(1939 жылы С.Мұқанов құрастырған “Батырлар жыры” кітабында жарияланған нұсқа)

Сол уақытта Байбөрінің Құлтай деген немере ағасы бар екен, оның да баласы жоқ екен. Байбөрінің әкесі мен Құлтай, Шыныбай үшеуі бір туысқан екен. Шыныбай қатыны мен екеуі ерте өліп, онан Тортай деген бір бала қалыпты. Оны Құлтай асырап соның қолында болыпты. Күндерде бір күн Байбөрі малын аралап жүріп,“менің балам болса, осы малдың қызығын көрер еді. Мына жорғаларды мінер еді. Өзім өліп кетсем, бұл мал кімдікі болып кетеді” деп, баланың жоқтығынан қайғырып, далада жүріп жылап айтқаны:

Көңілі мұңды, қайғылы, 10. Көкірегі шерлі екен.

Байбөрі хаққа налыды:

20. Қадыр Алла жаратқан,

Достым кетті қашық боп, 30. Көрер көзім көр болды

Перзентке зар қып қойғанша, 40. Жаратпасаң не етеді!

Байбөрі әрбір түрлі ойлады ойды, 50. Қызықпен көп қайғының бәрін жойды.

60. Құлақтары қалқандай,

Ұлтан ержеткен соң, Байбөріге тілі тиіп, ашуланса “қубас шал” дейтін болды. Мұны есітіп Байбөрі: “Құдай өзіме бермесе, бұл маған бала болып жарытпайды екен” деп ойлады. “Мұның сөзін естігенше далада қаңғырып өлейін” деп әулие қоймай қыдырып, ететін шеңгел сыдырып, жылап, жылдан-жыл өткенде Байбөрі “Бабай Түкті Шашты Әзиз” деген әулиеге түнеді. Құдай тілеуін беріп, әулие жәрдем болып, бір ұл, бір қыз береді. Ұлының атын Алпамыс, қызының атын Қарлығаш қойды. “Ұлың он жасында ел ұстайды, атса оқ, шапса қылыш өтпейді. Отқа салса күймейді, суға салса батпайды, өзің хан боласың” деді. Сонда Байбөрі орнынан түрегеліп үйіне қайтты. Үйіне келген соң қатыны жүкті болып, тоғыз ай, он күн дегенде бала тауып, ұлының атын Алпамыс қойды. Артынан бір жасар болып Қарлығаш туды. Сол жақын жерде Шекті деген елде Байсары деген бай бар еді. Байсарының жалғыз қызы Гүлбаршынды Байбөрі баласы Алпамысқа алып бермекші болып құда түсті. Алпамыс он жасқа келген соң, алар бүркіт қабақты, алма мойын сабақты, Қоңырат деген елге әкім болды. “Менің әкеме тіл тигізген құл сенбісің” деп Ұлтанның құлағын кесіп, табанын тіліп, қойға салды. Сонда Алпамыстың ойнап жүріп ұрған балалары мойны үзіліп өлетұғын болды. Бір кемпірдің бір күні баласымен ойнап жүріп ұрса, өліп қалыпты. Сонан баласы өлген кемпір келіп: – Әй, Алпамыс, сен босқа елдің баласын қыра бергенше, мықты болсаң Қытайға қашып кеткен қайын атаң Байсарының қызы Гүлбаршын сұлу деген сенің жарың еді, соны барып алсайшы, – деді. Бұл бұрын Алпамыстың құлағына тимеген сөз еді. Байсарының Байбөрімен құда болған және Қытайға көшіп кеткен себебі мынау еді: Бір күні отырып екі бай кеңес етті: “Жігіттік желіп өткенде, кәрілік қарсы келгенде, екеуміз құда болдық. Елде үлкен той бар. Қара қасқа ат мініп, ат құйрығын шарт түйіп, қартайғанда көкбөрі тартсақ болар еді” дейді. Бедеуін сайлап мініп көкбөріге түседі. Байсары бай лақты алып қашты, Байбөрі бай артынан қуып жетіп, лақтың сирағынан ұстап, “жібер” дейді. Байсары бай жібермейді. Екеуі сол жерде тартысып, бір-біріне қамшы салысып, көп ішінде төбелеседі. Байбөрі бай рудан көп еді. Байсары бай рудан аз еді. Көкбөрі лаққа таласып, екеуінің арасына алалық түсті. Байсары бай туған құдасы Байбөріден қорлық-зорлық көріп, “жан қиямыз” деген құдасынан таяқ жеп, көңілі қалып, “менің баласыз екенімді басыма келтірді” деп назаланады. Сонан Байсары бай жиыннан шығып үйіне қайтты. Бауырын суық жерге беріп, жеті күн, жеті түн далаға шықпай, қапа болып жатты. Жатып ойланып: “Менің қияметтік құдам еді. Байбөрінің қорлығын, зорлығын көріп жүргенше, бір жат жұрттарға басымды алып кетейін”. Ер жігіт құдасының қорлығына шыдамай, басқа жұртқа кетпек болды. “Байбөрі байға қызымды бермеймін, бұл жалғаншы дүниеде Байбөрінің, сірә, жүзін көрмеймін” деп алты айшылық, қырық күншілік жолға, Тайша ханның еліне, тоқсан нарға жүк артып, қалмақтың еліне көшті. Ақбұлақ деген бұлақтың басына жетті. Сонан көшіп тоқсан нарға жүк артып, Гүлбаршынжанды алтын кебежеге салып, қара нардың үстінде Алтыншаш атты алғаны бір сөз дейді:

Жылдан-жылға бұл дәулетің мол болсын, 70. Сахар тұрып, тоқсан нарға жүк артып,

80. Он төртінде толып туған ай едік,

Бедеуге қамшы басқанмын. 90. Есірді еркін далада,

Артымда інім жоғынан. 100. Бір баланың кемінен,

Жалғыз қызым Баршынды 110. Дін білмеген қалмаққа,

120. Салмаса егер Қадір Ием жарлығын,

Сол кеткеннен мол кетіп, алты айшылық, қырық күншілік жол жүріп, сау-саламат Тайша ханның еліне барып түсті. Кеңінен қоныс берді, шаруаға жай берді, Тайша ханның елінде бұқара болып, зекетін беріп жүре берді. Бір кемісі сол болды, “құрымсақ” атанды. Мұнан сол арада жеті жыл өтті. Мұнда келгенде Гүлбаршын жеті жасында еді. Жеті жыл өтті, он төртке жетті. Ал енді келесі хабарды Тайша ханнан есітіңіз. Баршын ханның алпыс екі амалдыларына, отыз екі мәһердерлеріне естіліп, Тайша ханға айтады:

Хан мұны мақұл көріп: – Сол бізге қызын бермес пе екен? Бізді күйеу демес пе екен? – дейді. Сонда олар айтады: – Ау, тақсыр, сізден артық кімге береді? Хан айтады: – Бар, ондай болса, айттырып кел, – дейді. Сол уақытта сол елде Қаражан деген қалмақ бар еді, өзі батыр, өзі балуан, өзі бір қаланың әкімі еді. Сол тұрып айтады:

Патша зорлық қыла ма, 130. Не ісі бар қызбенен?

Сөйтіп, Қаражан батыр мен аламын деп, Тайша хан мен аламын деп, өзара келіспей тұрды. Сол уақыттарда хан уәзірлерімен кеңесті. Кепте “Қызыр мың да, уәли бір” дегендей, патшаға айтады: – Уа, тақсыр, көп айтып, ерегісіп тұрғанша, хан да тоғыз жаушы, Қаражан да тоғыз жаушы жіберіңдер, қайсыңызға берсе, бақтарыңыздан көріңіздер, – дейді. Бұл сөз ханға мақұл көрінді, сөздің қызығы жақын келді, хан да, Қаражан да тоғыз жаушыларын сайлады. Хан теңдік айтты он сегіз жаушыға: – Ау, Байсары бай қызын хан десе маған берсін, батыр десе Қаражанға берсін, ықтияры – Байсарыда. Ханда зорлық болмайды, не қылса, өзі білсін, – деді. Он сегіз қалмақ бедеуге мінеді, Байсары байдың ордасына жүріс қылады. Ханның жақсы көретін уәзірі тоғыз жаушының басы еді. Оның аты – Көкеман қасқа дейтұғын еді. Олар Байсары бай тіккен ордаға келді. Келіп тұрып Көкеман қасқа мына сөздерді айтады:

140. Шығып үйден, хабарлас!

Байсары үйден тысқа шықты. Ханның адамы екендігін біліп, Байсары байдың үрейі ұшып: “Уа, жол болсын!” дейді.

150. Қарағай найза, ту байлап,

Сізде қыз бар, бізде – ұл, 160. Қызыңа келген жаушымын.

Сөзімді қалай көресің? 170. Байсарының кетті мәдеті,

Қолынан тайды дәулеті.

Байсары қайтып ордаға кірді. Жалғыз ұлындай көріп жүрген қызы Гүлбаршынға қарап:

Тайша хан сізге жаушы жіберіпті. Қаражан мен екеуі талас көрінеді. Осы екеуінің қайсысына қалап барасың, көңіліңді бересің? – дейді. Сонда Баршынжан тұрып сөйлейді.

180. Жұрттан артық өз деміңді дем деме,

Жарым дерті ой, бақытымды кеседі. 190. Мініп бедеу, ер майданға желмей ме,

200. Көшпе деп мен зар жыладым елімде,

Мұнда келіп қанша дүние арттырдың?

