ӨНЕРКӘСІБІНДЕ, САУДА ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ТАМАҚТАНУ ОРЫНДАРЫНДА

«Білім беруді дамытудың федералды институты», Федерал- ды мемлекеттік мекемесі «аспаз, кондитер», «офис», «бармен» мамандықтары бойынша бастауыш кәсіптік білім берудің фе- дералдық мемлекеттік білім беру стандарттарының бағдарла- маларын іске асыратын білім  беру  мекемелерінің  оқу үрдісінде қолдануға арналған оқу құралы ретінде ұсынған.

Рецензияның тіркеу нөмірі  № 110 12 тамыз 2010 ж.

9-шы басылым, cтереотипті

-ші

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

Б912 Азық-түлік өнеркәсібінде, сауда және қоғамдық тамақтану орындарында ең- бекті қорғау: оқу құралы орта кәсіптік білім беретін оқу орындарының сту- денттеріне арналған. / Ю.М.Бурашников, А.С.Максимов. — Стереотиптік 9-шы басылым. — М.: «Академия», Баспа орталығы 2014. — 320 б.

Бұл оқу құралы «аспаз, кондитер», «сатушы, контроллер-кассир» мамандықтарының оқу-әді- стемелік кешенініңқұрамдас бөлігі болып табылады. Оқу құралында жұмыс ортасының мен еңбек процесінің қауіпсіздігін қауіпті және зиянды факторларданқорғаудың қағидаттары, олардың адам ағзасына әсер ету сипаты және рұқсат етілген деңгейлерде ырықтандыру қағидалары қарастырылады. Азық-түлік және өңдеу өнеркәсібі кәсіпо- рындарында әртүрлі технологиялық үрдістер мен өндірістік жабдықтардың қауіпсіздігін қамта- масыз ету мәселелері қарастырылады. Еңбек заңнамасы мен кәсіпорындардағы еңбекті қорғау жөніндегі жұмысты ұйымдастыру туралы ақпарат беріледі. Оқу құралын (ФГОС СПО) «аспаз, кондитер», «сатушы, бақылаушы-кассир» мамандықтарының кәсіптік циклінің бөлігі болып табы- латын пәнаралық курстарды әзірлеу барысында қолдануға болады. Оқу құралы орта кәсіптік білім беретін оқу орындарының студенттерінеарналған.

-ші

© Бурашников Ю.М., Максимов А.С., 2012, өзгерістермен © «Академия» Оқу және баспа орталығы, 2012 ІSBN 978-5-4468-1164-9  © Рәсімдеу. Баспа орталығы «Академия», 2012.

ұрметті оҚырман !

Оқу құралы «Аспазшы, кондитер» мамандықтарына арналған оқу әдістемелік кешенінің бір түрі болып табылады. Жаңа буын өкілдерінің оқу-әдістемелік кешені – кәсіптік модуль- дер, кәсіптік және жалпы білім беру пәндерін оқытуды қамтамасыз ететін дәстүрлі және иновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір жинақта жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, жалпы және кәсіби құзыреттерді меңгеру үшін қажетті оқулықтар мен оқу құралдар, оқыту және мониторинг құралдары бар. Оқу ба- сылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар мен тренажер- лар, мультимедиялық нысандар, интернетте қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер бар теориялық және практикалық мо- дульдер бар. Оған терминологиялық сөздік және оқу үрдісінің негізгі параметрлері белгіленетін электронды журнал кіреді: жұмыс уақы- ты, бақылау мен практикалық тапсырмалардың орындалу нәтижесі. Электронды ресурстар оқу үдерісіне оңай енеді және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделген.

а

лғысөз

Қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын сақтау ең алдымен ең- бекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың маңызды бағытта- ры болып табылады. Адамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәсе- лесі адамның еңбек қызметі жүзеге асырылатын, әр түрлі қауіпті және зиянды факторлар қалыптасатын жұмыс ортасында айрықша маңыздылыққа ие болады. Өндіріс ортасының факторы және еңбек процесі, жұмыскердің еңбекке қабілеттілігі мен денсаулығына әсер ететін, еңбек жағдайлары болып табылады. Қазіргі өндірістік тех- никаның жылдам өзгеруімен, жабдықты жаңартумен, оларды қолда- нудың теріс салдарымен жеткілікті зерттелмеген жаңа үрдістер мен материалдардың енгізілуімен сипатталады. Тамақ өнеркәсібі де жоқ. Тамақ өнеркәсібі ауыл шаруашылығы мен тұтынушы арасын- дағы байланыстырушы рөлді орындайды. Оның кәсіпорындары астық, көкөніс, жеміс-жидек, ет, сүт және азық-түлік өнімдерін са- уда және қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында өңдейді.Тамақ өндірісінің технологиялық үрдістері шу мен дірілдің елеулі деңгей- лерімен бірге жүретін үлкен жылу мен ылғал шығарумен байла- нысты. Бөлек операциялар адам ағзасына зиянды әсер ететін шаң, булар мен газдардың өнеркәсіптік үй-жайларына кіруді болдырмай- ды. Тұтанғыш және жанғыш сұйықтықтарды және материалдарды пайдалану азық-түлік өнімдерін өрттен және жарылыс қаупінен ай- тарлықтай арттырады. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарында және, атап айтқанда, қоғамдық тамақтандыру және саудада қолмен жұмыс істейтіндердің үлесі ауыр физикалық еңбекті қоса алғанда, әйел- дердің еңбегі кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, жарақаттар мен

кәсіби аурулар қаупі бар.

Сонымен, жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, азық-түлік кәсіпорындарында еңбекті қорғауды ұйымдастыру мәселелері өзінің өзектілігін жоғалтпайды, керісінше көбірек назар аудартады, өйткені мұндай кәсіпорындарда өндірісті дамыту арқылы жаңа бағыттар пайда болады, жұмыс орнындағы жұмыстың қауіпсіздігін қамтама- сыз ету үшін қабылданатын міндеттердің күрделілігі артады.

Оқу құралының мақсаты – студенттерге қауіпті өндірістік фактор-

лардың пайда болу көздерін түсіндіру, оларды жою немесе ықтимал салдарын азайту әдістері мен жаңа тәсілдерін үйрету болып табыла- ды.

1.Тарау. Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу 2.Тарау. Еңбек заңнамасының негізгі ережелері 3.Тарау. Кәсіпорындағы еңбекті қорғау жөніндегі

1.т

арау

ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ САЛАСЫН- ДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ

1.1.

Кез-келген адам қызметіндегі қауіпсіздік мәселелерінде құқықтық білім маңызды орын алады. Ресей Федерациясының Конституци- ясында «Ресей Федерациясында еңбек және халықтың денсаулығы қорғалған, ең төменгі жалақы кепілдендірілген ...» және «Әркімнің қауіпсіздік пен гигиена талаптарына жауап беретін жағдайларда жұ- мыс істеуге құқығы бар».

Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің (ЕК) 5-бабы бойынша «Ресей Федерациясының Конституциясына сәйкес еңбек қатынаста- ры мен басқа тікелей байланысты қатынастарды реттеу федералдық конституциялық заңнамалармен жүзеге асырылады: Еңбек заңнамасының және басқа актілердің жұмысы, еңбек заңна- масының нормалары бар еңбекті қорғау туралы заңнамасы мыналар- ды қамтиды:жұмыс берушілерге;

шелері және басқа да шаруашылық қызметке қатысу, олар- дың жеке қатысуымен Мемлекеттің мемлекеттік қызметкерлері мен муниципалды қыз- меткерлері туралы еңбек заңнамасының және еңбек туралы норма- лардың нормалары бар өзге де актілердің әсері заңдарда және Ресей Федерациясының басқа да нормативтік-құқықтық актілерінде және Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік және муниципал- дық қызметтерде көзделген ерекшеліктеріне байланысты қолданыла- ды (РФ ҚК 11-бабы). Қазіргі уақытта Ресей Федерациясының еңбек және еңбекті қорғау туралы заңнамалық актілері еңбек заңнамасының барлық салаларын- да нормативтерді белгілейтін жүйе болып табылады Мемлекеттің қорғайтын әлеуметтік нормалары мен қатынастарын реттейтін негізгі құқықтық құжат Еңбек кодексі болып табылады. Ресей Федерациясының Еңбек кодексі еңбек қатынастарын мем- лекеттік құқықтық реттеудің негізгі қағидаттарын және еңбек қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын белгілейді.

1.2 ҚАУІПСІЗДІК ЖӘНЕ ЕҢБЕК ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР, ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАР

Авария

Қауіпсіз еңбек жағдайлары

Кепілдіктер

Еңбек гигиенасы

Еңбек жағдайының гигиеналық нормалары: шектеу рұқсат етіл- ген концентрациялар (ШРК), ең жоғарғы рұқсат етілген деңгейлер (ЖРК) – зиянды өндірістік факторлардың деңгейлері күнделікті (де- малыс күндерін қоспағанда) жұмыс күндері, бірақ аптасына 40 сағат- тан аспауы ескеріліп, зерттеудің заманауи әдістерімен, жұмыс бары- сында немесе қазіргі және болашақ ұрпақтың ұзақ мерзімді өмірінде ауруларды және қызметкерлердің денсаулығындағы ауытқуларды тудырмауы керек.

Апаттар қаупін анықтау

Ұжымдық шарт

Өтемақылар

Апаттың қаупі

және / немесе қоршаған ортаға зиян келтіру қаупі немесе мүмкін- дігі болып табылады. Қауіпті өндірістік объектілерде болған апат- тардың қаупі –ғимараттар мен / немесе техникалық құрылғылардың бұзылуына, қауіпті заттардың жарылуына және / немесе адамға зиян келтіретін зиянды заттардың жойылуына, мүлікке және / немесе та- биғи ортаға залал келтіруіне байланысты.

Қауіпті өндірістік объектілер

«Қауіпті өндірістік объектілердің өнеркәсіптік қауіпсіздігі туралы» Федералдық заңмен (Федералдық заңмен) белгіленген, қауіпті өн- дірістік объектілер санатына жататын кәсіпорындар немесе олардың шеберханалары, учаскелері сондай-ақ басқа да өндірістік объектілер.

Еңбекті қорғау

Өнеркәсіптік санитария

Өнеркәсіптік қауіпсіздік

Жұмыс орны

Еңбек қатынастары

1.3 ЕҢБЕК, ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ӨНЕРКӘСІП ҚАУІПСІЗДІГІ ЗАҢНАМАЛАРЫНЫҢ ОРЫНДАЛУ БА- РЫСЫН ҚАДАҒАЛАЙТЫН МЕМЛЕКЕТТІК САЯСАТ, БАСҚАРУ МЕН БАҚЫЛАУ

Еңбекті қорғау және денсаулық сақтаудың мемлекеттік басқармасы еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың не- гізгі бағыттарын, осы саладағы заңдарды және өзге де нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуді, сондай-ақ қызметкерлердің денсау- лығы мен қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ететін өндіріс құралдарын, технологияларды және еңбек ұйымын құру талаптарын қамтиды. Еңбекті қорғау саласындағы заңдар мен басқа да нормативтік құқықтық актілердің жіктелуі  (күріш. 1.1. сурет).

Өнеркәсіптік қауіпсіздікті мемлекеттік басқару өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру, осы саладағы заңдарды және басқа да нормативтік құқықтық актілерді, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерге арналған өнер- кәсіптік қауіпсіздік талаптарын енгізу болып табылады.

Мемлекеттік бақылау және қадағалау мемлекеттік органдар, жергілікті билік органдары, олардың лауазымды тұлғалары, Ресей Федерациясының Конституциясымен бекітілген заңды тұлғалар мен азаматтар, федералдық заңдар және өзге де нормативтік-құқықтық актілердің орындалуының міндетті нормаларын іске асыруды бақы- лау және қадағалау жөніндегі іс-шараларды іске асыру. Президенттің 2005 жылғы 9 наурыздағы № 314 жарлығына және 20.05.2004 ж. № 649 қаулысына сәйкес атқарушы органдардың қайта құрылуы болды, соның ішінде, Басқару Органдары Еңбекті Қорғау (ЕҚ), Еңбек Және Өнеркәсіптік Қауіпсіздік Заңдарының Сақталуын Бақылау Және Қадағалау Органдары. Федералды атқарушы органдардың жаңа құрылымы үш деңгейлі функцияларды бөлуді қарастырады:

Еңбекті қорғау, еңбек қауіпсіздігі және өнеркәсіптік қауіпсіздікті бақылау және қадағалау жөніндегі федералдық органдардың құрылы- мы 1.2. суретте берілген. Ұйымда еңбек қорғау және өндірістік қауіпсіздік талаптарына сәйкестікті тұрақты корпоративтік (өндірістік) бақылауды келесі ор- гандар жүзеге асырады.

Еңбекті қорғау (бөлімі) ұйымының қызметі Осы қызметтің құрылымын, міндеттерін, құқықтарын және функцияларын реттей- тін негізгі нормативтік-құқықтық құжаттар:

осы қызметтің құрылымын, міндеттерін, құқықтарын және жұмыс істеуін реттейтін негізгі нормативтік-құқықтық құжаттар: Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 8 және 22-баптарында жұмыс беруші (жеке кәсіпкерлер болып табылмайтын жұмыс бе- руші-жеке тұлғалардан басқа) заңдарға және өзге де нормативтік  құқықтық актілерге сәйкес өз құзыреті шегінде еңбек заңнамасының нормаларын қамтитын жергілікті нормативтік актілерді,құқықтық актілерді, ұжымдық шарттар мен келісімдер қабылдауға құқылы.

Жергілікті регламенттер мынадай принциптерге сай болуы керек:

Жұмыс беруші жергілікті ережелерді сақтауға және қызметкер- лердің қолы қойылған олардың жұмысына тікелей қатысы бар қа- былданған, жергілікті нормативтік актілермен таныстыруға міндетті. Ресей Федерациясының Еңбек кодексінде, Ресей Федерациясы- ның заңдары мен өзге де нормативтік-құқықтық актілерінде, ұжым- дық шартта, келісімдерде, жұмыс берушінің еңбек заңнамасының нормаларын қамтитын жергілікті нормативтік актілерді қабылдаған кезде, қызметкерлердің өкілді органының пікірін сұрайды (өкілетті

органның қатысуымен).

Еңбек заңнамасымен салыстырғанда қызметкерлердің жағдай- ын нашарлататын жергілікті ережелер және еңбек заңнамасының, ұжымдық шарттың, келісімдердің нормаларын қамтитын өзге де нормативтік құқықтық актілер немесе Ресей Федерациясының Еңбек кодексінде (372-бап) көзделген қызметкерлердің өкілді органының пікірін есепке алу тәртібін сақтамай қабылданатын болса, жарамсыз болып табылады. Мұндай жағдайларда еңбек заңнамасының норма- ларын, ұжымдық шартты, шартты қамтитын заңдар немесе өзге де нормативтік құқықтық актілер қолданылады. Қызметкерлердің өкілдері кәсіподақтар немесе ұйым қызметкер- лері сайлайтын өзге де өкілдер болып табылады. Бастапқы кәсіподақ ұйымы болмаған жағдайда сондай-ақ жұмыс- шылардың жартысынан азын біріктіретін кәсіподақ ұйымының қаты- суымен, қызметкерлердің жалпы жиналысында (конференциясында) аталған кәсіподақ ұйымына немесе басқа өкілге мүдделерін білдіруге құқылы. Егер жұмысшылардың тұрақты өкілді органы құрылмаса және қызметкерлер өздерінің өкілдерін сайлау құқығын пайдаланбаса, жұ- мыс беруші жергілікті нормативтік актілерді жалғыз өзі қабылдауға құқылы.

Жергілікті нормативтік актілер жарамдылық мерзімімен (мысалы

лауазым нұсқаулықтары) немесе қолданылу мерзімі көрсетілмеген болуы мүмкін(мысалы, міндеттерді бөлу туралы бұйрықтар). Әрбір ұйымда Ресей Федерациясының қолданыстағы норма- тивтік-құқықтық құжаттарының негізінде осы ұйымда әзірленген өз қызметінің профиліне сәйкес келетін жергілікті нормативтік актілер жиынтығы болуы тиіс.

Еңбек заңнамасының нормаларын қамтитын жергілікті норма- тивтік актілер:

2 тарау

2.1.

Еңбек келісім шарты

Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 67-бабына сәйкес, ең- бек шарты екі данада жасалады, олардың әрқайсысына тараптар қол қояды. Еңбек шартының бір данасы қызметкерге, екіншісі жұмыс бе- рушіде сақталады. Жұмыс беруші сақтаған көшірмеде еңбек шарты- ның көшірмесін алғаны туралы қызметкердің қолы болуы тиіс. Келісімшарттың жазбаша нұсқасы міндетті болып табылады. Бұл келісімшарт бойынша ауызша қорытынды жасағаннан гөрі, тарап- тардың құқықтық мәртебесін айқындау тұрғысынан өте маңызды бо- лып табылатындығымен емес, тұжырымдау мен қосымша шарттарға нақты тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, дау туын- даған жағдайда тез және дұрыс шешуге көмектеседі. Еңбек шартын жазбаша түрде жасасу дегеніміз, қызметкер мен жұмыс беруші арнайы келісімшарттық құжат жасайды, онда тарап- тардың атаулары, соның ішінде еңбек функциясы, сондай-ақ, Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 57-бабына сәйкес өнертабысқа байланысты басқа да еңбек жағдайлары көрсетіледі. Қосымша жұмысқа қабылдау туралы өтініш берген кезде еңбек шартының жазбаша формасы міндетті болып табылады. Бұл жағдай- да адам қай жерге қосымша жұмысқа кіргені маңызды емес, ең ба- стысы штаттық жұмысы маңызды болып табылады.

Еңбек шарты тиісті түрде ресімделмеген жағдайда, егер қызметкер

жұмыс берушінің немесе оның өкілінің атынан жұмыс істей бастаса еңбек келісім-шарты жасалды деп есептеледі. Қызметкер жұмысқа нақты қабылданған күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірмей жазбаша түрде еңбек шартын жасасады.

Жұмысқа қабылдауды рәсімдеу.

Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 68 -бабына сәйкесеңбек келісімшартының жазбаша фор- мада жұмысқа орналасу туралы бұйрық шығару қажеттілігін жоққа шығармайды. Мұндай бұйрық (нұсқау) тек ұйымның басшысы тара- пынан еңбек шартына сәйкес жасалады. Онда қызметкер өз міндетін атқаратын мамандығын, кәсібін немесе лауазымын, сондай-ақ ол жұ- мысқа кіріскен күнді көрсетуі тиіс. Еңбек шартын жасасқан кезде тараптар қызметкер қабылданған нақты құрылымдық бөлімшені немесе ол жұмыс істейтін нақты тетікті немесе жиынтықты (жұмыс станциясын) анықтаған жағдайда бұл жұмысқа орналасу тәртібінде белгіленеді. Сонымен қатар бұй- рықта жалақының мөлшері (шарты), сынақтың ұзақтығы (егер ең- бек шартында сынақтың шарты қарастырылған болса) белгіленеді. Басшының жұмысқа қабылдау туралы бұйрыққа еңбек шартынан тыс өзгеріс енгізуге құқы жоқ. Мысалы, қызметкерге еңбек келісім- шартында көрсетілгеннен төмен жалақы белгілеу. Жұмыс берушінің жұмысқа қабылдау туралы бұйрығы нақты жұмыс басталған күннен бастап қызметкердің қол таңбасымен 3 күн ішінде жарияланады. Қызметкердің өтініші бойынша жұмыс беруші оған аталған бұй- рықтың расталған көшірмесін беруге міндетті. Ұжымның басшысы еңбек шартын жасасқанда және оның шарттарын талқылағанда (ең- бек келісім-шартына қол қойғанға дейін), егер ол ұйымда жасалса қызметкерді ішкі еңбек нормалары мен ұйымда қабылданған өзге де жергілікті нормативтік-құқықтық актілерге сәйкес қызметкердің ең- бек функциясына қатысты ұжымдық шартпен таныстыру қажет

Еңбек шартын жасасу кезіндегі медициналық  тексеру.

Ре- сей Федерациясының Еңбек кодексінің 69-бабына сәйкес Еңбек келісім-шартын жасасу кезінде қызметкердің денсаулық жағдайының жарамдылығын анықтау, еңбек шартында көзделген жұмыстарды орындау, сондай-ақ азаматтардың денсаулығын қорғау, аурулардың пайда болуына және таралуына жол бермеу мақсатында медицина- лық тексеруден өту (сараптама) жүргізіледі. Еңбек келісім-шартын жасасу кезінде міндетті алдын-ала медициналық тексеру Еңбек ко- дексінде немесе басқа да заңдарда көзделген жағдайларда ғана жүзе- ге асырылады.

Ресей Федерациясының Еңбек кодексіне сәйкес 18 жасқа тол- маған адамдарға (266-бап) еңбек шартын жасасу кезінде міндетті ме- дициналық тексеруден өтуге; ауыр жұмыстарда жұмыс істейтін және зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайларындағы (соның ішінде жер астындағы жұмыстар), сондай-ақ көлік қозғалысына байланысты жұмыс, тамақ өнеркәсібі, қоғамдық тамақтану, су шаруашылығы, ме- дициналық қызмет көрсету ұйымдарында жұмыс істейтін тұлғалар, профилактикалық және балалар мекемелері (213 және 328 баптар) жатады.

81 бабы, 3тармақшасы) қызметкер басқа жұмысқа ауы- судан бас тартқан немесе жұмыс берушінің қызметкерді келісімімен басқа жұмысқа ауыстыруға мүмкіндігі бол- маған жағдайда; Қызметкердің біліктілігінің жеткіліксіздігі қызметкерді атте- статтау нәтижесінде алынған объективті деректер негізінде белгіле- нуі тиіс. Бұл жағдайда аттестацияның жүргізілуі міндетті болып та- былады. Аттестаттау тәртібі еңбек заңнамасында және еңбек заңна- масының нормаларын, қызметкерлердің өкілетті органының  пікірін

ескере отырып қабылданған жергілікті нормативтік актілерді қамти- тын өзге де нормативтік құқықтық актілермен белгіленеді. Осы мақ- сатта аттестациялық комиссия құрылуы керек. Аттестация рәсімі мен шарттары, егер арнайы нормативтік құқықтық актілермен қызметкерлердің белгілі бір санатына қаты- сты белгілі бір тәртіп пен шарттар негізінде белгіленбесе, ұйым бас- шысы бекіткен тиісті ережеде айқындалады. Мысалы, федералдық мемлекеттік унитарлық кәсіпорындардың басшылары РФ Үкіметінің 2000 жылғы 16 наурыздағы «Федералдық мемлекеттік унитарлық кәсіпорындардың басшыларын қорытындылау және аттестациялау тәртібі туралы» №234 қаулысымен бекітілген ережеге сәйкес атте- стацияланады.Федералдық мемлекеттік қызметкерлер Ресей Федера- циясы Президентінің 1996 жылғы 9 наурыздағы №353 Жарлығымен бекітілген Федералдық мемлекеттік қызметкердің аттестациясын өт- кізу туралы Жарлыққа сәйкес аттестацияланады. (РФ ЕК 81 бабы, 3тармағы, 2пунктіне сәйкес) қызметкердің атқарып отырған лауазы- мына лайық еместігі анықталған жағдайда,егер қызметкер жазбаша келісімінсіз немесе біліктілігі жеткіліксіз болғандықтан жұмыс істей алмаса, (бос лауазым немесе қызметкердің біліктілігіне сәйкес ке- летін жұмыс, сондай-ақ төменгі деңгейдегі бос немесе төмен жалақы бойынша жұмыс) қызметкерге денсаулығының жай-күйі ескеріле отырып, басқа жұмысқа ауысуына рұқсат етіледі. Сонымен бірге, жұмыс беруші қызметкерге аталған жерде көрсетілген барлық талап- тарға сай бос орындарды ұсынуға тиіс. Жұмыс беруші, ұжымдық шартта, келісімдерде, еңбек шартын- да көзделген болса, басқа жерлерден бос жұмыс орындарын ұсынуға міндетті. РФ-ның ЕК 81 бабы, 3 тармағы, 2 пунктіне бағынбаған жағдайда, заңды деп танылмайды. Осы негізде кәсіподақ мүшесі болып табыла- тын қызметкерді қызметтен босату үшін бастапқы кәсіподақ ұйымы- ның тиісті сайланған органының пікірі болуы керек (РФ ЕК 82-бабы); Қызметкерді еңбек тәртібін бұзғаны үшін жұмыстан босату, келе- сі шарттар негізінде заңды болады: б) еңбек талаптары ешқандай себепсіз орындалмаған жағдайда; в) қызметкерге тәртіптік жаза қолданылған және ол алынып та-

сталмаған немесе жойылмаған жағдайда (194РФ ЕК  193 бабы).

Осы шарттардың кемінде бір тармағы болмаған кезде, РФ ЕК 81 бабы, 5 пунктіне сәйкес қызметкерді жұмыстан босату заңсыз болып табылады. Қызметкердің еңбек тәртібін бірнеше себептерге байла- нысты (негізді себептермен) қайта-қайта бұзуы тәртіптік жазалаудың белгіленген фактілерімен, атап айтқанда, оларды енгізу туралы бұй- рықтарымен расталуы тиіс екені ескерілу қажет. Егер еңбек тәртібін бұзған қызметкерге РФ ЕК 192- ші бабына сәйкес ресми түрде тәртіптік жаза қолданылмаса, РФ ЕК-ның 81-і 5-баптың 5-тармағына сәйкес жұмыстан босату заңды деп танылмай- ды; Жұмыс уақытында жұмыс орнында (ауысымында) болмауы, сон- дай-ақ қызметкердің дәлелсіз, негізсіз жұмыс күнінде 4 сағаттан астам уақыт бойы болмауы сияқты;

Жұмыста болмаған деп есептелінеді:

Өтемақы күндерін рұқсатсыз пайдалану, рұқсат етілмеген дема- лыстар ретінде танылады (негізгі, қосымша). Егер жұмыс беруші заңға қайшы демалыс күндерін қызметкерге беруден бас тартқан жағдайда, қызметкердің жұмыс берушінің қа- лауына қарамастан демалыс күндерін пайдалануы рұқсат етілмеген демалыс болып саналмайды(мысалы, РФ ЕК 186-шы бабы мен қан тапсыру туралы заңның9-шы бабына сәйкес, донор болып табыла- тын қызметкерден немесе қан тапсырған күнінен кейін бірден дема- лыс үшін қосымша күн беруден бас тарту).РФ ЕК 81-ші бабы, 6-шы тармақшасы қызметкер демалыстан кейін жұмысқа кірісе бастаға- нымен, іс жүзінде жұмысын жалғастыруға құлықсыз болған жағдай-

да қолданылады. Ал бірінші және екінші жағдайларда жұмыстан бо- сату күні, соңғы жұмыс күні болып саналады б) қызметкердің еңбек тәртібін бұзып, алкоголь, есірткі қолданып, мас күйінде жұмысқа келуі – жұмыс орнында, мекеме аумағында не- месе жұмыс берушінің тапсырмасы бойынша еңбек функцияларын орындауы қажет болған жағдайда, мекемеде болғанына қарамастан, қызметкерді жұмыстан шығаруға негіз болып табылады. Қызмет- кердің алкоголь, есірткі қолданғанын, оның мас күйін медициналық қорытындылар немесе басқа да дәлелдемелердің түрлері арқылы растауға болады. Айталық, куәгерлердің айғақтарының көмегімен. в) Қызметкерлердің мемлекеттік, қызметтік, коммерциялық неме- се заңмен қорғалатын өзге де құпияларды, оның ішінде басқа қыз- меткердің жеке деректерін жария етуісияқты еңбек тәртібін бұзатын әрекеттері еңбек шартын бұзуға бірден бір негіз болатын факторларға жатады. Жұмыс беруші қызметкермен төмендегі заң бұзушылықтар орын алғанда еңбек шартын тоқтатуға міндетті: Жоғарыда аталған шарттардан кем дегенде біреуі болмаған жағдайда, еңбек шартын бұза алмайды: г) Басқа адамдардың мүлкін ұрлау (шағын мүлікті қоса алған-  да), сондай-ақ қасақана жою немесе зақымдау. Сонымен бірге ұр- лық жасау, мүлікті ұрлау, қасақана жою немесе мүлікке зиян келтіру сияқты құқық бұзушылықтарға тиісті сот үкім судьяның әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарастыратын уәкілетті органның шешімі бойынша тағайындалады.Осыған байланысты РФ ЕК81 ба- бының 6-тармағының «г» тармақшасын қолдануға жәнемүлікті ұрлау жөніндегі жеке қауіпсіздік органдарының актілеріәкімшілік айыппұл салуға құқығы жоқ. д) Еңбекті қорғау жөніндегі комиссияның талаптарын бұзу, егер мұндай құқық бұзушылық ауыр зардаптарға (жұмыс барысындағы

апаттар, апат, өрт, жарылыс) әкелген жағдайда, мұндай қауіпті әре- кеттер әдейі жасалса;Қызметкердің еңбек қорғау талаптарын бұзған жағдайда тиісті құжаттар анықталуы тиіс (жазатайым оқиға туралы акт, сараптамалық қорытынды, еңбек қорғау бойынша инспектордың шешімі және т.б.)

қызметкер кәсіпо- рынның ішкі еңбек тәртібінің ережелеріне және еңбек шартының талаптарына сай еңбек міндеттерін атқаруға тиісті, сонымен қатар жұмыс уақытына байланысты Ресей Федерациясының Еңбек ко- дексіне сәйкес Ресей Федерациясының заңдары мен өзге де норма- тивтік-құқықтық актілері басқа да кезеңдерде жүзеге асырылады.

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, атап айтқанда, басқа да кезең- дер: Ұйымда немесе кәсіпорында ма, қай жерде жұмыс істеп жүргені- не қарамастан, олар тұрақты немесе уақытша жұмыс істейді ме, ма- усымдық жұмысқа ие ма, 5 күндік немесе 6 күндік жұмыс аптасы  ма, қалыпты жұмыс уақыты Ресей Федерациясының барлық қызмет- керлері үшін аптасына 40 сағаттан аспауы керек. Бұл жалпыға ортақ ереже бойынша Жұмысшылардың жекелеген санаттары үшін жұмыс уақытының төменгі ставкасы және белгілі бір ұйымдардың қызметкерлерінің жұ- мыс уақытының ұзақтығы (қалыпты жағдайлармен  салыстырғанда)

салалық (шекті) тарифтік келісімдерге сәйкес жалақыны төмендет- пестен төмендетіліп (РФ ЕК 92 бабы),кәсіби тарифтік келісімдер, ұжымдық келісім немесе ұйымның басқа да жергілікті нормативтік актісі немесе тараптардың келісімімен еңбек шартына сәйкес жүзеге асырылады( РФ ЕК 45 бабы, 9 тармағы).Осыған байланысты, ұжым- дық шартқа сәйкес, ұйым қызметкерлерінің жұмыс аптасының жал- пы ұзақтығы аптасына 40 сағаттан кем уақытқа (мысалы, 38 сағат) белгіленсе, қызметкерлердің тиісті санаттары үшін қысқа жұмыс уақыты (РФ ЕК-нің 92-бабы) ұжымдық шартта белгіленген жұмыс уақытының нормасы бойынша есептелуі тиіс.

РФ ЕК-нің 92-бабына сәйкес жұмыс уақыты төмендегідей қысқар- тылды: Заң екі жағдай бойынша студенттердің жұмыс уақытының ұзақтығын анықтайды: жасы мен еңбек жағдайларына қарай (олар демалыс немесе оқу жылында жұмыс істеуі ). Студенттер мереке күндері жұмыс істеген жағдайда, олар жалпы норма бойынша жұмыс жасайды және жұмыс уақыты аптасына 24 немесе 35 сағаттан аспауы ескеріледі. Оқу жылында істейтін жұмыс уақытының ұзақтығы тиісті жастағы адамдар үшін белгіленген жұмыс уақытының нормаларының жарты- сынан аспауы керек, яғни: Студенттерге өтініші бойынша ыңғайлы (РФ ЕК 102-ші бабына сәйкес) графикке негізделген, сондай-ақ сабақтарының көп болған- дығын ескере отырып үйде және (РФ ЕК 93-ші бабына сәйкес) жарты күнге  жұмыс істеуіне мүмкіндік берілуі мүмкін. 18 жасқа толмаған қызметкерлердің еңбек ақысы, қысқартылған жұмыс уақыты ескеріле отырып төленеді. (РФ ЕК 271 бабы)Жұмыс беруші қызметкерлер санатының деңгейіне қарай, толықтай неме- се жартылай өз есебінен қосымша төлем жасай алады. Федералдық заң бойынша басқа санаттағы қызметкерлер үшін жұмыс уақытын қысқартуға болады (педагогикалық, (медициналық және басқалар). Зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыс орындарында еңбек ететін адамдардың жұмыс уақытының ұзақтығы, зиянды еңбек жағдайлары бар өнеркәсіптердің, дүкендердің, кәсіптердің, жұмыс орындарының тізбесіне сәйкес, қосымша демалыс және жұмыс күнін қысқартуға рұқсат беретін және Ресей Федерациясының Үкіметі бекіткен құқықтық құжаттарға, басқа да нормативтік құқықтық ак- тілерге сәйкес белгіленеді.

Ресей  Федерациясының  Еңбек  кодексінің  93-ші  бабы бойынша «толық емес жұмыс күні» термині сырттай (ауысым) және жарты күндік жұмыстар дегенді білдіреді. Жарты жұмыс күні (ауысым) болған жағдайда жалақы пропорци- оналды түрде төленеді, ал бөлек төлемдер – шығынға байланысты жасалады. Жартылай жұмыс күнінің уақытын (ауысым) немесе жартылай жұмыс аптасынқызметкер мен жұмыс берушінің арасындағы келісім бойынша, жұмысқа қабылдау кезінде де, одан кейін де белгілеуге бо- лады. Жартылай жұмыс күнінің талаптары еңбек келісімшартында көрсетілуі немесе оған қосымша құжаттармен рәсімделуі тиіс. Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 94-ші бабы бойынша жұмыс уақытының апталық нормасы ғана емес, сондай-ақ кейбір санаттағықызметкерлер үшін күнделікті жұмыстың уақыты белгіле- неді. Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 94-ші бабы бойынша күнделікті жұмыс күнінің (ауысымның) нақты уақыты ішкі еңбек тәртібінің ережелеріне немесе 5 және 6 күндік жұмыс аптасына ар- налған ауысым кестесіне сәйкес анықталады.

мүгедектер үшін - Ресей Федерациясының заңдары мен өзге де нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген медициналық қорытындыға сай. Зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қы- зметкерлер үшін күнделікті жұмыс (ауысым) уақытының ұзақтығы төменде көрсетілген уақыттан жоғарламауы тиіс: мыс жағдайында жұмыс істейтін қызметкерлердің күнделікті жұмыс (ауысым) уақытының ұзақтығымен салыстырыла отырып, күнделікті жұмыстың уақытын ұзартуды көздейді. (Ресей Федерациясының Ең- бек кодексінің 92-бабының 1 және 2-тармақтары) Ресей Федерация- сының заңдары мен өзге де нормативтік құқықтық актілерінде бел- гіленген талаптар бойынша қызметкерлер апта сайынғы максимум бір апталық жұмыс сағаттарында гигиеналық нормативтерді сақта- улары тиіс. Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 95-ші бабына сәйкес, жұмыс күнінің немесе ауысымының уақыты, мереке күндері қар- саңында  1сағатқа азаяды. Үзіліссіз жұмыс істейтін ұйымдарда және белгілі бір жұмыс түр- лері бойынша мемлекеттік мереке күндері жұмыс (ауысым) уақытын қысқарту мүмкін болмаған жағдайда, қайта жаслатын жұмыстар үшін төленетін өтемақы үстеме жұмыс үшін белгіленген нормаларға сәйкес немесе қызметкердің келісімімен өтеледі. Демалыс күндері қарсаңында, алты күндік жұмыс аптасында жұ- мыс уақыты 5 сағаттан аспауы керек.

уақыты –  сағат 22.00-  ден 06-ға дейін. Түнгі ауысымның жартысынан көбі түнде өтеледі. Түнгі жұмыс (ауысым) уақыты ешқандай үстеме еңбексіз бір сағатқа қысқартылады.  (РФ ЕК 92-ші бабына сәйкес) жұмыс сағаты қысқар-

тылған қызметкерлер үшін, түнгі жұмыс (ауысым) уақыты қысқар- тылмайды. Ұжымдық келісімшартта арнайы қарастырылмаса, түнде ғана жұ- мыс істеу үшін арнайы алынған қызметкердің түнгі жұмыс уақыты қысқартылмайды. Жұмыс жағдайларына, 6 күндік жұмыс  аптасы бар бір демалыс күнгі ауысымдық жұмыстарғақажет болған жағдай- да түнгі жұмыс уақытының ұзақтығы күндізгі жұмыс уақытымен теңеседі. Осы жұмыстардың тізімі ұжымдық шартпен, жергілікті нормативтік актімен, оның ішінде ұйым басшысының бұйрығымен анықталады.

Түнгі жұмыстарға рұқсат етілмейді:

Денсаулығы туралы медициналық қорытындыға байланысты мұндай жұмыстарға тыйым салынбаған жағдайда қызметкерлердің жазбаша келісімімен түнгі жұмыстарды істеуіне болады: Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 97, 99 және 101-ші баб- тарына сәйкес, жұмыс берушінің бастамасы бойынша қалыпты жұ- мыс уақытынан тыс атқара алады:

Жұмыс уақытының ұзақтығы жұмыс кестесімен заңға сәйкес, анықталады. Осындай жұмыс уақытының ұзақтығы белгіленген жұмыс күні- нен асып кетеді. Мысалы: 8 сағаттық жұмыс күні - 8 сағаттан артық болады. Артық жұмыс уақытының ұзақтығынесептеген кезде, ауысымның ұзақтығы әдетте кесте бойынша анықталады. Мысалы, ауысымның ұзақтығы 10 сағат болса, онда артық жұмыс уақыты 10 сағаттан ар- тық болады. Егер күнделікті жұмыстың нақты ұзақтығы кесте бойынша көр- сетілгеннен көп немесе аз болатын болса, онда есептік кезеңінде мұндай ауытқулар теңестірілген (өзара өтелген) болып табылады және үстеме уақыт кестесі бойынша есептік кезеңдегі жұмыс уақы- тынан асып кеткен сағаттар деп танылады (РФ ЕК 104-ші бабы). Тұрақты жұмыс күні бар адамдардың, әдеттегі жұмыс уақытынан тыс кезеңде жұмыс істегені артық жұмыс деп есептелмейді, алайда, белгілі бір жағдайларда ол артық жұмыс ретінде өтеледі (РФ ЕК 119- шы бабы). Қосымша жұмысқа тартуды жұмыс беруші келесі жағдайларда қызметкердің жазбаша келісімімен жүзеге асырады:

денсаулығына қауіп төндірген жағдайда; Жұмыс берушінің қызметкерді үстеме жұмысқа оның келісімінсіз қабылдауы келесі жағдайларда рұқсат етіледі: Басқа жағдайларда қосымша жұмысқа тартуға қызметкердің жаз- баша келісімімен және кәсіподақ ұйымының пікірін ескере отырып жол беріледі. Қосымша жұмысты істей алмайды:

Мүгедектер мен  3  жасқа толмаған  балалары бар  әйелдер  үсте-

ме жұмысқа Ресей Федерациясының заңдары мен басқа да норма- тивтік-құқықтық актілеріне сәйкес медициналық сараптама бойынша денсаулығына байланысты мұндай жұмыстарға тыйым салынбаған болса, олардың жазбаша келісімімен рұқсат етіледі. Сондай ақ мүге- дектер мен 3 жасқа толмаған балалары бар әйелдердің үстеме жұмы- стан бас тартуға құқылы екенін білуі тиіс. Бұл кепілдіктер 18 жасқа дейінгі балалар мен мүмкіндігі шектеулі балаларға; медициналық есепке сәйкес отбасыларының ауру мүшелеріне қамқорлық жасай- тын қызметкерлерге; 5 жасқа дейінгі жұбайынсыз тәрбиелеп отырған аналарға мен әкелерге(РФ ЕК 259-шы бабы); кәмілетке толмаған ба- лаларын анасыз тәрбиелеп отырған әкелерге; кәмелетке толмаған- дардың қамқоршыларына(РФ ЕК 264-ші бабы) беріледі; Үстеме жұмыс уақыты әрбір қызметкер үшін 2 күн қатарынан 4 сағаттан, жылына 120 сағаттан аспауы тиіс. Жұмыс беруші әрбір қы- зметкердің атқарған үстеме жұмысын нақты есепке алуды қамтама- сыз етуге міндетті. Қосымша жұмыс көлемі алғашқы екі сағаттық жұмыс уақытын- да кемінде бір жарым еседен, ал келесі сағаттарда - екі еседен аз төленбеуі керек. Үстеме жұмыстың өтемақыларының нақты мөлшері ұжымдық шартта, жергілікті нормативтік актімен немесе еңбек шар- тында көрсетілуі тиіс.Қызметкердің талап етуі бойынша үстеме жұ- мыстың өтемақысы қосымша демалысты беру арқылы өтеледі, бірақ үстеме жұмыс уақытынан артық берілмейді (РФ ЕК 152-ші бабы). РФ ЕК 103-ші бабына сәйкес ауысымдық жұмыс - 2, 3 немесе 4 ауысымда өндірістік процестің ұзақтығы күнделікті жұмыстың рұқ- сат етілген ұзақтығынан асып кеткен жағдайларда сондай-ақ жаб- дықтарды неғұрлым тиімді пайдалану жағдайында, өнім көлемі мен ұсынылатын қызметтер көлемі артқан жағдайда енгізіледі. Қызмет- керлердің әрбір тобы ауысымдық жұмыс уақытын ауысым кестесіне сәйкес орындауы тиіс. Жұмыс беруші ауысымдық кестені жасаған кезде РФ ЕК 372-ші бабына сәкес жергілікті нормативтік актілерді қабылдау үшін қыз- меткерлердің өкілетті органының пікірін ескереді. Ауысымдардың кестесі, әдетте, ұжымдық келісімшарттың қосымшасы болып табы- лады, сонымен бірге тәуелсіз жергілікті нормативтік акт бола алады. Ауысым кестесі Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің қызмет- керлерге апта сайын 42 сағатқа дейін үзіліссіз демалыс беру  туралы

110-шы бабының талаптарымен үйлесуі тиіс.

Күнделікті (ауысымдық) тынығудың ұзақтығы алдыңғы дема- лысқа қарағанда кемінде екі есе болуы керек (түскі аспен бірге). Күнделікті демалыстың ұзақтығы кем дегенде 12 сағатты құрауы керек. Егер заңға сәйкес ауысымның ұзақтығы 8 сағаттан асса, ауы- сымдардың арасындағы уақыт артады. Жұмыс беруші әрбір қыз- меткерге бекітілген ауысым кестесін оны енгізбес бұрын бір айдан кешіктірмей ұсынуға міндетті. Бұл мерзімнің сақталмауы қызмет- кердің жұмыс жағдайындағы өзгерістер туралы уақтылы хабардар ету құқығынан айырады. Ауысым кестесін енгізу еңбек шартының қолданыстағы шартта- рының өзгеруіне байланысты болса, кесте кемінде 2 айда жазбаша түрде бекітілуі тиіс (РФ ЕК 74-ші бабы). Ауысымның бекітілген ке- стесін жұмыс беруші мен қызметкер қадағалап отыруы керек. Қыз- меткердің келісім бергеніне қарамастан қатарынан 2 ауысымға жол берілмейді.

дегеніміз – қыз- меткердің міндеттерін орындаудан босатылған және өз қалауы бой- ынша пайдалануға берілген уақытты білдіреді (мысалы, спортпен айналысуға, физикалық күшті қалпына келтіруге, үй шаруасымен айналысуға, оқуға, көңіл көтеруге арналған). Қызметкерге тынығу үшін уақыттың берілуі, яғни белгілі бір жұ- мысты атқара алмайды дегенді білдірмейді; қызметкер осы берілген уақытты өз қалауынша пайдалана алады.

РФ ЕК 107-ші бабына сәйкес тынығу уақытының түрлері мына- лар: Жұмыс уақыты (ауысым) кезінде (РФ ЕК 108-ші бабы) демалыс пен тамақтануға немесе (РФ ЕК 109-ші бабы) жылыну мен демалуға арналған үзілістер.

Күнделікті (ауысымарасы) демалыс дегеніміз –жұмыс күнінің аяқталуы мен келесі күнгі жұмыс (ауысым) уақытының басталуы бо- лып табылады.

Оның ұзақтығы ішкі жұмыс кестесі мен ауысым кестесі бойынша және күнделікті жұмыс уақыты мен түскі үзілістің ұзақтығына бай- ланысты анықталады. Еңбек кодексінде күнделікті демалыс уақыты- ның ең төменгі ұзақтығы көрсетілмеген. Ұйымдағы орнатылған жұмыс тәртібі бойынша берілетін демалыс (түскі үзілісті қоса) уақытыалдыңғы демалыс күндерге қарағанда екі еседен кем болмауы керек Белгілі бір салаларда жұмыс істейтін қызметкерлер үшін күн- делікті (ауысым) демалыс күнінің ең аз ұзақтығы арнайы нормативтік құқықтық актілермен белгіленеді (мысалы, машина жүргізушілері және т.б.).

Апталық үзіліссіз демалыстың (демалыс күндері) ұзақтығы бар- лық қызметкерлерге 42 сағаттан кем болмауы тиіс(РФ ЕК 110 және 111-ші бабтары).

Мерекеге байланысты жұмыс істемейтін күндер

Демалыс , қызметкерлерге жұмыс орнын сақтай отырып, үзіліссіз жұмыстан шаршаған организмі мен еңбекке қабілеттілігін қалпына келтіру үшін берілетін демалыстың бір түрі. Жыл сайынғы төленетін демалыс (РФ ЕК 114-119-шы бабтары), жалақылары сақталмайтын демалыс (РФ ЕК 128-ші бабы) болып бөлінеді. РФ ЕК 108-ші бабына сәйкес күні бойы жұмыс кезінде (ауы- сымда) қызметкерге демалу және тамақтану үшін ұзақтығы 2 сағат- тан аспайтын және 30 минуттан кем болмайтын үзіліс берілуі керек. Үзіліс беру уақыты мен оның нақты ұзақтығы ұйымның ішкі ең- бек тәртібінің ережелерімен немесе қызметкер мен жұмыс берушінің

келісімімен анықталады.

