3.бөлім СЫЗБАЛАРДЫ ОРЫНДАУДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕЖЕЛЕРІ1.Конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесі (КҚБЖ). КҚБЖ стандарттарының классификациялық топтары Машина жасауда қолданылатын сызбаларды және басқа да конструкторлық құжаттаманы орындау кезінде, оларды сауатты рәсімдеп және бір мағыналы оқуға мүмкіндік беретін стандарттар пайдаланады. Қазіргі уақытта бұл стандарттар "конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесі" (КҚБЖ) жалпы атауымен құжаттардың кешеніне біріктірілген.КҚБЖ стандарттары келесідей классификациялық топтарға бөлінген, олардың әр қайсысына (0...9) шифр берілген:0 – жалпы түсініктер; 1 – негізгі ережелер;2 – конструкторлық құжаттамадағы бұйымдардың атауы және белгіленуі; 3 – сызбаларды орындаудың жалпы ережелері;– машина жасау және аспап жасауда сызбаларды орындаудың ережелері;– конструкторлық құжаттаманың айналым ережелері (есеп жүргізу, сақтау, дубликаттау, өзгерістер енгізу);– пайдалану және жөндеу құжаттарын орындау ережелері; 7 – схемаларды орындау ережелері;– құрылыс құжаттарын және кеме жасау құжаттарын орындау ережелері;– өзге де стандарттар.КҚБЖ барлық стандарттары келесідей белгілену құрылымына ие: ЕОСТ2. АВС–DE. Атау тұратын элементтерді қарастырайық: 2 – КҚБЖ барлық кешеніне берілген нөмір;АВС – сол стандарттың нөмірі (А – классификациялық топ шифрі, ВС – осы топтағы реттік нөмір);DE – тіркеу жылының соңғы екі саны.Стандарттар ауысымды түрде нақтыланады және өзгертіледі, оны пай- далану кезінде ескеру керек. 2.Сызбаларды рәсімдеудің жалпы ережелері ПішімдерСызбалар белгілі бір пішімдегі қағаз беттерінде орындалады, олардың өлшемдері МЕМСТ 2.3О1–68* бекітілген.Бет пішімі жіңішке сызықпен орындалған сыртқы жиектеме өлшемімен анықталады (3.1 сурет), ол бойынша оның кесілуі жүргізіледі. Пішімдердің атауы жәнеөлшемдері, негізгі ретінде қабылданған, 3.1 кестеде келтірілген.А0 пішімі бастапқы ретінде қабылданған, қалғандары – алдыңғы пішімді оның кіші бөлігіне тең екі бөлікке бөлу арқылы алынады.Негізгі пішімдерді қолдану ыңғайсыз болғанда, қосымша пішімдерді пайдаланады, оларды негізгі пішімнің кіші бөлігін үлкейту арқылы алады, оның өлшеміне еселік. 3.2 суретте стандарт бойынша ұсынылған қосымша пішімдер тұтас жіңішке сызықпен орындалған, ал негізгілері – жуан тұтас сызықпен. 3.1 кестеНегізгі пішімдерАталуыА4А3А2А1А0Жақтар өлшемі, мм210х297297х420420х594594х841841х1189 Сыртқы жиектеме (тұтас жіңішке сызык) Сызу аланының жисті(тұтас жуан негізгі сызык) Сызу алаңы Негізгі жазбаның шегі (тұтас жуан негізгі сызык) сурет сурет Қосымша пішімнің белгіленуі негізгі пішімнің белгіленуінен және оның өсуінің тиісті еселігінен жасалады, мысалға А4 х 4 (297 х 841), А2 х 3 (594х 1261).Пішімнің оң жақ төменгі бұрышында негізгі жазу орналасады, ал оның үстінде, егер қажет болса, техникалық талаптар көрсетіледі. Негізгі жазулар Барлық сызбалар және схемалар үшін МЕМСТ 2.104–68* бірыңғай фор- маны, өлшемді және негізгі жазуды жиектемеге тығыз орналасқан төменгі оң жақ бұрыштағы рәсімдеудің ретін белгілейді. А4 пішіміндегі беттер- де негізгі жазуды тек қысқа жағының бойымен орналастырады (3.3 су- рет). Үлкен пішімдегі беттерде негізгі жазуды қысқа жағының бойымен де, ұзын жағының бойымен де орналастыруға болады.Сызбалар және схемалар үшін негізгі жазудың формасы мен өлшемдері3.4 суретте келтірілген. Оның бағандарының мазмұны келесідей: 1 – сыз- сурет ба атауы; 2 – сызба нөмірінің атауы; 3 – бөлшек материалының белгісі (бөлшек сызбаларында ғана толтырылады); 4 – бөлшектің литері (оқу сызбаларын- да толтырылмайды); 5 – Бұйым масса- сы; 6 – масштаб; 7 – беттің реттік нөмірі (бір беттен ғана тұратын құжаттарда тол- тырылмайды); 8 – беттің саны (бірінші бетте ғана толтырылады); 9 – сызба- ны шығарған мекеменің атауы; 10 – жұмыстың сипаттамасы, сызбаны жазған адам толтырады (жолдарды оқу сыз- баларында толтыру тәртібі мынадай: "Жасаған", "Тексерген", "Бекіткен"); 11 – сызбаларға қол қойғандардың тегі;12 – жолда көрсетілген адамдардың қойған қолдары; 11, 13 – қол қойылған күн; 14...18 – сызба шығарылғаннан кейін жасалған өзгерістерді белгілеу (оқу сызбаларында толтырылмай- ды); 19 – сызбаның пішімі.Оқу сызбалары үшін 3.5 суретте келтірілген негізгі жазбаны қолдануға бо- лады (МЕМСТ 2.104–68* 1 форма), оның жолдарында мыналар көрсетіледі: 1 – өнімнің атауы; 2 – құжаттың белгіленуі [мекеме – сызбаны жасаушы (оқушыға берілген тапсырманың нөмірі 19), 005 – бұл тапсырма бойынша модельдің нөмірі (5) )]; 3 – бөлшек материалының белгілеу; 9 –сызба жасалған кафедра индексі және оқушының тобының атауы. Сонымен қатар сызбаны жасаған оқушының тегін де жазады, және сәйкесінше жолдарда – сызбаны тексерген және бекіткен оқытушының аты–жөні жазылады.сурет суретсурет Егер заттың сызбасы бірнеше бетте орындалса, онда негізгі жазба екінші және келесе форматтарда 3.6 суретте көрсетілген 2 а формасы арқылы жа- салады (МЕМСТ 2.104–68*).Мәтінді констуркторлық құжаттамалардың бірінші бетіне қолданылатын негізгі жазбаның (мысалы, сипаттамалар үшін, түсіндірме жазбалар үшін және т.б.) сызбалар мен сызуға арналған жазбалардан айырмашылығы бар (3.7 сурет).Мәтінді құжаттардың келесі беттеріне 3.8 суретте көрсетілген негізгі жазба қолданылады, оны сызбалар мен сызулардың әрі қарайғы беттеріне де қолдануға жол беріледі.сурет суретМасштабтар Сызбадағы бөлшектер және құрастырма бірліктері олардың күрделілігі мен мөлшеріне қарай натурал шамаға немесе үлкейтілу немесе кішірейтілу арқылы салынуы мүмкін.Заттың сызбада сызбалық өлшемінің оның нақты сызбалық өлшеміне қатынасын масштаб деп атайды.Суреттердің масштабын және олардың сызбада белгіленуі МЕМСТ 2.3О2–68* бойынша белгіленеді.Көзге көргенге заттың өзінің натурал шамасында сызылған суреті көрнекі болып табылады, яғни 1:1 мастабында берілуі. Өте үлкен немесе формасы бойынша қарапайым заттардың масшатабы кішірейтіліп беріледі (1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; 1:15; 1:20). Ұсақ заттар немесе күрделі формалызаттардың масштабы үлкейтіліп сызылады (2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; 15:1;20:1).Сызба жасалған негізгі масштабты негізгі жазбаның 6 жолында (3.4 су- рет) көрсетеді және 1:1, 4:1, 1:10 және т.б. түрінде көрсетеді. "Масштаб" сөзі жолдың атауында жазылып тұрады. Егер сызбада кейбір суреттер өзге масшатабта жасалса, онда оның астына мынадай түрлерде – А (1:5) – түрлер үшін, Б–Б (1:15) – қима немесе тілік үшін белгілерді қояды.Кез келген масштабта сызбадағы суреттің өлшемі емес, сызбадағы заттың шынайы өлшемін жазатынын есте сақтаған жөн. Сызба сызықтары Сызбаны жасау барысында әртүрлі сызықтар қолданылады, оларды қолданылуы және жазылуы МЕМСТ 2.303–68* көрсетілген (3.2 кесте).Симметриялы суреттерді сызу әдетте осьтік сызықтар жүргізу арқылы жүзеге асырылады (3.9 сурет). Шеңбердің осьтік сызықтары оның орта- сы арқылы өтеді және орталық сызықтар деп аталады. Олар жіңішке штрихпунктирлік сызықтармен немесе шеңбердің сызбадағы диаметрі 12 мм–ден кіші болса, тұтас жіңішке сызықпен жасалады. 3.2 кесте АтауыСызылуы1 – тұтас жуан негізгі. Жиектеу үшін қолданылады, мысалы, көрініп тұрған контурды, сызбаның ішкі жиегіне, тіліктің құрамына кіретін және шығарылған қима контурына және суреттің өлшемі мен күрделілігіне қарай, сонымен қатар суреттің форматына қарай s = 0,5...1,4 мм қалыңдықта бо- лады. Негізгі сызықтың жуандығы бір сызбаның барлық суреттерінде бірдей болуы керек, ал оқу мақсатындағы сызбаларда 0,8...1 мм ұсынылады. 2 – тұтас жіңішке. Мысалы, өлшемдік және жеке сызықтар, жол–сызықтар, өту сызығы, салынған қиманыңойдағысызықтарынсалу,жол–сызықтардың сөрелері, штриховка сызығы, көмекші құрастыру сызықтары үшін қолданылады, қалыңдығы s/3 – s/2 3 – тұтас толқынды. Үзік сызықтарын, шек- теу сызықтарын және тіліктің суретін салуда қолданылады және s/3 – s/2 қалыңдықта болады. 4 – штрихты. Көрінбейтін контур сызықтарын салу- да қолданылады және s/3 – s/2 қалыңдықта болады. Мұндай сызықтардың бастапқы және соңғы штрих- тары жүргізіліп жатқан сызық арасында қиылысуы керек. 5 – жіңішке штрихпунктирлі. Осьтік және орталықтандырылған сызықтар үшін, сонымен қатар оңашаланған және қабаттама қималар үшін симме- триялы ось болып табылатын қима сызықтары үшін қолданылады және s/3 – s/2 қалыңдықта болады. 6 – штрихпунктирлі қалың. Қиюшы жазықтықтың алдында орналасқан элементтердің суреті үшін (оңашаланған проекция) және термоөңдеуге немесе жабуға жататын беттерді білдіретін сызықтар үшін қолданылады. s/2–2/3s аралығындағы қалыңдықта болады. 7 – алшақ. Қима сызықтарын салуға қолданылады және s до –1,5s аралығындағы қалыңдықта болады.  3.2–кестенің жалғасы 8 – үзігі бар тұтас жіңішке. Үлкен үзіктерді сызу үшін қолданылады және s/3 – s/2 аралықтағы қалыңдықта болады. 9 – екі нүктелі штрихпунктирлі жіңішке. Жаймалардың бүктелі сызықтарын, шеткі немесе аралық орналасқан бұйымдардың бөліктерін салу үшін қолданылады. s/3 – s/2 аралықтағы қалыңдықта болады. сурет Шеңбердің ортасында штрихпунктирлі орталық сызықтар екі қиылысатын штрихат түрінде берілуі керек (нүктемен емес).Штрихпунктирлі сызықтар штрихпен басталып, штрихпен аяқталуы ке- рек, олар жазылатын суреттің контурына 3...5 мм–ге шығады.Әртүрлі типтегі сызықтардың қолданылуының мысалы 3.10...3.15 су- реттерде көрсетілген, Позицияның нөмірі 3.2 кестедегі сызықтың реттік нөміріне сәйкес келеді. Сызба қаріптері Сызбаларды және өзге де техникалық құжаттарды орында- уда қолданылатын әріптер, сандар және шартты белгілерді салудың графикалық формасы қаріп деп аталады. МЕМСТ 2.304–81 құрастырмалық құжаттарда қолданылатын барлық әріптердің, сандардың және шартты белгілердің кескіндемесін және өлшемін анықтайды. суретсурет суретсурет Құрастырылым құжаттамаларында қолданылатын жазулар келесі сыз- ба қаріптерінің түрлерінде болады: жол табанына көлбеу емес және жол табанына 75° бұрышпен көлбеу. Қаріптің өлшемі h әрпімен белгіленеді және жолдың табанына перпендикуляр өлшенетін бас әріптің биіктігімен миллиметрмен анықталады.   сурет 3.15 сурет Стандарт бойынша сонымен қатар қаріптің тағы екі түрі бар: А және Б. А типіндегі қаріптер үшін әріптер мен сандардың сызығының жуандығы d тең болады – 1/14h, ал Б типіндегі қаріптер үшін – 1/10h.Стандартқа сәйкес қаріптің 10 түрлі өлшемін қолдануға болады (1,8); 2,5; 3,5; 5; 7; 10; 14; 20; 28; 40. Бірақ өлшемі 1,8 болатын қаріпті қолдануға кеңес берілмейді, ал машинақұрылысы сызбаларында кеңінен таралғаны 75° бұрышқа көлбеу Б типті (d=1/10h) қаріптер. Олар туралы алда қарастыратын боламыз.3.16 суретте орыс әліпбиінің (кириллица) көлбеулі Б типтегі бас әріптері мен кіші әріптерінің, сонымен қатар араб сандарының және өлшемдерді көрсеткенде қолданылатын шартты белгілердің жазылуы көрсетілген. Бұл қаріптің орыс әліпбиінің әріптері мен араб сандарына арналған параметрі салыстырмалы өлшемде берілген, сонымен қатар 5, 7, 10, 14 өлшемді қаріптер үшін сандық түрде 3.3 кестеде көрсетілген.Ц және Щ (бас әріп және кіші әріпте) әріптерінің төменгі көлденең қосалқылары көршілес әріптердің аралығы арқылы жасалғанына мән бер- ген жөн, ал тігінендер – (сонымен қоса Й–дің үстіндегі сызықша да) – жол аралығы арқылы жасалған.Көршілес қатарлары өзара параллель емес әріптермен жазылған сөздерде, мысалы Г және А, Т және А, Г және Д, Р және А, А және Т және т.б. әріптердің арасы әріп сызығының жуандығына дейін кішірейеді немесе тіпті алынып та- сталынады. (3.17 сурет).Орыс әліпбиінің 16 бас әріпі бірдей жазылады және аттас кіші әріпті екенін атап өткен жөн және қаріптің бұл түрінде өлшемі бойынша ғана ерекшеленеді. Ол әріптер Ж, 3, К, Л, М, Н, О, С, X, Ч, Ъ, Ь, Ы, Э, Ю, Я.Бас әріптер мен сандарды жазуда олардың келесі элементтеріне мән бер- ген жөн:әріптің орташа көлденең сызығының биіктігі бойынша орналасуЕ және Н және оның ұзындығы бойынша мына әріпте Е;төменгі қосалқысының өлшемі және орналасуы мына әріптерде: Ц және Щ;көлбеу сызығының орналасуы бойынша мына әріпте И;әріптің жоғарғы сызығының өлшемі және орналасуы мына әріпте Й;       суретК әрпінде жоғарғы көлбеу сызықтың орналасуы және Ж әрпінде орта сызығы бойынша (4/10һ биіктікте);А әрпінде сызықтың биіктік бойынша орналасуы және М әрпінде сүйір ұшы болуы;Ч, У әріптерінде дөңгелену және У әрпінде төменгі көлденең сызықтың ұзындығы бойынша;О әрпінде тік бөліктерінің болуы және дөңгелектеудің тұрақсыздығы, со- нымен қатар басқа әріптердің сәйкес келетін элементтері;Э, Ю әріптерінде көлденең сызықтардың биіктігі бойынша орналасу жәнеЭ әрпінде бұл сызықтың ұзындығы;Ф әрпінде сопақша бөлігінің биіктік бойынша орналасуы;Б әрпінде жоғарғы көлденең сызықтың ұзындығы бойынша;Ъ әрпінде бүйір қосалқының ұзындығы;В әрпінде жоғарғы бөлігінің тереңдігі; 3.3 кестеКөлбеу Б типті қаріптің параметріПараметрлеріБелгіленуіСалыстырмалы өлшеміҚаріп өлшемі, ммҚаріп өлшемі – бас әріптердің биіктігіh10/10h10d571014Кіші әріптердің биіктігіc7/10h7d3,55710Әріптер арасындағы арақашықтықa2/10h2d11,422,8Жол арасындағы ең кіші арақашықтықb17/10h17d8,5121724Сөздер арасындағы ең кіші арақашықтықe6/10h6d34,268,4Қаріп сызығының жуандығыd1/10h–0,50,711,4 Бас әріптердің енінегізгі6/10h6d34,268,4Г, Е, 3, С әріптері5/10h5d2,53,557А, Д, М, X, Ы, Юәріптері7/10h7d3,54,979,8Ж, Ф, Ш, Щ, Ъәріптері8/10h8d45,6811,2 Кіші әріптердің енінегізгі5/10h5d2,53,557м, ъ, ы, ю әріптері6/10h6d34,268,4ж, m, ф, ш, щ әріптері7/10h7d3,54,979,8з, с әріптері4/10h4d22,845,6Араб сандарының енінегізгі5/10h5d2,53,557сандар13/10h3d1,52,134,2сандар 46/10h6d34,268,4Я әрпінің көлбеу сызығының бағыты;З әрпінің жоғарғы бөлігінің ені.1 мен 4 сандарынан басқа барлық сандардың ені 5/10 h. 3 санының екі түрлі жазылу нұсқасы бар. 0 саны О әрпіне қарағанда ені бойынша қысаң. Сызба қарпімен жазып үйрену үшін алдымен әрбір әріпке тор сызады (3.18 сурет). Одан кейін ол торға өлшемі бойынша әріпті жазады.Әріптер мен сандарды торға жазуды үйренген соң олардың биіктігіне тең h қашықтықтан мына әріптер үшін жоғарғы және төменгі жол сызықтарын жүргізу жеткілікті: Г, Д, И, Й, Л, М, П, Т, X, Ц, Ш, Щ ал Б, В, Е, Н, Р, У, сурет сурет суретсурет Ч, Ъ, Ы, Я әріптері үшін көлденең сызықтардың арасына, олардың орта- ша элементтері жасалатын орынға тағы біреуін қосу керек.3.19 суретте көлбеу Б типті латын әліпбиінің бас әріптері және кіші әріптерінің жазуы көрсетілсе, 3.20 суретте – рим сандары көрсетілген. 3.Кескін. Негізгі ережелер мен анықтамалар Сызба – заттың көрінетін және көрінбейтін беттерінің графикалық суреті. Оны шаршының алты жағына тікбұрышты (ортогоналды) проекциялау арқылы алады, бұл орайда зат бақылаушы мен сәйкес шаршы жағының ор- тасында орналасуы керек (3.21, а сурет). Бұл орайда шаршының жақтары проекцияның негізгі жазықтықтары болады: фронтальды 1, көлденең 2, профильді 3 және оларға параллель 4, 5, 6 жазықтықтары. Сызбаны алу үшін негізгі жазықтықтарды олардың алынған суреттерімен проекциясы фронтальды жазықтықты бір жазықтыққа қиыстырады (3.21, б сурет).МЕМСТ 2.305–68* сәйкес, сызбадағы суреттерді мағынасына қарай түр, қима және тілік деп атайды. Түрлер Түр деп бақылаушыға заттың көрінетін бөлігі бетімен қаратылған суретті атайды.Қарағанда суреттердің санын азайту үшін заттың көрінбейтін бөліктерін штрих сызықтары арқылы көрсетеді. Түрлерді негізгі, тұрақты және қосымша түрлер деп бөледі.Негізгі түрлерді затты проекцияның негізгі жазықтығына проекция- лау арқылы алады (3.21, б суретті қараңыз). МЕМСТ 2.305–68* бойын- ша негізгі түрлер былай бөлінеді: алдынан қарағандағы түр 1 (негізгі түр, заттың өлшемі және пішіні туралы барынша толық ақпарат береді); үстінен қарағандағы түр 2; сол жағынан қарағандағы түр 3; оң жағынан қарағандағы түр 4; астынан қарағандағы түр 5; артынан қарағандағы түр 6 (оң жақтағы түрлерді солырақ орналастыруға жол беріледі).Проекциялық байланыста негізгі түрлер бір–біріне қатысты орналасты- рылады. Бұл жағдайда оларға қандайда бір жазу жазудың қажеті жоқ. Де- генмен парақты тиімдірек пайдалану үшін түрлерді проекциялық байла- ныстан тыс сызбаның кез келген жеріне орналастыруға болады.Басты түрмен проекциялық байланыстан тыс орналасқан түрлерді (3.22 сурет) орыс әліпбиінің бас әріптерімен белгілейді (әліпби жүйесімен), ал қарау бағыты (проекциялау) нұсқағышпен көрсетіледі, оның астына түр көрсетілген әріпті қояды.          суретҚарау бағыты көрсетілген сурет болмаса, онда түрдің атын жазады.Нұсқағыштардың суреттері мен олардың өлшемдері 3.23 суретте көрсетілген.Қосымшатүрлердіегерзаттыңсуретінемесеоныңқандайбірбөлігінегізгі түрде пішіні мен өлшемі бұрмаланып берілетін болғанда қолданылады. Мұндай түрлерді затты немесе оның бөлігін қосымша жазықтыққа про- екциялау арқылы алады. Ол жазықтық проекция жазықтығының ешбіріне параллель болмауы керек, бірақ жазықтық табанына бұрмаланып проек- цияланатын элементке параллель болуы қажет.Егер қосымша түр проекциялық байланыста бастапқы түрмен бірге ор- наласса (3.24 сурет), онда проекциялау бағытын көрсетпейді және оның астына жазу жазылмайды. Егер қосымша түрді проекциялау байланысы-сурет на бастапқы түрмен бірге орналастыру мүмкін болмаса, онда оны сызбаның кез келген бос орнына сәйкесінше жаз- бамен орналастыруға рұқсат етіледі, мысалы А, астына А жазуымен және нұсқағышпен, бастапқы түрден проек- циялау бағытын көрсетеді(3.25, а сурет). Осьтердің және шеткі сызықтардың бағыттары бұл орай- да проекциялау жүйесінде қосымша сурет түрдің орналасуы жағдайында қалай болса, солай болып қалуы керек. Қосымша түрді бұрылған күйде бейнелеуге жол беріледі (3.25, б сурет). Мұндай жағдайда түрдің астындағы жазуға  бұрылу белгісі қойылады және қажетіне қарай бұрылу бұрышы градуспен көрсетіледі. Бұрылу белгісінің шеңберінің өлшемі түрді білдіретін әріптің биіктігіне тең бола- ды, бірақ 5 мм–ден кем емес (3.25, в сурет).Тұрақты түр деп заттың жекелеген шектелген бөлігінің суретін айтады. Ол проекцияның негізгі жазықтықтарының бірін проекциялау арқылы пай- да болады. Проекциялау байланысында өзге түрмен тұрақты түрді жүзеге асыруда қарау бағыты көрсетілмейді және оның астына жазу да жазыл- майды (3.26, а сурет), ал оны проекциялық байланыстан тыс салған кезде нұсқағышпен қарау бағытын көрсету керек және оның астына сәйкесінше жазбаны жазу керек (3.26, б сурет).Тұрақты түр тұтас толқынды үзік сызықтармен шектелуі мүмкін (3.26, а суретті қараңыз) немесе шектеусіз жасалады (3.26, б суретті қараңыз).а б  сурет в бсурет Қималар МЕМСТ 2.305–68* сәйкес қима деп затты бір немесе бірнеше жазықтықтарға ойша бөлгенде пайда болған фигураның суретін атай- ды. Қимада қиюшы жазықтықтағылар ғана бейнеленеді. Қиюшы жазықтықты қалыпты көлденең қималар пайда болатындай етіп таңдау керек. Затты кесуді негізінен бөлшектер элементтерінің формасын білу үшін қолданады.суретте бөлшектің саңылауын анықтау үшін п қиылысушы жазықтығын ойша жүргіземіз. Қимадан бөлшекпен п жазықтығының қиылысуынан пайда болған пішінді аламыз. Бұл пішін штихталады, ал бос орындар штрихталмайды. Штрихтауды s/2–ден s/3–ке дейінгі қалыңдықтағы параллель көлбеу жіңішке сызықтармен 45° бұрышпен суреттің шеткі сызықтарына жасайды (3.28, а сурет), немесе оның осіне (3.28, б сурет), немесе сызбаның шетінің сызықтарына (3.28, в сурет) жа- сайды.Егер сызбаның шеткі сызықтарына жүргізілген штрихтау шеткі сызықтарға немесе осьтік сызықтарға параллель болса, онда штрихтау бұрышын 30° немесе 60° (3.29 сурет) жасау керек.Бір заттың барлық қималарын бірдей еңкіштікте штрихтайды, штрихтау сызықтары оңға немесе солға болуы мүмкін, бірақ міндетті түрде барлық қималарда бір бағытта жасалуы керек.Штрихтау сызықтарының арақашықтығы 1–10 мм аралығында болуы ке- рек, арақашықтық штрихтау ауданына және көршілес қималарды белгілеу қажеттілігіне байланысты болады. Бұл арақашықтық бірдей масштабта жасалған заттың барлық қималары үшін тұрақты болуы керек. Сызбада 2–4 мм енді қималардың ұзын аумақтары соңында штрихталады, немесесурет а б всуретойық шетіне және қалған аумақта қолмен кішірейтіліп штрихталады (3.30 сурет). Сызбада қиманың аумағы, 2 мм–ден кіші ені қарайтылады (3.31 сурет). Қималардың үлкен аумақтары алынған фигураның шеттерінен бірдей енмен жіңішке сызықтармен штрихталады(3.32 сурет).Бөлшектердің сызбасында қиманы жасау барысында барлық материал үшін ортақ графикалық белгілеулер қолданылады, өйткені материалдың атауы және маркасы бұл жағдайда негізгі жазбаның сәйкес бағанына жа- зылады.Құрамалық сызба және жалпы түрдегі сызбаларды жасау барысын- да көрнекілігі жоғары болуы үшін бөлшектердің қимасын штрихтауды бөлшектер жасалған материалды ескере отыра жасаған абзал.Негізгі материалдардың қималарда графикалық белгіленуі МЕМСТ 2.306–68* сәйкес 3.4 кестеде көрсетілген.Стандартта қарастырылмаған қосымша белгілеулерді қолданғанда оларға түсініктеме бере отырып сызбада қолдану керек. 3.4 кестеМатериалБелгіленуіМатериалБелгіленуі Металлдар және қатты құймалар Әйнек және өзге мөлдір матери- алдар  Металл емес ма- териалдар  Сұйықтықтар Сүрек  Бетон  Қималар сызбада орналасуына байланысты оңашаланған және қабаттасқан қималар деп бөлінеді. Оңашаланған қималарды сызбаның кез келген бос жеріне қоя беруге болады. Мұндай қиманың шетін тұтас негізгі сызықпен жасайды (3.33, а сурет). Қабаттасқан қималарды тікелей түрге қояды, ал олардың шеттерін тұтас жіңішке сызықпен жасайды. Түрдің шеткі сызықтарын бұл орайда бөлмейді (3.33, б сурет).Қиюшы жазықтықтардың орны сызбадағы қиманың нұсқағышпен қарау бағытын көрсететтін, алшақ орналасқан қалыңдығы s–1,5s болатын сызықтарын көрсетеді. Мұндай алшақ сызықтың штрихының ұзындығын суреттің өлшеміне байланысты 8–20 мм шегінде таңдап алады. Бұған қоса штрихтар суреттің шетінен өтіп кетпеуі керек. Нұсқағышты штрихтың сыртқы шегінен 2...3 мм арақашықтықта салады. сурет 3.30 сурет    ба 3.33 сурет Нұсқағыштың өлшемі және формасы түрлерді белгілегенмен бірдей орындалады (3.23 суретті қараңыз).Қима сызығын бірдей орыс әліпбиіндегі әріптермен (мысалы, Л) белгілейді, оны штрихтың қысқа бөлігі жағынан нұсқағыштың жа- нына жазады (3.34 сурет). Бұған қоса әріптер қарпінің нөмірі сандар қаріптерінің (өлшемді сан) нөмірінен үлкен болуы керек. Қиманың асты- на А–А типінде жазу жазады, оны үнемі көлденең орналастырады. Сим- метриялы оңашаланған қималарды (3.35, а сурет), сонымен қатар симме- триялы қабаттасқан қималарды (3.35, б сурет) жасау барысында қиюшы жазықтықтың орны көрсетілмейді. Және де егер оңалашанған немесе қабаттасқан қималар симметрияларының осьтері қиюшы жазықтықтың табанымен сәйкес келсе, онда қима сызығын штрихпунктирлі жіңішке сызықпен белгілеусіз салады.Егер қима түрдің жарылған жерінде орналасқан болса және симметрия осіне ие болса, онда қима сызығын жүргізбейді (3.36 сурет). Қабаттасқан қима (3.33, б суретті қараңыз) немесе жарылғанда орналасқан қима (3.37 сурет) қима сызығына қатысты симме-триялы болмаса, онда алшақ нұсқағышты сызықты жүргізеді, бірақ оны әріптермен белгілемейді.Қиманың жасалуы және орналасуы нұсқағышпен көрсетілген бағытқа сәйкес болуы керек, яғни қима пішінін жазықтықтабаны маңайын немесе сызық ізіне па- Сызбаның негізгі раллель айналдыру арқылы қиыстыру ке- рек. сызығының қалыңдығысурет бсурет Егер қиюшы жазықтық айналу (цилиндрлік, конустық, сфералық және с.с.) беті болып табылатын саңылаудың немесе шұқырдың осі арқылы өтсе, онда қима контурымен қатар қиюшы жазықтықтың артында орналасқан сол саңылаудың немесе шұқырдың контурын салады, (3.38 су- рет, А–А қимасы), басқа жағдайларда тек қана қиманың контурын ғана са- лады (Б–Б қимасы).Қиюшы жазықтық дөңгелек емес саңылаулардан өтсе және қима жеке бөліктерден тұратын болса, онда оны кеседі (3.39 сурет).Қиманың сызбаның кез келген жерінде орналасуы кезінде оның кон- тур сызықтарының бағыты қиюшы жазықтықтың табанының жалғасына қиманың орналасқанындай болуы керек. Қиманы бұрылған күйінде орындауға рұқсат етіледі, егер мұндай орналасу сызбаның көрнекілігін бұзбайтын болса. Бұл жағдайда Б–Б жазбасына белгісін қосады (3.40 сурет), ал қиманы білдіретін әріптер қиюшы жазықтықтың көлбеулігін ескерместен жазады (яғни, сызбаның көлденең сызығына 75° бұрышпен Б–Б түрінде).Бірнеше қима болғанда оларды әріптермен әліпбилік реттілікпен жа- зады (3.41, а сурет). Егер бүкіл қиманың суреті керек жоқ болса, онда оның бөлігін ғана салуға болады. Бұл орайда салынған қималарды үзік сызықтары шектейді, ал қабаттасқандар шектемейді.    3.38 сурет 3.39 сурет Бір бөлшектің бірнеше бірдей қимасын жасағанда тек бір ғана қиманың суретін салады, ал қима сызығын бір ғана әріппен белгілейді (3.41, б сурет). Қима бірнеше қиюшы жазықтықтар арқылы жасалуы мүмкін (3.42 су- рет). Сонымен қатар қиюшы жақтардың орнына әрі қарай бірыңғай жазықтыққа жазылатын цилиндрлік қиюшы беттерді қолдануға болады (3.43 сурет). Жазылған қиманың астына әріптік белгілеулер және жазу белгісі жазылады. Жазу белгісінің формасы мен өлшемі 3.44. суреттекөрсетілген. а  сурет сурет 3.43 сурет 3.44 сурет Тіліктер Заттың көрнекі суретін алу үшін бақылаушы көзіне көрінбейтін сызбадағы шетін көрсетуге мүмкіндік береді (МЕМСТ 2.305–68*). Тілік дегеніміз – бір немесе бірнеше жазықтықпен затты ойша тілгенде пай- да болатын кескін. Тіліктің қиюшы жазықтығы заттың ерекше пішіндерін көрсететіндей етіп жүргізілуі шарт. Тілуші жазықтықтың алдында тұрған заттың бөлігін ойша алып тастайды. Ішкі контур сызықтары көрінетін сызыққа айналады, оларды тұтас қалың–негізгі сызықтармен көрсетеді. Тілікте тілуші жазықтықтың бойына түскен және оның ар жағында орналасқанның барлығы көрсетіледі. Бұдан шығатыны тіліктер мен қималар бірдей жасалады, тек олар мазмұны бойынша ерекшеленеді. 3.45, а, б суретте затты бір Р жазықтықпен қиғанда пайда болған сәйкесінше қима және тілік көрсетілген. Салыстырмалы түрде қарағанда қима тіліктің құрамдас бөлігі ғана екеніне көз жеткізуге болады.Барлық тіліктер мен қималар шартты суреттер болып табылады, шынту- айтына келгенде зат бүтін күйінде қалады, ал оның бөліктерін жою ойша ғана жүзеге асырылады. Затты шартты қию тек нақты бір тілікке ғана арналған және оның басқа суреттерінің өзгерісіне жол бермейді.Қиюшы жазықтықтардың санына қарай тіліктерді қарапайым және күрделі тіліктер деп бөледі.Қарапайым тілік бір ғана қиюшы жақты пайдаланғанда пайда бола- ды, ол проекция жазықтығына байланысты алғанда әртүрлі орналасуы мүмкін.Егер қиюшы жазықтық проекцияның көлденең жазықтығына парал- лель орналасса, онда тілікті көлденең тілік деп атайды (3.46 сурет). Егер қиюшы жақ проекцияның көлденең жазықтығына перпендикуляр орна- ласса, онда тік тілік деп аталады.а б   3.46 сурет 3.47 сурет Егер қиюшы жазықтық проекцияның фронтальды жазықтығына па- раллель болса, онда тік тілік фронтальды деп аталады (3.47 сурет), және егер қиюшы жазықтық проекцияның профильді жазықтығына параллель болса, онда профильді деп аталады (3.48 сурет). Егер қиюшы жазықтық проекцияның көлденең жазықтығына сүйір бұрышпен орналасса, онда тілікті көлбеу тілік деп атайды (3.49 сурет).Қиюшы жазықтықтың салынатын суретке қатысты орналасуына орай егер қиюшы жазықтық заттың ұзын жағына немесе биіктігіне бағытталса, бойлық тілік (3.47 сурет), егер қиюшы жақ заттың ұзын жағына немесе биіктігіне перпендикуляр бағытталса, көлденең тілік (3.48 сурет) деп ата- лады. 3.48 сурет 3.49 сурет 3.50 суретЗаттың ішкі шектелген бөлігінің формасын көрсету үшін тұрақты тіліктерді пайдаланады, онда қиюшы жазықтық ішкі формасын көрсету керек орыннан ғана өтеді. Тұрақты тіліктің шектерін жіңішке тұтас толқынды сызықпен көрсетеді (3.50 сурет).Күрделі тілік деп бірнеше қиюшы жақтарды пайдалана отырып алынған тіліктерді айтады. Олардың орналасуына орай сатылы және сынық тіліктер деп бөлінеді. Сатылы тілік – затты ойша өзара параллель бола- тын жазықтықтармен тілу арқылы алынатын тілік (3.51 сурет), ал сынық тілік – затты ойша қиылысатын жазықтықтармен тілгенде пайда болатын тілік (3.52 сурет).Күрделі тіліктерді жасау барысында қиюшы жазықтықтар бір жазықтыққа біріккенге дейін қималарымен шартты түрде бұрылады (сынық тіліктерде) немесе параллель жылжиды (сатылы тіліктерде). Қиюшы жақтың артында орналасқан заттың элементтері бұрылмайды, яғни олар қиысуға дейін сәйкесінше жазықтыққа қалай проекцияланса, солай сызылады (3.53 сурет). Қиюшы жазықтықтардың шектері күрделі тіліктерде салынбайды.Қиюшы жақ заттың симметриясының жазықтығымен сәйкес кел- ген жағдайда, осы жазықтыққа сәйкескелетін тілік проекциялық байланы- сты жасалады және өзге суреттермен бөлінбейді, ал қарапайым көлденең, фронтальды және профильді тіліктер үшін қиюшы жақтың орны көрінбейді және тіліктің суреті белгіленбейді (3.47,3.48 суреттерді қараңыз).Басқа жағдайлардың бәрінде де қиюшы жазықтықтың орны және салынатын тіліктің өзі қималардағыдай белгіленеді (3.46, 3.49, 3.51, 3.52 суреттерді қараңыз). Күрделі тіліктерде қиюшы жазықтықтарды міндетті түрде қиюшы сызықпен, яғни алшақ сызықтың штрих- тармен белгілейді. Сатылы тіліктерде сурет    сурет 3.53 сурет қиюшы сызық штрихтары тік бұрышпен иілу орындарында белгіленеді, (3.51 суретті қараңыз), ал сынық тіліктерде – жазықтықтардың қиылысу орнында олардың бағыты бойынша (3.52 суретті қараңыз).Шығыңқы элементтерЕгер заттың қандай да бір суреті сызбада ұсақ болып салынса және оның графикалық формаларын анықтауға әрі қажетті өлшемдерді енгізу мүмкін болмаса, онда оның қосымша (үлкейтілген) суретін жасайды, оларды шығыңқы элементтер деп атайды.Шығыңқы элемент заттың негізгі суретіне қарағанда айтарлықтай жан– жақты орындалып, негізгі суреттен мазмұны жағынан айырмашылыққа ие болуы мүмкін (3.54, а сурет). Мысалы, сурет түр болып табылуы мүмкін, ал шығыңқы элемент тілік болуы ықтимал (3.54, б сурет).Шығыңқы элементте салынатын орынды жол–сызықта түрде, тілікте, қимада тұтас жіңішке сызықпен шеңбер түрінде белгілейді және орыстың бас әріптерімен жазады (әліпбилік реттілікпен) немесе сандық индексті әріппен де жазады (Al, А2 және т.б.). Шығыңқы элементті ол орындалған қаріппен жазады және жақшаның ішіне масштабы көрсетіледі. Шығыңқы элементтерді салынып жатқан заттың сәйкесінше орнына жақын жерге орналастырады және оны затта жонғыш немесе жүзді құралдар болғанда жиі қолданады (қырнап, тегістейтін ара, ойманы оюда қолданатын кескіш). Цилиндр бойынша өңдеу кезіндегі жырашықтың формалары және өлшемдерді көрсету МЕМСТ 8820–69 сәйкес 3.55, 3.56 суреттерде көрсетілген, ал бөрене бойынша кескендегі 3.57 суретте көрсетілген. Бұл суреттерде көрсетілген бунақтардың өлшемдері 3.5 кестеде көрсетілген.Жазық өңдеу кезіндегі жырашықтардың өлшемін көрсету тәсілдері мен формалары 3.58 суретте көрсетілсе, ал олардың өлшемі 3.6. кестеде көрсетілген.а   бсурет Сыртқы тегістеуОрындалу 1 Орындалу 2Тегістеу әдібі сурет 3.5 кестеЦилиндр және бүйіржақ бойынша тегістеудегі жырашықтың өлшемі, мм bСыртқы тегістеу d1Ішкі тегістеуd1hrr1d1d - 0,3d +0,30,20,30,2 <101,60,50,32d - 0,5d+ 0,50,3310,5>10... 505 d - 1 d +1 0,51,6>50... 100821>100103 Ішкі тегістеусурет Сыртқы тегістеу Ішкі тегістеу сурет 3.6 кестеЖазық тегістеу барысындағы жырашықтың өлшемі, мм b1h1r221,60,532,01,053,01,6 Шарттылықтар және жеңілдіктер Машинақұрылысы сызбаларын орындау барысында МЕМСТ 2.305– 68* бойынша суреттердің анықтығы мен түсінуге жеңілдігін қамтамасыз ету үшін шығынсыз сызба жұмыстарын қысқартуға шарттылықтар мен жеңілдіктерді қолдануға рұқсат беріледі.Симметриялық пішіннің суреті. Егер түр, тілік немесе қима симметриялық пішінді болып табылса, онда суреттің жартысын салуға (3.59, а сурет) немесе үзік сызықтар жүргізу арқылы суретінің жартысы- нан көбін салуға рұқсат етіледі (3.59, б сурет).Бір суретте түр мен тіліктің суреттерін қатар қолдану. Түрдің жар- тысы мен сәйкесінше тіліктің бір бөлігін оларды тұтас толқынды сызық арқылы бөліп, біріктіруге болады (3.60 сурет). Бұл сызбаның күрделілігін азайтып, суреттердің санын қысқартады. Әрқайсысы симметриялық пішінді болып табылатын түрдің жартысы мен тіліктің жартысын қосса, онда олардың ортасын бөліп тұратын сызық симметрия осі болып табы- лады (3.61 сурет). Егер зат айналмалы дене болып табылса, онда тілік пен түрді бүкіл заттың емес, оның бір бөлігінің симметриясы жазықтығының ізімен сәйкес келетін штрихпунктирлі жіңішке сызықпен бөлуге жол беріледі (3.62 сурет). Түрдің немесе тіліктің симметрия осімен қандайда 1 орындалу 2 орындалу Тегістеу әдібі Тегістеу әдібі сурет   а бсурет 3.60 суретбір контур сызығының проекциясы сәйкес келген жағдайда, симметрия осі түр мен тіліктің арасында шек бола алмайды, өйткені оны тең табан- мен екеуіне де жатқызуға болады.Егер көрінетін контурдың сызығы тілікке тиесілі болса, онда түр мен тілікті толқынды сызықпен қосады, ол сызық симметрия осінен сол жаққа қарай және көрінетін контурдың сызығымен салыстырғанда биіктігі бойынша артықтау орын қалдырыла отырып жүргізілген (3.63, а сурет). Бұл орайда тіліктің суретін осы сызыққа дейін созады. Егер көрінетін контурдың сызығы түрге жатса, онда түрді тілікпен толқынды сызықпен біріктіреді. Бұл сызық симметрия осінің оң жағына қарай жүргізіледі, бұл түрдің суретін кеңейтіп, контурдың сыртқы сызығын көруге мүмкіндік береді (3.63, б сурет).Заттың бірдей элементтерінің суреті. Егер заттың бойында бірнеше бірдей біркелкі орналасқан элементтер болса, онда оны салу барысында 1–2 секілді элементтерін ғана көрсетеді, мысалы, бір саңылау немесе екі тіс (3.64 сурет).Өту сызықтарын қолдану. Түрлер мен тіліктерде беттердің қиылысу сызықтары проекцияларын қарапайым түрде салуға жол беріледі.  3.61 сурет 3.62 сурет   а бсуретМысалы, сызбаүлгілік қисықтың орнына шеңбер доғасын салуға болады (3.65, а сурет) немесе түзу сызықтар (3.65, б сурет).Бір жазықтықтан екінші жазықтыққа бірқалыпты өту шартты жіңішке сызықпен көрсетіледі (3.66, а сурет) немесе мүлдем көрсетілмейді (3.66, б сурет).Тұтас білік, бұранда, бұрандалы шегенің суреті. Бұрандалар, болттар, түйреуіштер, сыналар және басқада қуыс емес денелі бөлшектер, сонымен қатар тісті доңғалақтың тісі, қуыс емес біліктер, осьтер, тұтқа және соған ұқсайтын бөлшектердің бөліктері бой-лай тілгенде (шарлар үнемі) олардың тілінбегенін көрсетеді. Әдетте сомын мен тығырықты құрамалық сызбада тілінбеген күйде көрсетеді (3.67 сурет).Қатты заттың немесе жіңішкеқабырғалардың қабырғаларының тіліктерінің суреті. Сермердің шабағы, тісті доңғалақтар, қатты заттың қабырғалары жіңішке қабырғалар секілді элементтерді, егер қиюшы жақ олардың осіне қарай (3.47 сурет) немесе ұзын жағына қарай бағытталса, тілікте штрихтамай көрсетеді (3.68 сурет). сурет  а бсурета бсурет Ал көлденең тілгенде бұл элементтер штрихталады (3.68, а суретті қараңыз).Егер мұндай элементтерде саңылау немесе шұңқыр болса, онда оларды көрсету үшін 3.69, б суретте көрсетілгендей тұрақты тілікті пайдаланады. Бөлшектерді бөлу арқылы көрсету. Тұрақты немесе белгілі бір заңдылықпен өзгермелі қималары бар ұзын заттар немесе элементтерді (біліктер, шынжырлар, шыбықшалар, бұлғақтар және т.б.) бөліп салуғарұқсат етіледі (3.70 сурет), бұл орайда заттың шынайы өлшемі беріледі.Қиюшы жазықтыққа саңылауды дөңгелетіп кіргізу. Егер тілік жүргізу барысында дөңгелек фланецте немесе цилиндрлік кесікте, конустық не- месе өзге айналма денелерде орналасқан саңылаудың біреуі де қиюшы жазықтыққа түспесе, онда олардың бәреуін тілікте салуға рұқсат беріледі. Бұл жағдайда саңылау қиюшы жазықтыққа проекциялау байланысы арқылы емес, саңылау ортасының орналасу шеңбері бойымен дөңгеленіп кіргізіледі (3.71 сурет).Қабаттасқан проекция. Сызбаны қарапайымдау үшін және суреттердің санын азайту үшін жасалған проекцияның тілігінде бақылаушы мен қиюшы жазықтық арасында тұрған заттың бір бөлігін штрихпуктирлі қалың сызық арқылы салуға болады (3.72 сурет). Білік Шар Бұранда Сына 6 шабақ а бсурет Жазық беттерді белгілеу. Сызбаны оқуды жеңілдету үшін жазық бетті жіңішке тұтас сызықтармен жасалған диагоналдарымен бөледі (3.73 су- рет).Анық емес көрінген еңкіш және конустық суреттер. Еңкіштік неме- се конустық дұрыс көрінбейтін суреттерде еңкіштік элементінің ең кіші өлшеміне тең келетін (3.74, а сурет) немесе конустың табанының өлшемінен кіші бір сызық жүргізеді (3.74, б сурет).  а сурет сурет 3.71 сурет 3.72 сурет 3.73 сурет Ойық кілтектердің саңылаудан көрінуі. Саңылауларды тісті доңғалақтардың күпшектерінен, тегершіктерден, сонымен қатар ойық кілтектерден көрсету үшін бөлшектің толық суретінің орнына саңылаудың 3.75, а сурет) немесе кілтектің (3.75, б сурет) контурын ғана салуға рұқсат етіледі.Тұтас торды, өрмені, оюды, заттардың бедерін және домалақтығын бөлшектеп және қарапайым түрде салуға жол беріледі (3.76 сурет).ба 3.74 сурет  б сурет Тік бұдырлау 0,6МЕМСТ 21474-75 Торлы бұдырлау 1,0МЕМСТ 21474-75 сурет 4.Екі берілген мәндер бойынша жетіспейтін проекцияларды салу мысалдары Заттардың сызбаларын сызу барысында екі берілген мәндер бойын- ша үшінші суретін салуға тура келеді. Бұл сызбаны оқи алу, беттерді, шектеуші заттарды және олардың қиылысу сызықтарын анықтай алу қасиетін талап етеді. Мұндай құрылымдардың екі мысалын қарастырайық. 1 мысал. Екі берілген мәні бойынша үшінші түрді салу. 3.77 сурет- те негізгі түр мен үстінен қарағандағы түр берілген. Енді сол жағынанқарағандағы түрді салу керек.Бұл зат α1" және α2" екі жазықтығымен қиылысқан айналмалы цилиндрді және α1", α3", α4" үш жазықтығымен қиылысқан призманы құрайды (яғни, проекцияның фронтальды жазықтығымен осы жазықтықтардың қиылысу сурет сызығы). Барлық жазықтықтар проекцияның фронтальды жазықтығына перпендикуляр, яғни проекцияланады.Призманың түрін салу негізінен оның жақтарының қиюшы жазықтықпен қиылысусызығыныңпроекциясынсалуменұқсайды.