Сонда Баршын секіріп орнынан тұрып, қынадай белдерін буып, мойнын бұрды, екі қолын қусырып, Тайша ханнан келген жаушыға қарап, төмендегідей сөздерді айтып тұрған секілді:

210. Біздер елсіз келген мүсәпір

Мұңды болған Баршынмын, 220. Байраққа басым қоямын.

Өзім соған тиемін.

Жаушылар Баршынның сөзін естіп, Тайша алдына барады. Ханға: “Тиемін деп айтты”, – дейді. Қаражанның жіберген жаушысы олар да (Қаражанға): “Сізге тиемін деп айтты”, – деп айтып барды. Тайша хан мен Қаражан батыр екеуі: “мен аламын”, “мен аламын” деп ерегісе бастады. Ерегісіп екеуі күресті. Баршынға таласып, екеуі керілдесіп: “сен не етесің?”, “сен не етесің?” деп көп әскерменен дүрілдеген топпенен екеуі жау болды. Тоғыз жолдың үстіне қараса, он тоғыз мың батырлар келе жатыр, қызыл шекпен толып жатыр. Ақ шатыр, көк шатыр майданға барып құрылып жатыр. Майданда ат баурынан қан болды, үзеңгіден сел болды, өз-өзінен қырғын болды, соның бәріне Баршын себеп болды. Арада төрт ай өткенше қалмақтар өз-өзімен қырғын соғыс салды. Енді Байшұбарға мініп, өзінің қалыңдығы артынан келе жатқан Алпамыс батырдан сөз естіңіз. Байбөрінің Құлтай деген немере ағасы бар екен. Оның да баласы жоқ екен. Бір күні жылқының басында жатыр еді. Алпамыстың атасы мен анасы жалғыз ұлымыздан айрылып қалармыз деп келінінің кеткенін айтқан жоқ еді. Бір күні Алпамыс тілләден істелген жүгенін иініне салып, көп жылқының басында жатқан әлгі Құлтай бабасының қасына келді. Алпамыс жеті жасқа келгенде, әдейі Алпамысқа арнап жүрген тұлпар құлыны жеті жасына шығып еді, ешбір пенде мінген емес еді. Оның атын Байшұбар деуші еді. Бұл Байшұбар: “Мені бір ер мінер, қандай батыр мені мінсе де, құйрығымнан тартып тұрғызған кісі мінер” деп еді, бұл ой өзіне мақұл көрініп жүруші еді. Алпамыс бабасына келіп: “Қалмаққа кеткен келініңіздің ізінен кетемін, маған бір ат бер”, – дейді. Сонда бабасы: – Жақсы, балам, саған еншіге арнап жүрген бір атым бар еді. Көп жылқыны тоғытып айдайын, сен бір тастың тасасында жат. Сенің қайратты ер жігіт екеніңді білейін, өзіңе арнаған атты ұстап ал, егер еншіңді танып ұстасаң, қолымнан ерттеп берейін, – дейді. Енді жылқыны Алпамыстың үстінен тоғытып айдайды. Алпамыс жылқының бәріне қарап жатыр, жылқылар Алпамыстың үстінен өтіп жатыр. Өзінің атасы Байбөрі байдың көп жылқысының ішінен толып жатқан бедеудің біреуін де көңілі жаратпады. Жылқының қара көрінім соңында бір шұбар ат көрінді, жалы құлағынан асқан, төрт аяғын тең басқан, құйрығы бір қолтық сексеуілдің шырпысындай, жалы, кекілі жібектей. Алпамыс жатқан ақ тастың үстінен жортып өте берді. Алпамыс көре салып, білегіне күшін жиды, секіріп орнынан тұрды. Алпамыс сұлтан нақ он төрт жасында аттың құйрығына жолбарыстай қол салды. Алпамыс деген алып еді, жануар Байшұбар нар сияқты тізесін бүкті, қайшылап құлағын тікті. Үш мәртебе зор салды. Алпамыс жібермеді. Алпамыс алып зорлығын білдірді. Байшұбар аттың өзінің уәдесі бар еді: “мені құйрығымнан тартып тұрғызған ер мінер” деген. Сол уәдесі есіне келді. “Маған ие болуға жарайтын адам екен” деп тұрып қалды. Алпамыс Байшұбарды Құлтай бабасының қасына мініп келді.

Сонда Құлтай бабасы: 230. – Құтты болсын мінген атың,

Осы сөздерді айтып болған соң Алпамыс Байшұбарға алтыннан ер салды, қос тартпасын шалды.

240. Астындағы Шұбарын

Ақша жүзін солдырып, 250. Қамқа көңлін толтырып,

Ендігі хабар баяғы Тайша хан мен Қаражан батырдың әскері Баршынға таласып Дарбанда деген жерде жатыр екен. Таң бозарып атып келе жатқан уақытта Қаражанның құлағына бір аттың дүбірі келді. Шошып орнынан тұрып, Қаражан: – Тайшаның әскері де, менің әскерім де қайтыңдар. Жақын жерге келіп қалды, қырық мың қол келе жатыр, ал болмаса қырық мың қолға татитын бір ер келе жатыр.

“Ит өзі ала болса да, қасқыр көргенде бірігер” деген. Екі жақтың әскері де тарқап кеткен соң Қаражан таң атқанша жол жүріп, күн шыққанша Қаражан бұл дүбірді көре алмады. Алды тұман, арты қараңғы, ат құлағы көрінбейтін зымыстан. Батыр Алпамыстың әруағы күшті. Қаражан Алпамысты көре алмай, астындағы қара тұлпары Алпамыс батырдың астындағы Байшұбарды көрді. Байшұбардың таразысы басым екен. Байшұбардан қорыққанынан, Алпамыстың сұсы басқанынан жолдың біресе ол жағына, біресе бұл жағына шығып, қипақтап тұрған секілді болды. Сонда Қаражан батырдың атына қарап айтқаны:

260. Қара атым менің, не көрдің?

Арандай аузың ашпайсың, 270. Омыраудан көбік шашпайсың.

Батырың қайғы жер ме екен, 280. Не көрдің, қара ат, не көрдің? Сол уақыттарда Қаражан қараса, тұман ашылды, бұлт сейілді, жел тұрды. Қара жүзі құбаша, көзі алаша, өзі бір он төрт жасар тамаша, бір кекілі алтыннан, бір кекілі күмістен, нақ он төрт жасында Алпамыс батырды көрді. Көре салып Қаражанның айтқаны:

290. Жаудың жөнін білер қалмай сабыры.

300. Баршынды іздеп сонау алыс жерімнен.

Сол арада Қаражан қарқ-қарқ күліп: – Сенен де басқа Баршынға қарыздар екеу,– деп, мына сөзді айтады:

310. Күйдірмекке бізге сендей ер керек.

Ала алмассың келген Баршын жарыңды, 320. Қайта бергін сорлы келген жолыңа.

Сонда Алпамыстың ашуы келіп, мына сөзді айтып салды:

330. Кәпір қалмақ қыла алмассың жарлықты.

Сол уақытта Алпамыс айтты: – Сен менмендікпенен үлкен сөйлеме, алыспақ керек пе, жоқ болмаса, атыспақ керек пе? – деді. Сонда Қаражан қалмақ тұрып айтыпты: – Атсам мылтық өтер, шапсам қылыш кесер. Атысқанды да, шабысқанды да қоямыз, алыссам қалай болар. Алыспақ алты атаның басына, алыспақ керек, – деді. Батыр Алпамыс тіллә кемерін шешті. Батыр жанынан кешті, арыстан ақ білегін сыбанып, Баршынжанның жолында жандарын садақа қылып, екеуі палуандыққа түсті. Сонда Алпамыс айтады: – Сен амалың болса қылып қал, сенің сақалыңның ағы бар, ағалығың тағы бар. Сөйтіп тұрғанда баяғы атын қойған жеті қалендар пірлері дайын болды. Жеті кәміл пірі келіп, екі иініне қорғасындай салмақты, қара таудай Алпамыс сұлтан тырп етпеді. Жамбасқа алып та көрді, көтеріп те көрді, тіпті қозғалта алмады. Шалып та көрді, тырп етпеді. Қаражан Алпамысқа кезек берді. Үш кезегі өткен соң, жеті кәміл піріне жылап, Қаражанның беліне қол салды, тулап-тулап көтеріп иініне алды. Қаттырақ қысты. Қаражанның аузы-мұрнынан қан кетті. Тастайтын уақытта ол жалынып-жалбарынып мына сөзді айтты:

340. Бес қана күн сеніменен дос болдым.

Мұны айтқан соң Алпамыстың көңіліне бір қиял келді: “Осыны өлтіргенмен қара жер толар дейсің бе, бұл Алла деді, Расул деді, мұсылман болды”. Осы ойларды ойлап, қолын жіберді. Қаражан жеті қадамдай барып жығылды. Бесін мезгілі болғанда Қаражан Алпамысқа келіп айтады: – Ау, қорыққанымнан дос болып едім, енді расынан дос болдым. Сөйтіп иман айтып, аспаһани қылышты ортасына қойып, екеуі құшақтасып дос болды. Сөйтіп екеуі де аттарына мініп Қаражанның үйіне келіп, бес-алты күн жатты. Қаражан досы Алпамысты сыйлап құрметтеді. Алтыншы күні Қаражан тұрып: – Алты айшылық жол жүріп, менімен дос болғалы келмеген шығарсыз. Баршындай сүйгеніңді іздеп келдің ғой, солай болған соң, достым, рұқсат берсең, мен кетіп Баршындай сүйгеніңе барсам, сенің келгеніңді барып білдіріп, сүйінші сұрасам, соны алып қайтып келсем, қалай көресің? – деді. Сонда Алпамыс: – Жарайды, тіпті жақсы! – деді. Қаражанның көңіліне бір ой түсіп, “кел не болса да, достымның Байшұбарына мінейін, сөйтіп Баршынға барайын” деп Байшұбарға мініп, Баршынның тіккен ақ отауына келіп мына сөздерді айтты:

350. Көзімнен ақты қанды жас.

