең немесе шамамен тең екі не бірнеше бөлшектерді қосарлы жиектері бойынша жіппен біріктіру

жеңдерге манжеталарды

қолтық ойындысына,

астыңғы жағаны мойын

ойындысына және қолтық

қиындысына қондырып

Бір бөлшекті екінші бөлшекке оларды біріктіру үшін төсеу, тігіс әдіптерін, бір жаққа бағытталған қатпарларды бекіту Бүйір және иық қиықтарын, иініштерді, жапсырмалы қалталарды және т.б. бастыра тігу

қатпарларды және т.б.

айыра тігу

1.8-кестенің соңы

Операция

Операцияның сипаттамасы

Мақта-мата бұйымдарында әдіптердің, көйлек етектерінің, жеңдердің, белдемше негізіндегі блузкалар етегінің және т.б. ішкі жиектерін бүгіп тігу

қатпарлардың,

бүкпелердің,

бүкпесіндердің бүктелген

жиектерін бекіту үшін

тігім салу

біріктіру

Крепдешин бұйымдарда біріктіру тігістерінің қиықтарын керітпелеу, күдері бұйымдарда бөлшек жиектерін әрлеу

сәндік үшін бөлшек

жиектерін машинада

немесе арнайы құрылғы

арқылы пішінді ойықпн

безендіру

көктеу, көктеу,

жапсыра тігу

Ерлер, әйелдер мен балалар киімдерін дайындау бойынша машина жұмыстарын орындау кезінде келесідей техникалық шарттарды сақтау қажет. Жіпті тігістерден басқа ультрадыбыспен және жоғары жиілікті токпен орындалатын дәнекерлеу тігістері қолданылады. Бұл тігістердің сапасы техникалық құжаттамада көрсетілетңн нақты операцияларды орындауға қойылатын талаптарға жауап беруі тиіс.

12.

Ашық тігістердің барлық қиықтары өңделуі тиіс.

Ашық тігістті бөлшектердің қиықтарын мақта-мата, синтетикалық жіптермен не иірімжіптермен жиектейді; оларды бүктемелі не қосарлы тігіспен өңдейді. Химиялық талшықты материал бұйымдарында тігіс қиықтары мен денеге жанаспайтын бөлшектерді қиықтарды балқытуға арналған машинада өңдейді. Сетінемейтін материал бұйымдарында қиықтар арнайы құрылғыда ирек пішінді ойықтармен өңделуі мүмкін. Аз тарқайтын ілмекөрімді трикотаж мата бұйымдарында ілгекті бағаншаны бойлай немесе одан 45° аспайтын бұрыш астында ауытқи орналасқан тігіс қиықтары жиектелуі мүмкін. Тігіс қиықтарын жиектеуге арналған жіптер түсі жағынан матаның түсіне жақын болуы тиіс. түрлі түсті матадан және суретте ақ түсі бар баспалы мақта-матадан жасалған бұйымдарда қиықтар ақ түсті жіптермен не иірімжіптермен өңделуі мүмкін.

Синтетикалық материалдардан жасалған киім бөлшектерін жіппен біріктіру тәсілімен қатар оларды желіммен біріктіру де қолданылады. Желімді қосылыстарды бекітілетін бөлшектер біраз жүктемелерге ұшыраған жағдайда қолданады. Бөлшектерді біріктіру үшін желімді біріктіру және шеттік тігістерді қолданады. Желімдік тігістердің барлық түрлері 1.9-кестеде келтірілген.

Бет бойымен

қиықты

жапсырмалы)

Ашық қиықты

терможелімді жиектік,

желімді таспа,

желімдік шілтер,

жабысқақ таспа,

желімдік жіп

1.8-кестенің соңы

Желімдік жіп, желімдік шілтер, желімдік таспа

1.4.1. Киім бөлшектерін өңдеуге арналған желімдік материалдар Желімдік материалдарды қолдану жағаға, манжетаға және киімнің басқа да бөлшектеріне тұрақты пішін мен тартымды  сыртқы түр береді. Олардың ең кең таралғандары:

Нүктелі полиэтилен жабыны бар жартылай қатты іштік мата

Біржақты тегіс полиэтилен жабыны бар жартылай қатты іштік мата

Жиектік желімді іштік мата

Шілтер тәрізді желімдік тоқылмаған материал

Желімдік жіп

Аталмыш материалдардан жасалған іштіктермен дайындалатын бұйымдардың жоғары сапасына өңдеудің белгілі бір режимдерін сақтаған жағдайда қол жеткізуге болады. Желімді матадан жасалған жаға, манжета, қақпақша іштіктерін осы бөлшектердің тігіс қосымшасынсыз пішіні бойынша немесе жөрмеу кезінде іштік қиықтары тігім астында 0,1...0,2 см енмен тап болатындай етіп пішеді. Бөлшек қиықтарын жөрлемес бұрын іштікті желімді жағын бөлшектің ішкі бөлігінің ішіне қаратып қояды (астыңғы жағаға, қақпақша астында, белбеу астында, манжета астында және т.б.) және үтікпен не ылғалсыз баспақта желімдейді. Бүйір зығыр мата бір жағы желімді полиамид ұнтағымен жабылған өңделмеген зығыр мата болып есептеледі. Ол ерлер, әйелдер, балала пальтосы мен костюмдерінде астыңғы жаға, лацкандар, иық қондырмалары үшін іштік бөлшектерді пішуге арналған. Капрон талшықты бүйір мата (жасанды талшықты) – бір жағы желімді полиамид ұнтағымен жабылған, дараталшық түріндегі мақта- мата негізді және капрон арқаулы мата. Бұл матадан ерлер, әйелдер пальтосы мен костюмдерінде кеуде тұсында бүйір іштікке қондырма пішеді.

Түкті іштік мата

Прокламилин (флизелин)

Ені 3...6 мм және қалыңдыңы 0,07...0,27 мм кесінді түрінде термопластикалық желімнен жасалған желімді таспа жең ұштарын бекіту, пальто, костюм және басқа да бұйым бөліктерінің бүйір жиектерін әрлеу үшін қолданылады. Таспаны матаға біраз қысым астында бекітеді, оны алдын ала еріткішпен не 200..220°С температураға дейін қыздырылған ине тесігімен не тісті роликпен бекітеді.

Поливинилацетатты эмульсия

1.4.2.Бөлшектерді қатырмалау туралы қысқаша мәліметтер Киім сапасын жақсарту – тігін өнеркәсібі мен тұрмыс және қызметтер саласындағы кішіні тігін салалары жұмысшыларының алдына қойылатын негізгі міндеттердің бірі. Тігін өндірісін дамытуда сырт киім бөлшектерін қатырмалау әдісін енгізу маңызды бағыт болып табылады. Бөлшектерді қатырмалау арқылы бұйымның сыртқы түрін жақсартуға және оны пайдалану процесінде пішінін сақтап қалуға қол жеткізіледі. Бөлшектер біржақты желімді жабыны бар іштік материалдармен қатырмаланады. Сырт киімде алдыңғы бой (1.132-сурет, а

) өңірасты (1.132-сурет, б

), үстіңгі жаға (1.132-сурет, в

), астыңғы жаға (1.132-сурет, г

), қалта қақпақшалары (1.132-сурет, д ) және жапырақшалар (1.132-сурет, е) сияқты бөлшектерді толықтай қатырмалайды. Қатырмалау бұйымның жекелеген бөлшектерін (алдыңғы бойдың бүйір бөліктерін, тілік кеспектерді, иішінтерді, 133-сурет) және бөлшек қиықтарын (бұйым етегін, жең аузын, қолтық, мойын ойындысының қиықтарын, бүйір қалтаның тілік бөліктерін және т.б. 1.134-сурет) бекіту үшін

орындалады.