Бұлсызықтарнүктелер бойынша призманың қабырғаларының берілген қиюшы жазықтықпен қиылысуын анықтайды. α3" жазықтығы призманың табанына параллель және проекция жазықтығына көлденең призманы алтыбұрыштың табаны- на тең алтыбұрышпен қияды. Ол призманы толығымен қимай, α1" және α2" жазықтықтарына дейін қиятын болғандықтан, қима пішіні (234413121) призма жақтарының α3" жазықтығымен қиылысу сызықтары 23, 34, 2131, 3141, α"' және α"' жазықтықтарының 221 қиылысу сызығы және α3" және α4" жазықтықтарының 441 қиылысу сызығы арқылы шектелетін болады.α4" жазықтығын призманың қабырғасы 1 нүктесінде қиып өтеді, ал оның көлденең проекциясы қосымша құрылымдарсыз салынған, ал оныңжақтары 12, 121 сызықтары арқылы жасалған.Проекцияның профильді жазықтығына параллель α2" жазықтығы призманың бүйір жақтарын 45, 4151 сызықтары арқылы қиып өтеді, ал оның жоғарғы жағы 56, және 5161 сызықтары арқылы.Призманың жоғарғы жағынан кейін α1" және α2" жазықтықтары арқылы қиылған айналма цилиндр басталады. α1" жазықтығы цилиндрдің осіне па- раллель болғандықтан, оны пайда болған 67 және 6171 арқылы қиып өтеді. α2" жазықтығы цилиндрдің осіне 90° бұрышқа тең келмейтін бұрышпен көлбеуленген, сондықтан цилиндрді эллипс бойынша қиып өтеді, оныңкіші осі цилиндрдің диаметріне тең, ал үлкен осі екі еселенген 8"9"кесіндісіне тең.Заттың профильді проекциясы оның белгілі көлденең және фронтальды проекциялары бойынша сызылады.2 мысал. Екі берілген мән бойынша тілік жасай отыра үшінші жетіспейтін заттың проекциясын салу. 3.78 суретте негізгі түр және үстінен қарағандағы түр берілген. Сол жағынан қарағандағы түрді штрих сызықтарынсыз заттың толық пішінін анықтау үшін тіліктер мен қималарды пайдалана отыра салу керек.Салуға кіріспес бұрын, алдымен сызбаны оқып алу керек, яғни ойша осы затты құрайтын бөлшектеріне бөліп, оның беттерін анықтап алу қажет. Сызбаны дұрыс оқу үшін барлық элементтердің беттерінің, зат- ты құрауыштардың қалай жасалатынын және оларды сызбада қалай салу керектігін білу керек, сонымен қатар олардың өзара қиылысу сызықтарын анықтай алу қажет.Берілген суретті қарай отыра, заттың элементтерінің бірқатар суреттерінің шеттері түзу сызықтармен шектелгенін көреміз. Бұл дегеніміз заттың бұл элементтері проекцияның екі жазықтығына екі түзу сызыққа проекциялана алады немесе тік және жазық пішінге проекциялана алады дегенді білдіреді (тікбұрыш). Тек жазықтар ғана осындай бет бола алады. Бірінші жағдайда жазықтықтар осы проекция жазықтықтарына перпенди- куляр болады, ал екіншісінде – екеуінің біріне параллель болады.Сонымен қатар, заттың үш элементі де проекцияның көлденең жазықтығына шеңбер түрінде проекцияланатынын, ал фронтальды жазықтыққа тікбұрыш түрінде проекцияланатынын анықтаймыз. Екі өзара перпендикуляр жазықтықтарда проекцияның көлденең жазықтығына пер- пендикуляр осі бар тік айналмалы цилиндр осылай салынады.Сонымен қатар, берілген заттың элементі проекцияның көлденең жазықтығына алтыбұрыш түрінде проекцияланатынын көреміз, ал фрон- тальды жазықтыққа тікбұрыш түрінде проекцияланады. Мұндай суретке призма ие, оның осі проекцияның көлденең жазықтығына перпендикуляр. Диаметрі 45 мм болатын цилиндрдің ішінде екі дөңес бар, 24 мм биіктікте басталады және оларға перпендикуляр екі дөңес бар, олар 56мм. биіктіктен басталады.Берілген затты шектейтін беттерді анықтаған соң, оны ойша бірнеше эле- менттерге бөлуге болады: негізгі бет – цилиндр және диаметрі 10 мм бо- латын төрт тесіп өтетін саңылау, шеңберде біркелкі орналасқан диаметрі 90 мм болатын саңылау, сонымен қатар ортасында 25 х 25 мм өлшемдегі шаршы саңылау;Табанында орналасқан алтыбұрышты призма – оның ішінде диаметрі 45 мм болатын цилиндрлік саңылау, оның ішінде табанның төменгі жағына дейін созылған 24 мм биіктіктегі дөңес бар, сонымен қатар оған перпенди- куляр екі дөңес, бұл дөңестер 56 мм биіктікте басталып, табанның төменгі бөлігінде аяқталады;Табанды алтыбұрышты призмамен жалғайтын қабырғалар.сурет  саңылау ҚолыКүні Жасағ. Текс. ПарақПарақтар БолатНГи Чкафедрасы Бекіт. сурет Осылайша затты ойша бөлшектеп (оқып) оның жетіспейтін суретінің бөлшектерін жіңішке сызықпен әрбір элементі бойынша сызуға кірісуге болады.Келтірілген мысалда заттың екі симметриялы жазықтығы бар, бұл түрлерді сәйкесінше тіліктермен қосуға мүмкіндік береді, және бір уақытта жасырын элементтердің көрінбейтін шеттерін көрсететін тіліктер салуға мүмкіндік береді (3.79 сурет).Бұл жерде жасырын элемент ретінде дөңестерімен орталық цилиндрлік саңылаулар және табаны бар цилиндрлік саңылаулар танылады. Бұл элементтерді анықтау қарапайым тіліктердің көмегімен жүзеге асырыла- ды, бұл тіліктер бөлшектің симметриясының жазықтықтарымен сәйкес келетін жазықтықтар арқылы жасалған. Түрдің немесе тіліктің толқынды сызықпен ішінара шектелуі проекциясы суреттің осімен сәйкес келетін қабырғаның болуына негізделеді.Қиюшы жазықтық табанды призмамен біріктіретін қабырғаны қиып өтеді, бірақ ол оның жанынан өтетіндіктен, қабырға штрихтал- майды. Табандағы саңылаулар қиюшы жазықтыққа түспейді, бірақ МЕМСТ белгілеген шарттылықтарға сәйкес, осы жазықтыққа «тартып шығарылады».Сызбаның өлшемдері келесі бөлімшеде жазылған ережелерге сәйкес қойылады.5.Өлшемдерді және олардың шекті ауытқуларын жазу Сызбаларда өлшемдерді көрсету қажеттілігі және олардыбелгілеуге қойылатын жалпы талаптарСызбаның барлық суреттері салынған суреттің пішіні туралы ақпарат береді де, оның өлшемі туралы ақпарат бермейді. Салынған заттың өлшемін және оның жекелеген бөліктерін анықтау үшін сызбада жазыла- тын сандық мәндер қолданылады.Сызықтық өлшемдер сызбаларда өлшем бірліктерсіз миллиметр бой- ынша көрсетіледі. Техникалық талаптар мен түсіндірме жазбалар сызба- ларында сызықтық өлшемдер өлшем бірліктермен болуы керек. Сызба жасалынған масштабтан тәуелсіз, барлық өлшемдер шынайы қойылады. МЕМСТ 6636–69 бойынша белгіленген қалыпты сызбалық өлшемдер 3.7 кестеде келтірілген.Бұрыштық өлшемдерді міндетті түрде өлшем бірлікпен көрсетеді (гра- дус, минут, секунд). МЕМСТ 8908–81 бойынша қалыпты бұрыштар 3.8 кестеде келтірілген.Өлшемдер шығару және өлшем жолдары арқылы, сонымен қатар сандық өлшемдер арқылы беріледі. Шығару және өлшемдық жолдар ретінде жіңішке қалыңдығы s/3 – s/2 аралығындағы сызықтар қолданылады. кестеҚалыпты сызықтық өлшемдер, мм1,0*1,05111,151,2'1,3141,51,6*1,71,81,92,0'2,12,22,42,5*2,62,83,03,2'3,43,63,84,0*4,24,54,85,0'5,35,66,06,3*6,77,17,58,0'8,5209,510*10,51111,512'13141516*17181920'21222425*26283032'34363840*42454850'53566063*57717580'852095100*105110120125'130140150160*170180190200'210220240250*260280300320'340360380400*420450480500'530560600630*670710750800'850900950Ескерту. Өлшемді таңдаған кезде алдымен жұлдызшалы сандарды, одан кейін штрихты сандарды, сосын асты сызылған сандарды, соңында сызылмағандарды таңдау керек.кестеҚалыпты бұрыштар1-й ряд2-й ряд3-й ряд1-й ряд2-й ряд3-й ряд1-й ряд2-й ряд3-й ряд0° 10° 70° 0°15' 12° 75° 0°30' 15° 80° 0°45' 18° 85° 1° 20° 90° 1°30' 22° 100° 2° 25° 110° 2°30'30° 120° 3° 35° 135° 4° 40° 150°5° 45° 165° 6° 50° 180° 7° 55° 270° 8° 60° 360° 9° 65° Ескерту. Бұрыштарды таңдаған кезде бірінші қатар екіншіге қарағанда сұранысқа ие, ал екіншіні үшіншіге қарағанда таңдаған дұрысырақ.Өлшемдік сызықтар мен сандарды жазудың негізгі ережелері МЕМСТ 2.307– 68* бойынша тағайындалады. Олардың негізгілерін қарастыратын боламыз. Өлшемдерді жазудың ережелері Шығару және өлшем сызықтарын салу, сандық өлшемдерді жазу. Тіксызықты кесіндінің өлшемін жазу барысында бұл кесіндіге параллель өлшем сызығын жүргізеді (суреттің сыртынан тыс жүргізген дұрысырақ), ал шығару сызығын перпендикуляр (3.80, а сурет) немесе басқа бір бұрыштың астына өлшем сызығына жазады (3.80, б сурет).Өлшем сызығын екі ұшынан да нұсқағышпен шектейді, олардың пішіні және элементтерінің мөлшерлі арақатынасы 3.81 суретте көрсетілген., б суретте көрсетілген нұсқағыштарды таңдаған дұрысырақ. Нұсқағыштардың өлшемдері сызбадағы барлық өлшемдерді көрсеткенде бірдей болуы керек.Нұсқағыш тек бір жағынан ғана жасалады, ал өлшем сызығы егер өлшемі жазылатын екінші элемент суретте болмаған жағдайда осьтің артынан жа- зылады (3.79 суретті қараңыз, Ø 45 және 25 өлшемдері).Өлшемді жазу барысында өлшем сызығының бұрышын оның жоғарғы бөлігінде ортасы бар доға түрінде сызады, ал шығару сызығы радиалды жүргізіледі (3.80, в суретті қараңыз). Шығару сызықтары нұсқағыштың соңында 1...5 мм шығып тұруы керек.Параллель өлшем сызықтары арасындағы ең аз арақашықтық – 7 мм, ал өлшем сызығы мен шеттің сызығы арасындағы арақашықтық – 10 мм бо- луы керек. Бұл орайда таңдалынып алынған арақашықтықты бір сызба үшін үнемі қолдану керек. Эскиздерді түсірген кезде осы екі арақашықтықты да 10 мм–ге тең етіп таңдаған жөн (дәптер қағазындағы екі тор көз) және өлшем сызықтарын тор көз сызықтары бойынша жүргізеді.Контурлық, осьтік, орталық және шығару сызықтарын өлшемдік сызық ретінде қолдануға болмайды. Сонымен қатар өлшемдік сызық контурлық, осьтік, орталық немесе шығару сызығының жалғасы ретінде де қолданылмауы керек (3.82 сурет).а б всурет  а бсурет Дұрыс есмес ДұрысОсьтік сызық өлшемдік ретінде қолданылған (Øа).Өлшемдік сызық контурлықтың жалғасы болып табылады (b өлшем).Өлшемдік сызықтардың бағыты сызба сызықтарының қиылысу нүктесімен шектеседі (b және с).суретШеңбер доғасының өлшемін жазу барысында өлшем сызығын доғаға ортақтастырып қояды, ал шығару сызықтарын осы доға бұрышының биссектрисасына параллель жүргізеді және өлшемдік санның үстіне белгісін қояды (3.83 сурет).Өлшем сызығының әртүрлі көлбеулігінде сызықтық өлшемдерді оның үстіне ортаға жақынырақ орналастырады (3.84 сурет). Штрихталған аумақта (30°) сәйкес өлшем саны шығару сызығында жазылады (20).Бұрыштық өлшемдерді 3.85 суреттекөрсетілгендейжазады (штрихталған аумақта шығару жолында). сурет сурет Сандық өлшемдерді қандайда бір сызба сызығымен қиып өтуге тый- ым салынады, яғни сандық өлшем жазылатын орында осьтік, орталық сызықтар және штрихтау сызықтары үзіліп қалады (3.86, а сурет). Кон- тур сызықтарын сандық өлшемдерді енгізу үшін үзуге болмайды және сандық, шығару және орталық сызықтардың қиылысу орнында жазуға болмайды. Өлшем сызығының нұсқағышы сызбаның ешбір сызығымен қиылыспауы керек. Кез келген сызық нұсқағышпен қиылысқан кезде үзіліп қалады (3.86, б сурет).Бір–бірінен аз қашықтықта бірнеше параллель немесе орталықтандырылған өлшем сызықтарын жазған кезде сандық өлшемді оның үстіне олардың ортасына қарағанда шахмат реттілігімен жазу керек. Және де кіші өлшемдер суреттің контурына жақын орналасса, үлкендері өлшемдік және шығару сызықтарының қиылысуын болдырмас үшін алыс орналасады (3.87 сурет).Бөлшектің жекелеген элементтерінің пішінін және олардың өзара ор- наласуын анықтайтын сандық өлшем бөлшекті дайындау мүмкіндігін қамтамасыз етуге жеткілікті болуы керек. Суретте бір элементтің өлшемдерін қайталай беруге жол берілмейді, сонымен қатар оны техникалық талаптарда да қайталамау керек.Сызбаның осы түріне міндетті емес, бірақ қолдану қолайлылығы үшін қолданылатын өлшемдер анықтамалық өлшемдер деп аталады және сыз- баларда жүлдызша түрінде белгіленеді (3.88 сурет), ал техникалық талап- тарда сызбада «*Анықтамаға арналған өлшем» деген жазба қойылады.Үзікті суреттерде өлшем сызығы үзілмейді (3.89 сурет).Түрді тілікпен біріктірген кезде сыртқы және ішкі сызбаларға жататын өлшемдерді шетке топтастырған жөн (3.90 сурет). а сурет б сурет  а бсуретсурет 3.89 сурет сурет Егер түрді немесе симметриялы заттың немесе жеке симметриялы орналасқан элементтің тілігін симметрия осіне дейін немесе үзіп сала- ды, осы элементтерге қатысты өлшем сызықтарын үзікпен жүргізеді және үзік сызықтарын да жүргізеді (3.79 және 3.90 суреттерді қараңыз).Бірнеше суретке ие болғанда бір құрылымдық элементке жата- тын барлық өлшемдерді бір орында топтастыру керек және аталған элементтің геометриялық пішіні қай суретте толығырақ болса, сол суретте салу керек (3.91 сурет).Дөңгелектеу бұрыш немесе дөңгеленген доғаның жоғарғы жағының ко- ординатасын сызу керек болса, онда шығару сызығын дөңгелек бұрыштың жақтарының қиылысу нүктесінен дөңгелек доғаның ортасына дейін жүргізеді (3.92 сурет).Егер шығару сызығы контурлықпен өте аз бұрыш жасаса, онда оларды тік бұрышпен жүргізбейді. Бұл орайда өлшем сызығын өлшемі көрсетілген кесіндіге параллель жүргізеді, ал шығару сызықтарын өлшем сызығымен бірге параллелограмм жасайтындай етіп жүргізеді (3.93 сурет).Тізбектеліп орналасқан өлшем сызығында орын жетіспесе, олардың нұсқағыштарын кертпе таңба арқылы алмастырады, ол оларға 45° бұрышпен жасалады (3.94, а сурет) немесе анық нүктелермен жасалады (3.94, б сурет).Сандық өлшемді жазу үшін өлшемдік сызықтың үстінде орын жетіспесе, онда 3.95 суретте көрсетілгендей, өлшемдерді шығарады, ал егер нұсқағыш үшін орын жетіспесе, 3.96 суретте көрсетілгендей жасайды. сурет 3.92 сурет  а б3.93 сурет 3.94 сурет 3.95 суретДиаметрді, радиусты, шаршыны, конустықты, еңкіштікті және доғаны белгілеу. Сызбада қолданылатын белгілердің жазылуы және олардың сандық өлшемге салыстырмалы түрдегі арақатынасы 3.16 сурет- те көрсетілген.Диаметр. Сызбада цилиндрлік беттер тік сызықпен сызылған шеңберді көрсететін Ø белгісімен белгіленеді. Тік сызықтың биіктігі мен көлбеулігі сандық өлшемнің биіктігімен және көлбеулігімен бірдей болады, ал шеңбердің диаметрі сандардың биіктінің 5/7 тең. Диаметр белгісі өлшем сызығының үстіне және сандық өлшемнің алдына салынады. Цилиндрлік беттің диаметрін оның осі сызыққа проекцияланатын суретке салу керек, яғни пайда болған сызықтардың арасына (3.90 сурет). Өлшемдік сызықты бұл орайда шеңбер толық бейнеленген бе, жоқ па оған тәуелсіз үзікпен белгілеуге рұқсат беріледі. Және де үзік шеңбердің ортасынан әрі қарай жүргізіледі. Диаметр өлшемінің шеңберге орналасуына жол беріледі (3.95 сурет).Егер бөлшекте бірнеше цилиндрлік бірдей саңылаулар болса, онда өлшем олардың барлығының жалпы санымен көрсетіледі (3.97 және 3.114 суреттер).3.9 кестеде МЕМСТ 6636–69 бойынша қалыпты сандар қатары берілген, оларды диаметр өлшемін таңдау барысында қолданады.Радиус. Радиусты білдіретін сандық өлшемнің алдына барлық жағдайда латынның бас әрпі R (мысалы, R25) қойылады. Бұл әріптің биіктігі және сандық өлшемнің биіктігі бірдей болулары керек.суретте сыртқы шеңбер доғасының өлшемін жазу мысалы келтірілсе,суретте – ішкінікі көрсетілген. Бұл орайда радиустың өлшемдік сызығы доға шынайы мәнге проекцияланған суретке жазылады. 3.98 және        3.96 сурет 3.97 сурет3.99 суреттерден шығатыны, радиустың өлшемдік сызығы шынайы ради- ус бағытына орналасуы керек және контур (немесе шығару) сызығымен шектесетін бір нұсқағышпен аяқталуы керек. Сандық өлшемдерді өлшем сызығының әрқалай орналасуы жағдайында белгілеу сызбаны оқуда ба- рынша қолайлылық тудыруы керек.3.9 кестеЖалпы қолданыстағы қалыпты диаметрлер, мм0,5311213552781051552103104100,83,512223655801101602203204201413233858821151652303304301,24,514244060851201702403404401,5515254262881251752503504501,8616264465901301802603604602717284568921351852703704702,2818304670951401902803804802,5919324872981451952903904902,81020345075100150200300400500 сурет сурет Радиустардың бірнеше өлшем сызықтарын бір ортадан жүргізгенде олар бір түзудің бойында жатпаулары керек (3.100 сурет).Егер үлкен радиустағы доғаның ортасын жүргізу керек болса, онда оны доғаға жақындатуға болады, ал өлшем сызығын 90° бұрышпен еңкіштетіп көрсетуге болады (3.101 сурет).Қажет болған жағдайда шеңбер доғасының орналасуын орталық сызықтардың (+) немесе шығару сызықтарының қиылысуымен белгілейді (3.102 сурет).Сызбадағы домалақ, еңкіш немесе өзге де сондай элементтердің радиу- стары бірдей болса немесе бір радиус басым болса, онда бұл белгілерді су- ретке салғаннан гөрі, оларды техникалық талаптарға «Радиус дөңгеленген 4 мм», «Көлбеуленген жердің ішкі радиусы 10 мм» «Көрсетілмеген 8 мм радиус» деген секілді жазбалармен білдіруге кеңес беріледі.Домалақтардың қалыпты радиустары МЕМСТ 10948–64 сәйкес, 3.10 ке- стеде берілген.Шаршы. Шаршының енін анықтайтын сандық өлшемнің алдына □белгісін қояды, оның биіктігі сандық өлшемнің биіктігімен бірдей бола- ды. Оны әдетте шаршы натурал шамада проекцияланбайтын суретке са- лады (3.103 сурет).сурет 3.101 сурет 3.102 сурет 3.10 кестеДомалақтардың қалыпты радиустары, мм 0,20,40,611,62,54610162540601001602500,30,50,81,223581220325080125200 Бұл орайда беттің жазық жағы сызбада жіңішке сызықпен көрсетілген диагональ ретінде белгіленеді.Натурал шамаға проекцияланған шаршының суретінде екі өлшемді көрсеткен дұрыс, олар оның жақтарына тең болуы керек (3.104 сурет), бірақ шаршының белгісімен бірге қоюға да рұқсат етіледі.Конусностық. Конустықты анықтайтын сандық өлшемнің алдына белгісін қояды, ол табаны 4/10h болатын, ал биіктігі – 6/10h болатын теңбүйірлі үшбұрыш болып табылады.Көлбеу. Белгілі бір бағытқа қатысты жазықтықты білдіретін түзудің көлбеулігін анықтайтын сандық өлшемнің алдына белгісін қояды, бұл белгінің жоғарғы төбесі көлбеу жаққа бағытталуы керек. Сызықтың бұрыштарының арасындағы арақашықтық 4/10h тең, ал ұзындығы – 6/10h (3.16 суретті қараңыз).Сфера. Сфераның диаметрінің немесе радиусының сандық өлшемінің алдына Ø немесе R белгілері қойылады (3.105 сурет). Сфераның сандық өлшемнің биіктігіне тең диаметр мен шеңбері бар белгісі оның алдына егер сфераны өзге белгілерден ажырату қиын болған жағдайда қойылады, яғни ол кезде OR10 немесе OØ15 деген жазуды жазады. Сфераның белгісін сөзбен алмастыруға болады, мысалы, «Сфера R10».Доға. Доға шеңберінің өлшемін жазарда сандық өлшемнің үстіне үнемі белгісі қойылады (3.83 сурет).Жүздердің өлшемін жазу. Жүз деп тұтас өзектің, саңылаулардың, брустың және беттің жиектері аталады. Сызбада ол екі сызықтық (3.106 сурет) немесе бір сызықтық және бір бұрыштық өлшеммен анықталады (3.107 сурет).45° бұрышқа еңкіш жүз көбейту белгісі арқылы жазылған сызықтық және бұрыштық өлшемдермен белгіленеді (3.108 сурет).3.103 сурет 3.104 сурет    3.105 сурет 3.106 сурет Көлбеуді салу және оның белгіленуі. Көлбеу деп бір түзудің екіншісіне қатысты еңкіштігін сипаттайтын шаманы атайды. 3.109 су- ретте ОА түзуіне α бұрышпен жүргізілген ОВ түзуінің көлбеуі берілген, ол АВО үшбұрышының тікбұрышты катеттерінің арақатынасы арқылы анықталады:S = АВ: АО = b : а = tgα.Көлбеу бөлшекпен көрсетіледі, оның алымы бірлікке тең болады не- месе пайызбен көрсетіледі. Пайызбен көрсетілген көлбеу бөлшекпен көрсетілген көлбеумен формула арқылы байланысадыS% = S х 100.Сонымен, мысалы, егер S = 1:5 болса, ондаS % = _1_ 100 = 20%.5Көлбеу түзуге берілген көлбеумен белгілі бір түзуді жүргізу үшін мы- салы 1:3 арқатынасында, келесіні жүзеге асырады (3.110, а сурет). О нүктесінен көлденең түзудің бойынан үш бірдей кесіндіні бөліп алады. Пайда болған А нүктесінен ОА кесіндісіне перпендикуляр тұрғызады және оның бойынан бір кесіндіні белгілеп алады. ОВ түзуінің ОА түзуіне қатысты алғандағы көлбеулігі 1:3 тең болады.3.110, б суретте көлбеудің пайызбен (25%) берілген түрі көрсетілген, яғни ОВ гипотенузасы ОА көлденең катетіне 25% бұрышпен жасалған тікбұрышты үшбұрыш берілген (АВ катетінің АО катетіне арақатынасы 1:4 немесе 25 % пайызға тең). сурет   сурет 3.109 сурет 3.110 суретКөлбеулікті шығару жолында немесе тікелей көлбеу сызығының суретінде көрсетеді. Ол үшін сандық өлшемнің алдына сүйір бұрышы көлбеу жаққа бағытталған белгіні қояды. Стандартты көлбеу мәндері 3.11 кестеде берілген.Конустықты салу және оның мәндері. Конустық деп табаны тік конустың шеңбері диаметрінің оның биіктігіне арақатынасы айтылады (3.111, а сурет), яғни С = D/H = 2tgα, Қалыпты конустықтар және көлбеулер 3.11 кесте Конустық С,көлбеу SКонустың бұрышы 2αКөлбеудің бұрышы αКонустық С,көлбеу SКонустың бұрышы 2αКөлбеудің бұрышы α1:2000°17'11"0°8'36"1:78°10'16"4°5'8"1:1000°34'23"0°17'11"1:511°25'16"5°42'38"1:501°8'45"0°34'23"1:318°55'29"9°27'44"1:301°54'35"0°54'17"1:1,86630°15°1:202°5151"1°25'56"1:1,20745°22°30'1:153°49'6"1°54'33"1:0,86660°30°1:124°46'19"2°23'9"1:0,65275°37°30'1:105°43'29"2°51'45"1:0,50090°45°1:87°9'10"3°34'35"1:0,289120°60°  а 3.111 сурет б суретТік конустың екі көлденең түзуінің диаметрмен айырмашылығының олардың арақашықтығына арақатынасы, яғниC = (D – d)/L = 2tgα.Конустың құрауыштарының берілген конустықпен құрылуы екі көлбеу түзудің сызылуымен сәйкес келедіКонустың осіне қатысты S = C/2 (3.111, б сурет).Конустық көлбеу секілді қарапайым алым бірлігі арқылы бөлшекпен көрсетіледі. Конустықты білдіретін шаманың алдына сызбада белгісін қояды, оның сүйір бұрышы конустың төбесіне қаратылуы керек. Конустықтың белгісі және мәнін конустың осьтік сызығының үстіне жазы- лады немесе шығару сызығында жазылады (3.112 сурет). Стандартталған (МЕМСТ 8593–81) конустықтың мәні 3.11 кестеде келтірілген.Бірнеше бірдей элементтердің мәндерінің орналасуы. Бөлшекте бірнеше бірдей элемент болса, өлшемді бір рет қояды және олардың санын көрсетеді (3.113, а сурет). Егер бөлшектердің жүздері бірдей және симме- триялы орналасқан болса, онда өлшемдерді олардың санын көрсетпей бір рет көрсетеді (3.113, б сурет).Шеңбер бойына біркелкі орналасқан элементтердің өзара орнын көрсететін бұрыштық өлшемдердің орнына олардың санын көрсетеді (3.114 сурет). Симметриялы бөлшектердің симметриялы орналасқан саңылау абсурет 3.114 сурет саңылауларының орнын анықтайтын өлшемдерді 3.115 суретте көрсетілгендей белгілейді.Орналасуы саңылаумен байланысты бөлшектердің элементтері болған жағдайда оның біреуін осы элементпен бұрыштық өлшеммен байланы- стырады (3.116 сурет).Бұйымның әртүрлі бөліктерінде орналасқан бірдей элементтерді (мыса- лы, саңылаулар) егер олардың арасында арақашықтық болмаса (3.117, а сурет) немесе олар жіңішке тұтас сызықтармен байланысқан болса (3.117, б сурет), онда оларды бір элемент ретінде қарастырады. Шеңбер бойына біркелкі орналасқан элементтердің бұрыштық өлшемдерін көрсетпейді. Заттың элементтері (саңылаулар) бірдей орналасқан жағдайда олардың көршілестерінің арақашықтығын көрсету керек немесе шеткілердің арасындағы аралық сандардың бірінің өлшеміне көбейтіндісін көрсету ке- рек (3.118 сурет).3.115 сурет 3.116 сурет Өлшемдер саны көп болған жағдайда оларды 3.119 суретте көрсетілгендей жазуға жол беріледі, яғни 0 белгісінен жалпы өлшемдік сызықты жүргізу керек және сандық өлшемдерді шығару сызығының аяғына соның бағытымен қою керек. саңы- лаусурет саңы- лау суретсурет  сурет суретБөлшекті бір проекцияға салғанда оның қалыңдығы (S 0,4) немесе ұзындығы (L 200) 3.120 суретте көрсетілгендей жазылады.Бөлшектің жақтарының немесе тікбұрышты қималы саңылауының өлшемін көбейту белгісі арқылы шығару сызығында жазады. Бұл орай- да алдыңғы орынға тікбұрыштың шығару сызығы жүргізілетін жағының өлшемі қойылады (3.121 сурет).Өлшемдердің шекті ауытқуларын жазуЕсептеулер мен бұйымдарды құрастыру барысында алынған өлшем шартты өлшем деп атайды. Номиналды өлшемдерді бөлшектерді жа- сау барысында нақты дәлдікпен алу мүмкін емес, мысалы, құрылғының және құралдың ескіруі, өңдеу барысында бөлшектің өзінің бұзылуы не- месе өлшеу құралдарының олқылықтары себеп болады. Сәйкесінше, дай- ындап болғаннан кейін бөлшектің шынайы өлшемі шартты өлшемнен айырмашылыққа ие болады.Өлшемдердің шекті ауытқулары шектер мен қондырғылардың бірыңғай жүйесіне сәйкес белгіленеді.Сызбаларда шекті ауытқуларды шартты өлшемдерден кейін көрсетеді. Бөлшектердің сызықтық және бұрыштық өлшемдерінің шекті ауытқуларын төменгі дәлдікке қарағанда оларды шартты өлшемдерден кейін жазбай, оны тек сызбаның техникалық талаптарында жазбамен көрсетуге жол беріледі. Бұл орайда жазба бірауыздан шекті ауытқудың мәні мен белгілерін анықтауы керек. МЕМСТ 25346–92 немесе МЕМСТ 25670–83 (дәлдік сыныбы бойынша) бойынша сызықтық өлшемдердің шекті ауытқулары туралы жалпы жазба- да бұл ауытқулардың шартты белгілері көрсетілуі керек. Квалитет (дәлдік дәрежесі) бойынша тағайындалған симметриялық шекті ауытқуларды ІT/2 белгісімен белгілейді және квалитеттің нөмірін көрсетеді.Дөңгелек саңылаулар мен біліктерге (МЕМСТ 25670–83 бойынша 4– нұсқа) ғана тағайындалған квалитет бойынша біржақты шекті ауытқулар диаметрдің (Ø) белгісімен толықтырылады.МЕМСТ 25670–83 бойынша 14–квалитетке арналған және (неме- се) «орташа» дәлдік сыныбына арналған шекті ауытқулардың жалпы жазбаларының мысалы 3.12 кестеде көрсетілген.Егер сызықтық өлшемнің барлық шекті ауытқулары тікелей шартты өлшемнен кейін көрсетілетін болса, онда дөңгелектердің, ойықтардың және бұрыштардың радиустарының көрсетілмеген шекті ауытқулары 12– ден16–ға дейінгі квалитеттер үшін МЕМСТ 25670–83 сәйкес келуі керек және сызбада ол туралы көрсетілмейді.Сызбада сызықтық өлшемдердің шекті ауытқулары МЕМСТ 25346–82 бойынша рұқсат етілген жолдарда шартты белгілермен жазылады, мысалы, 18Н7, 12е8 немесе сандық мәндермен көрсетіледі, мысалы, 18–0 032, 12–0 059, немесе оң жаққа жақша ішіне олардың сандық мәнін жазаотыра рұқсат етілген жолда шартты белгілермен жазылады, мысалы,18Н7(+0,018), 12е8(–0,032).кестеӨлшемдердің шекті ауытқуының жалпы жазбаларының мысалдарыНұсқаЖалпы жазба үшін шекті ауытқуларБілік өлшеміСаңылаулар өлшеміБіліктер мен саңылауларға жатпайтын элементтердің өлшемідөңгелек (диаметр)Қалған- дарыдөңгелек (диаметр)Қалған- дары1–ІT+ІT t/22– t+t t/23t/2 4–ІTt/2 t/2Ескерту. 2–ші нұсқаны қолдануға кеңес берілмейді. Қалыптасқан белгілеулер:–ІT – нақтылы өлшемнен квалитет бойынша минусқа дейін біржақты шекті ауытқулар (h білігіне сәйкес келеді);+ІT – нақтылы өлшемнен квалитет бойынша плюсқа дейін біржақты шекті ауытқулар (H саңылауына сәйкес);–t – нақтылы өлшемнен дәлдік квалитеті бойынша минусқа дейін біржақты шекті ауытқулар;+t – нақтылы өлшемнен дәлдік квалитеті бойынша плюсқа дейін біржақты шекті ауытқулар;t – дәлдік санаты бойынша симметриялық шекті ауытқулар. кесте Сызба жолында өлшемдердің шекті ауытқуларының көрсетілуіӨлшемШекті ауытқу, мм18H7+0,01812e8-0,032-0,059 Шекті ауытқулардың сандық өлшемдерін сызбаның бос жолағында орналасқан орынға кесте түрінде көрсетуге де болады (3.13 кесте).Нақтылы өлшемдерді әріптік белгілеу барысында олардың арасына сызық қойып жазуға болады, мысалы D –H11.Өлшемдердің шекті ауытқуларын белгілеу барысында олардың сандық мәндерін келесі жағдайларда көрсету міндетті:МЕМСТ 6636–69 сәйкес қалыпты сызықтық мәндердің қатарына жатпай- тын өлшемдер берілген кезде (3.7 кестені қараңыз), мысалы, 41,5Н7(+0,025); МЕМСТ 25347–82 бойынша қарастылмаған шартты белгілер болған жағдайда, мысалы пластмасса бөлшектерінің өлшемдерін көрсету ба- рысында, оның шекті ауытқуы МЕМСТ 25349–82 бойынша белгіленеді(3.122 сурет);Симметриялы емес рұқсат жолағындағы ойық өлшемі жағдайында (3.123 сурет).Шекті ауытқулардың сандық мәндерін Б типіндегі қаріптермен 3.124 суретте көрсетілгендей шартты өлшем сандарынан бір сатыға төмен өлшеммен немесе онымен бірдей өлшемде жазады. Бұрыштық өлшемнің шекті ауытқуларын тек сандық мәндермен көрсетеді (3.125 сурет).Шекті ауытқуларды жазу барысында жоғарғы сандық мәндерді астыңғылардың астына орналасты- рады, ал нөлге тең шекті ауытқулар көрсетілмейді, мысалы, 50+0,03; 50+0,093; 50 . –0,11 –0,193 -0,2 Рұқсат етілген жолдардың симметриялық орналасу- ында ауытқулардың абсолютті мәнін белгісімен бір рет көрсетеді, бұл ретті ауытқуды білдіретін сандардың биіктігі шартты өлшемнің қарпінің биіктігіне тең бо- луы керек, мысалы, 60 0,23.Ондық бөлшекті сандық мәндермен көрсетілген шекті ауытқуларды соңғы мәні бар санға дейін аяғына шейін жазады, бұл орайда сандық белгілерді жоғарғы және төменгі ауытқуларда нөлді қоса отыра жазады 3.122 сурет (3.122 сурет). Мысалы, +0,15-0,03 -0,080-0,142 а 3.123 сурет б а3.124 сурет Жинақтық сызбада көрсетілген бөлшектердің өлшемдерінің шекті ауытқуы келесі тәсілдердің бірімен жазылады:а) бөлшек түрінде, алымында саңылаудың рұқсат етілген жолағының шартты белгісі, ал бөлімінде біліктің рұқсат етілген жолағының шартты белгісі көрсетіледі, мысалы, 50Н11 гили 50Н11/h11 (3.126, а сурет);б) бөлшек түрінде, алымында саңылаудың шекті ауытқуының сандық мәндері, ал бөлімінде біліктің шекті ауытқуының сандық мәндері көрсетіледі (3.126, б сурет);в) бөлшек түрінде, алымында саңылаудың рұқсат жолағының шарт- ты белгіленуін көрсетеді және оң жағынан оныңсандық мәнін жақшаның ішіне жазып қояды, ал бөлімінде біліктің рұқсат жолағының шарт- ты белгілерін және оның оң жағына жақша ішіне сандық мәнін жазып көрсетеді (3.127 сурет);г) Ұштасқан бөлшектердің тек біреуінің ғана шекті ауытқуын және бұл ауытқулар қандай бөлшеккке тиесілі екенін түсіндіре көрсете оты- ра (3.128 сурет) техникалық талаптарда мынандайжазбалар қалдырады: «*Анықтамалық өлшемдер». 3.125 сурет суретсурет 3.128 суретБір шартты өлшемді беттің аумағына әртүрлі шекті ауытқуларды белгілесе, олардың арасындағы шекті тұтас жіңішке сызықпен жүргізеді, ал шартты өлшемді сәйкесінше шекті ауытқулармен әрбір алаң үшін жеке көрсетеді (3.129, а сурет). Суреттің штрихталған бөлігі арқылы мұндай аумақтардың шектерінің сызықтарын жүргізудің қажеті жоқ (3.129, б сурет).Егер бір бөлшектің бірдей элементтерінің өлшемдерінің ауытқуын рұқсат етілген жолақ шегінде шектеу қажет болса (3.130, а сурет) неме- се қайталатын элементтер арасындағы арақашықтық олқылықтары мәнін шектеу қажет болса (3.130, б сурет), онда бұл мәліметтерді техникалық та- лаптарда көрсетеді, яғни бірінші жағдайда «*Өлшемдердің айырмасы 0,1 мм» деген жазба жазады, ал екінші жағдайда «Ұштаспайтын кез келген тістер арасындағы арақашықтықтың шекті ауытқуы 0,1 мм» деген жаз- ба жазады.Бір ғана шекті мәнді жазу керек болса (екіншісі көбейту немесе азай- ту жағымен қандайда бір жағдаймен шектелген), онда сандық өлшемнен кейін сәйкесінше max немесе mіn деп жазады (3.131 сурет).Техникалық талаптарда шекті өлшемдерді көрсетуде саңылаулардың, тартылыстардың, бос жүрістердің және басқа да элементтердің жиынтық сызбаларында «Жұдырықшаның осьтік жылжуы 0,3...1,2 мм төзеді» деген типтегі жазумен көрсетуге болады. Саңылау осьтерінің орналасуының шекті ауытқуы екі тәсілмен көрсетіледі: МЕМСТ 2.308–79* талаптарына сәйкес саңылау осьтерінің позициялық көрсетілуі және осьтерді үйлестіруші өлшемдердің шекті жазбалары тәсілімен (3.132 сурет).3.129 сурет3.30 сурет3.131 сурет а 3.132 сурет б саңы- лау 3.133 суретБұл ретте 3.132, а суретіне техникалық талаптарда мынадай жазба жа- зады: «Кез келген екі саңылаудың осьтерінің арасы өлшемінің шекті ауытқуы 0,35 мм; А жазықтығынан соьтердің жылжуы 0,18 мм–ден артық емес», ал 3.132, б суретіне – «Кез келген екі саңылаудың осьтерінің арасындағы диагональ бойынша өлшемдердің шекті ауытқуы 0,5 мм».Егер осьтердің орналасуы тәуелді болса, онда үйлестіруші осьтердің өлшемдерінің шекті ауытқууынан кейін тәуелді шектің белгісін қою ке- рек  (3.133 сурет). Сызбада пішін мен беттердің орналасу шектері бойынша тапсырмалар Дайындалған бөлшектің әрқашан шынайы геометриялық пішіндерден және беттерінің орналасуы жағынан ауытқушылығы болады.Сызбаларда барлық өндіріс өнімдерінің пішін шектері мен беттерінің орналасуын МЕМСТ 2.308–79*, терминдері мен анықтамаларын МЕМСТ 24643–81, ал көрсетілмеген шектерді МЕМСТ 25069–81 анықтайды.Пішін шектері және беттердің орналасуы сызбаларда шартты белгілермен көрсетіледі немесе техникалық талаптарға жазба жазады. Шартты белгілерді қолданған дұрысырақ.Шектердің түрлері сызбада 3.14 кестеде көрсетілген белгілермен (графикалық символдармен) белгіленеді, ал бұл белгілердің өлшемдері және олардың суреттері 3.134 суретте көрсетілген.Жекелеген графикалық белгілер тағайындалмаған пішіннің қосынды шектері және беттердің орналасуын қосымша шектердің белгілерімен келесі тәсілмен көрсетеді: алдымен орналасу шегі белгісін қояды, оданкейін пішіннің шегі белгісін қояды, мысалы //□ – параллельдік пенжазықтықтың шектерінің қосынды орналасуы белгісі. Пішін мен орнала-су шектерін сызбаның техникалық талаптарында әдетте аталған шектің белгісі болмаған жағдайларда жазады. 3.14 кестеШек түрлерінің графикалық суреттеріШектің тобыШектің түріБелгісі Пішін шегіТіксызықтық шегі Жазықтық шегі Дөңгелек шегі Цилиндр шегіБойлық қима көрінісінің шегі   Орналасу шегіПараллельдік шегі Перпендикулярлық шегі Көлбеулік шегіОсьтестік шегіСимметриялық шегі  Позиция шегі Осьтердің қиылысу шегі  Пішін мен орналасудың қосынды шегіБерілген бағытта радиалдық және қапталдық соғу шегі Толық радиалдық және толық қапталдық соғу шегі Берілген профиль пішіні шегі Берілген беттің пішіні шегі         Аталған жағдайда мәліметтерді келтіру реті мынадай: шектің түрі; мәлімет келтіріліп отырған беттің немесе өзге элементтің белгіленуі (бетті білдіретін әріптік белгілеулер немесе конструктивті атаулар); мм арқылы шектің сандық мәні; шектің берілген негізін белгілеу (орналасу шектері және пішіндер мен орналасулардың қосынды шектері үшін); пішін және орналасу шектерінің тәуелділігін көрсету (сәйкесінше жағдайларда).Пішін және орналасу шектерінің белгілерін жазу. Пішіндер мен орналасулардың шектерінің шартты белгілері тікбұрышты жиекте, екі (3.135 сурет) немесе одан да көп бөліктерге (3.136 сурет) бөлу арқылы көрсетеді. Бірінші бөлікке 3.14 кестедегі шек түрінің белгісін жазса, ал екінші бөлікке мм арқылы шектің сандық мәнін жазады, ал үшінші және келесі бөліктерге орналасу шегі байланысқан негіздің немесе беттердің әріптік белгіленулерін жазады. Жиектерді тұтас жіңішке сызықтармен сызады (3.134 суретті қараңыз). Жиекке жазылған сандар, әріптер және белгілер биіктігі бойынша сандық өлшемге тең болуы керек.Әдетте жиекті көлденең орналастырады және де егер ол көлденең орналасқанда сызбаны қараңғылап тұрса, тігінен орналастыруға да жол беріледі. Жиекті қандайда бір сызықпен қиып өтуге болмайды.Шекті ауытқуға байланысы бар элементпен жиекті нұсқағышпен аяқталатын тұтас жіңішке сызықпен біріктіреді (3.137 сурет). Бұл рет- те байланыстырғыш сызықтың нұсқағышпен аяқталатын кесіндісінің бағыты ауытқуды өлшеу бағытына сәйкес келуі керек. Байланыстырғыш сызықты жиектен бұрудың тәсілдері 3.138 суретте көрсетілген. Қажет болған жағдайда байланыстырғыш сызықты жиектің екінші (соңғы) бөлігінен (3.139, а сурет) және бөлшектің материалы жағынан (3.139, б сурет) жүргізуге болады.Егер шек бетке немесе оның профиліне жататын болса, онда жиекті беттің контур сызығымен байланыстырады (3.140, а сурет) немесе оның жалғасыменбайланыстырады (3.140, бсурет). Бұл орайдабайланыстырғыш сызық өлшем сызығының жалғасы болмауы керек.Шек оське немесе симметрия жазықтығына тиесілі болса, онда байланыстырғыш сызық өлшем сызығының жалғасы болуы керек (3.41, а, б суреттер).      3.135 сурет 3.136 сурет 3.137 сурет        сурет сурет а 3.140 сурет б Орын жетіспеген жағдайда өлшем сызығының нұсқағышын байланыстырғыш сызықтың нұсқағышымен біріктіреді (3.41, в сурет).Егер элементтің өлшемі бір рет көрсетілсе, онда пішін мен орнала- су шектерін шартты көрсетуге арналған аталған элементтің өлшем сызықтарында оны көрсетпейді. Өлшемсіз өлшем сызығын пішін мен орналасудың шектерінің шартты белгіленуінің құрамдас бөлігі ретінде қарастыруға болады (3.142 сурет). Егер шек бұранданың бүйір жақтарына қатысты болса, жиекті 3.143, а су- рет бойынша суретпен біріктіреді, ал егер шек бұранданың осіне қатысты болса, онда 3.143, б суретте көрсетілгендей оны суретпен біріктіреді.Шек ортақ оське немесе симметрия жазықтығына қатысты болғанда және сызбадан берілген симметрия осі (жазықтық) қандай беттер үшін ортақ болып табылатыны анық болса, онда жиекті симметрия осімен (жазықтығымен) біріктіреді (3.144 сурет).Шектің сандық мәнінің алдына мыналарды қою керек:егер шеңберлік немесе цилиндрлік жазықты диаметрмен анықтаса Ø белгісін қою керек (3.145, а сурет); сурет сурет а бсурет  сурет а б вг дсурет  а б в   гсурет R символы, егер шеңбер және цилиндр жазығын радиуспен анықтаса (3.145, б сурет);Т символы, егер симметриялық шегін, осьтердің қиылысуын, берілген профильдің пішінін және берілген беттің пішінін, сонымен қатар позициялық шектерді (позициялық шектің аумағы параллель түзулермен немесе жазықтықтармен шектелген жағдайда) диаметрлік шамамен көрсеткен жағдайда (3.45, в сурет);Т/2 символы, Т символын қойған жағдайдағы барлық шектердің түрлеріне, егер оларды радиалды шамамен көрсететін болса (3.145, г су- рет);«сфера» сөзі және Ø белгісі немесе R символы, егер шектің аумағы сфералық болса (3.145, д сурет).Жиекте көрсетілген пішін мен беттердің орналасуының шектерінің сандық мәндері (3.146, а сурет) жазықтықтың барлық ұзындығына қатысты болады. Егер шек берілген ұзындықтың бетіне ғана қатысты болса, онда бұл ұзындықты (аумақты) шектің жанында көрсетеді және одан көлбеу сызықпен бөледі (3.146, б, в суреттер), ол жиектің сызығына тимеуі керек. Элементтің белгілі бір жерінде орналасқан беттің ұзындығы бойынша шекті белгілеу ке- рек болса, онда бұл аумақты штрихпунктирлі сызық арқылы белгілеп, оны өлшеммен шектейді (3.147 сурет).Егер орналасу шегінің шығыңқы аумағын белгілеу керек болса, онда сандық мәннен кейін ® символын қояды (3.148 сурет). сурет Элементтің шығыңқы бөлігінің контуры жіңішке тұтас жазықпен шек- телсе, ал шығыңқы аумақтың ұзындығы мен орналасуын өлшеммен шектейді.Шектің жиегінде келтірілген қосымша мәліметтер мен жазбаларды жиектің үстіне, астына немесе 3.149 суретте көрсетілгендей етіп жазады.Егер қандайда бір элемент үшін шектің екі түрін белгілеу керек бол- са, онда жиектерді біріктіруге және оларды 3.150 суретте (үстінде) көрсетілгендей етіп орналастыруға болады.сурет Ойыстыққы жол берілмйді сурет 3.150 сурет 3.151 сурет Бет үшін бір уақытта пішін немесе ор- наласу шегінің шартты белгілерімен қатар оның әріптік белгіленулерін қатар көрсету керек болса, онда екі шартты белгілерімен жиекті байланыстырушы сызықтың жанына орналастыруға рұқсат етіледі (3.150 сурет, төменгі жағы).