Демалу мен тамақтану үшін берілетін үзіліс уақыты жұмыс уақы- тының есебіне кірмейді және төленбейді, сондықтан қызметкер оны өз қалауы бойынша пайдалануға құқылы. Өндіріс (жұмыс) шарттарына сәйкес тынығуға және тамақтануға үзіліс беруге мүмкіндігі жоқ жұмыстарда, қызметкерге жұмыс уақы- тында демалуы және тамақтануы үшін жұмыс беруші тарапынан жағдай жасалуы тиіс. Мұндай жұмыстардың тізімі, сондай-ақ демалу және тамақтану орындары ұйымның ішкі еңбек нормаларының ере- желерімен белгіленеді.Қызметкерлердің жекелеген санаттары  үшін

демалыс пен тамақтану үзілісінің ұзақтығы және оның берілу тәртібі арнайы ережелермен анықталады (мысалы, жүргізушілердің жұмыс уақыты туралы ережеде). Қызметкерлерге күні бойы жұмыс (ауысымның) кезінде түскі үзіліспен қатар еңбек нормалары белгіленіп, жұмыс уақытында ты- нығу үшін қысқа уақытша үзілістер берілуі мүмкін, сондай-ақ қыз- меткерлердің жекелеген санаттары үшін еңбекті қорғау мақсатында арнайы үзілістер беріліп отырады(РФ ЕК 109-шы бабы). 1,5 жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге тынығу және тамақта- нумен қатарәр үш сағат сайын, отыз минуттан кем емес баланы емі- зу үшін үзілістер беріледі (Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 258-бабы). 1,5 жасқа дейінгі екі немесе одан көп баласы бар әйелдерге бала- ларын тамақтандыру үшін берілетін үзілістің ұзақтығы кем дегенде бір сағаттан аз болмауы тиіс. Әйелдердің айтуына қарағанда, баланы (балаларды) тамақтанды- руға берілетін үзіліс уақыты, демалу мен тамақтану үшін берілетін үзіліс уақытына қосылып кетеді немесе жұмыс күнінің басында да, соңында да беріледі.Баланы (балаларды) тамақтандыруға арналған үзіліс уақыты жұмыс уақытына қосылып, орташа жалақы мөлшерінде төленеді. РФ ЕК109-шы бабына сәйкес қызметкерлерді жұмыс уақы- тында жұмыстың кейбір жекелеген түрлеріне, өндіріс пен еңбекті ұй- ымдастыру технологиясына байланысты арнайы үзілістермен қамта- масыз ету қарастырылған. Мұндай жұмыстың түрлері, ұзақтығы мен үзілістердің берілу тәртібі ұйымның ішкі еңбек тәртібінің талаптары арқылы белгіленеді. Ашық ауа астында, күн райыныңсуық мезгілінде жылуы жоқ жабық бөлмелерде, тиеу-түсіру жұмыстарымен айналысатын жүк тасушы жұмысшылардың және қажет болған жағдайда басқа қыз- меткерлердің жұмыс уақытында жылынып, демалуы үшін арнайы үзілістер беріледі. Жұмыс беруші, қызметкерлерге арнайы жылу және демалуға қажетті құралдармен жабдықталған бөлмелерді беру- ге міндетті.

2.3.

ЕҢБЕК ҚАУІПСІЗДІГІ ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУҒА ҚАТЫСТЫ ТАЛАПТАРҒА СӘЙКЕС ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ МІНДЕТТЕРІ МЕН ЖАУАПКЕРШІЛІГІ

Еңбекті қорғау саласындағы қызметкерлер үшін мемлекет кепілдіктері. Ресей Федерациясының Еңбек кодексінің 220-бабына сәйкес қызметкерлерге мемлекет кепілдік береді:

сәйкес жұмыс беруші өтейді;

2.4.

ЕҢБЕК ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЗАҢНАМАСЫНЫҢ ТАЛАПТАРЫ БОЙЫНША ЛАУАЗЫМДЫ ТҰЛҒАЛАРДЫҢ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ МЕН МІНДЕТТЕРІ

Жұмысшы және жұмыс беруші өндірістік қауіпсіздігін, еңбекті қорғау және еңбек құқығы талаптарын бұзған жағдайда Ресей заңна- масында жауапкершілікке тартудың төрт түрі қарастырылған ( 2.1 кесте).

Тәртіптік жауапкершілік.

Еңбек тәртібі РФ еңбек кодексіне, басқа федералдық заңдарға, ұжымдық шарттарға, келісімдерге, жер- гілікті нормативтік актілерге еңбек шарттарына сәйкес мінез құлық ережесін сақтаған барлық жұмысшылар үшін міндетті (РФ ЕК 189 бап).

Ұжымдардың еңбек еңбек  ішкі еңбек ережелерімен анықталады.

Жұмыс беруші жұмысшының тәртіптік теріс қылық жасағаны үшін тәртіптік жаза қолдануға құқығы бар ( РФ ЕК 192 бап). Тәртіптік теріс қылық жұмысшының кінәсінен оған жүктелген міндеттердің лайықты орындалмауы немесе орындалмауы.

Материалдық Құқыққа қайшы әре- кет жасауының сал- дарынан материалды зақым келтіргені үшін

РФ еңбек кодексі төмендегі жазаларды қарастырады (192 бап).

Тәртіптеме бойынша федералдық заңдар, жарғылар және ережелер жеке жұмысшылар категориясы үшін басқада тәртіптік жа- залар қарастырылуы мүмкін. Тәртіптік жазаларға РФ ЕК 81 бабының 5, 6, 9 және 10 ереже- лерінде немесе РФ ЕК 336 бабының 1 және 2 ережелерінде және РФ ЕК 81 бабының 7 және 8 ережелерінде қарастырылған негіздемелер- ге сәйкес жұмысшыны егер оның айыпты әрекеттері сенімнен айы- рған болса, еңбек міндеттерін орындауда жұмысшы адамгершілікке жат қылық жасауына сәйкес оны жұмыстан босатады. Тәртіптеме бойынша федералдық заңдарда, жарғыларда және ере- желерде қарастырылмаған тәртіптік жазаларды қолдануға тыйым са- лынады. Тәртіптік жазаны қолданарда жасалған тәртіпке қарсы қылықтың және жағдайдың ауырлығы есепке алынады. Тәртіптік жазаны қолданбастан бұрын жұмыс беруші жұмысшы- дан жазбаша түсініктеме талап етеді. Егер 2 жұмыс күннің ішінде жұмысшы жазбаша түсініктемесін бермесе, осыған сәйкес акт жаса- лады. Жұмысшының жазбаша түсініктемесін бермеуі оған тәртіптік жазаның қолдануына кедергі келтірмейді. Тәртіптік жазаны тәртіпке қарсы қылықты жасаған күннен алты ай өткен соң қолдануға болмай- ды. Тәртіптік жаза тәртіпке қарсы әрекет анықталғаннан бір ай ішін-

де жұмысшының еңбек демалысында, денсаулығына байланысты демалысында болған уақыттарын жәнеде жұмысщылардың өкілетті ұйымдарының көзқарастарын есепке ала отырып қолданылады. Әр тәртіпке қарсы қәрекеттері үшін тек бір тәртіптік жаза қолданылады. Тәртіптік жазаны қолданылуы жайлы жұмыс берушінің бұйрығы оның шыққан күнінен бастап жұмысшының жұмысқа келмеген уақыттарын есепке алмай үш жұмыс күн ішінде жұмысшыға хабар- ланады. Егер жұмысшы көрсетілген бұйрықпен танысуға  қарсылық

білдірсе, соған сәйкес акт жасалады.

Тәртіптік жазаға жұмысшы келіспеген жағдайда жеке еңбек да- уымен айналысатын ұйымдар немесе мемлекеттік еңбек инспекция- сына шағымдануы мүмкін.

Материалды жауапкершілік.

Еңбек шартының тараптары (жұ- мыс беруші немесе жұмысшы) біріне залал келтірсе, РФ ЕК және басқа федералдық заңдарға сәйкес залалды өтеу қажет. Залал кел- тірілген соң еңбек шартын бұзу РФ ЕК және басқа федералдық заңдарда қарастырылғандай тараптардың материалдық жауапкер- шіліктен босатылмайды. Еңбек шарты тараптарының материалдық жауапкершілігі құқыққа қарсы қылықтарының салдарынан бір тараптың екінші тарапқа жа- саған залал үшін іске асады, егер басқасы РФ ЕК және басқа феде- ралдық заңдарда қарастырылмаса. Еңбек шарты тараптарының әр қайсысы келтірілген залал мөлшерін дәлелдеуі қажет.

Әкімшілік жауапкершілік.

РФ (РФ ӘҚК) әкімшілік бұзушылық кодексінің 2.1 бабында әкімшілік құқық бұзушылықты құқыққа қар- сы деп танылады, жеке немесе заңды тұлғалардың айыпты әрекеттері үшін РФ ӘҚК орнатқан әкімшілік жауапкершілік көрсетілген. Әкімшілік құқық бұзушылық үшін төмендегі әкімшілк жазалар қолданылуы мүмкін (РФ ӘҚК 3.2 бап):

Еңбек және еңбекті қорғау туралы заңдарды бұзу әкімшілік жазаға

әкеп соғады. (09.05.2005 № 45-ФЗ Федералдық заң баспасындағы РФ ӘҚК 5.27бап): Еңбекті қорғау және еңбек туралы заңнаманы бұзған лауазымды тұлға бұрын әкімшілік құқық бұзушылық жасап, әкімщілік жазаға тартылған болса, оны 1 жылдан 3 жылға дейін біліктілігінен айы- рады.

Қылмыстық жауапкершілік.

Қылмыстық жауапкершілік қыл- мыстық әрекеті үшін заңдық жауапкершілік. Қылмыстық жауап- кершілік Ресей Федерациясының Қылмыстық Кодексінде қарасты- рылғандай қылмыстық белгілері бар әрекеті үшін олданылады.

Қылмыстық әрекет (қасақана немесе байқаусызда) РФ Қылмы- стық Кодексімен тыйым салынған қоғамдық қауіпті айыпты әрекет (РФ ҚК 14 бап). РФ ҚК 44 бабына сәйкес қылмыстық жазаның төмендегідей түр- лері қолданылады: Кез келген тұлға қауіпсіздік техника ережелерін немесе басқада еңбекті қорғау ережелерін міндетіне ала отырып, аталмыш ереже- лерді сақтамай бұзған жағдайда, соның салдарынан байқаусыздығы- нының кесірінен адам денсаулығына зияны тиген жағдайда (№ 162- ФЗ 08.12.2003 жылғы Федералдық заңнама баспасындағы РФ ҚК 143

бап), 200 рубль айып пұл салу арқылы, немесе 18 айға дейін қылмы- скердің басқа кірісі немесе 2 жылға дейін түзету жұмыстарына жібе- ру арқылы, немесе 1 жылға дейін бас бостандығынан айыру арқылы жазаланады. Байқаусызда жасалған әрекеті салдары адам өліміне әкеп соқса 3 жылға дейін бас бостандығынан айырады және 3 жылға дейін лауа- зымды қызмет атқару құқығынан немесе нақты қызметпен айналысу құқығынан айырады.

2.5.

Азық түлік кәсіпорындарында, сауда орындарында және қоғам- дық тамақтандыру орындарында жұмыс істейтіндердің басым көпшілігі әйел адамдар, олардың жеке кәсіпорындарындағы құрамы 90 % немесе оданда көп құрайды. Осыған байланысты әйелдердің организмдерінің физикалық және физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып әйелдер еңбегін қорғау азық түлік кәсіпорындарында өзекті мәселе болып табылады. Заңнамада әйелдерге арналған жәр- дем ақылар қарастырылған. Бала туатын жасқа жетпеген әйелдерді ауыр жұмыстарға, денсаулығына зиян келтіретін қауіпті жұмыстарға жіберілмейді. Әйелдерге жұмыс жасауға тыйым салынатын өнер- кісіптер, мамандықтар мен жұмыстар тізіміне жоғары температура- мен, іш және көкірек тұсына ұзақ және жиі түсетін қысыммен жұмыс істейтін жұмыстар енеді. «Ауыр заттарды көтеру және тасымалдау әйел заты үшін ұй- ғарынды мөлшерлі салмақ жайлы жаңа нормалар» РФ Үкіметінің 06.02.1993 жылға № 105 қаулысында бекітілген, әйелдер үшін басқа жұмыстармен алмастырып жүргендегі ұйғарында мөлшерлі салмақ (1 сағатта 2 рет )10 кг , ауысым бойы 7 кг аспау керек, қозғалмалы салмақ үлкендігі 1 сағатта жоғарыда жұмыс жасап жатқанда 1750 кг, еденнен  875 кг аспау керек. Заңнамада әйелдердің жұмыстан тыс немесе түнгі уақытта жұ- мыс жасаудағы шектеулер жайлы қарастырылған. Егер әйелдің жүкту болса немесе емізулі баласы болса оны жұ- мысқа қабылдауға кепілдік береді. Әкімшілік жүкті әйелдерге бұрынға  жұмыс  есебінен  орташа  жалақына    сақтай  отырып оған

жеңіл жұмыс ұсынады. Әйелдің әлеуметтік сақтандыру бойынша жәрдем ақы алып отырып, жүктілік және босану кезінде оның жұмыс орны мен лауазымы сақталады. Жылына бір рет еңбек демалысына шығатын 12 жасқа дейін екі немесе оданда көп баласы бар әйелдерге қосымша ақылы еңбек демалысы ұсынылады. Ол ақылы еңбек дема- лысын баласының жасы 1,5 қа дейін, ал 3 жасқа дейін ақысыз ала алады. Әйелдерге сондай ақ ер адаммен салыстырғанда зейнетке шығу жасын, жұмыс өтілінің қысқартылуын қарастырып, зейнетпен қамта- масыз ету жәрдемі ұсынылады.

) үшін жеңілдіктер қарастырылған. Олар жұмыс берушінің қалауымен жұ- мыстан шығарылмайды, олар демалыс күндері жұмыс істеуге және кезекшілікке тұруға шақырылмайды, ауыр, қауіпті және зиянды жұ- мыстар жүктелмейді. Оларға қысқартылған жұмыс уақыты (4 сағатқа дейін), жаз айларында берілетін ұзақ еңбек демалысы, тасымал жү- гінің салмағы шектеулі (жас балдарға 16 кг дейін) болғаны қарасты- рылады.

Қолайсыз және кауіпті жағдайларда жұмыс істейтін жұмысшылар үшін еңбек заңнамасында өтемақы мөлшері және жұмыс жағдайына қарай жәңілдіктер қарастырылған: төзімділігін көтеру үшін тұрмыс жағдайын және тамақта- нуды жақсарту мақсатында беріледі. Жеңілдіктер мен өтемақылар еңбек жағдайын кауіпсіз ете алмай- ды, зиянды факторларды жоя алмайды, организмнен зиянды заттар- ды шығару және организмдегі физиологиялық жүйенің қалыпты жұ- мыс жасауын қайта жақсарту үшін, олардың жұмысшыларға әсерін қысқартады, демалыс уақытын ұзартады. Жеңілдіктер мен өтемақы- лар жүйесін ауыстырмайды кәсіпорындарда еңбекті қорғау бойынша шаралар кешенін толықтырады. Еңбек шарты бойынша жеңілдіктер мен өтемақыларды өнеркәсіп- тер, цехтар тізіміндегі зиянды еңбек жағдайлардағы мамандықтар мен лауазымдарда жұмыс істейтін жұмысшылар ала алады. Азық түлік кәсіпорындардағы аталмыш мамандықтарға мысалы қазан, ам- миакты компрессорлы қондырғылар операторлары, виноматериал- дарды өңдеушілер, купажистер және т.б. жатады.

3 тарау

КӘСІПОРЫНДАРДА ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ БОЙЫНША ЖҰМЫСТАРДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

Ресей Федерациясының еңбеу заңнамасына сәйкес еңбекті қорғау бойынша  жұмысты  жүргізу   және   ұйымдастыру   жауапкершілі- гі кәсіпорын басшыларына жүктеледі. Ол заңда бекітілген еңбек жағдайын қамтамасыз етуі керек және кәсіпорында еңбек етіп жатқан уақытта жұмысшылар зардап шекпеуіне жауапты болады. Кәсіпорын басшысы еңбекті қорғау қызметін жетекшілікке ала отырып, еңбекті қорғау бойынша жұмыстарды ұйымдастыру үшін жауапты адамдар- ды тағайындайды. Еңбекті қорғау қызметінің және басқа құрылымдық бөлімдердің көмегімен кәсіпорын басшысы еңбекті қорғауды кәсіпорындағы жұмысшылардың еңбекке қабілеттілігі мен денсаулығын және ка- уіпсіздігін қамтамасыз ететін шешімдерді қабылдап, оларды жүзеге асыра отырып, басқарады.

Басқарудың нысанасы жұмыс орындардағы, цехтардағы, кәсіпо- рындардағы кауіпсіздік, еңбекті ұйымдастыру және жағдайларды, технологиялық процесстердің параметрлерін, құралдардың жұмыс режимін және кәсіпорында қызмет істейтін жұмысшылар үшін қа- уіпсіз еңбек жағдайын жасау мақсатында топтық қорғау құралдарын басқару. Кәсіпорындағы еңбекті қорғаудың функциялары мен міндеттері сызбанұсқада көрсетілген. 3.1 сурет.

Кәсіпорын басшысы

еңбекті қорғау қызметі бойынша норма- тивтік құжаттар мен қазіргі заңнамаларды жетекшілікке алады, ең-

бекті қорғау қызметінің жұмыстарының жоспарын бекітеді, қажетті ақшалай және материалдарды көмектерді жасайды, еңбекті қорғау жағдайын әрдайым қарайды, кәсіпорынның, бөлімдердің, цехтардың санитарлық техникалық жағдайын төлқұжаттауды қамтамасыз етеді, жұмысшыларды жеке қорғау амалдарымен қамтамасыз етуге жауап- кершілікке алды, санитарлық тұрмыстық бөлмелердің жағдайына, медициналық байқаудан өтуіне, еңбекті қорғаудың арнайы фондына қаражат аударылуына, төтенше жағдайлар орын алған жағдайда дер кезінде тексеру жұмыстарын жүргізеді, оларды есепке алып, еңбекті қорғауға бөлінген қаражатты дұрыс пайдалануын және жарақаттар бойынша есептерді өкілетті органдарға жібереді. Ұйымдастырушылық әдістемелік және ақпараттық органдар кәсіпорынның еңбекті қорғау қызметін басқара отырып, еңбекті қорғау бойынша жұмыстарды ұдайы жаңашалап, басшылар үшін бұйрықтар және өкімдер ретінде басқару шешімдерін жұмыс орын- дарында, цехтарда, кәсіпорындарда кауіпсіз еңбек жағдайына бағыт- талған ұйымдастырушылық техникалық шараларды дайындайды. Басқару бірнеше функцияларды жүзеге асыру арқылы жасалады:

қызмет көрсету

Өндірісте жұмысшыларға және инженерлік техникалық жұмыс- шыларға еңбек етудің кауіпсіз әдістерін үйрету 12.0.004—90 «ССБТ Жұмысщыларға еңбек етудегі кауіпсіздікті үйретуді ұйымдастыру. Жалпы талаптар» Мемлекеттік стандардқа сәйкес, «Еңбекті қорғау бойынша оқыту тәртіптемесі және ұйым жұмысшыларының еңбекті қорғау талаптары жайлы білімдерін тескеру» РФ Білім Министрлігі мен Еңбек Министрлігі 13.01.2003 жылы № 1/29 бекіткен қаулыға сәйкес жүзеге асырылады. Оқыту жүйесіне аса қауіпті жұмыстарды (қазандарда, компрессорларда, көтергіш құралдарда, балқыту жұмы- старында және т.б.) істейтін жұмысшылардың курсттық оқытудан, еңбек қауіпсіздігі туралы өндірістік нұсқаулықтан, сондай ақ білік- тілікті арттыру және т.б. жатады. Кәсіпорындардағы оқу әдістемелік жұмыс көрнекі құралдармен оқыту құралдарымен жабдықталған ең- бекті қорғау кабинеттерінде өтеді.

Курстық оқыту аса қауіпті жұмыстарда істейтін жұмысшыларға арнайы баағдарлама бойынша жүргізіледі.         Оқыту курсынан өт-

кен соң аттестациялық комиссияның емтиханынан өтіп, нақты құрал түрімен жұмыс істеуге рұқсат беретін куәлік алады. Бір жылда бір рет білімдері қайта тексеріліп, куәлікке қайта аттестациядан өткенді- гі жайлы мәлімет жазылады.

Өндірістік нұсқаулықтарды өткізу уақыты мен ерекшеліктері орай кіріспе, алғашқы (жұмыс орнында), қайталау, жоспардан тыс және арнаулы сияқты бөлімдерге бөлінеді. Жұмысқа қабылданған барлық адамдарға өндірісте кауіпсіздікті оқыту өндірістің бас инже- нері бекіткен бағдарлама бойынша еңбекті қорғау инженері кіріспе нұсқаулықтан бастап өткізеді. Нұсқаулыққа еңбекті қорғау бой- ынша заңнаманың негізгі қағидаттары, ішкі еңбек тәртіптемесінің ережелері және өндіріс аумағында іс әрекеттер, жұмыс орны ерек- шелігі мен ұйымдастырылуына қойылған талаптар, өндірістік сани- тария және техникалық кауіпсіздіктің негізгі ережелері, жеке қорғану құралдарын қолдану тәртіптемесі жатады. Нұсқаулық кіріспе нұсқа- улық журналына (нұсқаушының жеке карточкасы) нұсқау жүргізген және тыңдаған адамның қолы қойылады.

Қалған нұсқаулықты жұмыс жетекшісі жүргізеді.

Жаңадан қабылданғандарға, ауысып келгендерге, іс сапардан оралғандарға, тәжірибеден өтуге келген студенттерге және жаңа жұ- мыс қабылдап алғандарға өзіндік жұмыстарға кіріспестен бұрын жұ- мыс орнында алғашқы нұсқаулық жүргізіледі. Оны мастер атал- мыш өндірістің мамандарына және жұмыстың жеке түріне арналған еңбекті қорғау нұсқаулық көлеміне орай әр жұмысшымен жеке өт- кізіп, нұсқаулық журналына тіркеледі. Мастер жұмысшыны өзі істейтін құрылғының құрылымымен, сақтандырғыш құрылғыларыман, дабыл қаққыштармен, нақты жұ- мыс орындағы зиянды және кауіпті факторлармен таныстырады, және апаттық және басқада жағдайларда қажетті әрекеттерді жасау- ды түсіндіреді. Жаңадан қабылданған жұмысшының кауіпсіздік әдістерді прак- тика жүзінде қабылдауы үшін ол 2 ден 14 ауысым бойы білікті жұ- мысшы бақылайды, содан соң өзіндік жұмысқа рұқсат алып, жұмыс орнында нұсқаулық журналына қол қояды. Қайталау нұсқаулығы жұмыс орнында алты  айда  бір  рет,  аса кауіпті жұмыс орындарда үш айда бір рет жүргізіледі. Қайталау нұсқаулық нұсқаулық журналына тіркеледі. Жо спардан тыс нұсқаулық еңбекті қорғау ережелері мен тех- нологиялық процесстер өзгерген жағдайда, жұмысшылар кауіпсіздік

талаптарды бұзған жағдайда, салдары жарақатқа, апатқа, жарылысқа немесе өртке әкеп соққанда, кәсіпорындарда жазатайым жағдай орын алғанда, жұмысшының ұзақ уақыт бойы жұмыста болмаған жағдай- да (аса жоғары кауіпсіздік талаптарын қажет ететін жұмыстар үшін 30 күннен астам, басқа жұмыстар үшін 60) жүргізіледі. Арнаулы нұсқаулық жұмысшылармен рұқсаты рәсімделген жұмысты орындау алдында жүргізіледі. Рұқсатнамада нұсқаулықты өткізген және тындаған адамның қолы қойылады.

Еңбек шарты бойынша жұмыс орындарын аттестациялаудың мақсаттары мен міндеттері.

Еңбек шарты бойынша  жұмыс  орындарын  аттестация-  лау (РФ ЕК 209 бап) зиянды және кауіпті өндірістік фактордарды анықтау және еңбекті қорғау талаптарының мемлекеттік норматив- теріне сәйкес еңбек шартын жүргізу шараларын жүзеге асыру мақса- тында жұмыс орындардағы еңбек шарттарын бағалау. Еңбек шарты бойынша жұмыс орындарын аттестациялау еңбек саласында норма- тивті құқықтық және мемлекеттік саясат бойынша функцияларды жүзеге асыратын, атқарушы үкіметтің федералдық органдары бекіт- кен тәртіптеме барысында жүргізіледі. Басқаша айтқанда еңбек шарты бойынша жұмыс орындарын ат- тестациялау бекітілген еңбекті қорғау талаптары мен жұмыс орын- дарындағы еңбек шартын жақсарту мақсатында шаралар жоспары жұмыс орындарын тексеретін кешенді іс шаралар болып табылады. Жұмыс орындарын аттестациялау қорытындысы төмендегі жағдайларда қолданылады: Еңбек шарты бойынша жұмыс орнын аттестациялауды жүргізуде төмендегі бағыттар бағаланады.

(1 топ) — жұмысқа қабілеттілік- тің жоғары деңгейде ұстау үшін жұмысшылардың денсаулығына бағытталған шарттар. Еңбек процессінің факторлары және микро- климаттық параметрлері үшін бекітілген өндірістік факторлардың қолайлы нормативтер. Басқа факторлар үшін жағымсыз факторлар жоқ немесе тұрғындар үшін кауіпсіз болып табылатын еңбек шарты- ның қолайлы шарттары жатады.

Еңбектің ұйғарынды шарттары (2 топ) еңбек процессі мен орта факторлар деңгейімен сипатталатын жұмыс орындары үшін бекітіл- ген гигиеналық нормативтерден аспайтын, организмнің жағдайының функционалды өзгерісі демалыс уақытысында немесе келесі ауы- сымға дейін қалпына келтіру,  және жұмысшылар және олардың  ұр-

пақтарының денсаулық жағдайына жақын немесе алыстай жағымсыз әсерін бермеу тиіс шарттар. Еңбектің ұйғарынды шарттары кауіпсіз шарттарға жатады.

Еңбектің зиянды шарттары (3 топ) жұмысшының және оның ұрпақтарының организміне жағымсыз әсер ететін гигиеналық нор- мативтерден асатын зиянды өндірістік факторлармен сипатталатын шарттар. Еңбектің зиянды шарттары гигиеналық нормативтерді жоғарылау деңгейі бойынша және жұмысшылардың организміне өзгеріске ұшы- рауы бойынша зияндылығын төрт деңгейге бөлуге болады: 3 топтың 1 деңгейі (3.1) — еңбек шарты функционалдық өзгеріске әкеп соғатын гигиеналық нормативтерден ауытқу сияқты, ереже бой- ынша зиянды фактормен қатынасты ұзақ үзген кезде қайта қалпына келтіру және денсаулыққа едәуір зиян келтіру сияқты факторлармен сипатталады. 3 топтың 2 деңгейі (3.2) — зиянды факторлардың деңгейіне өн- дірістік аурулардың жиілігін жоғарылататын тұрақты функционалды өзгерістер жатады, (жұмысқа уақытша жарамсыз болу салдарынан аурудың деңгейінің өсуі, ең алдымен зиянды факторлар адам жүйесі мен организміндегі осал жерінде байқалады) аурудың алғашқы жеңіл белгілерінің көрінуі (кәсіби еңбекке жарамсыздығынан айрылмау) ұзақ уакыт жұмысқа шыдау салдарынан кәсіби патологияның байқа- луы (15 дан жоғары); 3 топтың 3 деңгейі (3.3) — еңбек қызметі уақытысында кәсіби па- тологияның жеңіл және орташа деңгейінің дамуына әсер ететін зиян- ды факторлардың деңгейімен, уақытша еңбекке жарамау салдарынан ауру деңгейінің жоғарылауы, созылмалы жалпы соматикалық пато- логияның өсуімен сипатталатын еңбек шарттары (кәсіби еңбекке жа- рамсыздығынан айрылған кезде) 3 топтың 4 деңгейі (3.4) — кәсіби аурулардың ауыр түрінің пайда болу каупі бар, (жалпы еңбекке жарамсыз болу) созылмалы патоло- гияның өсетін, және уақытша еңбекке жарамсыздығынан айырылу деңгейінің жоғарылайтын еңбек шарты.

Кауіпті еңбек шарттары (4 топ) жұмыс ауысымы бойы әсер етіп, өмірге кауіп төндіретін, сонымен қатар өте ауыр формадағы аурулардың өсу деңгейінің қатерін өндірістік факторлардың деңгей- імен сипатталады.

Еңбек шарттарының тобы төмендегі мәліметтер бойынша орна- тылады:

Құрал саймандық өлшем :

Еңбек процессінің ауырлығы және қарбаластығы басшылықта өт- кізілген әдістеме бойынша бағаланады Р 2.2.2006—05. Содан соң жалпы гигиеналық бағалау жүргізіледі. Жұмыс орын- дағы еңбек шарты гигиеналық талаптарға жауап береді және 1-і не- месе 2-і топқа жатады, егер зиянды факторлардың деңгейінің нақты мағынасы сәйкесінше қолайлы және ұйғарынды өлшем шегінде бол- са. Егер тым болмаса бір фактордың деңгейі ұйғарынды мөлшерден жоғары болса, жұмыс орнындағы еңбек шарты мөлшердің жоғары- лауына қарай және басшылыққа Р 2.2.2006—05 сәйкес еңбек шар- тының 3 тобының 1—4- деңгейлеріне (зиянды) немесе 4- топқа (ка- уіпті) жатқызуға болады.

жұмыс орындарының сипаты нормативтік құқықтық актілермен бекітілген жағдайларда жұмысшылардың жа- рақат алуын болғызбайтын еңбек қауіпсіздік талаптарына сәйкес ке- леді. Жұмыс орындарындағы жарақат қауіпсіздігі адам денесіне әсердің кесірінен алуы мүмкін зақымдарды болдырмауды қамтамасыз етеді:

Жұмыс орнындағы жарақат кауіпсіздігін бағалауды ұйым өзі өт- кізе алады, егер қажетті куәлігі бар сол сала бойынша оқытылған маман болса. Жұмыс орнындағы жарақат кауіпсіздігін бағалауды қа- жетті рұқсаты бар мамандандырылған ұйымдар тапсырыс бойынша жасай алады. Құралдардың сәйкестігін және қолданылуын бағалау мәліметтері құралдардың сәйкестігі, қолданылуыДанные проверки хаттамаға енгізіледі. Жарақат кауіпсіздігі бойынша еңбек шартының топтары құралдарды және оларды қолданылуын бағалау және жұмыс орындарының нұсқаулықпен және оқыту құралдарымен қамтамасыз етуін бағалау негізінде анықталады. Жұмыс орнындағы жарақат кауіпсіздігі үш топтың бірімен өт- кізілген аттестация қорытындысы бойынша бағаланады: Жұмыс орындарының кауіптілік топтарын анықтау мақсатында жүргізілген жұмыстар құралдардың жарақат кауіпсіздігін бағалау негізінде және жұмыс орындарында жарақат кауіпсіздігін бағалау жөнінде хаттама рәсімдеу мақсатты түрде еңбек шарты бойынша жұмыс орындарын аттесстациялар картасын толтырмас бұрын өт- кізіледі.

Жұмысшыларды жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етуді бағалау. Жұмыс беруші негізделген технологиялық және басқа себептермен жұмыс орындарында гигиеналық нормативтерді сақтау толығымен қамтамасыз ете алмаған жағдайда, ол жұмысты орында- уда адаам денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті. Жеке қорғану құралдарын қолдана отырып, жұмысшыға факторлар- дың әсерін (еңбек және демалыс режимін тиімді пайдалану) шектей- тін қорғану шаралардың (ұйымдастырушылық, санитарлық гигиена- лық) кешені жүзеге асырылады (п. 1.5 Р 2.2.2006—05). Егер барлық шараларды енгізген кезде денсаулыққа төнетін кауіп сақталса, оның әсерін тежейтін шаралар қолданылады. Жеке қорғану құралдарын қолдану еңбек шартын жақсарту шараларының ішінде соңғы орында тұр. Зиянды факторлардың (шаң, химиялық заттар, шу, вибрация, микроклимат және т.б.) ЖҚҚ жағымсыз жанама әсер беруі мүмкін (п.5.11.5 Р 2.2.2006—05). Жұмысшыларды жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етуді бағалау ұйым өзі өткізе алады. РФ ЕК 215 бабына сәйкес жұмысшыларды жеке және топпен қорғау, сонымен қатар шетелдік өндірісте еңбекті қорғау мемлекеттік нормативті талаптарға сәйкес болып, куәлікке сәйкестігі жөнінде де- кларациясы болуы қажет Жұмысшыларды жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз ету та- лаптарын құрайтын нормативті база жұмысшыларды арнайы киім- дермен, аяқ киімдермен және басқада жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз ету ережелері, және жұмысшыларға арнайы киімдерді аяқ киімдерді және басқада жеке қорғану құралдарын тегін беру типтік нормалар болып табылады. Ұйымдарда «Жеке қорғану құрал- дарын сақтау, беру және пайдалану тәртіптемесі бойынша нұсқау- лық» сияқты жергілікті нормативтік актілер болуы керек. Жұмысшыларды арнайы киіммен, аяқ киіммен және басқада жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етуді бағалау барлық мамандық мен лауазымдар үшін әр бөлімде жүргізіледі: Жұмысшыларды жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етуді бағалау барлық жұмыс орындарында жүргізіледі, мәліметтер хатта- маға енгізіліп, жұмыс орындарын аттестациялау тізімдемесінде және жұмыс орындарын аттестациялау картасында көрсетіледі. Жұмыс- шылар жұмыс орындарын аттестациялау қорытындысы бойынша қосымша жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етіледі.

Кауіптілік және зияндылық деңгейі бойынша бағалау еңбек про- цессі және жұмыс ортасы факторларын гигиеналық бағалау бойын- ша басшылыққа сәйкесс жүргізіледі. Әр фактор үшінде, олардың мазмұны және құрамасы үшінде және әр жұмыс орны үшінде еңбек шартының тобы анықталады. Еңбек шартының ауыр жағдайларда жұмысшы және медицина және гигиена бойынша басқа мамандар организмнің функциналдық жағдайының көрсеткіші бойынша бағаланады (адамның саулығын және тұтынушының құқығын қорғау саласын бақылау бойынша фе- дералдық қызмет, гигиеналық бейін ғылыми бөлімдері).

Аталмыш жағдайларға төмндегілер жатады:

Жарақат кауіпсіздігін бағалау қорытындысы бойынша қауіпсіздік тобы анықталады немесе жұмыс орнының кауіпсіздік талаптарға то- лық сәйкес екені жайлы тұжырымдама жасалады. Жұмысшыларды жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етуді бағалау қорытындысы бойынша ұмысшыларға жеке қорғану құрал- дарымен қамтамасыз ету бойынша бұзушылық болуы немесе болма- уы жайлы тұжырым жасалады.

Егер зиянды өндірістік факторлар қалыпты көлемнен асып кет- се (еңбек шарты 3 топқа кіреді), сондай ақ жарақат кауіпсіздігі, жұ- мысшыларды жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз ету бойынша 3 топқа жатқызылса жұмыс орны

Аттестация қорытындысы бойынша ұйымдағы еңбек шартын жақсарту мақсатында шаралар жасалады.

4 тарау

ӨНДІРІСТІК ЖАРАҚАТЫ ЖӘНЕ КӘСІПТІК АУРУ ТҮРЛЕРІ

Қауіпті және зиянды өндірістік факторлар деп, ықпалы жұмы- скерді қайғылы жағдайға (жарақаттануға) немесе кәсіби ауруларға әкеп соқтыруы мүмкін факторларды атайды. Өндірістік жарақаттанушылық, кәсіби жағдайдағы және өндірі- сте туындаған ауру-сырқаулық жағдайы – өндірістік бөлімшелердегі (бригада, телім, цех), кәсіпорын және жалпы сала атаулыдағы еңбекті қорғауға қатысты жұмыс нәтижелілігінің негізгі көрсеткіштері.

Өндірістік жарақаттанушылық

Жарақат

Кәсіби аурулар

Еңбектің қауіпсіз шарттарына байланысты жұмысты дұрыс ұй- ымдастыру үшін, қарастырылып отырған жұмыс орны, мамандық немесе өндіріске тән қауіпті және зиянды факторлар мен олардың адамға әсер ету сипатын білу керек. Қауіпті және зиянды өндірістік факторларды әсер ету табиғатына қарай топтастыру 4.1. суретінде көрсетілген. Бұл факторлар негізінен еңбек шарттарының қауіпсіздігі мен еңбек үдерісінің қауіпсіздігін көрсететін топтарға бөлінеді.

Бірінші топқа физикалық

, химиялық (

), биологиялық (

), ал екінші топқа – психофизиологиялық (

Биологиялық факторлар (

) патогенді (ауру тудыратын) ми- кроорганизмдер

мен макроорганизмдерге

Психофизиологиялық факторлар (

) еңбек ауырлығын сипаттайтын физикалық жүктемелерге

және еңбек қиындығын анықтайтын жүйке-психикалық жүктемелерге

мынадан көрінеді:

Қауіпті фактор мен оның салдарларының әсер ету сипатына қа- рай жарақаттар физикалық (дене) және психикалық (моральдық) жа- рақаттар болып бөлінеді.

шошыну, қорқу, үрей, абдырау, жағдайға сай келмейтін, жүйке жүйесіне авариялық немесе басқа да ең қиын өндірістік мәселелердің, физикалық, ақыл-ой немесе эмоци- оналдық жүктемелердің әсерінен болатын орталық жүйке жүйесінің бұзылуы нәтижесінде туындаған әрекеттер. Жарақаттар белгілерінің сипатына қарай топтастырылады, олар- дың негізгілері – зақымдану ауырлығы, еңбек қабілетін жоғалту және жарақаттану нәтижесі. Қайғылы жағдайларда болатын зақымдану- дың ауырлығына қарай жарақаттар жеңіл, ауыр және өлімге әкеп соқтыратын жарақаттар болып бөлінеді. Жарақат ауырлығын емдеу мекемесі белгілейді.

, оларды кәсіпорындағы еңбек ұйымдасты- рылу деңгейіне қатысы жоқ себептер ретінде сипаттауға болады, атап айтқанда:

Ұйымдастырушылыққа қатысты себептер , олар толығымен кәсіпорындағы еңбек ұйымдастырылуына байланысты. Бұл топқа мыналар жатады:

, бұл топқа мыналарды жатқы- зуға болады: жұмыс аумақтарының ауасындағы зиянды заттардың жоғары (жоғары ШРК) болуы; жеткіліксіз немесе тиімсіз жарықтан- дыру; шудың, дірілдің жоғары деңгейі; қолайсыз метеорологиялық жағдайлар, әр түрлі сәулеленудің тиісті мөлшерден жоғары болуы; жеке гигиена ережелерінің бұзылуы және т.б.

Тұлғалық (психофизиологиялық) себептерге жұмысшының фи- зикалық және жүйке-психикалық жүктемелерін жатқызуға болады. Адамның үлкен физикалық (статикалық немесе динамикалық) жүк- темелердің, (көру, есту, сипап сезу) анализаторларына шектен тыс салмақ түсу,  еңбектің бірсарындылығы, қиын  жағдайлар,   ауру-сы-

рқау әсерінен қате әрекеттер жасауы мүмкін. Ағзаның анатом-физи- ологиялық және психикалық ерекшеліктері мен орындалып жатқан жұмыс сипатының сай келмеуі жарақаттануға әкеп соқтыруы ықти- мал.

Қайғылы жағдайлардың туындау себептері.

Тамақ кәсіпорын- дарында барлық жазатайым оқиғалардың 20 % - техникалық, 80 %

Кәсіби аурулардың пайда болу себептері.

Жұмысшыны ауру-сырқауға әкеп соқтыруы ықтимал өндірістік фактор қауіпті өндірістік фактор болып табылады. Кәсіби аурулар- дың жекелеген жағдайына созылмалы улану, яғни, ағзаға тыныс алу, асқазан-ішек жолдары немесе адамның терісі арқылы енетін улы және уытты заттардың ұзақ уақыт бойы үсті-үстіне әсер ету салда- рынан болатын денсаулық жағдайының нашарлауын айтуға болады. Кәсіби ауруларды медициналық мекемелер анықтап береді. Кәсі- би ауруға шалдыққан жағдайда науқастың зейнетақы тағайындатуға,

денсаулығына келтірілген нұқсан және осыған байланысты физи- калық және моральдық зияндардың өтемі ретінде жәрдемақы алуға хақы бар. Тамақ кәсіпорындары жұмысшыларының зиянды факторлардың әсерінен болатын мынадай кәсіби ауруларға ұшырауы мүмкін:

(жоғары тыныс алу жолдарының қабынуы) нан пісіру, макарон, кондитерлік және алкогольсіз сыра кәсіпорындарының жұ- мысшыларында, астық қоймаларында астықты тазарту жабдықта- рымен жұмыс істеу кезінде ұзақ уақыт шаң жұту нәтижесінде туын- дауы мүмкін.

созыл- малы улану және токсикалық бронхиттер от жағу, тоңазытқыш қондырғылары  бөлімдерінің,  аллергиялық  сипаты  бар,  сондай-ақ

дәрумендер, еріткіштер, хлорлы әк, каустикалық сода, т.б. тітіркен- діргіш заттармен ұзақ уақыт жұмыс істеуі мүмкін нан пісіру, конди- терлік, макарон және басқа да кәсіпорындардың жұмыскерлеріне тән.

(тамырлардың та- рылуы әсерінен болатын аяқ қан тамырлары ауруы) тоңазытқыштар- да, уытхана, жылдың суық мерзімінде түрлі тамақ кәсіпорындарында ашық аспан аясында жұмыс істейтін қызметкерлерге тән.

тендовагинит (сіңірлердің қабынуы), ойық жаралар көбінесе ұзақ уақыт аяғынан тік тұрып жұ- мыс істейтін қызметкерлерге, сонымен бірге ашық аспан астындағы тиеу-түсіру жұмыстарының, тоңазытқыштардың және тағы басқа осыған ұқсас жұмыстардың қызметкерлеріне тән.

(орталық және перифериялық жүйке жүйесінің бұзылуы) ұсатқыштар, компрессорлар, шөлмек жуғыш, өлшеп-орау, қамыр кескіш және тағы да басқа тамақ өнеркәсібінде болатын түрлі машиналармен жұмыс істейтін қызметкерлерге тән.

(қашықтағы заттарды көру қабілетінің нашар- лауы) пеш бөлімдерінің жұмысшылары, шыны ыдыстарды бақыла- ушылар, видеодисплей операторлары және басқа да осыған ұқсас кәсіптердегі жұмыскерлерде туындайды. Зиянды өндірістік факторлар тек кәсіби ауруларды туғызумен шектелмейді. Олардың тұрақты немесе мерзімдік әсер етуі адамның еңбек қабілетіне ықпал етеді, ағзаның кәдімгі ауруларға (тыныс алу жолдары, жүрек-қан тамырлары жүйесінің және т.б.) қарсыласуын төмендетеді, оларды ауырлата түседі, емдеуді қиындатады. Осының салдарынан өндірісте жұмыс істейтіндердің ішінде кәдімгі аурулар- мен ауыратын адам саны артады, дәл сол жергілікті аймақта тұратын халықтың ішіндегі осындай сырқаттармен ауыратындармен салысты- рғанда емделу ұзақтығы арта түседі. Бұл көрсеткіштердің жиынтығы өндірісте туындаған ауру-сырқауларды сипаттайды. Оның әлеумет- тік және материалдық шығындары кәсіби аурулар мен жарақаттану- дан болатын шығындардан әлдеқайда асып түседі.

Жазатайым оқиғаны немесе кәсіби ауруларды анықтау мақсатын- да белгілі бір жағдайды алып қарағанда, мынадай сипаттамаларды сараптау керек, атап айтқанда: адамға әсер еткен сыртқы фактор; оның әсер ету саны мен ұзақтығы; туындаған тиімсіз салдарлар. Көрсетілген сипаттамаларды шамамен теңестіргенде анықтаушы си- паттағысы айтарлықтай ерекшеленетін және белгілі бір анықтайтын фактор (қауіпті немесе зиянды) болып табылады. Алғаш рет анықталған кәсіби аурулар, созылмалы уланулар мерзімдік медициналық тексеріс немесе науқастың медициналық мекемеге қаралған кезінде зерттеліп, РФ Үкіметінің 15.12.2000 № 967 қаулысымен бекітілген кәсіби ауруларды зерттеу және есепке алу тәртібіне сәйкес қарастырылады. Кәсіби аурудың диагнозын қой- ған медициналық мекеме үш күннің ішінде бұл жөнінде мемлекет- тік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау орталығына (МСЭҚО) хабарлауы тиіс. Медициналық қорытындының нәтижесіне қарап МСЭҚО жұмыс берушінің, кәсіподақ немесе басқа да өкілдік ор- ганның өкілдерімен бірлесе отырып, аурудың пайда болу себептерін зерттейді. Зардап шеккен адамды есепке алады, ол тиісті емделу, еңбекпен оңалту курстарынан өтеді, қажет болған жағдайда медициналық са- раптама комиссиясына жіберіледі. Зерттеу актісінің негізінде зардап шеккен адамға уақытша еңбекке жарамсыздық құжаты бойынша төлем мөлшері белгіленеді немесе денсаулығына келтірілген шығын мен моральдық нұқсан үшін бір жолғы жәрдемақы ретінде төленіп, ал қажет болған жағдайда мүгедектік бойынша зейнетақы мөлшерін анықтап береді.