Әйелдер мен балалардың сырт киімінде алдыңғы бойды қатырмалау үшін бірқабатты іштіктерді қолданады, ал ерлердің костюмдері мен пальтосында қатырмалауға арналған іштік бөлшектер көпқабатты (негізгі қабат және қосымша қондырмалар, 1.135-сурет) болуы мүмкін. Пайдалану процесінде жуылмайтын көйлек-блузка сұрыпталымындағы жүн матадан жасалған киімдерде жекелеген бөліктер (өңір шеттері, жаға) мен ұсақ бөлшектерді (манжета, қақпақшалар, жапырақшалар, белбеулер) қатырмаланады. Бөлшектерді қатырмалау үшін мақта-мата және вискозалық мата негізіндегі біржақты желімді жабыны бар іштік материалдар мен тоқылмаған материалдар қолданылады. Мысалы, костюм бөлшектерін қатырмалау үшін отырмайтын, сіңіруден өткен арт. 75069 вискозалық матасының негізінде П-548 тұрақты нүктелі желімдік жабыны бар іштік матаны қолданады. Іштік материалдардан бөлшектерді негізгі бөлшектерден 0,3...0,5 см-ге (жіңішкерек) іштіктің қиылған жиектері біріктіру тігістеріне 0,1...0,2 см-ге шығып тұратындай етіп пішеді. Қатырмалауға арналған іштік материалдардан жасалған бөлшектерде арқау сырт бөлшектердегі арқаужіптің бағытына сәйкес өтуі тиіс. Желімді жабыны бар маталардан жасалған іштік бөлшектерді негізгі бөлшектермен біріктіруді (қатырмалауды) бүкпелер мен бедерлерді сырып тіккенге дейін, қалталарды өңдеп, оларды басқа бөлшектермен біріктіргенге дейін, яғни қандай да бір біріктіру тігістерін орындағанға дейін жүзеге асырады. Бөлшектерді қатырмалау процесін жалпақ жастықшалы баспақ арнайы баспақтарда жылумен өңдеу арқылы, ал түйіндерді өңдеу кезінде пішіні бұйымның өңделетін бөліктерінің пішініне сәйкес келетін жастықшалы баспақтарда жүзеге асырады. Іштіктерді негізгі бөлшектермен біріктірген кезде әуелі баспақ жастықшасына негізгі бөлшекті бескі жағын төмен қаратып қояды, одан кейін негізгі бөлшектің ішкі жағына желімді жабыны бар іштік материалдар жасалған бөлшекті қояды. Белбеу дайындау кезінде желімдік жабыны бар іштік бөлшекті белбеудің астыңғы бөлігінің ішкі жағына іштік бөлшектің бір бойлық қиығы белбеу бүкпесінің сызығына сәйкес келетіндей етіп, ал басқа қиығы жөрмеу сызығының бойымен өтетіндей етіп немесе жөрмеу тігімінің астына 0,1....0,2 см-де тұратындай етіп қояды. Белбеудің айылбас бекітілетін ұшында іштік белбеуден 0,7...1 см-ге қысқа болуы тиіс .

-сурет. Сырт киім бөлшектерін қатырмалау

Көйлек-блузка сұрыпталымындағы бұйымдарда өңірастына арналған желімдік іштікті өңірасты қиықтарымен бірдей өңірастының иық және ішкі жиектерінің бойымен пішеді немесе оны 0,7...1 см-ге қысқа етіп жасайды. Бөлшектерді баспақтарда қатырмалау технологиялық режимдерге сәйкес жүргізіледі, олар, өз кезегінде, матадағы талшық құрамына байланысты.

Термопластикалық        таспалы        материалдардан (пластифицирленген поливинилхлорид, полиэтилен, полиамид) плащ, жамылғы және басқа да бұйымдарды дайындау кезінде бөлшектерді біріктіру ультрадыбыс немесе жоғары жиілікті қондырғыларда дәнекерлер арқылы жүзеге асырылады. Бөлшектерді дәнекерлеп біріктіруді жылулық және қысым әсерімен орындайды, оның нәтижесінде дәнекерленетін материалдар оларды біріктіру орындарында балқиды. Жылуды бұрып, қысымды азайтқаннан кейін балқытпа қатайып, ажыратылмайтын қосылыс пайда болады.

Дәнекерлеу кезінде сырып тігу, жапсыру, шеттік және сәндік типтегі тігістер алынады.

Дәнекерлеу сызықтарының ені 3-тен 10 мм-ге дейін.

Дәнекерлі        қосылыстардың        қолданылу        саласы        1.10-кестеде көрсетілген.

1.10-кесте. Киім дайындау кезінде дәнекерлі қосылыстардың қолданылу саласы

Астар бөлшектерін біріктіру, бөлшектерді сырмалау (арты бой, алдыңғы бой, жең және т.б.), аппликациялард ы бекіту + +

Ерлер костюмі »

Бұйым астары мен қалта астарының бөлшектерін біріктіру + +

Әйелдер костюмі »

Астар мен сырт бөлшектерді біріктіру, бүкпелерді, жалғамаларды, өңірастын сырып тігу, бөлшектерді

жөрмеу, әрлегіш + +

1.10-кестенің соңы

тігімдерді орындау

Бөлшектерді сырып тігу, бөлшектерді контур бойымен жөрмеу, бұйым етегін бекіту +

Бөлшектерді біріктіру, аппликациялард ы , шілтерді және басқа да әрлегіштерді жапсыру + +

Бөлшектерді біріктіру, контур бойымен жөрмеу, әрлегіш тігімдерді орындау, бедерлеу

Байланыс аймағында біріктірілетін беттерді тұтқыр  аққыш күйге дейін жеткізеді, одан кейін тіркейді. Тігін өндірісінле дәнекерлеудің үш түрін қолданады: термоконтактілі, жоғары жиілікті және ультрадыбыстық. Термоконтактілі дәнекерлеу кезінде материалды қыздыру электрлік қыздырғыш құрал арқылы оның материалмен байланысу кезінде жүзеге асырылады. Бұл дәнекерлеу жұқа таспалардан және таспалы термопластикалық жабыны бар тоқыма материалдардан

1 2 5

арнайы киім дайындау кезінде қолданылады.

Жоғары жиілікті дәнекерлеу кезінде электр энергиясы полимердің тұтқыр-аққыш күйге өтіп, кейіннен тіркелу үшін жететін жылу энергиясына түрленеді. Бұл дәнекерлеуді ілгек, жасанды теріден жасалған киімде бедерлі әрлегіш тігістер, жаңа, манжета, синетикалық матадан жасалған ерлер ішкөйлектерінің қалталарын дайындау үшін, киім бөлшектеріне эмблемалар мен аппликацияларды жапсыру үшін қолданады. Ультрадыбыстық дәнекерлеу кезінде материал ультрадыбыстық ауытқулар әсеріне және сонымен бір мезетте металл сәуле таратушылармен жасалатын қысымға ұшырайды, олар электр өзгерістерін механикалық ауытқуларға түрлендіреді. Ультрадыбыстық ауытқулардың әсерімен материал беттері тұтқыр- аққыш күйге дейін қызады да, дәнекерленеді. Ультрадыбыстық        дәнекерлеуді        термопластикалық талшықтардан жасалған тоқыма материалдарды біріктіру үшін қолданады. Құрама біріктіру қандай да бір екі біріктіру әдісін, мысалы жіптік және дәнекерлік әдістердің қосындысы болып есептеледі және ол негізінен қорғаныш киімдері мен арнайы киімдерді дайындау кезінде қолданылады. Әртүрлі конструкциядағы құрама тігістерді адамды агрессивті ортадан қорғауға арналған арнайы киімдерді дайындау кезінде пайдаланады. Жіптік тігім мен дәнекерлеу қолданылатын құрама тігістер жоғары беріктік мен тұмшалылыққа ие, бірақ қаттылығы тым жоғары. Құрама тігістердің ені дәнекерленетін материалдармен толтырылған дәнекерлеу сызығының еніне, желіммен толтырылған арақашықтыққа немесе тұмшалау таспасының еніне байланысты болады. Жіптік тігімдегі инешаншым саны, тігімнің біріктірілетін бөлшектерден арақашықтығы, тігіс ені мен қалыңдығы бұйымның міндетіне, қолданылатын материалға сәйкес белгіленеді және техникалық сипаттаманың тиісті бөлімдерінде көрсетіледі. Тойтармалы қосылыстарды фурнитура – түйме, батырма, тойтармалы түйме, баутесік, ілмек және т.б. бекіту үшін қолданады. Конструкциясы мен технологиясына байланысты тойтармалы қосылыстар баспақта механикалық тәсілмен немесе термиялық тәсілмен орындалады, ол кезде пластмасса тойтарманың өзегі ішкі жағынан жылудың әсерінен бастиекке пішіні өзгеріп, тиянақталады (1.11-кесте).

Түймелер

Баутесік, құйма льюверстер

Тұйық бекітпелер (құйма)

Тігін бұйымдарын ылғалды жылумен өңдеу деп бөлшектерді не бұйымдарды арнайы жабдықтың көмегімен ылғалмен, жылумен және қысыммен арнайы өңдеу түсініледі. Киім дайындау кезінде ЫЖӨ бұйымды өңдеудің барлық еңбек сыйымдылығының 15...25%-ын құрайды

(бұйым мен мата түріне байланысты).