Бір белгімен белгіленген, бірдей сандық мәнге ие және бір базаға жата- тын, қайталанатын бірдей және әртүрлі шектердің түрлерін жиекте бір рет белгілеуге болады, одан бір байланыс сызығы тармақтанып барлық элементтерге таратылады (3.151 сурет).Симметриялық бөлшектерде симметриялы орналасқан пішіндер мен орналасулардың шектері бір рет қана көрсетіледі.Сызбаларда базаларды байланыстырғыш сызықтарды жиектермен бай- ланыстыратын қарайтылған теңқабырғалы үшбұрышпен белгілейді (3.150,суреттер). Үшбұрыштың биіктігі сызбадағы сандық өлшемдердің биіктігіне тең. ЭЕМ арқылы сызбаларды орындау барысында үшбұрышты қарайтпауға болады.Беттің қажет етілген кедір–бұдырлығын сызбаларда көрсетуКедір–бұдырлық және оның параметрлері туралы түсінік. Бөлшектің беті үнемі кішігірім шығыңқылықтар мен ойықтардан (микробұдырлар) тұратын бұдырлықтарға ие. Мұндай бұдырлықтардың өлшемдері бір бөлшектерде көп, ал екіншілерінде аз болуы мүмкін, бұл олардың өңделу түріне байланысты болады. Мұндай жағдайда беттің кедір–бұдырлығы әртүрлі деп айтады.Беттің кедір–бұдырлығы дегеніміз – оның бұдырлықтарының (ойықтары мен шығыңқыларының) жиынтығы. Беттің қалыпты жазықтықпен қиылысуы оның құрылымы туралы түсінік қалыптастырады, яғни ойықтар мен шығыңқылардың саны, пішіні және көлемі жөнінде ақпарат береді.Кедір–бұдырлықтың дәрежесі бұдырлардың биіктігімен және оның сипаттамалық нүктелерінің өзара орналасуымен анықталады. Бұл па- раметрлер негізгі ұзындық деп аталатын беттің белгілі бір аумағы арқылы анықталады. Кедір–бұдырлықтың дәрежесі жоғары болған сай- ын, соғұрлым негізгі ұзындықты алу керек. МЕМСТ 2789–73 бойынша l негізгі ұзындықты мына қатардан таңдап алады: 0,01; 0,03; 0,08; 0,25;0,8; 2,5; 8; 25 мм.суретте m орташа сызығы бар беттің құрылымының мысалы үлкейтіліп көрсетілген.   3.152 сурет Сандық мәндерді анықтауды арнайы өлшеуіш құралдармен жүзеге асы- рады, олар – микроинтерферометр, растрлық микроскоп және т.б. Со- нымен қатар параметрлердің сандық мәндері енгізілген салыстырудың жұмыс үлгілері пайдаланылады.МЕМСТ 2789–73* кедір–бұдырлықтың алты түрін ажыратады: үш биіктіктік (Ra, Rz, Rmax), екі қадамдық (Sm, S) және профильдің салы- стырмалы тірек ұзындығы параметрі (tp).S профилінің тұрақты ойықтарының орташа қадамы негізгі сызықтыңшегінде тұрақты ойықтардың орташа қадамымен анықталады, ал Sm кедір–бұдырлықтың орташа қадамы – негізгі ұзындық шегінде профильдің ойынқатары қадамының орташа мәнімен анықталады. Профильдің са- лыстырмалы негізгі ұзындығы профильдің тірек ұзындығының негізгі ұзындыққа қатынасы ретінде шұңқыр сызығынан Р қимасы дәржесінде анықталады: tp = (b1 + b2 + ... + bn)/l.Бұл орайда P сандық мәндер мына қатардан таңдалынып алынады: 5, 10, 15, 20, 25, 30, 40, 50, 60 % от Rmax.Негізгі ұзындықтың шегінде (Ra – барлық бұдырдікі, Rz – көбірек бұдырларда және Rmax – профильдің ұзынырақ биіктігі) бұдырлықтың биіктігін сипаттайтын кедір–бұдырлықтың үш параметрін қарастырайық. Ra параметрі профильдің кез келген нүктесінен орта сызыққа дейінгі У1Уп арақашықтығының орташа арифметикалық мәнін білдіреді: Ra = (У1 + У2 + ... + Уп)/п.Rz параметрі ондаған нүктенің биіктігімен анықталады, ол ең көптеген бес минимумдар мен ең көптеген бес максимумдардың қосындысының орташа арифметикалық абсолютті мәндеріне тең: Rz = (H1mіn + H2mіn + ... +Hnmіn)/5 + (H1max + H2max + ... +Hnmax)/5.Rmax параметрі негізгі ұзындықтағы профильдің шұңқырлары мен ойықтарының арақашықтығы арқылы анықталады.Кедір–бұдырлықтың сандық мәнін және негізгі ұзындықты бере оты- ра беттің кедір–бұдырлығына қойылатын талаптарды анықтауға болады. Бұл орайда параметрдің ең үлкен мәнін (мысалы, Rz80), оның мәндерінің диапазонын (мысалы,40Rz80) немесе шартты мәнін беруге болады. Шартты мән параметрдің пайызбен ауытқуларымен беріледі (мысалы, Rz40 10%).Rz параметріне қарағанда Ra параметрін қолданған дұрысырақ. МЕМСТ 2789–73* арқылы белгіленген кедір–бұдырлық параметрлерінің сандық мәндері (ең көп, ең аз, шартты немесе мәндерінің диапазоны) 3.15...3.18 кестелерінде көрсетілген (қолдануға ұсынылған мәндердің асты сызылған). Ra сандық мәні, мкм кесте 10010,01,000,1000,010808,00,800,0800,008636,30,630,063 505,00,500,050 404,00,400,040 323,20,320,032 252,50,250,025 202,00,200,020 16,01,600,1600,016 12,51,250,1250,012 кестеRz және Rmax сандық мәндері, мкм 100010010,01,000,100 800808,00,800,080 630636,30,630,063 500505,00,500,050 400404,00,400,040 320323,20,320,032 25025,02,50,250,025 20020,02,00,20 160016016,01,600,160 125012512,51,250,125 кестеRa мен І негізгі ұзындықтың арақатынасыRa, мкмl, мм0,025 дейін0,080,025 артық 0,4 дейін0,250,4 артық 3,2 дейін0,83,2 артық 12,5 дейін2,512,5 артық 100 дейін8,0 кестеRz = R max және І негізгі ұзындықтың арақатынасыRz = Rmax, мкмl, мм0,10 дейін0,080,10 артық 1,6 дейін0,251,6 артық 12,5 дейін0,82,5 артық 50 дейін2,550 артық 400 дейін8,0Беттің кедір–бұдырлығының белгіленуі. Беттің кедір–бұдырлығының белгіленуі және оны сызбаға жазудың ережесі МЕМСТ 2.309–73* арқылы анықталады. Конструкция талаптарымен анықталатын заттардың беттерінің берілген сызбасы бойынша орындалатын барлық сызбаларда кедір–бұдырлық белгіленеді.Беттің кедір–бұдырлығын белгілеу құрылымы 3.153 суретте көрсетілген. Белгі текшесін кедір–бұдырлықтың параметрлерінен өзге қосымша мәліметтер берілген кезде сызады.Кедір–бұдырлықты белгілеу үшін 3.154 суретте көрсетілген белгілердің бірін қолдану керек, олар тұтас жіңішке сызықпен жасалған, сызықтың қалыңдығы сызбада қолданылатын негізгі сызықтың қалыңдығының ша- мамен жартысына тең болады. Бұл орайда h белгісінің биіктігі шамамен сызбадағы сандық өлшемдердің сандарының биіктігіне тең болады, ал биіктік Н =(1,5...3) h.Өңделуі конструктор арқылы көрсетілмеген беттің кедір–бұдырлығын белгілеу барысында 3.154, а суретте көрсетілген белгіні қолданады. Материалды өшіру арқылы қол жеткізілген кедір–бұдырлық (ұштау арқылы, фрезерлеу арқылы, қырнау арқылы) 3.154, б суретте көрсетілген МЕМСТ 2789-73 бойынша кедірбұдырлық параметріБелгі Бетті өндеудін тәсілдер және (немесе) өзге де қосымша нұсқаулықтар Белгі текшесі МЕМСТ 2789-73 бойынша негізгі базалық ұзындық Бұдырлардың бағытын шартты белгілеу сурет   а б всуретбелгілермен белгіленеді, ал материалдың қабатын өшірмей алынған беттің кедір–бұдырлығы (құю арқылы, соғу арқылы, қалыптау арқылы, жұқарту арқылы және т.с.с.) 3.154, в суретте көрсетілген белгімен белгіленеді, со- нымен қатар ол берілген сызба бойынша орындалмайтын беттерді белгілеу үшін де қолданылады (бірақ параметрдің сандық мәнінсіз).Кедір–бұдырлық параметрінің МЕМСТ 2789–73* бойынша белгіленуі. Кедір–бұдырлықты белгілеу барысында Ra параметрін символсыз көрсетеді, мысалы, 0,5, ал өзге параметрлерді сәйкесінше символдардан кейін көрсетеді, мысалы Rmax 5,3; Sm 0,63; S 0,032; Rz 32; t50 70 (яғни, профильдің Р = 50% қимасының деңгейінде профильдің салыстырмалы тірек ұзындығы tp = 70%).Кедір–бұдырлық параметрлерінің диапазонын көрсету қажеттілігі туындағанда белгілеулердегі мәндердің шегін екі жолға орналастырады, мысалы; 1,00Rz0,080Rmax0,80 50t5050,0,63 ,0,032 ,0,32 70Беттің кедір–бұдырлығының бір және одан да көп параметрлерін келесі тәртіппен жоғарыдан төмен қарай жазады (3.155 сурет): профильдің бұдырлығының биіктік параметрлері; профильдің бұдырлығының қадамының параметрі; профильдің салыстырмалы тірек ұзындығы.Беттің кедір–бұдырлығының параметрінің шартты мәндерін шектіауытқулармен келтіреді, мысалы, 1 20%; Rz 80 ; Sm 0,5+20%; t 70 40%.–10% 50Негізгі (базалық) ұзындықты белгілеулерде көрсетпейді, егер беттің кедір–бұдырлығының талаптары Ra немесе Rz параметрлерімен берілсе, және талап етілген параметрді оның МЕМСТ 2789–73* бойынша келтірілген мәндері шегінде анықтау керек (3.17, 3.18 кестелерін қараңыз). Кедір–бұдырлықты белгілеуде өңдеудің түрін тек ол талап етілген беттің сапасын алуға жалғыз жарамды болған жағдайда келтіреді (3.156, сурет,М белгісі бұдырлардың бағытының типін білдіреді). Тегістеу Қыру   сурет 3.156 сурет Қажет болған жағдайда сызбада беттің бұдырлығының бағытын шартты белгілермен көрсетеді, яғни олардың типін көрсетеді. Мұндай белгілеулердің саны алтау:= – параллельді бұдырлар (олардың бағыты сызбада бетті көрсететінсызықтарға параллель);–перпендикуляр бұдырлар (олардың бағыты суреттегі беті бейнелен- ген сызыққа перпендикуляр);–айқас бұдырлар (сызбада бетті көрсететін екі көлбеу сызықпен олардың бағыттары айқасады);М – еркін бұдырлар (олардың бағыттары сызбада бетті білдіретін сызықтардан әртүрлі)С – шартәрізді бұдырлар (олардың бағыттары беттің ортасына қатысты шамамаен шар тәрізді);R – радиалды бұдырлар (олардың бағыты беттің ортасына қатысты алғанда шамамен радиалды);Беттің бұдырлығының бағытын шартты белгілеу белгісінің биіктігі h тең, ал оның сызықтарының қалыңдығы – тұтас негізгі сызықтың қалыңдығының жартысына тең.Беттің кедір–бұдырлығын белгілеуде жеңілдетулерге жол беріледі (3.157, а сурет), тек оны техникалық талаптарда түсіндірмемен беру керек (3.157, б сурет). Жеңілдетілген белгілеуде кедір–бұдырлықтың белгісі, конструктор тағайындамаған өңделу түрі, және кіші орыс әріптерімен әліпбилік реттілікпен беріледі (қайталаусыз және бос орынсыз).Егер кедір–бұдырлықтың өлшеу бағыты МЕМСТ 2789–73 бойынша қарастырылғаннан айырмашылықтарға ие болса, оны сызбада 3.158 су- ретте көрсетілгендей белгілейді ( белгісі бұдырлықтың айқасқан типін көрсетеді).Сызбада кедір–бұдырлық белгісін жазу ережелері.Заттың суретінде беттің кедір–бұдырын белгілеу контур сызықтарына, ұзартқышжелілергенемесежетекшісызықтарғаарналғансөрегебелгілейді. Шығару сызықтарындағы белгілеулер өлшем сызығына мүмкіндігінше    сурет Кедір-бұдырлықты өлшеу бағыты сурет жақын болуы керек. Егер орын жетіспесе, кедір–бұдырлықты өлшемді сызықтарда немесе олардың жалғасында белгілеуге, сондай–ақ шығару сызығын бұзуға рұқсат етіледі (3.159–сурет).Кедір–бұдырлықтың мәнін көрінбейтін контур сызығына жазуға жол беріледі, егер бұл сызықта өлшем жазылған болса.Беттің текшелі кедір–бұдырлығының белгісін 3.160, 3.161 суреттер- де көрсетілгендей сызбаның негізгі жазуына қатысты орналастырады, ал текшесізді 3.162 суретте көрсетілгендей орналастырады. Бетті жазбаның штрихталған аумағына орналастырғанда белгіні міндетті түрде шығару сызығының текшесіне орналастырады.Егер заттың суретінүзіксызықтарменкөрсетсе, ондакедір–бұдырлықтың белгісін оның бір жағына көрсетеді, мүмкіндігінше өлшемді көрсету ор- нына жақынырақ (3.163 сурет).Барлық беттерге бірдей заттың кедір–бұдырлығын суретке салмайды, тек оны сызбаның оң жақ бұрышына салады (3.164 сурет). Сызбаның оң жақ бұрышына жазылған кедір–бұдырлықтың өлшемі және белгі сызығының қалыңдығы суреттегі белгілерден шамамен 1,5 есе үлкен болуы керек.  сурет 3.160 сурет3.161 сурет 3.162 суретБеттің бөлігіне бірдей кедір–бұдырлықты көрсету үшін сызбаның жоғарғы оң жағына оның белгісін және жақша ішіне белгісін көрсетеді (3.165 сурет). Бұл суреттерде нақты мәндер көрсетілмеген барлық суреттер–беттері көрсетілген кедір–бұдырлыққа ие болуы керек дегенді білдіреді. Және де жақша ішіндегі өлшемдер суретте берілген өлшемдермен сәйкес келуі керек.Беттің бір бөлігі берілген сызба бойынша жасалмаған жағдайда, оның жоғарғы оң жағына ( ) (кітаптың 172 бетіндегі символ) белгісінің алды- на , белгісін қояды, оның сызықтарының өлшемі және қалыңдығы су- ретте берілген белгілерге қарағанда 1,5 есе көп болуы керек (3.166 сурет). Егер затта кедір–бұдырлығы қалыпқа келмейтін беттер болса, кедір– бұдырлықтың белгіленуін және  белгісін жоғарғы оң жақ бұрышқа жаз-байды. Отв.–саңылауЗаттың (саңылаулардың, ойықтардың, тістердің және т.б.) қайталанатын элементтері беттерінің сандары сызбада көрсетілген кедір–бұдырлығы, сонымен қатар бір беттің кедір–бұдырлығы бір рет қана жазылады. Бұл ретте қайталанатын беттердің қатарына симметриялы орналасқан беттер жатпайды.Егер бір беттің кедір–бұдырлығы жекелеген аумақтарда әртүрлі болса, онда бұл аумақтарды тұтас жіңішке сызықпен шектейді және сәйкесінше өлшемдер мен белгілерді жазады (3.167, а сурет). Штрихталған аумақ арқылы аумақтар арасындағы шекті жүргізбейді (3.167, б сурет).Тістердің, тісті доңғалақтардың, эвольвенталы оймакілтектердің және басқа да осындай элементтердің жұмыс беттерінде кедір–бұдырлықты, егер олардың профилі сызбада көрсетілмесе, бөлу бетінің сызығына шарт- ты түрде көрсетеді (3.168 сурет), ал глобоидты бұрамдықтар мен олар- мен ұштасқан доңғалақтарда – есептеу шеңберінің сызығына белгілейді (3.168, б).Бұранданың профилі бетінің кедір–бұдырлығын егер оның профилінің суреті бар болса, жалпы ережелер бойынша белгілейді (3.169, а сурет), не- месе бұранданың өлшемін көрсетуге арналған шығару сызығына шартты түрде белгілейді (3.169, б сурет) немесе өлшем сызығында немесе оның жалғасына белгілейді (3.169, в сурет).Егер контур түзетін беттердің кедір–бұдырлығы бірдей болуы керек болса, онда оның белгіленуін қосымша белгі – диаметрі 4...5 мм.шеңберді (3.170 сурет) қолдана отырып жазады. Бір–біріне біртіндеп өтетін беттердің кедір–бұдырлығын белгілеуде қосымша белгіні қолданбайды (3.171 сурет).Құрылымы күрделі кедір–бұдырлығы бірдей беттерді сызбаның техникалық талаптарында беттің әріптік белгіленулеріне сілтеме жасай отырып белгілеуге рұқсат етіледі. Бұл ретте шығыңқы сызықты жуандау штирхпунктирлі сызықтан жүргізу керек. Оны контур сызығынан 0,8... 1 мм арақашықтықта айналдыра өткізеді (3.172 сурет).Материалдардың құрылымының көрсеткіштері мен жабынын сызбада келтіру МЕМСТ 2.310–68* сызбаларда жабын жүргізу ережелерін, сонымен қатар қыздыру және басқа да өңдеу түрлерінің нәтижесінде алынған материалдардың құрамы көрсеткіштерін бекітеді.Жабындардың белгіленуін жүргізу. Бұйымдардың коррозияға төтеп беру беткейін жоғарылату үшін пайдаланылатын жабындар, органикалық емес (МЕМСТ 9.306–85*), лак және бояу (МЕМСТ 9.032–74*) металл және металл емес болады.Жабындарды мемлекеттік немесе салалық стандарттармен, соны- мен қатар стандартты емес жабындарды орындау үшін қажетті барлық деректерді, сызбаның техникалық талаптарында келтіреді. Белгілеу ал- дында "Жабын" сөзін жазады, ал одан кейін материал жайлы деректерді келтіреді (маркасын және стандартты).Егер барлық беткейлерге сол бір жабын жүргізілуі керек болса, онда белгіленуі алдында жай ғана "Жабын" жазады.Жабынды әріппен белгіленген беткейлерге жүргізу керек болған жағдайда немесе оларды бірыңғай анықтауға болатын болса (мысалға, ішкі немесе сыртқы), белгіленуі алдында "А беткейінің жабыны" немесе "Сыртқы беткей жабыны" сынды жазба жүргізеді.Бірыңғай жабынды бірнеше беткейге жүргізген кезде оларды бір әріппен белгілейді (3.173 сурет) және белгілену алдында "А беткейінің жабыны" сынды жазба жүргізеді.Бұйымның бірнеше беткейіне бірнеше әр түрлі жабын жүргізілсе олар- ды әр түрлі әріптермен белгілейді (3.174 сурет) және белгіленуі алдында "А беткейінің, Б беткейінің жабыны" сынды жазба жүргізеді.Егер сол бір жабынды бұйым беткейінің көп бөлігіне жүргізсе, ал қалғанына басқа жабын жүргізсе немесе жабынсыз қалдырса, онда соңғысын әріптермен белгілейді (3.175 сурет) және белгіленуі алдында "А беткейінің жабыны" немесе "А беткейінен басқа беткейлердің жабы- ны" жазуын жүргізеді.Жабынды күрделі конфигурациялы беткейге немесе бірыңғай анықтау мүмкін емес беткейдің бір бөлігіне жүргізген кезде, оларды контур сызығынан 0,8... 1 мм қашықтықта штрихпунктирлі қалыңдатылған сызықпен жүргізіп, бір әріппен белгілейді (3.176 сурет), осы беткейлердің орналасуын анықтайтын өлшемдерді қояды және белгіленуі алдында "А беткейінің жабыны" сынды жазба жүргізеді. Беткейлердің орналасуын анықтайтын өлшемдер, егер олар сызбадан анық көрінсе жазуды талап етпейді (3.176, а суретті қараңыз).Жабынға жататын беткейлердің учаскелерін, осы учаскелердің орнала- су орнын анықтайтын өлшемдерін көрсетіп, 3.177 суретте көрсетілгендей белгілейді.Материалдардың құрылымдық көрсеткіштерін жүргізу. Жылу және өңдеудің басқа да түрлеріне түсетін бұйымдардың сызбаларында, өңдеу нәтижесінен алынған материалдардың құрылымдық көрсеткіштерін көрсетеді, мысалға беріктігін (HRC,, HRB, HRA, HB, HV), (ов) беріктік шегі, (оу) иілгіштік шегі, (Qn) екпінді тұтқырлық және т.б. Өңдеу тереңдігін h әрпімен белгілейді және сол секілді сызбалар- да шекті мәндермен көрсетеді, материалдардың беріктігін, мысалға h0,3...0,5; 40...45HRC3. Техникалық негізделген жағдайларда шекті ауытқумен осы өлшемдердің номиналды мәндерін көрсетуге жол беріледі, мысалға h0,5±0,1; 45 + 0,2 HRC,,.Сызбаларда нәтижелері бақылауға түспейтін өңдеу түрлерін көрсетуге жол беріледі, мысалға босаңдату, сонымен қатар жалғыз болып табыла- тын өңдеу түрлерін, талап етілетін материал құрамын кепілдендіретін және бұйымның ұзақ қызмет етуін. Бұл жағдайларда өңдеу атауын немесе оның ғылыми техникалық әдебиетте қабылданған шартты қысқартылуын жазады (3.178 сурет). Материалдар құрамының көрсеткіштерін > (үлкен немесе тең) немесе < (кіші немесе тең) көрсетуге жол беріледі, мысалға ов> 520 МПа, НВ > 800.Қажет болған жағдайда талап етілетін беріктік аймағында сынақ орнын көрсетеді (3.179 сурет).Бұйым өңдеу түрлерінің біріне түссе техникалық талаптарда «40...45 HRQ», «Цементтеу 0,3...0,5 мм», «Босңсыту» типті жазбаларын жүргізеді. Егер бұйым бетінің көп бөлігін бір өңдеу түріне түсірсе, ал қалған беттерін – басқа өңдеу түріне немесе одан сақтандырады, онда техникалық талптарда «А беткейінен басқа 40...45 HRC3» (3.180 сурет) немесе «ерек- ше белгіленген орыннан басқа 30...35 HRC3» (3.181 сурет) типті жазбажүргізеді. Өңдеуге жеке учаскелер түскен кезде, материалдар құрамының көрсеткіштері, ал қажет болған жағдайда осы құрамды алу әдістері сызба– нұсқаулық сөресінде көрсетеді, ал бұйым учаскелерін, өңделуге тиісті, үзік сызықты қалыңдатылған сызықпен белгілейді, олардан ара қашықтығы 0,8...1 мм, олардың орналасуын анықтайтын өлшемдерін көрсетіп (3.182 сурет). Өңделуге түсетін беткейлердің өлшемдерін жазып қоймаға да жол беріледі, егер олар сызбадан түсінікті болса (3.183 сурет). Өңделуге түсетін бұйым беттерін олар анық белгіленген проекци- яда үзік сызықты қалыңдатылған сызықпен белгілейді, онда олар анық көрсетілген (3.184 сурет).Бұл беткейлерді басқа проекцияларда белгілеуге жол беріледі, бірақ ол кезде материалдардың құрамы көрсеткіштерінің жазбасын, сол бір бет- кейге тиесілі, бір рет жасайды (3.185 сурет).Бірдей өңдеу кезінде барлық симметриялық учаскелер немесе өңделуге жататын бұйым беткейлерін үзік сызықты қалыңдатылған сызықпен белгілейді, ал материал құрамының көрсеткіштерін бір рет көрсетеді (3.181 суретті қараңыз).Бұйымда материалқұрамынаәр түрлі талаптарымен беткейучаскелерінің бар болғаны кезінде бұл талаптарды бөлек әрбір учаске үшін көрсетеді (3.182 суретті қараңыз).Егер өңделуге түсетін беткейлердің орналасуын анықтайтын матери- ал құрамын және өлшемдерін білдіретін жазбалар сызбаның оқылуын қиындатса, оларды қосымша кішірейтілген масштабта орындалған жеңілдетілген кескінде келтіруге жол беріледі. Қандай да бір терминмен немесе техникалық түсінікпен беткейлердің өңделуін немесе бұйымдардың учаскелерін көрсеткен кезде (мысалға, жұмыс бөлігі немесе кесуші құралдың артқы ілмегі, тісті доңғалақтың тістерінің беткейі, әріптермен белгіленген беткейлер және т.б.), жол беріледі (егер бұл сызбаны бір реттік емес қолдануға алып келмесе) олар- ды сызбада үзік сызықты қалыңдатылған сызықпен белгілемеуге, ал техникалық талаптарда «Артқы ілмек h0,71 мм; 40...45 HRC,»; «Беткей А–50... 5 5 HRC,» типті жазулар жүргізуге болады.Бөлшектер эскизі және техникалық суретЭскизге қойылатын негізгі талаптар және анықтамалар. Эскиз деп сызба құралдарының көмегінсіз тік бұрышты проекциялау ережелері бойынша көз мөлшерлі масштабта элементтердің бөлшектердің пропорциясын бол- жамды түрде сақтап қолмен орындалған сызбаны айтады.Эскиздерді стандартты форматтағы кез келген қағазда орындауға бо- лады, бірақ жазуға арналған қағазда тордың ішінде параллель және пер- пендикуляр сызықтарды жүргізген сонымен қатар бөлшек элементтерінің пропорциясын жүргізген оңай. Эскиздер КҚБЖ сызбалар сәйкес орында- лады, ал ондағы барлық жазбаларды сызба қарпімен жасайды.Эскиз бөлшекті жасауда немесе онымен жұмыс сызбасын орындауда құжат болып табылатындықтан ол барлық қажетті ақпараттарды құрауы тиіс (бөлшек формасын, өлшемдерін, материалын, беткейдің кедір– бұдырлығы, өңделу түрі және т.б.).Әрбір бөлшектің эскизі жұмсақ карандашпен (М немесе 2М) масштабты көрсетпей жеке пішімде орындалады.Эскизді орындау реті. Эскизделінген бөлшектерді бұрыннан нақтылы бір жүйемен орындау ұсынылады, оны 3.186 суретте келтірілген бөлшек мысалында қарастырамыз. 3.186 суретБөлшекпен танысайық. Егер мүмкін болса, атауын, формасын және оны ойша бөлуге болатын негізгі құраушы бөлшектерді (қарапайым геометриялық денелердің формасы) анықтайық. Суретте көрсетілген бөлшек онда цилиндр орналастырылған төрт тесігі бар сондай–ақ төрт тесігі бар цилиндрлі флянецпен бітетін тік бұрышты формадағы алаңнан тұрады. Конструкцияға қаттылық беру үшін екі көлбеу қабырға бар тік бұрышты қималы (жұқа қабырғаның элементтері сыңайлы) болады. Бөлшек ішінен цилиндрлік саңылау және алты бұрышты призма түріндегі саңылау өтеді. Мүмкіндік бойынша материал жайлы жалпы ұғымды қалыптастыру қажет, жеке беттерінің, жабынның кедір–бұдырлығы және т.б.Басты көріністі және оның орналасуын таңдау. Басты көрініс бөлшектің формасы және өлшемдері жайлы неғұрлым көбірек мәлімет беруі тиіс, сонымен қатар эскизді пайдалануды оны дайындау кезінде жеңілдетуі тиіс (3.187 сурет).Әдетте бөлшектерді басты көріністе жұмыс барысында кескіндейді, де- мек бөлшектің пайдалану кезінде бұйымдағы орналасу орны көрсетіледі. Білік, ось, шкив, болт және басқа да айналу беттерінің цилиндрлік және конусты және жону станоктарында өңделетін горизонталь жағдайда, го- ризонталь орналасқан осьпен (3.188, 3.189 сурет) бөлшектерін басты көріністе көрсетеді.3.186 суреттегі бөлшектер үшін басты кескінді таңдау кезіндегі нұсқағышпен көрсетілген қарау бағыты оның формасы мен өлшемдері ту- ралы неғұрлым көбірек ақпарат береді.Қажетті суреттер санын анықтау (түрлерін, өлшемдерін, қиылысуын). Көріністер саны минималды болуы тиіс, бірақ заттың барлық формаларын анықтап олардың өлшемдерін енгізу үшін жеткілікті болуы тиіс. Мүмкіндік бойынша сызбада көрінбейтін контур сызығын жүргізуден қашқан жөн болғандықтан, онда бөлшектің ішкі беттерін анықтау үшін түрлерден басқа кескін және қиылысуды пайдалану керек.3.188 және 3.189 суреттерде олардың формаларын анықтау үшін бір түсті жеткілікті бөлшектер кескінделген. Бұл бөлшектердің цилиндрлік және тік төртбұрышты элементтерінің формалары өлшем сандарының алдында 0диаметр белгісімен анықталған және тік төртбұрыш □ ол сол жағынан қараған түрінің қажеттілігін жоғалтады.Бөлшек формасын анықтау үшін, 3.190 суретте кескінделгендей басты беттен басқа екі шығарылған қима пайдаланылған. Жергілікті түр және жергілікті кескін.3.191 суретте кескінделген бөлшек формасын анықтау үшін, екі көрініс қажет (басты және сол жағының көрінісі). Сол жағынан қараған көрініс формасын және ойықтардың орналасуын анықтайды 3.191, а сурет және призма формасын 3.191, б суретте. Сол жағынан қараған көріністің орны- на кейде сызбаны жинақтау шарты бойынша мынандай бөлшектерді пай- даланады, олардың ойықтары бар цилиндр бойынша, сонымен қатар алты қырлы призма басты көрініс астында орналасқан.3.186 суретте көрсетілген бөлшектер үшін кескіндермен бірге үш көрініс қажет (басты, үстінен, сол жағынан); жергілікті кескін, тік бұрышты алаңда саңылауларды табатын, және қабырғасы бойынша қиылысуынан шыққан, қабырға формасы туралы ақпарат беретін кескін. 4. Ол кезде басты беттегі кескін бөлшектің ішкі көрінбейтін элементтерін анықтайды, үстінен қарағандағы кескінде жанындағы қабырға жазықтығынан цилиндрге көшу формасын көрсетеді, ал сол жағынан қараған қима дөңгелек фланецтегі саңылауды анықтауға мүмкіндік береді оны қиюшы жазықтыққа апарады.4.МЕМСТ 2.3О1–68* бойынша парақ бетін торға таңдау ертерек- те таңдалған кескіндердің өлшемдерінің қандай екендігіне тәуелді. Бұл кескіндердің өлшемдері бөлшектің барлық элементтерін анық көруге, бөлшектің барлық элементтерін кескіндеуге және қажетті өлшемдерді жүргізуге мүмкіндік беруі тиіс. 3.186 суретте көрсетілген бөлшектердің сызбасы үшін A3 (297 х 420) пішімін пайдаланған жөн.5.Онда кескінді бейнелеуді жоспарлау үшін бетті дайындау керек. Ал- дымен таңдалған бетті жіңішке сызықпен (297 х 420) пішімінің өлшемдері бойынша орындалатын сыртқы жиектемемен шектеу керек, ал одан кейін ішкі жиектемені негізгі сызықтармен жүргізу керек. Үш жиектемелердің ара қашықтығы 5 мм болуы тиіс, ал беттің сол жағынан (түптеу кезінде тігу үшін) 20 мм. Оң жақ төменгі жағында негізгі жазу үшін орын қалдырады биіктігі 55 мм және ұзындығы 185 мм (3.192 сурет). 6.Сызбаның жұмыс алаңында кескінді салуды жоспарлау, көз мөлшерімен бөлшектердің габаритті өлшемдерінің ара қатынасын анықтау. 3.186 суреттегі бөлшектерде егер ұзындықта А қабылдап, енін В~ 0,6А қабылдаса, ал биіктігін С~ 0,5А. Бұл арақатынастар бойынша жіңішке сызықтармен бөлшектің жазықтықтағы симетриясын білдіретін ось сызықтарымен тік бұрыштарды салады, оған артынша кескінді енгізеді (3.192 сурет). Тік бұрыштар бір бірінен, жиектемеден және сызбаның негізгі жазуынан өлшем сызықтарын жүргізуге, әртүрлі шартты белгілер және техникалық талаптар үшін жеткілікті қашықтықта орналасуы тиіс.Жоспарлау үдерісін қырлары бар, бөлшектің габаритті өлшемдеріне тең қағаздан немесе картоннан жасалған тік бұрыштарды пайдалану арқылы жеңілдетуге болады. Оларды сызба алаңы бойынша жүргізе отырып, кескіннің неғұрлым сәтті орналасу орнын таңдайды.7.Габаритті тік бұрыштардың ішінен жіңішке сызықтармен бөлшек түрлерін жүргізу, сол немесе жоғарғы жағынан жүргізген жөн (3.193 су- рет). Онымен қоса бөлшек элементтерінің пропорциясын және барлық кескіннің проекциялық байланысын сақтаған жөн. Қима жүргізілетін кескіннің бөлігінде, бөлшектің тек сыртқы контурын ғана жүргізу. Габаритті тік бұрыштардың сызықтарын өшіру. 3.191 сурет Қималарды және қиылысуды салып оларға штрих сызықтарын жүргізу (3.194 сурет). Егер қажет болса қиылысушы жазықтықтарды, қималарды және қиылысуды белгілеу. Бөлшектің екі симметрия жазықтығы бола- ды (фронталь және горизонталь), сондықтан негізгі беттер және қималар симметриялық кескінді білдіреді, ол әрбір түрдің сәйкесінше жарты қимамен біріктіруге мүмкіндік береді.Фронталь және профиль қималары (басты кескінде және сол жағынан қарағанкескінде) олардыңқиылысужазықтықтарыбөлшекжазықтығының симметриясымен сәйкес келетіндіктен белгіленбейді. Үстінен қарағандағы көріністің жартысы жазықтықпен қиылысу кезінде алынған, нұсқағышы бар сызықтармен бөлінген және А әрпімен белгіленген горизонталь қиманың жартысымен біріктірілген. Бұл қиманың А–А белгіленуі қиюшы жазықтық бөлшектің симметрия жазықтығымен сәйкес келмегендіктен қажет (бөлшекте горизонталь симметрия жазықтығы жоқ).Кескін бөлігін және қима бөлігін біріктірген кезде симметриялық кескіндердің жартысының арасында және қима арасында бөлуші сызық болып штрихпунктирлі ось сызығы болып табылады. Көру контурының сызығы, ось сызығына проекцияланады (алты қырлы призманың қабырғасы), үзік сызық арқылы анықталған, қиманы ось сызығының артына кеңейтетін. Сол жақта дөңгелек фланецтегі цилиндрлік тесік көрсетіледі, бірақ қиюшы жазықтық арқылы өтпейді, яғни дөңгелек фланецте орналасқан тесікшені кесу жазықтығына айналдыру ережесі қолданылады. Тіктөртбұрыш аймағындағы тесіктің тереңдігі жергілікті кескіште сол жақта көрсетілген. Негізгі көрініс қимасындағы қабырға (жіңішке қабырғалы элемент) штрихталмаған, себебі ол жағалай кесілген. Қабырғаның пішіні жүргізілген қима көмегімен анықталады.Беттің (диаметрі, радиусы, квадраты, конустары, көлбеу және т.б.) қашықтағы және көлемді сызықтар мен таңбаларды сипаттайтын шарт- ты белгілерді жүргізу. Мүмкіндігінше, жеке беттердің кедір–бұдырын анықтаңыз және оны анықтайтын шартты белгілерді қолданыңыз.10.Бөлшекті өлшеуді жүргізіп және өлшемдік сандарды өлшемдік сызықтарына жүргізу (3.195–сурет).11.Нобайды рәсімдеуді аяқтаңыз. МЕМСТ 2.303–68* бойынша сызбаның барлық сызықтарын жүргізу. Негізгі жазуды толтырыңыз. Қажет болған жағдайда, беттердің өлшемдері, пішіні мен орналасуындағы максималды ауытқулар, техникалық талаптарды жазу және т.б. туралы ақпарат беріңіз. Шынайы бөлшектердің нобайын орындау үшін оның жеке элементтерінің пішініне және орналасуына қатаң түрде қарау керек. Мы- салы, құйма ақауларды (қабырға қалыңдығының біркелкі емес болуы, тесік ортасының жылжуы, шеттердің біркелкі емес болуы, қабықшалар, бөліктің бөліктерінің асимметриялары және т.б.) нобайда көрсетілмеуі ке-рек. сурет Отв.–саңылау сурет Отв.–саңылау Бөліктің стандартталған бөліктері (бұрандамалар, пышақтар, бұрғылауға арналған бұрғылау тереңдігі, филе және т.б.) тиісті стандарттарға сай рәсімделуі және өлшемдері болуы керек.Бөлшектерді өлшеу. Бөлшектің өлшемі нобайдағы өлшемдердің сандық мәндерін анықтау үшін жасалады.Сызықтық көлемді өлшеу. Сызықтық өлшемдерді 1мм–нен аспайтын дәлдікпен өлшеуге арналған қарапайым құралдар – масштабты болат өлшеуіш, икемді болат өлшеуіш таспа, кронциркуль және нутромер бо- лып табылады.Масштабты сызғышпен бөліктің түзу сегменттерінің ұзындығын (3.196– сурет), сондай–ақ тесіктер арасындағы ось арақашықтықтығын өлшей аласыз. Осылайша, саңылаудың диаметрлері бірдей болған жағдайда, сызғышпен олардың жиектерінің арасындағы ең қысқа қашықтықты өлшейді (3.197–сурет, а), бұл олардың осьаралық қашықтығына тең. Егер тесіктердің диаметрлері әртүрлі болса, онда ең жақын шеттер арасындағы қашықтық сызғышпен өлшенеді және оған осы тесіктердің радиусының сомасын қосады (3.197, б).Кронциркуль масштабты сызғышпен бірге бөлшектердің сыртқы беттерін және айналу денелерінің диаметрлерін өлшеу үшін қолданылады.суретте кронциркульдің және сызғыштың көмегімен втулканың сыртқы диаметрін өлшеу көрсетілген. Бөлшектің қабырғасының қалыңдығын кронциркуль, сызғыш және үшбұрыштың көмегімен өлшеусуретте көрсетілген.Түзу аяқты нутромер, соңында түзу бүктелген бүктеулі өлшегіш аяқтары бар, негізінен, бөлшектердің ішкі беттерінің диаметрлерін өлшеу үшін пайдаланылады (3.200–сурет), содан кейін өлшенген өлшемнің сандық мәнін сызғышпен анықтайды.Сызғышпен, кронциркульмен және нутромермен өлшеу нақтылығы төмен болып табылады және негізінен оқу үдерісінде қолданылады. Сызықты өлшемді өлшеу үшін өндірісте әмбебап штангенциркуль пай- даланылады, бұл өлшемдерді үлкен дәлдікпен жүргізуге мүмкіндік береді (0,1 ден 0,05 мм–ге дейін). 3.200 сурет. Штангенциркуль сызғыштан миллиметрлік бөліктермен бірге басылған 5–бағаннан (қарнақтан) тұрады (3.2О1–сурет). Қарнақтың соңында оған тік бұрышпен екі өлшеуіш жақтар орналастырылады: ішкі өлшемдерді өлшеу үшін жоғарғы 2 және сыртқы өлшемдері мен диаметрлерін өлшеу үшін 1 төменгі бөлік. Қарнақта осындай екі өлшеуіш губкалы бірдей екі өлшеуіш жақтарымен 4с жақтауы орналасқан. Жиектеме қарнақ бойы- мен жылжып және оған кез келген жерде қысқыш бұранда 3 көмегімен бекітілген болуы мүмкін. Жиектеменің төменгі тұтас бөлігінде нони- ус деп аталатын арнайы шкаланың бөлінуімен жасалған. Нониус 19 мм ұзындықта он тең бөліктен тұрады, олардың әрқайсысы штанганың екі бөлігінен 0,1 мм–ге аз. Іргелес жатқан губкалармен нониустың және штанганың нөлдік бөлінімдері сәйкес келеді.Бөлшектің цилиндрлік сыртқы немесе ішкі беткейін өлшегенде өлшеу губкалары бөлшек бетіне аздап қысылған болса, 5 қарнақта 4 жиектемені3 бұрандамен бекітеді және қарнақ және нониус шкаласы бойын- ша өлшенетін өлшем есебін жүргізеді. Егер өлшем 20 мм болса, онда нониустің нөлдік бөлімі қарнақтың 20–шы бөлімімен дәлме дәл сәйкес келеді (3.2О1–сурет, б). Егер өлшем 21,1 мм болса, онда нониустің нөлдік бөлімі 21 дана қарнақтың оң жағына 0,1 мм–ге ауысады, осылайша, нониустің бірінші бөлімі қарнақтың 23–м бөлімімен сәйкес келеді (3.2О1– в, сурет, ). Сондықтан, өлшенген өлшемнің мәнін анықтау үшін қарнақ сызғышы бойынша миллиметрлердің бүтін санын ал нониус бойынша оннан бір бөлігін анықтау қажет. Миллиметрдің оннан бір бөлігі нониус бөлігінен нөлден бастап, ең жақын бөліміне дейінгі аралықты санауға болады, ол қарнақтың қандай да бір бөлігімен сәйкес келеді.Қарнақтың артқы жағындағы ойықта 4 жақтауға қатты біріктірілген6 тереңдік өлшеуіш сызғышы орналасқан. Губкалар жабылған кезде, тереңдікті өлшеуіш қарнақ шетінің соңына сәйкес келеді. Тесіктердің тереңдігін өлшеген кезде (немесе бөлшек шетіне) қарнақ бүйірі бөлшектің бүйіріне жатады және тереңдік өлшегіш жақтауды жылжыту арқылы тесік түбіне тірейді (3.2О1 a суретті қараңыз, ). Өлшенген тереңдіктің мәні, бұрынғыдай, қарнақ және нониус бөлімдері бойынша анықталады.Радиустарды өлшеу. Егер бөлшектің элементтері дөңгелек доғаның бой- ымен сұлбасы болса немесе бұрыштары немесе ойықтары дөңгелектеген болса, онда дөңгелектену радиусы радиусөлшегіш көмегімен анықталады ( 3.2О2, а сурет), өзара біріктірілген және шарнир құрсауымен біріккен. Бөлшектерді дөңгеленген орнына пластинаның осы немесе жартылай дөңгелектеу жағын қолданып, олардың байланыс орнында жолақ қарайды. Жолақ болмаған кезде дөңгелектің радиусы радиусометр кестесінде көрсетілген санға тең (3.2О2–б сурет, ). Бұрыштарды өлшеу.Бөлшектердің элементтері арасындағы бұрыштар шаблондар арқылы өлшенеді (3.203–а, сурет ) немесе бұрыш өлшегіштер (3.203–б, сурет). Бұрыш өлшегіш металл сызғыштан 1, градусқа дейінгі бөліктерге және қайталанба сызғышы бар жартылай доғал транспортирмен (шкала- мен) берік бекітілген 2, нониуспен жабдықталған 3. Өлшенетін бұрыш транспортир және нониус шкаласы бойынша есептейді. Бұл сызғыштар арасындағы бұрышқа тең болады. Бұрыштың өлшеу дәлдігі екі бұрыштық минут болып табылады.Техникалық сызба. Техникалық сызба деп – бұл аксонометриялық проекциялардың біріндеқолменжасалынатынобъекттің визуальды бейнесі (сурет сызба құралын пайдаланбастан көз өлшемінің пропорционалдығын сақтай отырып). Ішкі құрылғыны көрсету үшін қималар пайдаланыла- ды, қималарды аксонометриялық проекция ережелеріне сәйкес штрих- тап ерекшелеу арқылы бөледі. Олар аксонометриялық кескіндерді құру кезінде бірдей ережелерге бағынады: сол бұрыштарда, осьтер орналасқан ал өлшемдерді осьтер бойымен немесе оларға параллель орналастырады.Техникалық сызба табиғи немесе ортогоналды сызбалар арқылы орындалуы мүмкін. Натурадан сурет салу көз өлшемін дамыта- ды, координаталық жазықтықтарға қатысты затты дұрыс бағыттауды үйретеді, аксонометриялық проекциялардың түрін таңдауға, қиманы жүзеге асыруға үйретеді. Ортогоналды сызба бойынша суретті орындау үшін оған берілген нысан пішінін дұрыс оқып білуіңіз керек.Техникалық сызбаны орындау кезінде тікбұрышты изометриялық және диаметрлік аксонометриялық болжамдар жиі пайдаланылады, себебі олардың ең үлкен көрінісі бар.Техникалық сызу дағдылары мен әдістері жаттығу арқылы жүзеге асы- рылады. Бұнымен қоса орналасуы және қалыңдығы, сонымен қатар түзу кесінділерін, доға және бұрыштарды тең бұрыштарға бөлуді жүргізуден бастаған жөн. Одан кейін, өлшемдердің арақатынасын пайдаланып, аксонометриялық осьтерде көз мөлшерімен бұрыштарды салуды, әр түрлі геометриялық фигураларды және қарапайым геометриялық денелерді са- лып үйренген жөн. Одан кейін заттың техникалық суретін салуға кірісуге де болады.Техникалық суретте объектінің көлемді нысаны, егер қажет болса, суреттің көлеңкесіне сәйкес жарық пен көлеңке көрсету арқылы орында- лады (3.204–сурет). Ол кезде, жарық затқа сол жақ үстінен түседі деп бол- жайды.Жарықтандырылған беттерді ашық етіп қалдырады, ал қараңғыланған беттерді штриховкамен жабады, ол жиі болған сайын, заттың беті соғұрлым қараңғыланады. 4 БөлімБІРҚАТАР БӨЛШЕКТЕРДІҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БІРІКТІРМЕЛЕРІНІҢ СЫЗБАЛАРЫН ОРЫНДАУ ЕРЕЖЕЛЕРІМЕМСТ 2.101–68* сәйкес бұйым деп өндірісте дайындаушыға тиесілі кез келген өндіріс заты немесе заттардың жиынтығы аталады.Мақсатына байланысты өндірушінің өз қажеттіліктеріне ғана арналған жеткізу (сату) және қосалқы өндіріс өнімдеріне арналған негізгі өнімнің өнімдері ерекшеленеді.Өнімдердің келесі түрлері орнатылды.Бөлшек – құрастыру жұмыстары пайдаланылмай, біртекті атаумен және маркамен материалдан дайындалған бұйым, мысалы болт, гайкамен, құйылған дене және т.б. жатады.Құрастыру бірлігі – құрамдас бөліктерді монтаждау жұмыстары (бұрандау, пісіру, дәнекерлеу, тегістеу, илектеу және т.б.) арқылы компоненттері біріктірілуі тиіс, мысалы, машина, дәнекерленген дене, ре- дуктор, шарикті мойынтірек және т.б. бұйым.Жиынтық – өндірістік қондырғыда құрастыру жұмыстарымен байланы- сты емес, бірақ өзара байланысты операциялық функцияларды, мысалы, цех–автомат, автоматты телефон станциясы, бұрғылау қондырғысы, кеме және т.б. сияқты екі немесе одан да көп арнайы бұйымдар.Жинақ – дайындаушы–өндірісте жинақтау операцияларымен біріктірілмеген қосалқы бөлшектер жиынтығы, өлшеу құралдарының жиынтығы, қаптаманың қаптамасы және т.б. сияқты жалпы мақсаттағы қосалқы сипаттағы өндірістік мақсаттарға ие өнім жиынтығын ұсынатын екі немесе одан да көп бұйымдар.Өнімнің құрамдас бөліктерінің болуына немесе болмауына байланы- сты, олар екі немесе одан көп бөліктен тұратын компоненттері жоқ және көрсетілмеген (монтаждық қондырғылар, комплекстер, жиынтықтар) анықталмаған бөліктерге бөлінеді.Әрбір өнім немесе монтаждау құралы жылжымалы немесе қозғалыссыз өзара байланысты бөліктерден тұрады. Жылжымалы қосылыспен бөлшектердің салыстырмалы қозғалысы машинаның жұмысы кезінде мүмкін болады, ал стационарда бұл мүмкін емес. Технологиялық және операциялық талаптарға байланысты байланыстар ажырамас және ажы- ратылатын болуы мүмкін.