«Федералдық білім беруді дамыту институты» федералдық мемлекеттік автономды мекемесі «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және жөндеу» мамандықтары бойынша орта кәсіптік білім беруді іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде қолдануына арналған оқу құралы ретінде ұсынады. КМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету және жөндеу»,  «Ауыл шаруашылығын механикаландыру», КМ.01 «Машиналарды, механизмдерді, қондырғыларды, құралдарды жұмысқа дайындау, құрастыру бірліктерін жинақтау», КМ.02 «Ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану», КМ.03 «Ауыл шаруашылығы машиналары мен механизмдеріне техникалық қызмет көрсету және олардың жарамсыздықтарын диагностикалау, жекелеген бөлшектері мен тораптарын жөндеу»

«Қолданбалы зерттеу академиясы» ЖАҚ бас директоры, өртену және жану жөніндегі

«ФБДИ» ФММ Кәсіптік білім беру жөніндегі сараптамалық кеңесінің Оқулықтар және оқу құралдары секциясының төрағасы

К272 Автотрактор техникасына арналған майлау материалдары: анықтамалық: орта кәсіпт. білім беру мекемелерінің студ. арналғ. оқу құралы / А.П.Картошкин. — 2-ші бас., стер. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2014. — 240 бет.

Автотрактор техникасында қолданылатын майлау материалдарының сан алуан түрлерінің маңызды физикалық-химиялық және пайдаланушылық қасиеттері туралы негізгі мәліметтер баяндалған. Оқу құралы «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және жөндеу» мамандығы бойынша КМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету және жөндеу» кәсіптік модулін, сондай-ақ  «Ауыл шаруашылығын механикаландыру» мамандығы бойынша КМ.01 «Машиналарды, механизмдерді, қондырғыларды, құралдарды жұмысқа дайындау, құрастыру бірліктерін жинақтау», КМ.02 «Ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану», КМ.03 «Ауыл шаруашылығы машиналары мен механизмдеріне техникалық қызмет көрсету және олардың жарамсыздықтарын диагностикалау, жекелеген бөлшектері мен тораптарын жөндеу» кәсіптік модульдерін игеру кезінде қолданылуы мүмкін.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Қайта даярлау және біліктілікті арттыру курстарының мамандарына, сондай-ақ тыңдаушыларына пайдалы болуы мүмкін.

УДК 656.137(075.32) ББК 39.34я723 Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және құқық иеленушінің келісімісіз оны кез-келген тәсілмен

Құрметті оқырман!

Берілген оқу құралы «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және жөндеу» және «Ауыл шаруашылығын механикаландыру» мамандықтары бойынша оқу-әдістемелік жинағының бір бөлігі болып табылады. Оқу құралы КМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету және жөндеу», КМ.01 «Машиналарды, механизмдерді, қондырғыларды, құралдарды жұмысқа дайындау, құрастыру бірліктерін жинақтау»

«Ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану», КМ.03 «Ауыл шаруашылығы машиналары мен механизмдеріне техникалық қызмет көрсету және олардың жарамсыздықтарын диагностикалау, жекелеген бөлшектері мен тораптарын жөндеу» кәсіптік модульдерін зерделеуге арналған. Жаңа кезеңнің оқу-әдістемелік жинақтары жалпы білім беру және жалпы кәсіптік пәндерін және кәсіптік модульдерді зерделеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтыған. Әрбір жинақ жалпы және кәсіптік құзыреттерді игеруге арналған, соның ішінде жұмыс берушінің талаптары ескерілетін оқулықтар мен оқу құралдарынан, оқыту және бақылау құралдарынан тұрады. Оқу басылымдары электрондық білім ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулары мен тренажерлары бар теориялық және практикалық модульдерден, мультимедиялық нысандардан, қосымша материалдардан және Ғаламтордағы ресурстарға сілтемелерден тұрады. Оларға терминологиялық сөздік пен оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижелері тіркелетін электронды журнал енгізілген. Электронды ресурстар оқу процесіне жеңіл кірістіріледі және олар түрлі оқу бағдарламаларына бағдарлануы мүмкін.

«Автомеханик» кәсібіне арналған «Автомобильдердің құрылғылары, оларға техникалық қызмет көрсету және жөндеу» пәні бойынша оқу-әдістемелік жинағы «Автомобильдердің  құрылғылары»,

және «Автомобильдерге техникалық қызмет көрсету және жөндеу, екі бөлімде» электрондық білім беру ресурстарын қамтыған.Ұсынылып отырған электрондық білім беру ресурстарының «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және жөндеу» және «Ауыл шаруашылығын механикаландыру»  мамандықтарына арналған кәсіптік модульдерді зерделеу кезінде пайдасы болуы мүмкін.

Кіріспе Адамзат өзінің техникалық мақсаттары үшін өсімдік, жануарлар және мұнай тұрғысынан шыққан майлау материалдарын (ММ) пайдаланады.  Үпілмәлік, рапс, қышабас, зәйтүн, соя, жержаңғақ, кокос, пальма, мақта, өсімдік және зығыр майлары, қой, дельфин, кит, сүйек, сиыр және шошқа майлары қолданылады. Қазіргі заманғы машиналар мен күші үдетілген іштен жану қозғалтқыштарының қажетті жұмысқа қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін минералды майлар қолданылады. Негізгі майға қосындылар енгізу олардың алдын ала берілген физика-химиялық көрсеткіштерін күшейтуге мүмкіндік береді. Негізгі пайдалану қасиеттері жағынан минералды майлардан асып түсетін синтетикалық майлар жасалған. МЕМСТ 28576 — 90 (ІSO 8681-86) «Мұнай өнімдері және майлау  материалдары. Жалпы жіктеу» мұнай өнімдерінің және ММ класын және олардың белгілерін айқындайды (В.1 кестесі).

Өнімдер

Отын

Парафиндер

Майлау материалдары, индустриялық майлар және тектес өнімдер

Битумдар

қосындылары болатын күрделі композиция. Қасиеттері тұрғысынан барлық құрамдар үйлестірілген және «ұсынылатын жарнамалық қоспаларды» қажет етпейді. Ғылымды қажет ететін технологиялар, экологиялық проблемалар және жаңартылатын энергетикалық ресурстар майлау материалдарының сапасына қойылатын талаптарды күшейтуде.

1-тарау

1.1.

Кез келген машинада немесе механизмде үйкелу тораптары жұмыс істеген кезде ММ қолданылады, ол техниканы пайдалану кезінде энергетикалық шығынды азайтуға, оның сенімділігін және төзімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Майлау материалын (МЕМСТ 27674 — 88, ІSO 4378/3-83) үйкелу күшін және (немесе) тозу төзімділігін азайту үшін үйкелістің жоғарғы қабатына енгізеді. Майлау материалдары,  машиналар жасалған металл сияқты конструкциялық материал болып табылады.

Техниканың қызмет ету мерзімі мынадай үш фактор:

Техниканы жобалау және дайындау кезінде алғашқы екі фактордың, ал оны пайдалану кезінде – үшінші фактордың маңызды мәні бар. ММ-нің негізгі тағайындалуы – үйкелетін бөлшектердің тозуын және үйкелісті игеруге арналған энергияның шығынын азайту болып табылады. ММ қолдану шарттарына байланысты басқа функцияларды да орындайды. Үйкеліс тораптарының конструктивтік и технологиялық дайындалуы, сондай-ақ олардың жұмыс істеу шарттары да өте сан алуан. Сондықтан ММ-нің бір түрі бір машинада да барлық үйкеліс қабаттары үшін қолданылмауы мүмкін. Осыған орай ММ-нің көп ассортименті шығарылады.

1.2.

Түрлі тораптар мен механизмдердің жұмыс істеуі кезінде бөлшектердің жанасатын жабындарының өзара орын алмасуы туындайды, сол кезде үйкеліс пайда болады (DІN 50281).

Тыныштық үйкелісі екі дененің арақатынастық микрожылжуы кезіндегі олардың үйкелісін білдіреді.

Қозғалыс үйкелісі

Сыртқы үйкеліс

Үйкеліс күші

Үйкеліс коэффициенті

Үйкелетін бөлшектердің қабатына жанама, қозғалысқа қарама қарсы бетке бағытталған үйкеліс күші қолайсыз фактор болып табылады. Механизмнің пайдалы әсер коэффициенті (ПӘК) - меңгерілуіне энергия жұмсалатын үйкеліс күшіне, механизмдер қабатының тозуы мен олардың қызмет ету мерзімі – үйкеліс сипатына байланысты болады. Үйкеліс жанасатын екі қатты дененің бетіндегі үйкеліс шарттарына (түйісу түріне) және олардың қозғалу сипатына сәйкес жіктеледі[13].

Үйкеліс шарттарына байланысты олар мынадай түрлерге бөлінеді:

Қозғалу сипатына байланысты сырғанау үйкелісі (үйкелістің бірінші түрі),  домалау үйкелісі (үйкелістің екінші түрі) және сырғанап домалайтын үйкеліс (үйкелістің үшінші түрі) болып бөлінеді. Сол сияқты қозғалысты бастауға кедергі келтіретін статикалық үйкеліс және денелер қозғалғанда туындайтын динамикалық үйкелістер де болады. МЕМСТ 27674—88 (ІSO 4378/2) сәйкес сырғанау үйкелісі дегеніміз жанасу нүктесіндегі жанасатын денелердің жылдамдығы мәні және (немесе) бағыты бойынша әртүрлі болып келетін қозғалыс үйкелісі. Қозғалу үйкелісі болып та табылатын домалау үйкелісі кезінде де жанасатын денелердің жылдамдығы түйісу аймағында мәні және бағыты бойынша да бірдей.

Құрғақ үйкеліс айтарлықтай қуатты жоғалтуымен, жылуды айтарлықтай бөлуімен және қатты тозуымен беріледі. Біртекті металдардың арасындағы үйкеліс әртектілер арасындағыға қарағанда аздау, сондықтан техникадағы үйкелетін беттерді әр түрлі металдардан орныдайды. Үйкеліс бетінің қаттылығы (ол қанша жоғары болса, үйкеліс күші сонша төмен), таза өңделуі және қоршаған орта үйкеліс күшіне әсер етеді.

Құрғақ үйкеліс күшін (F) Амонтон — Кулон заңының негізінде анықтайды:

|хР, мұндағы ^ — материал түрлеріне (1.1-кесте) және жанасатын қабаттарды өңдеу сапасына байланысты болатын құрғақ үйкеліс коэффициенті;

Құрғақ үйкеліс ММ-ді дұрыс таңдамау және оның жеткіліксіз келіп түсуі, меншікті жүктемесінің аса жоғары болуы, бөлшектердің қатты қызуы, айналым білігінің жиілігі төмен, саңылауы артық немесе жеткіліксіз,техникалық қызмет көрсету режимдері бұзылған, ММ-де абразивті қоспалар болған кезде және пайдалану шарттары қолайсыз болған (температураның кенеттен өзгеруі, ортаның айтарлықтай тозаңдылығы) кезінде туындайды.

1.1.-кесте Құрғақ үйкеліс коэффициентінің материалдардың түрлі үйлесуіне арналған мәндері

Материалдар

Материалдар

Шектік үйкеліс кезінде үйкелетін беттер адсорбцияланған жұқа қабықшамен бөлінеді. Бұл жағдайда үйкеліс коэффициенті құрғақ үйкеліс кезіндегіден төмен, бірақ сұйықтық үйкеліс кезіндегіден жоғары болады. Машиналарды пайдалану кезінде шектік үйкеліс оларды іске қосу және тоқтату кезінде, қысқа уақыттық шамадан тыс  жүктемелер басым болған, жылдамдық аз және жүктеме көп болған, сол сияқты беттесетін бөлшектерінің нысаны гидродинамикалық сына жасауға мүмкіндік бермейтін кезде, температура төмен болғандықтан үйкелетін беттерге майдың құйылуын қамтамасыз ету мүмкін болмаған кезде туындайды. Майдың жұқа қабықшасы (1.1-сурет) металл беттердің тозуының және зақымдануының немесе механизмдердің қарысып қалуының алдын алады, ол осы беттерде молекулааралық ілініс күшінің әсерімен берік ұсталып тұрады. Шектік үйкеліс кезінде ММ-нің тұтқырлығы аса маңызды емес. Май қабықшасының төзімділігі ММ майлағыштық қасиеттеріне (майлылығына) және қабықшаның белсенді заттары шоғырланатын металдардың физика-химиялық қасиеттеріне байланысты болады. Металл бетіндегі шектік қабықша қатты денеге ұқсас. Шектік үйкеліс кезіндегі майлы қабықшаның маңызды қасиеті – бұл үйкеліс беттерінің тікелей түйісулеріне кедергі келтіріп, оның бүлдірусіз жүктемені ұстап тұру қасиеті. Үйкелетін беттер маймен толық бөлініп тұрса, онда металдар арасындағы үйкеліс май қабаттарының арасында сұйықтық үйкеліспен бөлініп тұрады. Бұл ретте майлау қабатының ең аз қалыңдығы үйкеліс беттеріндегі микродөңестердің жиынтық биіктігінен көп болуы тиіс.

1.1.-сурет шектік үйкеліс шарттарында олардың арасында қатты беттер болғандағы схемалық бейне

Металдың өңделуі қанша жете таза болса, сұйықтық үйкелісті қамтамасыз ететін майлы қабаттың қалыңдығы сонша аз болады. Гидродинамикалық теорияға сәйкес [19] сұйықтық үйкеліс май саңылауындағы гидродинамикалық қысыммен қамтамасыз етілетін  май қабатының көтеру қабілеттілігінің арқасында болу мүмкін. Үйкелетін бетті бөліп тұратын қажетті май қабаты онда тарайтын қысым, мәселен, мойынтіректегі салыстырмалы қысымнан жоғары болғанда пайда болады. Біліктің айналым жиілігі және майдың тұтқырлығы артқанда май қабатының сенімділігі күшейеді, ол ішкі үйкелісті меңгеруге шығынның артуына алып келеді. Сондықтан әрбір нақты жағдайда майдың тұтқырлығы сұйықтық үйкеліс байқалатын ең төменгі мәнге ие болуы тиіс. Осылайша, май қабатының пайда болу мүмкіндігін айқындайтын негізгі фактор майлардың тұтқырлық қасиеттері болып табылады.

қозғалтқышты іске қосу, қыздыру және оны сөндіру кезінде, майлау майы қатты қызған және тұтқырлығы сәйкес келмейтін майды қолданған кезде туындайды.Аралас үйкеліс болған кезде шағын аймақта майлау майының жарылуы байқалады, оның қалыңдығы ауыспалыдан кем болады. Бұл аймақ шағын ойлы-қырлылық түйісу учаскелерін қамтиды, онда шектік үйкеліс байқалады және  шағын ойлы-қырлылық ойықтарында эластогидродинамикалық майлағышы бар учаскелер байлалады.

Газды ортадағы үйкеліс мойынтіректердің минутына он мыңдаған айналым жиілікпен айналатын  құрылымдарында іске асырылады. Газды майлағыш газды-динамикалық, газды-статикалық және гибридті болып бөлінеді. Жұмыстық ортасы ретінде ауа, азот, неон, хладон және динамикалық тұтқырлығы өте төмен газдар (мысалы, сутек) алынады.Тұрақты қысым кезінде температураның көтерілуімен газдардың өсіп отырады(1.2-сурет), ол майлау қабатының көтеру қабілетінің артуына алып келеді.

1.2.-сурет Кейбір газдардың атмосфералық қысым кезіндегі тұтқырлық-температуралық сипаттамалары Газды майлағыштың сұйықтықтан ерекшелігі осында: майлы қабаттың көтергіштік қабілеті температура көтерілген кезде азаяды. Газды майлағышты нақты аспаптардың, ядролық қондырғы аппаратурасының үйкеліс тораптарында,  ультрацентрифугаларда, ультрадыбыстық генераторларда, газдық турбиналарда және т.б. қолданады. а

1.3.-суретҮйкелістің негізгі түрлерінің схемалық бейнесі: а

б

в

г

Машинаның жетілдірілу деңгейіне және ММ сапасына байланыссыз пайдалану кезінде олардың бөлшектерінің тозуы сөзсіз орын алады.

Тозу (МЕМСТ 27674—88) — дененің мөлшерінің немесе пішінінің біртіндеп өзгеруінде пайда болатын, қатты дене бетінен металдың бөліну процесі. Ол механикалық (абразивті), молекулярлық және коррозиялық-механикалық тозу болып бөлінеді (1.4-сурет). Үйкеліс, тозу және түйісетін беттерді майлау проблемаларын зерделеумен трибология [13], триботехника [3] және химмотология [5] айналысады.

Трибология

Триботехника

Химмотология

Тозу-изнашивание, механикалық-механическое, абразивтік-абразивное, гидроабразивтік-гидроабразивное, газабразивтік-газоабразвное, мүжілулік-эрозионное, қажулық-усталостное,  кавитациялық-квитационное, молекулярлық-механикалық- молекулярно-механическое, қарысқан кезде-при заедании, коррозиялық-механикалық- коррозинно-механическое, тотығушылық-окислительное, фреттинг-коррозия кезінде-при фреттинг-коррозии

Майлау материалдары барлық пайдалану ауқымында өзінің қасиеттерін сақтап қалуы және қоршаған ортаға аз кері әсер етуі тиіс.

ММ-нің негізгі функциялары:

ММ пайдалану процесінде келесі факторлардың ықпал етуіне ұшырайды: жоғары температура, ауа оттегімен қосылу, металдар мен қорытпалардың каталитикалықықпал етуі, үйкеліс тораптарындағы салыстырмалы жоғары жүктеме, май қозғалысының жылдамдық режимінің және механизмнің жұмыс істеу режимінің өзгеруі.            ММ функционалдық тағайындалуына, жұмыс істеу шарттары мен режимдеріне сәйкес оларға белгілі бір талаптар қойылады, оларға сүйене отырып осы материалдардың нақты торап немесе механизм үшін жарамдылығы белгіленеді.

Майлау материалдары мыналарға:

Сол сияқты ММ бөлшектердің бетінде түрлі шөгінділер түзілмеуі тиіс, ауыстырғанға дейін мүмкіндігінше ең көп қызмет ету мерзімін қамтамасыз етуі және үйлесімді болуы тиіс.

1.4.

ІSO6743-0-81 (МЕМСТ 28549.0 — 90 «Майлау материалдары, индустриалық майлар мен тектес өнімдер») сәйкес L класына жататын  ММ(В.1-кестесін қараңыз), символдар жинағымен белгіленеді, мысалы, ІSO— L— HL— 32, мұндағы HL—материалдардың дәрежесі (Н әрпі гидравликалық жүйелерге арналған ММ тобын көрсетеді);       32 — халықаралық стандартпен белгіленген тұтқырлық класының белгісі. Аталған стандарттарға сәйкес, қолданылу аясына қарай өнімдердің 18 тобын қамтитын ММ жіктеу 1.2-кестеде берілген [11]. Майлау материалдарын шикізаттың бастапқы түріне, агрегаттық күйіне, тағайындалуы мен температуралық қолдану шарттарына қарай да жіктеледі.

Ашық майлау жүйелері

Құю формаларын майлау

Тісті берілістер

Компрессорлар (мұздатқыш машиналар және вакуумдысорғылар)

Іштен жану қозғалтқыштары

Айналдырғы, мойынтіректер және түйіндес қосылыстар

Бағыттауыш сырғанау

Гидравликалық жүйелер

Металдарды механикалық өңдеу

Электроқшаулау

Пневматикалық құрал-саймандар

Термореттеу жүйелері

Тотығудан уақытша қорғаныс

Турбиналар

Термиялық өңдеу

Илемді ММ қолдануды қажет ететін аймақтар

Басқа қолданылу аясы

Үйкеліс торабының немесе агрегаттың құрылымына, дайындалу технологиясына және жұмыс істеу шарттарына байланысты (жылдамдығы, жұмыс температурасы, жүктемесі, ортаның агрессивтілігі) белгілі бір пайдалану қасиеттері бар жағармайларды қолданған жөн.

Майлағыш май (МЕМСТ 27674, ІSO1998/1) қозғалатын беттер арасындағы үйкелісті азайтуға арналған ММ ретінде қолданылатын мұнайлы немесе синтетикалық майларды білдіреді. Жағармайлардың негізгі пайдалану қасиеттері мен олардың сапасының көрсеткіштері Қосымшада келтірілген ( Қ.1-кестесі). Майлағыш майды пайдалану қасиеті — бұл техниканы дайындаушы берген уақыт ішінде өзінің нормативтік құжаттамада белгіленген функцияларды орындау қабілетін сипаттайтын оның қасиеттерінің кешені. Физикалық-химиялық қасиеттер — бұл майлағыш майдың зертханалық жолмен анықталатын біртекті құбылыстарының жиынтығын сипаттайтын пайдалану қасиеттерінің құрама бөлігі. Жағармайлардың физикалық-химиялық қасиеттерін бағалаудың негізгі әдістерін белгілейтін халықаралық және ұлттық стандарттар қосымшада келтірілген  (Қ.2 -кестесі). Техникада қолданылатын жағармайлардың барлық алуан түрлерінің өндірісте құрылымы, энергия сыйымдылығы жағынан күрделісі және қымбат тұратыны мотор майлары болып табылады.

