Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша шығарылды

Басуға М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Редакция алқасы:
С.Қирабаев (жауапты редактор), У.Қалижанов, Д.Қамзабекұлы,

Р.Тұрысбеков, Г.Орда (жауапты шығарушы).
Томды баспаға дайындаған:
Б.Мұқатай, Н.Құдайбергенов
Аймауытов Жүсіпбек

А 31 Алты томдық шығармалар жинағы. Повесть пен əңгімелер, аудар-
малар. Құраст. Н.Қуантаев. – Алматы: «Ел-шежіре», – 2013.

Күнікей ғой бұ жатқан
Жаялықша жалпиған, жарқанатша қалқиған, жермен-жексен
шым қора, бейнеуі жоқ сұм қора. Шымқорада – жер үйде, жел-
піндірмес көр үйде, арса-арса болып сүйегі, қалақтай болып иегі,

жаңқадай жоқ жақ еттен, саусақтары шілбиіп, көлеңкедей кілбиіп,
бұ жатқан қай аруақ?
Əлсін-əлсін демігіп, тық-тық еткен жөтелі өңменіңнен
өткендей, алма еріні кезеріп Бетпақ кезіп кеткендей, кимешегі

қолқылдап қуыршаққа тіккендей, сатпақ-сатпақ жастығы жастық
емес кетпендей, сар төсек боп сарғайып – бұ жатқаның қай əйел?
Білмесеңіз айтайын – Күнікей ғой бұ жатқан.
Күзден жатқан Күнікей – жазға жетті ілініп: күдері ғой, жан

шіркін, үзілмейтін созылып.
Көктем күні күледі, күліп еді – жер түледі. Түлегені емес пе ақ
кебінін сыпырып, көк торғынға бөленді. Қызыл-жасыл, ақ-көкшіл
бейне кілем түріндей, гүлдер гүл-гүл жанады, күлкілдеген гүл-

жапырақ, сағымданған күлім бел терезеден көз салса, Күнікейдің
көңіліне жазылмас жара салады.
Аһ, дариға, дариға! Күнікей сау боп жүрер ме еді? Қырдан те-
зек терер ме еді! Қырдан қия кезер ме еді? Шырқап əнге салар ма

еді? Əнге салса, əл бітіп, қапқа қары талар ма еді?..
Жалғыз əйнек жаман үй, төсеніші – жалаң ши. Жаман шидің
төр жағы – ала сырмақ текемет, текеметте – Күнікей, жалғыз
əйнек түбінде. Алты көзден үшеу жоқ, лақтар ойнап сындырған.

Қалғаны аман қалсын деп, əйнекті жүдə жұлдырған. Күн жылыда
не керек? Бала-шаға, қозы-лақ жол ғып алды əйнекті. Лақ ойнақтап
көрпеге, жығып кетеді шəйнекті. Шəйнекте шалап сусын бар, ша-
лабын қорғап Күнікей айтып қояды: «Шай!» – деп те. Ойнақтаған

құлдыр лақ – шай дегенді біле ме? Лақ қарғыса əйнектен, запы
болған Күнікей, қолын созады шəйнекке.

Күнікейдің серігі – əйнектен ескен жел болады. Күнікей жалғыз
жатқанда, қозы-лақ пен қарлығаш – бейне бір дүйім ел болады.
Ауыл-үйден Күнікейге келушілер кем болады. Қашан жатқан
Күнікей? Қашан өлген Күнікей? Қашанғы көңілін сұрасын? Соған

қарап отыр ма? Шаруасы бар əркімнің.
Оқта-текте Күнікейге бір айналып, кіші үйдегі Айдарлым ке-
леді.
Айдарлым-ау, жап-жас боп аяуды қайдан білесің? Мүшелге

жаңа жеттің ғой... Айналайын өзіңнен!.. Сусының бар ма, апа-
тай?.. Қалайсың деген сөзіңнен!.. Сен болмасаң, қарағым!.. – деп
қояды Күнікей, деміге сөйлеп ентігіп.
Айдарлым кетсе, Күнікей жалғыз жатады күркілдеп: – Уһ...

алла-ай!.. – деп күңкілдеп.
Күнікейдің серігі – əйнектен ескен жел болады. Күнікей жалғыз
жатқанда қос қарлығаш ел болады.
Түйірлеп тасып топырақ, қыл-кыбыр, шөп-шар, жапырақ, бірі-

не-бірі жапсырып, қос қарлығаш қалбаңдап, ұя орнатты дөңбекке:
балалап, өсіп-өнбекке. Жалығу жоқ шіркінде: жаралғандай
еңбекке Күнікей жатыр бақылап, қарлығаштың өнерін жатқандай-
ақ көрмекке.

Қарлығашта дамыл жоқ: есі-дерті ұясы, бірі кетсе, бірі кеп, ақ
қанаты дірілдеп, қос құйрығын қалақ қып, құртымтай боп құн-
тиып, бұғып қана қылтиып ұясына жатады. Зайыбы ұя басқанда,
байы жүреді бəйек боп: əлсін-əлсін келгіштеп, жарының жайын

білгіштеп.
Қарлығаш екеш қарлығаш бір-біріне қайырылғыш, бірін-бірі
сыйлағыш. Адамзатқа не болды? Күнікейден безгендей, Күнікей
мəңгі өлгендей, суық топырақ көмгендей, Айдарлымнан өзгесі

шетінен түге ұмытып.
Баласы қайда Күнікейдің, «апалап» бір уақ келетін? Жұбайы
қайда Күнікейдің қияметтік жолдасы? Күнікей бүйтіп жатқанда,
жастық қойып басына, қолынан сусын беретін? Аулы қайда

Күнікейдің, келіп-кетіп жүретін?
Жалғыз перзент демесең, аулы да бар он шақты үй, байы да бар
соқталдай, бауыры да бар байының – немерелес əмеңгер. Күнікей
сауда үйінен, үйірімен шықпайтын, өңшең қортық көрген көз.

Бар болса, олар қайда жүр, бірі басын көрсетпей? Ауылды
қойшы, ауыл ғой, жайшылықта бауыр ғой. Байы қайда Күнікейдің?

Қосағы бүйтіп жатқанда, қолының ұшын бір бермей, жанына
жақын бір келмей?
Келмек тұрып сұңқа адым, жұлық жамап қаңғып жүр, қатқан
бар деп қай үйде – көкше түтін аңдып жүр, жамауменен жан

сақтап, қара басын қамдап жүр.
Қамдағаны құрысын! Күнікейдің көзі тіріде бір қатынмен сөз
байлап, алуға соны оңтайлап, төртті-бесті қараның бір-екеуін бе-
руге, бүгін-ертең қам қып жүр.

Күнікейдің көзі төрт,
Көкірегі жанған өрт.
Бəрінен де жанына
Батып жатқан осы дерт.

Ауыл-аймақ, абысын, не жақыны-алысы, не тамыры-таны-
сы, не алған серігі, жеті жылғы жолдасы – бəрі бірдей безгендей,
Күнікей сонша не жазды?
Не жазғанын бейбақтың мен айтайын, жігіттер, құлағыңды

Ол күнде Күнікейдің бала кезі,
Сүю мен жек көруден таза кезі.
Сонда да:
Мені сүйген жігітте не арман бар?

Айтып тұрған секілді отты көзі.
Күнікейдің əкесі Құлтума-ды.
Құлтума құл боп туды, ұл тумады.
Құл туғанын сонан біл: Ордабайдың

Өмірі қойын бағып қолтаулады.
Шешесі Күнікейдің Шекер еді,
Өзі де Шекер десе шекер еді,
Құлтуманы «Шекердің байы» деуші еді.

Шекерді «қатыны» деу бекер еді.
Өйткені:
Ақ жаулық, қылаң ұрған, қылаң Шекер,
Етегі аяқ басса, бұлаң етер.

Ордабайдың ауылы – өңшең боз бас.
Қолы бос, делебесі неге қозбас?
Қызды ауылды торудан торықса да,
Немесе оңайына обықса да,

Шекерден айналып кеп əйел озбас!
Күнікейдің ағасы бар: Жұматай таз.
Тамақ беріп жұмсаса, ол соған мəз.
Көп бала бұралқы итше түйе бас қып,

Желін қап тақиясын алып қашып:
«Тазым, тазым, таққан таз,
Тазды құдай қаққан таз.
Бес ешкісін баққан таз,

Үй айнала қашқан таз,
Туырлыққа тышқан таз.
Əулекі, жынды көкек, коңыр ала қаз... –
деп ажуалап, ыза қылушы еді.

Əкесі қойшы Құлтума, ағасы Жұматай таз, «қоңыр ала қаз, ал-
пыс үйрек, бір тырна, жата қалып, жер тырна» болса да, Күнікей
Құлагердің баласындай үздік туып, он үшке жетер-жетпесте
бозбаланың көзін тартып, баласынбай «сөз айтуға» жарап қап еді.

Қыз бозбала жиылып сауық құрғанда, орамалдың бетін Күнікейге
бұрғанда:
Қолыңның айналайын саласынан!
Көзіңнің көңіл қояр қарасынан.

Сүйрік боп жалғыз өзі қайдан шыққан
Қамыс пен қара өлеңнің арасынан? –
деп, бозбала көзді бір қадап қоюшы еді.
Қадаса да сұмдықты ерте сезгіш, жырынды Шекер қызына

қарлығаштай шыжбақ боп, жүрсе-тұрса көзінен таса қылмай,
тұтқындағы жаннан бетер бағушы еді.
Бірақ Шекер шеше болам деп бекер арам тер болды. Баланы
іспен емес, сөзбен, үлгімен емес, ақылмен үйретпекші адам сорлы

ғой. Шекер өзіне «құдай жұқтырмағанды» қызына оқыды. Қызы
көргенін тоқыды. «Бозбаламен өзі неге ойнайды?» деген сұрау
Күнікейдің ойына ерте бекіді. Он төртке аяқ басқан соң-ақ көзі
жанып тұрған Күнікей апасынан құрық əкетті.

арқасына бір ыршытып, етегіне айнала бір қарап, шығып кететін
күйге ұшырады.
Күнікейдің ерлігіне апасы өңін бұзғанмен, көмейі бос:
өзіне тартқанын, бозбаланың көз салғанын бір есептен теріс те

көрмейді. Қай есептен екенін кім білсін, ананың мақтанышы да.
Күнікей оны сезеді.
Апасы жылтырағанды Күнікейдің үстіне жапсырады, ша-
шын жылтыратып тарайды, өреді, омырауын қызыл, жасыл жіп-

пен кестелейді, тана моншақты камзолына тағады, уақ күмістен
сылдырмақтай шашбау да істейді. Құлтуманың тыққыштап
əкелген пұшпақ жабағысына бақалшыдан айна, тарақ, жұпар са-
бын, шаш майын əпереді.

Баласын оннан асқан соң-ақ Шекер тегіне атастыруды ойлаған.
Бірақ əркімдер-ақ ауызға алса да, бірінің жетесін, бірінің қабын,
бірінің сабын, бірінің малын, бірінің мұрнын, бірінің кеңірдек
сақалын жаратпай, Шекер аяғына отырғызбаған.

берем бе екен! – деп қоятын.
Өйткені өзін қойшының қатынымын деп Шекер өмірі ойлаған
емес қой. Қойшы – тек қол байлау, құдай бұйрығы: Анығында
Шекер өзін ана мырзалардың қатынымын деп есептейтін.

Шекер «Сырдың суын жұлығынан келтірмей» жүрсе де, енді
ойланбасқа болмады. Күнікей 14-ке келіп қалды. Енді Күнікей
небір қыздарды да отыртып кетеді. Сөйлесе – түбін түсіреді,
он қолынан өнері төгіледі, күлсе – аузынан дүр шашылады. Əн

шырқаса – сүйегіңді шымырлатады. Шекердің өзі соққан еді ғой
ана кезде. Сөйткен қызға сенім бар ма? Кім біледі...
Сөйтіп жүргенде Ордабайдікінде Тұяқ дейтін етікші жатты.
«Кебіске Шегебайдан да бұл өткін екен: өкшені бес-ақ шегемен

тұрғызады... Асауға құрық салса, тырп етер емес, өкше сіріні
тастай ғып, əшекейлеп тастайды. Тақаны қылмита мінеуге келген-
де, жер жүзінде бұдан етікші өтпес...» деп, қымызға жиылған құла
ауыздардың ауыз суы құрып жүрді.

Шекер Ордабайдікіне қымызға барғанда, ана жақта, жүктің
бұрышында: «Пұп-пұп!» деп, былғарыға су бүркіп, тықылдатып,
құжыраңдап жатқан мойны ішіне кірген бір жаманды көруші еді.

Оны кісі екен деп артық көз тоқтатпаушы еді. Жұрттың жер-суға
түсірмей жатқанын естіген соң, Шекер де тігінін көргелі:

бізін, балғасын, кемпірауызын ұстап, қамалап жатқан еркектерді
кимелеп, біреуінің қолынан кебісті жұлып алып қарады. Байдың
кебісі екен, олай-бұлай аударып көрді де, шүйкесінің қылшығын
бір тістеп алып: «Теріс емес» деп, ерніне жабысқан жүнді түкіріп

тастады. Сонымен кете барды. Қайтып оның ісіне Шекер көз
салған жоқ.
Бір күні кешке таман Күнікей Ордабай үйі жағына барып
келіп:

қолымен, ернімен, қасы-көзімен көрсетіп, өзінше өте əдемілеп су-
реттеді.
Байсалды кісімсіп, Күнікейге: «Көрсе қызарсың-ау» деп отыр-
са да, аздан соң өзінің де əуесқойлығы ұстап, бір жұмысқа барған

кісі боп Шекер байдікіне жөнелді.
Келсе, сыңар кебісі Шəмшидің алдында – қолсандығында
қаздиып тұр екен. Шекер жанына барып, кебісті алып айнал-
дырып қарады, көбінесе өкше жағына көз салды. Жарма көттік

қылып, қызыл-жасыл шарың жіппен иттіс шалып, сірісін қошқар
мүйіздеп қойып, тақасын шоңқита қаза мінеп тастаған екен. Кебіс
жұтынып тұр. Шекер көріп-көріп, демін бір-ақ шығарды: кебіске
қызығып, күншілдігі қозып кетті.

Шекердің де жыны ұстап, бастырмалатып шығып кетті.
Шекер келе сала жаман əбдіресін бүйі тигендей астан-кес-
тен ақтарып «төрт қой, төрт киімнің» біреуін суырып алды. Ол
Құлтуманың байдікінен алған бас ұлтаны еді. Кебістің сайманы

онымен түгелделе ме? Шекер ауылды қыдырып жүріп, кеттік тақа,
сірі, ішпек тəрізді жабдығын тауып алды. Шарық жіп бақалшыдан,
тарамыс өз үйінен шықты. Барды да Тұяққа сөйлесті. Ордабайдың
етіктерін бітірген соң, Тұяқ Күнікейге кебіс тікпекші болды.

Тұяқ жүріп кетті.
Тұяқ кеткеннен кейін етік жайынан сөз қозғалса, Шекер Тұяқты
аузынан түсірмей:

Сөйтіп жүріп Тұяқ Күнікейді айттырды.
Тұяқ – 6-7 қаралы кедейдің баласы. Мұрны кертеш, иегі кемиек
бет-аузы құдды шөміш, мойны ішіне кірген. Бейнесіз-ақ жігіт. Сон-
да да Шекердің қолайына жақты. Шекердің айтуынша мұрнының

да «дəнеңкесі жоқ», қолы да «епсек», өзі де оны-мұныға «епті»,
мойны да «сұңғақ», өңі де «ақ құба» жігіт боп шықты.

сырт айналып бұртыңдап, жамап отырған əкесінің жаман шапа-
нын лақтырып тастап көріп еді, Шекер мойнын ит ала қаздың
айғырындай созып, бүркітше түйіліп, бурадай шабынып: «Болмай-
ды деген не?..». Қарды да, жарды да боратты, жылатты, сықтатты

Əне-міне дегенше, Тұяқ бір-екі қарасын беріп, құда түсіп,
күйеу боп, бұрынғы келе берісті сиретті.
Тұяқ күн сайын тапқан-таянғанын қалыңға тоса берсін; Күнікей
шолпы тағып, əн салып, бұлғақтап өсе берсін; енді əңгіменің бетін

Ол күнге жиырма жылдан асып кетті, жиырма бес жыл да боп
қалған шығар. Ол күнде айдабол, күлік, ақбура, тұлпар, қозған,
қақсал Шідерті бойын жайлайды. Өлеңті мен Шідерті – қатар
аққан өзен. Өре басы Есіл Нұрадан келе ме, кім білсін, Өлеңті

суы мол кезі. Жалғыз-ақ Шиқылдақ аулы болмаса, о кезде Шідерті
бойын қыстаған ел де жоқ. Сəуірдің алашабыр бұлты арылмай-
ақ Баянауыл, Қызылтаудағы қалың сүйіндік атандарын алқынтып,
бұйдасын көш құлаш созып, Бекембай, Арқалық, Жаманадыр,

Жонның қар суымен шығып, желкілдеп тұнып тұрған бидайық,
шалғын жеймін деп жанталасып күліктен алдымен Ноқаң ауылы
көшеді. Ноқаң малсақ кісі еді ғой. Ноқаң түннен көшеді, үдере
көшеді. Қатын баланың жақ жүнін үрпите, көзін іріңдете, иегін

дірілдете, көлікті зорықтыра, арықты өлтіре көшеді. Қызылтаудан
он бес көшкенде Шідертіге түседі. Ноқаң ауылы өзге ел барғанша,
жонның соны шалғынына қардай шүйгіп, аш қасқырмен арпалы-
сып, малының түгін тартса, майы шығады.

Ноқаң кеткен соң, Ордабай ауылы да қопаңдайды. Өлер-
тірілеріне қарамай, олар да айдайды. Айдағанмен Ноқаң бір сағым

Ордабайдың қыз-келіншектері бəт құндыз бөріктерінің үкісі
желкілдеп, жорға мен жүйрік мініп, алдыңғы көшке сыдыртып өте
шыққан, кереге, уық құрымын теңдеген ала шолақ, тарғыл шолақ
сиырының соңында күзеген көк байталмен қалықтап келе жатқан

Күнікейдің зығыры қайнайды. Тақымды бір қысып, қамшыны бір
басып, шаба жөнелгісі келеді де – талабы тас болады. Күнікей
азуын шайнайды.

шолақ байталға, – деп Күнікей о баста-ақ азап салған, бірақ ше-
шесі:

жүре бер, құдай жеткізер... – деп, бастырмаған.
Шынымен дейсіз бе? Жоға, онысы əншейін ғой. Күнікей бе-
деу мініп қылаң ұрса, төбесі көкке жетпес пе еді? Күнікей тұрсын,
астындағы құлағы қалтиған, қарыны қорылдаған шобырға өз

көңілі де бейжай.
Шекер «құдай жеткізер» десе де, жеткізбесін іші сезеді. Бір
көшті, екі көшті, үш көшті. Кəне жеткізгені? Жалаң бұ жолы ма?
Жеткізбегелі қашан? Күнде көзін қызықтырып, бай қыздарының

сəнденіп, құтырынып жүргені анау. Бұл ой Шекердің басын жегі-
дей жеді. Шекер шара іздеді, оны ойлады, мұны ойлады: байдан
да, құдайдан да «жəрекім алда» болмасына көзі жетті.
Шекердің қабағы, еріні аттай тулап келе жатқанда, бай бала-

лары көп жылқыны күндей күркіретіп, қиқулап айдап, сиырды
басып кете жаздап үстінен өтті. Астындағы жаман неме де бүйірі
қызып:

желкеден бір қойды.
Жылқы лек-легімен өтіп жатыр.
Уай, дүние шіркін-ай! Анау қара ат, торы ат, құла бие, жирен
бие, əне бір құла биелерге Шекер де, Күнікей де мінер ме еді!

Қаздия, қақия отырып тақымды жапсырып, өкшені қадап
тастап, көк көйлектің етегін, ақ шаршының ұшын делеңдетіп, ел-
пілдетіп, елеңдетіп желер ме еді? Анау боқ мұрын Шоқандардың
астындағы ақ селеуді Күнікейдің астына берер ме еді; Шекер

кедейлікті, қорлықты, қойшыны бір күн, бір сағат ішінде талақ
қылмас па еді? Бірақ оған қолы қалай жетеді? Кім жеткізеді?
Құдай ма, бай ма? Жоқ, жоқ, жоқ! Өзі, өзі жетуі керек!
Көп жылқыны еріккен балаларға айдатып, өзі Түгелбай адыры-

на мана жосып кеткен қысырақты қайырып, тымақтың желкесін
мықырайта киіп, құрығын сүйретіп, жылқышы Домбай келе жа-
тыр екен. Деңгейіне таянғанда Шекердің көзі от боп жайнап, шо-
бырын борбайға бір көміп, сиырдан оқшаулана беріп:

Домбай байдың көп жылқысын өз маңдайына біткендей бу-
ланып жүретін есерлеу жігіт еді, өйткені көшкенде көршілерге
ептеп өз таңдауымен де ұстап беруші еді. Анда-санда байдың,
бəйбішенің көзі түсіп: «Пəленшеге ол атты неге бердің» дегенде:

«Содан қолайлы аттың реті болмады, таң асырып жіберейін деп
ем, жылқы өріп кетіп, өзге аттың жөні келмей қап еді» деп жоқтан
өзгені сылтау қылып жұбата беруші еді.
Осы Домбай ана жылы бір түні Шекерге қол салғанда, Шекердің

онда іріленіп жүрген кезі ме, өзге себеп болды ма, кім білсін,
əйтеуір меселі қайтып еді. Содан бері Домбай түйеші Жаманайдың
жаман Тəукішін талшық қып, Шекерден күдер үзіп кетіп еді.
Енді көк көйлегі көлеңдеген, байбатшалармен айналыс қылатын

Шекер медіресін қылған соң не жаны тұрсын, қысырақты «Ви-
щит!» деп, бір ыршытып жіберіп, айғырын шаужайлай берді.