Бөлінбейтін қосылыстарға – біріктіру бөлшектеріне зақым келтірместен бөлшектеуге болмайтын қосылыстар жатады. Бұлар дәнекерленген және пісірілетін түйістер, пісіретін түйістер және желімдеу, жағу, сондай–ақ біліктердің өлшемі құрастыру алдында тесік өлшемінен үлкенірек, сон- дай–ақ бөліктердің иілгіштік деформациясымен қамтамасыз етіледі. Алынбалы қосылыстар қосылатын бөліктерге зақым келтірместен қайта– қайта жиналуы және бөлшектелуі мүмкін. Бұлар бұрандалы, бекітілген, сызылған, қысқыш және қысқыш түйістер. 4.1.Бұранда Машина жасауда бұрандалары бар бөліктер кеңінен қолданылады. Бұранданы қалыптастырудың негізі – спираль сызықты алу принципі. Бұранда деп ойып айналдыра спираль сызық бойымен тегіс суреттің спиральдық қозғалысы арқылы қалыптасқан бет түсініледі. Бұрандалы сызық Бұрандалы сызық – бұл бір мезгілде екі нүктенің кеңістікте қисық сызық деп көрсетуге болатын траекториясына қатысатын: қандай да бір айналу бетінің түзушісі бойынша біркелкі түсетін және берілген беттің осьімен біркелкі айналатын беткей. Техникада цилиндрлік бұрандалы сызық неғұрлым кең таралған.Бұрандалы сызықты жону станогында цилиндрлі стерженьді центрде бекітіп алуға болады. Егер бұл стерженьге біркелкі айналу қозғалысын, ал кескішке біркелкі кіру қозғалысын берсек, онда кескіштің өткір ұшы стер- жень бетінде бұрандалы сызықты сызады (4.1 сурет), ал оны стерженьге тереңдеткенде бұранданы жонады (4.2 сурет).Айналмалы цилиндрдің бетінде А нүктесінің ЕС түзушісі бойымен осы түзушінің айналмалы қозғалысы кезінде айналу сызығының қалыптасуын қарастырайық. Біз осы генератордың бірнеше аралық біркелкі орналасатын орындарын атап өтеміз: E0C0, E1C1, ...; E0E1, E1E2, ... доғалары nd / n тең, мұнда d – цилиндрдің диаметрі, ал n – генераторлардың саны (n = 12).Цилиндр генераторының толық айналымына сәйкес келетін A 0 және A 12 нүктелері арасындағы спираль сызықтың айналуы деп аталады. Бірінші кезек A0 нүктесінде, екінші A12 нүктесінен басталады және т.с.с.Цилиндрлік спираль сызықтың параметрлері – диаметрі (d), өріс(P) және жүрісі (Ph). Бұрау сызығының қадамы цилиндр генерато- ры бойымен өлшенген спиральдың А және А 12 арасындағы екі көрші нүктелер арасындағы қашықтық болып табылады. Цилиндрлік сызықтың қозғалысы цилиндр генераторы бойында өлшенетін бір толық айналым нүкте көтерілетін сегмент болып табылады. Цилиндр беті тиісінше бір жақты немесе көп ағынды деп аталатын бір немесе бірнеше тәуелсіз біркелкі бөлінген спираль сызықтары болуы мүмкін. Бір жүрісті спираль сызықтың қадамы мен қадамы сәйкес келеді, яғни. Ph = P және көп айналымдық спиральдың соққысы сатылардың өнімдеріне виттер саны бойынша тең: Ph = P x n.Бұрандалы сызықтар оң және сол жаққа бағытталған. Солға бұрылыс сызығымен сағат тілімен бұрылып, ось бойымен бұрылуы дұрыс спираль сызық деп аталады (4.4, а). Сол бұрандалы сызықпен сағат тіліне қарсы айналатын нүкте арқылы қалыптасқан сызық (сурет 4.4, б).Суреттегі спиральды сызықты салу үшін (4.5–сурет) диаметрі d және P кезеңі көрсетіледі. Цилиндр негізі (п1 проекциясының жазықтықта) және қадамы (цилиндр осінің бойымен осьтің бойында орналасқан π2) бірдей санға бөлінген (n = 12 ) бөліктері. Бөлу нүктелері спираль сызықтың қозғалысы бойынша нөмірленеді. А нүктесінің бастапқы позициясы A 'және A' болжамдарымен анықталады.Айналмалы сызықтың көлденең проекциясы цилиндр негізінің шеңбері проекциясымен сәйкес келеді, өйткені цилиндр осьі n1 проекцияларының жазықтығына перпендикуляр бағытталған.Бұрандалы сызықтың фронталь проекциясын салу сол бұранда сызығының өзін нүкте траекториясы ретінде қалыптастырудан шығады, ол бір мезгілде екі бірқалыпты қозғалыс жасайды – цилиндрді қалыптастырғыш бойынша түзу сызықты және оның осы бойынша ай- налмалы. Шеңбердің 1/12 бөлігіне жылжыған кезде бастапқы А нүктесі жоғары қарай 1/12 жүріс бөлігіне көтеріледі және жаңа А1 (1', 1") орнын алады және т.б. Түзушілердің жүрісті бөлу нүктесі арқылы жүргізілген сәйкес түзулермен фронталь проекцияларының қиылысында бұранда сызығының нүктесін алады. Сонымен цилиндр беткейі бойынша толық орамда бастапқы мән жоғарғы 12', 12" орнын алады. 1 ден 5 дейінгі бұранда сызығының нүктелері цилиндр беткейінің сәйкесінше көрінетін фронталь проекция жазықтығында жатады, ал 7 ден 11 дейінгі нүктелер – цилиндрдің көрінбейтін беткейінде жатады. Цилиндрдің очеркті түзушілерінде жатқан 6 және 12 нүктелері бұранда сызығының көрінетін және көрінбейтін бөліктерін бөліп тұрады.Бұранда сызығының нүктелерін бірқалыпты қисықпен біріктіріп және көрінетін бөлігін қалың негізгі сызықпен бастырады және көрінбейтін бөлігін – штрихтайды. Бұранда сызығының фронталь проекциясы сину- сойданы білдіреді. Цилиндр беткейінің ашылымында бұранда сызығы тік бұрышты үш бұрыштың гипатенузасы ретінде кескінделеді, оның бір катеті цилиндр негізінің шеңбері ұзындығына тең (nd), ал екіншісі – қадамға (Р). Негіз бен бұранда сызығының ашылымы арасындағы ф1 бұрышы бұранда сызығының көтерілу бұрышы болып табылады және tg 9і= P/(nd) форму- ласымен көрсетіледі.Бұранда сызығының (бұранданың) бір орамының ұзындығы L = у]Р2 + (nd )2. Конус беткейінде жүргізілген бұранда сызығы (4.6 сурет), кону- сты бұранданың түзілу негізінде жатыр. Айналудан түзілген доғаның ВВ, 00 осьі бойынша (тора беткейі) бұранда сызығы, глобоидальді бұрамдық негізінде жатыр (4.7 сурет). Бұрандалы беттерНүктенің бұрандалы қозғалысы барысында цилиндрлік бұрандалы сызық пайда болатынындай, АВ кесіндісінің бұрандалы қозғалысы бары- сында бұрандалы бетті алуға болады. Егер осындай қозғалыс барысында кесінді цилиндрге параллель орналасса, онда ол оның бетіне із қалдырады–оны бұрандалы таспа деп атайды (4.8, а сурет). Егер кесінді цилиндрдің осіне перпендикуляр болса, онда оның ұштары екі бұрандамен сипатта- лады, ал кесіндінің өзі – бұрандалы бетті сипаттайды (4.8, б сурет). Егер өндіруші ретінде жалпақ фигураны қолданса (үшбұрыш, трапеция, жарты- лай шеңбер, квадрат) және оны цилиндрдің бетінде бұл фигураның төбесі бұрандалы сызық бойымен қозғалатындай етіп, ал фигураның жазықтығы цилиндрдің осі арқылы өтетіндей етіп қозғалысқа келтірсе, бұрандалы дене пайда болады (4.9 сурет). Бұл орайда өндіруші фигуралар цилиндрлік бетте бұрандалы дөңесті, яғни бұранда орамын жасайды. Бұранданың қолданылуы, негізгі параметрлері және элементтері Бұранда деп жазық контурдың цилиндрлік немесе конустық беттерменбұрандалы қозғалысы нәтижесінде пайда болған бетті айтады. Бұранданың әртүрлі белгілері бойынша бөлінуі 4.10 суретте көрсетілген.Бекіту бұрандасы машиналардың, механизмдердің және құрылғылардың қосылатын бөліктерінде пайдаланылады, яғни болттарда, бұрандаларда, түйреуіштерде, сомындарда қолданылады. Жүрісті және жүк бұрандалар бұрандалы сыққыштарда, көтергіштерде, ілгері айналмалы қозғалысты түрлендіргіш білдектерде қолданылады.Арнайы бұранда бұранда арқылы құралдарда саңылауды кесу үшін таңба салушыларда (4.11, а сурет), ал өзекшелерде бұранда кескіште (4.11, б сурет), сонымен қатар саңылау жасауға арналған құралдарда – бұрғылауышта (4.11, в сурет) және жазықтықтарды, жырашықтар мен ойықтарды өңдеуде – фрездерде (4.11, г сурет) қолданылады. Қазіргі уақытта бұранданы метбұйымдарда (болттар, шпилькалар, бұрандалар) кесудің негізгі өндірістік тәсілі оны жоғары сапалы бұранда бірлеу авто- маттарын пайдаланып айналдыру болып табылады. Бұранданы айналдыру үдерісі жоңқасын алмай өзектің пластикалық деформациялануы арқылы жүзеге асырылады. Екі тегіс бұранда кескіш арасында бөлшекті бұранда профилімен айналдыра отыра (4.12, а сурет) металлды қайта үлестіру арқылы сәйкес профильді бұранданы сығады.Цилиндрлік бұранда деп – цилиндрлік бетінде қалыптасқан бұрандалар, ал конустық деп – конустық бетінде қалыптасқан бұрандаларды атайды.Сыртқы бұранда өзекшенің цилиндрлік немесе конустық бетінде қалыптасады, құрсаулау беті болып табылады (болт, бұранда және т.б.)Сыртқы бұранда саңылаудың цилиндрлік немесе конустық бетінде пай- да болады, құрсаулау беті болып табылады (сомын).Кіру санына қарай бұрандалар біркірісті және көпкірісті (екі–, үшкірісті және т.б.) болып бөлінеді.Оң жақ бұранда сағат тілімен айналатын контурмен пайда болады және бақылаушыдан осьтің айналасында қозғалады, ал сол жақ бұранда сағат тіліне қарама–қарсы қозғалатын контур арқылы пайда болады.Бұранда стандартты және стандартты емес болып бөлінеді. Стандартты бұранданың барлық негізгі параметрлерін МЕМСТ 11708–82 айқындайды (4.13 сурет). Бұранданы үш диаметр сипаттайды: сыртқы, ішкі және ортаңғы. Және де сыртқы бұранданың диаметрі d, йъ d2, ал ішкінікі – D, D1, D2 деп белгіленеді.Бұранданың сыртқы диаметрі d (D) – сыртқы немесе ішкі бұранданың ойығы төбесінің маңайында суреттелген жорамалдық айналмалы цилиндрдің диаметрі. Бұл диаметр шешуші, есептегіш диаметр болып табылады және бұрандаларды шартты белгілеуге кіреді.Бұранданың ішкі диаметрі d1 (Dj) – бұранданың ішкі төбелері немесе сыртқы бұранданың ойығының ішіне сызылған жорамал тік айналмалы цилиндрдің диаметрі.Бұранданың ортаңғы диаметрі d2 (D2) – бұранда профилінің құрамалары жырашықпен қиылысқан кезде пайда болған кесінділері оның шартты қадамының жартысына тең болатын жорамал тік айналмалы цилиндрдің диаметрі.Бұранда профилі – бұранданың шығыңқысы мен жырашығының жазықтықтағы осьтік қиылысуының профилі.Бұранда профилінің бұрышы а – осьтік бөлігінің жазықтықтағы бүйір жақтары арасындағы бұрыш.Бұранданың бастапқы үшбұрышының биіктігі Н – оның осьіне пер- пендикуляр бағыттағы бұранданың бастапқы үшбұрышы мен төбесінің арасындағы қашықтық.Профильдің жұмыс биіктігі Н1 – бұранда осіне перпендикулярда бұранданың ішкі және сыртқы ұштасқан профильдерінің өзара қосарлама алаңының ұзындығы. Профиль биіктігі Н3 – бұранда төбесі мен ойығының бұранда осіне пер- пендикуляр бағытта осьтік қима жазықтықтағы арақашықтық.Бұранда қадамы Р – айналу осінен біржақтама бір осьтік жазықтықта жатқан бұранда профилінің аттас бүйір қабырғаларындағы көршілес ортаңғы нүктелерінің бұранда осіне параллель сызық бойымен алынған арақашықтығы.Бұранда жүрісі Ph – бұранда осіне параллель сызық бойымен, бұранданың бүйір жағында кез келген бастапқы ортаңғы нүкте мен бастапқы нүктені бұранда сызығымен 360 ° бұрышқа жылжыту арқылы алынған орташа нүкте арасындағы қашықтық.Құралдың кескіш бөлігі (таңбалауыштар мен бұранда кескіштерде) бұрандалы екі бөліктен тұрады: қоршаулы – конустық бетімен шектел- ген, және цилиндрлік – талап етілген профильді, пішінді және өлшемді бұранданы қалыптастырады.Ойықтың қоршаулы алаңын өзекте қалдырады (4.14, а сурет), ал таңбалаушыны толық емес профильді саңылауда қалдырады (4.14, б су- рет). Бұл толық емес аумақ бұранданың жүгірісі деп аталады және оның жұмыс істемейтін бөлігі болып табылады, бірақ ол бөлшектің кесілетін бөлігінің ұзындығын есептеуде қажет етіледі.Бұрандалы заттарды дайындау барысында жүгіріс аяғы мен бөлшектің тірек бетінің арасында кесілмеген бөлікті қалдыруға болады. Бұл бұранданың аяқталмауы деп аталады. Заттың жүгіріс ұзындығы мен аяқталмаған бөліктің қосындысы бұранданың шала кесілуі деп аталады.Өзектіңаяғындажәнесаңылаудыңбасындабұраныкеспесбұрынжүз (фа- ска) орындалады – өзектің немесе саңылаудың осіне 45° көлбеу бұрышты жасайтын конустық бет. Жүздің болуы алғашқы уақытта бұранданың кесу үдерісін жеңілдетеді, сонымен қатар бұранда бөлшектерінің өзара бірігуін оңайлатады. Жүгірістің, шала кесудің, бунақтар мен жүздердің өлшемдері МЕМСТ 10549–80* бойынша белгіленген және бұранданың типіне, оның диаметрі мен қадамына да байланысты. Егер құрылымдық себептер бойынша бөліктің барлық кесілген бөлігінде толық профильді бұранда алу қажет болса, онда соңында кесу кескіш құралының шығуына арналған арнайы ойықтар жасайды. Өзекшеде (4.15, а сурет) бунақты бұранданың ішкі диаметрінен біршама кіші диамет- рмен жасайды, ал саңылауларда (4.15, б сурет) – оның сыртқы диаметріне қарағанда біршама үлкен диаметрмен жасайды. Барлық бунақтардың құрылымдық өлшемдері әдетте шығару элементтеріне қойылады, және бұранданың типіне, оның диаметріне және қадамына байланысты болады. Сызбада бұрандалардың салынуыБұрандалы бетте бұранданы сызу өте қиын еңбек, сондықтан оны профиліне және тағайындалуына тəуелсіз, МЕМСТ 2.311–68*–ге сəйкес шартты түрде кескіндейді.Сыртқы бұранда тұтас жуан негізгі сызықтармен сыртқы диаметр d бойынша және тұтас жіңішке сызықтармен ішкі диаметр dj бойынша кескінделеді. Бұранданың параллель осінде, жазықтықта тұтас жіңішке сызықты оның толық профилі бойына жүргізеді, жүзді қоса алғанда (4.16, а сурет). Бұранданың шегін білдіретін сызықты егер бұранда көрініп тұрса немесе штрихталған болса, егер ол көрінбесе, оның толық профилінің соңында жуан негізгі сызықпен көрсетеді (4.17, а сурет). Бұранданың жүгірісін қажетіне қарай оның шегінен шығатын тұтас жіңішке сызықпен жүргізеді (4.17, б сурет).Ішкі бұранданы тұтас жуан негізгі сызықтармен ішкі диаметр D1 бой- ымен және тұтас жіңішке сызықтармен сыртқы диаметр D бойынша көрсетеді (4.16, б сурет). Бұранда осіне перпендикуляр жазықтықта тұтас жіңішке сызықты шеңбері ¾ тең болатын доға түрінде жүргізеді. Және де бұл доғаның басы мен аяғы осьтік сызықтарға сай болып қалмауы керек. Конустық бұранданың өзектегі және саңылаудағы шарт- ты белгісі сәйкесінше 4.18, а, б суреттерінде көрсетілген. Бұранданы кескіндеу барысында (сыртқы да, ішкі де) жазықтықта, өзектің немесе саңылаудың, жүздің осіне перпендикуляр, арнайы құрылымдық тағайындаусыз оларды көрсетпейді.Бұрандалы өнімдердің тіліктері мен қималарында штрихтауды негізгі сызыққа дейін жүргізеді, яғни өзектегі бұранданың сыртқы диаметрі сызығына дейін және саңылаудағы бұранданың ішкі диаметріне дейін жүргізеді.4.1 кестеБұранданың тағайындалуыАтауы, стандарты Түрі Белгіленуі Мысал Метрикалық, Үлкен қадамды М, d (мм) М20 МЕМСТ 8724–81* М, d, P (мм) М20 х 1,5Ұсақ қадамды М, d, Ph, Р (мм) М20 х 3(Р 1) КөпкірмеліСол жақ LH М20^Н, М20 х 1,5LH, М20 х 3(Р 1)LHДюймдік, Сыртқы – 1/2" ССТ АӨХК 1260 Ішкі – 1/2"Құбырлық А санаты G, Dy (дюймы), G11/2– А цилиндрлік, (жоғары) А санаттыМЕМСТ 6357–81 В санаты (орташа) G, Dy (дюймы), В санатты G11/2– ВСол жақ LH G11/2 LH – А G11/2 LH – ВҚұбырлық Сыртқы R, Dy (дюймы) R 11/2 конустық, Ішкі R с, Dj, (дюймы) R с 11/2– В МЕМСТ 6211–81 Ішкі цилиндрлік R р, Dy (дюймы) R р 11/2Сол жақ LH R 11/2 LH; R с11/2 LH Атауы, стандарты Түрі Белгіленуі Мысал Конустық дюймдік, МЕМСТ 6111–52* Сыртқы Ішкі К, Dy (дюймы) К, Dj, (дюймы)К ГУ К ГУ Метрикалық конустық МЕМСТ 25229–82 Конустық ІшкіцилиндрлікСол жақ МК, d, Р (мм) М, d, Р (мм)LH МЕМСТ... МК 20 X 1,5 М20 X 1,5 МЕМСТ 25229–82 МК20 X1,5 LH МЕМСТ 25229–82Трапециалы, МЕМСТ 24738–81 БіркірмеліСол жақ Т>, d, Р (мм) LH Tr 40 X 6 Tr 40 X 6 LH Трапециалы, МЕМСТ 24739–81* КөпкірмеліСол жақ Tr, d, Ph, Р (мм) LH Tr 20 X 8(P4) Tr 20 X 8(P4) LHБерік,МЕМСТ 10177–82 Біркірмелі КөпкірмеліСол жақ S, d, P (мм)S, d, Ph, P (мм) LH S 80 X 10 S 80 X 20(P10) S 80 X 20 LH;S 80 X20(P10) LHДөңгелек,МЕМСТ 13536–68 Оң жақ Кр, d, P (мм) МЕМСТ... Кр12 X 2,54 МЕМСТ 13536–68 Бұрандалы қосылыстарда әдетте шартты түрде өзекке түсіріледі , ал саңылауда бұранда өзегімен жабылмаған бөлігі ғана көрсетіледі (4.19 суретті қараңыз).Стандартты бұранданы белгілеу мыналарды қамтиды: оның түрін, өлшемін, қадамын және жүруін, бағытын, шақтама өрісін, беріктік сыны- бын, стандартты нөмірін.Үшбұрышты бұранданың диаметрі мен қадамын өлшеу үшін екі жүйе бар: метрикалық (өлшем бірлігі – миллиметр) және дюймдік (өлшем бірлік – дюйм). 4.1 кестеде стандартты бұрандалардың белгіленулері көрсетілген: метрикалық, дюймдік, құбырлы, конустық, трапециалық, берік және дөңгелек. Метрикалық бұрандаМетрикалық бұранда бекіту бұрандасының негізгі типі болып табыла- ды. Бұл бұранда біркірмелі, және оңқай. Оның пішіні ретінде үшбұрыш танылады, оның профилінің төбесі Н/8 мәніне бөлінген, ал ойығы кесілген немесе Н/6 мәніне дөңгеленген (4.20 сурет). Үшбұрыштың төбесінің бұрышы 60° тең. Бұранданың әрбір шартты диаметріне бір ірі (негізгі) және бірнеше ұсақ қадамдар сәйкес келеді. Метрикалық сондай про- фильге ие, бірақ бұранданың қадамы әртүрлі болады, ал сәйкесінше кесу тереңдігі де әртүрлі болады. Ұсақ қадамды бұранданы олардың беріктігіне зақым тигізбеу үшін жұқа бүйірлі бөлшектерде қолдануға кеңес беріледі, соонымен қатар үлкен герметикалық байланыстарды жасау үшін және құрылғыларда берілісті дәл реттеу үшін қолданады. Метрикалық бұранданы 0,25 ...600 мм диаметрлі 0,075 – 6 мм қадам үшін орындайды.Метрикалық бұрандалардың профилін және негізгі өлшемдерін МЕМСТ 9150–81* бойынша, ал диаметрі мен қадамдарының өлшемдерін МЕМСТ 8724–81* (4.2 кесте), сонымен қатар шақтама мен қонымдылығын МЕМСТ 16093–81*, 24834–81* және 4608–81* бойынша анықтайды. Сыртқы бұранда үшін төрт негізгі ауытқу ((h, g, e, d), ал ішкі бұранда үшін екі ауытқу (H, G) қарастырылған.Метрикалық бұранданың шартты белгілеріне мыналар жатады: М әрпі (бұранданың профилін білдіреді), шартты (сыртқы) диаметр (мм), қадам өлшемі (мм) көбейту белгісі арқылы (х) және шақтама жолағы сызықша арқылы. Егер бұранданың қадамы ірі болса, онда ол белгілемелерде көрсетілмейді.Шақтама жолағының белгіленуі сандардан тұрады, олар бұранданың дәлдік сыныбын білдіреді және әріптер негізгі ауытқуды білдіреді. Сыртқы бұранда үшін 4, 6 және 8 дәлдік сыныбы белгіленген, ал ішкі бұранда үшін–4, 5, 6, 7, 8. Сыртқы бұрандаға d, e, f, g, h, негізгі ауытқулары белгіленсе, ішкі үшін E, F, G, H белгіленген. Диаметрі Қадамы Ұсақ 0,7511,251,52–––––1 қатар 2 қатар 3 қатар Ірі0,535 – – 0,8 0,5– –6–710,50,75–––– 8–91,250,50,751–––– 10––1,50,50,7511,25––– 12––1,750,50,7511,251,5–– 1614–20,50,7511,251,5–– 2018, 22–2,50,50,751–1,52– 2427–3–0,751–1,52– 3033–3,5––1–1,523 3639–4––1–1,523 Кесте 4.2 Метрикалық бұранданың сипаттамалары, мм (МЕМСТ 8724–81*) Мысалы, М12х 1,5 – 6g (4.21, асурет) жазбасыныңмағынасы– бұранданың метрикалық екенін, бұранданың сыртқы диаметрі 12 мм, бұранда ұсақ қадамды 1,5 мм және шақтама аумағы 6g (6 – дәлдік сыныбы g – бұранда бұрандамасының негізгі ауытқушылығы). М12 – 6Н (4.21, б сурет) жазба- сы – сол бұрандама, бірақ ірі қадамды және саңылаумен орындалған (6 – дәлдік сыныбы, Н – бұранда сомынының негізгі ауытқушылығы).Бұранданы екі бөлшектің біріктірілуі арқылы белгілеуде сызықтың үстіне ішкі бұранданың шақтама аумағы, ал сызықтың астына сыртқы бұранданікі жазылады: М20 х 1,5 – 6H/6g; M20 – 6H/6g.Метрикалық бұранданың бунақтарының пішіндері 1 типте (қалыпты және тар) және 2 типте болады. Сыртқы бұранда үшін бунақтардың өлшемі(4.22, а сурет) 4.3 кестенің мәліметтеріне сәйкес келуі керек, ал ішкі бұранда үшін (4.22, б сурет) – 4.4 кестенің мәліметтеріне сай болуы қажет. Сыртқы метрикалық бұранда үшін бунақтардың өлшемдері, мм (МЕМСТ 10549–80*)Бұранда қадамы Бунақ Жүз1 тип 2 тип df 2 типтегі бунақпен ішкі бұранданың ұштасуыБарлық басқа жағдайлар үшін қалыпты тарf R R1 f R R1 f R2 0,5 1,6 0,5 0,3 1,0 0,3 0,2 – – d –0,8 – 0,50,6 d–0,90,7 2,0 1,6 0,5 0,3 d –1,00,75 d–1,2 1,0 0,83,01,00,5 1 2,0 3,62,0d–1,52,0 1,254,0 2,51,00,54,42,5d–1,82,51,6 1,5–2,21,75 3,0 4,6 5,4 3 ,d 0 d–2,53,5 25,01,6 3,0 5,6 d–3,0 2,0 2,56,0 1,04,0 7,34,0d–3,55,02,53d–4,5 6,57,6 А(4:1)Тип 1Тип 2Ішкі метрикалық бұранда үшін бунақтардың өлшемдері, мм Бұранда қадамы Бунақтар Жүз1тип 2 тип df 2 типтегі бунақпен ішкі бұранданың ұштасуыБарлық басқа жағдайлар үшінқалыптытар f RR1fRR1fR2 0,52,0*0,50,31,0*0,30,2– – d+0,3–0,5 0,6 – 0,7 0,753,0*1,00,51,6*0,50,3d +0,40,8 1,0 – 14,01,00,52,00,50,33,6 2,0 d+0,52,0 1,255,01,6 3,01,00,54,5 2,5 2,51,6 1,5+0,71,756,0 7,0 1,0 4,0 5,4 3,0 d 6,2 3,5 3,0 28,02,0 6,5 d+1,0 2,0 2,5103,0 5,01,6 8,9 5,0 4,02,5 3 6,0 1,011,4 6,9 d+1,2 Дюймдік бұрандаҚазіргі уақытта Ресейде жаңа көліктерді жобалауда дюймдік бұранданы қолдануға тыйым салынған. Оны тек шегі бойынша құрылғыны жөндеу барысында және техникалық себептер бойынша қажеттілік болғанда ғана қолданады. Дюймдік бұранданың негізгі параметрлері (ССТ АӨХК 1260)Бұранда өлшемі дюймы‘/43/8V23/4111/411/2 2 Сыртқы диаметрі d, мм6,3509,52512,70019,0502 5 ,4 0 031,750 38,100 50,800Ішкі диаметрі db мм 4,724 7,492 9,989 15,798 21,334 2 7 , 1 0 4 32,679 43,5721 дюймге айналым саны 20 16 12 10 8 76 4,5Қадам s, мм 1,270 1,588 2,117 2,540 3,175 3,629 4 , 2 3 35,644 Дюймдік бұранданың профилі теңбүйірлі үшбұрыш болады, төбесінің бұрышы 55° (4.23 сурет). Дюймді бұранда сыртқы диаметрі 3/16"–дан 4"–ке дейін жасалынады және сыртқы диаметр өлшемімен анықталады, ол дюйммен жазылады 1"=25,4 мм (бір дюймде 25,4 мм бар). Мұндай бұранданың әрбір өлшемнің қадамының орнына бір дюймге ұзындығы бойына айналмалардың (жіптер) саны қойылады, ал шартты белгілеулерде оның сыртқы диаметрінің өлшемі қолданылады (4.24 сурет).Дюймді бұранданың негізгі параметрлері 4.5 кестеде келтірілген. Құбырлы цилиндрлік бұрандаҚұбырлық цилиндрлік бұранда құбыржолдық арматураларда (ысырма- ларда, бұқтырмаларда, клапандарда), су–газ тасымалдайтын құбырларды біріктіретін түзу жалғастырғыштарда (муфталарда), бұрыштықтарда, айқастырмаларда т.с.с. жұқа қабырғалы тетікбөлшектерде қолданылады. Мұндай бұранданың профилі төбесіндегі бұрышы 55° құрайтын теңбүйірлі үшбұрыш болады. Оның профилі және негізгі оның өлшемдері МЕМСТ 6357–81 арқылы белгіленген (4.25 сурет); бұранданың төбелері және ойықтары Н/6 шамасына кесілген және дөңгеленген, ол қосылулардың үлкен бітеулігін қамтамасыз етеді. Ол V8...6" диаметрлермен бір дюйм- ге 11 – 28 аралығындағы жіптер (қадамдар) санына қарай орындалады. Құбырлық бұранда бір дюймге ұзындығы бойынша оның осінің айна- ласына сипатталады. G әрпі белгіленулерде құбырдың сыртқы бетінде кесілген, яғни шамамен бір дюймге тең құбырлық бұранданың өлшемін белгілейді (сыртқы диаметр бұранда белгісіне кірмейді). Бұл бұранда үшін МЕМСТ 6211–81 бойынша екі сыныпты орташа диаметрлі шақтама қарастырылған: А – жоғары, В – қалыпты. Құбырлық цилиндрлік бұранданың шартты белгісі шығару жолағының сызығына сызыла- ды, оның бағдары негізгі сызықты көрсетеді, оның сыртқы диаметріне көсретілген диаметр сәйкес келмейді. Мысалы, G 1/2–А (4.26, а сурет) жа- зуы мынаны білдіреді – бұранда құбырлы цилиндрлік сыртқы, құбырдың ішкі диаметрі (шыға беріс саңылауы) V2 " сыныбына А дәлдікке тең. Бұл ретті сыртқы диаметрі құбырдың 20,995 мм–ге тең.. 4.25 сурет Муфта (жалғастырғыш), құбыр, кесу осі Ішкі құбырлы бұрандаларды орындаған кезде (4.26, б сурет) осы бөлікке бұрылатын құбырдың ашылу диаметрін белгілеуде көрсетеді. Ішкі бұранда құбырларға емес, құбырларды жалғайтын бөліктерге: муф- талар, тығыздамалар және т.б. бөлінеді. 4.6 кестеде бірқатар құбырлы цилиндрлік бұрандалардың негізгі параметрлері көрсетілген.Бұранданы белгілеу барысында екі бөлшекті біріктіргенде буынды бөлшекпен көрсетеді: алымында – ішкі бұранданың дәлдік сыныбы, ал бөлімінде – сыртқы бұранданың дәлдік сыныбы көрсетіледі, мысалы, G 1/2–A/A.Буындардың өлшемін сыртқы және ішкі бұранда үшін МЕМСТ 10549– 80* арқылы анықталады.4.6 кестеҚұбырлы цилиндрлі бұранданың негізгі параметрлері (МЕМСТ 6357– 81)Бұранда өлшемі, дюймы Ұзындықтағы қадамдар саны 25,4 мм Қадам Р, мм Диаметрі, мм сыртқыdІшкі d13/8191,33716,66214,950 ‘/2141,81420,95518,631 3/4 26,44124,117 1112,30933,24930,291 1‘/4 41,91038,952 1‘/2 47,80344,845 2 59,61456,656 21/2 75,18472,226 3 87,88484,926 Құбырлы конустық бұрандаҚұбырлы конустық бұрандалар жоғары қысымды құбыржелілерінде құбырларды біріктіру үшін қолданылады, яғни ауа өткізбеушілік пен сенімділік қажет етілген кезде пайдаланылады.МЕМСТ 6211–81 бойынша (4.27 сурет) құбырлы конустық бұранданы конустық беттерде құрауыштары конустың осіне ф = 1°47'24" бұрышпен көлбеуленген (конустық 1:16) түрде орындайды. Мұндай бұранданың профилі құбырлы цилиндрлік бұранданың профиліне ұқсас, бұл орайда профиль төбесі 55° тең болғандағы бұрыштың биссектрисасы конустың осіне перпендикуляр болады.Құбырлық конустық бұранданың сызбада шартты белгіленуі: R – сыртқы бұранда немесе Rс – ішкі бұранда; Rp – ішкі құбырлы цилиндрлік бұранда.Конустық бұранданың негізгі жазықтығы – бұл сыртқы, ортаңғы және ішкі оның диаметрлерінің шартты өлшемдері берілетін жазықтық. Саңылауларда негізгі жазықтық үлкен диаметр жағындағы бүйіржақпен сәйкес келеді (4.28 сурет). Конустық бұранданың сыртқы және ішкі диаметрлері негізгі жазықтықта сәйкесінше шамамен құбырлық цилиндрлік бұранданың сыртқы және ішкі диаметрлеріне тең болады. h4.28 сурет. Кесу, құбыр, кесу осі, негізгі жалпақтық, муфта Сызбада конустық бұранданың белгіленуі шығару жолағының көлденең текшесінде қолданылады, оның көрсеткіші сыртқы диаметрін көрсетеді (4.29 сурет).Құбырлы байланыстарда конустық бұранданы құбырлық цилиндрлік бұрандамен бірге қолдануға болады, яғни конустықты құбырда, цилиндрлікті жалғастырғышта қолдану керек.Құбырлы бұранданы белгілеу мысалдары:R І1/» – сыртқы құбырлы конустық бұранда 1/ "; R c 1/2 – ішкі құбырлы конустық бұранда 1/2"; Rp 1/2 – ішкі құбырлы цилиндрлік бұранда 1/' '.Бұрандалық байланыс бөлшек арқылы көрсетіледі, алымында оның ішкі бұранда, бөлімінде сыртқы Rс , ал оның жанына өлшемі жазылады –1/2.кестебірқатарқұбырлыконустықбұрандалардың негізгі параметрлері көрсетілген.кестеҚұбырлы конустық бұрандалардың негізгі параметрлері (МЕМСТ 6211– 81)Бұранда өлшемі, дюймы Ұзындықтағы қадамдар саны 25,4 мм Қадам Р, мм Сыртқы диаметр d, мм Ұзындық, мм АА‘/16280,9077,7236,54,0‘/8 9,7286,54,01/4191,33713,1579,76,03/8 16,66210,16,41/2141,81420,95513,28,23/4 26,44114,59,51112,30933,24916,810,4 1V441,91019,112,71 1/247,80319,112,7259,61423,415,92 1/275,18426,717,5387,88429,820,6 Конустық дюймдік бұрандаКонустық дюймдік бұрандалар салыстырмалы жоғары емес қысымды құбыржелілерінде қолданысқа ие: отын, май, су және көліктердің және білдектердің ауа құбыржелілерінде қоданылады. Оны жазықтықтарда конустықпен 1:16 тең бөлікке бөледі. Мұндай бұранданың профилі төбе бұрышы 60° болатын үшбұрыштың пішінінде болады (4.30, а су- рет). Оның биссектрисалары бұранданың осіне перпендикуляр. Оның негізгі параметрлері МЕМСТ 6111–52* бойынша анықталады. Конустық дюймді бұранданы шартты белгілеуде К әрпін қолданады, ал дюймдегі өлшемдері МЕМСТ арқылы белгіленген. Оның өлшемі негізгі жазықтықта анықталады және шамамен құбырлы цилиндрлік бұранданың сыртқы не- месе ішкі диаметріне тең (4.30, б сурет). Сызбада белгілері бұранданың негізгі сызығынан жүргізілген көлденең шығару жолағында жазылады (4.31 сурет).Конустық дюймді бұранданың негізгі параметрлері 4.8 кестеде келтірілген.Сыртқы және ішкі конустық дюймді бұранда үшін буындардың өлшемін МЕМСТ 10549–80* айқындайды.кестеКонустық дюймді бұранданың негізгі параметрлері (МЕМСТ 6111–52*) Бұранда өлшемі,дюймы n 1" де жіптер саны Қадам P, мм Ұ з ы н д ы қ , м м Негізгі жазықтықтағы сыртқы диаметр d, ммЖұмыс l Құбырдың бүйіржағынан негізгіжазықтыққа дейін l‘/16270,9416,54,0647,895‘/8270,9417,04,57210,2721/4181,4119,55,08013,5723/8181,41110,56,09617,05542141,81413,58,12821,2233/4141,81414,08,61126,568111 у2,20917,510,16033,2281/411 у2,20918,010,66841,98511211 1/22,20918,510,66848,054 2 11 1/2 2,209 19,0 11,074 60,092 сурет. Паралелль линиясы, кесу осі, муфта, құбыр, негізгі жалпақтық, кесу, муфта, құбыр, кесу осі, негізгі жалпақтық.сурет. МЕСМТ 6111–52 Конустық метрикалық бұрандаКонустық метрикалық бұранданы жоғары қысымда жұмыс істейтін құбыр–жолдардың біріктірулерінде қолданады, конустығы 1:16 диаметрлерінің мәні 6 – 60 мм (МЕМСТ 25229–82). Оның профилінің өлшемдері (4.32 су- рет) метрикалық бұранданың профилі мәндерімен бірдей (МЕМСТ 9150– 81). Негізгі жазықтық (конустық дюймдік бұрандаға қарағанда) саңылаудың бүйіржағымен саылыстырғанда бірнеше қашықтыққа жылжыған (4.33 су- рет).Байланыстарда метрикалық конустық бұранданы метрикалық бұрандамен байланыстыра қолдануға рұқсат етіледі (4.34 сурет), бірақ бұл орайда конустық бұранданы 0,8 І. кем емес арақашықтықта бұрау керек.Метрикалық конустық бұранданы белгілеу МК әрпінен, негізгі жазықтықтағы сыртқы диаметр және қадамнан тұрады. Мысалы, МК 30 х 2 – диаметрі 30 мм және қадамы 2 мм болатын метрикалық конустық бұранда дегенді білдіреді; М/МК 30 х 2 – Ішкі цилиндрлік бұранда мен сыртқы конустық бұранданың қиыстырылуы. 4.9 кестеМетрикалық конустық бұрандалардың негізгі параметрлері (МЕМСТ 25229–82)Диаметрі d, мм Қадам Р, Негізгі жазықтықтағы диаметр, мм Ұзындық, мм1 қатар2 қатар мм d = Dd2 = D2 d[ = D[ ll1 l2 6 –16,0005,350 4,91782,538 – 8,0007,350 6,917 10 – 10,0009,350 8,917 12 –1,512,00011,О26 10,376113,54– 14 14,00013,О26 12,376 16 – 16,00015,О26 14,376 – 18 18,00017,О26 16,376 20 – 20,00019,О26 18,376 – 22 22,00021,О26 20,376 24 – 24,00023,О26 22,376 – 27227,00025,7О1 24,835165630 – 30,00028,7О1 27,835 – 33 33,00031,7О1 30,835 36 – 36,00034,7О1 33,835 Метрикалық конустық бұранда сызбада шығару жолағының текшесіне жазылады (4.35 сурет).4.9 кестеде метрикалық конустық бұранданың негізгі параметрлері келтірілген.Трапециялық бұрандаТрапециялық бұранда алдымен ілгерлемелі–қайтарылмалы қозғалыс жасауға және осьтік күшке арналған. Ол біркірмелі (МЕМСТ 24738–81) және көпкірмелі (МЕМСТ 24739–81*) болуы мүмкін. Оның профильді пішіні болып бүйірлері әртүрлі трапеция табылады, профилінің бұрышы 30° (4.36 сурет). Оның профилі мен негізгі өлшемдері МЕМСТ 9484–81, диаметрлерінің өлшемі 8 – 640 мм және қадамдарының өлшемі МЕМСТ 24738–81 (4.10 кесте), шақтамалары мен отырғызылымы МЕМСТ 9562–81 арқылы анықталады.Көпкірісті трапециялық бұранданың негізгі сипаттамасы оның кірмесі болып табылады (Ph = Р xn).Біркірісті трапециялық бұранданың сызбада шартты белгіленуі Тr əріптік белгілеуден, шартты диаметрден және қадамнан (4.37, а сурет), ал көпкірістінің (4.37, б сурет) шартты белгіленуі Tr әрпінен, шартты диамет- рден, кірмеден және жақша ішіне Р әрпімен қадам өлшемімен беріледі. Трапециялық бұранданың негізгі параметрлері (МЕМСТ 24738–81) Шартты диаметрі d, мм Қадам, мм1 қатар 2 қатар Р р Р8––1,52–91,52–10–1,52––1132–12–23––1423–16–24––1824–20–24––223; 85224–3; 852–263; 85228–3; 852–303; 106–32–3; 106––343; 106–36–3; 106––383; 1076 Өндірістік сызбаларда бұранданы белгілеуде сандардан тұратын шақтама алаңы (дәлдік дәрежесі орташа диматерлі бұрандалар) және латын әрпінен тұратын (бұранданың орташа диаметрінің негізгі ауытқушылығы) қолданылады, мысалы,Tr20х4 (Р2) – LH– 8H/8eжазбасынаноқитынымыз– LH– солжақбұранда; 8H – дәлдік дәрежесі және білік бұрандасының негізгі ауытқушылығы; 8е–дәлдік дәрежесі және сомын бұрандасының негізгі ауытқушылығы. Бунақ өлшемі сыртқы және ішкі трапециялық бұранда үшін МЕМСТ10549–80* арқылы анықталады. Берік бұрандаларБерік бұрандалар әдетте білік бір бағытта айтарлықтай күш беретін конструкцияларда қолданылады, мысалы, қысқыштарда, көтергіштерде, сыққыштарда және т.б. Бұл бұранданың профильдік пішіні бүйір жақтары тең емес трапеция болып табылады (4.38 сурет), көлбеу бұрышы бүйіржағына 3° күш береді, ал екінші жағына – 30°.Шартты диаметрі d, мм Қадам, мм1 қатар 2 қатар Р р * р ** 10 – – 2 –12 – 2 3 –– 14 2 3 –16 – 2 4 –– 18 2 4 –20 – 2 4 –– 22 3; 8 5 224 – 3; 8 5 2– 26 3; 8 5 228 – 3; 8 5 2– 30 3; 10 6 –32 – 3; 10 6 –– 34 3; 10 6 –36 – 3; 10 6 –– 38 3; 10 7 64.11 кестеБерік бұранданың негізгі параметрлері (МЕМСТ 10177–82)*1 қадам, жаңа конструкцияларды жасауда сұранысқа ие.**2 қадам, жаңа конструкцияларды жасауда қолдануға кеңес берілмейді. Мұндай бұранданың ойық түбі дөңгелектенген, ал төбелері жазық кесілген. Берік бұранданың негізгі параметрлерін МЕМСТ 10177–82 (4.11 кесте) анықтайды.Берік бұранда S, әрпімен шартты белгіленеді, шартты диаметр мен қадамның өлшемі белгіленеді. Мысалы, S 80 х 10. Жұмыс сызбасын- да берік бұранданы профиль элементі білдіреді, ол 3° көлбеу бұрышпен оның тірек бетінің орналасуын көрсетеді (4.39 сурет).Берік күшейтілген бұранданы жасаушы пішін (МЕМСТ 13535–87) тең бүйірлі емес трапеция бүйір жақтарының биіктігіне қатысты көлбеу бұрышы сәйкесінше 3° және 45° болып табылады (4.40 сурет). Мұндай бұранданы шартты белгілеу S әрпі арқылы жасалады, бұрышы 45°, сыртқы диаметрі, кірмесі, қадамы және бағыты да осы белгілерге кіреді, мысалы, S45° 200х24(P12)LH. Дөңгелек бұранда Дөңгелек бұранда көбінесе өрттің және гидравликалық, санитарлық– техникалық темір арқауларда (крандар мен араластырғыш бұрандаларда), сондай–ақ жіңішке қабырғалы бөліктерде (шамдар, газқағар маскасы және т.б.) қолданылады.Дөңгелек бұранданың профилі мен негізгі өлшемдерін, шақтамасын (4.41 сурет) МЕМСТ 13536–68 белгілейді. Дөңгелек бұранданың шартты белгіленуі Кр әрпінен, шартты диаметрінен, қадам және старттан тұрады. Мысалы, Кр12 х 2,54 МЕМ СТ 13536–68 (4.42 сурет). Тікбұрышты бұрандаТікбұрышты бұранданы осьтік күшті беруде жүк біліктерінде (көтергіштерде, сыққыштарда) және жүріс біліктерінде қозғалысқа келтіру үшін (металл өңдеу біліктерінде, көліктердің кермелі біліктерінде) қолданады.Мұндай бұранданың профилі шаршы мен тікбұрыш болып табылады. Бұл бұранда стандартталмаған. Сызбада (4.43 сурет) ол тұрақты тілік немесе барлық құрылымдық өлшемдері – сыртқы және ішкі диаметрі, қадамы, ойық ені (ішкі бұранда үшін) және дөңесінің ені (сыртқы бұранда үшін) жазылған ескертпемен беріледі. Қосымша кірме саны (көпкірмелі бұрандалар үшін), бағыты және өзге мәліметтерді шығарма жолақтың сызығында көрсетеді. Бұл жолақ бұранданың негізгі сызығынан «Бұранда» деген жазумен жүргізіледі. Арнайы бұранда Арнайы бұранда – бұл стандартты профильді бұранда, бірақ ол стан- дарттылардан диаметрі мен қадамының өлшемі бойынша ерекшеленеді.Мысалы, 4.44 суретте көрсетілген арнайы метрикалық бұранданың белгіленуі стандартты диаметрі 36 мм және берілген қадамның диаметрі 0,5 мм дегенді білдіреді. Бекіту өнімдеріБөлшектердің ажырамалы қосылыстарын орындау үшін әртүрлі стандартталған бұрандалы бекіту өнімдері: бұрандамалар, біліктер, түйреуіштер, сомындар, сонымен қатар оларды бөгеуге арналған құралдар: тығырықтар, сіргелер, сұққыштар, сымдар қолданылады.Стандартталған бұрандалы бөлшектерді пайдалану машиналар мен механизмдерді жобалау үдерісін жылдамдатуға мүмкіндік береді, өйткені бұл бөлшектер үшін сызбаларды әзірлеуді қажет етпейді және қосымша түзетусіз машиналарды жөндеу кезінде олардың толық өзара алмасуын қамтамасыз етеді. Бекіткіштердің пішіні, өлшемдері және басқа сипат- тамалары (материал, жабу сипаты, беріктік сыныбын және т.б.) МЕМСТ 1759–70 анықтайды.Бекітуге арналған бөлшектің құрылымы келесідей:– өнім атауы (бұранда, білік және т.б.);– орындалуы (1 орындалуды көрсетпейді);– бұранданың белгіленуі және оның диаметрі;– бұранда қадамы (ірі қадамды көрсетпейді);– бұранданың шақтама аумағын белгілеу;– өнімнің ұзындығы;– беріктік сыныбы немесе тобы;–материалдың немесе құйманың маркасы;– жабын түрін көрсету;– жабын қалыңдығы (мкм);– өлшем стандартының нөмірі.Мысалы, диаметрі 20 мм, ұсақ қадамы 1,5 мм, шақтама аумағы 6 г, ұзындығы 70 мм, беріктігі сыныбы 109, 40X болат, мырыш хром- ды қаптамасы О1 және жабу қалыңдығы 6 мкм болатын 2 типті болтты белгілеу келесідей жазылуы мүмкін:Бұрандама 2М20 х 1,5 – 6g х 70.109.40Х.О1.6 МЕМСТ 7798–70*.Оқу сызбаларында, әдетте, 5, 7, 8, 9, 10 параметрлері өнімнің белгіленуіне қосылмайды, өйткені арнайы білім болмай оларды толыққанды таңдау мүмкін емес.Беріктік.Көміртектіңжәнелегирленгенболаттардыңбұрандамаларының, бұрандаларының және түйреуіштердің механикалық қасиеттерін сипат- тау үшін 12 саннан тұратын сандарды қолданады:3.6; 4.6; 4.8; 5.6; 5.8; 6.6; 6.8; 6.9; 8.8; 10.9; 12.9; 14.9. 10 (100) көбейтілген алғашқы сан, кгс / мм2 (МПа) кезінде себуге ең аз уақыт қарсылығын анықтайды; және 10(100) –ға көбейтілген екінші сан – беріктік қарқындығы уақыт бойынша қарсылыққа қатынасы, бұл сандардың көбейтіндісі киллиметрден / мм2– дегі (МПа) тұрақсыздықты анықтайды. Мысалы, өнімнің беріктік сыныбы5.8 деген, ов = 5х 10 кгс/мм2 (500 МПа); от=5х8 = = 40 кгс/мм2 (400 МПа); от/ов = 80% (т.е. 8х 10) дегенді білдіреді. Көміртекті сомындар мен легирленген болаттар үшін беріктіктің 7 сы- ныбы бар: 4; 5; 6; 8; 10; 12; 14.10 (100) көбейтілген бұл сандар сынақ жүктемесінен кВт / мм2 (МПа) кезінде ОР кернеуін анықтайды. Мысалы, 8–ші беріктік сыныбына сынақ жүктемесінен ОР = 800 МПа болатын кернеу сәйкес келеді.Материал. Әрбір беріктік сыныбының бекітпелерін дайындау үшін стандартты болаттың белгілі бір түрлерін пайдалануды ұсынады ( 4.12 және 4.13 кестелер). Бұрандалар, бекітпелер, түйреуіштер мен сомындар үшін пайдаланылатын материалдар бірнеше топтарға бөлінеді. Көбінесе төмендегі материалдар пайдаланылады: көміртекті болаттар (топ 0), қорытпаланған болаттар (1–топ), тот баспайтын болаттар (2–топ) және т.б. 0 (Ст2) тобының материалдарын белгілемелерде көрсетпейді.Кәдімгі тығырықты дайындау үшін бұрандамалар, бұрандалар, түйреуіштер мен сомындар сияқты бірдей маркалардың болаттары пай- даланылады. Серіппелі шайбалар үшін 65G (МЕМСТ 1050–88 *) бо- лат, 30X13 болат (МЕМСТ 5632–72 *) және басқа да жоғары серпімді қасиеттері барлар қолданылады.Сіргелер St1, St2 сияқты жұмсақ болаттан жасалады.Жабын. Бекіткіштердің қызмет ету ұзақтығын арттыру үшін жұмыс жағдайлары бойынша анықталған жабынның әртүрлі түрлерін қолдануға болады (4.14 кесте): жеңіл жұмыс жағдайы үшін қышқылдар көп қабатты мырышорта және никель, орта жұмыс жағдайы үшін – кадмий және көп қабаттылар (мыс – никель – хром), ауыр жұмыс жағдайы үшін – оксидті, майлы фосфатты және т.с.с. қолданылады. Жабындының минималды қалыңдығы; 3; 6; 9 мкм тұрады.