2.1.

Поршеньді іштен жану қозғалтқыштарын (ІЖҚ) майлау үшін қолданылатын жағармай мотор майы (ММ) (МЕМСТ 26098 — 84) деп аталады. Қазіргі заманғы барлық ММ негізгі майдан (май негізінен) және майлардың пайдалану қасиеттерін жақсартатын қосындылар жиынтығынан (пакетінен) тұрады. Сұйық жағармай материалдары негізгі майлар деп аталады, тауар өнімдерін алу үшін оларға қосындылар қосылады. Негізгі май ретінде мұнайды өңдеу кезінде алынатын май фракциялары, жасанды түрде синтезделген органикалық қосылыстар, өсімдік майы немесе олардың қоспалары қолданылады. Минералды негізгі майлар мұнайдан бөліну тәсіліне қарай дистилляттік, қалдық жәнеаралас (дистиллят жәнеқалдық майлардың қоспасы) болып бөлінеді. Минарелды негізгі майлардың сапасы мұнайдың құрамынан, оларды дайындау технологиясына және тазалау тәсіліне байланысты болады. Шетелде шығарылған минералды негізгі майлар [15] ВG (basіc grade) әріптерімен маркаланады. Осы әріптерден кейін келетін сандар Сейболт әмбебап секундтарындағы (SUS — Saybolt unіversal second) тұтқырлығын көрсетеді. Цифрлардан кейін орналасқан әріптер тазалау тәсілін білдіреді: N (solvent neutral) — еріткішпен жете экстракциялау (бөліп алу және алып тастау); Мысалы, BG 80 N — тұтқырлығы 80 SUS жете тазаланған негізгі май; BG 160 BS — тұтқырлығы 160 SUS ашық қалдық негізгі май.

Цифрлардың екі тобы көрсетілсе, онда олардың бірінші тобы 40 °С температура кезіндегі майдың кинематикалық тұтқырлығына сСт (1 сСт = 1 мм

/с), ал екінші тобы -  тұтқырлық индексіне VІ (vіscosіtyіndex) сәйкес келеді. Мысалы, BG 650/95 — негізгі май, 40 °С кезінде оныңv = = 650 сСт жәнеVІ = 95.

Тұтқырлық индекіне қарай минералды негізгі майларды келесі топтарға бөледі: Мысалы, HVІ80 — температурасы 40 °С кезіндегі тұтқырлық индексі жоғары минералды негізгі май (V! = 93... 115) жәнеv= 80 сСт; VHVІ650 — минералды негізгі май, 40 °С кезінде ондағы VІ > 120 жәнеv= = 650 сСт. Синтетикалық негізгі майлардың минералды майларға тән жағымды сапаларының жиынтығы жоқ. Алайда, олардың кейбіреулері минералды майларға ұқсас қасиеттерден айтарлықтай асып түсетін жетілдірілген пайдалану қасиеттеріне ие. Химиялық құрылымы синтетикалық негізгі майларды жіктеудің негізгі критерийі болып табылады. Дегенмен оларды жасап шығарушылар әдетте өз өнімдеріне химиялық емес, тауарлық атаулар береді, атаулар арқылы майлардың қасиеті мен олардың нақты қолданылу аясына жарамдылығы туралы әрқашан пікір айта алмайсың. Әр түрлі класқа жататын синтетикалық негізгі майлардың ғана емес, сондай-ақ бір класқа кіретін  синтетикалық негізгі майлардың да өздерінің қасиеттері жағынан да бір біренен айырмашылықтары болады. DІN 51502 стандартында келтірілген синтетикалық негізгі майларды белгілеу жүйесі анағұрлым кеңінен қолданылады, онда майлар олардың химиялық құрамына сәйкес символдармен таңбаланады:

Мәселен, НС 5 белгісі  100 °С температура кезінде v= 5 сСт болатын синтетикалық көмірсутекті майды айқындайды.

Қосындылар

Негізгі майлардың қосындыларға деген қабылдағыштығы[4] қосындылардың немесе олардың құрылымдарының майдың пайдалану қасиеттерін жақсарту қабілеттілігін көрсетеді. Майдың қабылдағыштығы оның көмірсутекті және ракциялық құрамына, сондай-ақ оны тазалау тәсілі мен жете тазалануына байланысты болады. шайыры аз, күкірт пен азоттың қосылыстарынан тұратын парафинді құрылымнан жасалған негізгі майлар Тотығуға қарсы, коррозияға қарсы және тозуға қарсы қосындыларға жақсы қабылдағыштығын көрсетеді. Синтетикалық негізгі майлар қабылдағыштығы және оларда қосындылардың еруі жағынан аса өзгеше болып келеді.Синтетикалық негізгі компоненттердің  нақты үйлесуі қосындылар құрамын жеке іріктеуді талап етеді. Қосындыларды  шамадан тыс мөлшерлеу немесе олардың тиімді үйлеспеуі кері жағдайларға әкеп соғады. Негізгі майдың құрамына қарай мотор майлары минералды, синтетикалық және жартылай синтетикалық (ішінара синтетикалық) болып бөлінеді.

Мотор майлары тағайындалуына қарай мына түрлерге бөлінеді:

Жұмысқа қабілеттілігінің температуралық шегіне қарай мотор майлары жазғы, қысқы және барлық мезгілге арналған болып бөлінеді.

2.2.

ІЖҚ жоғары пайдалану сенімділігіне қол жеткізудің маңызды шарттарының бірі қозғалтқыштың құрылымы мен мотор майлары қасиеттерінің өзара сәйкес келуі болып табылады.

нана

Мотор майлары келесі функцияларды атқаруы тиіс:

Тағайындалуына, жұмыс істеу шарттарына және режимдеріне сәйкес мотор майлары келесі талаптарға жауап беруі тиіс: қозғалтқыш бөлшектерінің таза болуын қамтамасыз ететін ерімейтін ластануларға қатысы бойынша жуу-ыдырату қасиеттерінің жоғары болуы; картердегі майдың шекті қызуын арттыруға мүмкіндік беретін жоғары термиялық және термототықтандырғыш тұрақтылыққа ие болуы; суықтай іске қосқан кезде сорып алуды және жүктеме және қоршаған орта температурасы жоғары болған кезде сенімді жағылуын қамтамасыз ететін тұтқырлық-температуралық сипаттамасы;

жұмыс істеу және ұзақ аялдау кезінде қозғалтқыш бөлшектеріне коррозиялық ықпал етудің болмауы; пайдаланылған газ бен күйе сүзгілерін бейтараптандырудың құрылымдық материалдармен және нығыздауыштармен, шапшаңдатқыштармен үйлесімді болуы;

Мотор майлары жақсы сапаға ие болуы үшін, оларды өндіру үшін тиісті шикізатты, алу технологиясын және тазалау тәсілін іріктеп алады. Қозғалтқыштың жұмыс істеу шарттары мен режимдеріне сәйкес мотор майы сапасының өзгеруінің заңға сәйкестігін білу оның анағұрлым негізделген таңдауды қамтамасыз етеді. Аталған функциялардың және жалпы талаптардың орындалуын қамтамасыз ету үшін мотор майлары пайдалану қасиеттерінің белгілі бір деңгейіне ие болуы тиіс.

2.3.

Мотор майларының пайдалану қасиеттері дегеніміз [4] — ол дайындаушы зауыттың нормативтік құжаттамасында немесе сипаттамасында белгіленген жұмыс көлемі ішінде, берілген шарттармен өз функцияларын орындау қабілеттілігіне сипаттама беретін қасиеттер кешені. Қазіргі заманғы ММ келесі пайдалану қасиеттеріне:

Жуу-ыдырату қасиеттері.

Жуу қасиеттері мотор майының қозғалтқыш бөлшектерінің тиісінше таза болуын қамтамасыз ететін қабілетін, ал

ыдырататын қасиеттері — тотығу өнімдерінің ірі бөліктерінің түзілуіне келтіріп, олар пайда болған жағдайда мұндай бөліктерді ыдырату қабілетін  сипаттайды. ММ жуу-ыдырату қасиеттері көп болған сайын ерімейтін  қоспалар тұнбаға түспей жұмыс істеп тұрған майда (2.1-сурет) көбірек тұратын болады, ыстық бөлшектерінде лак пен күйік аз және бөлшектердің рұқсат етілетін температурасы жоғары болады (ол қозғалтқышты жылдамдатуға мүмкіндік береді. Көмірсутекті отын мен мотор майлары қолданылатын қозғалтқыш бөлшектерінің беттерінде металдың бетімен берік қосылған, қалыңдығы 300 мкм-ге дейінгі, ақшыл сарыдан қара түске дейінгі қабыршақ түзіледі. Лак май, отын немесе аралас тектес болуы мүмкін. Лак 320 °С-тан жоғары температурада, тотығымен қатар көмірсутектер термиялық бұзылу процесі басталғанда түзіледі. Лакты түзілімдердің құрамына карбендермен карбоидтер (40... 80 %), бейтарап шайырлар (15.40%), асфальтендермен оксиқышқылдар (10.15%) кіреді. Лакты түзілімдер қозғалтқыштың қатты қызуына септігін тигізеді, оларда үйкеліс беттерінің тозуын қарқындататын күйіктің, шаңның және түрпілі материалдардың бөлшектеріжиналады. Қозғалтқыштың жұмыс істеу ұзақтығы артқанда, майды соруы азайғанда және поршень үстіндегі кеңістіктен вартерге газдардың жарып өтуі күшейгенде лакты түзілімдердің көлемі артады. (Құрамында ерімейтін қоспалардың болуы-содержание нерастворимых примесей; майды ауыстыру-смена масла)

2.1.-сурет Автомобильді пайдалану процесінде тазалау/ыдырату қасиеттері нашар (7), орташа (2) және жақсы (3) майларда ерімейтін қоспалардың жиналып қалуы

Асфальтты-шайырлы заттар лактың түзілуіне анағұрлым бейім болып келеді. Лактың түзілу қарқындылығы қозғалтқыштың құрылымдық ерекшеліктеріне және жұмыс істеу шарттарына, ММ сапасына және майдың құрамындағы органикалық негіздегі механикалық қоспалардың дисперстілік дәрежесіне байланысты болады. Негізгі майлардың тазалау/ыдырату қасиеттері болмайды. Қозғалтқыштың таза болуына жуу-ыдырату қосындыларының құрылымы мен тиімділігі, олардың басқа компонеттермен үйлесімділігі және негізгі майдың қабылдағыштығы әсер етеді. ММ жуу қасиеттері МЕМСТ 11362 — 96 (ІSO 6619-88) бойынша сілтілік мөлшерімен және МЕМСТ 12337—84 бойынша кокстенгіштігімен бағаланады. Жуу қосындысынан тұратын майлар бөлшектерде лак түзілімдерінің түзілуіне кедергі келтіреді, бірақ тура мағынасында жуу іс-әрекеттерін көрсетпейді, яғни әлдеқашан жиналып қалған түзілімдерді жоймайды. ММ лактың түзіліуіне бейім болуы оның термототығу тұрақтылығына (МЕМСТ 23175—78) байланысты болады. ММ құрамында майдың органикалық компонеттері жанған кезде органикалық емес заттарды (күл) түзетін металлдан тұратын қосындылардың болуы МЕМСТ 12415—80 (ASTM D 874, DІN 51575) бойынша сульфаттық күлділігімен айқындалады. Зертханалық жағдайларда ММ жуу қасиеттері МЕМСТ 5726—53В бойынша, ал  классификациялық сынау кезінде — МЕМСТ 21490—76 бойынша анықталады.

Тотығуға қарсы қасиеттер.

Бұл ММ-нің құрамына және пайдалану қасиеттеріне тотықтырғыштардың ықпал етуіне оның қарсы тұра алу қабілетіне септігін тигізетін қасиеттер кешені [4]. Поршеньді ІЖҚ қолданыстағы ММ жұмыс істеу шарттарымен  майдың тотығуының толығымен алдын алу мүмкін емес. Майдың анағұрлым қарқынды тотығуы ыстық газбен жанасатын қызған бөлшектердің (поршень, поршеньді сақиналар, гильза, клапандар) бетінде жұқа қабықшада орын алады.Картердің түбінде, май радиаторында және май өткізгіштердегі май оның газды ортамен түйісу бетінің аздау болуы және температураның төмен болуына байланысты азырақ қарқынмен тотығады. Қозғалтқыштың май тұманымен толтырылған қуысында ММ анағұрлым қарқынды тотығады. Майға отынның толық жанбатын өнімдері түскен кезде тотығу жылдамдығы мен дәрежесі өседі. Тотығуды шапшаңдатқыш (жылдамдатықш) ауа шығарғыш арқылы енетін ауа оттегісі; қозғалтқыш тозған кезде майда жиналатын металл бөлшектері мен органикалық емес ластанулар; бөлшектердің коррозиялануы нәтижесінде түзілетін металлорганикалық қосылыстар (құрамына мыс, темір және басқа металлдар кіретін); сіңетін ауада оны жете тазаламаған

тазаламаған кезде болатын ластанулар болып табылады. ММ тотығуы оның тұтқырлығының және коррозиялық белсенділігінің артуына, түзілімдердің пайда болуына және май сүзгілерінің қатты ластануына (майдың сорғыштығының нашарлауына) алып келеді. Негізгі майлардың сапалы тазартылуы және синтетикалық негізгі компонеттердің қолданылуы ММ тотығу процесін тежейді.ММ-нің тотығуға тұрақтылығы тотығуға қарсы қосындыларды енгізу кезінде арта түседі.ММ-нің тотығуға бейімділігі МЕМСТ 21063—81 (ASTM D 4742) сәйкес түзілімдердің пайда болуының индукциялық кезеңі бойынша бағаланады, ал олардың бөлшектерде лактың және күйіктің түзілуіне бейімділігі - МЕМСТ 23175—78 сәйкес термототығу тұрақтылығы бойынша бағаланады (2.2-сурет). Моторлық сынау кезінде ММ тотығуға қарсы қасиеттерін  МЕМСТ 20457—75 бойынша бағалайды.

Май жағу қасиеттері.

Бұл ММ-нің үйкелісті және тозуды азайтатын (МЕМСТ 9490 — 94, ASTMD2266, DІN51350) үйкеліске қарсы, тозуға қарсы және қажалуға қарсы қасиеттерінің жиынтығы [4],

(Құрамында жұмыстық фракцияның болуы-содержание рабочей фракции; термототығу тұрақтылығы-термоокислительная стабильность.)

0        20        40        60        80 t, мин

2.2.-сурет Мотор майының құрамында жұмыстық фракцияның (

) және лактың (

) болуы, уақытпен:

Тозуға қарсы қасиеттері қалыпты жүктеме кезінде үйкелетін беттердің тозуының алдын алады немесе азайтады.

Қажалуға қарсы қасиеттері жүктеме үлкен болған кезде үйкелетін беттерде қажалулардың пайда болуының алдын алады. Үйкеліс режимі үйкелетін беттер болатын жағдайларға (температура, ауысу жылдамдығы, жүктеме, қоршаған ортаның агрессивтілігі, қолданылатын ЖМ сапасы) байланысты болады. Қозғалтқыштың барлық тораптары мен бөлшектері сол бір мотор майымен майланады, алайда олардың үйкелу, тозу және майлану режимдері айтарлықтай ерекшеленеді. Мәселен, иінді білік подшипниктері, поршеньдік сақиналар және цилиндрлер гидродинамикалық майлау жағдайларында, ал агрегаттар жетегінің, май сорғыларының тегершіктері және клапан жетегінің механизмдері – эластогидродинамикалық майлау жағдайларында жұмыс істейді.   Поршеньдік сақиналардың өлі нүктелерінің маңында цилиндрлердің қабырғаларында шектік үйкеліс байқалады. Тораптардың үйкеліс және тозу режимдерінінң түбегейлі айырмашылығы осы процесстерге ықпал ететін көптеген факторлар  болған кезде ММ тозуға қарсы қасиеттерін оңтайландыруды күрделендіреді. Майдың тұтқырлық қасиеті сұйықтық үйкеліс кезінде маңызды болып табылады. Шектік үйкеліс кезнде майлардың үйкеліс беттерінде мықты қабыршақтар түзуге қабілеттілігі бірінші орынға шығады. Құрамында күкірті жоғары отынды қолдану кезінде немесе жану өнімдерінен (газды қозғалтқыштар, қысымды көтеруі жоғары дизельдер)  азот қышқылы түзілген кезде май бейтараптандыру қабілеттілігіне ие болуы тиіс. Қосындылары бар майлардың пайдалану қасиеттері оларда түрпілі механикалық қоспалардың шамалы көлемі болады. Мотор майларында мұндай қоспалардың болуына стардартта рұқсат етілмеген. Кварц бөліктері түріндегі түрпілі ластанулардың зиынды ықпал етуін азайту майларда ыдырату қасиеттері болғанда мүмкін болады. ММ тозуға қарсы қасиеттері негізгі майдың химиялық құрамынан және полярлығына, қосындылардың құрамы мен тұтқырлық-температуралық сипаттамасына байланысты. ММ тозуға қарсы қасиеттерін жақсартуға тиісті қосындыларды енгізу арқылы қол жеткізуге болады. ММ-нің коррозиялық тозуының алдын алатын қасиетін сипаттайтын физикалық-химиялық көрсеткіштеріне сілтілік саны (МЕМСТ 11362 — 96, ASTMD2896, ІSO6619-88), кинематикалық тұтқырлығы (МЕМСТ 33 — 2000, ІSO3104-94), механикалық қоспаларда тұруы (МЕМСТ 6370—83) және МЕМСТ 27674—88 (ІSO1998/2) бойынша майлау қабілеттілігі (майлылығы) себеп болады.

Мотор майы температурасының қозғалтқыштың  жұмыс істеу көрсеткіштері ықпал ету 2.3.-суретте суреттелген.

майдың металлдардың коррозиялануын тудырмау,а септігін тигізеді. Мұнай өнімінің коррозиялық қасиеті (МЕМСТ 26098—84) дегеніміз — бұл мұнай өнімінің металлдарға жемірілулік бейімділігін айқындайтын физика-химиялық қасиеті. Үйкеліске қарсы материалдар ретінде түсті металлдардан жасалған қорытпаларды қолдану мотор майларының коррозияға қарсы қасиеттерін жақсарту қажеттілігін туындатты. Бұл қасиеттер негізгі майлардың химиялық құрамына, енгізілген тотығуға қарсы және коррозияға қарсы қосындылардың шоғырлануы мен тиімділігіне, сол сияқты майлы негізінің тазалану дәрежесіне байланысты болады. [4]. Майды пайдалану процесінде металдармен және қорытпалармен өзара әрекет етеін тотығу, минералды және органикалық тотығу өнімдерінің түзілуіне байланысты оның коррозиялық агрессивтілігі артады. Қара металлдардың қатты коррозиялануын минералды қышқылдар туындатады, сондықтан олардың майда болуына стандарт(тозуы,  темір г, қалдыққа жұмсалатын май шығыны г/сағ; отын шығыны; май температурасы) ш5 оО

K|srfК Р"

oя и*

Температура масла, °С 2.3-сурет. Мотор майы температурасының қозғалтқыштың жұмысының көрсеткіштеріне ықпал етуі:

та рұқсат етілмеген. Жұмыс істеу процесінде майда жиналып қалатын органикалық қышқылдар қара металдармен өзара әрекеттеспейді, бірақ түсті металдарды бұзады. Жану камерасынан қозғалтқыштың картеріне жұмыс істелген газдармен күкірт және қышқыл оксидтері түседі.  Отында күкірт қанша көп болса, майдың коррозиялығы сонша жылдам артады. Коррозиялық тозуының қарқындылығына су әсерін тигізеді. Жаңа алынған майлардың құрамында олардың болуына стандарттарда рұқсат етілмеген, бірақ ол дұрыс тасымалдамау, сақтамау және құймай кезінде жиналады.  Коррозияның алдын алудың негізгі шарттарының бірі – майларда судың толығымен болмауы болып табылады. ІЖҚ бөлшектері коррозияланған кезде келесі процесстер туындайды: жұмыс беттерінде кедір-бұдыр нүктелер мен дақтар пайда болады, пайда болған дақтардың маңында коррозиялық нүктелердің шоғырлануы аротады және металлдың түбіне кететін шағын қабыршақтар түзіледі, осы қабыршақтарды жалғастырып тұратын жарықшақтар пайда болады, түзілген жарықшақтардың бойында қабыршақтардың арасында металдың боялуы орын алады. Коррозияға қарсы қосындылар тотығу процесін бәсеңдетіп, металл беттерде металдардың органикалық қышқылдардан бұзылуына кедергі келтіретін берік қорғаныс қабыршақтарының түзілуіне септігін тигізеді. Құрамында парафинді көмірсутек көп болатын аз күкіртті мұнайдан жасалған майлар коррозиялылықтың өсуіне анағұрлым бейім келеді. Бейтараптандырушылық қасиет —МЕМСТ 11362 — 96 (ІSO6619-88) бойынша сілтілік санымен сипатталатын ММ-нің маңызды химиялық қасиеті, Органикалық қышқылдардың саны МЕМСТ 11362 — 96 (ІSO6619-88) сәйкес қышқылдық санының көмегімен бағаланады.  Майдың металлға әсер етуін сипаттайтын стандарттық көрсеткіш — коррозиялылық (МЕМСТ 2917—76, МЕМСТ 20502—75, МЕМСТ 26098—84). ММ коррозиялық қасиеттері МЕМСТ 5985—79 бойынша айқындалатын қышқылдық көрсеткішін жанама түрде сипаттайды. Зертханалық жағдайларда ММ коррозияға қарсы қасиеттері  МЕМСТ 20502— 75 немесе МЕМСТ 13517—68В сәйкес бағаланады.