түспеді ме? – дегеннен-ақ Шекер мойнын былғаң еткізіп, көзін
төңкеріп жіберді, іші білді, мұрт күлді.
Шекер бірталай сөйлесіп, жымиып қайтты.

Сəрсембайды жұмсады.
Сəрсембай:

Малшы қатын ыржиған болып, критон көйлегін жуырда асты-
на баса алмай, ердің үстінде бүкшеңдеп, қопылдай берді.

құман ұстатып, түзге жөнелді.
Бəйбіше келгенше нөкерлер қара пəуескеге пар атты жегіп,
дайындап тұр еді. Даяршы қатын мен екі кішкене немересін
қасына алып, бəйбіше пəуескеге мінгенде, Күнікей тажалдан

құтылғандай демін бір алды.
Оған дейін ауылдың қыз-келіншектері де көштерін мана
жөнелтіп, түзеліп киініп, аттарын жетелеп, байдың жұртына бір-
бірлеп жинала бастап еді. Ат ерттеген, ат ұстаған жігіттер байдың

қыз-келіншектерін аттандырып, етегін жөндеп, шылбырын аттың
мойнына байлап, сарыбас қамшыларын əперіп, баптап жөнелтті.
Күнікей сияқты көршінің қыздары атына өздері мінді.
Күнікейдің көзі Шəмшиде. Үлбіреген ақ мəре көйлегі аяғын

қалай жапқанын, етегін қалай жинағанын, үзеңгіге аяғын қай жері-
нен салғанына шейін байқап, өзі де сондай болғысы келді. Бұ да
үзеңгісін табаның орта кезінен салды, шапанның етегін Шəмшише
тақымына қыстырды. Бірақ өзгесін келтірсе де, көйлегін кебісінің

тұмсығына жеткізе алмады, қалай созғыласа да болмады. Əнтек
қысқалау екен.
Қыз-келіншектер жұрттан былай шығып, қатар түзеген соң,
Шəмшидің боз жорғасынан қалмасқа бəрі де желді. Күнікейдің

биесі желісті екен: жайнаңдап, резеңкедей созылып, ағызбақтай
сумаңдап барады. Алдына шығып кетсем, байдың қыздары
қызығып, ендігі жолы алып қоя ма деп, Күнікей атының басын те-
жей берді. Қашағанға, жарысқа көп салынып, желікпе боп қалған

жандар екен, қызып ала-ала жөнелді.
Шəмши боз жорғасын тайпалтып, ерден көтеріліңкіреп,
қамшыны бір басып еді, көбінің аты шоқырақтап шауып кетті.
Сүйтіп келе жатқанда артта қалып, насыбайын атып алған жігіт-

аттың басын.
Ала сəуледе жасыл шөпті жапырып, өкпек желді естіріп,
көкіректі керіп, тым-тырағай айдап келеді. Шу дегенде боз жорға
шықты алдына, оған тете Күнікей келеді құйғытып: шапқан сай-

ын ызғып барады. Шəмшиден озбайын деп, атының басын тарта
береді. Бірақ қолын сірестіріп, жұлып əкетіп барады. Əлі келген-
ше тартып бақты. Шəмши ұзап алып, артына жалт-жұлт қарап,
масаттанып қояды. Артқылар таянып қапты. Өзгесін қойшы.

Тыржықайдың шөп желке қара қызы да жетіп қапты. «Саған
озғызғанша» деп Күнікей аттың басын жіберді. Жіберіп еді, биесі
ағып кетті. Ағыны мұндай қатты болар ма? Өкпек жел дауыл боп
көзінен жас ыршып-ыршып кетті. Жығылып қалар ма екем деп

ойлайды. Бірақ тақымы сүйсініп барады. Көштегі атты, арбалы,
сиыр айдаған, түйе жетелеген жандар бір-біріне қосылып, үздіксіз
тізбек боп, құйындап, зымырап артта қалып барады. Күнікей кетті:
бəрін де артына доптай лақтырып өтті. Көк байтал да, шолақ сиыр

да, таз Жұматай да, қойшы Құлтума да естен шықты. Жалынды
жаңа, жат дүниеге кіргендей, тамыр біткені, жүрегі оттай заулап,
көтеріңкі, асқақ сезім кернеп, анау көгерген аспанмен ағып келе
жатқандай болды. Сиыр айдап келе жатқан апасы қызының қарсы

шырылдап, тебініп ұмтылып еді. Күнікей: «Жығылатын кісің мен-
дей бола ма?» дегендей қамшыны бір сермеп, құйғыта берді.
Көштің алдына таман шығып, бұдырдан асып, алдынан
Арқалықтың көлденең жотасы көрінгенде, Күнікей артына бір

қараса, Шəмши қапты далада. Манағыдай емес, енді Шəмшиден
қорыққан жоқ; бойына бір ерлік, өжеттік пайда болған тəрізді.
«Қашанғы қорғалай бергенше, бір ұрып алайын» деп ойлады.
Астындағы бедеуден өлсе айырылғысы келмейді.

Əлден уақытта қызының ойқастап барып тоқтағанын көргенде,
Шекер бір тамсанды да жымиды.

босын, бəрінен де озды. Тілеуің берсін, Домбай! – деп, тақымын
бір қысып қойды.

Күнікей ойысып барып бедеуін тежеп, шашыраған етегін жи-
нап, көшке қараса, Қара бəйбішенің пəуескесі көш алдына түсіп
қалған екен.
Қара бəйбіше көштің қыр соңынан жөнелсе де, божы ұстаған

жалақ Нөкені «Айда, айданың!» астына алып, жолдағы сиыршы-
ларды кие-жара, арбаларды соқпырта, бұзауларды бүйірден түртіп
домалата, қос құласын шаптыра желдіре, көштің алдына түспей
көңілі көншімейтін.

Күнікей озғанына мардамсып, қоқиланып бұрылса да, қара
пəуескені көргенде жүрегі зырқ ете түсті. «Мына тажалдың көзі
тағы шалып қалмаса игі еді» деп қауіптенеді. Күнікейдің бағына
қарай бұ жолы Қара бəйбішенің қанталаған ала көзі сүмектей боп

танауратқан тор бедеуді шала алмай қалды. Өйткені пəуескенің
ернеуіне еңсеріле асылған бəйбішенің көзі көште келе жатыр еді.
Неге десеңіз, Ордабайдың үш баласы үш ауыл ғой. Олар
бəйбіше қатыннан. Қара бəйбіше – Ордабайдың тоқал алған

қатыны. Бəйбіше өліп, өзінен екі ұл, үш қыз туған соң, бұ да
бəйбіше атанған. Сөйтіп, Ордабайдың төрт ауылы бірге көшетін.
Бəйбіше балаларының көші бұрын жөнеліп, озып кетсе, қонғанша
Қара бəйбішенің аузында да, астында да дамыл болмайтын. Бұл

жолы да Ордабайдың үлкен баласы Омардың көш алдына түсіп,
көрші Көшербайдың жырық кемпірі күндігі қайқайып, ала биені
тебініп, жырық сары атанды қарсы алдына салып, шуда қақтырып,
жеткізбей келеді екен. Олардың қыз-келіншек, малшы, құлшылары

да Қара бəйбішенің сырын біліп алған ғой: көштің ауған-қалғанын
ат үстінен түзеп, қасақана айдатып келеді екен.
Манағы атына міне алмайтын кертанау мықыр Тұрсынға:

дегі қырсау қара атан мұрны созылып ауырған соң, «Не де бол-
са бəлесін бір-ақ көрейін» деген немеше кегжең етіп, бас жібін
(бұйдасын) шарт еткізді.

биеші Дүйсенбай кейіп, баж ете түскенде, көш жетелеп келе
жатқан Тұрсын бұрылып аялдайын деп еді, Қара бəйбіше одан
жаман шарылдап:

Күннің мұндай айбынды, сұлу екенін Күнікей бұрын көрсеші!
Мына күн тап өзінің, өз үйінің күні тəрізді. Жып-жылы, жап-
жарық!
«Əтшу-əтшу, мойнағым! Шырла-шырла, торғайым! Қарның

ашты-ау, ботақан! Мə, ірімшік берейін, қоя қой енді, қалқатай!..
Əлі-ақ ауыл қонады, ашқан қарның тояды...» деп ойлағанда, бала
күнде ауыл көшкенде айтатын:
Ертең ауыл көшеді,

Түндік бауын шешеді.
Қара қойым қашады,
Кұмалағын шашады, –
деген ойыншық өлең есіне түсті. Күнікейдің балалығы ұстап

кетті: бозторғайша аспанда, қызыл гүлді, алтын күнді мадақтап
əн салғысы келді. Сол кезде іркіс-тіркіс түйелер де біріне-бірі
жалғанып, қатар түзеп көш сəніне кірді. Қыз-келіншектердің қолы
босап, бастары қосыла бастады. Тыржықбайдың қызы:

Жосалының басынан жоса алмадым,
Жорға мініп алдыңнан тоса алмадым.., –
деп, «Ай-ай сəулем» деген əнді жөндеп сала алмай ыңырсып,
əуре ғып келе жатыр екен. Күнікей мұрнын тыржитып, жаратпа-

ды. Айтты-айтпады, кəзір сондай жай қоңыр, шобыр əн салатын
шақ па? Қорғалдақтай шымырлатып, бозторғайдай шырылдатып,
шырқап, қалықтатып, сорғалатып салатын шақ емес пе?
Қыздардың ортасына Шəмши де кірді. Көшін жөндеп

Байдың қызы жоқта ыңыршып келе жатқан жаман-жұман
қыздар:

қойды.
«Өңшең шірік күң! Онысы несі? Салмайтын несі бар? Соған
бола ма, өзіме бола саламын» деген кісіше, көңілі тасып келе
жатқан Күнікей ешкім «айт» деместен:

Бауырында Шұбартаудың қос балапан.
Сол таудан дария толқып су тараған.
Сұлу қыз, əсем жігіт – бəрі сонда
Япырым-ау, неге келдім сол арадан?

Сол арадан а-ай Əкуда-дай... –
деп, сайын даланы жаңғырықтырып, көшті басына көтеріп,

сұңқылдатып қоя берді. Қыздар: «Мынау қай жақтан шыға кел-
ді?!» дегендей ауыздарын ашып қарай қалды. «Өзімді қошамет
қып, əн салды ғой» деп, Күнікей бір ауыз өлеңді бітіре бергенде
Шəмши бір қопарылып, мойнын бұраң еткізіп:

ашар деп осыны айт! – деп көпшіктеген болды. Өйткені бұрынғы
көште бүйтіп суырылып соғып жіберетін қыз қасында болма-
ушы еді. Күнікей Шəмшидің ол қошаметіне құлақ қойған жоқ,
жүдемелете-жүдемелете 2-3 əнді тастап-тастап жіберді. Сол-ақ

екен:
Біржанның төңкерілген дауысымен, «Ешкіөлмес ел жиыл-
ды бауырында!..» дегендей-ақ Күнікейдің аққудай сұңқылдап,
күмістей сыңғырлап, бұлақтай сылдырлап, бұлбұлдай құбылтып,

бұлқындай жұтынып, жүйкені босата, сүйекті шымырлата
сорғалатқан, кестедей нақысты, ботадай сүйкімді, балдай тəтті,
күндей сұлу əніне көш бойындағы қыз-бозбала, қатын-қалаш жи-
налып қалды.

қылысты.
Астындағы торы бедеудей бауыры жазылып алған Күнікей,
құдай берген өнерді аясын ба? Жұрт анталап, топ көбейген сай-
ын аруақтана, дəуірлете соқты, делебесі қозған бір-екі қыз да

Күнікейге қосылып кетті. Күнікей бірталай айтып, айызын
қандырған соң, ерігіп келе жатқан жұрт:

келеді, – деп кеу-кеулеген соң Мұсатай, Əйтікен сияқты бозбала-
лар да керіліп, ырғалаңдай, көзін ашып-жұмып, айғайды салып,
бүгінгі көшті ойын-сауық қылып жіберді. Сауықтың арты «ұйқы
ашарға», «аударысқа», «көкпарға» айналып, жұрт дырду-думан-

мен қонар жерге келіп қалғанын да білмеді.
Жолшыбай шидің, қарағанның, томардың түбінен үйректің
жұмыртқасын тауып алысып, бозбалалар қаншыр қуысып, көк
шалғынды жосылтып, өңшең саусылдаған, дулаған жастар көштен

басшылар да жетіп, жатық көгалдан ауылдарына жұрт сайлап, көп
жұмыс тындырған немеше шіреніп-шіреніп тұр екен. Күнікейлер
де аттан түсті. Бозбалалар ат ұстап, қаңтарып, матастырды.
Ат екпіні, күн қызуымен алқынып, қызара бөртіп, ісініп келген

жастар белбеулерін шешіп, шапанын тастап, желпініп, Күнікей
сияқты көршілердің қызы көш келгенше тезек теруге жөнелді.
Көш келіп, байдың үйлері үлкен-үлкен жабасалмасын жасап
алған кезде, сиырларының тілін салақтатып, сілекейін шұбыртып,

бүйірін солықтатып, жүгіріп, сиырларын ұстап, жүгін түсіріп
жатқанда Шекерлер де келді. Түтігіп, Күнікейге:

қайтесің? Маңдайыңа басқан атыңнан жаман... – дегенде, Күнікей
жайымен жұмыс істеп жатып:

əңгімесін айтып шықты.
Шекер түк айта алмады.

Аяңдаса – тымақты алшыдан салғызып, желсе – желдей естіріп,
шапса – құйындай ұшатын, қашағанды шебін жұтқызбай қағып
түсетін бедеу торыны ендігі көште Күнікей тағы мініп шыққанда,
өз сыбағасына өзі құлдық ұратын құла ауыздар көлденеңнен көз

тақымына сыятын жануар емес еді, – десті.
Дей берсін. Күнікейге торы бедеу тақымына басқан атынан
бір кейін емес. Күнікей енді жылқы келгенде жүгенін алып, өзі
жүгіреді. Жүргендерде сағынып қалғандай, мойнынан құшақтап

аялайды, жіберерде бас-арқасын сипап, мамық алақанымен
қабырғаға қағып қояды. Ұлы дүсір жарыс болмаса, анау-мына-
умен жарбаңдасып шаппайды. «Қашаған қуып, қинап тастама!»
деп, күркесіне келе бергіш Домбайға да тапсырып қойды. О да

Атшоңқайдан асқан соң немене, Шаңды, Сарыапан, Қызыл-
құдыққа қарай құлап кеткендей, демде барып қаласың. Қызыл-
құдықтан көшіп, Əулиетастың дөңінен асқан соң, қарсы алдыңнан
жарқырап Майсор көрінеді. Майсордың бұлағына бір түнеп,

малды шалғынға шеміршектетіп алып, қалың қаулы, жауылша-
лы, жоңышқалы, бетегелі бұйрат пен белден бел асып отырып,
Шақшан адырының түбінен Шідертіге қылт ете түсесің. Жердің
бəрі Күнікейдің кеудесінде сайрап тұр. Бəрі де бала жасынан бері

қозы қуған, бұзау қайырған, тезек терген, əн салған, ат ойнаған,
асыр салған танымал жерлері.
Жолшыбай Күнікей қыздармен бірге жарысып, төбе төбеден
тарғыл жуа терді. Бозбалалармен ілесіп, қоян қуып, Құлболдының

басына да шықты. Қызылқұдықтан көшкен күні Тыржықайдың
қызына бір шəлкестеу байтал кез келер ме, мініп жүре бергенде,
байтал аяғын бір көтеріп еді, қобалақ сорлы жалп ете түсті. Бай-
тал ер-тоқымды бауырына ала сартылдатып, Қызыладырға қарай

құйрығын тігіп алып, шығандап жөнеле берді. Күнікей атына
мініп дайын тұр еді, байталды қуып берді. Бірталай ұзап кеткен
байталға үкідей ұшып барды да жетті. Қайырмалады. Болмады,
құйрықтан алды – тоқтата алмады. Содан кейін қабырғалай беріп,

байталдың тізгінінен шап беріп ұстап, алып қайтты. Артынан
Мұсатай да шауып келеді екен. Тағы бір-екеуі əр жерде шашылып
қалған ер-тоқымды жинап жүр. Мұсатай келіп:

көгертер едің. Əттең, ұл боп тумадың, не керек! Сенен «мынан-
дайын» (шынашағын шошайтып) аяған құдайды да тəйірі алсын!

Мақтағанды іші тəуір көріп келе жатса да, Күнікей ойын-шыны
аралас:

па... – деп, баяғысын тағы жақауратты.
Күнікей өп-өтірік түсінбегенсіп:

Мұсатай кəдімгідей басалқы айтатын адам сияқтанып,
алақанын жайып, басын шұлғып:

Жастық екі айналып келер деймісің... өстіп бұлғақтап жүре бе-
рем деймісің... Осы күні деген шағың... Жас-жастың тілеуі бір,
жібектің түйіні бір... – деп, сүре сөзге салып бара жатқан соң,
Күнікей күліп:

Қара тауың ба? Ондайыңды бізден өзгеге айт, шырағым!.. – деп
бірдеңенің шетін сездіріп, тежеп тастады.
Мұсатай оған да тоқтамады. Анау көпке жетпей тұрып, бір сөз
алып қалуға асығып, тікесінен:

қысып қойды.
Күнікей:

жігіттер де ұшырасып, Мұсатай есек дəмелі боп қала берді.
Қатыш Тұрғанбайдың «құрық қайтпас» сары қызы еді. Мұсатай
да одан сау емес екенін Күнікей неғып білмесін.
Ауыл Майсордың құлағына – Былқылдаққа қонды. Байдың

төрт ауылы ығы-жығы, бықыр-бықыр төрт түлік көк майсаға
көміліп бырт-бырт жұлып, бырылдап, жусатып жатыр. Лек-
лек балалар жарысып шуласып, құрақтан жұмыртқа алуға, қоға
тартуға Майсорға кетіп барады. Еркектер бие қуып құлын ұстап,

əйелдер жаппа күркесінің алдына бықсытып от жағып, самауырын,
шəйнектеріне шай қайнатып жатыр. Қыз-келіншектердің кейбірі
суын əкеліп, кейбірі жолда дем алып, шелектерін қолдасып, əн са-
лысып, жаңа бара жатыр. Жалғыз-ақ Құлтума сияқты қойшылар

көрінбейді. Өзгенің бəрі кек шалғынға аунап кенелуде, масайра-
уда.
Таң атқалы оразасын ашпаған ел шайларын ышқына-ышқына
ұрттап, маңдайдан сорғалаған терлерін алақанның қырымен сы-

пырып тастап, бойы жадырап, көйлектерін желпіп, қарындарын
ашып, борбайын қасып, күркесінен шықты. «Мынау атты, анау

кеңес те, бір жауабын бер! – деп жеңгесі кеткен.
Жеңгесінің айналдырғаны жалаң бұл емес, екі жылдан көр-
жерді айтып, құшақтауды, сүйісуді, қойынға жату – келіншек бо-
луды сөз қылып, баулып, қылқылдай беретін.

Бір ретте: «Бəленшені қойныңа алсаң қайтеді?» дегенде
Күнікей: «Апама айтам» деп тұра жөнелген болатын. Содан бері
жерге кіргір жеңгесі еппен айналдыруға, тана-моншаққа, иіс
сабынға қызықтыруға кіріскен. Бұл күнде Күнікейдің Құлағы он-

дай сөзге əбден үйреніп, ойын-сауықта бозбалаға бетінен сүйдіріп,
өзі де сүйіп, омырауын қыстырып, барлық сұмдықты əбден білген
еді. Жалғыз-ақ... жағына келгенде, əнтек батылы бармай, қипақтай
беруші еді.

Бүгінгі Бəден жеңгесінің айтқаны: Ордабайдың бір немересі
Мəжікен деген жігіт еді. Мəжікен қатыны да бар, жасы да жиыр-
ма екі-жиырма үшке келген үлкен жігіт болса да, қаршадайынан
көршілерінің қыз-келтіншегіне ауызданып жаман үйренген

ауыздықсыз бай баласы – бозбалалығын əлі койған жоқ еді. Қою
қара қасты, қошқар тұмсықты, қызыл шырайлы, ат жақты, кел-
бетті жігіт еді. Осы Бəденнің өзімен де, шешесі Шекермен де
Мəжікен он төрт жасынан бері айналыс қылған еді. Күнікей оны-

сын қайдан білсін? Бəденнің Мəжікенмен əрі ескі тамырлығы бар,
əрі «жеңгетайлығын» есептеп (өйткені көйлегі де тозыңқырап жүр
ғой), əрі бай баласының буына жығылып, айдынынан қорқып,
қалай да Күнікейді көндіріп беруге, бұ жолы төс табанын сала

кіріскен еді.
Міне, Күнікейді ұйықтатпай, ойландырып жатқан «манағы» –
осы еді. Күнікей: «Бозбаламен неткен... қандай болады екен?» деп,
бір ауық əуес қылады. Біресе Ұмсындықтың күйеуі қол ұстаған

түні: «Жан терге түсіп, қиналдым» дегенін есіне түсіріп, қорқады.
«Жеңешемді өкпелетіп алам ба» деп тағы ойлайды. Ойын-сауықта
омырауынан қысқанда, тамағынан сүйгенде бойы шымырлап ке-
тетінін ойлағанда: «Одан да тəтті ме екен» деп тағы қызығады.

Біресе күйеуін де есіне алады, бірақ о жағына келгенде, аяғына
боқ басып алған кісіше жеркенеді. «Оған сақтағанша, итке тас-
тасам болмай ма? Оған қара басым да көп» дегендей қылады.