Бұрандамалар. Бұрандама (4.45 сурет) – бір жағында басы бар және екінші жағында сомынды бұрғылауға арналған бұрандасы бар цилиндрлік білік. Бұрандамалардың пішіні мен басының өлшемдері, өзектің пішіні, дайындау дәлдігі, орындалу сипаты мен бұранда қадамы бойынша ерекшеленетін көптеген түрлері бар. Жабын түрі Шартты белгі сандық МЕССТ 9.073–77* Мырыштық, хромдалған О1 М. хр Кадмилік, хромдалған О2 Кд. хр Никельдік 03 НКөпқатпарлы: мырыш – никель 03 МН Көпқатпарлы : мырыш – никель – хром 04 МНХ Тотыққан 05 Хим. Тот.Фосфатты май сіңірілген 06 Хим. Фос. Прм Қалайылы 07 ҚМырыштық 08 ММырыштық 09 МЫстық мырыштық 09 Гор. цТотыққан, калий бихроматының ертіндісіне толтырылған 10 А н . Тот. хрҚышқыл ертінділерден тотыққан 11 Хим. Пас Күмістік 12 СрТитандық – Ти Бұрандаманың басы алтыбұрышты, шаршы, тікбұрышты, жартылай дөңгелек және шаршы басы бар немесе конустық бола алады, немесе басқа нысандарда, ал бұранда үлкен немесе кішкентай қадамды метрикалық бо- лып табылады. Болт басын таңдау қосылыстың технологиялық сипатта- маларына байланысты. Бастың өлшемі мен нысаны болтты бұрау үшін стандартты сомын кілтін пайдалану мүмкіндігін анықтайды. 4.15 кестеде болттардың кейбір түрлері келтірілген.Машина жасау өнеркәсібінде ең кең таралған болттар алты бұрышты ба- стары бар болттар қалыпты болуы мүмкін (МЕМСТ 7798–70 *), жоғары (МЕМСТ 7805–70 *) және өрескел дәлдігі бар (МЕМСТ 5589–70 *) , сон- дай–ақ қысқартылған басы бар болады. Қалыпты дәлдіктегі бұрандамалар Басы алтыбұрышты бұрандамалардың қалыпты нақтылығы үш түрлі орындалуы болуы мүмкін (сурет 4.46): тиісінше, басы мен өзегінде тесіксіз, сірге арқылы тоқтатуға тесігі бар, болттар тобын сыммен қамтамасыз ету үшін басында екі тесігі барлар. Стандартты бұрандамалардың диаметрі 6... 48 мм және ұзындығы 14 ... 300 мм жасалған. 4.16 кесте кейбір негізгі бұранда өлшемдері берілген. 4.16 кестеАлтықырлы басы бар бұрандамалардың негізгі өлшемдері, мм (МЕМСТ 7798–70*)Өлшемі Бұранданың шартты диаметрі, d10 12(14)16(18)202224 Бұранда қадамы Pірі1,51,752,02,02,52,52,5 3,0 ұсақ 1,251,251,51,51,51,51,52,0Кілтке арналған өлшем S17192224273032 36 Басының биіктігі Н 6,47,58,810,012,012,514,015,0 Берілген шеңбердің диаметрі D, кем емес18,720,924,026,229,6 33,0 35,0 39,6 Бұрнада ұзындығы /0 26 303438424650 54 D1, шамамен 0,95 SБұрандаманың кіші басының өлшемі, r 0,4...1,10,6...1,60,8...2,2 Болттың жұмыс сызбасын орындау кезінде, мысалы, 1–нұсқада, басты түрі бұранданың осі сызбаның негізгі жазуына параллель болатын- дай орналасуы керек. Бұрандалы кескіннің тәртібі төмендегідей (4.47 су- рет):Барлық түрлерде дұрыс алтықырлы призманың проекциясын жүзсіз салады (бұрандаманың басы).Формула бойынша А = (0,90...0,95) SЖүздік диаметрін табады; сол жағынан А диаметрлік шеңбер жүргізеді, ал негізгі түрде жоғары жағынан берілген шеңбердің ппроекциясын анықтайтын 1", 2" және 3', 4' нүктелерін анықтайды.30 ° бұрышпен 1" және 2 " нүктелерінің көмегімен 5" және 8" нүктелеріндегі призманың шеттерімен қиылысу үшін түзулерді (кону- сты қалыптастырушы) жүргіземіз. Бұл жағдайда конустың бетімен басқа нүктелердің қиылысу нүктелері (6" және 7" нүктелер) 5" және 8" байла- ныстырушы нүктелердің сызығында болады. Алынған 5", 6", 7" және 8" нүктелері гиперболаның негізі болып табылады, қасбеттің конустық беті болт басының беттерімен қиылысқан кезде пайда болады.Гиперболаның шыңдарын табу үшін, сол жақта алтыбұрыштың бүйірлеріне жанасатын көмекші шеңбер салу керек және оған сол жақ көріністегі гипербола шыңдары болатын 9 " 10", 11" қиылысу нүктелерін белгілейді. Негізгі көріністе гипербола шыңдары 9", 10", 11" нүктелерінің орындары анықталған, негізгі көріністегі гипербола шыңдары анықталған 1" 2" сызыққа параллель тік сызыққа салынатын қосалқы шеңбердің про- екциясында болады.3 'және 4' нүктелерінен 30 ° бұрышпен жоғары бұрышта бұранда басын жасау үшін түзу сызықтарды (конус қалыптастыратын) жүргізіп және жоғарғы нүктедегі гиперболаның жоғарғы жағын 10 ' нүктесін табу керек. 5, 6 'және 9 нүктелерінің проекциялық байланысы нүктелердің ор- нын анықтайды.Сызбаүлгілік гипербола қисықтары шартты түрде үш нүктеден жүргізілген шеңбер доғаларымен ауыстырылады. Осы доға шеңберлерінің орталықтары осы нүктелерді байланыстыратын кесінділердің ортаңғы нүктелерінен алынған перпендикулярлар қиылысында орналасқан, мыса- лы, 6 '10' және 10 '7 (4.48 сурет).Бұрамалар. Бұрамалар қолданылуы бойынша бекіту және орнату бұрамалары деп бөлінеді.Бекіту бұрамасы (4.49 сурет) бір ұшында бұранда жасалған, екіншісі жағында – басы бар цилиндрлік өзек. Бекіту бұрамалары бұрандалы бөлікті олардың біреуіне бұрау арқылы бөлшектерді қосу үшін қолданылады. Олардың диаметрі 1–20 мм болып жасалады. Орнату бұрамалары (4.50 сурет) бөлшектердегі бос жерлерді жи- нау және реттеу кезінде бөліктерді бекітуге қызмет етеді. Бекіткіш бұрамалардан олар өздерінің бөлшекпен байланысатын қысымды шекті өзектерінің болуымен ерекшеленеді. Бекіту бұрандалары бассыз (4.50, суретті қараңыз) және басымен орындалады (4.50 суретін қараңыз, b). Бірінші жағдайда, олар өзегінің бүкіл бойында бұрандасы болады. Ағаштан жасалған бөлшектерді қосуға арналған бұрандалар бұрама ше- гелер деп аталады (4.51 сурет). Бұрамалардың пішіні мен өлшемдері стандартталған. Басының пішіні бойынша бұрамалар (4.52, а–е суреттері) тиісінше алтықырлы (МЕМСТ 1481–84 *); шаршылы (МЕМСТ 1482–84*); цилиндрлік (МЕМСТ 1491–80 *); жартылай дөңгелек (МЕМСТ 17473– 80 *); жартылай құпия (МЕМСТ 17474–80 *); құпия (МЕМСТ 17475–80 *) болып бөлінеді. Бұраманың өзегі екі нұсқада болуы мүмкін: тиісінше, кесілмеген бөліктің d2 диаметрі бұранданың шартты диаметрінен аз, яғниd2 = (d + d1)/2,мұнда d1 – бұранданың ішкі диаметрі ( 4.53, а сурет), және барлық өн бойына бірдей диаметрлі (4.53, б сурет) .Бұрама басының саңылауы ойық түрінде тік болуы мүмкін (4.53 суретті қараңыз), айқара тәріздес (4.54, а сурет), алтықырлы немесе шаршылы ойықтарымен ( 4.54, б, в суреттер) болуы мүмкін. Бекіткіш бұраманың қысымды шегі (4.55, а–в суреттер) сәйкесінше жазық (МЕМСТ 1477– 93), конустық (МЕмСТ 1476–93), цилиндрлік (МЕМСТ 1478–93) және бұрғыланған (МЕМСТ 1479–93) болуы мүмкін. Жиынтық сызбаларында бұрандаманың осіне перпендикулярлы проекцияда жиекке 45 ° бұрышпен, ал жұмыс сызбасында 0 ° бұрышта көрсетіледі. Бұрамалардың белгіленуі барлық бекітпелердің жалпы сызбасына сәйкес жасалады. Мысалы:A Бұрамалар . M8 – 6g x 50.48 МЕМСТ 17473–80 * – жарты дөңгелек басы бар бұранда, дәлдік сыныбы A (жоғары), 1 орындалуы, бұранда диаметрі d = 8 мм, ұзындығы І = 50 мм, сыныбы 4.8, жабыны жоқ;В. Бұрамалар M12 X 1 – 6g х 25.48 Стандартты M76–93 – конустық жиегі және тік оймақкілтегі бар бекіткіш бұрама, бұранда диаметрі D = 12 мм, бұранданың ұсақ қадамы P = 1 мм, төзімділік 6г, ұзындығы І = 25 мм,беріктік сыныбы, жабыны жоқ.Түйреуіштер. Түйреуіш (4.56 сурет) екі жағында да бұрандасы бар цилиндрлік өзекше болып табылады.Түйреуіштер жасалуына қарай А типті – бірдей диаметрлі бұранда мен өзектің тегіс бөлігімен (4.57 сурет, а) және В типті – бұранда диаметрінен өзектің тегіс бөлікті диаметрімен (сурет 4.57, б.). А (жоғары) және B (қалыпты).Сондай–ақ, жалпы қолданыстағы түйреуіштер екі немесе бірнеше бөлшектерді қосуға арналады. Түйреуіштің бір ұшы 11 (бұрандалы бөлігінің ұзындығы қысқа) бөлшектің ұясына бұрандалады, ал оның екінші шетіне / 0 сомын бұралады. Түйреуіш шегінің 11 ұзындығы бұранданып жатқан бөліктің материалына байланысты болады (4.17 кесте), яғни, жұмсақ металдар үшін аса берік металдардан артық болуға тиіс.Бұрандалы шектің ұзындығы l0, сомынға арналған, шамамен келесі: l0= 2d +6 болғанда l < 150 мм и /0 = 2d +12 болғанда l > 160 мм, мұнда l – бұрамалы шектің ұзындығынсыз түйреуіш өзегінің ұзындығы ф.Жалпы қолданыстағы түйеруіштер бұрандалы ұяшықты бөлшектер үшін де, сондай–ақ тегіс саңылаулы бөлшектер үшін де қолданылады (МЕМСТ 22042–76*, 22043–76).4.18 кестеде түйреуіштердің негізгі өлшемдері көрсетілген.Түйреуіштердің шартты белгілері барлық бекіткіш құралдардың түріне жалпы сызба бойынша қолданылады. Мысалы: 1. Түйреуіш М16 – 6gх120.58 МЕМСТ 22034–76 – бұл түйреуіш қалыпты дәлдікті, диаметрі d = 16 мм болатын метрикалық бұрандалы және ірі қадамды, шақтау аумағы 6g, түйреуіш ұзындығы l = 120 мм, бұралатын бұранда шегінің ұзындығы l1 = 1,25 d, беріктік сыныбы 5.8, жабынсыз;2. Түйреуіш М16 х 1,5 – 6g х 120.109.40Х.О29 МЕМСТ 22035–76 –дәлдігі жоғары түйреуіш, метрикалық бұрандалы диаметрі d = 16 мм және ұсақ қадамды Р = 1,5 мм, шақтау аумағы 6g, түйреуіш ұзындығы l = 120 мм, бұралатын бұрандалы шектің ұзындығы l1 = 1,25 d, беріктік сыныбы 10.9, болаттан жасалған 40Х, жабыны О2 қалыңдығы 9 мкм.Екі жақты түйреуіштер (МЕМСТ 9066–76) құбырлардың фланецті қосылыстарында, бу қазандығының корпусы, газ турбиналары, аспап- тар мен арматура құралдарында 0–ден 650 ° С температурасына дейін қолданылады. Сомындар. Сомындар – бұрандаға, түйреуішке немесе басқа да бұрандаларға ұқсас бұрандалы тесікшесі бар бұйым.Бұрамалы шектің ұзындығы Түйреуіштерге арналған МЕМСТ Бай-ланыстырушы бөлшектердің материалыВ дәлдік сыныбы А дәлдік сыныбыA = d 22032–76 22033–76 болат, қола, жез және т.б.l1 = 1,25 d 22034–76 22035–76 Қақаталатын және сұр бо- лат (болат, қолаға жол беріледі)l1 = 1,6 dl1 = 2 d жол беріледі)22036–7622038–7622037–7622039–76СондайЖеңіл құймалар (құрышқаl1 = 2,5 d22040–7622041–76Сондайl1 = l022042–7622043–76Шексіз4.18 кесте Қалыпты дәлдікті түйреуіштердің негізгі өлшемдері, мм Сомындарды пішініне, орындалу сипаттамасы және орныдалу дәлдігі бұранда қадамына қарай бөледі.Сомындарды пішіндеріне сәйкес (4.58 а–д суреттер), алтыбұрыш, саңылаулы, тәжді, құлақты бұранда және дөңгелек және т.б. деп бөледі. Саңылаулы және тәжді бұрандаларды діріл арқылы жұмыс істейтін байланыстырғыш бөлшектерде қолданады. Өздігінен бұралуды болдыр- мас үшін олардың саңылауларына ойықтілік орнатады. Құлақты сомын- дарды бұрау қолмен жасалған кезде қолданады. Дөңгелек сомындарда оймакілтектер сомын кілтінің астына орнатылады.Алтықырлы сомындарды биіктігі бойынша аласа сомындар Н = 0,6d (МЕМСТ 5916–70*), қалыпты Н = 0,8d (МЕМСТ 5915– 70*), биік Н = 1,2d(МЕМСТ 15523–70*), ерекше биік Н = 1,5d (МЕМСТ 15525–70*) және кілттің астына кішірейтіліп жасалған аласалар (МЕМСТ 15521–70*) деп бөлінеді.Стандартты сомындар дәлдік дәрежесі бойынша үш дәрежеде дайында- лады: жоғары, қалыпты және дөрекі. а б в г д4.58 сурет Өндірістекең таралған сомындардыңбіріалтықырлықалыптыбиіктіктегісомындар (4.19 кесте) үш орындалған (4.59 сурет): екі жүзді, бір жүзді, жүзсіз және бір кесіктен цилиндрлік пішінді ойығы бар (МЕМСТ 5915– 70*).Алтықырлы сомынның суреті басы бар бұраманың кескіні секілді реттілікпен салынады (4.47 суретті қараңыз).Сомындардың шартты белгіленуі барлық бекіту бөлшектері үшін де бір стандартты сызба бойынша жүзеге асырылады, мысалы:1. Сомын 2М16 х 1,25.6Н.109.35Х.О16 МЕМСТ 5915–70* – бұлалтықырлы сомын (қалыпты дәлдікте), орындалуы 2 (біржүзді), бұранда диаметрі d = 16 мм ұсақ қадамды Р = 1,25 мм, шақтама аумағы 6Н, беріктік сыныбы 10.9, болаттан 35Х, жабыны О1 (мырышталған хромдалған) қалыңдығы 6 мкм;2. Сомын М12 – 6Н.5 МЕМСТ 5915–70* – алтықырлы сомын (қалыпты дәлдікте), орындалуы 1, бұранда диаметрі d = 12 мм ірі қадамды, шақтама аумағы 6Н, беріктік сыныбы 5, жабынсыз.4.19 кестеҚалыпты биіктіктегі алтықырлы сомындардың негізгі өлшемдері, ммӨлшемі Бұранданың шартты диаметрі, d6 81012(14)16(18)20(22)24 (27) Бұранда қадамы, РІрі11,251,51,75222,5 2,5 2,533 ұсақ –11,251,251,51,51,51,51,5 2 2 «кілтке арналған» өлшем (шартты) S 10 13 17 1922242730323641Берілген шеңбердің диаметрі D, кем емес 10,9 14,2 18,7 20,924,3 26,529,933,335,039,645,2 Биіктігі (шартты) Н56,58101113151618 1922 Тығырықтар. Тығырықтар (4.60 сурет) – дөңгелек саңылауы бар қатты немесе кесілген пластина болып табылады және сомынның, бұрағыштың басында немесе бұрандасының астында орналасады. Сығырықтың мақсаты – бөлшектің беткі қабатын ұсақтаудан және соққыдан қорғау, күштерді біріктірілетін бөліктерге біркелкі бөлу және бекіту құралының өздігінен бұралу мүмкіндігін болдырмау.Стандартты тығырықтар қолданылуы бойынша бірнешеге бөлінеді: (4.61, а – в суреттер) сәйкесінше қарапайым (МЕМСТ 11371–78*), серіппелі (МЕМСТ 64О2–70*), табаны бар бөгеткіш (МЕМСТ 13463–77*), сонымен қатар көп табанды бөгеткіш (МЕМСТ 11872–89), қиғаш шаршы- лы (МЕМСТ 10906–78*) және т.б. түрлерге ажыратылады.Қарапайым тығырықтар (4.61, а суретті қараңыз) екі түрлі орындалуы мүмкін: жүзсіз (орындалу1) және жүзбен (2 орындалу).Тығырықтағы саңылаудың диаметрі өзектің бекіткіш бөлігінің диаметрінен сәл үлкен болуы керек, бірақ шартты түрде тығырықты белгілегенде бекіткіш бөлшектің диаметрі көрсетіледі (болт, түйреуіш және т.б.) 4.20 кестеде кейбір қарапайым (дөңгелек) тығырықтардың негізгі өлшемдері көрсетілген.Серіппелі тығырық әртүрлі бағыттар бойынша бөлінген және серпімді қатайтылған болаттан жасалынған кесілген болат сақина болып табыла- ды. Тығырықты бұраған кезде, кесікке соғылып, мысалы, сомындар мен бекітілетін қосалқы бөлшектер бекітпе бөлшектің өздігінен бұралуына кедергі келтіреді. Серіппелі тығырықтар келесі типте болады: Ж – жеңіл, Қ – қалыпты, А – ауыр, ЕА – ерекше ауырлар.Тығырықтарды шартты белгілегенде мыналарды көрсетеді: бұйым атауы, орындалу түрі, бекітпе бөлшектер, материалы, жабыны, жабын қалыңдығы, стандарт нөмірі, мысалы, Тығырық 2.12.О1.О19 МЕМСТ 11371–78* – бұл қарапайым тығырық, 2 орныдалуы, диаметрі d = 12 мм, тобының материалы О1, жабыны О1 қалыңдығы 9 мкм; Қарапайым тығырықтардың негізгі өлшемдері, мм (МЕМСТ 11371–78*) Бекіткіш бөлшектің d бұрандасының диаметрі d1 dj SС 5 5,3 10 1 0,25 . .0,50 88,4171,60,40...0,801010,52120,50... 1,001213242,50,60...1,251415282,50,60... 1,2518193430,75 ..1,5020213730,75...1,5022233930,75 ..1,5024СПо25444О Тығырық12Т.3Х13.096 МЕМСТ 64О2–70* – бұл тығырық серіппелі, бекіткіш бөлігінің диаметрі d = 12 мм, орындалуының типі – ауыр, мате- риалы 3Х13, жабыны 09 қалыңдығы 6 мкм.Сіргелер. Сірге деп қимасы жарты шеңбер тəрізді басы тұзақ, ал ұштарының ұзындықтары əртүрлі болып иілген сымның кесіндісін айта- ды (4.62 сурет).Сіргелерді бұрандаманың «Орындауы 2» бұрамдалған кертікті (ойықтары бар) немесе тəжді сомындардың өздігінен бұралуынан (4.63, а сурет), сонымен қатар тегіс білікке кигізілгенде тетік бөлшектердің тайып шығып кетуінен сақтандыру үшін пайдаланады.Сомындардың қосалқы бөлшектерін қосқанда олардың біреуі болттың білігіне тесікке айналатындай етіп орналастырылуы керек. Сірге сомын ойығы арқылы болтты тесікке кіргізіледі және оның ұштары ә бекітілу үшін түрлі бағыттарға жіберіледі, болттарға қарағанда сомындар бұралып кетудің алдын алады (өздігінен бұралу) (4.63, б сурет).Сіргелердің құрылымын, өлшемін және материалын МЕМСТ 397–79* бойынша анықтайды (4.21 кесте).4.21 кестеСіргелердің негізгі өлшемдері, мм (МЕМСТ 397–79*)da*11,21, 622,53,2 D0,9...0,81 ...0,9 1,4..1,31,8..1,72,3...2,12,9...2,7 l21,6...0,82,5...1,32,5...1,32,5..1,32,5...1,33,2...1,6 l1333, 2456, D 1,8...1,62... 1,7 2,8...2,43,6..3,24,6...45,8... 5,1 l** 20...625...8 32...840..1050...1263... 14 * Сіргенің шартты диаметрі d0 оның астындағы саңылаудың диаметріне тең.** Ұзындық келесі қатардан таңдалынып алынады 6; 8; 10; 12; 14; 16; 18;20; 25; 28; 32; 36; 40; 45; 50...280. Сіргенің шартты белгіленуінде мыналарды көрсетеді: бұйымның атауы, оның шартты диаметрі d, ұзындығы І, материалы, жабыны, жабынының қалыңдығы, стандарт номері, мысалы:Сірге 4 х 22.3.036 МЕМСТ 397–79* – бұл сіргенің шартты диаметрі d = 4 мм, ұзындығы І = 22 мм, жезден жасалған Л63, никель жабынды, жабын қалыңдығы 6 мкм.Сұққыштар. Цилиндр немесе конус пішінді сырықты сұққыш деп атай- ды.Цилиндрлік сұққыштардың өлшемдерін (4.64, а сурет) үш типте МЕМСТ 3128–70* айқындайды, ал конустық сұққылардікі (4.64, б сурет) екі типті–МЕМСТ 3129–70* белгілейді.Сұққыштарды (4.22 кесте) жинау барысында бөлшектерді (4.65 су- рет) қатты біріктіру үшін немесе дәл орнату үшін қолданады. Конустық сұққыштарды цилиндрлікке қарағанда бірнеше рет пайдалануға болады.Сұққыш астындағы саңылауды біріктіргіш бөлшектерде жинау ба- рысында бұрғылайды, ал одан кейін қашаудың көмегімен бір уақытта өңдейді.1 типтегі цилиндрлік сұққыштардың диаметрінің d шекті ауытқуы – m 6, 2 типтілердікі – h 8, 3 типтілердікі – h 11; конустық 1 типті сұққыштардікі–h 10, 2 типтегілердікі – h 11.Сұққыштарды шартты белгілегенде мыналарды көрстеді: бұйым атауы, типі, диаметрі d, ұзындығы L, стандарт нөмірі, мысалы:Сұққыш 10m 6 х 60 МЕМСТ 3128–70* –бұл сұққыш цилиндр типті 1, диаметрі d = 10 мм, ұзындығы L = 60 мм;Сұққыш 2.10h 11 х 60 МЕМСТ 3129–70* – бұл сұққыш конустық типті 2, диаметрі d = 10 мм, ұзындығы L = 60 мм. Бұрандалы біріктірулерСалыстырмалы массасы жалпы массадан әмбебаптығының нәтижесінде60 %–ға артық, жоғары сенімділігі мен үлкен жүкті ұстап тұра алу қасиетіне ие, сонымен қатар дайындалу қарапайымдылығына қатысты жинау–бөлшектеудің жеңілдігі секілді артықшылықтарға ие бұрандалы біріктірулер кең қолданысқа ие.Бұрандалы біріктірулер деп бұрандалы бекіткіш бөлшектердің көмегімен–тікелей біріктіргіш бөлшекке жүргізілетін біліктер, бұрандамалар, түйреуіштер, сомындар және бұрандамалар арқылы жасалатын ажырай- тын қосылыстарды айтады.Біріктірілген бөлшектердің жұмыс сипатына байланысты бұрандалы қосылыстар жылжымайтын және жылжымалы болып бөлінеді. Бекіткіш бұрандалар арқылы жасалған жылжымайтын біріктірулерде, жұмыс үдерісіндегі байланыстырғыш бөлшектер бір–біріне қарағанда жыл- жымайтын болып қалады. Оларға бұрандамалы, түйреуішті, құбырлы және өзге де біріктірулер жатады (4.66 сурет). Қозғалмалы бұранда арқылы жасалатын жылжымалы біріктірулерде біріктіргіш бөлшектер жұмыс үдерісінде бірі екіншісіне қатысты қозғалады. Жылжымалыларға біліктердің біріктірулері көтергіштердегі сомын, металл жонғыш құрылғылардағы білік, сүмбі – крандар мен шұралардағы қақпақ және басқалар жатады (4.67 сурет).Бекіткіш бөлшектер мен оның біріктірулерін салудың құрылымдық, жеңілдетілген және шартты түрлері бар. Құрылымдық кескінде бөлшектердің өлшемдері және олардың элементтерінің өлшемдері стандартқа сәйкес келеді. Жеңілдетілген кескіндерде бекіткіш бөлшектердің өлшемдері бұранда диаметріне қатысты шартты арақатынас арқылы таңдап алады және жүз, сірге, бұранда секілді элементтерді саңылауларда салады. Шартты кескінді егер бекіткіш бөлшектердің өзектерінің диаметрі 2 мм–ге тең немесе одан кем болса қолданады. 4.66 сурет Сомын Бұранда Бұрандама Түйреуіш Бұрандамалық біріктірулер. Бұрандамалық біріктірулер (4.68 сурет), бұрандамадан, сомыннан, тығырықтан және біріктіргіш бөлшектерден құралады және келесі түрде жасалады. Біріктіргіш бөлшектерде 1 және 2 қиып өтетін саңылау жасайды диаметрі d0 = (1,05... 1,10) d болатын, мұнда d –бұрандасының диаметрі. Бұл саңылауларға бұрандама қояды 3, оған тығырықты кигізеді 4 және сомынды бұрайды 5.Бұрандамалық біріктірулердің сызбаларын әдетте берілген бұранданың диаметрі және біріктіргіш бөлшектердің қалыңдығы Н және Н2 арқылы жасайды, бұл орайда бұрандаманың ұзындығы мынаған тең боладыІ = Н1 + Н2 + Sш + Н + К,мұнда Sш = 0,15d – тығырық қалыңдығы; Н== 0,8d – сомын биіктігі; К = 0,35d – бұрандаманың өзегінің ұзындығы, немесе І ≈ Н1 + Н2 + 1,3d.Бұрандаманың ұзындығын жақын стандартты мәнге дейін дөңгелектейді. Кесілген бөліктің ұзындығыІ0 ≥ І –(Н1+ Н2)–5, Бұрандамалық біріктірулерде (сурет 4.69) кем дегенде екі кескін орында- лады: проекциялық жазықтықта білік осіне параллель және проекциялық жазықтықта өз осіне перпендикуляр (сомын жағынан). Кескіштегі болт- ты біріктіргенде, стандартты бөліктер (болт, сомынмен, тығырықпен) кесілмеген болып көрсетіледі. Сомын мен сомынның басын күш шектің көмегімен кескіндеу қабылданған. Көршілес бөліктерді штрихтау 45° бұрышта әртүрлі бағытта көлденең сызықтарға дейін орындалады, ал барлық кескіндердегі әрбір егжей–тегжейлі нақыштың бір бағыты мен жиілігі сақталады.Бұрандамалық біріктірілген сызбаларда үш өлшемдер көрсетілген: бұранда диаметрі, бұрандаманың ұзындығы және қосылатын бөліктердегі бұрандалы тесік диаметрі.Бұрандалы біріктірулердің жеңілдетілген бейнесі элементтерінің мөлшерлері бұрандама диаметріне байланысты шартты қатынастармен анықталады (4.70 сурет). Бұл жағдайда бұрандалы болт сақинасының бүкіл ұзындығы бойында әдеттегідей көрсетіледі және бекіту элементтері мен тесік пен бұрандаманың арасындағы айырмашылық көрсетілмейді. Номиналды диаметрі 2 мм–ге тең немесе одан кем болса, MЕМСT 2.315– 68 * бойынша бұрандамалық біріктірудің шартты кескініне жол береді (4.71 сурет). Түйреуішті біріктірулер. Түйреуішті біріктірулер түйреуіштік, сомындық, тығырықтар мен қосылатын бөлшектерден тұрады және осы бөліктердің біреуінің қалыңдыққа ие болғанда қолданылады, яғни үлкен ұзындықты болттарды тесу үшін бұрғылау жарамсыз болған кезде пайда- ланылады. Ол келесі тәсілмен жүзеге асырылады (4.72 сурет). 1 бөлшекте D1 диаметрлі ұяшықты бұрғылайды және бұранданы кеседі. D бұрандалық саңылаудың өлшемі бұранданың диаметріне, қадамына және түйреуіштің бұралатын шегінің бұрандасының ұзындығына байланысты болады және бұранданың h қорының және оның шала кесілген а аумағының бар болу- ына қарай 4.23 кесте).4.23 кестеБұрандалы саңылаудың параметрлері , ммБұранда қадамы, Р Бұранда қоры, h Бұранданың шала кесілгені а, артық емес Бұранда астындағы ұяшықтың диаметрі D1 Ж ү з д і к өлшемі с0,513,5d –0,5 0,50,751,54d–0,75 1,01,025d – 1,01,252,55d –1,251,536d – 1,5 1,61,753,57d – 1,752,048d –2,0 2,02,5510d –2,6 2,53,0615d–3,1 Бұранданың артық қорының болуы түйреуіштің 2 ұяшыққа бұралуына мүмкіндік береді оның бұрандалық шегінің барлық ұзындығы бойына дейін. 3 бөлшегінле саңылауды бұрғылайды, оның диаметрі (1,05... 1,10) d және оны түйреуішке кигізеді. Сондай кейін түйреуішке 4 тығырықты кигізеді және 5 сомынды бұрайды.Жиынтық сызбада түйреуішті бекітудің бөлшектері d түйреуіштің бұрандаларының диаметріне қатысты шартты мәнде таңдалынып алына- ды. Бұрандалы шектің ұзындығы ол бұралатын бөлшектің материалына байланысты (4.17 кесте).ТүйреуішІ = Н2 + Sm + Н + К,мұнда Н2 – біріктірілетін бөлшектің қалыңдығы; Sm – тығырық жуандығы;Н = 0,8d – сомынның биіктігі; К = 0,35d – сомынның үстінен шығып тұратын түйреуіштің шегінің ұзындығы, немесеІ = Н2+ 1,3d.Түйреуіштің есептелген ұзындығы ең жақын стандартты мәнге дейін дөңгелектенеді. Түйреуіш қосылымының сызбасында (4.73–сурет), біріктірілетін бөлшектердің қимасы сақинаның бұрандалы ұшының бұрандасы шекарасымен сәйкес келуі керек. Бұранданы ұяшық соңына дейін кесу технологиялық мүмкін емес, бірақ құрастыру сызбаларында оны толық тереңдікте бейнелеуге болады. Тіліктегі штрихтауды түйреуіштегі және ұяшықтағы бұранданың негізгі сызығына дейін жеткізеді.Түйреуішті біріктірудің сызбасында үш өлшем көрсетіледі: бұрандама диаметрі, түйреуіш ұзындығы және біріктіретін бөлшектегі саңылаудың диаметрі.Түйреуішті қосылымының оңайлатылған бейнесі (4.74 сурет), шұңқырдың бүкіл ұзындығы бойымен шартты түрде көрсетілген. Деген- мен, бекіту элементтерінде бұрандалы ұңғыманың соңы, соның ішінде қоры және бұранданың шала кесілуі, сондай–ақ тіреу бөлігінің тесікшесі мен саңылау арасындағы тесік көрсетілмейді. Бекіткіштердің өлшемдері бұрандаманың d диаметріне байланысты анықталады.Егер бұранданың номиналды диаметрі 2 мм–ге тең немесе одан аз болса, түйреуішті қосылымның шартты кескінін салуға жол беріледі (4.75 сурет). Бұрамалық (винтті) біріктірулер. Бұрандалы қосылыс тығырықты винттен және қосылатын бөліктерден тұрады және негізінен аздаған жүктемелерге ие (қақпақтарды, қаптамаларды және т.б.) қамтамасыз ететін бөлшектерді біріктіру үшін қолданылады. Ол келесі тәсілмен жүзеге асы- рылады (4.76 сурет). 1 бөлшекте Dь диаметрлі ұяшықты бұрғылайды және D диаметрлі бұранданы кеседі. Біріктіргіш бөлшекте 2 диаметрі (1,05... 1,10)d болатын саңылау теседі. Егер жасырын немесе жартылай жасы- рын басы бар винтті қолданса, онда бөлшектің сәйкес жағы 90° бұрышпен оның астында болуы керек. Одан кейін винтті 3 емін–еркін бөлшектіңсаңылауына салады 2 және 1 бөлшекке бұрайды.Винттің ұзындығы бастың пішініне қарай анықталады (4.77 сурет), мы- салы, цилиндрлік басы бар винттің ұзындығыl = Н + Sm + ll,мұнда Н – біріктіретін бөлшектің қалыңдыңы; Sm – тығырықтың жуандығы; ll – винттің бұрандалы бұралатын шегі, ол бөлшектің матери- алына байланысты болады. Винттің есептік ұзындығы стандартты мәнге дейін дөңгелектенеді. Винтті қосылымның кескінін салу салыстырмалы мөлшерде болтты қосылымға ұқсас. Винтті біріктірулерде, қосылған бөліктердің аумағы бұранданың шекарасынан төмен болуы тиіс, шамамен үш ағымдық қадам. Егер бұранда басының диаметрі 12 мм–ден аз болса, онда оймакілтекті бір қалыңдатылған сызықпен ұсынған жөн. Бұрандалы қосылымдағы жоғарғы көріністе ол 45 ° бұрышқа бұрылып кескінделеді.Винтті біріктірулердің сызбада үш өлшемін береді (4.78 сурет): бұранда диаметрі және біріктірілетін бөлшектің саңылауының диаметрі.Бұрандалы қосылымды жеңілдетілген түрде көрсету арқылы бұрандаманың тұтас ұзындығы бойымен шартты түрде көрсетеді (4.79 сурет); бұрандалы ұңғыманың соңы, соның ішінде бұранда қаптамасы мен тозуы, сондай–ақ бекітілген бөліктегі тесік пен бұранда арасындағы айырмашылық көрсетілмейді. Егер бұранданың номиналды диаметрі 2 мм–ге тең немесе одан кем болса, бұрандалы қосындының шартты бейнесіне рұқсат етіледі (4.80 сурет). Құбырлы біріктірулер. Құбырлы біріктірулер жылу, желдету, су және газбен қамтамасыз ету жүйелерінде, машинамен майлау және т.б. кеңінен қолданылады.Арматура деп құбырдың өту аймағындағы өзгерісті жүзеге асыра- тын әртүрлі құрылғыларға, сондай–ақ онда тасымалданатын ортаға (сұйықтық, газ, бу) бағытталған құрылғыларды айтады. Өткізу алаңын өзгерту арматура бойында жолды бөгейтін бекітпенің жылжуы арқылы жүзеге асырылады. Бекітпе қозғалысының сипатына байланысты, құбыр арматурасының мынадай негізгі түрлері бар:Кран – конустың тығыздалған беті бойында өз осінің айналасын- да айналмалы қозғалысты қамтамасыз ететін (1:7 конусы бар) бекітпелі тығыздатқыш (4.81, а сурет). Кранның орны (ашық немесе жабық) тығынының соңғы бетіне қойылған тәуекелмен анықталады. Құрастыру сызбаларында ашық күйде көрсетіледі;ысырма – бұл өтудің осіне перпендикуляр бағытқа айналатын диск (4.81, б сурет) немесе сына (1:20 конусы бар). Жинақ сызбаларында жабық күйде көрсетіледі;шұра – қақпасы – өтпелі ось бойымен айналмалы қозғалыс жасайтын бөліп таратқыш бекітпе (4.81 сурет, с). Жиынтық сызбаларында жабық күйде көрсетіледі. Құбырлардың бұрандалы біріктірулерінде қосылыс бөлшектер – фитингтер (муфталар, бұрыштамалар, құбыр жүйесінің бөлімдері, және т.б.) кеңінен қолданылады (4.82 сурет).Құбырлар сумен және газбен жабдықтау жүйелерінде, цилиндрлік жіппен (4,88 сурет), мырышпен қапталған мырышталған неме- се мырышталған (MEMСT 3262–75 *) бұрандамен қолданылады. Қабырғалардың қалыңдығына қарай қарапайым құбырлар, күшейтілген және жеңіл құбырлар деп бөледі.Ось өтпесі Тығын Доңғалақ Мысқал Құбырларының параметрлері өтпенің диаметріне Dy (4.24 кесте) бай- ланысты анықталады, бұл шамамен құбырдың ішкі диаметріне тең. Dy сәйкес (нұсқаулық бойынша) құбырдың және қосылатын бөліктердің өлшемдері анықталған. Құбырлар негізінен Ст0, СТ1 және т.б. құрыштың негізгі маркалары бойынша дайындалады.Құбырдың шартты белгіленуінде мыналарды көрсетеді: атауы, жабы- ны (Ц – мырышталған), жіптің бұранданың болуы (P), шартты өтудің, қабырғаның қалыңдығының, құбырдың ұзындығының (егер ол өлшемді болса) болуы, стандартты нөмірі, мысалы:Құбыр Ц – Р – 20 х 2,8 х 4000 МЕМСТ 3262–75* – бұл құбыр мырышталған шартты өтпесі 20 мм, қабырғасының қалыңдығы 2,8 мм, ұзындығы 4000 мм.Біріктірілетін бөліктері құбырлық цилиндрлік бұрандаға ие және қақталатын құрыштың маркасынан жасалады КЧ 30–6, КЧ 35–10 және т.б. Тағайындалуы бойынша олар бірнеше болады:түзу – 4.84, а – г суреттерде – бұл сәйкесінше бұрыштық (МЕМСТ 8946– 75*), үшайыр (МЕМСТ 8948–75*), айқас (МЕМСТ 8951–75*), қысқа муф- та (МЕМСТ 8954–75*) немесе ұзын (МЕМСТ 8955–75*);өтпелі – 4.85, а – в суреттерде – бұл сәйкесінше айқас (МЕМСТ 8952– 75*), үшайыр (МЕМСТ 8949–75*) және муфта (МЕМСТ 8957–75*).Болаттан жасалған су, газқұбырларының параметрлері (МЕМСТ 3262– 75*)Шартты өтудің диаметрі Dy, мм D, мм Қабырға қалыңдығы S, мм Бұранданың сыртқы диаметрі, d, дюймы Бұранда ұзындығы l, ммжеңіл қарапайым күшейтілген1521,252,52,753,251/2142026,752,52,753,53/4162533,52,83,254,01183242,252,83,254,01/4204048,03,03,54,011/2225060,03,03,54,5224 Сонымен қатар екі шығысы мен әртүрлі шартты өтпелері бар үшайрықтар (МЕМСТ 8950–75*) және айқастар (МЕМСТ 8953–75*) бар.Бірқатар біріктіргіш бөліктердің негізгі өлшемдері 4.25 және 4.26 кесте- лерде көрсетілген.Біріктіргіш бөліктерді шартты белгілегенде мыналарды көрсетеді: бөлшектің атауы, жабын белгісі (Ц – мырышталған бөлшек), шартты өткелдің диаметрі, стандарт нөмірі, мысалы:Қысқа муфта Ц–25 МЕМСТ 8954–75*;Бұрыштық 25 МЕМСТ 8946–75*;кестеТік біріктіргіш бөліктердің негізгі өлшемдеріШартты өтпенің диаметрі Dy, мм Бұранда диаметрі d, дюймы Бұрыштықтың, үшайрықтың, айқастың ұзындығы L, мм М у ф т а ұзындығы L, мм Муфта қабырғаларының санықысқа ұзындығы151/22828362203/4333139225138354543211/44539504401/250435545025847656 кестеБіріктіргіш өтпелі бөліктердің негізгі өлшемдеріШартты өтпенің диаметрі Dy xDyі, мм Құбырлы бұранданың өлшеміd х d1, дюймы Өтпелі үшайрық (МЕМСТ 8949–75*); өтпелі айқыш (МЕМСТ 8952–75*) Өтпелі муфтаL, мм L2, мм L, мм Қабырға саны15х101/2 х /8 2626362 20 х 103/4 х 3/8282839220 х 153/4 х ½ 3031392 25 х 151 х у2 3234454 25 х 201 х ¾ 3536454 32 х 1511/4 х ½343850432 х 2011/4 х ¾364150432 х 2511/4 х 1404250440х2511/2 х 1424655450х252 х 1 4452656 кестеҚұбырларға жасалатын қарсысомын параметрі және бұранда ұзындығының мәні (МЕМСТ 8961–75* және МЕМСТ 8944–75*) Шартты өтпенің диаметрі, Dy, мм Бұранда диаметрі d, дюймы H , мм S, мм D, мм D1, мм Құбыр ойығының ұзындығы, мм қысқаұзын15/283236,930940203/493641,63310,545251104653,1431150321/4115563,5521353401/2126069,3561560502137586,5701765бұл ретте жітіктің басталуына дейін үш орамнан кем емес қалуы керек. Байланыстардың бітеулігі қарсысомын арқылы жүзеге асырылады,Құбырлыбіріктірмелердіңсызбасықұрылымдықсекілді,жеңілдетулерсіз жүзеге асырылады.Бірқатар қарсысомындардың өлшемі (4.87 сурет) және ойық ұзындығының мәні құбыр соңында жүзеге асырылатын 4.27 кесте- де келтірілген, ал муфталардың өлшемдері (4.88 сурет) – 4.28 кестеде көрсетілген. Бұранда диаметрі,дюймы Муфта ұзындығы L, мм Муфта қабырғаларының саны d Г,шамамен,мм b, мм h, мм ЬГ, мм b2, мм L‘, мм L2, мм‘/228224,23,52,02,04,09,012,03/4312304,02,52,04,010,513,51354374,02,52,54,511,015,0 Г/4 394464,03,02,55,013,017,01 ‘/2 434534,03,03,05,015,019,02 47665,65,03,53,06,017,021,0кесте Түзу қысқа муфталардың параметрлері (МЕМСТ 8954–75*) Буатты және оймакілтектік байланыстарБуатты қосылыстар. Буат – бұл айналу сәтін беру үшін екі байланысқан бөлшектің ойығына орнатылатын бөлшек.Буатты байланыстар білік осінің маңайында жылжымалы немесе жыл- жымайтын болуы мүмкін. Шамамен өзінің биіктігінің жартысындай биіктікте буат біліктің ойығына шығады және биіктігінің жартысына тең биіктікте доңғалақтың күпшегінің ойығына шығады. Бүйірлік (жұмыс істейтін) буат шектері айналуды біліктен күпшекке және кері береді (4.89 сурет).Буаттардың пішіндері мен өлшемдері стандартталған және біліктің диаметрі мен байланысқан бөлшектердің жұмыс істеу жағдайына бай- ланысты болады. Пішіні бойынша буаттар призмалық (4.90, а сурет), сегменттік (4.90, б сурет) және сыналы (4.90, в) болып бөлінеді. Сонымен қатар кернеулі және кернеусіз буатты байланыстар да стандартты болып табылады. Айналу сәтін және осьтік күшті бере алатын кернеулі байланы- старда сыналы буаттар қолданылады, ал кернеусіздерде ж тек қана айналу сәтін беретін призмалық және сегменттік қолданылады.Буатты байланыстар (4.91, а сурет) сызбада бойлық және көлденең тіліктермен белгіленеді (4.91, б сурет). Бойлық тілікте буаттар қиылысусыз кескінделеді, ал білік үшін тұрақты тілік қолданады. Көлденең қимада барлық үш бөлшек те штрихталады – білік, кілтек, күпшек.Буатты арнайы тазатартылған кілтекті болаттан дайындайды (МЕМСТ 8786–68).Призмалық буаттар қарапайым (МЕМСТ 23360–78*) және бағыттаушы (МЕМСТ 8790–79) деп бөлінеді. Соңғысын білікке винтпен бекітеді не- месе күпшекке бекітеді және дөңгелек осінің айналасында айналғанда қолданады.Ең көп таралғаны қарапайым буаттар, олар үш орындауда жүзеге асыры- лады (4.92 сурет): екі ұшының дөңгеленуі арқылы, ұштарын дөңгелетпей және бір ұшын дөңгелету арқылы.Буатты байланыстарда (4.93, а сурет) күпшектің ойығы мен буаттың жоғарғы шегі арасында саңылау болуы керек. Буаттардың өлшемі, біліктегі ойық тереңдігі және күпшектердегі ойық тереңдігі (4.93, б сурет) стан- дарт арқылы анықталады және біліктің диаметріне байланысты болады. Біліктің d диаметрі және Тст күпшектің (4.29 кесте) ұзындығы арқылы бу- атты байланыстарды сызбада орындау үшін (bх h) буаттың өлшемін және t1 және t2 ойықтарының тереңдігін анықтайды. Буаттың l ұзындығын Тст–(5 ...6) мм–ге тең етіп алады. Білік диаметрі d, мм Буат өлшемі b хh, мм Буат ойығының тереңдігі, мм Буат ұзындығы l, мм Ұзындықтар қатары, ммбілікте t1 күпшекте t210 артық12 дейін 4 х 4 2,5 1,8 8 ..45 6, 8, 10,12 артық 17 дейін 5 х 5 3,0 2,3 10 ...56 12, 14, 16,17 артық 22 дейін 6х6 3,5 2,8 14 ...70 18, 20, 22,22 артық 30 дейін 8х7 4,0 3,3 18 ...90 25, 28, 32,30 артық 38 дейін 10х8 5,0 3,3 22 ..110 50, 56, 63,38 артық 44 дейін 12х8 5,0 3,3 28 ..140 70, 80, 90,44 артық 50 дейін 14х9 5,0 3,3 36 ...160 100, 110,50 артық 58 дейін 16 х 10 6,0 4,3 45 ..180 125, 140,58 артық 65 дейін 18 х 11 7,0 4,4 50 ..200 160, 180,65 артық 75 дейін 20 х 12 7,5 4,9 56 ..220 200, 220кесте Қарапайым призмалық буаттардың өлшемдері 4.94, а суретте білікте 1 орындалған призмалық буат үшін ойық өлшемін жазу мысалы келтірілген, ал 4,94, б суретте күпшектің өлшемін жазу көрсетілген. Призмалық буаттардың шартты белгіленуі мыналарды қамтиды: ата- уы, орындау түрі (1 орындалу көрсетілмейді), b х h көлденең қимасының өлшемдері, буаттың І ұзындығы және стандарт нөмірі, мысалы:Буат 2–10 х 8 х 38 МЕМСТ 23360–78*.Сегментті буат (МЕМСТ 24071–80*), салыстырмалы қысқа күпшектерде және диаметрі үлкен емес біліктерде қолданылады (4.95 сурет), екі түрлі орындалады (4.96 сурет).Бірқатар сегментті буаттар мен біліктер мен күпшектердегі ойықтардың білік диаметріне тәуелділігі 4.30 кестеде көрсетілген. Білік диаметрі d, мм Буаттың өлшемдері b х h х d, мм Б у а т т ы ойықтың тереңдігі, мм(буат айналу сәтін беруге арналған) (буат элементтерді шегендеуге арналған) білікте t1 күпшекте t2 10 артық 12 дейін15 артық 18 дейін 3 X 6,5 X165,31,412 артық 14 дейін18 артық 20 дейін 4 х 6,5 х 165,01,814 артық 16 дейін20 артық 22 дейін 4 х 7,5 х 196,01,816 артық 18 дейін22 артық 25 дейін 5 х 6,5 х 164,52,318 артық 20 дейін25 артық 28 дейін 5 х 7,5 х 195,52,320 артық 22 дейін28 артық 32 дейін 5 х 9 х 227,02,322 артық 25 дейін32 артық 36 дейін 6 х 9 х 226,52,825 артық 28 дейін36 артық 40 дейін 6х10х257,52,84.30 кесте Бірқатар сегментті буаттардың өлшемі (МЕМСТ 24071–80*) Сегментті буаттың шартты белгіленулері мыналарды қамтиды: атауы, орындалу түрі, b х h өлшемі және стандарт нөмірі, мысалы:Буат 2 – 6 х 10 МЕМСТ 24071–80*.Сыналы буат (МЕМСТ 24068–80*) төмен дәлдіктегі механизмдерде қолданылады, өйткені оларды ойыққа қағу кезінде бөлшекті қисайтып алу мүмкіндігі болады (4.97 сурет).Төрт орындалған сыналы буаттар пішіндері бойынша (4.98 сурет) қағылған (орындалуы 1) және кіргізілмелі (орындалуы 2, 3, 4) деп бөлінеді. 4.31 кестеБірқатар 1 орындалудағы сыналы буаттардың өлшемдеріБілік диаметрі d, Буат өлшемі b х h, Буатты ойықтың тереңдігі, мм Буат ұзындығыl, Буатты ойықтыңмм мм білікте t1күпшекте 12ммені b, мм10 артық 12 дейін 4 х 42,5 1,28...45412 артық 17 дейін5 х 53,01,710...56520 артық 22 дейін6 х 63,52,214...76622 артық 30 дейін8х74,02,418...90830 артық 38 дейін10х85,02,422...1101038 артық 44 дейін12х85,02,428...1401244 артық 50 дейін14х95,52,936...1601450 артық 58 дейін16х106,03,445...18016 Олар білік пен күпшектің ойығына бүйір саңылау арқылы орнаты-лады.Бірқатар сыналы буаттар мен білік пен күпшектегі ойықтардың өлшемдері 4.31 кестеде келтірілген.Сыналы буаттың шартты белгіленуі мыналарды қамтиды: атауы, орын- далу түрі, bх h өлшемі, І буат ұзындығы және стандарт нөмірі, мысалы:Буат 2–18 х 11 х 100 МЕМСТ 24068–80*.Оймакілтектік байланыстар. Оймакілтектік байланыстарды көпбуатты байланыстар ретінде қарастыруға болады. Онда буаттар мен ойықтар білікпен және күпшемен бірге олардың осьтеріне параллель орналасқан (4.99 сурет).Буатты байланыстар буаттылар секілді айналу сәтін беру үшін қолданылады, сонымен қатар бөлшектердің білік осінің айналасын- да қозғалуы үшін пайдаланылады. Олар автотракторлық, әуе жолы және білдек құрылысы өндірісінде пайдаланылады. Оймакілтектердің (тістердің) білікте көп болуы буатты байланыстарға қарағанда маңыздырақ айналу сәттерін беруге мүмкіндік береді, білік пен күпшектің дұрыс айна- лымын қамтамсыз ету үшін қолданылады.Стандартты оймақкілтектік байланыстар тікбүйірлі (4.100, а сурет), эвольвентті (4.100, б сурет) және үшбұрышты (4.100, в сурет) болады.Оймақкілтектік байланыстардың тістерінің саны жұмыстың жүктемесімен және жағдайымен анықталады.