мотор майының коррозияға қарсы қасиеттерін сипаттайтын көрсеткіштердің температуралық тәуелділігі 2.4-суретте келтірілген.

Тұтқырлық-температуралық қасиеттер.

Бұл май  таңдауға және қоршаған ортаның түрлі температурасы кезінде қозғалтқыштың жұмысқа қабілеттілігіне маңызды ықпал ететін негізгі пайдалану параметрі. Қозғалтқыштың қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін ММ тұтқырлығының температураға байланысты өзгеру сипаты үлкен мәнге ие.

go a*

s 0) л

s' о

мотор майының коррозияға қарсы қасиеттерін сипаттайтын көрсеткіштердің оның температурасына байланысты өзгеруі :

Сұйықтық үйкелісті қамтамасыз ету үшін қозғалтқыштың жұмыс істеу температурасы жоғары болғанда ММ-нің жоғары тұтқырлыққа ие болғаны, ал төмен температурада (қыздырмай іске қосу) -  иінді біліктің айналуы кезінде  айналатын сәтті азайту үшін және майлау жүйесіндегі майдың сорғыштығын жақсарту үшін аз тұтқырлыққа ие болғаны жақсы. Қыста суықтай іске қосу сәтінен бастап жазда толық ысуына дейінгі майдың температурасының өзгеру ауқымы 180... 190°С-ты құрайды. Бұл ретте минералды майлардың тұтқырлығы мың есе өзгереді. Температура жоғары болған кезде жазғы майлар жеткілікті  тұтқырлыққа ие болады, бірақ температура төмен болған кезде іске қосуды қиындатады. Теріс температураларда қысқы майлар қыздырмай іске қосуды қамтамасыз етеді, бірақ температура жоғары болғанда тұтқырлығы жеткіліксіз болады. Барлық маусымға арналған ММ температура төмен болған кезде қысқы майларға ұқсас, ал температура жоғары болған кезде – жазғы майға ұқсас келеді. Оған тұтқырлық (қоюлатқыш) қосындыларды қосу арқылы қол жеткізіледі. Мұндай қосындылар полимерлік молекулалардың көлемін арттыру есебінен майдың тұтқырлығын айтарлықтай арттырады. Температура төмен болған кезде майдың тұтқырлығы май жағылатын бөлшектердің салыстырмалы жылжу жылдамдығына байланысты болады. Жылдамдық төмендегенде тұтқырлығы артады, ал жылдамдық артқанда  тұтқырлығы төмендейді. Суық қозғалтқышты                стартермен айналдыруды бастағанда  ММ  тұтқырлығының  төмендеуі

(коррозиялығы)

2.5.-сурет Майлардың тұтқырлық-температуралық қасиеттеріне қойылатын талаптарды суреттейтін график іске қосуды жеңілдетеді, ал қыздырылған қозғалтқыш бөлшектерінің үйкеліс беттері арасындағы саңылауда май тұтқырлығының шамалы төмендеуі үйкеліске жұмсалатын энергия шығынын азайтып, отынның үнемделуін қамтамасыз етеді. Майлардың тұтқырлық-температуралық қасиеттеріне қойылатын талаптарды суреттейтін график 2.5-суретте берілген. Тұтқырлық қасиеттерін толық бағалау үшін майдың 0...100°С температуралар ауқымындағы тұтқырлық-температуралық сипаттамасы (ТТС) анықталады        [8]. Тұтқырлық-температуралық қасиеттердің көрсеткіштері ретінде МЕМСТ 33 — 2000 (ІSO3104-94) бойынша кинематикалық тұтқырлық, МЕМСТ 1929—87 (ASTMD445) бойынша динамикалық тұтқырлық, МЕМСТ 25371—97 (ІSO2909-81) бойынша тұтқырлық. индексі алынады.

Төмен температуралық қасиеттер.

Бұл қасиеттерді майдың төмен температурада ұзақ болуынан кейін оның суық қозғалтқыштағы майлау жүйесіне және үйкеліс тораптарына түсу қабілетін бағалау кезінде ескеру қажет. Май тұтқырлығының төмен температуралық шегінің болуы қозғалтқыштың іске қосу және өту жұмыс режимдерінде майлы қабаттың көтеру қабілетін төмендету және майлы қабатты жару мүмкіндігімен байланысты. Май тұтқырлығының төмен температуралық шегінің болуы үйкеліске арналған энергетикалық артуыменобусловлено увеличением энергетических потерь на трение и преодоление гидродинамических сопротивлений в трактах подачи масла, а также с уменьшением его подачи к поверхностям трения. Для обе

Іске қосуға арналған ең жоғары тұтқырлық - максимальная вязкость для пуска, тұтқырлық-вязкость, отынның тозаңдануына арналған ең жоғары тұтқырлық-максимальная вязкость для распыления топлива, қажетті тұтқырлық шегі-желательные пределы вязкости, ағудың алдын алуға арналған ең төмен тұтқырлық-минимальная вязкость предотвращения утечек, майдың ең жоғары жұмыс температурасы-максимальная рабочая температура масла, сұйық майлағышты қамтамасыз етуге арналған ең төменгі тұтқырлық-минимальная вязкость обеспечения жидкостной смазки,майдың ең төмен жұмыс температурасы-минмальная рабочая температура)

шығынның артуына және май беру жолдарында гидродинамикалық кедергілердің басым болуына, сол сияқты майдың үйкеліс беттеріне берілуінің азаюына негізделген. ІЖҚ сенімді іске қосылуын қамтамасыз ету үшін иінді біліктің айналу жиілігі n белгіленген мәннен төмен болмауы тиіс (2.6-сурет). Теріс температура кезінде май тұтқырлығының артуы қозғалтқышты іске қосқан кезде иінді білік айналым жиілігінің салыстырмалы азаюын туындатады. Іске қосу құрылғысыдан қозғалтқыш айналған кезде айтарлықтай қиындықтың болуы майдың кинематикалық тұтқырлығы 5 000 мм

/с-тен жоғары болғанда  туындайтыны белгіленген [12]. Майдың ең шекті тұтқырлығы – ол қозғалтқыш арқылы үдетілетін индикаторлық қуат майдың тұтқырлығын туындататын иінді білік айналымына кедергіден өту үшін қажетті қуатқа тең болғандағы тұтқырлық болып табылады.  Майдың температурасы ең шекті тұтқырлыққа сәйкес келетін температурадан аспайтын болған кезде қозғалтқышты іске қосу мүмкін емес. Майдың сорылуы оның үйкеліс торабы арқылы өту кезіндегі шығынымен анықталады. Майдың сорылуы азайған кезде майдың жетіспеуі – жартылай құрғақ және құрғақ үйкеліс туындауы мүмкін. Тұтқырлық артқанда майдың сорылуы нашарлайды. Тұтқыр майды сорғыға беру қиын, ол тек тегершіктегі тіс ойықтарын ішінара толтырады, майлау жүйесінің сүзгісіндегі және арналарындағы гидравликалық кедергі артады. Қандай да бір дәрежедегі майдың жетіспеуі әрқашан қозғалтқышты суықтай іске қосқан кезде туындайды. (2.1-сурет). Бірнеше мәрте іске қосу кезіндегі жылдам тозу механикалық тозуымен ғана емес, сонадй-ақ қыздырылмаған қозғалтқыш жұмыс істеген кезде күшейетін коррозиялық тозумен түсіндіреледі. Май температурасы қанша төмен (тұтқырлығы жоғары) болса, майдың жетіспеуі, қозғалтқыштың тозуы сонша артады, артады. * 1 2.6-сур. Дизельдің теріс температура кезінде және түрлі майлар қолданылғанда іске қосылу сипаттамалары:

з

0        75        100 п, мин

2.1.-кесте Қозғалтқышты суықтай іске қосқанда тұтқырлығы әртүрлі майдың сорылуын сипаттайтын көрсеткіштер (0 °С)

/с

270...350

10 000 Іске қосу басталғаннан цилиндр қабырғаларында пайда болғанға дейінгі уақыт, мин:

майдың алғашқы үлесінің 1,0 1,0

3,0 5,6

Цилиндрдің қабырғаларына түсетін майдың берілу жылдамдығы, г/мин 4,2 1,7 0,5

Майда цилиндрлар гильзасынан ағатын механикалық бөлшектердің болуы, млн -1 %

0,2

11,2 Қозғалтқыштың іске қосу құрылғылары қуатының артуы оның іске қосылуын жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бірақ майдың жетіспеуін азайту жөніндегі шаралар қабылданбаса, мұндай іске қосу кезіндегі толзулар сондай ауқымды болып, қозғалтқыш істен шығуы да мүмкін. Төмен температура аясындағы мотор майларының сипаттамалары майда қатаймаған парафинді көмірсутектен  құрылымдардың туындауымен пайда болатын құрылымдық тұтқырлықтың пайда болу белгілерінен тұрады (2.7-сурет). Салқындаған кезде майдан парафин кристаллдары бөлінеді, олар сот түріндегі ұяшықтарды түзе отырып, өзара қосылады. Ұяшықтардың ішінде сұйықтық болады, бірақ пластиналар оның қозғалысына кедергі келтіреді, май қозғалғыштығын жоғалтады. Құрылымдық тұтқырлықтың майланатын беттердің жылжу жылдамдығы градиентіне байланысты болуы өзіне тән. Жылдамдық градиенті қанша үлкен болса, тимді тұтқырлығы сонша төмен болады. ММ іске қосылу қасиеттеріне қату температурасы (МЕМСТ 20287—91, ІSO3016, ASTMD97) айтарлықтай ықпалын тигізеді, бұл кезде май қозғалтқыштығын    жоғалтады.  Майды   тазалау   кезінде   парафинді

lg[lg(v + 0,8)]

Рис. 2.7. Определение температуры, при которой начинается проявление структурной вязкости масла, по нарушению линейности его вязкостнотемпературной характеристики

көмірсутектерді алып тастау арқылы жазғы май алынады. Қысқы майларды дайындау кезінде терең депарафиндеу процесі қолданылады немесе депрессорлық қосындылар қосады.

Қорғаныс қасиеттері.

Жағармайлардың металлдарды агрессивті ортада туындайтын коррозиялардан қорғау қасиеті бар. Қазіргі заманғы жағармайлар олардың қорғаныс қасиеттерін жақсартатын коррозия ингибаторынан тұрады. Бұл машиналар мен механизмдерді сақтау және пайдалану кезінде олардың коррозиялануымен және коррозиялық-механикалық зақымдануымен туындайтын шығынды азайтуға мүмкіндік береді.

Консервациялық жағармай (К), коррозияны баяулатқыш май еріткіштен тұрады, ол түрлі жағдайларда сақтауға немесе тасымалдауға тиесілі механизмдерді ішкі және сыртқы консервациялауға арналған. Бұл механизмдерді пайдалануға енгізер алдында консервациялық жағармайды жұмыстықпен ауыстырып консервациядан шығару қажет.

Жұмыстық жағармайлар (Ж), коррозияға қарсы қосындылардан және май еріткіш ингибаторлардан тұрады, жеңіл пайдалану түрінде ғана коррозиядан қорғауды қамтамасыз етеді.

Консервациялық-жұмыстық жағармайлар (КЖ) пайдалану қасиеттерінің бір қатар көрсеткіштері нашарлағанда жақсы қорғау қасиеттеріне ие. Олар машинаны пайдалануға енгізу кезінде бір реттік пайдалануға жатады (майды алғаш ауыстырғанға дейін).

Жұмыстық-консервациялық жағармайлар (ЖК) техниканы сақтау, тасымалдау, кезеңдік және тұрақты пайдалануға арналған. Олар  негізгі жұмыстық функциясының атқарылуды және уақытша коррозияға қарсы қорғанысты (МЕМСТ 9.103—2008) бір уақытта қамтамасыз етеді. Жұмыстық-консервациялық жағармайлардың қорғаныс қасиеті консервациялық немесе консервациялық-жұмыстықтарға қарағанда нашарлау, бірақ жұмыстыққа қарағанда жақсы, ол металлды ұзақ уақыт ішінде коррозиядан қорғауды қамтамасыз етеді. Жағармай материалдарының қорғаныстық қасиеттерінің деңгейі (МЕМСТ 9.054—95) пайдалану сипаттамаларымен бірге үйлестікте оларды сол немесе басқа техникаға қолданылуын айқындайды.

Көбікке қарсы қасиеттері.

Айныма таңбалы жүктеме әсерімен қарқынды араластырылу және шайқалу кезінде (қозғалтқыштың дірілі, тегіс емес жолмен қозғалыс, бірден жылдамдату және тежеу) жұмыс істеп тұрған майға картердегі газдар келіп түседі (жұмыс істелген газдар, ауа, отын буы). Майдың қоюлығында 25 об. % -дейін газ болуы мүмкін. Майдың газбен қанығуы

Газ майда ерітілген түрінде (7...10 об. %), газды және майлы дисперстік фаза  түрінде (50...60 об. %) немесе көбік түрінде болуы мүмкін.

Түзілген көбік майдың майлағыш және қорғаныс қасиеттерін нашарлатады, тотығуды күшейтіп, май сорғысының берілуін нашарлатады. Майдың көбік түзгіш қасиеті көпіршіктену деп аталады. МЕМСТ 23652—79 (ASTMD892) сәйкес майдың көпіршіктенуі көпіршіктенуге бейімділігімен және көбіктің тұрақтылығымен сипатталады. Көбіктің түзілуі майдың химиялық құрамына, оның тұтқырлығына, үстіңгі қабатының керілуіне, қосындылардың болуына, пайдалану шарттарына, май жинағыштың үлгісі мен орналасуына, май сорғыға және май өткізгіштерге байланысты болады. Майда шайырлардың және судың болуы жоғары болғанда көбіктің түзілуі күшейеді. ММ-ге су түскен кезде ол маймен бірге эмульсия (ұсақ су тамшылары түріндегі дсиперстік қоспа) түзеді. Эмульсия майдың майлағыштық қасиеттерін нашарлатып, оның коррозиялық ықпалға түсуіне септігін тигізеді. Шойынның және алюминийдің бетінде су болғанда коррозиялық үлгідегі Ме + 2Н

О ^ МеО

қарқынды реакция орын алуы мүмкін, мұндағы Ме металлды білдіреді. Бұл ретте бөлінетін сутек бөлшектердің тозуын белсендіріп, үйкеліс тораптарының бұзылуын жеделдете отырып оларға сіңеді. Майда күйе, мырыш тұздары және де басқа заттар болғанда ңи қатысуымен май тәріздес эмульсиялардың түзілуі туындайды, ол шөгінділердің (төмен температуралы түзілімдердің) қалыптасуының алғашқы сатысы болып табылады Майда эмульсия түрінде болатын судың көлемі эмульсияның диэлектрлік өткізгіштігінің өзгеруі бойынша анықталады (МЕМСТ 25950—83). Анағұрлым тұтқырлау майлар көбіктің жоғары тұрақтылығын қамтамачсыз ете отырып оның көпіршіктерін мықтырақ ұстап тұрады. Температураның өсуімен және майдың тығыздығының азаюымен оның көбік түзгішке бейімділігі арта түседі, ал көбіктің тұрақтылығы төмендейді. Май тығыздығының аэрация процесіне ықпал етуі 2.2-кестеде келтірілген деректерді (барлық көрсеткіштердің мәні температура 20 °С кезінде анықталған). Жуу, тұтқырлық, тозуға қарсы және коррозияға қарсы қосындылар майдың көпіргіштігін күшейтеді. Көбіктің қарқынды түзілуі кезінде қозғалтқыштың майлағыш жүйесінің май алғышында көбік пайда болады, оның салдарынан май тапшылығы туындайды. Майдың көпіргіштігін азайту үшін олардың құрамына көбікке қарсы қосындылар (0,001.0,005%). Кіреді. Көбікке қарсы қосынды майлау жүйесінде көбіктің түзілуінің алдын алмайды, дегенмен ауа көпіршіктерінің болу ұзақтығын қысқартады, яғни көбіктің анағұрлым тез жарылуына септігін тигізеді.

суды

20 °С кезіндегі майдың кинематикалық тұтқырлығы, мм

/с

Майда ауаның болуы, % көл.

0,70

9,05

Пайдалану процесінде қозғалтқыштың ішінде (картер, тұғырық, клапандық қорап, центрифуга роторы және басқа элементтер) төмен температуралы түзілістер (шөгінділер, қалдықтар) — судан, майдан, сабыннан, металлдардың тозу және майдың ескіру өнімдерінен тұратын жабысқақ қоймалжың түзілісті масса пайда болады. Су буынан тұратын газдар картерге өтіп, оның қабырғаларында шоғырланады Бұл ретте түзілген су маймен араласады. Судың қатысуымен тотыққан тозу өнімдері майда нашар ерітіліп, шөгіндіге түсетін сабын түзеді. Майда болатын шайырлы-асфальтендік заттар шөгінділерге жабысқақтық қасиет береді. Қоқыс тозған қозғалтқыштарда ерекше қарқында қалыптасады.. Бұл процесске жұмыс істелген газдарда болатын азот оксидтері ықпал етеді. Картердің қабырғаларындағы шөгінділер қабатының қалыңдығы бірнеше миллиметрге жетеді. Төмен температуралық шөгінділер гидравликалық кедергіні арттырады немесе май қабылдағышты және шағын тазалау сүзгісін бітейді. Бұл май тапшылығына әкеп соғуы мүмкін. Төмен температуралық шөгінділердің түзілуінің алдын алу үшін қозғалтқыш қатты суықтаған кезде (қыздыру режимінде және бос жүрісте жұмыс істеу, жиі және ұзақ тоқтаумен жұмыс істеу, күзгі-қысқы кезеңде және т.б.) картерге газдың жоғары өтуін жоя отырып майға түсетін судың көлемін азайту қажет. Күкірті көп болатын отындарды пайдаланған кезде түзілген төмен температуралық шөгінділердің көлемі артады. Шайырлы заттардың және оларда қалыптасатын шөгінділердің пайда болу көзі майға поршень үстіндегі кеңістіктен түсетін, жанбаған отын болып табылады. Қозғалтқыштың жұмыс температурасы төмендеген кезде отынның толық жануы азайып, ол көп көлемде майға сіңеді (2.8-сурет). Дизельдік отындар бензиндермен салыстырғанда аз булануға және үлкен тығыздыққа ие.

с т ,%

°с 2.8.-сурет Салқындатқыш сұйықтықтың температурасына байланысты мотор майында отынның болуы:

2, 3

Сондықтан олар шайырлы заттардың түзілуіне анағұрлым бейім келеді. Шөгіндінің түзілуі картердің тиімді желдетілуін, майдың жете сүзгіленуін және қозғалтқыш бос жүрісте және аз жүктемемен жұмыс істеген кезде температуралық режимнің артуын қамтамасыз ете отырып азайтады. Төмен температуралық шөгінділер МЕМСТ 20994—75 бойынша анықталады. Төмен температуралық шөгінділерден қозғалтқыштың майлау жүйесін тазалау үшін ыдырату және еріту қабелеттілігі жоғары жуу майлары қолданылады.

сенімділігі және төзімділігі оны жаттықтыру сапасына байланысты болады, бұл кезде үйкеліс беттерінің жұмысқа кірісуі орын алады, олардың микробедерлері, микроқаттылығы және май сіңіргіштігі өзгереді. Майдың қасиеттері бөлшектердің сапасына және олардың ұзақ жұмыс істеуіне әсер етеді. Мотор майын тиісінше, мысалы салқындату қасиеттері жақсы  тұтқырлығы аз және аққыштығы жоғары майды таңдау арқылы жаттықтыру ұзақтығын айтарлықтай қысқартуға болады. Алайда май қабатының көтергіштігі аз қасиеті және біршама төмен майлау қабілеті үйкеліс беттерінде қажалулардың туындау қауіптілігін тудырады.

Мұндай зақымданулардың алдын алу үшін майдың тұтқырлығын арттырады, бірақ бұл ретте үйкеліс беттеріндегі үйкеліс күші мен жылу бөлінуі артады, бұл жаттықтырудың жұмсақ режиміне, яғни оның ұзақтығының артуына деген қажеттілікті туындатады. Қозғалтқыштарды сапалы және тиімді жаттықтыруды қамтамасыз ету үшін жуу, ыдырату, тотығуға қарсы және коррозияға қарсы қасиеттері, сондай-ақ үйкелетін беттердің қарқынды жұмыс істеуін қамтамасыз ететін қабілеттілігі бар қолданылады. Бұл процесті жеделдету үшін майларға беттік-белсенді заттардан тұратын жаттықтыру қосындыларын қосады (2.9-сурет). Жаттықтыру майы микротегіссіздіктердің кесілуін қарқындатып, ақауланған аймақтағы беттердің қаттылығының төмендеуі салдарынан олардың жоғары тозуын қамтамасыз етеді. Бұдан әрі беттердің микроқұрылымын ұсату нәтижесінде олардың қаттылығы өсіп, тозуы төмендейді.

