(Очерктер, мақалалар, хаттар) Қазақтың қай жерінде болса да молда таралмаған, аз-аздап болса да төте оқу жайылмаған жер жоқ есебінде. Сол молда атанған адамдарымыз мейлі ескі жолдың қу мүйізді, құлқын өңештілері болсын, мейлі жаңа жолдың жарып салма, жарық ойлы, ғылым, педагогиканы судай ағызатын азуы алты қарыс атақтылары болсын қазіргі қалпында қазақ ұлтына пайда тигізіп ғылым, өнер шашудың қиындығы іштен тума соқырдың көзін ашу секілді орайы жоқ өткелсіздеу көрінеді. Міне, бұған қазіргі молда ұстау формын көрсетемін. Міне, сен оқыту жөнінен жақсы ғана хабарың бар, жақсы жерлерден тәртіп, тәрбие алған молдасың. Ал сені келді де қазақ мырзалары: «Мектеп басын мынадай... бір жерде екі-үш ауылмыз, оқитын бала маңайымызда адам айтар емес, көп, кемпір-семпір жығылып қалса тағы өз бақытың» деп апарып алдыңа 15-20 бала жиып беріп те қойды. Ал енді, қалай оқытуға керек? Бұлардың саны қанша болса, сабақтары да сонша басқа-басқа, әрқайсынікі әртүрлі. Бірінің баласы жүйрік, бірінікі жорта, бірінікі шабан. Бәрінің бастарын қосып ұстайын десең, істің түбі жаманға айналатын болған соң амалың бар ма? Онда да жігерлі болсаң, балалардың әке - шешелерімен талай қызыл кеңірдекке келісіп, ең азы алты-жеті бөлімге бөліп оқытуға көндіре алсаң сол. Осы күні қазақ ішіндегі молдалардың қолына жеті бөлімнен кейін шәкірт жоқ. Себебі: бір тәртіпке бірінші бөлімнің балаларын ата-анасының разы болмағандығынан, я бір уақытта жиналмағандығынан екі-үш бөлім қылып оқытуға тура келеді. Олай болғанда әрбір бөлім басына күніне екі мезгіл оқытқанда ең азы үш түрлі сабақ үйретуге керек. Бөлім басы үш сабақтан күніне жеті бөлімге 21 сабақ болады. 21 сабақты жақсылап үйретуге 21 сағат уақыт керек. Міне, сонда мейлің бұлбұл бол, мейлің дүлдүл бол, 21 сағаттың жартысы 10 сағат оқытатын шамаң бар ма? Жоқ. Отан сен де, балалар да, мырзаң да шыдамайды. Алдыңа келген баланы қуып жеңілейтуге шамаң тағы жоқ, онда мүлдем қара жүз атанып елден қуыласың, әрі жөндеп оқытуға шамаң келмесе, әрі шамаңның жоқтығын айтсаң, бұ күнің өзіне көп болатын болса, «күл болмасаң, бүл бол» деп тез-тез суылдатып бірін-біріне тіркеп, ескі қу мүйіздердің ар жағында су мүйіз болмағанда қайтесің? Және сенде ұят деген нәрсе тағы бар, ол сенің бұл ісіңе разы болып тыныштық бере қоя ма?! Өз ісіңнен өзің жиіркеніп балалардың алдында кісі өлтіріп қылмысты болған кісі секілді амалсыз байлауда тұрғандай болып отырмайсың ба? Әрине, солай. Менің түсінуімше қазақ ішіне оқудың таралмауы, таралса да ілгері баспауының бірінші себебі: молдалардың үйрете білмегендігінен емес, үйрету тізгінінің қолдарына берілмей, осындай бәлелерге ұшырауларынан деп білемін. Биыл газеттерде әлденеше рет жазылды: «Қазақ оқығандары өз жұртының баласын оқытуға арланады. Бойына теңгермей ақымақтық қылады» деп. Олар неге ақымақтық қылсын, олардың көбі ел-жұртымның табанына қадалғанын маңдайыма қадаймын деп жүрген талапкерлер. Бірақ қызмет қыла бастаса, әлгідей бәлелерге жолығып, зәрезеп болғандықтан қашады. Онан қашқанда басқа орынға кіріп төре боламын демейді, жалшылықпен күнелтсе де жұрт баласын өз қолынан бүлдіруге беті шыдамайды да, көзіне күйік қылғанша, бой таса қылып өлгісі келеді. Қысқасы, біздің қазақ халқына тұрған молданың мисалы мынау секілді. Бір кедей адам базарға жалғыз атын сатады. Аттың бағасындай екі есе борышы болады. Оның үстіне бала - шағаларына киім, тамақ керек, анаған айна, мынаған тарақ керек, біріне болса, біріне жоқ, қайтерін білмей бишараның басы дал болмай ма? Біздің мұғалімдеріміздің басына түскен жүк тап осыдан кейін емес. Осы жүкті жеңілейту жағын қарастыру керек.

Заманның айдауыменен күн асқан сайын қазақшылықтың шылығы жылжып кетіп барады. Байқаймын, сірә шылық кеткенменен жәй кетпесе керек. Қазақтың бұрынғы сән -сәулетінің бәрін түп көтере ала кетсе керек. Ай - хай! Көк шалғынға ақбоз үйді шаңқайтып тастап, шалжиып жататын сән-салтанат қайда! Оған аузымды ауыртпасам да белгілі, ол енді көрген түс мысалында, «жер бауыры суық» деп қоюға лайықты нәрселер. Көрдің бе, ең арты домбыра - сауық, тәтті-тәтті әндерімізге дейін азайып қара күңгірт қапаға булыққан заманға қарай дедектеп барамыз. Мұнан біраз бұрын анда барсаң - әндеткен өлең, мұнда келсең – домбыра - сауық, ең арты малшы - құлшыға шейін ұлып даланы жаңғырықтырып, мазаңды алушы еді. Топтан озған ақыны былай тұрсын, ауыл басы сайын болмаса да, мырза басы сайын бір-бір сауыққой әншісі болушы еді. Міне, осы күні болыс басы ілуде біреуді - ақ табасың. Енді бір азда «ау» деп дыбысын шығарған кісі көре алмассың десек те, қате болмас. Кемпір-шалдарымыздың да: «Ай - хай, заман – айының» біреуін қосылып жүрген осы әндеріміздің жоғалып бара жатқандығы. Бұл не дейсің, баяғыдан бері жыр жырлап, ән салғаннан болатын болса болды. Қайта біткені игі дейсіңдер ме? Жоқ, жоқ. Көңіл қарайтын, рух бұзатын ескі балдыр-батпақ өлеңдердің тұсында әннің базары аспанға шытып мынадай жаңа рух, таза қан, түзу кеуілді халқымызға қолмен жуып тыға алмай жүрген тарылмалы заманда сөне қалуы баяғы ашылмаған қазақтың сорыдағы. Сор дейтінім: бір халықтың сүтпен бірте байланысқан ірік-шірік қара кеуілдерін аршып, жаңа рухпен қандыратын, таза бейілімен жандандыратын машина, шын жүректен шып-шып шырқырап шыққан өлең-жыр, әдебиет деген нәрсе болады. Көңілді түзейтін машина - өлең жыр дедік. Ол машинаның тетігін біліп сайратып, есіткендердің аузынан суын ағызып көңілдеріндегі уын шығаратындар кім?! Ол неше түрлі әуез білетін әншілер, жыршылар. Халықтың көңілі машинаның тетігін білетін әнге ұста адамдар. Сайраса жібиді. Қысқасы: сырнай, яки домбыраны тарта білмей құр перне басып барқылдату қандай сүйкімсіз болса, әніменен айтылмаған өлеңдер де сондай сүйкімсіз болады. Маған салса, майы тамып тұрсын, әнсіз құр өлеңмен жақсылық сездіргенің сол, жұртты өздеріңнен бездіріп аласың. Соның үшін бізден басқа бақытты, талайлы жұрттардың әнпаздары өнегелі өлең, үлгілі тақпақтарды жаттап алады. Сонымен шәһәр - шәһәрға жүріп, халыққа естіртіп, жүрек қозғап буын босатады. Халық оған қалыпты театрға кірген секілді билетпенен жиналады. Халықтың арғы - бергісін қозғап, естеріне түсіріп, мұң-мұқтаждарын зарлап, кем-кетігін көрсетіп, әдемі дауысымен құйқылжытып тұрғанда, қандай тас көңіл болса да жібімеген еркіне қоймайды. Халықтың қайдағы - жайдағысы ойына қозғалып түсіп, қандары қайнап, тіпті арқалары қызып кетеді. Әркімнің көңіл көздерінен жастар моншақтап, бойлары балқығандай шарт та шұрт қол шапалақтасып, ақшасының үстіне мың қайтара «Тәңір жарылғасын» айтып тарқайды. Медіреселердегі әдебиет кештері де осы мақсатпен жасалады. Аса суырып әкетерлік бола қоймаса да тәуір - тәуір ой қозғарлық өлеңдер бізде де болып келеді. Бірақ болмағанымен жүргізе білуші жоқ, айтушы жоқ, жесіп тұр. Байқаймысың, біздің қазақ ән құмар халық. Газет оқып, не шариғат, не насихат айта бастасаң, құлағын салар - салмас шеттеп кетеді. Біреу қолына домбыра ұстап ән сала бастаса, ойдағы - қырдағысы жиылып, сегіздегі бала, сексендегі шалына дейін қалмай қамалап, айтшы - айтшылап жанын жағасына келтіреді. Мағынаны керек қылмаса да, әнге бола жиылады. Бара-бара не болса да сол әндегі pyx сүйегіне сіңеді, құлағында қалады. Соның үшін ескі кісілер «пәленнің өлеңінде де бар ғой» деп келтіріп отыратын. Не ғажап? Баяғыдан бері жыр жырлап тойдық деп қол сермейтіндер сәулелі деген адамдарымыздың өзінде бар. Сендердің мақсаттарың қазаққа жан кіргізу болса, бұларың лаққандық, әдебиеттің не екеніне түсінбегендік, тым болмаса «Тақи ғажап»*1 оқып шықпадыңдар ма? Онда да айтады: «дажал» деген біреу шығып, халықты гүрілімен, дүрілімен ерте алмайды, әншісі, сырнайшысы, сауықшысымен қызықтырып ертеді» дегенді көрмедіңдер ме? Қысқасы, бір халықтың әні кетсе, әдебиеті жесір қалады, сәні кетеді, сәні кетсе жаны кетеді. Қазақты жансыз ағаш қылып отқа жаққыларың келмесе, әнді сақтаудың қамын қылыңдар. Молдалар! Жас балаларды ән үйренуге қызықтырыңдар!Жаңа шыққан елдердің жүрек жандыратындарынан үні жақсы балаларға әнге салғызып қойсаңдар - ау! Шіркін, қандай өтімді! Өлең айтушы әнпаз адамдарды жұртқа есерсоқ деп көрсетпей, есті деп қадірлі етіп көрсетуге тырысыңдар, болмаса жым-жырт... деп сөйлегеннің аузына қарап қалатынымыз хақ. Дұрыс, басқалардан шамамыз келмегеннен айрылдық дейміз, міне, бұған не деп сылтау табамыз! Масқаралық емес пе?

5 июльде кешкі шайды ішіп бола берген мезгілде, бір бала ентелей басып келді де, қақалып, шашалып: ─ Молдеке, кітап! Неке қияр!.. Неке кітап сұрайды... - деді. «Неке» деп құлағыма тиісімен-ақ, сасқандығым сонша: үйден ата шығыппын. Себебі: алдында естігенім бар да: «Жақын ауылда бір келіншектің 18 жасында күйеуі өліп, тиерлік жөні түзу кісі болмаса да, алты жылдан бері балаларын қимай шыдап-ақ отырып еді; биыл оның үстіне соры қайнап, сүйеніп отырған жалғыз ер баласын қызылша алып кетіпті. Апырмай! Бейшарадан әлгі күнгі үйтем - бүйтем деген сөз шыққан жоқ еді; солай болса да жақын ағайындары: «Енді бізде қарайлайтын нәрсесі қалмады, бір күні орнын сипалап қалармыз, қызға алданып отырмас» деп, өздерінен өздері қобалжысып қайын атасының інісі - саңырау Жүсіп деген жануарға ықтиярсыз басын тигіземіз деген соң, қорадан қораға қашып тығылып, зар еңіреп жүр» деп. Мына залымдықты ести тұра, күймесің бар ма? - Тұр, аулақ жүр, - дедім. Бала дүрсілдетіп ала жөнелді. Артынан тағы тыншып отыра алмадым. Бір замандасым келіп сонымен: «Ай, қазақшылық - ай! Обал - ай!» - деп сондай бейшаралардың халдерін қайғырысып, әңгімелесе жүріп ауылдан бірталай ұзап кетіппіз. Артымыздан: «Молдашы, молда!» деп, бүкіл елді көшіріп айқайлаған дауыс шықты. Апырмай, бірдеңе болып қалған екен. Ауыл отағасыларынан ұят болды-ау; «молданы шайтан қуып кетті дейді-ау», - деп, қыпылдап, ысқыра - ысқыра жүгіре басып келсек, баяғы қатын алатын сырбаздың тап өзі екен. Омырауы ашылған, етек жайылып кеткен, жайдақ атқа мініп, алдымнан қарсы шықты. Ес жоқ, түс жоқ, кеудесімен жер соққандай: ─ Ет пісіп тұр. Жүріңіз. Молдеке, жүріңіз. Кітабыңызды ала жүріңіз. Қатты-қатты оқыңыз! Қасіретті адам ғой, - деп атымен ентелетіп, мүлде үстімді басып кете жаздады.

─ Баруға уақытым жоқ... олай, былай... - деп едім. ─ Апырмай! Тіпті білмесеңіз де, төбеңізді көрсетіңіз, - деп ішіп - жемге қоймады. Енді барып ықтиярсыздықты көзіммен көріп, неке оқымай, білгенімді қосып зарлы бейшараның көңіліне медеу болып қайтайын деп ойладым. Нақақ біреудің көз жасына қаламысың деп айтушылар болса да, әлгі жолдасымды ертіп, жаяу жүріп кеттім. Бара жатып: ─ Жүрсеке, жеңгей рұқсат бере ме? Келініңіз ықтияр ма? Күйеуі өлгеніне қанша болып еді? - деп сұрастырған болып едім: ─ Қатты-қатты оқыңыз. Сіз барған соң, болды да, - деп даурыққан жарықтықтың өз сөзінен басқа сөзді ести алмадым, сөзімді де естірте алмадым. Барсақ, ет пісуге тақалған, жер ошақ басын айнала қамап алған қатын-қалаш, үй ішінде де аяқ басарға орын жоқ; пышақтарын алақандарына жанып, кеңірдектерін соза күрілдесіп отырған сақалдылар: ─ Бәрекелді. Қайырымен болар, молдекең де келді. Жоғары шық, - деп шу ете түсті. Келін біз отырған үйде болмағанға бұл бейшараны қай көріне тыныш булықтырды екен деп, басқаға құлақ қоймай, онда-мұнда қарай-қарай еттен де құр қалдым. Бір жағынан анау жерде отырған қатындардың: «Оған тигенше жарылып өлемін; алты жыл күттім, менен не күнә таптыңдар деп, кеше ойбай салып дауыс қылып еді. Пәлен қайнағаға байлаймын деп, түгеншенің байы да ақырып қорқытқан болды... Ойбай Көнетін емес. Бүгін некесін басып қиғанмен тұрар деймісің...» деп, бір-бірін түртісіп, сөйлескен пыш -пыштары құлағыма келіп, одан жаман құтымды ұшырды. ─ Неке суын әкел! - деп даярлап, екі сып борбайды куәлікке сайлап, Ғалиядан сұрап кел деп жіберді де:

─ Ал, молда, оқитыныңды оқи бер, - деді. Мен: ─ Су да керек емес, оқу да керек емес, көзбе-көз тиемін деген сөзі керек, неке сол, -дедім. Сол-ақ екен, ақсақалдар бәрі маған үрпиісіп: - Сен қайдан оқығансың? Мүйізі қарағайдай жуан молда да, қызыл молда да басқа үйде отырып-ақ куәлерден сұратып оқи беретін, -деп ал келіп дуылдасты. ─ Бұл үйтетін қыз емес, байы өлген қатын... - деп қанша әуреленсем де, онан жаман шабаланып лаға берген соң: - Сырттан басып некесін қиюға уақытым жоқ, - деп киіне бастадым.

Біреулері: ─ Қой, молда шариғаттың жөнін айтатын шытар, басқа кісі кіргізбей, молдамен үшеу - төртеуің барып келе ғой, - десті. Қотанның ар жақ шетінде жатып қалған бір қараңғы үйге бардық. Шам жаққан уақытта үйдің сол жағында бір жаман шапанды бүркеніп, теріс қарап, басын жүктің жер астына кіргізе, тазы қуып көбікке қысылған көжекше, қайтсем жан қалады дегендей, доп-домалақ бір уыс болып, қарлыққан дауыспен бейшараның ішін тарта - тарта, булыға зарланып жатқан формын көріп жүрегімнің қайда кеткенін білмеймін. Иманым тітіркегендей болып тұла бойым қалтырап кетті. Қасына барып «басынды көтер» деп айтуға қане жалғыз адамның батылы барсыншы. Еркектердің тықпалауымен бір-екі қатын барса да, қақпандағы қасқыр секілді жұлып-жұлып тастаған соң, қайта баруға бата алмады ма, немене. Қайтадан екі қатын бас жағына қарай шегінісіп, қабырға құран оқитын молдаға құсап екі жерде шошайды да отырды. Бір отағасы: - «Апырмай, шымылдық құрмайтын ба?» деп безектеп барып анау жерден шымылдық әкеліп құрды. Бір мезгілде менің һәм куәлерімнің «разымысың» деп баспалатуларымызға қарсы бір түрлі зығырланып күйген дауыспен: ─ Құдай біледі, олда разылығым жоқ. Дүние ақыретте разылығым жоқ, жоқ... - деп өксіген, мұңсыған дыбыс естілді. Бір жағымнан мынау күйдіріп, бір жатымнан екі куәнің өтірік «разы» деген сөзіменен, ақсақалдардың алдыма су толтырып қойып, «құтпа оқы!» деп бір теңгені алдыма қойып, сылдырлатып қамаласуы, ай, не керек! Көрде қысылғандай - ақ қысылдым - ау! Разы болса, бесті - он тиынды олжаланып, әйтпесе, неке оқымай, залымдылығына тоқтау айтып, материал алып қайтайын деп ойыншық көріп келген молдекең көптің талқысына түсумен не қыларын білмей, бір олай, бір былай алақтап, сасқандықтан көзі шарасынан шықпасын ба... Жаңа келген мені осынша састырып, шығуға тесік тапқызбай отырған жұрт анау зарлап жатқан бейшараның не жанын қалдырды екен деп ойлап, мүлде есімнен айрылыппын. Әр қайсысынан дабыл тойды болып қалған сорлы құр жатып егілгені болмаса, бас көтеруге шамасы келе алмады. Мен шыдай алмадым: ─ Бұл не деген сұмдық! Қазақшылығыңды қойсаң, әкелерің өле ме? Құдайдан қорықпай, адамнан ұялмай, ықтиярсыз неке қияйын деп жатқандардың мынау. Оның үстіне мені шақырып былғамақсыңдар. Біреудің көз жасы обалына қала алмаймын! - деп бұрқырап тұра келгенімде бәрі жабылып: ─ О не қылғаның, молдеке? Ырза, ырза, көптен ырза... Әншейін қасіретті кісі, бұрынғы күйеуін қайғырады. Құтпа білмесеңіз де, батаңызды беріп кетіңіз, отырыңыз, -деп тағы бір теңге салып, қолдарын жайысып қамалап отырып алды. ─ Ала алмаймын, мың теңге берсең де алмаймын, көз жасты алмаймын... - деп керілдесіп жатқанымда: Аят оқылмаса да, неке суын ішкізу ырымы деп күйеуге ішкізіп, шымылдық ішіне апарса керек. Су - муымен аспанға шыққан аяқ пен мынандай зарлы дауысты естіп, тағы салғыласуға дәтім шыдамады, басымды ала қаштым. Дауыс мынадай еді:

«Азамат» - Міржақып Дулатов жазған өнегелі өлең кітабы. Баспасы таза, бұрынғы жазғандарына қарағанда бөтен тілден аршыңқы, мағынасы тереңірек. Әсіресе қышуға тиетін жері «Иә, алла», «Қайтер едің», «Газета, журнал» деп бастағандары. Қара жамылып, қайғы жұтып тұрған кезде жазған ғой. Кейбір уәзіндері бірінен бірі қысқа ойнақы емес, оқушының арбасы сазбен жүргендей ауырланып шығарлық. Алдыңғы туғандарды көш жүре түзелер, жоқтан да бар жақсы, біздің неміз жетісіп тұр деп жүрген, құрық тигізбедік. Мұнан былайғылардың мінін қолға алып, үлгіні осы бастан түзете беру керек. Қанша дегенмен жаманның барынан жоғы жақсы дейтін мезгіл болыңқырады ғой. Бұл турадағы білгенімді өз алдына жазармын.

Суыққа тоңып, ыстыққа піскен, ащы - тұщыны ішкен дегендей көпті керген қариямыз «Тәржіман» ақсақал 1331-інші номерінде жерді шарт жүгініп қолындағы мойыл таяғыменен жерді сабап, «Қазақ, қырғыз, башқұрттар - ау. Топырақ, Топырақ» деп сақалынан суы сорғалап бай - байлап отыр. Бұл бай-бай біздің қазақтың ақсақалдарының бай-байы секілді байларға басым сыйлы болсын, жарамсақтанып монтансыған бай - бай секілді көрінбейді, қолыменен ұстап, көзіменен көріп басынан кешірген ащы тәжірибені айтып, қарақтарым - ау, қапы қалма, - деп жақыншылықпен жаны ашыған бай-бай секілді көрінеді. «Топырақ, топырақ» деген бай - байын көшіріп жаздым.

1783-інші жылда Қырым хандығы мүлдем құрып, Россия ие болды. Бірақ Қырымның хандығы кетсе де халқы коп еді. Қырымда бір миллионға жақын татар, Россия даласындағы осы күнгі қырғыз, қазақтар секілді көшпелілікпен ғұмыр еткен жеті сан жанбойлық һәм басқа әр түрлі аталатұғын бір миллион шамасында ноғай бар еді. Араларында орыстың иісі де жоқ еді. Бүтін түсерлік жақсы жердің бәрі мұсылмандардың мал-мүлкі еді. Император Екатерина осы қалыпта тұрғызып еді. Қараңыз. Қырымның суық қолға кіруіне, міне, 130 жыл болды. 130 жылымыз 65 жасаған бір ата, бір баланың заманы той, мұнымыз тарих жолында шиттей ғана аз уақыт емес пе? Сол аз уақыт ішінде өздерінің кең далаларында шалқып, тасып, толқысып толып тұрған бір миллион ноғай менен Қырымдағы татарлардан алты жүз мың жан жойылды, ізі де қалмаған. Қырым хандығының сімтірі болып қалған осы күні екі жүз мың шамасында Қырым жұрнағы бар. Есептегенде он бөлімнің тоғыз бөлімі жойылып, бір бөлімі қалған болады. Осы қырғын соғыс қырғыны емес, соғыста осынша жан қырылмайды ғой: және оба, тағұт қырғыны да емес, аурулар да сонша тұқым құрта қыратын мархабатсыз (қайырымсыз) емес қой. Бұл қырғын тіршілік қыла білмей, тіршіліктің қаруының, тіршіліктің білдірмей жұтынуының қырғыны. Ноғайлар көпше еді, Қырым халқы топырақ істеуді де, топырақтың қадірін де білмеуші еді. «Таңдағы тамақ тәңірден» деп жаңылыс ұғып жарым естеніп жүре беруші еді. Ақырын-ақырын аяңдап арасына орыстар көшіп келе бастады: мүлік, алаң, орыс, немістер келіп орнықты. Тұрғын ноғай һәм татарлардың бірсыпырасы («Ауызы түкті жау келді, құтылу керек» деп) Түркияға қашып кетті. Үйде оңбаған түзде оңа ма? Түркияға барып та оңа алмай қырылды. Қалғандарды да топырақтың (жердің) тарылғандығынан сыйыса алмай қосыла бастады. Сөйте-сөйте жер-жердің бәрі сабаншы орыс пенен немістерге толып кетті. Қара құрттай қаптап малдың өрісін тарылтты. Өріс тарылған соң аяқты мал азайды, қырылды. Мал құрыған соң малменен күн көрген ноғай, татарлар да құруға бет алды. «Топырақсыз дүниеде тұра алмас» деген айдай әлемге тегіс анық бір үлгі бар. Хайла қуаты да, шаруа қуаты да топыраққа тоқтайды ғой. Қырымның көшпелі халқы сондай болып тозды, бытырады жалғыз - ақ жоғарғы пәлелерден Қырымның таулық, бақтық бөліміндегі құшағынан жері, қолынан топырағы, қойнынан шөбі кетпегендері ғана құтылды. Білесіздер, топырақ алла емес. Бірақ алланың жаратқан нәрсесінің ең оңдысы, ең қадірлісі, жанға саясы, жұртқа панасы.

Адам (F. С.) мақұлықтардың құрметтісі, артығы дейсіздер.

Құдай тағала адамды алтыннан жаратқан жоқ, баяғы жанға сая, жұртқа пана топырақтан жаратты. Алтыннан да топырақтың қуатымен болған нәрсе. Жанға қуат беретін, ғұмырға береке беретін, арысаң - ат, ашықсаң - тамақ болатын топырақ. Топырақ. Топырақ. Айтып-айтып келіп мынаны айтамын, шырақтарым. Бақ болсын, бақша болсын, қара бол сын, тақыр болсын, тас болсын қолға тиген топырақтан айырылма. Мойындарындағы парыз осы. Қырым халқының қайғылы қара халдері қазақ, қырғыз, башқұрт, сендердің бастарында. Ғибрат алса алар еді, деп...

Мұнан елу жыл бұрын десятинасы он сомнан сатылған Қырым топырақтары, міне, бүгін үш жүз сом. Енді елу жылдан соң десятинасы мың сом болмағанда қайтеді!

Белгілі, мұнан бес-он жыл бұрын хат біледі-міс деген қазақтардың қолдан-қолға түсірмей, құлқынын құртып құмартып оқитын кітаптары: «Зарқұм», «Салсал», «Алпамыс» тағы солар секілді «қырды - жойды», «қиратты», «жеті бас», «айдаһар», «пері», «жалмауыз кемпір», «дәу» дегендей ұшы-қиыры жоқ түпсіз өтірік, қисынсыз хикаяттар еді. Міне, бұған қазақ отағасылары көздерін жұмып, нанып, мейірлері қанып, кеңкілдей түсіп, шұлғысып, мүлгісіп отырғаны еді. Сондай шөп - саламмен қандары ұйып, жандары ұйықтап қалғығаннан қалып қаннен-қаперсіз отырған бір заманда... «тұр - тұрдан хабар келіп, ұйқыдан маза кете бастады». Бырқырап ұйықтай беруден жиренбеген, бұрын мұндайға құлақтары үйренбеген халық «Аллаңнан ойбайым жақсы» дегендей қылып, әуелгі кезде ордаңдаңқыраса да көздері шалған соң, көкіректері сезініп, құшатын жайысып жабырласып түсісті. Бұрынғы «Зарқұмдарын» құмға көміп, «Салсалдарын» суға лақтырып, пері қыздарын аспанға ұшырып, ақырындап ескі достарына хош айтыса бастады. Сонан бері қарай беттері бермен етпеттеуде. Жаңа бір жас иіс туды дегенді құлақтары шалса, қолдарын жайып, құшақтарын ашып, иіскеуге - мұрындарын, сүюге - ауыздарын даярлап тұрмақ та. Қазақ секілді қараңғы көшпелі халықтың ішінде шыққан газет, журналдардың малтықпай тез жүріп, жеңіл кетулері сол етпеттен тұруларының арқасы, өйтпесе Самарқан, Түркістан, Бұхара,. Ташкент жақтағы газеттер секілді адым жер шықпай, арбасы төңкеріліп қала берер еді. Олар мәдениетті болғаны қайда? Атам заман. Ата-бабаларымыз өнер - білімді сол жақтан іздеген. Бет бері қарап, қол оң жайылғаннан бері қарай жыл сайын бестеп, ондап «жас иіс» жаңа талап рисалар*2 да туып тұрды. Бірақ бұларды туды деп құр туғанына ғана сүйсінбесе (екеу - үшеуін бұлай қойғанда), «осы қарағым ер жетіп ерінім аққа тиер - ау» деп үмітке кіріп түшіркенерлік біреуі жоқ, «Қой бұты, қозы саны» дегендей құраған, сұраған бірдеңелер. - «Бұрынғы қиссаларымыздың – ақ (әдебиет) ақ көңілге күйе жағып адастырудан басқа пайдасы жоқ, бас қатырғыш хикаят еді» дедік. Ал енді адастырмай қанға қуат, көңілге көрік беріп алды түзуге қарай бұра бастайтын ақ үстіңдегі қара қайсы? Ол жоғарғы айтқа кейіп жоқ, келісім жоқ, құр қатын ойбай. Екшеп - екшеп қарасақ «ойбай - ойбай, бетім - ау, қайтермін - ау! Пәлен - ау, түген – ау» деп құр зарланған ойбайдан басқа дым да шықпайды. Қайта бұрынғыларымыз «хикаят» болса да тілі қазақша, рухы қазақ рухына қарай бейім келгендіктен өзін сүйдіруші еді. Бұл жаңа ойбайда шата тілдер көп араласқан. Кейде шүлдіреп, кейде шолжыңдап жытылып - сүрініп жүрген жайы бар. Шүлдірге мысал:

Қазақтың өткен халін естітіп мен»...