4.3.

Механикалық жарақаттарға, сонымен бірге кісі өліміне әкеп соқтыратын жарақаттаушы факторлардың ішінде бірінші орында өн- дірістік, көліктік-технологиялық жабдықтар, екінші орында – көлік құралдары, содан кейін көтергіш, күштік және энергетикалық жаб- дықтар мен жабдықтардың беті және еден, заттар мен материалдар- дың, соның ішінде сусымалы материалдардың әсері тұрады.

лы ретінде ГОСТ 12.4.125-84 «ССБТ. Механикалық фактор әсерлері- нен ұжымдық қорғану құралдарына» (4.2 суретте көрсетілген) сай топтастырылған, ал жеке қорғаныс құралдары (костюмдер, каскалар, көзәйнектер, қолғаптар, аяқ киім және т.б.). қосымша немесе қосалқы қорғаныс амалы ретінде қолданылады.

Бұл қорғаныс құралдары мынадай топтарға бөлінеді:

Бұл құрылғылардың әсер ету қағидасы қауіпті факторды адам қолы жетпейтін кеңістіктен алып тастауда. Құрылысына қарай (

) олар қаптамалар

, есіктер

, қақпақтар

, кедергілер

, экрандар

және қалқандар

болып, ал дайындалу тәсіліне қарай (

) — тұтас

4.3 сурет. Білікті станоктың қозға- ушы бөлігін оқшаулағыш қаптама түріндегі құрылғылар:

тұтас емес

, мөлдір

және аралас

болып бөлінеді.

Қоршау құрылғыларын стационарлық жабдықтарға ғана емес, тамақ кәсіпорындарының цехтері мен қоймаларында қолданылатын мобильді тиеу және көлік машиналарына (автотиегіштер,  электрлік

жүк тиегіштер және т.т.) да орнатады. 4.5 суретте торлы сақтанды- рғыш қоршаумен, жүргізушіні ашалы қармау арқылы көтерілген жүк- тің құлауынан сақтап қалатын, сонымен бірге оны басқа да құлаған заттардан және автотиегіш аударылып кеткен жағдайда қорғайтын торлы қалқаны бар қорғаныс тірегімен жабдықталған автотиегіш көрсетілген. Сонымен қатар, автотиегіштің тежегіш құрылғысы бо- луы шарт.

Б сақтандырғыш құрылғылары қауіпті факторды шығу көзінде жою қағидасы бойынша жұмыс істейді, өздігінен іске қосылатын- дықтан, бақылауды қажет етпейді. Олар жұмысшы қате әрекет жа-

саған кезде іске қосылатын бұғаттаушы құрылғылар

(4.2 суретінен көріңіз) және технологиялық үдеріс немесе жабдықтың жұмыс істеу режимі көрсеткіштерінің бұзылған жағдайында іске қосылатын шек-

теу құрылғылары

болып бөлінеді.

бұғаттаушы құрылғылары әсер ету қағидасына қарай механи- калық

, электрлік

, электрондық

, электромагниттік

, гидравликалық

, оптикалық

, магниттік

және аралас

болып бөлінеді. Бұғаттаушы құрылғы — жоғарыда көрсетілген, жұ- мысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында орнатылған электр жетегі бар қоршау құрылғыларын байланыстыратын сенімді механизм, бұл әдетте қозғалтқышты электр тоғымен жабдықтап тұратын орнатылған контактілер желісінің ажырауынан болады. Ал-

малы-салмалы қабықтар, кедергілер, экрандар, қалқандар жоқ болса немесе дұрыс орнатылмай, ал жабдықтың есіктері мен қақпақтары ашық немесе толық жабылмаған болса, желі ажырайды.

4.6, а

суретте алмалы-салмалы қоршауға арналған бұғаттаушы құрылғы

көрсетілген. Қоршауға металл тұтқасы

бар оқшаулағыш таған

монтаждап қойылған. Қоршау орналасуы тиіс машина кор- пусына

қоршауды дұрыс орнатқан жағдайда өзара тұтқамен

біріктірілетін контактілер

бекітілген. Бұл электр қозғалтқышының тоқпен жабдықталуын және еңбек операцияларының қауіпсіз атқа- рылуын қамтамасыз етеді.

4.6, б суретінде жүк көтергіш пен кейбір транспорттық-техно- логиялық машиналардың қозғалуын ең соңғы нүктеге жақындаған кезінде тоқтатуға арналған иінтірек түріндегі шеткі ажыратқыш көрсетілген. Бұл жағдайда ролик

тірекке қарай жылжытылады

, иінтіректер жүйесін

және

кері итереді, осылайша контактілерді

а

б

және

және

және 6ажыратып, машинаның электрқозғалтқышына қуаттың берілуін тоқтатады. Механикалық бұғаттар түрлі азық-түлік өндірістерінің техноло- гиялық жабдықтарында, әсіресе автоклавтарда (стерилизаторларда), вакуумды қазандарда (4.7 сурет) кеңінен қолданылады. Автоклавтың бұғаттаушы құрылғысы қысым түспеген жағдайда оның қақпағының ашылу мүмкіндігін жоққа шығарады.

Вакуумды қазанның

(4.7 суретінде) түсіру мойнын қалдық қы- сымның әсеріндегі қазандықтың ішіндегі буға күйіп қалу қаупінсіз ашу үшін, оператор қауіпсіз қашықтықтан алдымен қырлы кілтпен

сермерді

қақпақ құлыбын

қазандық мойнын

бұрап ашуға тиіс. Қазандық мойнынан аздаған қашықтыққа жылжыған соң, қақпақта тесік ашылады, оның мөлшері бұғаттаушы мұрындықпен 3 және сер- мер айналдырғысымен

шектеледі.Тесіктен будың қалдық қысымы шығарылады. Одан соң сермерді толықтай бұрып, шетке апарады, осыдан кейін мойын қақпағын қырлы кілтпен 5 басқа жаққа лақты- рады.

Шектеу құрылғылары Б

жасалу құрылымы бойынша (4.2 сурет) муфталар

, клапандар

, кілтектер

, мембраналар

, сильфондар

, штифтер

, серіппелер

және шайбалар

болып бөлінеді.   Өнеркәсіпте сақтандырғыш клапандар кеңінен қолданылады, оларды бу және су жылыту қазандықтары, компрессорлар, тоңазытқыш қонды- рғылары мен басқа да қысыммен жұмыс істейтін нысандарға бекі- теді. Олар қысымның шектен тыс артып кетуінен сақтап; қысыммен жұмыс істеп тұрған жабдықты гидравликалық соққылар мен бұзылу- дан, ал операторларды – жарақаттанудан қорғайды.

сурет. Компрессорды гидравли- калық соққыдан қорғауға арналған сақтандырғыш құрылғының сызба- сы:

Қақпақ айдау қуысына қарай орнатылады да, қауіпсіздік қақпағы түпінде компрессор құрылымына кіреді, сол себепті жалған қақпақ деп аталады. Қақпақ қақпақ ашасына жалған қақпақты

жапсыра басып тұратын буферлі серіппеден

тұрады. Гидравликалық соққы кезінде қақпақ көтеріліп, айдау қуысына компрессордағы қысымды төмендете отырып, компрессор цилиндріне өткен сұйықтықты

жі- береді.

Жабдыққа шектен тыс күш түскенде шпонкалар, шайбалар шрифтілер кесіліп түседі, содан соң уақытша  жұмыс  істеп  тұра- тын муфталар мен серіппелер бос айнала бастайды. Осылайша бұл құрылғылар жабдықтың бұзылғанын ескертеді және оның қозғалыс үстіндегі немесе жабдықтың айналып жатқан бөліктеріне абайсызда тиіп кеткен жұмысшының шектен тыс әсері болудан сақтайды.

және

және

Егер жабдық қалдығы өндіріс ғимаратының ішіне түсуге болмай- тын жарылыс қаупі бар заттың қысымымен жұмыс істеп тұрса, онда шектеу құрылғысының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сильфоны (4.10 а

сурет) бар жабық түрдегі серіппелі қақпақтар орнатылады. Шүмек

қақпақты жабдықпен жалғайды. Мөлшері реттеуші бұран- дамен

орнатылатын берілген қысым артып кеткен жағдайда, бөліп таратқыш тетік

көтеріліп, қалқамен

бірге қоршаған ортаны жа- рылыс қаупі бар заттан қорғап қалатын сильфонды

қысады. Осы кезде заттың артық бөлігі келте құбыр

арқылы апаттық ыдысқа лақтырылады. Бөліп таратқыш тетіктегі қарсы қысым серіппемен

түзіледі, оның күші тірек шайбасы

арқылы бөліп таратқыш тетіктің

а

б

және

соташығына

беріледі.

Қысыммен жұмыс істеп тұрған ыдыстарды, сонымен бірге ішінде шаң жарылысы болуы мүмкін уатқыш және басқа да жабдықтарды қорғау үшін, сақтандырғыш мембраналар (4.10 сурет, б

) қолданыла- ды.

Олардың жұмыс істеу тәртібі жасалған материалының тығыз- дығынан артып кеткен салмақтан мембрананың бұзылуына негіз- делген. Сонымен қоса қорғалушы ыдыстағы қысым жабдықтың бұ- зылуы мүмкін екенін ескертіп, бірден қауіпсіз деңгейге дейін түседі. Мембраналардың кесуге немесе бұзуға арналған жалпақ және кесуге немесе арнайы жүзі

жабдықты жарақаттану қаупі бар немесе апатты жағдай туындағанда тоқтатуға, өшіп қалған кезінде немесе жөндеу жұмыстарын жүргізерде қозғалтпай ұстап тұруға арналған. Олардың түрлері:

құрылысы бойынша В

(4.2 сурет) — қалыптық

, дискілі

, кону- сты

и сыналы

жұмыс істеу тәсілі бойынша В

аяқпен жұмыс істейтін

, автоматты

және жартылай автоматты

мақсаты бойынша В

, қосымша

және шұғыл тежеуге болатын

Апатты немесе өте қауіпті жағдайларда қолданылатын жедел те- желетін тежегіштердің бір түрі болып, адамды құтқару үшін немесе жарақат ауырлығын азайту үшін жабдықты дереу тоқтататын қысқа жүрісті электр магниті бар қос қалыпты тежегіш табылады (4.11 су- рет).

Тежегіш қалыптар1серіппенің

әсерімен тежегіш тегершігін 3 ба- сады. Электрмагниттің

құрылғылары жұмысшылардың назарын аудару үшін және қауіпті фактор туындаған жағдайда шешім қабылдауы үшін ақпаратты бақы- лап, жіберіп және сипаттауға арналған. Олардың түрлері:

мақсатына қарай Г

(4.2 сурет) — ақпараттық

, ескертуші

және апаттық

сигналдың сипаты бойынша

, жарықпен берілетін,

, түспен берілетін

, белгі арқылы көрсетілетін

жұмысшыны қауіпті ай- мақтан шығаруға арналған және жұмыс істеу тәртібі бойынша мына- дай түрлерге бөлінеді: механикалық

(4.2 сурет), электрлі

, пневма- тикалық

, гидравликалық

және аралас

Қауіпсіздік белгілері мен апаттық түстер

(4.2 сурет). Бұл бел- гілер мен жарық сигналдары өндірістік жарақаттардың алдын алу мақсатында жұмысшылардың жабдықта, технологиялық желілер- де, өндіріс ғимараты орналасқан аймақтарда болатын қаупі бар ай-

а

б

«Қауіпті. Электр кернеуі»; в

г

төрт топқа бөлінеді: тыйым салатын, ескер- тетін, нұсқамалық және нұсқау белгілері (4.12 сурет).

Тыйым салатын белгілер жұмысшыларға белгілі бір әрекеттерді (ашық отты қолдану, шылым шегу, кіру, сумен өшіру және т.б.) істе- уге болмайтынын ескертеді. Олардың пішіні қызыл дөңгелек жиегі бар және ақ жерге жүргізілген қызыл сызығы бар, қара түспен тиісті сурет берілген.

Ескертетін белгілер ықтимал қауіп-қатерді (жарылыста, электр кернеуінде, құлауда және т.б.) ескертеді. Олардың пішіні қара жиегі бар және ішінде қара түсті сурет салынған сары алаңы бар қабырға- лары тең үшбұрыш тәрізді.

Нұсқамалық белгілер жұмысшыға белгілі бір жеке қауіпсіздік ережелерін сақтау керектігін (қорғаныс киімімен, бас киіммен, қолғаппен, сақтандырғыш белбеумен және т.б. жұмыс істеу) көрсе- теді. Олардың пішіні жасыл жиегі бар және ішінде қара түсті белгі көрсетілген ақ алаңы бар шаршы тәрізді.

Нұсқау белгілері жұмысшыға өрттен қорғаныс құралдарының, алғашқы медициналық жәрдем, байланыс пунктінің т.б. орналасқан жерін көрсетіп тұрады. Олардың пішіні жоғары жағына белгісі бар немесе түсіндіру жазбасы бар ақ шаршы орналасқан көк түсті тік төртбұрыш тәрізді. Соңғы көрсетілгендері өрт қауіпсіздігіне қатысты болса, түсі қызыл, ал басқа жағдайларда – қара болады.

а

б

в

ж а с ы л тек белгілі бір қауіпсіздік талаптарын сақтағанда ғана жұмыс істеуге рұқсат береді; к ө к түрлі нысандар мен құрылғылардың орналасқан жері туралы мәлімет береді.

Сигналдық белгіні қолдану үлгісі ретінде ұнтасушыны (4.13, а сурет) айтуға болады. Ұнтасушының ыдыстарында орналасқан сары сызықтар оның ішінде жарылыс қаупіндегі сипаты бар зат бар екенін ескертеді. Құрылыс конструкцияларының, жабдықтың, оның қоршаулары- ның, цех ішіндегі және цехаралық көліктердің жарақаттаушы фак- торларға айналуы мүмкін бөлшектеріне алмасып отыратын қара және сары түсті жолақтарды бейнелейді (4.13 сурет,

б, в ). Қаптамалардың ішкі жағы сияқты, жабдықтың жабық қаптамаларына да сигнал бе- руші бояу жағылуы тиіс. Сонымен қоса қаптамаларды сыртынан жабдықтың түсімен, ал ішкі жағын және жабдықтың қамтамамен жабылып тұратын ішкі жағын – сары түспен бояйды.

Кәсіби аурулардың алдын алу мен оларды азайтудың негізгі жол- дары – жұмысшыларға қауіпті өндірістік факторлардың әсерін ескер- ту және кәсіби аурулардың бастапқы белгілерін дер кезінде анықтау мақсатында жұмысшылардың денсаулық жағдайын немесе жұмыс қабілеттілігін уақытша жоғалтқан жағдайдағы жалпы ауру-сырқау көрсеткіштерінің өсу қарқынын қадағалау.

Қауіпті өндірістік факторлардың әсерін ескерту қауіпті фак- торлардың әсерін гигиеналық нормалар деңгейіне дейін төменде- тетін технологиялық және техникалық шаралар жиынтығымен, сон- дай-ақ ағзаның осы факторлардың қолайсыз әсеріне қарсыласуын арттыратын сауықтыру шаралары (емдік-профилактикалық тағам, уқалау және басқа да емдік рәсімдер, өндірістік гимнастика және т.б.) арқылы жүзеге асырылады. Қауіпті өндірістік факторлардан қорғанудың технологиялық және техникалық шаралар жиынтығына белгілі бір зиянды факторларға қарсы қолдануға болатын ұжымдық және жеке қорғану әдістері кіреді, олар ІV тарауда көрсетілген.

Жоғарыда аталған шаралар екі бағытта қолданылады:

Физикалық, химиялық және биологиялық сипаты бар қауіпті фак- торлардың әсер етуі кезінде оларды жою технологияларды жетілдіру немесе алмастыру жолымен, психофизиологиялық сипаты бар фак- торларды — денеге түсетін салмақты жою немесе азайту үшін еңбек операцияларын механикаландыру, автоматтандыру және роботтан- дыру, сонымен бірге жүйке жүйесіне түсетін салмақты азайту үшін басқару операцияларын автоматтандыру және компьютерлендіру есебінен жүзеге асырылады. Жұмыс аумағындағы қауіпті фактордың (газдар, булар, шаң, ау- аның температурасы мен ылғалдылығы және т.б.) деңгейін төмен- детуге: желдету, кондициялау, жылыту, жарықтандыру, дыбыс пен дірілді жұтып алу және т.б. ұжымдық қорғанудың түрлі техникалық құралдары арқылы қол жеткізіледі. Мұндай құралдар жоқ жағдай- да немесе оларды қолдануды экономикалық тұрғыдан тиімсіз болса, жеке қорғаныстың тиісті тәсілдері қолданылады.

Жұмысшылардың денсаулық жағдайын қадағалау біріншіден, жұмысқа кіргендегі міндетті алдын ала тексеру және жұмысшылар- дың кезеңдік медициналық тексеруден өтуі арқылы, ал екіншіден, науқастарды емханаларда немесе ауруханаларда кәдімгі емдеу жо- лымен қамтамасыз етіледі. Заңға сәйкес жұмысшыларға ескерту 6 айда 1 рет немесе 3 жылда 1 рет жүзеге асырылуы керек. Уақыт аралығы еңбек шарттарының қауіптілігіне сәйкес орнатылған және жұмысқа алынарда алдын ала тексеруді және кәсіби аурулардың алдын алу мақсатында кезеңдік медициналық тексерісті қажет ететін өндірістер мен мамандықтар тізімінде көрсетілген. Тексеру кезінде аурулардың дамуының баста- пқы сипаттары анықталса, жұмысшы денсаулығы айтарлықтай жиі және жан-жақты медициналық қадағалауды қамтитын диспансерлік есепке алынады, шипажай-курорттық емді де қамтитын тиісті ем-ша- ралар жасалады.

Қайғылы жағдай кезінде зардап шегушіге алғашқы көмекті дәрі- гер келгенге дейін жұмыстағы жолдастары көрсетуі тиіс.

Зардап шегушінің денсаулығы, тіпті кейде өмірі де алғашқы көмектің қаншалықты тез және дұрыс көрсетілгеніне байланысты болатын қайғылы жағдайлар көптеп кездеседі. Сондықтан әр жұмы- скер алғашқы көмектің практикалық тәсілдерімен бірге, жазатайым оқиға кезінде мүмкін жағдайда (мәселен, тайғақ еденде құлағанда) қауіп-қатер немесе зардапты азайту шараларын да білуге тиіс. Соғып алу, буынның шығып кетуі, сіңірді созып алу және сүйектің сынуы кезінде көрсетілетін алғашқы көмек.

Тері асты- на қан кетуге әкеп соқтырған соғып алу кезінде басып тұратын таңғышты, ал ауруды басу үшін – суық компресс, мұзы немесе қары бар жылытқыны қою керек. Ішкі мүшелердің зақымдануына неме- се естен тандыруға әкеп соқтырған

қатты соғып алу кезінде тез арада дәрігерлік көмекті ұйымдастыру керек. Сүйек сынуы кезінде зардап шегушінің ауруын барынша басатындай жағдай жасау керек, оны отырғызып немесе жарақаттанған аяғын қозғалыссыз қалды- рып жатқызу қажет. Тәннің зақымданған бөлігін шендеуіш немесе таңғыштың көмегімен қозғалмайтындай етіп бекіту керек (4.14 су- рет), ал шыдатпайтын ауруды басу үшін суық компресс (суық суға малынған сүлгі) басу керек.

жағдайда денені июден сақтап, зардап шегушіні қатты тегіс жерге жатқызу қажет.

Сыну немесе буын шығуы кезінде дәрігер келгенше сүйектерді теңестіруге немесе сынған жерді салуға тырысудың керегі жоқ. Буындардың шығып және созылған жағдайында буын аймағына суық басып, қатты таңу керек, зардап шегушіні тыныштандырып, ау- руды басатын дәрі (анальгин, амидопирин) беру керек.

а

б

1... 4

5... 9

10... 14

құлаған жағдайда бұрылып, бүйірмен жатуға тырысу, ол үшін аяқты тізеден бүгіп, қолды денеге, ал иекті – көкірекке жабыстыру керек. Бұл құлау биіктігі мен соққының күшін азайтады, омыртқа, қабырғалар- ды сынудан сақтайды, ми шайқалуынан, ішкі мүшелердің үзіліп кетуінен сақтай- ды.

Алға құлаған кезде шынтағынан бү- гілген екі қолды жіберіп, басты артқа шалқайту керек, бұл қол, аяқ және бас сүйектерінің сынуынан сақтайды. Сәт- сіз құлау кезінде алғашқы көмекті 4.14 суретте көрсетілгендей етіп жасау ке- рек.

Қолдағы немесе аяқтағы жарақаттан қатты қан кету кезінде зақымданған қолды немесе аяқты жоғары көтеріп, қан тамырын тиісті жерінен (4.15 сурет) басу керек, резеңке бұрау ор-

сурет. Үшкіл орамал мен та- яқтың көмегімен артериалды қан ке- туін тоқтату: а

б

натып немесе мұны жіп, белбеу немесе үшкіл орамалдың көмегімен (4.16 сурет) істеу керек, оған қойылған уақыты көрсетілген қағаз да салынады. Бұл өте маңызды, өйткені бұрауды жазда 1,5... 2 сағ және қыста 0,5...1 сағаттан артық ұстауға болмайды.

жағдайында көзді су ағынымен жақсылап жуу керек, содан соң сірке немесе бор қышқылының 2%-дық ерітіндісімен, ал тәнді — 5%-дық сірке қышқылымен шаяды, содан соң көз бен тәнді қайтадан сумен жуу керек.

Қышқылға күйген жағдайда көзді су ағынымен жуу керек, сосын ас содасының 5%-дық ерітіндісімен, ал тәнді – қатты су ағынымен жуып, калий перманганатының 5 %-дық ерітіндісімен немесе ас со- дасының 10 %-дық ерітіндісімен өңдеу керек және тең мөлшердегі өсімдік майы мен әкті судың қоспасына малынған дәкені қою керек.

жағдайында зақымданған жерді с у м е  н ж у у ғ а болмайды, әкті алып тастап, жарақатты ерітілген маймен немесе өсімдік майымен өңдеп, таңғыш қою керек.

, оны салқын жерге ауыстырып, шалқа- сынан жатқызып, жағасын, белдігін және басқа да қысым тұрған киімдерін босатып, суық су ішкізіп, мүсәтір спиртін  иіскету  ке- рек, басының астына жылытқы немесе суық суы бар полиэтиленді қапшықты, ал маңдайына – суық компресс қою керек.

Есінен танған жағдайда (тыныстамай немесе тамыры соқпай жатса) тез арада қолдан дем алдыруға және тікелей емес (сыртқы) жүрек уқалауын жасауға кірісу керек (4.17 сурет). Қолдан дем алды- рудың ең тиімді тәсілдері жүректі сыртынан уқалаумен бірге орын- далатын «ауыздан ауызға» немесе «мұрыннан мұрынға» тәсілі бо- лып табылады (4.17 а сурет). Бұл үшін зардап шегушіні шалқасынан жатқызып, аузын ашу керек, қажет жағдайда беторамалмен аузын сілекеймен қақырықтан тазартып, тілі көмейін жауып қалған жоқ па, соны тексеру керек. Содан соң зардап шегушінің жағасын, белбеуін және киімінің басқа да қысып тұратын бөліктерін босатып, жауыры- нының астына киімнен жасалған білікшені қойып, көмейі ашылуы үшін, басын шалқайту керек. Осыдан кейін көмек көрсетуші сау-  сақтарымен зардап шегушінің мұрнын қысып, терең тыныс алып, ау- зын (орамал немесе дәке арқылы жасауға болады) зардап шегушінің ашық тұрған аузына қатты тақап, бірден оған ауа үрлеуі тиіс. Нәти- жесінде зардап шегушінің аузы мен мұрны босап, көкірек қуысы то- лық түскенге дейін дем шығаруы жүзеге асады. Содан соң бәрін ми-

нутына 10/12 рет жасау керек. «Мұрыннан мұрынға тәсілі» «ауыздан ауызға» тәсіліне ұқсайды. Бұл кезде ауа аузы қолмен басылып тұрған зардап шегушінің мұрны арқылы үрленеді. Қолдан дем алдыруды зардап шегуші есін жиғанша (ернін, қа- бағын қимылдату немесе жұту қозғалыстарын жасау) жалғастыру керек, содан кейін үстін жамылғымен жабу керек. Іс ұзаққа созылып кеткен жағдайда, зардап шегушінің денесін жылытып, үстіне жа- мылғы жауып, аяғына жылы суы бар жылытқыны қою керек.

Жүректі сыртынан уқалауға зардап шегушінің жүрегі тоқтаған кезде бірден кірісу керек, өйткені қан айналымының 5 минуттан не- месе одан да көбірек уақытқа тоқтауы адам ағзасын қайтарымсыз өз- герістерге әкеп соқтырады. Зардап шегушіні қатты жерге шалқасынан жатқызып, көкірек қуысын ашып, белбеу және басқа да киімнің қы- сып тұратын бөліктерін босату керек. Көмек көрсетуші зардап ше- гушінің бір жағында тұрады, кеудесінің үштен төменгі бөлігін та- уып, оған барынша ашылған алақанын қояды, осы алақанының үстін екінші жазылған қолының алақанымен басады. Содан соң шынтағын бүкпестен, жылдам қимылдармен зардап шегушінің көкірегін баса- ды, сонымен бірге зардап шегушінің көкірегінің төменгі бөлігі 30...40 мм дейін басылуы үшін өз тәнінің салмағын түсіруге тырысады, осы салмақты 0,5 с бойы ұстап тұрып, содан соң алады. Басуды секунды- на 1 жиілігімен жалғастыру керек. Уқалаудың дұрыс орындалған жағдайында қан айналымы қалпы- на айтарлықтай тез келеді — тамыр соғысы пайда болып, қарашығы тарылады.

Егер көмекті екі адам көрсетсе, олар жүректі сыртынан уқалау

а

б

мен қолдан дем алдыруды бір мезетте жасай алады (4.17 б сурет), олар дәлме-дәл кезектесіп отырады, кеудені 4-5 рет басу аралығы өкпеге ауа бір рет үрленген уақытымен тең болады. Егер көмекті бір адам көрсетіп тұрса, онда тәсілдерді алмастырып отыруы керек: 2... 4 үрлеуден кейін кеуде қуысын 4.6. рет басу керек. Арасында басулар- дың аралығында зардап шегушінің қалыпты тамыр соғысының пайда болуын тексеріп тұру керек.

зардап шегушінің ауыз қуысын қағаз майлық немесе дәкенің көмегімен тазарту керек, ал тұншығу жағдай- ында қолдан дем алдыру керек. Егер зардап шегуші жұтына алатын болса, оған бір стақан сүт немесе жұмыртқа ақуызының сулы ерітін- дісін беру керек.

кезін- де зардап шегушінің асқазанын 4. 5 стақан жылы жумен немесе ас содасының ерітіндісімен шайып, оны құстыру керек.

Улы газдармен улану (көміртегі тотығымен, күкіртті ангидри- дпен, азот тотықтарымен) жағдайында зардап шегушіні таза ауаға алып шығып, тыныштығын сақтап және тәннің салқындап кетуіне жол бермеу керек, ал ауыр жағдайларда қолдан дем алдыру керек.

Электр тоғынан зардап шеккендегі алғашқы көмек.

Тоқтан зардап шеккенде ең алдымен адамды тоқтың әсерінен арылту ке- рек (қуат көзін ажыратқышпен немесе жасанды қысқа тұйықталу жолымен өшіру, тоқ келіп тұрған сымдарды ажыратып, кесіп неме- се алып тастап, зардап шегушіні шетке сүйреу, бұл кезде

жеке қа-

а

б

в

уіпсіздік шараларын (4.18 сурет) сақтау маңызды, олардың мәні мынада: сымдардың ә р қ а й с ы с ы н б ө л е к шабу немесе кесу керек және бұл тек оқшауланған саптары бар немесе құрғақ оқшау- лаушы маталармен оралған құралдармен жүзеге асырылады; зардап шегушіні тоқ көздерінен алыстатқанда оның киімінің қ ұ р ғ а қ б ө л і г і н е н ұстау керек; егер тәнінен немесе дымқыл киімінен ұстауға тура келсе, онда диэлектрлік қолғап кию керек немесе қолды құрғақ киіммен немесе шүберекпен орау керек. Алғашқы көмек шаралары зардап шегушінің жағдайына байланы- сты. Егер ол есін білетін болса, дәрігер келгенше оның толық ты- ныштығын сақтау керек. Есінен танып, бірақ қалыпты тыныстап жатқан жағдайында, зардап шегушіні біртегіс жұмсақ жерге жатқызып, белін босатып, жағасын ашып, таза ауаның келуін қамтамасыз етіп, мүсәтір спиртін иіскетіп, бетіне су шашып, денесін уқалау және жылыту керек. Тыныс алуы жиілеп, ентігіп кеткені байқалса, дереу жүректі сы- ртынан уқалап, қолдан дем алдыру керек. Бұл шараларды тіршілік белгілері білінбеген жағдайда (тынысы мен тамыр соғысы жоқ болғанда) жүрек пен өкпе қызметі қалпына келгенше немесе дәрігер келгенше жасау керек, өйткені өлім жағдайын белгілеуге тек медици- на қызметкерінің ғана хақы бар.

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТЕР МЕН ТАҒАМ ӨНДІРІСІ, ҚОҒАМДЫҚ ТАМАҚТАНДЫРУ ЖӘНЕ САУДА ЖАБДЫҚТАРЫНА ҚОЙЫЛАТЫН ҚАУІПСІЗДІК ТАЛАПТАРЫ

5 т

арау

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖАБДЫҚТАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН ҚАУІПСІЗДІК ТАЛАПТАРЫ

Өндірістік жабдықтар орнату, пайдалану және жөндеу үшін қа- уіпсіз болуы керек. Техникалық үдерістің мақсаттарына, дизайнына, жұмыс ортасы- ның сипаттамаларына, сондай-ақ технологиялық үдерістің ағымына қарай жабдық қауіпті және қауіпті емес жабдықтарға бөлінеді.

Жаб- дықтың асқан қауіптілігі қандай да бір техника қауіпсіздігі ереже- лері бұзылған жағдайда апатқа немесе қайғылы жағдайға әкеп соқты- руы мүмкін зиянды және қауіпті факторларының болу-болмауымен анықталады. Технологиялық жабдықтардың қауіптілігі айтарлықтай дәрежеде оған өңделген заттардың қасиеттеріне байланысты. Мысалы,

май және жануар майлары өндірісінде май дәндерінен май алу үшін қол- данылатын органикалық еріткіштердің улағыш сипаттары бар және ауамен белгілі бір мөлшерде шоғырлану кезінде жарылыс қаупі бар қоспаларды түзеді;

нан пісіру, кондитерлік өнімдер, қант өндірісінде ұн, какао ұнтағы, ұнтақталған қант және басқа да ұсақ дисперсті зат- тар да жарылғыш қоспаны тудырады. Жабдықтардың қауіпсіз пайдаланылуын қамтамасыз ететін бірін- ші кезектегі рөл оның қажетті қадағалау-өлшеу аппаратурасымен, қауіпсіздік құралдарымен, бұғаттаушы құрылғылармен, жабдықтың қалыпты жұмыс істеу режимін қадағалап, сонымен бірге апаттар мен қайғылы жағдайлардың туындау мүмкіндігін болдырмайтын өздігі- нен сигнал беру және қорғаныс құралдарымен жарақтандырылған қауіпсіз құрылымына тиесілі.

Жабдықтардың құрылғысы, монтажы, қызмет көрсетуі және пай- даланылу тәртібі МЕСТ 12.2.003-91 «ЕҚСЖ. Өндірістік жабдықтар. Қауіпсіздіктің жалпы талаптары», МЕСТ 12.2.124 – 90. «ЕҚСЖ. Азық-түлік жабдықтары. Қауіпсіздіктің жеке талаптары» және сала- лық стандарттардың талабына сай болуға тиіс. Бұл стандарттарға сәйкес өндірістік құрал-жабдықтар зиянды, жа- рылғыш және өрт қаупі бар заттарды пайда болу және жиналу орын- дарынан шығаруға арналған арнайы құрылғылармен жабдықталған. Кіріктірілген желдеткіш жүйелері технологиялық жабдықтың баста- пқы құрылғысымен бір мезгілде іске қосылуы керек, бұл оларды   бір уақытта іске қосуды қамтамасыз етеді. Өндірістік жабдықтар- дың құрылым бөлшектерінде қызметкерлерге зиян келтіру қаупі бар үшкір бұрыштар, шеттер, қылаулар және тегіс емес беттер болмауы керек. Электр қуатымен басқарылатын өндірістік жабдықты жобалауда электр қауіпсіздігіне арналған құрылғылар (құралдар) болуға тиіс. Өндірістік жабдықты жобалау ыстық бөліктермен жұмыс істейтін қызметкерлердің олармен кездейсоқ байланыста болу мүмкіндігін жоққа шығарып, күюден қорғауға мүмкіндік береді. Шамадан тыс жүктелу, механизмдердің жұмыс реттілігінің бұ- зылуы, сондай-ақ пневматикалық немесе гидравликалық жүйелерде қысымның төмендеуі қауіп-қатерді тудыруы мүмкін өндірістік жаб- дық тиісті сақтандырғыш құрылғылар мен бұғаттармен жабдықта- луы тиіс. Қауіпсіздік мақсатында өндіріс жабдықтарын жобалау жұмыс істейтін адамды электр тоғынан, сонымен бірге қате әрекеттерден қорғауды қамтамасыз етеді. Машиналардың қауіпті инерциялық қозғалысты орындайтын жұ- мысшы бөліктері жабдықты өшірудің барлық жағдайларында авто- матты түрде тежеу режимінде жұмыс істеуге тиіс. Жабдықты жобалау жүктемеге кедергі келтірмеуі, өнімді толық шығарып тастауы және жабдықта санитарлық тазалық жұмысын жүргізуі керек, ол бәрін түгел жууды және кептелу аймақтарының болмауын қамтамасыз етуге тиіс. Жабдықты өңдеуге, жууға және та- залауға арналған барлық операциялар механикаландырылған және жұмыс істейтін қызметкерлер үшін қауіпсіз болуы керек. Азық-түлік өнімдерін 45 °С жоғары температурада сақтауға ар- налған резервуарларда және басқа да шандарда тексеру саңылауын үстіңгі жағына орналастыру керек, сонымен қатар, шандар мен ыды- стар деңгей өлшеуіштермен жарақтандырылуы тиіс. 45 °С және одан төмен температурада сақтауға арналған шандар мен ыдыстардың ішке қарай ашылатын, өздігінен тығыздалатын люктері болуы керек.

Зиянды өрт және жарылыс қаупі бар заттармен толтырылған резерву- арлар мен жинақтағыштар резервтік жинақтағышқа шығарылған деңгейлік өлшеуіштер мен аударып құю құбырларымен жабдықта- луы тиіс.

5.2.

ЖАБДЫҚТЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖҰМЫС ІСТЕУ АЛАҢЫН ОРНАЛАСТЫРУҒА АРНАЛҒАН ҚАУІПСІЗДІК ТАЛАПТАРЫ Өндірістік нысандардағы жабдықтардың орналасқан жері мен ор- наласуы технологиялық жобалаудың өнеркәсіптік стандарттарына сәйкес жүзеге асырылады, сонымен бірге келесі шарттар міндетті түрде қарастырылады: жабдықтарды технологиялық схемаға сәйкес орналастыру тәртібі; қызмет көрсету және жөндеу қауіпсіздігі; жай- лылықты, табиғи жарықтандыруды және таза ауаның кіруін қамта- масыз ету. Технологиялық жабдыққты орналастырған кезде, жолдың ені үшін төмендегі нормаларды сақтау қажет: негізгі жолдар – кемінде 1,5 м, жабдықтар арасында – кемінде 1,2 м, өндірістік ғимараттардың қабырғалары мен жабдықтардың арасында – кемінде 1 м, жабдықты күту және жөндеу үшін – кемінде 0,7 м. Жұмыс орнындағы өтетін жолдың ені жұмысшылардың кірме жолдар мен өтпе жолдардың бір жағына қарай орналасқан жағдайын- да кемінде 0,75 м және жұмысшылардың кірме жолдар мен өтпе жол- дардың екі жағына орналасуы жағдайында кемінде 1,5 ұлғайтылуы тиіс. Өтетін жолдардың ені қолданылатын көлік түрінің айналу ради- усын  ескере отырып белгіленеді. Қабат аралық жабдықты монтаждау және бөлшектеуді қамтамасыз ету үшін, көлемі монтаждалып жатқан жабдықтың тиісті көлемдері- нен 1 м асатын саңыраулар қалдырылады. Ашық монтаждау саңыла- улары биіктігі кемінде 1 м кем емес және төменгі ашылу периметрі бойынша 0,15 м кем емес тұтас қаптаумен қоршалады. 1,5 м биіктіктегі ыңғайлылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін үлкен өлшемді жабдықтар (ашымал тазартқыш аппараттар, ыдыстар, вакуумдық аппараттар және т.б.) стационарлық алаңдар- мен және баспалдақпен жабдықталған. Жер учаскелерінің ені кемін- де 0,7 м, тік тіреулердің биіктігі 1 м, аралығы – 1,2 м. Алаңқайлар мен көпірлерді биіктігі кем дегенде 0,15 м болатын тұтас қаптама-

мен жабдықтайды. Қаптама мен таяныштардың арасынан алаңқай тақтайынан (көпір) 0,5 м биіктікте қосымша ұзын қоршауды орнала- стыру мүмкіндігін қарастыру керек. 3...5 м биіктіктегі баспалдақтарда өтпелі аумақтар болуы керек. баспалдақтың ені 0,7 м кем болмауы тиіс, биіктіктегі баспалдақтар арасындағы қашықтық – 0,2 м артық емес, ал баспалдақтың ені – 0,12 м кем емес. Биіктігі 1,5 м болатын баспалдақтар көкжиекке 45° көл- беу орналасуы керек, ал биіктігі 1,5 м болса — 60° аспауы керек. Металл алаңқайлар мен баспалдақ сатыларының беттері кедір-бұ- дыр немесе тесіліп-созылатын құрыштан жасалады. Металл алаңқай- лар мен беті тегіс, сондай-ақ дөңгелек шыбықты болаттан жасалған баспалдақтарды қолдануға жол берілмейді. Конвейерлер адамдардың өтуіне арналған көпірлермен (қатарлас көпірлер арасындағы қашықтық 30,50 м), сондай-ақ оларды тиісті жағдайда кез келген жерден өшіруге болатын «Тоқтату» батырма- сымен жабдықталған.

Өндірістік жабдықтың барлық басқару тетіктері МЕСТ 12.2.064- 81 «ЕҚСЖ. Өндірістік жабдықтарды басқару тетіктері» талаптарына сай келуі тиіс және МЕСТ 12.4.040-78 «ЕҚСЖ. Өндірістік тетіктерді басқару символдарына» сай немесе олардың функционалдық қыз- меттерін түсіндіретін нақты жазулары болуға тиіс. Басқару элементтерінің құрылымы мен орналасуы өндірістік құрал-жабдықтың міндетті түрде немесе өздігінен іске қосылу мүм- кіндігін болдырмауға тиіс. Қосу жабдығы әртүрлі бөлмелерде орна- ласқан жағдайларда, бірнеше жұмыскерге бір мезетте қызмет көр- сетілуін қоспағанда, бірнеше жабдықты қосу орны болуына ж о л  б е р і л м е й д і. Бұл жағдайда осы тетіктің қосылуға дайын екендігін білдіретін дыбыстық немесе жарық сигналы берілуі қарастырылады. Автоматты толассыз желілер жұмысты автоматты режимде басқа- руға қажет орталық басқару тетігімен жабдықталған. Сонымен қоса, толассыз желінің құрамына кіретін әрбір машина машинаның тікелей өзіне орналастырылған жеке басқару құралдарымен жабдықталған. Басқару тетігін: көлденең жазықтықта немесе оның еден неме-

се жұмыс істеу ауданы деңгейінен 600...1 000 мм биіктікте болған жағдайында 30 ° бұрышта орналастыру керек; тік жазықтықта не- месе еденнен 1 300.1 900 мм биіктікте орналасқан жағдайында көл- денең 60° бұрышта орналастыру керек. Басқару тетігіндегі құралдар мен құрылғылар үдерістің технологиялық параметрлерінің мәндерін және ең жоғарғы рұқсат етілген жұмыс мәндеріне жеткен сигналын көрсетеді. Төтенше жағдайда өшіру батырмасы қызыл түсті, басқа түймешік- тердің өлшемімен салыстырғанда үлкейтілген өлшемде, «Апаттық жағдайдағы өшіру» деген жазуы бар саңырауқұлақ тәрізді итергіші бар. Ұзындығы 10 м асатын конвейерлер «Тоқтату» төтенше батырма- ларымен жабдықталуы керек. Төтенше түймелердің саны олардың арасындағы қашықтық 10 м аспайтын етіп жасалады. Жабдықтың ір- гелес бөлмелерде орналасқан кезінде «Тоқтату» жазуы бар төтенше түймелері әрбір бөлмеде болуы керек. Сонымен қатар, конвейерлер басы мен соңғы жағында тоқтатуға арналған төтенше батырмалар- мен жабдықталады. Конвейерлердің және олар біріктіретін машиналардың жетектері машиналардың немесе конвейерлердің біреуі кенеттен тоқтатылған жағдайда тасымалданатын жүктің аударылып кетуі мен құлауына жол бермейтіндей етіп бұғатталуы тиіс. Еден деңгейінен 1,7 м жоғары орналасқан басқару тетіктері (қақпақтар, тұтқалар) қашықтан басқарылатын құрылғылармен жаб- дықталады. Тұрақты жұмыс орнының басқару тетіктері (түймелер, тұтқалар және т.б.) көлемі шектелген аймақта орналасуы тиіс: ұзын- дығы — 0,7 м артық емес, тереңдігі — 0,4 м артық емес, биіктігі — 0,6 м артық емес. Көрсетілген басқару тетіктері тұрып қызмет еткен жағдайда еден (алаң) деңгейінен ары кетсе 0,7.1,5 м биіктікте және отырып қызмет еткенде 0,6.1,2 м биіктікте орналасуы керек. Қолмен басқару кезіндегі тұтқалар мен иінтіректерге түсетін күш 40 Н аспауы тиіс, ал қолмен реттеу және жөндеу кезінде — 100 Н көп болмайды. Аяқпен басқару жабдықтарында жабдықтың кез келген кездейсоқ қосылып кету жағдайларын болдырмайтын кедергілері мен сақтан- дырғыш құрылғылары болуы керек. Педальді басқан кезде күш: жұмысшының отырған жағдайында 24,5 Н; тұрған жағдайында 34,5 Н аспауы керек.

6 т

арау

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТЕРДІ ЖҮРГІЗУ КЕЗІНДЕГІ ҚАУІПСІЗДІК ЕРЕЖЕЛЕРІ

Спирт және арақ-ликер өндірістеріндегі зиянды және қауіпті зат- тар болып сусымалы шикізат (арпа, бидай және т.б.), көміртегі ди- оксиді, спирт, ал қауіпті аймақтар болып – қысыммен жұмыс істеп тұрған технологиялық жабдықтар (мерзімді жұмыс істейтін қай- натқыштар,  үздіксіз қайнату агрегаттары және т.б.) есептеледі. Әсіресе, кісі өліміне әкеп соқтырған жазатайым оқиғалардың ба- сым бөлігі ыдыстардағы жұмыстардың дұрыс ұйымдастырылмауы жағдайында, адамдардың ыдыстарға газдылықты алдын ала өлшеме- стен және жеке қорғаныс құралдарынсыз түскен кездерінде болады. Қысыммен жұмыс істейтін ыдыстарды дұрыс пайдаланбау нәтиже- сінде, қайнатқыштар жарылып, адамдар өлген жағдайлар болған. Астық сақтау қоймасында да түрлі жағдайлар болады. Қосалқы өн- дірістегі жазатайым оқиғаларға көлік құралдары, жөндеу-монтаждау жұмыстарының сапасыз болуы себеп болады. Өндірісте салауатты және қауіпсіз еңбек жағдайларын жасау үшін барлық технологиялық жабдықтар мен технологиялық процестер қа- уіпсіздік талаптарына сай болу керек.

Шикізатты дайындау.

Спиртті өндіруге арналған шикізат ретінде картоп, сірне және астық қолданылады. Шикізатты дайындаған кезде шаң жинау жабдығының саңылаусыздандырылған немесе шаң сора- тын құрылғылармен жабдықталған болуын қадағалау керек. Балғалы ұнтақтағыштың қақпағы қақпақ ашылған жағдайда ұнтақтағыштың іске қосылуына жол бермейтін бұғаттаушымен жабдықталады. Шикізат дайындау цехында жабдықты қауіпсіз түрде іске қосу үшін екі жақты телефон байланысы немесе тазарту цехы мен шикі- зат қоймасы бар дыбыстық және жарық сигнализациясы орнатылған.

Шикізатты крахмалды қантсыздандыруға дайындау үшін қолда- нылатын мерзімді жұмыс істейтін қайнатқыштар мен үздіксіз қайна- ту агрегаттары «Құрылғы және қысыммен жұмыс істейтін ыдыстар- ды қауіпсіз түрде пайдалану ережелерінің» талаптарына, ал үздіксіз қайнату құрылғылары (құбырлы) «Құрылғы және бу мен ыстық су құбырларын қауіпсіз түрде пайдалану ережелеріне» сай болуы керек. Мемтаукентехқадағалау бекіткен тексеру мерзімдерінің уақытына қарамастан, жыл сайын зауытты толық жөндеу кезінде әрбір қай- натқыш пен үздіксіз қайнату агрегатының әрбір бағаны нұсқаулыққа сәйкес тексеруден өткізіліп тұруы тиіс. Қайнатқыш жиектері 8 мм дейін, ал үздіксіз қайнату агрегатының бағандары 5 мм дейін жұқарып кеткен жағдайда, жарылысты болды- рмау үшін мұндай аппараттарды қолдануды доғарған жөн. Агрегаттар мен үздіксіз қайнату құрылғыларының бағандарының түбінде және төменгі, цилиндрлі бөлігінде қорғаныс гильзалары бо- луы шарт. Қорғаныс гильзасы бастапқы қалыңдығынан 50 % дейін жұқарып кетсе, оны ауыстыру керек. Бірінші сатыдағы қантсыздандырушы (бітелу және тоңазытқыш күбісі) мен көтергіш олардың толып кетуін және ыстық массаны шығару мүмкіндігін болдырмайтын автоматты құрылғымен жаб- дықталады.