резиналы нығыздағыштарға (тығыздамалар, көмкермелер, төсемелер және т.б.) ұзақ   әсер   ету   нәтижелері   бойынша   майлардың   элатомерлермен

2.9-сурет Түрлі қосындылары бар М-8 негізгі майын қолданғанда қозғалтқышты жаттықтыру процесінде

t

үйкелістің арақатысты сәтінің өзгеруі:

үйлесімділігі анықталады. Майлар әсерін тигізген кезде эластомер тығыздауыштар ісінеді немесе иілгіштігін жоғалтады (есркіреді).  Ескіру қарқындылығы эластомерлердің қаситтеріне, майдың температурасы мен химиялық құрамына байланысты болады. Эластомерлер оларға майды тотықтандыру өнімдеріжәне қажалуға қарсы қосындылар әсер еткен кезде жылдам ескіреді. Қосындылардың құрамына кіретін күкірт резинаны вулканизациялайды, ол қаттыланып, көлемі жағынан кішірейеді. Эластомерлердің көлемінің өзгеруі 6 %-дан аспауы тиіс. Жоғары температураға тұқрақтылығын арттыру және үйкелісті азайту үшін эластомерлерге тотығуға қарсы, үйкеліске қарсы және басқа қоспалар қосады. Эластомерлердің майға ықпал МЕМСТ  9.030—74 (ASTMD471, ASTMD2240, ІSO1817) бойынша анықталады.

Экологиялық қасиеттер.

Бұл мотор майлары қасиеттерінің тобы пайдаланылған газдардың улылығына олардың ықпал етуін, пайдаланылған газдарды бейтараптандыруды шапшаңдатқыштармен үйлесімділігі және пайдаланылған майлардың биологиялық іру немесе қайта қалпына келу мүмкіндігін сипаттайды. Майдың экологиялық қасиеттері майлардың буланғыштығына және күлділігіне, оларда фосфордың. Күкірттің және галогендердің болуына байланысты болады.  Кейбір металл қосындыларды (мысалы, бария) Желательно исключить использование некоторых металлических присадок (мысалы, барийді) және негізгі майларды (мысалы, эфирлерді немесе өсімдік майларын) қолданбаған дұрыс. Пайдалану мерзімі ұзақ майларды қолдану пайдаланылған майлардың көлемін айтарлықтай азайтуға әкеледі, алайда бұл ретте олар қоршаған ортаға жағымсыз әсерін тигізетін айтарлықтай көптеген заттарды жинайды.

Биологиялық іру

Биологиялық іруін жақсарту үшін минералды майларды химиялық түрлендіруге ұшыратады. Бірінші кезекте қоршаған ортаға пайдаланылған маймен бірге түсетін қос тактілі қозғалтқыштарға арналған майлар жатады (мұндай қозғалтқыштар бензопилге, мотошөп машинасына, шағын-тракторларға және басқа мобильдік ауыл шаруашылығы техникасына арналған).

, он

2.10-сурет. Биологиялық іритін майлардың, гидравликалық сұйықтықтардың және иілгіш майлағыштардың қаптамаларына салынатын белгілер: а

б

в

г

д

Жағармайлардың биологиялық іруі ASTMD5864 бойынша анықталады. Еуропалық мұнай өндірушілердің ассортиментінде биологиялық іритін майлардың, гидравликалық сұйықтықтардың және иілгіш майлағыштардың айтарлықтай үлкен көлемі берілген, олардың қаптамаларында тиісті белгілер салынған (2.10-сурет).

Мотор майларының пайдалану қасиеттерін айқындайтын физикалық-химиялық көрсеткіштерге мыналар жатады:

Кинематикалық тұтқырлық.

Тұтқырлық (МЕМСТ 27674—88, ІSO1998/2) — сыртқы күштің әсерімен сұйықтықтың бір қабатының екіншісіне қатысты жылжуына кедергі келтіретін қасиеті (сұйықтықтың өтуіне ішкі кедергі). Кинематикалық тұтқырлық [9]   сұйықтыққа гравитациялық күштердің әсерімен өтуіне кедергі ететін шара (майдың қозғалғыштың дәрежесін сипаттайды) және ол  МЕМОСТ 33 — 2000 (ASTMD445, ІSO3104-94) бойынша анықталады. Қозғалтқыштың жұмыс температурасы кезінде майдың тұтқырлығы сұйықтық үйкелісті қамтамасыз ету үшін жоғары болуы тиіс,  ал  іске қосу температурасы кезінде – иінді білік айналған кездегі айналатын сәтті азайту және майлау жүйесіндегі майдың жақсы айналуы үшін төмен болуы тиіс. Үйкеліс тораптарын жобалау кезінде жағармайлардың кинематикалық тұтқырлығы қысымның артуымен төмендегі формулаға сәйкес өседі (2.3-кесте) v p = v o аP,

мұндағы v p

Тұтқырлық пьезокоэффициенті майдың химиялық құрамына және температурасына байланысты болады. Минералды майлар үшін а мәндері 1,002... 1,004-ті, синтетикалық майлар үшін — 1,5...4,0-ді, ал өсімдік және жануар майлары үшін — 1,0…1,4-ті құрайды. Қысым артқан  кезде  майдың  температурасы   артады,  яғни бір  уақытта  екі

Vp /

Давление, МПа Vp /

фактор: қысым артқан кезде тұтқырлықтың артуы және температураның өсімен оның артуы әрекет етеді. Тұтқырлықтың артуы май молекуларының жақындауымен және олардың арасында ішкі өзара әрекеттің артуымен түсіндіріледі. Кинематикалық тұтқырлықтың шынайы өзгеруі қысымға р

және температураға

[е a(

, р

а, b

= 30...43.

Жазғы және қысқы майлардың тұтқырлық-температуралық сипаттамалары (ВТХ) 2.11-суреттет берілген. Кинематикалық тұрақтылық 50 °С-тан төмен температурада анағұрлым бірден өзгереді, және де әсіресе айтарлықтай теріс темпера-

Рис. 2.11. Жазғы (1) және қысқы (2) майлардың тұтқырлық-температуралық қасиеттері

тура кезінде бірден өзгереді. Өзгеру сипаты майлардың химиялық (көмірсутекті) құрамына да байланысты болады. Паарафинді көмірсутектердің тұтқырлығы біршама аз өзгереді, көбірек өзгеру хош иісті көмірсутектерге тән, ал нафтендік көмірсутектер олардың арасында екі ортадағы орынды алады. Майлардың көмірсутекті құрамы күрделі болғандықтан (олар түрлі классты көмірсутектердің қоспаларын және олардың туындыларын білдіреді), температура артқан немесе төмендеген кезде тұтқырлықтың өзгеру сипаты туралы нақты жорамалдар айту мүмкін емес. Майдың кинематикалық тұтқырлығының температурадан эмпирикалық тәуелділігі теңдеумен өрнектелген [19]

lg[lg(v r

v

/с;

оң температурада ғана қолдануға болатынын көрсетеді.

2.12. Мотор майларының тұтқырлық-температуралық сипатттары:

з

з

Бұл май қозғалғыштығын шамамен -15 °С-та жоғалтады. Қысқы майдың

тұтқырлық-температуралық сипаттамасы жақсы, алайда  температура -10 °С кезінде қыздыру құралдарын қолданусыз қозғалтқышты іске қосу мүмкін емес. Барлық маусымға арналған май

қыздыру құралдарын қолданусыз -25...-20°С-қа дейінгі температураларда қозғалтқыштың сенімді іске қосылуын қамтамасыз етеді. Ең жақсы ТТС қысқы қоюланған майда 4, оның тұтқырлығы температураға аз тәуелді болып келеді және сондықтан да қысқы уақытта қозғалтқышты іске қосу қиын емес. 30 °С-тан төмен температураларда (2.13-сурет) отынның жарқ етуы қиын болғандықтан қозғалтқыштарды іске қосу шектелген.

арналған стандарттарда майдың тұтқырлық-температуралық қасиеттері тұтқырлық индексімен бағаланады. Бұл кинематикалық тұтқырлықтың температураға байланысты өзгеру дәрежесін сипаттайтын салыстырмалы шама, яғни ТТХ жазықтығы. Тұтқырлық индексі зертханалық әдістермен (МЕМСТ 33 — 2000, ІSO3104-94), есептеу арқылы (МЕМСТ 25371—97, ASTMD2270, ІSO2909-81) немесе номограмма бойынша анықталады. Тұтқырлық индексін есептеуге арналған бастапқы деректер ретінде             40 °С температура кезіндегі майдың кинематикалық тұтқырлығының мм

/с және эталонды майлар тұтқырлығының мәндері болады:

Vl

100,

немесе

100,

(2.1)

мұндағы

Мысал ретінде мотор майының кинематикалық тұтқырлығының өлшенген мәні температура 40 °С (v

) кезінде 73,3 мм

/с-ті, ал 100 °С (v

) кезінде— 8,9 мм

/с-ті құраған жағдайдағы мотор майының тұтқырлық индексін анықтау процесін қараймыз. 2.4-кестеде v

o= 8,9 мм

/с тұратын жолдан

120,9 мм

/с және

50,96 мм

/с мәндерін табамыз. Алынған шаманы формулаға ауыстырып қоямыз (2.1) және нәтижесін бүтін санға дейін дөңгелетеміз. Мұнай өнімдерінің 100 °С температура кезіндегі кинематикалық тұтқырлығы 2... 16,9 мм

/с тұтқырлық индекстерін есептеу үшін L,

және

мәндері |МЕМСТ Р 25371—97, ІSO2909-81 анықталған.

Практикалық мақсаттар үшін дәлдігі жеткілікті тұтқырлық индексін  номограмма бойынша табуға болады (2.14-сурет). Кинематикалық тұтқырлық 50 және 100 °С температура кезінде анықталады. Номограмма бойынша тұтқырлық индексі кинематикалық тұтқырлық мәндерін оң жақта орналасқан тікелей көлбеу шкала арқылы   анықталады. ТТС 2.12-суретте берілген мотор майларына арналған тұтқырлық индекстері 90-ға (1-қисық), 120-ға (3-қисық) және 140-қа (

4-қисық) тең. Қысқы және барлық маусымда пайдалануға арналған қазіргі заманғы мотор майлары тұтқырлығының индекстері туралы ақпарат маңызды мәнге ие. Синтетикалық майлардың жақсы үлгілеріндегі тұтқырлық индексі шамамен 150, ал жақсы ТТС ие емес

Таблица 2.4. Измеренные (интерполированные) значения

и D, мм

/с, используемые при расчете индекса вязкости v

2.14-сурет. Майдың тұтқырлығын оның кинематикалық тұтқырлығы арқылы анықтауға арналған номограмма:

, v

минералды майлардың тұтқырлық индексі — 80... 90 құрайды. Жұмыс температурасы кезінде сұйықтық үйкеліс қамтамасыз етілсе, онда салқын уақытта агрегатты іске қосуды жүзеге асыру қиын болады. Мотор майларына тұтқырлық (қоюлатқыш) қосындыларды қосу арқылы тұтқырлық индексін арттырады.

, г/см

) массасымен анықталатын физикалық шаманы білдіреді Ресейде тығыздықты  температура 20 °С кезінде анықтау және 4°С температурасы бар дистилденген судың (4 °С кезіндегі 1 л судың массасы 1 кг-ға тең) тығыздығына жатқызу қабылданған. Егер тәжірибе шарттары бойынша температура 20 °С-тан ерекшеленетін болса, онда тығыздық қайта есептеліп, қалыпты мәнге р

келтіріледі. Шетелдік стандарттарда тығыздықты әдетте 15 °С (МЕМСТ 51069—97, ASTM1298, ІSO3676) кезінде нормалайды, алайда бұл тығыздықтың абсолюттік бірлік алдындағы ешқандай басымдықты қамтамасыз етпейді. Майларды экспорттық-импорттық жеткізуге арналған нормативтік құжаттамада тығыздық тығыздық градусында APІ беріледі.

(Тұтқырлық индексі-индекс вязкости)

APІ градусы мен салыстырмалы тығыздық d

(май мен судың тығыздық қатынасына тең) арасындағы ара салмағы : APІ° ...24        26        28        30        31        34        37        39        40        41        42 d

d Тығыздықты майдың массадағы көлемін қайта есептеу кезінде және керісінше, температура өзгерген жағдайда орындалатын массасын білу қажет. Температура көтерілген жағдайда майдың тығыздығы төмендейді. Тығыздық жағармайлардың сапасының көрсеткіші болып табылмайды, алайда бұл олардың химиялық құрамы мен қасиеттері туралы  талдауға мүмкіндік береді (парафинді көмірсутектер ең кіші тұтқырлыққа, ал нафтендік – ең үлкен тығыздыққа ие). Тығыздық майдың бірнеше сұрыптарын салыстыру кезінде нақты майды теңдестіруге көмектесуі мүмкін.

жылу физикалық қасиеттері үйкеліс беттерінен майлау қабатына жылу бөлу шарттарын, яғни трибо түйіндесудің  жылу кернеулігін  анықтайды[19]. Өзге тең жағдайларда майдың жылу сыйымдылығы қанша жоғары болса, үйкеліс торабының температурасы сонша төмен болады. Мұнай және синтетикалық майлардың меншікті жылу сыйымдылығы

р

тауарлық түрін кейде оның түсі және мөлдірлігі бойынша бағалайды. Көптеген жағдайларда                   (дисульфид молибден үлгісіндегі қажалуға қарсы қатты қосындыларды қолдануды қоспағанда) майдың мөлдірлігі көрінетін механикалық қосылуларсыз толығымен мөлдір болуы тиіс. Майдың түсі онда күңгірт шайырлы заттардың болуына және май дайындалған мұнайдың қасиеттеріне байланысты болады. Майдың түсі мен онда шайырлы заттардың болуы арасында тікелей байланыс жоқ. Майдың түсі арқылы оның тазалану сапасы туралы шамамен жорамалдауға болады. Кейде майдың түсі оның тауарлық түрінің көрсеткіші болады, өйткені сатып алушы оынң сапасын түсі бойынша бағалауға бейім болады. Майдың табиғи түсі МЕМСТ 20284—74 (ASTMD1500, ІSO2049) бойынша анықталады. Тәжірибе жүзінде тұтынушылар пайдаланылатын мотор майының түсі арқылы оны ауыстыру қажеттілігін түсінуге тырысады.

Алайда қозғалтқыштағы майдың күңгірт тартуы табиғи болып табылады және майдың өзінің жуу және ыдырату функцияларын орындайтынын көрсетеді. Майдың күңгірт таруы оның жұмысқа қабілеттілік ресурсының төмендегенін және ауыстыру қажеттілігін куәландыра алмайды. Кейбір майларды оларды бір-бірінен айыру үшін және жылыстауын анықтауды жеңілдету үшін оларды ашық түстерге бояйды. |Автоматты беріліс қорабына (ATF) арналған май қызыл түске ие. Қос тактілі қозғалтқышқа арналған майларды жасыл немесе көк түске бояйды, ол отын-майлы қоспаны таза отыннан айыруға мүмкіндік береді. Парафинді мұнайдан жасалған өте жоғары сапалы мотор майлары үшін флуоресценттеуші жасыл реңктің әлсіз жылтылдауы тән. Қажет болғанда ғана майларды май еріткіш органикалық бояғыштармен аздап  бояйды.

тез қайнайтын фракциялар буланады. Нәтижесінде май тұтқырлығы жоғары және шөгінді түзуге бейім қайнауы жоғары ауыр фракциялармен толысады. Майдың өзінің фракциялық құрамын сақтау қабілеттілігі  физикалық тұрақтылығымен анықталады, ол жұмыс істеу кезінде қозғалтқышта буландырылған майдың көлемімен және жеңіл қайнайтын фракциялардың айрықша булануы салдарынан оның фракциялық құрамының өзгеруімен анықталады. Мотор майының физикалық тұрақтылығын бағалау будың жайылу температурасы бойынша жүзеге асырылады.

ауада оған әкелінген ашық жалыннан оның буы жарқ етуы үшін майды қыздыру қажет болатын майдың ең төмен температурасы аталады. Майдың фракциялық құрамы мен негізгі компоненттердің молекулаларының құрылымымен байланысты жарқ ету температурасы әрқашан үлгілік сипаттамаларда  келесі себептермен жеткізіледі. Біріншіден, ол майдың өрт қаупі бар көрсеткіші болып табылады, сондықтан жарқ ету температурасы анағұрлым жоғары мәні бар. Екіншіден, ол майда ұшпалы фракциялардың бар екендігін көрсетеді, ол жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта тез буланып, майдың иіске шығындануына себеп болады. Үшіншіден, жарқ ету температурасының төмендеуіне қарай майға отынның қосылғанын оңай анықтауға болады. Мәселен, майға бензиннің 1 % -ы түскенде жарқ ету температурасы  200-ден 170 °С-қа дейін, ал майда 6% бензин болғанда— екі есеге жуық төмендейді. Майдың тұтқырлығының төмендеуімен үйлестікте жарқ ету температурасының төмендеуі қоректендіру көзіндегі жарамсыздықтарды іздеуге арналған белгі болып табылады.

Жарқ ету температурасына ауа қысымы мен ылғалдылығы да әсерін тигізеді. Атмосфералық қысымның артуымен жарқ ету тепературасы артады, ал ауа ылғалдылығының артуымен – төмендейді.

Бұл майдың оның ашық жалынды әкелгенде үстінен жануына дейін майды қыздыру қажет болатын температура. Май буының ауамен қосылуы май буының белгілі бір ең төменгі шоғырлануы кезінде тұтанады, ол жарылғыштықтың төменгі шегіне сәйкес келеді. Жарқ ету және тұтану температуралары МЕМСТ 4333—84 (ASTMD92, ІSO2592) немесе МЕМСТ 6356—75 (ASTMD93, ІSO2719) бойынша анықталады.

Қату температурасы.

ММ сипаттық ерекшелігі деп олардың температура төмендегенде май қозғалғыштығын (аққыштығын) жоғалтуымен сипатталатын олардың қатуы болып табылады. Бұл келесі өзара байланысты көріністермен: май тұтқырлығының артуымен, тепература одан әрі төмендегенде көлемдік құрылым (каркас|) түзе отырып кристалл сұйықтықтарынан тез балқитын заттардың (парафиндер мен церезиндер) бөлінуімен, молкулалардың ішкі каркасында анағұрлым нашар балқитын сұйық заттардың  адсорбциясымен (қатты дене қуыстарында заттардың шоғыолануымен) түсіндіріледі. Құрылымдық қату кезінде майдың қозғалғыштығы кристалдану әсерінен, ал тұтқырлық қату кезінде  -  оның тұтқырлығының артуы салдарынан азаяды.

Ол МЕМСТ 26098—84 (ASTMD97, ІSO3016) бойынша анықталады. Қату температурасы майдың көмірсутекті құрамына, оның көлеміне, салқындау қарқындылығына және төмен температурада ұсталу ұзақтығына байланысты. Төменгі қату температурасы қысқы және барлық маусымға арналғант майлар үшін маңызды. Салқын қозғалтқышты іске қосқан немесе қыздырылмаған қозғалтқышпен қозғалуды бастаған кезде ММ ең алдымен ең тар және алыс саңылауларға түсуі тиіс. Сондықтан қату температурасы қоршаған ортаның ең төменгі температурасынан төмен болуы тиіс. Майда парафинді көмірсутектер қанша аз болса, оның қату температурасы сонша төмен болады. тазалау кезінде балқу температуарсы жоғары парафинді көмірсутектерді алып тастау арқылы жазғы майлар алады. Парафиндерін  толық  алып  тастау  арқылы  қысқы  майларды  шығару

экономикалық жағынан тиімсіз, олардың қату температурасын депрессорлық қосындылар қоса отырып төмендетеді. Қату температурасы пайдалану процесінде шекті төмен температура кезінде майды қотару және құю мүмкіндігін көрсетеді.

майдың қарқынды ескіруін туындататын барлық негізгі жағдайлар жасалады. ММ қызған кезде ауа оттегінің қатысуымен тотығу және термиялық ыдырау процесстері жүріп жатады. Майдың тотығу нәтижесінде органикалық қышқылдар түзіледі, олар ішінара майда еріп, оның қышқылдылығы мен коррозиялық агерссивтілігін арттырады. ММ жоғары температура кезінде тотығуға қарсы тұру қабілеті МЕМСТ 23175—78С бойынша анықталатын оның термототығу тұрақтылығымен сипатталады. Майдың тотығу жылдамдығы оның химиялық құраына және қозғалтқыштағы жұмыс шарттарына байланысты болады. Негізгі майға кіретін көмірсутектерді әртүрлі түрлері химиялық құрамы және физикалық қасиеттері жағынан әртүрлі түпкілікті тотығу өнімдерін береді (2.15-сурет). Парафиндік және нафтендік көмірсутектер тотығу кезінде майда еритін қосылыстар, ал хош иістіктер – майда ерімейтін шөгінділер түзеді. Мотр майының құрамына кіретін көмірсутектердің барлығы дерлік біркелкі термототығу тұрақтылығына ие болмайды. Хош иістік көмірсутектер анағұрлым тұрақты, ал ең тұрақты еместері – парафиндік болып табылады. Майларда хош иістік көмірсутектердің болуы олардың термототығу тұрақтылығын арттырады. Хош иіст заттардан тазартылған негізгі майлар тұтқырлықтың, тотығудың және коррозиялық агрессивтіліктің артуына бейім келеді. Бүйірлік тізбектері жоқ көмірсутектердің тотығу өнімдері басқа көмірсутктердің тотығуының алдын алады. Майдың бұл қасиетіне оның тотығуға қарсы қасиетерін күшейті әдістемесі негізделген (фенолды заттарды жасанды енгізу). Қозғалтқыштардың негізгі жұмыс істеу шарттарында ауамен үздіксіз байланыста (жанасу беті бірнеше жүз шаршы метрге жетеді) қарқынды циркуляция, барботаж және майдың жұқа дисперсиялық тозаңдануы байқалады. Катализаторлар (темір, мыс және қорғасын тотығуды күшейтеді, ал алюминий мен қалайы оны бәсеңдетеді) майдың тотығу сипатына айтарлықтай ықпал етеді.