Қараңыз осылардың ішінде қайда қазақ тілі, қайда қиысқан назым? Қайда көңілге, тілге ойнау, теп-тегіс, өрескелсіз өлшеулі өлең?.. Бәрі бір қатын ойбай екендігін әр қайсысынан мысал жазып көрсетуге орын тар. Сонда да біреу, екеуін көрсетсем әнеукүнгі «Оян» рисаласында жазылған харіптердің орындарын ғана ауыстырған шала-жансар (тәржіме) көшірме екендігін менен бұрын өздеріңіз - ақ айтарсыздар! Көшірме болғанда да жетіспей қалған жерін жинаған, бүркеулі жерін ашқан, кеткенін келтірген, кемтігін толтырған түзу көшірме дейсіздер ме? Жоқ, жоқ еліктей алмай солықтап, соқпақтан айырылып қалған көшірме. Мысалы:

Міне, бұл ананың көшірмесі. Мұның аты солықтау былай тұрсын аңқылдау емес пе? Бұзылған қанымызды түзеп, қарайған көңілімізді жуып, жанымызға пайда, дертімізге шипа болады-мыс деген жарыпсал жаңа әдебиетімізді «нысаны нұсқаған қол, көрсеткен жолы жоқ құр «қатын ойбайға» айналып, әркім соны ән көріп бара жатқан соң, қазақ жазушылары - ау, алдарыңа салып айтып отырмын: құр ойбай дегенмен ойбайдың да ойбайы бар ғой, жылаудың да жылауы бар ғой. Туыстағы тұрмыс дерті, зығырыңды қайнатып, бармағыңды шайнатып ықтиярсыз ызалы ызғарын төгеді, сай-сүйегің сырқырарлық ащы зарлы бебеулерін қағып көңіл толғағын, жүрек түйінін тарқатады. Мен анық ақ сүйек, аты жоғалмайтын өлең деп, өнер деп соны айтамын. Сырт көрініс қатын ойбай тұрсын, шайтан ойбай болып көрінсе де дәмі бар, маңызы бар ойбай сол, қайнаған қанның, қиналған жанның, толғатқан көңілдің, толғанған жүректің сығындысы сол. Соның үшін ондай «ойбай», ондай «бебеу» табыла қалса, салған жерден өзі де дертке шипа бола кетеді. Басқаларға қарағанда пайғамбардың жүрегінен құйылған құрандай соқыр кісі сыбдырынан танырлық аққұла анық тұрады. Марқұм Абай өлеңдері секілді. Байтұрсынның «Қырық мысалдағы» мысал сондарынан айтқандары секілді. «Азаматтың», «Қайтер едің», «Шатым» деп өз басына түскендерін айтуы секілді. Қарасақ бұл айтқандардың бәрінде де өздерін жұртқа ауыз айтып көрсетушілік бар. Мәселен, марқұм Абайдың:

деген өлеңдері секілді. Бірақ айтқандары артығыменен шын. Шын жылаған жастың тамшысы, рас қайнаған сорпаның сөлі болғандықтарынан сезілмейді, сезілсе де басқалардікіндей көзге қатты, көңілге суық тимейді. Қайта өзіңді сүйсіндіріп әкетеді. Осы айтылған ретпен болмай күндікке ізденіп, өзінше ойыңнан ұйқасыңқырап шыққан керекті - керексіз сөзді «өлең» деп қуаныш жаза беру - дерті жоқ кісінің ыңқылдағаны. Толғағы жоқ қатынның бебеулегені қандай жексұрын болса, бұ да сондай жексұрын болады. «Қисынсыз қышқырған неткен тантық» деп Абай айтқанның кебіне ұшырап жүргендер көп. Нағыз шынын айтқан уақытта, қазақ тілінде деп бастырылған кітаптардың көбінде қазақтың иісі де жоқ. Неге десең, дені бытпырақ, бытпырақ болмағандарының ағыны теріс. Рухын тексерсек, баяғы айтылған «қатын ойбай». Ал енді, қазақтықты сіріге жамаған былғарыдай қай жеріне апарып жапсырамыз! Мен тілімізге шата тілдердің шатысуынан тілдің ағыны теріске бейімдеп, өріс алып бара жатуынан қорқамын. Біз бұралқы тіл кірмей ұйысқан сөз болса, ойбай мынау қазақша екен дейміз. Ескі сөздің қаспағына жаңа сөздің қаймағын апарып қатарластырып қарасақ, ол ағын мен бұл ағынның арасы алты айшылық алыс кеткендігі көрінеді. Мәселен, мынау сөз: «Әбілхайырдың Руссия қол астына кірудің мақсаты һәм де қазақ хандарының халық қасында күшсіз екендігі, саяси істерде қазақ һәм басқа шарық халқының хайлакер, ант бұзғыш, суз - касд екендігі Русь үкіметі қасында анық мағлұм болмағандықтан, Әбілхайыр ханның бұл өтініші жоғарғы даһираларда қуанышпенен қабыл етеді. Неге десеңіз қан төгусіз, тек тұрғанда бірнеше миллион халықтың өзі тілеп қосылуы Россия үшін бір шәриф еді». Бұл мұсылманша оқу мен жазушы атына кірген жастарымыздың тұңғышының сөзі. Жоғарғы мынау сөздің ағынына салыстырып қараңыз: «Қазақта бір мақал бар еді: «Батыр деген бір барақ ит, екі қатынның бірі табады, би деген ақ шариғат, ілуде бір-ақ қатын табады» деген. Сол айтылған билер ұлы жүзден шықты: Үйсін Төле би, орта жүзден шықты; артын Әйтеке би, кіші жүзден шықты; Алшын Әйтеке би, ең ақыры кеше қазақ Россияға қараған заманда Шоң билер болды. Ол қазақтың ортасынан құдай жаратқан билері бар заманда халық қандай халде болды, қой үстіне торғай жұмыртқалаған заман болды. Кеше Шоң деген кісі тоқты ұрлаған ұрыны тарттырып өлтіргеннен, сол көл «Ұрының көлі» атанды». Бұл тым арманындағы кісінің сөзі емес, мұнан 50-60 жыл ғана бұрын жазылған сөз.

Мұның аты: тіліміздің орнын сипалап қалуға бейімдеп бара жату болады. Осы күні қазақша сөз боп жазылады - қара бұқара жеңіл ұғынады. Егер орысша оқығандардың аузынан шықса, ноғай мектебінде оқыған шәкірттердің аузынан шықса, құдай өзің жөн бер!.. Шәкірттер өзді-өзі ғана ұғынады да қояды. Қара бұқара құлақты саңырау, дәнеңесін аңғаруға болмайды. Бұ... қалай? Мен түсіне алмаймын. Бұларды мен сыншы болып сынап жазып отырғаным жоқ; сыншы болуға өзім сыннан өткен кісі емеспін. «Сабасына қарай піспегі» деп көргенімше көзге шыққан көсеудей сүйелдерін ғана көрсетіп отырмын. Шын тездің қолына түсіп түзете бастаса, бір журналды бір кітаптың сыны толтырар әдебиетімізді бар деп атауға болады. Бірақ жетілген сыншы да балаң, бар моншағымызды бай қызының қолындағысына апарып салыстыра берсек, біздің бұлбұл дегеніміз қарға болып, дүлдүл дегеніміз есек болып шыға бермес пе екен?

Омбы уезіндегі Көшен қарауыл, Шабар - Шаншар ауылы нағашым еді. Хабарласуға адресін білмеймін. Білетін құрбыларымның бірі жігіттік қылып жазып жіберсе, қандай алғыс айтар едім.

Тарбағатай тауының жотасынан созылып түскен әрбір салалардың арасы сарқырап аққан бұлақ. Жағасындағы көгал жер тығырықтарда ақбоз үйлі ауылдар. Біз бұл ауылдарды аралап, біріне қонып, біріне түстеніп жүріп, бүгін бесінші қоналқаға Мәсәлім деген бидікінде едік. Менің еріп жүрген кісілерім бұл көрген сый-құрметке мен де ортақ едім. Түсе сала қымыз құйылып 3-4 қабаттап салынған таза көрпеге отырған соң, аяғымызды көсіліп жастыққа жантайыстық. Үй иесі: «Малға бата қылыңыз» деген соң, далаға шығып, бес күннен бергі әдетімізше бір тай, бір қойға бетімізді сипап, келіп отырдық. «Осымен сегіз тай болды ма, әлі алдымызда неше тай, неше қой жатыр-ау» деп төменірек отырған бір отағасы төрге қарап күліп қойып, кейбірімізді жымың еткізді. Кеш болды. Әлі ішіліп жатқан қымыз, желініп жатқан ет. Қымыз шекені қыздырған соң, жастыққа шалқиып жатқан мырзаларымызға әңгіме - ермек керек болып, біреуді біреу түрте сөйлеп қалжыңдасу басталды.

Мәжілісіміздің ақсақалы Құрбан қажы: ─ Балалар, құр қалжың неге керек, газеттерің, қисаларың болса, оқыңдар! - деді.

Газет дегенге үй иесі ынтасыз болғандай: ─ Біздің бұл қытай елі әзір ондаймен үйірлігі жоқ; біреу ондайды айтып отырса құлаққа кіргізбей, домбыра шертіп, яки бір іске айналғымыз келеді, - деді. Бұл сөзге біздің мырзалар да қарап отырмай, тұс-тұсынан өздерінің орыс елі болып, оларға қарағанда ашық, пікірлілігін көрсете, ондай-мұндай айтқан болса да, айтушының көңілі үшін тана таңдалғаны білінген соң ұзамай тоқтасты. Біреуімізден «Бақытсыз Жамал» кітабы табылып, үйдегілер енді соны тыңдауға айналысты. Өзгелері тыңдағанмен не жақтырды, не жоқ. Манаты ақсақал Құрбан қажы түгел оқытып естіген соң: ─ Құрғыр осындай әдеттердің қате екені рас-ау, бала күнімде осындай қыз алып қашқан бір жігітті тас теңдеп түйеге асқыза өлтіртті осы Мәметек деп маған қарады. Мен оны қалайша өлтіргендігін сұрап, ескі қазақы мінездерді жаза жүруге көңілім бар екенін білдірген соң, бір қолымен таситын тарта - тарта, көсілген аятын жинаңқырап Құрбан қажы сөзге кірісті. ─ Балам, бұл көріп жүрген елің Мәметек атанды. Мәметек осы күні мың шамалы үй; үштен біріміз Қытайға қараймыз. Мәметек ішінде ең жуаны Атантай атанған міне біздер; қалмақ қатыннан туған жіңішкесі - Ешке деген ел. Сол Ешкенің менімен адас Құрбан деген жақсы жігіт болды. Біз көрдік: қып-қызыл нарттай, жігіттің төресі еді, жанып тұрған өрт еді. Сол жігіт пысықтық қылып, менің әкемнің ағасы Тана бидің қылышынан қан тамып тұрған кезінде, інісі Шаланың Мүни деген қызымен көңіл қосып жүріпті.

деген өлең сол Құрбандікі.

Оларласты деген жерде, біз Терісайырықта отырамыз, арасы 35 шақырым. «Сары белі» өзің көрген тау той. Ақ Мүни десе ақ Мүни, кісі жұтып қоярдай сұлу да еді өзі. Әлгі оқыған «Жамалдарындай» бұл екеуінің де серттері қатты болса керек. Бір күні кешке Құрбан барса Мүнидің ауылындағы жартаста әрі отырып, бері отырып, таң атуға айналған соң, отырған жерінен бір тасты алып қыздың тұсына лақтырыпты. Қыз да үйықтай алмай жатады екен: үйге тиген тастан дал ада Құрбан тұрғанын сезіп, тысқа шығып жолыққан екен десуші еді. Мәметек мың үй болса да, әлі осы күнге дейін бірінен-бірі қыз алыспайтын әдет бар. Оның үстіне Мүни күйеуге беріліп қойылған қыз. Құрбанның ешкелігі тағы бар. Құрбанға Мүниді алудың жалғыз-ақ жолы: алып қашып, елден - жерден безіп кету еді Құрбанды жастық дерті буғанда шыдатпады. Әке-шеше, бауырларын мұндағы Мәметектің талау -талқысына тастал, Мүниді бір түнде жабықтан шығарып алып, жол тартты. Құрбан бұл істі істерінде Ешкенің басты адамдарға білдірген жоқ, өзінің туысқандарына да ақылдacпапты. Ақылдасса: «Жуан атаның баласы өлтірмей тыныш таппайды, малмен құтыла алмаймыз» - деп қорқу айтатынын білген. Тананың хан болып тұрған заманы, інісінің қызы үшін Ешкені қалай тентіретем десе де, қолынан келеді. Тананың сол сырт ызғарының өзіне шыдай алмай, туысқандары һәм Ешке болып қуып барып, Қалбаның арғы бетіндегі Матай ішінен сүйіп қосылған екі жасты алып келді. Ешке басымен інісінің қызына қол созғанға Тана бидің сүйегі сырқырап, Құрбанды өлтіртпей ашуы тарқайтын болмады. Екеуін де өлтіріп, Мүни үшін Ешкеден құн мен айып алмай бітпеймін деп жатып алды.

Ешкелер Мүни үшін құн тартпауды ойлап, Құрбанды өз қолдарынан өлтіргелі, көзін тартып байлап топқа келді. Кешегі өзекті Шилібастау дейді, соның ат шапқан, өзіміз отырған қырына жұрт жиылған еді. Менің сонда 16-дағы кезім бе екен... әкемнің қасында жүрмін. Тас теңдеп, түйеге өзін асқалы жатқанын біліп Құрбан қолы байлаулы, көзі тартулы, кісенімен өзектегі біздің жұртқа қарай ойбайлап қашты: ─ «Жұртым-ау! Қаныма ортақ болмасаңдаршы, мені тым болмаса, өлтірем деген елдің қолына берсеңдерші! Енді Мүниді өлтірмеңдер», - деп зар илеп жалынғанын естіп тұрдық. Кісі жанталасқанда мықты болып кетеді екен ғой: асамыз деген сүйрелеген жігіттерге бой бермей, арпалысып бақырып жатты. Мұны көріп менің әкем Кенжемырза Тана бидің қасына шауып барып: ─ «Асылғанды кесетін, түйілгенді шешетін, бұрын бұндайға ханнан қалған үлгі, қарадан қалған жол бар ма?» - деп еді .

Тана би үндемеді.

Сонда Тананың қасында мына Төртуыл елінің сол кездегі Әлібек дейтін әкімі бар, о да үндемеді. Бір-екі ақсақал бұрын мұндайдың бәрін өлтіргендік жолын айтты. Әлібек, Тана екеуі бірден үндемеген соң әкем: ─ «Қаны жұқса, өздеріне жұқсын, жүр, балам, былай кетейік», - деп мені тізгінімнен ұстап, топтан шығарады. Ауылға қарай жүрдік. Қалай ауылға біз де жүрдік, Құрбанды да асып, түйені желдіртіп жіберді. Сонда түйенің басын жетелеген өзінің туған атасы Олжеке, айдаған Ережеп дейтін кісі. Осы күні екеуінің тұқымы да оңбай кетті. Сонда күн күйіп кеткен секілді, қызарып көрініп, қараңғылық түскендей болды. Тас теңдеп, түйені желдіртіп жүргенде, әкем таты шыдай алмай, жібін қиып жіберейін деп қайта шауып барса, Құрбан аятын бір иіріп жиып алып, қайғы сылқ түсіріп жібергеннен жаны шыққандығын біліп қимай қайтты. Мойыны сала қарыс ұзарып, беті топыраққа боялғаннан барбиып ісіп, көзі қызарып шарасынан айналып шығып кеткен екен, көргенде жүрегім тіксінді деуші еді әкем. Кешегі өзің көрген бейітке Құрбанды апарып қойысты деп ақсақал сөзін тәмәмдады.

Терісайрық өзенін жағалап жүрген кісіге Тарбағатай тауының алыстан аласара - аласара бейне өзенге сәлем берген секілді кішірейіп, тоқтаған салдарымен дүмін кейін салып пандық, бой күйездік басқан балаларына мақтанып, одырайған жоталары көрінеді. Тағы біраз жүрсең, кейбір таулар бейне Терісайрықтан дамылсыз аққан суын шығарып салатын секілді жанаса жүріп отырып көлденең келген таты бір тауға сөйлесіп қала береді. Тағы жүре түссең, Терісайрықтың суға үңілген жарын кекеткен секілді, еңсесін өзенге қарай салып.

Оқшау сөз

(Құрбан қажы аузынан) Абылай хан тұсы. Қазақ-қырғыздың жаулығы асқынып тұрған кезі. Ол кездегі қазақтың қолбасшы батырлары Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгембай, Шанышқылы Бердіқожа, Тұма Шыңғожа, Көкжарлы көкжал Барак һәм басқалар.

Кеше, жақын Семейде, 21 октябрьде, бұрынғы жандарал мекемесі, «Бостандық үйіне» қарай топ-тобымен ағылған қазақ еді. Семинаристер бір рет, гимназистер бір рет, куристер, мұғалімдер бір рет, саудагерлер, қырдан келгендер де бар. «Сегіздегі бала сексендегі шал да қалмай» дегендей, тойға бара жатқандай бөрінің де мерейлері үстем, еңселері көтеріңкі, жүздері жарық, көздерінен, қозғалыстарынан қуанғандықтары көрініп тұрушы еді. Бір-біріне жолыққанда қуаныштан аман - сәлемді де ұмытып сөздері: «Поезд қашан келеді деу ғана» еді. Бұлар кімді тосады? Бұлардың поезд келген, келмегеніне не ісі бар? Әлде «Генерал-губернатор келеді, даяр болыңдар» деп жандарал өмір берді ме? Онда осындай қуана ма? Онда жалмауыздың жалғыз көзінде маңдайы жарқырап қазақтарды жолдан былай тұр деп қойша иіріп сабап жүретін пристав, стражниктер қайда? Онда «жұмысқа керек» деп жиылған қазақтардың астарынан аударып алып жататын аттары қайда? Онда етектері далиып, мойындарына бір-бір сары жездерін салып алып ерсілі-қарсылы шауып жүретін болыс, ауылнайлары қайда? Жоқ, мұның бәрінен де 27 февральдан бері қазақтың арқасы босаған, аяғы шешілген. Бұл қазақтар бұрынғыдай еріксіз «қанын сорған битін» тосып жиылған қазақтар емес, ерікті қазақтар, елге еңбегін сіңірген ерін тосып жиылған қазақтар еді. Ол ері кім еді? Ол ері: елі үшін құрбандыққа жанын берген, бит, бүрге, қандалаға қанын берген, көрдей сасық ауа, темірлі үйде алаш үшін зарығып бейнет еткен, болса да қалың тұман, жарқылдаған түймеге алданбаған, басқадай бір басы үшін жалданбаған, (қайткенде алаш көркейер деген ойдан басқа ойды өмірінде малданбаған Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов еді. Әлгі көше толы ағылған қазақтың бәрі «Бостандық үйіне» барып толды. Арналған кісілер халықты реттеп отырғызды. «Қарсы алу тойымыздың үлкені ертең Алаш қаласында болсын, және бүгінгі күн Ертістен қайық жүрмейді, поездан шаршап келген кісіні көп ұстамауға бүгін комитет кісілері һәм бергі жақтағы оқығандар қарсы алсын» делініп жұрт Алаш қаласында көріспек болды. Бірсыпыралар Әлихан келгенде құтты болсын айтуға һәм оның қылған қызметтеріне жүректерінің қалай риза болғанын білдіруге қандай сөз табудың қамына кірісті. Қозыбағаров һәм басқалар жас балаларға және қара халыққа Әлиханның өмірін, қылған қызметтерін сөйледі. Сөйтіп отырғанда поезд тосып автомобильмен алып келуге жіберген екі кісінің (Мұстақым һәм Тарабаев) басы көрініп, күтіп отырған құрметті еріміздің келіп қалғаны білінді. Ал жұрт қадыр кісісін көргенде мұндай сүйсінбес. Әркім түрегеліп аяқбасқан жерінде қуаныштан бір-екі минут есінен айырылып па, әйтеуір дағдарыңқырап тұрды. Ғалихан жұртқа аман - сәлем қылып отырған соң, қара халық атынан Шынжы Мұсатаев келгеніне құтты болсын айтты. Онан соң комитет атынан Ахметжан Қозыбағаров сөйледі. Онан соң учительдер атынан Мәннен Тұрғынбаев айтты: «Сүйікті басшымыз! Еңбегің жанды. Ұлтыңыздың жандана бастағанын көзіңіз көрді. Өзінің оқытушы екенін жасырып жүретін оқытушылар мынау отырған. Бұрынғы келгендеріңізде дидарыңызды көрсетпей жауып қойған уақыт да болып еді. Жүзіқаралардан қорқып біз де бүйтіп көрініп алдыңыздан шыға алмаушы едік. Құдай бізді бүйтіп қарсы алуға жеткізді. Біз, оқытушылар, пікіріңізді жайып, еліңізді тірілтуге даярмыз. Жаса, біздің биік басшымыз! Сізді көрумен өзімізді бақытты санаймыз». Сонан соң жалпы жастар атынан С. М. Торайғыров келуін былайша құттықтады:

Онан соң оқушылар атынан Аймауытов сөйледі: «Қараңғыдан қан жылап қаңғырған күнде басынды алаш жолында құрбан қылған ағамыз, асқар беліміз! Сізді көргендегі жүректің қуанышын тіл айтып жеткізерлік емес. Өміріңді жіберген жолың, біз, інілеріңе жағып қойған шам - шырақ.

Жасасын, сүйреген, алашың! Жаса сабазым!»

Онан соң басқалар тарапынан сол реттес сөздер айтылып болған соң Әлихан ағай тұрып жұртқа қарап аман - сәлем құттықтауды қабыл алғанын білдіріп, қысқа ғана сөйледі: «Ағалар, інілер! Мені бұлай қарсы алғандарыңа рахмет! Бірақ ұғыну керек: бостандықты туғызған мен емес, орыс ерлері. Мен олардың жолында жолдастықта жүрген кісі. Жүз жылдан бері бостандық үшін атылған, асылған солар. Рахметті соларға барып айту керек. Бостандыққа қуансаңдар, мені басшымыз деп айтқандарың шын болса, міне, мен өле-өлгенше сендерге қызмет қылуға уәде беремін, сендер уәде бересіңдер ме бостандықтың жолымен болуға? Бостандықтың жолымен болсаңдар: бишараны жемеуге, партияны қойып, бірігуге, бас пайдасымен жұрт пайдасын бірдей көруге, барлық күндеріңді ғылым жолына, бостандық арқасымен көгеру жолына жұмсауға керек. Міне, бостандық болғалы осыларды қылып отырған шығарсыңдар. Осыларды қылсаңдар, бостандық өзінен-өзі сендерге түк әкеп бермейді». Бұдан соң жұрт ертең Алаш қаласына барып, Әлихан мен Әлімханның Сибирь съезінде сөйлеген сөздерін тыңдамақ болып тарады. Алаш қаласына «Әлихан сағат онда өтеді» дегенмен, сол уақытты аңдыған халық теңізі толқындатып, қайық аузына қарай ағылады. Алдыңғы ретте көңілі есіңкі аттылар қолында «күнім туды, күн астында мен де... мен де...» деп көкке қарап, көкірегін керген Алаш туы көзге бұрын түсуші еді. «Көтерілген туым бар, көтеретін ерім бар...» дегендей қылып, көңілі босап, көздеріне жас алған отағасылар, ақсақалдар бір рет еді. Балапандарын шуыртқан үйректей шәкірттерін қатарлап алдарында, қолдарында түрлі түстегі ту алып бастаған мұғалімдер бір рет еді. Мұғалімдік курс шәкірттері де туын желкілдетіп бір рет еді. Көріністің бәрін жазуға мұршасызбын, әйтеуір бұл көріністі көрген қазақ қаны еріксіз «құдая, бүгін алсаң да» дегенді түсіруші еді. Міне, қайықтағы автомобиль Алаш туының астында Әлиханын тосқан халық ішіне кірді. Автомобильден түсіп, аман - сәлем көрсеткен соң, доклад оқитын үйдің алыстығына қарамай, халықпен бірге жаяу жүрді. Мұнымен Әлиханның қайда болса халықпен бірге екендігі, бұрын мың қайтара болса, енді бірнеше мың қайтара болып ойланды. Алаш қаласында ең кеңі осы деп, тандап даярлаған үйге халық сыймады: көбі сөзін естуден бұрын көруге құмар еді. Сыймай есікке, терезеге үймелеген халық тілегіне қарай Әлихан докладын далада жасады. Алаш қаласының ақсақалдары келгенін құттықтап, ықыластарын көрсетіп сөздер айтқан соң, халықтың ықыласын қабыл алып айтқаны мынау: «Халық! Бұлай құрмет көрсетулеріңе лайық еңбегім сіңді деп, мақтана алмаймын. Бұрын мұндай құрметпен қарсы алынып көргенім жоқ, сондықтан құрметтеріңе лайық жауап беруге тосырқап тұрмын». Сонан соң Семейдегі ноғай комитетінің жіберген Муслимов пе Әкірам имам Әлиханның баяғыдан бері халыққа қылған құрметіне ноғайлар атынан рахмет айтып, келуімен халықты құттықтады. Мұнан соң жалпы Сібір съезі һәм учредсобрание туралы Әлихан һәм соңында Әлімханның доклады басталды. Бұл докладтар туралы басылды, һәм басылып тұрар. Сонда да сөздерінен менің ұққан қорытындым мынау: Орыстың жері кең, бір шеті мен бір шетінің арасы 12 мың шақырымға барады. Бұл кең жердің әр жағына шашылып 105 тілмен сөйлейтін халқы бар. Бұлардың әр қайсысының күн көрісі, ойлауы, дүниеге, шаруаға қарасы әр түрлі. Рух психологиясының басқалығына жабайы дәлел мынау: қазақпен қоныстас мұжық, жер бөлісі сызықтан қазақ малы аттап өтсе, онан үлкен кінә жоқ деп ұғады; қазақтың басын қағып тастауға даяр тұрады. Ал қазақтың жеріне мал түсе, оны үлкен кінә деп мұжық ұққандай ұқпайды. Осындай тілі, жаратылысы, жаны бір-біріне бөлек халықтарға бір топ кісі қандай ақылды болса да бәрінің керегін біліп, бәріне лайықты заң жасай алмайды, лайықты заңды өздеріне - өзі ғана жасай алуға мүмкін. Заң жасауға сеніп, сайлап жіберген депутаттары халықтың өздерімен бір есеп. Бұл депутаттардың әр қайсысы «Заң ағашының» халқына келіспеген қисық жерлерін жонып, түзу ағаш шығармақ. Бұл «Заң ағашын» жонып түзулеп әр халыққа қолайлы қылып шығаратын орын - учредсобрание атанады. Учредсобрание қазақтан барған депутаттар Россия патшасының автономия (ауыздықсыз) болуын қолдау керек. Автономия үш түрлі: 1) қаны біргелік; 2) жері біргелік; 3) шаруасы біргелік. Қазақ жері біргелік автономияны қабылдап, Сібірге қосылғаны пайдалы. Қазақ болып жеке автономия сұраудың әзірге қолайсыздығы мынау: 1) автономияны жүргізіп әкетерлік кісіміз тіпті жеткіліксіз, қазақтың жалпысын тарих даярлаған жоқ. Қай күні жүргізуге қарап, Сібірден автономия сұрасаң, бөгет қылмайды: бұл Сібір съезінде жобаға кірілді. 2) Сібірмен қосылсақ, Россиядағы автономиялы халықтың бәріне сыбаға үлестіретін кең қазан - Думада елеулі боламыз, табақ жылдам таратылады, кезек ерте тиеді, себебі: Сібір автономиясында қазақ қосылып көптік бар, елеулі әскер бар, елеулі білім мәдениет бар, елеулі ішкі Россияға кететін шаруашылық нәрселері бар... Бөлек автономия боламыз десек, надандықтан басқа түгіміз жоқ, бізге кең қазаннан сыбаға жылдам тие қоймас. Сыбағамыз Сібірдің шағын қазанынан жылдап тиіп отырар. 1915 жылдан бостандыққа дейін Россия Думасында, біз тұрсын мәдениетті Сібір сөзін сөйлеуге де 3-4-ақ кезек келді. Ол қараңғы уақыт болғанымен де, ғибрат алмауға болмайды. 3) Сібір Думасында якут, бурят басқа бұратаналармен қосылып, көпшілікті, яки, тең түсуді аламыз. 4) Қоныстас мұжық қазақтың жеке автономия сенің ішінде қалам демес, араларындағы қазақтар жерін оларға қалдырып кете алмас. Сібірге қосылуға мұжық даяр. Ал Түркістанмен бірге автономия алу қойны - қонышыңа тас толтыра, Ертіске сүңгумен бір есеп. Себебі: бізден қараңғылығы 10 есе, үлгі, үміт ете алмаймыз. Ташкент городской управасында сарттың гласныйлары, «обаға қарсы ем қылу халықтың құдіретіне қарсылық кінә болады, ем керегі жоқ» деп жасаған қаулылары автономия арбасына есек пен түйе жегіліп оңбайтындықты көрсетеді. Бұл заманда есек пен түйе жегіліп оңбайтындықты көрсетеді. Бұл заманда Бұхардың көзілдірігін қиіп, сарт көзімен дүниеге қарайтын кісілеріміз жалпының көбі десек те болады. Сондықтан жоғарғы Ташкенттік соқыр гласныйлары қазақтан жолдасты көп тауып, бүктеп отыруын болжауға көп әулиелік керек емес. Осыны айтқанда бір қазақ қажысы мен бір ноғай молдасы мұсылмандықтан қозғап, ана әңгімеге рахаттанған жұрттың уақытын алып ренжітіп, жоғарғы сөздің тірі дәлелі болды. Жастар «пәленің алдында да аяттан дәлел салауатты, ер екен, білімді екен» деп қара халыққа айтқызғысы келгеннен басқа мақсаты жоқ молда мен қажыға көп ренжіп, Әлиханнан ұялып қана тоқтап тұрды. Солардың сонша соқырлығына жауап беріп түсіндірем деп азаптанған Әлиханды «есіл ер осының бәріне шыдайсың - ау, ұлтты сүйгенің - ау, жақсы кісі ит те, адам да өтуге шыдайтын көпір» мисалды - ау деп жастар бір жағы ғибрат, бір жағы Әлиханды аяды. Басқалар турасындағы сөздерін екінші уақытта жазармын. Әлихан, Марсеков, Қозбағаров, Әлімбеков сайлау туралы қыздыратын сөздер айтып, жиылған жұрт ақырында:

Адамның жаратылған осы минутке шейін өмір тәжірибесімен тама - тама жасалған нәрсе дария болса, тамшыдай таныстығы аз жұрттың бірі - біздің қазақ. Қазаққа ілгерілеу керек болса, мұны аз қылып та қалдырмай, көбірек, көбірек тұрсын, бәріне танысып жетілген жұрттардың қатарына қосылу керек. Олармен бірге адам баласынын жеңіл күн көруіне, тегіс бақытты болуына жол табысу керек, іздесіп ат салысу керек. Жол іздесіп ат салысу сол жетілген жұрттардың қатарына келіп алғаннан кейінгі болатын жұмыс. Әзіргі бізге керегі қайткенде солардың білімін тез үйреніп, қайткенде сол қатарға тез қосылу қамын қылу. Мұны болдырайық десек, болдырып алуымыз оңай және тез. Сіз айтарсыз: «Біздің қазақтың ұғысы, қазақ күн көрісі сол ер жеткен жұрттардың мұнан неше жүздеп емес, неше мың жылдар бұрынғы қалпында жатыр, сонша көп уақыттардың бәрін аттап қалай тез қатарға келе қояр екен», - деп. Бұған біраз мысалдар көрсетейін. Адам пайғамбармен құрдас бір бала осы күнгі ер жеткен жұрттардың бір жігітінің білгеніндей білімінің бір тарауын (айтайық дәрігерлікті) білуге осы минутқа дейін өлмей тірі жасауы керек. Ғайса пайғамбармен құрдас бір баланың 1918 жыл жасап үйренуі керек. Осы заманда, 1918 жылда туған бір баланың туған күніндегі білімі Ғайса пайғамбардың құрдас баласының туған күндегі білімімен артық емес, бірақ бұл балаға Ғайсаның құрдас баласының біліміндей білім алу үшін 1918 жыл жасау керек емес, 23 жыл - ақ жасау керек. Адам пайғамбармен құрдас баланың білімін білуге 23 жыл - ақ жасау керек. Шынында осы заманның баласы 8 жасында оқуға кіріссе, 16-сына дейін гимназияда оқып, әртүрлі ғылым жайларынан хабардар болады. Ар жағында 5 жыл университетте оқып, дәрігер болса, 21-ге келеді. 22-23 жасы тәжірибе көріп, іске қолы, көңілі жаттығуға кетсін дейік. Бұл неліктен? Бұл әрине жаралғаннан бергі миллион - миллион ата-бабалардың мыңдап -мыңдап жылдарды басынан өткізіп, миллиондап құрбандықтар беріп, осы күнгі буындарына піскен астай даярлап беріп кеткендіктерінен. Осы адамшылық ата-бабасының миллион жылдар даярлаған нәрсесін осы күнгі бір баланың 10 - 15 жылда біліп кететіні секілді. Европа жұртының қазақ халіндей халінен мыңдап жылдарды өткізіп барып жеткен осы күнгі біз сұқтанатын халіне қазақтың жетуіне мыңдап, жүздеп жылдар керек емес, ондап, жиырмалап, коп болса отыздап жылдар керек. Европа халқының көп жылда жеткен жеріне біз аз жылда жетеміз. Себебі: олардың даярлап салып қойған жолымен барамыз. Олар секілді жол салуға айналып кешікпейміз. Жол салғандағы көрген бейнеттерін біз көрмейміз, адасып айналмаймыз. Неге? Олардың мыңдаған жылдар ішінде, жүздеген буындарының еңбегімен салулы даяр жолдарынан жүруді ғана білеміз. Егер де қазақ Европаның даяр жолдарына түспей өз беттеріне, өз алдарына жол жасауын тосып отырса, Европа қатарына кірудің алыстығы сонда болар еді. Сол уақытта қазаққа осы күнгі двухклассныйлардың қабырғасында ілулі тұратын жердің бас картасының өзін жасау үшін қанша жылдар керек болар еді? Енді қазақтың алдында «адам боламын» деп ұшып тұра келгенде, желкелеп жылып, орға лақтыратын Николай тұсының чиновниктері жоқ. Солай болған соң тегіс жұмыла іске кіріссек, 20-30 жылда Европаның білгенін біліп, Европа қатарына қосылып кете алуымызға тарихтан япондар мысал бола алса керек. Мұнан 58 жыл бұрын 1860 жылдағы япондар жайының осы күнгі біздің қазақтың жайынан неменесі артық еді? Қайта ол кездегі япондардың есуасы болса да, атадан баласына мирас болып көшіп отырған даймиос (губернатор) шогундеріндей (наместник) кесел біздің қазақта аз. Япондар осындай халінен 35 - 40 жылда ержетіп Европа халіне кірді. 1895 жылында Қытайды шалқасынан түсірді. 1904 жылда «бөрікпен ұрып жығамын» деген Руссияны шалқасынан түсірді. Әрине, япондар осы халіне Европаның пісулі астай даяр өнерін алумен жылдам жетті. Біздің де солай жылдам жетуіміз үшін тегіс жұмыла үйренуге кірісуіміз керек. Солай болған соң мектеп, медресе, газет, журнал, кітаптарымыз көбейіп, Европадағы баласының ауыр күн көрісінен құтылып бақытты болуына себеп болатын ғылымдарды үйрете беруі керек. Адам баласының ауыр күн көрістен құтылып бақытты болуына себеп болатын Европадағы ғылымды мен екі жікке айырып ұғамын, бірі - дене азығы, бірі - ар азығы. Дене азығы дегеніміз - осы күнгі адам баласының жеңіл күн көруіне себеп болып жүрген саймандар білімі; мысалы: пароход, от арба, телеграмма, телефон, ұшатын аэроплан, көліксіз электрик яки пар қуатымен жұмыс атқаратын машина, тағы - тағы сондайлар. Телеграмма арқасында атпен кісі жібергенде бір жылда алатын хабарымды бір сағат ішінде аламын, неше мың шақырым жердегі керекті кісілермен бір күннің ішінде тілдесемін. Бұл күн көрістің жеңілдеуі емес пе? Қалғандары да осы телеграмма секілді түрлі күн көрістің түрлі жағын жеңілдетеді. Дене дегеніміз бұлар болса, ар азығы дегеніміз - әділдік. Осы соңғы ар азығы - әділдік табылмай басқа дене азығы өнерлердің көбеюімен жалпы адам баласының күн көрісі ауырламаса, жеңілеймейді, бақытсыздығы көбеймесе, азаймайды. Ар азығы ер жетпегендігінен Европадағы адам баласының күн көрісін, жеңілейтеді, бақытты қылады деген өнерлердің бәрі, адам баласының бірінің етін бірі жеуіне, бірінің қанын бірі ұрттауына жұмсалып жатыр; неше миллион жас жігіттер мүшелерінен айрылып кем болуына, неше миллион адам кеуделерінің тау-тау болып үйіліп, қара құспен қасқырға жем болуына, кәрі ата-ана баласынан айрылып, жәрдемсіз жас келіншек, жас балалар панасынан айрылып көз жастарының сел болуына:

Қар астында, қараңғы халде басында жастық аузында сусын жоқ, қара жермен тең болуына жұмсалып жатыр.

Міне, осы айтылған бәлелерді адам баласының басына оңай түсіріп отырған ар азығынсыз дене азығы өнерлердің өскендігі. Өнерлердің өскендігі түсірді дейтініміз: бұрын мен қанша қанға шөлдеген жауыз болып, адам өлтіргім келсе де, бетпе-бет келмей, өлтіре алмаушы едім. Ең мықты болып кеткенде де екеу – үшеуді - ақ өлтіруші едім. Енді мен неше шақырым жерлерден пулеметіммен, снарядыммен неше жүз кісіні біржолата қиратамын. Шайтан қолдап жел жау жағына қарай ыға қалса, у жіберіп ет қиратамын. Жау жұрттың қаласына ұшып барып көшедегі қатын-балаларды да бомба тастап қирата аламын. Поезым, телеграммам, телефоным, пароходым тағы - тағы сондай өнерлерім бәрі адам өлтіру жұмысының тез болуына, өнімді болуына жұмсалады. Жау жағы да менің жағыма осыны қылады. Ал осы екі жақтың дене күші емес өнер күшімен соғысқаннан не нәрсе келіп шықты? Дене күшімен соғысқандағы опаттан адам баласының көбірек өлуі көз жастың төгілуі шықты. Және осы дене азығы - өнерлердің мұнан да үлкен бір бәлесі: өмірлік құл қылуға себеп болды. Дене азығы - өнерлерді бұрын иеленген жұрт, кешірек қалған жұртты алып жейтін аңым, тамағым деп білді. Өнер, күш игіге, жаратылыстан күн көруге керекті нәрселер шығаруға жұмсалу орнына кешірек қалған жұрттың өнер үйренуіне, ілгері басуына жол қоймады. Қайта неғұрлы кейін кетіріп, бірін сойғанда, бірі оттап тұратын малы секілді жасап иждаһат қылды. Осыны «мен үйренген өнерді үйреніп қойса, маған оңайлықпен тамақ бола қоймады, қары тұрады», - деп істеді. Бейшара жұрттар өздерін біреудің малы болуына хақы жоқ екенін біле тұра малы болды. Неге малы болды? - Мылтыққа, поезға, пароходқа телеграм, телефон, завод, фабрик, электрик сияқтыларға аналар бұрын иеленгендігінен малы болды. Бұлар неге иеленбейді? - иелендірмейді. Неге? - малы болушылықтан шығады. Бұған тарихтан да, осы күнгі өмір жүзінен де мысалдар көп. Айтайық, өнерге ертерек иеленген басқаларды алдамшылығы жоқ «тағы» деп тітіренген болатын. Европа халқы кешірек қалған Америка, Азия, Африка, Австралияның тұрғындарына не көрсетпеді? Малы тұрсын, адамдарын әкеп Европа базарларына сатпады ма? Европа оларға қарағанда періштесінген хайуандарды нанға у қосып беріп қиналғанын қызық көрмеді ме? Жұмысқа өгіздеріндей жегіп, олардың маңдай тері, табан ақыларымен семірмеді ме? Мысалы, алыстан іздемей-ақ, кешегі Николай тұсындағы чиновниктердің өзімізге не қылғанын еске түсірсеңдер жетеді. Арқаларымызда қамшыларының табы әлі де тұрған шығар. Қазақты көргенде жыланды көргендей құшырланып ұратын, яки ұрғысы келетін салтқылы приставтар, маңдайындағысы жалмауыздың жалғыз көзіндей жарқырап, «тақсыр» деп құлдық ұрып тұрғанда да қан ішер түсін бұзып бір минут қазақ бетіне қарамайтын төрелер қазақтың мың игі жақсысының мойнына бұршағын салып айтқан мың ауыз сөзінен жалғыз тілмаштың сөзін шын көріп, соған қарап үкім қылатын әкімдердің елесі әлі көз алдымыздан неге кете қойсын. Осының бәріне қазақ «соған лайық жазығым бар» деп көнген жоқ, «көнбесек, бізді қырып тастайтын қолдарында қару, өнері бар» деп көнді. Міне, көршіміз Русь жұртында бізден гөрі өнердің ер жеткендігінен тапқан пайдамыз: орыстың не қыл дегеніне көніп тұру болатын. Соңғы кезде Европа халқы бұрынғы Америкадан Сойля базарына кемелеп құлдар жіберіп сатқызған Колумбыларды теріс көріп құлдықты бітірдік десе де, құлдық жыл сайын көбеймесе азайған жоқ. Адамзаттың 100-ден 99-ын, яки 1000-нан 990-ын қалған бір өгізіңдей жегіп терлерімен семіру. Осы 20-ғасырдың ең алға кеткен бір нәрсесі 100-ден 99, яки 1000-нан 999 кісі өмір бойы күніне 12 сағаттан тері ағып, айтайық жер астында, көр ішінде денсаулығын бұзып жұмыс істеп жүріп өлгенінше тамақ, киімге жари алмай кеткенде, қалған бір кісі туғалы жұмысқа қолын тигізбей сайрандап жүріп жылына пәлен мың яки пәлен миллион пайда табады. Міне, ғажап! Өмірін дамылсыз жұмыста өткізген 99, яки 999 кісі неге өлгенше тамаққа жари алмай кетеді де, дәнеңе істемей жүрген біреуіне мыңдап, миллиондап пайда келеді? Бұл туралы төменде социализм мәселесіне кірген уақытта жазармын.

Орта жүздегі Әз Тәйтеке бидің үрім – бұтағы, аулының игі жақсыларымен оннан аса кісі өрдегі Қуандыққа жолаушылап барыпты. Ыстық шілде күнінде шаңқай түсте бір ақ үйдің сыртына тұра қалып, сөйлес қылса, адам шықпаған соң өздері кіріп келіп отырысыпты. Бәйбіше жөн сұраған жоқ. Бұлардың шаңырқап келгенін көріп, орнынан әрең тұрып, зорға қозғалып барып, сабаны пісіруге мұршасы келе алмағандықтан аяғымен толқып, «балалар біреуің келіп шараны аузына тоса беріңдер», - депті. Сонда бұлар мырс – мырс күліп жіберіпті, - дейді. Бұлар қымыз ішіп кенеліп, маңдайлары терлесіп, өздеріне өздері келіп болған соң, бәйбіше баяулап, қоңырлап сөйледі дейді: ─ «Жылағанды сұрама, күлгенді сұра», деп еді, балалар! Мына мен қымыз құйып жатқанда күлдіңдер - ау, сонда неменеге күлдіңдер? - дейді.

─ Біздің жақтың қариялары асты аяғымен тепкен ырымға жаман деп ұрсып тастаушы еді. Мына кісі ырым - жырымды білмейді екен-ау деп, өзіміздің жақта көрмеген нәрсеміз болған соң, бізге ерсі көрініп, соған күлдік, - дейді. ─ Балалар, бұрынғының мақалын естіген жоқ екенсіңдер, «барында батып іш, жоғында сатып іш, тәңір беріп тұрғанда, шалқаңнан құлап жатып іш». «Дүние деген шіркін кетер болса, өпкеніңмен келмейді, бері беттеп келер болса, тепкеніңмен кетпейді». «Кедейлер ырым етер, ырымы қырым кетер» деген екен, ырымшыл болсаңдар елдерің кедей екен ғой, кедей елдің кісісі кекірт келеді деген бекер емес қой» дегенде бұлар дәнеме айта алмай ұялып қалыпты.

Ақнайман Ойсынбай шешенді замандағы Қамбар деген төре шешендігі үшін сыйлап, қайран қылып сүйреп жүреді екен. Ойсынбайдың бірге туысқандары һәм баласы төренің сыйлағанын арқа тұтып, ұрлық қылады. Қуып келсе, тендік бермей зорлық қылады. Ойсынбай: «қой» деп оларға ақылын алдыра алмапты. Бауырларының қылған ісі асқынып кеткен соң Қамбар Ойсынбайды бір шақырып, екі шақыртса келмейді. Бармаса зорлап апаратынын біліп, үшінші шақыртқанда барады.

Барған соң төре ашуланып ақырыпты: ─ Әй, сен шаңырақ көз! Аузыңнан келген дәмім кетпейді. Арқаңнан қамшымен салған табым кетпейді. Бой теңелдік қылайын дедің бе? Екі шақыртқанымда неге келмедің?Көбеңсиін деген екенсің тұра тұр! - деп төре қалш - қалш етеді.

Сонда Ойсынбай: ─ Мен келмеймін дедім бе, тақсыр! Есік алды ұра болды, үйдің арты жыра болды; бай береке қонды, кедей шетке қонды; етек-жеңім боқ болды, кисем, киер тоным жоқ болды; боқ қалпыммен қалай сізге көріне аламын деп ұялып келмеп едім, - деп жауап беріпті. Төре сонда ойланып отырып - отырып: «Рас айтады - ау құрғыр!». Ашуын тарқатып, тағы да қайран қылып жүрген екен деседі. Осы Қамбар төренің еліне Уақтан шыққан Қарақат Жарқын деген шешен бір құн даулай келген екен. Кісісінің құны анық болған соң, үш күн жатып сөйлесіп, өзі тілді кісі сөз берген соң, төре бұған сөйлесуге Ойсынбайды шақырыпты. Ойсынбай келіп жұрт жиылып отырған соң:

─ Ал, сөйлеңдер, - дегенде, Ойсынбай: ─ Жарқын сөйлесе, орыстан жеген нанын айтады, Ойсынбай сөйлесе, Қамбардан жеген қанын айтады. Мұның билігін хан Қамбар айтсын депті (Жарқын тегінде орысқа тыңшы (шпион) болып, ақы алып, қазақты көп жеген кісі екен). Ойсынбай сонысын айтқан соң, амалсыз Қамбардың билігіне разы болады, билікті маған айтқыз дей алмайды.

Сөзінде тұрмады деп өкпелей көрмеңіз, түгел жазып беруге уақыт болмағандығын жазылған қағаз, қалам, қара сия формасынан да аңғарарсыз. Және оразадағы уақытым қазақ шаруасынан аса алмайтындығы мәлім ғой. Неге десең, бала оқыту, құран, тарауық, рекағат....тиын – сиын, пайда....қарастырумен болады ғой. Және мұны да біліп қойыңыз. Өзіңіз көргендегіден біресе көбейтіп, көп сөздер қосып түзедім. Осындай тетрадь қағазымен отыздан аса қағаз шамасында болар, бәлки, қырық болуы да мүмкін. Сөз жобасы осы екі бөлімнен де белгілі болар.

Омск уезінде Көшен қарауыл, Шабар - Шаншарұлы нағашым еді. Хабарласуға адресін білмеймін. Білетін құрбыларымның бірі жігіттік қылып жазып жіберсе, қандай алғыс айтар едім.

Өткен октябрь жұлдызының 26-сында Троицкідегі «Русско - татарская школдың» бас учителі Латифолла мырза Ғабдулғазизов дүниеден қайтты. 29-шы октябрьде, бейсенбі күні жаназасы оқылып, аса қадір-құрметпен жамбасы жерге тиді. Марқұм ес біліп ержеткеннен бері қарай татар міллетіне көп еңбек сіңірген, сақалсыз балалар былай тұрсын, көп сақалды балалардың көзін ашқан, Троицк шәһәрінде не түрлі жақсылық істерге себепші болған бір кісі еді. Сонысына қарай өлімі де жұртқа қадірлі болды. Медреселерде дәрістер (сабақтар) тоқтатылып, қайғысына ортақтасты. Рухына құран хатым айттырылды. Жаназасына жер қайысқан кісі жиылды. Бас адамдарды қабірінің қасыңда марқұмның қылықтарын сөйлеп, көңіл көздерінен күйікті жастар моншақтатып ұмытпайтындықтарына уағда етті. Міне, көздері ашылып, көңілдеріне сәуле кіре бастаған жұрт балаларын оқытушының қадірін қалай біледі! Мұнан бір жұма бұрын, 23 октябрьде Қостанай уезі, Обаған болысының қазағы Жамалиддин мырза Бейсенов Қазанға ауруын қарата барғаннан қайтып келе жатып, үйіне жете алмай, Троицк шәһәрінде опат болды. Марқұм «Русско - киргизская школаның» заведующийі еді. Қыршын жас (жұмысы) жақсы қазақ балаларының школға кіруге көп көмегі тиген, қазақшылық ісінде шын мұсылман бір адам бар еді. Мұның опатын Троицк қазақтарының көбі білмеді. Мұның өлімінің жай қазақтың өлімінен көп айырмасы болмады. Бұл біздің қазақта оқытушының құны не дәрежеде қымбат екенін көрсетеді. Байқаңыз, біздің оқытушымыз қалай көмілді, бізбен туысқан, қатарымыз деп жүрген татардың оқытушысы қалай? Ердің еңбегін ел білерлік заман бізге де болар ма екен? Біздің еңбекшілерімізге де соңдай күн туар - дағы! Бірақ қашан, қашан? Қайда?

1913, Троицк қаласы.

ТРОИЦК. Былтырдан бері көзіме трахома деген ауру пайда болып, көп азап шектім. Жаздай еврей докторына қаратамын деп өзіме де, шаруама да ауыр тиді. Күзден бері қазақ докторы Әбубәкір мырза Алдияровқа қаратып жүрмін. Қазір тәуірлене бастадым. Әбубәкір мырзаның қазағым, қандасым деп халімді біліп, тегін қарап тұрғанына шын көңілімнен тәңірі жарылқасын айтамын.

Мен өзім жұмасында екі ғана обед етем (ет татам), құр шай мен нан. Киім алғаным жоқ. Киноға, вечерлерге бір мәртебе болсын, барғаным жоқ. Күні-түні айналдырғаным ала қағаздың беті. Әбубәкірдегіден басқа бір тиыным ақымақтық жолға кеткен жоқ. Он хат жаздым, Әбубәкірден әлі жауап жоқ. Мына шошқалыққа не жаным шыдар! Өз обалым өзіме. Мен оған шәкірттікті басынан кешкен деп, жұрттың бәрін сендей көріп сендім. «Қазаққа» бұл туралы жаздым, не өнеді... ? 25 сомды артымнан жіберетін болған соң, үйдің кезіндегі бір зәру жұмысына қалдырып едім. Неше хат жаздым, хабар жоқ. Әкем менен малын неге аясын. Бірақ ел болып қорқып, «атты алады, малды талайды» деп, қалаға қатынаспай жатыр ғой деп ойлаймын. Халім осы. Сонда да қайырмаймын, бір тиыным қалғанша оқимын. Сонан соң, тұрмыс қандай жүк салса да көтерем. Бірақ көңілім оқуда болмақ.

1916, Томск қаласы.

Семей облысы Ускаман уезінде Найман Қаратай елі деген ел бар. Бұл ел екі мыңдай үй. Бәрі бір болысқа қарайды. Волостной управителі һәм қазақ қалпында да бас адамы Ғабділкәрім мырза Ережеп баласы дейтін кісі. Бұл ел Алтай тауының сала - саласына ыдырап көшпелі қалыпта тіршілік етеді. Ғабділкәрім мырзадан басқа да ашық пікірлі Ғабдылразақ қажы, Мұса, Хұсайын, Есмұқан, Қамбар секілді жаңа заманға назары түзу адамдары бар. Жаңада осы Қаратай елінің жақсылары әйелге кеңшілік беріп һәм жесір дауын жоғалту турасында әдейі бастарын қосып кеңес құрды. Мәжілісте не пәле, не жанжал шықса, түбі жесір дауынан шығатындығы сөйленді. Жесір дауының болуына себеп қазақ қызының теңіне берілмеуі һәм жастай атастырылып қойылуы екендігі айтылды, жастай атастырылып қойылуға себеп қазақ қызының малға сатылуы десті. Бұл істердің барлығының да қате екендігі айтылып, ел болып мынадай приговор жасап, жұртқа әшкерлетуге һәм сол приговор бойынша іс жүргізуге қаулы қылысты.

Қаратай елінің приговор қылмақшы болған нәрселері мынау: 1) Қаратай елінде енді мұнан бұлай ешкім ұл мен қызын жастай атастырып қоймайды. Егер атастырып қойса, өскен соң «сүймеймін» деген жағына ел жақсыларына рұқсат, мал берген жағының малы айыпқа салауат кетеді. 2) Ер жеткен ұл һәм қыз бірін-бірі көріп, мән-жайларын аңғарысып ризалық білдірместен бұрын әр екі жақтың әкелері құдалық сөйлеспейді. 3) Бұрынғыша қырық жеті пәлен байтал, пәлендей деген қалың мал һәм кәде мүлде қалады. Әркім өз қалыбына қарай қазына беретін жасаудың сомасындай ғана күйеуден шығындап мал алады. Қаратай елі бұл приговормен бірге күйеуден алынатын мал һәм қызға істейтұғын жасау қандай кісілер арасында қай мөлшерде болуға керек екендігі турасында ақылдасып жоба (правила) жасамақ. Жасаған жобаларын һәм ескі ғұрыптан көрген зияндарын, әйелге еркіншілік беру адамшылық һәм құдайдың өмірі, патшаның низамы екендігін бір кітапша қылып жазып бастырмақ. Бастырылған жоба кітабын әрбір газета басқармаларына жіберіп жұртқа жария қылмақ... Сол жайында «енді міне біздің бастағанымыз осы болсын» деп Хұбайын һәм Ділдәйім деген кісілер балаларының бір-біріне ризалығының соңында қалың малсыз құда болмақшы болысты. «Біз осылай қылмақшы болып тұрмыз» деп Ғабділкәрім мырза Крестьянский начальникке айтқанда: «Киргиз! Сендер ынтымақсыз халық. Мұны істей алмайсыңдар; істей қалсаңдар асып тұрған адамшылық мен, орыс газеттерінде жазып, адамшылықтарыңды жариялармын һәм қолымнан келгенше жәрдемдес, тілектес боламын», - депті.

Сұлтанмахмұт 1916 жылы Қатонқарағай жағынан қайтыл, Томскіге оқуға кетерде біраз уақыт Семейде тұрды. Осы орайда Семейде қазақ оқығандарының бір жиналысы болып, онда июнь жарлығы туралы мәселе қаралды. Жиналыстан кейін алашорда басшыларының бірі болған Халел Ғаббасов «Қазақ» газеті сілтеген бағыт бойынша:

─ Майданға жігіт бермеу керек. Ел көтерілгелі отыр, сендер кейін тартпаңдар, - деді.

─ Сен сияқты сарала түйме таққан төренің қазақ елін алғаш сатқаны бұл емес. Бұрынғыны аз деп, сен тағы сатқалы отырсың ғой! - деді.

* * * 1917 жылы февраль революциясынан кейін Семейде алашордашылардың бір үлкен жиналысы болды. Жиналыс ақырында түрлі мәселелер жөнінде секциялар құрылды. Біз, Сұлтанмахмұт бастаған біраз жастар оқу-ағарту, әйел теңдігі мәселелерін қарайтын секцияға ендік. Секцияның жиналысы жаңа басталған кезде, үйге Семейдің үлкен ғұлама -ишандарын ертіп қаланың саудагер байлары кіріп келді. Жиналыс бастығы: ─ Бұл не? Сіздерге не керек? - дегенде, ғұлама ишандарды бастап келген бір кісі: ─ Әйел мәселесі қаралады дегенге келдік. Бұл мәселе шариғат жолымен шешілуге тиіс. Мына ишандарды сол үшін әдейі ертіп келдік, - деді. Жиналыс бастығы соған тоқырап, көнгендей болып еді, Сұлтанмахмұт орнынан ұшып тұрып: ─ Жоқ, бұларды жиналысқа қатыстыруға болмайды. Бұған кейін қазақ тарихында ең зиянды элемент болып келгендер осылар. Жиналысқа бұлар қатысатын болса, біз - жастар қатыспаймыз, - деді. Осыдан кейін байлар мен ишандар үйден шыға жөнелді. Жиналыс басшылары Сұлтанмахмұттың бұл қылығын жақтырмай қалды.

* * * Со л 1917 жылы қыстыгүні Сұлтанмахмұттың ауыруы тіпті күшейіп кетті. Дәрігерлер, достары оның жатып емделгені, қымыз ішкені жөн болар деп тапты. Осы ретпен Сұлтанмахмұт Шыңғыстаудағы біздің ағайдың үйіне барып, қысырақ байлатып қымыз ішіп, бір айдан артық уақыт жатты. Сонда жатқанда мен бір жолы оған көңілін сұрай бардым. Сұлтанмахмұт өте саналы болушы еді. Ол ауруым жұртқа жұқпасын деп, қатты сақтанады екен. Аурумын, емделіп жатырмын демей, кітапты көп оқиды екен. Төсегінің екі жағында көптеген классик ақын-жазушылардың, ақыл-ой кемеңгерлерінің кітаптары үйіліп жатыр еді. Солардың арасынан Л. Толстойдың, С. Надсонның, Бакуниннің, Плехановтың шығармаларын көзім шалды.

М. Әуезов

Махмұтты еске түсіру Сұлтанмахмұт еш уақытта да өз айтқанынан басқаға көнгісі келмейтін. Мен бала кезімде Сұлтанмахмұтты екі рет жолықтырдым. Ұзын бойлы, құбаша жігіт еді. Ауылға келгенде, өзін басқадан жекелеп, ылғи ойға батумен, бір мәселелерді іздеумен уақытын алатын. Сұлтанмахмұтта ешбір жеңілтектік, бос сөзге үйір болу деген жоқ еді. Ол оқымаған жай халықтың өз арасында отырса да, ылғи мәдениет мәселесі туралы әңгіме айтып отыратын. Екінші жағынан, Сұлтанмахмұт ауылда жүргенде дәйім адамның мінезін, психологиясын сынап, көңіліне жақпаған адамдар туралы отырған жерінде бір-екі ауыз өлең жазып, қалдырып отыратын. Сұлтанмахмұттың бұл тәрізді жазған өлеңдерінің көбі оның шығармаларына кірмеген сияқты. Сұлтанмахмұттың дүниеде жек көргені арамза бай мен залым болыстар еді. Бір жылы жаз күні, мен әлі күні ұмытқаным жоқ, менің ауыл мектебінде оқып жүрген бала күнім еді, Махмұтты көруге бір көршілес ауылға бардым. Онда Махмұттың менімен ісі жоқ, тек жиналған халықтың алдында империалист соғыс жайында оларға әңгіме айтып отырғанын көрдім. Бір уақытта Махмұт пен біз қарайтын елдің болысы өзінің шабарманынан хат жіберіп, «біздің үйге келіп, қала жайынан әңгіме айтсын» деп Махмұтты шақыртыпты. Махмұт хатты оқып болған соң, болыстың шабарманына ашуланып қарады да: ─ Мен Поштай ауылына барып сауын айтатын шапқыншы емеспін, әңгіме іздеген кісі өзі келер! - деді. Махмұттың бұл сияқты еркін сөзі ол кезде жат болатын. Махмұтты тыңдап отырған жұрт қуанарын да, қорқарын да білмеді. Бірақ есіктен шығып бара жатқан болыстың шабарманы өзінің әдетінше:

─ Шоқпыттың баласы, бұл да кісі болған екен! - деді.

Махмұт осы сияқты бірегей айтатын сөзін бөгеп қалмайтын турашыл болғандықтан, оны қалың бұқара өте жақсы көруші еді. Махмұт жүрген жер әрқашан жиын, базар болып, оқуға талпынған жас жігіттердің көбі оның төңірегінде жүретін. Махмұтты ең соңғы рет 1919 жылы көрдім. Онда Махмұт аурудан әбден арықтап жүдеген. Мен ол кезде ашық еш нәрсені айырмайтынмын. Оқуға түсе алмай, Керекуде Мәшһүр -Жүсіптің Әмен деген баласының үйінде жатыр едім. Бір күні Сұлтанмахмұт келді. Әменмен сөйлесіп отыр: ─ Үміт деген нәрсе қашан да болса адамның серігі ғой, мен ауруымды жазып, сендермен бірге қызмет істегім келеді, - деді.

Әмен ол кезде қазақтан шыққан большевиктердің бірі болатын.

Сұлтанмахмұт менің жайымды сұрап, біліп, орысша оқып жүргеніме қатты шат болып, біздің ауылға бір бара алмай кеткеніне өкінді. Бұдан кейін Махмұтты көруге болмады.

М. Әлкей 1940, 22май.