Күнікейдің тырнағы уытты екен. Қасымның оң жақ беті тарақ
таңбалы тыртық болып кетті. Он бес күннен кейін Құлтуманың
ала сиыры далада ішек-қарыны жарқырап өліп жатқанын Кіші
ауылдың қойшысы айтып келді. Тұяқтан балалы мал үшін алған

жалғыз бұзау қашары жаз ортасында ұшты-күйлі жоғалып кет-
ті. Құлтуманікі жалғыз бұзаулы сиырға қарап қалды. Мұның
бəрі Қасымның жұмысы екенін Күнікей мен Шекер білді. Соңғы
қашары жоғалғанда: «Енді біржола кұртқаны ғой!.. – деп Шекер

зарлатсаң, құдай сені бізден де жаман зарлатсын!..» деп, айтпаған
қарғысы қалмады, бірақ содан басқаға шамасы келмеді. Шешесі
зарлап, қарғап-сілеп жатқанда, Күнікей де қынжылды, іргеге қарап
көзінің жасын бұршақтай домалатты. «Осы үйді сорлы қылуға

мен себеп болдым-ау» деп, адам боп, қойшының, қоңсының қызы
боп жаралғанына өкінді. «Бай баласынан қайтсем кек алам» деп
зығырланды, толғанды – ешбір лаж таба алмады.
Əйтеуір кектің көлемі ғой, бір жағынан, Құлтума мен

Жұмабайдың еңбегін еміп, бір жағынан, қызымен екеуі байлардың
жібін иіріп, алашасын, бауын тоқып, сырмағын сырып, кестесін
тігіп, ұрттап жалап, жаз бойы тамақтан кенде болған жоқ. Құлтума
да торсығын бұрыңғыдан үлкейтіп, қой келгенде күпісімен жауып

тасалап əкеп, Шекер жалма-жан жүгіре шығып, шешіп ала қоятын
болды.
Жаз ортасында Шəмшидің қайнысы келеді, құда түсері, қол
ұстатары қабат болады деген хабар естілді.

Бұл хабарды естіген соң Ордабай айналасындағы төрт-бес
ауылдың əйелдері өз күйеуі келетіннен жаман шала бүлініп,
қыдырмашыдан көйлек-жаулық алып, кірі-қоңын жуып, көк
моразға малып, əркім өз əлінше тыраштана бастады. Қашаннан

бері шаң басып, боқжама болып жатқан байдың кілем-киіздері деп
көп малайдың күші, Қара бəйбішенің əмірімен қағылып-сілкініп,
үй сыртына жайылды. Бұрын өңезі туырылып тұратын шелектер де
түледі. Базданып жатқан іркіт сабалар да аузы төмен қарап, бақан

бастарында салбырады. Аузы құрттаған қарындардың да жіңішке
ақ құрттары іргеде жыбырлады. Борбайы бөксеріліп, жалт-жұлт
етіп жүретін таз Жұматай, қазаншы Дүйсенбай сияқтыларға да: ақ
домнан тылтиған көйлек-дамбал пайда болды. Əсіресе бұл науқан

«Күш сынаспай-ақ, жолдарыңды беріп құтылсаңдаршы...» десе
де, желөкпе жастары намысқа қызып: «Біз де қатыннан тудық қой,
біздің мінгеніміз де сиыр емес, жылқы», – деп, қолдарын сермеп,
қоқаңдап болмады. «Ал, ендеше...» деп, құданың бас ақсақалы,

ауылдың бес жігітін ертіп, төбеге шықты. Тепсеңде іркіліп қалған
жетпіс жігіт аттарынан түсіп, айылдарын тартып, белдерін қатты
буынып, білектерін түрініп, қайта атқа қонды.
Мінуі-ақ мұң екен. «Ал қимылда?» десіп, бірін-бірі қуып, сай-

ын далада салды аударыспақты. Отыз бес құдаға отыз бес ауыл
жігіті жекпе-жек келіп тұрмады. Аты да, өзі де шалымды жігіттер
онысын олай, бұнысын бұлай қуып, қолы тиген жерінен еңсеріп,
доптай түсіріп жатыр, кейбірі жан сауғалап қашып, кейбірі атының

басынан аса домалап, кейбірі сүйретіліп атын бермей жатыр. Екі
жақтан бірталай кісі аударылды. Құдалардың ішінде үш мықтысы
бар екен. Олардың ауыл жігітінен үш-төртеуін аударып кеткенін
көріп, Байман деген жігіт біреуін қуып берді. Бара жауырыннан

алып төңкеріп кетті де, қалған екеуін кезекпе-кезек аударысып,
жұлысып жүріп тағы түсірді. Байман болмаса ауыл жігіттері
масқара болып еді: қымызға тойып шыққан кісі алқынып, құсып,
берекесі кетіп еді. Биенің бір сауымында отыз бес құданы түгел

түсіріп, Баймандар бəрін жаяу айдады. Ауылдың қалған жігіті
құдалардың аттарын қуып, қайырып келе жатты. Құдалар жеңілді:
ауыл жігіттерінің жолын беріп, ырза қылды.
Бұл жолы қайрат көрсеткен Байман болды. Байманның

қайратына ауыл да, құдалар да сүйсінді. «Байман, Байман» деген
лақап бес жасар баланың да аузына тарап, ол жүрген жер базар
бола бастады.
Əйелдер құдаларына сый көрсетуге əзірленіп тұр екен: есік-

тен кіре берген кұданы босағада тұрып, көзге ұнмен ұрып, бірта-
лайын соқыр қылуға таяды. Ертеңіне ойын басталғанда одан да
сорақысын көрсетті.
Əңгіме «Кəне, құда, айттан» басталды. Онысы тек сылтау. Айта

алмай əнтек бөгелсе, аяқтан дырылдата жөнеледі. Төрдегі қадірлі
құдаларға жаулық салындырды, қошқардың енін, қамшысын,
түйенің құмалағын саусылдатып қадаған құрым киіз сəукелесін
кигізді. Олардың жолы сонымен бітті, өйткені бауыздау құдаларға

ауыл адамдары да ара түсті. Əңгіменің үлкенін аяқ жақтағы аяу-
сыз, кедейлеу құдаларға көрсетті.
Борбайын жоғары көтеріп, екі балағынан су құйған, киімшең
өзенге тоғытқан, арба жеккен асау өгізге қол-аяғын буып, домала-

тін ел жапсары, қатын өсегі, партия, пəле жоқ еді. «Жақсылар»
кейде аңғырт кетіп бара жатқанда Көксау қасына таман еңбектеп
барып:

күбірлеп, мыңқ ете қалар еді. Айтқанындай-ақ, ондай жұмыстың
«кестесі» табылып, Көксаудың топшылауы дұрыс шыға берген-
діктен, мырзалар оны: «Ін түбінде ойлап жататын байғыз» деп те
қоюшы еді. Көксаудың екі қатыны мен қызы мырзалардың аяқ

ылауы еді. Оны Көксау сезсе де сезбегенсіп жүре берер еді. Бір
есептен мырзалармен белдесерлік күші де жоқ: жаман, аз атаның
тұқымы. Анау Құлтума, Дүйсенбай, Сақаулар осының ағайыны:
оның бəрі бай тұқымының малайы, атарман-шабарманы, бір есеп-

тен мырзаларға жалынышты: өз тұқымына түскен алым-шығынды
түндік басына үлестіру, жинау, олардың арасынан мал табу
Көксаудың қолында. «Жақсыларды» жанап, жеңге болғандықтан,
алпыс үйді өзі билегендіктен, орташа ауқат бітіп, орта шарқы

үй боп қалды. Бір есептен қатын-балаға қатты сөйлеуге өзінде
пəлендей қауқар да жоқ. Жəне бай тұқымынан тұқым алғанды,
бала көргенді жаман ойы теріс көрмейді.
Қара бəйбіше Сүлейменді ауызға алғанда Көксау тыртиып,

месек, о бір берекесіз адам ғой. Қас болып қастығын, дос болып
достығын көрсетуге жарарлық кісі емес, не керек? – деді.
Расында Сүлеймен партияда ел аларлық, дүние шашарлық,
салдақ боларлық кісі емес, біртоға, сыпайы, шаруақор адам еді.

Қара бəйбіше Ыбырайымды айтқанда, Көксау оны да жарат-
пады.

пе? Қайтсем малым қалады деп, партияда екі жақты кезек ал-
дап, безбеннің ауған жағына шыға кетеді. Керек десе, өзінің үш
түндігіне ие бола алмайды. Оныкі тек əншейін, бір сылтау бол-
сын, əйтпесе ол берсең де алмайды, – деді.

Анығында Ыбырай кім болыс болса, соның жемі еді. Оның
ту биесінде, еркек қойында ерік жоқ: болыс керек қылған күні
шабарман бажылдатып, ұстап əкетер еді. Болыстық осы ауыл-
да тұрғанда, тым құрыса, бір алуына кіпарат болар ма екен деп,

безек-безек етті. Өйткені оның керім сал қара қатынымен баяғыда
байы тамыр боп, талай түнгі сыбағасынан құр қалдырғаны өлмей
есінен кетсін бе? Бəйбішенің бетін байқаған соң, Көксау да
таласқан жоқ. «Бұ кəпір əлі ұмытқан жоқ екен» деп ойлап:

ғой, – деген болды.
Сонымен олай-бұлай екшеп келіп, қыз ибаны Рақыштікіне бе-
руді ұйғарысты. Ол ауыл əрі жақын, əрі бастас: өз тұқымы, əрі
тілмəш та сол, елдің бір тұтқасы ғой. Рақыштың кер ауыз қатыны

былтыр көш-жөнекей Шəмшилер түскенде, қой сойып бер-
мей, қатқан етпен жөнелткеніне бəйбіше ішінен наразылау боп,
бір қаржуын қайырам ба деп жүруші еді. Сонда да Көксаудың
дəлелдері басым келген соң, айтары болмай қалды. Ана бəйбіше

балаларының болыс болғанын қаламаса да, оны сыртына шығара
алмады. Өз балалары əлі жас қой. Ал былтырғы өкпесін сылтау
қылуды тым болмашы нəрсе көріп, Көксауға сыр бермейін деп ой-
лады.

Омырауында қақ сіңген, шуаш сасыған алжапқыш, бұтында
құйысқандығынан жүні көрінген, Жұматайдың көне тері шалба-
ры екенімен ісі жоқ, Шекер желкеден түйген қылаң жаулықтың
құйрығымен шалбардың жырығын жауып, кебісін шөпке үйкеп,

«сендерге осы түрім де жарамай ма?» дегендей, жан-жағына түйіле
қарап, мықынын бұлтыңдатып, сол қолын аспандатып, оң қолымен
шелек көтеріп, қосақтан байдікіне қарай жүрді. Жалаң Шекер
емес, қараша үйлердің қатын біткені байдың салқар алты қосақ

қойын сауысатын, əйтпесе қоңсы бола ма? Байдікінен ұрттап-жа-
лап ала ма? Қаттысын қайырып, жұмсағын жымырмаса, қойдың
пұшпақ жүнін, киімінің ескісін, етіктің сірісін, бас ауырғандағы
бір қайнатым қара шайын, малдың өкпесін, бір жөргем ащы іше-

гін, ұйқысын, сорпасын байдікі тегін бере ме? «Қолы ойнағанның
аузы ойнайды» деп Қара бəйбіше неге қақсайды дейсің?
Шекер бұрын еміне бермей, еркінсіп, былғаныш қара
жұмыстан бойын теткіп ұстаушы еді. Өйткені сомадай Жұматай

мен Құлтума, əрі көлеңдеген ақ жаулығы мен құймыр отты көзі
тұрғанда, аштан өліп, көштен қалмаспын деп ойлаушы еді. Ала
сиыр мен тарғыл қашардан жүдемете айрылған соң, бұрынғы ер-
келік, кербездік, бұрынғы ожар үміт, ер кеуде артын қысайын деді.

рек. Құлтуманы қойшы, о түгілі Күнікейге жаңа көрпе, жастыққа
тыс, кестелі орамал, ақ шымылдық, сары қол сандық, қызыл сал
керек. Тұяқ: «Есік көрсет, малыңды алып, қалыңдығымды бер» –
деп қыңқылдағалы қашан. Қысқы азығы, соғымы тағы келеді. Үш

қанат желкөз баспаның туырлығы жұлдыз-жұлдыз: бүктеумен, жа-
зумен, артумен, тігумен сұрғылданып, өзі үлдіреп тозығы жеткен
құрымға қой сүйкеніп, лақ секіріп, сиыр мүйіздеп, сау тамтығын
тастамады. Бір жағынан бозбаласы түскір іргенің сиқын кетіріп

бітті: шиде қирамаған аяқ, үзілмеген бау қалған жоқ. Бұ жұртта
тың жерін ауыстырып келтірсе, ендігі жұртта Күнікейдің іргесі
тышқан қиғандай жырым-жырым боп шығады.
Шəмшидің күйеуі келгенге жұрт масайрап, Күнікейдің құрбы-

құрдастары атлас, торғын, жібек, бəтес, мақпал, барқыт киіп,
күміс баулы, сандық шомбал шолпылары күнге шағылысып,
құйымшағын соғып, қызылды-жасылды, оқалы, зерлі тақиялардың
шоқпардан үкілері үлпілдеп, күлтелі қос етектері күлкілдеп, он

кез бəтесті аяғымен теуіп, бұлғаңдап, сəнденіп жүргенін көргенде,
Шекердің іші қазандай қайнайды, оларды көргенде Шекердің көзі
мұзға тайғандай, сырғанап өте шығады да, көрмегенсіп, қырын
қарап кетеді.

Бұл жолы да Шекер сүт толы шелегін жамбастай көтеріп,
сол қолын əнеугі Байжұмыр құданың борбайынша ербеңдетіп,
байдың жер ошағына таяна бергенде өңшең асыл киінген қыз-
қырқындар үйден шығып, түзге жөнелді. «Үстіндегісін сыпырып

алып, ырбыңдаған сайтандарды желкеге бір түйіп, қой сауғызар
ма еді? Көрер ем сəнденгеніңді?» – деп зығырланды. Самала-
дай болып бара жатқан қыздарына қарап, насаттанып, өзінің де
қыз күні есіне түсіп, үй жанында Қара бəйбіше тұр еді. Шекер

соны аңдиды. Аңдығандағысы – көзін тасалай беріп, шелегінде-
гі сүттің түп жағын үйіне ала қайтпақ еді. Қыз күнін есіне алып,
қиялға батып тұрған бəйбішеге, тілеуің бергір, ар жағынан Қатыш
кеп шүңкілдесе қалар ма! Шекер жалма-жан жер ошақтағы тай

қазанға сүтін сыбдырсыз құйып, түбіне екі аяқтай қалдырып,
қызыл күйменің ар жағымен қосаққа қарай сызып берді. Үйіне
жеткенде, бəйбішеге бір қаралық қастық қылғандай, өзі бір қазан
сүт олжа тапқандай, əлдеқандай мардамсып, ернін жымырып,

тілін бір жалап алды.
Күнікей қара құманға су ысытып, басын жуып жатыр еді.
Шекердің келген жерден сұрағаны бұзау болды.

бар? Бір жұрын. Сонда да алпыс үй Жаманқұсты си десе, сигізіп...
отыр. Көктұмсықта не түр бар? О да ауылнай боп пəлен етіп, түген
етіп жүр... деп елдегі атқа мінер, пысықтарды, сұмдарды санай
бастады.

өнер боп па? – деп тайталасты.
Айтыстан мəн шықпасын білген соң Шекер сөзді басқа жаққа
бұрғалы үндемей аз кідіріп, есік алдына қарап:

тетін, – деп апасы ақылын үйретті.
Алдағы ойынды ойлағандікі ме, əйтпесе апасын сөзден
тосқанына ішінен мардамсығаны ма, Күнікей тарақты тырнағына
тырсылдатып, ыңырсып əн сала бастады. Шекер шолпысын ша-

байқап отыр: қиып əкетеді... «Өлең айт» дегенде, жар дегенде
сен қоя берме! Əуелі анау үкілі Айшалар-ақ айтсын... арттан асы-
рып салсаң да болар... Салғаннан қатты бастап, тығылып қалма!..
Аузыңды аңқитып ашып жіберме. Айшаға ұсап, көмекейіңді

көрсетіп... – деп білгенін үйретіп отырғанда, Күнікей ыңырсыған
əнін қоймастан, жауырынын қиқаң еткізіп:

отырды.
Əйтсе де апасын ренжітіп алам ба дегендей, қыржыңдап
отырған Күнікей замат жайраңдап:

Дауысы бір қарлықпайды, бір жарықшақ жоқ, əні таң атқанша та-
усылмайды. Өзі де көңіл ашар, ойыншы жігіт екен! – деді.
Соны айтқанда, апасы мойнын бұрып, қызына түйіле қарап:

құдашаны қатты айналдыратын: масқара боп жүрме! – деп, қамқор
ананың қалпын қылып, қызын арқаға қағып, құлағының түбінен
иіскеді.
Күнікей пəлен деген жоқ:

Қой-қозының беймаза ызыңы басылып, көгенде жалғыз-жа-
рым лақтар ғана шырылдайтын мезгіл болды.
Күйлеген қызыл құнажынның соңында «көптікі, көптікі» деп,
өгіздер өңкеңдейді. «Маған да, маған да» деп тайынша бұқалар

томпаңдайды. Қаға берісте біреуі шылтың етіп артыла кеткен-
де, қу мүйіздің бірі жайқап қалса, домалаң ете түседі. Бір аунап
тұра сала тайынша бұқалар тағы ұмтылады. Өгіздер, тайыншалар
қырқысып, қызыл құнажынға кім көрінгені бұқалық қып жатқанда,

ауылдың ана шетінен: «Өзімдікі, өзімдікі» деп күжілдеп, бүйірлері
сартылдап, тұяқтары сыртылдап, ұмтылып көк бұқа бара жатыр.
Өзге сиырлар үй жанында, қотан жиегінде: «А, құдай, бергеніңе
шүкір?» дегендей, əуелі алдын, содан артын шөгеріп, тыныш-

танып жатқанына бір күрсініп, тұмсықтарымен жұлдыз қарап,
қараса да түк көрмей, дүрдек ауыздары малжаңдап күйіс қайыруға
кірісті. Қанды көз, қызыл езу қаншықтар жол шолып, ауыл қорып,
күн бұрын қызғыш боп, шəуілдеп, шала бүлініп жүргенде, дүрдей

көк қасқа, сары ала төбеттер қотан шетінде жайымен аяңдап келе
жатып, анда-санда ауыздарын толтыра, «оһ! оһ!» деп қояды.
Жаман үйінің жанына сүйене шалқалап, санына шейін түрілген
қара қайық, қотыр борбайын қос қолдап тыр-тыр қасып, «еһ, еһ!»

екен, төрге бата алмай, көбі босаға жақта үйме-жүйме көрінді.
Күнікейлер жұпар иісін аңқытып, жайнап, саусылдап кіріп келген-
де, бəрі бастарын көтеріп, кесілген аяқтарын жинап алды: топты
нөкерлермен салауаттана Шəмши келді ғой. Күнікей Шəмшилерге

таяу, көрнекті жерде отырғалы бүкшиіп жатқан бір-екі қызды
итеріп жіберіп: «Ой, бұ қайсың?» – дегенде, дым сезбеген боп
тымырайып отыра қойды. Төменгі жақтағылар сыйыса алмай,
бірінің үстіне бірі отыра жаздап, жуастарды шеттете, озбырлары

омыраулай ығы-жығы отырысты.
Шəмшилерді аңдып тұрғандай-ақ ауылдың сорпаға шығар
бозбалалары да, жас құдалар да лек-легімен келіп, төрді толтыра
бастады.Төрден босағаға дейін үй лық толып, түндік қайқита тар-

тылып, көздер оңды-терісті құйрықтасып, еріндер қыбырласып
басылған кезде:

отырсың?.. Е, өзің неғып отырсың?.. – деп, біріне-бірі сілтеп,
тоғытатын қойдай ұйлығып, шегіншектей берді. Өйткені көсем
серкедей алдына түсе кететін өжеттер кем еді. Жайда өжетсініп
жүрсе де, топ алдында бір жерімнен дəнекүс шығып қала ма,

əлдебіреу тілімді алмай, бетім қайта ма, көптің бабын таба алам
ба.., деп бірі жүрексініп, бірі сыпайысып, бірі ақылдымсып, бір-
талайы жантайып жатып қызға көз салған-ды, қасына қыз əкеп
берсе, айналдырғанды тəуір көріп, ырың-жырыңмен бірқыдыру

уақыт өтті, біраз отырысты.
Сол отырыстың үстіне төрт-бес жігіт – Баймандар келді. Оларға
серпіліп орын берісті. Неге екені белгісіз, найзағай ұшқыны зулап
өткендей, Күнікейдің тамыр біткені шым ете түсті.

істемегенің ойын бұзар бересің, – деп, кеудесін ашып, білегін сы-
банып, түрегелді.