1)Хош иістік көмірсутектер-ароматическе углеводороды, тотықтар-перекиси, фенолдар-фенолы, шайырлар-смолы, асфальтендер-асфальтены, карбендер-карбены, 2)парафиндік көмірсутектер-парафиновые углеводороды, тотықтар-перекиси,қышқылдар-кислоты, шайырлар-смолы,оксиқышқылдар-оксикислоты, асфальтендер- асфальтены, асфальтогендік қышқылдар-асфальтогеновые кислоты, карбендер- карбены, карбоидтар-карбоиды, 3)нафтендік көмірсутектер-нафтеновые углеводороды, тотықтар- перекиси, қышқылдар-кислоты,оскиқышқылдар- оксикислоты,асфальтогендік қышқылдар- асфальтогеновые кислоты, карбидтер-карбиды, кетондар-кетоны, конденсация өнімдері-продукты конденсации, спирттер-спирты, қышқылдар-кислоты, күрделі эфирлер-сложные эфиры, оксиқышқылдар-оксикислоты, эфир қышқылдар-эфирокислоты

а        б

в 2.15-сурет. Қозғалтқыш жұмыс істеген кезде майдың хош иістік (а), парафиндік (б) және нафтендік (в) көмірсутек өнімдерін түзу схемасы Майдың жұмыс істеу қабілеттілігіне шайыр, шөгінді (шлам), лак, күйік, кокс сияқты реакция өнімдері әсер етеді.

Шайырлар (шайырлық шөгінділер) — бұл майдың тотығушылық полимерлеу және отынның толық жанбау өнімдері. Шайырлар мотор майында аздап шоғырланғанда тиімді тотығу қарсы өнім болып табылады.. |Шайырлардың түзілуі қыздырылмаған қозғалтқыш жұмыс істеген   немесе  қозғалтқыш   бос   жүріспен   ұзақ   жұмыс  істегенде

күшейеді Шайырдың түзілуін азайту үшін ММ-ге ыдырататын қосындылар енгізеді. Шайыр, көміртекті бөлшектер, су буы, отынның ауыр фракциялары, қышқылдар және басқа қосылыстар шоғырланып, коагуляцияланады да, майда шлам түзеді.

(төмен температуралық түзілімдер) — бұл  46...100°С температураларда түзілетін, қоңыр түстен қара түске дейінгі, ерімейтін қатты және шайырлы заттардан пайда болатын май тәріздес қою заттар. Шламдар өте қауіпті түзілімдер болып табылады,   олардың май қабылдағыш аймағында және май арналарында жиналып қалуы кенеттен қозғалтқыштың бұзылуын тудыруға қабілетті. Шламдар үйкеліс тораптарына майдың берілуін бұза отырып, май сүзгілерін бітейді, клапанды қораптарда, картер мен тұғырық  қалталарында және түбінде қала береді. Шламның түзілуіне органикалық қышқылдардың металл тұздары олардың фрикцияға қарсы қорытпалармен өзара әркеттесуі кезінде ықпал етеді. Шламда оған цилиндрпоршеньдік топ (ЦПТ) бөлшектерінен түсетін отынның, күлдің, қождың ауыр фракциялары, оксиқышқылдар, шайырлық-асфальтендік заттар, карбендер және карбоидтер болады. Шлам әсіресе газдың картерден бұзып өтуі көп болатын тозған қозғалтқыштарда түзіледі, олар пайдаланылған газдарда болатын азот оксидтерінің әсерімен майдағы тотығу процесін жеделдетеді. Шламның түзілуіне картерде су буының болуы және салқындатылған сұйықтықтың төмен температурасы септігін тигізеді. Су буы мен отынның конденсациясы  қысқы кезеңде қыздыру режимдерінде және жиі тоқтау кезінде пайдалану шарттарына тән. Төмен температуралық түзілімдер  МЕМСТ 20994—75 (ASTMD5302) бойынша анықталады.

Лактар (лакты түзілімдер) — бұл қозғалтқыштың бөлшектерінде 150.200°С температурада оттектің болуымен түзілетін, ашық қоңыр түстен қара түске дейінгі жабысқақ көмірсутекті заттың жұқа берік қабыршақтары. Лак қабыршағының қалыңдығы микрометр үлесінің 250 мкм құрайды. Лакті түзілімдердің құрамына карбендер мен карбоидтер (40.80%), майлар мен нейтралды шайырлар (15.40%), асфальтендер мен оксиқышқылдар (10.15%) кіреді. Лактың түзілуінің қарқындылығы қозғалтқыштың құрылымдық ерекшеліктеріне және жұмыс істеу шарттарына, сол сияқты отын мен мотор майының сапасына байланысты болады. Бензинді қозғалтқыштардағы лактың түзілу процесіне отын мен мотор майының сапасы, ал дизельдерде ММ сапасы басым әсер етеді. ММ қанша тотығуға бейім болса,  лакты  қабыршақтар  сонша  қарқынды  түзіледі.

Қабыршақтардың беріктігі оскиқышқылдар мен шайырлы-асфальтендік заттардың болуына байланысты болады. Бөлшектердің беттерінде лак қабыршақтарының түзілуі қатты қызған бөлшектерде майдың жұқа қабатының тотығуымен, олардың беттеріне майдың қатты тотығу (қож) және отынның жану (күйе) өнімдерінің шөгуімен, отын мен майдың тотығу өнімдерінің шоғырлануымен ілесіп жүреді. Лактың түзілуі, әсіресе, ММ қозғалтқышта ұзақ жұмыс істеген кезде қарқынды болады. Лактың болуы бөлшектердің (әсіресе поршеннің) жылу өткізгіштігін төмендетеді, олардың қатты қызуын, цилиндрдің қажалуын және поршеньді сақиналардың қарысып қалуын туындатады. ММ лак түзуге бейімділігі МЕМСТ 23175—78 бойынша анықталады.

Күйе

Күйе жылу оқшаулағыш бола отырып, жылу бөлуді нашарлатады, ол қозғалтқыштың жалпы температурасын арттырады. Бұл ретте күйенің бөлігі жанып кетеді. Күйе қабаты белгілі бір қалыңдыққа жетіп, күйенің түзілу және жанып кету жылдамдығы тең болған кезде тепе-теңдік фазасы орнатылады. Бөлшектердегі күйе қабатының қалыңдығы қозғалтқыштың жылулық жай-күйін анықтайтын қозғалтқыштың жұмыс істеу режиміне байланысты болады. Күйенің аздау мөлшері жүктемемен жұмыс істейтін, қыздырылған қозғалтқышта түзіледі. Күйік түзілетіндіктен дизельдің бос жүрісте ұзақ жұмыс істемеуін ұсынамыз. Құрылымына қарай күйе монолитті, тығыз немесе борпылдақ болып бөлінеді. Күйенің құрылымы мотор майының сапасына байланысты болады. Күйе әсіресе поршеньді сақиналардың қозғалғыштығына әсер етеді. Қозғалыс қиындаған немесе поршеньді сақиналар қарысып қалған кезде компрессия төмендеп, қозғалтқыштың қуаты түседі, картерге газдың өтуі мен май шығыны артады ММ жоғары температуралық түзілімдерді түзуге бейімділігі МЕМСТ 20991—75 (ASTMD5533) бойынша бағаланады.

Кокс

Шламның, лактың шайырлардың, кұйе мен костың мотор майларына теріс ықпал етуін азайту үшін момтр майларына тазалу-ыжырату және тотығуға қарсы қосындыларды қосады.

Шөгінді түзудің и

ндукциялық кезеңі.

Шөгінді түзудің индукциялық кезеңі (ШИК) бойынша мотор майының тұрақтылығы қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде онда ММ-нің түзілімдер түзуге бейімділігін сипаттайды. Түзілімдердің түзілу жылдамдығы, иін-бұлғақты механизмнің (ИБМ) және май сүзгілерінің ластануы осы көрсеткіштерге байланысты болады. ШИК қанша жоғары болса, ластану сонша аз және керісінше мотор майының ШИК төмендеуімен ИБМ мен қозғалтқыштың майлау жүйесінің сүзгі элементтерінің ластануы арта түседі. Температура 80 °С-қа дейін артқан кезде анағұрлыс берік көмірсутектер оттегімен өзара әрекетке түседі. Біртіндеп, температураның өсу шамасына қарай көмірсутектердің көп мөлшері тотығады, майда ерітілген күйінде болатын қышқыл және нейтралды тотығу өнімдері түзіледі де май күңгірттенеді. Содан соң көбірек тотығатын ерімейтін өнімдер (асфальтендер, карбендер, корбоидтар) түзіледі. Олар шөгінді, күйе, лак түрінде, әсіресе, бұған қоса 200 °С-тан жоғары температура кезінде қарқынды бөлінеді. Температура 300 °С-тан асқанда, тотығу реакцияларымен бір мезетте май көмірсутектерінің термиялық іруі орын алады. Нәтижесінде онда органикалық қышқылдар мен шайырлы-асфальтендік заттар жиналады және оның тұтқырлығы артады. Май ұзақ жұмыс істеген кезде тотығуға байланысты тұтқырлықтың қарқындды өсуі тотығуға қарсы қосындылар толық таусылғаннан кейін басталады. Шөгінді түзудің индукциялық кезеңі МЕМСТ 11063—77 (ASTMD4742) бойынша анықталады.

құрылымдық материалдардың коррозиясын қарқындату үшін жағдайлар (химиялық белсенді коррозиялық-агрессивті заттардың қатысуымен жоғары температура және қысым) жасалады. Мотор майларының коррозиялық  агрессивтілігі органикалық емес және органикалық қышқылдардың, сондай-ақ галогенді қосылыстардың болуына байланысты.  ММ-дегі органикалық қышқылдардың коррозиялық агрессивтілігі судың шама-

Шөгінді

лы көлемі болған кезде де артады. Әсіресе подшипниктердің ішпегі дайындалатын фрикцияға қарсы қорытпалардың құрамына кіретін түсті металлдар қарқынды коррозиялайды. Жоғары молекулярлық органикалық қышқылдардың әсертетуімен металлдың коррозиялану процесін схема түрінде мыныдай тәсілмен беруге болады. Майда болатын қышқыл және су гироксидтер Pb(OH)

түзе отырып, бөлшектің металымен қосылады. Бұдан соң гидроксид тұз және су түзе отырып, органикалық қышқыл сутегінің RCOOH  металлға (Ме) алмасу реакциясына түседі:

Mе(OH)

Ме + 2H

Нәтижесінде әуелі жұмыс бетінде күңгірт (сұр, қара) дақтар мен кедір-бұдырлы нүктелердің жиналуы пайда болады, ал содан соң коррозиялық нүктелер пайда болған дақтардың аймағына шрғырланады. Олар біртіндеп тереңдеп, металлдың түбіне кететін қуыстарға өтеді. Түзілген қуыстарды жалғап тұратын жарықшақтар пайда болады және осы жарықшақтардың бойымен материал үгітіледі. ММ тотығуының артуымен қозғалтқыштың үйкелетін беттерінің коррозиялық тозуы өседі. ММ коррозиялық агрессивтілігі МЕМСТ 11362—96 және МЕМСТ 5985—2007 (ASTMD664, ASTMD974, ІSO6619-88) бойынша анықталатын қышқылды санмен бағаланады. Алайда түрлі тотығы өнімдерінің коррозиялық әсер етуі бірдей емес. Бұл салыстырылатын екі майдың қолданыстағы коррозиялық агрессивтілігі бірдей қышқылда санды әртүрлі болатынын білдіреді. Сондықтан қылқылдық сан түсінігі алғашқы шамалас параметр ретінде қолданылады. Негізгі мұнай майларының қышқылды саны 0,04...0,30 мг КОН/г құрайды.  Синтетикалық майлардың қышқылдық саны 0,6 мг КОН/г жетеді. Бұл коррозиялық агрессивтілігінің жоғары екндігін және қозғалтқыш осы майлармен жұмыс істеген кезде құрылымдық материалдар мен жабындарды арнайы іріктеу қажеттілігін куәландырады. Қозғалтқыш жұмыс істеген кезде синтетикалық майлар із жүзінде тотықпайды, сондықтан олардың қышқылдылығы артпайды. Май қышқылдығының көрсеткіші оның коррозиялық қасиеттерін сипаттамайды. Майдың шын мәніндегі коррозиялылығы Пинкевичтің әдісі бойынша (МЕМСТ 19199—73, ASTMD6658, ІSO7120), ал ықтимал және шын мәніндегі коррозиялығы —НАМИ әдісі бойынша (МЕМСТ 20502—75) анықталады.

2.16-сурет. Мотор майы сілтілік санының жүктеме 20 (7), 40 (2), 60 (3),80 (4)

және 100% (5) болған кезде дизельде жұмыс істеу кезіндегі ұзақтығы

Қозғалтқыш бөлшектерінің коррозиялық тозуын азайту үшін мотор майына коррозияға қарсы қосындылар енгізеді.

Сілтілік саны.

ММ тотығу өнімдерін және отынның жануы кезінде түзілетін оксидтерді бейтараптандыру үшін қазіргі заманғы мотор майларының айтарлықтай сілтілік қоры бар. Майдың сілтілік қасиеті сілтілік санмен мг КОН/г сипатталады, ол МЕМСТ 11362—96 (ASTMD2896, ASTMD4739, ІSO3771) бойынша анықталады. Мотор майының бастапқы жұмыс істеу кезеңінде оның барлық көлемінде сілтілік санның айтарлықтай төмендеуімен ілесіп жүретін, тұрақтылығы аз көмірсутектердің тотығу процесі қарқынды өтеді (2.16-сурет). Сілтілік сан майларда тазалау және ыдырату қосындыларының болуына байланысты болады. Майдағы қосындылардың шоғырлануы қанша жоғары болса, оның сілтілік саны сонша көп және сілтілік қасиеті жақсы болады. Дегенмен, сілтілік қосындылардың болуы жеделдету деңгейіне және қозғалтқышты пайдалану шарттарына сәйкес келуі тиіс, әйтпесе сілтілік коррозия болуы мүмкін. Майдың сілтілік саны мәні бойынша оның құрамындағы қосындылар туралы жорамалдауға және жеткілікті дәлдікпен олардың тобын белгілеуге болады.

май қатты көміртекті өнімдердің түзліуімен іриді. Майдың термотұрақтылығы оның кокстенуге бейімділігін сипатайды. Кокстену — бұл май қызған кезде оттектің түсуісіз қатты кокстың түзілуі, а кокстенгіштігі майдың қызған кезде оттек жоқта термиялық іру салдарынан қылдық түзуге бейімділігін білдіреді. Негізгі майлар үшін кокстенгіштігі олардың тазалану деңгейін сипаттайды және МЕМСТ 19932—99 (ASTMD 189, ІSO 4262) бойынша анықталады.

(Сілтілік саны; майдың жұмыс істеу ұзақтығы,сағ.)

Қосындылары бар майлардың ыстық металл беттерінде көмерсутекті түзілімдерді түзуге бейімділігін бағалау үшін  МЕМСТ 8852—74 (ASTMD5533) қолданылады. Құрамына органикалық металл қосындылары кіретін қосындылары бар майлардың кокстенгіштігі негізгі майлардың кокстенгіштігінен айтарлықтай жоғары.

Күлділігі.

Бұл мұнай өнімдерінің құрамында ЦПТ бөлшектерінде күйенің түзілуіне бейімділігін арттыратын және олардың абразивті тозуын (МЕМСТ 26098—84) туындататын, жанбайтын заттардың болуын көрсететін көрсеткіш [9]. Майдың күлділігі ол жанған кезде түзілетін күлдің санымен сипатталады. Қосындылары жоқ таза жаңа май қалдысыз жанып кетеді. Қосындыларсыз майдан күлдің түзілуі оның лас басқан көрсеткіші (МЕМСТ 1461—75, ASTMD482, ІSO6245). болып табылады. Металлдан тұратын тазалау қосындылары мотор майының күлділігін арттырады. Қазіргі заманғы сілтілігі жоғары автомобиль майларының сульфаттық күлділігі — қосындылардан тұру көрсеткіші (МЕМСТ 12417—94, ASTMD874, ІSO3987) анықталады. Күлділігінің мәніне қарай қосындыларының құрамы мен шоғырлануы туралы жорамалдауға болады. ММ жоғары сульфаттық күлділігі олардың құрамында металлдан тұратын тазалау қосындыларының болуына себепші. Бұл қосындылар поршеньдерде түзілімдердің түзілуінің алдын алу  және майларға қышқылдарды бейтараптандыру қабілетін беру үшін қажет. Күлділігі шамадан тыс май жану камерасында түзілімдер түзілетіндіктен жұмыс қоспасының мерзімінен бұрын тұтануын туындатады, оталдыру шамдарының жұмыс қабілеттілігіне жағымсыз әсерт етеді және үйкеліс бетіне абразивті ықпал ету салдарынан бөлшектердің жоғары деңгейде тозуына септігін тигізеді.  Бензиндік қозғалтқышқа арналған ММ-де сульфаттық күлділігі 1,5%-дан, қуаты аз дизельдерге арналған ММ-де  — 1,8 %-дан, ал қуаты жоғары дизельдерге арналған ММ-де  — 2,0%-дан аспауы тиіс. Жаңа тауарлық майдың күлділігі бірінші жуықтау шаманыда майдың пайдалану қасиеттері бойынша тобын сипаттайды.

сүзгіштігін бағалау МЕМСТ 17216 — 01 (ASTMD5302, ІSO13357-02) бойынша жүргізіледі. Төмен температура кезіндегі мотор майының сүзгіштігі қатты парафиндерді немесе май сүзгісінің  қозғалтқыштың ұзақ бос тұрғаннан кейін қысқа мерзімдік жұмыс істеуі кезінде картерге өтетін су немесе газ конденсаты болғанда туындайтын шөгінділерге толуына әкелетін басқа әртектілерді түзуіне бейімділігін  сипаттайды.  Сүзгіштік майларды суландыру кезінде де сүзгілеу жылдамдығының көрсеткіші болады. . Жеңіл автомобильдердің бензинді қозғалтқыштарында қолданылатын

Су картерде атмосфералық ылғал шоғырланған немесе отынның жану өнімдерінен шығатын будан түседі.  Су майда ерітілген немесе бос күйінде болуы мүмкін. Ерітілген су (МЕМСТ 7822—75)  майдың қасиеттеріне айтарлықтай әсер етпейді. Еркін су эмульсия түзіп, майдың тұтқырлығын айтарлықтай өзгертеді. Ол сол сияқты қосындылармен өзара әрекеттесіп, майдың жұмыс істеу қабілеттілігін нашарлатады. Майда еркін судың болуы МЕМСТ 1547 — 84 (ASTMD95-99, ASTMD4176, ІSO3733) бойынша сапалық әдіспен белгіленеді. Оның көлемін МЕМСТ 2477—65, МЕМСТ Р 51946—02 (ASTMD95-99, ASTMD4006, ASTMD 4007, ІSO 12937) бойынша немесе МЕМСТ 14203—69 және МЕМСТ 14870—77 (ASTMD4377, ASTMD 1744, ASTMD 4928, ASTMD 6304, ІSO 9030) бойынша анықтайды.

Механикалық қоспалардан тұруы.

Механикалық қоспалар органикалық (жанатын)  және органикалық емес (жанбайтын) болып бөлінеді. Органикалық механикалық қоспалар түзілімдер түзу кезінде қатысады. Органикалық емес механикалық қоспалар (мысалы, кварц) қатты бөлшектерден тұрады. Көлемі 25 мкм кем механикалық қоспалар сүзгілермен ұсталынбайды және тозу процесіне қатысады. Жаңа мотор майларының тазалық деңгейі МЕМСТ 12275—66 бойынша, ал механикалық қоспалардан тұруы — МЕМСТ 24943—92 және МЕМСТ 6370—83 (ASTMD893, ІSO4407) бойынша анықталады.

Коррозиялығы.