Уыт өндіру.

Уытты қопсытқыш және жылжымалы арбамен жаб- дықталған «жылжымалы жүйек» түріндегі уытханаларда уыт өндіру кезінде, мына талаптардың сақталуы тиіс: қопсытқыш, жылжыма- лы арба, электр шкафтары жерге тұйықталуға тиіс, қопсытқыш пен жылжымалы арбаны басқару тізбектерінің кернеуі 42 В аспауы керек. Уыт өндіру бөлімшесі ағынды-сорғылы желдеткішпен жабдықта- лады, ол барынша рұқсат етілген көміртегі диоксиді концентраци- ясын 0,5 %  аспайтын көлемде қамтамасыз етеді. Астықтың күбіге

Ашыту және ашытқы бөлімдері басқа бөлмелерден оқша- уландырылады және ағынды-сорғылы желдеткішпен жабдықталады. Ашыту аппараттары мен ашытқы генераторлары саңылаусызданды- рылады, вакуумды үзгіштермен, спиртті тұзақтармен және сұйықтық деңгейінің көрсеткіштерімен жабдықталажы. Ашыту құрылғыла- рынан көмірқышқыл газын шығаоу Ережелердің талаптарына сәй- кес жүзеге асырылады. Көміртегі диоксидін терең резервуарлардан шығару оларды сумен толтыру арқылы жүзеге асады. Ашыту аппараттары мен ашытқы генераторларының жоғарғы және төменгі люктері болуы керек және олар механикалық жуғышпен жабдықталады. Жоғарғы люктің қақпағының астына торлар орнаты-

лады.

Айыру және тазарту. Айыру және тазарту бөлімінде ашыту-айыру және ашыту-тазарту бағандарының барлығы төменгі және жоғарғы жағынан вакуумды-үзгіштермен жабдықталады. Аппарат пен ва- куумды-үзгіштің арасына құлыптау құрылғыларын орнатуға тыйым салынады. Аппараттың ауа шығатын тесіктерінен шығарылған спирт буларын ұстау үшін, спиртті тұзақтар орнатылады. Ауа шығатын тесіктер жалын өшіргіштермен жабдықталады.

Спирт қалдығын буландыру.

Спирт қалдығын буландыру цехы бөлек ғимаратта немесе спирт зауытына жақын орналасқан ғимарат- та орналасады. Булану үрдістері, сондай-ақ буландырғыштар аппа- раттарындағы булау деңгейі өздігінен шығарылуы керек. Сутегінің жиналуын болдырмау үшін массадан қышқыл тазалау (булану) бу- ландырғыштарын вакуумдық сорғымен немесе желдеткішпен жиі- жиі сорып алу керек. Қайнатуға арналған қышқылдар мен сілтілердің ерітінділері бу- лағыш аппараттарға тек құбырлар арқылы жіберілуі керек. Тұз қышқылын қайнату кезінде және қайнатып болған соң, сонымен бір- ге ғимараттарды тексеру кезінде жарылысты болдырмау үшін ашық жалынды қолдануға тыйым салынады.

Қайнату жауапты адамның қадағалауымен жүзеге асырылуы тиіс.

А және В санатты өндірістерде жарылыс және өрт қаупінен сақтандыру үшін, апаттық желдету жағдайын қарастыру керек.

Сақтау.

Айыру және тазарту жұмыстарынан кейін спирт аппа- раттарды сақтау бөлмесіне сақталуға түседі, онда сіз тек ұшқынға жол бермейтін құралды ғана пайдалана аласыз. Бұл бөлімде апатты жарықтандыру, бу сөндіргіш және алғашқы өрт сөндіру құралдары болады. Спирт, этил спиртінің бас фракциясы, сивуха майлары құй- ылған шандар мен ыдыстардың герметикалық жабық люктері болуы тиіс және олар атмосферамен спирт тұзақтары мен жалын өшір- гіштермен жабдықталған ауа шығатын тесіктері байланысуы керек. Аппарат бөліміндегі электр жабдықтары және электрлік жа- рықтандыру электр қондырғыларын орнату Ережелерінің талапта- рына сәйкес жүзеге асырылады. Қозғалтқыш корпусы, спирт ыдысы, өлшеуіштер, спирт құйылған резервуарлар мен байланыстардың кор- пусын жерге тұйықтау керек. Аппарат бөлімінде жеке қорғаныс құралдары: түтікті газ маскасы, құтқару жібі бар қауіпсіздік белдігі, кернеуі 12 В аспайтын, ВЗГ-14 және СГВ түріндегі жарылыстан қорғалған ауыспалы шам болады. Тазарту-ашыту, айыру-ашыту аппараттарын тазалау және жөндеу тек оларды тоқтатып, салқындатып, сумен жуып, құбыр желілерін бі-

теуіштердің көмегімен өшіріп, ғимаратты және құрылғыларды жел- деткеннен кейін ғана жүзеге асыруға болады. Спиртті сақтауға арналған бөлме спирт жіберетін және спирт қа- былдайтын бөлімдерден өрт сөндіру қабырғасымен оқшауландыры- лады. Бұл бөлімдердегі еден есікке қарама-қарсы жағында көлбеу болуы керек. Жабық спирт сақтау қоймасында кездейсоқ төгілген спиртті жинауға арналған шұқырдың бос көлемі мынадай болуы тиіс Жер үсті резервуарларының әр тобын қоршау керек және төгілген сұйықтықтың есептік деңгейінен 0,2 метр биіктікте тұтас топырақ үймесімен жабу керек. Спирт қоймалары мен жер үсті резервуарлары найзағайдан қорғалуы тиіс. Қабылдау және жөнелту бөлімінің спирт сақтау қоймасында ал- когольді құюға және жарықтандыруға арналған сорғы жарылыс қа- упі төнбейтіндей етіп жасалуы керек; спиртке арналған сұйық және төгілетін құрылғылар жерге тұйықталған. Спиртті резервуарға жет- кізетін түтік немесе шланг ыдыстың түбіне 200 мм жетпеуі керек. Найзағай кезінде спиртті құюға        т ы й ы м  с а л ы н а д ы.  Спирт сақтау қоймасында жалын шығаратын құралды қолдануға болмайды.

Сұрыптау.

Сұрыптау цехындағы жұмыстың қауіпсіздігі үшін тазартылған спирттің мөлшері күнделікті талаптан аспауы керек. спиртті жұмсақ сумен тек жабық люктерде араластыру керек. Бел- сендірілген көмірді бу желісінде регенерациялауға тек бу бағаны- на апарылатын бу өткізгішке орнатылған редукциялық қақпақтың және 0,07 МПа рұқсат етілген қысымға сәйкес жасалған сақтандыру қақпағының дұрыс жұмыс істеуі тексерілгеннен кейін ғана рұқсат

етіледі.

Көмір сынамаларын алу үшін көмір бағанының жоғарғы люгін ашуға тек бағанның 40 °С жоғары емес температураға дейін салқын- датылған жағдайында ғана рұқсат етіледі.

Қаптама.

Ыдыс-аяқ цехында жәшіктерді сақтау кезінде талап етілетін ережелерді сақтау керек. Қолмен реттеу кезінде ыдысы бар жәшіктерді биіктігі 2 м аспайтын қатарларға тізіп қою керек. Қатар- лардың арасындағы негізгі орынның ені 2 м кем болмауы тиіс. Шөлмекжуғыш машинаға түсетін шөлмектердің температурасы 10 °С төмен болмауы тиіс. Шөлмекжуғыш машинада келесі жағдайларда желіні өшіруге ар- налған бұғаттаушы құрылғысы болуы керек: Шөлмекжуғыш машинаның бұлауын жуу ерітіндісімен толтыру және кассеталарды шөлмектермен толтыру механикаландырылуы керек. Жуу ерітінділерін бөлек бөлмелерде дайындау керек. Маши- наның жұмыс істеп тұрған тетіктерінен сынған шөлмектерді тек ар- найы құралдармен (ілмектер, қысқыштар және т.б.) шығару керек. Қаптау желісінің барлық автоматтары қолмен тоқтатуға арналған жабдықтармен және кептеліп қалу жағдайлары болғанда желіні ажы- рататын өздігінен бұғаттау құралдарымен жабдықталуы тиіс. Маши- налардың жұмыс істеуі кезінде шағылған әйнектерді тек машинаны тоқтатқаннан кейін ғана шығарып, оны жабдықтың жанына үйіп қой- мау керек.

Ашытқы өнеркәсібіндегі негізгі қауіпсіздік талаптары Қауіпсіздік және санитария ережелерімен және ашытқылар өндірісіндегі кәсіпо- рындарда және қауіпсіздік техникасы бойынша стандартты нұсқау- лармен реттеледі. Аталған нормативтік құжаттардың талаптарына сәйкес, ашытқы өндірісі үшін технологиялық жабдықтар ашытқы цехының ғимарат- тарына және олардың ыдырау өнімдеріне кіру мүмкіндігін жоққа шығаратын қақпақтар мен сорғылармен жабдықталуы тиіс. Технологиялық жабдықтар мен жемдік ашытқылардың цех бөлім- дерінен атмосфераға шығарылатын ауа абсорберлер және басқа да құралдармен алдын ала тазартылуы тиіс. Жабдықты хлор немесе сөндірілген әкпен дезинфекциялау кезінде жұмысшылар арнайы киімдер мен қорғаныс құралдарымен (көзәйне- ктер, респираторлар, газ маскасы) жабдықталуы керек. Сепаратор бөлімі әр сепаратордың апаттық жағдайда тоқтатылу тетігімен жабдықталады. Сепараторлар бетонды негізге бір  деңгей-

де орнатылады және анкерлік болттармен бекітіледі. Негіз бен тұғыр жақтауларының арасына дірілге қарсы төсемдер қойылады. Бара- банның айналу жылдамдығын бақылау үшін сепаратор тахометр- мен жабдықталған. Ол ауытқып кеткенде, діріл, қосымша шу пайда болған кезде сепараторды өшіріп тастау керек. Ашытқы суспензиясын бөлек бөлмелерде жанышқыш немесе бүріккіш кептіргіштерде құрғату керек. Буды кетіру үшін жанышқыш кептіргіштің төбесіне сорғыш қолданылады. Бүріккішті кептіргіштер мен олардың қосалқы құралдарын рет- теуші құрылғылармен жабдықтайды, мәселен, соңғы рет өлшейтін, бекітетін және температура, қысым және басқа да көрсеткіштердің өлшеміне арналған құралдар. Кептіру үдерісін автоматты түрде рет- теп отыру ашытқы суспензиясы бар бүріккіш механизмің ғана емес, оттықтың да жұмысын бұғаттауға мүмкіндік беруі керек. Бүріккішті кептіргіштер жекелеген түйіндердің жұмыс істемей қалған жағдайында (пневмокөлік жүйесінің немесе циклондар жүй- есінің толып қалуы, кептіргенге дейін және кептіруден кейін кептіру құралының температурасының артуы, ашытқылардың жалындап ке- туі) ескерту және апаттық сигнал берумен жабдықталады. Автомати- каның сигнализациялан басқа мақсаты – кептіру құралының берілісін азайту немесе тоқтату немесе температура жоғарылап немесе тұтану кету жағдайында пешке оттың берілуін тоқтату. Бүріккішті кептіргіштің кептіру ыдысы мен оның қосалқы құра- лында (газ құбырлары, кептіру мұнарасының қақпағы, циклон және т.б.) жарылғыш сақтандырғыш қақпақтары болуы тиіс. Кептіру каме- расында және циклондарда автоматика сигнализациясы бар автомат- ты өрт сөндіру құрылғысы бар. Статикалық электр қуатының таусылып қалуын болдырмау үшін, көлік және технологиялық жабдықтардың барлық аппаратурасы, ме- талл конструкциялар, газ құбырлары, пневмокөлік, аспирациялық құбырлар мен сүзгілердің металл бөлшектері жерге тұйықталуы тиіс.

Сыра қайнату мен алкогольсіз өндірістегі технологиялық үдеріс сатылары өте ұқсас. Осы салаларға тән ерекшеліктер жұмыс ай- мағындағы ауаға айтарлықтай дәрежедегі артық жылу, ылғал және көмірқышқыл газының бөлінуі.

уыт кептіру және жаныштап-өңдеу бөлімдерінің ғимараттары ағын- ды-сорғылы желдеткішпен, ал астық сепараторлары тазарту-сұрып- тау машиналарымен, елеуіштер, триерлер, уытты жылтырату, уытты жаныштау және арпа мен уытты өңдеуге арналған басқа да машина- лармен – аспирациямен жабдықталуы тиіс. Өңдеу, уыт өндіру және жаныштау бөлімдерінің электрлі құралдары жабық, шаң өтпейтін бөлімдерде болуы керек. Статикалық электр қуатын алып тастау үшін, ұнтақтау және ұсақтау бөлімдерінің жабдықтары жерге тұйықталуы тиіс. Уытты жаншығыш жұмыс істеп тұрған кезде уыт өндіру жәшігіне және уыт кептіргіштің ішіне кіруге тыйым салынады. Уыт кептіргіштерінің есіктерінде жаншығышты адамдар камераға кірген жағдайда өшіретін уыт жаншығыш жетегі бар бұғаттаушы бо- луға тиіс. Сұйық және газ тәрізді отындармен жұмыс істейтін пештер жарылғыш қақпақтармен және автоматты бұғаттаушымен жабдықта- луы керек. Соңғысы алау сөнген жағдайда пешке отынды жеткізу-  ді және ыстық ауа желдеткіштері алдын ала қосылмастан, отынның жану мүмкіндігі мен пешті үрлеп тазартудың жүзеге асырылмауын қамтамасыз етеді. Өңдеу, уыт өндіру және уыт кептіру бөлімдері телефон байла- нысымен, дыбыстық және жарық сигнализациясымен қамтамасыз етіледі.

Ірку күбісінің, ашытқы өндіргіш және қайнату қазандықтарының алдындағы бу құбырына манометр, сақтандырғыш қақпақша және бу қысымын төмендетуге арналған азайту құрылғысы орнатылады. Ірку күбісі, ашытқы өндіру және қайнату қазандықтары, сон- дай-ақ сүзгі күбісі созу құбырларымен жабдықталып, кернеуі 12 В аспайтын стационарлық шамдармен жарықтандырылуы тиіс. Дірілді азайту үшін, сыра ашытқысына арналған және сыраға арналған сепа- раторларды бөлек бөлмеге амортизаторлармен орнату керек. Сепара- тордың тежегіші дұрыс болуы керек. Сепаратордың үстіне құрастыру мен бөлшектеу кезінде бөлгіш бөлшектер мен жинақтарды көтеруге арналған аспаны орнатады.

Ашыту.

Цилиндрлік, ашыту, лагерлік танктері мен сүзгіден өт- кізілген сыра жинақтары көміртегі диоксидінің артық мөлшерін газ құбырына шығару үшін, герметизацияланған, жабдықталған маноме- трлермен, вакуумды-үзгіштермен және сақтандыру қақпақтарымен

(шпунт-аппараттар) жабдықталады.

Ашыту бөлімі СО2 шоғырлануын анықтайтын, ПШ-1 газға қар- сы кемінде екі шлангті және арқандары бар екі құтқару белдігі құрал- дарымен қамтамасыз етіледі. Көміртектің қос тотығы (көмірқышқыл газы) технологиялық ыдыстардан вакуумдық сорғымен (ыдыстың төменгі жағынан) не- месе ыдысты сумен толтырып, сондай-ақ желдеткіштің көмегімен шығарылуы керек. Аммиакты тікелей буландыру арқылы салқындатылған ашыту цех- тарында ауа салқындатқыштарға кіретін жерге орнатылған реттеуші шұралар электр қуаты сөндірілген жағдайда ауа салқындатқыштарға сұйық аммиактың берілуін өздігінен тоқтатуға тиіс. Төтенше жағдайды дер кезінде тоқтату үшін аммиак арқылы салқындатылған барлық бөлмелерде аммиак иісі пайда болғаны ту- ралы жұмысшыларға хабар беретін сигнализация жүйесі болуы ке- рек.

Сыраны құю.

Сыраны бөшкелерге құю кезінде изобарометрлік құрылғы манометрмен және қауіпсіздік қақпағымен жабдықталады.

Консерві өндірісіндегі қауіпті және зиянды бөлімдер болып кон- вейерлер (таспалы, бұрандалы, қырғышты және т.б.), автоклавтар және үздіксіз жұмыс істейтін стерилизаторлар, жеміс-көкөніс шикі- затын және шыны ыдыстарды жууға арналған жуғыш машиналар, за- уыт ішіндегі көлік құралдары (электрлік тиегіштер, автотиегіштер), әр түрлі ыдыстар, сепараторлар және т.б. есептеледі. Консерві өндірісінің технологиялық жабдықтары консервілеу өнеркәсібіндегі Қауіпсіздік және өнеркәсіптік санитария ереже- лерінің талаптарына және МЕСТ 12.2.124—90 «ЕҚЖБ. Тамақ өнім- деріне арналған жаблықтар. Жалпы қауіпсіздік талаптарына» сәйкес болуы тиіс.

Өнімді алдын-ала дайындау.

Жабдықтарда, автоматты сы- зықтарда жұмыс істеуге қауіпсіздікті қамтамасыз ету шаралары мен нұсқаулықтары бойынша оқытылған жұмыскерлерге рұқсат беріледі. Жабдықта жұмыс істейтін қызметкерлер арнайы киім, арнайы аяқ киім және қауіпсіздік құралдарымен қамтамасыз етіледі. Сонымен қоса, қадағалау-өлшеу құралдарына, қауіпсіздік құралдары мен іл- мекті арматураға ерекше назар аудара отырып, қауіпсіздік техникасы

жөніндегі нұсқаулықты қатаң сақтаулары тиіс.

Таспалы конвейерлердің барабандары қоршалуы керек, ал нори- ялардың корпустары толық жабылуы тиіс. Бұрғыштардың қорша- уы алмалы-салмалы және жетекпен жалғастырылған болуы керек. Шаңды материалдарға арналған бұрандаларды тиеу-түсіру орны жергілікті сорғылармен жабдықталған. Электр көтергіштерін (тель- ферлерді) орнату жүк көтергіш крандарды орнату және қауіпсіз пай- далану жөніндегі Ережелерге сәйкес орындалуы керек. Жуғыш машиналар бөлек бөлмеде орналасуы керек және оларда еденге су мен жуғыш зат ерітінділерінің ағуын болдырмау үшін пал- леттер болуы керек. Сонымен қоса, жуғыш машиналарда желіге күш түскен және транспортерлердің тоқтап қалған жағдайында электр жетектерін өшіруге арналған бұғаттаушы құрылғы болуы тиіс. Шикі- затты жууға арналған машиналардың барабандары мен қалақтары қызметкерлердің айналмалы бөлшектермен байланысына жол бер- мейтін қаптамалармен жабылады. Жуғыш сілті ерітіндісін арнайы станцияда механикалық әдіспен дайындау керек. Барлық үлгідегі калибраторларда кемінде 600 мм биіктіктегі жүк тиегіштері болуы тиіс. Барабанды үлгідегі калибраторлар шикізатты лақтырып тастауға және барабанды қозғалыс кезінде тазалауға жол бермеу үшін барабанның бүкіл ұзындығы бойымен екі жағында да қалқандармен қорғалуы керек. Қалқандар іске қосу құралымен бірік- тірілуі керек.

Ұсақтау және араластыру.

Кесу машиналардың кескіш құрылғы- лары іске қосу құрылғысымен біріктірілген қаптамалармен жабылуы тиіс. Ұсақ диірмендер мен балғалы уатқыштарды бөлек, дыбыс өт- кізбейтін бөлмелерде сақтау керек. Балғалы уатұыштың қақпағын уатқыштың қақпағы ашық тұрған кезінде іске қосуға жол бермейтін бұғаттаушымен жабдықтайды. Тазалау машиналары мен кескіштер жергілікті сору сорғыларымен жабдықталған. Сыққыштарға, жиекті сүзгілі сыққыштарға манометрлер, ал цен- трифугалар мен сепараторларға – манометрлер мен тахометрлер ор- натылады. Сепараторлар мен центрифугаларды бөлек бөлмелерге орнала- стыру керек. Сепаратор барабаны бөліктердегі сандар мен мөрлерге дәлме-дәл сәйкес келтіріле отырып жиналады. Сепаратордың бара- банының айналу жиілігін оның құжатқа сәйкестігін анықтайтын та- хометрдің көмегімен тексеру керек. Діріл немесе шу пайда болған жағдайда сепараторды бірден тоқтату керек. Консервілердің құрамдас бөліктерін араластыру үшін араласты- рғыштар іске қосу құрылғысымен біріктірілген қақпақтармен жаб- дықталған. Араластырғыштарды тиеу және түсіру механикалан- дырылуы керек. Араластырғыштарды жергілікті сору сорғысымен

жабдықтайды. Өнімдерді жылу тәртібімен өңдеу үшін, қызды- рғыштар, шарпытқыштар, қосарлы буландырғыштары бар қазан- дықтар, буландырғыштар, қуыру пештері, тік автоклавтар, үздіксіз жұмыс істейтін стерилизаторлар, пастеризаторлар және т.б. қолданы- лады.

Жылумен өңдеу.

Шарпытқыштарды манометрлермен, ал су шар- пытқыштарын сонымен қоса бұлаудағы су деңгейін көрсететін көр- сеткіштермен жабдықтайды. Бу-жылу аппараттары камералардың үстіне орнатылған жергілік- ті сорғылармен, ал – вакуумды-булағыш аппаратты – бу мен қойы- ртпақтың аппаратқа түсуіне және вакуум жоқ жағдайда араласты- рғыштың жұмыс істеуіне жол бермейтін бұғаттаушы құрылғымен жабдықтайды. Соған қоса, әрбір вакуум-аппараты жұмыс істеп тұрған бөліктегі вакуумды бұзбастан, бақылауға арналған азық-түлік өнімін алуға жол беретін құралмен жабдықтайды.

Қаптама.

Сыйымдылығы 3 немесе одан да көп конверві ыдыста- рына арналған толтырғыштарды жұмысшыларды ыстық өнім қал- дықтарынан қорғауды қамтамасыз ететін, іске қосу құралдарымен біріктірілген қалқандармен жабдықтайды. Толтырғыштар мұнарасы да қоршалуы тиіс, ал сұйық өнімдерге арналған толтырғыштардың күбідегі сұйықтық деңгейін өздігінен сақтап тұратын құрылғысы болуы керек. 10 л сыйымдылығы бар шөлмектерді құюға тұтқасы бар арнайы ағаш жәшіктермен жіберу керек. Шегендеу машиналары жұмысшыны ыстық өнімнің түсіп кетуі- нен қорғау үшін, қоршалуы тиіс, ал жартылай автоматты шегендеу машиналарының аяқ педальдері – сонымен бірге төбесінен қоршала жабылған. Күкірт оксиді бар баллондарды құрылғы Ережелері мен қысым- мен жұмыс істеп тұрған ыдыстарды қауіпсіз түрде пайдалану ереже- леріне сәйкес қолдану керек. Шикізатты күкірттендіруге және күкіртсіздендіруге арналған ап- параттың барлық қоспалары герметикалық болуы тиіс. Шикізаттарды күкіртсіздендіруге арналған жабдықтардың ашық саңылауларында жергілікті сорғылар ұйымдастырылады. Күкіртсіздендіру аппаратта- рының қақпақтары мен люктері олар ашылғанда жергілікті соруды өздігінен қосатын бұғаттаушы құрылғылармен жабдықталады. Күкірттендіруге және күкіртсіздендіруге арналған ғимараттарда В маркасындағы қораптары бар газ маскалары, сонымен бірге қышқыл ерітінділерін бейтараптандыруға керек су қоры мен сұйық әк болуы керек.

Тамақ өнімдерін өңдеуге арналған антибиотиктерді сорғыш шкаф-

та дайындау керек.

Улы және агрессивті заттармен жұмыс істейтін ғимараттар оқшау- лануы тиіс, ал зертханаларда механикаландыру ниетінен туған ағын- ды-сормалы желдеткіші бар құрылғымен жабдықталған жеке бөлме болады. Зиянды заттарды шығарумен айналысатын сорғыш шкафты жоғарғы және төменгі сорғылармен, сондай-ақ сұйықтықтың еденге ағып кетуін болдырмайтын кемершелермен жабдықтайды. Зертхана- дағы жұмыс үстелдері мен сорғыш шкафтар коррозияға қарсы мате- риалдардан жасалуы тиіс. Қышқылдар мен сілтілер едендері қышқылға төзімді материал- дардан жасалған және ағып кету мен бұруға қарай бейімделген бөл- мелерде сақталуы керек. Қышқылдар мен сілтілерді жертөле және жартылай жертөле ғимараттарында сақтауға тыйым салынады. Химиялық материалдардың қоймалары жеткілікті мөлшерде сіл- тіні немесе қышқылды бейтараптандыратын (сілті үшін – бор неме- се сірке эссенциясы: судың сегіз бөлігіне эссенцияның бір бөлігі; қышқыл үшін – соданың 5% ерітіндісі). Қышқылдар мен сілтілер құйылған әйнек шөлмектерді тұтқасы бар себеттерде немесе арнайы жәшіктерде сақтау керек. Қышқылдар мен сілтілерді тек екі адам 25 м артық емес қашықтыққа таси алады. Қышқылдар мен сілтілермен жұмыс істейтін адамдардың барлығы сақтандырғыш көзәйнектер, резеңке қолғаптар және етіктер, резеңкелі алжапқыштармен қамта- масыз етіледі. Қышқылдар мен сілтілерді шөлмектерден ұсақ ыды- старға құю сифон немесе қол сорабымен жүзеге асырылуы тиіс. Күкірт қышқылы ерітінділерін дайындау үшін, оған сыздықтап аққан судан қосу керек. Қышқылды сумен толықтыруға т ы й ы м салынады.

Өсімдік майларын алу кезіндегі өрт-жарылыс қаупі көзқарасы тұрғысынан неғұрлым қауіптірек болып экстракциялық өндіріс та- былады. Экстракциялық цехтар мен күнжара қоймаларындағы өрттер мен жарылыстар тууының, сондай-ақ жұмысшылардың еріткіш була- рынан улануының негізгі себептері өндірістік ғимараттардың еріт- кіштер - жанармай, нефрас, газ тәрізді өнімдердің буларымен

то- заңдануы. Цехта немесе қоймада ерекше қауіптілікті ұшқындау көз- дері, мәселен, электр аппаратурасындағы ақау тудырады. Барлық үрдістер экстракциялық майды алумен, жанармайды пайдаланумен байланысты, сондықтан барлық ғимараттар мен цех- тар жарылғыш қауіптілігі бойынша В-Іа (15.4-т. қараңыз) санатына жатқызылған. Күнбағыс күнжарасының ұшқындауының төменгі концентрациялық шегі 7,6 г/м

-ті, ал мақтаныкі - 10,1 г/м

құрайды. Экстракциялық цехтағы газдалуды ескерту үшін ағындық-сорғыш желдетудің сенімді жүйесі қарастырылады, өрт сөндіру жүйесі жаб- дықталған және ұшқындау көздері алынып тасталған. Экстрактор жұмыс істеп тұрғанда экстрактор еріткішке түсетін қысымды нормадан артық арттыруға жол беруге болмайды, экстрак- тордағы люктерді, маңдай терезелерді ашу қажет. Конденсаторларға салқындататын суды жіберусіз және бүкіл конденсациялау жүйесінің сенімді жұмысынсыз дистилляторлардың жұмыс істеуіне жол беріл- мейді.

мүмкін. Статикалық электр тоғының өрт пен жарылысқа әкеп соқтыруы мүмкін болжам- ды разрядтарынан қорғану үшін, күнжараны ылғалдылық бойынша кондиционерлеуді жүзеге асыру, пневмокөлік үшін ылғалды ауа қол- дану, бүкіл аппаратураны жерге тұйықтау, экстракциялық цех пен күнжара қоймасындағы жабдықтар мен құрылғыларды жерге тұй- ықтау қажет. Бұған қоса, құбыр желілерінің, аппараттардың, нория- лардың ернемек арқылы жалғануларында тұйықтағыш мойнақтары, ал жанасу орындарында – қалайыланған тығырықтар төсемдері бар тазартылған беті болуы тиіс.

Маргарин өндіру кезінде қатты майлар- ды ерітуді жекелеген ғимараттарда жүзеге асыру қажет. Майларды қызған бумен еріту үшін еріту камералары мен кабиналар бітегіш құрылғысынсыз тығыз жабылатын есіктермен және сорғыш құбыр- лармен жабдықталуы қажет. Еріту келтеқосқышының диаметрі ар- тық (конденсацияланбаған) бу еркін шығуы үшін жеткілікті тесік қа- латындай, бөшкедегі саңылау диаметрінен кішірек болуы тиіс. Будың еріту пешіне қысымы 0,045 Мпа-дан аспауы керек. Еріту камераларын тазартуды оларды 40 °С –ға дейін салқын- датқаннан кейін жүргізу қажет. Еріту келтеқосқыштарына бөшкелерді тек «Қосуға болмайды! Адамдар жұмыс істеп жатыр!» ескерту плакатын ілумен қатар, бу

вентилік жапқаннан кейін ғана орнатуға және алып тастауға бола- ды. Қатты қыздыру үшін бөшкелерді ваннаға, сондай-ақ ағаш бөшке- лерді еріту камераларына тиеу және түсіруді маханизациялау керек. Бұл қабатта екі қатардан артық болмауы тиіс. Пастеризаторды манометрмен және сақтандырғыш клапанмен жабдықтайды. Буды тек редукциялық клапан арқылы беру қажет. Бу немесе сүт өту жағдайында пастеризаторды тоқтату және 40 °С-дан жоғары емес температураға дейін салқындату керек. Содан кейін ғана пастеризаторды бөлшектеуге кірісуге болады. Құбырлы пасте- ризатор бұзылуын болдырмау үшін түтіктер тығыздығын жылы су- мен салқындату қажет. Пластинкалық пастеризаторда секциялар мен пластиналардың бекіткіш бұрандаларын пастеризатордың жұмысы толық тоқтағанға дейін босатуға тиым салынады. Қыздырылған май шашыраудан күйіп қалуды болдырмау үшін сопақ араластырғышты электрлі бұғаттаумен жабдықталған, қақпақ ашық тұрған кезде жұмыс істеу мүмкіндігін жоққа шығаратын қақпақпен жабады. Түтіктің айдаушы жоғары қысым келте сорғысына сорғы құжа- тында көрсетілген, қысымы реттелген манометр және сақтандырғыш клапан орнатады. Құбыр желілеріндегі вотатордан (ығыстырушы салқындатқыш) эмульсияны жүргізу және шығару үшін сонымен қатар манометрлер орнату керек. Вотатордың аммиактық салқындату жүйесін манометр- лермен, термометрлермен, сақтандырғыш клапандармен, сондай-ақ, ерітіндідегі сұйық аммиак көрсеткіштерімен жабдықтайды. Аммиак- ты сақтандырғыш клапан арқылы шығаруды шатыр әшекейінен 2 м биіктікте орналасқан құбыр арқылы жүзеге асыру қажет. Вотатордың аммиактық салқындату жүйесі апаттық жағдайда аммиакты қосым- ша ыдысқа (ғимарат сыртындағы) жіберу үшін коммуникациялармен жабдықталуы тиіс. Бұл жағдайда қызмет көрсетуші жұмысшылар КД түріндегі арнайы сүзгілеу қорабы бар газтұтқышпен қамсызданды- рады. Маргаринге арналған бөлшектеп өлшеу автоматы айналадағы адамдарға автоматтың іске қосылғаны жөнінде ескерту үшін дыбы- стық белгі беру жүйесімен жабдықталады. Автоматтың қорғаныс тұ- стамаларына тұстама шешілген жағдайда оның жұмыс істеуіне жол бермейтін қосу құрылғысы бар бұғат орнатады. Маргарин қораптарын картон қораптарға салуға арналған авто- матты магазиннің қақпағы ашық тұрған жағдайда машинаның қо- сылуына жол бермейтін бұғатпен қамсыздандырады. Автоматтың пневматикалық  жүйесіне  манометр  орнатылуы  қажет.  Автоматты

тоқтату үшін әуелі қалаушыдағы ауа қысымын төмендету керек, со- дан кейін әрбір машинада орнатылған автономды тұтқаның көме- гімен, қорап жасаушыда.

Майонез өндірісі.

Майонездік эмульсия жасау кезінде техноло- гиялық жабдықты көшіру кезіндегі қауіпсіздік талаптарын сақтау қа- жет, оларға сәйкес сусымалы материалдарға арналған бункерлердік тиеуші люктері торлармен және қақпақтармен жабдықталуы қажет. Құтылардағы қойылтылған сірке қышқылын вакуумның көмегімен айдап қотару, ал торлы сүзгілерді арнайы құралдың көмегімен кро орымыне жол беретін бұғатпен жабдықтау қажет. Гомогенизатор камерасын сақтандырғыш клапанмен және жұмыс қысымының жол берілу шегін көрсететін қызыл сызықты манометр- мен жабдықтайды. Гомогенизатор толық тоқтағанға дейін бастиекті ашуға, плунжерлердің тығыздамаларын қатайтуға және грундбукс бұрандаларын тартуға тиым салынады. Толтырғыштың пневматикалық жүйесіне манометр орнату керек, ал майонезді бөліп құюға арналған әуе сораптарын мықтап бекіту қа- жет. Әйнек ыдыстар мен жууға арналған ерітіндіні жуу машиналарына механизацияланған тәсілмен жібереді. Сулар мен сілтілі ерітінділерге арналған бактарды қызмет көрсе- туші жұмысшыларға арналған қауіпсіз орынға орнатылған құюшы құбырлармен жабдықтайды. Су мен ерітінділердің температурасын термореттегіштердің көмегімен автоматты түрде реттеп отыру қа- жет. Бұл кезде сілтілі ерітінділерді себуге арналған шүмекті мықтап бекіту керек. Оларды ауық-ауық тазалау қажет. Ыстық су мен сілтілі ерітінділерді беретін сорғылардың айдаушы жағына манометрлер ор- натылады. Жуу машинасына қызмет ететін жұмысшыларды арнайы киім- мен (резеңке етік, алжапқыш, қолғап, қорғаныс көзәйнегі) қамтама- сыз етеді. Бақылау терезелері ашық тұрған кезде машинаны қосуға болмайды. Машина бөлінген буларды шығару үшін орнатылған жер- гілікті сорғылармен жабдықталуы тиіс, сондай-ақ жетекті сөндіруге арналған бұғаттаушы құрылғымен жабдықталуы тиіс: Цехтардағы механизмдерді, аппараттарды, ыдыстарды, құбыр желілерін булау және жуу үшін су желісіне және бу желісіне оларға мықтап бекітілген сораптары бар арнайы келтеқосқыштар орнатады. Аммиакпен жұмыс істейтін жабдықты (салқындатқыш барабан- дар, вотаторлар және т.б.) жуар алдында, ондағы сұйық аммиакты шығарып тастайды. Жуу кезінде бұл жабдықтағы аммиак булары со-

рылып алынуы тиіс.

Жабдықты бөлшектеу және жинау кезінде ауыр бөлшектерді кө- теру және орын ауыстыру үшін жүк көтергішті және арбаларды қол- дану қажет. Қышқылдар мен сілтілерді құюмен, төгумен және зауыт ішінде та- сымалдаумен байланысты жұмыстар механизациялануы тиіс. Күкірт қышқылын сілтісі бар ыдыстарға құюға тиым салынады. Сілтілер мен қышқылдар ерітінділерін үстіңгі люктер мен жалғама құбырлар арқылы ғана құюға болады. Қышқылдармен және сілтілермен жұмыс істейтін ғимараттарда, ауыз су бұрқақтары бар шұңғылшалар орнату және бейтараптанды- рушы құралдар қоры қарастырылады. Қышқылдар мен сілтілерге арналған құбыр желілеріндегі өтпе жолдардың үстінде ернемектік қосылыстар болмауы тиіс. Ернемектік қосылыстар болуы тиіс жер- лерде, олар металл жабындармен қорғалуы тиіс. Қойылтылған күкірт қышқылын құрыш, ал 78 пайыздан төмен қоспалы күкірт қышқылын – қышқылға төзімді жабық ыдыстарда сақтауға рұқсат етіледі. Күйдіргіш сілтілер ерітінділерін құрыш ре- зервуарларда сақтайды. Қатты сілтілерді барабандар аппараттарына еріту мақсатында тиеуді механизацияландырылған тәсілмен жүзеге асыру қажет. Қышқылдар мен сілтілері бар әйнек құтыларды арнайы арбалар- дағы себеттермен немесе арнайы жабдықталған зембілдермен та- сымалдайды. Өндіріс цехтарындағы қышқылдар мен сілтілер қоры тәуліктік қажеттілік шегінен аспауы тиіс. Төгілген сілтілер мен қышқылдарды тез арада бейтараптандырып, сүртіп алу қажет.

Ферментациялық зауыттарда, шай және шай өлшеуші фабрика- ларда технологиялық жабдық, шикізаттың жоғары өрт қауіптілігі (өрттер), сондай-ақ шай және темекі т

Шай тозаңы адамның орталық жүйке жүйесіне қоздырушы әсер етеді және диспепсиялық бұзылулар, созылмалы гастриттер мен холе- циститтер тууына ықпал етуі мүмкін. Ауада шай тозаңының мөлшері 0,3 ...0,8 мг/м

болған жағдайда жұмысшылардың қабақтары, қолда- ры дірілдеуі, жекелеген жағдайларда психикалық күйзеліс туындауы мүмкін. Шай аэрозолі үшін шекті көлем 3 мг/м

жұмысшыларға уландыру әсерін тигізуі мүмкін. Темекі жапырақтарында 0,7... 6 % никотин, көк темекіде 12 %-ға дей- ін, темекі фабрикаларындағы тозаңда 0,7.2,1 % никотин, фермента- циялық цехтардағы шаңда 1,3.3,1 % пайыз никотин болады. Никотин — ең алдымен вегетативтік жүйке жүйесіне әуелі қоз- дыру, сосын оны әлсірету арқылы әсер ететін у. Ол сондай-ақ ор- талық жүйке жүйесіне әсер етеді, жүрек қан тамырлары жүйесін зақымдайды және жергілікті тітіркендіргіш әсері бар. Уланудың жеңіл жағдайларында бас ауруы, әлсіздік, тамыр соғысының жиіле- уі немесе бәсеңдеуі, қарашықтың кішіреюі және қышуы байқалады. Ауыр жағдайларында есінен танып қалу, сандырақтау, демігу, қал- тырап-дірілдеу байқалады. Созылмалы улану кезінде мұрынның шы- рышты қабаты, жұтқыншақ пен кеңірдекте атрофикалық өзгерістер болуы мүмкін. Бронхиттер, конъюнктивиттер, жүйкелік бұзылулар болуы ықтимал. Әсіресе темекі тозаңы әйел ағзасына жағымсыз әсер етеді. Оларда жиі гинекологиялық аурулар пайда болады, ерте климакс туады, сүт безінің қызметі әлсірейді. Жұмыс аймағындағы темекі тозаңының жол берілетін шекті концентрациясы 3 мг/м

Темекіні ферментациялық өңдеу алдындағы бөлімше ағынды-сору вентиляциясымен жабдықталады. Темекі жа- пырақтарын сұрыптаушы жұмыс орындарын жергілікті сорғылармен қамсыздандырады. Араластырғыш-жинақтағыштарды жүктен босату торабы жабық болуы тиіс. Қайырмалы қаптамасы болған жағдайда оны мөлшерле- уші құрылғының жетегімен бұғаттау қажет. Бұғат қаптама ашылған кезде электрлі қозғалтқыштың сөнуін қамтамасыз етеді. Темекіні және ферменттеуші камераларды ферменттеу үшін үзіліссіз әрекет етуші құрылғыларды тиеу және түсіру механизаци- яландырылуы тиіс. Үзіліссіз әрекет етуші құрылғылар мен фермент- теуші камералар ішіндегі температура мен ауаның салыстырмалы ылғалдылығын автоматты түрде реттеп отырады. Үзіліссіз әрекет етуші құрылғылар мен ферменттеуші камералар үңгіртауларын он- дағы адамның тобылуын хабарлау үшін жарықтық және дыбыстық белгі беру жүйесімен жабдықтайды. Үңгіртаулар мен камералардың есіктері герметикалық болуы тиіс және ішкі жағында сыртқы ілмекті

тетігі бар қайталама басқару құрылғылары болуы қажет.

Темекі өндірісі үшін толассыз желілер құрылымы қызмет етуші жұмысшылардың жұмыс қауіпсіздігін және оның ыңғайлы болуын қамтамасыз етеді. Желілерге машинадағы апатты, бөлшектердің не- месе желінің істен шыққаны жайлы ескертетін не технологиялық үрдістің бұзылуы туралы белгі беретін сақтандырғыш және автомат- ты бұғаттаушы құрылғылар орнатады, сондай-ақ желінің қосылғаны туралы ескертетін белгі беру жүйесімен жабдықтайды. Конвейердегі темекі жапырағын қолмен турайтын жұмыс орын- дары жергілікті сорғылармен жабдықталады. Ротациялық темекі тураушы машиналардың пышақты бастиегін машиналар жетегімен бұғатталған қаптамамен жабады. Туралған темекіні ораушы машина- ларды тиеу пневматикалық немесе механикалық болуы тиіс.

Шай өндірісі.

Шай жапырақтарын орталық қабылдау орында- рындағы тиеу-түсіру жұмыстарын механикаландыру қажет. Қабыл- дау орны ғимаратының биіктігі – 6 м-ден кем болмайды. Ыстау-бекіту бөлімі бөлімдегі микроклиматтың болуын қамтама- сыз ететін механикалы түрде қосылатын жалпы алмасушы желде-  ту жүйесімен, сондай-ақ, роллердік бөлімі бар екіжақты дыбыстық және жарықтық белгі беру жүйесімен жабдықталады. Роллерлер бұғаттаушы аша шешілген кезде роллер жетегінің қо- сылу мүмкіндігін жоққа шығаратын бұғаттаушы құрылғымен жаб- дықталуы тиіс. Роллерлердің иінді біліктері қоршалуы қажет. Роллерлердің, ағынды ширату желілері, ширатылған шай жапы- рағын сұрыптаушы машиналардың, кесекуатқылардың, шай тура- ушы машиналардың жұмысы еңбекті қорғау туралы ережелер мен нұсқауларды қатаң сақтау жолымен жүзеге асырылуы керек. Роллер кюветі мен шай тураушы машинаның иірмектерін жабысқақ шай жа- пырақтарынан тазалауды ағаш қалақтың немесе арнайы қырғыштың көмегімен жүргізу қажет. Кептіру бөлімдері, әдетте, бірінші қабатқа шай фабрикаларын ор- наластырады және ағынды-сорушы вентиляциямен жабдықтайды. Ширатылған шай жапырағын шай кептіруші машинаның қабылдау конвейеріне беру, шай шикізатын түсіру және оны сақтауға беру ме- ханизациялануы тиіс. Сұрыптаушы цехты механикалы түрде қосылатын жалпы алма- сушы желдету жүйесімен жабдықтайды. Сұрыпталған шай партияла- рын механизацияланған тәсілмен дайындау барабанына береді.

Санитарлық-гигиеналық жағдайлар.

Шайды және темекіні өн- діру кезінде еңбек өнімділігіне санитарлық-гигиеналық жағдайлар үлкен ықпал етеді.

Өндірістік  ғимараттарда  оларды  желдетуге  арналған құрылғы-

лар қарастырылуы тиіс, бұған қоса, терезе саңылауының кемінде  бір ашылатын фрамугасы болуы қажет. Өндірістік ғимараттарда есік және технологиялық сыртқы саңылауларға жұмысшыларды төменгі температуралар мен өкпек желдерден қорғау үшін тамбурлар немесе ауа жылытатын перделер орнатады. Өндірістік кәсіпорындағы ауа алмасу сызбасын жасау кезінде тех- нологиялардың ерекшеліктері және бөлінетін зиянды заттардың бо- луы ескерілуі қажет.

Жалпы алмастырушы желдету жүйесі көптеген өндірістерде шаңмен күресу кезінде айтарлықтай тиімді бола бермейді. Ауа алма- суды бірнеше есеге арттыру ауаның шаңнан ластануын азайтпайды, өйткені бұл кезде шаңның қонуына бөгет жасайтын ауаның жалпы қозғалысы артады.

арқылы шынайы нәтижеге қол жеткізуге болады. Темекі және шай фабрикаларының негізгі цехтарында жалпы алмастырушы желдету жүйесінің қы- зметін орындаушы ауаны кондиционерлеу шаңданудың азаюына ықпал етеді, себебі, берілген шектерде ауаның ылғалдылығы мен ауа- ның температурасын сақтай отырып, өңдеу үрдісі кезінде темекі мен шайдың тиісті ылғалдылығын қамтамасыз етеді. Темекі цехында темекіні уату және темекі тураушы станоктар үстелінен аулақ жерге

жергілікті желдету жүйесін қолданады. Па- пирос, темекі цехтарында жалпы алмастырушы желдету жүйесінің қызметін атқаратын ауа кондиционерлеуді қолданады.

Барлық желдету құрылғыларына паспорттар жасалып, эксплуата- циялық журналдар жүргізілуі тиіс. Жаңадан іске қосылған желдету құрылғыларын техникалық және санитарлық-гигиеналық сынақтан өткізу қажет. Желдету құрылғыларының жарамды жай-күйіне жауап- кершілік кәсіпорын бойынша бұйрықпен бекітілген инженерге жүк- теледі. Жергілікті сорғылармен жұтылатын технологиялық қалдықтарды және құрамында шаң, улы газдар және булар бар ауа қалдықтарын, оларды атмосфераға жібермес бұрын тазарту қажет. Атмосфералық ауаға шығарылатын зиянды заттар концентрациясы шекті мөлшер- ден аспауы тиіс. Аспирация жүйесінің және сору желдету жүйесінің ауа өткіз- гіштерін тазалауды бас инженер бекіткен кестеге сәйкес өткізу қажет.