ойнауға болмайды. Əйда, қыз-бозбалалар, араласа отырасыңдар.
Кəне, пəленше, сен бері кел, сен мұнда отыр! – деп қыздарды да,
жігіттерді де жетелеп, сүйреп, көтеріп, заматта опыр-топыр қып,
бір қыз, бір жігіттен, қыз жетпегеніне келіншектен аралатпа қып

отырғызды.
Кеуделеу орынға Күнікей де ие болды. Байманның тегеуірін-
ді қолы қолын ұстағанда, əлгі найзағай тамырын тағы бір аралап
өтті:

елбектеп ере берді. Байман дедектетіп апарып, екі құданың арасы-
на сыналап жіберді.
Қыз-бозбала реттеліп отырған соң, Байман домбыраны қолына
алып, əуелі ауыл əншілеріне, одан кейін Жұмабек құдаға əн

салғызды. Бозбаладан үшеу айтқан соң, домбыраны қыздарға
қыдыртты.
Бұл елде «Үкілі Айша» деген келте мұрын, кербез, домбыра-
шы, əнші, даңғойлау, мақтаншақ, көңілшек қыз бар еді. Со қызды

шүу дегеннен сый құданың қасына, қақ төрге отырғызуы тегін
емес екен: домбыра алдымен соған барды. Үкілі Айша:

ны жуырда баурамай, бұлданған болды. Күнікей ішінен: «Əдірам
қалайын» деді. Үш ауыз өлең мен үш түрлі əн саласың деген соң,
Айша үкісі бұлғаңдап, көзін ашып-жұмып, көмекейін көрсетіп,
таңырандап, дағдылы «Еркем-ауын», «Зұлқиясын», «Əліп-би,

нəпсің тый, лə-мə-си-ли, титұр-тусын» айтып маңдайын ора-
малымен бір сипап, домбыраны оң жағындағы құданың алдына
қойды:

қошаметшілер пұшпақ бөрікті, барқыт жағалы, ашаңдау қара торы
жігітті айналдыра бастады.
Құда қипақтап, терлеп, мойнын ит аланың айғырындай
қылқыңдатып, дауысын өлімсіретіп, кезегінен əрең құтылды. Дом-

быраны қарындасы Шəмкенге жылжытып еді, үлде мен бүлдеге
бөленіп танауын көтеріп отырғаны болмаса, мəні кем екен, ол
домбыраны ар жағындағы Күнікейге ұсынды. Күнікей домбыра-
ны итеріп тастап, алмады. Түнеугі өзін бас салатын, екі сиырын

бірдей жоқ қылған Қасымның қарындасы ұсынды екен деп, бүгін
айдатып жіберсе де, неге алсын? Оның кезегіне бола өлең айту

Өлеңнен кейін «орамал тастамақ» болды. Бұл елдің əйелге
бар көрсететін бір артық сыйы: жігіт орамал тастаса, қыз үн-түн
жоқ барып сүйер еді, қыз тастаса, жігіт үш ауыз өлең айтып сүйер
еді. «Орамал тастамақтан» өлең білмейтін топастардың мысы

шықты. Айтайын десе, əрі жұртқа естіртерлік дауысы, өлеңі жоқ,
əрі қыз сүйе алмау намысы. Өте-мөте жамбастап жатып, қызға
қылжыңдаған «мырзаларды» құдай ұрды. Кейбірі: «Қара таудың
басын», енді бірі: «Арияйдай дегенге арияйдай, ақ серкенің мүйізі

қарағайдайды» айтып, тағы бірі жаңылып, тұрып қап, жұртқа
күлкі болды. Төменгі жақта отырған жағымпаздар: «Со да болар»
деп, жуып - шайды.
Бір реті келгенде, Күнікей орамалын Байманға тастады. Бай-

ман қақ ортада ойын басқарып жүріп, орамалдың кімнен келгенін
білмей:

құданың артына бұғып кетті. Күнікей екенін білген соң, Байман
домбыраны қолына алып:
Дүние бір қисық жол бұраңдаған,
Бақ тайса, ерге дəулет құралмаған.

Меңзеген асқар тауға есіл көңілім,
Дүниеде еш нəрсеге тына алмаған, –
деп, өзінің бақсыз, дəулетсіз, бірақ көңілі көп жерде екенін
аңғартқандай болды. Өзі шығармаса да, өзіне лайықтап жаттап

алған өлеңі ме, кім білсін, содан кейін көзін Күнікейден алмай
отырып:
Бір түлкі шұбарланған қашар шыңнан,
Көңілім əлдеқалай жауабыңнан

Жібек пен түрлі перен белін буған
Казақта бала бар ма сендей туған?
Бұлтпен аспандағы бетін жуған,
Сықылды ақ балапан, тұйғын қуған.

Құдайға сонда риза болар едім,
Баланы бір көрсетсе, сенен туған, –
деп, келіп, Күнікейдің бетіне таянды. Бұл өлең əркімдерге-ақ ай-
тылатын өлең болса да, «Жібекпен өмірі белін бумаса» да, Күнікей

өзіне арнап шығарылған өлеңдей көріп, əрі насаттанып, əрі өзіне
көпсініп, əрі «тұйғын қуған ақ балапандай» сасқалақтап, ұялып,

Байманның қолы тигенде денесі шімірігіп қытықтанып, қараңғы
жерге қарай тығыла берді. Жұрт мақтап жүрген балуан, ер, өлеңші,
өнерлі, топ басы Байманға не бетінен, не тамағынан, не аузынан,
не тілінен сүйгізерін білмей, қай жерінен сүйсе де аяғандай емес,

буыны босап кетті. Байманның отты лебі бетін жыбыршытып, тая-
на бергенде, жалт қараймын деп аузына дəл келіп қалды. Қараңғы
жерде ернін емізе түсіп қайрыла бергенде, өзі де құшырлана шөп
еткізді.

Тегін сүйіс емесін сезді: бір күрсініп қойды. Мана сұңқылдатып
əн салғанда, дауысында бір соны күш, бір түрлі нақысты ырғақ,
бір «қитұрқы» барлығына сүйсіне: «Уа пəлі!» – деп, бір айғайлап,
көтеріп тастап еді. Енді еті тығыршықтай жұп-жұмыр денесіне

қолы тиіп, дөңгелектеу жанарлы қара көзі мен көзі айқасып, уыт-
ты, тəтті ернін татқан соң, сарт айтқандай: «Мұнысында бір гəп
бар екен» деп, түйді де қойды.
Ойын созыла берді. «Хан қалай?», «Белбеу соқ», «Тақия

жүгіртпек», «Сақина тықпақ», «Мыршым», «Ондай қылма, мұндай
қыл», «Лəпи молда», «Қалдырма қақи», «Балтам тап...» сияқты
сүйісетін, белбеумен ұрысатын, жұдырық жұмсайтын, емшек
ұстайтын, қол қысатын, тағы талай қол жұмысы аралас ойындар-

ды адақтаған кезде, жігіттер түрегелісіп, «құр-құр» қалмақ ойы-
ны сияқты жақтан ұратын, күш сынасатын ойындарды да істеді.
Шалқасынан сіресіп жатқан жігітті аяғынан көтеріп тұрғызуға, екі
аяғын айқастыра ұстап, бүкшиген жігітті бір қолтығына қысып,

иығынан асыруға, белбеуден ұстасып, бірін-бірі басын төмен сал-
быратып, шалқая бергенде, дөңгелекше айналдыруға келгенде
Байманға тең келер жігіт болған жоқ.
Жігіттер ойыннан жалығып, Жұмабек құданың əнін тыңдауға,

көбі қасындағы қыздарымен шүңкілдесуге кіріскен кезде
Күнікейден жарымады ма, кім білсін, сол жағындағы құда тұрып
тысқа шығып кетті.

барып жантайды, Күнікей қымтырылып орын берді. Оң қарап,
қылымсып, мойнын тұқырта, көзін қырындата, құбылта, қайта-
қайта «ə» деген майда даусын созып, жоқтан өзгеге күліп сөйлесе
бастады.

қоюлана біткен қою қара қасының қақ жылғасын өбістіре көтере
қойып:

Онысы Тұяқты күйеуім деуге қорланған еді. Байман Тұяқтармен
ағайын ғой. Осы ауылда бір қойшының қызы – Тұяқтың қалыңдығы
бар деп естігені болмаса, «қойшының қызы» деген соң, қай бір
тəуір қыз дейсің деп, оны елеп, сұраған да емес еді. Жəне Байман

бұл ауылмен биыл үйір боп, топтан, ойын-сауықтан, дүрмектен,
қымыздан қолы босанбай, көбінесе, «мырзалармен» ат үстінде
жүрген жігіт қой. Құда, күйеулер үйінде, қыздардың арасында
жаңа өспірім қайқы төстеу қара торы қызға көзі түсетін, бірақ

тым жас қой деп, көз тоқтатпайтын. Сол қайқы төс, қара торы қыз
өзінің жақын жеңгесі екенін манағы сүйістен соң біліп, қасына
келгенде, бастаған əңгімесі сол еді.
Күнікейдің: «Е, со ма?» деп, жаратпағанын Байман байқаған

Байман қарқылдап тұрып күлді. Тұяқтың сыры өзіне мəлім
ғой.
Жұрт:

генде.
Байман:

болды.
Содан кейін Байман: «Жеңешем екенсің ғой... Ойбай, жеңеше-
тайым-ай! – деп, Күнікейдің қолын екі алақанының арасына са-
лып, аялап отырды. Бір сөздің кезегінде Байман:

нін тістеп, қолын қысып қалды. Байман тым ожар кеткенін сезіп
аузын жұма қойды.
Əлі беті ашылмаған нəуетек Күнікейге добалдай Байманның
«жеңгей» дегені əрі ерсі, əрі қызық, жода, жат көрініп, Күнікей

сүйгізіп, тұра беріп еңкейіп бетінен бір «шөп» етті де, жарықтағы
қыздарға қосылды. Байман есеңгіреп кеткендей əнтек сұлық жат-
ты да, дереу ұшып түрегеліп:

шақырып, есікті бастырып, қатындарды қамап алды. Қатындар
шығамыз деп омыраулады. Оларға құдалар қосылды. Ауыл жігіт-
тері: «Шығармаймыз, жол аламыз» деп бірін-бірі итермелесіп,
опыр-топыр тартыс басталды.

Байман ауыл жігіттеріне даурығып жүрсе, бірсыпырасы
қатындарға қосылып, түсін суытып: «Жіберу керек» дегенді айт-
ты. Байман онысына түсінбеді. Оны айтушылар: мана қыз-боз-
балаларды аралатпа отырғызғанда, көңіліндегі қызы қасынан

табылмағандар, бай балаларының ішіндегі бір-біріне күндестер,
Байманды бұралқы көрушілер, оның ауызға ілініп, бай балалары-
на жаққанын көре алмаушылар, өздерін маңына дарытпай жүрген
Күнікейді меңгеріп əкеткенін қызғанушылар немесе құдалардан

өздері жол алып, пайдакүнем, өнерсіз күншілдер, тоғышарлар еді.
Байман арсалаңдап жүріп, ондай сасық ойларын сезбеді.

Жолды келістіріп алайық та, – деп те көрді. Ол сөз құлағына кір-
мей, əлгілер өзді-өзі күбірлесіп, біреулері:

тіні не екен?– деп өз араларынан біреуді жұмсады.
Майлыбай барып сөйлесіп «бітістік» деп келді.

Майлыбай қалтасын қамти ұстап, жаудан түсіріп алғандай
одыраңдап, өңшең Байманға қарсыларды соңынан шұбыртып,
қызыл көрген құзғындай анталатып, олжаны бөліске салуға үй ар-
тына жөнелді:

омыраулап барса да, Майлыбайдың уысындағы күміске өзді-өзі
таласып, қырылысып, төбелесіп, өліп қала жаздағанын көрген
соң, аяғында арашашы боп, олжаны ұмытып, жігіттерді боқтап,
жөніне кетті.

Қатындар қалыңдықты ортаға алып, оң жаққа шымылдық
құрып: «Шымылдық құрар», «қол ұстатар», «шаш сипар», «төсек

Ана жақтағы Қара бəйбішенің жарлығымен Қатыш деген қатын
омыраулап, күйеу, қалыңдықтың алдына келіп отырып, екеуінің
оң қолдарын екі қолымен ұстап:

бектей жұмсақ, балдай тəтті боп өмір сүріңдер! Өмір жастарың
ұзақ, үбірлі-шүбірлі болыңдар! – деп, күйеудің жібек орамалымен
ұстаған қолын қалыңдықтың қолына айқастырды да, жібек ормал-
ды қалтасына салды.

бəйбішені қамалап жатыр еді. Орынбасар деген қатын маңдайы
жарылғандай: «Былай тұрлап», екі қолын ербеңдетіп кимелеп
келіп, күйеудің асыл шүберек ұстаған қолымен Шəмшидің ша-
шын сипады да, шүберекті ол алды.

Содан кейін күйеулердің алдына төс салынған бір табақ ет тар-
тылып, татпаса қысыр қалатыннан жамап, бəрі де таласа-тармаса
жесті.
Бұрын «қол ұстатқанды» көрмегендігі ме, мынау жібек

шымылдық, күлім сəуле, қызылды-жасылды киім, сыпайы ырым-
жырымдардың жаттығы ма немесе өз көңілі де қызылды-жасылды
боп кетті ме, қалайда бұл істеліп жатқан жоралғылар Күнікейге
əлдебір ертегі əлемінде елбелектеген жанды сурет тəрізді боп

көрінді. Кешегі шотпақ қара, төбел таз, ұрт мінез күйеудің бұ
жерде əп-əдемі, жібектей жатық жігіт бола қалғаны, анаған
да, мынаған да арсылдап отыратын, малшы-құлшымен есекке
таңылып жүретін, тау көкірек, мақтаншақ, сиырдай сары қыздың

қой аузынан шөп алмас мүп-мүлəйім, нəуетек, науша қыз бола
қоюы Күнікейге торғын қағазға ораған сасық сабындай немесе
алтын жалатқан мыс сақинадай, алдауыш, бояма болып көрінді,
тыржиды, жиренді, тезірек кеткісі келді. Қатындардың төсек

салуға қамданғаны сылтау болып қыздар тарай бастағанда, алды-
мен Күнікей жөнелді. Көп қатынның арасында отырған апасына,
шығып бара жатып:

қайтты.
Жаздың тұтам таңы күйеу, қалыңдық найқалсын деп аялдап
тұра ма, бай үйінің тұсындағы шапақ жылжып келіп, Шекердің

алдына қарай итінген құмандай қара тоңқаймасының ар жағынан
ақ таңдақтанып қалыпты. Күнікей таңның тез атқанын да теріс
көрген жоқ; жаман күйеуге жаны ашымақ тұрсын, «өлмесең,
өлем қап» дегісі келді. Алдыңғы жағын көтермесе жабылмай-

тын, қиюы қашқан, таспалаған жаман есігін керегенің көзінен қол
жүгіртіп ашып, Күнікей үйіне кірді. Терінің, тердің, құрымның,
Құлтуманың, жаман тонның, шуаштың, өңездің иістері қосылып,
күлімсілеу боп мүңкіп тұрған өз үйіне кіргенде Күнікейдің мұрны

тосаңсиын деді... «Бұф, бұф!» деп қатты қорқырап жатқан əкесі
есік шықыр етіп шалқасынан түскенде, «һүу-һүуэһүу» деп аунап
түсіп, борбайын тыр-тыр қасынды.
Апасы төсегін салып қойған екен. Күнікей шашбауын сылды-

ратып, шешініп, есікті іліп жантайды. Жантайды да жас ботадай
ыңырсып, ақырын, тəтті «ымһ» деді.
Ол «ымһ!» деген лепте көп мəн бар еді. Түні бойы ойнап,
шаршаған балдырған денесінің əнтек дамылдап сая тапқаны да,

ойында Байманмен сөйлескені де, оның артынан қиялына келген
шіли-міли сұлу елестер де, жаңағы «қол ұстатардың» сəн-сал-
танатына қызыққаны, жек көргені, күңіркегені де, содан барып
жаман Тұяқпен қол ұстаймыны есіне түсіп, оған мойны жар бер-

мей, қапастағы торғайдай жүрегінің бұлқынғаны да, – бəрі де
сол толған көкіректің «ымы» деп қыңқ еткен жалғыз дыбысымен
сыртқа шығарған лебізі еді.
Одан кейін Күнікейдің көзіне көпке дейін ұйқы келмей, аунақши

беруі, көзін бір ашып, бір жұмып керіліп-созылуы, кейде оймақ
аузының бір шеті əнтек шұңқырайғаны несі екен? Əлденені ойлап
жатыр ма екен? Ол Байманды ойлағаны, оны сөзбен қамағанына
өзінің сүйсінгені, оның жалынғаны, оның саудыраған ақ көңіл мі-

незі ұнағаны, онымен тағы да жолыққысы, сөйлескісі, сүйіскісі
келгені, оған жолығатын қызық күндерді қиялымен суреттегені
еді...
Ұлы сəске кезінде Күнікейдің сілекейі қызыл жастығына

шұбырып, оймақтай аузы əнтек ашылып, ұйықтап жатқанда,
құлағының түбін шыбын жыбыршытты. Ұйқылы-ояу жатып
қолымен екі-үш рет сипаса да, ақыры оятты. Күнікей «құрып
қалғырлап» кейіп оянды, өйткені бір тəтті түс көріп жатыр еді.

штарын сылап жатқызып, ашық омырауына қолын салып, олай-
бұлай қимылдатты, енді омырауына тартқысын байлап жатқанда,
анасы қарап:

шайға отырды.
Күнікейдің бүгінгі жүріс-тұрысында, қозғалысында байқаған
адамға бір түрлі жаңа өзгеріс бар секілді еді. Əлде көптен күтіп
жүрген арманына қолы жеткендей, əлде алдынан бір қызық дəурен

күткендей, өзін бір нəрсеге арнағандай, ол арнағанына жан-
тəнімен сенгендей, əйтеуір мəлімсіз бір күш бойын билеп, қанын
кернеп, еркін алып, «мейлің» дегізгендей бір күйге түсіріп еді.
Бұрынғы «өзі» – өзі емес, өзіне бірдеңе пайда болған, жамалған

іспетті. Қарап отырып ойланады. Ойына əлденелер келеді, бірақ,
неге ойланғанына өзі де түсіне алмайды, өзіне-өзі есеп бере ал-
майды. Неліктен бүгін бүйтіп бипазданып кеткенін де сезбейді.
Ойы əлдеқайда қыдырып отырып, шыны аяқ деп, қасықты аузына

апарды, ірімшік екен деп, тұзды тістеп қалды. Сөйтті де сақылдап
тұрып күлді. Апасы:

ін деп, түндегі «қол ұстатардың» ерсілігін сөз қылды: күйеудің,
Шəмшидің өп-өтірік мөлие қалғанына күлген кісі болды.
Күнікей күліп отырып, томсарып қалады, томсарып отырып,
күліп жібереді, біресе апасымен шартпа-шұрт келіп қалады; біре-

се жайдарымсып, апасының мойнынан құшақтайды, бір сағаттың
ішінде күзгі күндей қырық құбылады. Бір жерде байыз тауып оты-
ра алмайды: кіреді, шығады, жантаяды, айнаға қарайды, кестесін
бір тігеді, бір қояды... сағыз шайнайды, бізін тістелейді...

Қара сабаның ауыр піспегі дүкпілдеп дабыл қаққан кезде,
Күнікей апасынан сұранып, күйеу жаққа баруға үйінен шықты.

тірескен жоқ, ерді.
Екеуі бұзау байлаған, сиыр қамалаған қара-құралы көп арбаның
тасасына тоқтады. Күнікейдің жүрегі қаттырақ соғып, буындары
дірілдеп барады, əйтсе де панасы үлкен таудың қойнына енгендей.

Жау батпас жанның соңына ергендей, өзінен ерік кетіп, қасында
тығылып тұрғанын тəуір көрді. Байман бір қолымен қолын ұстап,
бір қолымен иығынан құшақтап тұрып, бетіне аузын таяп:

жолыңа басымды берер ем.... – деп, Байман белінен қысып, беті-
нен сүйді.

Байман «Болмассың» деп уəде берді. Екеуі де емін-еркін
құшақтасып, қалтқысыз сүйісті. Біраздан кейін «қашан, қайда
жолығамызға» келді, Күнікей:

Күнікей недəуір бұлтақтап, апасының сақтығын, ауыл
жігіттерінің өштігін айтып көріп еді, Байман: «Көңіл болса, көш-
жөнекейге» салып, жайға қаратуға көнбеді. Ақырында Күнікей
ойланып тұрып:

Бір тамса да, соған тамсын деп, Тұяқ бір шеге қақса да: «Илаһи
ниет қылдым Күнікейдің қалың малын өтемекке...» – деп қағып,
тапқан-таянғанын тамызықтап төлей берді, төлей берді. Əйтеуір
бере берген соң еңбек қой, малынан құтылуға таяп еді.

Ол «есік көрсет» деп қыңқылдағалы қашан. Əдейілеп адам
жіберіп үзілді-кесілді хабар алайын дейтін Тұяқ қайбір көшебелі
кісі? Тек өткен-кеткеннен əлгі қыңқылын қайталай берді. Шекер:
«Қойсын əрі, балам жас» деп аяғына отырғызбай жүретін.

Сөйтіп жүргенде Тұяқтан əдейілеп елші келді. Кəдімгідей
адам сияқтанып амандасып, жөн-жапсарын, құда екендігін айтып
отырды.
Тұяқты кемсінген соң, Күнікей о жақтан келген қайындарынан

да пəлендей қаймыға қоймайтын. Бұ жолы да «Кейқуатқа көп
екенімді көр» дегендей, міз бақпай отырып алды. Тасалана-
тын көзінің соқыры, мұрнының пұшығы жоқ. Жə, барып отыра
қоятын жау байлардікіндей оң жағында ағасының ақ отауы тұр

ма? Жасық адамша несіне бетін басып, жас балаша қайдан үй ай-
налып жүрсін.
Елші де пəлендей епті жігіт емес. Екі ұрықты, періп кетпелеу
мінезі болушы еді. «Отырсаң, отыр. Əкеңді танытайын» деген не-

болатын емес. Не қылса да, ел жайлаудан қайтпай тұрып мені
бірдеңе қылсын дейді. Ендігісін өздеріңіз білесіз, мен мойнымнан
түсірдім, – деп, тосыннан тосын қойып қалды.
Күнікей түк естімегенсіп, төмен қарап сұрланып, инесін жыл-

дам-жылдам шанша берді. Шекер көзінің астымен қызына бір
қарап, құдаға бір қарап, азырақ кідіріп қалды. Соңғы кезде Шекер
бұрынғысынан ойысып, икемге келейін деп еді, өйткені баласының
жас еместігіне көзі жеткендей болды. Құлыпты өзі ашып, түнде

өзі шығып жүрген «жүрек жұтқан» қыз қатқаны жас болсын ба?
Қаршадайынан ауызға ілінген, өзіне тартқан «зəр шөп» бір күні
жер соқтырмасын кім біледі? Сондықтан құданың сөзіне үндемей
қоюдың жөнін таба алмай, бір есептен Күнікей естісін деп:

өзіміз қашқанмен бола ма?.. – деп сипай салды, есек дəмелі жауап
берді.