Майдың құрамына кіретін көмірсутектер коррозиялы емес. Майлардың коррозиялығы негізгі майды тазалау кезінде толық алынбаған коррозиялық-агрессивтік компоненттердің (мысалы, нафтендік қышқылдардың) болуына, сол сияқты қозғалтқыштағы майдың тотығу дәрежесіне де байланысты болады. Коррозиялылықты майға жану өнімдерімен немесе қоршаған ортадан түсетін отынның жану және майдың, судың тотығу өнімдері, сондай-ақ хлор-, фтор- күкірттен тұратын қажалуға қарсы қосындылар туындатады. Картерге жану өнімдері түскен кезде күкірт оксидтері күкіртке немесе күкіртті қышқылға айналады. Май тотыққан кезде болатпен және шойынмен тіпті өзара әрекеттеспейтін, бірақ түсті металлдардың коррозиясын туындататын органикалық қышқылдар түзіледі. Органикалық қышқылдардың әсерімен қозғалтқыш бөлшектерінің коррозиялануы шамалы ылғал көлемі болған кезде де температураның артуымен күшейеді. Майлардың коррозиялық агрессивтілігіне тотығу қосылыстары айтарлықтай әсер ететіні анықталған.

Тотық пен органикалық қышқылдардың қорғасынға біріккен әсер етуі ерекше маңызды. Сондықтан майлардың коррозиялық агрессивтілігін олардың алдымен қорғасынға әсер етуі бойынша анықтайды (МЕМСТ 20502—75, МЕМСТ 2917—76, МЕМСТ 19199—73, ASTMD130, ASTMD6658, ІSO2160, ІSO7120). Су болғандағы майдың коррозиялығын МЕМСТ 19199—73 (ASTMD665) бойынша анықтап, суда еритін қышқылдары мен сілтілерінің болуы (МЕМСТ 6307—2007), қышқылдық саны (ГМЕМСТ 11362 — 96, МЕМСТ 5985—91, ASTMD664, ASTMD974, ІSO 6619-88), күкірттен тұруы (МЕМСТ 1437—75, МЕМСТ 1431—85, МЕМСТ 3877—2007, МЕМСТ Р 50442—92, МЕМСТ Р 51947—2002, ASTMD4294, ASTMD1552-03, ASTMD 2622-03, ІSO 20847-04, ІSO 14596) және судың көлемі бойынша (МЕМСТ 2477—88, ASTMD 95, ІSO 12937) бағалайды. Мотор майының коррозиялығы төмен температура кезінде пайда болады, мысалы жеткіліксіз қыздырылған қозғалтқышпен жүру кезінде («стоп-старт» режимі), автомобильдің ұзақ бос тұруы және қыс уақытында көлікжайсыз тұруы кезінде пайда болады. Майда органикалық қышқылдардың түзілу процесі тотығуға қарсы қосындылармен басылса, ал түзілген қышқылдар сілтілік қосындылармен бейтараптандырылады.

Майлылығы (майлардың майлағыштық қасиеттері).

Майлағыштық  (МЕМСТ 27674—88, ІSO2.50.040) — бұл жағармайдың тозуды және үйкеліс күшін оның тұтқырлығына байланыссыз азайту қасиеті [4]. Шектік майлаған жағдайда майлылығы анағұрлым жоғары болатын май аз үйкелу мен тозуды қамтамасчыз етеді, сол сияқты үйкеліс бөлшектері қажалуының алдын алады. Майлардың майлағыштық қасиетін анықтау үшін сырғанау үйкелісін өңдейді (МЕМСТ 9490—94, ASTMD2266, DІN51350). Бұл ретте үйкеліс күшін, оның өзгеруін, сол сияқты беттердің тозуын өлшейді. Алынған мәндер бойынша шекті жүктемені, пісіру жүктемесін, майдың көтергіштік қабілетін, тозу сипатын, қажалуға қарсы қасиеттерін сипаттайтын қажалу индексін, яғни жағармай материалының үйкелетін беттердің зақымдануын алдын алу қабілеттілігін есептейді. Шектік жүктеме жағармай материалының көтергіштік қабілетін сипаттайды, ал пісіру жүктемесі - жағармай материалының сынау шарттарында шекті жұмысқа қабілеттілігін сипаттайды.  Тозу дағының диаметрі арқылы тозуға қарсы қасиеттерін анықтайды. Жағармай материалдарының тозуға қарсы, қажалуға қарсы және фрикцияға қарсы (трибологиялық) қасиеттерін есептеудің инженерлік тәсілдері жоқ [19]. Қолданыстағы трибологиялық қасиеттерді анықтау тәсілдерінің біреуі

де үйкелу және тозу параметрлерінің абсолюттік мәндерін белгілеуге немесе нақты ІЖҚ қолдану үшін ММ іріктеуге мүмкіндік бермейді, бірақ белгілі бір жұмыс жағдайларында қолданылатын қосындылардың сапасын салыстыруға мүмкіндік береді.

ілгерілеуіне байланысты жағармайларға, әсіресе мотор майларына әдеттегі тәсілдермен орындалмайтын көптеген қатал талаптар. (шикізатты іріктеу, оны өңдеу немесе тазалау технологияларын жетілдіру және т.б.) қойыла бастады. Қосындылардың көмегімен жағармайлардың сапасын арттыруға болады. Мотор майларына арналған қосындылар кең қолданыс тапты, қазіргі уақытта оларсыз мотор майлары шығарылмайды. Қосындылардың құрамында болуы жүз үлестен ондаған пайызға дейін құрайды, бұған қоса мотор майларына төрт-алты қосындылардан тұратын композияциялар қосылады. Қосындылар жоғары тиімділікке ие болып және майда толығымен еруі тиіс. Қосындылар кең ауқымды температурада ұзақ сақтаған кезде шөгіндіге түспеуі, қозғалтқыштың май тазалағыш құрылғыларында ұсталмауы, суда ерімей, майдың физика-химиялық көрсеткіштерін нашарлатпауы тиіс. Іс жүзінде берілген барлық талаптардың толық орындалуы мүмкін емес. Майдың көлеміне қосындылардың біркелкі таралуын қамтамасыз ету үшін оларды майдадисперсиялық күйінде енгізеді. Қосындыларды енгізу кезінде органикалық тұрақтылыққа ие коллоидтік ерітінді түзіледі. Майдың сақтау кезіндегі сапасын анықтайтын ерітіндінің коллоидтік тұрақтылығы (МЕМСТ 7934.4—74), майдың қатпарлануға және шөгінді бөлуге беріктігінің сипаттамасы болып табылады. Коллоидтік тұрақтылықтың бұзылуы (коагуляция) шөгіндіге қосындының түсуін және ММ пайдалану қасиеттерінің нашарлауын туындатады. Майларды сақтау ұзақтығының және температуралық ауқымының  артуы, температураларды ауыстыру жилігінің артуы, соқпалы және дірілдік жүктемелердің әсер етуі коагуляция процесін күшейтеді Коагуляцияны  су және  коагуляция орталығының ролін атқаратын механикалық қоспалар жеделдетеді. Май тұтқырлығының артуымен коллоидтік тұрақтылық артады. Синтетикалық майларды сақтау кезіндегі тұрақтылық олардың химиялық құрамына байланысты өзгереді. Синтетикалық майлардың  кейбір маркалары үшін қоршаған ортаның температурасына қарай сақтау, көлік тербелістері мен көп жүк арту шарттары шектелген.

Қосындыларды енгізген кезде ММ-нің бір ғана емес, бір мезетте бірнеше қасиеттері жақсарады. Қосындылар композициясын жасау күрделі процесс болып табылады, өйткені бірнеше қосылыстарды араластырған кезде олардың тиімділігі өзара күшеюі (синергизм) немесе бәсеңсуі (антагонизм) мүмкін. Сол себепті қоспаның пайдалану қасиеттері айтарлықтай нашарлауы мүмкін болғандықтан мотор майларын әртүрлі қосындылармен араластыруға тыйым салынған.

Мотор майларының пайдалану қасиеттерін жақсарту үшін оларға тиімділігі жоғары көп функционалды қосындылар немесе қосындылар композициясы қосылады. ММ қосындылары минералдық немесе синтетикалық негізде жағармайларда еритін үстіртін-белсенді заттарды, сол сияқты майларға қажетті пайдалану қасиеттерін беруге немесе физикалық-химиялық көрсеткіштерін өзгертуге мүмкіндік беретін функционалды белсенді топтарды білдіреді.

о От

ЦПТ бөлшектерінде лактың және күйенің түзілуін болдырмайтын немесе азайтатын. Тазалаушы қосындылар (детергенттер) майдың ескіру өнімін бейтараптандырады және ерітеді (адсорбтайды). Ыдыратушы қосындылар бұл өнімдерді майдадисперстік қалыпты күйінде ұстап тұрады (тұрақтандырады) Днепрол; НСК «ЮКОС»; БФК; ВНИИНП-7120; АСБ; КНД-А, -Б; Детерсол Д-50, -140, -180, -300; Ком- плексал-250; Лубризол-3715; АФП- 73; К-31, -33, -35, -36, -51, -312, -313; С-40, -150, -300; ЛАГ-03; СД-73, -73М; Тиомол-С; АЛОА-373С

Қорғаныс қабыршағын түзу немесе тотығу өнімдерін бейтараптандыру есебінен металлдың химиялық (коррозиялық) тозуын төмендетеді АКОРП; КП; В-15/41; Лубри- зол-1370; ОЛОА-267; Ванлюб-AZ; Де- терсолД-50, -140, -180; -300; Бетол-1; Купринол; NA-SUL

Майлардың молекулярлық оттекпен тотығуын бәсеңдетуге (алдын алуға) септігін тигізеді Агидол-1, -2; ДФ-1, -11; ДФБя; ДФБ-100; ВНИИНП-354, -715; А-22; -23; -24; ЦД-7; К-34; АДТФ; АФП- 73; ТЭФ-3; ВСП; ИХП-21; ИП-22к; МАСМА-1603; Бетол-1; Купринол; Фитрол

Тұтқырлық (қоюландырғыш)

От

о Теріс температураларда тұтқырлықтың төмендеуін және жоғары (жұмыстық) температураларда артуын қамтамасыз ете отырып ТТС жақсартады КП-5, -10, -20; В-1, В-2; ПМА«В», ПМА «Д»; Максойл В; Спектрол 2000; ВИНИПОЛ ВБ-2; Дизакрил; Paratone8910

m о

Парафинді көмірсутектердің кристаллдарында қорғаныс қабыршақтарының түзілуі есебінен қату температурасын төмендетеді

Қажалу (пісірімдеу) жүктемесін арттырады және қажалу басталғандағы жүктемеден жоғары жүктемелер кезінде тозуды азайтады ЛЗ-309/2; -6/9; -23К; -318; Т-42, -43; АБЭС; КИНХ-2; ОТП; Хлорэф-40; ТОС; ВИГОС

Тозудың алдын алады, металлдың үстіңгі қабаттартының иілімділігін арттыру есебінен азғантай жүктеме кезінде оның жылдамдығы мен қарқындылығын азайтады ДФ-100; ДФБ; ЭФО; БМА-5; ЛАНИ- 317; ВНИИНП-360; Моликот; МАС- МА-1603; ТЭФ-2; -3; MOLYVAN855

Фрикцияға қарсы (үйкеліс модификаторлары)

Қажалу басталғандағы жүктемеден төмен жүктемелер кезінде үйкеліс коэффициентін азайтады және тозуды төмендетеді MOLYVAN-807; VP-357; ОЛОА-9750; Детерсол Д-50; -140, -180, -300; ПАФ- 4; АДТФ; VANLUBE-871

Көбіктің түзілуін болдырмайды немесе оның бұзылуын жылдамдатады

Электрохимиялық коррозияның әсер етуін (қара металлдардың таттануын) төмендетеді

ДФ-11; А-22; БФК; КФК; ВНИ- ИНП-360, -370, -371; ЦИАТИМ-339; АзНИИ-7; -8; ИХП-101

Түрлі құрамдағы үйлестірілген қоспалар ММ функционалдық тағайындалуын қамтамасыз етеді СамОйл7311 ; СамОйл7321; ВДС- 941Н; К-33, -35, -47, -48, -57, -312, -313, -471, -483, -484; Пакет ДТФ

Негізгі майлардың қосындыларды қабылдағыштығы [4] қосындылар немесе олардың композициялары қандай тәсілмен қосындылары бар тауарлық майдың пайдалану қасиеттерін берілген концентрацияда қалай жақсартатынын айқындайды. Негізгі майлардың қабылдағыштығы олардың көмірсутекті және фрикциялық құрамына, тазалау тәсілі мен тереңдігіне байланысты. Тотығуға қарсы, коррозияға қарсы, тозуға қарсы қосындылардың ең жақсы қабылдағыштығы парафинді көмірсутектер басым болатын және шайыр, күкірт пен азот қосылыстары аз болатын жете тазаланған сутектендірілген негізгі майларда байқалады. Тұтқырлығы аз парафинді майлардың парафинді көмірсутектері аз тұтқырлығы жоғары майларға қарағанда депроссорлық қосындыларды қабылдағыштығы жоғарылау. Синтетикалық негізгі майлар қабылдағыштығы және оларда қосындылардың ерігіштігі жағынан өте ерекше. Синтетикалық негізгі компоненттердің әрбір нақты үйлесімі қосындылар композициясын жеке іріктеуді қажет етеді.

Тазалау-ыдырату қосындылары.

Тазалу қосындылары (детергенттер) қозғалтқыштың қыздырылған беттерінде түзілімдердің түзілуіне майдың бейімділігін төмендетеді және пайдалану процесінде майларда жиналып қалатын қышқыл өнімдерді бейтараптандырады. Барлық тазалау қосындыларының едәуір сілтілік саны болады. Концентрациясы жоғары металл катиондары  (кальций, магний, натрий, барий) майлардың орташа-, жоғары-, супер- және гиперсілтілік қосындыларынан тұрады.

Ыдыратушы қосындылар (дисперсанттар) май көлемінде органикалық және органикалық емес қоспаларды ұстап тұрады, олардың коллоидтік жүйеден түсуін және майлау жүйесінің жұмыстық бетіне отыруын болдырмайды. Ыдыратушы қосындыларға қожсыз қосындылар: сукцинимидтік, Манних жоғары молекулярлық негіздері және метакрилат сополимерлері жатады.

Коррозияға қарсы қосындылар.

Қосындының бұл түрлері қышқылдарды бейтараптандырады, қышқылдардың металл бетімен өзара әрекеттесуіне кедергі келтіретін қорғаныс қабыршақтарын түзеді, сол сияқты коррозияны белсендіретін ылғалды болдырмайды.  Су және агрессивті өнімдер өтпейтін қорғаныс қабыршағы үйкеліс процесінде және тазалау қосындыларының әсерімен де бұзылмайды, сондай-ақ әлсіз органикалық қышқылдарда ерімейді. Коррозияға қарсы қосындылар құрамында фосфордың болуы жоғары күміс және қола негізіндегі қорытпаларға қатысы бойынша коррозиялық агрессивтілікті өзі көрсетеді. Осы фрикцияға қарсы материалдармен қозғалтқыштарды дайындаушылар мотор майларын қолдануға рұқсат етілетін құрамға қойылатын арнайы талаптарды қалыптастырады.

Коррозияға қарсы қосындыларға үшінші аминдер, бензой және салицил қышқылдарының тұздары, амин эфирлері, амин карбонды қышқылдар, май қышқылдарының аминдары, полиоксиэтилдендіріген фенолдар, фосфорлық, дитиофосфорлық, карбондық және алкенилянтарлық қышқылдардың туындылары жатады.

Тотығуға қарсы қосындылар.

Қосындылардың бұл түрі (тотықсыздандырғыштар, антиоксиданттар, тотығуды баяулатқыштар) май көмірсутектерінің реакциялық-қабілетті тотықсыдандыру тізбектерін үзу арқылы металлдың қатысуымен жоғары температура кезінде май көлемінде тотығу өнімдерінің жинаып қалуын болдырмайды. Кейбір тотығуға қарсы қосындылар (фенол немесе амин түріндегі қожсыз қосылыстар) еркін радикалдарды бұзады (көмірсутектердің тізбекті тотығу реакциясын бастапқы сатыда тоқтатады), ал басқалары (дитиофосфаттық үлгідегі күкірт-, фосфор- және мырыштан тұратын қосындылар) тотығу процесінде түзілетін гидропероксидтерді ыдыратады. Механизмдердің қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін жағармайларға фенолмен және аминдармен үйлестікте  дитиофосфаттар енгізеді. Бұл жағдайда жалпы тиімділік жай қосындылаумен алынатын тиімділіктен асып түседі. Майлардағы анағұрлым тотығуға қарсы белсенділікке алкилфенолдар ие. Тотығуға қарсы қосындылар ретінде аса назар аударуға аминдық сипаттағы азотты қосылыстар (а- және Р-нафтиламин, фенилендиамин, дифениламин) лайық. Соңғы жылдары қожсыз өндірілетін дитио- фосфатты қышқылдар негізінде мотор, трансмиссиялық және индустриялық майларда кеңінен қолданылатын қосындылар әзірленді. Тотығуға қарсы қосындыларға сол сияқты металл пассиваторлары (дезактиваторлары) жатады, ол металл беттерінде тотығуға кедергі келтіретін адсорбциялық (химиялық байланысы бар) қабыршақтар түзетін зат. Бензотриазол, 2,5-димеркаптотиодиазол, дисалици- латэтилендиамин және салицилиденанилин металл пассиваторлары (МЕМСТ 5272—68) болып табылады.

Тұтқырлық (қоюлағыш) қосындылар.

Бұл іске қосылатын және фрикцияға қарсы касиеттері жақсы, төмен температура кезінде тұтқырлығы аз майларға тиесілі, майда еритін органикалық полимерлік қосылыстар, жоғары температура кезінде тұтқырлығы жоғары майларға тән болатын майлағыштығы жоғары қасиетімен үйлесімді. Тұтқырлы қосындыларды қолдану кезінде қоюландырғыш әсері негізгі майдың тұтқырлығы және тұтқырлық индексін төмендегенде, сондай-ақ қосындының молекулярлық массасы артқанда (10

... 10

) күшейеді.

Майға механикалық әсер еткен кезде жұмыс істеп тұрған майдың тұтқырлығы мен тұтқырлық индексі төмендей отырып, қосындының орташа молекулярлық массасы азаяды. Қосындының термиялық әсер етуі оның деполимерленуіне (полимерлердің қарапайымдау молкулаларға бөлшектенуіне) әкеледі, ол майдың тұтқырлығын төмендетеді. Тұтқырлы қосындылар барлық маусымға арналған және қысқы майларды алуды қамтамасыз етеді. Мұндай қосындыларға полизобутилендер, полиметакрилаттар, пропиленді этилен сополимерлер, сутектендірілген полимерлер және диен сополимерлері жатады.

төмендететін, минералды майда еритін органикалық затты білдіреді. Депрессорлық қосындылар  адсорбция (фазаларды бөлу бетіндегі шоғырланған заттар) салдарынан парафин кристаллдары бетінің сипатын өзгертеді және кристаллдарда қалатын майдың көлемін азайтады.  Нәтижесінде кристаллданатын парафиннің көлемі азайып, майдың аққыштығы сақталады. Депрессорлық қосындыларға фенолды хлорпарафиндермен алкилдеу өнімдерінің тұзы және полиметакрилаттар жатады.

үйкелетін денелердің үстіңгі қабаттарымен өзара әрекетке түсе отырып, бұл денелерді сенімді бөліп тұратын және олардың үйкелісі кезінде тікелей түйісуіне кедергі келтіретін түрлендірілген қабат түзеді. Қосындыларда күкірттің және (немесе) хлордың болуы болатты үйкеліс беттерінде сульфидтің және (немесе) темір хлоридінің түзілуіне әкеп соғады. Жоғары төзімділікке және химиялық беріктікке ие сульфидтік қабыршақ тозуды азайтып, болаттың бетінде 700 °С-қа дейінгі температурада ұсталып тұрады. Алайда жылжу кедергісі жоғары болғандықтан үйкеліс коэффициентін шамалы төмендетеді. Хлоридті қабыршақ болаттың бетінде  300 °С-қа дейінгі температурада берік болып келеді. Ол иілгіш құрылымының арқасында үйкеліс коэффициентін айтарлықтай төмендетеді, бірақ ылғал болғанда улы өнімдер бөлумен бұзылады. Күкірттен тұратын қажалуға қарсы қосындыларға диалкил- және диалкиларилдисульфидтер, полисульфидтер, күкірттенген пропилен тетрамерлер және полиолефиндер, ксантогенаттар, тритиокар- бонаттар, табиғи майлы қышқылдардың күкірттенген эфирлері, сондай-ақ металл дитиокарбаматтары жатады. Хлордан тұратын қосындылар ретінде хлорланған парафиндер, хлорбензол, хлордифенил және хлорнафталин қолданылады.

Тозуға қарсы қосындылар.

Тозуға қарсы белсенділікті қамтамасыз ететін негізгі элемент — фосфор. Фосфорорганикалық қосылыстардың тозуға қарсы әрекет ету механизмі  үйкеліс беттерінде жоғары температура кезінде темір фосфидтерінің түзілуіне және олардың темірдің төмен орналасқан қабаттарымен өзара әрекеттесуіне негізделген.  Бұл ретте қорытылуы төмен эвтектикалық қоспалар қалыптасады, олар үйкеліс жағдайында сұйыққа айналып, сырғанау кезінде өшіріледі. Түзілген қабыршақ қанша берік болып, ол металлдың бетінде қатты ұсталып тұрса, майлану тиімділігін, тозудың және соруға жұмсалатын энергияның шығынын азайтуды қамтамасыз ететін майдың тұтқырлығы сонша аз болуы тиіс. Тозуға қарсы қосындылар ретінде мырыш дитиофосфаты, мырыш диалкилдитиофосфаты, диалкилфосфат, бутилфосфонат, дифосфорлық қышқыл эфирлері, триалкилфосфиндер, моно- және диалкил-фосфиттер, тиофосфонды қышқылдардың туындылары, тиофосфонды қышқылдың мырыш-барий тұзы, алкилфосфиттер және т.б. қолданылады.