Әрбір кәсіпорында өрт қауіпсіздігі туралы нұсқаулықтар жасала- ды. Барлық өндірістік және әкімдік-шаруашылық ғимараттарға өрт шыққан жағдайда адамдарды шығару жоспарлары ілінеді. Темекі шегуге тек суы бар қоқыс шелектерімен жабдықталған арнайы те- мекі шегуге арналған жерлерде рұқсат етіледі. Өндірістік, қоймалық және өзге ғимараттар өрт сөндіру құралда- рымен (су құйылған бөшкелермен, су құйылған шелектермен, өрт сөндіру шелектерімен, ОХП-10 химиялық өрт сөндіргіш құралда- рымен) қамсыздандырылады және ішкі өртке

қарсы су құбырымен жабдықталады. Кәсіпорын аумағында өртке қарсы гидранттар мен өрт су қоймалары орнатылуы тиіс. Қысқы уақытта гидранттар мен су қоймаларын жылылау және қардан тазарту қажет. Өрт сөндіргіш құралдарға апаратын подъездер мен есіктер әрқашан бос тұруы қа- жет. Қоймалар мен өзге де ғимараттардың жанғыш құрылыстары өрт- тен сақтайтын бояумен немесе бітеу материалдарымен қорғалады. Ағынды және сорушы желдету жүйелерінің элементтері тек жанбай- тын элементтерден жасалады. Темекіні ферменттеуге дейінгі және ферменттеу кезіндегі темекі, папирос, сигарет ғимараттары, сондай-ақ ауқымы 1 000 м2 қойма алаңдары автоматтандырылған өрт сөндіру құрылғыларымен жаб- дықталады. Кептіру бөлімдері оқшауланған ғимараттарында болуға тиіс. Бу- мен және газбен кептіру барабандары, сондай-ақ ауа өткізгіштер пайдаланылған ауаны өртке төзімді материалдармен оқшаулайды. Жанғыш газдардың пештің көмейінен барабанға кіру орнын арнайы тұзақпен – жанғыш газдардың барабаннан ғимаратқа кіруіне бөгет жасайтын құрылғымен жабдықтайды. Кептіру барабанының оттығы тарту күшін өлшегішпен жабдықта- лады. Барабанның қабылдау қорабының бақылау есіктері герметикті қорғалуы тиіс. Бумен кептіру барабандарының шығу бу өткізгіштері- не манометрлер мен термометрлер орнатады.

көміртек диоксиді, этил спирті, S0

күкірт диоксиді, қышқылдар мен сілтілер жатады, олар көп жағдайда булар немесе

газдар түрінде тыныс алу органдарына ықпал ете алады.

Шарап жасау ісінде шарап материалдарын өңдеуге қолданылатын қан тұзы адам ағзасына асқазан-ішек жолдары арқылы кіруі мүм- кін. Спирт, жанармай, ацетон және өзге де кейбір заттар тері қабаты арқылы кіретін заттар қатарына жатады.

Көміртек диоксиді (көмірқышқыл газ)

кін. СО

зақымдап үлгереді.

Күкірт диоксидінің булары шарап материалдарының сульфитаци- ясы кезінде, сондай-ақ өндірістік ғимараттардың түтінденуі  кезінде

жұмыс аймағындағы ауаға бөлінеді. SО

-нің жұмыс аймағындағы ау- адағы шекті концентрациясы — 10 мг/м

Шарап жасау өндірісінде технологиялық ыдыстарды (бөшкелерді, күбілерді, цистерналарды және т.б.) және әйнек ыдыстарды жуу үшін қолданылатын қышқылдар мен сілтілер жоғарғы тыныс алу жолда- рына әсер етеді және атрофикалық өзгерістер туғызады.

Технологиялық жабдықты тасымалдау кезіндегі қауіпсіздік.

Тасымалдау техника қауіпсіздігі мен өндірістік санитария талапта- рына сәйкес жүзеге асырылуы тиіс. Қабылдаушы қоректендіргіш шанақтар адамдардың шанақтарға құлауына мүмкіндік бермейтін сақтандырғыш торлармен және шарбақтармен жабдықталады. Орай ағызғыштар мен нығыздағыштар түпқоймаларының келтеқосқышта- рында шлангілерді қосуға арналған тез шешілетін қамыттары болуы тиіс.

болуы қажет. Ашытушы резервуарда, жоғарғы және төменгі люктерден өзге, бөліп жіберуге арналған құрылғы болуы тиіс. Резервуарлардың жоғарғы люктері бекітілген сақтандырғыш торлармен жабдықталады. Спирт сақтайтын, спирт қабылдайтын және  спирт  жөнелтетін  бөлімдердің  резервуарлары  резервуардың

толғандығы туралы белгі беретін автоматты құрылғымен жабдықта- лады. Сүзгілерді қысым шекті мөлшерден асқан жағдайда сорап жетек- терінің сөнуін қамтамасыз ететін бұғаттармен жабдықтайды. Сүз- гілердің кіру және шығу коммуникацияларына манометрлер орната- ды.

Сульфитация үшін қолданылатын аппаратура SО

-нің өндірістік ғимараттарға бөлінуіне толықтай жол бермеуі тиіс. Ашытпа айдау аппараттарының барлық бағандары вакуумдық үз- гіштермен жабдықталады. Ашытпа айдау аппараттарының ауа өткіз- гіштерінен шығатын спирттік буларды ұстау үшін спирттік тұзақтар орнатады, ал конденсацияланбаған газдар ғимарат сыртына шыға- рылады. Ауа өткізгіштерді өртке қарсы сақтандырғыштармен жаб- дықтайды. Құюға арналған машиналар (толтырғыштар), сондай-ақ шөлмек- терге арналған ораушы машиналар қосу құралымен бұғатталатын қоршаулармен жабдықталады. Шампанды құю, сараптау және әрлеу желілеріндегі машиналар мен автоматтарда қызмет етуші жұмысшыларды сынған әйнектен жараланудан сақтайтын қоршаулар мен құрылғылар болуы тиіс. Сепараторлар мен центрифугалар жиіліктің бекітілген технологи- ялық нормалардан артуы кезінде машиналар жетектерін автоматты түрде сөндіретін бұғаттаушы құрылғылармен жабдықталады, және барабанның айналу жиілігін есептеуіштермен (тахометрлермен), сондай-ақ манометрлермен жабдықтайды. 2 м-ден жоғары биіктікте орналасқан құбыр желілері ілмекті арматураға қызмет көрсету үшін стационарлық немесе жылжымалы алаңдармен жабдықталады. Барлық сораптар (ортадан тепкіштен  өзгесі)  есепті  мөлшер-  ден жоғары айдау коммуникациясындағы қысымның көтерілуінен сақтайтын құрылғылармен жабдықталады. Тасқынды желілер жұмыстың барлық технологиялық режим- дерінде желілерді басқаруды қамтамасыз ететін орталық басқару тетіктерімен жабдықталады. Тасқынды желілердің құрамына кіретін барлық құрылғылардың жетектері машина немесе конвейер кенет- тен тоқтаған жағдайда алдыңғы машиналар автоматты түрде сөніп, ал кейінгілері қайта өңделуші немесе тасымалданушы өнімнің то- лықтай алынып тасталуына дейін жұмыс істеуі үшін, бұғатталуы қа- жет.

кезінде келесі қауіпсіздік талаптарын орындау қажет. Көлік құрал- дарының таразының үстімен жүру жылдамдығы сағатына 5 шақы- рымды құрайды. Сынамаларды өлшеп, таңдағаннан кейін шикізатты сақтандырғыш  тормен  жабдықталған,  қосу  құрылғысымен  бұғат-

талған қоректендіргіш шанақтарға түсіреді. Шикізатқа арналған қа- былдаушы қоректендіргіш шанақтардың алдына көлік құралдарының жылдамдығын шектеуші – ұрыптүсіргіш қоссырықтар орнатылуы қажет. Жүзім салынған контейнерді түсірердің алдында автокөлікті қол тежеуішке қосу қажет. Жүзім салынған контейнер электрикалық тальдің көмегімен көтеріледі. Көтерілген контейнерді контейнерде немесе автокөлік дөңгелектерінде емес, жерде тұрып, ұзын сапты күрекпен жүзім қалдықтарынан тазарту қажет. Шикізатты жууға арналған машиналар ағынды-сорушы желдету жүйесімен жабдықталған жеке ғимараттарға орналастырылады.

ажыратушы құралдардың көмегімен жүзімді қайта өңдеу кезінде жүзімді жүріп келе жатқан көліктің ти- еуші шанағына жалаң қолмен итеруге болмайды. Мұны ұзын сапты күректің көмегімен жүзеге асыру қажет. Орай ағызғыштармен жұ- мыс істегенде шанақтың шегінен иілуге тиым салынады. Шарап өнімдері ашыған кезде ашыту бөлімі қымталуы және ғима- раттың төменгі аймағында (еденнен 0,5 м қашықтықта) орналасқан сорғылары  бар  ағынды-сорушы  желдету  жүйесімен жабдықталуы

тиіс. СО

шығаратын көздер жергілікті сорушы құрылғылармен жаб- дықталады. СО

где адамдардың кіруіне тиым салынған.

Шараптарды өңдеу, ұстау және сақтау ғимараттарында ағын- ды-сорушы желдету жүйелері болуы тиіс. Шарап материалдарын өңдеу кезінде қолданылатын ерітінділер мен суспензияларды дайындау үрдісі механизацияландырылуы қа- жет.

Шарап материалдарын термикалық өңдеуді температураны ав- томаттандырылған бақылау және реттеуді қолдану арқылы жүргізу қажет. Жылытқыштар сақтандырушы клапанмен және манометрмен жабдықталады. Сүзгі-тығыздау плиталарын тығыздау кезінде винттік қысқышты бұрау үшін қосымша иінтіректер қолдануға тиым салынады. Жоғары шу немесе діріл пайда болған кезде сепараторларды және центрифу- галарды дереу тоқтату керек. Лагерьлерге бөшкелерді тек ұстаның жетекшілік етуімен үш яру- стан жоғары емес биіктікке орнатуға болады.

Сыра ашытқысы, шарап және шырындар сульфитациясын жалпы алмастырушы ағынды-сорушы желдету жүйесі бар қымталған ғимараттарда жүргізу керек. Сульфитометрлерді қуаттау және сульфиттелген шарап- тардың күңгірт ерітінділерін дайындау тек жұмыс орындарынан оқшау   жерде,  жеке   қорғаныс  құралдары  жинағымен,  қоршалған

алаңқайларда, ашық аспан астында жүргізіледі. Баллоннан тікелей SО

беру арқылы сыра ашытқысы, шарап және шырындар сульфи- тациясын жасауға тиым салынады. Күңгірт ерітіндіні қымталған ре-

жауапты тұлғаның жетекшілік етуімен ғана өткізу керек. Ғимарат- тарды түтіндету алдында жауапты тұлға олардың ішінде адамдардың жоқтығына көз жеткізуі тиіс, содан кейін есіктерді құлыптап, ғима- раттарға сүргі салуы қажет. Түтіндету аяқталғаннан кейін ғимарат- тағы жұмыстарды тек мұқият желдетуден кейін ғана жүргізуге бо-

лады. SО

-нің ауадағы құрамы концентрацияның шекті мөлшерінен аспауы тиіс (10 мг/м

Бөшкелерді, күбілерді және өзге де резервуарларды булау кезінде будың артық қысымы 0,05 Мпа-дан аспауы қажет. Қоректендіргіш бу желісіне редуциялаушы және сақтандырғыш клапандар, сондай-ақ манометр орнатады. Булауды жоғары қысымды резеңке-маталы түтік құбырдың көмегімен жүргізу керек, олар металл қамыттарды пайда- лана отырып, бекітеді. Резервуарларды булау кезінде будың тікелей резервуардан жергілікті шығарылуы қамтамасыз етілуі тиіс.

Толтырылған шөлмектерді қарауға арналған экранды жарықтан- дыратын шырағдандар күңгірт әйнектен жасалады. Цехтағы қаптау материалдары мен ыдыстар қоры тәуліктік қажеттіліктен аспауы ке- рек. Жөнелтілетін таза өнімді автокөліктерге немесе теміржол вагон- дарына тек транспортерлердің немесе өзге механизация құралдары- ның көмегімен ғана жеткізуге болады.

Жүзім шырынын өндіру кезіндегі қауіпсіздік.

Шикізатты қа- былдау кезінде қабылдаушы қоректендіргіш шанақтар адамдардың шанақтарға құлауына мүмкіндік бермейтін сақтандырғыш торлармен немесе өзге құрылғылармен жабдықталады. Қоректендіргіш шанақтың жетегі мен сақтандырғыш торлары- ның қорғаныс қоршауы, ол ашылған сәтте немесе тор ашық тұрған жағдайда, иірмектің айналуына мүмкіндік бермейтін бұғаттаушы құрылғылармен жабдықталады. Жүзім сабақтарын ажыратушы құралдарды ағынды желілерді басқару тетігінен машинаның қосылу мүмкіндігін жоққа шығара- тын апатты жағдайда жетекті сөндіруші түймемен және бұғатта- ушы құрылғымен жабдықталады. Бұған қоса, оларды ішкі жұмыс қабаттарын  жалпы  жууға  арналған  құрылғылармен жабдықтайды.

Уатқыларды тазалауға және жууға арналған люктердің тез шешілетін қақпақтары болады. Орай ағызғыштар мен тығыздаушы құрылғылар апатты жағдайда жетекті сөндіру түймесімен және ағынды желілерді басқару тетігі- нен жетектің іске қосылу мүмкіндігін жоққа шығаратын құрылғымен жабдықталады. Ағынды желілерді басқарудың электрлі сызбасы желінің құрасты- рма бірліктерінің өздігінен қосылуына жол бермейтін бұғаттаушы құрылғымен жабдықталады. Пектолитикалық ферменттік препараттардың көмегімен шырын- дарға ақшыл реңк беруді жалпы алмастырушы механикалық ағын- ды-сору желдету жүйесімен жабдықталған жеке ғимараттарды жүзе- ге асыру қажет. Ал шырын суспензиясын, ферменттік препараттарды дайындау жұмыстарының орындарын жергілікті желдету жүйесімен қамсыздандыру қажет. Шырындарды құюға арналған әйнек ыдыс ыстыққа төзімді болуы, жеткілікті түрде механикалық берік болуы, сызаттары немесе әйнек- тің өзге де ақаулары болмауы тиіс. Толтырушы, ораушы машиналар және транспортерлер түпқоймалармен және шырын жинақтағыштар- мен жабдықталады. Қышқылдарды, сілтілерді және тез тұтанатын еріткіштерді сақтау үшін ағынды-сорушы желдету жүйесімен жабдықталған арнайы ғи- мараттар бөлінеді. Қышқылдардың, сілтілер мен тез тұтанатын сұй- ықтықтардың жұмыс орындарындағы мөлшері тәуліктік қажеттілік- тен аспауы тиіс. Сілті және қышқыл құйылған үлкен шөлмектерді тек арнайы се- беттермен немесе тұтқасы бар жәшіктермен тасымалдау қажет. Сіл- тілер мен қышқылдарды шағын ыдыстарға құю тек сифондардың көмегімен жүзеге асырылуы тиіс. Қышқылдарды күкірт, азот және тұз қышқылына ажырату кезінде үздіксіз араластыра отырып, суға сыздықтата құю қажет. Зиянды және улы заттарды бөлумен байланы- сты барлық жұмыстарды сорушы шкафтарда жүргізу қажет. Төгілген қышқылдар мен сілтілік ерітінділерді әуелі құм төгу арқылы бей- тараптандырып, содан кейін жинастырып алуға болады. Қышқыл- дармен және сілтілермен жұмыс істеу кезінде арнайы киім (резеңке қолғап, қорғаныс көзәйнегі және т.б.) қолдану керек. Бастапқы ма- териалдарды, шикізаттарды, шала фабрикаттарды, дайын өнімдерді және өндіріс қалдықтарын тасымалдау кезінде қауіпті және зиянды өндіріс факторларының тууына жол бермейтін тасымалдау құралда- рын қолдануды қамтамасыз ету қажет.

Қант зауыты – бұл үздіксіз технологиялық үдеріс схемасы негізін- де жұмыс істейтін, әртүрлі техникамен жабдықталған ірі кәсіпорын. Қант зауыттары маусымды жұмыс істейді.

Шикізатты қабылдау мен дайындау.

Алқаптан түскен қызыл- шаны кагатқа (жер үстіндегі беті жабылған үйінді) үйеді. Кагат алқа- бындағы қызылшаны кагатқа тиеу, түсіру, салу, бүркумен байланы- сты жұмыстар механикаландырылуы тиіс. Кагат алқабындағы қозғалыс қауіпсіздігі үшін автокөлік пен жүк тиеу-түсіру механизмдерінің жүру сызбалары ілінеді. Автокөліктегі қызылша үлгісін сұрыптау үшін сатылары мен таяныштары бар ста- ционарлық алаңқай жабдықталады. Қызылша су тасымалдағыштың көмегімен жуу бөліміне түседі. Жазатайым уақиғалардың алдын алу үшін зауыт аумағындағы, жол маңындағы, елді мекендер және адам құлап кету қаупі бар басқа да жерлердегі ашық гидравликалық тасымалдағыштарды жауып неме- се қоршап қою қажет. Гидравликалық тасымалдағыштарды жерасты туннельдеріне орналастырғанда, оның (туннельдің) биіктігі 2 метр- ден кем емес және тасымалдағыштың бір жағынан өтетін жердің ені 0,7 метрден кем болмауы тиіс. Туннельде әрбір 25 метр сайын шыға- тын жер қарастырылған. Қызылшаны кагат алқаптарынан бөлек қызылша үйетін жерге де қаттап тастайды. Автокөліктермен жұмыс істейтін қызылша үйетін жер биіктігі 300-400 мм босатқыш қоссырықтармен жабдықталады. Қызылша үйетін жерде әрбір 25 метр сайын тұрақты сатылар болуы тиіс.

Шикізатты жуу.

Қызылша үйетін жерден сутосқының көмегімен қызылша жуу бөліміне түседі, оның жылытуы, ағынды-сорғылы жел- детуі, сонымен қатар, қызылшаны беру мен қызылша турағыш стан- цияларымен телефон байланысы болуы тиіс. Жуу бөліміндегі электр қозғалтқыштардың ылғалдың енуінен жеткілікті қорғаныс дәрежесі болуы керек. Қызылшажуғыш астауының жан-жағын еден деңгейінен 1 метр биік тормен қоршайды. Қызылша жуудан соң, автоматты таразыға, сосын қызылша турағышқа түседі.

Қызылшаны ұсақтау мен диффузиялау.

Дискілі қызылша ту- рағыштарды қаптың қақпағы ашық болғанда іске қосылу мүмкіндігін болғызбайтын, автоматты қолданыстағы құрылғылармен жабдықтай- ды. Ортадан тепкіш жақтаулы қызылша турағыштарды  іс барысын-

да пышақтарды тығыздалған ауамен қауіпсіз тазалауды қамтамасыз ететін құрылғымен жабдықтайды. Бұл мақсатта буды қолдануға болмайды. Ұсақталған жаңқалар диффузиялық аппаратқа түсіп, онда судың көмегімен жасуша сөлін шаймалау іске асады. Диффузиялық аппараттарды басқару құрылғысымен жабдықтай- ды. Басқару қалқанына бақылау автоматикасы, реттеу құрылғыла- ры және ілмекті құралдар көрсетілген, диффузиялық қондырғының технологиялық сызбасы жазылады. Сығындыны түсіру орнында буды жою үшін диффузиялық аппараттың корпусын аспирациялық құрылғымен жабдықтайды. Диффузиялық аппарат ең жоғары темпе- ратурасы 75-800 o

С сулы қаптамамен жабдықталған.

Диффузиялық аппараттан алынған шырын жылытқышқа, ал сығынды – сығынды сақтайтын шұқырға немесе кептіруге түседі. Сығындыны кептіретін пеш қондырғысы тарту күшін өлшегіштер- мен, термометрлермен, сигнал жабдығымен және температура шек- тен тыс жоғарылап кеткенде отын беруді өздігінен тоқтатумен жаб- дықталады. Сығындыны кептіру 800-11000 o С температурасында іске асады. Кептіргіш қондырғы өрт сөндіру үшін буды тұрақты жеткізу- мен қамтамасыз етіледі. Отынды камералы жағу пеші жарылғыш клапанмен жабдықталуы тиіс. Жылытқыштағы шырын тазартылу үшін сұйық әк пен сатура-

циялы газдың көмегімен (көміртек диоксиды – СО

) алдымен пред- дефекаторға, сосын сатураторға түседі.

Артық сатурациялық газдарды кетіру үшін І және ІІ сатурация- лағыш аппараттар шатыр жалдан 1 м биік салынған сорып алатын мұржамен  жабдықталады.  Шырын  сатурациядан  кейін  сульфита-

торға түседі, онда SO

-нің көмегімен шырынды ары қарай тазарту іске асады. Сосын шырынды сүзгіден өткізеді. Күкіртті газды күкіртті пеште өртегеннен алады. Күкіртті пешті жеке үй-жайға орнату керек. Жалпы өндірістік ғимаратта ыдырату- мен жұмыс істейтін күкіртті пештерді қоюға жол беріледі. Сонымен бірге, міндетті түрде жергілікті сорып шығаруды қарастырады. Күкіртті пеште қызмет етуші жұмыскер В маркалы қораптағы газқағармен жұмыс істейі тиіс. Сультифитаторларды күкіртті газдың артығын жою үшін шатыржалдан 1 м биік атмосфераға шығаратын сорып алатын мұржамен жабдықтайды. Күкіртті жабық жәшіктерде сақтау керек.

Диффузиялық шырынды сүзгілеу.

Шырынды сүзгілеуде табақ- шалы сүзгілерді, вакуум-сүзгілерді, тегіс қатпарлы сүзгілерді және т.б пайдаланады.

Вакуум-сүзгілердің  үстін  қаптамамен  жауып,  жергілікті сорып

шығарумен; табақшалы сақтандырғыш клапандармен және маноме- трмен, бұдан басқа, тегіс қатпарлы сүзгіні термометрлермен, шығын өлшегішпен және сақтандырғыш клапандармен жабдықтайды.

Шырынды булау.

Шырын бірнеше тазартудан өткен соң, була- ушы станцияға түседі. Булағыш аппараттар қысыммен жұмыс істей- тін ыдыстарды орнату және қауіпсіз пайдалану талаптарына сай болып, манометрлермен, аппараттың бу және шырын аумағында ор- натылған сақтандырғыш клапандармен және термометрлермен жаб- дықталуы тиіс. Буландыру аппараттарын тұз қышқылымен қайнату кезінде (30-50 күнде 1 рет жасалады) сутек бөлінеді, сондықтан, жарылыс болдыр- мау үшін ашық отты пайдалануға тыйым салынады. Шырынды бу- ландырған соң, өндірілген құрғақ заттар концентрациясы 65 пайыз- дық шәрбат ылғалды одан әрі кетіру үшін вакуум қондырғыға түседі, ол манометрмен, термометрмен, вакуум өлшеуішпен және шырын өлшеуіш маңдай әйнекпен жабдықталады. Құрғақ заттар концентрациясы 95 пайыздық утфель вакуум қон- дырғыдан утфель бұлғауышқа түседі, онда кристалдау жалғастыры- лады, одан кейін утфель үлестіруші мен центрифугаға түседі. Ут- фель бұлғауыштар мен утфель үлестірушілер қақпақпен жабылып, люкпен жабдықталуы керек. Қолмен түсіру центрифугасында іске қосу құрылғысы, тежеуіш, тахометр және термометрмен оқшауландырылған қақпақ болады. Центрифугалаудан өндірілген қант кептіруге түседі.

Қантты кептіру.

Қантты кептіру үй-жайындағы шаң-тозаң пайда болатын жердің бәрі аспирациямен жабдықталады. Қантты кептіру бөлімінде ұшқын түзгіш көздер болмауы тиіс. Шақпақ қант алу үшін құмшекерді тазалау қазандарында ерітіп, сосын оны сүзгіден өткізіп, вакуум қондырғыларда суалдырады. Қайнатылған утфельді бұлғауыштарға түсіріп, сосын оны утфель үлестірушіге, одан ары центрифугаға жібереді. Ылғалдылығы 1,2-1,5 пайыздық өндірілген шақпақ қант ботқасынан сыққыштың көме- гімен шақпақ қант кесектерін алады. Ары қарай оны кептіріп, суы- тып және қаптайды. Шақпақ қант өндірісінің автоматтандырылған және механикалан- дырылған желісінде орталық басқару посты болуы тиіс. Автоматтан- дырылған желінің машиналары мен автоматтары құрылғының жұ- мысын технологиялық бірізділікпен қамтамасыз ететін бұғаттаумен жабдықталады. Әктасты күйдіргіш пеш пен көмекші жабдықтарды: тас, көмір және шанаптағы күйдірілген әк тастың артық деңгейін, күйдіру ай- мағының температурасын, гидроциклондағы сұйық әктің қысымын,

өшіру ойығының шығынын, сұйық әк пен газдың температурасын, сығымдағышқа дейінгі сұйылтуды, сатуратордағы газдың CO

мөл- шерін  автоматты бақылау мен басқару құралдарымен жабдықтайды. Тексеру бақылау терезесінің әрбір қатарындағы пештің айналасы- на сатылары мен таяныштары бар металл алаңқайларын орнатады. Алаңқайларды ені 1 м тексеру бақылау терезесінен 1,5 м төмен етіп орналастырады. Пешке әктас пен отын салу үшін скипті көтергіштерді қолдана- ды, оларды: арқан үзілген жағдайда шөмішті тоқтатуды қамтамасыз ететін «ұстағыштармен», соңғы ажыратқышпен, түсіруді алдын ала ескерту дабылымен жабдықтау керек. Скипті көтергіштің орта тұсын жан-жақтан қоршайды. Көтергіштің жүкшығырында автоматты тежеуіш болуы тиіс. Әк- тас әк сөндіргіште сөндіріледі. Сұйық әкті бұлғауыштар мен жинақтарды қақпақпен жауып, суқұйғыш құбырмен, сұйық әкті берудің деңгей көрсеткіштерімен және автоматты басқарумен жабдықтайды. Әктас бөліміне әк түскен жағдайда көзді жуу үшін суық су бұрқақтарын орнатады. Әктас бөлімі көтергіштердің тиеу бөлімшесінде жарықпен белгі берумен, газды сорғымен және сатурация станцияларымен қамтамасыз етіледі. Жарылу қаупі бар, улы газдар, жанғыш сұйықтық, бу бөлінуімен байланысты аппараттар мен резервуарлардың ішіндегі жұмыстар, сонымен қатар, құдықтардағы жұмыстарды тек бас инженердің рұқ- сатымен және бөлім жетекшісі қол қойып, қауіпсіздік техникасы- ның инженері мақұлдайтын,  жұмыстардың қайда өтетіні жайлы на-

ряд-рұқсат қағазын рәсімдеп қана өткізуге болады.

Аппараттардың (дефекатор, сатуратор, булағыш аппарат, сульти- фитаторлардың), құдықтардың ішіндегі жұмыстар басталмас бұрын жұмыскерлерге нұсқаулар берілуі тиіс. Бұл жұмыстарға 18 жастан үл- кен, медициналық куәландыру мен нұсқау алған тұлғалар жіберіледі. Аппараттың немесе резервуардың ішіндегі жұмысты бастау ал- дында ауысым басшысы аппарат немесе резервуарды өнімнен боса- туды, оларды өнімдік және басқа да құбыр желілерінен ажыратуды қамтамасыз етіп, аппарат ішіндегі әуе кеңістігінің талдауын өткізіп,

оны 400С және одан төмен градусқа суытуы тиіс.

Аппарат ішінде қорғану құралдарын (құбыршек газтұтқыштар, сақтандырғыш белбеу, құтқару арқаны) қолданып қана жұмыс істеу- ге болады. Аппараттардың ілмекті арматураларына «Қоспа! Адамдар жұмыс істеуде!» деген тақтайшалар ілу керек. Аппаратта жұмыс істеу үшін міндетті түрде осы жұмыстарды жүргізуге жауапты тұлға- ның қатысуымен екі адамнан кем емес, бригада құрылады.

Жұмысты  бақылаушыда  аппарат  ішінде  жұмыс  істеп  жүрген

тұлғадағыдай қорғаныс құралдары болуы тиіс. Жұмыскерлерді ап- параттардың немесе резервуарлардың ішіне түсіру үшін тасымалды сатылар қолданылуы тиіс. Газтұтқыш киген жұмыскердің аппарат ішінде болу ұзақтығы 15 минуттан аспауы керек, сосын жұмыскер таза ауада 15 минуттан кем емес демалуы тиіс. Газтұтқышты қолдан- бай жұмыс істеуге рұқсат етілмейді.

Крахмал-сірне өндірісінде жазатайым уақиғалар негізінде ұй- ымдастыру себептерінен, тек 3 пайызы ғана жабдықтардың ақау-  лығынан болады.

Технологиялық жабдықтарды пайдалану қауіпсіздігі.

Өн- дірістік жарақаттану жағдайларын болдырмау үшін барлық жаб- дықтар салалық және МемСт ережелеріне сай болуы тиіс. Жабдықтың жарақаттау қаупін туғызатын айналатын және қозға- латын бөліктерін қоршау керек. Жабылмалы қозғалмалы бөлшектер бұзылғанда немесе жарылғанда қоршау қирамауы тиіс. Тасымалдағыштар мен элеваторлар Мемлекеттік Стандарттың 12.1.022-80 «Еңбек Қауіпсіздігі Ережелері. Конвейерлер. Қауіпсіздік- тің жалпы талаптарына» сай болуы тиіс. Таспалы тасымалдағыштың барабандары мен шынжырлы тасы- малдауыштың жұлдызшаларын қоршау қажет. Таспалы тасымал- дағыш ауытқуы 20 o

-тан аспауы тиіс.

Көлбеу тасымалдауыш тартпасының жүк салмағының әсерінен таспаның жылжу мүмкіндігін болдырмайтын тежеуіші болуы тиіс. Норияның корпусын тұтастай қатпамамен жауып тастайды. Нори- яның жанғыш материалдарға арналған тоспасы мен бастиегін жер- гілікті сорып шығарумен жабдықтайды.

Крахмалды картоптан өн- діруде, картоп сақталған үймелеу алқабы (буртовое поле) жарықтан- дырылуы тиіс. Үймелеу алқабындағы картопты тиеу, түсіру, төсеу мен қымтауға байланысты барлық жұмыстарды, сонымен қатар, оны гидротранспортерге беруді механикаландыру қажет.

Жабу  материалдары  (төсеніш,        сабан)  тұрғын  және  өндірістік

үй-жайлардан 100 метрден кем емес қашықтықтағы ашық алаңқай- ларда сақталуы тиіс. Кәсіпорын аумағындағы, адам тиіп кету қаупі бар жерлердегі ги- дравликалық тасымалдағыштарды жауып немесе қоршап қояды. Картоп су тасымалдағыштың көмегімен жуу бөліміндегі жуғышқа түседі, ол жеке үй-жайда орналасып, ағынды-сорғылы  желдету-  мен жабдықталған. Картопты жуғышқа беріп тұратын иірмелерді қақпақпен жауып қояды. Картопқа арналған қабылдаушы шанап шар- бақтармен қоршалуы тиіс. Жуу камераларын үстіңгі жағынан кереге көз қалқанмен жауып, шарбақпен қоршайды. Картопты жуғышқа картоп сорғышпен бергенде, сорғы алдындағы жанасшұңқырды қап- тамамен, ал тас жинағышты – металл тормен жабады. Жуу бөлімі картоп үккіш бөліммен және үймелеу алқабымен телефон немесе басқа байланыста болуы тиіс. Жасушалардан крахмалды тек механикалық тәсілмен ағызып алуға болатындықтан, жуылған картоп картоп үккіш машинаға түседі. Картоп үккіштің жетегі қақпақпен қоршалады. Картоп үк- кішті құрастыру мен бөлшектеу кезіндегі барабанның орнын ауы- стыру механикаландырылуы тиіс. Картопты картоп үккіш машинада бірнеше рет тазалау барысында алынған сүттен крахмалды айыру- ды, шайылу кеспегі немесе центрифуганың көмегімен іске асырады. Бұл ретте шайылу кеспегінің үстінде оны қауіпсіз күтуді қамтамасыз ететін стационарлы алаңқайлар, кішкене көпірлер мен өткелдер ор- натылған болуы тиіс. Центрифуганың барабандарын теңдестіру қа- жет. Жүгері дәнінен крахмал өндіру кезінде, оның механикалық берік- тігін азайту үшін алдын ала жібітеді. Жібіту бөлімін жеке үй-жайға орналастырып, ағынды-сорғылы желдетумен жабдықтайды. Жібіту- ге арналған кеспектердің барлық люктарын қақпақпен жабады. Үй-жайдағы еден қышқылға төзімді болуы тиіс. Кеспектерді жү- гері сығындысының температурасы мен деңгейін реттеуге арналған құралдармен жабдықтайды. Жүгеріні жібіту кезінде құрамында 0,2-0,3 пайызды күкіртті газ бар күкіртті қышқылды қолданады, ол микробиологиялық процес- стерді басып, қышқылдық деңгейін (рН) реттейді. Күкіртті қышқылды күкіртті пеште жағудан алады. Күкіртті пеш- терді ағынды-сорғылы желдетумен жабдықталған жеке ғимаратта орналастырады.

Жібітуден кейін жүгеріні дискілі уатқыштарға жібереді, оның диск арасындағы саңылауды реттеуші тетігі болады. Дискілерді жуып, ботқаны алып тастау үшін уатқышқа құбыр желісін жүргізеді, сол арқылы електен крахмалды сүт беріледі. Бірінші уақтаудан соң крах- малдың 25 пайызы және ұрықтың 75 пайызы бөлінетінін ескеріп, крахмалдың мөлшерін арттыру үшін дәнді екі рет уатады. Уақтаудан алынған ботқа ағынды-сорғылы желдетумен жаб- дықталған дән айыру бөліміне түседі. Дән айырғышқа қосылатын күкірт қышқылын бөлек герметикалық жабық ыдыста дайындау ке- рек. Крахмалды сүтті тазарту үшін електің екі тобында кезектестіріп сүзеді. Крахмалды глютеннен айыру үшін сеператорларды қолдана- ды. Сеператор барабанын тетіктердегі сандық клеммаға сәйкес қатаң түрде жинау керек. Тербеліс пен бөтен шу пайда болғанда, сепера- торды тоқтату қажет. Крахмал өндіру барысында алынған жүгері ұрығын жүгері май- ын өндіру үшін пайдаланады. Ұрықты кептіріп, қолды тартып алу жағдайын болдырмау үшін білігі сақтандырғыш клапандармен жаб- дықталған жанышқыш механизмі бар диірменде ұсақтайды. Қуыра- тын тұтқалы табалар (жаровня) сақтандырғыш клапандармен және манометрлермен жабдықталады. Алынған майдаланған майлы дән- дер қуыратын тұтқалы табаға (жаровня), ары қарай сақтандырғыш клапандары мен манометрі бар форпресске түседі. Құрғақ картоп және жүгері крахмалдарын тұз қышқылымен ара- ластыру арқылы декстрин өндіреді. Оны өндіру кезінде қышқылмен жұмыс істеуге көзделген қауіпсіздік талаптарын сақтау қажет. Тер- миялық өңдеу, қышқылдардың, сілтілердің, тотықтырғыштың әре- кеті және басқа да процесстер арқылы модификацияланған крахмал алады. Бұл жерде де зиянды улы заттармен жұмыс істеуге көзделген қауіпсіздік талаптарын сақтау керек.

Тамақ өнеркәсібі салаларындағы өндірістік жарақаттануды тал- дау наубайханада, макарон және кондитер салаларында жазатайым уақиғаның ең үлкен саны негізгі технологиялық жабдықтарды пай-

далану кезінде, мысалы, қамыр илейтін, қамыр бөлгіш машиналарда жұмыс істеу кезінде байқалатынын көрсетеді. Жазатайым уақиғалар әдетте машинаның жұмыс істеу барысын- да қол жұмысын атқару (жуу, тазалау, қамыр кесектерін реттеу және іріктеу) кезінде туындайды. Бұл оқиғалардың көбі жұмыскерлер еңбекті қорғау талаптарын бұзып, жабдықты қайтадан қоспау үшін қамыр илейтін және бөлгіш машиналардың қақпағындағы бұғаттау құрылғысын әдейі саптан шығару нәтижесінде туындайды. Өндірістік жабдықтар МемСт 12.2.003-91 талаптарына және сала- лық талаптарға сай болуы қажет, оған сәйкес жабдықтардың барлық айналмалы және қозғалмалы бөліктерінің қоршауы болуы тиіс. Жабдықты санитарлық тазалау, жуу және майлауды, ол толықтай тоқтап тұрғанда, ілмекті арматура жабық, электр қозғалтқыштары сөндірулі кезде және іске қосу құрылғысына «Қоспа! Адамдар жұ- мыс істеуде!» деген плакаттарды міндетті түрде ілген соң жүргізу керек.

кезінде әрбір кәсіпорында қапталмаған қондырғыларды (силостарды) қауіпсіз пайдалану нұсқа- улықтары дайындалуы тиіс. Силостың немесе басқа құрылғылардың жоғары жағында орна- ласқан қақпақтан өзге кірмелік және тиегіш люктердің торы 250x75 мм-ден аспайтын, алмалы-салмалы қауіпсіздендіретін металл шар- бақтары болуы тиіс. Ұнды қапсыз сақтауға арналған силостарды аспирация жүйесіне қосып немесе сүзгілермен жабдықтау қажет. Жұмыскердің силосқа түсуі үшін адамдарды түсіріп, көтеруге арналған арнайы жүкшығырды пайдаланады. Силос ішіндегі жұмы- скер, жатып қалған ұн құлап кетуі мүмкін жерден аулақ тұрып, қабы- рғаны ұннан арнайы қырғышпен жоғарыдан төменге қарай тазалауы тиіс. Силосты жылына бір реттен кем емес, дәл график бойынша та- залап тұру керек.

Ұн қапсыз сақтау қоймаларына ұн тасушымен жеткізіледі, сол жерден ауа компрессорының көмегімен құбыршектермен ыдыстарға түседі. Жүк түсіру кезінде статикалық электр заряды жиналуының алдын алу үшін дәнекер құбыр желісін міндетті түрде жерге тұй- ықтау керек. Ұнды қаппен сақтау кезінде ұн салынған қаптарды арнайы стел- лаждарға немесе түпқоймаларға қаптардың буып-түю ретін және қатардың тіктігін сақтап, «үштіктермен» және «бестіктермен» қою

керек. Қолмен жинау кезіндегі қатардың биіктігі 2 метрден, механи- каландырылған жинау кезінде – 3,8 метрден аспауы тиіс.

концентрация кезінде жарылуы мүмкін болғандықтан, наубайхана, макарон және кондитер өндірісі ғимараттарының бәрі жарылу–өрт қауіптілігі бойынша бірнеше ка- тегорияға бөлінеді. Ұнды, қантты қапсыз сақтау қоймалары, ұнның таразы және елеу бөлімдері, қап қағу машиналары ғимараты В-ІІа (

см.п. 15.4) категориясына жатады. Осы ғимараттарда жарылу қа- уіпсіздігі негізінде жұмыс істейтін электр жабдығы қолданылады. Ұнды қаппен сақтау қоймалары, шикізат (құмшекер, май және т.б) қоймалары өрт қауіптілігі бойынша П-ІІ категориясына жатады. Ғи- мараттардың осы категориясы үшін де электр жабдығы жарылу қа- уіпсіздігі негізінде қолданылады. Ұн тозаңының жарылуы ұн тозаңы алдын ала мұқият алынбаған жағдайда, силостарда дәнекерлеу жұмыстарын жүргізу барысында орын алуы мүмкін. Бұдан басқа, жарылу ғимаратты дұрыс тазала- маған жағдайда және ұшқын шығарушы көз болғанда орын алуы мүмкін. Сондықтан, ұн тозаңы жарылуы және өрттің алдын алу үшін белгіленген графикке сәйкес бүкіл жабдықтарды, құбыр желілерін, жылыту және жарықтандыру арматураларын, ғимаратты тозаңнан мұқият тазалап шығу керек.

Ұнды илеуге дайындау.

Ұн силостардан пневмокөліктердің көмегімен електерге түседі, ол ұнды ферроқоспалардан тазалау үшін магнитті ұстап алғышпен жабдықталған. Електің ұн салатын тесігі- не электр жетекпен бұғатталған алмалы салмалы тор орнатылады, ол тор көтеріліп тұрғанда, машинаның іске қосылып кетпеуінің алдын алады. Елек конструкциясы саңылаусыздықпен қамтамасыз етіп, аспира- циямен немесе сүзгімен жабдықталуы тиіс. Ұн құбырында үйіндіні болдырмас үшін желіні іске қосу және тоқтату реттілігін қатаң ұстану керек. Желіні іске қосқанда, оны ал- дымен қоректендірушіден ыдысқа дейін үрлеп тазартып, содан кей- ін ұнды ұн құбырына салу қажет. Желіні тоқтатқанда, алдымен ұн берілуін доғарып, қоректендірушіні сөндіріп, сосын желіні толықтай ұннан босағанша үрлеп тазарту керек.

Мөлшерлеуіштің айналмалы және қозғалмалы бөлшектерінің бәрі тұтас қаптамамен қоршалады. Мөлшерлеуішті деңгейдің белгіленген және мөлшерлі шамасына жеткенде іске қосылатын деңгей белгішпен және құйғыш құбырлармен жабдықтау керек. Сұйық компоненттерге арналған мөлшерлеуіш аспабы шкаласының ортаңғы бөлігі еденнен 1,4-1,6 м биікте орналасуы тиіс. Шкала жарықтандырылуы тиіс. Қамыр илейтін машиналардың үздіксіз және мерзімді қозғалатын нан илейтін кеспектері болады. Нан илейтін кеспекті дайындалған қамырмен кеспекаударғыш алаңқайына апарылады. Қамыр кеспе- каударғыштардың жүк көтергіштігін жылына бір рет тексереді. Ол үшін кеспекаударғышқа машинаның жүк көтергіштігінен 10 пайыз асатын масса тиеп, сынау нәтижелерін журналға енгізеді. Нан илей- тін кеспектегі қамыр қамыр жібергішке түседі, оның сақтандыру торы болуы тиіс. Үздіксіз және мерзімді  қозғалатын,  тұрақты  илеуші  ыдысы  бар қамыр илейтін машиналар илеу органы жетегімен бұғатталған қақпақтармен жабылуы тиіс. Қамырды түсіру нан илейтін кеспек-   ті еңкейтіп, илеу органдарының қозғалуымен іске асатын мерзімді қозғалатын қамыр илеуші машиналарда жүкті түсіру кезінде қауіпті аймақты жауып тұратын сақтандыру торы немесе екі сапты басқаруы болуы тиіс. Қамыр дайындайтын жабдықты тазалау мен жөндеуді тек машина толықтай тоқтап тұрған кезде, кернеуді ажыратып және іске қосу ба- тырмаларына «Қоспа! Адамдар жұмыс істеуде!» деген плакаттарды міндетті түрде ілген соң ғана жүргізу керек.

Ашыту.

Қамыр илейтін машинада дайындалған қамыр ашытылу үшін бункерге түседі, ол жұмыс істеу қауіпсіздігі үшін қорғаушы тормен (қақпақпен) жабдықталған, содан кейін қамыр бөлшектеу бөліміне түседі.

Ашытқыны дайындау мен сақтау.

Ашытқы қамырды дайындау үшін ашытқы қажет, оны ағынды-сорғылы желдетумен жабдықталған жеке үй-жайда әзірлейді. Сұйық ашытқы мен сұйық жартылай дайын өнімді дайындау мен сақтауға арналған ыдыстарда деңгей көрсеткіші, резервті ыдыспен байланыстырылған құйғыш құбыры болуы тиіс. Ыдыстардың үсті- нен көміртегі диоксидін бұрып жіберу қарастырылады.

Қамыр дайындамасын жасау.

Қамыр ашытылудан кейін қамыр- бөлгіш машиналардың бункерлеріне түседі, ол жетекпен бұғатталған, алмалы салмалы сақтандыру торымен жабдықталған.  Қамырбөлгіш

машиналардың жұмысшы органдарында (қамырды тығыздау меха- низмі, қыршу құрылғысы бар бөлгіш бастиек), жетек механизмінің қозғалмалы бөліктерінде бұғатталған қоршау болуы тиіс, ол камера- ның қақпағын ашқанда электр қозғалтқыштарының өшуін, бөлгіш бастиектің немесе машина жетегін бөгеттен шығаруды қамтамасыз етеді. Қамыр қамырбөлгіш машинасынан қамыр жаю машинасына түседі, онда жұқартушы білік, тісті және шынжырлы жылжулар қор- шалуы тиіс. Қоршау машинаның жетегімен бұғатталуы тиіс. Сосын қамыр бөлу-жаю машиналарына түседі, олар қозғалтқыш құрылғымен бұғатталған, бөлгіш-қалыптауыш механизмнің алма- лы-салмалы тұтас қоршауларымен жабдықталған. Қамыр дайындамасын толықсыту-пештік агрегаттарының қалып- тарына салушылар жұмыскердің автоматтың жылжу зонасына тиіп кету мүмкіндігін болдырмау үшін қоршаулармен жабдықталады. Ме- ханизмдерді шұғыл тоқтату үшін толықсыту конвейерінде, агрегат- тың екі жағында орналасқан «Тоқтату» батырмалары болуы тиіс. То- лықсыту агрегаттарында апат жағдайында өнімді түсіруге арналған конвейерді қол жетек механизмі қарастырылған. Қамыр дайындамасын кесуге арналған механизмдерде пы- шақтың барлық әрекет ету аймақтарында, пышақтардың қозғалтқыш құрылғысымен бұғатталған алмалы-салмалы қоршау болуы тиіс. Пы- шақтардың әрекет ету аймағына «Абайлаңыз-пышақ!» деген ескерту плакаттарын ілу қажет.