де, жұқ болмайды, – деп Құлтума сіресті. О байғұстікі борыш-
қарыштан қашқандық қой.
Құлтуманың тайталасқанына Шекердікі де ұстап кетті:

отырғаның... Малға ие жігіт боп... Мал тұрсын, басыңда билік бар
ма? Шірік-ау! Сен Көксаудың қара табан құлы емеспісің? Қырық
қарасы бар Дүймағамбеттікі де он бес сом, сен де он бес сом алым
төледің. Бір ауыз лəм деуге жарадың ба? Аузың кепердей боп,

қара басып отыруың... Осындайда бір пысық жігіт бола қалатыны
бар дейім өзінің. Бұл пысықтығыңды Көксауға неғып көрсетпей
жүрсің? Өл де маған... Қайта өз қызығыңа, өз қызыңа өзім соям
дейтін кісі емеспісің? Ə-əй, шірік-ай, қайтейін сені, қайтейін...

Əуелі сыбағалы көтеніңе ие бола алмай Жаңылға жегізіп отырып,
сен билік соққанды не қыласың? Саған неткен билік? Жүре бер
қойыңды құрттап, қойыртпағыңды ұрттап. Сенде түйсік, сен-
де мынамдай сана болса, Күнікейден мал аяр ма едің? Жұрттың

басынатыны – сенің қортықтығың ғой... Əйтпесе Күнікейім қай
байдың қызынан кем?.. Сенде сүйек жоқ, намыс жоқ. Кісі емессің,
білдің бе? Қысып отыр, аузымды қыздырмай... – деп, Құлтуманы
біржола орнынан тұрғысыз қылды.

Құлтуманың аузы-мұрны маймылдың тұмсығындай қомпайып,
сорайып, аңырайып, ақымақ болды да қалды. Мына сияқты көк
айыл, кер ауыз қатынға неғып шыдап жүргеніне өзі де таң қалды.
Ішінде бірдеңе түйіртпектеніп тұрғандай болса да, бірақ оны шеті-

нен тарқатып, ашудың аузын ағытып, құтырып төгуге тілі түскірі
жетпеді. Ол түйіртпек өңешімен өрлеп келіп, дəл жұтқыншағының
түбіне тоқтағанда, ернін сылп-сылп еткізіп, екі-үш тамсанып, ке-
зеніп, отырып-отырып:

Шекер тағы бірталай жерге апарып тастады.
Құлтума бұ жолы қомпайған тұмсығын жинастырып, сабасы-
на түсіріп, пышағының майын бармақтарымен сыпырып жалап,
тізесінің астына қойды да, Жұматайдың қолындағы шоқпытты

шетінен тартып, икемсіз қара қайыс қолын үйкей берді.
Таз Жұматай алғашқыда: «Немене тығыл-таяңдатып?» деп
арындап қалса да, артынан əкесінің қойға саудаласып отырғанын
есітіп: «Бір қой жетпейді... Той ырымын қылмай бола ма?» деп

Шекермен қабаттасып, бір-екі айтып қалды. Жұрт қызының
күйеуі келгенде той қылушы еді деп, о да тыраштанбақ болғаны
ғой. Шекердің Құлтуманы құдай аманаты жосып тастауына
Жұматайдың сөзі де қамшы болды.

Жалғыз-ақ бұл сөзге Күнікей қатысқан жоқ: шешесі шаптығып
жатқанда, қолын жуып, сүртініп, тысқа шығып кетті.
Құлтума сыбағасын алып, жайланып, жантайып, бір борбайын
көтеріп, тыр-тыр қасынып жатып, «қой қайдан табылар екен» де-

ген ойға батты. Бұл ой Құлтумаға мемлекет мəселесін шешкеннен
бір кейін соқпады. Алты-жеті жүз қойды қысы-жазы өзі бағып, өзі
қағып, суығына тоңып, ыстығына күйіп жүрсе де, өзінде бір қой
болмау деген не деген сұмдық? Далада өзге қоймен шендескенде,

алдындағы қойды өз қойындай көріп: «Қайтар, қойым қосылады»
деп бақырушы еді. Бөтен қойға бір қойы кетсе, өз қойынан жаман,
«бір қойым жоқ» деп, қотаннан қотан қоймай іздеуші еді. Қойы аз
қойшыларды: «Көтен басындай немеңді əрі айда» деп кемсітуші

еді. Сол «өз қойым жоқ» деп жүрген қойдан бір қойға билігі кел-
мейтінін жаңа білгендей болды. Мұны, сірə, бұрын ойласайшы!..
Япыр-ай, ə!! Бұ қалай!
Байдың бір қойын сұраусыз сойып тастаса ғой: «Ұрлап

сойдың» деп, төбесіне əңгір таяқ ойнатып, басына қосақ, көтіне
тіркеуімен төлетіп алады, өзін көтке бір теуіп шығарып жібереді.
Бір қой емес, пəлен жүз қойды оңалтамын, қасқырға жегізбеймін,
ұрыға алдырмаймын, ұраға жықпаймын, шұқанаққа үйелетпеймін,

бір қозысын далада қалдырмаймын, бір тоқтыны құрттатып
өлтірмеймін деп, Құлтума қанша шыжақ болады: екі көзі төрт
болып, қадағалап қарайды. Құлқын сəріден ымырт жабылғанша
жалғыз өзі құла түзде сарылып, қоймен қой боп жүргені. Сонда да

бір тəңір жарылқасын жоқ. Сонда да бір қойдың қанына ортақ бола
алмайды. Бұ не деген жұртшылық? Бұ не деген қорлық, құлдық

Сол дəулет басы, жатып ішер мырзаларға бір күн өз қойын
өзіне баққызып байқар ма еді? Білер еді сонда қой баққанды!..
Құлтуманың бұл ойлары қансонардағы қоянның ізіндей сай-
рап келе жатып, қойдың шарлауына соққандай шатасып, быты-

сып, алғашқы бет алысынан көз жазып қала берді. Қазір бір қойды
борыштанып тауып алып, соңыра байдың бір қойын далада ұрлап
беріп жіберген дұрыс па? Немесе анау қойшылармен айлалас бо-
лып, біреудің бір қойын қақтырып əкеліп, сойып тастаған жөн бе?

үй ішін қыран шапқандай қылғаны, қырланғаны, ашуланғаны
еді. Құлтуманың жамандығына, кедейлігіне, кемдігіне, жайда
қабырғасы мұздай жабық боп сөйлейтін басы, ертең күйеу келген-
де, досқа күлкі, дұшпанға таба болам ба деп қауіптенгені, кейін-

Күйеуі Сұлушаштың ұрын келді,
Кисайып жаман тымақ қырын келді, –
дегендей-ақ, Күнікейдің күйеуі бір күні кешке таман салша жетіп
келді. Қасында үш-төрт жолдасы бар. О да ауылға келмей, анадай

жерге түсіп, атын ұстап отырды. Не дегенмен күйеу аты бар ғой.
Тымағының төбесіне селтитіп үкі де қадап апты. «Шауып келді»
алуға балалар да жүгірісті. Қараша үйдің қыз-қырқындары да ба-
рып, қастерлеген боп ертіп əкеліп, «алтын босағасын» аттатты.

Көк ала шытпен тыстаған қоңыр елтірі тымағын көзіне түсіре
киіп, танауы кержиіп, о да келіп, ақ шымылдықтың ішіне кірді.
Өз əлінше Шекер де үйінің ішін мырсындай қылып қойыпты.
Атасы өлсе, атамайтын жалғыз қара ала сырмағын төрінің алды-

на төсепті. Ноқталы кебісін, тот əбдіре, шалжақ ауыз сандығын,
шоқпыт төсегін, тон-мон, жүн-жұрқаларын текшелеп жинап, ескі
алашамен бүркеген болыпты. Бұрын жадағай-жайдақ жататын
қазан-аяқ жаққа шытпа құрыпты, жалғыз-ақ от басында тұратын

қара құман жылжып барып, босағадан орын алыпты. Əттең
қолдың қысқалығы. Əйтпесе Шекер кісіге кеудесін бастырғандай
əйел ме?
Құлтума екі қойды қайдан табарын білмей күшеніп, басын

қатырып жүргенде, Шекер қойды да өзі жайғастырып қойып еді.
Бір қойды Жұматайдың ақысына сындырып, байдікінен алмақ
болып еді. Байдың бір əдеті: күні толмай, малшыға ақы бермеу-
ші еді. Бұ жолы Шекер өзі барып, құда, күйеу келетінін айтып,

Қара бəйбішеге талақша жабысқан соң мейірімі түсіп еді. Енді бір
қойды Мақатайдан алды. Оның қырық-елу қойы бар ғой. Ана кез-
де Мақатай қатыны өліп, зарығып жүргенде Шекердің бір «сауа-
бын алғаны» болушы еді. Өзімсіне, өжеттене сөйлеген тілін жыға

алмады. Жұмсақ адамды билей сөйлесең, ырқыңа көне кететін бір
əдеті бар ғой.
Мондыбастау, мосқалдау үш құда Шекердің қақ төрінде мал-
дасын құрып, қораздана қапты! Ауыздарына тас салған адамша

үндемей, өздерінше сыпайы болғаны ғой. Оларды түріп, əңгіме
қозғап отыратын Құлтума қайбір шешен кісі: «Мал-жандарыңыз
аманбадан» кейін, сөзі таусылып қолы ышқырға таман сырғып,
сипалап, жантаюға айналған соң Шекер арт жағынан бірдеңе

Өзі кетудің есебін таба алмай отырған Құлтума бір мекіреніп,
орнынан тұрып, бүкшеңдеп жөнелді.
Жұматайдың бар түзелген: жаздай ілмеген жаман шоқайын
аяғына киіп алып, бір кіріп, бір шығып, балаларға: «Жолдан бы-

лай, жолдан былай!» дей береді.
Күйеудің қасында үш қыз, үш-төрт қызсымақ, екі қатын отыр.
Жоғары жағындағы жастау жолдас, не өнері барын қайдам,
тымағының бір құлағын ішіне, насыбайын ерніне жымырып

алып, керегеге шырт-шырт түкіре береді. Оның ар жағында,
төрдегі құдаларға таяу кім отыр... Əлгі осы ауылда жүре беретін
кім бар еді ғой?.. Аты аузыма түспей тұрғанын қарашы!.. Осы үйге
«құдамын» деп келе беруші еді ғой... Е, е Байман, Байман! О да

құда ғой: күйеуге жолдас болып келген ғой. Ол енді бұл ауылмен
де ашына келетін жөні бар ғой. Онсыз думан бола ма?
Бірталай қолы бос бозбалалар (қолы бос емесі де жоқ қой)
Құлтуманың жаман үйіне лық толып, қалай болса солай ығы-жығы

отырысып, шеттегі құданы қолға ала бастады. Əңгімелерінің түрі
мынау сияқты еді.

мықшыңдаған – Құлтума, жайраған – жас ет, қатын-қалаш, ішек-
қарын, арбада – пысқырған аттар.
Ат жаққа барып дəрет алып, Байман Құлтуманың үйін
бөктерлеп, Сүлеймендікіне қарай жағалады. Дəуде болса, Күнікей

сонда болу керек. Бəден жеңгесі жер ошақта сүт пісіріп жатыр
екен.

таман барды. Үйде жас баланың жылаған дауысы естіледі. Дүрс-
дүрс түйіп, біреу тербетіп отыр.

рып, Байман қолын созды. Жып-жылы, мап-майда, кішкене қол
уысына ілінді, ақырын ғана қысты да, өзіне таман тартты.

Байман абайлаған жоқ: ұмтылыңқырап құшақтап, бетінен
сүйді. Күнікей сүйгізді, сүйді. Шүңкіл-шүңкіл сөйлесті. Ол
шүңкілді тыстағы Бəден жеңгесі естіген жоқ.

алып кетіп, қараңғыда қалдық... – деп, Бəден келген соң сөздің
беті ертеңгі ойынға, қыз ибаға қарай ауды. Байман құдағиымен
біраз қалжыңдасып отырып, кешікпей кетіп қалды.
Ертеңінде бір қой сойылып, той-томалақтың ырымы істелді.

Қыз ибасын бір қараша үй алып, қыз ойнақ қылды. Өз шамасынша
жиналған қыз-бозбала ойнаған, өлең айтқан болысып, ауыл жігіт-
тері орамал, шаршы ырымдарын алысып тарасты. Қол ұстауға
асығып, Күнікейді қатындар алып қайтты.

Шымылдық ішінде Тұяқ күйеу отыр сүмірейіп, шашбауын
сылдыратып, Күнікейді қасына əкеп отырғызып, қыз, қатындар
қамалағанда Тұяқ қысылып, терлеп кетті. «Осы баққа шынымен
жеткенім бе? Осы құрмет шын менікі ме?» дегендей, өзіне-өзі

сенбеді. Басын шапанмен тұмшалап алып, Күнікей қатындардың
ырқына көне берді. Тұяқтың қолын ұстатуға бір қатын қолын
созып еді, алақанына апарып сүйкестірді. Тұяқ шірік те оңдап
ұстауды білмеді, тигізе салып тартып алды. Тұяқтың пышақ, біз,

Апасы Күнікейді бұлқынар, жұлқынар, балалық қылар, көнбес
деп ойлап жүруші еді. Оның бірде-бірі болған жоқ. Əнеугіден бері
айналып-толғанып: «Бата бұзған барқадар таппайды... ата-ананың
қарғысына ұшыраған қыз оңбайды... Не де болса, талайыңнан

көр... Құдайдың неден жарылқап, неден қарғарын қайдан білдің?..»
деген сияқты сөздерді құлағына құйып отыратыны босқа кет-
кен жоқ екен. «Қарағым есі бар ғой» деп ойлады. Əйтсе де іші-
нен қызғанған іспетті, қысылған іспетті, ұялған іспетті бірдеңені

сезгендей болды. Онысы: «Баяғы анау ғой». Бір күндерде өзімен
ондай болған Тұяқтың енді қызымен мұндай болғалы отырғаны,
жеме-жемге таянғанда, əзер арсыз болса да, бір ойлатпай қойсын
ба? Кім біледі. Əлде Күнікейдің де көпке дейін Тұяққа беттемей

жүрген бір себебі сол шығар. Қалай да арсыздыққа адамнан өтер
жан иесі жоқ қой. Ар да тозады екен: тұрмыс тоздырады екен.
Шекердің ары да о жағына келгенде, Құлтуманың қырық жылғы
шалбарындай тозығы жетіп, үлдіреп, ыдырап, жамауға келмей кет-

кен ар еді. Бұл жолы да тек бетіне əнтек қызғылт пайда қылғаны
болмаса, жүрегін қопара қозғай алмады.
Қатындар төсекті салды. Қызды күйеудің қолына берді. Шам-
ды сөндірді. Шықты. Есікті жапты.

Тұяқ шешінді (қатындар шешіндіріп кеткен ғой). Көрпені жа-
мылды. Жатты.
Күнікей аяқ жағында отыр. Шешінбейді. Қозғалмайды. «Қалай
дегенмен болашақ қатын ғой. Қатын өзі шешініп, байының

қойнына кіріп жату керек қой» деген ой сүресімен малданып, ер-
кек басымен əйелге жалынуды ар көргенсіп, Тұяқ біраз жатып еді.
Күнікейдің шешінерлік қалпы сезілмейді. «Өзі отыр ма? Кетіп
қалды ма?» – деп, аяғымен түртіп еді, отыр екен. Бір ауыз сөз ай-

тпай жатып, аяғымен түрткені Күнікейді жиренген үстіне жирен-
дірді. Күнікейдің қозғалмасын білген соң Тұяқ:

қатпады. Содан кейін Тұяқ: «Қалыңдықты əлде күйеу өзі шешін-
діретін болар ма?» деген ойға түсті. «Қалыңдық ойнаған кісілер-
ден сұрап та алмаған екем» деп өкінді. «Сұрасам қайтер еді» деген
бір ойда болғаны рас еді. Бірақ «мазақ болармын» деп, сұрамап

еді. Не дегенмен бұл əлі беті ашылмаған қыз ғой деген ой сап
ете түскенде, басын көтеріп, қолын жіберді. Шапанынан тартып
еді: қатып қалғандай илікпеді. «Мұным да жарамайды екен» деп
ойлап қолынан ұстағалы сипалап еді, қолын итеріп тастады. «Бұ

еді: басы екі тізесінің арасына кіріп, домаланып қалды. Шапанын
алайын деп еді, тістесіп айрылмады.

көр-жерін айтып байқап еді, Күнікейден қайран болмады.
Со кезде іргеде тыңдап жатқан бір қатын жөтеліп қалды. «Ə-ə,
жаңа білдім! Қатындардан ұялып отыр екен ғой» деп Тұяқ қуанып
кетті. «Үндемей біраз жатамын, қатындар кетсін» деп орнына

қайта жатып, көрпесін жамылып, тындырған немеше бір күрсініп
қойды.
Қатындар аздан кейін тұрып кеткендей болды. Қалғаны болса
тағы кетсін деп, тағы біраз жатты. Сол кезде шықырлап есік ашыл-

ды. «Қатын иттердің біреуі ме? Жоқ, əлде өзіміздің жолдастар ма?
Бір түнге қуығы жарылып бара ма екен? Дəу де болса, Шелекбай
ғой. Қуығының майы кеткен бір ит ол. Қайдан ерттім соны?» – деп
зығырданды. Есік жабылып, аз уақыт өткен соң басын көтеріп,

сипаласа – Күнікей жоқ. Үйдің ішін олай бір, бұлай бір шарқ ұрып
іздеді. Күнікей үшті-күйлі жоқ. Тұяқ тамсанып, таңдайын қағып,
боғын пышақтап іздей тұрсын, біз Күнікейдің ізіне түсейік.
Тұяқ ойлағандай, Күнікей іргедегі қатындардың кетуін күтіп

отыр еді. Бірақ Тұяқ ойынан Күнікей ойының азырақ айырмасы
болды. Қатындар кеткенде, Күнікей Тұяқтың қойнына қарай емес,
есікке қарай бет алды. Əлгі шығып кеткен сол еді. Күнікей шықса,
үрген иттен басқа ың-жың жоқ. Түн түнеріп, таң қараңғысы басқан

екен. Күнікей үйдің о жақ-бұ жағына барлай қарады да, ептеп ба-
сып есік алдындағы өзекке қарай жүре берді.
Өзекке жеткенде, қалтаң етіп алдынан біреу түрегелді.
Алқынған, аңсаған көкірек карсы ұмтылып:

қолтығынан қысып алып кетті.
Əнеугіден бері Күнікейдің күткені, көнгені осы серт, осы
үміт еді. Кешегі түндегі Сүлеймендікіндегі шүңкіл де осы
серттің қайрауы еді. Қыбырттаған жаман-жұман бозбаланың да,

қиқаңдаған кейқуат Тұяқтың да аузын аппақ қылып, қараңғы
түнде қапысын тауып, албырт Күнікей асыл қазынасымен ер
жігіттің қолына тиді...

жазуымды тергейтін сіз емес, жорналшылар, – деп сырт бердім.
Одан жаман əкіреңдеді.

бар ма? – деп қоқан-лоққыға салдым. Айылын да жиған жоқ,
сықақ қылған кісіше мырс етті:

ша қоқиланғандай қанша білімің бар? Қандай тұтынған жолың
бар?

ақынын жолықтыра алмай жүр едім: жақсы киліктің ғой. Олай
болса əңгімелесейік, пікір алысайық, əлде бір-бірімізден пайдала-
нып қалармыз, – деді.
Құлағыма жағып кетті. Өзі де, сөзі де əрі жатық, əрі жат

көрінді. Магніт қуары сандай-ақ, сөйлеген сайын ұйытып, бойым-
ды балқытып əкетті. Манағыдай емес, түсімді жылытып, орындық
ұсындым. Отырдық.

мыз. Төңкеріс жолында құрбан болған ерлерді өлең қыламыз.
Ортақшылдар жолын, Кеңес өкіметін мақтаймыз...
Тағы да.

теңдігіне арнап жазамыз. Жастарды оятамыз, жұртты оқуға
үндейміз. Байды, жуан жұдырықты түйрейміз...

сенім алмақ, ақын атанбақ ойың бар. Тағы біреуің ойын жасырып,
бойын жасырып, жат елдің жазушыларын аударып талшық етіп
жүр. Сендерде мұрат бар ма? Бағыт бар ма? Жүрек бар ма? Бүгін

лист, бүрсігүні – футурист, тағы үдеме бірдеме «ист», əйтпесе
əрқайсысынан бір шөкім. Ақындықты, жазушылықты сауысқанға
айырбастап, неден мұнша адастыңдар? Күндік күніңе, өшті-қасты
кегіңе, əлде күншілдігіне бола елдіктің айнасы – əдебиетті ұрыс-

керіске, боғауызға айналдырдыңдар. Келешектен ұялсаңдаршы!
Күйіп ғой, шыдай алмадым ғой! Айтпайын десем де қоймадыңдар
ғой, түге, азып туған мұндарлар! – деп тұра жөнелді.
Милициедан қорыққан жуанға ұсап, көзім шарасынан шықты.

қаныңызды істейік. Жазбайық деп жүргеніміз жоқ. Қол тимейді.
Күнде қызмет, мəжіліс, дəріс, театр, сүгіретке түсу, қызбен жүру,
тағы анау-мынаудан мұршамыз келмейді.
Артына қасқырша қарап тұрды да қайта оралды. Тағы сөйледі.