Тікбүйірлі профиль, ең көп қолданыстағы тістерінің z , D сыртқы диаметрі, d ішкі диаметр, b тісінің ені арқылы сипатталады (4.32 кесте). Тікбүйірлі профильді оймақкілтек байланыстардың өлшемі, мм (МЕМСТ 1139–80*)Жеңіля Сериясы Орташа серия Ауыр серияzdDbzdDbzdDb 6232666212551021263 2630 23286 23294 2832 26326 26324 28347 28354 8323668323861052605 36407 36427 56655 42468 42488 62725 46509 46549 72825 Жұмыс жүктемелеріне байланысты, тікбүйірлі оймақтілікті байланы- стар жеңіл, орташа және ауыр серияларға бөлінеді. Оймақкілтекті білікте күпшекті орталықтандыру оларды келесі тәсілдермен байланыстыру арқылы жүзеге асырылады:сыртқы D диаметрі (сурет 4.101, a). Бұл ішкі диаметрі d арқылы радиал- ды саңылауды қалыптастырудың ең технологиялық тәсілі;саңылаулардың ішкі диаметрі d (сурет 4.101, b). Бұл жағдайда сыртқы диаметрі D арқылы радиалды саңылау қалыптасады;саңылаулардың бүйір беттері (сурет 4.101, с). Бұл жағдайда радиалды саңылау D және d диаметрлері арқылы қалыптасады. Оймақкілтекті біліктердің, күпшектердің және олардың байланыстарының шартты бейнесі, сондай–ақ жұмыс сызбаларын орын- дау ережелері MEМСТ 2.409–74* арқылы анықталады.Біліктердің және күпшектердің беттерін қалыптастыратын шеңберлер негізгі сызықпен жүргізіледі, ал ойықтар қиманың шекарасын қиып өтетін үздіксіз жұқа сызықпен көрсетіледі (4.102 сурет);бойлықбөлікте негізгі сызықтармендөңестерменойықтардыбейнелейді. Көлденең қимада, ойықтардың шеңбері үздіксіз жұқа сызықпен жасала- ды;оймақкілтек бетінің шекарасы, сонымен қатар оймақкілтек пен жітік арасындағы шекара тұтас жіңішке сызықпен кескінделеді;оймақкілтекті байланыстарды кескіндеу барысында күпшектің білікпен жабылмаған бөлігі ғана көрсетіледі, бұл орайда радиалды саңылау көрсетілмейді (4.103 сурет); Күпшектер мен біліктердің жұмыс сызбаларында толық профильді тістерінің 11 ұзындығы көрсетіледі.Тікбүйірлі профильді оймақкілтердің шартты белгіленуі мыналарды қамтиды: орталықтандыру бетін білдіретін әріпті, z тістер саны, d ішкі ди- аметр, D сыртқы диаметр, b тістерінің ені, b өлшемі және орталықтандыру диаметрі бойынша шақтама аумағы. Мысалы: d – 8 х 46h7 х 54 х 9f 8 – біліктің белгіленуі;d – 8 х 46H7 х 54 х 9D9 – күпшектің белгіленуі;D9d – 8 х 46 х 54 х 9 – – байланыстың белгіленуі.f 8Эволъвентті профиль білігінің диаметрі 4...200 мм, тістерінің саны 11...50 және 0,5...10 мм модульді оймақкілтекті байланыстарда қолданылады (4.33 кесте). Бұл жағдайда тістерінің профилі ойықтар мен дөңестердің шеңберлері арқылы және бүйір жақтарына эвольвентпен шектеледі (4.100, б суретін қараңыз).кестеЭвольвентті профильді оймақкілтекті байланыстардың өлшемі (МЕМСТ 6033–80*)Шартты диаметріD, мм Модуль т, мм қатар1 –1,25–2–3––5 қатар2 1–1,5–2,5–3,54– қатар1 қатар2 Тістерінің саны 15–131086–––– – –181613107–––– – 20–18141286––– – –22201613976–– – 25–2418151187–– – –2826211712108–– – 30–28221813108–– – 35–342622161210–7 – 40 383625181412–8 6 Орталықтандыруды әдетте оймақкілтектің бүйір жақтары бойынша жүзеге асырады (4.104, а сурет). Сыртқы диаметрі бойынша (4.104, б сурет) орталықтандыруды бөлшектің айналу дәлдігін арттыру қажеттілігі кезінде орындайды. Орталықтандыруды ішкі диаметр бойынша қолданбайды. Эвольвентті профильді бөлшек сызбаларында қосымша жіңішке штрихпунктирлі сызықпен құрауыштар мен бөлінетін жазық беттің шеңберін салады (4.105 сурет). Эвольвентті профильдің шартты белгіленуі келесілерді қамтиды: байланыстардың шартты D диаметрі, байланыстың қондырылу белгісі (білік пен күпшектің шақтама аумағы) және стандарт нөмірі.Бүйір жақтары бойынша орталықтандыру барысында мысалы: 50х2х9g МЕМСТ 6033–80* – біліктің белгіленуі;50х2х9Н МЕМСТ6033–80* – күпшектің белгіленуі;50 х 2 х 9H/g МЕМСТ 6033–80* – байланыстардың белгіленуі; Сыртқы диаметр бойынша орталықтандыру барысында:50 х g6 х 2 МЕМСТ 6033–80* – біліктің белгіленуі;50 х H7 х 2 МЕМСТ 6033–80* – күпшектің белгіленуі;50 х H7/g6 х 2 МЕМСТ 6033–80* – байланыстардың белгіленуі;Үшбұрышты профиль негізінен бөлшектердің жылжымайтын оймақкілтекті байланыстарында қолданылады (4.106 сурет). Үшбұрышты профильді байланыстардың негізгі параметрі мыналар: шартты диаметр D (5...80 мм); z (20...70) тістерінің саны; (90°, 72°, 60°) профиль бұрышы. Бұл жағдайда орталықтандыру бүйір жақтары бойын- ша ғана жүзеге асырылады.Үшбұрышты профильді оймақкілтекті байланыстардың шартты белгіленулерінде мыналар қамтылады: Тр әріптері, байланыстың шартты диаметрі, z тістерінің саны, шекті ауытқулар мен нормативті техникалық құжат.Берік біріктірулерБерік біріктірулер байланысу тәсілі бойынша келесідей бөлінеді: дәнекерлеу, шегелеу, пісіру, желімдеу, тігу, шырайналдыру, сығу, сығымдау.Шырайналдыру, сығу және сығымдау арқылы жасалған біріктірулер шартты стандартты мәнге ие емес және олар проекциялық және машина- жасау сызбаларының ережелерін сақтай отырып қана сызылады.Дәнекерлеу біріктірулеріДәнекерлеу біріктірулері заманауи технологияда жетекші орындардың біріне ие. Дәнекерлеу берік біріктірулердің ең кең таралған түрінің бірі, ол бөлшектерді жақсы біріктіретіндіктен және құю, тағалау және қалыптау тәсілдерін алмастыра алатындықтан көп сұранысқа ие.Дәнекерлеу арқылы біріктірулердің ең кең таралғаны біртекті және әртүрлі металлдарды байланыстыру, сонымен қатар металграфиттік және пластикалық массаларды біріктіру болып табылады. Дәнекерлеу біріктірулерін қолдану металлды көп қажет ететін өндірісті 40%–ға дейін төмендетуге және технолгиялық үдерістердің жұмыс көлемін азайтуға мүмкіндік береді. Дәнекерленген қосылыстыңкемшіліктері термиялық деформациялардың пайда болуымен байланысты, отқа төзімді материалдардан жасалған бөлшектердің дәнекерленуі, дәнекерлеу сапасының дәнекерлеушіге тәуелділігі.Дәнекерлеу – жергілікті немесе жалпы жылу немесе пластикалық де- формация немесе дәнекерленген бөліктер арасындағы аралық байланы- старды орнату арқылы (MEMСТ 26О1–84 *) бірлескен әрекеттер жасау арқылы біріктірілген үдерісі.Дәнекерлеу түрлерінің бөлінуіДәнекерлеу барысында жүзеге асырылатын үдеріске байланысты (физикалық, техникалық және технологиялық), балқыту арқылы және қысым арқылы дәнекерлеу деп бөледі (4.107 сурет).Классификацияның физикалық белгілеріне мыналар жатады:Дәнекерлеу біріктірілімін жасауға қолданылатын энергия формасы, ол арқылы дәнекерлеу сыныбы анықталады;Дәнекерлеу түрін анықтайтын энергия көзінің түрі;Дәнекерлеуді жіктеудегі техникалық белгілерге мыналар жатады:Дәнекерлеу аумағында металлды сақтау тәсілі (ауада, вакуумде дәнекерлеу және т.б.)Үдерістің үздіксіздігі;Механикаландыру дәрежесі (қолмен дәнекерлеу, автоматтандырылған және т.б. ).Технологиялық ерекшеліктер әрбір түрдің дәнекерлеуін жіктеу үшін қолданылады. Мысалы, доғалық дәнекерлеу үшін электродтың түрі (балқитын, металл және т.б.), доға түрі (еркін, қысылған), толтырғыш ма- териалды қолдану және т.б.Ең кең таралған газ, доға және түйіспелі дәнекерлеу болып табылады.Газ дәнекерлеу кезінде (4.108, a сурет), қосылатын бөліктердің қызуы қыздырғыштардағы оттегі ағынында өртелген газдардың (ацетилен, ауа және т.б.) тұтануы арқылы жасалады.Толтырғыш материал (металл таяқша түрінде) және ішінара дәнекерленген бөлшектердің материалы температураның әсерінен еріп, олардың арасын толтырады. Дәнекерленген метал дәнекерленген қосылысты қалыптастырады.Доғалық дәнекерлеукезінде (4.108, бсурет), дәнекерленгенбөлшектердің шеттерін қыздыру электродтың арасы мен электрод арасында пайда бола- ды. Дәнекерленген тігіс электродтың балқуымен қалыптасады.Түйіспелі дәнекерлеу (4.108, с сурет) байланыс электр тоғының байланысқа түскен бөліктерден өтетін кезде пайда болатын жылудан ту- ындайтын сыртқы сығымдау күші мен жергілікті жылу әсерінен орын ала- ды. Тігістердің жіктелуіДәнекерлеу тігістерін жасау технологиясы әралуан. Бұл дәнекерленген бөлшектердің шеттерін өңдеуге, олардың салыстырмалы орналасуына және біріктірілетін бөлшектердің шеттері мен жиектерінің еріп кетуіне байланысты. Дәнекерлеу өндірісінде, әдетте, дәнекерлеудің белгілі әдістерімен қалыптасатын стандартты дәнекерлеу тігістері қолданылады (4.34 кесте). кестеДәнекерлеудің стандартты тәсілінің белгіленуі МЕМСТ Тәсілдің атауы Шартты белгісі 5264–80* Қолмен электрдоғалы дәнекерлеу Р8713–79* Табақтарды, жастықшаларды және дәнекерлеу тігістерін пайдаланбай, флюс қабаты астында автоматты дәнекерлеу А Сондай, флюс жастықшасын пайдалану арқылы Аф Осындай, болат төсемді қолдана отыра АсТөсемдерді, жастықтарды және қолмен дәнекерлеуді пайдалан- бай, флюс қабаты астында жартылай автоматты дәнекерлеу ПСондай,болат төсемді қолдана отыра Пс Дәнекерленетін бөлшектердің өзара орналасуына байланысты дәнекерлеу біріктірулерінің келесі түрлері бар:түйісетін (С) – дәнекерленген бөлшектер өзара бүйіржағы арқылы біріктіріледі (Cурет 4.109, а);T–тәрізді (T) – бір бөлшектің шетжағы екінші бөлшектің бүйір бетіне қосылуы (4.109 сурет, с);бұрыштық (Y) – дәнекерленген бөліктер бұрышта орналасады және шеттермен біріктіріледі (4.109 сурет), айқас (H) – біріктірілген бөлшектердің бүйірлік беттері бір–бірін жарты- лай жабады (4.109, г сурет ).Дәнекерлеу жіктері кеңістіктегі орнына, ұзындығына, сыртқы формасы- на, жүріс санына, ернеуді дайындау формасына, орындалу түріне байла- нысты бөлінеді.Кеңістіктегі орны бойынша төменгі 1, вертикалды 2, горизонтальді 3, жартылай жоғары және жоғарғы 4 жіктер болып бөлінеді (МЕМСТ 11969– 79*).Ұзындығы бойынша дәнекерлеу жіктері (4.111 сурет) үздіксіз (үзік болмайтын) және үзік үзік (үзіктері бар) болып бөлінеді. Соңғылары дәнекерлеу учаскелерінің ұзындығы бойынша жіктеледі І, белгілі бір қадаммен t орналасқан.Сыртқы формасы бойынша дәнекерлеу жіктерін дөңес (4.112 а, сурет), тегіс (4.112 б, сурет) және батырыңқы (4.112 в, сурет) бөледі, олар ернеу биіктігі катетімен сипатталады К, күшейту биіктігі q және бұрыштық жік қалыңдығы бойынша а.Жүрістер саны бойынша бір және көп жүрісті жіктер деп бөледі.Ернеуді әрі қарайғы дәнекерлеу үшін дайындау формасы бойынша жіктерді 4.113 суретте көрсетілгендей бөледі.Орындалу сипаты бойынша жіктерді бір жақты және екі жақты деп бөледі (4.114 сурет). Дәнекерлеу қосылыстары жіктерінің көрінісіДәнекерлеу жігінде алдыңғы және артқы жағы ерекшеленеді. Алдыңғы жағынан бір жақтың жігін дәнекерлеу жүргізілетін жағы түсіндіріледі (4.115 а, сурет ); дәнекерлеу жүргізілетін жағы – симметриялық емес бұрышпен екі жақты дөңгелекте Негізгі жіктің (4.115 б, сурет); симметриялы қиғаш екі жақты жікте – кез келген жаққа (4.115 в, сурет).Сызбада көрінетін дәнекерлеу жіктерін негізгі сызықпен кескіндейді, көрінбейтіндерін – штрихтайды (4.116 сурет). Көрінетін дара дәнекерлеу нүктелерін дәнекерлеу әдісіне тәуелсіз шартты түрде + белгісімен белгілейді, оны негізгі сызықпен орындайды (4.117 сурет). Сызбада көрінбейтін дара дәнекерлеу нүктелерін көрсетпейді.Бөлшек көрінісіндегі дәнекерлеу жігінің бар болуын бір жақты нұсқағышпен көрсетеді (4.118 сурет). Беткей жіктерінің шартты белгіленуін шығарма сызық сөресінде жүргізеді, ал ар жағындағыларын – сөре астында (4.119 сурет). Дәнекерлеу біріктірулері жіктерінің белгіленуіСтандартты жіктерді белгілеу құрылымы (МЕМСТ 2.312–72*) келесідей:– көмекші белгілер (О – тұйықталған сызық бойынша жік; 1 – мон- таждау жігі);– стандарт нөмірі;– жіктің стандартты әріптік сандық белгіленуі;– дәнекерлеу әдісінің стандартты шартты белгіленуі; – жіктің шартты графикалық белгісі К және оның катетінің өлшемі;– жік өлшемі мм (үзік жік үшін – дәнекерленетін учаске ұзындығы, белгі / немесе Z және қадам; дара дәнекерлеу нүктесі үшін – нүктенің шартты диаметрі; түйіспелі нүктелік электрлі дәнекерлегіш үшін – нүктенің шартты диаметрі, белгі / немесе Z және қадам; түйіспелі роликті дәнекерлеу жігі үшін – жіктің есептілік мәні; үзік үзік түйіспелі роликті дәнекерлеу жігі үшін – жіктің есепті ені, көбею белгісі, дәнекерленетін учаске ұзындығы, белгі / немесе Z және қадам);– көмекші белгілер (4.35 кесте);кестеЖікті көрсетудегі көмекші белгілерБелгі Белгінің мәні Шығармалы сөреге қатысты белгінің орналасуы Алдыңғы жағынан Артқы жағынан/Жікті күшейткішті шешуЖік балқымаларын және тегіс емес жерлерді Негізгі металға біркелкі көшу арқылы өңдеуЖікті бұйымды монтаждау барысында жүргізу демек, оны пайда- лану орынында монтаждау сызбасына орналастыру кезінде Тізбекті орналасумен үзік үзік немесе нүктелі жік (сызықтың еңістік бұрышы 60°) Белгі Белгінің мәні Шығармалы сөреге қатысты белгінің орналасуы Алдыңғы жағынан Артқы жағынанҮзік–үзік немесе шахматты орналасуы бойынша нүктелік Тұйықталған сызық бойынша жік(белгі диаметрі 3... 5 мм)Тұйықталмаған сызық бойынша жік. Егер жіктің орналасуы сыз- бада белгілі болса қолданады – жік беткейінің кедір бұдырлық белгісі;– жікті бақылау бойынша нұсқаулар. Дәнекерлеу жіктерінің белгіленуіне мысал келтірейік.МЕМСТ 14806–80*Т5Рн3–∆6–50Z100 – алюминиді электр доғалы дәнекерлеу, біріктірілу қатты (Т5), қорғаныс газдарының ортасын- да қолмен дәнекерлеу (Рн3), жік катеті 6 мм (∆6), шахматты жік, дәнекерленетін учаске ұзындығы 50 мм, қадам 100 мм (50 Z 100); МЕМСТ 5264–80*C18Z1 (символ кітаптың 279 бетінде көрсетілген) –монтаждау кезінде қолмен электр доғалы дәнекерлеу, біріктіру жігі (С18) тұйықталмаған контур бойынша □)■Жамап біріктіруЖамап біріктіруді айтарлықтай соққылы және вибрациалы қозғалыспен жұмыс істейтін конструкцияларда қолданады, жылумен өңделген бөлшектердің шығып кету қауіптілігінен дәнекерлеу мүмкін болмағанда, дәнекерленбейтін материалдарды пайдаланғанда қолданады.Тойтарып шегелеу цилиндрлі формадағы төсейтін бір жақ ұшында басы бар білікті білдіреді. Екінші ұшындағы тұйықтаушы басы шегелеу үдерісі кезінде түзіледі.Шегелеу конструкциялары олардың тағайындалуына байланысты әзірленген және соған тәуелді. Төсейтін басының формасы бойынша олар бірнеше типке бөлінеді. Неғұрлым кең таралғандары 4.120, а–г, суретінде көрсетілген шегендеулер алған, сәйкесінше жартылай шеңберлі (МЕМСТ 10299–80*), астыртын (МЕМСТ 10300–80*), жартылай астыртын (МЕМСТ 103О1–80*) және жалпақ (МЕМСТ 10303–80*) төсейтін баста- ры бар. Кейбір шегендеулердің типтік өлшемдері 4.36 кестеде келтірілген. кестеҚалыпты дәлдіктегі шегендеу параметрлері, ммd Жартылай дөңгелек басты Астыртын басты Ж а р т ы л а й астыртын басты Жазық басты аDDHHRDHDHhR23,51,21,93,9161,20,59,1120°3,81 2,54,41,52,44,51,171,40,79,3120°4,81,2 35,31,82,95,21,281,60,810,4120°5,51,6 3,56,32,13,46,11,49,51,80,910,8120°6,51,8 47,12,43,87,01,610,421,013120°7,52 58,834,78,82112,51,314,3120°9,52,5 6113,6610,32,41331,514,990°113 8144,87,513,93,2154215,190°144 101668,3174,8174,82,515,790°165 Ескерту. Ұзындықтар қатарының стандарты (L) шегендеу: 2, 3, 4, 5, 6, 7,8, 9, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 32, 34, 36. Сондай–ақ бос денелі шегендер (4.121 а, сурет), арнайы, немесе үзілмелі шегендер (4.121 б, сурет) және басқалары қолданылады.4.122 суретте жартылай дөңгелек басты шегеннің көмегімен екі бөлшектің біріктірілуі көрсетілген. Біріктірілетін бөлшектерде шеген диаметрінен кішкене үлкен етіп саңылау жасайды. Одан кейін олардың бос ұштары (қолмен, пневматикалық балғамен, престе және т.б.) жабық бастар қалыптасқанға дейін бұл тесіктерге шегендер салынады. Бұл жағдайда әрбір бөлшектің білігі құлап, қосылатын бөліктердегі тесігін толтырады және қосылымның тығыздығын қамтамасыз етеді.12 мм–ге дейінгі диаметрі бар бұрыштар суық күйде тесіктерге салы- нып, диаметрі 12 мм–нен астам тетіктер жылытылады, бұл олардың пластикалық қасиетін арттырады.Дөңгелектің диаметрі және олардың арасындағы қашықтық есептеледі. L –регистрдің ұзындығы стандартты сериялардан таңдалады, сондықтан бөліктерден шыққан бөлік жабық басты қалыптастыруға жеткілікті болуы тиіс.Шегендеу жіктерінің классификациясыБелгіленген белгілер бойынша құрылымдар: күшті, конструкциялардың беріктігін қамтамасыз етеді (рамалар, кронштейндер, көтергіш–көлік құралдары); тығыз, конструкциялардың қажетті тығыздығы мен бітеулігін қамтамасыз ету (сұйықтықтар мен газдарға арналған резервуарлар, ци- стерналар); тек қана қажетті беріктігі ғана емес, сондай–ақ тығыздыққа бөлінеді (газ коллекторлары, бу қазандықтары).Біріктірілетін бөліктердің салыстырмалы орналасу сипатына сәйкес, бір бөлік келесісінің бетіне орналастырылған (4.123–сурет, а) және түйісетін бөліктер бір бөлік келесісімен біріктіріледі (4.123–сурет, б) немесе екі қаптама салынады (сурет 4.123, б).Дөңгелектер тізбектерінің санына қарай бір қатарлыға бөлінеді (4.124– сурет, а) және көпқатарлы (сурет 4.124, б, в) және шегендердің орналасу- ына сәйкес – параллельді (4.124–сурет, б) және шахматты кезекте орын- далатын 4.124–сурет, в).Шегендеу жіктерінің көрінісі Араластырылған қосылыстың жұмыс сызбаларын орындаған кез- де жеңілдетулерді қолдануға болады (4.125–сурет), яғни шегендер бір немесе екі жерде бейнеленеді, ал қалғандары шартты–центрлі немесе осьтік сызықтармен көрсетіледі. Шегенделген біріктірулердің шартты көріністері 4.37 кестеде көрсетілген. кестеШегенделген біріктірулердің шартты көрінісі (МЕМСТ 2.313–82) Біріктіру түріКескін Шартты кескін ҚимадаКөріністеЖарты шеңберлі, тегіс, дөңгелектелген басқыштары бар және жартылай шеңберлі, тегіс, дөңгелек жабылатын бастары бар шегендер Жасырылған ендірілген бастары мен жартылай айналымды, жалпақ, дөңгелектелген жабылатын бастары бар шегендер Астыртын ендірілген бастары мен құпия бұғаттайтын бастары бар ше- гендер Жартылай жасырын ендірілген бастары мен құпия бұғаттайтын баста- ры бар шегендер Шегендердің белгіленуіШегеннің шартты белгілеріне мыналар кіреді: атауы, білік диаметрі d, ұзындығы L, материалдық топ, қаптаманың шартты белгіленуі, стандарт- ты нөмірі, мысалы:Шеген 8 х 20.38.М3.Н6 MEMСT 10300–80 * – бұл қалыңдығы 6 мкм бо- латын никельді (H) қаптамасы бар М3 мысынан дайындалған ұзындығы 20 мм, ұзындығы 8 мм диаметрі 8 мм болатын астыртын басты шеген.Пісіру, желімдеу, тігу арқылы біріктіруПісіру – бұл балқу температурасының 1–дегі температурасын төмендету және олардың арасындағы балқытылған балқытқышты толтыру арқылы материалдардың ажырамас қосылысын алу процесі.Дәнекер – металл немесе қорытпа, бөліктер арасындағы саңылауға енгізіледі және байланыстырылатын материалдарға қарағанда төменгі балқу температурасына ие.Дәнекерлеу тігісінің түріне сәйкес, біріктірулер аралық, асата тігу, қиғаш тілінді, қаптамамен біріктіру және саңылаусыз деп бөлінеді. Дәнекерлеу тігісінің беріктігі және сапасы олардың арасындағы бөлшектерді біріктіретін аумақ алшақтығына және олардың арасындағы саңылауға (ұсынылғаны 0,05 ... 0,15 мм) жәнедәнекердідұрыс таңдауына байланысты. Дәнекерлер балқыту температурасына байланысты жылдам балқитындар (400 ° C–қа дейін) және баяу балқитындар (400 ° C–тан жоғары) деп бөліктерге бөлінеді. Төменгі балқымалы дәнекерлеуді негізінен негізгі материалды жоғары температураға дейін қыздыруға болмайтын немесе қосылыстың беріктігіне төменгі талаптар қойылатын жағдайларда пайда- ланылады. Қалайылы–қорғасынды дәнекерлеу ПОС–90 (балқу темпера- турасы 183 ... 223 ° C), ПОС–40 (183 ... 235 ° C) және ПОС–30 (183 ... 256 °C) дәнекерлеудің ең көп таралған түрлері. Оңай балқитын дәнекерлеумен дәнекер жұмысын жүргізу үшін әдетте дәнекерлегіш аспапты қолданады. Отқа төзімді дәнекерлегішпен дәнекерлеуді жоғары температураға төзімді , сондай–ақ тұтқыр, әлсіздікке және коррозияға және шаршауға төзімді қосылыстар алу үшін қолданады. Ең көп таралған дәнекерлегіштер мысты–мырышты ПМЦ–36, ПМЦ–48, ПМЦ–54 (балқыту температурасы 800 ... 900 ° С) дәнекерлегіштер, күміс дәнекерлегіштері ПСр–70, ПСр– 45, ПСр–25 (600 ... 900 ° C), сондай–ақ M1 және M2 (1083 ° C) таза жездің маркалары және жезді дәнекерлегіштер Л62 (805 ° C) және Л68 (835 ° C) болып табылады. Баяу балқитын дәнекерленген бөлшектерді термиялық өңдеудің кез келген түріне (қалыпқа келтіру, қатайту және т.б.) салуға бо- лады. Баяу балқитын дәнекерлегішпен қатар дәнекерлеу үшін қыздырғыш шамдар, газ қыздырғыштары, көріктер және электр пештері қолданылады. Дәнекерлемес бұрын бөлшектердің беттерін кірден, майдан және зеңнен әртүрлі флюстердің – мырыш хлориді, мүсәтір спирті, бура, бор қышқылыжәне т.б. көмегімен тазалау керек.Желімдеу деп – бөлшектерді жылдам қататын құрам – желім арқылы байланыстыруды айтады. Мұндай қосылыстар бөліктерді механикалық бекіту орынсыз немесе мүмкін болмайтын жағдайларда қолданылады.Машина және аспап жасауда органикалық полимерлі шайырларға негізделген желімдер, мысалы, фенол, полиуретан, эпоксидті және полиэфирлілер қолданылады. Радио және электротехника және аспап жа- сау саласында келесі желімдер түрлері пайдаланылады:№ 88 – металдарды металл емес материалдармен желімдеу үшін;БФ–2 және БФ–4 – пластмассаны сүрекпен, металлмен былғарымен желімделу үшін; бакелитті – жіңішке қабырғалы бөлшектерді, қағазды, ма- таны және сүректі желімдеу үшін; эпоксидті – болат, алюминийден және олардың қорытпаларынан, керамикадан, шыныдан және басқа да матери- алдардан жасалған бөлшектерді желімдеуге және тығыздауға арналған; Казеинді – ағаштан жасалған бөлшектерді желімдеу үшін.Тігу дегеніміз – бөлшектерді жіппен біріктіру үдерісі. Желімдеу және тігу арқылы біріктірулерді кескіндеу және сипаттау MEMСT 2.313–82 арқылы анықталады. Сызбада дәнекерлеу әдісімен алынған (4.126, a, б суреттер) және желімдеумен (4.126, в, г суреттер) алынған біріктірулерді шартты түрде қалыңдығы 2s тұтас қалың сызықпен, ал тігілген тігістер (4.127 сурет) жіңішке үздіксіз сызықпен беріледі. 4.38 кестеде – дәнекерлеу, желімдеу және тігу арқылы жасалған қосылыстардың шартты белгілері келтірілген. Олар екі жақ көрсеткіден басталатын және 3 – 5 мм диаметрі бар шеңбермен аяқталатын көлбеу сызығына қолданылады, егер дәнекерлеу және желімдеу тігістері периметр бойынша жасалған жағдайда. Дәнекерленген және желімделген тігістерге қойылатын технологиялық және өзге де талаптар техникалық талаптарда көрсетіледі, ал шығару текшесіне бұл талаптардың тармағын көрсетеді (4.126, б, г суреттерді қараңыз). Тігіс біріктірулерін көрсету барысында да шығару текшесіне техникалық талаптардың тармағының нөмірі қойлады, ол жерде тігіске қолданылған материалдың сипаттамасы (жіптің маркасы), қажет болған жағдайда тігісті сипаттайтын қосымша ақпараттар беріледі (жіптердің саны, тігістің өлшемі және т.б.). Егер тігіс бірнеше қатардан тұрса, онда сызбада оны бірқатарлы секілді кескіндейді, ал шығыс текшесіне тігістегі қатар санын және олардың арақашықтығын көрсетеді (4.127 сурет).кестеДәнекерлеу, желімдеу, тігу арқылы жасалған тегістердің шартты белгілеріБіріктіру түрі Тігістің шартты белгісі Сызбада берілуі Дәнекерлеу ЖелімдеуПериметр бойынша дәнекерлеу немесе желімдеу Тігу Тісті берілістер Жалпы ережелерМеханизмнің бір элементінен екіншісіне қозғалыс әртүрлі бөліктер арқылы беріледі, олардың жиынтығы берілістер деп аталады. Іс–әрекет қағидасына сәйкес үйкеліс арқылы беру (үйкелме, белдік) және ілініс арқылы беру (тісті беріліс, бұрамдықты, шаппа механизмдерін қолдану) деп бөлінеді. Машиналар мен құрылғыларда қолданылатын барлық механикалық берілімдердің ішіндегі ең көп таралғаны – тісті беріліс.Тісті берілістер айналмалы қозғалысты бір білікше екіншісіне ауысты- ру немесе айналмалы қозғалысты беруге немесе айналмалы қозғалысты ілгерілемелі қоғалысқа айналдыру үшін қолданылады. Тісті берілістердің артықшылығы: тұрақты беріліс коэффициенті, жоғары тиімділік (кейбір жағдайларда 0,99 дейін), жинақы, пайдаланудың қарапайымдылығы, берілетін қуаттардың шексіз ауқымы. Тісті қозғалтқыштың кемшіліктері өндірістің салыстырмалы күрделілігі, жұмыс кезінде шудың артуы, нақты монтаждың қажеттілігі.Тісті берілістер ілініспен жұмыс істейтін екі дөңгелектен тұрады. Қозғалысты екіншіге хабарлаушы тісті доңғалақ жетекші (тегершік), ал ха- барламаны қабылдаушы – жетектегі деп аталады. Жетекші тегершіктердің тістері z әрпімен белгіленеді және тақ индекстермен беріледі (z1, z3, z5 и т.д.), а жетектегі дөңгелектер – жұп индекстермен жазылады (z2, Z4, z6 және т.б.).Тісті берілістердің жіктелуіОрталықтардың орналасуына сәйкес, сыртқы іліністі тісті берілістерді былай бөледі: (4.128 сурет, а) – дөңгелектер орталықтары контакт аймағының әр түрлі жағында және ішкі байланыста орналасады (4.128, б)–дөңгелектер орталықтары контакт аймағының бір жағында орналасқан. Кеңістіктегі біліктердің орналасуы бойынша тісті берілістер келесідей бөлінеді: біліктер мен цилиндрлік дөңгелектер параллель осьтерімен (су-рет 4.128, a–г);біліктер мен конустық дөңгелектердің қиылысатын осьтері (сурет 4.128, д–ж); біліктер осьтері мен цилиндрлік бұрандалы дөңгелектер қиылысқан (4.128 сурет, з);біліктер мен конустық дөңгелектердің осьтері айқасқан – гипоидты беріліс (4.128 и, сурет);біліктер мен бұрандамалы бұрамдықтың осьтерінің айқасуы – бұрамдықты беріліс (сурет 4.128, к);төрткілдеш пен тегершіктің көмегімен айналмалы қозғалысты ілгерілемеліге немесе керісінше айналдыру (4.128 л, сурет).Тістердің көлбеулігіне сәйкес тісті берілістер былай бөлінеді: түзутістілер (4.128 а, б, суретті қараңыз), қиғаш тісті (4.128, в–суретті қараңыз), шырша тісті (4.128 г, суретті қараңыз).Тіс профилінің пішінін ескере отырып, берілістерді эвольвентті (про- филь эвольвент бойынша дөңгелектенеді), циклоидты (профиль цикло- идпен сызылған) және Новиковтың іліністі берілісі (профиль шеңбердің доғасымен бөлінген). Тісті берілістерді шеңберлі жылдамдық бойынша жай жүретін (v <3 м/c), орташа жылдамдықтылар (15> v >3 м/c) және жылдам жүрістілер (v>15 м/с) деп бөледі.Тісті берілістерді конструктивті түрде ашық (қорғаныш қаттамасынсыз) және жабық (қорғаныс қаттамасымен) әзірлейді.Тісті дөңгелектерді дайындауТағайындалуына байланысты, тісті дөңгелектерді көшіру және жүргізіп төселту арқылы жасайды. Көшіру барысында құю, қалыптау және турау- ды қолданады. Құйма тісті дөңгелектер баяу жүретін және салыстырмалы түрде дөрекі механизмдерде (жүкарбаларда, ауыл шаруашылық машина- ларында) қолданады. Нақты механизмдер үшін дөңгелектер турау арқылы жасайды фрезерлі және арнайы тісті кескіш машиналарда көшіру әдісі арқылы, сондай–ақ дайындамаларды суық немесе ыстық күйінде жылжы- ту арқылы дайындайды.Тісті ауыстыру дөңгелекті көшіру кезінде тіс бетінің профилі кескіш құралдың профилінің көшірмесі болып табылады және тістер арасындағы дөңестерді кесу үдерісінде модульдік дискінің профилін (4.129, а) не- месе саусақты фрезаны көшіреді (сурет 4.129, б). Бұл әдіс сәйкесінше дайын дөңгелекті, профильді және құралды бір тіске бұратын бөлгіш механизмнің олқылықтарына байланысты толықтай нақты емес. Тістерді жүргізіп төселту тәсілі арқылы кесуде, бұл ретте кескіш құрал–қашауыш (4.130, а сурет), тіс кесетін тарақ (4.130, б сурет) немесе бұрамдық жонғыш (4.130, в сурет), кесу үдерісінде дайындамамен бірге тіс жұбы ретінде жүргізіліп, төсеу іліністің жоғары дәрежедегі нақтылығын қамтамасыз етеді.Цилиндрлік тісті берілістерЦилиндрлік тісті беріліс бір біліктің айналымын екінші білікке беру үшін олардың осьтері паралелль болған кезде қолданылады.Тісті берілісті сипаттайтын терминдер мен анықтамаларды, сипаттама- ларды қарастырайық (МЕМСТ 16530–83, 16532–70).Тісті дөңгелектердің негізгі жұмыс элементі болып (4.131 сурет) тістері табылады. Тістері – қозғалысты сәйкес екінші дөңгелектің дөңесімен өзара байланыс орнату арқылы беретін дөңгелек дөңестері.Шеңберлі бөлінгіш қадам Pt – бөлінгіш шеңбер доғасымен көршілес тіктердің аттас профильдерінің арақашықтығы.Тісті дөңгелектің негізгі параметрі модуль m болып табылады, ол – бөлінгіш қадамнан п есе кіші сызықтық шама, яғниm = P1 /π.Модульдың стандартты мәндері 4.39 кестеде келтірілген. кестеТісті берілістердің модульдері, мм (МЕМСТ 9563–60**) 1–ші қатар11,251,522,534568101216 2–ші қатар1,1251,3751,752,252,753,54,55,579111418 Бөлгіш бет (диаметрлі бөлгіш шеңбер d) – тіс элементтерін және олардың өлшемін анықтауда негізгі болып табылатын тісті дөңгелектің цилиндрлік беті:d = Pt z / π немесе d = mz.Бөлгіш бет тістің басынан аяғын ажыратып тұрады.ha биіктікті тістің басы – бөлгіш пен оның төбесінің бетінің арасында орналасқан тістің бөлігі, ha = m.hf биіктіктегі тістің аяғы – дөңес бет пен бөлгіш беттің ортасында орналасқан тістің бөлігі, hf = 1,25m. h тістің биіктігі – төбе мен дөңес беттердің арасындағы радиалды арақашықтық,h = (da – df) / 2, немесе h = ha + hf = m + 1,25m = 2,25m.Төбе беті (da диаметрлі төбелердің өлшемі) – тісті дөгелек денесіне қарама–қарсы жақтан тістерді шектейтін цилиндрлік бет,da = d + 2m, немесе da = mz + 2m = m (z + 2). Дөңес беттері (df диаметрлі дөңестердің өлшемі) – тістерді тісті дөңгелек денесінен бөліп тұратын цилиндрлік бет,df = da – 2h, немесе df = d – 2hf = mz – 2,5m = m (z – 2,5).St тістің шеңберлі қалыңдығы – бөлгіш шеңбер доғасы бойынша тістер профильдерінің арасындағы арақашықтық,St = Pt/2 = 0,5 π m.Дөңестің еt ені – бөлгіш шеңбер доғасы бойынша тістердің көрші профильдерінің арақашықтығы,еt = St.Цилиндрлі тісті дөңгелектердің кескініТісті дөңгелектерді шартты кескіндеудің ережесін МЕМСТ 2.4О2–68 анықтайды:Тіс төбесі бетін түзуші шеңберлер негізгі сызықтарменкескінделеді (4.132, а, в суреттер).Тіс дөңесі бетін түзуші шеңберлер тіліктер мен қималарда негізгі сызықтармен орындалады; түрлерде оларды тұтас жіңішке сызықпен көрсетуге болады (4.132, б сурет). Бөлгіш беттер және оны құрауыштар штирхпунктирлі жіңішке сызықпен жасалады (4.132, а–в суреттер).Негізгі кескінде тісті дөңгелектер үнемі кесілген күйде орындала- ды. Егер қиюшы жазықтық тісті дөңгелектің осі арқылы өтсе, онда тістерді олардың көлбеулік бұрышына тәуелсіз қиылмаған күйде көрсетеді.Егер тістердің бағытын көрсету керек болса, онда дөңгелек осінің маңайына сәйкес көлбеуліктегі үш тұтас жіңішке сызықтарды жүргізеді (4.133 сурет).Цилиндрлік тісті дөңгелектердің жұмыс сызбасын жасау ережесін МЕМСТ 2.403–75* анықтайды. Соған сәйкес сызбаның жоғарғы оң жағына үш бөліктен тұратын, негізгі сызықтармен бөлінген тісті тәждің параметрлерінің кестесі қойылады (4.134 сурет): бірінші бөлік негізгі мәліметтерді құрайды (жасауға арналған), ал екінші бөлік – бақылауға арналған мәліметтер, ал үшіншісі – анықтамалық мәліметтер.Негізгі мәліметтер мыналарды қамтиды:Модуль (МЕМСТ 9563–60**). Түзу тісті тәж үшін – модуль, ал қиғаш тісті тәжі үшін – қалыпты модуль mn немесе бүйіржақты модуль ms.Тістердің саны z.Тістің көлбеулену бұрышы рд қиғаш және шыршатістер үшін.Тістің бағыты (қиғаш тістер үшін оң және сол, ал шыршатіс – шыршатістер үшін).Бастапқы контур (стандартталған – сәйкес стандартқа сілтеме жа- сау арқылы анықтайды; стандартталмаған – аа профиль бұрышы, f0 бас биіктігінің коэффициенті, радиалды саңылаудың коэффициені с0 және дөңгелектену радиусы rі).Бастапқы контурдың £ қалыпты модуліндегі сәйкес таңбамен ау- ыстыру коэффициенті.Дәлдік дәрежесі және ұштасу түрі (МЕМСТ 1643–81). Стандарт бойынша 12 дәлдік дәрежесі (1...12), дөңгелектер мен берілістердің алты ұштасуы (A, B, C, D, E, H) және сегіз бүйір саңылауға кіруге рұқсатнама түрі бар (h, d, c, b, a, z, y, x). Әрбір дәлдік дәрежесіне орай үш норма бар: кинематикалық дәлдік бой- ынша, жұмыстың бірқалыптығы, дөңгелектер және берілістер тістерінің байланысы бойынша.Мысалы, жазба 8–7–6–Ba МЕМСТ 1643–81 мынаны білдіреді: кинематикалық дәлдік дәрежесі бойынша бұл беріліс 8 дәрежелі, жұмыстың бірқалыптылығы нормасы бойынша 7 дәрежеде, тістердің бай- ланысы бойынша 6 дәрежеде, дөңгелектердің түйіндесу B түрімен және a рұқсатнаманың бүйіржақ саңылауы түрімен.Параметрлер кестесінің екінші бөлімінде мыналарды келтіреді:Сәйкес тәсілмен тіс қалыңдығын бақылау үшін мәліметтер: жал- пы ұзындық бойынша L, өлшеуіш дөңгелектердің M өлшемі, хордасы бой- ынша Sx тіс қалыңдығы, сонымен қатар сәйкес стандарт бойынша дәлдік дәрежесі және т.б.Параметрлер кестесінің үшінші бөлігінде мыналар қамтылуы керек:Бөлгіш шеңбердің диаметрі d.l0. Өзге де анықтамалық мәліметтер, мысалы, ілініс қадамы, тістердің жүрісі және бақылауға арналған тістер элементтерінің өлшемі.Цилиндрлік тісті дөңгелектің жұмыс сызбасын жасаудың үлгісі 4.135 суретте көрсетілген. Дөңгелектің негізгі суреті фронатальды тілікпен көрсетілген, ал сол жақ түрінде күпшекте ойығы бар саңылау кескінделген. Сызбада da төбелер шеңберінің диаметрі; da;тісті тәждің ені, 45° бұрышты жүздің өлшемі, Және шеңбердің радиусы; тістердің бүйір бетінің кедір–бұдырлығы және тістің жұмыс профилі (қажетіне қарай) көрсетіледі. Цилиндрлік тісті дөңгелектің сызбасын бұйымнан орындау реттілігіТөбелердің шеңберінің диаметрін өлшеу da және тістердің санын санау z.m = da/(z + 2) формуласы бойынша модульдің мәнін анықтау. Табылған мәнді жақын стандартты мәнге дейін дөңгелектеу (көп жағына қарай жақсы)(4.39 кестені қараңыз).Тісті дөңгелектің барлық параметрлерін санау: анықталған тістер төбесінің диаметрі da = m (z + 2);Бөлгіш шеңбердің диаметрі d = mz; тіс дөңестері беттерінің диаметрі df = m (z – 2,5); тіс биіктігі h = 2,25m; тіс басының биіктігі ha = m; тіс аяғының биіктігі hf = 1,25m.Алынған мәліметтер бойынша тісті дөңгелектің сызбасын орын- дау. Цилиндрлік тісті берілісті сызбада кескіндеу тәртібіЕң қарапайым цилиндрлік тіктісті беріліс (4.136 сурет) іліністе орналасқан 1 тегершіктен және 4 дөңгелектен және 3 екі біліктен және 6 параллель орналасқан, және 2 және 5 екі кілтектен тұрады. Тегершік пен дөңгелек бірдей модульге және тістер параметріне ие. кестеЦилиндірлік тісті беріліс элементтерін есептеу формуласы Параметрлер Тегершік Тісті дөңгелекБөлу шеңберінің диаметрі d1 = mz d2 = mz2Ось аралық қашықтық aw = (dі+ d2) /2aw = (dі + d2) / 2 Шеңбер ұштарының диаметрі daі = m(zі + 2) da2 = m(z2 + 2) Шеңбер диаметрі dfі = m(zі – 2,5) d/2 = m(z2 – 2,5)Тісті венец ені b = 8m b = 8mКүпшек диаметрі dcі = і,6Dі dc2 = і,6D2 Күпшек ұзындығы Leі = і,іb KJІІоКілтек және кілтек ойығының өлшемдері М Е М С Т 2 3 3 6 0 – 7 8 * МЕМСТ 23360–78* Осьаралық қашықтық – тісті дөңгелектердің арасындағы қысқа арақашықтық ось аралық сызық бойынша aw = (dі + d2)/2.Тісті берілісті сызу үшін дөңгелек тістерінің геометриялық есебін ғана емес сонымен қоса оның бөлшектерінің конструкторлық есептерін жүргізу керек: шеңбер, ступица, ойық шпонкасы және т.б. Тісті берілісті есеп- теу үшін бастапқы деректер болып: іліну модулі т, zі шестерниясы және дөңгелек z2, тегершік білігі үшін саңылау диаметрі Dі, және дөңгелек D2.кестеде тісті цилиндрлік беріліс қорабы элементтерін есептеуге арналған формулалар келтірілген.Тісті берілістің сызбасын орындау кезінде МЕМСТ 2.4О2–68 келесідей талаптары сақталуы тиіс:Цилиндірлік берілісті басты көріністе ұзындығы бойын- ша фронтальді қимада және сол жағынан қараған көріністе көрсету ұсынылады.Жетекші және ілеспелі дөңгелектің бөлу шеңберлері осьаралық сызықта жатқан нүктеде бір бірімен жанасуы тиіс.Тіс ұштары шеңбері дөңгелегінің байланысу аймағын негізгі сызықпен кескіндеу керек.Қимада шестерня тістерінің байланысу аймағы шартты түрде ілеспелі дөңгелек тістерінің алдында орналасады, ал дөңгелек тістері ұштарының қалыптасу беткейі штрих сызықтармен жүргізіледі (көрінбейтін контур ретінде).Байланысатын дөңгелек тістерінің еңіс және биік жерлерінің арасындағы радиалды саңылау 0,25 т тең болуы тиіс (демек тіс басының биіктігі табан биіктігінен 0,25 т кем болуы тиіс).Біліктің дөңгелекпен шпонкалы біріктірілуін көрсету үшін жергілікті қима орындалуы тиіс.Рейкалы берілістерАйналу қозғалыстарын түрлендіру үшін келуші және керісінше, рейка- лы беріліс қолданылады (4.137 сурет), ол тісті цилиндрлік дөңгелектен тұрады 1, тісті рейка 2 және білік 3 шпонкасымен бірге 4. Онымен қоса рейка түзу немесе жанама тістерімен орындалуы мүмкін және оны тісті цилиндрлі дөңгелектің түзу тісті венецтің ашылған күйі қалалуы мүмкін демек тісті дөңгелектердің кескінін салудың негізгі ережелері рейка үшін де қолданылады.Тісті рейканың жұмыс сызбасы (МЕМСТ 2.4О2–68, 2.404–75*) екі сурет- тен тұруы тиіс: профильді басты көрініс екі шеткі еңіс және сол жағынан профильді қимамен (4.138 сурет). Ол кезде тіс ұштарының беткейлерін негізгі сызықпен, еңіс сызықтарын – тұтас жіңішке сызықпен, бөлу беткейінің сызығын – штрих нүктелі жіңішке сызықпен сызады. Қимада тістер штрихталмайды, ал бөлу беткейінің орынында штрих нүктелі жіңішке сызық жүргізіледі. Кескінде көрсетеді: рейканың ені мен биіктігін, кесілген бөліктің ұзындығы, еңіс бағыты және тістердің еңістік бұрышы (жанама), тістер жаны бетінің кедір бұдырлығы, ұшы және ойықтары, фаска өлшемдері. Сызбаның оң жақ жоғарғы бұрышында тісті цилиндрлі беріліс көрінісіндегідей параметрлер кестесіне орналастырады.Тісті дөңгелекпен байланыста тұрған рейка тістерінің барлық есептілік өлшемдері тиісті дөңгелек өлшемдеріне тең (модуль, басының биіктігі және тіс табаны). МодульҚалыпты бастапқы мәндерМЕМСТ 10242–73 нақтылық сатысы Тіс қалыңдығыӨлшем биіктігі Тістер саны Қалыпты қадам Конусты тісті берілістерКонусты тісті дөңгелектердің элементтеріОсьтері қиылысатын біліктер арасындағы берілістер конусты тісті дөңгелектердің көмегімен жүзеге асырады. Егер ол кезде ось аралық бұрыш 90° болса, беріліс ортогональды деп аталады (4.139 а, сурет), ал кері жағдайда – ортогональды емес (4.139, б, в сурет). Конусты дөңгелектер түзу, тангенциалды, дөңгелек және қисық сызықты тістерден болуы мүмкін.Конусты тісті дөңгелектердің терминдерін, анықтамаларын және белгіленуін МЕМСТ 19325–73 бекітеді.Конусты дөңгелектердің тістері конусты беткейде орналасады. Егер тіс түзуші конус беткейі жанына бағытталса, ол түзу деп аталады. Конусты дөңгелек тісінің формасын және өлшемдерін келесідей ұқсас конусты бет- кейлер анықтайды (4.140 сурет): бұрышты бөлуші конус 5; бұрышты ко- нус ұштары 5a; бұрышты конус ойықтары 5f.Сонымен қатар жобалау кезінде тіс басының бұрышын 0а және тіс табанының бұрышын 0f. Конусты дөңгелектің тісті венеці – жанынан екі қосымша конуспен шектеледі – сыртқы және ішкі, олардың түзушілері бөлу конусының түзушілеріне перпендикуляр. Конусты дөңгелек тістерінің қадамы, модулі және биіктігі ауыспалы және бөлу конусы ұшынан табанына қарай бағытта көбейеді, сондықтан көрсеткіштерін сыртқы, орташа, ішкі және т.