Ылғалды жылумен өңдеу процесішілік (бұйымды өңдеу процесінде жүргізіледі) және ақырғы (дайын өнімді әрлеу кезінде) болады. Бұйымның сапасы, сыртқы түрі көбінесе тігу процесінде де, соңғы әрлеуде де ЫЖӨ-ге байланысты болады. Ылғалды жылумен өңдеу бұйым бөлшектеріе көлемді-кеңістіктік пішін беру үшін қолданылады. Бүкіл ылғалды жылумен өңдеу процесі үш кезеңнен тұрады: талшықты ылғалмен және жылумен жұмсарту; белгілі бір пішін беру; алынған пішінді ылғалды жою арқылы бекіту. Ылғалды жылумен өңдеуді үтіктеу (үтікпен), баспақта баспақтау және булау (булы баспақтарда, бу-ауалы манекендерде) арқыл орындайды. Жіп ілмекөрімінің тығыздығына қарай әртүрлі маталар ылғалды жылумен өңдеуден әрқалай өтеді. ЫЖӨ-ге арналған жабдықта электрлік, электрлік-булы және бумен жылытуы болуы мүмкін. Маталар мен басқа да материалдарды ЫЖӨ режимдері қолданылатын жабдықтың түріне байланысты. Үтік пен баспақтың әсер ету ұзақтығы техникалық шарттарда лавсанды жүн маталар үшін 0,5 м тігіс ұзындығына, ал басқа материалдар үшін 0,25 м тігіс ұзындығына көрсетіледі. Егер үтіктер қолданылса, үтіктейтін бетті жылыту температурасы 5... 10°С-қа жоғарылауы мүмкін. Үтіктеу операцияларында салмағы 2...4,6 кг үтіктерді пайдаланады. ЫЖӨ-ге арналған жабдықтар негізгі бес топқа бөлінеді: әмбебап баспақ жабдығы; арнайы баспақ жабдығы, үтіктегіш үстелдер; үтіктер; көмекші жабдықтар. Баспақтарды қолдану (1.136-сурет) еңбекті көп қажет ететін ЫЖӨ операцияларын механикаландыруға, еңбек өнімділігін арттыруға, өңдеу сапасн жақсартуға және орындаушылардың еңбегін жеңілдетуге мүмкіндік береді.

Баспақтар жетек типіне, баспақтау күшіне және жастықша түріне қарай өзгешеленеді. Баспақтардағы жетек механикалық, электрлік, пневматикалық және гидравликалық болуы мүмкін. Механикалық жетекті баспақтарда жастықшалардың жабылу және ашылу механизмдері электрқозғалтқышпен, пневматикалық жетекті баспақтарда сығымдалған ауа арқылы, гидравликалық жетекті баспақтарда цилиндрдегі май қысымы арқылы жұмыс істейді. Барлық баспақтар екі іске қосу батырмасын басқан кезде әрекетке келтіріледі. Жастықшаларды жылыту үшін буды немесе электржылытқыш элементтерді қолданады: шиыршықты, түтік тәрізді (ТЭЖ) және жартылай өткізгіш. Өнеркәсіпте э л е к т р - б у л ы баспақтар кеңінен қолданылады. Бу өңделетін бөлшектердің ылғалдануы, ал электрлік жылыту қажетті

температураны қамтамасыз етеді.

1.36-сурет. Баспақтар

Бұйымды электр-булы баспақтарда қалған ылғалды вакууммен сора отырып, бұйымды өңдеген кезде ЫЖӨ сапасы едәуір арта түседі. Электр жылытқышы бар үтіктегіш баспақтардың қол немесе автоматты бүріккіштері бар. Жастықшалардың температурасы өңделетін материалдың түріне байланысты болады. Егер материалдың құрамында әртүрлі талшық болса, онда жастықшалардың температурасы жылуға ең сезімтал талшық бойынша белгіленеді. Әрбір баспақтың екі жастықшасы болады – үстіңгі және астыңғы. Сырт киім дайындау кезінде қолданылатын жастықшалардың пішіні орындалатын операцияға байланысты. Баспақтау күшіне қарай баспақтарды ауыр, орташа және жеңіл, ал міндетіне қарай жекелеген бөліктер мен бөлшектерді өңдеу үшін әмбебап және арнайы деп бөлінеді. Көйлек пен іш киім дайындаған кезде бөлшектердің жиектерін (планкаларды, түймеліктерді, жапсырмалы қалталарды және т.б.) бүгуге арналған ү с т е л ү с т і л і к б ү к т е г і ш б а с п а қ т а р пайдаланылады. Бұл жабдық жеке немесе топтық бу генераторларынан бумен жабдықталады және өңделетін бөлшектер мен бұйымдарды булау, баспақтардың астыңғы жастықшаларын және үтіктегіш үстелдердің үтіктейтін тақталарын жылыту үшін қызмет етеді. Баспақтардың үстіңгі жастықтарының электрлік жылыту жүйесі бар. Үстіңгі жастықшаларды жылыту температурасы 80... 200 °С аралығында реттеледі. Баспақтардың автоматты құрылғысы булау, баспақтау және өңделетін бөлшектерден ылғалды сору ұзақтығын бақылауға мүмкіндік береді. Арнайы баспақтар тобына жеңтүптерді үтіктеуге арналған  ПЛГС баспақтары, қолтық ойындылары бойынша қондырмаларды жия үтіктеуге арналған СПР-1, СПР-2, СПР-3 баспақтары (пневматикалық жетегі бар), қолтық ойындылары бойынша қондырмаларды жия үтіктеуге арналған СПРГ-1, СПРГ-2, СПРГ-3 баспақтары (гидравликалық жетегі бар), ерлер ішкөйлектерінің манжеталарын үтіктеуге арналған ПМ-1 баспағы, ерлер пальтосының шлицалары мен артқы бой етегін өңдеуге арналған прессы ГПКС-П, ГПКС-Л баспақтары, ерлер пальтосына арналған бүйір пішінді БФС баспағы, ерлер ішкөйлектерінің бітімін өңдеуге арналған баспақ ерлер ішкөйлектерінің жағалары мен манжеталарын өңдеуге арналған баспақ жатады. Арнайы жабдықтқа, мысалы, сырт киім бөлшектерін қатырмалауға арналған қондырғы жатады.

Бұйымдарды булағыш аппараттар мен бу-ауалы манекендер арқылы булайды. Булағыш баспақтың әдеттегі баспақтан айырмашылығы – жұмыс кезінде жастықшалар өңделетін бөлшекті қатты қыспайды, үстіңгі жастықш бумен жылытылады және будың шығуына арналған көптеген тесіктері бар. Шағын кәсіпорындарда ОАГ-2 булағыш аппараты кең қолданысқа ие, онда будың көмегімен дайын тігін бұйымдарынан жылтырақ дақтарды – баспақтау салдарынан туындайтын жылтырақ іздерді алып тастайды.

Бу-ауалы манекен иықты тігін бұйымдарын соңғы ылғалды жылумен өңдеуге арналған. Манекен желдеткіштен, негіздемеден және жылуға төзімді матадан жасалған қамтама киілген, белгілі бір өлшемдегі фигура пішіні бар арқаудан тұрады. Дайын бұйымды манекенге кигізіп, түзейді, жиектерін арнайы қысқаштармен бекітеді және ауаны қысып толтыратын желжеткішті қосады. Нәтижесінде бұйымдағы барлық қыртыстар мен қатпарлар жазып тегізтеледі. Одан кейін бұйымды булайтын жылытылған буды және жазып тегістелген күйдегі бұйымды құрғатуға арналған ыстық ауаны жібереді.

Үтіктегіш (үтіктейтін) үстелдер (үтікпен бірге не онсыз) әртүрлі маркада шығарылады. Үтіктегіш үстелдердің жалпақ тікбұрышты үтіктегіш тақтасы болады, оның өлшемдері өңделетін бұйымның түріне байланысты. Тақта 110 °С-қа дейінгі температурадағы бумен жылытылады және оның вакуумдық соруға арналған құрылғысы болады. СУ-В үтіктегіш үстелдерін әйелдер мен балалар көйлектерін процесішілік ЫЖӨ үшін; СУ-М (механикалық үтігі бар) – әртүрлі тігін бұйымдары үшін; СУ-ОК (УПП-ЗМ электр үтігі бар) – ерлер пиджактары үшін (1.137-сурет); СУ-ОП – пальто үшін (1.138-сурет); СУ-1 Пл – көйлектерді ылғалды жылумен өңдеу үшін қолданады.