Мен аузымды ашып, көзімді жұмып тыңдадым да отырдым. Ол
айта берді:

сы. Елдің тұрмысын, өмірін, тілегін, арманын əдебиет айнасына
түсіретін солар. Оны көрсе оны сақ, мұны көрсе мұны сақ болып
қазаққа ұғымсыз не болса соған еліктемей, шын өмірді, деректі
өмірді неге жазбайсыңдар? Төңкерістен бері қазақ елінің басынан

қандай күндер өтпеді? Тұрмысқа қандай өзгеріс кірмеді? Қазақ да-
ласын көмірдей басып ақтар өтті. Оның артынан қызылдар келді.
Қазақ даласындағы соғыс майданы ашылды. Мұның бəрі қандай
із қалдырды? Осыларды қайсың жаздың?

Қеңес үкіметі орнады. Разберске, продналок, көлік, адам
салығы түсті. Елді мелитсе, агент, инспектор, əтрəд қаптады. Ел
не күйге түсті? Əуелгі кезде партияға тонын айналдырып талай-
лар кірді. Олар түрлі қызметпен, сайлау жұмысымен ел аралады.

Сауатсыздықты жоятын дүмше мұғалімдер тарады. Олар елге не
пайда, не зиян келтірді? Мұны жазған кімің бар?
Қазақ жұтқа, ашаршылыққа ұшырады. Оның ауыртпалығы,
өлімі, шығыны, қайғысы, зардабы қандайлық болды? Жылу ке-

месиелері құрылды. Олар не істеді? Еркін сауда, қызыл саудагер
қалай тиді? Бұларды əдебиет айнасына түсіруші болды ма?
Төңкерістің жақсы жақтары: еңбекшілер қожалығы, сот, оқу,
мектеп, əйел теңдігі, жер алу, қала салу, кедей баласы оқуға

ұмтылу, жұмысшылар, ортақшылдар, жастар ұйымдары, жетімха-
налар ашылуы, олардың ісі – міне осыларды келістіріп суреттеген
жазушылар бар ма?
Қазақта төңкеріс үшін алысқан, жан қиған ерлер болды ма?

Болса, олардың өмірі немен өтті? Төңкеріс жағына шыққан
азаматтардың кімі не істеді? Шын ортақшылдар мен боямалардың
айырмасы неден көрінеді? Ұлтшылдар, отаршылдардың кесірі
қандай болды? Бұларды қозғаған жазушы болды ма?

Бүгінгі шенқұмарлық, кеңсешілдік, ата-ру намысы, губерне на-
мысы, орынға таласу, топтасу, жіктесу қандай күйде? Кім не үшін
күресіп жүр? Бұларды жазуға тісі батқан жазушы шықты ма?
Осылардың əрбіреуі бір əңгіме, бір роман болуға жара-

май ма? Төңкеріс жазушысы, төңкеріс ақыны болсаңдар осыны
неге жазбайсыңдар? Төңкерістің мақсатын түгел жаза алмаған
соң, жазушымын деп не керек? Осынша соны, осынша бай
əңгімелер жатқанда, сөз таба алмай сандалып, «Қара боранға»,

«Зар-заманға», «Асық жарға», «Қайғы-зарға» салынатын не бар?
Қандай уақ нəрселерден құралып, төңкеріс жемісі көрінбей ме?
Өткен жаз бір кедей шəкірт елге барып, өзіндей жиырма ке-
дей баласын əкеліп, оқуға түсіріп отыр. Бұл теңдікті кедей баласы

қашан алып еді? Əне сенің өз еліңде пароходта жүк көтеріп, жер
астында көмір қазып жүрген талай жұмысшылар болсполком бо-
лып отырғанын көрмейсің бе?
Мелшиіп не дерімді білмедім.

Үндей алмадым. Міңгірледім.
Ең болмасын көз алдында жүрген бір жолдасыңның, не бір
кемесердің қызметін, тұрмысын жазсаң, о да қызық емес па?
Əлгіде аптомобелмен өкіріп бір кемесер кетіп барады. Ол ненің

салдары. Бір аптомобел 40 аттың орнына жүретінін біле ме екен
о жолдас? Сендер жазғыш болсаңдар осыны неге жазбайсыңдар?
Əлде мұндайды көрмейсіңдер ме? Тесірейе қарап тепсініп:

шімірігіп, селк етіп көзімді жұмып қалдым.
Бітегенеден соң көзімді ашсам – түк жоқ. Баяғы үстелім басын-
да шынтақтап отыр екенмін.

адамның жемтігін шұқып жүрген 4-5 құзғын екен. Жаңабай теріс
қарап, атын айдаңқырап жіберді.
Арғы шеткі ескі қорадан түтін екені, бу екені белгісіз, жылым-
шылап пештің мойнынан бірдеме шығып жатыр. Адам болса, сон-

да болар деп, барып су ішкелі, атын Бəтпаға ұстатып, Жаңабай
адымдай басып жөнелді.
Қораның ауыз жағында сырлы кереге, уықтар жайрап жатыр,
ер-тоқым, ашамай, жазғы үйдің киізі, тағы сондай орташа ауқатты

үйдің нəрселері шашылып жатыр. Жоғарғы жағы төмен салбырап,
құлар-құламас болып, мал қораның ергенегі қисайып жатыр, ар
жағы қараңғы үңгір. Қораның іші сасық па, күлімсі ме, əйтеуір
сасық иісі кеудені атады.

Содан басқаға көз тоқтатып қараған жоқ. Жаңабай үйдің
есігін іздеді. Есікті ырғап тартып еді. Ойбайлағандай, ішін тар-
тып, ышқынғандай болып, қайраң етіп ашылды. Есіктің ойбайы
құрғақ қазанды қырғандай шықырлай, құйқа тамырын шымыр-

латты. Кіріп келсе, қазандық аузында албастыдай жалбырап бір
жан отыр. Далба-дұлба тұтқыш жаулығынан дуда-дуда шашы
сексиіп, жансыз ала көзі бажырайып кетті. Шошып кетті білем,
шалқалап барып, жер тіреніп, жығылмай қалды. Жаңабай «су бар

ма?» дегенде, қалтылдап түрекелді. Қолы дірілдеп, еңкейіп ше-
лектен шөмішпен су əперді. Жаңабай суды жұтып болып қазанды
нұсқап:

Қатын бет-аузы жыбырлап, қисалаңдап, демін бір алды да:
«су» деді.
Жаңабай мойнын созып төргі үйге қарады. Пештің түбінде
бүркеулі бір нəрсе жатыр: «анауың не? – деп еді, қатынның бет-

аузы тағы да аттай тулап, тұтығып, сөйлей алмады. Жаңабай ба-
рып бүркеулі нəрсені ашып еді – өлген бала екен. Қасқыр жеген
малдай, борбай еті борша, сүйегі ақсиып тұр. Жаңабай жапты да
кейін шегінді, бір нəрсені зерттегендей келді де, қазанды ашты.

Қатын қалт-қалт етеді. Олай-бұлай сүзгенде шөмішке бір-екі
борша ілінді. Жаңабай шөмішті тастай беріп қатынға бір түйіліп
қарады да, тысқа шықты.
Жаңабай кірпияз кісі болатын. Жүрегі айнып арбасына қарай

жүрді. Албасты қатын... жемтік, борша борбай... көз алдында
тұрғандай... Мұндай да əлемет болады екен? Айуан-ай! Өз бала-
сын өзі жеді-ау!.. Адам ба? Албасты ма? Адам... кəдімгі екі аяқты

«болдошынның» өзі де білмеуші еді. Бұл туралы артық ойланған
да емес еді. Əлгіндей айта салғаны болмаса, өз елі де, көрші ел
де жек көрген жақтың кісілерін «құйыршық» дей беретінін,
«болдомошынның» іші сезуші еді, жауырды жаба тоқып, сөздің

ніктер шығатын. Міне, сендердің дəрежелерің солармен бірдей...
(Бұл арада кейбіреулер қоразданып, кеудесін көтерісіп қалды).
Қазақтың малын, жанын аямай қимылдайтын жұмысы – сайлау.
Сондықтан, ел сендерді құрметтейді, басына көтереді. Алдарыңда

құрдай жорғалайды. Оған сендер желігіп, мастанбауларың керек.
Жуандардың жылмаңдағанына мастансаңдар, кедейдің соры
қайнағаны. Біздің бар сенетініміз жастар, сендер. Сендер байдың
атына, қымызына, мамық көрпе, жастығына сатылып кетсеңдер,

еңбекшілердің қожалығын өмірі орната алмаймыз. Зəуде біреуіңнің
ісің шығып, пара алғаның білінді бар ғой – биттей аяйды деп
ойламаңдар! Сендердің таныстығың, жолдастығың бір тиынға ке-
рек емес. Біз ортақшылдармыз: бізде бауыр жоқ, бізде тура жол

бар. Ондай жамандықтарың білінсе, тура атыласыңдар...
Қарсы алдында отырған бір-екеуінің көзі бажырайып кетті.
Босаға жақта отырған күпішең жігіт ішінен ойлады: «Алғанда,
білдіріп алатын-ау кісі. Оның есебін табармыз. Мына жаман күпі,

жаман тымақпен жүріп «нашалдік бола алмаспыз» деп алудан ойы
бар тағы бір сұм жігіт:

мұнда жіберіңдер! – деді «болдомошын». Сұраушы жігіт: «дұрыс»
деді де:

О жігіт ойлады: параны көбірек алып, қақ жарымын, не
үштен бірін мұнда əкеліп, қалғанын пайда қылуға болады екен.
Сұрағаным жақсы болды-ау, деп ойлады.
«Болдомошын» əлгі сарынды сөйлеп-сөйлеп, аяқ кезін-

де жастарға сенімін білдіріп, заман жастікі, ортақшылдық
тұрмысты, еңбекшілер қожалығын жастар орнататындығын ай-
тып, қыздырыңқырап:

Жасасын Қазақ республикасы! – деп сөзін бітірді. Интернационал
өлеңімен мəжіліс жабылды.

«Тыр-р-у!» – деді – бержабай тұра қалды. Тұмарбай арбадан
атып түсіп, ентелей басып, делегейленіп үйге кіріп кетеді.
Бетке қағар пенде жоқ: Шəкенжан күнде жатақты бір қыдырып
алатын. «Жүрген аяққа жөргем ілінбей» қойған ба, ІІІəкенжан

да сонылап, бір жігітті тауып алып еді, Тұмарбай кіріп келгенде,
жаңа қыдырып қайтқаны сол, бетінің қызарғаны да басылмай,
Шəкенжаны айна алдында опа жағынып тұр еді. Келе сала, екі
иығынан ұстай алып:

орысшылап. Үйткені қалада өскен Шəкенжан орысшадан да қара
жаяу емес еді.

өкіртіп бір жөнелсек... – деп, қолын сермеп қалғанда, пештің кар-
незінде тұрған лампы салдыр-күлдір етіп жерге түсті.

Шай ішіп бой жылынып күннің көтіне қарап келген соң, бес-
алты арық сиырға сырмақ алаша, ескі туырлық жауып, өмілдіріктеп,
құйысқандап шандып алып, артқы аяқтарын сілкіндіріп мамыр-
латып қорадан айдап шығамыз. Сиыр салғаннан қораның ығына

қарай жөнеледі; біз: «Əк, өк, ой сасық!» деп сиырды желге қарай
қайырамыз. Таяқтан қорқып қалған зеңгі баба мүйіздерін шайқап
желді сүзе бүкеңдейді. Үй-үйден сиырларын айдап шығысады.
Сиыр біткен қосылады. Адырдың ық бетіне айдап барып сиыр-

ды қайырмалап, жаямыз. Өңшең бала сиыр жайылып жатқанда
төскейден қайыңнан ақпа таяқ соғамыз.
Əнекей, байдың үйінен қотанды қой да шығып адырды бауыр-
лап бізге таман қаптап келеді. Қызыл сеңсең тымағы, бет аузын ақ

қыраумен жапқан селдір сақалына сүңгі тұрған, үстіндегі ылғи қой
терісі, аяғында шеркелі сылдырма, ақ таяғын беліне қыстырып,
анда-санда «шəйт!» деп ақырып теңселе басып, Тастамақ қойшы
да қойын сырмалап жүр.

Адырдың бауырына жеткен соң, қойлар үйір-үйір ұйлығып,
жерді тесіп жіберетіндей, құйтымдай аяқтарын шылтыңдатып,
қарды бұрқыратып, қадалып тебе бастады. Сиыр кеденің басын
шалып, аузына түк түсіре алмай, жүйткіп олай да, бұлай да ке-

теді. Біз айғайлап, жүгіріп, қарға малтығып, жылып, кейін жүріп
қойға таман қайырамыз. Қойдың арасы қора, пана, жылы: оларда
ұйым бар, оларда еңбек бар. Олардың қар теуіп, қаужаңдап бете-
ге, жауылша, жусанды аршып аузы шөмшеңдеп жегені де қызық.

Қарағың келеді. Сиырда пана да жоқ, ұйым да, еңбек те жоқ.
Сиырдың қарнына мəз нəрсе түспейді. Бүкшеңдеп, аяңдағанға
бойы да жылынбайды. Қой арасына кірген соң, сиыр байыздайды;
қойдың аршып кеткен кейбір көделеріне көмейі толады: қойдың

сарқытын сиырып жалайды.
Бір күні малды жазыққа бауырға шығарып, ішіне бармай,
ауылдан көздеп отырғанбыз. Өйткені о күні құлақ та, көкте шаңыт
та жоқ, жылы шырай бар сықылды еді. Қойда жалғыз Тастамақ.

Өрені күрең айғыры қой ішінде отта, өзі жаяу, таяғын біресе та-
янып, біресе беліне қыстырып, асықпай аяңдап жүреді, сиырда
жалғыз-ақ шал Ыбрайым бар; қаңылтақ қана, солтаң, қораш шал.
Біз үйде асық ойнап отыр едік, əкем тысқа шығып келеді де:

Желп ете қоймадық. Ойын қызық, үй жылы. Дала аяз, жа-
урап талай зықымыз шыққан. Мұрнымызды сүртуге мұршамыз
келмей, талай дірдек қаққамыз. Əкей тағы ақырды. Арқамызды
қиқаңдатып, керенаулап, мұрнымызды тыржитып, киімдеріміз-

ді іздей бастадық. Ондайда белбеу, бөкебай, тымақ оңай табыла
қойған ба? Көріп тұрсақ та, көрмейміз.
Əкей тысқа тағы шығып келді де пəлені жаудырды.

Ыбырайым шойталаңдап, қарға малтығып, жете алмай барады.
«Жүгір, ұмтылдың» астына ала бастады. О кезде: «қойындарыңа
қар кіріп кетер, боранға барған кісі шандып алатын. Сендер де
азамат емессіңдер ме?» деп əжем де бізді мардамсытып, омырауы-

мызды уықтың ала бауларын жалғап, мықтап таңып жатыр еді.
Менің 13-14 жастағы кезім, ағам менен екі жасы үлкен
(марқұмның топырағы торқа болсын!). Екеуміз үйден шыға, де-
дек қақтық. Өзге үйлердің еркектері шыққан жоқ. Жүгіре-жүгіре

өкпеміз аузымызға тығылды, жіліншігіміз қорғасын құйған
сақадай ауырлап кетті. Сиырға біз де жеттік, боран да төтеп кет-
ті. Жел құтырды. Алай-түлей. Түк көрінбейді. Етектен кірген жел
тұла бойды кеуледі, ауызды ашып, айғайласақ, боран қақалтып,

дауысты шығармайды. Анда-санда бір сиыр қараң етіп қалады.
Ағам екеуміз бір-бірімізді көре алмай қаламыз. Жел өзімізді
ықтырып, домалатып барады. Қар топаны қаптады, біз топанның
ортасында қалдық. Сиыр қайда, жанымызбен қайғы болдық, ағам

екенін білеміз. Аяғымыздың астын сығалап, жолды іздедік. Əлден
уақта жолдың шиыр болған қары тəрізді көлденең сорап ұшырады.
Сораптың кей жерін кесе қар басып, кей жері көрініп қалады.
Əбден діңкеміз құрып, еңкеңдеп, боранмен, дауылмен алысып,

əрең дегенде ауылды таптық.
Боран биенің екі-үш сауымындай соғып ашылды. Мал
қалпетімен ығып кетіпті. Тастамақ екеш Тастамақ та құрлы қойға
ие бола алмай, өзі бірге ығыпты, жұрт жаяу-жалпылы ыққан

малдың соңынан кетісті, біздің үйден естияр еркек ағам кетті.
Əкей қарт, кім барсын?
Жоқшылар ертең кешке қайтты. Сиырдың жарымынан асасы
ұшып өліпті, сорға түсіп өліпті. Қойдан ұшып өлген болмаса,

алуан-алуан жеміс ағаштары өседі: алма, өрік, мейіз, үзім, жиде,
тұт, бадалы деген сияқты. Міне, мұны бау дейді. Парсылар «бағ»
деп келеді. «Иран бағы» деп келеді.

те, памедор, қабақ, күнге бағар сияқты жемістер егетін жерді ай-
тады.

əкесі де, бақша – баласы. Сіздің жақта «танша» дейді. Біз «тана»
дейміз. Сөздің əкесі – Сырда, баласы – қырда, Арқада ғой. Балам,
сен оны білесің бе?
Осы сөзді айтты да, қарт баушы алма ағаштың түбіріне балта

Баушы асықпай-саспай балтасын ағашқа сүйеп мылтасынан
насыбай алып аузына қағып қалды да, тағы сөйледі:

Бұл ағаш 14-тен асып, оның 15-ке шығып тұр. Бұл ағаш көп жыл
жемістеп келді. Осы ағаштан жылына 15 пұт, 20 пұтқа дейін алма
алып жүрген күндеріміз болды. Үнемі ондай болып отыра бере ме?
Кейде жақсы шықпайды, кейде ақша қат боп қалады да, қызылдай

күйдіріп сатасың; пұтына бір жарым, екі-ақ сом аласың. Əйтпесе
бау ұстаған кісі байып-ақ кетер еді. Біздің бір жақсы ағашымыз
елдің бір жақсы атынан кем емес.

Қиыршық топырақты ақ күрек шықырлатып лақтыра бастады.
Əбежан молаға сүйеніп тұрып, молдадан шариғат сұрауға ай-
налды.

ба? Жаңа түскен келіндерше бетімізді бүркеп отырамыз ба?
Желдібай бөгеліп қалды, əйтсе де, бетті бүркеп сөйлесу
ақылына сыймады ма, қалай:

ала ма? Жоқ «мына кісінің жанын алып беріңізші» деп Əзірейілді
тағы шақыра ма?

ды, алланың пəрманымен жан өзі шығатын болар... Алғия беллəй,
гүнекер болып жүрмейікші. Малай бет тасқа жеткенше, Əбежан
молданы «мəңкір-нəңкірден» кем тергеген жоқ.

Осы сияқты сұрақтармен Əбежан молданың есін шығарды.
Желдібай түркілік қана сауаты бар шала молда еді. Шала молда
түгілі, Əбекең түбі жоқ терең молдаларды да талай састырған,
сөзбен қамаған.

Бұл Əбежан оқымаған қарапайым адам. Бірақ тоқығаны көп,
тəжірибеге, ақылына сүйенген адам. Əбежан көзі көрмегенге,
ақылына сыймағанға əсте нанбайды. Ол дін тұтпайды, намаз
оқымайды, ораза ұстамайды; пайғамбарды өзіміз сияқты қара кісі

болыпты, бірақ ақылды болыпты, ел билепті дейді; құранды оңаша
үйде отырып жалаң аяқ азаншы Білел жазыпты деп сөйлейді.
Өлген соң, тірілеміз, ұжмаққа, тамұққа барамыз дегенге Əбежан
сенбейді.

Əбежан қатты ауырып өлгелі жатқанда, балаларына айтқан
өсиеті:

ның кеу-кеулеген тіліне желігіп, танша-торпақтарыңнан айрылып
қалмаңдар. Басыма ит сарымастай қылып, тастан бір обашық ор-
ната саларсыздар, – деген.
Мылжың, мақтаншақ, адамсыған, шелтиген кісімен, ақымақ-

пен, қожа, молдамен Əбежанның қаны өш. Оның тілі удан ащы;
күлдірмей, сықақ қылмай сөйлемейді, от ауызды, орақ тілдігінен
ағайынға да сүйкімсіз. Жігіт кезінде балуан да, би де, шешен де
болған: өткенін айтып, əсте мақтанбайды.

Жасы алпысқа келсе де, босағасынан бір бүркіті кетпейді.
Əдеті: мылтық ату, құс салу, ащы насыбай, қымыз, ет, қызық ду-
ман, үйде отырса ұсталық құрады, ағаш істейді, қолы өнерлі, кісі-

ге жалынбайды; кісіге орынсыз нəрсе бермейді, кісісіне мырза,
жалпаламға сараң.
Əбежан дүниеге, өмірге, табиғатқа сенеді. Дүние жандылықтан
ептеп ұрлық та қылып қояды. Бірақ оны кəсіп қылмайды. Ұятты

білмейді; қымызды ішіп-ішіп, келіндерінің көзінше тырдай жалаң-
аш жатады. Жасы кіші екен демейді, көрінген əйелмен, еркекпен
құрдасындай ойнайды, боғауыз соғады, мықынын ұстайды.
Ол жай қазақтан анақұрлы көз қарақты, жердің домалақтығын,

балгерге сенбейді. Оқыған дəрігерге сенеді. Бірталай аурудың
емін біледі, адамның денесі қалай жаралғанын, терімен дем ала-
тынын, таза ұстау керек екенін, суықтан сақтану шарасын жақсы
тоқыған.

Қалжыңшыл, бейпіл тіліне, дінсіздігіне, əдепсіздігіне қарап,
жұрт оны «надан», «жынды» дейді; ол не айтса, күледі, оның сөзін
елемейді. Бірақ Əбежан жынды емес, нағыз дана адам.