Нанды пісіру.

Қамыр дайындамасы толықсыту агрегаттарынан нан пісіру пешіне түседі, ол технологиялық режимдегі параметр- лерді (нан пісіру камерасындағы температура, ылғалдау үшін түскен бу қысымы, пісіру ұзақтығы және отынның жану процесіндегі пара- метрлері, газ бен сұйық отынның қысымы, оттықтағы ауа қысымы, отттықтағы сұйылту, араластыру камерасындағы жану қалдықтары- ның қызуы, алаудың болуы) өлшеу мен бақылауға арналған бақылау өлшеу аспабымен жабдықталған. Сондай-ақ нан пісіруші пештер  автоматикамен  жабдықталады, ол келесі жағдайларда: газ бен сұйық отын қысымының берілген мөлшерден ауытқу жағдайында, оттықтағы сұйылтудың төмендеуі, алаудың жұлынып кетуі, ауа жіберудің тоқтауы, электрлі қуат беруді желіден апаттық айыру кезінде газ бен сұйық отынды беруді тоқтату- ды қамтамасыз етеді.

Қамыр дайындамасын және өнімді түсіру аумағына пештің кон-

вейер жетегін өшіретін «Тоқтату» деген апаттық түймелерді орната- ды. Макарон өнімдерін жылытылған ауаның көмегімен толассыз және кезеңдік әрекет ететін кептіру камераларында кептіреді. Кептіру құрылғыларының сыртқы қабатындағы температура 45 °С аспауы тиіс. Кептіргіштердің құрылымында бу-ауа қоспасын шығаруға және оны шаңнан тазартуға арналған құрылғы қарастырылады.

Кондитерлік өндіріс.

Кондитерлік өнімдерді (карамельдер, кәм- питтер, шоколадтар және т.б.) өндіру кезінде әртүрлі машиналар мен жабдықтар қолданылады, олар кейбір жағдайларда жарақаттануға себепші болулары мүмкін. Еңбек қауіпсіздігінің шарттарын қамтама- сыз ету үшін технологиялық жабдыққа қызмет етуші жұмысшылар- дың ұжымдық қорғалу шаралары қарастырылады. Жабдықтың адамдар үшін қауіп көзі болып табылатын барлық қозғалатын, айналатын және шығып тұратын бөліктері (пышақтар, қа- умалар, иірмектер), мықтап қоршалуы немесе жұмысшыларға зақым келтіру мүмкіндігі жоққа шығатындай етіп орналастырылуы тиіс. Ал қоршауларда олардың қорғаныс жағдайында ғана жабдықтың жұмыс істеуін қамтамасыз ететін бұғат болуы қажет. Жабдықтың ашылма- лы есіктерінде, қақпақтарында, тораптарында олардың кездейсоқ шешілуіне және ашылуына жол бермейтін құрылғылар болуы қажет. Кондитерлік өндірісте шикізатты және шала фабрикаттарды еріту, пісіру, температурасын тұрақтандыру үшін қолданылатын жабдық (вакуумдық пісіру аппараттары, пісіру қазандары және т.б.) Құрылғылар және қысым астында жұмыс істейтін ыдыстарды тасы- малдау ережелерінде көрсетілген талаптарға сай болуы тиіс. Құбыр желілеріндегі қысымды түсіргеннен кейін ғана қақпақты ашуға бо-

лады.

Автоматтандырылған желіде пышақ барабандарын және вотатор- ларды шығарып алуға тек.

Тамақ өнеркәсібі саласының негізгі бөлігі қағида бойынша әртүр- лі әркеттерді және құрылымдық атқарым бойынша өндірістік жаб- дықтарды пайдаланатын қоғамдық тамақтану кәсіпорны болып та-

былады. Қазіргі заманғы қоғамдық тамақтану кәсіпорындарына тән ерекшелік технологиялық үрдістерді міндетті өзгерту және жаңарту- мен баланысты көлемді және тұрақты жаңарып отыратын өнімдердің түрлерін шығарып отыру болып табылады. Қоғамдық тамақтану кәсіпорынарында жұзеге асатын технологи- ялық үрдістердің үш сатысы бар: Қоғамдық тамақтану кәсіпорындарының техникалық жабдықта- луы қосымша цех операцияларына арналған құралдарды, шағын ме- ханизациялы көтергіш-көлік құралдарын қоса алғанда жабдықталу- дың кең спектріне ие. Қоғамдық тамақтануға арналған азық-түліктерді дайындау үшін технологиялық жабдықтар шикізат пен дайын өнімнің түрлеріне бай- ланысты функционалды белгіленуі бойынша үш топқа бөлінеді:

Көкөністерді алдын-ала өңдеуге арналған жабдықтар.

Аспаз- дық өнім дайындауға арналған көкөністерді (картоп, сәбіз, қызыл- ша және басқа да тамыр жемістер) дайындаудың технологиялық үрдісінің бірінші кезеңі оларды қайта жинап және сұрыптау болып табылады. Әдетте, барлық тамыр жемістерді сақтау мерзіміндегі са- пасы бойынша сорттау арқылы жеміс-көкөністі базаға сұрыптап жи- найды. Тамыр жемістерді сұрыптау мен қайта өңдеу әртүрлі маши- налармен ағылмалы-механикаландырылған желілерде жүзеге асады.

Мұндай машиналардың қазіргі құрылымының жұмыс істеу қағидасы механикалық және қол еңбегінің қосылысына негізделген. Машиналардың жұмыс органы болып тізбекті негіздегі ролик-   ті тасымалдағыш-үстел болып табылады. Роликтер өз осінің ай- наласында айнала отырып, түйнектерді ілгері қозғалтып, оларды үздіксіз айналдырып отырады. Шикізаттың сапасына қарай тасымал- дағыштың қозғалу жылдамдығы екі жылдамдықты қозғалтқыштан, бұрамдықты редуктордан және тізбекті берілуден тұратын жетекпен өзгереді. Сапасыз шикізатты таңдау қолмен жүзеге асырылады. Сорттаушы-сұрыптаушы машиналармен жұмыс істеген кездегі жағымсыз өндірістік фактор болып еңбектің бірсарындылығы, тал- дағыштардың артық жүктемесі, сондай-ақ жұмыс аймағының шаңда- нуы және температурасының төмендеу болып табылады. Өсімдік шикізатының алғашқы өңдеуінің келесі кезеңі оны көкөніс жаутын машинада жуу. Жуғыш машинаның жұмыс режимі шикізат- тың физикалық қасиетіне байланысты. Әдетте, жуғыш машиналар- дың түбіне шөгіп қалатын ауыр қоспаларды; бетіне қалқып шығатын жеңіл қоспаларды алып тастайтын және жуылған шикізатты алатын бірнеше секциясы болады. Көп жағдайда көкөністерді жуумен қатар оның қабығын аршу да бірге атқарылады. Шикізатты тазалау үшін жұмыс органы түрпілі материалдан жа- салған дөңгелекті, дискілі және конусты машиналар пайдаланылады. Машиналардағы автоматтандыру және оқшаулау жүйесі шикізат беретін көзді қосуды және өшіруді; бункер шибері мен қайта жүк- теу люгіндегі жапқышты ашуды және жабуды; люкті герметикалық жабатын жапқыш ашық кезде жұмыс камерасына су  беруді  өшіруді

қамтамасыз етеді.

Жуғыш-тазалағыш машиналарды қолдану кезіндегі қауіпті және зиянды өндірістік факторлар: Тамыр-көкөніс шикізаттарын кесу стационар машналарда және электрлі және қол желілері бар ауыспалы механизмдерде жүзеге асы- рылады. Мұндай машиналардың әр түрінің жұмыс істеу қағидасы негізінен бірдей – өнімді пышақ торлардың арасында қысу немесе олар арқылы әртүрлі орналасуда қысу.

Көкөніс турайтын машиналардың қолдың пышақ жұмыс істеп тұрған жерге түсіп кетуінің алдын алатын бағытағыш ұзын құйғышы болу керек. Көкөністі машинаға беру қозғалтқыш қосылып тұрғанда және жүктеме бункер орнатылған жағдайда жүзеге асу керек. Овоще- резательные машины должны иметь направляющие во¬ронки Көкөніс турайтын машина жұмыс істеп тұрған кезде қорғаушы торларды ашуға, дискіні шешуге т и ы м с а л ы н а д ы. Пышақтар мен тарақтарды тек машина толық тоқтап, қозғалтқыш өшірілген кезде ғана ауыстыру керек. Өнімді жұмыс камерасына итеру тек итергішпен немесе қалақпен ғана рұхсат етіледі. Айналып тұрған диск айналмай қалған кезде оны тоқтатып, содан кейін өнімді алып тасату керек.

Ет пен балықты өңдейтін жабдық.

Ет пен балықта көптеген өнімдер дайындаудың технологиялық үрдісі әртүрлі машиналар мен механизмдерде жүзеге асырылады. Ет және балық өнімдерін тамақ өндірісінде өңдеудің негізгі технологиялық операциясы оны майда- лап турау болып табылады. Маудалап туралған дайын өнімнің түрі- не қарай оларды шартты түрде ірі, орташа және майда деп үш түрге бөлуге болады.

Ірі турау үшін турағыш машиналар қолданылады. Турағыш ма- шиналар пышақ жақтауларында орналасқан жалпақ пышақтан және планетарлық (орақ тәріздес) пышақтан тұрады. Планетарлық пышақ оймакілтектің көмегімен машинаның негізгі білігіне бекітіледі және алдын ала жалпақ пышақпен жалпақ етіп ту- ралған шикізатты көлденеңнен турау үшін пайдаланылады. Жалпақ пышақтар блогы корпус және пышақтар жиынтығы бар екі перпендикуляр орналасқан жақтау түрінде жасалған. Эксцентрик- тің арқасында пышақтар ілгері-кейін қозғалып, етті берілу бағытына қарай турайды. Мұздатылған еттер блогын турау гильотинді, ротациялық, фре- зерлік немесе аралас қағида бойынша жұмыс істейтін отандық және шетелдік әртүрлі блок кескіш машиналар арқылы жүзеге асырылады. Мұздатылған өнімдерді турайтын машинамен жұмыс істеу кезінде пышақ қаптамаға соғылып және қысылып қалмау керек. Өнімді машинаға біркелкі, лақтырмау және артық күш салмай салу керек. Мұздатылған өнімдерді турауға арналған машинаның араларының қозғалысы жоғарыдан төмен бағытталады.

Алмастырмалы ет тартқыштың корпусы редуктордың жалғамалы құбырына  бекітіледі.  Жүктеме  саңылаудың  құрылымы жұмысшы-

ның қолы ет тартқыштың иірмесіне түсіп кетуден сақтау керек. Ет тартқыштың мойнының үстіне ойықтың жүктеу диаметрі 45 мм-ден үлкен сақтаушы сақина орнату керек. Ет тартқыш тартпа- сының қоршауы тек слесарлық құралдың көмегімен алынатындай бекітілу керек. Жұмыс механизмін жинау, реттеу, тексеру және қарау, сондай-ақ ет тартқышты тазалау тек қозғалтқыш өшірілген және то- лық тоқтатылған кезде ғана жүргізілу керек. Фаршты турау, араластыру, илеу, майғындау және ваккумдеу кезінде куттер қолданылады. Куттерлер жұқа майдалап туралған ет шикізатын, котлет фаршын, паштет массасын және осыған ұқсас басқа өнімдерді алу үшін алдын-ала зырылдауықтан өткен етті май- далап турау үшін пайдаланылады. Етті куттерде майдалап турау оны тік остен айналатын ыдыста тез-тез айналып тұратын орақ тәрізді пышақпен кесу арқылы жүзеге асады. Ыдыс ашық немесе гермети- калық болуы мүмкін соңғы нұсқада мұндай операция «куттерде вак- кумдеу» деп аталады. Куттердің қақпағы (қаптамасы) және өнімді салатын және алатын құрылғысы болу керек. Өзі түсіретін тетігі болмаса фаршты куттер- ден ожау арқылы алу керек. Пышақтар куттердің білігіне мықтылап бекітіліп, жақсылап тұрып қайралу керек. Куттердің алдын ала қорға- ушы торын көтеру және түсіру асықпай, біркелкі орындалу керек. Куттердің қаптамасы агрет толық тоқтамайынша ашылып кетпейтін- де желімен оқшаулану керек. Ет немесе балық фаршын рецепттегі барлық қоспалармен ара- ластыру үшін фарш араластырғыш қолданылады. Фаршараласты- рғыштың ауырлығы, илегіш табағы, торлы қақпағы, қалақшасы болу керек. Фарш араластырғыштың шеттерінде қылау болмау керек. Ұннан жасалған аспаздық және кондитерлік бұйымдарды шығаруға арналған жабдық. Ұннан жасалған кондитерлік өнімге шикізат дайындауға арналған технологиялық операциялар үшін тех- нология құрылымдық пайдаланудың әртүрлілігімен және жұмыс әдісімен ерекшеленеді. Бұл жабдықтың ерекшелігі «Нан пісіру және кондитерлік өнімдірістіктегі қауіпсіздік талаптары» бөлімінде қара- стырылған.

Аспаздық өнімдерді жылулық өңдеу тағамды дайындаудың дәстүрлі беттік әдісімен қатар көлемдік әдісі де қолдану арқылы жү- зеге асырылады. Тағамдық өнімдерді беттік дайындау әдісі технологиялық белгісі бойынша қайнату, қуыру, қуыру-пісіру, сумен жылыту және қосымша болып бөлінеді.

Өнімдерді жылулық өңдеудің көлемдік әдісі келесі жолмен жүзеге

асады:

Электрфритюрницалар, электртабалар корпустағы электржелісіне тұйықталып қалған кезде тез арада желіден ажыратылу керек. Олар- ды қайта қосуға тек ақауды жөндегеннен кейін ғана рұхсат беріледі. Аппараттың май қалтасын толтырған кезде оған су қосылып кет- пеуін қадағалау керек. Еттен жасалған жартылайфабрикаттарды қуыруға арналған кон- вейрлік пешті қосу тек желдеткіш қосылып тұрған кезде ғана жүзе- ге асырылу керек. Жартылайфабрикаттардың табасын орнату және шығару, пештің бүйір есіктерін ашу тек конвейер толық тоқтаған кез- де ғана орындалу керек.

Еңбек қауіпсіздігі ережесі.

Бөлшек саудада сатып алушыға қы- змет көрсеткен кезде жұмысшыға еңбек үрдісімен негізделген өн- дірістік ортаның (физикалық, химиялық, психофизиологиялық) жай- сыз факторлар жиынтығы әсер етуі мүмкін.

Бөлшек сауда кәсіпорындарындағы еңбек қауіпсіздігі:

Жұмысшылардың оларға зиян келтіруі мүмкін тауарлармен тіке- лей байланысын жоятын шара ретінде топтық және жеке қорғаныс құралдарын, арнайы киімдерді пайдалану керек.

Сауда-технологиялық жабдықтар жөндеу кезінде, пайдалануға берілу кезінде, пайдалану кезінде, жөндеу жұмыстары кезінде, тасымалдау және сақтау кезінде жұмысшылар үшін қауіпсіз болу керек. Қолмен толтырылатын жаб- дықтарда номиналды деңгей белгісі анық көрініп тұру керек.

Электрмеханикалық жабдықтың жүктеу ыдыстары қорғаныс екрандарымен жабдықталады; саңылау мен жұмыс органдарына дейінгі қашықтық рұхсат етілген мәннен асау керек. Жабдықпен жұ- мыс істеу кезінде кескіш құралдың қаптама қабырғасына қатысты 3 мм-ден артық емес саңылауы болу керек. Өнімдерді беру күймеше- сінің жұмыс істеп тұрған құрылғыға жақындатқан кезде қолдар мен саусақтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін қоршағыш енсіз жұқа тақтайшасы болу керек. Қоршаудан және құрылғыдан түсірілген құрылғыны қосар алдын- да оны орнына мықтылап әрі дұрыс бекітеді. Қорғаныш қоршаулары және соған ұқсас құралдардың механика- лық беріктігі мықты болу керек. Егер оларды алып астау қалыпты пайдалану кезінде міндетті болмаса, арнайы құралсыз шешілмеу ке- рек. Жұмысшыларды жабдықтың қозғалып тұрған элементтерімен жанасып кетуінен сақтайтын есіктермен жабдықталған құрылғыда есікті ашқан кезде электржелідегі жұмысты  оқшаулау  қарастырылу

пайдалану кезінде келесі талаптарды сақтау керек: сының бірден бұралуына және көмірқышқыл редукторы- ның бірден бұралып шығып кетуіне жол бермеу керек;

Жұмыс орнының қауіпсіздігі.

Жұмыс сипатына қарай жұмыс орнын ұйымдастыру кезінде жұмыс операцияларын егер операция- ны орындау жұмысшының үнемі қозғалыста жүруін қажет етпесе, отырып, тұрып немесе отырып-тұрып атқару мүмкіндігін қарастыру керек. Отырып істейтін жұмыс орнына жайлы орындықтар орнала- стыру керек.

Тұрып істейтін жұмыс үшін жұмыс орнының келесі параметр- лері ұсынылады: жұмыс орнының ені 600 мм, ұзындығы 1600 мм, биіктігі 955 мм, табан өлшемдер үшін тереңдігі мен биіктігі 150 мм- ден кем емес және ені 530 ммден кем емес. Барлық қажетті құрал-сай- мандар, ыдыстар, мүліктер өндірістік үстелдегі жәшіктерде, кереге- дегі шкафтарда, жұмыс орнының жанына орналасқан стеллаждарда сақталу керек. Жұмыс орындарын жақсы орналастырып және үйлестіру жұмыс орнына қауіпсіз жетуде және апатты жағдайда тез арада шығып кету- ді қамтамасыз ету керек.

Сатушының жұмыс орнын сатып алушылар жоқ кезде аз уақыт тынығып алатын шалқаймалы отырғыштармен немесе орындықтар- мен жабдықтау керек. Бұл мақсатта жәшік немесе басқа кездейсоқ заттарды қолдануға рұхсат етілмейді. Сатушы сөресі мен кереге жаб-

дықтары арасында аяқты мұздап қалудан сақтайтын ақаусыз төсеме төселу керек. Еңбек операцияларын негізінен отырып істейтін салушы-қапта- ушылардың жұмыс орны жұмыс бетінен биіктігі, иілу бұрышы және қашықтығы бойынша реттеліп отыратын жайлы отырғыштармен және ақтың астына қоятын тіреуіштермен жабдықталуы керек. Жұ- мыс орнында жұмыс қалпын «отырып» және «тұрып» мезгіл-мезгіл ауыстырып отыру мүмкіндігін қарастыру керек.

Контреллер-кассирдің (кассир) жұмыс орнында беті аздап иілген  отырғышы бар және биіктіні реттеліп отыратын (0,4....0,45   м шегінде), ені 0,42 м және тереңдігі 0,41 м көтерілгіш-айналғыш орындық орналастыру керек. Жұмыс отырғыштарының және арқа- лықтарының жабындысы жылуды аз өткізетін және жууға болатын болу керек. Контреллер-кассирдің (кассир) жұмыс орнында отырып жұмыс істеген кезде аяқтарын ыңғайлы қою үшін тірек алаңқайы биіктігі және иілу бұрышы бойынша реттеліп отыратын аяққа ар- налған тіреуішпен жабдықталуы керек. Контреллер-кассирлер мен кассирлердің жұмыс орындарында неғұрлым жайлы жағдай жасау үшін жұмыс орындарын барынша жарықтандырып және олардың көз алдарына тікелей және шағылған жарық сәулелердің болмайын қадағалау керек. Ол үшін шамдарды контреллер-кассирдің (кассирдің) жұмыс орнының тікелей үстіне ор- наластыру керек.

тауарды қабылдауға, сақтауға және дайындауға жеткізетін дүкеннің бөлмесінде орналасу керек. Үтеушінің арнайы жұмыс үстелі екі жағы шұғамен тартылған алынбалы ағаш тақтаймен жабдықталады. Үстелдің оң жағына бетке аздаған бұрышпен үтікті құлап кетуден сақтайтын, үш жағында биік- тігі 30.40 мм болатын металл қоршаулары бар үтікке арналған металл қойғыш орналастырылады. Үтіктеу үстелінің оң жақтағы жоғарғы бұрышында электрүтігінің тоқ өткізетін баусымын ілу үшін биікті- гі 800 мм арнайы тіреуіш орнатылады. Үтеушінің жұмыс орнында аздап тынығып алу үшін жартылай жұмсақ отырғышы бар көтеріл- мелі-айналмалы орындық орналастырылады. Еденге диэлектрлік кілемше төселу керек.

Қоймашының жұмыс орнының ауданы 6 шаршы метрден кем болмауы  керек. Еңбектің қалыпты жағдайын жасау  үшін жылы  ка-

биналармен жабдықталады, сондай-ақ қоймашының жұмыс орнын биіктігі 1,8 м әйнек қоршаумен қоршап қоюға болады. Қоймашының жұмыс орны тауарды жинақтау, қораптау және экспедицияға жіберу бойынша негізгі жұмыстар атқарылатын аумаққа жақынырақ орна- ласу керек.

Қоймашының жұмыс орнында үстел және көтерілмелі-айналма- лы орындық орналастыру керек. Сол жерде ыдыстарды ашуға қажет- ті құрал-саймандар (қайшылар, шеге шығарғыштар, қармауыштар, кемпірауыздар, т.б.) болу керек. Құжаттарды және картотеканы жүргізетін қоймашының үстелінің үстінде жергілікті жарықтандыратын шам орнатылу керек. Жиынтықтаушының жұмыс орны жинақтауға жататын тауарлар тобына байланысты құрал-саймандармен, материалдармен және ме- ханизмдермен жабдықталады. Ірігабаритті тауарларды (жиһаздар, үй тоңазытқыштары, т.б.) жинақтаған кезде жиынтықтаушының жұмыс орны қойманың барлық ауданында орналасады. Мұндай жағдайда тауарларды жинақтау көтергіш құрылғысы бар жүк арбаларымен не- месе автокарамен жүзеге асырылады. Егер жиынтықтаушының жұмысы тауарларды өлшеумен абй- ланысты болса, онда оның жұмыс орны жүккөтерімділігі 5-тен 200 келіге дейінгі таразылармен жабдықталады. Жиынтықтаушының жұмыс орнында отырғышының биіктігі 400..450мм, отырғышының тереңдігі 410...500 мм орындық орнаты- лады. Жұмыс орны жергілікті жарықпен жарықтануы керек. Жүк лифтісінің лифтерінің жұмыс орны жүк лифтінің немесе не- гізгі жүктеу қабатындағы лифтердің алаңқайында орналасады. Егер лифтер жүкпен бірге жүретін болса, онда оның жұмыс орны лифтінің кабинасы болады.

Лифтердің жұмыс орны дәрі-дәрмектер мен құжаттарды сақтай- тын тумбочкамен, табуретпен, телефонмен немесе басқа байланыс құралымен, жарық және дыбыс дабылдарын басқару жүйесінің сыртқы немесе ішкі тетіктерімен жабдықталу керек. Сонымен қа- тар лифтілердің машина бөлімінде қорғаныс каскасы, диэлетрикті қолғаптар мен кілемшелер, ал лифтерде – машина бөлімінің кілті болу керек. Қақпаға, технологиялық ойықтарға және есіктерге жақын орна- ласқан жұмыс орындарында өкпек желден қорғану үшін қоршаулар немесе экрандар орнату керек.

7 т

арау

Электр тоғы адамға биологиялық, жылулық, механикалық және химиялық (электрлік) әрекет етуі мүмкін.

Биологиялық әрекет тітіркенумен немесе жүйке және басқа тін- дердің бұзылуымен және тыныс алу органдарының және қан айналы- мының қызметінің толық тоқтауына дейін алып келетін күйіктермен бірге жүретін ағзадаға биологиялық үрдістің бұзылуы кезінде байқа- лады.

Жылулық әрекет тіндердің, қан тамырларының, жүйкелердің, жүректің және тоқтың жолында қалған басқа органдардың қызып ке- тумен сипатталады.

Механикалық әрекет электродинамикалық әсер нәтижесінде бұлшықет және басқа тіндердің, қан тамырларының жарылуымен болады.

Химиялық әрекет қан, лимфа және плазмалардың физика-хими- ялық құрамын бұза отырып ыдырауымен сипатталады. Тоқтың мұндай әсерлері сыртқы (жергілікті) және ішкі болып бөлінетін электрлік жарақат тудыруы мүмкін. Сыртқы жарақаттар әдетте жұмыс қабілетінің толық қалпына келуімен жазылып кетеді. Оған электрлік күйіктер, терінің металлдануы және электроофталь- мия жатады. Ішкі жарақаттар адамның ішкі мүшелерін (өкпе, жүрек, көз және т.б.) жарақаттайды. Электрлік құрылғылар адамға үлкен қауіп төндіреді. Өнеркәсіпте үш фазалы тоқтың кернеуі 1000 Вольтқа дейін оқшауланған немесе терең жерлендірілген нейтралды электрлік желі кеңінен қолданы- лады.   Электрқұрылғысының  тоқ  жүріп  тұрған  бөлігіне жанасқан

жағдайда адамды тоқ ұру қауіптілігі электрлік (кернеу, күш, тоқтың түрі мен жиілігі, адамның электрлік кедергісі) және электрлік емес (адамның жеке қасиеттері, тоқтың әрекетінің ұзақтығы және оның адам арқылы өткен жолы) сипаттағы факторлармен, сондай-ақ қор- шаған ортаның жағдайымен анықталады.

Тоқ күші адамның зақымдану дәрежесін негіздейтін негізгі фак- тор болып табылады. Осыған байланысты әрекеттің үш түрі белгілен- ген: денені тітіркендіретін шектік сезілетін тоқ, шектік жібермейтін тоқ және шектік фибрилляциялық тоқ. Адам жиілігі 50 Гц, күші орташа 1,1 мА айнымалы тоқты, ал тұрақты тоқты 6 мА кезінде сезіне бастайды. Ол айнымалы тоқ кезін- де аздап қышығандай және аздап ине сұғып алғандай сезіледі. Ал тұрақты тоқты тері күйіп қалады.

Шектік сезілетін тоқ адамды зақымдай отырып, болып жатқан жағдайды (биікте, тоқ жүретін, қозғалатын бөлшектер және т.б. жер- лерде жұмыс істеу) одан әрі ушықтыратын тікелей емес қате әрекет- терді тудырып жазатайым оқиғалардың тууына себеп болуы мүмкін. Асқын шектік сезілетін тоқтың артуы адамда бұлшықеттердің ты- рысып, ауры сезімін тудырады. 10...15 мА айнымалы тоқта немесе 50...80 мА тұрақты тоқты адам бұлшықеттің тартылуын жаза алмай, тоқ жүріп тұрған желіні жіберу үшін қолдарын аша алмайды. Ол тоқ жүріп тұрған бөлікке жабысып қалғандай болады. Мұндай тоқ

Одан асқан тоқ бұлшықеттердің тырысуын арттырып, ауру сезімін асқындыра түсіп кеуде қуысының тыныс алу қозғалысын қиындатып, қан тамырларын тарылтып және қан қысымын арттырып, жүрекке салмақ түсіре отырып бүкіл денеге тарайды. 80.100 мА айнымалы тоқ, ал 300 ма тұрақты тоқ жүрек бұлшықеттеріне тікелей әсер етеді және оның әсері байқалғаннан кейін 1.3 с кейін жүрек фибрилляция- сы басталады. Нәтижесінде қан айналымы тоқтап, адам өледі. Бұл тоқ фибрилляциялық деп аталады. Ал оның мәні –

шектік фибрилляци- ялық тоқ . Күші 100мА айнымалы тоқ сол сәтте жүректі тоқтатып, өлімге әкеп соғады. Адам бойынан өткен тоқтың мәні үлкен болған сайын зақымдану қаупі де жоғары болады. Бірақ, бұл бір мағыналы емес. Өйткені зақымдану қаупі басқа да факторлерге, соның ішінде электрлік емес сипатқа да байланысты болады.

Тоқтың түрі мен жиілігі. 250...300 В-қа дейінгі кернеуде күші бірдей тұрақты және айнымалы тоқтар адамға әртүрлі әсер етеді. Бұл айырмашылық үлкен кернеуде жоғалып кетеді.

Ең қауіптісі өндірістік жиілігі 50...60 Гц айнымалы тоқ болып та- былады. Осы жиіліктің шегі артқанда немесе кемігенде жібермейтін тоқтың мәні арта береді. Ал нөлге тең жиілікте (тұрақты тоқ) олар 3 есе артық болады.

Адамның электр тоғына кедергісі

а

, Ом, бірнеше тізбектелген элементтердің – адам денесі r ад

, киімі r ки

(киіммен қорғалған дене бөлігі жанасқан кезде), аяқкиімі r ак

және аяқтың тірек беті r тб

а = r ад + r ки + r ак + r тб ,

Адамның жеке ерекшеліктері.

Ең көп электр кедергісіне тері, әсіресе оның қан тамырлары жоқ беткі мүйізді қабаты ие. Терінің кедергісі оның жай-күйіне, тығыздығына және жанасу ауданына, түскен кернеуге, сүшке және тоқтың әсер ету уақытына байланы- сты. Ең көп кедергіні таза, құрғақ, зақымдалмаған тері көрсетеді. Тоқ жүретін бөлікпен байланыс тығыздығы және ауданы артқан сайын оның кедергісі төмендей береді. Түскен кернеу артқан сайын терінің кедергісі жоғары қабаттың ойылуы нәтижесінде азаяды. Тоқ күшінің немесе әсер ету уақытың артуы беткі қабаты күйіп кеткен себепті терінің электрлік кедергісін төмендетеді. Адамның ішкі мүшелерінің кедергісі – физиологиялық қасиет- терге, денсаулық жағдайына және психикалық жай-күйіне тәуелді айнымалы шама. Осыған байланысты электрқұрылғысымен жұмыс істеуге тек арнайы медициналық тексерістен өткен, тері аурулары, жүрек-ұантамыры аурулары, орталық және перифериялық жүйке жүйесі сырқаттары жоқ адам ғана жіберіледі. Адам денесінің кедер- гісінің электрқауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша әртүрлі есептеу- лер жүргізген кезде шартты түрде 1000 Ом қабылданды.

Тоқ әрекетінің ұзақтығы.

Тоқтың адамға әсер ету уақыты артқан сайын зақымданудың ауырлығы арта түсіп, дененің кедергісі кеми береді. Нәтижесінде денеден өткен тоқ артып, бұл тыныс алуды тоқтатуы немесе тіпті жүректің фибрилляциясына алып келуі мүм- кін. Ал әрекет ету ұзақтығы 0,1 секунд болған кездегі қысқамерзімді рұхсат етілген тоқтың мәні 500 мА құрайды, ал 3 секіндтан артық жағдайда – 6 мА.

Тоқтың адам денесі арқылы өтетін жолы.

Бұл көрсеткіш егер ол өмірлік мәні бар жүрек, өкпе және бас миы сияқты мүшелерден өтетін болса қауіптілігі өте жоғары зақымдануға айтарлықтай әсер етеді.  Адам денесінде тоқ негізінен тін сұйықтығы ағыны бойымен,

қан тасымалдайтын және лимфатикалық тамырлардан және жоғары электрөткізгіштігі бар жүйке жүйесінің қабаттары арқылы өтеді.

Өндірістік орта.

Бұл көрсеткіш те электрқауіпсіздігіне айтар- лықтай әсер етеді. Температурасы жоғары ылғал бөлмеде элек- трқауіпсіздігін қамтамасыз ету жағдайын жасау жайсыз. Өйткені мұндай бөлмеде адам тоқ жүретін бөліктермен көбірек жанасады. Тоқ өткізетін металл құрылғыларды жерлестіру кезінде адам үнемі электрқұрылғысының бір полюсімен (жермен) тұрақты байланыста болғандықтан тоққа түсіп қалу қаупі арта түседі. Тоқ өткізетін шаң адамның тоқ жүретін бөлікпен, сондай-ақ жермен электрлі жанасып кету ықтималдылығын арттырады. Қоршаған ортаның әсеріне байланысты Электрқұрылғыларын ор- нату ережелеріне (ЭОЕ) сәйкес өндірістік бөлме адамды электр тоғы- ның ұру қауіптілігі дәрежесіне қарай келесі түрде жіктеледі:

100 %-ға тең; төбе, кереге, еден және бөлмедегі заттар ылғал тартқан); Мұндай классты бөлмеге мысалы бөтелке жуатын бөлімше, ку- паж құю цехтары, сыра-алкогольсіз сусындар өндірісіндегі шырын қайнататын бөлмелер, крахмал-сірне өндірісіндегі шырын дайындау, қайнату, айырғыш бөлімшелері.

Қауіптілігі жоғары емес бөлмелер

Адам өзара кернеуі бар кем дегенде екі электр тізбегі орналасқан аумаққа тиіп кетсе, электр тоғымен зақымданады. Мұндай қауіп-қа- терді талдауда адам денесімен өткен тоқтың күші анықталады. Ал ол тоқ оның жүйеге қосылу сызбасы, өзіндік сызбасы, жұмыс тәртібі, тоқ өткізу бөлігін оқшаулау сапасы мен электр қондырғының пайда- лану ережелеріне байланысты қаралады.

сында адамның электр қондырғының тоқ өткізгіш бөлігімен тікелей және жанама байланысын анықтап алу қажет. Тікелей байланыс, ере- же бойынша, электр қондырғыны пайдалану ережесін бұзу нәтиже- сінде, ал жанама байланыс — саңылаусыздықтың бұзылуы нәтиже- сінде пайда болады. Өнеркәсіпте негізінен үш фазалы желі пайдаланылады: ажыра- тылған бейтараптамалы үш сымды және тікелей жерлендірілген бей- тараптамалы төрт сымды.

не қуатты пайдаланудың бейтараптама нүктесі дегеніміз — абсолюттік шамасы бойынша орамның барлық сыртқа шыққан жеріне қаты-  сты бәрінің кернеуі бірдей нүктесі. Ажыратылған бейтараптамалы желілерді жерге қатысты желі сыйымдылығы аз болып, ал сымдарды оқшаулауда жоғары деңгейді сақтап қалуға мүмкіндік болған жағдай- да қолданған жөн. Оларға агресивтік ортаның әсеріне ұшырамаған және қызметкерлердің тұрақты бақылауында болатын аз тармақты желілер кіреді. Жерлендірілген бейтараптама желісін жоғары ылғал- дылықтың әсерінен сымдарды оқшаулауға жақсы мүмкіндік жоқ жер- де, агресивті ортада және т.б. жерлерде қолданған дұрыс. Оқшаулау- дың зақымданған жерін тез іздеуге немесе жоюға болмайды. Өйткені желінің сыйымдылық тоқтары айтарлықтай салаласып кеткендіктен адамға қауіпті мәнге дейін жетеді. Электр жарақаттарының ең көп саны адам арқылы өтетін тоқ желінің бейтараптану режиміне, сымдарды оқшаулау сапасына, оның тартылысына және басқа да бір қатар параметрлерге әсер ететін бір- фазалы қосылумен байланысты. Оқшауланған бейтараптама тоқ күші бар үшөткізгішті желідегі бір фазаға жанасқан кезде (7.1 сурет) адам арқылы өтетін тоқ оған

әсер ететін желінің фазалық кернеуімен

ф

, ЭОЕ сәйкес 0,5 МОмнан аспауға тиіс сымдардың оқшаулау кедергісімен r оқш

, сондай-ақ адам денесінің r ад

, аяқ киімнің r ак

және аяқтың тірек бетінің r тб тізбектей біріккен кедергілерінен тұратын адам желісінің электрлі кедергісімен

Ла анықталады:

а = 3

ф /(3

а + r оқш

) = 3

ф

/ [3( r ад + r ак + r тб ) + r оқш ].

Адамның екі фазалы электр желісіне (7.2 сурет) қосылуы үлкен қауіп төндіреді. Өйткені бұл жағдайда адам желінің жұмыс керне- уінің астында қалады және ол арқылы өтетін тоқ

а

, А, бірфазалы желінің тоқ күшіне тең болады:

7.1 сурет. Оқшауланған бейтараптама- лы үш фаззалы тоқ желісіне адамның бір фазалы қосылу сызбасы.

а =

жұм / r ад ,

Мұндағы,

жұм

r ад

Үш фазалы желіде алдыңғы формула келесі түрде болады:

a =

c / r ад =

ф / r ад

Мұндағы,

c

ф

Формуланы тоқ күшін есептеу үшін салыстырған кезде бір және екіфазалы қосылу кезінде соңғы жағдайда адамға әсер ететін тоқтың біріншіге қарағанда айтарлықтай артық екенін аңғаруға болады. Өйт- кені формуладағы екі фазалы қосылыс үшін алымы артады, ал бөлімі аяқ киім мен еденнің оқшаулау кедергісі ешқандай қорғаныс әрекетін көрсетпегендіктен күрт төмендейді. Екіфазалы қосылыс жағдайлары салыстырмалы түрде сирек кез- деседі. Олардың болу ықтималдылығы әртүрлі фазалардың тоқ жүр- гізуші бөліктері бір-бірінен аз ғана қашықтықта орналасқан кезде кернеумен жұмыс істегенде жоғары болады. Желінің апатты жағдайында, мысалы фазалардың біреуі жерге са- лыстырмалы түрде аз кедергімен гжер тұйықталған болса, онда бір

7.2. сурет. Адамның электр желісіне екіфаза- лы қосылу сызбасы.

сурет. Жартылай сфералық жер- лестіргіштің тоқ жайылу аймағын- дағы жер бетіндегі потенциалының таралуы.

фазалы қосылыс кезінде адам арқылы өтетін тоқтың мәні:

а =

c /(

а + r жер

), Ал жерлендірілген бейтараптама желіде:

а =

а /

а ,

Мұндағы,

а

Әдетте, ден үлкен.

ф

>

а

>

c

=, өйткені нақты кедергі r жер

және

оқш

нөл-

Осылайша адамның апатты желіге қосылуы қалыптырежимде жұ- мыс істеп тұрған желіге қосылудан қауіпті. Қадамдық кернеу дегеніміз, бір қадам (0,8 м) қашықтықта орна- ласқан тоғ ағыны аймағындағы екі нүкте арасындағы потенциалдар айырымы. Тоқ жайылған аймаққа адам тоқ жүретін бөліктің тікелей жерге қосылып қалған кезінде, жермен жерлестірілмеген ток жүрмеген өт- кізгіш құрылымдармен немесе заттармен кездейсоқ жанасқан кезін- де түседі. Мұны жерге электрлі тұйықталу деп атайды. Тұйықталы тоқтың жер арқылы өтуімен болады. Жер тоқ жүретін аймақтағы электрлік тізбектің бөлігі болады, мұнда жердің кедергісі себепті кер- неу түсіп және оның бетіндегі екі бөлек нүктелер арасында потенци- алдар айырмашылығы пайда болады. Аймақтағы тоқтың жайылу сипаты топырақтың әртүрлі электрлік қасиетіне байланысты күрделі тәуелділікпен сипатталады. Бір фазалы топырақта бір жартылай сфералы жерлестіргіште (7,3 сурет) жерлестіргіштен 1 м қашықтықтағы тоқ жүретін аймақтағы жердің бетіне түскен кернеу 68 %, 10 м — 10 %, ал 20 м қашықтықта нүктелер потенциалын нөлге тең деп алуға болады. Потенциалдар

айырымы

ш

, В, бұл жағдайда:

ш =

з β

β

мұндағы,

з

Қадамдық кернеуге түскен адам арқылы өтетін тоқ күші келесі формуламен есептеледі:

а =

з (

ж /

а )β

β

Мұндағы,

з

ж

β

және β

коэффициенттерінің мәнін жерлестіретін әртүрлі құрылғылар үшін анықтамалықтан табады. Қадамдық кернеу қадамның кеңдігінен және тұйықталған жерге дейінгі қашықтыққа тәуелді. Тұйықталған жерден алыстаған сай-  ын қадамдық кернеу қауіптілігі кеми береді. Жерге құлаған желінің жерлендіргішке жақын жердегі қадамдық кернеуі және т.с.с. егер жайылу нүктесіндегі кернеу 100...150 В және одан көп болса, бұл- шықеттердің қатты тартылуына себеп болуы мүмкін. Тоқ «аяқ-аяқ» жолымен өткен кезде қауіпті емес. Алайда адам аяғының бұлшықет- тері тартылып қалған кезде тірек қашықтығы (аяқ-қол) алыстап кет- кен кезде құлап қалуы мүмкін. Ол кездегі потенциалдар айырымы қауіпті жағдайға дейін көтеріледі. Тоқ қауіпті жолдармен өтіп, адам- ның өмірлік маңызы бар мүшелеріне таралуы мүмкін. Тоқ таралып жатқан аймаққа абайсызда құлап қалудан сақтану үшін аяқтарды асықпай бір-біріне қосып, асықпай, бір аяқтың табаны екінші аяқтың табанынан қалып қоймайтындай жылжып, қауіпті аймақтан шығып кетуі керек.

Тоқ жүретін бөлікке кездейсоқ жанасудан туатын электрқауіпсізді- гін қамтамасыз ету үшін жеке-жеке немесе бір бірімен үйлестірілген келесі техникалық әдістер мен заттар қолданылады: Электрқұрылғысының кернеуге түскен тоқ жүрмейтін металл құрылымдқ бөлігіне жанасудан сақтау мақсатында: аз кернеу, тоқ жүретін бөліктерді оқшаула, қорғаныс жерлестіру, нөлдеу, өшіру, қорғаныс заттары және алдын ала қорғау құралдарын пайдаланады.

Аз кернеу

36 В-қа дейінгі кернеу қауіптілігі жоғары, аса қауіпті бөлмелерде және бөлмеден тыс жерлерде қозғалмалы шамдары бар электрленген қол құралдарын қуаттау үшін қолданылады. 12 В қоса алғандағы кернеу аса қауіпті бөлмелердегі жайсыз жұ- мыс жағдайында; ауыр жағдайда, жұмыскердің үлкен жерлендіріл- ген металл бетпен жанасқан кезде (тоқ жүретін алаңда, қарау шұңқы- рында және т.б. жерде отырып немесе жатып металл ыдыспен жұмыс істеу) қозғалмалы қол шамдарын қуаттау үшін пайдаланды. Аз кернеудің көзі болып аккумулятор, түзеткіш құралдар, транс- форматорлар болып табылады. Автотрансформаторларды немесе ре- остаттарды қолдануға тиым салынады, өйткені бұл жағдайда аз кер- неу желісі жоғары кернеу желісімен байланысты болады.

Тоқ жүретін бөлікті оқшаулау

Жұмыстық оқшаулау

мыс ітсеуін және электр тоғымен ұрылу қаупінен қорғауды қамтама- сыз ететін тоқ жүретін бөліктерді оқшаулау.

Қосымша деп зақымдалған жағдайда электр ттоғымыне ұрылудан қорғау үшін жұмысшы оқшаулауға қосымша пайдаланылатын оқша- улау. Қос оқшаулау жұмыстық және қосымша оқшаулаудан тұрады. Қо оқшаулауда негізгі жұмыстан бөлек тоқ жүретін бөліктерде жұмыстық оқшаулау зақымдалған жағдайда тоқ жүрмейтін металл бөліктерге жанасқан кезде кернеуге түсіп қалудан сақтайтын оқшаулау қабаты қолданылады. Ең жетілген қос оқшаулау болып электрқұрылғысы- ның корпусын оқшаулағыш материалдардан жасау болып табылады. Әдетте қос оқшаулағышпен электрөткізгіш құралдарды жабдықтай- ды (өшіргіш, ашалар, шам патрондары, электрленген қол құралдары).

Күшейтілген

сайын нәтижесінде оқшаулау ескіріп оның кедергісі азая береді. Ақаусыз күйдегі оқшаулаудың құрылысы – ЭОЕ маңызды талап- тарының бірі. Оның сапасын бақылау үшін мерзімді және тұрақты түрде профилактикалық сынақ жасалып отырады. Мерзімді бақылау М1101 түрлі мегаомметрмен жөндеу жқмы- старынан, монтаждаудан, оқшаулағышта ақау табылғаннан кейін, сондай-ақ бекітілген нормативті-техникалық мерзімде өткізугеннен кейін қабылау-өткізу сынақтары кезінде тексеріледі. Химиялық бел- сенді, өрт- және жарылыс қауіпті ортада аса ылғалды және ыстық бөлмелерде, және сыртқы жағдайларда электржелісінің оқшаулау кедергісі  жылына 1 ден кем емес тексеріліп тұру керек.

Қорғаныс оқшаулағыш

Тоқ жүретін бөлік жерден оқшауланған құрылғының корпусымен тұйықталған жағдайда соңғысына кернеу түсіп оған жанасы фазаға жанасқандай қауіпті болады. Қорғаныс жерлестіру корпусқа жана- сқан кездегі кернеуді жерлестірудің аз кедергісі үшін жерге қатысты потенциалын төмендету есебінен қауіпсіз деңгейге дейін түсіреді.