Л1-СУ желісі (1.139-сурет) жеңіл киімдерге арналған. СУ-1 Пл үтіктегіш үстелдерден басқа оған УП-13М булы қондырғылары, булы және вакуумдық сымдар, ВК-1 катионитті су жұмсартқышы және УВГ-1 қондырғысы кіреді. Үтіктеу желісі 4...6 үтіктегіш үстелмен және өнеркәсіптік бу беретін қондырғылармен толымдалады. СУ-1 Пл үтіктегіш үстелі УП-13 М булы қондырғысынан да бумен қуатталуы мүмкін. Негізгі жастықша амортизациялық жабыны мен электр жылуы бар дәнекерлеу конструкциясынан тұрады. Онда орталықтандырылған соруға қосылуға арналған құрылғы орналас-

-сурет. СУ-ОК үтіктегіш үстелі

қан. Көмекші жастықшаның да дәнекерлеу конструкциясы бар және ол жеңдер мен иық тігістерін айыра үтіктеуге арналған. Өңделетін бұйымдардың астыңғы бөліктерін ұстап тұруға арналған үстелше техникалық матадан қапталған имек түтіктен жасалады . УЭП электр-булы үтігі үтіктегіш үстелдің негізгі жұмыс органы болып табылады. Үтік табанының температурасы термореттегішпен реттеледі. Үтіктегіш үстелдің жұмыс істеу принципі келесідей. Желіге қосқан кезде кернеудің берілгені туралы сигнал беретін шам жанады. Бұйымды үтіктегіш жастықшаға жаяды. Үтіктеуді үтікпен, бір мезетте өңделетін бұйымды үтік жастықшасы арқылы келетін бумен ылғалдай отырып жүргізеді. Вакуумдық сору педалін басқан кезде (үстелді орталықтандырылған соруға қосқан кезде) вакуумдық қақпақша ашылады да, бұйым кептіріледі. УП-13 М автоматты бу қондырғысы СУ-1 Пл үтіктегіш үстелдерін бумен қуаттауға арналған. Қондырғы бу шығаруға арналған орталықтандырылған қондырғылары жоқ тігін кәсіпорындарында қолданылады. Вакуумдық қондырғы үтіктегіш жабдық тобын орталықтан вакуумдық сорумен қамтамасыз етуді жүзеге асырады (10...12 бірлік). Вакуумдық сору ылғалды жою және жартылай фабрикаттарды ылғалдау үшін қажет.

Үтіктерді бұйымды дайындау процесінде, сол сияқты соңғы әрлеу процесінде оны ылғалды жылумен өңдеу үшін қолданады. Жылыту тәсіліне қарай үтіктер булы, электрлік (1.140-сурет) және булы-электрлік үтіктер болып бөлінеді. Тігін өнеркәсібінде тілімді не шиыршықты жылыту элементтері бар электрлік үтіктер кең қолданысқа ие. Ылғалды жылумен өңдеудің температуралық режимін сақтау термореттегіші бар үтіктердің арқасында жүзеге асырылады. Өнеркәсіпте әртүрлі материалдардан киім дайындау кезінде шиыршық-түтікті жылыту элементтері бар үтіктер пайдаланылады. Түтікті жылыту элементі үтіктің үтіктейтін бетінің 100...250°С температураға дейін тез әрі біркелкі жылуын қамтамасыз етеді, термореттегіштің көмегімен қажетті температура сақталады. Әртүрлі операцияларды орындаған кезде бір-бірінен салмағы, өлшемі мен қуаттылығы бойынша өзгешеленетін үтіктерді қолданады.

Декатирлерді матаны тығыздау, жұмсақтығын көбейту және өңдеу мен пайдалану процесінде отыруына жол бермеу мақсатынды бумен өңдеу үшін қолданады. ЫЖӨ орындаған кезде еңбек өнімділігін арттырып, бұйымды өңдеу сапасын жақсарту үшін әртүрлі құрылғылар қолданылады: қалыптар, бүріккіштер мен үтік басқыштар. Қалыптар (1.141-сурет) қол үтіктерімен жұмыс жасаған кезде пайдаланылады. Олардың пішіндері мен өлшемдері оларда орындалатын операциялардың сипатына сәйкес келуі тиіс. Жекелеген операцияларды орындау үшін белгілі бір материалдармен жұмыс жасаған кезде шұғамен қапталған қалыптарды қолданады. Матаны дымқылдағыштар – бүріккіштер – су-құбыр желісінен де, сол сияқты сорғылы арнайы кіші бактан да жұмыс жасай береді.

Әртүрлі материалдар ЫЖӨ-ге әрқалай жауап қайтарады. Бұл реакция талшықты құраммен, ширату дәрежесімен, ілмекөрім (матадағы) түрімен, өңделетін бөлшектердің қалыңдығымен және т.б. байланысты. Сондықтанн материалдың қасиеттерін сақтай отырып, талап етілетін сапаны қамтамасыз ету, еңбек өнімділігін арттыру үшін өңдеу режимін таңдап, оны қатаң сақтау өте маңызды болмақ.

Ылғалды жылумен өңдеу режимі деп температура, ылғалдық, қысымның әсер ету ұзақтығы және олардың өзара байланысы сияқты факторлардың мәні түсініледі. Өңдеу процесін тездететін қажетті фактор ылғалдау болып табылады. Бұл ретте ылғал мөлшері материал түріне байланысты болады және сумен ылғалдау кезінде ауа-құрғақ күйде материал салмағының 20...30%-ын және бумен ылғалдау кезінде 3...6%-ын құрайды. Артық ылғал өңдеу ұзақтығын ұлғайтады, еңбек өнімділігін азайтады, жылтырақ іздердің пайда болуына ықпал етеді, сапаны нашарлатады. Материалды ол өз қасиеттерін өзгерте алатын температураға дейін біркелкі жылыту зор маңызға ие. Бұл температура талшықтардың жылуға беріктігіге байланысты болады. Жүн талшықтар үшін ол 130...135°С, мақта мен зығыр талшықтар үшін 120 °С-тан аспайды, жібек талшықтар үшін 150...170°С, вискозалық талшықтар үшін 120...130°С, ацетатты талшықтар үшін 95...100 °С, полиэфирлік талшықтар үшін 60...170°С тең. Материалдарды ұсынылатын температурадан жоғары температураға дейін жылыту беріктігі мен тозуға төзімділігін жоғалтуға, түсінің өзгеруіне және тіпті материалдың бұзылуына әкеледі. Үтістегіш беттің жартылай фабрикатпен жанасу ұзақтығы өңделетін материалдың қасиеттеріне және осы материал бөлшегінің қалыңдығына байланысты белгіленеді. Негізгі пішін өзгерту алғашқы 2 с жылыту кезінде жасалатыны белгілі. Баспақтарда жылыту температурасын реттеу уақыт релесі арқылы, ал үтіктерде термореттегіш және жұмыс сапасын көзбен қарап бағалау арқылы жүзеге асырылады. Баспақ қысымы материалдың қасиеттерімен байланысты. Орта есеппен ол (0,2.1) • 10

Па құрайды. Қысымның асып кетуі жылтырақ іздердің пайда болуына әкеледі. Алынған пішінді бекіту үшін материалдан ылғалды шығарады, ол үшін оны материалға ыстық ауаның немесе қыздырылған будың

әсерімен кептіреді және салқындатады.

Ылғалды жылумен өңдеу үтіктеу (үтіктің көмегімен), баспақтау (баспақтың көмегімен) және булау (бу-ауалы манекеннің  көмегімен) арқылы орындалады.

1.6.3.Ылғалды жылумен өңдеуді орындауға арналған техникалық шарттар ЫЖӨ жылыту операцияларының атаулары бұл операциялар орындалатын жабдыққа байланысты емес (1.12-кесте).

өңдеу)  және  соңғы  әрлеу

өңдеу

Бөлшекке қалаған пішінді беру және бөлшек тігістері мен жиектерін өңдеу операцияларын

қалыңдығын

кішірейту немесе

тігістерді қажетті

қалыпта бекіту

мақсатында бұйым

бөлшектерін ылғалды

жылумен өңдеу

үтікпен не баспақпен

кішірейту

жаққа жаю және

оларды үтік не баспақ

арқылы сол қалыпта

бекіту

Жатқыза үтіктеу Бөлшек жиектерін, тігіс әдіптері мен қатпарларды бір жаққа жатқызу және оларды үтік не баспақ арқылы сол қалыпта бекіту Артқы бойдың ортаңғы тігісін, белдемше тігістерін, бедерлерді, қатпарларды және т.б. жатқыза үтіктеу

Жия үтіктеу Іргелес бөлікте шығыңқы пішін алу үшін ылғалды жылумен өңдеу процесінде жіптерді тығыздау арқылы бөлшектің жекелеген бөліктерінің сызықтық өлшемдерін кішірейту (жүк матадан жасалған бұйымдарда) Кеуде тұсында шығыңқы жер алу үшін алдыңғы бой жиектерін жия үтіктеу; қондырманы, мысалы жеңдерді жия үтіктеу; бүкпе ұштарындағы босаң жерлерді жия үтіктеу және т.б.