бастады.
Үшеулеп бет тасты бір-бірлеп қопарып алысты, көрдің іші-
не саулаған құм қайрақ ақ кебінді теңбіл ала қылып жапқан, үш
жерден қылбуыт қып байлаған, сүйегі білеуленген, іші кепкен,

сасыған өлік көр түбінде төсек болып жатыр.
Əбежан Асқарға:

Көнбеді.
Екі қолымен көрдің екі ернеуіне асылып, аяғын талтайтып,
Əбежан көрге түсті. Күректі қолына алды:

Қозғала алмайды. Тіл сайрайды. Іш қазандай қайнайды. Аздан
бері миға да шапты. Бұл кеселдің зардабы. Үш ай болды, осындай
дерт жабысты.
Тау-тасты кезіп, ойды-қырды шарқ ұрып сайрандап жүрген

Көшербай қарға адым жер мұң болып, қанат-құйрық қырқылып,
мүгедек боп жатқаны.
Алған жары ақ сүлгісін салқын суға батырып маңдайына жап-
сырып, қол-аяғын уқалап, екі көзі мөлдіреп, күні-түні отырғаны

қасында.
Көшербай мұңдық ауыр ойлар ойлайды:
Атқа мінді, адам болды, қатын алды, бала сүйді. Мылтық атты,
ит жүгіртті, құс салды, жүрді, тұрды, сауық құрды, сонда-дағы

жас өмірдің қызығына тоймады.
Бұл өмірді сүрген сайын, арманнан арман туады. Арманды ар-
ман қуады. Ол арманды көксемесе, Көшербайдың өлгені.
Бөгде ауылдар қиқу салып, жайлауға көшіп жатқанда,

Көшербайдың ауылы отыр көше алмай. Қаратайын қайындатып,
қызығын əлі көрген жоқ. Қарабегі қалада жүр, білім алып, өнер
тауып, жетіліп елге келген жоқ. Кенже – асау қара балапан, оны
баулып, оқуға əлі берген жоқ. Бес жылқысы барымтадан қайткан

жоқ. Қайдан қайтсын? Ағайын, туған намысқа қызып жатқан жоқ.
Алты ай мінсе арымайтын, құс салатын кер аттың, лауға мініп,
арқа-басы ошақтай боп, қалжуырлы байлаулы тұр белдеуде. Бел-
ді ауылдар шабындыны жеп кетті. Қарсы тұрып қайрат қылар

дəрмен жоқ. Қара бүркіт қақылдап тұр жем тілеп. Қара мылтық
қара əбдіре түбінде, оны алып, жарыққа салып, жем атарға пəрмен
жоқ. Осыларды ойлап, Көшербай жатыр арманда. Көзің көріп,
ішің біліп, істеуге мұршаң келмесе, күйектеулі сен бір қошқар,

одан қорлық не бар дейсің жалғанда.
Ой, дүние-ай! Он бес жыл өмір сүрер ме едім? Қарабектің жетіл-
генін, адал сүт емген ұл болғанын көрер ме едім? Үш кемеңгер
ұлдарым тұрса сайдауыт, жерімді жеп, малымды алған, басынған

дұспандарымның зорлығына көнер ме ем? Бұл кеселдің беті бер-
мен қараса, бұл білегім көтеруге жараса, тамырда қалған тегеурін-
ді тағы бір сынап қарар ем! Шер жанышқан ер жүрегім көкірегіме
сыймас ед, тұла бойым намыс кернеп, желді күнгі өрттей жанар

ем. Алысар ем, шабысар ем, арбасар ем. Дəндегендердің жағасына
жармасар ем, елдігімді дұспаныма білегіммен білдіріп, теңдігімді
тізелесіп алар ем. Сонда менің басыма бақ, қолыма қыран қонар
еді...

Манағы бас осыған керек боп еді.
Сол өңірдің бозбаласын жиғызып, құман беріп, бəріне дəрет
алғызып, сыбандырып, белді бекем буғызып, жүгіндіріп алқа-
қотан отыртты. Көшербайды қақ ортаға салғызды. Əйелдерді

үй маңынан бездірді. Кетпен шотты жанған отқа қыздыртты. Ақ
семсерді жалаңдатып суырды. «Қарама көкке! Күлме бірің! Мерт
боласың!.. Тырс етпе!» деп ақырып, отырған топты бір шолып,
сүзе қарап, апшысын жұрттың қуырды.

Сауыны боп зарлағанда боз інген,
Шабыттанып самғағанда жас қыран.
Сары белден салқын самал ескенде,
Көк жүзінде көкала бұлт көшкенде,

Алдашылар көктен жерге түскенде,
Сам жамырай сар даланы күңірентіп,
Ызылдаған қобызына сыбырлап
Күбір-күбір аузы-басы жыбырлап,

Қара бақсы қара бұлттай түйіліп,
Гуілдеді, уілдеді, сарнады.
* * *
Қобызды қолға алайын,

Қоңыраулы күйге салайын,
Жауар күндей жарқылдап,
Жау қуғандай сартылдап,
Қарт бурадай қалшылдап,

Қанды көздей жарқылдап,
Айдаһардай ақырып,
Аруағымды шақырып,
Көк толқындай суылдап,

Көк тұлпардай зуылдап,
Алдадан медет сұрайын,
Əңгіме-дүкен құрайын!

* * *
Ал, кел бері, кел бері!
Желден жүйрік жел пері!
Жолбарыстай айбаттым!

Жолды аяқтай қайраттым!
Жолың болсын, кел бері!
Аю мінез аңғыртым!
Алып мінез салғыртым!

Əңгүдігім, шалғыртым!
Бұқа мойын, қабаным!
Қарынды, жалпақ табаным,
Көк жұлыным – қырсауым

Керт басыңдай ойламай
Кежегіңді кекшитпей
Келелі жауға кез болдым;
Келер болсаң, кел бері!

Жылан көзді сысығым!
Ұлдан туған ұлшығым!
Жеті жыл бойға жел берген,
Жолыңда тұрған кеселдер,

Кез бас болып, сенделген,
Жаңа перім, жанпозым
Жаңа шыққан қамқорым!
Лек-легіңмен кел бері!

Жалғыз көздім, жымрайым!
Жалғыз аяқ сұмырайым!
Адам кеуде, ақ бастым!
Ақ сайтаным, албастым!

Бірің калмай, кел бері
Сендер едің, сен едің,
Биеңнің жалғыз сенгені,
Сергелдеңді сырқатты

Сескендіре сермейін,
Семсерімді бер бері!

* * *
Асуда-асу бел еді,
Аса бір соққан жел еді,
Анау жатқан өлкені

Өрлей қонған ел еді,
Өлкенің суы сел еді,
Селдей аққан мал еді,
Белдеуде тұрған кер басты

Екі енеге тел еді.
Осынау жатқан Көшербай
Тəңірдің берген бағында,
Болып бір тұрған шағында,

Қай қасқаңнан кем еді?
Ақылы мол кен еді.
Етек-жеңі кең еді.
Аузынан шыққан лебізі

Ағайынға ем еді,
Арту елмен кездессе,
Терезесі тең еді.
Ер дұспанмен белдессе,

Елінің қамын жер еді.
Жатқа намыс жібермес.
Екпінді туған өр еді.
Атаңа нəлет су пері!

Ерімді қор еткендей
Өңменімнен өткендей,
Жебіріме жеткендей,
Жеті атама кеткендей.

Аузына дəм салғызбай
Қолына қыран алғызбай
Жауына қарсы барғызбай
Құлдыққа бола туғандай

Тұншықтырып буғандай
Өркенімді өсірмей
Өрісімді тарылтып,
Жүрісімнен жаңылтып,

Не ақың бар ед ерімде?
Осынша мазақ ететін
Жетпіс жеті əкеңнің
Басы бар ма ед жерімде?

* * *
Атаңа нəлет, су пері!
Сумаңдаған қу пері!
Қол-аяқты улаған

Тиген жері у пері!
Жаның барда кет пері!
Жер түбіне жет пері!
Жындарым қаптап келеді:

Көрсетейін тепкіні!
Басыма шауып сен жауыз,
Түбіме кеп пе ең жеткелі?
Жетпек болсаң, түбіме,

Жеті бұзырың, қырық шілтен
Ерлерден медет сұрайын!
Көрде жатқан əкемнің
Қу басымен ұрайын

Жаныңды қылдай қылайын,
Қыл бұрауын бұрайын!
Сақалыңды бір талдап,
Шыңғырытып тұрып жұлайын!

* * *
Жындарымды жабайын!
Кетпенімді жалайын
Қанжарымды алайын,

Қарныма қадай салайын,
Қызыл қанға малайын,
Үрейіңді алайын,
Үркітейін, жарайын,

Нөкерлерім келгенде,
Нөсер бұлттай жауайын,
Қорлыққа нағып көнейін?
Үстіңе сенің төнейін!

Басқа орнасаң баспенен
Сыбағаңды берейін!
Кетпегенің көрейін!
Жеңе алмасам сен жауды,

Үзе алмасам бұғауды,
Қор боп бүйтіп жүргенше
Итшілеп өмір сүргенше,
Қадасын пышақ қарныма,

Біржолата өлейін!
* * *
Қара бақсы тепсінді,
Тепсінгеннің белгісі:

Сарнады ексім-ексімді.
Ақтарылған азамат
Тамырға ұшқын жеткендей
Денеге у сепкендей,

Күрелері кепкендей,
Селк етісіп, сескеніп,
Дір-дір қағып, желпінді.
Ауруға таман анталап,

Көздері кетті қанталап,
Ауыздан көбік бұрқырап,
Өңештері қырқырап,
Күрс-күрс етіп, əупілдеп,

Зікірге басты кəукілдеп.
* * *
Іии-иау... ықық-ым... іии-иау-ау
Отырғанда көп жалқау,

Іии-иау... ықық-ым... іии-иау-ау!
Қалғып, шұлғып, жабырқау,
Іии-иау... ықық-ым... іии-иау-ау!
Не боп кетті ойпырмау.

Іни-иау... ықық-ым... іии-иау-ау!
Бұзды-ау шырқын іи қалқау!
Іии-иау... ықық-ым... іии-иау-ау!
Сал зікірді... іии-иау-ау!

Жидебайдың ата тегін сұрасаңыз, Жаманқара, Жаманқара ішін-
де Байтөбет. Байтөбет ішінде Текебай болады. Байтөбет – Байтөбет
болғалы қыңқ етіп атқа мінген, мүшеге ілінген бір адам шыққан
емес. Көбінің кəсібі ұсталық болатын. Текебай аулының балала-

ры көзін тырнап ашқаннан, көрпесін жамылып отырып, шегесін
соғып, үзеңгісін егіп, бет-аузы салтақ-салтақ болып отыратын.
Текебай ауылы бас-аяғы төрт-ақ үй. Ауылда бай болып көрген
бірі жоқ; бəрі қаралас: қарақасқа кедейлер. Қара шоқының ба-

сында Текебайдың шошайған моласынан басқа, бауырындағы
жапырайылған үш қорадан басқа, төбенің күнгейінде анда-санда
таға, тұтқа, шотаяқ соқтыра келген кісілердің отқа қойған атынан
басқа, шошаң етіп көзге түсерлік еш нəрсе болмайтын. Онды-бесті

қаралары ауыл алдындағы Сар жазықта, болмаса қисық Сарының
адырында жайлайтын.
Текебай аулына о заманнан бұ заман кісісі жиылып, топ
құрылып, сөз болып көрген емес. Жол соқты қылып шабарман

атын ұстап мініп кететін; ауылнайлар тайыншасын қуып кететін.
Əмірінде Текебай аулының көрген үлкен өзгеріс осы тəрізді шабар-
ман. Ауылнай Текебай аулына жандарал келгеннен кем тимейтін.
Ондай уақытта айғайласып, əбігер болып, ауылдың асты-үстіне

келіп жиналысып қалатын. Бірақ шабарманға не ат бермейтін, не
жанжал шығаратын бір еркек болмайтын. Еркегі де, əйелі де – бəрі
топас, бəрі бұйығы, бəрі қорқақ келетін.
Текебай аулының еркектері байлардың, болыстардың аулы-

на барып, ел адамдарына ісі түсіп көрген емес. Баруға шаруа-
сы да жоқ, бір жағынан бата алмайды, қорынады, қорғалайды.
Өйткені шабарманы мынадай əпербақан болған соң, болыстары
«прағауын» деп есептейтін.

Міне біздің Жидебай сол Текебайдың шөбересі болып келеді.
Жидебайдың жасы қырықты алқымдатып жүрсе де, білімі, пікірі,
аңқаулығы, қорқақтығы 5 жастағы баланың аз-ақ алдында еді. Са-
ясат жағынан білетіні – шабарман, ауылнай, болыс, одан арғыға

миы жетпейтін. Əлеумет тұрмысы жөнінен білетіні – Текебай ауы-
лы, жалғыз-жарым құдаласы, нағашысы. Білім жөніндегі білетіні:
«Құл ху алла». Оның өзіне де тілі келмей, «құл-қуалда-ақет,
алдағы құс қамет, бай дəулет жап-жақын...» деп өзінше бірдеңені

мінем деп, тай иесінен мықтап тұрып бір таяқ жеді. Содан кейін
Көпжасар оған қызмет те тапсырған жоқ, сөзге де алған жоқ.
Баяғы қалпымен шаруасын істеп жүре берді.
Бір жылдан кейін, Жидебай кəсіп қылу үшін алыс елге барып,

ай жүріп үйіне келіп отыр еді, шабарман шауып келіп бір қағазды
берді:

ті: оның қызметін сен атқарасың! – деді.
Жидебай:

істеймін? Нені істеймін? Нені білемін? Менің тілімді жұрт ала
ма? Тағы біреуден таяқ жеп қалмасам неғылсын? Əлде менің
бір жазығым бар шығар, мені шақырып алып, жауып тастар ма?
Мұның ретін білмедім-ау!? Кімнен сұрасам екен?..

Қанша ойланса да, амал жоқ, бармасқа болмады, барды.
Киіз үйдің алдына жұртты алқа-қотан отырғызып, белінде
мылтығы бар, шашы тікірейген қызыл тұмсық жігіт айғайлап
соғып тұр екен. Жидебай атын əрең байлауға мұршасы келіп,

буыны қалтырап, жорғалап келді. Алақ-алақ етеді. Сасқаннан
тымағын қолына алды, не сəлем берерін, не кешіңіз дерін білмеді,
ерні жыбыр-жыбыр етті; онысы «құл-ху-алла» – еді. Шеткері жер-
ге таман келіп ойылып кететіндей ептеп отырды. Өне бойы діріл-

деп барады. Жүрегі тұрмайды, аттай тулайды.
Жігіт сөзін бітірген соң, бір қарамұрын түксиіп түрекелді де:

сіз!?. Осындай қызмет бола ма екен? – деп мұрт зекіп ұрысты.
Жидебайды қасындағылар: «Тұр-тұрлап» сүйемелеп тұрғызды.
Жидебай дірілдеп, тəлтіректеп, көзі жыпылықтай береді. Жұрт
күтіп отыр. Дыбыс жоқ. Жидебай сілейіп тұр. Аузына сөз кел-

меді. Жүрегі аузына тығылды. Аузын ашса, бəрі бас салып ұстап
алатындай көреді. Жидебай тұрып-тұрып, əлден уақытта аузы
кемсеңдеп, бет-аузы тыржиып:

күлді.
Көк шолағының аяғына шоқайып, шонданайынан отырып, ас-
тына қаңылтай арбасын басып, аяғының басы жыбыр-жыбыр те-
пектеп келе жатқан кісі көрсеңіз, ол көзіңіз көрген Жидебай кім

дейсіз?
Жидебайдың беті – зауыт. Қалтақтап бұ байғұс қайда бара
жатыр? Орыстан қорықпай зауытқа неғып келе жатыр? Баяғыда
көмір алам деп бір барғанда «Шокер» деген бір орыс бұртокел

салып, бір торсық қымызын тартып алып, көзін ісіріп қоя беріп
еді. Қайтып зауыттың қарасын көрместей болып еді. Тағы да
сондағыдай сор түртіп келе ме?
Жоқ, ондағыдай емес, Жидебай бойына сенімді. Зауытта бір

бөлесі бар. Бəлесі кəмунес. Ол орысыңның үстінен де судай
жүреді. Ол өзі үлкен орында жұмыскерлерге «дəбернай» болып
Орынбордағы қазақтың «ханына» да барып келіпті. Оның інісі
келіп кеткен. Келсең, көмір береміз, көмір өз қолымызда, – деген.

Жидебай тепектемегенде кім тепектейді!?
Анау көрінген зауыттың түтіні-ау! Пай-пай! Алай-түлей қып,
көрікті басып жатқаны, осылардың көрігі немене екен, шіркін!
Олар қолмен баспайды ғой! Бір тетігі бар ғой. Солардікіндей

бір көрік қолымызға түспейді-ау! Темірді қандай жалаңаштатып
соғар ек...
Мойынды қара, мойынды! Сонау мойындарды қалай істеп,
қалай орнатар десеңші! Орыс иттің өзі бəлекет-ау! Соның басына

шығарам деп жүргенде, біреуі құлап өлмей ме екен? Бəлекеттердің
аяғына киіп алатыны бар-ау деймін. Ділгірам ағашының басы-
на қорықпастан өрмелеп шығып кетеді ғой. Басы айналмайды-
ау шіркіндердің! Өзіміз қазірет марқұмның тамын соққанда,

кісі бойы қол ұсыным жерден зəреміз қалмаушы еді... Тегінде
бұлардың білетін бір дуасы бар шығар... «Құл қу-алда» емес қой.
Там соққанда «Құл қу-алданы» айтсақ та, көзіміз қарауыта берді
ғой...

Таңдана-таңдана Жидебай зауытқа келді. Алыстан батыр-
сынып келсе де, күрсілдеген, бұрқыраған зауытты, шуылдаған
пойызды, жарқылдаған, қызарған, жасарған үйлерді, темірлерді,
қыбырлаған мылтық асынған кісілерді көргенде жүрегі тұрайын

Жидебай өзіндей жұмысшыларды көріп қуанып кетті.
Оқытушы бір жұмысшыға кітап оқытты. О да пəлен жетік емес
екен, тасымалдап: «Кеңес – кедейлердің қамқоры» – деген сөзді
əрең шығарды.

Жидебайдың тілі қатып кеткен екен, оқу қиын тиді. Балқыған
темірді илеп соққаннан бұл ауыр болды. Қос қол балғамен бір-
екі қойып жіберсе темір икемделе бастайды ғой. Оқуды «қойып
жіберуге» болмайды, сығалап, шұқылап, ойланып, жəшіктегі ұсақ

саймандарды ақтарғандай, теріп оқу керек. Саймандардың басын
біріктіріп пісіріп ұстатқанда, сөз болып шығады екен. Оқыған
сайын аспаптар, (тұтқалар, күршектер, шығыршықтар, тағалар,
таяқтар...) көбейді. Үлкен бір жəшік болды. Сөзді оқымай тұрып

Жидебай ұсталық дүкеніндегі саймандарға салыстырып ала-
ды. Содан кейін таңбалардың атын іздеп, даусын шығарады. Не
қылғанмен, ұсталықтың да пайдасы бар екен, көмегі көп тиді.
Жидебай көрбала, қорғаншақ болып өскені болмаса, затында

ақ көңіл, адал жігіт еді. Уадасында көп тақайыр қылмаушы еді.
Кісі алдауды, жылпостықты білмеуші еді. Сондықтан жолдас ара-
сында сенімді болды.
Ленин наборы кезінде Жидебай партияға жазылды. Партияның

жолымен таныс болды. Бұрынғыдай емес, анда-санда бұ да өз ойын
білдіріп, сөйлеуге жарады. Партиядағы бір жолдастың қатын алып
қашу жұмысына кірісіп, бір жағынан пара алғаны тексерілгенде,
Жидебай қатыны кеткен кедейдің сөзін сөйлеп, «кəмунестер таза

болады» дегені қайда?!. деп ұстаған сөздерін жұрттың алдына
салды.
Қатын жұмысын тексеруге мелитсе, яшейкеден бір кісі сұраған
екен, яшейке адал деп сеніп, мелитсеге Жидебайды қосып берді.

Кəмəндиропкадан қайтқан соң, яшейкенің жиылысында Жи-
дебай барған жұмысы туралы баяндама жасады. Қатты азғырып,
əкеткен екен. Алып қайтыпты. Жидебай жұмысты тындырды.
Бір кезде күлкі болған Жидебайдың баяндамасына бұ жолы жұрт

Ұзын жолдың шегіне
Кімнің көзі жетеді
Өгіздердің тұяғы
Қыбыр-кыбыр етеді.

Қазынаның көк арбасына шаңырақ мүйіз екі дəумытты жегіп,
біз қаладан шыққанда, сарғылт-қызғылт сəулесі селдір орманның
басын жалап, қыркүйектің қырқылжың күні ұясына таянып еді.
Айна таздың басындай жалтыраған аспанның жұлығында, сай-

лаудан кейінгі азбандардай, сұрқыл бұлттар сандырап жүр еді.
Тымық ауада кебістері тырпылдап өрістен қайтқан қаланың кебе-
же құрсақ мөшкелері көшені бұрқыратып, сан-түтінмен ұласып,
қаланы қара тұман басып еді. Өгіздеріміздің итің аяңымен бет-

кейге шықпасақ, қарсы алдымыздан кештің қоңыр самалы еспесе,
қаратұманның сілемінен жуырда арыла алмайтын едік. Беткейге
жеткен соң, даланың күңірсіген исі мұрынды жарып, көкірегімізді
кере-кере соны ауаны алғашқы көрген уыз қымыздай сімірдік.

Көңілдегі жерге тез барып қалатындай, арбаға таласа-тармаса
отырсақ та, өгіздердің қыбырын көрген соң, тауымыз шағылайын
деді.