Мен Сұлтанмахмұтпен жастан бірге өстім. Сәби шақтағы сатыр-сұтыр ойынды да, бала кездегі әліппиден басталатын оқуларды да бірге өткіздік. Екеуміз екі жаққа оқуға кеткен, екеуміз екі жақта қызмет істеген уақыттарда Сұлтанмахмұт екеуміз үнемі хат жазысып, достық, туыстық сезімдерімізді білдіріп отырдық. Сұлтанмахмұттың ең қиын шақтарында қаражат жағынан болсын, емдеу жағынан болсын қолымнан келгенінше көмек көрсетуге тырыстым. Ол қатты ауырған кезде Омбы қаласынан оқып алған дәрігерлік білімімді, тәжірибемді Сұлтанмахмұттан аяғам жоқ. Сұлтанмахмұттың өзін де, өлендерін де мен өте жақсы көруші едім. Сол себепті ме қалай, оның көптеген мінезі мен істері, өлеңдері мен сөздері менің есімде қалыпты. Соның ең нақты дегендерін айтып беруді борышым деп санадым. Олар төмендегідей еді. Мен жас кезімде тұрымтай ұстауды, оған торғай, бөдене ілгізуді қызық көруші едім. Кей күндері Мақышпен (ол кезде Сұлтанмахмұтты еркелетіп Мақыш дейтін) бірге ойнамай, өз бетіммен тұрымтайыма торғай, бөдене ілдіруге кетіп қалып жүрдім, өйткені Мақыштың өзі мен шақырғанда бұл қызыққа бармайтын, маған ермейтін. Бір күні жалғыз қалғанына ызаланды ма, әлде басқа ойы болды ма, мен тұрымтайымды қолыма ұстап отырғанымда, ол жаныма жетіп келді де, қолымдағы тұрымтайымды шапалақпен тартып жіберді. ─ Тұрымтайыма неге тиісесің?! - деп мен ренжідім. Сонда ол томсырая, кәдуілгідей салмақтана түсіп мынаны айтты: ─ Сенің тұрымтайың зорлықшыл, жыртқыш! Соны біле тұрып сен оған кіп-кішкентай кінәсіз құстарды жәбірлетесің. Мен сол үшін оны ұрдым. Сұлтанмахмұт тарс-тұрс ашулануды білмейтін, жәбірге көнбейтін ақылды бірбеткей еді. Мұқан молдадан оқып жүрген кезімізде оның осы мінезіне қызығып, біз Сұлтанмахмұтқа әдейі ызаландыру үшін жабылатынбыз. Бірақ ол тіпті де ашуланбайтын. Біздер онан сайын ерегісіп, оны түйебас қылуға шейін баратынбыз. Кейде Сұлтанмахмұттың бір жерлері ауырып та қалатын. Біздің бетімізді қайтармақшы болған Сұлтанмахмұт бір күні әкесіне ақ шоқпар істетіп алады да, сабаққа келгенде бізге көрсетпей бірге ала келіп, қардың астына тығып қояды. Сабақ біткен соң, біз әдеттегідей асыр салып, Сұлтанмахмұтты ортаға ала бастадық. Сонда Сұлтанмахмұт шегіншектеп барып, қар астына жасырып қойған әлгі шоқпарын суырып алып, бізге қарсы қасқая тұра қалып, сол арада қолма-қол мына өлеңді айтты:

Бұл өлеңді біздер сол арада жазып алдық та, шоқпарын тартып алып, сындырып тастадық. Ол еш ренжіген жоқ. Кейін бұл өлеңді бүкіл бала жатқа айтып жүрді. Бұдан бұрынырақ кезде, Сұлтанмахмұт екеуміз қыстың сары аязында ойнап жүрген кезімізде, мен байқамай оның ескі тымағының құлағын жұлып алдым. Сұлтанмахмұт біраз үндемей тұрды да, мені жақын кел деп шақырып алып, мына өлеңді айтты:

Мен ұялып қалдым, ұялғанымнан өзімнің басымдағы тұмағымды кигіздім. Сұлтанмахмұт оны өзіме қайтып берді де, өз тұмағын жалпитып киіп алды. Мен оны үйге алып келдім. Шешеме тұмағының құлағын тіктірдім. Сөйткенше кеш болып қалды да, Сұлтанмахмұт біздікіне қонбақшы болды. Баласын көзден таса қылғысы келмейтін Шоқпыт іңірде жетіп келді. Бірақ Сұлтанмахмұттың біздің үйде екенін білген соң, тамақ ішті де кетіп қалды. Сөйтіп, түнде Сұлтанмахмұт екеуміз бірге жатып, ертеңінде оқуға бірге бардық. Біз осылайша күйеу Мағзұм, Садуақас молдалардан да бірге оқып, балалық шағымызды бірге өткіздік. Тек 1911 жылы ғана біздің ауылға Семейдің мұғалімдер семинариясын бітірген Ахметолла Барлыбаев дейтін мұғалім келіп, үш бөлімді бір кластық орысша мектеп ашты да, мен соған ауысып кеттім. Сұлтанмахмұт мұсылманша оқып қалып қойды. Бірақ қыс бөлініп, жаз ылғи табысып жүрдік. Сұлтанмахмұт нені болса да салғастыра ойлап, оған өзінше сеніп барып иланатын еді. Бір иланса, одан қайтуы оңайға соқпайтын. Ал беті қайтса, сол минутында сілкіп тастап жүре беретін. Әсіресе, зорлық-зомбылық, әділетсіздік, алдау-арбау оның жүрегіне тікенектей қадалатын. Ол бұларға қарсы бар күшін сала күресетін, егер жеңдірмей бара жатса, бұлан-талан ашуланып, қатты ызаланатын. Бір мысал келтірейік. Біздің елде Қарер, Қарабек, Хамза дейтін үш жетім бала болды. Қарабек безгек сияқты бір аурумен сырқаттанады. Баланың аңқау шешесі алдыңғы істерін білмей басқа елдегі бір тәуіпті шақыртады. Тәуіп қойдың өкпесімен қағып жазамын деп, бұлардың бір тоқтысын сойғызып тастайды. Бұл тәуіп осыдан бұрын елдің бір сырқат адамын емдеймін деп өлтіріп алған болатын. Мұны Сұлтанмахмұт та жақсы білетін. Қарабектікіне осы тәуіп келді дегенді ести сала ол жетіп келеді. Келсе, тоқты сойылған, тәуіп баланы ума-жума зікірлеп жатады. Сұлтанмахмұт «мұның не, тоқтыны неге сойғыздың» дегенде, тәуіп оның өзіне ұрсып маңайына жолатпайды. Сұлтанмахмұт ызаланып, ши астында жатқан оқтауды ала сала тәуіпті бастан періп қалады. Тәуіп балаға енді ем дарымайды деп кетіп қалады. Сұлтанмахмұт жастайынан көп оқыды. Әуелде діни мектептер біраз уақытын алғанымен, ол кейін әртүрлі пәндерге, көркем әдебиетке жан-тәнімен кірісіп кетті. Сұлтанмахмұттың бір қасиеті - ол кез келген нәрсені оқи бермейтін, әуелі байқап, не білетін адамдардан сұрастырып көретін. Сұлтанмахмұт тіпті арабша оқып жүрген кезінің өзінде де сол оқитындарын өзінше қазақшаға аударып, талдап, «осылардың не керегі бар» деп отыратын еді. Сұлтанмахмұт, әсіресе, көркем әдебиетті көп оқыды, көп жаттады. Абайдың, Ғабдолланың, Салтыков-Щедриннің, Лермонтовтың шығармалары мен ауыз әдебиетін, халық өлеңдерін жас кезінің өзіңде бас алмай оқып, ылғи жаттап жүруші еді. Кейініректе Л. Толстойдың, Гончаровтың, Кольцовтың, Некрасовтың еңбектерін де көп оқыды. Соларға еліктеп өлең де жазып жүрді. Мәселен, ол Тройцкіде оқып жүріп жазғы демалысқа келген кездерінде бір ретте Ғ. Тоқаевтың «Шурале» деген лақап атпен шыққан «Яшин ташлар» (жасыл тастар) атты көк тысты екі жұқа кітабын ала келіп, ондағы сықақ, мысал өлеңдерін аудармақшы болды. Онда саудагерлерді, Құсайын қажыны келекелейтін, қыздарды әжуалайтын, сынайтын өлеңдер, әңгімелер көп екен. Сұлтанмахмұт соларға еліктеп, өзінше «Сымбатты сұлуға» өлеңін жазды. Ғабдолланың осы кітаптағы көп өлеңін жаттап алды. Ғабдолланың:

дейтін кәрі қыздарды мазақтаған өлеңін әзіл етіп үнемі айтып жүруші еді. Аты есімде жоқ, Ғабдолланың сол кітаптарының бірінде ұлтшылдықты мысқылдайтын өлең сияқты бір үйлесімді әңгіме болды. Онда асханаға келген біреу бұрышқа шашалып, жаман қиналады. Көзінен жас парлайды. Сонда көлденең біреу «неге жылайсыз» деп сұрайды. Бұрышқа шашалып отырған оқығандау кісі «Милләтім үшін» деп жауап береді. Сұлтанмахмұт осыны өлеңмен аударды. Аудармасы тамаша еді. Ол өзінің «Тентектің жиған шоқпары» деп атаған қолжазба кітабын осыдан кейін жазды. Оған Ғабдолланың жаңағы кітаптарынан аударғаны, өз жазғандары енді. Қолжазба кітабы «Сымбатты сұлуға» өлеңінен басталатын еді. Бірақ ол кітабы кейін жоғалып кетіпті. Сұлтанмахмұт өлең жазардың алдында көп ойланып, көп толғанатын, маңайындағының бәрін ұмытатын, жақын адамдарымен де сөйлеспей қоятын. Ол сол ойлану кезінде есінен танған адамға ұқсап кетуші еді. Басының төбесін саусағымен айналдыра беретін. Далаға жеке шығып кететін. Ал жаза бастаса - ақ, өте тез бітіретін, басқа нәрсемен еш айналыспайтын. Ол «Кедей» дастанын да, «Адасқан өмір» дастанын да бір-бір жұманың ішінде бітірген еді. Бұл екеуін жазарда кітапты көп оқып жүрді. Мен Герценнің кітаптарын да оқып жүргенін көрдім. Сұлтанмахмұт Мәшһүр - Жүсіппен 1919 жылы талай рет кездесті: екі рет езі іздеп барды, Баянауылда да талай кездесіп жүрді. Мәшһүр оның өлендерін көшіріп алатын еді. Әлі есімде, Мәшһүр Сұлтанмахмұтпен біздікінде бір кездескенінде: «Қобыланды тұқымынан шыққан батыр Қажымұқан болса, Торайғыр тұқымынан шыққан ақын сенсің», - деген еді. Сұлтанмахмұт біздің жақта совет үкіметін орнату жолында көп еңбек етті. Ол ауыр сырқатына қарамастан ел ішінде волком сайлауын жүргізді, кедейлерді ел басқаруға, билікті өз қолдарына алуға үгіттеді. Көптеген баяндамалар жасады. Сөйтіп жүргенде ауруы асқынады. Ол сонда да ел аралаумен болды. Сол ел аралап жүріп, бір күні Баянауыл болысындағы Қаржас елінде Жанысбай дейтін байдікіне түседі. Сұлтанмахмұттың сырқат екенін және совет үкіметіне қызмет етіп жүргенін бұрыннан білетін Жанысбай волкомның уәкілі ретінде барған оған реңінің нашарлығын көріп, жөтеліп көріп, жаны ашыған болып, ертеден жатқан алмастың бір қасық ерітіндісін береді. Сұлтанмахмұт менің әуелден ескертіп қойғаным бойынша:

─ Дәрігердің рұқсатынсыз ішпеймін, рахмет, - дейді. ─ Қарғым - ау, о не дегенің, мен осыдан жазылған жоқпын ба. Сен маған, - деп Жанысбай иландырады. Сұлтанмахмұт ішеді, бірақ артынша уланып, қолма-қол түнделетіп маған келді. Мен ол кезде Баянауылда болатынмын. Мен дереу дәрімен уытын қайтардым да, енді елге -Ақбеттауға барып, тынығу керектігін айттым. Сұлтанмахмұт менің айтқаныма көнді. Бұл кез 1920 жылдың қысы болатын. Төсек тартып қалған Сұлтанмахмұттың өз үйінде жағдайы болмады. Сол себепті менің немере ағам Шернияздан өз үйіне апарып, жеке бөлмеге қойып күтті. Бөлменің ішіне қарағайдың бұтағын іліп, алмастырып отырдық. Қысырдың қымызын бердік. Әр түрлі ем жасадық. Сұлтанмахмұт біраз айығыңқырады да. Сол сергіңкіреген кезінде «Дала ақыны мен қала ақынының айтысы» атты дастанын жаза бастады. Бірақ көктемде сырқаты қайта демдеді де, содан әрі жазуға мүмкіндігі болмады. Күн жылынғаннан кейін Сұлтанмахмұттың өз қалауы бойынша әкесінің киіз үйін бір төбешікке тігіп, сонда күттік. Сұлтанмахмұт бұл кезде әбден әлсіреп, совет үкіметі жайындағы кішкене кітапшалардан басқа ештеме оқи алмады. Сөйтіп, аса қадірлі замандасым әрі туысым Сұлтанмахмұт 1920 жылы 21 май күні түстен кейін дүние салды да, ойлаған мақсатына еркін жете алмай, бастаған шығармаларын аяқтай алмай арамыздан кетті. Ол өзінің «Кім жазықты?» романын да қайта жазбақшы еді, мұнысы да орындалмады. Мен осының бәріне кейін күйініп те жүрдім. Сұлтанмахмұттың: «Қала ақыны мен дала ақынын» бітіре алмай барамын. Әр ақыңды ез қалыбыңда, өз ниетінде, өз сөзімен сөйлетіп едім. Бірақ мелистік қала ақыны деп отырғаным да совет ақыны емес, капиталистік қаланың ақыны еді. Поэманың соңында екеуін де техникаға жүгіндірмекші едім. Жиған-тергенімді тапсырғанда, осы жайды қадағалап айтарсың», - деген өлер алдыңдағы сөзі әлі есімде. Сұлтанмахмұт менен бір-ақ жас үлкен еді. Бірақ біз оны бәріміз де аға тұтатынбыз. Оның өлер алдында айтқан өсиет есепті ақылы да, бізге борыш етіп қалдырған тілектері де менің көкірегімде сақтаулы. Егер уақытым болса, Сұлтанмахмұт жөнінде өзімше арнайы очерк жазам ба деген ойым да бар. Мұның өзі марқұм Сұлтанмахмұт үшін де, оны сүйіп оқитын көпшілік үшін де пайдалы болар деп ойлаймын.

Хатыңды алдым. Рахмет, жаным! «Аға» деп ескеріп жазғаның шын достарынан айырылып, өмір шіркін махаббатсыз босқа қалды - ау деп түңілген*3 біз сияқты адамдарға зор өл, таянып, жақсылық, үміт. «Махаббатсыз» дегенімді «әлі де болса бір құшақтасқысы келеді-ау мұның» деп ұқпа: қара көз, имек қасты айтпа. Ол бір қазір бізге бүріскен, бүкірейген, көзі суалған кемпір болды. Ең күшті махаббат - шын жүректен сүйісіп, шын ниетпен тілдесер дос табылса, қайғысына да, қуанышына да ортақ болып жасасақ, қалған аз өмірдің азығы осында болар деп ойлаймын. Жүрегін ол ашса, жүрегіңді сен ашсаң, «мұнда не сыр бар» деген құрғыр ой жоқ болса, өмір азығы осындай махаббатта ғой. «Махаббатсыз өмір бос, хайуанға оны қосыңдар»*4 деген терең мағыналы сөз ғой. Құдай әдемі түр берген жоқ, бірақ таза жүрек, сұлу жан берді. Жан мен жүректің сүймеген жақсылығы қалған жоқ. Жалғыз-ақ, сол сұлу жан мен таза жүрек залымдыққа, қиянатқа, дүниенің басқа да кір жағына бастырған жоқ. Біреуді жарға итеріп, батпаққа батырып,**5 соған күлдіре қаратып тұрғаны жоқ, адамның көз жасын қияметке ала кет дегені жоқ. Міне, өз өмірімнің осы жағына ризамын. Енді өмір кемесі қай жарға, қай тасқа соғарын өзі біледі. Жаға жақын, қалқып жылжып келеді. Қалған өмір аз және қызықсыз сұрғылт өмір (қартшылықты айтамын), көшпелі, көңілсіз қара бұлттай қалқыған өмір.***6 Кім біледі қайда, немен тынарын. Алдымен айтып қояйын, үй-ішіне Мерген ұрпақты құшақтап көп сәлем айтамын. Нағашы жеңгей, ұмытпасам, Шәмшияға көп сәлем. Махмұт жайы - көп ойлантатын, көп толғандыратын іс. Шалқып жатқан терең, зор, мағыналы іс қой тіпті. Асықпа, көп ойланғайсың. Кітабына қарап, сөздерін талқылап басқан, қазынасы ақтарылып жатыр. Бір зор игілікті істі қолға алдың, бұл еңбегің зор, пайдалы еңбек болып шығатын іс, «капитальный труд» болар.

Осындай ойлармен білімге аттанғандардың алды болған Сұлтанмахмұт дін, соқыр сенім оқуынан түк мағына шықпайтынын әбден ұғып, олардан безіп, ғылым, білім орыс тілімен жазылған, орыста деп орыс тілін біліп, орыс кітаптарын ақтаруға бел байлаған жылдары ғой: «оллаһиы» - антын төпеп жатқаны.

Осы төрт жолда қанша терең мағыналы ойлар бар! Бұл ауырып жүрген кезінде, ауруынан айықпайтынына әбден көзі жетіп, оған мойындамай жігерленіп асыға жаза бастап жүрген кездері еді. Мәликеге де:

деген сөздері де осы уақытта айтылған сөздер. Ауру кездерінде ауыл Шідертіде еді. Түнде, әсіресе, айлы кештерде Шідертінің жағасында прогулка жасауды сүюші еді. Кейде жардың басында суға төніп отырған жерінен тауып жүрдім. Ұйқысынан оянған сұңқардай бойын түзеп алып, көзін жайнатып, керіліп аспанға бір қарап, ойынан тез айығып, жүріп кетуші еді. Отырғаннан жүріп жүргенді сүюші еді. Не жазатын пландарын айтып келе жатып, тынып қалып, кейде сүрініп кетіп, жығылып қала жаздайтын. Сол Шідертінің жағасында бір түні кейіпсіз, реніш, қайғылы халде болды. Көп ашылып сөйлемей келе жаттық. ─ Саған бүгін не ой түсті? Ауырамысың, неге ренжідің? - деп, неге қапа болғанын ашпаққа сұрауларды жаудыра бастадым.

Ол үндемей келе жатты. Көптен кейін: ─ Сен білмейсің, жан қимақ пен жар қимақ бірдей - ау өзі, - деп тағы үндемеді. Біраздан кейін: ─ Мақал деген көптің ұнатқан сөзі. Халық айтса қалт айтпайды. Бұл бір өзгермейтін шындық - ау өзі. Көз - көңіл айнасы дейді, жан мен жүректің айнасы деп неге айтпады екен? - деп тағы ойға кетті. - Мен, - деді, - бұл дертімнен жазылмайтыныма көзім жетеді, ақыры мені алады ғой. Бұл туралы көп брошюралар оқыдым. Аяғы ажалмен тынатын көрінеді. Сондықтан бүгіннен бастап Мәликені алмасқа бел байладым. Бекіндім, - деді де: - Сен Мәликенің көзіне бір қарап көрші? Көзі қандай ашық, қандай терең сырлы, күлкісі қандай таза, жаны қандай таза, - деп, Мәликенің әр түрлі өзгеше жайын айтып мақтай түсті. - Бір жақсы адамға кездесіп, бақытты жасаған күнін көрсем, жаным жай табар еді. Неге көрдім, неге сүйдім, неге күйдім, неге қидым! Амал не қимағанмен, менен не бақыт табады. Маған тиіп, менен айрылып қалса, оның жаны мәңгі қасіретте қалмай ма. Онда Мәликелік заты жоғалады ғой. Қой, ол бақытты болсын! - деп, бірқатар қайғылы сөздерді айтып кетті. ─ Қойшы, Махмұт, жоқ сөздерді айтпай. Неге өзіңді ерте бастан қайғыға шомдырасың? - дегенде, кенеттен ойланып қалды да: ─ Жоқ, әншейін... сен не айтар екен дегенім ғой. Өмір алда ғой, бүгін өзімді де, сені де мұңға салып жібердім. Әншейін айтам. Жүр, апам ылғи жатар уақытта қымыз сақтап қояды, қымыз ішейік, - деді. Үйіне келдік. Бибіш (шешесі) Махмұттың төсегін салып қойып, ұйықтамай күтіп отыр екен. Екеуміз келгенде, жайраңдап қымыз бере бастады. Махмұт бұдан кейін үш-төрт күн Лермонтовтың прозаларын оқумен болды. Көңілсіз, селсоқ жүрді. Ой, Махмұт! Махмұт! Табиғат мұндай да гений жаратады екен. Сәкенді де көрдім, Махмұт қайда - түпсіз терең дария еді ғой. Ол жазғандарына онша көп мағына бермейтін. Жинап қояйын, сақтап қояйын деген ой онда болмайтын: ең байлық, ең дария - ертең мұнан да көп, мұнан да асыл табылады дегендей күйде болушы еді. Жарайды, бұл әзір осымен тұра тұрсын. Енді сенің сұрауларыңа келейін. 1914 жылы мен Омбыдамын. Ауылдық школға 1907 жылы түстім, 1908 жылы Омбыға гимназияға түсуге бардым, экзамен бердім, экзаменді жақсы ұстадым. Бірақ бізді Курачкин дейтін директор алмады: еврей сауда істеп күнелтеді, қазақ мал бағады, мен мына офицер мырзалардың балаларын қайда қоямын, бара беріңдер деді. Содан қайтып, Павлодардың қалалық мектебінде қалдым. Одан бір жыл оқып, Қарқаралыға русско -киргизское училищеге келіп түстім. ...13 жылы оны бітірместен, Омбыға дәрігерлік мектепке түсіп кеттім. Сәкен екеуіміз бір жыл барып түстік, ол семинарияға түсті. 17 жылы ең алғашқы қызмет Арқатта - Абай елінде басталды. Одан Баянға ауыстым. Махмұтпен, Мәшһүрмен кездесіп жүрген мұндағы пәтерім Бутаков Мишка дейтіннің үйі. Қаланың күншығыс шетінде. Терезесінен Сабындыкөл көрініп тұратын. Ат шабыс, ойын сол үйдің алдында болатын. Махмұт Том қаласына, әрине, хат арқылы келісіп, ақылдасып кеткен. Ойы - орысша білім алу. Томды таңдап алғаны - Григорий Николаевич Потанин студенттер арасынан Әлімханды қалап, оған орыс балаларына сабақ бергізіп жүр дегенді естіп, Әлімханнан оқымақ болды. Томға барғандағы мақсаты: орысша оқу және Әлімханнан оқу. Зерек қазақ студенті ұғындыра біледі деген ой. Әлімхан да одан жақсылығын аяған жоқ. Сұрауларыңның жауабы осы. Троицк барсаң, Жаһанша Сайдалин деген адвокат, Әбубәкір ұмытпасам, Жамақұлов или Алдияров деген Махмұттың көзін емдеген врач бар, солардан бір пайдалы іс табылуы мүмкін. «Айқаптың» архиві сонда болу керек. Архивті тексерсең, онда Махмұттың қолжазбасы бар болар. Одан кейін, «Би баласы» деген атпен жіберген менің де басылмаған мақала, өлеңдерім болар. Басылған материалдардан табылып қалса, оны да ескере жүр. Троицкіге әуелі барып, екі-үш ай оқып, тастап кеткен медресесі - «Мадрасай расулия» деген Зейнолла ишанның медресесі. Зейнолланың баласы осы күні Уфада мүфти ғой.

Міне, қалқам, сұрауларыңның жауабы осы болар.

Өзім аман-есен тұрамын. Анда асығып қайттың. Жеңгеңнен көп сәлем. Жақсы сыйлай алмадым деп өкінеді. Аз уақыт, тығыз аттану болды дейді.

Сұлтанмахмұттың анасы Зүплен Қарауыл еліндегі Жадайдың қызы. Менің әкем Қожахмет пен Сұлтанмахмұттың әкесі Әбубәкір елден көшіп кетіп, жезделері Әнәпияны сағалап Шабан - Шаншар еліне барғанда, Әнәпиядан пәлендей жақсылық көре алмай, оның жылқысын бағады. Әнәпияның жылқысын бағып жүргенде Меңіреуді қыстайтын Оспан аулы Әбубәкірдің салығы болады. Ол көбінесе Жадайдың үйінде жатып, кір - қонын сонда жуғызып алады. Соның арқасында Жадайдың ұлы Бәкенмен танысып, сол арқылы оның қарындасы Зүпленмен көңілдес болады. Бәкеннің көмегімен екі жақ құдалық ырымын істеседі. Әнәпияның әйелі Шымпыр Әбубәкір мен Қожахметтің апасы, Әнәпия оны біздің жақтан 40 кісімен келіп әкеткен екен. Зүпленді Әбубәкір (Шоқпыт) жиырма жасында алған. Төрт жылдан кейін Зүплен екі қабат болып, 1892 жылы қысқа салым Меңіреуде Сұлтанмахмұт туады. Сұлтанмахмұт жасында әдемі, толық, жылауды білмейтін сүйкімді бала болады. Жұрт оны қолдан-қолға түсірмей еркелетіп, өзін Мақыш деп атайды. Сұлтанмахмұт өзі де есейгенге шейін өзін Мақышпын деп жүрді. Тек 1911 жылы ғана, «Зарландым» әңгімесін жазғанда ғана бірінші рет ол Сұлтанмахмұт деген толық атты қойды. Зүплен Сұлтанмахмұт туғаннан кейін екі жылдан соң Бәшенді (Байқоңыр) көтереді. Ол туғаннан кейін төрт айдан соң, 27 жасында, екі қарғасының қызығын көре алмай, Зүплен жастай қайтыс болады. Бұдан кейін Шоқпыт пен Қожахмет Қарауылдан өз елдеріне - Баянауылдағы Сүйіндікке көшеді. Шоқпыт Торайғыр көлін қыстап отырған Дүржанның қоңсысы болады. Дүржанның Қожахметтен басқа балалары ол кезде үйленбеген еді Сұлтанмахмұт екі-үш үйдің арасында жүгіріп жүрген жалғыз бала болатын. Ол Дүржанды «әке», Дарманды «әже», Жұматайды (менің шешем) «апа», Қожахметті (менің әкем), «қошақай» дейтін. Торайғыр - Сұлтанмахмұттың төртінші атасы. Біздердің өзіміздің ру аты болған Сүйіндіктен бері таратқандағы ата-тек шежіреміз төмендегідей:

Мен Сұлтанмахмұттың өмірі мен шығармаларының жазылу тарихын жеке кітап етіл жаздым. Ол Академияда сақтаулы. Оның бәрін келтіру мүмкін емес.

Мен Сұлтанмахмұтты 1919 жылдың октябрь айынан бері білем. Екеуіміздің ауылымыздың арасы 125 шақырым. Бізде - Баянауылда Боқырау жәрмеңкесі деген үлкен жәрмеңке болып тұрды, сол жәрмеңкеде мен Сұлтанмахмұтты бірінші рет көрдім. Ол ноғайдың үйінде жатыр екен. Сол үйге Сұлтанмахмұтты көруге сағат үштің кезінде өзім іздеп келіп, сәлем бердім. Оны көптеген жігіт қоршап отыр екен. Мені Сұлтанмахмұтпен Шерияздан деген немерелес ағасы таныстырды. Бірақ мен Сұлтанмахмұтты Шерияздан таныстырмастан бұрын да білуші едім. Сұлтанмахмұт сол кезде-ақ құрт ауруымен ауырып жүр екен, өйткені оның жанында түкіретін шынысы тұрды. Шынының аузын жауып ұстайды. «Аузын ашып қойса, ішіндегі құрт далаға шығып кетеді», - деп әзілдеп отырды Сұлтанмахмұт. Сол жәрмеңкеде жүргенімізде, сауда жасап жүрген орыстың, ноғайдың саудагерлерін көріп, Сұлтанмахмұт: ─ Осы күнде де сауда жасап жүрген орыстың, ноғайдың саудагерлерін мен ақылы жоқ ақымақ деп түсінем. Біз өзіміз осы күні уақытша Колчакқа бағынып отырған халықпыз, ал осы саудагер орыс, ноғай байларының ойына бұл кіріп те шықпайды. Әсіресе, міне, біздің Ақмола, Қызылжардың ноғай саудагер л ерінің есі жоқ екен, - деді. Сол уақыттың өзінде де Сұлтанмахмұт: «Сірә, менің өмірім ұзақ болмас, сонда да осы жаңа дүниенің, жаңа тұрмыстың, жаңа өмірдің шет жағасын болса да көрсем екен», -деуші еді. Сұлтанмахмұтпен танысып, біраз әңгімелесіп отырғасын, қоштасып - амандасып кеттім мен. Содан елге барғасын мен ауырып қалдым. 7 январь күні Сұлтанмахмұт біздің ревкомның сайлауына келді. Сол ревкомның мүшесі болып сайланды. Сайлауда екі жақ болды: бірі - байлар жағы, екіншісі - кедейлер жағы.

Сол кедейлердің жағы Сұлтанмахмұтты ревкомның мүшесі етіл сайлады. Сұлтанмахмұт Далбан ауылына келгенде, мен де Сұлтанмахмұт сияқты туберкулезбен ауру едім. Мені ревкомның мүшелігіне Сұлтанмахмұт өзі сайлатып қойды. Содан ай жарым өткесін мен ревкомның қызметіне кірістім. Сосын май айы болып қалды. Сол кезде Сұлтанмахмұт қатты ауру деп хабар келді. Мен көңілін сұрау үшін Ақбеттауға жүріп кеттім. Келіп көңілін сұрасам, екі иығынан демін алып жатыр екен. Ол кезде май айының 15-16 шамалары еді. Сұлтанмахмұттың әйелі жоқ болатын ол кезде. Сонда Мәлике деген бір қызды Сұлтанмахмұт: «Мен бәрібір өлем, бірақ осы Мәликені алғаным болып есептелсін, қасымда бір-екі күн болса да отырсын», - деп қасына отырғызып қойыпты.

Сұлтанмахмұт мен барғасын менен сұрады: ─ Ал сен алыс жерден келген екенсің, сенің елің не болып жатыр? Біздің елде әлі совет заңы жүрмей жатыр. Бізде мына бір Жақып қажы деген пәле жасап жатса керек. Дегенмен, совет деген Жақып түгіл оның әкесіндей кісінің де мойнына жұлып алады ғой. Ал енді заман сендердікі. Менің бүгін-ертең құрт қолқамды қиюға жақындады. Мен сендерге көп түсіндіруге шамам жоқ. Елге қалай да тез еңбек сіңіріп, дұрыс басшылық етіңдер, - деді.