360. Кім болсаң да қалма жолыңнан.

Сонда Қаражанның қайтарған жауабы:

370. Сені көрмек – бар арманы құмары.

Алпамыстың Байшұбарының атын айтқан соң, Баршын қорғасындай балқып, айдай толып шалқып, далаға жүгіріп шықты. Қараса Қаражанның астында Байшұбарды көрді. Үстіне қараса қайнатқан темір реңді, түрі жап-жаман, бұрын бір де көрмеген қара қалмақты көрді. Көріп уайымдап, Байшұбар атты шырамытып, көңілі бұзылды, көзінен жасын төгіп тұрып былай деді:

380. Қос қабағым бестен туған ай болды,

Жолбарыстай қол салғанша беліме. 390. Алла дедім, ат шомылды терлерге,

Гүлбаршын Қаражанның қолтығынан ұстап, аттан түсіріп үйге алып келіп, құрметтеп, көп тамақтар беріп сыйлады. Сонда Қаражан тұрып: – Енді, Баршынжан, бізді жақсы көріп, Алпамыстың досы деп білсең, мен енді Алпамыстың жанына барайын, маған сүйген жарыңның хабарын жеткізіп қуантқаныма сүйіншімді берсең, – дейді. Сонда Баршын орнынан тұрып, сандықтан алтын түймелі қара шекпенін алып, Қаражанның иініне жапты. Сонда Қаражан тұрып: – Сенің атаң Байсары деген бай еді, ата-анаң көрінбей қай жаққа кеткен? – дейді. Сонда Баршын көзінің жасын көл қылып жылап: – Ау, хан хандығын қылды, бұқара бұқаралығын қылды. Тайша хан бізге зорлық қылып, қызыңды маған бермей, иә Қаражанға бермейсің деп, ата-анамды бүгін үш күн болды қамап қойды, – деді.

Намыстанып қозғалысты қоңыраттар. 400. Байсын елінен мал иесі келген-ді,

Падишаһым, есіткіл менің зарымды, 410. Алысқанда алды менің жанымды.

Бұл сөзді Қаражан ханға өз досы Алпамыстың дәрежесін көтеріп, әрі қорқытып, әр күні тоғыз нар жейді деп мақтап, әрі асырып айтқаны. Мұны баяғы уәзірлердің бастығы Көкеман қасқа естіп, патшаға келіп айтады: – Ау, Тайша хан, бұл өзі әр күні тоғыз нар жейтін болса, ақырзаман болды дей берсейші. Бұл бір тажал болды, егер ертең келіп қалаңа тиіп, қырғын салғанда, сен болсаң өз жөніңе өлерсің. Қандай пәле болса да маған не қыларсың. Қайын енем, қайын атамды қамап, қорлық берген сен деп, бір пәле қылар. Осылайша айтып, ханның қорыққанын сезіп, үйге келіп, қайын атасы Байсарыны, қайын енесі Алтыншашты зынданнан шығарып, Көкеман қасқа Қаражанға берді. Сонда Байсары Байшұбар атты танып, маңдайынан сипап, көңілі қуанышты болды. Қаражан Байсарыны Байшұбарға мінгізіп, өзі артына мініп, Алпамысқа жүріп кетті. Байшұбар бауыры созылып, пері жүрісімен қалмақтарға кез қылды.

Үміт еткен жерлерге.

Қаражан аттан түсіп, Баршынның сүйіншіге жапқан шапанын алып, досты Алпамыстың қасына бармақ болды. Сонда Баршын Қаражанға мына сөзді айтты:

Қызыл жүзім сарғайған-ды санадан. 420. Мен мұңлының сізге айтатын сөзі бар,

Байсын атты қоңыраттан 430. Біздерді іздеп келген-ді

Сұлтаныңды еш батырдан кем деме. 440. Бұл майданда қандай соғыс болса да,

450. Көзден аққан жасыма.

Озып аты келгенге, 460. Зерлі тоным киемін.

Уағда қылған мұңлымын.

Осы сөзді Алпамысқа айтып бар, – деді де, Баршын үйіне қайтты. Қаражан досы Алпамысқа кетті, достына айтып бар деген Гүлбаршынның сөзін айтты. Сонда Алпамыс: – Қалай ата-енем сау ма екен, достымның дені сау ма екен? – деп сұрады. Алпамыс жары Гүлбаршыннан жаңағыдай сөзді естіген соң, Байшұбар атты жеті күн, жеті түн суытып, терін алып, әбден даярлап, Тайша ханның қаласына досты екеуі жүріп кетті.

Енді әңгімені қалмақтар жағынан қозғайық. Қалмақтар: 470. Ат шаптырды далаға,

Шықты өңкей жүйрігі.

Қалмақтан төрт жүз тоқсан жүйрік ат жиналды. Тайша ханның өзі бір биіктің басына шығып, Алпамысты шақыртып алды. Досы Қаражан екеуі келді. Алпамыс атқа өзі мініп шабайын десе, оның ретін таба алмайды. Атына мінетін сенімді бала табылмайды. Сонда Қаражан досы тұрып:

480. – Шығып едім Байсын атты қаладан,

Хабардар бол бары менен жоғынан. 490. Дос себепті Байшұбарды міндірдім,

Жол жүруге уақыт аз қалды. Қаражан сұлтаннан патиха алды. Әуелі Алла, екінші кәміл пірлеріне тапсырды. Тайша ханнан алып жауап батыр туған мәрт Қаражан төрт жүз тоқсан бір бедеуді жолға шығарып салып тұрып, бір рауан айтады.

Бес күн тамам болғанша, 500. Жолдар жүрді Қаражан,

Түн ұйқысын қандырып, 510. Досының атын сынады.

Сол уақыттарда Ақбұлақ деген бұлақтың басында көп қалмақтар жиылып, Қаражанға күліп, бір сөз айтып тұрады:

520. Бұл топырыш қазағың неге жарайды?

Байшұбарға қалмақтардың көзі өтіп, адамнан ақылы зият жануар Байшұбар мылтықтай атылып жығылды. Қаражан қамшымен ұрды. Бірақ Байшұбар орнынан тұрмады. Қаражанның ашуы келіп, бір қолымен құйрығынан, бір қолымен шоқтығынан алып, көктемде көтерем болып жығылып қалған арық саулық құрлы көрмей, төрт аяғына бастырып қояды. Осылайша үш мәртебе көтеріп қойды. Ең болмаған соң, қолына бір шідерді алып, атты салып жіберді. “Қатты ұрма!” дегендей қылып, жануар дауысын бір түрлі қылып кісінеді, ішін тартады. Әбден жаны қиналды. Батыр Қаражан Шұбарды алдына салып айдады. Күн-түн жол жүрді. Арада бес күн өтті. Жиырма күн болғанда, Дербент деген атты жіберетін жерге келді. Осы келген жиырма күншілік жолға аттардың бәрі де әрең келіп жетіп, қайтуға жарамайтын болып қалды. Қалмақтардың бәрі аттан түсе қалып, кеңес қылады. Қаражанның көңіліне бір күдік келіп, осы бүгін Байшұбар атқа дем алғызсам, бес-он уыс жем берсем деп ойлап, Байшұбар аттың алдына барды. Жусаннан басқа түк көрмеген жануар Қаражанды жолатпай, үрікті. Қаражан аттың омырауынан қағып, маңдайын сипап, дорбаны алдап іліп еді, сонда да басын сілкіп, жемді жемеді. Сонда қалмақтар қарап күліп: “әй, задыңды... сүнніңнің аты ертең байраққа жетер” деп, сықақ қылып күліседі, әр қайсысы сөйлесіп, қос-қостарына қайтты. Тайша ханның патшалықтан жіберген ат сейіс төресі бар еді, әдейі қандай ат бәйгіден келер екен, қайсысы өлер екен деп сынауға жіберген. Сол ат сейіс төресі айтады: – Төрт жүз тоқсан бедеуді бір биікте тұрып, алдымыздан өткеріп едік, ішінен ханның тарлан атынан, Қаражанның қара атынан басқа аттардың бәрі де өгіз екен. Бәрін көрдік. Енді солардың ішінде Қаражанның мінген достының Байшұбар атын айтушылардың кейбіреулері жабы деді, енді соны барып көрсек екен, – деп тоғыз қалмақты жолдас қылып алып, жақындап Байшұбардың қасына келді. Қаражанды қараса, Алпамыспен дос болғаннан бері Құдайды бір біліп, Расулды Хақ білген екен. Жем берсем деп ойлап, дорбасын алып, Байшұбар аттың алдына барды. Алдына барса еш нәрсе көрмеген жануар дорбаны зордан алды. Төре сол кезде бесін намазын оқып тұрған екен, өзінің арт жағында байлаулы тұрған Байшұбардың қасына барды. Омырауына қол салып, денесін көрді. Байшұбар аттың қарыс сүйем қанатын көріп, қанатының көтеріліп, жайылып тұрғанын көріп, ат сейіс төресі қорықты, сөйтіп өзінің адамдарының ішіне барды. Барып төрт жүз тоқсан қалмақтың бәрін де жинап алды. Жинап алып, ат сейіс төренің айтқаны:

530. Киген келмес сауыттарың тіздерге.