б. бөледі.Есептегіш модуль ретінде түзу тісті конусты тісті дөңгелектер үшін – сыртқы қоршау модулі те; тангенсиялды тістері бар дөңгелектер үшін – сыртқы қалыпты модуль тпе; шеңбер тісті дөңгелектер үшін – орташа қалыпты модуль т„.те мәнін МЕМСТ 9563–60** бойынша таңдайды.Ортақ білікті конус беттері сыртқы қосымша конусты сыртқы бөлу шеңберімен de диаметрімен, тістердің сыртқы қоршауының шыңы dae және тістердің сыртқы орамының ойықтарын dfe диаметрімен қияды.Тістің сыртқы бастиегінің биіктігі hae– бұл бөлуші конус және конус ұштарының арасындағы тістердің бөлігінің биіктігі сыртқы бөлу конусын қалыптастыратын hae = me.Тіс табанының сыртқы биіктігі hfe – бұл бөлгіш конус және ойық конусының арасындағы тіс бөлігінің биіктігі сыртқы қосымша конусты қалыптастырғыш бойынша, hfe = 1,2me.Тістің сыртқы биіктігі he – бұл оның ұштары шеңберінен ойықтардың шеңберіне дейінгі ара қашықтық, қосымша конустың сыртқы түзушісі бойынша өлшенген, he = hae + hfe = 2,2me.Сыртқы қоршау қадамы Pte модульмен келесідей қатынаста байланысқан: me = Pte /п. Сыртқы конусты ара қашықтық Re – бұл бөлу конусының түзушісі ұзындығынан қосымша сыртқы конус түзушісімен қиылысуы, Конусты тісті дөңгелек кескініТісті конусты дөңгелектерді шартты кескіндеу ережелері цилиндрлі тісті дөңгелектердікі секілді (МЕМСТ 2.4О2–68), жұмыс сызбаларын орындау ережелерін МЕМСТ 2.405–75 бекітеді.Конус тәріздес тісті дөңгелектің жұмыс сызбасын орындау мысалы 4.141 суретте келтірілген. Басты сурет толық фронтальді қиманы көрсетеді, ал сол жағынан қараған көріністе дөңгелек ступицасының саңылауы көрсетілген.Дөңгелектің жұмыс сызбасында: тіс ұштарының сыртқы диаметрі dae; бастапқы жазықтықтан (ступица жанынан) тіс ұштарының сыртқы ора- мына дейінгі қашықтық; конус ұштарының бұрышы 5a; сыртқы бөлу конусының бұрышы; тісті венецтің ені b; базалық қашықтық (конустың шыңдары мен негізгі жазықтық арасындағы); ойықтардың өлшемдері, орамша радиусы, тіс беттерінің кедірлігі.Тісті конусты дөңгелектің шынайы эскизін орындау тәртібіШеңбер ұштарының сыртқы диаметрін өлшеу dae, венец енін b және тістердің санын санау z.Бұрыш өлшегіштің көмегімен қосымша конустың ұшы кезінде Х бұрышын анықтау (4.142 сурет) және 5= 90° – X табу.ABD үшбұрышынан сыртқы айналма модулін келесідей жолмен анықтау:me = hae = AB ;BD = (dae – de) / 2немесе BD = AB cos 5 = m^os 5 = (dae – de) / 2.de = mez, болғандықтан, онда me cos 5 = (dae – mez) / 2,одан алынған me мәнін жақын стандартқа дейін дөңгелектеп (МЕМСТ 9563–60), de = mez анықтау.Берілген формулалардан тісті доңғалақтың қалған параметрлерін есептеңіз.Сызбада тісті конусты берілісін кескіндеу тәртібі Тісті конусты беріліс (4.143 сурет) тегергіштен 1, дөңгелектен 4, біліктен 3 және шпонкадан 2 және 5 тұрады.Модуль 4Тістер саны Z 40Тіс типі – түзуБастапқы контур – МЕМСТ 13754–81 Бөлгіш контурының бұрышы 5 63°26' Конус ойығының бұрышы sf 60°05'МЕМСТ 1643–81 (СТСЭВ576–77) дәлдік сатысы – Cm. 8–ХХорда бойынша тіс қалыңдығыs„6,28Хордаға дейінгі өлшеу бұрышы 4,06Тіс конустылығының бұрышыеа3°08' кестеКонус тәріздес тісті беріліс бөлшектерін есептеу формуласы Параметр Тегершік ДөңгелекСыртқы бөлгіш диаметр de1 = meZ1 de 2 = meZ2 Бөлу конусының бұрышы tg 81 =Z1/Z2 tg 82 =Z2/Z1Сыртқы конус арақашықтығы Re = 0,5m^Jzі + z 2 Re = 0,5m^/ z12 + Z2Тәждің ені b < 0,3Re b < 0,3ReКүпшек ұзындығы Lc1 = 1J3D1 Lc2 = 1,3D2 Күпшек диаметрі dc1 = 1J6D1 dc2 = 1,6D2Кілтек және кілтек ойығының өлшемі М Е М С Т 2 3 3 6 0 – 7 8 * МЕМСТ 23360–78* Тісті берілістрде ілінісуді орындау ережелерін МЕМСТ 2.4О2–68 бекітеді. 4.41 кестеде конус тәріздес тісті беріліс элементтерін есептеудің формулалары келтірілген.Бұрамдықты берілісБұрамдықты берілістер (4.144, а сурет) жетекші біліктен 1 (бұрамдық) айналу берілістерін жетектелгенге 2 беру үшін арналған (бұрамдықты дөңгелек), олардың осьтері қиылысқан кезде. Бұрамдықты берілістер көптеген беріліс сандарын алуды, механизмнің бірқалыпты және шусыз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.Бұрамдық элементтеріБұрамдық тегершіктің бұрамдық берілісі ретінде қарастыруға болатын білікті білдіреді.Бұрамдықтарды келесідей ажыратады:беткейінің мінездемесі бойынша – цилиндрлік (4.144 б, сурет) – бұрандалы тістермен, цилиндрлік беткейде орналасқан, және глобоидал- ды (4.144 в, сурет) – білікті тістермен, беткейде орналасқан, доғаның ай- налуынан қалыптасқан бұрамдық осьі бойымен (торолы);бұрандалы беткейдің профилі бойынша – архимедті (теориялық түрде орамныңжанынанқараған профилі Архимедтің), эволь–вентті (эвольвентті орамды), конволютті (ұзартылған немесе қысқартылған эвольвентті);кірістер саны бойынша z1 бұрандалы сызықты – бір–, екі– және көпкірісті;бұранда сызығының бағыты бойынша – оң және сол.Дайындау қарапайымдылығы бойынша неғұрлым кең таралғаны архимедті бұрамдық (4.145 сурет). сурет сурет. Қуыс цилиндрі, Бөлу цилиндрі, шыңдардың цилиндрі Бұрамдықтың негізгі параметрлерін келтірейік (МЕМСТ 18498–89).Р қадамы – бұл бұрамдық осі бойымен біратаулы профиль сызықтары арасындағы қашықтық аралас орамдардағы бөлу шеңбері бойынша. 4.42 кестеБұрамдық диаметрінің коэффициенті (МЕМСТ 2144–76*)m 2,5 3,і5 4 5 6,3 8 і0 і2,5 і6q 8; і0; і2,5; і6; 20 8; і0; і2,5; і4; і6; 20 8; і0; і2,5; і6 8; і0; і2,5; і6 Pzі орам қадамы – бұл көпкірісті бұрамдықтар үшін орам сызығының қадамы, Pzl = PZ і.m модулі – бұл сызықтық өлшем п рет Р қадамынан кем, демек m = P / п. Бөлгіш цилиндр (бөлу шеңберінің диаметрі dі) – бұл ортақ білікті цилиндрлік беткей, бұрамдық элементтерін және олардың өлшемдерін анықтау кезінде базалық болып табылатын цилиндрлік беткей, dі = mq, ондағы q – бұрамдық диаметрінің коэффициенті, ол модульге тәуелдітүрде таңдалады (4.42 кесте).Бұрамдық орамы басының биіктігі ha і – бұл ұштарының шеңбері және бөлу шеңбері арасындағы арақашықтық, ha і = m.Бұрамдық орамы табанының биіктігі hf і – ойықтар шеңбері арасындағы қашықтық және бөлгіш шеңбердің, hf і = і,2m.Орам биіктігі hі – бұл ұштарының шеңбері арасындағы және ойықтардың арақашықтығы, hі = ha і + hfі = 2,2m.Орам ұштарының диаметрі daі = dі + 2haі = m(q + 2) = dі + 2m. Орам ойықтарының диаметрі f = dі – 2hfі = m (q – 2,4) = dі – 2,4m.Бұрамдықтың кесілген бөлігінің ұзындығы bі, бұрамдықты дөңгелек тістерінің санына тәуелді z 2, bі = (іі + 0,06 z 2)m + 25.Көтерудің бөлу бұрышы у – бұл білік сызығының орам бұрышы бөлгіш цилиндрде, tg у= P /(ndі) = zі/q.Бұрамдық дөңгелектің элементтеріБұрамдық дөңгелектері тікелей және бұрыштық тістермен болуы мүмкін. Бұл жағдайда дөңгелектің тістерінің ұштары бетіндегі ойықтың пішіні құрттың көлденең қимасының пішініне сәйкес келеді. Бұрамдық дөңгелегінің тістің параметрлері (4.і46–сурет) ортаңғы жазықтықта венец учаскесінде (дөңгелек оське перпендикуляр сақина механизмінің симме- трия жазықтығы) анықталады.Дөңгелектің дөңгелек шеңберінің диаметрі d2 = mz2. Тістердің шыңдары диаметрі м2 = м (z2 + 2).Ойықтардың диаметрі f = m (z2 – 2,4).Тіс басының биіктігі ha2 = m.Тіс табанының биіктігі hf2 = і, 2 м.Тістің биіктігі h2 = ha2+ hf2 = 2,2 м. Дөңгелектің тістерінің қадамы P2 = nm. Венец ені zі <3 және b2 <0.67daі үшін zі = 4 үшін b2 <0.75daі. Ойық радиусы – Ra2 = dі / (2 – м). Шартты төсеу бұрышы 2u – доңғалақтың шеті, sіn және = b 2 / (daі – 0,5m) көмегімен бұрамдық төсемінің бұрышы. Бұрамдық және бұрамдық дөңгелек суретіБұрамдық және бұрамдық дөңгелектерді шартты кескіндеу ережелері цилиндрлік тісті дөңгелектер ережесімен бірдей (МЕМСТ 2.4О2–68). Бұрамдық бұрамдық дөңгелекпен байланысқан кезде тегершік болып са- налады, сондықтан, егер кесуші жазықтық дөңгелек осі арқылы неме- се бұрамдықпен өтсе, онда бұрамдық орамын дөңгелек тісінің алдында орналасқан етіп көрсетеді.Цилиндрлі бұрамдықтардың бұрамдықты дөңгелектердің жұмыс сызба- ларын орындау ережелері МЕМСТ 2.406–76 жүргізіледі.суретте архимедтік цилиндрлік бұрамдықтың жұмыс сызбасы келтірілген, ондағы басты көріністе орам профилін көрсету үшін жергілікті қима орындалған және онда орам ұштарының диаметрі da1, бұрамдықтың кесілген бөлігінің ұзындығы b1, бастиекті және орам табанын орау радиу- сы және басқа да бұрамдық элементтерінің конструктивті өлшемдері, со- нымен қатар орам беттерінің кедір бұдырлығы көрсетілген.суретте бұрамдық дөңгелектің сызбасы келтірілген, онда: дөңгелек тістері ұштарының диаметрі da 2, тісті венецтің неғұрлым үлкен диаметрі, тісті венецтің үлкен диаметрі, тісті венецтің ені b2, венецтің сыртқы контурының өлшемдері (ойық радиусы Ra2, ойық өлшемдері, дөңгелектелген жанының қалташалар радиусы және т.б.), тістер беткейінің кедір бұдырлығы және қалған конструктивті өлшемдер. Бұрамдық және бұрамдық дөңгелегінің эскизін өзінен орындау тәртібі Бұрамдық эскизі келесі тәртіппен орындалады:Бұрамдықтың айналымдарының төбесінің da1 диаметрін, ойыстарының df1 диаметрін, бұрамдықтың кесілген бөлігінің b1 ұзындығын, z1 кіріс сандарын және бұранда сызықтың бағытын өлшеу керек.da1 және df1, m = (da1 – df1) / 4,4 белгілі параметрі бойынша модульді анықтау қажет. Оның ең жақын стандартты мәнін анықтау ке- рек (МЕМСТ 19672–74).Қабылданған модульдің мәніне сәйкес (4.42 кестені қараңыз) q бұрамдық диаметрінің коэффициентін анықтау қажет.d1 = mq бөлгіш шеңбер диаметрін есептеу.Бұрамдықтың da1 диаметрінің және df1 ойыстарының мәндерін анықтап, оның өзге де параметрлерін есептеу.Бұрамдық дөңгелегінің эскизі келесі реттілікпен орындалады:Дөңгелек тістерінің төбесінің da2 диаметрін, дөңгелектің ең үлкен диаметрін, b2 тәждің енін өлшеу және z2 дөңгелек тістерінің санын санау керек. Бұрамдықтың d1 бөлгіш диаметрін және z1 кірістердің санын есеп- теу керек.m = da2(z2 + 2) модулін анықтау керек және оның ең жақын стан- дартты мәнін анықтау қажет.Модульдің қабылданған мәні бойынша бұрамдық дөңгелегінің d2, df2 және басқа да параметрлерін есептеу.Шартты қамту бұрышын sіnυ = b2 / (da1 – 0,5m) формуласы арқылы тауып, оны шекті мәнімен тексеру керек. Бұрамдық берілісінің сызбада кескінделу ретіБұрамдық тетігін бейнелеу ережелері МЕМСТ 2.4О2–68. Бұрамдық құралы (сурет 4.149) ирек 1, дөңгелек 2 және білікке 3 4 пернесі бар. Бұрамдық тісті берілу сызығында бұрамдықтың және штурвалдың дөңгелегі шеңбері тангенстік болуы керек. 4.43 кестеде – бұрамдық тәрізді элементтерді есептеудің формулалары келтірілген.4.43 кестеБұрамдық берілісін есептеуге арналған формулалар Параметрі Бұрамдық Бұрамдық дөңгелек Бөлу шеңберінің диаметрі Ось аралық қашықтық Ұштарының диаметрі Ойық диаметріБілік және күпшек диаметрі Параметрі Бұрамдық Бұрамдық дөңгелекБұрамдық ұзындығы, тәждің ені z1 = 1 және 2 болғанда b1 ≥ (11 + 0,06z2)mz1 = 1 және 2 болғанда b2 ≤ 0,75da1 Орам, тіс ұзындығы h1 = 2,2m h2 = 2,2mҰштары және тіс ойығының радиусы – Rf2 = d1 /2 + 1,2m Күпшек ұзындығы – Lc2 = 1,3b2Сыртқы диаметр – Z1 = 1 болғанда dam2 = da2 + 2m; Z1 = 2 болғанда d am2 = da2 + 1,5m;Z1 = 4 болғанда d am2 = da2 + m ; Кілтек және кілтек ойығының өлшемдері – МЕМСТ 23360–78* 1.7. Серіппелер Машиналар мен механизмдердегі серіппелер серпімді элементтер бо- лып табылады – жүктің әсерінен олардың пішіні өзгеріп, жойылғаннан кейін олардың бастапқы күйіне қайтарылады. 4.150 сурет Тағайындалуы бойынша серіппелер бірнеше түрге бөлінеді: өлшегіштер – серпінді моментпен, өлшенетін көрсеткішті теңестіруші,күш моментіне түрленген (динаметрлерде, манометрлерде, термометрлер- де және басқа);күштік – энергия аккумуляторы ретінде пайдаланылатын кинематикалық жікті тұйықтау үшін арналған, күш тартылысын жасаушы және т.б.;серпімді – бөліктер арасындағы қатаң қосылымды ауыстыру үшін, сон- дай–ақ соққы жүктемесін сіңіруге, щеткаларды жұмсартып және т.б. арналған.Формасы бойынша серіппелер бұрандалы цилиндрлік (4.150 а, сурет), конусты бұрандалы (4.150 д, сурет), табақшалы (4.150 е, сурет), пластина тәрізді (4.150 ж, сурет), спиральды (4.150 з, сурет) болып бөлінеді.Орамдарының көлденең қиылысу формасы бойынша серіппелер дөңгелек (4.150 а, суретті қараңыз), тік төртбұрышты (4.150 г, суретті қараңыз) және тік бұрышты (4.150 ж, суретті қараңыз) болып бөлінеді.Деформация және жұмыс шарты бойынша сығу серіппелері (4.150 а, суретті қараңыз), созылу (4.150 б, суретті қараңыз), бұралу (4.150 в,з, суретін қараңыз) және иілу (4.150 ж, суретті қараңыз) болып бөлінеді. Сондай–ақ конструктивті белгіленуіне сәйкес серіппелер оң және сол орамды болуы мүмкін.Серіппелер жасалған материалдар, біртектес химиялық құрылымға, жылу өңдеуге және тоттануға төзімді қасиеттерге ие болуға тиіс. Серіппелерге арналған материалдарды таңдау олардың түрі мен жұмыс жағдайын ескере отырып жасалуы тиіс.Негізінен оларды дайындау үшін І, ІІ және ІІІ класты сым темірді қолданады (МЕМСТ 9389–75*) сапалы 65, 60Г, 65Г маркалы көміртекті болаттан, кремнилі болаттан 60С2А, 60С2ВА, хромды марганецті болат- тан 50ХГ, 50ХФА және басқалардан жасайды.Серіппелерді кескіндеу ережелеріСуреттерде серіппелер шартты түрде (МЕМСТ 2.4О1–68) бейнелейді: пішіндегі және секциядағы спиральды серіппелердің контурлары өз контурларының тиісті бөлімдерін жалғайтын тікелей сызықтармен орын- далады (4.151–сурет, а, б); Спиральдық серіппелердің бұрылыстарының саны төрттен асып кет- се, бастапқы катушкалардан басқа катушкалардың әр жағынан бір немесе екі бұрылыс көрсетіледі. Қалған бұрылыстар ұсынылмайды, бірақ осьтік сызықтарды өздерінің секцияларының орталықтары арқылы серіппесінің бүкіл ұзындығы бойымен тасымалдайды. Бұл жағдайда оның ұзындығы бойынша қысқартылған бейнесі рұқсат етіледі;материалдың жанасу қалыңдығы 2 мм және одан аз емес болғанда серіппені қалыңдығы 0,6...1,5 мм сызықтармен сызба түрінде көрсетеді (4.151 в, сурет).Серіппелердің жұмыс сызбаларын орындаудың негізгі ережелері (МЕМСТ 2.4О1–68):Серіппелер әрдайым еркін жағдайда ұсынылады; суреттегі спираль- ды серіппелерді әрдайым көлденең және тек оң жақ бағыттауышпен бейнелейді. Орамның нақты бағыты техникалық талаптарда көрсетілген;сызбада сонымен қатар серіппені сынау диагреммасын орналастыра- ды – деформацияның күшке байланысты өзгеру графигі. Диаграммада серіппе ұзындығын еркін нысанда көрсетеді (Н0) және алдын ала берілген жүктемемен Р1(Н1), неғұрлым үлкен жұмыс жүктемесімен Р2(Н2), макси- малды жүктемемен Р3(Н3). өзг, әдеб, құжат №, түпнұсқа, күні, жасаған, тексерген, Т. Бақ, Н. Бақ, бекіткен 1. серіппе № 376 МЕМСТ 13771–68.2. n = 17.5. 3. Орамның бағыты – оң.* Анықтама үшін өлшемдер. Егер серіппенің бастапқы параметрін және серіппелі сипаттамаға арналған бір тәуелді параметрді көрсету жеткілікті болса, диаграмма құрылмайды және бұл мәндерді техникалық талаптарда көрсетеді;негізгі техникалық талаптарға мыналар жатады: ығысу модулі G, серпімділік модулі E, қаттылық HRC, максималды иілу кернеуі 53, максималды керілу кернеуі t3, жазылған серіппе L ұзындығы, жұмыс айналымының саны n, толық айналу саны n1, орамның бағыты, диаметрі басқару гильзасы D г немесе басқару панелінің диаметрі Ds (G, Е, 53, т3 параметрлері стандартталмаған және стандартталмаған серіппелер үшін ғана анықталады);Сызбаның негізгі жазуы бар «Материал» бағанында көрсетілгендей, көлденең қиманың мөлшерін және шекті ауытқуларын толығымен анықтайтын серіппелі материалдың диапазоны көрсетілген.Серіппелердің жұмыс сызбаларының мысалдары 4.152 суретте (қысу серіппесі) және 4.153 суретте (кернеу серіппесі) келтірілген.Спиральды шиеленіс серіппелері қысылған серіппелерден ерекшеленеді, олардың бос күйінде бұрылыстары (X үзілімі жоқ) бір–бірімен іргелес бо- лады (олардың қадамы t сымның диаметріне d тең).Сығымдау серіппелерінің шетіндегі жұмыс сенімділігін арттыру үшін, тірек беті сыртқы айналымдарды тұтас бұрылысты немесе 3/4 айналымды басу арқылы және шеңбердің доғаның 3/4 жерінде жерге қосу арқылы жа- салады. Бұрандалы серіппелерде жүктеме жоқ, сондықтан серіппелердің жұмыс саны n бұрылыстарының жалпы санынан n1 аз.Сығымдау серіппелерінің ұштарын қалыптастыру нұсқалары:шеткі орамдар қысылмаған және өңделмеген (4.154 а, сурет) n = n1, H0= nt;өңделмеген толық бір орам қысылған (4.154 б, сурет) n = n1 – 2, H = nt+ 3d;толық орам қысылған және шеңбер доғасының 3/4 өңделген (4.154 в, су- рет) n = n1 – 2, H0 = nt +1,5d;орамның 3/4 қысылған және шеңбер доғасының 3/4 өңделген (4.154 г, сурет) n = n1 – 1,5, H0 = nt + d.Серіппенің ұштарының созылу арақашықтығы 4.154 суретте көрсетілген д, n = n1, H0 = d (n + 1). Сығылған серіппенің ашылған ұзындығы (дайындама) ал созылған серіппенің ашылған ұзындығы L ≈ π(D – d)(n + 2). Бөлім ЖАЛПЫ КӨРІНІСТЕГІ СЫЗБАЛАР ЖӘНЕ ҚҰРАМАЛЫҚ СЫЗБАЛА- РЫ Конструкторлық құжаттардың әзірлеу кезеңдері Металлдан жасалатын әрбір бұйым міндетті түрде жобалаудан өтеді, яғни конструкторлық құжаттарды әзірлеу, соның ішінде сызбаларды дайындау. Жобаны орындау кезінде жоспарлау мен бақылау мүмкіндігін жүзеге асыру мақсатында жобалау процессі бірнеше кезеңдерден тұрады. Тапсырыс берушімен бекітілген және мақұлданған құжаттар бір кезеңнен келесі кезеңге өтудің негізі болып табылады.2.103–68 МЕМСТ конструкторлық құжаттардың әзірлеу кезеңдерін анықтайды:техникалық ұсыныс (П) – бұйымның әзірлеу қажеттілігін көрсететін техникалық және технико–экономикалық негіздемесі бар құжаттар жиынтығы;эскиздік жоба (Э) – құрылғының жалпы сипаттамасы, мақсаты мен оның негізгі параметрлерін айқындайтын конструкторлық шешімдері бар құжаттар жиынтығы;техникалық жоба (Т) – соңғы әрі нақты техникалық шешімдері бар, жұмыс құжаттамасын әзірлеу үшін бастапқы деректерді қамтитын және өнделетін бұйымның құрылғыларын сипаттайтын құжаттар жиынтығы;жұмыстың конструкторлық құжаттамасы – бұйымды жасап шығару және бұйымның сапасын бақылау жөніндегі мәліметтерді қамтитын құжаттар жиынтығы;2.102–68 МЕМСТ конструкторлық құжаттардың 25 түрін айқындайды, олар графикалық және текстілік түрлеріне бөлініп, жеке–жеке немесе жиынтық ретінде бұйым құрылғыларын және құрамын анықтайтын, со- нымен қатар өңдеу, жасау, бақылау, қабылдау, пайдалану және жөндеу туралы қажетті деректерді қамтиды.Графикалық құжаттар бұйым туралы мәліметтерді қамтитын схемалар мен әр түрлі сызбалар түрлерінен тұрады және келесі түрлерге бөлінеді:тетік сызбасы – тетіктердің бейнеленуі және басқа мәліметтерді қамтиды, олар оны өңдеу және бақылау үшін қажет.құрамалық сызбалар (ҚС) – құрастырма бірліктерінің бейнеленуі және басқа мәліметтерді қамтиды, олар оны жинау (өңдеу) және бақылау үшін қажет.жалпы түріндегі сызба (ЖО) – бұйымның конструкциясын, негізгі құрамдас бөліктердің өзара әрекеттесуін және жұмыс қағидасын анықтайды;теоретикалық сызба (ТС) – бұйымың геометриялық пішінін (қоршау) және оның негізгі құрамдас бөліктерінің орналасу координаттарын белгілейді;габариттік сызба (ГС) – габаритті, нұсқаушы, біріктіруші өлшемдерін көрсететін бұйымның контурлық бейнеленуі;электромонтаждық (МЭ), монтаждық (МЧ), қаптау (УЧ) сызбалары – бұйымның контурлық бейнеленуі анықталған, сонымен қатар тиісті амал- дарды жүргізуге арналған мәліметтер жиналған.схема – шартты кескін түрінде болады немесе бұйымның құрамдас бөліктерін белгілеу және олардың арасындағы байланысты анықтайды. Текстілік құжаттар кесте, тізім және де басқа жазбалар түрінде бола- ды. Құрастыру өлшемінің құрамын, жиынтығын, комплектілерін специ- фикация анықтаса, ал бұйым талаптарын, оны өңдеу, бақылау, қабылдау мен жеткізу техникалық шарттарда көрсетіледі, сондай–ақ текстілік құжаттар әр түрлі тізімдемелер, түсіндірме жазбалар, кестелер, есептеу- лер, нұсқаулықтар және т.б. түрінде болады.Бұйымды әзірлеу кезеңдеріне байланысты кейбір конструкторлық құжаттардың номенклатурасы 5.1. кестесінде келтірілген.5.1 кесте Конструкторлық құжаттардың номенклатурасы Құжатшифрі Құжат атауы П Э Т Жұмыс құжатамасытетіктер Құрас тыру өлшемдерікомп лекс комплект –Тетік сызбасы –– о– – –ҚСҚұрамалық сызбалар (ҚС) – – – – о – – ЖС–Жалпы көріністегі сызба–ооо– –ТС Теоретикалық сызба ––ооооо ГС Габариттік сызба о– о о о о о МС Монтаждық сызба –о – – – о оМЕМСТ 27О1–76бойынша Сызба о о– Сипаттамасы – – о– – о• о• о• . – Міндетті құжат; О – Бұйымды өңдеу шарттарына, мақсатына және сипаттамасына қарай әзірленетін құжат;– Құжат әзірленбейді. Жалпы көріністегі сызбаларСызбаларға негізгі талаптарды МЕМСТ 2.109–73* айқындайды. Техникалық ұсыныс (МЕМСТ 2.118–73*), эскиздық жоба (МЕМСТ2.119–73*) және техникалық жоба (МЕМСТ 2.120–73*) кезеңдерінде жалпы түрдегі сызбалар дайындалады. Сол құжаттар негізінде жұмыс құжаттамасы әзірленеді: жеке тетіктердің сызбалары, сипаттамалық, құрамалық сызбалар, ал қажет болған монтаждық және габариттік сызба- лар әзірленеді.Мысалы, эскиз жобасындағы жалпы түріндегі сызба жасалатын өнімнің нұсқасы немесе сызбаның техникалық ұсынысы қабылдағаннан кейін жалпы сызбалар негізінде жасалады.Негізгі конструкциялық идеялар, сызбаның барлық тетіктердін өңдейтін және бұйымның құрастыру өлшемдерін анықтайтын мәліметтер жалпы түріндегі сызбаның эскиз жобасында қосымша мәлімдемесіз де түсінікті болуы тиіс.Жалпы көріністегі сызбаларда төмендегілер болуы тиіс: бұйым кескіні (түрлері, разрезі, тіліктері);бұйым құрылғыларының құрамдас бөліктердің өзара әрекеттесуін және жұмыс қағидасын түсінуге қажетті текстілік түсіндірмелер және жазулар; құраушы бөліктерінің атауы мен белгіленуі, олардың параметрлерін (техникалық сипаттамасы, саны, материалдары туралы деректер жәнет.б.) міндетті түрде көрсету қажет;габариттік, біріктіруші, нұсқаушы және басқа да өлшемдерін анықтауға көмектесетін тетік элементтерінің пішіні;бұйым сызбасы (егер қажет болып жатса);бұйымға қажетті техникалық талаптар және одан кейінгі әзірленетін жұмыс сызбаларын ескере отырып жасалған техникалық сипаттамасы.Бұйымның құраушы бөліктерінің атауы мен белгіленуі көрсетеді: жалпы түріндегі сызбаларда тетіктерден сызықтарға дейін; жалпы түріндегі сызбаның кестесінде;А4 форматындағы жеке беттерінде орындалған кестеде жалпы түріндегі сызбаның жалғасуы болып табылады.. АБВГ.ХХХХХХ.000.СБ Қақпақшалы пневмоаппарат әдебМасса Масштабөзг әдебқұжатдокум.түпнп. Цата1:1жас. тек Т.бақтр. Парақ І Листов Н.бақ бек Поз. Белгіленуі Атауы Саны Қосымша ескертулер Сатып алынатын бұйымдар 1Сомын М8.5.О19 МЕМСТ 5915–70 12Шайба 8.О1.О19 МЕМСТ 11371–74 13Кендір талшығы ПП 0,О1 кг МЕМСТ 9993–74 Қайта өңделетін бұйымдар4АБВГ.ХХХХХХ.100 Құрастырылған сүмбі15АБВГ.ХХХХХХ.0О1 Корпус 1 6АБВГ.ХХХХХХ.0О2 Сақина 1 7АБВГ.ХХХХХХ.003 Төлке 1 8АБВГ.ХХХХХХ.004 Сомын 1 9АБВГ.ХХХХХХ.005 Дөңгелек тұтқа1 АБВГ.ХХХХХХ.ООО.ВО Бетсаны 2 Өлш Бет Құж№ Қолы Күні 5.4 сурет Осындай кестелерде текше сызықтарда тиісті сандар «Поз.» бағанында көрсетіледі. Кесте бағандардан тұрады: «Поз.» (позиция), «Белгіленуі»,«Саны» «Қосымша ескертулер», бірақ қосымша басқа қажетті бағандармен толықтырылуы мүмкін. (5.1 сурет). Бұйымның құраушы бөліктерін жазу тәртібі кестеде көрсетілген: сатып алынған, қайта өңделетін бұйымдар. Рәсімдеу схемасы жалпы түріндегі сызбада 5.2 суретінде көрсетілген.Жалпы түріндегі сызбаның құрамалық сызбалардан айырмашылығы ол барлық бұйымның конструкциясын және бұйымның құраушы бөліктерін (тетіктерін) айқындайды, сондықтан көптеген суреттерді қамтиды, соның ішінде разрездер, тіліктер, өлшемдер және де қосымша түрлері бар.Күрделі емес бұйым конструкциясына тек ғана жұмыс құжаттамасын әзірлейді, яғни құрамалық сызбалар. Бұл жағдайда да тетіктердің жұмыс сызбаларын құрамалық сызбалар арқылы орындады.Жалпы түріндегі сызбаның мысалы 5.3 суретінде келтірілген, ал бұйымның құраушы бөліктерінің кестесі 5.4 суретінде бар. Сызбаларда көрсетілген өлшемдерЖалпы түріндегі сызбаларда және құрамалық сызбаларда көрсетіліген өлшемдер келесі түрлерге бөлінеді:габариттік өлшемдер – бұйымның 3 өлшемін айқындайды (биіктігін, ұзындығын, енін) немесе оның үлкен диаметрін. Егер де аталған өлшемнің біреуі ауыспалы болса, онда сызбада қозғалмалы бөліктердің соңғы орна- ласуы тәртібіндегі өлшемдерін көрсетеді. ( 5.5 сур);нұсқаушы және біріктіруші өлшемдер – элементтердің өлшемдерін және орналасуын анықтайды, сол мәліметтер арқылы бұйымның монтаж ор- нын белгілейді немесе басқа бұйымға біріктіріп қояды (мысалы орталық шеңбердің диаметрі және бұрандама саңылауы, саңылаулар арасындағы қашықтықты бекіту, ось арасындағы фундаменттік бұрандама) Осы өлшемдерді көрсету кезінде элементтердің орналасу тәртібінің коор- динаттарын түсіру қажет, мәнді шекті ауытқушылықтарды және олар түйісетін бұйымдармен біріктіруге қызмет етеді. Егер де ішкі біріктіруші байланыс тісті доңғалақ арқылы жұмыс істесе, онда тістердің бағыты мен санын, модульін көрсетеді.монтаждық өлшемдер – тетіктердің өзара байланысын және құрастыру өлшемдерінің өзара орналасуын көрсетеді (мысалы, білік осі арасындағы ара–қашықтығы, бұйымның осьінен бастап ұсынылатын жазықтыққа дейінге қашықтық, монтаждық саңылау және т.б.). Олар шекті ауытқушылықтармен берілген; эксплуатациялық өлшемдері – бұйымның конструкциялық және есептік сипаттамасын анықтайды (мысалы, өту саңылауларының диаметрі, біріктіруші келтеқосқыш бұранданың өлшемі, «кілт» өлшемі, тіс саны, модулі және т.б.).Қажет болған жағдайда бұйым сызбасында кейбір конструкциялық және есептік сипаттамалары көрсетіледі (мысалы, бұйым сызбасында орналастырылған өлшеммен салыстыруды қамтамасыз ету үшін). Жал- пы түріндегі сызбаларда бұйымдарды бекіту саңылауларының өлшемдері көрсетіледі, егер де сол саңылаулар құрастыру процессінде орындалса.Егер бұйымның массасын көрсету керек болса, онда сызбада тиісті өлшемдері көрсетіліп, текше сызықта «ЦМ» деп жазылады. Бұйымның құраушы бөліктерінің массасын штрихпунктирлік жіңішке сызықпен белгілейді және текше сызықта «ЦМ сызығы» деп жазалады.Габариттік, нұсқаушы, біріктіруші, эксплуатациялық өлшемдер қозғалмалы бөліктердің жағдайын сипаттайды және анықтамалық жазу- лар ретіндетанылады, жұлдызшамен белгіленеді. Шарттылық және оңайлату (жеңілдету)Барлық шарттарды және оңайлатуларды білу арқылы жасалған сызба- ларды танып алуға болады, олар бұйым кескінінде және бұйымның жалпы түріндегі сызбаларда қолданылады. Бұйымның әрбір тетігін, пішінін көру оңай шаруа емес, себебі сызбаларда тетіктер бір–бірін жауып тұрады.Бұйым кескісінің ережесін, сонымен қатар тіліктер мен қималардың штрихталуын 2.305–68** және 2.306–68* МЕМСТ–тары белгілейді.Кескіндерді проекциялық байланыста жасау керек, бұл сызба оқылуын жеңілдетеді. Бірақ кейбір түрлерін бос орындарға да орналастыруға бо- лады, егер де бұл жағдай сызбаның оқылуын жеңілдетсе. Симметриялық пішіндегі кескіндерді салу үшін жарты түріндегі жарты тіліктерді қиыстыру арқылы немесе жарты бөлігін және жарты қимасын қолдану ке- рек.Әртүрлі кескіндерде бір тетіктің тілік штрихталуын бір жақта орнала- стырады және сызықтар арасындағы қашықтық бірдей мөлшерде болуы тиіс. Бір–бірімен байланысы бар тетіктердің штрихталуын бір материал- дардан түрлендіріп, оның бағытын, қадамын өзгертеді немесе жылжыта- ды.Рұқсат етілген ЕСКД шарттар мен оңайлатуларды қолдану арқылы графикалық жұмыстың көлемін қысқартуға мүмкіндік береді және де ол сызбаның оқылуын жеңілдетеді. Мысалы:Бекітілетін тетіктердің шарттық кескінін 2.315–68* МЕМСТ анықтайды. Бұл ретте алтықырлы сомындар, бұрандаманың бастиегі және басқа да ұқсас бұйымдарды бас кескінде 3 түрлі қырларымен көрсетілуі керек.2.109–73* МЕМСТ келесі заттарды салуға рұқсат етпейді: фаскалар, дөңгелектетулер, бунақтар, ендеулер, ойдымдар, кертіктер, шығынғылар және басқа да ұсақ элементтер;білік пен тесік арасындағы саңылаулар;қақпандар, қалқандар, қаптамалар және басқа да қорғаушы элемент- тер, егер де жабық немесе бұйымның құраушы бөліктерін көрсету керек болса. Бұл ретте кескін үстінде мынандай жазу жазылады «Қақпан поз. 3 көрсетілмеген»;бұйымның көрінетін құраушы бөліктері мен олардың элементтері сетка сыртында орналасқан, сонымен қатар басқа құраушы бөліктермен жарты- лай жабылған;фирмалық тақтайшаларда, шкалдарда, кестелерде және т.б. жазылған жазулар (олардың тек контурын анықтайды).Ашық материалдардан жасалатын бұйымдарды ашық емес ретінде салуға болады. Сонымен қатар ашық заттардың сыртында орналасқан элементтерді көрінетін элементтер ретінде көрсетуге болады. (шкалдар, аспап сызықтары, шамның ішкі құрылғылары және т.б.).Винттік серіппе сыртында орналасқан бұйымдарды ось сызықтарымен шектелген орам кесігінің аймағына дейін бейнеленеді. (5.6 сурет).Бұйымның құраушы бөліктеріне жеке әзірленген жұмыс сызбала- рын тілулі емес ретінде салуға болады, мысалы клапан (5.7 сурет), типтік, сатып алынатын және кең қолданылатын бұйым, мысалы қозғалтқыш (5.8, а сурет), ішкі кескіндермен (сур. 5.8, б).Заттардың ішкі кескіндерін жеңілдетуге рұқсат берілген, ұсақ шығыңқыларды, ойдымдарды және т.б. көрсетпеу арқылы. (5.8, в сурет).Кейбір сызбаларда бірнеше бірдей құраушы бөліктердің (дөңгелек, тіреу катоктарын және т.б.) тек қана толығымен бір затты салуға болады, ал қалғандарын ішкі кескіндермен салу жеңілдетілген.Дәнекерленген, желімделген және басқа тетіктері біртектес ма- териалдардан жинақтау барысында басқа бұйымның қиықтары мен тіліктерін бір жаққа штрихтайды, олардың арасындағы шекті негізгі сызықпен белгілейді. (5.9 сурет). Тетіктер арасындағы шекті көрсетуге жол берілмейді, яғни конструкция біртұтас дене ретінде белгіленеді.Жалпы түріндегі сызбада тығыздау (5.10 сурет) шартты түрде белгіленеді, іс–әрекеттің бағыты тіл арқылы көрсетіледі. Бұйымның іс–әрекет процессі барысында қозғалатын тетіктердің соңғы орналасуын 2 нүктесі бар штрихпунктирлік жіңішке сызықпен белгіленеді. (5.11 сурет).Өзара орналасуын анықтайтын өлшемдері және шектес (көршілес) бұйымдарды (жағдайын) шартты түріндегі тұтас жіңішке сызықпен белгілеуге рұқсат етілген. (5.12 сурет).Винт, бұрандама, тойтарма, шпилькалар, кілтек, осьтер, қуыс денелі емес біліктер мен сүмбілер, бұлғақ, тұтқа сияқты тетіктер жара тілік ретінде тігулі емес болып көрінеді, яғни штрихталмаған. Ал шарик- тер үнемі, сомын мен шайбалар әдеттегідей тігулі мес болып көрсетіледі. Сермер шабағы, тегершік, тісті доңғалақ, қатты қыр жұқа қабырғалар сияқты элемент тетіктері штрихталмаған болып белгілейді, егер қиюшы жазықтық олардың осьтары бойында немесе ұзақ жағынан бағытталған болса. Қиюшы жазықтыққа кірмейтін шабақтар шартты түрде енген бо-лып көрінеді.Қиылысу сызығын негізгі сызық ретінде бейнелуге болады, ал түйіндесу нүктесіне жетпейтін бір беттен екінші бетке жатық ауысуды жіңішке тұтас сызықпен белгілейді.Жеке кескіндерде (қосымша түрлерінде біліктерде кесіктерде) тек ерекше талдауды қажет ететін бұйымның бөлігін көрсетуге рұқсат берілген. Сондай кескіндердің үстінде арнайы белгілер мен аталған тетіктің позиция нөмері көрсетіледі, мысалы Б. тетегі 9 поз ( 5.3. суретті қараңыз).Жалпы көрініс сызбасындакейбір бұйым және құрылғыларды бейнелеуЖалпы көрініс сызбасында әртүрлі жалғаулардан (буатты, оймакілтек, дәнекерленген) басқа үнемі өзіне тән үлгілік бұйымдарды: мойынтіректерді, тығыздағыш құрылғыларды, клапандарды және т.б. са- луды қажет етедіТербеліс мойынтірегі.Заманауи машина жасау саласында тербеліс мойынтіректері кең қолданылады, олардың түрі мен өлшемдері тиісті стандарттармен анықталған (сур. 5.13, а). Оның негізгі бөліктері – екі сақина (ішкі және сыртқы), шариктер немесе роликтер, шарик пен роликтерді бір–бірінен ажырататын сепаратор.Жалпы көрініс сызбасында тербеліс мойынтіректерін бейнелеуге рұқсат етілген:Жеңілдетілген (МЕМСТ 2.420–69*) кұрылғының ерекшеліктерін және түрін көрсетпеу;Жеңілдетілген (МЕМСТ 2.770–68*) шекті графикалық бейнелеу арқылы мойынтіректің түрін көрсету;Сақина, шариктер мен роликтердің бейнеленуі ( 5.13, г сурет). Тығыздағыш құрылғылар Қозғалмалы және қозғалмайтын тетіктерді біріктіруде бітеулікті қамтамасыз ету мақсатында тығыздағыш құрылғылары қолданылады. Олар жұмыс ортасынан шығып кетпес үшін, шаңнан, кірден және т.б. қорғайды.Торцтық тығыздағыштар торц бетіндегі кескін саңылаулар арасындағы төсемдер арқылы орындалады. Табақ материалдарынан жасалған төсемдер (5.14 сурет) қақпақ астында, шұра корпусындағы фланецтерде, қозғалтқыштарда орнатылады, олардың формалары 5.1 3 сурет 5.14 сурет 5.14 сурет тығыздағыш аймақтармен анықталады. Жұмыс жағдайына және орта- сына байланысты текстолиттан, рәзіңкеден, қатырмабаспақтан, паронит- тен, асбестен және т.б. жасалған тығыздағыш төсемдерді қолданады.Радиальдық тығыздағыштар қалпақшалар және консистентдік майлар, сақиналық бунақтарға кіргізілген сақина арқылы цилиндрлік бетіндегі саңылау арасында бекітіледі.Радиалдық сақина тығыздағыштардың қарапайым түрі салынатын сақина бунақтарына біріктірілген тетік 5.15. суретінде көрсетілген. Тиісті тығыздағышты жасау үшін сақинаны жинақтау барысында деформация- дан өткен бунактар біраз шығып тұруы тиіс. Көлденең кесіндегі әр түрлі формадағы тығыздағыш сақиналар техникалық киізден, резинадан, фе- традан, полимердан және басқа да материалдардан жасалады.Пневматикалық және гидравликалық жүйесінде кең жағдайда тығыздағыш қалпақшаларқолданылады, оларбылғарыдан, майөткізбейтін техникалық резинадан, капрон немесе винипластан жасалып, оларды ме- талл сақинасымен бекітуге болады. Қалпақшалар комплектілерін кергіш сақиналармен қолдануға болады, өзінің торцы арқылы соңғы қалпақшаға кіреді. (5.17 сурет).Арматураның тетіктері цилиндрлік беті бір–бірінен баяу немесе си- рек қозғалатын кезде сальниктік тығыздағыштарды қолданады. Ол сальниктің қақпағынан (басылатын сомын), төлкеден, тығыздамадан және де бекітілетін тетіктерден тұрады. Тығыздаманы жасау үшін кендір және жібек талшығын, басқа материалдар мен асбестен жасалған сақина жиынтығын қолданады, сақиналық орынға сальник камерасын салады және сальник қақпағымен жабылады (5.18, а сурет), төлке арқылы басы- латын сомын (5.18, б сурет) бұрандалы төлке (5.18, в сурет) олар жалпы көрініс сызбасында көтерілген жағдайда орындалуы тиіс. Клапандарды біріктіруКлапандарды штоктарға (немесе сүмбілерге) жай біріктіру кезінде міндетті түрде штоктың еркін айналуы қамтамасыз етілуі тиіс, орнына берік жабысуы керек. Клапандарды біріктіру барысында келесі тәсілдер қолданылады: шток басынан қысу арқылы (5.19, а сурет), темір қапсырмамен (5.19, б сурет), темір сақинасымен (5.19, в сурет), клапанды кесу арқылы (5.19, г сурет), сомынды қысу арқылы (5.19, д сурет) және шарик көмегімен (5.19, е сурет). СеріппеТехнологиялық міндеттеріне қарай серіппе жинақтау кезеңінде өзінің формасын өзгертеді: қысылады (қысылу серіппесі), созылады (созылу серіппесі), иіріледі (иірілу серіппесі) немесе қисаяды (қисаю серіппесі). Аталған деформацияларды реттеу әртүрлі әдістермен жүзеге асырыла- ды, мысалы орнатылатын винтпен (сур.5.20, а) немесе арнайы сомынмен (сур.5.20, б, в)Бұйымның жалпы көрініс сызбасын орындау кезінде серіппе деформа- циясын ескеру қажет, яғни жұмыс сызбасындағы кескінмен салыстырғанда витк қадамдарымен өзгертілген түрінде салу қажет.Серіппелерді тітулі емес ретінде салуға болады (5.20, г сурет), ал көлденең кесіндегі орамдармен ғана (5.20, б суретті қарау) тітулі ретінде көрсетуге болады. Серіппе сыртында орналасқан кескін элементтері орам тілігінің контурына дейін немесе олардың ось сызықтарына дейін жабады деп есептелген. Серіппе орамдары домалақ тілігімен немесе басқа да тілік профилін 2 мм2 оське көлбеу түзу сызықтармен қалыңдығы 0,6... 1,5 мм (5.20, в суретті қарау) көрсетуге рұқсат етіледі.Құйып жасалатын және балқытылатын бұйымдарКөптеген бұйымдарды жасау барысында металлдың кескіндеріне балқыма немесе құймалар қолданылады, сонымен қатар олардың беттеріне немесе элементтеріне металлмен, құймалармен, пластмас- самен, резинамен және басқа да материалдардар құйылады. Сондай сызбаларда құраушы бөліктердің өлшемдері немесе құйып жасала- тын және балқытылатын элеметтердің құраушы бөліктернің соңғы әрі нақты өлшемдері көрсетіледі, сондай–ақ материал туралы және басқа да мәліметтері жасау мен бақылауға қажетті. Қолы және күні, пішіні, аумағы, инв телнұсқа №, инв № орнына,қолы және күні, инв № түпнұсқасы, өзгерту, парақ, құжат№, түпнұсқа, күні, жасаған, тексерген, Т бақылаушы, Н бақылаушы, Бекіткен, массасы, масштабы, Балқытылатын металлдардың, құймаларды, пластмассаларын және басқа да материалдардың маркаларын армириялық тетіктермен құяды, "Материал" бөлігінде құраушы бөліктердің спеификациясына жазыла- ды, «Саны» бағанында олардың массасын, «Ескерту» бағанында өлшеу бірліктері көрсетіледі. А4 форматының бетінде спецификацияны құраушы бірліктермен қоса орналастыруға болады.Бұйымның тетіктерін біріктірудегі конструктивті–технологиялық ерекшеліктеріКейбір технологиялық операциялар тетіктердің жинау сапасын көтеруге мүмкіндік береді, мысалы:төлке (сур. 5.22, а) немес білікше (сур. 5.22, б) орнату процессінде тиісті саңылаулар жеңілдетіледі, егер де қамтылатын торц орындарында фаскілер жасалған болса;ойықтарда сатылы біліктердің болуы бір сатыдан басқа сатыға (сур. 5.22, б қарау) көшу кезінде кернеу шоғырлануы төмендейді, демек олардың сенімділігі және беріктігі артады. Бұл ретте қамтылатын саңылау фаскісінің өлшемі фасканың орыны мен ойық орнына жанаспауы тиіс;Тетік ішіндегі өңделмейтін орын саңылаудан үлкен диаметрден жа- салады, олардың ішіне төлке жаншылады, ол ішкі өңдеуді жеңілдетуге мүмкіндік береді. (5.22, а сурет);Қиғаштықты болдырмау және тығыздықтың жанасуын қамтамасыз ету үшін 2 тетік бір бірімен тек қана бір торц орынымен жанасуы тиіс, тиісті саңылаудың болуымен кепілдік береді;Корпусқа ілмек бұран кемершіктерін бұрап қатайту (5.22, г сурет) ілмек бұран оймаларын ойымдауыш саңылау корпусының үлкен тереңдіктегін орындау арқылы іске асырылады.Кейбір кескіндерді жинақтау барысында қиюластыратын амалдар орын- далады, яғни біріктірілетін кескіндердің бірлескен өңдеуі немесе орнату орнына бір кескінді басқа кескінге қиыстыру. Бұл ретте құрастырма сыз- баларда тиісті жазулар жазылады (5.23 сурет).