Созу Іргелес бөлікте ойыс пішін алу үшін ылғалды жылумен өңдеу арқылы бөлшек жиектерінің сызықтық өлшемдерін үлкейту Жеңнің алдыңғы қиығын, астыңғы жаға қиығын, тіктемесін, көмкермелерді және т.б. созу

Материалды бумен ылғалды жылумен өңдеу және кейін отыруына жол бермеу үшін кептіру

Материалдарды пішер алдында декатирлеу

ЫЖӨ операцияларын орындау кезінде келесідей шарттарды сақтау қажет. Құрамында синтетикалық талшық бар маталардан жасалған бұйымдар үшін дәке және жұмсақ мақта-мата кездемелерін (бәйке, фланель) қолдануға кеңес беріледі. Полиэфирлік не полиакрилонитрильді талшықты материалдардан жасалған жағаны, өңірді, етекті және басқа да бөліктерді баспақтауды жиектерді шалып тіккеннен кейін баспақтаудан соң ине тесіктері мен жіптерден іздерін жоюдың қиындығына байланысты екі рет орындаған дұрыс. Әуелі бөлшектерді үтік басқыш арқылы ылғалдамай 2...3 с баспақтайды,

одан кейін көктелген тігімді алып тастайды да, қайталама баспақтауды үтік басқыш арқылы ылғалдай отырып, 10...40 с жүргізеді. Штапельдік, вискозалық маталарды ылғалды жылумен өңдеуді матаның бұзылуына әкелуі мүмкін созуға жол бермей, барынша аз ылғалмен жүргізеді. Барқыт, жартылай барқыт және мақпалдан жасалған бұйымдарды ылғалды жылумен өңдеуді арнайы құрылғының көмегімен немесе бұйым бөлшектерін не бөліктеін үтік табанының қыздырылған бетінің бойымен жылжыту арқылы орындайды. Булы үтіктермен жұмыс жасаған кезде бумен ылғалдауды үтік алға қозғалған кезде ғана жүзеге асыру қажет. Үтік кері қозғалған жағдайда бу өшіп қалады да, үтіктегіш үстелдің не бөлшек өңделетін қалыптың жұмыс беті арқылы ылғалды сору қосылып кетеді.

іздер, балқымалар, жылулық отыру, түктің балқуы, дақтар пайда болып, түстің өзгеруі орын алады. 15. ЫЖӨ        сапасы        жабдықтың        жай-күйіне        едәуір        деңгейде байланысты болады.

Пішім бөлшектерін тігер алдында олардың бұйым бөлшектерін пішуге қойылатын техникалық талаптарға сәйкестігін тексереді. Пішімнің сапасын тексеру үшін будадан үстіңгі және астыңғы бөлшектің будаларын лекалоға қояды. Бөлшекті белгіленген сызықтар бойымен қиып, жеткіліксіз кертпе орындарын белгілей отырып, анықталған дәлсіздіктерді жояды. Жалғамалы бөлшектерді тігіс әдіптерін есептей отырып, қияды, бұл ретте әдіп әрбір жақтан 0,7...1 см-ге тең болуы тиіс. Егер бөлшек тарылса не қысқарса, оны алып тастайды да, басқасымен алмастырады немесе барлық бөлшектерді кіші өлшемге не кіші ұзындыққа ауыстырады. Нүктелермен қатар, кертпелермен бүкпелердің, қатпарлардың, тілікшелердің, шеттердің бүгілу сызықтарының және т.б. орналасатын жерлерін белгілейді. Жолақты не торлы матадан жасалған симметриялық және жұп бөлшектерді сурет бойымен реттейді. Оларды суретті қиыстыру қосымшаларымен пішеді. Қақпақшаларда, жапсырмалы қалталарда, өңірастыларда кесінділерді (торларды) негізгі бөлшектердегі жолақтармен (торлармен) сәйкестендіреді, одан кейін бөлшектерді лекало бойынша бормен белгілеп, белгіленген сызықтар бойымен қияды. Өнеркәсіптік киім дайындау кезінде бір төсемде 20...40 жайма болуы мүмкін. Пішім бөлшектерін өңдеу мен құрастыру процесінде оларды шатастырып алмас үшін, бөлшектерді нөмірлеп қояды. Бөлшек будаларында барлық бөлшектерге жаймалардың төсемдегі реттілігіне сәйкес бір бұйымның барлық бөлшектерінің (төсемдегі бір жайманың) нөмірлері бірдей болатындай етіп реттік нөмірлер беріледі. Нөмірлі талондарды машинамен тағады немесе нөмірді қарындашпен бөлшектің ішкі жағынан салады. Астар мен ұсақ-түйек бөлшектер негізгі материалдан жасалған бұйымдарға моделі, өлшемі және түсі жағынан сәйкес келуі тиіс. Бөлшектер будасын қысқаштармен бекітеді де, қоймаға не тігін цехына арнайы жүкарбалармен апарып қояды.

Ені 7...10 мм желімді желімдік жиекті үтіктің көмегімен бөлшектің ішкі жағынан қиықтардан 3...5 мм арақашықтықта жапсырады, ал желімсіз жиекті сырып тігу машиаларында бекітеді.

Бөлшек қиықтарын сетінеп кетуден, созылудан сақтау  үшін және конструктивтік сызықтардың берілген контурларын сақтау үшін оларды материал түріне қарай әртүрлі тәсілдермен өңдейді. Көйлек-блузкалы бұйымдарда тігіс қиықтарын сырып тігуге дейін (егер одан әрі тігістерді айыра үтіктеу қажет болса) сырып тігу-жиектеу машиналарын қолдана отырып, сырып тігумен бір мезетте немесе сырып тігуден кейін жиектейді. Етек бойымен ашық астарлы не астарсыз пальтода бүйір қиықтарды, бедерлі тігіс пен конструктивтік сызық қиықтарын оларды сырып тіккенге дейін (тігістерді айыра үтіктеу арқылы өңдеген кезде) не сырып тіккеннен кейін (егер тігістерді айыр үтіктеп өңдесе) жиектейді. Бөлшектердің ашық қиықтарын ерлер мен әйелдер пальтосында етектен 40...50 см арақашықтықта және балалар пальтосында 25...30 см арақашықтықта жиектейді. Кең етекті пальтода қиықтарды етектен бел сызығына дейінгі бөлікте жиектеп торлайды. Ерлер, әйелдер мен балалар шалбарының қиықтарын сырып тіккенге дейін жиектеп торлайды. Қиықтарды жабық қиықты бүрмелі тігістермен бүгіп тігуді ерлер мен балалар ішкөйлектерінің етегін өңдеген кезде қолданады. Ашық қиықты бүкпе тігіспен көйлек-блузкалы бұйымдарда әдіптің ішкі шеттері мен өңірастыларды өңдейді. Бөлшек шеттерін ирек ойықтармен өңдеу өте сирек қолданылады – тек арқау мен арқаужіптерінің тығыздығы үлкен маталарда (крепдешин сияқты), сондай-ақ шалбардың алдыңғы жартысының астыңғы қиықтарын өңдеу кезінде ғана қолданады. Әрлеу мақсатында қиықтар шеттіктеу тігісімен өңделуі мүмкін. Қиықтарды шеттіктеу көйлек-блузкалы бұйымдарды, сол сияқты пальто-костюмді бұйымдарды өңдеу кезінде қолданылады (ерлер мен әйелдер пальтосында өңірастының ішкі жиектері және т.б.). Қиықтардың созылып кетуіне жол бермеу үшін бұйым бөлшектерінің ең жауапты бөліктеріне желімдейтін не желімдемейтін жиекті (көмкермені) немесе біржақты желімді жабыны бар жолақтарды салады. Мұндай бөліктерге алдыңғы бой мен артқы бойдың қолтық ойындысының, мойын ойындысының қиықтары, иық қиықтары жатады. Ені 7...10 мм желімдік жиекті

үтіктің көмегімен қиықтардан 3...5 мм арақашықтықта желімдейді, ал желімдік жиек пен ызбаны сырып тігу машинасында бекіту арқылы салады. Тез созылып кететін маталардан және трикотаж жаймалардан жасалған бұйымдарда қиықтар қосымша тігімдермен бекітілуі мүмкін.

10.

Дайын тігін бұйымының сапасына әсер ететін факторларды атаңыз.