Сөгілмесе тұяғы, 540. Жамандатқыр Байшұбар

Сол уақытта көптің ішінен тұрып Қаражанның жалғыз ұлы Досмағамбет атсейіс төреге мына сөздерді айтады:

Қалмақтар осы сөзге қаулы қылып, жаңағы айтылған “жеті күнге кешіктірілді” деген сөзді жар қылып, жұртқа таратты. Бұл сөзді Қаражан да естіп, көпшігін басына, сағатын құлағына қойып жатты. Сол жатқаннан мол жатып, кәдімгі жеті күндік ұйқысына кетті. Оның ұйықтап қалғанын қалмақтар көріп, бастығы Досмағамбет болып, Қаражан әкесінің жанына келеді. Келсе кәдімгі жеті күндік ұйқысына кеткен екен. Сол арада Досмағамбет жылдам тұрып, жүз тоқсан қалмақты шақырып алып келіп, өзінің туған әкесі Қаражанның екі қолын арқасына қайырып, шешілмейтін қылып қатты байлап тастады. Мұны байлап болған соң, төрт жүз тоқсан қалмақпенен Байшұбар аттың қасына келді. Төрт жүз қалмақ жабылып, әр қайсысы әр жерінен ұстап, сол жерде Байшұбарды жерге көтеріп ұрды. Сексеуілдің жігерін (бұлағын) алып келіп, төрт жерден қағып, Байшұбар аттың төрт аяғын төрт қазыққа керіп, төрт қазыққа тас қылып байлап тастайды. Сонан соң қалмақтар уақыттары бос болып, көңілдері хош болып, аттарына мініп, байрақ (көмбе, мәре) басында барлығы қатар тұрып, атсейіс төреден рұқсат алып, бәрі бірдей жабыла жарыса жөнелді. Сол кеткеннен мол кетіп, арада үш күн өтті. Қаражан ұйқыда жатып, тұншығып, оянып кетті. Басын көтеріп, жан-жағына қараса, маңайында ешкім жоқ, жұрттың бәрі кетіп қалған. Жалғыз өзі ұйықтап қалыпты. Қалмақтардың кеткеніне үш-төрт күн болып қалыпты. Аттарының тезектері қурап қалған. Ұйқыдан мең-зең болып, тұрайын десе, ұмтылса болғаны, қошқардай жерді сүзіп, мойыны астына түсіп, қайта-қайта жығыла береді, жығыла береді. Қолының байланғанын сонда білді. “Ұйқы – жау” деген сөз есіне сонда түсті. Бір мезгілде әйтеуір ұмтыла-ұмтыла орнынан тұрды. Тұрып қараса, Байшұбар аты орнында жоқ болып шықты. Жан-жағына көз салса, Байшұбардың ізі жатыр. Ізіне түсіп барса, бірнеше оқпан-шұңқырға түсіріп, Байшұбардың аяғын төрт қазыққа байлап кеткен. Атын босатып алайын десе, өз қолы да байлаулы. Ыза болғаннан, Қаражан сол жерде мына сөздерді айтыпты:

550. Ақыл болса, болмас еді мұндай іс.

Қаражан қысылғаннан осы сөздерді айтып тұрған екен. Сол кезде құлағына бір дауыс келді. Бұл не екен деп тыңдап қалса, ғайыптан “Алла” деген дауыс шығады. Құлағын салыңқырап тұрса, басында сәлдесі бар Қызырзенде келді. Қаражанның қасына келді, оған Қаражан ізетпен сәлемін берді. Сәлемін әлік қабыл алды. Сол жерде жеті кәміл пірлері Қаражанның байлаулы қолын шешті, әбден байлаулы көп тұрған Қаражан шұқырда жатқан Шұбарға барып, ұстап, оны шұқырдан суырып алды. Сол жерде кәміл пірлері бата береді. Сонда берген батасы:

560. Маңдайымда құндызым,

Ел ағасы – сұлтаным, 570. Жан балам, аман бол, – деді.

Өзі абырой береді, 580. Аман-есен болсын деп.

Осы сөзді айтып шілтен пірлері бата беріп, қала береді. Қаражан батыр атына қамшы ұрып, жолға салады.

590. Қаражан қамшы басады,

Қаражан атты батырды 600. Жүні қызып, жұлқынып,

Талдап өрген жібектей. 610. Сымбаты сұлу жануар

Баяғы кеткен қалмаққа 620. Нақ таң мезгілі болғанда,

Тарлан аттың ізінен 630. Шауып жетті Шұбар ат.

Досмағамбет атты жалғызы, 640. Астына мінген қара аты,

Сұлтаным менің, жалғызым, 650. Жағаға біткен жалбызым,

Жаңбыр жаумай ат құйрығын өрейін, 660. Жаным балам, ақылсызсың, не дейін?

Сол жерде Қаражанның ашуы келіп, шыдамай қайратқа мініп, Шұбарды қамшыменен ұрды, баласы да атқа қамшы басты.

670. Шақпақтай болып шағысты.

Тіпті жолды бермеді. 680. Өлдім-талдым дегенде,

Ұстады мықтап басынан. 690. Ашумен мойнын бұрады,

Ұлын, атын өлтіріп, 700. Батыр туған Қаражан,

Осы жүріспенен Қаражан жеті күн жол жүрді. Сол уақыттарда Тайша хан қасында бірнеше дүрбішілерімен аттар келетін жолға қарап тұр екен. Жолда келе жатқан аттарды көріп, Қаражанның атын қарап тұрған дүрбішілер жолға әбден анықтап қарап, келе жатқан аттарды аңғарды. Сонда Тайша ханның қойған дүрбішісі ханға қарап: – Сіздің Тарлан келе жатыр, Баршындай сұлу сіздің шығытыңыз болды, – деп ханды қуандырып тастады. Қаражанның жолына қарап тұрған дүрбішісі: – Абайлап қараңыз, бұл келе жатқан кезбенің Шұбары, – деді. Сонда Алпамыс ақ түйенің үстіне шығып қараса, келе жатқан Байшұбарды көрді. Сонда батырдың атына қарап тұрып айтқан сөзі:

710. Жауға жалғыз менің қылар шамам жоқ.

Алпамыстың тұрған жері белгілі уағда еткен қақпалы қара тас еді. Тайша хан уәзірлеріменен кеңесіп, “баяғы белгілеген қара тастан кімнің аты бұрын өтсе, Баршын қыз соныкі болсын” деп ұйғарып қойған. Алпамыс сол жерде тұр еді. Байшұбар шауып келіп, Алпамысты бір мәрте айналып өтіп, жануар Байшұбар мылтықтай атылып жығылды. Алпамыс атына қарап тұрса, аяғы келідей болып ісіп кетіпті. Атының қиналғанын көріп, шыдай алмай қылышын қынабынан суырып алып, Қаражанға қарап көтеріп тұрып, Алпамыс Қаражанға мына сөздерді айтып тұр:

720. Алтын кесе құйып ішкен “мәддұғым”.

730. Ақбұлаққа жеткенмін.

Шабатын жайға барғанмын. 740. Қалмақтар мені алдады,

Шырт ұйқыда жатқанда 750. Айналайын Шұбарға

Тәңірдің көрдім атқанын, 760. Шұбардың көрдім жатқанын.

Жеті кәміл піріңіз 770. Екі қолым босатты,

Көңілімді сөйтіп тындырды. 780. Баршынжан атты баламды

Өте беріп Байшұбар 790. Қапталдасып оңынан,

Жалғыз ұлым өлтірдім, 800. Жаудай қылып аяусыз.

Көп дұшпанға мерт қылмай, 810. Досым атын келтірдім.

Сол сөздерді досты Қаражаннан естіген соң Алпамыс батыр жылап, Қаражан досы қоса жылап, екеуі де бір-біріне риза болады. Гүлбаршынның Алпамыс батырдың аты келгенін естіп айтып тұрған сөздері мынау еді:

820. Келді ме озып Шұбарың,

830. Шын алғысты, Гүлбаршынжан, соған бер,

Сонда Баршынның қайтарған жауабы:

840. Атың өлер болыпты.

Баршын үйге барады, 850. Қолына оттар алады.

Байшұбар аттай бедеудің 860. Аяққа қаққан шегесін

Бәйгіден келген Шұбарды 870. Он бес күн Баршын суытты,

Қырық кеш, қырық күн кездіріп, 880. Асыл туған Шұбарды

Белгілі ғой бұл әдет, 890. Екеуі құрды сұхбатты.