Топырақта жатқан металл өткізгіштердің (жерлестіргіштер) және

7.4. сурет. Электрқондырғысын жерлестіру сызбасы:

Электрқұрылғыларын жерлестіру 380 В кернеудің және жоғары айнымалы тоқта және тұрақты тоқтың 440 в және одған жоғары кер- неуіндегі барлық жағдайда қолдану керек. Қауіптілігі жоғары, аса жоғары және сыртқы электрқұрылғыларда айнымалы тоқта 42 В-тан жоғары және тұрақты тоқты 110 В –тан жоғары жерлестіргіш қолда- нылады. Жерлестіруге тиіс нысандар бөлек жерлестіретін сымдар арқлы жерлестіргіш магистралға қосылады. Жерлестіргіш сымдарды бірне- ше құралдарға тіркеп жалғай беруге болмайды. Өйткені жалғаудың тұтастығы бұзылған жағдайда бірнеше электрқондырғысы бірден істен шығады. Жерлестіргіш құралдың жалпы кедергісі жердегі және өткізгіште- гі жерлестіргішіндегі тоқтың жайылу кедергісінің соммасына тең. Кедергі шамасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ЭОЕ 4 Ом- нан, ал генераторлар мен трансформаторлардың 100 кВ қуатынан кем болмаған жағдайда 10 Омнан аспау керек. Пайдаланудағы әрбір жерлестіргіш құралдың жерлестіру сызбасы, оның техникалық мәліметтері, жағдайын тексеру туралы мәліметтер, жүргізілген жөндеу жұмыстары мен өзгерістер туралы мәліметтер жазылған жеке төлқұжаты болады. Жерлестургіш құралдардың техникалық жағдайы құрылғының көрінетін бөліктерін сырттай қарау және жерлестіргіш пен жерлен- дірілген элементтердің арасында тізбектің болуын тексерумен (үзілі- стер және құралды жерлестіргіш құралмен байланыстыратын өткіз- гіштердегі қанағаттандырмайтын байланыстардың болуы) әр жөндеу

жұмыстарында немесе құрылғыны қайта орнатқанда анықталады. Сонымен қатар қосалқы станциялар үшін жерлестіргіш құралдың ке- дергісі 3 жылдан 1-ден кем емес, ал цехтық құрылғылар үшін жылы- на бірден кеме емес тексеріліп тұру керек. Жерлестіргіштердің кедергісін әдетте топырақтың өткізгіштігі аз кезінде тексереді; жазда – топырақ кепкен кезде, ал қыста – жер әб- ден қатқан кезде.

Нөлдену терең жерлендірілген нөлдік өткізгішті 1 кВт-қай дейінгі қуаты бар электрқұралдарында атқарылады. Бұл кезде адамды тоққа түсіп қалудан қорғау үшін электрқұрылғысының біраз бөлігі жерлен- дірілген нөлдік сыммен жалғастырылады (7.5. сурет). Нөлденудің қорғаныс сері корпустағы ұшақ тұйықталудың аза- юынан болады. Сәйкесінше, электр тоғының адамға әсері азаяды. Электрқұрылғысының корпусын нөлдік өткізгішке жалғаған кезде корпустағы кез-келген тұйықталу бір фазалы қысқа болады.

Қысқа тұйықталудың тоғы

қт

, А, фазалық кернеумен Ыф, В,және тізбектің тоық кедергісімен анықталады:

қт =

ф /( r т

/3 + r

ф.ск + r н ),

Мұндағы, r т

r

ф.ск

r н

Қысқа тұйықталу тоғы r т

/3 + r

ф.ск = r ф

қт =

ф /( r ф + r н ).

Егер r ф = r н десек, онда корпусқа тұйықталған кезде ондағы кернеу нөлдік сымға түскен кернеуге

н

тең болып,

н =

қт r н =

ф r н /(2 r н ) =

ф

/2 =

к ,

7.5.-сурет. Электрқондырғысының нөлде- ну сызбасы:

болады. Фазалық кернеуде

ф

= 220 В корпусқа түскен кернеу

к =

= 110 В. Қауіпсіздік шарты бойынша мұндай кернеудің корпуста пайда болуы 0,5 секундтан кем емес уақытта болу керек. Бұл уақытта көптеген жағдайда құрылғының автоматты өшірілуі жүзеге аспайды. Сондықтан, нөлдік сымның қауіпсіздігін арттыру мақсатында мысды қайтадан жерлестіреді. Бұл жағдайда корпуста тұйықталу болған кез- де  жерге тұйықталу тоғы:

қт =

н /(

кж ),

Мұндағы,

кж

Қайта жерлестірген кезде жоғарыда аталғанға параллель қосылған қайталап жерлестіру желісі іске қосылады. Кернеудің түсуін сақтаған кезде қайталап жерлестіру кедергісі:

з =

қт

кж =

к

/2 =

ф /4.

Формулаларды салыстырсақ,

к =

ф

/2 и

з =

ф /4, Корпустағы қысқа тұйықталу кезіндегі қайталап жерлестірудің оның потенциалын түсіретінін, яғни, қауіпсіздігін арттыратынын көреміз.

ф = 220 В кезде корпустағы кернеу 110 емес 22 В болады. Мұндай кернеу қорғаныс уақытын 1 секундқа арттырады. Нөлдік сымды қайталап жерлестіру құрылғы корпусындағы по- тенциалды төмендетеді. Тереңжерлендірілген бейтараптама желіде электрқұрылғысының корпусының бөліктерін бөлек жерлендіргіштерге жерлендірілген нөлдік сыммен жалғастыруға болмайды. Өйткені, электрқондырғы- сының басқа жерлендіргішке қосылған бір корпусы тұйықталған жағдайда

ж

Нөлдену зақымдалған электрқондырғысын желіден тез (0,2 с) өшіру керек және апатты кезеңде адамның нөлденген корпусқа жана- сыу қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек. Нөлденуді бақылау электрқондырғысын монтаждау, күрделу жөн- деуден өткізу немесе қайта құрау жұмыстарынан кейін және пайдала- ну кезінде 5 жылда 1 реттен кем өткізіліп тұру керек. Бақылау кезін- де тізбекті сырттай тексереді, фаза түйіндерінің кедергілерін(нөлдік

сым) өлшейді және жұмыс және қайталап жерлендіру кедергілерін өлшейді. Сыртынан тексеру кезінде сыртынан қарау кезінде тізбек элементтері тексеріледі. Қондырғы корпусы мен желіні қуаттанды- ратун нөлдік сым арасында сенімді, үзілмеген және дұрыс байла- ныспаған тізбек болу керек. Жұмыс және нөлдік желіні қайталап жерлендіру кедергісі қорғаныс жерлендіруінің кедергісін өлшеген сияқты өлшенеді.

Қорғаныс өшіруі

Қорғаныс өшіруі келесі қорғаныстарды қамтамасыз ету: жерге не- месе корпусқа терең немесе толық емес тұйықталу кезінде; қауіпті тоқ ақауы пайда болғанда; жоғары кернеудің төменгі кернеуге өткен кезде. Ол қорғаныс жерлендірумен немесе нөлденумен қатар негізгі қорғаныс шарасы ретінде пайдаланылуы мүмкін.

8 т

арау

ҚАУІПТІЛІГІ ЖОҒАРЫ ЖҰМЫСТАРДЫ ОРЫНДАУДА ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТ ЕТУ АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ ҚАУІПСІЗДІК ШАРАЛАРЫ

Тамақ кәсіпорындары жылу, жылытылған су, ауа мен бу түрінде жылу энергиясының көп мөлшерін қолданады. Мысалы, нан-тоқаш өнімдері 10...60 минут бойы 160...250°С температуралық режимін- де пісіріледі. Макарон фабрикаларында өнім 7 000 м3/сағ дейінгі  ауа шығынымен конвейерлік кептіргіштерде, 85°С-ке дейін қызды- рылған бу калориферлерінде кептіріледі. Сыйымдылығы 1 650 кг тығын қазанда бір жолғы сыра суслосын дайындауға кететін жылу шығыны 35,4 мың МДж құрайды. Шәрбат қайнату, купаждау бөлімдерінде, квас және жуу-құю цех- тарында шамамен 22 мың дал/тәулік алкогольсіз сусындарды өндіру кезінде 15 тоннаға дейін бу жұмсалады. Кондитерлік фабрикаларда көлемі 100...300 дм

қазандарда шикізатты жылумен өңдеген кезде 100...150 кт/сағ бу жұмсалады. 1 дал (10 дм

) сыра дайындау кезіндегі технологиялық мұқтаждықтарға 7,84 кг бу қажет, ал АММ-12 типін- дегі үш жуғыш машинада (әрқайсысының өнімділігі 1 сағатта 12 мың бөтелке) суды жылыту үшін 7 сағаттан екі ауысым жұмыс жасаған жағдайда шамамен 18 т бу жұмсалады. Осыған байланысты тамақ кәсіпорындарында қысым астында жұмыс жасайтын объектілерге жататын бу және су жылытқыш қа- зандар кеңінен қолданылады, оларды пайдалану және оларға қызмет көрсету жоғары қауіп-қатерлі жұмыстарға жатады. Бу қазандары- ның жарылуы ең үлкен қауіп төндіреді. Мысалы, нан зауыттарында пайдаланылатын қазандардың жұмыс қысымы 0,07 МПа және одан

жоғары, кондитерлік зауыттарда – 0,3...1,1 МПа, қант зауыттарында – 4 МПа, алкогольсіз сусындар шығаратын зауыттарда 0,05...0,3 МПа. Осыған орай азық – түлік өнеркәсібінде объектіге қатысты қы- сыммен жұмыс жасайтын бу және су жылытатын қазандар кеңінен қолданылады, жәнеде олардың пайдаланылуы мен қызмет көрсетілуі аса қауіпті жұмыстардың қатарына жатады. Солардың ішіндегі ең қауіптісі бу қазандарының атқылауы болып табылады. Мысалы, нан өндіретін зауыттарында пайдаланатын қазандардың жұмыстық қы- сымы 0,07МПа дан жоғары көрсеткішті көрсетсе, кондитерлік өнім- дер – 0,3...1,1 МПа, қант өнімдері – 4 МПа, алкогольсіз сусындар – 0,05...0,3 МПа құрайды. Апаттық жағдайларды алдын алу үшін Ресейде Қазандарды Тех- никалық Бақылау Ұйымдары құрылғыға, монтаж және жасалуына, жөндеу жұмыстары және бу қазандарын пайдалануына, автономи- ялық бу қыздырғыш кономайзерлерге қойылатын талаптарды орна- татын ережелерді жасады. Осыған байланысты қазандар төмендегі заттармен жарақтандырылуы тиіс:

Көптеген апаттық жағдайлар су қазандарын қолданған кезде, қазандағы су деңгейінің бірден төмендеуінен болады, яғни су шығарған кезде орын алады. Су деңгейі сызықтан төмен түскен жағдайда қазанның жоғарғы жағы ыстық газбен жанасқанда, оның от жағу бөлігінің қабырғасы аса жоғары температурада қызады. Осының салдарынан металлдың ме- ханикалық қасиеті өзгеріп, беріктілігі төмендеп, қабырғалар будың қысымымен ісініп жарылыс болады. Су жіберген кезде қазанға суық су жіберу қатаң түрде тыйым са- лынады, өйткені бұл жағдайда оның жарылуы сөзсіз, яғни темпера- тураның бірден өзгеруі қазанның металл қабырғасы иілімді металлға айналады; металлдың сыну қаупі жоғарылап, жарық пайда  болуына

әкеп соғады; қазанның қабырғалары сумен жанасқан кезде қысым бірден көтеріліп, қарқынды бу пайда болады. Су жіберілген кезде қа- занды апаттық жағдайда дереу өшіру қажет. Қазанды апаттық жағдайда өшіру ережелері қазанның иесі бекіт- кен өндірістік нұсқамада көрсетілген. Қазанның апаттық жағдайда тоқтатылуы арнайы журналға тіркеледі. Бұндай жағдайда бу және су қыздыратын қазандарды пайдалану қауіпсіздігі және құрылғы ере- желеріне сәйкес ішкі тексеріс және гидравликалық сынақ жүргізіл- геннен кейін оның пайдалану кезіндегі қауіпсіздігіне, жөнделуіне жауапты адам қазанның жөнделгенін анықтағаннан соң ғана ол іске қосылады. Жол бергісіз ауытқуларды сонымен қатар су жіберуді ескерту мақ- сатында қазанда дер кезінде өшіретін сенімді қауіпсіздік құралдары болуы тиіс. Камералы отынмен жағылатын бу қазандары су деңгейі шамадан төмендегенде отын беруді тоқтататын құрылғымен жаб- дықталған, ал қабаттап жағатын отынмен жағылатын қазандар отын беру механизмін және тартым үрлеу құрылғысын өшіретін автоматты құрылғымен жабдықталған. Сонымен қатар қазандарда су деңгейін жоғары және төмен мөлшерін анықтайтын автоматты түрде қосыла- тын дабылғыш белгі беретін құралдар орнатылуы тиіс.

Жұмыс қысымының жоғарылауы.

Қазандағы қысымның жоғарылауының негізгі себептері берілген жұмыс тәртіптемесінің бұзылуы, қауіпсіздік аппаратының жарамсыздығы. Қазандағы қы- сымның жоғарылауын ескерту үшін қазандар манометрмен және сақтандырғыш қақпақшалармен жабдықталады. Бу қазандарымен жұмыс жасағанда манометрлер әр бу қазанға орнатылады, яғни бу қыздырғыштың сыртқы коллекторына, жеткізу желісіне және сумен өшірілетін экономайзерге, ал су жылытатын қа- зандарға суық судың кіретін жеріне және ыстықтай шығатын жеріне орнатылады. Қазандардың 2,5 МПа дейінгі жұмыс қысымын манометрлер 2,5 төмен болмауын нақты анықтау керек (яғни көрсеткіш диапозоны 2,5 % жоғары болмауы керек), бұл қажетті жоғары қысымды білдіретін жұмыс бөлігінің орташа үштік шкаласы және шкаланы бөлетін қы- зыл сызық. Олар қазан элементтеріне үш қозғалтқышты краны бар сифон түтігі арқылы қосылады. Ең соңында құбырды үрлеп жыға- руды қамтамасыз ету үшін, манометрдің жұмыс көрсеткішін тексеру үшін бақылау манометрін қосу мақсатында ернемек арқылы жаб- дықталады. Манометрлер жылына бір рет Росстандарт ұйымдарында тек- серістен өтіп, оларға бітеме қойылады. Алты айда бір рет өнеркәсіп жұмысшылары  манометрлердің  жұмыс  көрсеткіштері  мен  бақы-

лау манометр көрсеткіштерін салыстырып, ай сайын үш қозғал- тқыышты кранның көмегімен алынған көрсеткіштерді реттеп оты- рады. Алынған қорытындыларды манометрлерді тексеру жүрналына тіркейді. Сақтандырғыш құралдар қысымның мөлшерден асып кеткен жағдайда қазанның атылуын ескертетін негізгі құралдар, олар егерде істен шығу қаупі болса қазандағы қысымды қалыпта ұстап тұрады. Әрбір бу және су жылытатын қазандарда екі сақтандырғыш қақпақ- шалар орнатылады. Принцип бойынша қақпақшалар серіппелі және жүкті иінтіректі болып келеді. Бірінші суретте (8.1 а сурет) қақпақ- ша жабық кезде оның қақпағы ершігіне серіппе түрінде жабысады, ал екінші суретте (8.1 б сурет) жүкті иінтірек соташықтың топсалы қосу арқылы жабысады. Қысым мөлшерден асып кетсе қақпақша кө-

а

және

б

теріліп, бұрып апаратын құбыр арқылы бу сыртқа шығады. Қақпақ- шалардың өту диаметрі 20 мм кем болмауы керек.

Қазанның су химиялық тәртіптемесі.

Су режимінің нашар жұ- мыс істеуі яғни сапасының бұзылуы, ең алдымен қазанды қоректен- діретін судың кермектігі қазанның ішкі қабырғаларында қақ пен қал- дықтардың пайда болуына әкеп соғады. Су химиялық режимі қақ және қалдық пайда болған кезде, қазан суының сілтілігінің қауіпті болатындай деңгейде жоғарылаған кез- де, немесе соңында металлдың жемірілуі кезінде қазанның жұмысын және жарамды жолдарын оның элементтеріне зиян келтірмей қамта- масыз етуі қажет. Барлық табиғи айналмалы қазандар бу өндіргіштігі 0,7-дан жоғары, барлық тура ағынды қазандар бу өндіргіштігіне қа- рамастан, сондай ақ су жылытатын қазандар қазан суларын өндірме- стен бұрын қондырғылармен құралдандырылуы қажет. Суды өндіруде жоғарыда айтылғандай талаптардың орындалуына кепілдік беретін басқада тиімді тәсілдер қолданылуға жол беріледі. Қазандарды қуаттандыру үшін мамандандырылған жобалық ұй- ымдар суды өндірудің тәсілдерін таңдайды. Қазанның қатты қызғанын алдын ала білдіру үшін, қатты қыза- тын жерлердегі жылу кернеуіндегі қақ қалыңдығы 0,5 мм аспау үшін ескерту үшін оны қақтан үнемі тазартып тұрады.

Жарылу қаупі бар от жағу газының болуы.

Қазанның оттығын- да жарылу қаупі бар газдардың жиналу себептері тартым үрлеу құрылғысының немесе от жағу жұмыстары режимінің бұзылуы. Жа- рылу қаупі бар от жағу газының жиналуын алдын ала білдіру үшін тарту күшін бақылайтын құрылғы орнатылады, ол қазан оттығының сұйылуының төмендеуі кезінде жанарғыға отын беруді автоматты түрде тоқтатады. Негізгі тораптардың және конструктивтік элементтердің ақаулары және жарамсыздығы. Қазандар негізгі тораптардың және конструктивтік элементтердің ақаулары және жарамсыздығы, олардың пайдалану кезіндегі және қауіпсіздік құралдары мен өл- шем құралдарының жарамсыздығынан механикалық төзімділігінің төмендеуі салдарынан жарылуы мүмкін. Қазандардың жеке элементтерін жасайтын металлға ерекше та- лаптар қойылады. Осыған қарамастан, қазандардың атылуы қазан- ның төзімділігін төмендететін көзге көрінбейтін ішкі ақаулардың кесірінен болуы мүмкін. Әдетте қазандарды және олардың бөлшек- терін жасауда жайма қазандық болат немесе құйылған болат (электр немесе мартен пешінде балқытылған), сондай ақ төмен қоспаланған кремний, молибден және хром қосылған болат пайдаланылады.

Қазанның конструктивтік элементтері ақауларының  кең  тараған

себептерінің бірі жөндеу жұмыстары кезінде Ресей Техникалық Бақылау Ұйымының материалға деген талаптарынан жаңылу болып табылады. Қазандарда болуы мүмкін ақауларды, сондай ақ қысыммен жұмыс істейтін басқада объектілерді (соның ішінде Ресей Техникалық Бақы- лау Ұйымдарында тіркелмеген) дер кезінде анықтау үшін оларды іске қоспай тұрып байқаудан және техникалық бақылаудан жоспар- дан тыс және пайдалану процесінде үнемі өткізіп отырады. Сонымен қатар кезектегі регламенттелеген кезеңде оларды пайдалану кезіндегі апаттың болмау мүмкіндігі алға қойылады.

Бу және су жылытатын қазандарды техникалық куәландыру.

Алғашқы техникалық куәландыру Ресей Техникалық Бақылау Ұйы- мының инспекторы, қазандардың қауіпсіз пайдалануына, жарамды күйіне жауапты қазандықтың басшысының қатысуымен жасайды. Қазанның ішкі және сыртқы жағдайын анықтау үшін оны ішінен сы- ртынан қарап шығады. Қазандарды, бу қыздырғыштарды және экономайзерлерді мерзімі- нен бұрын техникалық куәландырудан егер оларды қолданысқа бір жылдан аса уақыт берілмеген, демонтаж жасалып, жөндеу жұмыста- рынан кейін қайта орнатылған жағдайда т.б. өткізеді. Ресей Техникалық Бақылау Ұйымына тіркелмеген қазандар және қысыммен жұмыс жасайтын басқада құрылғыларды пайдалануға бе- руге жауапты тұлғамен куәландырылады. Олар: Ресей Техникалық Бақылау Ұйымында тіркелген қазандардың алғашқы техникалық куәландыру қорытындысы Ресей Техникалық Бақылау Ұйымының инспекторы қазан құжатына жасады, ал тіркел- меген қазандар туралы кауіпсіз пайдалануға жауапты тұлға жазады.

Қазандарды өндірістік және басқада ғимараттарға  жалғаспайтын

арнайы жайларға орнатылуы тиіс. Оларды тек шартты түрде өртке қарсы қабырғасы бөліп тұратын отқа төзімділігі 2,5 ч кем емес ғи- мараттармен қасына орнатуға жол беріледі. Қазандықтың ғимаратын міндетті түрде отқа жанбайтын материалдардан салған дұрыс. Оның қауіпсіздік жарығымен, желдеткішпен жабдықталған екі шығатын есігі болуы тиіс. Қазандар бір бірінен алдыңғы қатардан 5 м кем бол- мауы тиіс, қазанның алдынан ғимараттың қабырғасына дейін 3 м кем болмауы тиіс. Қазандар алаңының ені кем дегенде 0,8 м (арматура үшін),  ал баспалдақ жалпақтығы 0,6 м болуы қажет. Күйіктерді алдын ала білдіру және ыстық су және басқа жылу тасығыштарды, қазанның бу жіберетін құбыр желісін қалыпты микроклиматта ұстау үшін, сондай ақ қазанды айналдыра қаптал- маған бөлшектерін сыртқы температурасы 45 °С аспайтын жылу сақтағыштармен қаптаған дұрыс.

8.2.

АУА КОМПРЕССОРЫ МЕН ТОҢАЗЫТҚЫШ ҚОНДЫРҒЫСЫН ПАЙДАЛАНУДАҒЫ ҚАУІПСІЗДІК ШАРАЛАРЫ Азық түлік өнеркәсібінде тығыздалған ауа кеңінен қол- данылады, мысалы үрлеу, қайтара айдау, барботаждау және тағы басқа операциялар. 100 дал наннан жасалған квасты өндіру кезінде, тығыздалған ауа максималды шығыны 0,07...2 МПа қысымда 13 с/ м

құрайды, ал сыраны бөшкеге құйғанда бөтелкелерді зауытта өн- дірілуі жылына 4 миллион дал 2 мың с/м

жуыққа барады. Азық түлік өнеркәсіптерінде суықты кеңінен қолданылады. Кондитерлік өнім- дері үшін ауамен салқындату қондырғысы 8,5 мың мен 12,6 мың с/ м

ауа жұмсайды, оны салқындату үшін 90.126 МДж суықтық қол- данылады, ал сыра зауытында сыра ашытқысына, сыраның ашуына жеткізілуіне кететін салқындықтың және басқадаа операциялардың күнделікті шығыны 26,5 мың МДж құрайды. Қысыммен жұмыс істейтін компрессорлық тоңазытқыш қонды- рғылары жарылу қаупі бар және шу мен вибрацияның көзі болып та- былады. Сонымен қатар қауіп төндіретін жағдай тоңазытқыш агенті ретінде аммиак пен фреонның қолданылуынан улануы мүмкін, ал аммиак ауамен араласса жарылуы мүмкін.

Апаттық жағдайлардың болу себептері.

Компрессорлардың жұмыс барысында жарылуы тығыздалған ауа қысымының жоғары- лауы, сондай ақ тығыздау кезінде температураның жоғарылауы сал-

дарынан болуы мүмкін ауадағы оттегіден және майлармен майланған жеңіл өнімдерден келген жарылу қаупі бар қоспалар құралады. Жарылыстардың орын алу себептері қүтім жасау, қызмет көрсе- ту және компрессорларды қолдану кезінде қауіпсіздік талаптарының бұзылуы. Тоңазытқыш қондырғылардың жарылуы және апатқа ұшырауы гидравликалық соққының, айдау құбыры желісінің жүк түскеннен ажырап кетуі, немесе сақтандырғыш құрылғылардың істен шығуы, тоңазытқыш агент толтырылған баллондардың ажырауы, отпен жөндеу жұмыстары кезінде газ ауа қоспасының жарылуы, тығыздап жабылмаған затта аммиак пен фреонның азаюы салдарынан болуы мүмкін. Аммиактың ауамен 16…26,8% көлемі бойынша топтасса жарылу қаупі бар қоспа құралады. Газ тәріздес аммиак улы, ол тыныс алу жолдары мен көздің шырышты қабығына қоздырғыш әсерін береді. Ауадағы аммиактың ШҰК ы 20 мг/м

тең, асып кеткен жағдайда газтұтқышты қолдану абзал. Сұйық аммиак теріні күйдіріп, көзді күйдірсе соқырлыққа әкеп соғады. Компрессорлардың, тоңазытқыш қондырғылардың және олардың жүйесіне кіретін аппаратуралардың (қысыммен тұрған түтікше), құ- быр желісінің жарылуын алдын алу үшін оларды пайдалану кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында техникалық және ұйымда- стырушылық деп бөлуге болатын, қысымның мөлшерден асып кет- кенін, құрылғылардың қызып кеткенін, май буларының жарылуын, өнімдер мен сондай ақ хладагентің бұзылуын ескертетін арнайы та- лаптарды орындау қажет.

Ұйымдастырушылық талаптар қауіпсіз пайдалануды қамтама- сыз етуге, техникалық қалыпты жағдайына және тоңазытқыш қон- дырғылары мен компрессорлардың қызмет көрсетуіне бағытталған. Олардың қадағалау төмендегі негізгі шараларды орындауды қамта- масыз етеді. Компрессорлар ережеге сай жеке тұрған бір қабатты ғимаратқа орнатылады. Ауа компрессорларын шартты түрде бір қабатты өн- дірістік ғимаратқа көршілес тұрған ғимараттан кірпіш, бетон неме- се емір бетон қабырғаларымен бөлініп тұрған жағдайда ғана орна- тылуға жол беріледі. Компрессорлық ғимараттардың едені отқа төзімді, айнымалы, сырғымайтын және тез ескіріп кетпейтін материалдардан жасалады. Компрессорлық ғимараттың жабыны шатырсыз және жеңіл алынып

салынатын болуы тиіс. Терезелердің, есіктердің, шамдардың және жеңіл алынып салынатын панельдердің ауданы 1 м

ғимаратқа 0,05 м

тан кем болиауы керек.

Аммиакты қондырғылар қабырғалары және жабыны тез жанбай- тын отқа төзімді материалдардан жасалған ғимараттарға орнатыла- ды. Бөліп тұратын қабырғаның ұзындығы 4 м ден кем болмауы тиіс. Компрессорлық бөлімдер тек бірінші қабатта орнатылады, ол ғи- мараттың бір бірінен алшақ орналасқан кем дегенде  екі шығатын

есігі болады.

Аммиакты қондырғының машина және аппараттық бөлімдері өн- дірістік бөлімнің өтетін жерімен байланыспау керек. Машина бөлімі жалпы электрмен жарықтандырудан басқа тәуелсіз көздермен жұ- мыс істейтін, жұмысты жарықтандыру желісінде кернеудің істен шыққанда автоматты түрде қосылатын апаттық құрылғылармен жаб- дықталуы тиіс. Машина және аппараттық бөлімдер ғимаратта ауаны сағат сайын екі рет ауыстыруды қамтамасыз ететін суық мезгілдерде ауаны жылытатын нақты жасанды ауа желдеткіштермен жабдықта- лады. Аммиакты тоңазытқыш қондырғылар орнатылған ғимараттарда міндетті түрде жайқорған және өрт өшіретін құралдары болуы тиіс. Фреондық тоңазытқыш қондырғыларға арналған ғимараттарда бір сағат ішінде ауаны үш рет ауыстыруды қамтамасыз ететін ауа тартқыш желдеткіштер орнатылады, өйткені фреон қуыстардан өтіп кету қасиетіне ие. Машина және аппараттық бөлімде ауа температу- расы 12°С кем болмауы тиіс. Компрессорлар мен тоңазытқыш қондырғылармен жұмыс істе- уге тек жасы 21 асқан, медициналық байқаудан өткен, аталмыш құрылғымен жұмыс істеу үшін куәлігі бар арнайы оқыған азамат- тарға рұқсат беріледі. Жұмысшы міндетті түрде жылына бір рет өн- дірістегі арнайы журналға тіркелетін комиссия өткізетін куәландыра- тын процесстен өтуі тиіс. Компрессорларды және тоңазытқыш қондырғыларды монтаждау және орнату Ресей Техникалық Бақылау Ұйымында тіркелгеннен кейін және техникалық куәландырудан өткеннен кейін жүзеге асы- рылады. Сонымен қатар компрессорлар мен тоңазытқыш қондырғы- лардың өлшеуіш және реттеуіш аппараттарымен, автоматты басқару және қауіпсіздік құралдарымен жабдықталғанын бақылайды. Ауа компрессорларында ғимараттың сыртына биіктігі жерден 2 м кем болмайтын  ауа  жинауға  қажет  құрылғылардың  дұрыс  орналасуы

маңызды және олар сүзгішпен жабдықталады. Сондай ақ атмосфера- лық жауын шашыннан қорғалуы тиіс. Сүзгішті екі айда бір рет тала- залап тұру қажет. Ресей Техникалық Бақылау Ұйымы бекіткен мерзімді техникалық куәландырудың түрлері мен уақыты қазандарға қойылатын талап- тарға ұқсайды. Техникалық куәландырылғаннан кейін әрбір аппарат- тың көрінетін жеріне тіркеу нөмері, қажетті қысым көрсеткіші және келесі куәландыру уақыты жазылады. Тоңазытқыш қондырғылардың техникалық куәландырылуы азот- тың төзімділігін және көміртегі диоксидін тексеру үшін жел үрлеу арқылы сырттай байқау үш жылда бір рет өткізіледі, өйткені жүйеге су кірген жағдайда оның бұзылуына әкеп соғады. Ресей Техникалық Бақылау Ұйымында тіркелмеген өздерінің жүйесіне енген компрессорлармен тоңазытқыш қондырғылардың жәнеде барлық құралдар мен құбыр желісінің техникалық куәлан- дыру кәсіпорынның инженерімен бекітілген кесте бойынша жүзеге асырылып, аталмыш қондырғылардың жөндеу жұмыстарын жазатын журналға және паспортқа тіркеледі. Жоғарыда аталғандардан басқа төмендегі шаралар жасалуы тиіс: компрессордың барлық жылжымалы бөліктері мен желілері қорша- умен қоршалуы тиіс; компрессорлы құралдармен еденнен жоғары немесе жұмыс орнынан 1,8 м биіктікте жұмыс жасағанда міндетті түрде 1 метрлік тұтқалармен, жиегі 0,5 м болатын арасында көлде- нең қойылған элементтермен жабдықталған стационарлық, алмалы салмалы, қайырмалы орындар мен баспалдақтармен жұмыс жасаған дұрыс.

Азық түлік кәсіпорындарында 0,6...15 МПа қысыммен тұрған ерігіш газдарды (ацетилен), сұйытылған газдарды (аммиак, күкірт- ті ангидрид, көміртегі диоксиді, фреон), және тығыздалған газдарды (азот, ауа, оттегі, күкіртті сутек) тасымалдау және сақтауға арналған түрлі баллондар қолданылады (8.2 сурет). Осыған орай баллонда жа- натын газ немесе жанбайтын газ болғандығына қарамастан жарылу қаупі болады.

сурет. Тығыздалған және сұйытылған газдарға арналған баллонның сызбанұсқасы:

Жарылу себептерін барлық баллондарға қатысты жалпы немесе жеке баллондарға қатысты арнайы деп бөлуге болады.

майдың тотығуынан от шығып жарылыс болуы мүмкін, баллонда тот немесе қабыршақтардың болуы, оларды шай- қаған кезде от пайда болып, статикалық электр қуаты жи- налып, от түткіші пайда болады, баллонда газ тез жиналып, оттегі ағынында от түткіші пайда болуына әкеп соғады. Кәдімгі баллондардағы ацетилен (ұсақ тесікті массасыз) 0,1 Мпа қысымында жарылады. Сондықтан оның жарылу қаупін төмендету үшін және баллондарды толтырған кезде шектеулі қысымды ұлғай- ту үшін ұсақ тесікті массамен толтырылған, ацетон сіңген болаттан жасалған баллондар қолданылады. 40 дм

сыйымдылығы бар баллон ацетонда 7,5м

ацителенді  2 МПа қысымда ерітіп жіберед.

Төмендегі шараларды қолдану арқылы баллондарды қауіпсіз па- далануға болады.

алу салдарынан баллондардың жарылуын ал- дын алу үшін арнайы материалдарды және жасалу жолдарын қолдану арқылы олардың механикалық төзімділігін арттыру, жасалу сапасын бақылау, сақтандырғыш қақпақшалармен тірек тоспасымен қамта- масыз ету, тасымалдау, сақтау және пайдалану ережелерін сақтау. Баллондарды дайындауда көміртекті болаттан жасалған тұтас құбы- рлар қолданылса, қысымдығы төмен (3 Мпа дейін) баллондар үшін балқытылған баллондар қолданыла береді. Баллонды дұрыс толтырмау немесе баллондағы газды тез шығару салдарынан болатын

жарылысты алдын алу үшін, газды толтыру және шығаруды іске асыратын шұрамен жабдықталады. Шұраны зақымданудан қорғау үшін бетін металл қақпақшамен жауып қояды. Шұраны баллондағы қысымнан төмен болатын газ жинауды қамта- масыз ететін редуктивті қақпақпен байланыстырады. Баллонның түріне қарай ішіндегі газдың құрамына сәйкес арнайы редуктивті қақпақтар қолданылады. Олардың екі манометрі болады, біреуі қы- сымның жоғарылауын екіншісі кысымның төмендеуін өлшеу үшін орнатылған. Редуктордың төмендеткіш камерасы жұмыс қысымын максималды реттеп отыратын, газ жинататын ыдысқа арналған мано-

болатын жарылысты алдын алу үшін шұраның бұрандасы болады (оттегі мен инертті газдар үшін оң жағында, жанатын газдар үшін сол жағында, ал ацетон үшін қамыт), редуктивті қақпаларды оларға қоспасақта болады. Сонымен қатар баллондарға белгі қойы- лады, яғни түрлі түстерге бояп, сәйкесінше сызықтар немесе жазба- лармен жабдықталады.

үшін оларды тікелей күн сәулесінен және атмосфералық жауын шашыннан қорғайды. Ғимараттың ішінде баллондарды пайдалану кезінде оларды от жағу құралдарынан және газ плиталарынан 1,5 м қашықтықта, ал ашық оттан және пештерден 5 м алшақ орналасты- рады. Баллонның қалыпты жағдайын бақылау және қамтамасыз ету үшін оларды газбен толтыратын зауыттарда куәландырылады. Жеміріл- мейтін газдарға арналған баллондарды 5 жылда бір рет сынақтан өткізеді, ал жемірілетін газдарға арналған баллондарды 2 жылда бір рет өткізеді. Барлық баллондардың сыртын бақылайды және қысым кезінде 1 минуттан аспай гидравликалық сынақтан өткізеді. Баллон- дарды тексерудің мақсаты қабырғаларында пайда болатын тоттарды, жарықшақ, майысу және басқада бүлінген жерлерді анықтау, сондай ақ ары қарай қолданысқа жарамдығын анықтау. Баллондарды гидравликалық сынақтан өткізгеннен кейін (ацети- лен баллоннан басқа) оларды жұмыс қысымы кезінде су толтырылған ваннаға ауа кірмейтіндей етіп батырады. Ұсақ тесікті массамен толтырыған ацетилен баллондар тек тығыздалған ауамен сынақталады. Ұсақ тесікті массаны тексеру 2 жылда бір рет жүзеге асырылады. Баллонды 1 дм

көлемде 290…320 г активтелген көмірмен, 225…300 г ацетонмен толтырады. Байқау мен сынақтың қорытындылары қанағаттанарлықтай бол- са, баллондарға толтыратын зауыттың белгісі қойылады, сондай ақ куәландырылған және келесі куәландыратын уақыты көрсетіледі. Баллондарды пайдалану кезінде олардың бос болуына жол беріл- мейді. Егер баллондағы қалған қысым 0,05 Мпа төмен болса, ал аце- тилен баллондарында 0,05 МПа немес 0,1 Мпа жоғары болса оларды толтыру үшін зауыттар қабылдамайды. Газ толтырылған баллондар жұмысшыға құлап кеткен жағдайда оның салмағынан оған едәуір зақым келтіруі мүмкін. Сондықтан баллондарды сақтау, тасымалдау және пайдалану кезінде бекітілген қауіпсіздік шараларын сақтау керек (баллондарды бекітуге арналған

арнайы рампаларды қолдану, тиеу және түсіру кезінде еденнің, алаң- ның лайықты түрде болу, баллондарды тасымалдауға арналған ар- найы арбаларды, тиеуге және түсіруге арналған механизацияларды және т.б. қолдану).

Азық түлік кәсіпорындарында және қоғамдық тамақтандыруда арнайы қауіпсіздік шараларды сақтауды талап ететін газбен қолдана- тын қондырғылар кеңінен қолданылады.

Жұмысшыларды дайындау.

Газ құбырларын, агрегаттарды, қа- зандарды, құралдарды және құрылғыларды, сондай ақ ауа желдеткіш пен жанатын өнімдерді шығару үшін қажет түтіндіктерді пайдала- нумен айналысатын жұмысшыларды жеке жұмыстарға тағайында- мастан бұрын олар газ шаруашылығындағы жұмыстарды орындау кезінде қажет қауіпсіздік әдістерін оқып үйреніп, бекітілген уақытта емтихан тапсырулары қажет. Газ қауіпті жұмыстарды жеке орындауға рұқсат алу үшін әрбір жұмысшы (білімін тексергеннен кейін) тәжірибелі жұмысшыны- ның бақылауымен 10 жұмыс күн тағылымдамадан өтеді. Газ шару- ашылығында жұмысшылардың тағылымдамадан өту және жеке жұ- мыс жасауға рұқсат алу кәсіпорын бұйрығымен рәсімделеді.

Ғимараттың құрылымы.

Газ құбырлары жүргізілген және газ қолданатын агрегаттар мен арматуралар орнатылған ғимаратта қы- змет көрсететін жұмысшыларға қол жетімді болу керек. Қойма, ше- берхана және т.б. ретінде қолдануға тыйым салынады. Сондай ақ газ құбырларына салмақ түсіруге, оларды құрылыста тіреуіш ретінде, бір ұшын жерге көмуге тыйым салынады.

Газ қолданатын қондырғылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Газ қолданатын қондырғылармен бақылау және қорғаныс құрал- дарын қоспастан жұмыс істеуге тыйым салынады. Егер оттықты тұтату кезінде немесе реттеу процесі кезінде жа- рылыс болса, жалынның өтуі немесе оттың өшірілуі, оттыққа газдың берілуі және тұтандыру құрылғысы бірден тоқтатылуы тиіс. Өндірістік нұсқамада көрсетілгендей қайта тұтатуға оттықтың және газарнаның ауасын ауыстырғаннан кейін ғана және ақаулардың себебін анықтай отырып рұқсат беріледі. Қызмет көрсететін жұмысшылар іске қосылып тұрған газ қолда- натын қондырғыны қараусыз тастап кетуіне тыйым салынады.

Ақаулар және жарамсыз деп танылған жағдайда апатқа қарсы қорғанысты және газ құралдарының апатсыз жұмыс істеуін қамта- масыз ететін автоматтандыру жүйелерін орнату құралдарының іске қосылып тұрғанын үнемі бақылауда ұстамай қондырғыларды пайла- нуға рұқсат берілмейді. Ғимараттың газдануы және құралдың жарамсыздығы туралы бел- гі диспетчер бөліміне немесе жұмысшылар жиі жүретін бөлімдерге берілуі тиіс. Ішкі газ құбырлары және газ құралдары кем дегенде бір айда    бір рет техникалық қызметтен өтіп, кем дегенде бір жылда бір рет ағымдағы жөндеу жұмысынан өтуі тиіс. Газарналарды тексеру және тазалау пешті, қазанды жәәне басқа құралдарды тартылыс бұзылған кезде жөндеу жұмыстарымен бірге жасалуы қажет.

Төмендегі жағдайларда қондырғыға газды жіберу бірден тоқта- луы тиіс: Егер цехта немесе қазандықта жарылыс және өрт шыққан жағдай- да газ құбырларын іске қосатын құрылғыларды бірден өшіру қажет.

Газ қолданатын қондырғылардың іске қосу тәртібі (тоқтатылған- нан кейін) өнеркәсіптік нұсқамалар арқылы анықталады, яғни ақау- ларды жойғаннан кейін ғана  газды жіберу жүзеге асырылады. Газ құралына жөндеу жұмыстарын жүргізбестен бұрын, оттық пен газ арналарын жөндеуден өткізеді және байқайды, газ құралда- рының маусымдық қызмет істеу қондырғыларын істен шығарады және тұтандырғыш құбыр желілірін газ құбырларынан ағытылып, ілмекті арматурадан кейін бітеуішті орнатады.

Әкімшіліктің міндеттері.

Кәсіпорын әкімшілігі маусымдық қы- змет көрсететін қондырғылардың сонымен қатар жылыту қазанда- рының жұмысын іске қоспас бұрын төмендегілерді қамтамасыз етуі тиіс: Бітеуішті шешіп, газды іске қосу үшін көрсетілген жұмыстарды орындалу керектігін растайтын қажетті құжаттар болуы тиіс. Түтін шығаратын құрылғылардың алғашқы тексерістен өткізу мамандандырылған ұйымдар арқылы жасалады. Кейінгі тексерулер пайдалану кезінде дайындықтан өткен жұмысшылары бар иесінің күшімен жүзеге асырылады. Тексеру қорытындысы акт бойынша рәсімделеді. Қазандардың, пештердің және басқа агрегаттардың жөндеу жұмы- старын қажет ететін газарналары ортақ ызботтан сұқпа жапқыштың немесе қалқанның көмегімен ажыратылады. Оттық пен газ арналарының қазандарды, пештерді және агрегат- тарды іске қоспастан бұрын олардың ауасын тазарту қажет. Ауа та- зарту ұзақтығы нұсқамада бекітілген, ал тоқтатылуы газ индикатор арқылы анықталады. Газ құбырындағы ілмекті арматураны оттықтан бұрын тек тұтан- дырғыш құрылғыны қосқаннан кейін немесе ыстық тұтандырғышты қосқанда ғана ашуға рұқсат беріледі.

Құбыр желілерінің түрлері және олардың апатқа ұшыра- уының негізгі себептері. Азық түлік кәсіпорындарында құбыр желілерінің сан алуан түрлері бу және ыстық су үшін, тез жанатын және күйдіргіш сұйықтар үшін (спирт, қышқыл, сілті) қолданылады. Бу және ыстық су құбырлар желісінің кең тарағаны, бу және ыстық су құбырлар желісін қауіпсіз пайдалану және құрылғы ережелері арқылы регламенттелген ыстық су және бу құбырлар желісі. Жұмыс параметрлеріне сәйкес бұл құбырлар желісі 4 категорияға бөлінеді (8.1 кесте). Азық түлік кәсіпорындарында 350 температурасынан аспайтын, қысымы 2.2 МПа төмен болатын буға, 1.6 МПа төмен 115 темпе- ратурадан жоғары болатын ыстық суға 3 және 4 категориялы құ- быр желісі қолданылады. Ал қант өндіретін кәсіпорындарда құбыр желісінің 1 және 2 категориялы пайдаланылады. Соған орай, осы және басқада қысыммен тұрған, оттықтар мен улы газдарды, тез жанатын және улы сұйықтықтарды тасымалдауға арналған құбыр желілері қауіптілігі жоғары, олардың құрылысына, жобалауына және пайдаланылуына мұқият бақылауды және қадағалауды талап ететін объект болып табылады.

8.1. кесте. Бу және ыстық су құбыр желілерінің категориясы

Категориялар

1.

450…540 «

3.9 Жоғары

2.

3.

8.1. кесте. Бу және ыстық су құбыр желілерінің категориясы 4.

Басқа мақсатта қолданылатын құбыр желілерімен салыстырғанда бу құбыр желілері мен ыстық су құбыр желілері күрделі жағдайлар- да жұмыс істейді, өйткені өзінің массасы және жұмыс ортасының массасының әсерінен басқа оларға бекітілген арматуралары жоғары ішкі қысымның әсерінде, термиялық ауыспалы кернеулігі мен жылу- ды сақтау массасының әсерінде болады. Созылу, майысу, тығыздалу және бұралу кернеулігінде тұрған құбыр желілеріне біріге әсер ету, және пайдалану кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында жұ- мыс параметрлері мен құбыр желісінің қолданылуына сәйкес олар- дың механикалық төзімділігі мен конструкциясын мұқият қарауды қажет етеді.

Құбыр желілерін қауіпсіз пайдалану арнайы шаралармен қамта-

Құбыр желілерінің технологиялық талаптарын сақтаудан басқа, сызбанұсқасы және олардың конструкциясы мен орналастырылуы төмендегілерді қамтамасыз етеді: пайдалану қауіпсіздігі, құбыр желілерінің техникалық жағдайын бақылауға мүмкіндігі, сынақ жүр- гізуге және техникалық куәландыруға жол беру, монтаждау және жөндеу жұмыстарын жасау, өлшеу бақылау аппараттарының, қа- уіпсіздік құралдарын, ілмекті және реттеуіш арматураларының қы- зметін ыңғайлы ету.