Жасыңда Сұлтанмахмұттың маңдайында кекілі болды, білмеген адам оны әйел бала деп қалушы еді. Бетіңде шешектен қалған бұжыр даты бар сарғыш бала еді. Інісі Бәшен Шоқпытқа тартқан, Сұлтанмахмұты нағашысына тартқан деуші еді. Шоқпыт Қарауыл елінен көшіп келіп Бибішке үйленгеннің келер жылы тастан, топырақтан қалап, Торайғырға қараған жер шетіне жалғыз қыстап, үй салып алды. Қорасы да тастан қаланған. Үйдің қалыңдығын бір кездей қылып қалады, артық бейнет, артық расходқа қарамады. Су да алыс болды. Су алатын бұлақ барып-қайтуы үш шақырымдай еді. Малын Торайғыр көлінен суарды, қол де алыс, екі шақырым еді. Осы қыстауға бірнеше жыл қыстады. Оған қажымады, жалғызбын демеді, Сұлтанмахмұт пен Бәшеңді өзі оқыта бастады, үйткені өзінің аздаған арабша хат танитыны бар еді. Жаз ел жайлауға көшкенде, әйелінің жақыны Жақсылықтың баласы Тортай дегенді «балаларымды оқыт, сабақ бер» деп қолына ұстатады. Тортай домбырамен өлең айтатын, арабша бейіт айтатын еді. Өзі жас, түнде алтыбақан қасында болады. Шоқпыт оны талай алтыбақан басынан алып қайтатын. Ел Келбет дейтін жайлауда, Шоқпыттар бөлек ауыл. Ай қараңғы. Түн. Біздің ауылдың қотанындағы қойы үрікті. Ауыл у-шу, шулап үрген ит. Бір лақ бақырып барады. Қасқыр алып қашып барады деп, барлығымыз қуып келеміз. Беті төменгі тас шұқыр. Бір уақта лақ жақтан адамның ойбайлаған дауысы шықты. Келсек, біреу біреуді сабап жатыр. Бұл не десек, лақ болып бақырып қашқан Шоқпытың бала молдасы Тортай екен. Лақ бақыра жөнелгенде, Шоқпыттың қабаған шолақ төбеті жұрт айтақтап далаға шыққанда қуа жетіп, Тортайды алып тұрған. Іле жүгірген Шоқпыт Ақшолақ қасқыр алып жатыр ма деп келсе, молдасын талап жатыр екен. Айырып алдық. Шоқпыт айтады: - Мен мұны балаларымды оқытады, тәлім береді десем, мұның қылып жүргені мынау. Ендігәрі мұндай істеме. Сені көріп балалар не болады? Біздің ауылда да молда бар. Ауыл арасы жақын. Бізді Жұмат оқытады. Бірақ біз қой өрісінен барамыз. Ұйқымыз келіп қалғып отырамыз, түк ұқпаймыз. Шоқпыт олай оқытпайды, балалардың ұйқысы қанған соң асын беріп, сонан кейін оқытады. Тортайды бір-ақ жыл ұстады. Одан кейін Садуақас молдадан бәріміз бірге оқыдық. Біз бұрын хат таныдық. Мына екі бала кеш, бірақ бір айтып берген сабақты Сұлтанмахмұт жаттап алатын болды. Шоқпыт балалары өсе бастағанына өте қуанушы еді. Балалары не тілесе соны орындап тұрды. Өскен сайын Сұлтанмахмұт адамға жақын, жуас, бет - пішіні сүйкімді, жылы жүзді болды; өгей шешеге еріксіз жақты: өзінің ішінен шыққан баладай болды, басқалығы болмады. Сұлтанмахмұт қызықты бала еді: басқа балаларына артық ойнау, былғану, күлмен ойнау онда жоқ, қолы-басы таза. Көбінесе жұрт осы тазалығын ұнатады. Сұлтанмахмұт он бестен аса бергенде Мұқан молдадан оқыды. Мұқан молда Сары деген елден, Сары ішінде Тұлжан ұлы атанды. Мұқан өзі молда болса да, шариғат жолын көп күтпейтін еді. Өзі баласын орысша оқуға берген. Жақия дейтін баласы Омбыдағы медицинская школада оқып жүрді. Отырған жері күлкі, сауықшыл адам еді. Оқытқан балаларына басқа молдаларша дүре салмаушы еді. Шариғат орнына өлең жаздырып, өзі өлең жазушы еді, сабақ арасында бір-бір ауыз өлең жазып, бал ал ардан оған жауап күтуші еді. Мұқаннан оқыған Сұлтанмахмұт пен Шәйбай көбінесе өлеңге қарай бейімделе бастады. Мұқан молда Сұлтанмахмұтты жазған жауабына ырза болып жақсы көре бастады. «Бұдан оқыған бала бұзылады» деп жұрт балаларын шығарып алды. Бір күні Шәйбай екеуіміз Махмұтқа барып қайттық деп Шоқпыттікіне бардық. Барсақ Махмұт үйде. Біз барып отырғаннан кейін, Махмұттың шешесі Бибіш: ─ Ойбай, сендер осы күлкілеріңді қойшы, жай жүріңдер! Мына Махмұт қымыз ішіп тұрған жерінен қымызын іше алмай, көрдің бе бүгін жылқышы Ахметтің қылған ісін? -деді.

─ Иә, не бопты? - дестік. ─ Бүгін Садық үйінің танғышын кесіп, киізін тіліп тастапты. «Мұны қылған Кенжетай, Шәйбай, Махмұт - үшеуі, мен көріп қалдым» деп бүлік салған жоқ па осында.

Біз таңдандық. Сонда Махмұт: ─ Осы Ахметті бір сабап берші, Кенже аға! Барғанда маған сүйген көзімен қарағаны құдайдың төріне кіргенімдей болушы еді, - деді.

─ Кенже аға, ұмытып кеттім, өйтсе де, - деп қарындашын алып мынаны жазып берді:

Міне, осы өлеңді домбырамен өнге салып айтып жүрдім. 1911-1912 жылдарда Сұлтанмахмұт оқимын деп Керекуге барды. Басқа да оқу іздеді, бірақ таба алмады. Онда кейін Тройцкіге барам деп талап етті. Шоқпытта оқытатын хал жоқ және баласының білгенді біреуге молдалыққа тұрып бала оқытуын қалады. Осы турада Махмұтқа көп ой түсірді. Шәйбай арқылы Шәйбайдың әкесі Аббасқа айтқызды. Аббас - оқыған адам, адам қарайтын дәрігер. Оқимын деген баланы жақсы көретін және Шоқпытқа айтатын: «Осы балаңды оқыт, осында бірдеме бар, ойлы адам болады, бұл тек адам болмайды», - деп, Сұлтанмахмұт оқуға жүрмек деген сөз құлағына тиісімен өзі басшы болып Махмұтқа қаражат жинап берді. Бергендер - Шерияздан Айманов, Аббас Айманов, Садық Қорабаев, Қамар Қасымов тағы осы сияқты. Тройцкіге барып бірер жыл оқып, 1914 жылы қайтып келді. Сұлтанмахмұт өскен, білім алған, бірақ қаражаты кемдігінен бітірмей қайтқан. Ғабдолла Тоқаевтың сөздерін көп жинаған. «Айқап» журналын алып оқитын болған. Көп шығармалар шығарған, журналға да сөз жазған. Біз ортамызда Махмұт сықылды адам болғанына өте қуанып қалдық. Сұлтанмахмұт біздің бұл қуаныштымыз бен үмітімізді өле-өлгенше ақтап кетті.

1916 жылдың күзінде Том қаласына (ол кезде біз қазіргі Томск қаласын осылай атайтынбыз) сырқатын емдеуді және орысша оқуды арман етіп Сұлтанмахмұт келді. Менің Таутехнология институтында оқып жүрген кезім еді. Ол Томға келісімен мені іздеп тапты. Әрине, мен Сұлтанмахмұтты «Айқап» журналы бойынша бұрыннан білетінмін. Ол сол өзімнің ұғымдағыдай жігіт болып шықты. Сұлтанмахмұт маған шу дегеннен-ақ ұнады, себебі ол алғаш көріп отырған адамым ғой, бірінші рет кездесуім ғой деп тартынбайды екен: ашық сөйлеп, ішкі сырын, саяси түсініктерін именбей жайып салып отырды. Ол кезде қазақ даласында ұлт-азаттық көтерілісі жүріл жатқан. Шай басында осы жайында әңгіме қозғағанымызда, Сұлтанмахмұт: ─ Сіз сағынғандықтан ба, әлде патша өміріне қарсы шыққандардың жағдайын жете білгіңіз келгендіктен бе, әйтеуір менен елдің халін көп сұрайсыз. Сонда сіз соғыс майданына қазақтардың жігіт бергенін жөн деп ойлайсыз ба немесе оны қырылу деп ойлайсыз ба? - деді.

─ Кім білсін, бермесең өз жерінде қырады, ауыл-аймақ, бала-шаға бірге кетеді; берсең майданда қырылады, онда ел аман қалады. Бірақ жігіттерсіз елде не сән қалады? Ендеше беру де жақсы емес. Мұның өзі бас шатыстыратын нәрсе. Менің елмен, қазақ оқығандарымен байланысым шамалы, олардың не істеп жатқандарын, не ойлайтындарын мен білмеймін. Сұлтанмахмұт ішінде бір құпия сыр бардай біраз ойланып отырды да мынаны айтты: ─ Иә, қырылыстан былайда - былайда қашып құтылуға болмайды. Бірақ күреске шыққандардың өз жерінде тірегі де, күші де мол болады ғой.

─ Сен күш көрсетуді жақтайсың ба? - дедім мен. ─ Жақтаймын, бірақ ақылды күш болу керек, - деп, Сұлтанмахмұт тағы да терең ойға шомды. Тегінде ол халық, бостандық жайын айтқанда ашына, қобалжи, қайғыра сөйлейтін адам болды ғой деп ойлаймын. Сұлтанмахмұт «Орыс тілінсіз ғылым, мәдениет жоқ қой» дей отырып, келген бетте сырқатын емдету жайынан гөрі осы жағын баса айтты. Мен ол кезде өзім институтта оқи жүріп, қалада тұратын еврей, орыс балаларына орыс тілінен жалданып сабақ беретінмін. Олар әжептәуір ақша төлеп тұрды. Мұны білген Сұлтанмахмұт бір күні: ─ Орыс тілі бұларға өте қажет болғанда, бізге тіпті қажет қой. Мен «нан сұрарлық болса жетеді» дейтін орыс тілі үшін емес, үлкен кітаптарды оқи, түсіне алатын, реті келген жерде орысша жазып жіберетін орыс тілін үйренгім келеді, - деді. Мұнысы - маған оңдап оқыт, көп үйрет дегендегісі еді. Мен Сұлтанмахмұттың бұл тілегін өз шамамша орындап бақтым. «Кедей» поэмасының эпиграфын орыс тілінде жазуы осының нәтижесі ме деп ойлаймын. Мен Сұлтанмахмұттың талабына өте разы болдым. Бірақ ең әуелі қаладағы атақты бір терапевтіге көрініп, емделуін мақұл көрдім. Біз бұл мақсатымызға жеттік те. Сонда әлгі дәрігер Сұлтанмахмұтты емдегені үшін 50 сом ақша алды. Ақшаны төлегенде Сұлтанмахмұт қатты күйініп: ─ Бұл не деген сұмдық! Жақсылықты ақшаға сату адам үшін ұят емес пе? - деді.

─ Мен ақшамды аяп немесе дәрігерді кінәлап тұрғаным жоқ. Бүкіл адамға ортақ әрі өте қажет жақсылықтар бар ғой. Мәселен, емдеу, оқыту сияқты. Осылар тегін болуы шарт емес пе? Өйткені, біріншіден, әркімнің де ауырса емделгісі келеді, екіншіден - әркімнің де оқығысы келеді. Ал осыларға жаңағыдай қымбат еңбек ақы алатын болса, соған үкімет душар етсе, онда әлгі әркімдердің бәрі бірдей жаңағы жақсылықтарды көре бермейді ғой. Менің де көп сандалуым мен жүдеушілігімнің күре тамыры осында жатыр, - деді. Сұлтанмахмұттың бұл сөзі маған ұнады, бірақ мен де сол тұста жалданып бала оқытатын адам болғандығымнан көңіліме алыңқырап:

─ Құдай сақтасын. Менің пікірлерімнің бір шеті келешекте жататын сияқты. Жасым кіші болса да, мен сізден өтінейінші - менің жаңағыдай сөздерімді өзіңізге қарай бейімдей бермеңіз. Мүмкін, мені сынап көргіңіз келетін шығар, онда рахмет айтамын.

Мен кідірместен жауап қаттым: ─ Жақсы. Бірақ мен сенен сабақ оқытқаным үшін де, сынағаным үшін де ақы алмаймын.

Сұлтанмахмұт үндемеді. Бірақ кейініректе: ─ Мен сізді тегін оқыту жолына қарай бастадым ғой деймін. Менің сізге ақша төлемеуімде қазақшылық та, туыстық та жоқ екеніне сеніңіз, - деді. Сұлтанмахмұт Томда өлең, шығарма жазумен шұғылдана қойған жоқ. Мұның екі себебі болды: біріншіден, ол түгелдей орыс тілін үйренуге беріліп кетті, екіншіден, денсаулықты да сақтау қажеттігін мен үнемі ескертіп отырдым. Сұлтанмахмұт өте алғыр еді әрі оқығандарын өзінше ойластырып барып қабылдайтын. Ол бір қыстың ішінде орыс тілі грамматикасын, әсіресе синтаксисі мен этимологиясын жете меңгеріп алды. Орысша жақсы сөйлемегенімен, жазуға, ұғынуға келгенде өте жетік болып шықты. Ол менің үйімнен Л. Толстойдың, Руссоның тағы басқа саяси брошюра кітаптарын оқып жүрді және оларды терең түсінетін еді. Сұлтанмахмұт қыс ортасында қаражатсыз қалды. Мен оған көмектесіп тұрдым. Ол көбінше біздің үйде болды. Сөйтіп жүргенде февраль революциясы болды да, март айында екеуміз де Семейге кеттік. Оның жол қаражатын мен көтердім. Семейде ол алашорда құрған қазақ комитетінің кіші хатшысы, ал мен жер мәселесі бөлімінің мүшесі болып істедік. Комитеттің басшысы Омбыда оқыған Райымхан Мәрсеков дейтін еді. Сұлтанмахмұт мұнымен шу дегенде-ақ келіспей жүрді, тіпті ұрысып, төбелесуге шейін барды. Анығын айту керек, екеуін райластырып, Сұлтанмахмұттың біраз жүріп қалуына мен себепкер болдым. Сұлтанмахмұт мені ұстазым деп жүгіне сыйлап, тілімді алатын еді. Ақыры ешбір жылы сөзге жүгінбей, менің де тілімді алмай 1918 жылдың февралында еліне кетіп қалды. Осыдан кейін мен де ала көңіл бола бастадым. Ақыры алашорда басшыларына жақпай, 1918 жылғы земство сайлауына да шақырылмай қалдым. Сұлтанмахмұтта менің байқауымша, жалпы адамгершілік, әділдік, адам ғұмырының ұзақ болуы, бақыт, теңдік сияқты гуманистік тілектер басым еді. Ол қандай мәселе жайында әңгіме қозғасақ та, ылғи осы тұрғылардан қарайтын, белгілі бір саяси бағытты, белгілі бір партия жолын берік ұстанбайтын сияқты еді. Рас, Сұлтанмахмұтта идеялық нысана берік болды, бірақ ол идея белгілі бір саяси ағымға, партияға берілгендіктен емес, халық мүддесінен, өз сенімдерінен туып жататын. Осыған қарағанда, мен Сұлтанмахмұттың қоғамдық бағыты да, саяси көзқарасы да, партиясы да әділдік пен бостандық па деп ойлаймын. Бостандықты ол кезде қазақ оқығандары екі түрлі бағытта түсінетін: біріншісі - иісі қазақты Россиядан бөліп әкету. Бұл - нағыз ұлтшылдық. Екіншісі - қазақ халқын екі жақты езілуден құтқару. Сұлтанмахмұт осы соңғы бағытта, яғни демократтық бағытта болды. Өйткені Сұлтанмахмұт февраль революциясы кезінің өзінде бай, кедей деп бөліп, маңындағылардың ойын, ісін, қызметін кедейлерге тигізер пайдасына қарай бағалайтын. Сұлтанмахмұтта ұлтшыл деген пікірлер де болған сияқты. Менің ойымша, ұлтшылдықты адамның болған жерінен, оның солармен аралас жүруінен, онда қызмет істеуінен емес, беталдысының жалпы бағытынан, ішкі дүниесінен іздеу керек. Осы жайды ескергенде, Сұлтанмахмұт ұлтшыл болып шықпайды. Сондықтан ол бес-алты ай ұлтшыл болды, кейін түсінді де безіп кетті деу қисынсыз. Өйткені идея жолындағы адамның сырт әрекеті заман түріне қарай өзгергенімен, ішкі мүддесі сол күйінде қалмақ. Оны өзгерту үшін көп уақыт, тарихи жағдайлардың тұтас бір жүйесі қажет. Әрине, адамға мінездеме беру үшін, онымен ұзақ уақыт бірге болып, іштей де, сырттай да араласып кету керек. Ал мен Сұлтанмахмұтпен бас-аяғы бір жылдай ғана бірге болдым, оның өзінде де Сұлтанмахмұттың істес, сырластығынан гөрі шәкірттік мінезі басым еді. Ол өзін менің алдымда тұйық ұстайтын, өйткені сыйлайтын. Алайда, сол аз уақыттың ішінде мен Сұлтанмахмұттан ерекше бір қасиетті аңғардым, ол -өткір сабырлылық. Мен осы өткір сабырлылықты оның шығармаларынан да көремін.

В начале июля 1940 года фотоочерковая бригада Павлодарского областного отделения Общества изучения Казахстана в составе фотографа Д.П. Багаева и автора этих строк посетила родину выдающегося казахского писателя Султанмахмута Торайгырова. Бригада ставила себе скромную цель: осмотреть и сфотографировать могилу поэта, точно установить в каком доме он родился, рос и провел последние дни своей жизни, а также записать воспоминания людей, лично знавших Султанмахмута... Многие здешние колхозники хорошо помнят Султанмахмута Торайгырова. Есть среди них даже бывшие друзья поэта, страстные поклонники его творчества. Таким оказался колхозный кузнец Каттал Сеитов. Ему не раз приходилось бывать в доме Султанмахмута, ездить с ним по степи, слушать его беседы и пламенные стихи, которые он частенько читал в кругу аульной молодежи, собиравшейся у него по вечерам. Сеитов нас удивил не только хорошим знанием творчества своего земляка, но и недюжинным самодеятельным дарованием. Он прекрасно поет и играет на домбре. По нашей просьбе Сеитов спел одно из лирических стихотворений Торайгырова - «Плач девушки» - под собственный аккомпанемент домбры. Выступление произвело большой эффект. Собравшиеся колхозники, особенно молодежь, шумно и долго ему аплодировали, бросали реплики: «Ой, шіркін-ай! Ой, жақсы!». После этого Сеитов исполнил еще несколько вещей. Все они были тепло и радостно встречены слушателями. Учась сперва в Троицке потом в Томске, Султанмахмут каждое лето приезжал домой на каникулы. Обычно он привозил с собой полный чемодан книг, журналов, различные вырезки из газет и много тетрадей со своими заметками, записями и творческими замыслами. Все это он тщательно перебирал, нужное откладывал в особую папку и в первый же теплый пригожий день брал «свои дела» под мышку, прихватывал с собой парочку - другую из книг (конечно, из беллетристики) и далеко уходил в горы или степь. Там он забирался в степь, выбирал где-нибудь тихое и укромное местечко, садился на камень, раскладывал на коленях бумаги и предавался глубоким думам. А если уходил в степь, то непременно на такое расстояние от дома, чтобы не слышно было ни мычания скота, ни лая собак, чтобы над степью была полная тишина и покой. Облюбовывал какой -нибудь тенистый куст таволожника, приминал с одной стороны траву и ложился на спину. Проходило полчаса - час, а он все лежал на спине, грыз сухую былинку и задумчиво наблюдал за парящим в небе коршуном. В воображении рождались картины, образы, сами по себе приходили слова, начинали тесниться они в бесконтурную обойму строчек, слагались рифмы, натягивалась строгая и упрямая тетива напевности - и Султанмахмут поспешно перевертывался на живот, раскрывал тетрадь, и его карандаш торопливо бежал по белому полю листа, оставляя за собой волнистые дорожки жгучих и пламенных стихов. Бывало и иначе. Бывало, когда он, переполненный ненавистью к эксплуататорским классам: баям, волостным управителям, чиновникам, судьям, отягощенный мрачными мыслями о судьбах своего народа, поднимался с земли и, вообразив, что перед ним стоит огромнейшая толпа народа - оборванною, нищего, голодного и забитого, - призывал его к борьбе, к новой жизни, к счастливому и радостному будущему. В такие минуты вид у него был дерзновенный и вызывающий. Он беспощадно громил все старое, пробуждал в народе самосознание и увлекал его за собою вперед. Но ораторских способностей у него хватало ненадолго. Из приподнятого стиля он быстро сбивался на импровизацию, выпаливал экспромтом два - три куплета, запинался и смолкал. Опускался на колени, минуту молчал, но потом, охватив голову руками, разражался громким и продолжительным смехом. Смех этот, однако, был надуманным, искусственным. На его глазах блестели слезы. Однажды Султанмахмут возвращался с очередной прогулки. Над степью стоял тихий теплый вечер. За горы спускалось солнце, в воздухе неподвижно держались жаворонки, со стороны аула тянуло горьковым привкусом кизячного дыма. Проходя мимо зимовки Карабека, Султанмахмут случайно заметил у его ворот стоявшую лошадь. Он подошел ближе и присмотрелся. Лошадь была незнакома. Вероятно, кто-то приехал из дальнего аула. Подойдя к тетушке, которая вышла взглянуть на самовар, Султанмахмут спросил у нее, что за человек пребывает в их ауле. ─ Не знаю, право, - ответила женщина, - говорили бабы, как - будто бы старый Ходжа приехал, но сама я не видела. При произношении имени Ходжа Султанмахмут побледнел. Он много слышал об этом плуте и прощалыге. Ходжа имел приличное хозяйство, от безделья разъезжал по аулам и иногда занимался знахарством; Султанмахмуту было также известно, что в прошлом году этот самый Ходжа лечил ребенка у Тайникеша. За то, чтобы изготовить «рецепт», который, по его уверениям, должен был выгнать всю хворь из больного, он взял с Тайникеша три аршина хошмы. Но ребенок на второй же день умер. Теперь этот коновал приехал лечить Карабека. Султанмахмут отдал свои книги тетушке, выдернул с крыши палку и направился к дому. Женщины бросились за ним. Через минуту из ворот Карабека выскочил растерянный лекарь. Он был без чапана, с непокрытой головой и в легких ичигах. Кебисы забыл у порога. За ним с палкой гнался Султанмахмут, а за Султанмахмутом вереницей вытянулись казахи. Ходжа бросился к лошади, хотел вскочить в седло, но Султанмахмут в это время нагнал его и вытянул палкой по спине. Знахарь вскрикнул. Повернулся спиной к седлу и, выставляя вперед руки, полез под лошадь. Султанмахмута схватили и вырвали у него палку. ─ В чем дело? Почему вы держите моего сына? - пробираясь сквозь толпу, кричал Шокпут. Он только что приехал из степи и, услышав крик, прибежал на него. Отцу разъяснили положение дела, но он так рассердился на казахов, сдерживавших Султанмахмута, что полез на них с дракой. Потом гневно кинулся на Ходжу. Размахивая плетью, он двинулся на знахаря. Шокпута задержали. Между ним и Ходжой образовалась стена защиты. Шокпут долго кричал, рвал на себе рубаху и через головы пытался достать своего противника. Все это кончилось тем, что у знахаря были отобраны все его «лекарства» и немудрящий инструмент и сам он был выгнан из аула.

1. Басқармаға келген хаттар // Айқап. - 1912. - № 14. - 313 - 314 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровқа Троицкіде оқуға бару үшін көмек берген азаматтарға рахмет айтқан хаты.

2. Ауырмай есімнен жаңылғаным. - Айқап. - 1913. - № 17. – 375 - 378 б. Әңгіме. Жесір әйелдің еріксіз некесін қию. Әңгіме аяғында «Әйелдің зары» деп өлең келтірілген. 3. Әлгі. Итаршыға // Айқап. - 1913. - №20. - 429 б.

Өлең. 4. Басқармаға келген хаттар // Айқап. - 1913. - №15. - 338 - 339 б. Ә. Ғалимовтың мезгілсіз қайтыс болуымен байланысты көңіл айту ретінде жазылған хабар. 5. Бұлар кім? // Айқап. - 1913. - №9. – 207 - 208 б.

Өлең. Жалқаулықты, жатып ішерлікті сынайды. 6. Бір балуанға қарап // Айқап. - 1913. - №21. - 443 б.

Өлең. Өжеттілік, батырлық дәріптеледі. 7. Жаңа кітап // Айқап. - 1913. - №17. - 348 б.

Міржақып Дулатовтың «Азамат» кітабы туралы. 8. Кеше түндегі түс, бүгінгі іс // Айқап. - 1913. - №20. - 427 - 429 б.

Түн бейнесі суреттелген өлең. 9. Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан // Абай. - 1913. - №7. - 11 - 14 б.

Абай Құнанбаев туралы. 10. Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан // Айқап. - 1913. - №19. - 404 - 405 б; №20. -419 - 420 б; №22 - 24. - 451 - 453 б. Автор мақалада «Зарқұм», «Салсал», «Алпамыс» сияқты қисса, ертегілердің қазақ әдебиетінде алатын орнына тоқталған. Қазақ тілінде шыққан өлең кітаптарының тілі, көркемдігі жайында үзінділер келтіріліп жазылған сын. 11. Қазақ ішінде оқу - оқыту жолы қалай? // Айқап. - 1913. - №12. - 265 - 267 б. Автор қазақ арасындағы оқу ағарту мәселесіне тоқтала отырып, оқыту ісіндегі кемшіліктерді атап көрсеткен. 12. Құран бұзған //Айқап. - 1913. №21. - 432 б. Қазан қаласында Харитонов мәтбиғасы бастырған Құран кітабының қатесін сынап, кітапты таратуға шек қойған. 13. Қымыз // Айқап. - 1913. - №18. - 397 - 399 б. Өлең. 14. Міне, алақай // Қазақ. - 1913. - №4. Өлең. Автор қазақ тілінде «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінің қатар шығып тұруына қуанын пейілін білдірген. 15. Өлең һәм айтушылар // Айқап. - 1913. - №13. - 293 - 295 б. Автор өлеңнің маңызы зор екендігін сөз етеді. Қазақ елінде өлең және өлеңді айтушылар жоғары бағаланатындығын, мәдениетті елдерде өлең айту тәсілі, халықтың театрларды тыңдап, мәдениетті түрде пайдаланатындығы мысалға келтірілген. Өлеңді айту тәсілін жастарға түсіндіру керектігін жазған. 16. Өтініш // Айқап, 1913. - №16. - 360 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Айқап» журналы арқылы Омск уезінен туысқандарын іздестіру хаты. 17. Түсімде // Айқап. - 1913. - №1. - 14 - 18 б. Өлең. Ел басындағы ауыр хал суреттелген. 18. Ішкі хабарлар // Айқап. - 1913. - №19. - 412 - 413 б. Троицкідегі орыс - татар мектебінің мұғалімі Л. Ғабдолғазизов туралы некролог. 19. Ішкі хабарлар // Қазақ. - 1913. - №33. Семей мен Павлодардағы оқу, оқыту ісі туралы. 20. Ішкі хабарлар // Қазақ. - 1913. - №39. Сұлтанмахмұт Торайғыровты емдеген дәрігері Әубәкір Алдияровқа алғысы.

21. Басқармадан // Айқап. - 1914. - №1. - 18 б.; №3. - Соңғы бет. «Айқап» хатшысы Сұлтанмахмұт Торайғыров хатшылықтан шықты. Мұнан былай оның «Айқаппенен» ешбір қатынасы болмайды деген. 22. Көңілді көндіретін тағдыр // Айқап. - 1914. - №12. - 202-203 б. Өлең. Көңіл, жүрек және қарынның тағдырға бағынуы.

23. Алты аяқ // Айқап. - 1915. - №3. - 43 б. Өлең. Теңізде толқынмен күрескен адам бейнесі суреттелген. 24. Өскемен. Елден // Айқап. - №5. - 75 - 77 б. Автор мақаласында Өскемен уезінде қыз ұзату, жесір дауы туралы ескі әдет-ғұрыптан басқа заң шығару үшін болған жиналысты хабарлаған, онда әйел мәселесін көтергендігін жазған.

25. Жазықсыз тамған қан // Қазақ. - №168. - 9 февр. Әдет-ғұрып, салт-сананың құрбаны болған жастың өлімі туралы әңгіме. 26. Жалаңаш баба / Құрбан қажы аузынан // Қазақ. - 1916. - №182; Қазақ. - 1998. - 301 -302 б. Қазақ елімен қырғыз елінің арасындағы жаугершілік кезеңінен аңыз әңгіме.

27. Аһ, дүние! // Сарыарқа. - 1917. - 19 окт. - №17. Өлең. 28. Алаш ұраны // Сарыарқа. - 1917. - №21. - 21 нояб. Өлең. 29. Әлиханның Семейге келуі // Сарыарқа. - 1917. - №20. - 13 нояб. Әлихан Бөкейхановты Семей жұртшылығының қарсы алғаны суреттелген. 30. Е, дүние! // Сарыарқа. - 1917. - 19 окт. Өлең. 31. Жас жүрек // Сарыарқа. - 1917. - № 15. - 29 сент. Өлең. 32. Сарыарқаның жаңбыры // Сарыарқа. - 1917. - №16. - 10 окт. Өлең. Жаңбырды бостандыққа теңеп, жаңбыр жерді гүлдендірсе, бостандық елді гүлдендіретінін суреттеген. 33. Шәкірт ойы // Сарыарқа. - 1917. - №19. - 9 нояб. Өлең.

34. Ақ Найман Ойсынбай / Жиыстырушы Сұлтанмахмұт // Абай. - 1918. - №10. - 13 б. Билер сөзі. 35. Неге жасаймын? // Абай. - 1918. - №3. - 12 б. Өлең. 36. Социализм // Айқап. - 1918. - №3. - 1-4 б. Мақала.

37. Ескі сөз / Жиыстырушы Сұлтанмахмұт // Абай. - 1919. - №4. - 12-13 б.

38. Адасқан өмір: (Поэма). - Қазан: ҚКӘБ, 1922. - 103 б. Мазмұны: Адасқан өмір. Кедей. Айтыс (Қала ақыны мен дала ақынының айтысқаны).

39. Гүл. Тұрмысқа. Ләнет бұлты шатырлап // Таң. - 1925. - №3. - 78-80 б. Өлеңдер.

40. «Кедей» поэмасынан үзінді // Әдебиет тану құралы / Жансүгірұлы І. т.б. - Қызылорда, 1932. - 157-159 б.

41. Толық шығармалар жинағы. - Қызылорда: Қазақстан баспасы. - 1933. - 344 б.

42. Қаладағы жебірлер. Рухани қысымшы. Байлық - ұрлық, зорлықтың жемісі («Кедей» поэмасынан үзінділер) // Сейфуллин С.,Тұрманжанов Ө. Көркем әдебиет. Орталау мектептің 5- класы үшін. - Қызылорда, 1934. - 196 - 198 б.

43. Бір адамға. Ауырмай есімнен жаңылғаным. Шал алған қызға. Шәкірт ойы // Әдебиет хрестоматиясы. Орталау, орта мектептің 6-класына арналған / Құраст.: М.Әуезов. -Алматы, 1937. - 86 - 91 б. 44. Неге жасаймын? Кедей (Үзінді). // Әдебиет хрестоматиясы. Орталау, орта мектептің 9 -класына арналған / Құраст.: Ә.Үсенов. - Алматы, 1937. - 59 - 70 б.

45. Бір адамға. Ауырмай есімнен жаңылғаным // Әдебиет хрестоматиясы. Орталау, орта мектептің 6-класына арналған / Құраст.: М. Әуезов. - Алматы, 1938. - 172 - 175 б.

56. Ауырмай есімнен жаңылғаным (Әңгіме). Кедей (Поэмадан үзінді) // Бекхожин Қ. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 6 - класына арналған. - Алматы, 1941. - 84 - 106 б. 57. Бір адамға. Кім жазықты? (Үзінді) // Көшімбаев А. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 7 - класына арналған. - Алматы, 1941. - 84 - 106 б.