Бұл сөздер сонымен қалып тұра берсін. Ендігі сөзді Тайша ханнан естіңдер. Патшаның барлық уәзірлері жиналып: – Ау, атым бәйгіден келді деп, Баршын сұлуды алып кете бере ме? Бастапқы уағдамызды бұзамыз ба? Баршынды жалғыз келген бір кезбеге беріп жіберсек, онда бізге өлім. Олай қылмайық, Алпамысты қасыңызға шақырып алыңыз. Ау, мына ат жарыстың енді палуан күресі болады деңіз. Өзіңіз қырық палуанды таңдап алып қасыңызға отырғызыңыз. Сөйтіп өзіне айтыңыз: “Күресіп қырық палуанымызды жықсаң, зорлығыңды білсем, сонда ғана сен Баршынды алып кете бересің” деңіз. Соны шақырып алып айтпақ, тақсыр, сізден, оны мақұлдау мына бізден. Сөйтіп, осы мәслихатпен Алпамысты шақыртып алдырады. Алпамыс Тайша ханның көз алдына келіп тұрады. Тайша ханның Алпамысты көргені осы еді. Қараса, өзі он төрт жасар ұл, бейіштен шыққан десе де өтірікші болмайтын. Кекілін тарап қойған. Кісі мақтап сидырарлық емес екен. Тайша ханның ақылы кетті, жан-жағына қараса Алпамысқа тамаша қылып, көшелерден дуалдар үстіне шығып көпшілік қарап тұр екен. Сонда патша тұрып айтты:

Алпамыс ішінен ойлап тұр: “Құдай – жалғыз, мен – жалғыз. Бұл елдерде Құдайдан басқа, Қаражаннан басқа кімім бар? Кел, мәрттікке белім буайын. Қалмақтар нәмәрттік қылды дер”. – Әй, тақсыр, хан да өтірік айта ма, хан жарлығы қайта ма, кел палуандарыңмен ұстассам ұстасайын, – деп ханның өз палуандарының ішінен біреуін таңдап шығарып еді, Алпамыс сыйынып, көзіне жас алып, патшаның палуанын көтеріп тұрып, дөңгелетіп тұрып, жерге көтеріп кеп қойып қалады. Тайша ханның алдына балуанын жығып, онысы орнынан тұрмай жатады. Жарым сағат өткенше патшаның тоғыз палуанын жықты. Енді Алпамысқа шығуға палуан табылмады. Сол уақыттарда бір шетінде Алпамыстың Байшұбары тұр еді. Қалмақтардың қиялы мұның атын өлтірейік деген болған екен. Солай қылып Байшұбар алдына келгенін басады, артынан барғанын тебеді, гуілдескен көп қалмақты жанына жақындатпай тұр еді. Алпамыс мұны көріп, әрі шығуға палуан болмаған соң, атына жүре берді.

Жөн білмеген көп қалмақ 900. Жібермеске ұқсаған.

Әуелі өздерінен болсын деп ойланып тұр еді, сонда патшаның бас уәзірі Көкеман қасқа патшадан рұқсатсыз Алпамыс батырға мылтық атты. Бұл атқан оғы ажалы жоқ батырға тимей кетті.

Қақ маңдайынан шабады. 910. Қапталдан келген қалмақтың

Қалаға қашып қамалды. 920. Қалмақты қырып Алпамыс

Мұның өзі көп қырғынға айналып кеткеннен кейін патша бүтін уәзірлерін шақырып алып, “ақыр соғыстың болуына кім себеп болды” деп, тексеріп сұрағанда, соғыстың болуына себеп – Көкеман қасқа екенін бәрі айтып берді. Патша дереу оны шақыртып алып, “осынша жұрттың қырылуына себеп болған сен екенсің” деп, Көкеманның өзін өлтіріп жіберді. Алпамыс батыр бәйгіден атын оздырып, Тайша ханның жиған палуандарын шетінен жығып, Тайша ханның еліне ажалдай тиіп, қорқытып, тоқсан қара нарымен, нар үстінде жасауларымен, ақ күйменің ішінде Баршын атты жарымен, атасы Байсарымен қоштасып, енесі Алтыншашпен де көрісіп, қош айтысып, Қаражан досымен құшақтасып сүйісіп, өз еліне жүріп кетті.

Сонымен Алпамыс туған еліне келеді. Елі той қылады. Бірақ бұл Гүлбаршынды іздеп кеткенде, үйірдегі барлық жылқысын қалмақтың екінші бір ханы – Тайшық хан айдап алып кетіпті. Алпамыс келген соң Байбөрі бай оның алдынан шығып айтқан сөзі:

Көрінбе менің көзіме. 930. Ешбір пайдаң тимеді,

Ала алмасаң кегіңді, 940. Пенде боп сонда қал, – деді.

950. Атқа салдым тегілдірік, терлікті,

Аңдып жүрген дұшпан-ды. 960. Сол уақытта осы сөз

Бейсенбі күн бесінде 970. Қалмаққа қосын шығарды.

Бір күн шапса Шұбар ат 980. Айшылық жолды алады.

Сонда Алпамыс батырдың кетіп бара жатқанын елі-жұрты біліп қалып, жұрты жиылып, алдына келіп былай деді: – Әй, Алпамыс, жалғыздық тек бір Аллаға ғана жарасқан, басқа ешкімге де жарасқан емес. Көп әскермен барыңыз, қалаған жігіттеріңізді алыңыз, – дейді. Сонда оларға Алпамыс тұрып былай дейді:

Сонда Алпамыс үйден шыққан күні, бұлардың жылқысын алып қашып, айдап барған қалмақтың ханы Тайшық түс көріп, түсінен шошып оянып, елі-жұртын жиып алып, түсін айтып, былай дейді:

990. Көзімнің жасы егілді,

Алатұғын көрінді 1000. Қойнымдағы жарымды.

Келбетіне қарасам, 1010. Қымқапты таңдап кигендей.

Шұбар ат мініп келеді. 1020. Сол Шұбар ат дүбірі

Жиделі Байсын жерінен, 1030. Қоңырат деген елінен,

Алпамыс батырды өз патшасы мұндай қылып айтқан соң, кәуірдің халқы да қорықты. Алпамысқа қарсы қоятын айла-амал іздестіре бастады. Сол қалада тұратын, ыстық ішкен суық тышқан, қабағы тырысқан, көрінгенмен ұрысқан, кенеп дамбалы көтіне қатқан, өзі туғаннан Құдай атқан, басы – мүйіз, көті – киіз, тізесіне шекпені жетпеген, басынан жаманшылық кетпеген, бір кез ширек бойы бар, адам таппас ойы бар бір мыстан кемпір бар еді. Міне сол келіп айтты: – Ей, тақсыр, менің бір тілегім бар, егер соны қабыл көрсеңіз, ол дұшпаныңызды мен пенде қылып, байлап алып, алдыңызға алып келіп берейін, – дейді. Ханның күткені де осы еді. Сонда хан айтты: – Не тілегің бар? Алпамысты байлап алып келсең, не тілесең де берейін. Арызыңды айт! – дейді. Сонда мыстан айтады: – Менің жалғыз таз балам бар. Соған жалғыз қызың Қарагөзайымды берсең, мен дұшпаныңызды алдыңызға байлап әкелейін, – деді. Сонда хан айтты: – Құп, мақұл! Әкелсең беремін, – деді. Мыстан кемпір ханның қызы Қарагөзайымды бас қылып, қырық қыз алып, қырық шөлмек арақ-шарап алып, қырық отауды түйеге артып алып, қырда Тасқала деген қарауылханасы бар еді, соған бес жүз кісіні қарауылға жіберіп, “Мұнан түтін шықса, дайын болыңдар” деп, мыстан кемпір Алпамыстың келетұғын жолына отау тігіп, қырық қызды жиып, қырық шөлмек арақ-шарапты алып, жата берді. Сонда Алпамыс келеді.

1040. Алақаны тозады.

Шүу дегенде Шұбар ат 1050. Ұшқан құстан озады.

Көлден тартты борықты. 1060. Арада неше қоныпты,

Сонда мыстан жылайды, 1070. Жылағанын көрген соң

Алпамыс тағы сұрайды:

1080. Жылағанша жөніңді айт,

1090. Байбөрінің жылқысын

Ашылған бақта гүл едім, 1100. Кеше күндіз Құдайдан,

Жеңгелерің қасыңда 1110. Жатамысың, қарағым?!

1120. Қырық келінім жолыңда.

Жер соғып қалған өң бейбақ, 1130. Барады алып мазамды.

Сонда Алпамыс ойлады: “Бұл байғұс кемпір екен, ол енді менің де шешем болды. Мұның қырық баласы бәрі де менің малыма таласамын деп өліпті. Енді мұның үйіне барып, бір күн дем алып кетейін” деп, үзеңгісін шығарып, “мінгес” деп бір сөз айтты:

1140. Жатып естен танады.

1150. Арада күндік жол жүрмей

Сенің үшін жолыңда 1160. Құрбандық болып өлейін,

Жол көрмеген жас бала. 1170. Сырты түкті қу жабы

Қылады бір күн масқара.

Сонда Алпамыс айтады: – Ей, хайуан, саған мұндай желік қайдан пайда болды? Бір көрген шешеме сөзге мат қылдың, – деп қылышын суырып алып, басыңды кесіп алайын деп, қолын көтеріп, тағы да ақыл ойлайды: “Бұл жануарымнан бұрын көңлім қалған жоқ еді. Мұны өлтірсем жаяу қалармын. Егер мұнан жақсы ат тауып мінсем, тастармын” деп, қылышын қайтып салып: – Шешеке, ат мінгізетін емес, үйіңе баста, – дейді. Сонда кемпір жолға түсіп алып желіп келеді, артынан Алпамыс еріп келеді. Үйіңе жақындап келген соң Мәстен кемпірдің қыздарын шақырып алып айтқан сөзі:

1180. Шуылдаған шұнақ қар.

Жан-жағынан қыстады. 1190. Көтеріп аттан алады,

Алдияры толғанда, 1200. Кіші бесін болғанда,

Салқын келіп ұрады. 1210. Бетке салқын тиген соң,

Анықтап кемпір біледі. 1220. Тауға біткен шие еді,

Тасқала деген қаладан 1230. Әскер жетіп келеді.