шаңырақ мүйіздері ырғаң-ырғаң етіп, құйрығын асықпай бір
сипап, қыбырлай береді. Өгізінің сыры өзіне мəлім болса керек,
Құлтума «өк» демейді, құрмаға маужырап отыр. «Айда!» деп қанша
қақсасаң да, Құлтумадан «но-одан» басқаны естімейсің. Жасынан

орыста малайлықта жүріп, қалша болған байғұс «но-о-ны» жақсы
жаттап алыпты. Одан басқа орыстың бір мінезі жұқсашы.
Алдымыздан астық тартқан мұжықтар килігіп еді, Құлтума
«соба-собаны» қақты, сол жақтағы ашаң қызыл қасындағы қырсау

қоңырды итермелеп, оң жаққа қарай бұрыла берді. Бірақ жолдан
қиыс бұрылмады, қыңыратқып қайта жолға түсті. «Соба» десе
оңға, «соп» десе, өгіздер солға бұрылады екен. Тура тарта бер де-
генде: «но-о» деп қояды екен. Күн жаңылып батыстан шықса да,

қамсыздығын, қара басының қамын жаңылып, қазақ мəдениетті
жұртшылыққа айналса да, Құлтума, Құлтума «но-одан», өгіздер
аяңынан танар емес, бір сыдырғы тарта беретін тəрізді.

Арбада жиырмаға тарта шəкірт (ученик) бармыз. Бір-бір
буда төсек-орнымызды астымызға басып, құрманың арасынан
үйшіктегі қозыдай көзімізді жылтыратып, үйме-жүйме отыр-
мыз. Нағыз қозы – үшкелге жаңа түскендер едік. Шаштарын

үрпите қайырған, қазынаның киімін киген, бұрын түсіп жер
алған «қалпелер» де бар. Олар үшкелді əкесі салдырып берген-
дей, қазынаны өздері арқалап жүргендей, тұмсықтары көтеріңкі,
тартқандары шылым, сөздері будан, айтқандары боғауыз. Олар

таласа сөйлейді, қарқылдап күледі, ойнаса, бірін бірі қойып жі-
береді, бас-басына бір-бір дəу, біреуі «опыраблайштты» шашы-
нан жұлып сабағанын, біреуі орыстың үш баласын үш қойып
ұшырып жібергенін, біреуі үшетілдің қызымен гулəйт соққанын

айтып, мақтанысып отыр. Əңгіме қыза келе, кім не болатындығын
да айтысты. Қайырбек дейтін мұртын тазының құйрығындай
шығыршықтаған, қыр мұрынды, бұқа көз, шүйдесі тоқпақтай
балуан денелі жігіт: «мен крестиянский нашалнік болам» – деді

(онда патша заманы еді); иір қара, салпауыз Сарбасов: «Мен ен-
женер болам» деді. Тышқан көз, ашаңдау сымсың қара: «Мен төре
болмаймын, атбекет болып, қазаққа қызмет етем» деді. «Əрине,
бəріміз де қазаққа қызмет етеміз; елге пайда келтіре алмаған соң,

оқып не керек?» деп өзгелері де іле түрегелді. Жаңа түскен біз-
дерге мыналар жетіліп қалған сықылды көрінді. Бəрі де күпсіне
сөйлейді, осал-оңтағайы жоқ. Боранды күні қасқыр қамағандай
алды-артымызды орап, көзімізге қар боратып келеді. Жексен

басбақыл қу жігіт екен. Қайырбек пен Сарбасовты егестіре, жел
бере сөйлеп қояды. Бір уақта Қайырбек:

сынаса қойыңдар! – деп Жексен қозғалған кезде, Қайырбек арба-
дан атып түсті. Бəріміз де түсе қалдық. Құлтума артына жымиып
бір қарады да, аяңдай берді.
Балуандар етікті тастап, балтырды, білекті түрініп, жекпе-жек-

лып, қасқайып, шабынып тұра қалды. Қоян ала алмай, жығыла
беретін ерсісі биік аңсағай көк тазыша, жіліншігі сидиып, Сар-

басов екі мықыннан ұстап, көнбеді, «болдым» дегенде Қайырбек
Сарбасовтың арбаңдаған сирағын анда-санда жерден бір тигізіп,
дөңгелете тулай жөнелді. Əйтсе де Сарбасов мосының аяғындай
аяғын тарбитып, алыстата берді. Алғашқы тулаудан аман қалды.

нып кетті. Иықтағы қолын шығарып алып, белбеуден салып, теріс
сілтеп, қайта лоқытып екі аяғын серең еткізіп, арқалай соғып жі-
берді.

Арбаға қарайлап қойдық. Біреуді біреу желкеге түйіп кетіп,
аяқтан шалып кетіп, сүріне-қабына арбаға жеттік.
Солығымызды
басып,

гуілдесіп
отырғанда,
солқылдақ
тарантасқа қос жиренді жеккен үшкел бастығы жібектей үлбіреп,

сағыздай созылған Сарышкесін қыпшадан қысып, желдіртіп өте
шықты. Бізге ұлықтығын білдіріп қыр көрсетейін деді ме, жек-
кен атына, қасындағы қатынына мастанып мақтанайын деді ме
жан екен деп бізге қайырылмады. Олар өткен соң, Қайырбек

жұдырығын білеп: «Əй, бір сойсам-ау!» – деді. «Үштілді соятын
бұл неткен жүрек жұтқан! Басы біреу ме, екеу ме? Мына қазан
бұзар, əпербақан жігіт қазынаға қалай сыйып жүрген?» – деген-
дей, ішімнен таңданып келем. Жексеннің құлағы шала алмай

етісті.
Біреулері отырып, Сарышкемен танысуға бəстесті. Бұлардың
көзсіздігіне таңданып, ойыма əлде нелер түсті.
Мен ойлап келем. Қиялдың шегі-түсі көрінбейді. Алдымда

қиялдай бұраңдап, зымырап, іңірдің қою қараңғылығына сүңгіп
жоғалған қара жол жатыр. Ай қорғалап қалса керек, көрінбейді.
Шығыстан көтерілген қара түні көкке шапшып, батыстың
ақсаңдағын жұтам деп, қара туырлықтай қанатын айқара жабады.

Меңіреу түнде қара көк аспанға меруерттей шашу шашып, о жер,
бұ жерде жұлдыздар жылтыңдап, сыңсып келеді. «Мен жарықпын»
деп, бір жұлдыз туса, «мен сенен де жарықпын» деп, тағы біреу
шыға келеді; «сендерден – біз жарықпыз» дегендей, əлде неше-

жұлдыздар таласады. Көк жүзі əнтек бозғылт тартып, шырай кір-
гені болмаса, сəулесі бірікпеген сандырама уақ жұлдыздарға ырық
беріп, қараңғылығын оңайлықпен жеңдіретін емес, сондықтан
қараңғы іңірде қай жұлдыздың жарық екені білінбей тұр.

Жолдың екі жағындағы диқаншылардың балағаны, тұсаулы ат-
тар, мұжықтың көк арбалары көрінеді. Қала маңындағы егіндер
орыстардікі болса керек. Қалаға қарай астық тартқан мұжықтың
кейбір арбасында қазақ тымағының құлағы делегейленіп, желп

еткендей болады, орысқа малай болған қазақ екен деп ойлайсың.
* * *
Əңгімеден жалығып, жігіттер саябырлаған кезде жолдың екі
жағында қадау-қадау қарайғандар көріне бастады. Ол жылқы

боп шықты. Құлын, тайы, қүнажыны аралас байсалды айғырдың
үйірлері шоғырмақталып, өз алдына бір одақ болып, дөңгеленіп
жайылып жатыр; əр айғыр бір сауырлап, зықысы шыққан сəуіріктер
қайда барарын білмей, шоғыр жылқыдан шеттеп, оқшиып тұр.

Ат екені, бие екені белгісіз төрт-бес тау шолақ, құйрықтары
шолтаңдап, саяқ аттың ішінде жүр. Дəу де болса, дəурені өткен,
қызығы кеткен, соғымға жіберілген малдар ғой деп ойлайсың.
Қаланың көшесінде шаң жұтып, одан шыға екі өгіздің итің

аяңымен іші пысып, ерігіп қалған жігіттер жылқы даусын естіген-
де, құлағына жылы лебіз кіргендей, елең қағып, бастарын көтеріп
алысты.

Бас жіп, қайыс белбеу, төсек буғыш кендірлерімізді алып,
жүгіріп жылқыға жөнелдік. Қараңғыда сидаңдап, самбырлап, то-
бымен дүрсе қоя берген неткен адамдар дегендей, жылқы бізді
таңырқап, топтанысып, құлағын тігіп, осқырып, үрке бастады.

бытырап, аяңдап арасына кірген соң, қазақ екенін танығандай,
жылқы үріккенін қойды. Əйтседе, «жүрісің бейсауат, сенбеймін»
дегендей, жүйткіп, сырдаңдай берді.
Бес-алты басжіпті буғыштап жалғап арқан істеп алғамыз.

Көрген арқанға қарай жылқыны қайырмалап, шетке шыққанын
омыраудан орап, тоспауылдай ұстап жатырмыз. Бір-екеуін ұстап,
еріндіктеп мініп алған соң, жылқы қайыру оңай болды. Түйдек-
түйдегімен арқанға қамап, шытырлатып ұстай бердік. Тойып

дап тұрар ма? Қайткенмен хал мүшкіл болды... Сүт пісірімдей
отырып, орнымнан тұрдым. Жүрдім... жым-жылас. Таң білінбей-
ді...
Орағытып жол таба алмай, өкпем өшіп келе жатқанда аттың

тықыры, тықыл жолда сүйреткен сойылдың даңғыры естілді.
Сөйткенше болмады қараңдай бір атты адам көрініп қалды. Сал-
дым айқайды. Тұра қалды. Тағы шақырдым. Бұрылды. Келді. Жөн
сұрастық. Жалтыр түнгі шыңға жосылған жылқының ізімен қырағы

жылқышы салған екен. Ат мінген қазына үшкеліндегі қазақ бала-
лары екенін білген соң, көңілі жайланды. Мені артына мінгестіріп
алып, жолмен жорытып келеді. Мен аттан жығылғанымды айтып
келемін.

Иттің дауысы шыққанға мойнымды бұрып қарасам – ауыл
екен.
Түн қараңғысында алқа қотан ақ күмбездері, ақ қайыңды
ауыр қотан қойлары ағараңдаған, үйдің маңын қара малы

барқындатқан, қыз-келіншегі даланы жаңғыртып, шырқап əн
салған, маң төбеттері саңқылдаған ауыл бұл емес. Ақ балшықпен
сылаған текшедей кірпіш үйлері қаздай тізіліп, бау-бақшасы жел-
біреп, бозбаласы көшеде сырнай тартып, əн салған мұжық қаласы

бұл емес. Тойдан тоз-тоз болып қайтатын қазекем өрісі тарылып,
малы кеміген соң, тырағайлап, тоз-тоз болып, бет-бетімен жалп
етіп отыра кеткен екен. Ауыл емес, қала емес, бес-алты тамның
арасында некен-саяқ киіз үйлері бар, сондай ауылға кез келдік.

Ауылда иттен басқа «ау» деген жан жоқ, түн жамылып, бырқырап
ұйықтап жатыр.
Жылқышы даладан тұрып сөйлес қылды. «Кісі-місі келген жоқ
па?» деп сұрады. Ауыл: «Жоқ» – деді.

Əлден уақытта жолмен ілбіп бара жатқан көк арбалы Құлтумаға
жеттік. Ояттық.

Мен арбада қала бердім. Жылқышы: «қап!» деп таңдайын бір
қағып, тағы жөнелді.
Құлтума тағы қалғыды. Үркер төбеге келіп қалыпты. Жол
баяғысындай созылып жатыр. Көпке шейін жайдақ атқа мініп

келе жатқан тəрізденем. Мойнымды сипалап жатып, менің де
көзім ілініп кетіпті...

* * *
Жаң-жұң дауыспен ояна келсем – жігіттер екен. Бəрі ат үстінде,
ортасында жылқышы.

Жігіттер айыбын мойнына алғандай ұялайын деді, аттарына
қарасты. Қара терге шомылып, бəрі де сүмектей болып сеңделіп
қапты.

жігіттер, аттарын жіберейік, – деп Жексен түсе қалды. Өзгелері де
пəлен демей түсіп, еріндіктерін алысты. Есеңгіреген мал босаны-
сымен сілкініп, аунап, ыңқылдап, күрсініп, демін алып, жерге бас
қойды. Жылқышы аттарын қайырып, айдап бара жатып:

түрлерімен қырарсыздар... – деп күңкілдеп жүр...
Жылқышы малының бүлінгеніне кейіп жүрсе, біздің жігіттер
шалбар, дамбалы сауыс тер болып, құйрығы ойылып қалғанын
уайымдап: «Иттің малы!» деп мінген аттарын боқтап мықшиып,

Жындымысың өзің... – деп жігіттер біріне бірі ұрсып, арт жағына
нəрсе жолатпай безектеп, ойбайласып жатыр.

Құлтуманың да мазасы кетті білем, басын əнтек қырындатып,
бір көзін сығырайтып:

Құлтума жаратпаған кісіше бетін тыржитып, қоздайтын қойша
ыңыранды.

көрерміз, – деді де, Құлтума сөзін тоқтатты.
«Егін», «жұмыс» дегенде, жігіттер де күшенейін деді:

«Жетсек екен» деп мен де ойладым.
Торғай дауысы шыр еткенде, басымды шапанымнан шығарсам,
таң ауандап келеді екен. Іңір көгіндегі шығыстың көп жұлдыздары
ығысып, шығар күннің дүмпуінен қашқан екен. Төңірек алас-елес

көрініп қапты. Жолдың маңдайы түндегідей емес, жарық.
Жігіттердің озып кеткені де, қалып қойғаны да болды. Оны
елең қылған Құлтума да, өгіздер де болған жоқ. Əуелгісіндей ұзын
жолмен тартып келеді.

Ұзын жолдың шегіне
Кімнің көзі жетеді?
Өгіздердің тұяғы
Қыбыр-қыбыр етеді.

Өз рольдерімізді бір ыңғайлап, даярлап алған соң Əмірқанға
кісі жібердік.
Əмірқан қол ұстасып, сыпайы амандасып отырды. Əнеугі
Шəкеттікінде көрген Əмірқан емес, бұйығы, момақан жігіт.

«Бəленше қандай кісі?» – деп сұрасаң, Бек деген қу түрін бұзып
аудармай сала қоятын Нармамбет шешен бір құрбысын: «Май
ауыз, май құлақ, тасбақа, талтақай» деп сүгіреттеген екен. Егер
мен Бек тəрізді қу болсам, мойнымды қыжырайтып, көзімді ба-

жырайтып, «Əмірқан осындай жігіт» дер едім. Егер мен Нармам-
беттей шешен болсам, Əмірқанды: «Ербең құлақ, едірек, талтиған
тəпек асық» дер едім. Олардай менің өнерім жоқ; сондықтан мен
Əмірқанды «Шеулі қаршығадай шап етер, киіктің асығындай тап

етер» жігіт деп қана сүгіреттей аламын.
Əмірқанның бес-алты əнін таңдап алып, сауық күні келуге
уəдесін алып, апарып салдық.
Сауыққа өз əлімізше жақсы даярланғанбыз. Клубтың театрын

алғамыз. Белет екі күн бұрын қыдыртып сатылған. Жетішатырдың
қазақтары қандай тыраш: қатын-қалаш, бала-шағасымен келді,
залға сыймай кетті. Мұндайда саналы жеңгейлердің де пайдасы
үлкен тиеді ғой. Разия жеңгей неше түрлі тəтті нандар пісіріп,

жеміс алып, баласының тойы болатындай қызмет істеген. Оспан-
бек ағайдың үйіндегі жеңгей де қоңыр қаздай байпаңдап, екі бөшке
қымызды сатып, ақшаны көпіртіп алып жатыр. Қарындастарымыз
да программа сатып, сымпылдап жүгіріп жүр. Мұқтаж шəкірттер

кенелмеген не қалды? Жастардың тұңғыш журналы аяқтанбасқа
не қалды?
Халық мұнша жиылады деген есте жоқ. Мына топты анау
қызметті көрген соң, көңіліміз көкке серпіп, аяғымыз сайға тимей

жүр. Жұрт у да-шу, мəз-мəйрам.
Сауықты «Наурыз» мейрамына арнаған соң, қазақтың ескі
ырымын да істегеміз. Сарқасқа құрт көжені тай қазанға жүздіріп,
бұқтырып қойғанбыз. Ішіне жылқының басын салып, екі-үш табақ

ет асып, үлкендердің алдына тартпақ болғамыз.
Ойын басталмай-ақ, жұрт қымызға бас қойып жатыр. Жəлен
сықылды мұғалімдер Наурызды түсіндіріп, жастардың талабын
құттықтап мінбеге шығып сөз сөйлеп жатыр. Біреулер: «Ата-

бабамыздың жоралығын істейік» деп төс соғысып, көрісіп жатыр.
Ойын басқарушы Əбілжанда ес жоқ: кішкене жұтып келсе керек.

Əмірқан шығысымен, шапалақ шартылдады. Өзге шығушы-
лардан Əмірқанның киімі де, түрі де, жүріс-тұрысы да жат еді:
қазақтың еркіндігін еске түсіруші еді.
Домбырасын күйлеп, екпіндетіп бір-екі сарындатып алды да,

айқайға басты.
Зал тым-тырыс болды.
Топ көргенде Əмірқан аруақтанып, көтеріліп кетеді екен.
Бұрынғы дауысы астар болмай қалды. Зал жаңғырып, күңгірлеп

кетті.
Сұңқылдаған көмейі,
Сыбызғының үніндей
Ескектеген толқыны

«Бозайғырдың» күйіндей,
Аспандап соққан айқайы,
Алтайдың асқар тауындай,
Желпілдеткен түндікті

Күздігүнгі дауылдай,
Төмендетсе сорғалап,
Тас бұлақтың суындай.
Əсем, əсем нақысы

Айдынның сұлу қуындай
Қалықтатып созғаны
Сарыарқаның беліндей,
Жаяулатса баяулап,

Арқаның қоңыр желіндей,
Тамылжытып, сынықсып,
Жаңа түскен келіндей,
Қалың қазақ даласын

Əнімен залға сыйғызды.
Дауысын көпке сүйгізді –
Шапалақ та шапалақ...
Пəле піркін! Бис-бис!

Тағы да шық, тағы да!..
Тағы шықты Əмірқан.
Бұл жолы Əмірқан басқа əнге салды.
Бір-бірін қиып кете алмай, мұратына жете алмай, қош айтысқан

жорға ұсап: жалғызынан айырылып, қанатынан қайырылып,
зарлаған бейне жанға ұсап, болмаса жылап егілген, көзден жасы

болса іздеп кетеміз. Ормамбетте Ақтамақ деген бір тамаша қыз
болды. Үріп ауызға салғандай, жұтынып тұрған сұлу еді. Міне
биыл отыз екіге шығып тұрмын, ондай сұлуды көргем жоқ. Өзі паң.
Жөпшенді бозбалаға көзінің қырын да салмайды. Пысықсыған та-

лай жігіт жанына дари алмай қойған.
Бір ойында Ақтамақ маған орамал тастады. Өңім екенін, түсім
екенін білмедім. Буыным қалтырап кетті. Буы əкетіп барады. Беті-
не таман таянғанда, қолымды ұстады да: «Шын сүйсең, сүй!» –

деді. Ақтамақты сүйген кісінің арманы бар ма? «Шыным» дедім.
Қасынан орын берді. Дəмелі жігіттер ішін жарып жібергендей
болды. Төбем көкке жетті. Бір қаға берісте: «Біздің ауылға келіп
жүрсейші», – деді.

Содан кейін Ақтамақтың ауылынан шықпайтын болдым.
Жеңгесінің отауына барсам, əн салғызады. Əзілдеседі. «Əніңді
тыңдағым келеді де тұрады» дейді. Бір күні: «Түсімде көрдім»,

меймін: бірімізді біріміз көрмесек шыдай алмайтын болдық. Ол
«Өл!» десе өлгендеймін. Түрім мынау, жалғыз атты кедеймін.
Неме қызыққанын білмеймін, ынта-көңілі маған ауды да кетті. Бір
күні:

Өлерімді білмейтін мен де жындымын ғой. Таңасып тұрған
байдың екі атына екеуміз мініп, қала қайдасың деп, тартқанымыз
ғой. Сен қыз алып қашып көрген жоқсың ғой?

тауына келіп бекіндік. Маңайда ел жоқ. Күндіз тауда жатып, кеш-
ке түн қатпақпыз. Атты бір қуысқа тығып, өзіміз тамақтанып,
ұйықтап алдық. Жанторсықта қымызымыз. Бір қоржынбасы етіміз
бар-ды. Бəрін өзі даярлап алған.

Қас қарая аттандық. Атымыз шалып, тыңайып қалған екен.
Қылаң ұрады. Жортып келеміз. Алдымызда екі кезең қалды.
Аржағы беті ашық дала. Итжатпастың асуына шыға бергенде,
қарсы алдымыздан үш атты кісі солаң етті. Ұры екен. «Ойбай!»

қолымды артыма байлап, көзімді таңып, біреуі артына мінгес-
тірді. Ақтамақтан айрылдым. Таудан тауға соғып, əлден уақытта
бір ылдиға түстік. Мені аттан түсірді. Аяғыма шылбыр тағып, бір
ағашқа байлап тастады. Домалап жаттым. «Өлемін ғой» деп жа-

тырмын. Ақтамақ байғұс сорлы болды ғой. Əлде не ғып жатыр?
Ой мұндай қысылмаспын. Əлден уақытта аттың дүбірі естілді.
Екі атты кісі келді де ағаштан шешіп алып, атқа мінгестіріп алып
жүрді.

Көзімді шешіп жіберді – алдымда бір ақ қос тұр. Үймелесіп
жігіттер тұр. «Кір» деді. Қоста Ақтамақ бар екен, мені көргенде
жылап жіберді. Қостағы маңғаз жігіт менің жөнімді сұрады. Шы-
нымды айттым. Қымыз бергізді. Ірге жағынан бір шешен домбы-

раны алып, қолыма берді де: «Қане əн сал!» – деді. Айтпасқа ылаж
бар ма?

Шолақтың, Мəдидің əндерін салдым.
Əнге сүйсінді.