58. Анау-мынау. Шығамын тірі болсам адам болып. Көшу. Туған еліме. Шәкірт ойы. Неге жасаймын? Қамар сұлу (Үзінді). Адасқан өмір // Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. 11 бөлім. Орта мектептің 9 - класына арналған. - Алматы, 1942. - 174 - 206 б. 59. Бір адамға. Кім жазықты? (Үзінді) // Көшімбаев А. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 7 - класына арналған. - Алматы, 1942. - 70 - 86 б. 60. Кедей: (Поэма). - Алматы: Казбірмембас, 1942. – 36 б.

61. Ауырмай есімнен жаңылғаным (Әңгіме). Кедей (Поэмадан үзінді) // Бекхожин Қ. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 6-класына арналған. - Алматы, 1943. - 159 - 169 б. 62. Бір адамға. Кім жазықты? (Үзінді) // Көшімбаев А. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 7 - класына арналған. - Алматы, 1943. - 70 - 86 б. 63. Адасқан өмір: (Поэма). - Алматы: Қазбірмембас, 1944. - 32 б. 64. Бір адамға. Кім жазықты? (Үзінді) // Көшімбаев А. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 7 - класына арналған. - Алматы, 1944. - 70 - 78 б.

65. Адасқан өмір. - Алматы: Қазмембіріккенбас, 1945. - 33 б. 66. Ауырмай есімнен жаңылғаным (Әңгіме). Кедей (Поэмадан үзінді) // Бекхожин Қ. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 6 - класына арналған. - Алматы, 1945. -153 - 164 б. 67. Әділдік туралы // Қызыл ту. - 1945. - 8 июнь. - №110. Сұлтанмахмұттың «Адасқан өмір» поэмасының «Мен жігіт» деген бөліміндегі әділдік туралы айтқандары.

68. Сүйемін туған тілді - анам тілін. Бір адамға. Кім жазықты? (Қысқартылып алынған) // Көшімбаев А. Әдебиеттік оқу кітабы. Жетіжылдық және орта мектептердің 7 - класына арналған. - Алматы, 1946. - 106 - 125 б.

69. Анау-мынау. Шығамын тірі болсам адам болып. Көшу. Туған еліме. Шәкірт ойы. Қамар сұлу (Үзінді). Адасқан өмір (Үзінді). Кедей. (Үзінді) // Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Орта мектептің 9 - класына арналған / Құраст.: Ә. Шәріпов. - Алматы, 1947. - 111 - 150 б. 70. Ауырмай есімнен жаңылғаным (Әңгіме). Кедей (Поэмадан үзінді) // Қ. Бекхожин. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 6 - класына арналған. - Алматы, 1947. -147 - 157 б. 71. Бір адамға. Кім жазықты? (Қысқартылып алынған) // Кәрібаев Ш. Әдебиеттік оқу кітабы. Жеті жылдық және орта мектептердің 7 - класына арналған. - Алматы, 1947. - 114 -133 б.

72. Анау-мынау. Шығамын тірі болсам адам болып. Көшу. Туған еліме. Шәкірт ойы. Қамар сұлу (Үзінді). Адасқан өмір. (Үзінді). Кедей (Үзінді) // Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Орта мектептің 9 - класына арналған / Құраст.: Ә. Шәріпов. - Алматы, 1949. - 115 - 153 б. 73. Бір адамға. Қол қойған: «С.М.Т.» // Кәрібаев Ш. Әдебиеттік оқу кітабы. - Алматы, 1949. - 94 - 95 б.

74. Анау-мынау. Шығамын тірі болсам адам болып. Көшу. Туған еліме. Шәкірт ойы. Қамар сұлу (Үзінді). Адасқан өмір (Үзінді). Кедей (Үзінді) // Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Орта мектептің 9 - класына арналған / Құраст.: Ә. Шәріпов. - Алматы, 1950. - 115 - 153 б. 75. Бір адамға. Қол қойған: «С.М.Т.» // Кәрібаев Ш. Әдебиеттік оқу кітабы. - Алматы, 1950. - 94 - 113 б. 76. Таңдамалы шығармалары: Өлеңдер, поэмалар, әңгімелер, очерктер және статьялар / Ред. қарағандар М. Әуезов, М. Ғабдуллин, Б. Кенжебаев. - Алматы: Қазақ ССР Ғылым Академиясының баспасы, 1950. - 294 б. 77. Избранные сочинения / Отв. ред М. Габдуллин. - Алма-Ата: 19507 - С. 298.

78. Анау-мынау. Шығамын тірі болсам адам болып. Көшу. Туған еліме. Шәкірт ойы. Қамар сұлу (Үзінді). Адасқан өмір (Үзінді). Кедей (Үзінді) // Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Орта мектептің 9 - класына арналған / Құраст.: Ә. Шәріпов. - Алматы, 1951. - 176 - 231 б. 79. Бір адамға. Кім жазықты? (Қысқартылып алынған). - Кітапта: Кәрібаев Ш. Әдебиеттік оқу кітабы. Жеті жылдық және орта мектептердің 7 - класына арналған. - Алматы, 1951. -92 - 111 б. 80. Анау-мынау. Шығамын тірі болсам адам болып. Көшу. Туған еліме. Шәкірт ойы. Қамар сұлу (Үзінді). Адасқан өмір (Үзінді). Кедей (Үзінді) // Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Орта мектептің 9 - класына арналған / Құраст.: Ә. Шәріпов. - Алматы, 1953. - 220 - 273 б.

81. Анау-мынау. Шығамын тірі болсам адам болып. Көшу. Туған еліме. Шәкірт ойы. Қамар сұлу (Үзінді). Адасқан өмір (Үзінді). Кедей (Үзінді) // Қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Орта мектептің 9 - класына арналған / Құраст.: Ә. Шәріпов. - Алматы, 1954. - 221 - 274 б. 82. Дін // Социалистік құрылыс. - 1954. - 30 окт. Өлең. 83. Кедей (Поэмадан үзінді) // Ахметов Ш., Аманов Ш. Әдебиеттік оқу кітабы. 7 - класқа арналған. - Алматы, 1954. - 171 - 178 б.

84. Оқып жүрген жастарға. Талаптыларға. Шығамын тірі болсам адам болып. Өмірімнің уәдесі. Шәкірт ойы. Арыстан мен тышқан // Балалар әдебиетінің хрестоматиясы. Педагогикалық училищелерге арналған / Құраст.: М. Сармурзина, Ш. Ахметов. - Алматы -1956. - 107 - 110 б.

85. Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайында // Таңдамалы шығармалар. - Алматы, 1957. 86. Таңдамалы шығармалар / Баспаға әзірлеген Б. Кенжебаев; Алғы сөзін жазған З. Ахметов. - Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1957. - 398 б. 87. Как я едва не лишился рассудка // Алма-Атинская правда. - 1957. - 21 июля. Рассказ.

88. Мағынасыз мешіт. Дін туралы шығармалары / Алғы сөзін жазған Ж. Исмағұлов. -Алматы: Қазмембас, 1958. - 86 б. 89. Дождь над Сары - Аркой. Зачем я живу? Ответь. Я стану человеком. Родному народу. То добро, что в жизни вкусил. Вера в бога / Пер. А. Жовтис // Советский Казахстан. - 1958. - №3. - С. - 80 - 93. 90. Избранное / Предисл.: 3. Ахметова. – Алма-Ата: Казгослитиздат, 1958. - С. 166. 91. Кедей. Стихи / Пер. М. Фроман // Литературный современник. - 1958. - №11. - С. 140 -143. 92. Стихи // Антология казахской поэзии. - М., 1958. - С. 209 - 243. 93. Теплый вечер. Вера в аллаха. Прямой человек. Когда придет черед... Красный сайгак. Притча. Ответь. Глядя на одного борца. Я стану человеком, и если буду жить. На кочевку. Эй, любовь! Эй, дружба! Я не ваш! То добро, что в жизни вкусил. Айт. Родному народу. Любовь к девушке. Дождь над Сары - Аркой. Думы ученика. Молодые сердца. Заблудившаяся жизнь. Бедняк. Кумыс. Гулляйм. Вечер. Слепое дерево. Одному человеку. Это ли справедливость. Рябой Ходжа. Цветок. Настроение и необходимость. Зачем я живу? // Антология казахской поэзии / Сост.: К. Джармагамбетов, Е.И. Исмаилов, Г. Мусрепов. - М., 1958. - С. 209 - 243.

94. Жарлау (Жұртыма). Ендігі бет алыс. Тұрмысқа. Бір адамға. Өмірімнің уәдесі. Алты аяқ. Жүрегім, тулап шабасың. Шәкірт ойы. Жас жүрек. Неге жасаймын? Адасқан өмір. Қамар сұлу. Кім жазықты? Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан. Өлең мен айтушылар // XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. Хрестоматия. Жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған / Құраст.: Т. Әбдірахманов, Қ. Жармағамбетов. - Алматы, 1959. -147 - 260 б.

95. Кедей // Дастандар. - Алматы, 1960. - 301 - 321 б. 96. Сыңсу // Қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы, 1960. - Т. 1. - 117 - 118 б. «Сыңсу» өлеңдері ұзатылған қыздың тойы тарқап, ұзатылар алдында өзінің ауыл-аймағымен, құрбы-құрдас, жақын туыстарымен қоштасу ретінде айтылады.

97. Әшімге. Қос үй (Бұрын жарияланбаған өлеңдері) // Қызыл ту. - 1961. - 14 июль. 98. Бір адамға. Шәкірт ойы // Әдебиеттік оқу кітабы. Сегіз жылдық және орта мектептің 7 - класына арналған / Құраст. Ш. Ахметов, Ш. Аманов. - Алматы, 1961. - 77 - 79 б.

99. Шығармалар. - Екі томдық / Кіріспе мақала К. Шәмкеновтікі; Соңғы сөзі Б. Кенжебаев пен К. Шәмкеновтікі. - Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962. - Т. 1. - 292 б.; Т. 2. - 269 б. 100. Афоризмы // «Шарк юлдузи», 1962. - №4. - С. 79. 101. Бедняк // Сильченко М. Казахская литература. Учебник - хрестоматия для 9 - класса рус. школ Казахстана. - Алма-Ата, 1962. - С. 109 - 112.

102. Анау-мынау. Арыстан мен тышқан. Мағынасыз мешіт. Қымыз. Тұрмысқа. Айт. Көшу. Бір адамға. Туған еліме. Келді хатың, мен шаршап. Шәкірт ойы. Неге жасаймын? Алты аяқ. Сарыарқаның жаңбыры. Адасқан өмір // XX ғасырдың басыңдағы қазақ ақындарының шығармалар жинағы. - Алматы, 1963. - 237 - 273 б. 103. Бір адамға. Шәкірт ойы // Әдебиеттік оқу кітабы. Сегіз жылдық және орта мектептің 7-класына арналған. / Құраст.: Ш. Ахметов, Ш. Аманов. - Алматы, 1963. - 89 - 91 б. 104. Шәкірт ойы. Бір палуанға қарап // Лениншіл жас. - 1963. - 28 нояб. Өлеңдер. 105. Туған еліме. Ендігі бет алыс. Неге жасаймын? Шәкірт ойы // Социалистік Қазақстан. -1963. - 28 нояб. Өлеңдер. 106. Шәкірт ойы. Бір палуанға қарап // Лениншіл жас. - 1963. - 28 нояб. Өлеңдер. 107. Как придет его черед / Пер. Ш. Мастон // «Маориф ва маданият». - 1963. - 19 сент. Стихи. 108. Мечта ученика / Пер. Ш Мастон // «Маориф ва маданият». - 1963. - 19 сент. Стихи. 109. Моему любимому народу / Пер. Ш. Мастон // «Маориф ва маданият». - 1963. – 19 сент. Стихи.

110. Бір адамға. Шәкірт ойы // Әдебиеттік оқу кітабы. Сегіз жылдық және орта мектептің 7 - класына арналған / Құраст.: Ш. Ахметов, ІІІ. Аманов. - Алматы, 1964. - 87 - 89 б.

111. Ақын арманы // Қазақ әдебиеті. - 1965. - 26 февр. Өлең. 112. Қымыз. Тұрмысқа. Айт. Бір адамға. Туған еліме. Келді хатың, мен шаршап. Шәкірт ойы. Неге жасаймын? Алты аяқ. Сарыарқаның жаңбыры. // Үш ғасыр жырлайды. -Алматы, 1965. - 601 - 614 б. Өлеңдер.

113. Бір адамға. Шәкірт ойы // Әдебиеттік оқу кітабы. Сегіз жылдық және орта мектептің 6 - класына арналған / Құраст.: Ш. Ахметов, Ш. Аманов. - Алматы, 1967. - 87 - 89 б. 114. Шығармалар: Екі томдық / Соңғы сөзін жазған Ы. Дүйсенбиев. Суретші А. Дяукин. -Алматы: Жазушы баспасы, 1967. Т. 1. - (Өлеңдер). - 380 б.; Т. 2. - (Романдар). - 319 б. 115. Бедняк // Смирнова Н., Сильченко М. Казахская литература. Учебник - хрестоматия для средней школы. Часть 1. – Алма-Ата, 1967. - С. 193 - 197.

125. Шәкірт ойы // Әдебиеттік оқу кітабы. Сегіз жылдық және орта мектептің 6 - класына арналған / Құраст.: Ш. Ахметов, Ш. Аманов. - Ал маты, 1972. - 73 - 74 б.

126. Арманым // Қазақ әдебиеті. - 1973. - 28 дек. Өлең. 127. Ендігі беталыс. Өмірімнің уәдесі. Жас жүрек. Неге жасаймын? // Қызыл ту. - 1973. -30 окт. Өлеңдер. 128. Шығамын тірі болсам адам болып. Шәкірт ойы. Туған еліме. Қожеке, келдіңіз бе көңілім сұрай? // Оңтүстік Қазақстан. - 1973. - 27 окт. Өлеңдер.

129. Жил некий человек среди людей. Пожелание. Национальность / Пер. с каз. А. Жовтис // Звезда. - 1977. - №6. - С. 6-7.; №11. - С. 9. Стихи.

130. Сарыбас. К жизни. Светлый луг, любимая... Обещание. Слово Абая. Национальность / Пер. с каз. А. Жовтис // Простор. - 1978. - №4. - С. 75 - 76.

131. Огонек в степи / Пер. с каз., предисл. М. Ауезова. Примеч. A.Л. Жовтиса. Худож. А. Ременик. - М.: Худож. лит., 1979. - С. 196. Избранные стихи.

132. «Сыр тапсам дүниеде ашылмаған» // Қазақ әдебиеті. - 1985. - 7 июнь. Өлеңдер және өнерге қатысты көзқарастар. 133. Шикай и Шагала: (Для младшего школьного возраста) / Пер. с каз. С. Рыбакова. Худож. Л. Алин. – Алма-Ата: Жалын, 1985. - С. 20.

134. Сарыарқаның жаңбыры. - Алматы, 1987.

135. Ақын ағаға. Халық. Адам керуен. Қасқырдың күшігі // Қызыл ту. - 1988. - 12 нояб.

Өлеңдер. 136. Кезек келер. Құрбыма. Сағындым сені, Баянтау / Баспаға әзірлеген Қ. Биғожин // Орталық Қазақстан. - 1988. - 7 авг. Өлеңдер. 137. Құрбыма. Сағындым сені, Баянтау // Қызыл ту. - 1988. - 2 окт. Өлеңдер. 138. Ты чего печалишься, душа... / Пер. с каз. Ж. Садыков // Звезда Прииртышья. - 1988. -28 окт.

139. Айтыс // Жұлдыз. - 1989. - №12. - 156 - 168 б. Поэма. 140. Жұмақ. Дозақ. Айтыс. Шығамын тірі болсам адам болып. Гүл // Мәдениет және тұрмыс. - 1989. - №1. - 14 б. Өлеңдер. 141. Мұңлы Зейнеп / Газетке әзірлеген Қ. Бекхожин // Орталық Қазақстан. - 1989. - 8 июль. Өлең. 142. Шәкірттер үмітті ақтасын // Семей таңы. - 1989. - 4 дек. Өлең.

143. Алаш ұраны // Жұлдыз. - 1991. - №5. - 89 б. Өлең. 144. «Кірсіз тіс, жұқа ерін, сөзге епті...» // Қазақ әдебиеті. - 1991. - 8 наурыз. Өлең. 145. Таныстыру: Поэма // Семей таңы. - 1991. - 18 мамыр.

146. Айтыс // Ана тілі. - 1992. - 7 мамыр. Дастан. 147. Алаш ұраны // Сарыарқа самалы. - 1992. - 15 желтоқсан; Қазақстан мектебі. - 1993. -№9. - Тысының екінші беті. Өлең. 148. Әлиханның Семейге келуі / Алғы сөзін жазып, ред. тапсырған А. Еспенбетов // Жас алаш. - 1992. - 25 сәуір. Алашорда үкіметінің төрағасы, белгілі қоғам қайраткері, ғалым публицист - Ә. Н. Бөкейханов туралы. 149. Таныстыру / Журн. ұсынған А. Еспенбетов // Жалын. - 1992. - №6. - 33 - 38 б. Поэма. 150. Толғаныс // Ақ орда. - 1992. - №2. - 12 - 15 б. Ақынның туғанына 100 жыл толуына орай. 151. Одному человеку. Кем я стану? Драгоценные наши слова. Зачем я живу? Это ли справедливость? / Пер. с каз. П. Шубин, А Жовтис // Звезда Прииртышья. - 1992. - 15 сент.

Стихи.

152. Адам керуен // Қазақ әдебиеті. - 1993. Өлең. 153. Айтыс // Абай – 1993. – 15 – 24 б. Қала ақыны мен дала ақынының айтысқаны 154. Алаш ұраны // Халық кеңесі – 1993 – 8 шілде. Өлең. 155. Екі томдық шығармалар жинағы / Ред. Алқасы: З. Ахметов, Д. Әбілов, М. Жармұхамедов, А. Еспенбетов, С. Қирабаев, Ш. Сәтбаев. Алмат: Ғылым, 1993, - 200 – 280 б. 156. Жинаушыдан // Ақиқат. – 1994. – 84 – 85 б. Өлең. 157. Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан / Абай 1993, 11 – 14 б. 158. «Қараңғы қазақ көгіне...», «Неге жасаймын?» // Алматы ақшамы – 1993 – 12 шілде. 159. Шәкірт ойы. // Орталық Қазақстан. – 1993. – 1 қаңтар. Өлең. 160. «Шығамын тірі болсам адам болып», Сүйемін» // Сарыарқа самалы. 1993 – 8 шілде. Өлең. 161. Кем я стану одному человеку. Драгоценные наши слова. // Звезда Прииртышья. – 1993, 6 июля. Стихи. 162. Кто они? Глядя на борца. // Актюбинский вестник. – 1993 – 5 август. 163. На кочевку! Эй, любовь! Эй, дружба! То добро, что в жизни вкусил // Иртыш – 1993 – 25 май.

164. Алаш туы астында // Мұрагер. – 1994 – 53 б. Өлең.

165. Алаш ұраны // Сарыарқа. - 1995. - 16 желтоқсан. Өлең. 166. Арманым // Егемен Қазақстан. - 1995. - 9 тамыз; Қазақ әдебиеті. - 1995. - 8 тамыз.

Өлең. 167. Асыл сөз // Қазақстан мектебі. - 1995. - №7. - 6 б. Өлең.

168. Бір адамға // Парасат. - 1996. - №10. - 21 б. Өлең. 169. Жалыну // Қазақ әдебиеті. - 1996. - 9 шілде. Өлең. 170. «Оқу». «Оқып жүрген жастарға» // Қазақстан мектебі. - 1996. - №4. - 43 б. Өлеңдер.

171. Алаш ұраны // Ақиқат. - 1997. - №10. - 33 б. Өлең. 172. «Шығамын тірі бол сам адам болып» // Қазақстан мектебі. - 1997. - №3. - 48 б. Өлең.

173. Алаш ұраны // Жұлдыз. - 1998. - №12. – 5 - 6 б. Өлең. 174. Жазғы қайғы // Жұлдыз. - 1998. - №5. – 3 - 4 б. Өлең. 175. Мен қазақ // Жұлдыз. - 1998. - №8. - 36. Өлең.

176. Қамар сұлу: Роман. – Астана:Елорда. – 1999 – 30 б. 177. Туған елім // Қазақстан мектебі. – 1999 – 30 б. Өлең.

178. Алаш ұраны // Жас алаш. – 2000 – 16 желтоқсан.

179. Адам – керуен // Оңтүстік Қазақстан. – 2001 – 13 ақпан.

СҰЛТAНМАХМҰТ ТОРАЙҒЫРОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН ЕҢБЕКТЕРІ ТУРАЛЫ ӘДЕБИЕТТЕР 1. Абайдан соңғы ақындар / Қол қойған «Екеу» // Айқап. - 1918. - №5. – 1 - 6 б.

Сұлтанмахмұттың ақындығы, кейбір өлеңдері сөз болады. 2. Абдрахманов Т. Сұлтанмахмұт шығармаларының текстологиясы жөнінде // Қазақ әдебиеті. - 1958. - 7 февр. - № 6. 3. «Айқап» оқу-ағарту ісі хақында / Құраст. журн. дайындаған А. Мектепов, С. Қалиев // Қазақстан мектебі. - 1989. - №4. – 63 - 67 б. 4. Айманов Ә. Ақын бейнесі шықты ма? // Лениншіл жас. - 1989. - 9 сент. 5. Айманов Ә. «Балалық шағым бірге өтті»: Естелік // Қазақ әдебиеті. - 1993. - 14 мамыр.

С. Торайғыровтың балалық шағы туралы. 6. Айманов Ә. Сұлтанмахмұттың балалық шағынан // Қазақстан мұғалімі. - 1968. - 22 авг.; Лениншіл жас. - 1970. - 22 янв.; Қазақ әдебиеті. - 1989. - 20 янв. 7. Айманов Ш. Біз тел өсіп едік: Естелік // Қазақ әдебиеті. - 1963. - 29 нояб. 8. Айманов Ш. Естелік // Қазақ әдебиеті. - 1973. - 28 дек. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл. 9. Айманов ІІІ. Жүрек жарды жырау хат // Қазақ әдебиеті. - 1993. - 2 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 10. Аймауытов Ж., Әуезов М. Абайдан соңғы ақындар / Дайынд. Р. Сарғожин // Қазақ әдебиеті. - 1990. - 10 тамыз. М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов, С. Торайғыровтар туралы. 11. Аймауытов Ж. Ашық хат // Еңбекші қазақ. - 1926. - 19 қараша. Мазм.: Тұрдақынұлы Н. Мерейтой Керекуден басталады; Шалбаев Ш. Көсемсөз шебері; Байділдин С. Мұражай ашылды; Әлібаев М. Хұсни құдіреттілік; Әбдіков Т. Қайталанбас тұлғаны қайта тану; Кітапбаев Б. Шыңғыстайдың да өз ұлы еді; Табей К. ...Алдында әлі ататын жарық таң бар. 22. Асанұлы Ж. Күлімдеп қара көзден сәуле түссе... // Ақтөбе. - 1994. - 7 мамыр. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың махаббат лирикасы. 23. Ахметов ИІ. Балалар әдебиетінің очеркі. - Алматы, 1960. - 160-117-(?) б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен творчествосы туралы. 24. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі. - Алматы, 1965. – 129 - 141 б.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен қызметі. 25. Ахметова Ж. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі фольклорлық дәстүр: Ш. Құдайбердиев, С. Торайғыров шығармаларының негізінде / Филология ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайынд. дис. авторефераты, 10.01.02. - Алматы, 1999. - 29 б. 26. Ахметов Ж. Сұлтанмахмұт шығармасындағы фольклорлық нақыштар // ҚР Ғылым Министрлігі Ғылым академиясының хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. - 1997. - №3 – 49 -58 б. 27. Ахметов 3., Берікболов Т. Торайғыров таңдамалы, Алматы: «Жібек жолы», 2002.1 том. 28. Ахметов З., Берікболов Т. С. Торайғыров таңдамалы. Алматы: «Жібек жолы», 2003. ІІ -ІІІ том. 29. Әбдешев М. Ақынның қолтаңбасы // Қазақ әдебиеті. - 1983. - 28 окт. 30. Әбдірахманов Т. Ақынның әдебиет туралы ойлары // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 20 май. 31. Әбдірахманов Т. Бір пікір таласы хақында // Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. -Алматы, 1969. – 147 - 152 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров мұрасы, дінге көзқарасы сөз етіледі. 32. Әбдірахманов Т. Мұраға мұқият болайық // Қазақ әдебиеті. - 1968. - 21 апрель. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосы туралы. 33. Әбдірахманов Т. «Кім жазықты?» қалай туған? // Әбдірахманов Т. Қазақ әдебиетіндегі реализм мәселелері, 1979. – 14 - 18 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосынан. 34. Әбдірахманов Т. «Кім жазықты?» қалай туған? // Қазақ әдебиеті. - 1977. - 1 июль. Сұлтанмахмұт Торайғыров романының жазылу тарихынан. 35. Әбдірахманов Т. Сөз - текстология жайында // Қазақ әдебиеті. - 1966. - 25 февр. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын зерттеу туралы. 36. Әбдірахманов Т. Сөз төркінін табады // Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. -Алматы, 1969. – 117 - 137 б. 37. Әбдірахманов Т. Сұлтанмахмұт және Айқап // Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. -Алматы, 1969. - 137 - 142 б. 38. Әбдірахманов Т. Сұлтанмахмұт және Айқап // Қазақ әдебиеті. - 1960. - 20 май. 39. Әбдірахманов Т. Сұлтанмахмұт және К. Төгісов // Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. - Алматы, 1969. - 142 - 147 б. 40. Әбдірахманов Т. Сұлтанмахмұт Омскіде // Қазақстан мұғалімі. - 1963. - 21 нояб. -(Архив қазынасынан). 41. Әбдірахманов Т. Сұлтанмахмұт шығармаларының текстологиясы жөнінде // Қазақ әдебиеті. - 1958. - 7 февр. 42. Әбдірахманов Т. Торайғыров Сұлтанмахмұт шығармаларының текстологиясы жөнінде // Қазақ әдебиеті. - 1958. - 7 февр. 43. Әбілов Д. Ақын арманы: Роман. - Алматы: Жазушы, 1965. - 379 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 44. Әбілов Д. «Ақын арманы» қалай жазылды // Қазақ әдебиеті. - 1983. - 11 февр. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы трилогияның жазылуы жайлы. 45. Әбілов Д. Арман дауылпазы // Қазақ әдебиеті. - 1993. - 14 мамыр. Торайғыров Сұлтанмахмұттың туғанына 100 жыл толуына орай. 46. Әбілов Д. Арман жолында: Роман. - Алматы: Мектеп, 1968. - 408 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров өмірінен алынып жазылған. 47. Әбілов Д. Асыл арман жаршысы // Жұлдыз. - 1973. - №11. – 219 - 224 б. Торайғыров Сұлтанмахмұттың туғанына 80 жыл. 48. Әбілов Д. Баянтаудың баурайында // Социалист: Қазақстан. - 1990. - 16 қыркүйек. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың музейіне байланысты проблемасы туралы. 49. Әбілов Д. Көлеңке күнді жаба алмас // Лениншіл жас. - 1990. - 7 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыров поэзиясы туралы. 50. Әбілов Д. Мұның атын не дейміз? // Қазақ әдебиеті. - 1984. - 23 март. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 90 жыл толуына орай. 51. Әбілов Д. Сұлтанмахмұтқа // Әбілов Д. Таңдамалы шығармалары. - Алматы, 1967. – 65 - 67 б. 52. Әбілов Д. Тағдырдың өзі беріп куәлікті // Қазақ әдебиеті. - 1983. - 28 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 90 жыл толуына орай. 53. Әдебиет хрестоматиясы. Орталау, орта мектептің 6-класына арналған / Құраст.: М. Әуезов. - Алматы, 1937. - 84-86 б. Өмірі, жазушылық қызметі айтылады. 54. Әдебиет хрестоматиясы. Орталау, орта мектептің 6 - класына арналған / Құраст.: М. Әуезов. - Алматы, 1938. – 169 - 172 б. Өмірі, жазушылық қызметі айтылады. 55. Әдебиет хрестоматиясы. Орталау, орта мектептің 9 - класына арналған / Құраст.: Е. Смаилов, Қ. Бекхожин. - Алматы, 1938. – 128 - 134 б. Өмірі, жазушылық қызметі айтылады. 56. Әдібаев X. Ақын туралы романның екінші кітабы // Социалистік Қазақстан. - 1970. - 15 янв. Д. Әбіловтің «Арман жолында» романына сын. 57. Әлкей М. (Марғұлан) Махмұтты еске түсіру // Лениншіл жас. - 1940. - 22 май. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың қайтыс болғанына 20 жыл. 58. Әлімбаев М. Қыршын классик // Алматы ақшамы. - 1993. - 28, 30 маусым. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 59. Әлімбаев М. Қыршын классик: Эссе // Алматы ақшамы. - 1993. - 7, 9, 12, 14 шілде.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 60. Әлімбаев М. Ақындардың султаны // Сарыарқа самалы. - 1993. - 10 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 61. Әлімбаев М. Сұлтанмахмұт бейіті басында // Лениншіл жас. - 1964. - 25 февр. Өлең. 62. Әміров Ғ. Екі кездесу // Тың өлкесі. - 1963. - 27 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына орай. 63. Әсіп С. Қайталап оқитын дастан // Халық кеңесі. - 1993. - 8 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармаларының құндылығы. 64. Әуезов М. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. - Алматы: Ғылым, 1988. – 299 -300 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 65. Назарбаев М. Әдебиет және дәуір. Зерттеулер. - Алматы, 1966. – 226 - 229 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 66. Базарбаев М. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Лениншіл жас. - 1950. - 20 май. Қайтыс болғанына 30 жыл. 67. Байназаров Ғ. Құттықтау // Сұхбат. - 1993. - 13 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 68. Байназаров Р. С. Торайғыровтың творчествосын оқып үйрену: Әдебиет сабағында // Қазақстан мектебі. - 1984. - №1. – 41 - 44 б. 69. Байшин М. Ардақты есім // Қызыл ту. - 1988. - 21 нояб. 70. Байшин М. Өшпес бейне // Қызыл ту. - 1983. - 5 авг. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 90 жыл толуына орай. 71. Бейсенбаев М. «Бір адамға» өлеңінің тарихынан // Семей таңы. - 1989. - 3 июнь. Әдебиеттің көрнекті өкілі - Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 95 жыл. 72. Бейсенбаев М. «Бір адамға» өлеңінің тарихынан // Сарыарқа самалы. - 1992. - 6 маусым. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 73. Бекбосынов М. Қазақ әдебиетінің сұңқары // Семей таңы.