Сонда Алпамысты хан көріп: “Өлтіріңдер!” деп, жендеттеріне әмір қылды. Сонда жендеттер Алпамысты отқа салды күймеді, суға салды батпады, қылыш кеспеді, оқ өтпеді, дарға тартты өлмеді, әрне қылды болмады. Шұбар ат жануар алдына келгенді тістеп, артына келгенді теуіп, ешкімді маңайына жолатпады. Сонда Алпамысты өлтіре алмаған соң, не қылсаң да өзің қыл деп, тағы да кемпірге берді. Және хан айтты: – Қызым бұл күнде он жаста, жиырма жасқа жеткен соң, балаңа беремін, – деп уәде қылды. Одан кейін кемпір Алпамысты тереңдігі қырық құлаш зынданға салдырды. Шұбар атты темір үйге байлап қойдырды. Аптада бір нәр таттырып, әбден арықтаған соң мінермін деді. Сол жатқаннан Алпамыс зынданда жеті жыл жатты. Қарагөзайым он жеті жасқа келді. Сол күнде қыздың он жеті қоңыраулы серкесі бар еді. Оны Кейқуат деген бір тазша бағар еді. Бір күні Кейқуат серкені отарға айдап бара жатса, екі серке сүзісіп жүріп, Алпамыс жатқан зынданға түсіп кетеді. Кейқуат келіп айтады: – Ей, Алпамыс, серкемді зынданнан шығарып бер тірі болсаң, – дейді. Сонда Алпамыс: – Мен бұл зынданнан шықсам, мұратыңа жеткізермін, сен мені бақ, серкенің күнінде біреуін беріп тұр, – дейді. Сонда Кейқуат: – Сенің бұл күніңді өзіңе көп қылайын, – деп, бір диірмендей тасты әкеліп, өлтірмекке Алпамыстың төбесінен тастап жібереді. Алпамыс тасты тосып алып, сыртқа қайта атып жібереді. Тас зынданнан атып шығып, Кейқуаттың басынан асып өтеді. Кейқуат қорқып кетіп, жасқанып қалады. Сонда Кейқуат ойлайды: – Егер бұл зынданнан шықса, мені мұратыма жеткізуге халі келеді екен – дейді. Сонсоң серкенің бірін күнде Алпамысқа беріп тұратын болды. Бір күндерде Алпамыс серкенің барлығын жеп бітірді. Кейқуат келіп Алпамысқа айтты: – Ей, тақсыр, серке ада болды, енді қызға не деп жауап беремін, – деді. Алпамыс айтты: – Маған ұста саймандарын келтіріп бер, – деді. Кейқуат келтіріп берді. Алпамыс серкенің сүйектерінен шылдырман деген сыбызғы жасады. Оны Кейқуатқа беріп: – Қыздардың келе жатқан жолына бұғып жатып тарт, – деді, – қыздар келіп қолына алып қарар, кім қылды дер, сонда хан қызынан басқаға сырыңды айтпа, – деп жіберді. Кейқуат сырнайды қолына алып, қыздардың жолын тосып жүр еді, бір күні қыздар сейілге шығып бара жатқанда сыбызғыны тартты. Қыздар дауысын естіп, тауып алып, сырнайды қолдарына алып қарады. “Кім қылды?”– деп сұрады. Айтпады. Бауырын отқа қақтап, бұтын шоққа таптады. Сонда да айтпады. Ханның қызы Қарагөзайымға ақыл түсіп, алыс жерге апарып Кейқуаттан жауап сұрап, Қарагөзайым былай деді:

1240. Сұрағанда сыр айтсаң,

Айналайын Кейқуат, 1250. Айтсаңшы, мұны кім қылды?

1260. Ор ішінде пенде боп

1270. Бұла өскен, ерке еді.

Жүре көр деп жалынды, 1280. – Ашылған бақта гүл, – дейді,

Бар киімін шешінді. 1290. Екі емшекке тепкілеп,

1300. Кейқуат сонда келеді

Сонда Қарагөзайым Алпамыс батырмен жауаптасты. Алпамыс қызға айтты: – Егер сен мені бұл зынданнан шығарсаң, сені алармын, – деді. Қыз айтты: – Қайтіп шығарамын? – деді. Алпамыс: – Мені өз атымнан басқа нәрсе шығара алмайды, – деді. Қыз айтты: – Атың патшаның қолында темір үйде байлаулы еді, бір аптада бір нәр татып тұрады. Оны қайтып аламын, – деді. Алпамыс айтты: – Менің бір киімімді ішіңнен киіп ал да, диуана болып барсаң, менің иісімді алса, Шұбар ат темір үйді өзі-ақ бұзып шығады. Сонан соңғы ақылын өзің тап, – деді. Сонда қыз айтқанындай, пердемен бетін жасырып, ханнан амалын асырып, басына күлә киіп, астына есек мініп, қоржын салып, қолына аса алып, ханның ордасын ақтап келеді. Сонда Шұбар ат Алпамыстың исін сезіп, темір үйді талқан қылып, бұзып шығып диуананың қасына барып, иіскеп тұрды. Бір жасауыл мұны көріп, ханға баян қылды. Хан ол жасауылды жіберіп, “шақыр диуананы” деді. Ол диуананы ханның алдына шақырып келтірді. Сонда хан диуанадан жауап сұрады: – Ей, диуана, сен не қылған адамсың? Алпамыстың өзімісің, әлде көрер көзімісің? – деді. Сонда қыз айтты: – Ей, тақсыр, хан болсаң да ақылың жоқ екен. Алпамыс мендей он қыса (есе) емес не еді, қалай айтасыз, – деді. – Мен жаңа пері күнімде Жиделі Байсынға барған едім, бұл ат құнан күні екен. Енесін арда емеді екен. Сонда ауырған екен. Мен үш күн түшкіріп, бағып едім, содан жазылып еді. “Сол күнде қандай едім, енді қандай болып тұрмын” деп, мұңын шағып жылап тұрғаны ғой, – деді. Сонда хан бұл сөзге айтты: – Олай болса, маған осы атты үйретіп беруге қалай қарайсың? Қолыңнан келсе үйретіп берші. Көп сыйлық берейін, – деді. Сонда қыз айтты: – Ей, тақсыр, мен ел қыдырған диуана ғанамын, менің қатын-баламның тамағын бер бұл атты үйреткенше. Және өзіне жем бер. Оның үстіне бұған қырық құлаш арқан керек болар. Солармен ғана жуас болады, – деді. Хан айтқанының бәрін даяр қылды. Одан кейін қыз аттың беліне қырық құлаш арқанды қабаттап байлап, зынданнан Алпамысты шығарып алып, қыз Алпамысқа ғашық болды. Сонда Алпамыс айтты: – Мен сенің еліңді мұсылман қылып, сені сонан кейін некелеп аламын, – деп, үйіне қайтарып жіберді. Сонан соң Алпамыс батыр

1310. Жалаң қылыш байланып,

Бауырынан тілді енді. 1320. Айқай, ұран салады,

Көрген түсін ханының 1330. Өтірік емес шын қылды.

Әруағы асады, 1340. Алпамыстың айбары

Қазынада малдарын. 1350. Өлтірді дұшпан бектерін,

Көрінеді батырдың 1360. От-жалын боп көзіне,

Бар киімін шешіп ап, 1370. Жалбыр шашын кесіп ап,

Бағындырып қояды. 1380. Сөйтіп ханын өлтіріп,

Батырдың көңілі тынады.

Сонда Алпамыс батыр көп шаһарлы қалмақтарды қырып, көңілдері тынып, қалмақтардың белі сынып, Алпамыстың үкіміне көніп тұрды. Алпамыс батыр Тайшық ханның жалғыз қызы Қарагөзайымды өзі некелеп алып, қырық қыздың басы Нарзангүл деген қызды Кейқуатқа қосты. Жұрттарын әбден қаратып, Кейқуатты оларға хәкім қылып, сол елде бір ай жатты. Бір күні Алпамыс батыр ата-ана, ел-жұртын сағынып, Кейқуатқа айтты: – Мен енді елге қайтамын, – деді. Кейқуат айтты: – Тақсыр, сіз кетсеңіз, мен де бірге кетемін. Сізден соң мынау ел мені бір күн де тірі қоймайды, өлтіріп тастайды, – деді. Сонда Алпамыс айтты: – Саған, олай болса, мен бір ақыл үйретейін. Ертең ханның шүлен беретін тойы бар деп той қылып, елді шақырып жиыңыз, ел әбден жиналған уақытта мені шақыртыңыз. Мен келген соң айтыңыз: “Алпамыс, менің құс етін жегім келеді, маған қырық үйрек әкеліп бер”, – деңіз. Сонда мен айтайын: “Тақсыр, бұл жердің құсы түгіл көлін де, жүрер жолын да білмеймін”, – деймін. Сонда сіз айтыңыз: “Пәтшағар, ордан өзім суырып алып, адам қылып едім, бүгін менің сөзімді қайырасың”, – де. “Мені күнәкәр қылып, Шұбар атыңа мін, тез кет еліңе”, – деп, елден шығарып жіберіңіз. “Бұл елдің рәсімін бұзасың” деңіз. Онан кейін ел сізден қорқар, қорыққанынан бағынар, – дейді. Сонда Кейқуат сол айтқанының бәрін қылып, ел Кейқуатқа қайыл болып, басын иіп, қорқып, аузына қарап тұрады. Алпамыс сол кеткеннен мол кетіп, неше медет жол жүріп еліне келеді. Жиделі Байсын өзенінің аяғынан өрлеп келе жатса, көп жылқыға кез болады. Қараса өзінің жылқысы екен. Тағы аралап келе жатса, алдында көк шатыр көрінеді. Ол шатырға келіп, ішіне көзін салса, ішінде бес бек ұйықтап жатыр екен. Астарында көрпе, бастарында мамық жастық және бір жағына қараса өзінің немере ағасы Тортай бір қолында шәйнек, бір қолында отыны, келіп от жағып, мосыға шәйнек асып, көсеуін маңдайына тіреп, төмен қарап отыр. Алпамысты танымайды және жүзіне де қарамайды. Алпамыс оны танып, былай дейді:

1390. Қызмет қылған ағаке-ау,

Кімнің малы болады? 1400. Тортай сонда сөйлейді,

Сөйлегенде бүй дейді:

1410. Қанды жасың толмай ма?