металлда шоғырланған полярлы топтар (мысалы, COOH, COORи COOMе) негізінде үйкеліс беттерінде көп қабатты  (полимолекулярлық) адсорбционды-хемосорбционды құрылымдар түзе отырып, үйкеліс беттерімен өзара әрекеттеседі.  Бұл құрылымдардың жылжуға деген кедергісі өте төмен және зақымданған жағдайда адсорбциялық белсенділігінің жоғары болуы салдарынан жеңіл қалыпқа келтіріледі. Фрикцияға қарсы қосындыларға ла- уринді, стеаринді және олеинді қышқылдардың эфирлері мен тұздар, молибден диалкилдитиофосфаты, фосфор- және күкірттен тұратын қосылыстар жатады. Атап айтқанда, молибден- және күкірттен тұратын қосындылар жоғары температура мен жүктемелерде үйкеліс бетіне немесе май көлеміне ажыратылады. Осыған орай, бұл қосындылар кез-келген жағдайда үйкелу мен тозуды азайтып және сонымен бірге отынның 3...7 % үнемделуін қамтамасыз ете отырып, үйкеліс бетінде не адсорбционды қабаттар, не онда берік химиялық қосылыстар түзеді, Қазіргі заманғы энергия үнемдейтін мотор майларына түрлі химиялық құрамды модификаторлар енгізеді. Қозғалтқыштағы үйкелісті азайтатын модификаторлар молекулаларында мықты полярлық топ болатын, жақсы жабысуды қамтамасыз ететін қосылыстар және жақсы сырғанауға септігін тигізетін ұзын сызықтық тізбек түзеді. Трансмиссиядағы үйкелісті арттыратын модификаторлар, молекулаларында мықты полярлық топ болатын, жақсы жабысуды қамтамасыз ететін қосылыстар және тізбекті жақсартатын қысқа сызықтық тізбек түзеді.

Мұндай қосындылар гидромеханикалық берілістердің, автоматты беріліс қораптарының және үйкелістігі жоғары дифференциалдардың шуылы мен дірілін төмендетеді. Үйкеліс коэффициентін айтарлықтай төмендету және беттерді тиімді тегістеу үшін қатты жоғарыдисперсті қосындылар  (молибден дисульфиді, графит, политетрафторэтилен, металл ұнтақтары) қолданылады, олар тұрақты суспензиялар түзеді. Бұл қосындылар 0,5 ...3,0% концентрацияда тозуға қарсы және қажалуға қарсы тиімді әрекет етеді, майлардың қорғаныс қасиеттерін жақсартады және олардың тотығуға беріктігін арттырады.

Питтингке қарсы қосындылар.

Питтингтік зақымданулар негізінде сырғанау үйелісі тербеліс үйкелісімен үйлесетін тораптардағы үйкеліс подшипниктерінде түзіледі.   Айтарлықтай құбылмалы жүктемелер кезінде металлдың үстіңгі қабатында кристаларалық сызаттар пайда болады, олар жағармайдың сынаны шығару әрекеті салдарынан питтингтік ойыққа айналады. Майда судың болуы осы процессті жеделдетеді. Питтингке қарсы қосындылар ретінде мырыш диалкил- дитиофосфаты (мотор майлары үшін),  арилдитио- фосфинді қышқылдың моноизобутил эфирінің имидазо- лин және мырышбарий тұзы (трансмиссиялық майлар үшін).

механизмдерді ылғалды және жылы климат жағдайларында пайдалану және сақтау кезінде майлардың микроорганизмдермен (зеңдермен және бактериялармен) зақымдануының алдын алады. Бұл ретте жағармайлардың пайдалану қасиеттері бірден нашарлап, құрылымы едәуір өзгереді және өткір ацетонды иіс пайда болады. Бұдан басқа, зақымданған мұнай өнімдерімен тікелей байланыста болған металлдардың коррозиялық бұзылуы орын алады.

Қосалқы жұмыс істеу (жаттықтыру) қосындылары.

Үстеме  белсенді қосындылары бар майлар микротегіссіздіктерді қарқынды тегістеуге және үйкеліс беттерінің қаттылығының айтарлықтай төмендеуі салдарынан ақауланатын аймақтарды белсенді бастапқы тозуына септігін тигізеді. Үйкеліс беті микроқұрылымының майдалануы нәтижесінде оның қаттылығы артады және тозу қарқындылығы төмендейді. Қосалқы жұмыс істеу қосындылары ретінде хлор-, фосфор- және күкірттен тұратын үстеме-белсенді заттар, сондай-ақ майлы қышқылдар қолданылады.

Қалпына  келтіру қосындылары.

Бұл майдағы жұмсақ металлдар (мыс, қалайы) ұнтағының суспензиялары. Мұндай қосындылар үйкеліс беттерінің тозуын ғана азайтпай, сол сияқты олардың бұрынғы мөлшерін қалпына келтіре отырып, оларды  металлдандырады. Алайда автомобиль жасап шығарушы кәсіпорын мамандарының пікірі бойынша ІЖҚ-ға арналған тауар майларының құрамында қалпына келтіру қосындыларын қолдануға болмайды.

Көбіктенуге қарсы қосындылар.

Бұл қосындылар майда нашар ериді және сұйықтық бөлігінің және ауаның бетіне жұқа қабыршақ түрінде ыдырайды. Жоғары керілгіштікке ие бола отырып, бұл қабыршақ көбір көпіршіктерінің жарылуын жылдамдатады, қозғалтқыш картеріндегі май тербелісін тоқтатады және газдың майға енуіне кедергі келтіреді. Көбіктенуге қарсы қосындылар ретінде силикондық полимерлер (полиметилсилоксан), силикондық емес көбіктенуге қарсы агенттер (полиалкилакрилаттар), майлы қышқылдар тұзыны, эфирінің қосылыстары, фосфор, фторланған көмірсутектер және т.б.

адсорбтаушы қорғаныс қабыршақтарын түзеді, олар қышқылдың сулы ерітіндісімен тікелей байланыстан болат және шойын бөлшектерді қорғайды. Осы мақсат үшін сілтілі металлдардың аминосукцинаттары мен сульфонаттарын (детергенттер) қолданады.

Көп функционалды қосындылар.

Мотор майларына деген өсіп келет жатқан талаптарды қамтамасыз ету үшін көп функциналды қосындылар жасалған, олар бірден бірнеше пайдалану қасиеттерін жақсартады. Көп функционалды композицияны құру кезінде қосындылар механикалық тұрғыда араласып қана қоймай, химиялық жағынан өзара әрекеттеседі. Бұл ретте қосындылардың әрекет ету тиімділігі (синергетикалық тиімділік) артады немесе олардың жаңа қасиеттері пайда болады. Алкилфенолды қосындылардың  коррозияға қарсы, тазалау, күйікке қарсы және тотығуға қарсы қасиеттері бар. Фенолсульфидті қосындылардан коррозияға қарсы және тазалау қасиеттерін байқауға болады. Бұдан басқа олар майлардың қату температурасын төмендетеді.  Полимерлік қосындылар жақсы тазалау, ыдырату және тотығу қасиеттері бар, олар майлардың тұтқырлық-температуралық қасиеттерін жақсартып, олардың қату температурасын төмендетеді. АзНИИ үлгісіндегі қосындылар майлардың коррозияға қарсы, тазалау және майлау қасиеттерін жақсартады, сондай-ақ олардың қату температурасын төмендетеді.

Қосындылар пакеті.

Қосындылары бар негізгі майларды сақтауды, тасымалдауды және араластыруды жеңілдету үшін тұтқыр-

лық және депрессорлық қосындылардан басқа түрлі тағайындауға арналған қосындылардан тұратын пакеттерді шығарады. Майға енгізілген қосындылар пакеті олардың белсенді компонеттерімен өзара әрекетке түсіп, түрлі ассоциаттардың құрамына кіреді. Қосындылар топтарының өзара әрекеттесуіне майдың және оны тотықтандыратын өнімдердің құрамы ықпал етеді.  Майға түскен су қосындылар гидролизін (алмаспалы ыдырау) туындатады. Үйлестірілген қосындылар пакетін іріктеу (15 компонентке дейін) мотор майларының қажетті пайдалану қасиетін қамтамасыз етеді. Қосындылар қоспасын мөлшерлеу арқылы пайдалану қасиеттері әртүрлі деңгейдегі майларды алады. Қосындылар пакетін ММ-ге енгізген кезде бір уақытта оның бірнеше қасиеттері жақсарады. Қосындылар композициясын құру күрделі процесс болып табылады, өйткені түрлі қосылыстарды араластырған кезде олардың тиімділігі өзара күшеюі (синергизм) немесе әлсіреуі (антагонизм) мүмкін. Сол себепті түрлі қосындылардан тұратын майларды араластырмаған жөн, себебі бұл жағдайда қозғалтқыштың апаттық істен шығуын туындата отырып, қоспаның пайдалану қасиеттері айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Қосындылар пакетін шығаруды ірі мұнайхимия копаниялары жүзеге асырады. Май қасиеттерінің теңгерімін бұзу қаупі болғандықтан қосынды және машина дайындаушылар өз клиенттеріне қосымша қоспаларды қозғалтқыштың картеріне қосу арқылы қолдануды ұсынбайды.

2.6.

ТӨРТ ТАКТІЛІ ҚОЗҒАЛТҚЫШҚА АРНАЛҒАН МОТОР МАЙЛАРЫН ОТАНДЫҚ ЖІКТЕУ, ТАҢБАЛАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АССОРТИМЕНТІ

Тауарлық автотракторлық мотор майларының ассортиментіне кіретін мотор майлары ІЖҚ қолдану үшін стандартталған. Қозғалтқыштардың құрылымын жобалау, сапасын және тиімділігін арттыру мүмкіндіктерін талдау кезінде тауарлық майлардың белгіленген ассортиментіне, сол сияқты жаңа, перспективалық түрлеріне сүйену қажет. Қолданыстағы жіктемеге сәйкес (МЕМСТ 17479.1—85) мотор майлары климаттық пайдалану шарттарына байланысты тұтқырлық-температуралық қасиеттеріне қарай тұтқырлық класстарына бөлінген (2.6-кесте). Майлар қоюландырылмаған, қоюландырылған, жазғы, қысқы және барлық маусымға арналған болады.

/с

з

з

з

з

10 400

7,0... 9,3

11,5.12,5

12,5.14,5

14,5.16,3

16,3.21,9

21,9.26,1

з /8

з /6

з /8

7,0.9,3

з /10

9,3.11,5

з /10

з /12

11,5.12,5

з /14

12,5.14,5

з /10

з /14

12,5.14,5

з /16

14,5.16,3

МЕМСТ 17479.1—85 сәйкес мотор майлары қозғалтқыштың күшін үдету деңгейіне байланысты, пайдалану қасиеттеріне қарай А—Е топтарына және оның түріне байланысты - кіші топтарға бөлінеді.

2.7-кесте. Мотор майларын пайдалану қасиеттеріне қарай жіктеу Топ

Дизель

Дизель

Дизель

Дизельдік Алайда қазіргі уақытта автотракторлық техникаға арналған А және Б топтарының мотор майлары шығарылмайды, ал Ресей Федерациясы Үкіметінің  27.02.2008-дегі №118 қаулысымен қабылданған техникалық регламентте В тобындағы мотор майларын шығару 01.01.2009-дан бастап күшін жойған. Қозғалтқыштың үлгісіне қарай жіктеуге сәйкес мотор майлары                  1 (бензиндік қозғалтқыштарға арналған майлардың кіші тобы) және              2 (дизельдерге арналған майлардың кіші тобы) индекстерімен белгіленеді. Егер май тобының индексі болмаса, онда оны дизельдер үшін, сол сияқты бензиндік қозғалтқыштар үшін де қолдануға болады. Қолданылатын мотор майларын пайдалану қасиеттеріне қарай жіктеу 2.7-кестеде келтірілген. В тобындағы мотор майлары тазалау, тотығуға қарсы, коррозияға қарсы және көбіктенуге қарсы қосындылардан (4...7%) тұрады және негізінде 2000 ж. дейін дайындалған ескірген маркалы автотракторлық қозғалтқыштарда қолданылады. Г тобындағы мотор майлары күкіртті және аз күкіртті мұнайдың дистиллятті компоненттері негізінде тиімділігі жоғары отандық қосындылардан немесе  концентрациясы 7...12 % импортты қосындылар пакетінен тұрады. Бұл топтағы майлар құрамында            0,5 мас. %-ға дейін күкірт болатын дистиллят отын қолданылатын күші жоғары үдетілген қозғалтқыштардағы үйкелетін жұптардың едәуір жүктемесі және үлкен салыстырмалы жылдамдықтары кезінде пайдалану үшін арналған.

Д тобындағы мотор майларын күкіртті мұнайдан шығатын  негізгі компонеттерден немесе синтетикалық компонеттерден алады. Концентрациясы 18...25 % тиімді қосындылар пакетінен тұратын бұл майлардың ескіруге беріктігі жоғары және қозғалтқыштардың ұзақ уақыт жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Бұл топтағы майлар ауыр жағдайларда (ауаның алмасуы шектелген, ауаның шаңдануы жоғары, құрамында күкірттің болуы жоғары отындарды қолдану) пайдалануға арналған. Е тобындағы мотор майлары синтетикалық компонеттер негізінде концентрациясы 25.30% көп функционалды қосындылардан тұрады және ауыр жағдайларда үрленуі жоғары, күші жоғары үдетілген қозғалтқыштардың ұзақ уақыт жұмысқа қабілеттілігін қамтамасыз етеді. Мотор майларын таңбалау тұтқырлық класын (2.6-кестені қараңыз) және пайдалану қасиеттері тобының белгісін (2.7-кестені қараңыз) қамтиды. Жіктеу қағидаттары негізінде мотор майларын таңбалау жүйесі 2.8-кестеде көрсетілген. Мотор майларының анағұрлым кеңінен таралған  кейбір маркаларының шифрын ашуды мысалға келтірейік:

(МЕМСТ 10541—78) — күші жоғары үдетілген бензиндік қозғалтқыштарға арналған қысқы мотор майы;

з

(МЕМСТ 10541—78) — күші жоғары үдетілген бензиндік қозғалтқыштарға арналған қысқы мотор майы;

го

г

в

в Tі

г

М-6-Bj

М-8-Bj

М-10-Bj

М-бз/Ю-Bj

/12-rj

Мотор майларының топтары мен кіші топтары

Aі

Eі е

м-

-Aj

со

пайдаланған кезде;

ған, тазалау қасиеттері жоғары (сілтілік саны 30 мг КОН/г май) мотор майы; Түрлі тағайындаудағы іштен жану қозғалтқыштарын тазалау үшін (2.18-кестені қараңыз) МПФ (ТШ 38.401-58-280—01) тазалау майы қолданылады. Автомобиль көлігіне және ауыл шаруашылығы техникасына арналған төрт тактілі бензиндік қозғалтқыштар үшін В тобындағы мотор майларының физикалық-химиялық көрсеткіштері 2.9-кестеде берілген. 2.9-кесте. Төрт тактілі бензиндік қозғалтқыштарға арналған В тобындағы мотор майларының физикалық-химиялық көрсеткіштері двигателей

Көрсеткіші

з

з

/с

Тұтқырлық индексі

Қату температурасы, °С, жоғары емес -25 -42 -30

Ашық тигельде жарқ ету температурасы,  °С, төмен емес

Қорғасыннан жасалған пластиналардағы коррозиялығы, г/м

5,0 4,0

з

з

4,2 5,5 5,5

1,3 1,3

ділігі, %

Температуре 20 °С кезіндегі тығыздығы, кг/м

, көп емес

ИШК тұрақтылығы, сағ

15:85араластырған кезде колориметрдегі түсі, бірл. КМТ 3,5 3,0 3,0

тұтқырлығы

NOACK бойынша буланғыштығы, %

24 °С кезінде

94 °С кезінде

Кинематикалық тұтқырлы-

лығының артуы

100 °С кезінде МЕМСТ  11063 бойынша тотыққан кейін —77, %

Жиілік дәрежесі, мг/100 г масла

Ерімейтін шөгіндінің массалық үлесі, %

з

з

тозу дағының диаметрі, мм

Ескерту. ИШК — индукциялық шөгінді түзу кезеңі; КМТ — күңгірт мұнай өнімдерінің түсі. Автомобиль көлігінде қолданылатын, төрт тактілі бензиндік қозғалтқыштарға арналған Г тобындағы мотор майларының физикалық-химиялық көрсеткіштері 2.10-кестеде келтірілген. 2.10-кесте. Төрт тактілі бензиндік қозғалтқыштарға арналған                               Г

з

з

Температура 100 °С  кезіндегі кинематикалық тұқырлығы, мм

/с

Тұтқырлық индексі

Қату температурасы, °С, көп емес -30 -10 -38 -30

Қорғасыннан жасалған пластиналардағы коррозиялығы, г/м

Жоқ

Мөлшерленбейді Жоқ

Сілтілік саны, мг КОН/г, кем емес 8,5

10,5 5,0 7,5

Сульфаттық күлділігі, %, көп емес 1,3

1,65 0,9 1,3

з

з

Температуре 20 °С кезіндегі тығыздығы, кг/м

, көп емес

ИШК бойынша тұрақтылығы, сағ.

Мөлшерленбейді

Белсенді элементтерінің массалық

үлесі, %, кем емес:

0,10

Динамикалық тұтқырлығы, мПа ■ с:

температура18 °С кезінде CCS тұтқырлық өлшегішіндегі

2 300

температура -15 °С кезінде MRV тұтқырлық өлшегішіндегі

4 500 Автотракторлық техникада және көлікте пайдаланылатын төрт тактілі дизельдерге арналған Г, Д және Е топтарындағы мотор майларының физикалық-химиялық көрсеткіштері 2.11-2.13 кестелерде берілген 2.11-кесте. Төрт тактілі дизельдерге арналған Г тобындағы мотор майларының физикалық-химиялық көрсеткіштері

Көрсеткіші

Температура 100 °С кезіндегі кинематикалық тұтқырлығы, мм

/с

Тұтқырлық индексі

Қату температурасы, °С, жоғары емес -25 -30 -15 -18

Ашық тигельдегі жарқ ету температурасы, °С, төмен емес

Коррозионность на пла-

Жоқ

стинах из свинца, г/м

, көп емес

Сілітілік саны, мг КОН/г, кем емес

, көп емес

ИШК бойынша тұрақтылығы, сағ

15:85 араластырған кезде колориметрдегі түсі, бірл. КМТ, көп емес 4,5 5,0 3,0 3,0

Белсенді элементтерінің массалық

үлесі, %, кем емес:

Тазалану дәрежесі, мг/100 г майдың

2.12-кесте. Төрт тактілі дизельдерге арналған Д тобындағы мотор майларының физикалық-химиялық көрсеткіштері

з

/с

о со

Қату температурасы, °С, жоғары емес -30 -18 -15 -30

М-14-Дм

з

Ашық тигельдегі жарқ ету температурасы, °С, төмен емес

Қорғасыннан жасалған пластиналардағы коррозиялығы, г/м

8,5 8,2 8,0 9,0

Сульфаттық күлділігі, %, көп емес 1,5 1,5 1,5 1,6

Температура 20 °С кезіндегі тығыздығы, кг/м

, көп емес

ИШК тұрақтылығы, сағ

15:85 араластырған кезде колориметрдегі түсі, бірл. КМТ, көп емес 3,5 3,5

Белсенді элементтердің массалық үлесі, %, кем емес: кальциядің мырыштың фосфордың барийдің

2.13-кесте. Төрт тактілі дизельдерге арналған Е тобындағы мотор майларының физикалық-химиялық көрсеткіштері

Көрсеткіші

Температура 100 °С кезіндегі кинематикалық тұтқырлығы, мм

/с

Тұтқырлық индексі

Қату температурасы, °С, жоғары емес -10 -12

0,1

Ашық тигельдегі жарқ ету температурасы, °С, төмен емес

Қорғасыннан жасалған пластиналардағы коррозиялығы, Жоқ

г/м

, көп емес

Сілітілік саны, мг КОН/г, кем емес

Сульфаттық күлділігі, %, көп емес

Қосындылардың сумен шайылуы, мыналардың төмендеуімен сипатталады, %, көп емес:

сілтілік санының

Күлділігінің

Сумен эмульгирленуі, см

, көп емес 0,3 0,3

Кокстенуі, балмен, көп емес

(20 ± 5) °С кезіндегі трибологиялық сипаттамасы:

қажалу индексі, Н (кгс), кем емес

0,3

Кальцийдің массалық үлесі, %, кем емес

2,8 Көптеген мұнай өңдеуші зауыттар, сондай-ақ жаңа шағын кәсіпорындар мемлекеттік стандарттар немесе жалпы салалық техникалық шарттар арқылы шығарылатын мотор майларының ассортиментінен бөлек, кезең сайын жаңартылып отыратын кәсіпорындардың стандарттары немесе өзге нормативтік құжаттар арқылы мотор майларын шығарып отырады. Техниканы және мұнай өнімдерін жасаушылар, сол сияқты сынау орталықтары EELQMS жағармай материалдарының сапасын басқару систему

жүйесіне біріктіріліп, қосындылар (АТС) және және жағармай материалдарын жасаушылар қауымдастығы белгілеген Ресейдегі «қызмет кодекстерінің» талаптарын орындауы қажет. Жанар-жағармайларды сынау орталықтары Еуропалық үйлестіру кеңесімен (СЕС) бірлесіп жұмыс істеуі тиіс. 2.7.     ТӨРТ ТАКТІЛІ ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРҒА АРНАЛҒАН МОТОР МАЙЛАРЫН ШЕТЕЛДІК ЖІКТЕУ, ТАҢБАЛАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АССОРТИМЕНТІ Қазіргі заманғы поршеньдік қозғалтқыштарды сенімді әрі қауіпсіз пайдалану үшін түрлі мотор майлары қажет. Олардың алуан түрлілігі қозғалтқыш жасаушылар, майларды және оларға қосындыларды шығарушылар майлардың қасиеттерін бағалау нәтижелерін біркелкі қабылдауы үшін майлардың қасиеттері мен тағайындалулары туралы белгілі бір ақпарат жүйесін құруды талап етті. Мотор майларын жіктеу халықаралық  практикада да кеңінен қолданыс тапқан майлардың аса маңызды қасиеттерін сипаттаудың қатаң жүйесі болып табылады.