74. Бексайын Қ. Сұлтанмахмұттың Тарбағатайда ұстаздық етуі // Қазақстан мектебі. -1999. - №4. - 60-63 б. 75. Бектемірқызы Ы. Сұлтанмахмұттың сөз кестесі // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1995. - №9. – 95 - 98 б. 76. Бектұров Ж. Өшпес ескерткіш // Советтік Қарағанды. - 1957. - 19 нояб. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 77. Бектұров Ж., Әйтімов З. Ұрпақтан ұрпаққа қалатын мұра // Қызыл ту. - 1957. - 19 нояб.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосы туралы. 78. Бекхожин X. Айқап журналы // Бекхожин X. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. -Алматы, 1964. - 87, 94, 96 - 101 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың Айқаптағы қызметі туралы. 79. Бекхожин X. Әдебиеттік оқу кітабы. Орталау, орта мектептің 6 - класына арналған. -Алматы, 1939. – 41 - 42 б.; 1941. – 158 - 159 б.; 1943. - 158 б.; 1945. – 152 - 153 б.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен шығармалары туралы. 80. Бекхожин X. Сұлтанмахмұтқа // Бекхожин X. Қайран жастық. - Алматы, 1968. – 90 - 92 б. Өлең. 81. Бекхожин X. Сұлтанмахмұтқа // Лениншіл жас. - 1940. - 22 май. Өлең. 82. Бекхожин X. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Лениншіл жас. - 1940. - 22 май. - №99. Қайтыс болғанына 20 жыл. 95. Бердібаев P. Сұлтанмахмұт туралы бір-екі сөз // Лениншіл жас. - 1955. - 18 сент. 96. Бердібаев Р. Тарихи шындық және көркемдік шешім // Жұлдыз. - 1970. - №1. – 145 -151 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 97. Билашова Н. Жыр сұлтаны құрметіне арналды // Орал өңірі. - 1993. - 12 тамыз. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 98. Бөкеев О. Сарыарқаның жаңбыры // Лениншіл жас. - 1967. - 11, 12 нояб. 99. Бөкеев О. Сарыарқаның жаңбыры // Бөкеев О. Қамшыгер. - Алматы, 1970. – 65 - 83 б. 100. Ғабдуллин Қ. Ескі даурықпаның жаңғырығы // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 15 апр.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың мұрасы сөз болады. 101. Ғабдуллина А. Сұлтанмахмұттың педагогикалық көзқарасы // Қазақстан мектебі. -1992. - №5-6. – 74 - 78 б. 102. Ғалымов Т. Ақын ұлағатын ұқсақ етті // Арқа ажары. - 1993. - 1 желтоқсан. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосынан. 103. Дайрабаев О. VІ класта Сұлтанмахмұт өлеңдерін оқытқанда берілетін атеистік тәрбие // Қазақстан мектебі. - 1964. - №3. – 52 - 53 б. 104. Дәдебаев Ж. Ақын туралы трилогия // Жұлдыз. - 1979. - №4. – 215 - 219 б.

Д. Әбіловтің С. Торайғыров туралы трилогиясы. 105. Дәукенов К. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Лениншіл жас. - 1939. - 4 окт. - №227.

Өмірі мен творчествосы. 106. Дербісәлин Ә. Жанды мұра // Қазақстан мұғалімі. - 1963. - 24 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына орай. 107. Дербісәлин Ә. Қазақтың Октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті. - Алматы: Ғылым, 1966. – 10 - 14, 25, 51 - 53, 72 - 81, 94 - 105, 156 - 159, 170,175, 199 - 210, 225 - 232, 236 - 242, 246 - 267, 303 - 310 б. 108. Дербісәлин Ә. Өшпес поэзия // Социалистік: Қазақстан. - 1974. - 3 янв. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосы туралы. 109. Дербісәлин Ә. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Кім жазықты?» поэмасы туралы // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1958. - №2. – 46 - 50 б. 110. Дербісәлин Ә. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың Қамар сұлу», «Кім жазықты?», «Кедей» атты шығармалары туралы // Дербісәлин Ә. Мезгіл және қаламгер. Алматы, 1968. – 16 -55 б. 111. Досанов С. Дарқан дарын // Көкшетау правдасы. - 1968. - 26 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 75 жыл толуына орай. 112. Досанов С. Жиырма жеті жасында // Ленин жолы. - 1973. - 28 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына орай. 113. Досанов С. Майталман ақын, мағыналы өмір // Қызыл ту. - 1973. - 25 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына орай. 114. Досанов С. Тұлпардың дүбірі // Көкшетау правдасы. - 1984. - 9 июнь. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 90 жыл толуына орай. 115. Досмағұлов Е. Артында өшпес із қалған // Арқа ажары. - 1993. - 25 қыркүйек. 116. Дүйсекеев Е. Тұрлаулы ақын тұрпаты // Ауыл. - 1993. – 12 - 17 ақпан. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толу қарсаңында. 117. Дүйсекеев Н. Ақын туралы роман // Қазақ әдебиеті. - 1969. - 19 июль. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 118. Дүйсенбаев ЬІ. Ғасырлар сыры. - Алматы: Жазушы, 1970. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың еңбегіне зерттеу. 119. Дүйсенбаев Ы. Соңғы сөз // Торайғыров С. Шығармалар: Екі томдық. - Том 2. -Алматы, 1967. – 234 - 292 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосы жайлы. 120. Дүйсенбаев Ы. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Жұлдыз. - 1963. - №10. – 121 - 131 б.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына орай. 121. Дүйсенбаев Ы. Сұлтанмахмұт Торайғыров: Өмірі мен творчествосы жайында. -Алматы: Қазақстан. - 1967. - 114 б. 122. Дүйсенбаев Ы. «Хош, солай дейік» // Қазақ әдебиеті. - 1968. - 10 февр. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың дінге көзқарасы туралы. 123. Дүйсенбаев Ы., Сейітов С. Әдебиет тарихы ғылыми терең зерттелсін // Социалистік Қазақстан. - 1963. - 3 февр; Қазақ әдебиеті. - 1963. - 8 февр. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосын жан-жақты зерттеу керектігі сөз болады. 124. Дүйсенов М. Сұлтанмахмұттың дінге көзқарасы // Қазақ әдебиеті. - 1968. - 6 апр. 125. Елеукенов Ш. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Мағынасыз мешіт», дін туралы шығармаларына сын // Коммунизм туы. - 1959. - 6 сент. 126. Елкеев Б. Ақынның берік мұраты // Білім және еңбек. - 1973. - №6. – 22 - 23 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 127. Еңсебаев Б. Ел еркелеткен есім // Сарыарқа самалы. - 1993. - 8 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 128. Ергөбек Қ. Аймүйіз // Халық кеңесі. - 1993. - 8 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 129. Ергөбек Қ. Кіріспе сөз немесе мәселенің қойылысы // Ақиқат. - 1992. - №8. – 38 - 42 б.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 130. Ергөбек Қ. Сұлтанмахмұт социализмді қалай түсінеді? // Ақиқат. - 1993. - №5. – 80 -83 б. 131. Есжанов С. «Бір адамға» жырының бір сыры // Халық кеңесі. - 1993. - 8 шілде.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 132. Есжанов С., Жұматов F. Жыр сұлтаны // Халық кеңесі. - 1993. - 24 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 133. Есназаров Ө. Азамат ақын // Оңтүстік Қазақстан. - 1963. - 27 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына орай. 146. Еспенбетов A. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Бір адамға» өлеңі туралы // Қазақстан мектебі. - 1988. - №10. – 51 - 52 б. 147. Еспенбетов А. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың көркемдік әлемі // Жалын. - 1973. - №5. – 127 - 133 б.; Семей таны. - 1973. - 24 окт. 148. Ешмұхамедов Ә. ІX класта Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын оқыту // Мектепте қазақ тілі мен әдебиетін оқыту мәселелері. - Алматы, 1958. – 83 - 95 б. 149. Жабағин Т. Сұлтанмахмұт Торайғыров поэзиясын VІ класта оқыту // Қазақстан мектебі. - 1975. - №10. – 47 - 49 б. Шымкент облысы, Түлкібас станциясы, № 343 орта мектеп мұғалімінің тәжірибесінен. 150. Жабағин Т. Сұлтанмахмұт Торайғыров поэзиясының әлеуметтік мәні // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1976. – 46 - 52 б. 151. Жакудина А. Ақынға арналған әдеби кеш // Арқа ажары. - 1994. - 15 қаңтар. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 152. Жақыпбайұлы Б. Сұлтанмахмұттың жарияланбаған бір өлеңі // Қазақ әдебиеті. - 1960. - 13 май. «Жарқыным мұның қай екпін» деген өлеңі туралы. 153. Жандилдин Н. Сұлтанмахмұт туралы сапасыз кітап // Коммунист. - 1951. - №5. – 44 -48 б. Б. Кенжебаевтың «Сұлтанмахмұттың ақындығы» атты кітапшаға сын. 154. Жанпейісова Қ. Әдебиет сабағында Сұлтанмахмұттың атеистік көзқарасын түсіндіру // Қазақстан мектебі. - 1962. - №11. - 22-25 б. 155. Жанымбет Б. «Әркім өзін түземей, ел оңбайды» // Егемен Қазақстан. - 1993. - 20 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 156. Жармакин О. Кемелденген заң // Сарыарқа самалы. - 1997. - 11 қыркүйек. Ұлттық тілді дамыту жайлы. 157. Жарықбаев Қ. Азамат, ақын, философ // Оңтүстік Қазақстан. - 1968. - 30 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 75 жыл толуына орай. 158. Жауырұлы Т. Күн бола білген қазағының көгіне // Атырау. - 1993. - 27 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 159. Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. - Алматы, 1959. – 245 - 257 б. Сұлтанмахмұт Абай дәстүріндегі ақын делінген. 160. Жовтис А, Сағындықова Н. Түпнұсқа және тәржіма // Қазақ әдебиеті. - 1972. - 3 март.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың лирикасы қалай аударылған? 161. Жовтис А, Сағындықова Н. Түпнұсқа және тәржіма // Қазақ әдебиеті. - 1972. - 8 март.

Сұлтанмахмұт Торайғыров лирикасы қалай аударылған? 162. Жолдыбаев М. XІX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы // Қызылорда. - 1933. – 133 - 146 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен жазушылық жолы жайлы. 163. Жүнісов С. ІX класта Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын оқып үйрену // Озат мұғалімдердің іс тәжірибесінен: Жинақ / Құраст.: Қ. Есенов. - Көкшетау, 1957. Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармаларының тілі жөнінде айтылған пікірлер. 164. Жұмағалиев З. Құпиясы ашылған қос дастан // Жас алаш. - 1993. - 7 тамыз. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 165. Жұмалиев Қ. Қирабаев С. Нұрқатов А. Қазақ әдебиеті. Орта мектептің 9 - класына арналған оқулық. - Алматы, 1966, 1967. – 214 - 243 б.; 1970, 1971, 1972. – 195 - 234 б.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен творчествосы. 166. Жыр тәңірі: Өлеңдер жинағы / Құраст.: Ғ. Қайырбеков. Алматы: Өнер, 1995. - 158 б. -Авт.: Ш. Құдайбердиев, Т. Ізтілеуов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, С. Торайғыров, Жамбыл, О. Шипин, Т. Жароков, Ғ. Орманов, Ж. Сыздықов. 167. Исабаев Қ. Ыждаһат ықыластан... // Қазақ әдебиеті. - 1988. 28 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 95 жыл толуына орай. 168. Исмағұлов Ж. Алғы сөз // Торайғыров С. Мағынасыз мешіт. - Алматы, 1958. – 3 - 10 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың дін туралы шығармалары жайында. 169. Исмағұлов Ж. Сұлтанмахмұт - дінді әшкерелеуші // Коммунизм жолы. - 1658. - 17 май. 170. Исмағұлов Ж. Сұлтанмахмұт ислам діні туралы // Коммунизм туы. - 1967. - 15 февр. 171. Исмағұлов Ж. Сұлтанмахмұт шығармасындағы дін тақырыбы // Қызыл ту. - 1958. - 21 май. 172. Исмағұлов Ж. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Әдебиет және искусства. - 1950. - №5. – 62 - 69 б. Қайтыс болғанына 30 жыл. 173. Кәкішев Т. Сұлтанмахмұт және Айқап // Қазақ әдебиеті. - 1963. - 1 нояб. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына орай. 174. Кәкішев Т. Сұлтанмахмұттың Айқаптағы қаламгерлігі хақында // Ақиқат. - 1993. -№6. – 78 - 82 б. 175. Кәкішев Т. Сұлтанмахмұттың публицистикасы // Лениншіл жас. - 1956. - 22 июнь. 176. Кәкішев Т. Сын сапары. - Алматы, 1971. - 18, 53, 73, 85, 89 - 102, 107, 116, 122 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың қазақ әдебиет сынын қалыптастырудағы рөлі туралы. 177. Кейбір қателер туралы // Социалистік Қазақстан. - 1939. - 5 окт. - №229. Сұлтанмахмұт Торайғыров жайында. 178. Кекілбаев Ә. Жыр сұлтаны туралы сөз // Егемен Қазақстан. - 1993. - 8 шілде.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына орай. 179. Кекілбаев Ә. Өнегелі өлең // Лениншіл жас. - 1963. - 28 нояб. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына орай. 180. Кекілбаев Б. Адасқан өмір // Социалистік Қазақстан. - 1945. - 1 авг. 181. Кенжебаев Б. Адасқан өмір // Қызыл ту. - 1968. - 23 июль. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың осы аттас поэмасының 50 жылдығына. 182. Кенжебаев Б. Айтыс нақтылы, дәлелді бол сын // Әдебиет және искусства. - 1955. -№12. – 99 - 103 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосының зерттелуі туралы. 183. Кенжебаев Б. Ақын - жазушы, ақыл - ойшы // Қазақстан мектебі. - 1973. - №10. – 93 -95 б.; Қызыл ту. - 1973. - 5 июль. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына орай. 184. Кенжебаев Б. Ардагер ақын, абзал азамат // Коммунизм туы. - 1973. - 27 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына орай. 185. Кенжебаев Б. Асау жүрек. - Алматы: Жазушы, 1968. - 64 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров өмірінен әңгімелер. 186. Кенжебаев Б. Асау жүрек: Деректі әңгімелер, мақалалар, зерттеулер. - Алматы, 1995. 187. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. - Алматы. - 1986. - 243 б. «Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ халқының ауыз әдебиетін, әсіресе, мақал-мәтелін орынды, өте жоғары бағалаған. Осыған болуға тиісті, өз шығармаларында ол қазақ тіліндегі ғасырлар бойы жасалған сөз өрнектерін, мақал-мәтелдерін өте көп пайдаланған», - деген. 188. Кенжебаев Б. Әттеген-ай! // Қызыл ту. - 1973. - 18 авг. Әңгімеде Сұлтанмахмұтқа қатысты дерек бар. 189. Кенжебаев Б. Егес // Лениншіл жас. - 1961. - 5 март. Сұлтанмахмұт туралы әңгіме. 190. Кенжебаев Б. Жалын // Лениншіл жас. - 1962. - 24, 25 янв. 191. Кенжебаев Б. Жаңбырда // Лениншіл жас. - 1983. – 26 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 90 жыл толуына орай. 192. Кенжебаев Б. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. - Алматы: Мектеп, 1976. 193. Кенжебаев Б. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті туралы // Лениншіл жас. - 1959. -13 июнь. Сұлтанмахмұт Торайғыров жайлы сөз болады. 194. Кенжебаев Б. Жоқ құтан жолаушы // Лениншіл жас. - 1960. - 25 дек. Сұлтанмахмұт Торайғыров жайлы әңгіме. 195. Кенжебаев Б. Кездесу // Лениншіл жас. - 1960. - 2 нояб. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы әңгіме. 196. Кенжебаев Б. Кесек тұлғалы ақын // Лениншіл жас. - 1973. - 30 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыров туғанына 80 жыл толуына орай. 197. Кенжебаев Б. Көркем сөздің шебері // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 15 апр. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың қайтыс болғанына 35 жыл. 198. Кенжебаев Б. Көркем сөздің шебері // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 20 май. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өлеңдері жайында. 199. Кенжебаев Б. Кітап // Қазақстан пионері. - 1966. – 21 дек. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірінен әңгіме. 200. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1973. – 105 -120, 132 - 145 б. 201. Кенжебаев Б. Қазақ халқының ақыны. - Алматы, 1970. - 30 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың қайтыс болғанына 50 жыл. 202. Кенжебаев Б. Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары. -Алматы, 1958. – 106 - 197 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларының тілін, өлең құрылысын баяндауға арналған тарау бар. 203. Кенжебаев Б. Өзгеру // Социалистік Қазақстан. - 1960. - 30 окт. Сұлтанмахмұт өмірінің бір күні туралы әңгіме. 204. Кенжебаев Б. Өкініш // Қазақ әдебиеті. - 1966. - 8 июль. Сұлтанмахмұт туралы әңгіме. 205. Кенжебаев Б. Әр тұлға // Қызыл ту. - 1973. - 30 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына орай. 206. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Социалистік Қазақстан. - 1940. - 21 май. -№114. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың қайтыс болғанына 20 жыл. 207. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Социалистік Қазақстан. - 1950. - 21 май.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың қайтыс болғанына 30 жыл. 208. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров: Өмірі мен жазушылық қызметі. - Кітапта: Торайғыров С. Таңдамалы шығармалары. - Алматы, 1950. – 6 - 22 б. 209. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров: Өмірі мен творчествосы. - Алматы: ҚМКӘБ, 1957. - 112 б. Сұлтанмахмұт шығармаларының тілін талдауға арналған бөлімдер бар. 210. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров жөніндегі бір мақала туралы // Социалистік Қазақстан. - 1956. - 1 авг. М. Тілеужановтың «Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосын зерттеу мәселесі» атты мақаласы жөніндегі пікір. 211. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыровты зерттеу, тану мәселесі: Арнаулы семинар материалдары. - Алматы, 1968. - 59 б.; 1969. - 60 б. 212. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың дүние тануы туралы // Лениншіл жас. -1955. - 2 дек. 213. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт туралы // СССР Ғылым Академиясы. Қазақ филиалының хабарлары. Тіл және әдебиет сериясы. - 1944. – 33 - 50 б. 214. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұттың ақындығы / Жауапты редактор М. Ғабдуллин. -Алматы: Қазмембас, 1949. - 69 б. 215. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұттың жаңа өлеңдері жөнінде // Қазақ әдебиеті. - 1958. - 21 март. - №12. Сұлтанмахмұт өлеңдерінің текстологиясы жөнінде де айтылады. 216. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұттың Семейде болуы // Семей таңы. - 1967. - 2 дек. 217. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұттың хат-хабарлары // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 7 окт. Жаңа деректер. 218. Кенжебаев Б. Тоқай мен Торайғыров // Қазақ әдебиеті. - 1962. - 26 окт. 219. Кенжебаев Б., Есназаров Ө. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. Жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық. - Алматы, 1966. – 184 - 223 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен творчествосы. 220. Кенжебаев Б., Еспенбетов А. Сұлтанмахмұт Торайғыров. - Алматы, 1973. - 21 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына орай. 221. Кенжебаев Б., Қирабаев С. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. Сырттан оқушы мұғалімдерге көмек. - Алматы, 1957. – 37 - 64 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы айтылады. 222. Кенжебаев Б., Нарымбетов Ә. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. - Алматы, 1970. -67 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровқа арналған бөлімдер. 223. Кенжебаев Б., Шаменов К. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың жазушылық қызметі // Торайғыров С. Шығармалар: Екі томдық. - Алматы, 1962. - Т. 1. - 220-258 б. 224. Көбеев С. Қалың мал, Қамар сұлу. - Алматы: Жалын, 1986. - 144 б. С. Көбеев пен С. Торайғыровтың шығармалары. 225. Күлеев Б. Бастырушыдан // Торайғыров С. Адасқан өмір. Поэмалары. - Қазан, 1922. -2-3 б. С. Торайғыров шығармаларының жиналуы жайлы. 226. Қанапиянов Б. С. Торайғыров үш томдық шығармалар жинағының орысша -ағылшынша түйіні (резюмесі). - Алматы: «Жібек жолы», 2002-2003. 227. Қабышева Р. Ақын өлеңдерінің лұғат бағдары // Сарыарқа самалы. - 1992. - 26 желтоқсан. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуы қарсаңында. 228. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІ - том. XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. 2-кітап / Жалпы ред. басқарған Б. Дүйсенбаев. - Алматы, 1965. – 311 - 418 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен творчествосы жайлы. 229. Қазақ оқу комиссариатының газет оқушыларына ашық хаты // Еңбекші қазақ. - 1926. -19 нояб. - №257. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын жинау, бастыру жайында. 230. Қазақ ССР тарихы. - Алматы: Қазмембас, 1957. - Т. І. – 577 - 580 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен творчествосы туралы сөз болады. 231. Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан // Абай. - 1993. - №7. – 11 - 14 б. 245. Қойбағаров К. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың психологиялық пікірлері // Қазақстан мұғалімі. - 1960. - 9 июнь. 246. Қойбағаров К. Сұлтанмахмұт Торайғыров - прогрессивтік педагог // Педагогика и психология. - 1973. – 96 - 102 б. 247. Қойбағаров К. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың тәрбие жөніндегі пікірлері // Қазақстан мектебі. - 1960. - №5. – 43 - 46 б. 248. Қойбағаров К. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың халық ағарту мәселелеріне байланысты пікірлері // Қазақстан мектебі. - 1974. - №6. – 35 - 38 б. 249. Қорабаев P. Атеистердің қолында болатын құрал // Семей правдасы. - 1960. - 25 март.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Мағынасыз мешіт» шығармасы туралы. 250. Құлгелдиева А. Ұлы ақынды еске алу // Қазақстан мұғалімі. - 1993. - 29 қазан. 251. Құрманғалиұлы М. Ақындар айтысы - той бастауы // Сарыарқа самалы. - 1993. - 10 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 252. Мансұр Т. «Баянауыл басынан бұлт кетпес...» // Орталық Қазақстан. - 1993. - 15 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 253. Машақов С. Ақын туралы диология // Қызыл ту. - 1969. - 23 апр. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 254. Машақов С. Халықтың ардагер улы // Ертіс. - 1965. - 6 июнь. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі және ақындық мұрасы туралы. 255. Машырапов Қ. Талпыныс жылдары // Қызыл ту. - 1984. - 4 май. 256. Мәшһүр - Жүсіптегі Қ. Сұлтанмахмұт және Сәкен // Абай. - 1999. - №4. – 61 - 65 б. 257. Мәуленов С. Сұлтанмахмұт қабірінде // Мәуленов С. Таңдамалы. - Алматы, 1972. - Т. 2. - 245 б. Өлең. 258. Молдақашев Қ. Зергер қолынан шыққан зерделі туынды // Семей таңы. - 1969. - 28 июнь. 271. Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары. - Алматы: Ғылым, 1982. - 282 б. 272. Нұрақын Ж. Ақынға арналған салтанатты кештен // Қазақ әдебиеті. - 1993. - 16 шілде.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 273. Нұрғалиев Ө. Адам және адамгершілік // Ақтөбе. - 1992. - 5 маусым. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың этикалық көзқарасы хақында. 274. Нұрғалиев Ө. Ақын мұрасынан ғибрат // Қазақстан әйелдері. - 1969. - №11. - 19 б.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларындағы этика, эстетика жайлы. 275. Нұрғалиев Ө. Сұлтанмахмұт поэзиясындағы атеизм тақырыбы // Қазақстан коммунисі. - 1969. - № 11. – 71 - 74 б. 276. Нұрғалиев Ө. Сұлтанмахмұтының адам мен адамгершілік туралы ойлары // Қазақстан мектебі. - 1970. - №10. - 21-28 б. 277. Нұрғалиев Ө. Үлкен ақынның этикалық көзқарасы // Қазақ әдебиеті. - 1971. - 16 апр. 278. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. - Алматы, 1966. – 182 - 219 б. Сұлтанмахмұт Торайғыров Абайдың ақындық дәстүрін жалғастырушы ретінде қаралады. 279. Нұрқатов А. Ақын мұрасы // Әдебиет және искусства. - 1956. - №10. – 87 - 96 б. 280. Нұрқатов А. Ақындық мұрагері // Социалистік Қазақстан. - 1963. - 28 нояб. 281. Нұрқатов А. «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы» // Жұлдыз. - 1965. - №8 – 144 - 155 б. Абай, Сұлтанмахмұт және Сәбит Дөнентаев поэзиялары жайында. 282. Нұрмаханов Қ. Біздің пікіріміз // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 18 март. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосы жайлы пікір алысу. 283. Нұртазин Т. Жаңа бағыт, биік белес // Ленин туы. - 1967. - 18 авг. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосына шолу. 284. Нұртазин Т. Жаңа бағыт, биік белес // Нұртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. - Алматы, 1968. – 149 - 169 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың әдеби мұрасы жайлы. 285. Нұртазин Т. Сұлтанмахмұт Торайғыров творчествосының әлеуметтік мәні // Халық мұғалімі. - 1955. - №5. – 79 - 86 б. 286. Нұрпейісов (Ысмағұлов). Сұлтанмахмұттың өлгеніне бес жыл // Еңбекші қазақ. -1926. - 25 февр. - №44. 287. Нілібаев Ә. Бір үйде жиюлы екен қазына мол // Қазақ әдебиеті. - 1972. - 10 нояб. Баянауылға қарасты Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы совхоздағы ақын музейінің нашар халі және оны қамқорлыққа алудың керектігі жайлы. 288. Олар... Біз енді кімді құрметтеуіміз керек, кімді кемел көруіміз керек // Жас Алаш. -2001. - 1 қаңтар. - Авт.: А Байтұрсынұлы, Ә. Бөкейхан, М. Шоқай, С. Сәдуақасов, Т. Рысқұлов, С. Торайғыров, М. Дулатов, Е. Алтынбеков, М.Т. Ғатауллин, М. Дәулетқалиев, Қ. Қуанышов, Ғ. Мүсірепов. 1924. жылғы №6 «Новый Восток» журналының 270 - 276 беттеріңде жарияланған материалдардан. 289. Оразбеков М. Саяси тұлғаларға ақындық көзқарас // Ақиқат. - 1993. - №2. – 93 - 94 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың осы уақытқа дейін жарық көрмей келген «Таныстыру» поэмасы туралы бірер сөз. 290. Оспанов С. Алғашқы әсерлер // Орталық Қазақстан. - 1964. - 28 нояб. Д. Әбілевтің «Ақын арманы» романына сын. 291. Өмірәлиев Қ. Дәуір туғызған ақын // Қазақстан мектебі. - 1962. - №10. - 90 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына. 292. Өтебаев Е. Айтылар сөз әлі алда // Қызыл ту. - 1988. - 19 нояб. Ақын Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармалары жайында. 293. Өтебаев Е. Ақбеттаудағы тұңғыш ревком // Жұлдыз. - 1986. - №11. – 199 - 202 б. 294. Өтебаев Е. Ақын ғұмырының кейбір сәттері // Сары арқа самалы. - 1993. - 8 шілде.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 295. Өтебаев Е. Ақын жайындағы ақиқаттар // Қазақ әдебиеті. - 1984. - 13 июль. Ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы жаңа дерек. 296. Өтебаев Е. Алуан тағдырлы ақын // Қызыл ту. - 1983. - 10 дек. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 90 жыл толуына. 297. Өтебаев Е. Қойын дәптерімнен // Сарыарқа самалы. - 1997. - 12, 14 тамыз. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі және шығармашылығымен байланысты адамдар туралы. 298. Өтебаев Е. Өмір өткелдері // Егемен Қазақстан. - 1993. - 8, 10 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 299. Өтебаев Е. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Сарыарқа самалы. - 1992. – 17 - 20 ақпан. 300. Өтебаев Е. Сұлтанмахмұт және Мұхтар Әуезов // Сарыарқа самалы. - 1997. - 5 қыркүйек. 301. Өтебаев Е. Үлкен тұлға // Сарыарқа самалы. - 1993. - 10 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 302. Пердебаева Ә. «Кім жазықты?» романының кейіпкерлерін таныту // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2001. - №1. – 19 - 21 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Кім жазықты?» романына арналған ашық сабақ. 303. Рахымжанұлы С. Жерлес ақынымыз // Қызыл ту. - 1958. - 28 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 65 жыл толуына. 304. Рахымжанов Т. Көркем деталь мен шығармашылық өнердің мәні // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1992. - № 10, 11, 12. - 25-28 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 305. Рахымжанов Т. «Сұлтанмахмұт» романының баяндау құрылысы // Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. - 1991. - №4. – 17 - 23 б. 306. Сағынбекұлы Р. Тағдыр талант туынды // Халық кеңесі. - 1993. - 19 маусым. Сұлтанмахмұт Торайғыров пен Ж. Аймауытұлының туыстық, рухани байланысы туралы. 307. Сағындықов А. Ағадан қалған мирас бар // Коммунизм таңы. - 1972. - 19 маусым. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың және тағы басқа бірқатар жазушылардың Троицк, Қостанай жерлерінде болуы. 308. Сағындықов А. Ескермей қалай жүргенбіз? // Қазақ әдебиеті. - 1972. - 15 сент. Сұлтанмахмұт Торайғыров өмірінің Троицк қаласымен байланысты кезеңін зерттеу және есте қалдыру керектігі жайлы ұсыныс-пікір. 309. Сәрсеков Ж. Тарихи шындық бұрмаланбасын // Әдебиет және искусства. - 1951. - №7. - 76-78 б. Б. Кенжебаевтың «Сұлтанмахмұттың ақындығы» атты кітапшасына сын. 310. Сахариев Б. Ақын махаббаты // Қазақ әдебиеті. - 1963. - 29 нояб. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына. 311. Сахариев Б. Б. Кенжебаевтың творчествосындағы қателіктер // Социалистік Қазақстан. - 1952. - 25 март. 312. Сахариев Б. Жаңа өмірдің жаршысы // Қазақ әдебиеті. - 1957. - 20 сент. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі, ақындық жолы туралы. 313. Сарсекеев М. Сөз текстологиясы жайында // Қазақ әдебиеті. - 1958. - 28 февр. Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармаларының текстологиясы жайлы. 314. Сәрсенов М. Қыршын кеткен қыран // Оңтүстік Қазақстан. - 1973. - 27 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына. 315. Сәтбаева Ш.Қ. Ғажайып тұлға // Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. - 1993. - №3. – 3 - 11 б. 316. Сейфуллин С. Тұрманжанов Ө. Көркем әдебиет. Орталау мектептің 5 класы үшін. -Қызылорда, 1934. – 195 - 199 б. 317. Смаилов Е., Ақшолақов М. Әдебиет хрестоматиясы. Орта мектептің 9 класына арналған. - Алматы, 1939. – 99 - 104 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен жазушылық қызметі, әлеуметтік көзқарасы жайлы. 318. Соколин Э. Ақын музейі // Социалистік Қазақстан. - 1973. - 14 авг. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына. 319. Сұлтанмахмұт Торайғыров - Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1957. - 112 б. Өмірі мен творчествосы. 320. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 1958. - №8. – 79 - 81 б.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 65 жыл толуына. 321. Сұлтанмахмұт Торайғыров. - Алматы: Қазақстан, 1967. - 113 6. 322. Сұлтанмахмұт Торайғыров: Библиографиялық көрсеткіш / Құраст.: Б. Кенжебаев, А. Еспенбетов. - Алматы: Қазақстан, 1975. - 56 б. 323. Сұлтанмахмұт Торайғыров: Естелік / Құраст.: В. Дейнека. - Павлодар, 1960. - 3 б. 324. Сұлтанмахмұт Торайғыров. - Алматы, 1963. - 6 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жылдығына арналған қысқаша әдебиеттердің тізімі. 325. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Жұлдыз. - 1963. - №10. – 121 - 130 б. Туғанына 70 жыл толуына орай. 326. Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920): Ұсыныс әдебиет тізімі / Құраст.: Р. Алдабергенова. - Жамбыл, 1973. - 46. 327. Сұлтанмахмұт Торайғыровты зерттеу, тану мәселесі. Арналу семинар материалы. -Алматы, 1968. - 69 б. 328. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен творчествосы // Жиреншин Ә. Абай Құнанбаев. - Алматы, 1950.- 165 - 178 6. 329. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 80 жылдығына // Қаз ССР Ғылым академиясының хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. - 1973. - №5. – 66 - 69 б. 330. Сұлтанмахмұттың қайтыс болғанына 25 жыл толуына арналған жиылыс // Социалистік Қазақстан. - 1945. - 24 май. Алматыда өткен жиылыс туралы хабар. 331. Сүйіншәлиев X. Дарынды ақын творчествосын зерттей түсейік // Лениншіл жас. -1956. - 20 апр. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың творчествосын зерттеу проблемасы туралы. 332. Сүйіншәлиев X. Кедергі неде? // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 8 апр. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына. 333. Сүйіншәлиев X. Келешекті көксеген күрескер // Қазақ әдебиеті. - 1973. - 28 дек.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 80 жыл толуына. 334. Сүйіншәлиев X. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармалары // Коммунизм таңы. -1958. - 20 июль. 335. Сүйіншәлиев X. Шоқтығы биік бір тұлға // Егемен Қазақстан. - 1994. - 18 қазан.