Бір жаратқан Құдайсың. 1420. Мен бұл жерде сөз айтсам,

Осы жатқан ессіз мал 1430. Кешегі кеткен жас бөрі –

Баяғыдай болар ма, 1440. Алпамыс келіп заманым!

Сонда шатырда жатқан бес бек мырзалар бастарын көтеріп алып: – Әй, ақымақ, бағанадан бері шайды қайнатып қоймай, диуанаға қарап, Алпамыс деп боқты жеп отырсың. Ол диуана нені біледі? Алпамыстың жайын мына бізден сұра, – дейді, – Міне, біз білеміз, Алпамысты қалмақтар ұстап алып, әлде қашан өлтіріп тастаған. Сен әлі күдер үзбей жүр екенсің, – деп, Тортайды төртеуі жабылып ұра бастады. Сонда Алпамыс оларға: – Қой, мырзалар, араша бер, – деп мына бір сөзді айтады:

1450. Арашамды бермесең,

Ойнағаның жөн емес. 1460. Мен сияқты диуана

Мойнындағы асамен 1470. Әр қайсысын бір салды.

Жанын Хаққа тапсырды.

Алпамыс сонымен бес бекті өлтіріп, Тортаймен амандасып, көрісіп, мұңдарын терісіп, бір-біріне үгіт-насихат берісіп, таныса береді. Ол бесеуі Алпамыстың бұрынғы отыншы, сушы, қозышы құлдары екен. Амандасып болған соң, батыр елінің жақсы-жаман халдерін сұрады. Сонда Тортай: – Әй, шырағым, несін сұрайсың, өзің кеткенде, қой бағатын қара табан құлың Ұлтан осы күні елдің ханы болды. Өзінің табанын тіліп, құлағын кескеніңді кек қылып, әкең Байбөріні түйенің соңына салып қойды. Құлтай бабаңды қойдың соңына салып қойды. Өзің кеткенде іште қалған алты айлық Жәдігерді бөрінің баласы бөрілігін қылмай қоймас деп, мойнына күнде салып, аяғына кісен құрсау, қолына шынжыр бұғау салып, қозы бақтырып қойды. Қатының Гүлбаршын сұлуды бүгін той қылып, неке қиып, баса-көктеп алмақ күн. Шешең Аналық бәйбіше тасығаны отын-су, жылаумен күні өтіп барады. Қарындасың Қарлығаштың да көрген күні сол. Әкең Байбөрі ана таудың астында түйе бағып жүр, – дейді. Сонда Алпамыс берен көзіне жас алып, жүріп кетті. Келсе әкесі Байбөрі түйесін суға қарай айдап бара жатыр екен. Сонда Алпамыс “атам осы күні не айтып жүр екен” деп, қалың түйенің арасында жасырынып тұрып құлақ салды. Сонда Байбөрінің белі бүгіліп, тырнағы сөгіліп, көзінің жасы төгіліп, өзі жаяу, мойны ырғайдай, биті торғайдай болып, екі көзі іріңдеп, буындары дірілдеп, баласын жоқтап, жылап жүреді екен. Сол шақта Алпамыс келіп, тыңдап тұрғанында, баласын жоқтап, түйесін суға айдай алмай, арай-арай деп жылаған Байбөрінің зары:

1480. Арай, жаным, арай!

Айдасам да жөнге ешбір жүрмейсің, 1490. Қарағымның аманат қойған наршасы,

Сенің бірің қалмағыр, 1500. Ешкім сені алмағыр,

Жәдігердің шынжырланған білегі, 1510. Байбөрінің қабыл болғай тілегі.

Арай, жаным, арай! 1520. Қарағым келіп болар ма,

Арай, жаным, арай! 1530. Менің бұл айтқан хал сөзім,

Сол кезде Алпамыс қалың түйенің арасынан “Ассалаумағалайкум, ата!” деп шыға келді. Сонда Байбөрінің ақылы кетіп, жалт етіп қараса, басынан бөркі ұшып кетті, таяғы жерге түсіп кетті. Сонда Байбөрінің қорыққанын біліп, көңілін орнына түсіру үшін Алпамыс берен былай дейді:

Қарақан тауда баламыз. 1540. Сірә, қабыл болар ма,

Сөйлегенде бүй дейді: 1550. – Қадір Алла жаратқан

Атқа мінген желеді, 1560. Қоңырат деген ел еді.

1570. Арма, бар бол дегенім.

1580. Оңлашы, Тәңірім, оңдашы.

Мінген де атың қара-ды, 1590. Бауырынан жарады.

Өксіп-өксіп жылады. 1600. Бұл сөзді естіп Алпамыс,

Қайтып шыдап тұрады.

1610. Ата, бала екеуі,

Арада неше қоныпты. 1620. Талма түстің шағында,

Бұлар көрісіп, амандасып болған соң, Алпамыс айтады: – Ей, ата, кімнен қорлық көрдің, соны айт, – деп. Сонда Байбөрі айтты: – Шырағым, мен сені аман-есен көрген соң, енді Құдайға мың мәртебе шүкіршілік. Мынау жерде Құлтай бабаң қой бағып жүр. Енді соны барып қуантып, көңілін аш, – дейді. Енді Алпамыс атына мініп, жүріп кетті. Алпамыс келсе, Құлтай қойын жусатып, таяғын шаншып, көйлегін жауып, көлеңке қылып жатыр екен. Алпамыс қойдың жанынан өте бергенде, өзінің бар күнінде серке қоямын деп жүрген екі серкесі бар екен. Олар осы күнде тоғыз жасар серке болған екен. Солар енді Алпамыстың үзеңгісін иіскелеп, маңырап, Алпамыстың соңынан ере береді. Сонда Құлтай серкесін шөрелеп, бүкшеңдеп, жүгіріп келе жатып, айтқан сөзі:

1630. Неге шулай бересің,

Байбөрінің еркесі-ай. 1640. Қайда кетіп барасың,

Кәрі Құлтай жете алмай, 1650. Жүгіреді “шөрелеп”.

Мен де сенің бір балаң, 1660. Бір кезіңе келгенім.

Бұл серкеден айрылсам, 1670. Құса болып өлемін.

Мен сияқты қубас шал 1680. Не деп жауап береді?

Сұрады деп, шырағым, 1690. Сені де тіпті сөкпелі.

1700. Тәңір берген бағы да.

Бейнетті қатты көрген соң, 1710. Ақылыңнан таныпсың.

Насихат жұртқа жол салдың, 1720. Қартайғанда, жан баба,

Сөйлегенде бүй дейді: 1730. – Құдай салып басыма,

Жылағаны бабаңның 1740. Басына түскен зарлығы.

Әперейін кегіңді, 1750. Раушан болса көңліңіз.

Өлтірейін мен сенің 1760. Ұлтан атты құлыңды.

1770. Патшаменен теңбісің.

Ақша жауған қар еді, 1780. Ғаріптің көңлі тар еді.

1790. Құлтай еңіреп тұрған соң,

Ботадай боздап Құлтекем, 1800. Бауырына басады.

Амандасып, көрісіп болған соң Алпамыс: – Баба, кімнен қорлық көрдің, – деді. Сонда Құлтай айтты: – Шырағым, мені не қыласың. Бойы өспеген, бұғанасы қатпаған жеті жасар Жәдігердің көрген қорлығы өтіп барады. Сонда Алпамыс атын Құлтайға беріп, өзі жаяу қойда қалып: – Баба, менің шырағымнан сүйінші сұрап келіңіз, – деді. Құлтай Шұбар атқа мініп алып бара жатып былай дейді:

1810. Зырқыратып жөнеді.

1820. Мен жасамай қайтейін,

Мен шабайын күркіреп. 1830. Үйде отырған Ұлтанның

Көтені түссін бүлкілдеп.

Құлтай тойға келсе, Ұлтан тойын қылып, көкбөріге құнан атан беріп жатыр екен. Құнан тайды әркім береді деп, Гүлбаршын сұлуды зорлықпен алмақ болып жатыр екен. Құлтай келе салып, көкбөріні сирағынан байлап, ерінің қасына іліп, тақымына басып, ала жөнелді. Жігіттер ол көкбөріге жете алмай қалған соң, Ұлтан ханға келіп: – Тақсыр, бізге көкбөрі беріңіз, – деді. Сонда Ұлтан: – Менің заманым жүріп тұрғанда сіздерге көрмеген қызықты көрсетейін, – деп, – көкбөріге анау Алпамыстың жеті жасар баласы Жәдігерді тартыңдар, – дейді. Алпамыстың қадірін білетіндер бұл сұмдыққа бармады. Жастар, Алпамыстың қадірін білмейтін ақымақ бозбастар, баланы алдына салып айдап келеді, көкбөріге тартамыз деп. Ұзын қамшымен сабап, бала қашайын десе, аяғында кісені бар. Сонда Жәдігер: – Не жаздым, ағалар! – деп, жігіттерге қарап былай дейді:

1840. Дәулетіне мас болдым.