2 тарау

Матадан, трикотаж жаймалардан және басқа да материалдардан тігін бұйымдарын дайындау материалдарды пішу, бөлшектер мен түйіндерді өңдеу, жартылай фабрикат түйіндерін құрастыру, соңғы ылғалды жылумен өңдеуді қоса, дайын бұйымдарды соңғы әрлеу жөніндегі технологиялық процестердің жиынтығы болып есептеледі. Бөлшектер мен түйіндерді өңдеу тігін бұйымдарын дайындау кезінде маңызды процесс болып табылады әртүрлі құралдарды, құрылғылар мен жабдықтарды пайдалана отырып, тізбекті орындалатын бірқатар қол, машина, үтіктеу жұмыстарының (операцияларының) тұрады. Операцияларды орындау ретін өзгерту, әртүрлі параметрлері бар әртүрлі тігістерді қолдану өңдеу әдістерінің әртүрлілігін қамтамасыз етеді. Сондықтан бір бөлшекті не бір түйінді бірнеше әдіспен өңдеуге болады. Бөлшекті не түйінді өңдеу әдісін бұйымның міндеті мен түріне, оның модельдік ерекшеліктеріне, негізінен бұйым өндірілетін материал қасиеттеріне қарай таңдайды. Соңғы жылдары алуан түрлі және әртүрлі міндеттегі бұйымдарға арналған өңдеу әдістерін сәйкестендіру жүзеге асырылуда. Астарсыз бұйымдардың арасында көйлек, сарафан, блузка, ерлер ішкөйлегі, жаздық пальто, плащ, куртка сияқты және т.б. киім түрлерін атауға болады. Астардың болмауы бұйымның ішкі жағын мұқият әрлеу қажет екенін білдіреді. Бұйымның ішкі жағында орналасқан негізгі емес бөлшектерді (мысалы, тілікті қалта  астарын) негізгі материалдан пішеді. Іштіктер мен қатайтқыштар бұйымның ішкі жағында сырт материалдың басқа бөлшектерімен жабылуы тиіс. Барлық бөлшектердің қиықтарын жиектейді не

шеттіктейді. Бұл ретте жіптер мен көмкермелер негізгі материалдың түсіне сәйкес таңдалуы тиіс. Жалпы астарсыз бұйым бөлшектері мен түйіндерін өңдеуді мынадай тәртіпте жүргізеді:

2.2.1.Бөлшектердің сыныптамасы. Жұмыс тәрт ібі

Бұйымның барлық бөлшектері негізгі, негізгі емес, ұсақ және әрлегіш бөлшектерге бөлінеді.

Негізгі бөлшектерге алдыңғы бой (алдыңғы жақ), артқы бой, жең, жаға жатады. Алдыңғы бой мен артқы бой көкірекше мен белдемшеден тұруы мүмкін. Барлық негізгі бөлшектердің бойлық, көлденең, көлбеу бағыттарда әртүрлі мүшелері болады. Оларды негізгі материалдан пішеді. Жағалар қатырмаланған болуы мүмкін.

Негізгі емес бөлшектерге қалта, өңірасты, түймелік планкалары, манжеталар және т.б. жатады. Негізгі емес бөлшектердің пішіні мен өлшемдері бұйым моделіне байланысты болады. Оларды негізгі немесе әрлегіш материалдан пішеді. Өңірасты мен манжеталар қатырмаланған болуы мүмкін.

Ұсақ бөлшектер

Әрлегіш бөлшектер негізінен көйлектер мен блузкаларда кездеседі. Оларға қосетектер, бүрмелер, желбіреуіштер, жабо,

галстук, бант, алынбалы-салынбалы жағалар және т.б. жатады. Әрлегіш бөлшектердің сыртқы түрі мен конструкциясы әртүрлі болады. Бұл бөлшектер негізгі не әрлегіш материалдан жасалады.

Бөлшектерді бастапқы өңдеу мынадай жұмыстардан тұрады:

2.2.2.        Бөлшектерді қатырмалау

Қатырмалау бөлшектерге қаттылық, пішін тұрақтылығын беру үшін жүзеге асырылады. Астарсыз бұйымдарда жағаның барлық бөлшектері немесе олардың кейбірі (үстіңгі жаға, астыңғы жаға, жаға тіктемесі, астыңғы жаға тіктемесі), манжеталар және олардың астары, өңірасты, қақпақшалар, қиып тігілген қалталардың жапырақшалары қатырмаланған болуы мүмкін. Алдыңғы бойдың ішкі жағында қиып тігілген қалталар орналасқан жердің атында қатайтқыштар (бойлықтар) қойылуы мүмкін. Іштіктер мен қатайтқыштар желімді және желімсіз болуы мүмкін. Пішім бөлшектерін қатырмалау жалпақ жастықшасы бар баспақта не үтікпен, қатырмалау режимдері мен ылғалды жылумен өңдеу жұмыстарын орындаудың техникалық шарттары сақтала отырып жүргізіледі. Желімді іштіктермен қатырмалау кезінде негізгі бөлшекті баспақтың көлденең бетіне немесе үтіктегіш үстелге беткі жағын төмен қаратып қояды. Іштікті беткі жағын негізгі бөлшектің ішіне қаратып, іштік қиықтары негізгі бөлшектің қиықтарына дейін 2...7 мм жетпейтіндей етіп орналастырады. Одан кейін қатырмалауды жүзеге асырады. Үтікпен жұмыс жасаған кезде оны бөлшек бетінің бойымен қоймай, бөлшекке түсіреді де, одан тік көтереді. Үтікті еш жерге тигізбей, ауада ауыстырады. Қатырмаланған бөлшектердің өлшемдері мен пішінін лекалолар бойынша тексереді. Егер негізгі материалдың қозғалмалы, тез пішіні өзгеретін құрылымы болса, пішер алдында оның бір тілігін қатырмалап көріп, одан кейін барып бөлшектерді (жағаны, жағаның қима тіктемесін) пішкен дұрыс. Операциялардың мұндай реттілігі нақты,

симметриялық, ауытқусыз, келесі операцияның алдында тексерудің және дәлдеудің қажеті жоқ жартылай фабрикатты алуға мүмкіндік береді. Желімсіз іштіктер қазіргі уақытта барған өте сирек кездеседі. Іштікті негізгі бөлшектің ішкі жағына қойып, оның қиықтары негізгі бөлшектің қиықтарымен сәйкестендіреді және уақытша тігіммен – қолмен не машинамен бекітеді. Соңғы желімсіз іштікті барлық қиықтар бойымен біріктіргіш не әрлегіш машина тігімімен бекітеді де, одан әрі бөлшектерді өңдейді. Одан кейін уақытша тігімді алып тастайды.

2.2.3.        Қиықтарды өңдеу

Қиықтарды өңдеу бұйымды пайдалану кезінде бөлшек жиектерінің сетінеп кетуінің алдын ала отырып, оларды бекіту үшін жүргізіледі. Астарсыз бұйым бөлшектерінің қиықтары жиектеп торлайды, шеттіктейді не бүгіп көктейді. Қиықтарды екі, үш не төрт жіптік тізбекті инешаншымды жиектеу машинасында жиектейді. Жиектеу тігісінің ені 3,5-ден 6 мм-ге дейін өзгереді. Жиектеу тігісінің үлкен ені сетінеуге барынша төзімді бөлшек шетін алуға мүмкіндік береді. Жұқа маталардан жасалған бұйымдарда екі бөлшектің қиықтарын қайым тігіспен біріктіргеннен кейін бір мезетте жиектейді (2.1-сурет, а ). Қиықтар бөлшектерді арнайы екі инелі машинада сырып тігумен қатар жиектелуі мүмкін. Қалың маталардан жасалған, қайым тігіспен біріктірілетін бөлшек қиықтарын бөлшектерді сырып тіккенге дейін не одан кейін жиектеп торлайды, бұл ретте әрбір қиықты жеке жиектеп торлайды (2.1-сурет, б ). Бөлшек қиықтарын жоғары сападағы бұйымдарды дайындау кезінде немесе қалың тегіс жіптерден ұзын жабындары бар, болбыр құрылымды матадан пішілген бөлшек қиықтары арқау не арқаужіп бағытында орналасқан жағдайда шеттіктейді. Екінші жағдайда қиықтарды жиектеу өңдеудің жақсы сапасына қол жеткізуге мүмкіндік бермейді, өйткені жиектеу тігімі матаның екі-үш шеткі жіптерін ғана қамтып, мата құрылымына әлсіз бекиді де, бөлшек жиегінен тез сырғып кетеді. Өнеркәсіптік жағдайларда шеттіктеуді арнайы құрылғысы бар бір инелі машинада орындайды (2.1-сурет,

в, г ). Қиықтарды шеттіктеу үшін жеке тігу кезінде көлбеу көмкермені қолдана отырып, ашық қиықты шеттіктеу тігісін пайдаланады (2.1- сурет, д ). Егер арнайы жиектеу машиналары болмаса, астарсыз бұйым бөлшектерінің қиықтары ішкі жағынан ашық қиықты бүктеме тігіс пен бүгіп көктелуі мүмкін (2.1-сурет, е

). Қиықты бүгіп көктеу қос-

2.1-сурет. Бөлшек қиықтарын өңдеу: осы және басқа да суреттерде цифрлармен машина тігімдерін орындау реттілігі белгіленген. ымшасының ені 0,6...0,8 мм; бүгіп көктеу тігісінің ені 0,1...0,25 мм. Қиықтарды бүгіп көктеу бөлшектерді көктегеннен кейін орындалады.