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармалары туралы. 336. Сыдықов Қ. Сұлтанмахмұт Тарбағатайда // Лениншіл жас. - 1963. - 28 нояб. 337. Сыздықов Қ. «Мен Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын кітап етіп бастырттым» // Сарыарқа самалы. - 1993. - 8 шілде. 338. Сыздықов Ш. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың дүние тану туралы // Лениншіл жас. -1955. - 2 дек. 339. Тәжібаев Ә. Қазақ лирикасының тарихынан // Тәжібаев Ә. «Өмір және поэзия». -Алматы, 1960. – 53 - 63 б. Сұлтанмахмұт лирикасы жайлы да айтылады. 340. Тоқмағамбетов Ә. Сұлтанмахмұт // Октябрь балалары. - 1940. - 23 май. Қайтыс болғанына 20 жыл. 341. Торайғыров Ш. Естелік // Сұлтанмахмұт Торайғыров: Екі томдық шығармалар. -Алматы. Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962. - Т. 2. – 247 - 248 б. 342. Торайғыров Ш. Мәликеге қосылу. Алматы, 1946. Сұлтанмахмұт Торайғыров туралы. 343. Торайғыров Ш. Сұлтанмахмұт // Қызыл ту. - 1945. - 8 июнь. Қайтыс болғанына 25 жыл толуына байланысты естелік - әңгіме. 344. Торайғыров Ш. Сұлтанмахмұттың өмірбаяны жөнінде // Қазақ әдебиеті. - 1955. - 19 авг. 345. Телешов С. Сұлтанмахмұттың ақындығы туралы // Социалистік Қазақстан. - 1950. - 1 февр. 346. Тұрбеков А., Нарымбетов Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. Педагогикалық институттар мен университеттердің филология факультеттерінде сырттан оқитын студенттер үшін курс жұмыстары. - Алматы, 1966. – 71 - 74 б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың поэмаларының жанрлық ерекшеліктері жайлы. 347. Тұрғанбекұлы Ж. Ел мерейін асырған ұлағатты той // Сарыарқа самалы. - 1993. - 17 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 348. Тұрғанбекұлы Ж. Ұлы ақынға арналған салтанат // Сарыарқа самалы. - 1993. - 15 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 100 жыл толуына. 349. Түрікова О. Ақын бейнесі көңілге ұялайды // Мәдениет және тұрмыс. - 1969. - №9. – 8 350. Тілеков Ж. Асыл арман // Социалистік Қазақстан. - 1965. - 27 июль. Д. Әбіловтің «Ақын романы» романына сын. 351. Тілеужанов М. XX ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі сатиралық шығармалардың кейбір көркемдік приемдары // Ученые записки Уральского пединститута. - 1955. - Т. 4, вып. 5. – 141 - 156 б. 352. Тілеужанов М. Қазақтың көрнекті ақыны // Екпінді құрылыс. - 1955. - 21 май. 353. Тілеужанов М. С. Торайғыров творчествосын зерттеу мәселесіне // Әдебиет және искусства. - 1956. - №6. – 110 - 114 б. 354. Тілеужанов М. Сұлтанмахмұттың Абай дәстүрі үшін күресі // Қазақ әдебиеті. - 1957. -15 март. 355. Тілеужанов М. Сұлтанмахмұттың көңіл күйі лирикаларының кейбір сырлары // Қазақ филологиясының мәселелері. - Алматы, 1964. – 140 - 149 б. 356. Тілеужанов М. Талантты ақын // Орал өңірі. - 1963. - 27 окт. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың туғанына 70 жыл толуына. 357. Тілеужанов М. С. Торайғыровтың сатиралық шығармалары // Лениншіл жас. - 1956. -20 май. 358. Үш таған // Қазақ әдебиеті. - 1994. - 1 шілде. - Авт.: З. Қабдолов, К. Салықов, Р. Нұрғалиев, С. Балғабаев. 370. Шәменов К. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың эстетикалық идеалы // Жұлдыз. - 1959. -№5. – 102 - 110 б. 371. Шәменов К. Сұлтанмахмұт туралы жаңа деректер // Жұлдыз. - 1960. - №12. – 129 -134 б; Қазақ әдебиеті. - 1960 - 9 сент. 372. Шамкенов А. Аққан жұлдыздың сыңары // Қазақ әдебиеті. - 1993. - 2 шілде. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын оқығандағы әсер. 373. Шәріпов Ә. Ақын жолы / ҚазССР Ғылым академиясының хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. - 1976. - №2. – 26 - 31 б. 374. Ілиясов Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров // Орталық Қазақстан. - 1967. - 29 июль. 375. Ысқақов Б. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың таңдамалылары // Лениншіл жас. - 1957. -18 дек. 376. Абилев Д. Мечта поэта / Авторезированный перевод с каз. С. Никитина. - Алма-Ата: Жазушы, 1968. - С. 379. 377. Абилев Д. Путь мечты: Роман / Пер. С. Никитина. – Алма-Ата: Жазушы, 1971. - С. 318. О Султанмахмуте Торайгырове. 378. Абилев Д. Мечты поэта: Трилогия / Авториз. пер. с каз. С. Никитина. - М.: Сов. писатель, 1981. - С. 688. 379. Абилев Д. Путь мечты: Роман / Пер. с каз. С. Никитина. – Алма-Ата: Жазушы, 1978. -С. 272. О Султанмахмуте Торайгырове. 380. Абилев Д. «Я верую в царство правды...» // Казахстан, правда. - 1984. - 30 апр. К 90-летию С. Торайгырова. 381. Адалис С. Песни степей // Правда. - 1940. - 21 июня. Отмечается значение творчества С. Торайгырова. 382. Адибаев X. Интересное исследование о поэте - демократе // Сов. Казахстан. - 1959. -№1. - С. 101 - 102. О Султанмахмуте Торайгырове. 383. Адибаев X. Султанмахмут Торайгыров (1893-1920) // Адибаев X. Куспанов С. Казахская литература. – Алма - Ата, 1972. - С. 69 - 77. 384. Адибаев X. Искаков А Писатель - борец // Казахст. правда. - 1958. - 5 сент. О творчестве Султанмахмута Торайгырова. 385. Акбаева Л. «Зачем я живу на земле...» // Горизонт. - 1993. - 24 июля. 386. Афоризмы // Шарк юлдузи. - 1962. - №4. - С. 79. На узб. яз. 387. Переводы произведений С. Торайгырова. 388. Ахметов З. С. Торайгыров // Торайгыров С. Избранное. – Алма-Ата, 1958. - С. 5 - 14. 389. Базарбаев М. Поэт - демократ Султанмахмут Торайгыров // Базарбаев М. Литература, окрыленная Октябрем. – Алма-Ата, 1962. - С. 12 - 14. 390. Бейсембиев К. Идейно - политические течения в Казахстане конца XІX начала XX века. – Алма-Ата, 1961. - С. 166 - 199. О мировоззрении С. Торайгырова. 391. Бейсембиев К. Мировоззрение С. Торайгырова // Бейсембиев К. Прогрессивно -демократическая мысль в Казахстане начала XX века. – Алма-Ата, 1965. - С. 130 - 188. 392. Бекмаханов Е.Б. Культура Казахстана в начале XX века // Бекмаханов Е.Б. История Казахской ССР. Учебник для 10 класса. – Алма-Ата, 1961. - С. 17; 1962. - С. 18; 1972. - С. 24. О Султанмахмуте Торайгырове. 393. Бекмаханов Е.Б.Культура Казахстана в начале XX века // Бекмаханов Е.Б. История Казахской ССР. Учебник для 9 - 11 класса. – Алма-Ата, 1965. - С. 91 - 92; 1966. - С. 91; 1967. - С. 22 - 23; 1968, 1970, 1971. - С. 22. О Султанмахмуте Торайгырове. 394. Бекхожин К. Адвокаты буржуазных националистов // Казахстан, правда. - 1946. - 28 окт. Критикуются недостатки в исследовании творчества С. Торайгырова. 395. Бельбаева М. Он безучастным быть не мог // Иртыш. - 1973. - 28 окт. К 90 - летию С. Торайгырова. 396. Бобрещова К. Герой романа - наш земляк // Звезда Прииртышья. - 1969. - 6 июля.

О Султанмахмуте Торайгырове. 397. Большая советская энциклопедия. - М., 1956. - Т. 43. - С. 4 - 5. О Султанмахмуте Торайгырове. 398. Горбунов С. «Живу, чтобы песней потомкам помочь» // Казахстан, правда. - 1993. - 15 июля. К 100 - летию поэта С. Торайгырова. 399. Джансугуров И. О казахской литературе // Казахстан, правда. - 1934. - 12 июня. О Султанмахмуте Торайгырове. 400. Джумалиев К. Султанмахмут Торайгыров //Джумалиев К. Очерк по истории казахской дореволюционной литературы. – Алма-Ата, 1968. С. 212 - 219. 401. Дюсенов М.С. Идея социального равенства в творчестве С. Торайгырова // Сборник статей аспирантов и соискателей. История, философия, экономика. - 1963. - Вып. 4. - С. 64 - 69. 402. Дюсенбаев И.Т. Торайгыров Султанмахмут (1893 - 1920) // Литературная энциклопедия. - М., 1972. - Т. 7. - С. 581. 403. Есназаров У. Поэт - гражданин // Южный Казахстан. - 1963. - 27 окт. К 70 - летию со дня рождения С. Торайгырова. 404. Жаманбалинов Г., Байдилов Б. На земле, что родила поэта // Звезда Прииртышья. -1993. - 17 июля. О С. Торайгырове. 405. Жарикбаев К. Хотел понять человека... // Советы Казахстана. - 1993. - 30 окт. К 100 -летию со дня рождения С. Торайгырова. 406. Жовтис А. Поэзия, подстрочный перевод // Простор. - 1972. - №4. - С. 114 - 118.

Лирика С. Торайгырова в новом русском издании. 407. Жовтис А. Султанмахмут Торайгыров // Сов. Казахстан. - 1958. - №3. - С. 90 - 91. 408. Загупаров К. Идеи добра и гуманизма // Звезда Прииртышья. - 1993. - 6 июля. К 100 -летию со дня рождения С. Торайгырова. 421. Кедрина З. Главное - человек. Некоторые черты современного реализма. - М., 1972. -С. 140, 142, 143. О С. Торайгырове. 422. Кенесбаев С. Культура Казахстана и печать // История Казахской ССР. – Алма-Ата, 1957. - Т. 1. - С. 550 - 553. О жизни и творчестве С. Торайгырова. 423. Кенжебаев Б. Султанмахмут Торайгыров в Семипалатинске // Иртыш. - 1993. - 27 окт. 424. Кенжебаев Б. Султанмахмут Торайгыров: Критико - биографический очерк / Пер. Н. Скалковской. – Алма-Ата, 1958. - С. 51. 425. Кенжебаев Б., Суюншалиев X. Султанмахмут Торайгыров: Биографичесий очерк. – Алма-Ата, 1958. - С. 28. 426. Лизунова Е.Р. Современный казахский роман. – Алма-Ата, 1964. - С. 128 - 135. О романах С. Торайгырова. 427. Мацкевич Э.О. Красный сайгак // Мацкевич Э.О. Лесное яблоко. – Алма-Ата, 1966. -С. 43-55. Рассказ о С. Торайгырове. 428. Мустамбаев И. Речь на судебном процессе по делу Анненкова // Абай. - 1993. - №7. -С. 27 - 28. 429. Мынбаев Т.К. Вокальный цикл: Для высокого голоса / Пер. А. Жовтис; На сл. С. Торайгырова. - М.: Сов. композитор, 1988. - С. 40. 430. Наубетов Ш. «Я бы солнцем взошел над землей...» // Прикасп. коммуна. - 1993. - 27 окт. К 50 - летию со дня рождения С. Торайгырова. 431. Нурмаханов К. Султанмахмут Торайгыров // Нурмаханов К. «Литературные заметки». – Алма-Ата, 1961. - С. 66 - 70. 432. Нысаналин А. Настоящая идея, вечная поэзия // Огни Алатау. - 1972. - 9 февр.

О творчестве С. Торайгырова. 433. Нысаналин А. Гимн революции // Простор. - 1981. - №2. - С. 139 - 144. О поэтических наследиях С. Торайгырова, И. Джансугурова, К. Аманжолова. 434. Нысаналин А. Настоящая, вечная поэзия // Огни Алатау. - 1972. - 9 февр. 435. (О нем). Большая советская энциклопедия. - М., 1956. - С. 4 - 5. 436. Памятник поэту: Султанмахмуту Торайгырову в Павлодаре // Коме. правда. - 2000. -25 окт. - С. 5. 437. Писатели Казахстана: Биографические справки. - Алма-Ата, 1958. - С. 188-191.

С. Торайгыров. 438. Писатели Казахстана: Справочник. – Алма-Ата, 1969. - С. 316 - 317. С. Торайгыров. 439. Полное собрание сочинений. – Қызыл - Орда: Қазақ баспасы. О творчестве С. Торайгырова. 440. Попов Н. Чтобы песней потомкам помочь. // Советы Казахстана. - 1993. - 15 июля. К 100 - летию со дня рождения С. Торайгырова. 441. Попов Ю.Поэт - демократ и просветитель // Индустр. Караганда. - 1993. - 7 июня. 442. Поэзия народов ССР XІX начала XX века. - М.: Художественная литература, 1977. -С. 831. В содерж.: Из казахских поэтов. Султанмахмут Торайгыров (1893 - 1920). «То добро, что в жизни вкусил...», «Я стану человеком», «Это ли справедливость», «Зачем я живу»: (Стихи). - С. 625 - 627. 443. Приймак Д., Торайгыров Ш. Яркая звезда // Звезда Прииртышья. - 1968. - 18 июня. О жизни и творчестве С. Торайгырова. 444. Сариев К. Внимание непреходящему // Учитель Казахстана. - 1984. - 19 июля. Об изучении творчества поэта С. Торайгырова в школе. 445. Сарсеков Ж. Некоторые вопросы истории казахской литературы // Казахстан, правда. - 1946. - 15 сент. Об изучении казахской литературы, в частности, творческого наследия С. Торайгырова. 446. Сарыбаев Г. Полное собрание сочинений // Казахстан, правда. - 1933. - 23 апр. 447. Сатпаев Ш.К. Казахско - европейские связи XІX и первой половины XX века. – Алма-Ата, 1972. - С. 13, 154 - 158, 176, 272. С. Торайгыров рассматривается как продолжатель традиций Абая в казахской литературе начала XX века. 448. Сембаев А.И., Храпченков Г.М. Очерки по истории школ Казахстана (1900 - 1917). – Алма-Ата, 1972. - С. 14, 79, 83, 147, 154 - 156, 158, 162. Говорится о просветительской деятельности С. Торайгырова. 449. Сильченко М. Султанмахмут Торайгыров // Казахская литература: Учебник хрестоматия для 9 класса рус. школ Казахстана. – Алма-Ата, 1962. - С. 104 - 109. 450. Смирнова Н., Сильченко М. Султанмахмут Торайгыров // Казахская литература: Учебник хрестоматия для средних школ. Часть 1. – Алма-Ата, 1967. - С. 188 - 193. 451. Смирнова Н., Сильченко М. Султанмахмут Торайгыров / / Казахская литература: Учебник для 9 - 10 класса рус. школ Казахстана. – Алма-Ата, 1969, 1970, 1971. - С. 95 -100. 452. Степные ритмы: Избранные переводы (Стихов каз. поэтов) / Пер. с каз. Е. Винокуров. – Алма-Ата: Жазушы, 1979. - С. 184. Авт.: Ш. Каржаубайулы, Б.С. Кожагулулы, А.С. Корамсаулы, Н. Баймурзаев, Ш. Кошкарбаев, А. Найманбаев, Н. Бекежанов, А. Кунанбаев, С. Торайгыров, И. Джансугуров и др. 453. Султанмахмут Торайгыров // Литературная энциклопедия. - М., 1939. - Т. 11. - С. 349 - 350. О жизни и творческом пути. 454. Султанмахмут Торайгыров // Казахстан, правда. - 1940. - 22 мая. 20 лет со дня смерти. 455. Султанмахмут Торайгыров // Энциклопедический словарь. - М., 1964. - Т. 2. - С. 513. 456. Султанмахмут Торайгыров (1893 - 1920) // Литература народов СССР. - Прага, 1966. -С. 456. - На чешек, яз. 457. Султанмахмут Торайгыров (1893 - 1920) // Литература народов Советского Союза. -Лейпциг, 1967. - С. 87. - На нем. яз. 458. Суюншалиев X. Продолжатель Чокана и Абая // Казахст. правда. - 1963. - 30 нояб.

К 70-летию С. Торайгырова. 459. Туманшин К. Чаяния просветителя, видного общественного деятеля, поэта -демократа // Индустр. Караганда. - 1993. - 31 авг. К 100-летию С. Торайгырова. 460. Утебаев А. Султанмахмут // Звезда Прииртышья. - 1993. - 24 июня. К 100-летию С. Торайгырова. 461. Утебаев Е. Гавриил Жигирев и Султанмахмут Торайгыров // Звезда Прииртышья. -1989. - 26 марта. Из истории становления Сов. власти в Павлод. обл. 462. Утебаева У. Изучая творчество... // Звезда Прииртышья. - 1993. - 24 июня. О С. Торайгырове. 463. Утлейкин Н. Память о поэте жива // Молодой целинник. - 1964. - 29 янв. 464. Хекселыпнейдер Э. Казахская литература // Казахская литература в оценке зарубежной критики. – Алма-Ата, 1971. - С. 183. Автор рассматривает С. Торайгырова, как продолжателя традиций Абая в казахской литературе. 465. Художественная литература Казахстана 1946 - 1957 г.: Библиографический указатель. – Алма-Ата, 1958. - С. 389 - 391. С. Торайгыров. 466. Шакенов Н. Цветы - награда поэта Султанмахмуту Торайгырову: Стихотворение // Шакенов Н. Суюнши. – Алма-Ата, 1968. - С. 7. 467. Шакенов Н. Цветы - награда поэту Султанмахмуту Торайгырову // Простор. - 1967. -№12. - С. 1 - 2. Стихотворение. 468. Шалабаев Б. Султанмахмут Торайгыров // Литература и искусства Казахстана. - 1939. - №10. - С. 117 - 125. 469. Шалабаев Б. Султанмахмут Торайгыров // Казахстан, правда. - 1945. - 24 мая. К 25 -летию со дня смерти поэта. 470. Шалабаев Б. Творчество Султанмахмута Торайгырова // Сборник статей о казахской литературе. – Алма-Ата, 1957. - С. 68 - 91. 471. Шалабаев Б. Султанмахмут Торайгыров и его романы. - В кн.: Шалабаев Б. Очерки истории казахской дореволюционной литературы. – Алма-Ата, 1958. - С. 83 - 125. 472. Шалабаев Б. Лучшие образцы дореволюционной казахской прозы // Шалабаев Б. История казахской прозы. – Алма-Ата, 1968. - С. 52 - 65. О прозе Султанмахмута Торайгырова. 473. Шаменов К. Просветитель, поэт, публицист // Простор. - 1960. - №7. - С. 145 - 148. 474. Шашкин З. Дружба литератур - дружба языков // Вопросы литературы. - 1963. - №10. - С. 50 - 55. О творчестве Султанмахмута Торайгырова. 475. Шаяхметов Ж. Боевые задачи работников идеологического фронта: Доклад на собрании работников науки, литературы и искусства г. Алма-Аты // Казахстан, правда. -1947. - 14 февр. Указываются недостатки в исследовании творчества С. Торайгырова. СҰЛТАНМАХМҰТ ТОРАЙҒЫРОВТЫҢ ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ МЕН ОРТАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ КІТАПХАНА ҚОРЫНДА САҚТАУЛЫ ҚОЛЖАЗБАЛАРЫ ТІЗІМІ 1. 655 «Ақ сәуле алтын жүзді құндыз қабақ», «Қазір де құлағымда шеккен зарың» / А. Кенжетай, 2 дәптер. (ОҒҚ). 2. Ш655 Балалық жасым өтесің: Өлеңдер / Жинаушы: Ж. Әлқожаұлы. - 1946. - апр. – 2 - 6. (OҒК). Ақын өлеңдері замандастары жазған естеліктер арасында кездеседі: «Балалық жасым өтесің», «Қарағай да қайғырып», «Миым, неге ашисың, көңілім неге жасисың? (1913 ж) т.б. «Қожеке, келдіңіз бе, көңілім сұрай» (Бұл да ең соңғы шығармасы) өлеңін Қызылту ауданында тұратын Тәтібай баласы Мәлғаждардан 1941 жылы Мұсабаев Ғайниден (1907 - 1981, Қазақ ССР Ғылым академиясының корреспондент - мүшесі, белгілі тіл маманы) жазып алған. 3. 1585 Есенгелдин Қоқаш қажының «Ата - бала турасындағы сөздер, аңыздар» атты дәптерінде Сұлтанмахмұт өлеңі кездеседі. 1921 жылы жазылған / Тапсырған С. Қасиманов. (OҒК). 4. 1132 Жылқышы қазан. 1888 - 1950. – 30 - 40 б. (OҒК) 5. 1132 Жылқышының жыры, м / ж. – 232 - 243 б. (OҒК) 6. Ш367 Кедейлер қалай болды көрген күнің / Жинаушысы С. Қасиманов. 1954 - 1956. – 43 - 44 б. «Ел арасындағы ақындардың өлеңдері», 6-дәптер. Кедейдің байға ақысыз -пұлсыз еңбек етіп, ауыр бейнет кешкені, жоқшылыққа кездескені сөз болады. (ӘӨИ) 7. 92 Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров. - Алматы, ж.ж. (OҒК) 8. 1176 Көпеев Ж. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өлеңдері араб әрпінде. (OҒК) 9. 1585 Қазақ тайпасының ата-бабаларының турасында сөйлеген равиатрлар баяны / Тапсырушы С. Қасиманов. (ОҒК) 10. 1176 Мәшһүр Ж. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың аз өлеңі. Қ. және ж.ж. (OҒК) 11. 1177 Машһүр Ж. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың аз өлеңі. Қ. ж.ж. (OҒК) 12. Ш341 Сұлтанмахмұттың айтқаны / Жинаушысы Н. Әминов; (Әдебиет және өнер институтында қолжазба сақтаулы). - 1956. - авг. - 2 дәптер. (ӘӨИ). «Мен кәрі, халім бітіп, тәнім тозған» атты он шумақ өлеңі. 13. 298 Сұлтанмахмұттың мысалдары / Жинаушы: Ш. Торайғыров. - 1948. – 59 - 60 б. (OҒК) 14. 1079 Сұлтанмахмұт турасындағы материалдар / Жинаушы Ш. Торайғыров. - 656 б. -м/ж. (OҒК) 15. 654 Сұлтанмахмұт шығармалары. - 1 толық жинақ. - м / ж. - 294 б. (OҒК) 16. 138 Сұлтанмахмұт шығармалары. - Қ. және ж.ж. - 144 б. (OҒК) 17. 107 Сұлтанмахмұт шығармалары / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - К- ж.ж. - 652 б. (OҒК) 18. Қ-652 Таңдамалы шығармалары. - Машинкаға басылған. - 1949. – 1 - 610 б. (OҒК) 19. Қ - 655 Торайғыров С. (1893 - 1920) Краткая биография. - Текст машинописный. -1938. - 1 л. (OҒК) 20. Қ - 655 Торайғыров Сұлтанмахмұт / Тапсырушы: С. Қасиманов. – 1 - 23 б. (OҒК) 21. 293 Торайғыров С. Түлкі мен тырна. Ханның қыдыр көрсеткенге қызымды берем деген ертегісі. (OҒК) 22. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұт туралы (1915 - 1920) / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - Машинкаға басылған. - 1946. – 315 - 338 6. (OҒК) 23. Қ - 655 Торайғыров Сұлтанмахмұт туралы естеліктер / Жинаушы: К.Айманов. - Араб әрпінде. - 1941. №2. – 1 - 111 б. (OҒК) 24. Қ - 655 Торайғыров Сұлтанмахмұт туралы естеліктер / Жинаушы: Жамал қожа. - Араб әрпінде. - 1946. - №5. – 5 - 6 б. (OҒК) 25. Қ - 655 Торайғыров Сұлтанмахмұт туралы естеліктер / Жинаушы: Жаналин. -Машинкаға басылған. - 1945. - №5. – 3 - 4 б. (ОҒК) 26. Қ - 655 Торайғыров Сұлтанмахмұт туралы естеліктер / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. -Машинкаға басылған. - 1946. – 347 - 419 6. (ОҒК) 27. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұт туралы естеліктер: (Аңқаулық, Тұсаулы ат, Адасу, Орта жығылу, Қой бағып жүр екенбіз - ау.., Сұлтанмахмұт Шөже ақынды сүйетін еді. Волревкомдағы талас, Нұртазының келуі. Көк аттың кесірі, Акты, Былтырғы 25 сом, Шорман аулына сапар) / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - Машинкаға басылған. - 1946. – 460 - 582 б. (OҒК) 28. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың ата тегі: (Төлебай - Сары, Едіге би, Алшынбайдың ажалы, Торайғыр, Сақау мен Саржан төре) / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. -Машинкаға басылған. - 1946. – 1 - 74 б. (OҒК) 29. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың басылмаған өлеңдері: (1912 - 1919 жылы жазылғандары) / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - Машинкаға басылған. - 1946. – 583 - 606 б. (OҒК) 30. Қ-656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың бірнеше өлеңдері және өлеңдеріне түсінік / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - Машинкаға басылған. - 1946. – 279 - 312 б. (OҒК) 31. Қ - 655 Торайғыров Сұлтанмахмұттың зираты туралы / Жинаушы: Б. Арынов. - 1945. -№4 – 5 - 6 б. (OҒК) 32. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың көңілін сұрадым / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - 1946. – 344 - 347 б. (OҒК) 33. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың Мәликеге қосылуы және Мәликенің дауы / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - 1946. – 419 - 458 б. (OҒК) 34. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың мінезі, зеректігі / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. -1946. – 338 - 344 б. (OҒК) 35. Қ - 653 Торайғыров Сұлтанмахмұттың өлеңдеріне түсінік: (1912 жылы жазғандары) / Жинаушы: Ш. Торайғыров. - 1946. – 1 - 44 б. (OҒК) 36. Қ - 653 Торайғыров Сұлтанмахмұттың өлеңдеріне түсінік / Жинаушы: Ш. Торайғыров. - 1946. – 158 - 176 б. (OҒК) 37. Қ - 655 Торайғыров Сұлтанмахмұттың өлеңі: («Миым, неге ашисың...») / Айтушы: М. Тәтібаев.; Жинаушы: Ғ. Мұсабаев. - 1941. - №5. - 26. (ОҒК) 38. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың өлердегі өсиеті / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. -1946. – 459 - 460 б. (OҒК) 39. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың өмірбаяны туралы / Жинаушы С. Бегалин. -Латын әрпінде. - 1940. – 1 - 25 б. (ОҒК) 40. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың өмірінен: (Зүплен, Баянға шолу, 8-10 жас арасында, Әлі молда, Тортай, Молда Мұқан, Күйеу Мағзум, Нұрғали молда) / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - 1946. – 229 - 279 б. (OҒК) 41. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың «Шоң серіктігі» деген ұйым ашуы туралы / Тапсырушы: Ш. Торайғыров. - 1946. – 313 - 315 б. (OҒК) 42. Қ - 654 Торайғыров Сұлтанмахмұттың шығармалары. - Машинкаға басылған. - 1945. – 1-294 б. (ОҒК) 43. Қ - 656 Торайғыров Сұлтанмахмұттың шығармалары туралы және өмірбаяны / Тапсырушы: Жаналин, Бегалин, Сапарғали, Арипова, Маслов, Әлқожаұлы. - 1945. - 201 б. (ОҒК) 44. Қ - 653 Торайғыров Ш. Мәликеге қосылу: (Торайғыров Сұлтанмахмұт туралы). -Алматы, 1946. (OҒК) 45. Ш - 367 Түсімде (Өлең, жыр); Сұлтанмахмұт туралы деректер / Жинаушысы: С. Қасиманов. - 1919. – 1 - 5 б. (ӘӨИ). Бұл фотокөшірме Сұлтанмахмұттың өз қолжазбасынан түсірілген. Негізгі қолжазбасын Қатонқарағайдағы Қоқаш қажыдан Ақ қозы молла 1919 жылы алған. Екі бет фотокөшірменің соңында автордың аты жөні анық жазылған. 46. Ш - 367 «Түсімде» деген өлеңі ел жегіш, парақор молдаларға қарсы жазылған. Осы папкада кездесетін ақынның өлеңдері: 1) «Жарқыным мұның қай екпін?» (Мұқашқа арнағаны) / Айтушы: Айтбай; Жинаушы: Б. Жақыпбаев. 1955 ж.; 2) «Құрбан айты болғанда» / Айтушы: Ж. Жолдинов; Жинаушы: Б. Ысқақов. 1969. - 1955 жылы фотоға түсірілген. (ӘӨИ).