Мотор майлары мына үш белгісі:

дүниежүзілік  ретінде тағайындалған. Оның 2001 ж қабылданған соңғы нұсқасына сәйкес (2.14-кесте), мотор майлары алты қысқы (SAE 0W, SAE 5W, SAE 10W, SAE 15W, SAE 20W, SAE 25W) және бес жазғы (SAE20, SAE30, SAE40, SAE50, SAE60) класстарға бөлінеді. Барлық класстағы мотор майларының ортақ белгісі - температура 100 °С кезіндегі майлардың кинематикалық тұтқырлығы болып табылады.

Қысқы мотор майлары үшін[4] температура 100 °С кезіндегі ең төмен кинематикалық тұтқырлық мөлшерленеді. Бұдан басқа олар үшін қозғалтқышты алдын ала қыздырусыз (иінді білікті бұру) салқындай іске қосу мүмкін болатын төмен температуралық тұтқырлық  және қозғалтқыштың иінді білігін стартермен айналдыру кезінде майлау жүйесі арқылы сорғымен мотор майын қанағаттанарлық соруы белгіленген.

/с

3,8

о "| о

3,8

to 0-1 "| о

4,1

to о "| 0-1

5,6

0-1 о

5,6

о + 0-1

9,3

5,6 9,3

5 ...20

9,3

12,5 0-1 со о

о 0-1 о

о о Майдың төмен температуралық тұтқырлығы (айналдыру және сорғыштығы) ең жоғары рұқсат етілетін динамикалық тұтқырлықпен мөлшерленеді, МПа • с. Барлық қысқы классты майлардың салқындай іске қосқан кезде сорылуына  кепілдік  беру үшін олардың нормативтік ең жоғары динамикалық тұтқырлығы қозғалтқыштың стартермен айналуына кепілдік беретін тұтқырлыққа қарағанда 5 °С-қа төмен белгіленген. Әр

мотор майлары үшін [4] температура 100 °С кезіндегі кинематикалық тұтқырлық мәндерінің кең ауқымы бар. Бұдан басқа, жазғы майлар үшін температура 150 °С және жылжу жылдамдығының градиенті 10

с -1 кезіндегі ең төменгі динамикалық тұтқырлық мәні белгіленген. Бұл шарттар мысалы, қозғалтқыш майдың және салқындатқыш сұйықтықтың қалыпты температурасына дейін қыздырылғанда, автомобильді жазғы пайдалану кезінде иінді білік подшипниктеріндегі майлы қабыршаққа тән.

Барлық маусымға арналған мотор майлары [4] төмен температуралық динамикалық тұтқырлығының сипаттамалары бойынша қысқы класстардың біреуіне, ал 100 °С  температура кезіндегі

кинематикалық тұтқырлығы және 150 °С кезіндегі динамикалық тұтқырлығы бойынша — жазғы класстардың біреуіне сәйкес келеді. Барлық маусымға арналған мотор майлары бір қысқы және бір жазғы класстарымен белгіленеді, бұған қоса бірінші қысқы класы көрсетіледі. Барлық маусымға арналған майлардың сериясы: SAE 0W-20, SAE 0W-30, SAE 0W-40, SAE 0W-50, SAE 0W-60, SAE 5W-20, SAE 5W-30, SAE 5W-40, SAE 5W-50, SAE 5W-60, SAE 10W-30, SAE 10W-40, SAE 10W- 50, SAE 10W-60, SAE 15W-30, SAE 15W-40, SAE 15W-50, SAE 15W- 60, SAE 20W-30, SAE 20W-40, SAE 20W-50, SAE 20W-60. W әрпінің (ағылш.

wіnter

Жоғары температура кезінде жазғы майдың тұтқырлығы жеткілікті болады, бірақ төмен температура кезінде оның шамадан тыс тұтқыр болуы қозғалтқышты іске қосуды қиындатады. Тұтқырлығы аз қысқы май төмен температура кезінде қозғалтқыштың салқындай іске қосылуын жеңілдетеді, бірақ қозғалтқыштағы майдың жұмыс температурасы 100 °С-тан асқанда оның жазда жағылуын қамтамасыз етпейді. Дәл осы себептерге байланысты тұтқырлығы аз дәрежеде ғана температураға байланысты болатын барлық маусымға арналған майлар анағұрлым кең қолданыс тапты. SAE майларын жіктеудің ерекше өзгешелігі түрлі класстағы мотор майларының төмен температура кезіндегі тұтқырлығы                        5°С интревалмен шектелетіні болып табылады, бұл тұтынушылар үшін қолайлы, өйткені олар майдың шекті мәнге жақындап келе жатқанын және май жұмысқа қабілеттілігін жоғалта бастағанынын біледі. SAE бойынша негізгі классты мотор майларымен қозғалтқыштың сенімді майлануы және салқындай іске қосылуы қамтамасыз етілетін қоршаған орта температураларының болжалды ауқымдары                        2.17-суретте берілген. Құрылымы түрлі қозғалтқыштар үшін майдың жұмысқа қабілетті болуының температуралық шектері стартердің қуатына, айналудың іске қосылу жиілігіне,  май сорғысының берілуіне, май жүйесінің гидродинамикалық кедергісіне, майларға арналған жүктемеге, қоршаған ортаның температурасын ескеріп, қозғалтқыштың түрлі аймақтарындағы ең жоғары май температурасына, салқындату жүйелерінің ерекшеліктеріне, қозғалтқышты пайдалану ұзақтығына және қолданылатын отын түріне байланысты болады. Барлық маусымға арналған SAE 0W-20, SAE 0W-30, SAE 0W-40, SAE 0W- 50, SAE 0W-60, SAE 5W-20, SAE 5W-30, SAE 5W-40, SAE 5W-50 и SAE 5W-60 являются синтетическими, а SAE 5W-50, SAE 5W-60, SAE 10W-30 и SAE 10W-40 — полусинтетическими, причем масла SAE

5W-30 және SAE 5W-40 майлары да жартылай синтетикалық болуы мүмкін. Барлық маусымға арналған SAE 10W-30, SAE 10W-40, SAE 10W-50, SAE 10W-60, SAE 15W-30 және SAE 15W-40 майлары минералды болып табылады, бұған қоса SAE 10W-30 және SAE 10W-40 майлары да жартылай синтетикалық болуы мүмкін. Жартылай синтетикалық майы бар канистрдің заттаңбасында SemіSynthetіc, ал синтетикалық майы бар канистрдің заттаңбасында — FullySynthetіc міндетті түрде көрсетіледі. Егер заттаңбада арнайы жазу болмаса, онда бұл май минералды болып табылады. Мотор майының маркасын таңдаған кезде нақты қозғалтқышты дайындаушының ұсынымдарын басшылыққа алған жөн. Мотор майларын тағайындалуы және пайдалану қасиеттері бойынша жіктеуді АPІ(Америкалық мұнай институты) әзірлеген. APІ жіктеуінде майдың екі санаты қарастырылған:

АЕ’ОУУг’Э

^зои        |

Je№і^і^BSA£'іowr30KlH№іH

м'зоВШБШ-;

іh^'MSAE-20Wl4(іM

f f

30Ж.У<4. ; ‘^

-30        -20        -10        0        10        20        30        40 Г, °С 2.17-сурет. SAE жіктеуі бойынша мотор майларын қолданған кездегі қоршаған ауа температурасының орташаландырылған ауқымы

жеңіл автомобильдердің шағын автобустар мен жүккөтергіштігі аз  автомобильдердің төрт тактілі бензиндік қозғалтқыштары үшін -          S (Servіce) санаты; жүк автомобильдер, автобустар, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы тракторларының төрт және екі тактілі дизельдеріне, сондай-ақ жол-құрылыс техникасына арналған -               С (Commercіal) санаты. Майлардың пайдалану қасиетттерін көрсететін май класстары екі санатта да латын әліпбиінің бірінші әріптерімен белгіленеді (2.15-кесте). Мотор майларының бензиндік қозғалтқыштарға арналған APІSA, APІSB, APІSC, APІSD, APІSE, APІSF, APІSG, APІSH сериялары және  дизельдерге арналған APІCA, APІCB, APІCC, APІCD, APІCE, APІCF-4 сериялары қазіргі уақытта  өндірілмейді.

Энергия үнемдейтін қасиеттері мен түзілімдер түзусіз айтарлықтай қызуға төзетін қабілеті міндетті түрде болуы тиіс, майдың шығынына қойған қатаң талаптары бар                  1996 жыл мен 2000 жыл аралығында шығарылған, бензиндік қозғалтқыштарға арналған

2001 және 2005 жылдар аралығындағы бензиндік қозғалтқыштарға арналған. Қозғалтқышта ұзақ жұміс істеу үшін жоғары пайдалану қасиеттері бар энергия үнемдейтін

2005 және 2010 жылдар аралығындағы бензиндік қозғалтқыштарға арналған.  Тотығуға және коррозияға қарсы айтарлықтай жақсартылған қасиеттері бар, энергия үнемдейтін, термиялық төзімді

2010 жылдан бастап шығарылған жоғары үдетілген бензиндік қозғалтқыштарға арналған. Толығымен синтетикалық, барлық маусымға арналған, энергия үнемдейтін. ЦПТ бөлшектерінде жоғары температуралық түзілістердің және төмен температуралық шламдардың түзілуіне жол бермейді.Пайдаланылған газдарды бейтараптандырудың қазіргі заманғы жүйелерімен және түзіліс материалдарымен үйлесуі үшін фосфордың болуын шектеу

C санаты

1994 және 1998 ж. аралығында шыққан, Еуро-3 нормаларын қанағаттандыратын, жол талғамайтын техниканың төрт тактілі дизельдеріне және машисральдық үлгідегі жүк автомобильдерінің жоғары үдетілген дизельдеріне арналған

Жоғары температурада аз көбіктенетін және аз күкірттенген (күкірті 0,05 % -дан кем) дизель отындарымен жақсы үйлесетін, тазалау, тозуға және кррозияға қарсы қасиеттері бар (кемшілігі май ресурсының қолданылатын отынның сапасына қатты тәуелділігі болып табылады)

Май күйенің бөлшектерімен қарқынды ластанатын жағдайларда автодаңғыл арқылы тасымалдауды жүзеге асыратын,  1998  және 2002 жылдар аралығында шыққан, жүк автомобильдерінің айналымы жоғары төрт тактілі дизельдерінде ауыстырусыз ұзақ жұмыс істеуге арналған.   Евро-4 экологиялық нормаларын қанағаттандыратын

Құрамында күкірті 0,05 %-ға дейін болатын отындарда жұмыс істейтін және пайдаланылған газдарды рециркуляциялау жүйесімен жабдықталған ауыр көлік құралдарына арналған, 2002 жылдан бастап шыққан, турбоүрлемді, төрт тактілі дизельдерге арналған. Тотығуға және корррозияға қарсы қасиеттері жақсартылған ұзақ жұмыс істейтін

Күйе деңгейін Еуро-5 талаптарына сәйкес келетін 5...9 % шамасында төмендетуді қамтамасыз ететін, EGR жүйесімен жабдықталған 2008 жылдан бастап шығарылған дизельдерге арналған Бензиндік қозғалтқыштарға арналған APІSJ, APІSL, APІSM классты және дизельдерген арналған APІCF, APІCG, APІCH, APІCІ, APІCJ классты мотор майлары қазіргі уақытта шығарылады. ІЖҚ-ға қойылатын өсіп келе жатқан экологиялық талаптарды қамтамасыз ету үшін пайдалнылған газдарды рециркуляциялау жүйесі әзірленген. Қозғалтқыштардың құрылымын бір уақытта өзгерту және мотор майларына жаңа пайдалану қасиеттерін беру арқылы қозғалтқыштардың салыстырмалы қуаты арттырылған. Пайдаланылған газдарды рециркуляциялау және қозғалтқыштың салыстырмалы қуаты арттырылған жағдайларда майдың негізгі жұмыс істеу ерекшеліктері күйенің түзілуі, майдың тұтқырлығы мен қышқылдығының артуы, қозғалтқыштың және майдың анағұрлым жоғары температура режимінде жұмыс істеуі болып табылады.

тиісті санаттардың бөлшек түрінде жазылған екі символымен белгіленеді: алғашқы символ негзгі болып табылады, ал екіншісі майды басқа үлгідегі қозғалтқышқа қолдану мүмкіндігін көрсетеді. Мысалы, APІSJ/CG майын 1997 және 2001 жылдар предпочти-

аралығында шығарылған бензиндік қозғалтқыштарында қолданған жақсырақ, бірақ 1994 және 1998 жалдар аралығында шығарылған дизельдерде қолдануға болады. Мотор майларының кейбір санаттарында APІ бойынша класынан кейін тире арқылы 4 цифры қойылады, ол майдың төрт тактілі іштен жану қозғалтқыштарына арналғанын көрсетеді. Мысалы, SAE 5W-40 және APІCG-4 жазулары 1995 және 1998 жылдар аралығында шығарылған төрт тактілі дизельдерде қолдануға болатын, барлық маусымға арналған мотор майы екенін білдіреді. Сынау нәтижелері бойынша отын шығынын азайтатын, жоғары сапалы тұтқырлығы аз жеңіл ұшатын майлардың жаңа қатары (ASTMRRD02 1364) APІEC ретінде (энергия үнемдейтін майлар) белгіленеді. EC майлары отынның 1,5 %-дан кем емес, EC-ІІ— 2,5 %-дан кем емес, ал EC-ІІІ— 3 %-дан кем емес үнемделуін қамтамасыз етеді. APІ бойынша ресми лицензиялаудан өткен және қолданыстағы сапа санаттарына жауап беретін мотор майлары логограммамен — APІ қызмет көрсету символымен таңбаланады (2.18-сурет), ол канистрлерге, бөшкелерге немесе контейнерлерге жазылып, шартты белгілер түрінде осы майлардың сипаттамалары мен қасиеттері туралы негізгі ақпараттардан тұрады. Локограмманың ортаңғы шеңберінде SAE бойынша майлардың тұтқырлық қасиеттері туралы, жоғарғы жарты щеңберде – APІ бойынша пайдалану қасиеттерінің деңгейі және қолданылу аясы туралы, ал төменгі жарты шеңберде — энергия үнемдеудің мүмкін болатын дәрежесі туралы мәліметтер берілген. Локограмманың төменгі жарты шеңберінде жазудың болмауы майдың энергия үнемдеу қаситтері жоқ екенін көрстеді. APІ 2011 жылдан бастап «Сақтаушы Ресурстар» (ResourceConservіng) атты жаңа белгісін енгізді, APІSN-мен жалғанып қолданылады. «Сақтаушы Ресурстар» белгісі бұрынғы        «Энергияны Сақтаушы»   (EnergyConservіng)   белгісін    алмастырды.    Сол    кезде

2.18-сурет. APІ-дің қызмет көрсету символдары: а

б

в

2.19-сурет. APІ-дің сертификациялық белгісі

«Энергияны Сақтаушы» белгісі ретінде отынды үнемдеуге ғана топтас-тырылатын, жаңа «Сақтаушы Ресурстар» белгісі отынды үнемдеуді, пайдаланылған газдарды тазалау жүйесі мен турбоүрлем жүйесін қорғауды, сондай-ақ этанолдан тұратын отындармен (Е85-ке шейін, яғни 85

APІ бойынша лицензияланған, APІSN-ге жауап беретін майдың ResourceConservіng белгісіне сәйкес келетіні туралы ақпарат локограмманың төменгі жарты шеңберінде көрсетілген (2.18-сурет).

(Жағармай материалдарын стандарттау және мақұлдау жөніндегі халықаралық комитет)

әзірлеген мотор майларының жіктелімі жеңіл автомобильдердің бензиндік қозғалтқыштарына арналған ММ-ге қолданылады және бес санаттан тұрады: GF-1, GF-2, GF-3, GF-4, GF-5.Бұл SAE 0W, SAE 5Wи SAE 10W класстарына тән тұтқырлығы бар жоғары сапалы міндетті энергия үнемдейтін тез ұшатын майлар. Пайдалану қасиеттерінің деңгейіне қарай ІLSAC санаттары APІ-дің келесі санаттарына ұқсас: GF-2 — SJ, GF-3 — SL, GF-4 — SM, GF-5 — SN. GF-1 санаты ескірген ретінде жіктелімнен шығарылған.  APІ сертификатталған, ММ жаңа санаттары ІLSAC талаптарына сәйкес келмеген жағдайда «APІ сертификаттау куәлігі» символымен немесе «Жұлдызды дүмпу» белгісімен (2.19-сурет) белгіленеді. APІ—ІLSAC жүйелері америкалық және жапондық автомобильдер қозғалтқыштарының ерекшеліктерімен байланысты майларға қойылатын талаптарды қанағаттандыруға арналған. Еуропалық дайындаушылар тарапынан ММ-ге қойылатын талап АРІ талаптарынан айтарлықтай өзгеше, ол қозғалтқыштың үдету деңгейінің жоғары, айналым жиілігінің ең жоғары болуымен, массасының аз және салыстырмалы қуатының үлкен, рұқсат етілген ауысу жылдамдығының үлкен болуымен және көлік қозғалыс анағұрлым ауырлау қалалық режиміне байланысты АҚШ-тағы және Еуропадаға пайдалану шарттары мен құрылымдық шешімдерінің ерекшелігіне шартталған.

Еуропалық ММ-ге қойылатын талаптардың айтарлықтай ерекшелігі еуропа елдерінің жеңіл автомобильдер паркінде дизельді жетекті машиналар үлесінің қомақты болуына байланысты. Майлау жүйесіндегі номиналды қуат бірлігіне келетін майдың көлемі жұмыстық көлемі үлкен дизельдерге қарағанда аз литражды дизельдерде орташа 85 %

-ға аз. Демек, олардағы май циркуляциясының дүркінділігі көптеу. Жеңіл автомобильдердің дизельдеріндегі май поршен үстіндегі кеңістіктен картерге өтетін газдардың қарқынды ықпал етуіне көбірек ұшырайды. Бұл айналым жиілігінің жоғары болуына және цилиндр диаметрінің шағын (75...85 мм) болуына байланысты. Жеңіл автомобильдер дизельдерінің арасында жану камерасы бөлінген қозғалтқыштар басым түседі, жану камерасына үлкен көлемдегі күйе бөлшектері түзіледі. Күйе майдың тозуға қарсы қасиетін жоя отырып, оны қоюландырады. Жану камерасы бөлінген дизеьдердің майды ауыстырғанға дейінгі жүрілетін жолы едәуір аздау. Мысалы, УоУо компаниясы жеңіл автомобиль дизельдеріне май ауыстырғанға дейінгі ең жоғары жүрілетін жолды 15 000 км, ал жүк автомобильдерінің дизельдерінде — 75 000 км етіп белгіледі.

А/В класы жеңіл көлік құралдарының (жеңіл автомобильдер, фургондар, шағын автобустар) дизельдеріне және бензиндік қозғалтқыштарына арналған әмбебап майларға қолданылады. С класы сондай тағайындаудағы, бірақ пайдаланылған газдарды зарарсыздандыру катализаторларымен және күйе сүзгідерімен үйлесімділігімен ерекшеленетін майларды қамтиды. Е класы ауыр жүк машиналарының, көп орынды автобустардың, жол талғамайтын және құрылыс техникасының қуатты дизельдеріне арналған ММ-нан тұрады. Әрбір класс бірнеше санатты қамтиды. Әрбір санаттағы майлардың сапасының деңгейі мен тағайындалуы бекітілген жылы көрсетіліп, цифрлармен белгіленеді (2.16-кесте).