Сонымен қатар 2 о төмен шалқайған және дренаж құрылғысымен бу құбыр желісінің көлденең телімін монтаждауды, ілмекті арматура- ны ортаның қозғалысына бағыттай отырып орнату, құбыр желісінің астынғы бөлігінде орналасқан өшіретін әр ілгішіне құбыр желісін босату үшін ілмекті арматураға дренаждық келтеқосқыштың жоғары бөлігіне ауа шығаратын тесік орнату. Қарқынды булы бу құбырларында және қызған бу құбырларының қол жетпес бөліктерінде гидравликалық соққылар салдарынан бола- тын зақымдарды алдын алу мақсатында конденсатты үздіксіз жіберу үшін, конденсатты құмыра немесе басқа құрылғы орнатылады. Құбыр желісін инертті газбен толтыру үшін жанатын және улы газы бар құбыр желілері ілмекті құрылғысы бар келтеқосқышпен жабдықталып, оларды босаты және толтыру процесстерін қауіпсіз өткізуін қамтамасыз етеді. Қышқыл және сілті құбыр желілерінде ауаны шығарып кіргізетін бір жағына майысқан тетік болуы керек. Тез жанатын және күйдіргіш сұйықтығына арналған құбыр желілері үшін маңызды нәрсе ол материал таңдауы. Бұл жағдайда ме- ханикалық төзімсіз материалдарды қолдануға болмайды (айна, поли- этилен), тез жанатын сұйықтарға статикалық электр қуаты жиналмас үшін, жарылыс қаупін тудырмас үшін тоқ өткізбейтін материал қа- жет. Тез жанатын сұйықтық толтырылған құбыр желісін жерге көміп тастаған жөн. Барлық балқытылатын қосындылар түрлі мақсатта қолданыла- тын құбыр желісінде бақыланады. Сонымен қатар сыртқы бақылау, ультрадыбыстық дефектоскопия,  жарық түсіру,  механикалық  және

гидравликалық сынақ, металлографикалық зерттеулер жүргізіледі. Күйдіргіш сұйықтығына арналған құбыр желісінде балқытылған қо- сындылардың орнына құбыр желісіне арматураны немесе құрылғы- лардың жалғамаларын ернемек арқылы жалғауға болады. Қышқыл мен сілтіні тасымалдаудайтын құбыр желісіндегі бұл қосындылар жемір газды сұйықтықтың ғимаратқа өтіп кетпеуіне жол бермейтін арнайы қауіпсіз қаптамалармен жабдықталады. Құбыр желілерінің мақсатын анықтау уақытын қысқарту және жеңілдету үшін құбыр желілерінің бөліктерін немесе арнайы сы- зықтарын өшіру және қайта қосқан кезде қателік жібермеу, өндірістік процесстерді басқаруды жеңілдету, түрлі мақсатта қолданылатын құ- быр желілерін қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін арнайы айыратын түс бекітілген. Әр түрлі заттарды тасымалдайтын құбыр желілерінің айыратын бояуының түстері 8.2 кестесінде көрсетілген. Аса қауіпті заттарды тасымалдайтын құбыр желілеріне айыратын бояуға қоса ескертетін түрлі түсті дөңгелектер салынады, олардың саны мен түсі тасымалданатын заттың жұмыс параметрлерінің қа- уіптілік деңгейіне байланысты, тез жанатын, қауіпті, және жарылғыш заттар тасымалданатын құбыр желісіндегі дөңгелектер қызыл түспен, қауіпті және улы заттар сары түспен, зиянсыз және бейтарап заттар жасыл түспен көрсетіледі. Заттардың жұмыс параметрлерінің және қауіпсіздік деңгейі жоғарылаған сайын, дөңгелектер саны 1 ден 3 ке дейін көтеріледі. Мысалы, 0.1…1.6 Мпа қысымда 120...250 С темпе- ратурада тұрған қарқынды буы және ыстық суы бар құбыр желісінде бір дөңгелек, 18.4 МПа қысымнан жоғары және 120С жоғары темпе- ратурада тұрғанда үш дөңгелек көрсетіледі. Ескертпе дөңгелектердің ені мен бір бірінен орналасу қашықтығы құбыр желісінің сыртқы ди- аметріне байланысты.

Су

Жасыл

Бу

Қызыл

Ауа Көк

Сары »

8.2. кесте. Құбыр желілерін айыратын түстер көрсеткіші

Сұйықтық: жанатын, жанбайтын

Қоңыр »

Басқа Сұр

Ұйымдастырушылық бақылау қауіпсіздік шаралары құбыр желілерін тіркеп үнемі техникалық куәландырудан өткізу, сыртқы байқау, төзімділігін ауа кірмейтіндігін тексеру, қызмет көрсетуші қызметкерлердің дайындығы және олардың білімдерін жүйелі түрде тексеру, техникалық құжаттарды және құбыр желілерін жөндеуден өткізуді оларды пайдалану кезіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған ұйымдастырушылық шаралар енгізу. Түрлі мақсаттағы құбырларды пайдалануға берместен бұрын оларды Ресей Техникалық Бақылау ұйымына немесе құбырларды иемденген кәсіпорынға тіркеп, техникалық куәландырудан өткізеді. Ресей Техникалық Бақылау ұйымында тіркелген құбырларды пай- далануға беру рұқсатын Ресей Техникалық Бақылау ұйымынының инспекторы тіркеуді рәсімдегеннен кейін береді, ал тіркелмегендерді өздері өткізген техникалық куәландыру қорытындылары мен тексеріс құжаттарының негізінде сол кәсіпорынның жұмысшысы, құбырлар- дың дұрыс жұмыс жасауына, пайдалану қауіпсіздігіне жауапты адам береді. Рұқсатнама құбыр журналына тіркеледі. Ресей Техникалық Бақылау ұйымында тіркелседе тіркелмеседе құбырларды іске қосуға рұқсат беретін адам құбыр журналына сәйкес рәсімдерді жасайды. Бу және ыстық су құбырларын техникалық куәландырудан өткізу- ді кәсіпорын әкімшілігі келесі уақыттарда өткізеді: сыртқы бақылау кем дегенде бір жылда бір рет, Ресей Техникалық Бақылау ұйымын- да тіркелмеген құбырларды сыртқы бақылау және гидравликалық сынақ екі жылдан аса құбырларды консервациядан өткізу, жөндеу, монтаждау, балқыту  жұмыстарынан кейін пайдалануға беру. Ресей Техникалық Бақылау ұйымында тіркелмеген құбырлар кәсіпорын әкімшілігі өткізген куәландырудан басқа Ресей Техника- лық Бақылау ұйымының инспекторы да құбырларды пайдаланудағы қауіпсіздігіне, дұрыс жұмыс істеуіне жауапты адамның қатысуымен төмендегі уақытта тексеріс жүргізуін куәландырады: сыртқы бақы-

лау үш жылда бір рет, сыртқы бақылау және гидравликалық сынақ қайта жөнделген құбырларды іске қосу алдында жасау, балқыту және жұмыс тоқтатылғаннан кейін екі жылдан аса уақытта жасау. Жанатын және улы газды құбырларына монтаж жұмыстарынан кейін олардың сырты бақыланып, төзімділігі ауа кірмейтіндігі тек- серіледі. Құбыр жобасында сынақтың түрлері мен режимі көрсетіледі, кәсіпорынның бас инженері бекіткен мерзімі кестемен анықталады. Жұмыс қысымында ауа кірмейтіндігін тексеретін қосымша сынақтар құбырларды жөндеуден өткізген сайын жасалады. Тез жанатын және күйдіргіш сұйықтыққа арналған құбырлардың төзімділігін ауа өткіз- бейтіндігін сынақтан өткізу және техникалық куәландыру құрылыс нормаларына ережелеріне сәйкес жасалады. Жылу ұстағыштар орнатылмастан бұрын бу және ыстық су құ- бырларын қайта жөндеуден өткізілген кейін құбырлардың техника- лық куәландырылады, оларды сыртқы бақылау мен гидравликалық сынақтан өткізіледі. Сыртқы бақылау мақсаты жөндеуден өткен құ- бырдың тіркеуге ұсынған кезде құжаттарға, құбырларға сәйкестігін жөнделгенін тексеру. Бақылау кезінде дренажды құрылғыларға, қада белгісіне, жобаланған компенсаторлардың болуына және олардың орналасуына, жылжыйтын және жылжымайтын құрылғылардың дұрыс орналасуына, құбырларды басқа жерге ауыстыру мүмкінді- гінің болуына аса көңіл бөлінеді. Пайдалануға берілетін құбырларды сырттан бақылау кезінде төмендегілерді тексереді: құбырлардың қатты және серіппелі іл- гіштерінің жағдайын, жылжымалы тірегін, құбырға ауа дренаждары- ның орналасу сәйкестігін, құбырлардың қоректік қақпақшаларының болуын, ілмекті құрылғылардың саны және олардың орналасуын, құ- быр арқылы пайдаланудағы қауіпсіздік және құрылғы ережелерінің параметрлерін, ернемек арқылы қосындыда сақтау қаптамалары- ның болуы, түстің сәйкестігі, стандарт талаптарына сай құбырлар- дағы жазулар мен дөңгелектердің сәйкестігі, шұрадағы жазулардың сәйкестігі, құбырлардың жапқышының болуы, құбырларда тіркеу нөмерінің болуы, рұқсат етілген қысым, орта температура және келе- сі тексерістің уақытының жазылуы. Гидравликалық сынақты құбырлардың тығыздық элементерінің төзімділігін тексеру мақсатында жүргізіледі. Гидравликалық сынақ кезінде бу және ыстық су құбырларының металына зақым түспес үшін судың температурасы 5 С төмен болмау керек. 10МПа жоға-  ры қысыммен жұмыс істейтін   бу  құбырларының  қабырғаларының

температурасы 10 С кем болмауы керек. Құбырларды гидравликалық сынақтан өткізу қоршаған ауа температурасының жылы болғанда жасалады. Құбырлардың блоктары мен элементтері сынамалы 1,25 қысыммен гидравликалық сынақтан өтеді, фасондық бөлшектер мен арматура стандартқа сай сынамалы қысыммен өтеді. Құбырлардың ажырамас бөлігі болып саналатын түтікшелер сол қысыммен сына- лады. Сынамалы қысымды бес минуттай ұстап тұрады, содан кейін оны қалыпты қысымға түсіріп, құбырды жақсылап қарап шығады. Ги- дравликалық сынақтың қорытындысы егер манометр бойынша қы- сым түспесе балқытылған жерлерден, құбырлардан, корпустардан, арматурадан ешқандай жарық, ақау, ағу табылмаса оны қанағатта- нарлық деп санайды. Жанатын және улы газдарға арналған құбырлардың төзімділігін, ауа өткізбейтіндігін кәсіпорын жұмысшылары сынақтан өткізеді. Со- нымен қатар құбырды және оның бөлшектерін екі жағынанда басқа арматурадан және құбырлардан бітеуіш арқылы ажыратылады. Құ- бырларды басқа жүйеден ажырату үшін ілмекті аппаратураны қол- дануға болмайды. Сынақ кезінде бітеуіштерге ескертпе белгілері қойылады. Құбырдағы қысым және сынақты жүргізу ережесі құбыр жобасында көрсетілген жобалау ұйымдарының ұысынымдарына сәйкес орнатылады. Құбырлармен қызмет көрсету қызметкерлерге келесі талаптар қойылады. Түрлі мақсатта қолданатын құбырлармен қызмет көрсету үшін жұмысшының жасы 21 ден төмен болмауы керек, медициналық тексерістен өткен, бағдарламаға сәйкес оқытылған, біліктілік комис- сиясы берген құбырлармен жұмыс істеуге болатынын растайтын құ- жаты бар, өндірістік нұсқаманы білетін адам болуы керек. 12 айда бір рет ережеге сай емтихан тапсыру арқылы олардың білім тексеріледі. Әрбір құбырдың келесі техникалық құжаттары болуы керек: төл құжат, арматура мен аппаратура көрсетілген сызбанұсқа, жанатын, улы газдар мен, тез жанатын және күйдіргіш сұйықтығына арналған құбырлар балқытылған жерлері, ернеулікпен қосылған жерлері көр- сетілген сызбанұсқа, жөндеу және ауыстыру жұмыстарын жазатын журнал, құбырларды сынақтан өткізу және басқа құжаттар кестесі. Қауіпсіздікті бақылау шаралары. Құбырдың өлшеу бақылау аппаратурасы, қауіпсіздік құралдары, ілмекті және реттеуіш арматурасы қызмет көрсету алаңына жақын орналасуы, бөлімдермен сатылармен қамтамасыз етілуі, қашықтықтан басқарылуы керек. Жанатын және

улы газдарға, тез жанатын және күйдіргіш сұйықтығына арналған құбырлар орналасқан жерде барлық аппараттар, құралдар, арматура- лар және қосындылар көрсетілген құбыр жүйесінің сызба нұсқасы ілінеді. Кәсіпорынның бас инженері бекіткен құбырларды жөндеу және пайдалануға беру нұсқамасына сәйкес канал және камера жүйелеріде басқада жабдықтары кіретін құбырларды жөндеу жұмыстары жүр- гізіледі. Жөндеу жұмыстары тек құбыр иесі немесе кәсіпорын әкімшілігі берген рұқсатнама болған кезде ғана жүзеге асырылады. Жөндеу жұмыстарын жасайтын бригада құрамы нақты талап- тарға сәйкес болуы тиіс, яғни техника қауіпсіздігі бойынша ағымдық нұсқамалықпен танысу, жөндеу жұмыстырын жүргізу үшін куәлігі болуы тиіс. Құбырлардың дұрыс жағдайына, пайдалану кезіндегі кауіпсіздікке жауапты адам алдын ала техникалық куәландырудан қажет етпейтін жасалған жөндеу жұмыстары жайлы мәлімет береді және жөндеу жұ- мыстары журналына тіркейді. Құбырдың паспортына кезектен тыс техникалық куәландыру жасалғандығы жайлы, материалдар жайлы, жөндеу жұмыстары кезінде балқытудың сапасы жайлы мәліметтер жазылады.

Жабық аппаттардың, ыдыстардың, құдықтардың, оттықтардың және осыларға ұқсас объектілердің ішінде жұмыс істеу қауіпті, өйт- кені зиянды және қауіпті өндірістік факторлардан зардап шегуі мүм- кін. Ондай аппараттар мен ыдыстарға спирт, сусындарды сақтайтын, сыра алкогольсіз өнеркәсібінде пайдаланылатын ашытатын, цилиндр тектес, лагерлік танктер, ашытқы араласқан аппараттар жатады. Ыдыстың ішінде жұмыс істейтін жұмысшыға әсер ететін негіз-  гі зиянды және қауіпті факторлаға диоксид көміртегінің жиналуы, ылғалдылық пен температураның көтерілуі, ауаның шаңдануы, от- тегі консентрациясының төмендеуі, жанатын жарылатын заттардың болуы, электр тоғымен зақымдану мүмкіндігі. Сондықтан техноло- гиялық аппараттар мен ыдыстардың ішінде жөндеу,  байқау,  тазалау

жұмыстарын жүргізген кезде қауіпсіздік шараларымен қамтамасыз ету тиіс. Нан өндіретін және басқа өнеркәсіптерде осындай жұмыстарға қамыр шығаратын тесікті, қамырды ашытатын бункерлерді, ұн сақтайтын ыдыстарды, сұйықтықтарды сақтайтын ыдыстарды таза- лау, сондай ақ қамырды илеу және престеу цехындағы ыдыстар, нан пісіретін камералардың ішін жөндеу, от жағатын бөлімдердегі канал- дарды тазалау жатады. Жабық ыдыстың ішінде жұмыс істеуге жасы 21 ге толған дені сау, техникалық қауіпсіздік бойынша арнайы оқудан өткен, цех басшысы- ның жазбаша түрде берген рұқсатнаманы ыдыс ішіндегі жұмысты ба- стамас бұрын жұмыстарды басқаруға жауапты адамға беріледі. Рұқ- сатнамада жауапты жетекшінің аты жөні, лауазымы, бригада құрамы, жұмыстың мазмұны, қажетті сақтау құралдары, құтқарғыш сайман- дар, жұмысшының ыдыстың ішінде қанша уакыт болатындығы және оны алмастыру реті және кауіпсіздіктің негізгі шаралары жазылады. Жабық ыдыстардағы жұмысты кем дегенде екі адамнан тұратын бригада жасауы керек. Жұмысты бастамастан бұрын ыдысты жөндеу жұмыстарына дайындайды, яғни тамақтардан тазартылады, техноло-

гиялық магистральдардан ажыратылады.

Жұмысты жүзеге асыруға жауапты адам ыдысты барлық көздер- ден ажыратылғанын тексеру керек, ыдыс ішіндегі ауаны қажетті құралдармен сараптама жасау керек, ыдыс ішіндегі зиянды қауіпті улы заттардың мөлшерін қалыпты нормадан асып кетпеуіне көз жет- кізу керек. Ыстық ыдыстарда ауа температурасын анықтау қажет. Диоксид көміртегінің, метанның мөлшерін газоанализатор арқылы өлшеуге болады. Жөндеу жұмыстары қажет аппараттарды, құралдарды және құбы- рларды ауа, су , бу, құбыр сияқты технологиялық құралдардан ажыра- тылады. Аппараттарды және құбырларды тек ілмекті құрылғыларын (шұта, шүмек, бітеуіш) жабу арқылы өшіру толық ажыратылды деген кепілдік бере алмайды, өйткені істен шыққан аппарат болғандықтан сұйықтықтардың, газдардың кез келген жерінен шығуы немесе олар- ды ашып қалу қаупі болып тұрады. Дұрыс ажыратылу үшін ернемектердің арасына артқы ілмегі бар стандартты бітеуіштер қосымша орнатылып, ол қанық қызыл түске боялады. Бітеуіштерді нақты пайдалану жағдайына, ортаның ерек- шеліктеріне, жұмыс параметрлеріне қарай таңдалады.

8.3 суретте жайпақ бітеуіштердің жалпы көрінісі (а), және ерне-

мектердің арасына орнатудың сызба нұсқасы.

Бітеуіштерді нөмерлейді, орнатуын жөндеу жұмыстары құжаты- на тіркейді. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін бітеуішті алады, өйткені бітеуіш алынбаса апаттық жағдай болуы мүмкін. Аппаратты ашу (қақпақты алу, люкты ашу) егер инертті газды жіберу керек болса, өнім қалдықтарынан толықтай босатылғаннан, бейтараптандырылғаннан, тазартылғаннан және  булатылғаннан кейін жасалады. тез жанатын сұйықтықтар немесе газдар бар көл- денең жатқан аппараттардың есігі жоғарыдан бастап ашылады. Бұл жағдайда сұйықтық көп мөлшерде ақпайды, сондай ақ ішінде қалған өнімнің буымен араласып, жарылыс қаупін тудыратын коллонадағы тартылыс күші мен ішіне ауаны тарту қаупін алдын алады. Аппарат- ты жақсылап желдету үшін қарама қарсы орналасқан есіктерді бір уақытта ашады. Ыдыс ішінде жұмыс жүргізуді кемінде екі адамнан құралған бри- гада іске асырады, шұңқырда кем дегенде төрт адам, канализациялық құбырларда кемінде үш адам жұмыс істейді. Жоғарыдан қажетті заттарды, металдарды, және басқа керек жа- рақтарды беріп отыруға байланысты жұмыстарды іске асыру, олар- дың түсуі кезінде зақым келтерінін ескере отырып, ыдыс ішіндегі жұмысшылар сақтауыш каскаларын киюі тиіс. Ауа алмасуы жет- кіліксіз , зиянды заттар болатын ыдыстарда жұмыс істеу үшін жұ- мысшы газдан қорғайтын шлангыны ішіне түспес бұрын киіп алу керек ГТ 1 (табиғи ауаны жібергенде), ГТ 2 (ауаны қолдан жіберу), және газ тұтқыштың кеңірдек түтігі ыдыстан 2 м аса сыртқа шығып тұруы керек, ал түтіктің соңы (ауа тарту құбыры) таза ауа бар жер-  ге бекітіледі. Дублер түтіктің қайырып кетпеуін, айналып кетпеуін, басқа бір заттың басып қалуын қадағалап отырады. Аппаратқа немесе ыдыстың ішіне түсу алдында жұмысшы нұсқа- малықпн танысады,  жетекшінің көзінше масканың дұрыс киілген-

дігін, дабыл қаққыш жібі бар құтқарғыш белдіктің дұрыс тағылуын, 12 В кернеуі бар жарылыстан қорғайтын электрошамды алады, және ыдысқа абайлап түседі. Содан кейін оған қажетті құралдарды береді. Дабыл қаққыш жіп керек жағдайда ыдыста жұмыс істеп жатқан жұмысшыны алып шығу үшін керек. Оның төзімділігі жүйелі түрде тексеріліп отырады. Дублер қолданысқа дайын газтұтқыш түтігінің барлық жиынтығы болуы тиіс, зиян шеккен адамға көмек көрсету

үшін кауіпті аймаққа кіруге масканың болуы тиіс.

Жұмысшы ыдысқа жұмыстың іске асырылуына жауапты адам- ның қатысуымен және дублердың бақылауымен түседі. Жоғарғы және төменгі есіктері бар ыдыстарға жұмысшыларға тек астынғы есігінен кіруге рұқсат беріледі. Жұмысшының ыдыстың ішінде қанша уақыт болуы орындалатын жұмыс жағдайына қарай, ыдыстың ішінде жұмыстарды жүзеге асыру нұсқамалары арқылы бекітіледі. Газ тұтқышпен жұмыс істеу кезінде жұмысшы ыдыс ішінде 15 минуттан артық болмауы тиіс және 15 ми- нуттай таза ауаға шығып тыныс алуы керек. Жөндеу жұмыстары кезінде ыдыстың ішін жарықтандыру үшін, жылжымалы 12 В шамдар қолданылады, ал жарылу қаупі бар зат- тар бар ыдыста жылжымалы шамдар тек жарылу қаупі бар жағдай- да қолданылады. Ыдысты жарықтандыру үшін прожекторларда жиі қолданылады, олар есіктің астына орнатылады. От шығаратын құрал саймандар қолданылмайды, олар түрлі түсті металдан, от шығармай- тын матриалдардан жасалуы тиіс. Аталмыш қауіпсіздік талаптар төмендегі жұмыс түрлеріне қой- ылады: қолмен жуу, технолигиялық ыдыстарды залалсыздандыру және тазалау

Шұңқырлар мен бункерлер жұмыс істеу.

Жұмысшыны ұзын- дығы 3 м болатын бункерлер мен шұңқырларға түсіру үшін, жұмыс- шыларды түсіріп көтеру үшін арнайы жүк арба қолданылады. Бір жұ- мысшыны бункерге немесе шұңқырға түсіру үшін диаметрі 7.7 м кем болмайтын болаттан жасалған майысқыш жіп қолданылады. Жүкар- баны қолмен тартады. Оның тежеуіші мықты болуы тиіс. Шұңқырға түсетін жұмысшы медициналық байқаудан өтіп қорытындысын ала- ды, яғни шұңқырға түсуге немесе жоғарыда жұмыс істеуге рұқсат алады, әкімшіліктің келісімсіз жұмысшы жұмысты бастауға құқығы жоқ. Жұмысшы түспес бұрын шұңқыр алдын ала желдетіледі. Шұңқырда жұмыс істейтін бригада кемінде төрт адамнан тұра- ды, біріншісі шұңқырға түседі, екіншісі жүк арбада тұрады, қалған

екеуі бақылап тұрады, екеуінің біреуі газ тұтқышты ұстап тұарды, ал екіншісі дабыл қаққыштың бір басы шұңқырға түскен жұмысшы- ның сақтандырғыш белдігіне бекітіп, ал екінші басы шұңқырдан тыс орналасқан берік конструкторға бекітеді. Шұңқырға түспес бұрын жұмысшы газ тұтқыш түтікті, сақтандырғыш касканы киіп, сақтан- дырғыш жібі бар сақтандырғыш белдігін тағады. Шұңқыр алдын ала улы және зиянды заттардан тазартылып, ауаны сараптап, ауаны жел- деткеннен кейін ғана жұмысшыға ыдысқа түсуге рұқсат беріледі.

Канализациялық құдықтарда жұмыс істеу.

Бұл жұмыстар су құбырлар орнатылған ғимараттарды пайдалануға берудегі қауіпсіздік ережелеріне сай жасалады. Құдықтарда жұмыс істеу жұмыс жасалатын құдықтың технологи- ялық байланысы бар барлық цехтардың келісіміне (цех бастығының қолхатына сәйкес) сәйкес кәсіпорын әкімшілігінің жазбаша берген тапсырмасы бойынша жүзеге асырылады. Құдықта жұмыс істеу үшін бригада кемінде үш адамнан тұруы керек: біріншісі құдықта жұмыс істейді, екіншісі сыртта жұмыс істеу үшін, үшіншісі құдықтағы жұмысшыға көмек көрсетеді және бақы- лайды. Құдыққа газоанализатор арқылы түспестен бұрын онда ди- оксид көміртегі мен метанның болмауын мұқиат тексеру қажет. Егер газ бар болған жағдайда қасындағы құдықтың қақпағын ашып, ауаны ішке кіргізу арқылы ішті желдетеді. Жұмыс жасалып жатқан орын қоршалады, және түрлі түсті дабыл қаққыштармен ескертпе бел- гілерімен жадбықталады. Оттықтардың, пештердің, түтінтартқыштармың, ыстық ап- параттардың ішінде жұмыс істеген кезде , оларды 30 С салқындату керек. Қысқа мерзімді жұмыстар кезінде жоғары температурада қо- сымша қауіпсіздік шаралары (ауаны үнемі тартып отыру, жылуды өт- кізбейтін, жанбайтын аяқ киім және киімдер, жұмыс барысында жиі жиі таза ауаны жұту) жасалады.

Ыдыстың ішкі температурасы 50 C жоғары болса жұмыс жүргізілмейді. Жұмысшаларға майысқыш түтікшесі бар қолданбалы желдеткіштер арқылы, жылжымалы қон- дырғылар арқылы, суды шашатын құрылғылар арқылы таза ауа жі- береледі. Ыдыстарда, шұңқырларда, құдықтарда, оттықтарда және басқа жабық жерлерде жұмысты аяқтағаннан соң жұмыс жетекшісі ішінде адам жоқтығына, басқа заттардың жоқтығына көзі жеткеннен кейін ғана есіктерді жабуға рұқсат береді.

Жүкті тиеу және түсіру жұмыстары 12.3.009—76 «Жүкті тиеу және түсіру жұмыстар. Қауіпсіздік сақтаудың жалпы талаптары» Мемле- кеттік стандартқа, 12.3.020—80 «Кәсіпорындарға жүктерді тасымал- дау процессі. Қауіпсіздік сақтаудың жалпы талаптары» Мемлекеттік стандардқа, 12.4.026—2001 «Дабыл қаққыш түстер. Қауіпсіздік бел- гілері» Мемлекеттік стандартқа сай орындалады. Жүкті орналастыру және тиеу түсіру жұмыстары кезінде еңбекті қорғаудың салааралық ережелері, өндірістік көліктерді (едендік, рельстік, доңғалақты) пай- далану кезінде еңбекті қорғаудың салаларалық ережелері орындала- ды. Жүкті орналастыру және тиеу түсіру жұмыстары кезінде еңбекті қорғаудың салааралық ережелерінде кәсіпорындар, мекемелер және шаруашылық қызмет саласындағы ұйымдарға жүкті орналастыру, оны тиеу және түсіру жұмыстарын жүргізу үшін, жекеменшік форма- сы және ұйымдастырушылық құқықтық формасы үшін, жеке тұлға- лар мен кәсіптік қызметте түрлі жұмыс түрімен айналысатын тұлға- лар үшін бір бірыңғай қауіпсіздік шаралары қарастырылады. Ережелер Ресей Федерациясының барлық аумақтарында іске аса- ды, және жаңа құрылысты бастағанда, қолданыстағы ұйымдардың, цехтардың, өндірістердің техникалық құрал саймандары, қайта жөн- деу жұмыстарын жүргізгенде технологиялық процесстерді қолдану- да және жасауда, құралды пайдалануға берілгенде ескеріледі. Қауіпті өндірістік нысандарда жұмыс атқарып жүрген жұмысшы- лар тиісті біліктіліктері болуы, өндірістік қауіпсіздік саласында атте- стациядан өтуі, көрсетілген жұмысты жасауда медициналық қарсы көрсетілімі жоқ болуы, бекітілген жағдайда жұмысқа кірісуіне рұқ- сатнамасының болуы қажет. Жұмысты ұйымдастыру өндірістік жұмыстың қауіпсіздігін, өн- дірістік қауіпсіздік талаптарын бақылау, қауіпті нысандарда болған апаттар мен оқығаларды болдырмау, болған жағдайда оның шығу себептерін техникалық зерттеу арқылы анықтау, алдыын алу және ескерту шараларын жүзеге асыруды қамтамасыз ету қажет. Ережелерде жүкті тиеу және түсіру жұмыстарында оларды жинау жұмыстарында нақты шарттарға сүйене отырып, ұйым тізімдеме-

леріне сәйкес еңбекті қорғаудың негізгі талаптары көрсетілген, яғни жұмыс түрлеріне және мамандар бойынша еңбекті қорғау нұсқама- ларға сәйкес нақты шарттар негізінде жасалуы тиіс. Еңбекті қорғау бойынша нұсқанама жұмысшыларға, жұмыс орын- дарына таратылады. Жүкті тиеу және түсіруді ұйымдастыру жұмыстарын жауапкер- шілікке алу бұйрық бойынша осы жұмыстарды ұйымдастыратын ма- манға жүктеледі. Жүкті тиеу және түсіру жұмыстарын басқаратын адамның төмен- дегі міндеттері бар:

Жүкті тиеу  және  түсіру  жұмыстарын  ұйымдастыру.

Жүк-  ті тиеу және түсіру жұмыстары жүргізілетін жерлер және ол жаққа кіру жолдары салмағы ауыр жүктердің, жүк көліктерінің салмағын көтеруге күші жететін тегіс қатты қаптама төселуі тиіс. Терең орлар, шұңқырлар, арықтар толығымен жабылуы керек. Канализациялық

және басқа техникалық құдықтардың бетін топсамен бекітілген берік кақпалармен жабылады.

Жүкті тиеу және түсіру жұмыстары жүргізілетін аумақтар табиғи немесе жасанды жеткілікті 10 лк кем емес жарықтандырылуы қажет, бөтен заттардан, қоқыстардан, кыс мезгілінде мұздан, қардан уақытылы тазалап тұру керек (қажет болса тайғанақты болдырмай- тын құралдарды қолдану немесе құм себу).

Кірме жолдарда көлік арыққа, траншеяға, темір жолдар сызықта- рына кеп тірелсе мықты төсеме немесе өтуге арнаған тиісті салмақты көтеретін көпірлер орнатылады.

Жүкті тиеу және түсіру жұмыстары жүргізіліп жатқан ау- мақта көлік кері жүргенде оның қозғалысын шектеу үшін жаяужол салады немесе діңгек қойылады. Жүкті жинау алаңында қат қабат шектеулер, өту жолдар көр- сетіледі. Өту жолының ені тасыымалдау құралдарының және көтер- гіш көліктердің қауіпсіз қозғалысын қамтамасыз етуі қажет. Қаптағы, дара жүктерді тиеу немесе түсіру аумақтарында биіктігі еденнен тасымал құралының шанағының биіктігімен бірдей плат- формалар, эстакадалар, рампалар орнатылады. Тасымал құралдары кіру жолы жағындағы рампалардың ені 1,5 м кем емес ал еңкіштігі 5 о аспайтындай болуы, тасымл құралдары эстакада арқылы тасымалдау үшін оның ені 3 м кем болмауы тиіс. Рампа жоқ болған жағдайда ұзындығы 4 м кем емес, ілмегі және тежегіш қалыбы бар ағаштан жасалған покатты қолдануға болады. Жүктерді алып кіретін немесе шығатын есіктердің табалдырығы болмауы тиіс. Платформаның ал- дыңғы жиегіне ұзындығы мен төзімділігі сәйкес келетін платформа жиегіне едендік көліктердің доңғалақтырының бірі қалған жағдайда ескертетін қорғаныс бортын орнатқан дұрыс. Жүкті тиеу және түсіру жұмыстары жүзеге асыру үшін, тасымал- дау құралдарымен жүк көліктерінің кіріп шығуына қажет эстакада- лар, платформалар, рампалар тасымалдау құралын аударып жіберу- ден, кіріп шығуға кедергі жасамайтын, доңғалақтарды тоқтататын сақтандырғыш құралдармен жабдықталады.

Жер төледе және бірінші қабатта орналасқан тауарларды сақтау және қабылдауға арналған аумақтардың биіктігі 1,5 м асатын бірнеше маршы бар сатылары болады, сол аумаққа жүкті түсіру үшін жолдармен және есіктермен жабдықталуы тиіс. Бірінші қабатта не- месе одан жоғары қабатта орналасқан жүкті қабылдау және сақтау аумақтарында биіктігі 2 м асатын бірнеше маршы бар сатылары  бо-

лады, жүкті көтеретін және түсіретін көтергіштермен жабдықталуы тиіс. Тұрғын үйлерде орналасған бөлшек сауданы ұйымдастыру үшін жүктерді кіргізу және шығару ғимараттың тауарларды сақтайтын және қабылдайтын арнайы орындары болса, бөрене төселген жол- мен, терезелері жоқ жер асты туннельдерімен немесе жол тораптары жағынан жүзеге асырлады. Жүкті тиеу және түсіру жұмыстарына қызмет көрсететін көліктер- мен жұмысты ұйымдастыру үшін төмендегі талаптар қарастыралы. Егер көлік жүкті тиеу немесе түсіру үшін ғимараттардың ара- сына немесе жақын тоқтаса көлік шанағымен ғимарат арасындағы қашықтық 0,8 м кем болмауы тиіс. Көлік артқа қарай қозғалатын болса, жүкті тиеу немесе түсіру жұмыстары жетекшілікке алған адамның қозғалысты бағылауға мүмкіндігі болмаса, көліктің қауіпсіз қозғалысын ұйымдастыратын, бекітілген қашықтықты сақтауын бақылайтын арнайы адам қойылады. Кауіпсіз қашықтықта көліктің тоқтауын тіркеу үшін арнайы жылжымалы құрылғылар қолданылады (тоспалар, ....). Тасымалдау құралының шанағын ашу немесе жабу кем дегенде екі адамға рұқсат беріледі. Алдымен жүкті кауіпсіз жерге түсірілуіне көз жеткізілуі керек. Көліктер үшін жүкті тиеу және түсіру платформаларының ұзын- дығы 1,1...1,2 м, ал жеңіл көліктер үшін 0,6...0,8 м, ені 3 м ден жоғары, аз салмақты көліктер үшін 4.5 м болады. Сауда аймағы бар өндірістік ұйымдарда 1.5 мың м2 жоғары, жиһаз сататын сауда орын- дарында 1 мың м2 жоғары, дүкендер мен өндірістік емес ұйымдарда 4,5 мыңнан м2 платформа ені 6 м ге дейін болуы мүмкін. Климаттық аумақтарда орналысуын байланыыты және ұйымдар- дың сауда аумақтарының көлемі жүкті түсіретін платформаларды жылу бар немесе жылу жок ғимараттарда жапқышпен жабдықтау қа- жет (СНиП 23-01-99 «Құрылыс климатологиясы»). Жапқыштар жүк түсіретін платформаны толығымен жауып тұру қажет, және көлік ша- нағын 1 м жауып тұру керек.

ауданы бар өндірістік немесе өндірістік емес ұйымдарда жа- пқыштың астына немесе жылу берілмейтін орындарда қойылады. Жүк түсіретін платформалар ІІІ және ІV климаттық аумақтарда орналасқан 4,5 мың м

ауданы бар өндірістік ұйымдарда жапқыштың астына немесе жылу берілмейтін орындарда қойылады.

Жүк түсіретін платформалар І климаттық аумақтарда орналасқан 600 м

ауданы бар өндірістік ұйымдарда жапқыштың астына немесе жылу берілмейтін орындарда қойылады. Жүк түсіретін платформалар І В және ІІ және ІІІ климаттық ау- мақтарда орналасқан 1 м

және 2,5 м

жоғары ауданы бар өндірістік немесе өндірістік емес ұйымдардарының сауда орындарының, жа- пқыштың астына немесе жылу берілмейтін және жылу берілетін орындарда қойылады. Егерде ұйымдардағы жүк түсіретін орындар түнде жеткізілетін тауарларға арналса, платформаының орнына (белгілі себептермен) жүкті тием түсіретін құрылғылар қолданылады. І, ІІ және ІІІ климаттық аумақтарда орналасқан жылу берілмейтін ұйымдарда жапқыштың астындағы тауарды түсіру кезінде тауарды қабылдап алатын орын қарастырулы тиіс. Сауда орындары бар ұйымдарда тауарларды қабылдап алатын орынның ауданы 150 м

құрайды, 150 м

Келген жүкті стеллажға, түпқоймаға жинайды. Түп қоймадағы жүктің массасы стандартты түпқойманың жүк көтергіштің массасынан аспауы тиіс. Тауарларды орындарға орналастыру үшін бос жерлер қалды- рылуы тиіс: тауар ғимарат қабырғасынан 0,7 м қашықтықта, жылу беретін құрылғылардан 0,2…0,5 м қашықтықта, жарықтан 0,5 м қашықтықта, еденнен 0,15…0,3 м қашықтықта орналастырылады. Қатардағы жәшіктер арасындағы қуыс 0,2 м, түп қоймалар мен кон- тейнерлердің арасы 0,5…0,1 м  қашықтықта болуы тиіс. Жүкті қатарластырып қойған кезде жанында жұмыс істеп жүр- ген адамдарға құлап зақым келтірмес үшін қатарлардың нық тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет. Қаптамасына зақым келген, тайғанақ қаптамаға оралған жүктерді қатарластырып жинауға рұқсат берілмейді. Жүктерді жинау олардың еш қиындықсыз сақталуын және тасы- малдануын, қатардан алып, тасымалдау құралдарына еш залалсыз

қайта тиеуін қамтамасыз етеді, сондай ақ механикаландырылған жүкті тиеу және түсіру жұмыстарын жүзеге асыруға мүмкіндік бе- реді. Жүктерді қатардан қайта алу үсті жағынан басталады. Жүктерді ыдысқа орау немесе жекелеп орау жұмыстары кезінде орау құралдарының түрлерін қолданған дұрыс, сондай ақ жүкті жер- ге құлатпайтын мамандандырылған жүкті тартатын саймандарды қолдануға болады. Жәшіктегі, қаптағы және қалтадағы жүктерді жіппен байлап қа- тарға жинаған дұрыс. Қатардың тұрақтылығын нығайту үшін екі қа- тар жәшіктен кейін тақтайша, әр бес қатар каптардан кейін тақтай қою керек. Топтап және жеке оралған жүктердің жинау биіктігі ғимараттың биіктігіне, салмақты көтере алуына, механикалық құралдардың және техникалық ерекшеліктеріне, технологиялық ережелерге, сақтау жағдайына байланысты анықталады. Салмағы 50 кг жәшікті, және 70 кг олатын қапты қолмен жинағанда қатардың биіктігі 2 м жоғары болмауы тиіс. Қоймадағы жүкті көтерген кезде жүк бір жағына қарай салбырап тұмауы керек, егер ол қаптағы (матадан, кендірден жасалған) жүк болса онда 100мм болуына, кағаздан жасалған қаптар, жәшіктер 50 мм болуына жол беріледі. Бөшкелерді жатқызып жинау биіктігі қатар арасына төсемелер қойып шеткі қатарларға сына қаққанда 3 қатардан аспау керек. Бөш- келерді тұрғызып жинағандағы биіктігі қатар арасына тақтай қойып жіппен байлағанда  2  м аспау керек. Жанармай, немесе тез жанатын сұйықтықтар құйылған бөшке- лерді бір қатарға қақпағын жоғары қойып жатқызып жинау керек. Қатарластырып жинағанда қатарлар бір біріне жақын болмауы ке- рек ондай жағдайда қасындағы қатарды алу кезінде құлау қаупі туын- дайды. Қатарлардың арасындағы қашықтық қатарға орамаларды қою мүмкіндігін ескере отырып анықталады, ал қатардан ораманы жүк тартатын құрылғылар арқылы алуын және өрт көздерінен алшақ ор- наласуын қамтамасыз ету. Жүктерді көтеру және орын ауыстырмастан бұрын олардың дұрыс көшірілуін, тұрақтылығын тексереді. Көшіру әдістері қол- данғанда жүктердің құлап кету каупін назарда ұстау керек. Контей- нерлерді көшіру жылжыту торапы арқылы жүзеге асырылады. Кон- тейнерлерді қолмен көшіру кезінде жұмысшылардың қауіпсідігін қамтамасыз ететін арнайы сатылар немесе басқа құралдар қолданы-

лады.

Ауыр салмақты жүктерді көшіру үшін олардың массасын және ауырлық орналасқан орталығын есепке алу керек. Тасымалдау,тиеу, түсіру, жинау және көрме әйнегін монтаждау кезінде кауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз ететін қауіпсіздік шара- ларды орындау қажет. Жүктерді тасымалдау электрлік және көліктік құралдармен, бөтен адамдарға пайдалануға берілмейтін құрылғылармен жүзеге асыры- лады. Егер тиісті шаралар қабылданса, құрылғылардың өздігінен қозғалып кетпейтініне көзі жетсе, көтергіші төмен тісірілсе оларды үзіліс кезінде және жұмыс аяқталғаннан кейін тасымалдау құралда- рын тастауға болады. Жүкке арналған қол арабалары түрлі жүктерді көтерген кезде тұрақтылықты қаматамасыз ететін ауыстырылатын немесе қатты құралы, оны итеруге арналған тұтқасы болады. Бөшкелерді жылжы- туға арналған арбалардың жүк арбадан құлаған жағдайда қолды сақтап қалатын құралдармен және сақтандырғыш бекітілген темір- лермен жабдықталуы тиіс. Көтергіш платформасы бар арбалардың жүк көтеретін гидравли- калық иінтіректі тартпасы қойма ішіндегі жүктерді (800 × 600 және 600 × 400 мм) жылжытуда қолданылады. 50 кг дейін жүкті тасымалдайтын арбалар жеке аз салмақты жүк- терді көшіру үшін, ал 0,25...1 т дейін жүкті тасымалдайтын арбалар жеке жүктерді, немесе қоймадағы жүктерді көшіру кезінде қолданы- лады. Арбалардың платформасы жылжытатын жүк түріне сәйкес болуы керек, қажет жағдайда жүктерді бекіту және.....үшін қолданылатын арнайы құралдары болуы тиіс. Қол арбалардың алдыңгы доңғалағы массасы 300 кг асатын жүктерді тасымалдауға арналған және басқа- рылады. Жүк қол арбалары мықты және тез басқарылатын болуы тиіс. Қол арбаларының тасымалау жылдамдығы 5 с/км болуы керек. Егер тиелген жүк еденге дейін жетіп тұрса оны тасымалдау кезінде жұмысшы арбаның артында тұру керек. Қажет болған жағдайда жүкті түсіру кезінде гидравликалық арбаларды тоқтатуға болады. Үлкен қатармен жиналған жүкті тасымалдау кезінде екінші жұ- мысшыны қатарды ұстап тұруға шақыру қажет. Арбаны айдап келе жатқан жұмысшы оның жанында тұрмау керек. Жүкті тиеу және түсіру жұмыстарын оларды тасымалдауды жүзе- ге асыру үшін төмендегі талаптарды сақтау керек:

Тасымал құралдарын түсіру кезінде жоғары салмақта 20 мм ас- пайтын көпірлер, басбалдақтар, жолдар, тақтайлар қолданылады. Жолдың, көпірдің ұзындығы 3 м асу керек және астына аралық тірек орнатылады.

9 т

арау .

ЗИЯНДЫ ЗАТТАР МЕН ОЛАРДЫҢ ӘСЕРІНЕН ҚОРҒАНУ ШАРАЛАРЫ

Азық түлік кәсіпорындарында ауаны ластайтын негізгі зиянды заттарға органикалық және минералды заттардан шыққан шаң, шикі- зат өндіргенде шығатын түрлі газдар мен булар, шығыс материалда- ры, өнімді немесе жартылай өнімді шығару, сондай ақ өндіріс қал- дықтарынан шығатын заттар. Тыныс алу жолдары, ас қорыту және тері арқылы адам ағзасына аз мөлшердегі зиянды газдар, булар мен шаңдар ішкі мүшелердің қызметін, жүйесін зақымдап, түрлі аурулар- ды қоздыры, оған жағымсыз зиянды және патогенді әсерін тигізеді. Улағыштық химиялық элементердің адамға зиянды әсерін тигізіп, қызметтік бұзылуды тудыратын, улануға әкеп соғатын, іштегі зиянды заттарды жою және реттеуді, организмнің қорғану мүмкіндігін жоға- рылатады.

Улағыштыққа қарамастан зиянды заттар төмендегідей бөлуге бо- лады: Зиянды заттардың адам ағзасына әсер ету деңгейін зияны бойын- ша төрт классқа бөлеміз:

ІV        — аса қауіпті емес.

Зиянды заттардың кауіптілігене қарай класқа бөлу концентраци- яның ұйғарымды шегін жұмыс аумағының ауасына, тұрақты және тұрақты емес жұмыс орындарында орналасқан еден немесе аумақтың деңгейінен 2 м жоғары кеңістікке орнатылады. Тұрақты жұмыс орын- дарында жұмысшы өзінің ауысымында жұмыс уақытының 50 % не- месе үздіксіз 2 сағат отырады, ал тұрақсыз жұмыс орны көрсетілген уақыттан аз отырады. Ауысым уақытысында күнделікті жұмыс істегенде, немесе еңбек өтілі бойы жұмыс істеген уақыттарында, жұмыстан тыс уақыттар- да да (зейнетке шыққан соңда), жұмысшының және оның ұрпақта- рының денсаулығынд ауытқушылық байқалмай, ешқандай ауруға шалдықпауын заттардың ұйғарынды түрде топтасуы деп есептеледі. Газдардың, булардың, шаңдардың ұйғарынды түрде топтасуы және ауаның ластану деңгейі 1 м

ауадағы зиянды заттардың масса мөл- шері гравиметриялық көрсеткіштермен анықталады (мг/м

Ұйғарынды түрде топтасудың максималды бір реттік, яғни жұмыс аумағында сынаманы жинау уақытысынан бері ауада жоғарыламай- ды (≈20 мин), орташа ауысымдық 3 ауысымнан кем уақытта топта- су ішінде орташа өлшемді анықтау кезінде жоғарыламау санитарлы нормасымен бекітілген. Аса қауіпті заттар үшін максималды бір реттік ұйғарынды шекте- улі топтасуы < 0,1 мг/м

, ал өте қауіпті заттар үшін — 0,1... 1 мг/м

, ал орташа кауіпті заттар үшін — 1,1.10 мг/м

және аса кауіпті емес заттар үшін  > 10 мг/м

құрайды.

Азық түлік кәсіпорындарында жұмыс аумағындағы ауада бола- тын зиянды заттардың ұйғарымды шектеулі топтасуы 9.1. кестеде көрсетілген.

Азот Оксиды

NO2 есептегенде

Акролеин 0,2

Амилацетат

Аммиак

Ангидрид: күкірт күкіртті

Ацетон

Бензин және керосин

Бензол

Хлор Диоксиді 0,1

Дихлорэтан