2.2.3.        Бүкпелерді, тілікшелерді өңдеу

Бүкпелер тігін бұйымдарының бөлшектеріне көлемді пішін беруге арналған. Бүкпелер барлық негізгі бөлшектерде орналаса алады. Бүкпенің өз арасында біріктірілетін жақтары үшкір ине не жіңішке ромб тәрізді болады. Үшбұрыш пішінді бүкпелер бөлшек жиегінің бойымен, ромб тәрізді бүкпелер оның ортасында орналасады. Әрбір бүкпенің ұшы беттің көбірек шығып тұратын нүктесіне жақын жатады (мысалы, алдыңғы бойда кеуденің көбірек шығып тұратын нүктесі, артқы бойда жауырынның көбірек шығып тұратын нүктесі). Бөлшекте бүкпелердің саны, өлшемдері және орналасқан жерлері әртүрлі болуы мүмкін. Бүкпелерді қайым не жапсырма тігіспен орындайды. Сырып тігілген бүкпе жақтарының пішініне байланысты бүкпені сырып тігу тігісі түзу сызықты не

қисық сызықты болады.

Астарсыз бұйымдарда қимайтын бүкпелерді жтқыза және айыра үтіктеу арқылы орындайды, сондай-ақ қатпарларға өтетін бүкпелерді орындайды. Бүкпелерді өңдеуді оларды бұйымның ішкі жағында белгілеуден бастайды. Бүкпе, сырып тігу сызықтары мен бүкпе ұштарын бормен жүргізеді (2.2-сурет). Бөлшекті белгіленген бүкпе сызығының бойымен өңін ішке қаратын қояды да, көктейді. Өнеркәсіптік өндірісте көктеу операциясы жоқ. Бүкпені белгіленген сызық бойымен бөлшек қиығынан бастап, бүкпе ұшының белгіленген көлденең сызығында дәлме-дәл аяқтай отырып сырып тігеді (2.3- сурет, а ). Бөлшектің ортасында орналасқан бүкпені кез келген ұштан бастап сырып тігеді (2.3-сурет, б ). Бұл ретте осы бөлшектің барлық бүкпелерін бір бағытта сырып тігеді. Сырып тіккеннен кейін белгіленген тігімді алып тастайды да, бүкпені баса үтіктейді, одан кейін модельге қарай жатқыза үтіктейді (2.3-сурет, в

) немесе айыра үтіктейді (2.3-сурет, г ). Айыра үтіктеу кезінде бүкпелерді сырып тігу сызығының бойымен дәлме-дәл орналастырады. Модельге байланысты сырып тігілген бүкпелер негізгі бөлшекке беткі жағынан бастыра тігілуі мүмкін (2.3-сурет, е ). Өнеркәсіптік жағдайларда бөлшек қиықтарында орналасқан түзу сызықты қиылмайтын бүкпелерді дайындау үшін жартылай автомат тігін машинасын пайдаланады. Қатпарға өтетін бүкпені сырып тіккен кезде, тігімді бүкпеден белгіленген сызыққа дейін қатпарға көлденең етіп, одан кейін сырып тігу сызығының бойымен бүкпе соңына дейін салады (2.3- сурет, ж ). Егер бүкпенің 50 мм-ден асатын айырығы болса, оны сырып тіккеннен кейін қиып, бір мезетте қиықтарды тізбекті инешаншымдық жиектеуіш машинада жиектеген дұрыс (2.3-сурет, з ). Сырып тігу тігімінен бүкпенің жиектелген шетіне дейінгі арақашықтық 10 мм.

2.2-сурет. Пішім бөлшектерінде бүкпелерді белгілеу

Модельге сәйкес бүкпені жапсырма тігіспен орындауға болады. Бұл жағдайда белгілеуді бүкпенің жақтары мен ұштарын бормен сызып, бөлшектің беткі жағында жасайды. Бөлшекті белгіленген жақтардың бірінің бойымен ішке қаратып

Бөлшектің бүгіліс сызығы        Бөлшектің бүгіліс сызығы

Ішкі жағы //'

Сырып тігу бағыты /

б

2.3-сурет. Қиылмайтын бүкпелерді өңдеу

салады. Бүкпені бөлшектің беткі жағында бүкпенің екінші жағынан орналастырады. Бүкпені бүгіп көктейді де, бастыра тігеді (2.3-сурет, и ). Бастыра тігу тігімін беткі жақ бойымен бүкпеден 1...2,5 мм арақашықтықта салады. Тілікшелер, бүкпелер сияқты, бұйым бөлшегіне көлемді пішін беруге мүмкіндік береді. Бүкпеден айырмашылығы тілікшеде сырып тігілетін қиықтардың бірі екіншісінен ұзын болады (2.4- сурет, а ). Ұзын қиықты модельге қарай жинақтайды немесе ұсақ қатпарларды тігімдермен бекіте отырып, солармен салады (1-тігім). Бүрмелер не қатпарлар жасалғаннан кейін тілікше жақтарының ұзындығы бірдей болуы тиіс. Бөлшекті тілікше қиықтарын сәйкестендіріп, өңін ішіне қаратып қояды, одан кейін жинақталған қиық жағынан сырып тігеді (2-тігім). Тігім басында тігіс ені 7...10 мм, тігім соңына қарай ол біртіндеп кішірейіп, жоқ болып кетеді. Бұл ретте тігімді бүктелген бөлшектің бүкпесінде тілік соңынан 10...15 мм-ге әрі қарай аяқтайды. Одан кейін бастыра көктелген тігімді алып тастайды, сырып тігу тігістерінің әдіптерін бастыра үтіктеп, жиектейді (3-тігім), одан соң бүрмесі жоқ жанына жатқыза үтіктейді. Тілікше жақтарын ашық жиектелген қиықты бастырма тігіспен біріктіруге болады. Егер моделі бойынша бастыра тігу тігімінің ені тігіс әдібінен үлкен болса, онда тілікше жақтарын сырып тігу кезінде тігім астына негізгі материалдың алдын ала жиектелген кесіндісін салады (2.4-сурет, б

, 1-тігім). Ұзын қиықты жинақтайды

2.4-сурет. Тілікшелерді өңдеу

-тігім). Тілікше жақтарын сырып тігуді қиықтың бүрмесі жоқ жағының бойымен қосып тігумен бір мезетте орындайды (

-тігім). Сырып тігу тігісін бөлшектің беткі жағы бойынша салады (

-тігім); оның ені модельмен анықталады.

Жасалған бүкпелер мен тілікшелер бөлшек ортасына қатысты симметриялық болуы тиіс, оның тігім ұштарында бекітпелері болуы тиіс. Бүкпе не тілікше ұшында босаң жерлер мен созылма жерлер болмауы тиіс.