Өзімнен төмен иттерден 1850. Көкбөрі қылып тартам деп,

Әуеден ұшқан дуадақ, 1860. Атады оны қуалап.

Жәдігер сынды жас бала, 1870. Дұшпандарға қас бала.

1880. Жетім қылып жасыңнан

Алпамыстың төресін 1890. Әлі-ақ ертең көресің.

Сонда Алпамыстың қадірін білетіндер келіп, әрқайсысын бір ұрып, ажыратып жіберді. Жәдігер кісенмен шапқылап, қозыға қарай жөнелді. Бір жерде аяғын кісен қиып, жүре алмай, зарлап жылап отырса, Құлтай бабасы тақымында көкбөрісі бар, “Жәдігерді көрдің бе?” деп онан сөз сұрап былай дейді:

1900. Айналайын қарағым,

Қызық дәурен сүрдің бе? 1910. Ұлтан патша болғанға,

Әкемнен хабар білдің бе?

Сонда Құлтай баба: – Шырағым, сен бе едің? Сүйінші! – деп балаға көкбөрі беріп, жүріп кетті. Әкең келді деп айтуды да ұмытып кетті. Сонда Жәдігер ойлады: – Менің көкбөрі шабатын заманым болса, өстіп жүремін бе? Бұл көкбөріні Қарлығаш апама апарып берейін, жігіттерге асып берсін, – деп, мойнында кісен, аяғында шынжыр, құнан атанды сүйретіп ауылға алып барады. Мұны ауылда тұрып Ұлтан хан көреді. Сонда ол: “Бөрінің баласы бөрілігін қылады екен, шешесімен бірге жатқанда, бір күні өлтіреді екен, – деп қауіп қылып: – Өлтіремін. Бар, Қарлығаш, Жәдігерді алып кел! – деп Ұлтан құлдың Қарлығашқа келіп айтып тұрған сөзі екен.

1920. Тек жүрмесін білген соң,

Қарлығаш тәуір көрмеді. 1930. Жалғызын ұстап бере алмай,

Ботадай боздап еңіреді:

1940. Ерік өзіңде болған соң,

Теңгерілді кеміңіз. 1950. Дәулет бастан ұшқан соң,

Жеті жасар балдырған, 1960. Жағасынан алады.

Араша беріп жөнеді. 1970. Қарлығаш сонда жылады,

Жәдігер, саған не дейін! 1980. Осыны айтып Қарлығаш,

Егіліп жылап күңіренді:

1990. Асып берер жиын қып,

2000. Мұны көріп шыдамай,

2010. Сындырдың Құдай сағымды.

Малынан көкбөрі бере алмай. 2020. Тамаша тойдың құрғаны,

2030. – Қой, анажан қорықпа,

Көрейін деп келген-ді. 2040. Бүгін жатып түс көрдім,

Сонда Ұлтан ауылда тұрып айқай салады: – Улап-шулап далада тұрсыңдар ма, ана қозы жамырап кетті ғой, – деді Жәдігерге. Қарлығаш пен шешесі қала берді. Бала кісенімен сүйретіліп қозыға қарай жүре берді. Сонда қозыға жете алмай, аяғының тікенін шұқылап отырса, бала мен қозының арасынан бір Шұбар мінген диуана өте берді. Сонда Алпамыс көзіне түскеннен кейін, Жәдігер бала оның жолаушы екенін танып, диуанаға қарап былай дейді:

Жеке басың қол болсын. 2050. Олжа-мүлкің мол болсын,

Бір қайырын бере кет! 2060. Жүрейін десем жолым тар,

Осындай болып жүр ғой” деп, 2070. Диуана келді қасына.

Ал Жәдігер сөйледі:

2080. Сұлуды таңдап сүйгендей.

Іште қалған жетімің – 2090. Мен қозыңа ұқсаймын,

Ботасы өлген түйедей. 2100. Босатты бала жүйені,

Қайрат беріп сөйледі: 2110. – Сабақтың басы жасын-ды,

Мойнындағы шынжырын, 2120. Қолмен бұрап сындырып,

Ашуы кернеп Алпамыс, 2130. Шұбарды мініп алады.

2140. Ей, Ұлтанбек, Ұлтанбек!

Қазынадағы барларың. 2150. Тәңірі берсе – менікі,

Сонда Ұлтан: – Мына диуананың ғазалы маған жақпайды, түк бермеймін. Біреуің барып қуып жіберіңдерші! – дейді. Сонда біреуі шығып: – Әй, диуана, патша ұрсып жатыр, жөніңе кет! – деп, жөнелтіп жібереді. Сонан соң Алпамыс топтағы адамдардың ана шетіне қарай жүре береді. Сол кезде Алпамысты өз әйелі Гүлбаршын сұлу көріп:

Шақырғанда кел, Домбай. 2160. Мұңды менен шерлінің

Келіп жүр ме қартамыс? 2170. Бұл диуана келіпті,

Сары қызым біліпті. 2180. Әруағымды айдармын,

Қой, әйуағыңды айдама, 2190. Қой-аяғым байдама,

Әлқисса, Мапия сақау диуананың тілләсін өзіне қайтарып берді. Сол уақытта Ұлтан хан бір дарақтың басына жамбы қойып, кім атып түсірсе, қатындыққа Қарлығашты беретін болып, бәйгі тігіп жатыр еді. Сонда бір қатар жігіттер Ұлтанға келіп: – Ей, тақсыр, тамашаның бәрін көрдік. Енді бір күн өлең-жыр айттырсаңыз болар еді, – деді. Сонда Ұлтан хан: – Онда, мақұл жігіттер. Тек кімде-кім өлең айтса, бек болдың деп, мені мақтап айтсын, – деді. Бірақ ешкім де Ұлтан ханды мақтай алмады, мақтауға ауызы бармады. Сонда Ұлтанның Бадамша деген сақау қатыны келіп, қасына манағы Мапия сақауды қосып алып: – Ұлтанға бегіме лайық өйеңді өжім айтамын, – деп, екі сақау қосылып, тойды бастап, айтып жатқан ау-жар өлеңдері мынадай екен:

Мақтап-мақтап өйен айт, 2200. Боз баялай, жай-жай.

Бадам ханым кейеді 2210. Би-би башып, жай-жай.

Жәдігейді асамыз 2220. Ейтен дайға, жай-жай.

Елім көшей Байсыңды 2230. Төмен ағып, жай-жай.

Әлқисса, Бадамша сақау осыны айтып, көңілі тасып, былай деді: – Ей, жігіттей, бағанағы диуананы ейтіп кейіндейші. Әйгі би сөзі йаман екен. Би-екі ауыз өйен айтып, мен жанына тиіп, аузына сиіп, қуып жібейейін, – дейді. Сонда бір жігіт барып: – Ей, диуана, сені Бадамша ханым шақырып жатыр, – деп, ертіп келеді. Сонда Бадамшаның айтқаны:

2240. Тойды бастай, жай-жай.

Алпамыстың айтқаны:

2250. Білгенім жоқ, жар-жар.

2260. Деп айтыңыз, жай-жай.

Алпамыс:

2270. Бижияма, жай-жай.

2280. Иттей қаптың, жар-жар.

Бадамша:

2290. Ұйтанымды, жай-жай.

2300. Кесейін мен, жар-жар.

Бадамша:

2310. Отым жағып, жар-жар.

Сонда Бадамша орнынан қарғып тұрып: – Диуанасы да құйсын, өйеңі де құйсын! Бұл кім еді өжі? – деп, жүре береді. Сонда Алпамыс: – Ей, сақау қар, сөз тыңда, – деп ашуланып, мына сөздерді айтады:

2320. Таң атқанша жатыңдар,

Ойламадың Құдайды, 2330. Дайындай бер, орныңды,

Ау, һалам-ай, ау-һай!..

Мұнан кейін атының басын бұрып алып, Гүлбаршын сұлудың тұсына келіп, диуана болып, өлең айтқаны.

Алпамыс:

2340. – Жаңа келдім, Байсынды

Жерім деймін, жар-жар. 2350. Жаңа көрдім Қоңыратты

2360. Құдай салсын аузыма,

Алпамыс:

2370. Жалғыз жүріп, той тойлап, мені ойладың.

Алпамыс:

Қосылар күн бар ма екен жарымызға? 2380. Сақтапсыз жеті жылдай орнымызды,

Біз риза сізге берген малымызға.

Сол уақытта Ұлтан бәйге тігіп, жамбы аттырып жатыр екен. Алпамыс бәйгеге қарай жүреді.

2390. Мұнша сабыр қылғаны

2400. Жалғызды қашан сүйесің?

Анасын көріп шыдамай, 2410. Алпамыс батыр жылады.

Дұшпанның көңілі басылды. 2420. Көкірегі саулады,

Садақты қолға алады, 2430. Жамбыны атып қалады.

2440. Алпамыс кімге ұқсады?

Артынан өзі ереді. 2450. Тышқан алған мысықтай,

Салбыратып ілдірді. 2460. “Кешегі хан Ұлтан” деп,

Тоғайдың іші қоныс-ты, 2470. Тәңірім оңдар әр істі.

Бәрін жиып алады. 2480. Телі менен тентегін

2492. Көрмегенін көрдірді.