2.2.5.        Негізгі бөлшектерде қатпарлар мен әрлегіш тігістерді орындау Қатпарлар бұйымның бөлшектерге көлемді пішін беретін әрлегіш элементі болып табылады, сондықтан бүкпенің бір түрі болып есептеледі. Қатпарларды дайындаған кезде бөлшекті бүгеді және пайда болған бүктелген жерді – қатпарды – бөлшек қиығының бойымен немесе бүгілген жерді бойлай, материалдың екі қабатын біріктіре отырып, бекітеді. Қатпар тереңдігі әртүрлі болуы мүмкін. Тереңдігі 1...3 мм өте ұсақ қатпарларды

Қатпарлардың сыртқы түрі, олардың саны және орналасқан жерлері әртүрлі болады. Қатпарларды дайындаған кезде жұмыс мынадай реттілікпен жүргізіледі. Қатпарлардың орналасқан жерлерін бөлшектің ішкі және беткі жағынан бор сызықтарымен не кертпелермен белгілейді, оларды қол не машина инешаншымдарымен көктейді де, жатқыза үтіктейді. Одан кейін қатпарларды қайым, бастыма не жапсырма тігіспен біріктіреді. Салынған белгіні алып тастайды, қатпарларды қиық (қиықтар) бойымен бекітеді де, қатпарды бос болуы тиіс бөлікте уақытша бекітеді. Жұмсақ қатпарларды жатқыза үтіктемей- ақ салады, бөлшек қиығы (қиықтары) бойынша ғана бекітеді.  Бұйым етегіне дейін жететін қатпарларды бұйым етегін өңдегеннен кейін барып өңдейді. Дайындалған қатпарлар тегіс болып, жақтары симметриялық болуы тиіс; қатпардағы әдіптер негізгі бөлшекке тығыз жабысып тұруы тиіс. Топтық қатпарларда бекітпелер бір деңгейде орналасуы тиіс, ал қатпарлардың тереңдігі бірдей болуы керек. Әрлегіш тігістердің киім безендіреді, олардың ешқандай конструктивтік мәні жоқ. Әрлегіш тігістердің арасында оларды бедерлі тігістер мен көмкермелі тігістерге бөледі. Барлық осы тігіс түрлері 1.3.5-бөлімшеде келтірілген реттілікпен  бөлшектерде алдын ала белгі сала отырып дайындалуы мүмкін.

2.2.6. Ұсақ бөлшектерді өңдеу

Белбеу, белдікше, погон, пата, жапырақша, қақпақша, аспа бау, бастырма сияқты барлық ұсақ бөлшектерді астармен дайындайды. Ұсақ бөлшектердің пішініне және негізгі материалдардың қалыңдығына қарай астарды қиып не тұтас пішіп орындайды. Астар өлшемдері барлық жөрмеу қиықтары бойынша негізгі материал бөлшегінің өлшемдерінен 2...6 мм-ге аз болады (материал қалыңдығына байланысты). Ұсақ бөлшектерге қаттылық беру үшін олар желімдік не желімсіз астармен қатырмалануы мүмкін. Желімдік астарды жөрмеу тігісіне 2...3 мм-ге кіріп тұратындай өлшемде пішеді. Жалпы ұсақ бөлшектерді дайындау олардың қиықтарын шеттік тігістермен: жөрмеу, шеттіктеу немесе бүрмелеу тігістерімен өңдеуден тұрады.

Қақпақшалар мен

жапырақшаларды белгілі бір реттілікпен жай жиекті немесе көмкермелі жөрмеу тігісін пайдалану арқылы өңдейді. Модель бойынша талап етілген жағдайда, пішім бөлшектерін қатырмалайды. Одан кейін негізгі бөлшек пен астарды беткі жақтарын ішке қаратып қояды және қиылған астар жағдайында үш жағынан (2.5-сурет, а ,

-тігім) немесе тұтас пішілген астар жағдайында екі жағынан (2.5-сурет, б , 1-тігім) жөрмейді. Жөрмеу сырт бөлшекті материал қалыңдығына қарай бұрыштарда 1,5...3 мм-ге қойып, ені 5...7 мм тігіспен астар жақтан жүргізіледі.        Өнеркәсіптік        өндірісте қақпақшаларды, жапырақшаларды жөрмеу кассеталық типтегі жартылай автоматтарда жүргізіледі. Жөрмегеннен кейін бөлшектің бұрыштардағы қосымшаларын кертпелейді немесе ені 2...3 мм тігіс қалдыра отырып қияды. Бөлшекті беткі жағын қаратып айналдырады, бұрыштарын және негізгі бөлшек жиектемесін ені 0,5...2 мм астар жақтан түзейді де, астар жақтан баса үтіктейді. Қажет болған жағдайда айналдырып, түзегеннен кейін бөлшекті шет бойынша шалып тігеді, одан кейін барып баса үтіктейді. Моделге байланысты шет бойымен бөлшекке беткі жағына бір инелі не көп инелі машинада бір, екі не бірнеше әрлегіш тігімдер салады (2.5-сурет, а ,

-тігім). Кей жағдайда өнеркәсіптік өндірісте жиектемені айналдыра көктеу және кейіннен бастыра үтіктеу операциялары болмаса, негізгі матадан көмкерменің тегістігін бақылау үшін әрлегіш тігімді астар жақтан салады.

2.5-сурет. Қақпақшалар мен жапырақшаларды өңдеу Қақпақшаның қалған өңделмеген жиегін (3-тігім) негізгі бөлшекке бастыра көктемей, қайым тігіспен қосып тігілген жағдайда жиектеледі. Барлық қалған жағдайларда қақпақшаның, сондай-ақ жапырақшаның шетін материалдың артық жерлерін кесе отырып, теңестіреді. Егер моделі бойынша қақпақшада не жапырақшада ілгек болса, оны шалып тігеді. Соңғы бастыра үтіктеуден кейін бөлшек астарына теңестірілген тігіс бойымен бормен не қарындашпен қосып көктеу сызығын салады. Қақпақшаның не жапырақшаның шеттері кейіннен жөрмеу тігісінің қиықтарын астарға сырып тігу арқылы (2.5-сурет, в , 1- тігім) жай жиектік жөрмеу тігісімен (2-тігім); күрделі жиектік жөрмеу тігісімен (2.5-сурет, г

); жабық қиықты көмкермені пайдалана отырып шеттіктеу тігісімен (2.5-сурет, д

) немесе көмкермені пайдалана отырып шеттіктеу тігісімен (2.5-сурет, е ) өңделуі мүмкін. Осы ұсақ бөлшектердің жиегі бойынша желбіршек, шілтер (2.5-сурет, ж

); жиектеме (2.5-сурет, з

); көмкерме (2.5-сурет, и ) салынуы мүмкін. Сонымен қатар, жиект астардың беткі жағынан жабық қиықты бүктемелі тігіспен бүгіп тігілуі мүмкін (2.5-сурет, к ).

Желбіршегі, шілтері, көмкермесі бар қақпақшаны не жапырақшаны келесідей жолмен өңдейді. Әуелі көмкермені, алдын ала жинақталған желбіршекті не шілтерді астардың беткі жағына қосып тігеді. Одан кейін қақпақшаны не жапырақшаны бөлшек қиықтарын теңестіре отырып және жөрмеу тігімін желбіршекті не шілтерді қосып тігу тігіміне мүмкіндігінше жақын сала отырып, астармен жөрмейді. Өнеркәсіптік жағдайларда бұл операцияларды арнайы құрылғысы бар тігін машинасында бір тігім сала отырып бір рет орындайды.

алынбалы-салынбалы болуы мүмкін немесе негізгі бөлшектердің бір біріктіру не жөрмеу тігістеріне бір не екі ұшымен қондыра тігілуі мүмкін. Оларды дайындау кезінде мынадай тігістерді пайдаланады: жай жиектік не көмкермелі жөрмеу тігісі, жабық қиықты жапсырма тігіс, жабық қиықты бүктемелі тігіс. Негізгі бөлшектердің біріктіру тігістеріне қондыра тігілетін ұсақ бөлшектердің ұштары өңделмейді. Алынбалы-салынбалы бөлшектерді немесе бір ұшымен қондыра тігілетін бөлшектерді дайындаған кезде жөрмеу тігісін пайдаланады және қақпақшалар мен жапырақшаларды дайындау кезіндегі ол операцияларды орындайды. Жөрмелген бөлшектерді жөрмелмеген шеті немесе ұзын жақты жөрмеу кезінде қалдырылған ұзындығы 35...45 мм тесік арқылы айналдырады. Бұл тесікті не жөрмелмеген шетті бөлшектер мен олардың астарларының қиықтарын ішке қарай бір мезетте бүге отырып, әрлегіш тігімді салу кезінде бүгіп тігеді (2.6-сурет, а

мен

аспа баулар тігімнің бөлшек ортасында орналасуы арқылы жабық қиықты жапсырма тігіспен (2.6-сурет, б

) немесе жабық қиықты бүктемелі тігіспен өңделуі мүмкін (2.6-сурет, в ). Соңғы жағдайда бүктемедегі қосымша ені 15 мм, дайын күйде 8 мм құрайды. Бұл ретте бөлшектің екінші бүкпесіннің бойымен әрлегіш тігімді салады. Негізгі бөлшектердің біріктіру тігістеріне бір ұшымен қондыра тігілетін пат, белдікше, погон, жарты белбеу бөлшек астарының ортасынан өтетін қайым тігіспен айыра үтіктей отырып өңделеді. Бөлшектің бос шетінің пішіні әртүрлі болуы мүмкін, оны қажетті конфигурация сызығы бойынша ұшын жөрмеу арқылы алады (2.6- сурет, г