Сызбалардағы нөмірлеу позициясыСызбада бұйымның барлық құраушы бөліктері спецификацияда көрсетілген сандармен нөмірленеді. Позиция нөмері тек қана берілген бұйымның құраушы бөлігі көрінетін болған жағдайда ғана қойылады. Әдеттегідей, бұл негізгі бейне.Бұйымның құраушы бөліктерінен өткізілген шығару сызықтары тек- шелерде позиция нөмерлері көрсетіледі, яғни шығару сызықтарының бір жағы текшемен қосылса, ал басқасы бұйымның бейнесіндегі нүктемен аяқталады. Егер де бейненің құраушы бөлігі өте аз болса (мысалы, 10 төсем 5.24 сурет), онда шығару сызығын стрелкамен аяқтайды.Шығару сызықтары бір бірімен жанаспауы керек, бұйымның басқа да құраушы бөліктерінің бейнесі және өлшем сызықтары мүмкіндігінше қиып өтпеуі тиіс, сондай–ақ штриховка сызықтарымен параллель болма- уы тиіс.Позиция нөмерлерін бейненің контурынан тыс сызбаның негізгі жаз- басымен қатарлас орналастырады және мүмкіндігінше бір сызықтағы бағанаға немесе жолға топтастырады. Әдеттегідей, позиция нөмерлерін бір рет түсіреді, бірақ 2 сөрені белгілеу арқылы олардың қайталануына рұқсат берілген (5.24, б сурет). Қаріп өлшемі, позиция нөмірлері қаріп өлшемінен бір–екі нөмері көп болуы тиіс.Бір жерге бекітілетін кескіндердің тобына позиция нөмірлерін тік орна- ластыру арқылы жалпы шығару сызығын (5.24 а суретті қараңыз) өткізуге рұқсат етілген және де айқын байланысы көрінетін кескіндер тобына (5.24 в сурет). Бұл жағдайда шығару сызығын бекітілетін құраушы бөліктерден бөліп тастайды.Позиция нөмірлері барлық құрылғының құраушы бөліктеріне беріледі, яғни құрастырма өлшемдеріне, кескіндеріне, стандарттық бейнелерге және материалдарға. Позиция нөмірлерін белгілеу тура нөмірлеу қағидаты бойынша жүзеге асырылады: алдымен құраушы өлшемдер, содан соң стандарттық бұйымның кескіндері, материалдары. Бұған қоса нөмірлеуді негізгі кескіннен бастайды (дене, іргетас және т.б.)Құрылғының құраушы өлшемнің құрамына енгізілген кескіндер мен ма- териалдар жалпы көріністегі сызбада нөмірленбейді, оларды тиісті спец- ификацияда ескереді.Сызбаларды белгілеу2.2О2–80 МЕМСТ–на сәйкес әрбір бұйымға және оның конструкциялық құжатына жеке белгілер беріледі, яғни нақты әріптік–сандық код (5.25 су- рет). Осындай белгілеу жүйенің негізі – бірыңғай классификатор. Онда әрбір зат, әрбір кескін және құрастырма өлшемдері кодталған (өздерінің жеке нөмерлері бар– бекітілген жағдайдағы код).Жалпы құрылымда алғашқы 4 белгі жасаушы ұйымның индексін анықтайды.Классификациялық мінездеме бұйымның түрін анықтайды және ЕСКД классификаторы бойынша анықталады:1 – пәндік–сала қағидасы бойыншша белгілі бір саланың бұйым классы;– сыныпша (0 – құжаттама, 1 – комплекс, 26 – құрастыру бірліктері және комплект, 79 – кескіндер);– топ;– топша;– бұйымның түрі.Реттік–тіркеу нөмері ( 0О1–ден 999–ға дейін) әрбір нақты бұйымға, мо- дельге, типтік өлшемге шығарушы кәсіпорынмен қойылады. Басқа конструкторлық құжаттарға.Кескін сызбаларға және спецификацияға құрастырма сызбаларға 13 белгіхххх. хххххх . XXX XX1 2 3 4 5Жасаушы ұйымныңиндексі Классификациялық мінездеме5.25 сурет Реттік–тіркеу нөмірі Құжат шифрі Шифр конструкторлық құжаттарды көрсетеді (кескін сызбалардан және спецификациядан бөлек): ҚС – құрамалық сызбалар, ЖС – жалпы көріністегі сызба.Мысалы, АВГД.061341.О21ВО – жалпы көріністегі сызбаның белгіленуі; АВГД.061341.О21 – спецификацияны белгілеу.5.3 КескіндеуКескіндеу – жалпы көріністегі сызба бойынша жұмыс сызбаларын және бұйымға кіретін кескін эскиздерін әзірлеу мен орындау үдерісі. Жұмыс сызбаларына қойылатын негізгі талаптарБөлшектің жұмыс сызбасы – оны дайындау және басқару үшін қажетті барлық өлшемдер, материалдар бетінің кедір–бұдырының және техникалық талаптарының бейнесі белгіленеді.Әрбір өнім үшін жеке сызба жасалады ал жалпы дизайн ерекшеліктері бар өнімдер тобына арналған топтық сурет жасалады. Суреттер түрлі форматтағы жеке беттерде орындалады (МЕМСТ 2.3О1–68 *) немесе әрбір реттік нөмірі көрсетіле отырып, екі немесе одан да көп парақтарда ал бірінші бетте парақтардың жалпы саны бойынша орындалады. Бұл жағдайда бірінші парақтағы негізгі жазбаны 1 (МЕМСТ 2.104–68*) мына форма арқылы, ал келесілерде – 2а формасымен жасалады.Өнімнің басты сызбасын бірінші парақта сызады және қол қойылмайды, бірақ келесі барлық түрлерде, кесектерде, бөлімдерде бойынша келесі парақтарда «Б–Б лист 1» (МЕМСТ 2.316–68*). сияқты жазулар жасалады. Негізгі жазбадағы Өнім атауын, сипаттамаларын атау септікте және же-кеше түрде, зат есімнен бастап жазады, мысалы «Тісті дөңгелек»Жұмыс сызбаларын әзірлеу кезінде, оларды пайдалану кезінде ең аз қосымша құжаттар қажет етілуін қамтамасыз ету керек. Өнімнің құрылымдық элементтерінің пішіні мен мөлшерін анықтайтын стандарт- тар, технологиялық нұсқаулықтар, техникалық шарттар және құжаттарға (қиықжиек, бунақ, канавкалар және т.б.) сілтеме жасауға жол берілмейді. Осы мәліметтердің барлығы сызбада көрсетілуі керек.Айрықшалық ретінде өнімнің қажетті сапасына кепілдік беретін жалғыз амалы болса, өңдеу және жинаудың белгілі бір анықталған амалдар мен әдістерін қолдану туралы нұсқаулықтар беруге болады, мысалы: іргелес және бірге жұмыс істейтін бөлшектердің механикалық өңдеу жолымен жалпы дайындық үшін оның келесі жеке бөліктерге бөліп, бірлесіп өндіру; бірлескен шырайналдыру, иілу, нақтырақ айтқанда, оның бір бөлігінің басқа бөлікпен орындалуы; бірлескен бөлшектерді тирмикалық өңдеу, сырлау немесе бітеу және т.б. 5.26. суретте көрсетілгендей сызбалардыңбарлық жағдайларда атаулар жазумен толтырылады.Жұмыс сызбасының үстінде өнімнің өлшемін, шекті ауытқуларын, бетінің кедір–бұдырын және тағы да басқа мәліметтерін, өнімді құрастыру алдында дәнекерлеу немесе басқа өнімнің сызбасы арқылы қосымша өңдеу сәйкес келуі керек 5.27, а сурет. Құрастыру сызбасының бірлігінде, өнімнің бөлігінің элементтерінің өлшемі, шекті ауытқулары және бетінің кедір–бұдыры оны құрастыру үдерісі немесе одан кейінгі нәтижесі көрсетіледі (5.27, б сурет).Бұйым дайындау кезінде көзделіп отырған припуск кейіннен өңдеуге жекелеген элементтерін құрастыру үдерісінде, жұмыс сызбасында бейнелейді, сол өлшемдері, шекті ауытқулары бар және басқа да дерек- термен, оған сәйкес болуы тиіс кейін түпкілікті өңдеу. Бұл өлшемдер дөңгелек жақшада және техникалық талаптар мен тиісті жазба түрінде жа- сайды (5.27, в сурет).Қапталатын өнімнің жұмыс сызбасында, өнімнің өлшемін, бетінің кедір–бұдырының қаптамасында көрсетіледі. Бұл мәндердің мәндерін жа- будан бұрын және кейін көрсетуге болады. Бұл жағдайда қаптамаға дейін бетінің кедір–бұдырының өлшемді сызықтары мен белгілері бөліктің контур сызығына жатады, ал жабыннан кейін тиісті нүктелі қысылған қалыңдығына тура келеді (5.28, а сурет).5.26 сурет АГБВ.8 бойынша сүрту АГБВ бойынша келтіру Егер өлшемді және бетінің кедір–бұдырын жабудан кейін ғана көрсету керек болса, онда бұл мәндер жұлдызшамен белгіленеді және сызбаның техникалық талаптарында тиісті жазба жасалады (5.28, б сурет)Бөліктердің сызбаларында керекті материалдың сипаттайтын қасиеттерін ол әзірленетін дайын бөлік пен материалдың мәліметтерді көрсетіледі. Материалдардың белгілері стандарттарға сәйкес белгіленеді. Суреттің негізгі тақырыбында мәліметтер бір материалмен көрсетілген. Егер ол алмастырғыштарды өндіруге арналған болса, олар сызбаның техникалық талаптарында немесе өнімнің техникалық шарттарындакөрсетіледі. Мақалалар мен олардың композиттік бөліктерін дайындау үшін пай- даланылатын материалдар, конструкция талаптарының сипаты бой- ынша, дизайны бойынша анықталмаған материалдарды және олардың ассортименті дизайнмен анықталған материалдарға бөлінеді.Бірінші жағдайда материалдың шартты белгісі көрсетеді: материалдың атауы, бренді, егер ол материал үшін орнатылса және стандартқа немесе техникалық шарттарға сәйкес келсе, мысалы:Болат 45 МЕМСТ 1050–88*.Егер материалдың шартты белгісіне оның қысқартылған атауы келтірілсе (Бт, Кс, СоғШ, СұрШ және т.б.), онда толық атауын (Болат, Күміс, Соғылмалы шойын, Сұр шойын және т.б.) белгілемейді. Мысалы, СЧ 30–6 МЕМСТ 1215–79.Егер конструкторлық талаптарға негізделген бөлік белгілі бір про- филь мен өлшемнің сұрыпталған материалынан (парақ, сым, бұрыш және т.б.) жасалса, онда қосымша сипаттамалар көрсетіледі: оның атауы, өлшемді сипаты (қалыңдығы, диаметрі және т.б.), сапалық сипаттамала- ры (сынығы, қаттылығы және т.б.) және стандартын белгілейді. Мысалы:10 х 60 МЕМСТ 103–76* Ст3 МЕМСТ 535–88**бұл жолақты болат 10 мм қалыңдықпен, ені 60 мм (МЕМСТ ЮЗ– 76*), болат маркасы СтЗ (МЕМСТ 380–94*), МЕМСТ 535–88*. талаптарына сәйкес әкелінеді.Сызбаны орындаудың жалпы ережелеріЖұмыс сызбалары, әдетте, өнімге енгізілген барлық мәліметтер үшін жасалады. Сызбаларды жасамау рұқсат етіледі: пішінделген немесе жоғары сапалы материалдан дайындалған бұрышпен және бұрыштың не- месе периметрдің бойымен кесілген материалдан кейінгі өңделмей қиып алынған бөлшектерде;кескіннің еркін өрісінде бір сурет салуға жеткілікті, немесе жалпы сызбаға үш–төрт мөлшерде жету жеткілікті болғанда, олардың тұрақты дизайнымен (дәнекерленген, желімделген, иілгіш және т.б.) бұйымдардың бөліктері;престеу, дәнекерлеу, біріктіру және т.б. арқылы кем емес күрделі және кіші өлшемдер бөлігіне қосылған өнімнің негізгі бөліктерінің бірінде. Бұл жағдайда негізгі бөлікке дайындау және басқару үшін қажетті барлық өлшемдер және басқа да деректер жалпы сызбаға орналастырылады, ал жұмыс сызбаларын тек аз күрделі бөліктерге шығаруға рұқсат етіледі;формасыменөлшемдері (ұзындығы, иілісі радиусыжәне т.б.) орнатылған бір өндірістің өнімдерінің деректемелері. Оларды жасау мен бақылауға қажетті мәліметтер жалпы сызбада және техникалық сипаттамаларда көрсетілген;электр қозғалтқыштары, электр лампалары, шарикті мойынтіректер, шайбалар, тойтармалар және т.б. сияқты қосымша өңдеусіз пайдаланыла- тын бөлшектер сатып алынады.;антикоррозияға және декоративті жабуға ұшыраған сатып алынған бөлшектер, ол аралас бөліктермен интерфейстің табиғатын өзгертпейді. Бұл жағдайда жабынның көрсеткіші жалпы форманың сызбасында берілген.Белгілі бір бөліктердің сызбаларын орындау ерекшеліктерін ескерейік. Икемді түрде алынған бөлшектер.Егер де серпімді өндірілетін бөлшектің суреті оның бөлек элементтерінің өлшемін және нақты формасы туралы ештеңе ұсынбаса онда, сызба- да толық немесе ішінара тазалау жасайды. Тазалауды қалыңдығы сызық қалыңдығына сәйкес келетін негізгі сызықтармен орындайды. Сурет- те, қажет болған жағдайда, сызықтары екі нүкте бар сызықты жұқа сызықтармен жасалады және көшбасшы сызығының сөресіндегі «Иілу сызығы» жазуы жазылады. Тазалау суретінің үстінде керекті таңбаны қояды (5.29 сур.) Өлшемді тек дайын бөлшектің белгілеуге болмайтын суретінде жазады. Егер суретті оқудың анықтығы бұзылмаса, тазалау бөлігінің кескінін бөліктің көрінісімен біріктіруге болады. Бұл жағдайда тазалау белгісі қойылмайды, ал тазалауды екі нүктелі штрихпунктирлік сызықпен бейнелейді ( 5.30 сурет).30). Бастапқы формасын ауыстыратын бөлшектер бос күйінде негізгі сызықтармен бейнеленеді, ал серпімді деформациядан соң – екі нүктесі бар штрихпунктирлік жіңішке сызықтармен белгіленеді. Бөлшектің бастапқы формасының бөлігі өзгергеннен кейін қажетті элементтердің өлшемін суретке штрихпунктирлік сызықтармен орындалады. (5.31 сур.). Бөлшек өлшемін көрсетіп оның өлшеу жағдайын суреттейтін сызба фор- масын орнатпай алынатын еркін жағдайдағы тек сол өлшемге қатысты суреттеледі (5.32 сур.). Бұл жағдайда техникалық талаптарда тиісті жаз-ба жасайды.Талшықтардың, қабаттардың және беттердің белгілі бағыты бар бөлшектер. Егер бөлшекегі талшықтардың белгілі бір бағыты бар ма- териалдан, және негізі (металлдық лента, қағаз, ағаш, мата) және де талшықтардың бағытын төзу маңызды болып келеді, сызбада оны көрсету рұқсат етіледі5.33, а – д суретінде көрсетілгендей металлға, матаға, ағашқа және фанераға сәйкес келетін. Егер бөлшек қабатты материалдан жасалса (тек- столит, фебра, гетинакса және т.б.), онда материалдардың қабаттарының орналасу сәйкес белгісі техникалық талаптарда беріледі. (сур. 5.33, ф.)Алдыңғы және артқы жағы бар материалдан жасалған бөлшектер (тері, пленка, гофрленген болат және т.б.) алдыңғы жағының негізгі суретінде«Бет жағы» көрінетін етіп жазылады және көшбасшы сызықтарының бірі болып табылады.Мөлдір материалдардан жасалған бөлшектер.Мөлдір материалдардан жасалған бөлшектерді мөлдір емес қылып суреттейді. Байқаудың артқы бөлігіндегі және аяқталған бөліктің алдыңғы жағынан көруге болатын бөліктерге қолданылатын жазулар, сандар мен белгілер сызбада суретте көрсетілгендей және техникалық талаптарға сәйкес нұсқаулар жасайды (5.34–сурет).Бірлесіп өңделген өнімдер. Бөліктің жекелеген бөліктері құрастыруға дейін басқа бөлікпен бірге өңделетін болса, олар уақытша қосылып, бекітіледі (мысалы, редуктор корпусының жар- тысы, кранды корпус бөлігі және т.б.), ал әрбір бөліктерде дербес сурет- тер дайындау үшін қажетті деректер бар. Бірге өңделген элементтердің шектік ауытқулары бар өлшемдер төртбұрышты жақшаларға (5.35, а су- рет) қойылады және әр суреттің техникалық талаптарында тиісті жазба- лар жасалады.Бірлескен өңделген бөліктердің беттерін біріктіретін өлшемдер үшін сынған өлшемді сызықтар жасалады.Неғұрлым күрделі жағдайларда бірлескен өңделген бөліктердің әртүрлі беттерін біріктіретін өлшемдерді, олардың біреуінің бейнесін, бірлескен өңдеу жағдайларын толығымен көрсете отырып, жіңішке сызықтармен жасалған толық немесе ішінара бейнесін орналастыруға мүмкіндік береді ( 5.35, б сурет). Бірлескен өңдеу үшін жеке сызбаларды шығаруға рұқсат етілмейді. Қажетті нұсқаулықтар техникалық талаптарда берілген.Бөліктің жекелеген бөліктері өңдеуге және / немесе басқа бөлікке бағытталса, онда мұндай элементтердің өлшемдері жұлдызшамен не- месе әріппен белгіленеді, ал сызбаның техникалық талаптарында тиісті нұсқаулар жасайды. (5.36 сурет).Егер дайындамада бұрандамалар, тесіктер, штырлар үшін тесіктерді өңдеу басқа бөлшектермен құрастырған кезде жасалуы тиіс, ол кіші диаметрлі тесігі жоқ, онда сызбаға бөлшектер ұсынылмайды және техникалық талаптарда нұсқаулар берілмейді. Мұндай тесіктерді жасау үшін қажетті барлық деректер өнімнің сызбасына орналастырылады (5.37, а сурет), бұл бөлік (5.37, б сурет) ажырамас бөлігі болып табылады.Суреттегі конустық түйреуіштері бар бұйымдар саңылау бетінің кедір– бұдырын және жетекші сызықтың сөресінің астына пин позициясының санын – тесіктердің санын көрсетеді.Егер екі немесе одан да көп өнім үшін, басқа дайындаманың осы орындалған сызбасын кескіндеу олардың бірлескен өтініші көзделеді және олардың біреуін өніммен ауыстыруға жол берілмейді онда бір ғана сызба сызылады. (5.38 сурет). Дайындамадан алынған бөлік оның сыз- басына сәйкес басқа бөліктерден жасалған бөліктермен алмастырылса, дайындаманың суреті берілмейді (5.39 сурет).Қосымша өңдеу, модификациялау және өзгерту өнімдері. Қосымша өңдеуден немесе басқа өнімдерден жасалған бөлшектерден жасалған су- реттерде үздіксіз жұқа сызықтармен дайындалады және жаңадан енгізілген өнімдермен және қолданыстағы өнімдерге орныққан өнімдермен қамтамасыз етіледі. Өнім өзгертілгенде алынған бөлшектер сызбада көрсетілмейді. Суреттегі беттердің кедір–бұдырлығы үшін өлшемдер, шекті ауытқулар және белгілеулер тек қосымша өңдеу үшін қажет болғандарға ғана қолданылады. Сілтеме, жалпы және біріктіруші өлшемдерді қолдануға, сондай–ақ элементтерді одан әрі өңдейтін бөліктің тек бір бөлігін ғана ұсынуға рұқсат етіледі және қосымша өңделуі тиіс элементтер жатады. Мысал ретінде, 5.40 суретте тұтас жіңішке сызықпен бөлшек – дайын- дама бейнеленген және оның орны, қосымша өңдеуге жататыны негізгі сызықтармен көрсетілген. (тесік, фаска). Мұндай суреттерде материалды көрсетуге арналған негізгі жазба бағанында «Дайындау бөлімі» және дайындаманың нұсқауы жазыла- ды. Дайындау бөлшектері өнімнің техникалық сипаттамасының тиісті бөлігіне кіргізеді, сондай–ақ, «Поз.» деп белгіленеді, ал, «Атауы» өрісінде жақшадағы атаудан кейін бөлшек белгісі көрсетіледі.Монтаждау бөлігі бөлшектердің бөлшектері ретінде пайдаланылса, өндірілген өнімнің сызбасы жинақ ретінде орындалуы керек. Бұл өнімнің сипаттамасында, дайындау кезінде және басқа да бөлшектерде өзгерістер енгізіледі. Қайта жасалған өнімге өзіндік белгі тағайындалады. Сурет техникалық талаптарында қандай өзгерткен кезде ауыстыруға немесе ауыстыруға болатын жинақтау бірліктері мен бөліктеріне ауыстыруға бо- лады, мысалы: «поз. Бөлшектер 5 және 8 білікшені және бұтақты орнына орналастыру», «Бар бұталарды алып тастау» және т.б.Жазулармен, белгілермен, шкаламен жазылған бөлшектер. Таразылар, жазулар немесе таңбалары бар бөліктердің суреттерінде оларды қолдану үшін қажетті барлық деректер берілуі тиіс. Тегіс бетке жазылған белгілер мен таңбалар суреттің тиісті формасында олардың қолданылу әдісінен мүлдем тәуелсіз түрде бейнеленеді.Егер жазулар мен таңбалар цилиндрлік немесе конустық бетке орнала- стырылса, онда суретте оларды кескін түрінде бейнелейді (5.41 сурет). Бұрмалаумен жазылған жазбалар, сандар және басқа да деректер сызбаға бұрмаланусыз ұсынылуы мүмкін (5.42 сурет).Суреттегі техникалық талаптарда: жазудың үстінен жазылған, өнімнің барлық беттерін жабатын жазулар мен белгілерге (гравировка, мөр қою, суретке түсіру және т.б.) қою әдісі; қаріптердің сандары мен түрлері (5.43 сурет).Өндірістік–технологиялық әртүрлі варианттарда шығарылатын бұйымдар. Бөліктің әртүрлі нұсқалары кез–келген құрылымдық элемент- термен ерекшеленуі мүмкін (канавкалармен, фаскалармен және т.б.). Бұл жағдайда жазуға тиісті қосымша сурет жасалады «Нұсқа». Бірнеше вари- антта қолданылса оның нөмірін белгілейді. (5.44 сурет).Сызбаның жалпы түрінің оқылуыЖалпы сызбаны оқып үйрену барысында өнімнің мақсаты мен оны пай- далану қағидаты, бөлшектердің өзара әрекеттесу сипаты, бөліктердің өзара қосылуы, бөлшектердің геометриялық пішіні туралы білу қажет.Өнімнің жалпы көрінісін сызуды оқу реті келесідей:Негізгі жазбасы арқылы оның атауын, шамалы тағайындалуын, суреттің масштабын анықтау.Техникалық сипаттамаға сәйкес модельге енгізілген бөліктердің санын және олардың әрқайсысының атын белгілеңіз.Суреттерден және олардың әрқайсысының мақсаттарында қандай кескіндер, кесектер және бөлімдер жасалатынын анықтаңыз.Техникалық талаптарды және суретке түсірілген өлшемдерді зер- делеу (габариттық, монтаждық, орнатушы және т.б.).Бөліктерді бір–бірімен және олардың өзара әрекеттесу жолдарын белгілеңіз.Өнімге енгізілген әрбір бөліктің геометриялық пішіндерін және өлшемдерін дәйекті түрде анықтаңыз (бөлшектің конструкциясын анықтаңыз).Тұтастай алғанда өнімнің ішкі және сыртқы формаларын білу және оның жұмысын түсіну.Өнімді бөлшектеу және жинау тәртібін анықтау (демонтаждық бұйым).Сызбаның жалпы түрін бөлшектеуДайындық сатысынан және жұмыс сызбаларын тікелей орындау саты- сынан тұратын егжей–тегжейлі процесс, келесідей:Жалпы сызбаны оқыңыз.Белгіленген элементті жалпы көріністің барлық суреттерінен табу керек.МЕМСТ 2.305–68** талаптарына сәйкес бөлшектің негізгі кескінін таңдаңыз.Бөліктің пішіні мен өлшемдерін толық бейнелеу үшін жеткілікті суреттің қажетті (ең аз) санын анықтаңыз. Суреттердің саны мен мазмұны жалпы суретпен сәйкес келмеуі мүмкін.МЕМСТ 2.3О2–68* ұсыныстарға сәйкес кескін шкаласын таңдаңызСызбаның орналасуын таңдалған пішімдегі форматқа қойыңыз.Толық кескіндерді суреттеңіз (түрлері, кескіндемелері, қима және қашықтағы элементтер).Қашықтан және өлшемді сызықтарды орындаңыз және әр түрлі сандарды қойыңыз.Өңдеу технологиясы негізінде бетінің кедір–бұдырын немесе оның мақсатын, сондай–ақ тиісті рұқсаттарды, отырғызуын көрсету және т.б.Негізгі жазбаның бағандарын толтыру.Сызбада текстік бөлігін орындау.Жұмыс сызбасында бөлшектер стандарттарға, жалпы көрінісінде көрсетілмейтін немесе бейнеленген (жеңілдетілген) элементтер- ге сәйкес жасалады. Мұндай элементтерге мыналар жатады: филлер мен градиенттерді құю және штамптау; кесетін немесе тегістеу құралы үшін мен ойықтар; сыртқы және ішкі фрагменттері, өнімнің бөлшегін құрастыру және құрастыру процесін жеңілдету және т.б.Бөліктің өлшемдері оның кескінінің масштабын ескере отырып, жал- пы көріністің сызбасына сәйкес өлшенеді. Алынған өлшемдер ең жақын стандарттарға дейін дөңгелектенеді: жалпы мақсаттағы қалыпты сызықтық өлшемдер мен диаметрлердің қалыпты сериясы белгілейді МЕМСТ 6636– 69 *; филлер мен радиаторлар радиусы– МЕМСТ 10948–64*; орны «кілт асты» – МЕМСТ 6424–73*; конустық және құлдырау– МЕМСТ 8593– 81; буатты ойық – МЕМСТ 23360–78, 24071 – 80*, 24068–80*; шлицевтік ойық МЕМСТ 1139–80*, 6033–80*; қалыпты бұрыш МЕМСТ 8908–81; бұрандалар мен болттар үшін тесіктер диаметрлері – МЕМСТ 11284–75* және т.б.Беткі кедір–бұдыр техникалық талаптарға және өнімдегі бөліктің жұмыс жағдайларына байланысты анықталады. Кедір–бұдырдың ұсынылатын көрсеткіштері:бос беті Rz 320...80;ұштасқан қозғалмайтын беті Rz 40... Ra = 2,5; ұштасқан сүргілеу беті Ra = 2,5... 0,32.Тәжірибедегі типтік бөлшектер үшін келесі кедір–бұдыр шамалары ұсынылады:болтты тесіктер, бұрандалар, ілмектер үшін Rz 40... Ra = 2,5; байланыс беттерін, ойықтарды, бунақтарды Rz 80... Ra = 2,5; тіс дөңгелек тістерінің жұмыс беттеріне арналған Rz 20...0,63. «Қақпақты пневмоаппарат»өнімнің жалпы көрінісін сызуды оқып, бөлшектеу үлгісі5.3 суреттегі негізгі жазбадан жалпы сызбадағы газ құбыры арқылы өтетін газдың немесе сұйықтықтың өту аймағын өзгертуге және құбырларды жабуға қолданылатын арматура типтерінің бірі болып табы- латын клапан көрсетілген.Сұйықтық корпустың төменгі бүйірлік толқынында орналасқан G 1/2 саңылауына енеді. Дененің екінші үстіңгі толқыны қосылған камераға кіру мүмкіндігі, сұйықтықтың қысымы мен жылдамдығы клапанның жағдайына байланысты. Клапанды ось бойымен қайта орнату, шпиндельді 4 5 бұрауышпен (M22 х 2) бұрауыш арқылы бекітілген шпин- дель 9 көмегімен жуу машинасымен 2 гайка арқылы жүзеге асырылады. Корпустың қарсы цилиндрлік шетіндегі жұмыс ортасының ағып кетуін болдырмау үшін буып–түю қаптамасы 3 орнатылған орамжапырақ бар. Қысым сақинасын 8 бұрау кезінде, жең 7 шпиндельді жұптың тығыздау дәрежесін арттыратын орауыш орамасын 3 қысады.Компоненттердің кестесінен (5.4–суретті қараңыз) пневматикалық құрылғы тоғыз бөліктен тұрады: корпус, шпиндельді клапан, сақина, бұта, қысымды сомын, мылтық, шайба мен тығыздағышпен бірге. Стан- дартты бөлшектер – жаңғақ және шайғыш, материал – бұл тығыздағыш (қарасора).Клапанның пневматикалық құрылғысының жалпы көрінісін бейнелеу (суретті қараңыз. 5.3) төрт бейнелермен бейнеленеді. Негізгі кескіннің бір бөлігі пневматикалық құрылғы симметрия жазықтықынан өтетін жазықтықпен алдыңғы бөлік түрінде, ал екіншісінің көрінісі бой- ынша орындалады.Кесу пневматикалық құрылғының барлық бөліктерінің ішкі құрылымын анықтауға мүмкіндік береді. Жоғарыдан және сол жағынан көріністер ұшқаны, гайкамен және шайбасыз орындалады. Бөлек көрініс (міндетті емес) жоспардағы көлемді суретті көрсетеді.Пневматикалық құрылғының сызбасы бойынша 140х55х45 мм өнімнің жалпы өлшемдері, G 1/2 өлшемдері мен жұмыс масштабтары М22 х 2, М30 х 1,5 қосылады.Пневматикалық құрылғы ажыратылатын және бір реттік қосылыстарға ие. Дене M30 x 1.5 метрикалық жіптермен қысымды гайка- лармен және M22 х 2 шпиндельмен, сондай–ақ жұмыс ортасын басқаратын және шығаратын құбырлармен G 1/2 құбырлы жіппен жалғанады. Конуслық клапан шпиндельдің шетіне босатылып, клапан конусы ашы- латын тесікке қатысты шоғырланып, шпиндельге қатысты еркін айналуға мүмкіндік береді. Сыртқы беті 7–ден 5–ші корпустың бедерлі камерасына қосылса, тесік жүйесінде тесік жүйесі арқылы жасалған.Өнімге енгізілген әрбір бөліктің құрылысын анықтағаннан кейін келесі құрастыру реті анықталады. 4 клапаны бар шыбық корпустың5 тесікшесіне бекітіліп, клапанның конусы қабаттасқан тесікке бұрап кіргізеді. Содан кейін корпустың толтырғыш қорабына 6 сақина орнаты- лып, қаптаманың орамасы 3 орналастырылған, жең 7 саңылауға салынып, 8 қысқышы арқылы бекітіледі. Шпиндель 4–де, 9–шаблонға салыңыз да, оны жуғыш 2 арқылы гайкамен 1 бекітеді.Пневматикалық құрылғыны бөлшектеу кері тәртіпте жүзеге асы- рылады.5.45 және 5.46 суреттерде клапанның пневматикалық құрылғысының корпусы мен құрастыру қондырғысының (шпиндельді құрастыру) сызбасы берілген.Мысалы, корпустық сызбаның орындауды қарастырыңыз (5.45 суретті қараңыз).Негізгі суреттегі дене алдыңғы бөлікте, оның симме- трия жазықтығынан өтіп, жоғарыдан қарап, сол жақта көрініс A–A жазықтығымен біріктірілген. Бұдан басқа, жіптерді шығару үшін ойықтардың Б және B қашықтағы элементтері көрсетілген.Дененің негізгі бөлігі оң жақтағы цилиндрлік ұшымен сыртқы жіппен, ал сол жақта – ішкі және ішкі жіптері бар жоғарғы және төменгі толқындарға ие тетраэдрлік призманың оң жағында аяқталған қуыс цилиндр болып табылады. Ішкі цилиндрдің ішіне кіріс және шығыс қуыстарын қосатын бұрандалы тесік және тесіктер бар. Өзг., бет саны, құжат №, түпнұсқа, күні, жасаған, тексерген, Т. Бақ, Н. Бақ, бекіткен әдеб, массасы, масштабы, парақ, парақтар Пішімі, аумағы, поз., өзг., бет саны, құжат №, түпнұсқа, күні, жасаған, тексерген, Т. Бақ, Н. Бақ, бекіткен әдеб, массасы, масштабы, парақ, парақтар СипаттамаМЕМСТ 2.102–68*–на сәйкес құрастырушы бірліктердің негізгі конструкторлық құжаты сипаттама болып табылады, ол құрастырма сыз- баны әзірлеу кезінде жасалады.Сипаттама (МЕМСТ 2.106–96) – құжат, бұйымның құрамын анықтайды, конструкторлық құжаттарды толықтыру, өңдеу және бұйымды жасап шығаруды жоспарлау үшін қажет.Құрастырушы сызбаларда бұйымның құраушы бөліктері спецификациядағы позиция нөмерімен белгіленеді, яғни спецификация- ны құрастырма сызбаны орындау кезінде әзірлейді.Әрбір құрастыру өлшемдеріне, комплексіне және комплектіге специфи- кация бекітілген кесте түріндегі А4 форматының жеке бетінде орындала- ды. Бұйымның құраушы бөліктерінің саны көп болған жағдайда специфи- кация бірнеше беттерде жасалады, басты бетінде негізгі жазу 2 формасы- мен, ал келесі беттер – 2 а формасы негізінде жасалады. (МЕМСТ 2.104– 68*).Жалпы сипаттама бөлімдері келесі тәртіпте орналастырылады: құжаттама, комплекс, құрастыру өлшемдері, кескіндер, стандарттық бұйымдар, басқа бұйымдар, материалдар, комплектілер.«Құжаттама» бөлімінде өңделетін бұйымның негізгі конструкциялық құжаттардың комплектісі енгізілген. Толттыру реттілігін МЕМСТ 2.102– 68* анықтайды, мысалы: құрастырма сызба, монтаждық сызба, схема, анықтамалық жазба, техникалық жағдайлар және т.б.«Комплекс», «Құрастырушы өлшемдер» және «Кескін» бөлімдерінде аталған бұйымдардың жазылуы алфавиттік тәртіппен жасаушы ұйымның индекстерінің бастапқы әрпінен басталады және белгілеуге енген сандардың өсуіне байланысты болады. «Стандарттық бұйым» бөлімі әртүрлі стандарттар категориялары бой- ынша жазылады: мемлекеттік, республикалық, салалық, кәсіпорындар стандарттары. Әрбір стандарт категориясында функционалдық бағытына қарай біріктірілген бұйымдар группасы шегінде (бекітілетін бұйымдар, мойынтіректер); әрбір группа шегінде – алфавиттік тәртіппен жазыла- тын бұйымның атауы (болт, винт, сомын, шайба және т.б.); әрбір атаулар шегінде – стандарт нөмерінің өсуіне байланысты; әрбір стандарт шегінде–негізгі параметрлерінің өсуіне байланысты (диаметр, ұзындығы және т.б.). Мысалы:Бұрандама М12 х 60.58 МЕМСТ 7805–70*; Бұрандама М16 х 20.88 МЕМСТ 7805–70*; Винт М6 х 10.34 МЕМСТ1476–93;Cомын М6.5 МЕМСТ 5915–70*;Шпилька 2 М16 х 1,5 х 120.109 МЕМСТ 22032–76*.«Басқа бұйымдар» бөлімінде негізгі конструкциялық құжаттамада қолданылмайтын бұйымдарды енгізеді, олар техникалық жағдайлар, ката- логтар, прейскуранттар (стандарттық бұйымдардан басқа). «Материалдар» бөлімінде бұйым құрамына кіретін барлық материалда- ры (шыбық, сым, құбыр, лента және т.б) көрсетіледі. Атаулар түрлеріне байланысты келесі тәртіпте жазылады: қара металлда; электромагниттік және ферромагниттік; түрлі, асыл және сирек металдар; кабельдер, сым- дар және шыбықтар; пластмасса және прессматериалдар және т.б.Әрбір материалдар түрінің шегінде атаулар бойынша алфавиттік тәртіппен жазылады, ал әрбір атаулар шегінде–өлшемдерің өсуіне және басқа техникалық параметрлерге байланысты.«Комплектілер» бөлімі келесі ретпен жазылады: эксплуатациялық құжаттардың ведомості, монтаждық бөліктердің комплекті, ауыстырмалы бөліктің комплектілері, артық бөліктердің комплектілері және т.б.Спецификациядағы бөлімдердің болуы жобаланатын бұйымға байла- нысты болады. Әрбір бөлімнің атауы бағанда «Атауы» тақырыбымен жа- зылады және сызылады. Әрбір бөлімнің аяғында бірнеше бос бағанды қалдыру керек, спецификацияны тағы да толтыруға мүмкіндік болады. Егер де кайдан да бір бөлімі жоқ болып жатса онда оның атауы специфи- кацияда көрсетілмейді.Спецификацияның негізгі жазбасында СБ әріптері құрастырма бірліктерінде атаулар жазылмайды.Спецификация бағандары келесі тәртіппен жазылады. 15 х 15 х 2 МЕМСТ 8509–72Ст3 МЕМСТ 535–88*«Пішім» бағанында пішімнің белгіленуі қойылады, онда аталған сыз- ба жасалған. Кескіндерге сызбалар жасалмаған болса, онда БЧ (сызбасыз) деп жазылады. Бұл ретте "Атауы" бағанында олардың атауы мен матери- алдары, сонымен қатар өңдеуге қажетті өлшемдері көрсетіледі.Мысалы:«Аймақ» бағанында сызбаның зонасын көрсетеді, онда аталған құраушы бөлік орнатылған (МЕМСТ 2.104–68*).«Поз.» бағанында құраушы бөліктерінің реттік саны көрсетіледі.«Құжаттама» және «Комплектілер» бағанасы толтырылмайды;«Белгіленуі» бағанында құжаттың заты көрсетіледі (құрастырма өлшемдері, кескіндер) 2.2О1–80– МЕМСТ–на сәйкес«Атауы» бағанында жазылады:«Құжаттама» бөлімінде – құжат атауы (мысалы, «Құрастырма сызба- лар»);«Кешен», «Құраушы өлшемдер», «Кескіндер», «Жинақ» – конструктивтік құжаттардға сәйкес негізгі жазбалардың атауы (мысалы,«Корпус», «Қақпақ»); Өзг., бет саны, құжатнама №, қол қойған, күні, жасаған, тексерген, Н бақ., бекіткен, әдеб., парақ саны, парақтар саны Өзг., бет саны, құжатнама №, қол қойған, күні «Стандарттық бұйымдар» – олардың стандарттарына сәйкес бұйымның атауымен белгіленуі (мысалы, Гайка М12.5.О19 МЕМСТ 5915–70).«Саны» бағанында бір өнімге енгізілген құрамдас бөліктердің саны және«Материалдар» – бір өнімнің өндірісіне қажетті материалдың мөлшері, өлшем бірлігін көрсете отырып жазады.«Ескертпе» бағанында ерекшеліктерге енгізілген өнімдерге, құжаттарға және материалдарға қатысты әртүрлі қосымша ақпарат көрсетіледі.Техникалық сипаттаманы толтыру туралы қосымша ақпарат алу үшін МЕМСТ 2.106–96 и 2.105–95.қараңызПневматикалық Клапанның қондырғысының ерекшеліктері (5.48 және 5.49–суреттер) «Жинау бірліктері» бөлімі бар, онда «Шпиндель аяқталды» АВГД.ХХХХХХ.100. Бұл жинақтағы шпиндельді жеке ерекшеліктермен және құрылғының тәуелсіз сызбасымен толтырылатынын білдіреді. Құрастыру қондырғысының бұл сызбасы А4 парағына сәйкес, МЕМСТ 2.108–68 * сәйкес, құрастыру жинағымен бірге орналастырылуы мүмкін, ал құрастыру сызбасын белгілеудегі «СБ» шифры енгізілмейді. Суретте шпиндельді құрастыру екі бөліктен тұрады: шпиндель мен клапан, клапан шпиндельге айналады, яғни олар бір–бірімен байланыс орнатады.Құрастырма сызбасыҚұрастырма сызбасы жұмыс құжаттамасының комплектісіне кіреді және тікелей өңдеу үшін қажет. Сол арқылы құрастырма операциялары (құрастырма өлшемдерге кескіндер қиылыстырады) жүзеге асырылады және бұйымға бақылау жасайды.МЕМСТ 2.109–73*–на сәйкес құрастырма сызбасында мыналар болуы тиіс:құрастырма бірліктерінің бейнесі жинақтауға енгізілген және оны құрастыру мен бақылауды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін құраушы бөліктердің ара–қатынасы және орналасуы туралы толық мәліметтерді береді;қажет болған жағдайда сызба алаңында біріктіру схемаларын және бұйымның құраушы бөліктерінің орналасуын тәртібін қосымша белгілеуге болады;бақыланатын және басқа да құрастыруға арналған талаптарды, параметрлерді, өлшемдерді, габариттік өлшемдер бұйымның ішкі және сыртқы келбетін анықтайды; тағайындалған өлшем бұйымның монтаж орнында орналасуын көрсетеді; біріктіретін өлшемдер бұйымның бір– біріне қосылуын және қажетті анықтамалық өлшемдер.бұйымның ажырайтын бөлігінің түйіндесу сипаты туралы, сонымен қатар ажырамайтын қосылыстардың орындау тәсілін көрсету (пісіру, шы- райналдыру және т.б.);бұйымға енгізілген кескіндердің позиция нөмірлері;қажет болған жағдайда бұйымның техникалық мінездемесі (сызбаның негізгі жазбасында);сипаттама (МЕМСТ 2.106–96).Құрастырма сызба бекітілген ЕСКД стандартына сәйкес жасалады. Сыз- баларда жүздер, дөңгелектетулер сияқты ұсақ элементтерді көрсетуге рұқсат берілмеген. Қажет болған жағдайда өлшемі 2мм артық емес элементтерді (пластиндер, саңылаулар, ойықтар) үлкейтіп көрсетуге бола- ды. Қақпан, қаптама және басқа да қорғау тетіктерін сызбада көрсетпеуге де болады, сонымен қатар басқа құраушы бөліктермен жартылай жабылған бұйым элементтерін.Бұйымның қозғалмалы бөліктерін ақырғы немес аралық орындар- да 2 нүктесі бар жіңішке штрихпунктирлік сызықпен белгілейді. Тұтас жіңішке сызықпен көршілес бұйымдардың орындарын белгілейді. Типтік және сатып алынатын құраушы бөліктерді ішкі кескінмен, соның ішінде тіліктермен белгілейді.Құрастырма сызбасындағы бұйым бейнесінің толықтығы конструкцияның ауырлығына байланысты болады, олардың пішінін және кескіндердің бір–біріне орналасуын анықтау қажет .Бейне саны ең аз болуы тиіс, бірақ бұйым толық көрінісіне жететіндей болуы тиіс және оны өңдеу (жинау және бақылау) рацио- налды ұйымдастырылуы тиіс. Құрастырма сызбаларда тіліктердің бо- луы қиылысу айырмашылығын анықтауға көмек тигізеді, әсіресе жинау және жеке кескіндердің жалпы конструкциясын. Құрастырма сызба- ны оқудың реттілігі:Бұйым жұмысының қағидасын және мақсатын анықтау.Сызбада берілген бейнелерді анықтау, техникалық талаптарды және басқа да жазуларды оқып шығу.Спецификацияны оқып шығу, көрсетілген кескіндердің барлық бейнелерін табу, олардың пішінін, өлшемін және санын анықтау.Әр түрлі кескіндердің проекциялық байланысын қолдана отырып геометриялық формаларын анықтау.Жеке біріктірілген кескіндердің қиылысу жолдарын анықтау (бұранда, дәнекерлеу, пісіру, шырайналдыру ).Көрсетілген өлшемдерді, шекті ауытқуларды оқып шығу.Техникалық талаптарды анықтау, олар жиналған бұйымға үйлесуі тиіс және де калай техникалық талаптарды орындау. Өзг., бет саны, құжатнама №, қол қойған, күні, жасаған, тексерген, Т бақ., Н бақ., бекіткен, әдеб., массасы, масштабы, парақ саны, парақтар саны Жалпы бұйымның және құраушы бөліктерін жинау мен бұзу тәртібін орнату.Клапандық пневмоаппараттың құрастырма сызбасы мысал ретінде 5.50 суретте бейнеленген.бөлім СызбаларАнықтамалар. Терминдер. Сызбалардың түрлері мен үлгілері. Сызбаларды орындау ережелері.Сызба – шартты кескіндер түрінде өндірістің құрамдас бөліктері, олардың салыстырмалы жағдайы және олардың арасындағы байланыстар көрсетілетін жобалық құжат (сурет).Схемаларды жобалау кезінде келесі терминдер қолданылады: элемент–өнімдегі белгілі бір функцияны атқаратын тізбектің компоненті, ол функционалдық мағынасы бар басқа бөліктерге бөлуге болмайды (мыса- лы, конденсатор, тісті доңғалақ, сорғы, резистор);құрылғы – өнімде белгілі бір функционалдық мақсаты болмауы мүмкін бір конструкцияны білдіретін элементтер жиынтығы (мысалы, баспа пла- стинасы, шкаф, тіреуіш механизм, қосқыш муфта)функционалдық топ – өнімдегі белгілі бір функцияны орындайтын және бір құрылысқа біріктірілмейтін элементтер жиынтығы (мысалы, дыбыстық арна, бейне арна);функционалдық бөлім – элемент, құрылғы немесе нақты функцияны орындайтын функционалды топ; функционалдық тізбек – сызық, канал, нақты бағыт тракті;өзара байланыс желісі – өнімнің функционалдық бөліктері арасындағы қатынасты көрсететін диаграммадағы сызық.МЕМСТ 2.7О1–84 сызба түрлері мен олардың мақсатын және іске асырудың жалпы талаптарын белгілейді. Өнімнің элементтерінің түрлері мен қосылыстарына байланысты тізбектер кинематикалық (K), гидравликалық (Г), пневматикалық (П), электрлік (Э) және басқаларға бөлінеді.Негізгі мақсаттарға байланысты сандармен белгіленген сызбалардың келесі түрлері бөлінеді:құрылымдық (1), өнімнің негізгі бөліктерінің және олардың мақсаттарының өзара байланысын түсіндіру;функционалды (2), өнімде немесе оның бөлігіндегі үдерістерді түсіндіру; принциптік (3), өндірістің элементтерінің толық құрамын және олардың арасындағы қатынастарды көрсете отырып және оны пайдалану қағидатынегжей–тегжейлі түсіндіреді;қосқыш сызбалар (монтаждық) (4), өнімнің компоненттерін қосатын сымдар, кабельдер, құбырлар, сондай–ақ оларды қосу және енгізу орын- дары анықталады (қосқыштар, тақталар, қысқыштар және т.б.);байланыс сызбасы (5), өнімнің сыртқы байланысын орнату;жалпы сызбалар (6), кешеннің негізгі компоненттері және оларды пай- далану орнында бір–бірімен байланыстыру;орналасу сызбалары (7), өнімнің компоненттерінің салыстырмалы пози- циясын құрады.Схемалар сызбалар мен сұлбалардың негізгі жазуы бар стандартты пішімдегі парақтарда орындалады. Сызба өнімге сәйкес көрсетіледі оның жұмысы оның ішінде көрініс табады. Белгіленгеннен кейін оның түрін анықтайтын, әріптерден және оның типін анықтайтын сандардан тұратын схеманың шифры жазылады. Мысалы, гидравликалық принциптік сызба–Г3, электр монтаждық сызба Э4. Сонымен қатар, сызбадағы негізгі жаз- бада, өнім атауынан кейін, кіші өлшемдегі қаріппен сызба атауын жазады (мысалы, «Электр принциптік сызба»).Схеманың сызбасын масштабқа сәйкес орындамайды. Өнімнің құрамдас бөліктерінің нақты кеңістіктік орналасуы немесе есепке алынбайды неме- се шамамен есепке алынады. Көлденең немесе тік сегменттерден тұратын байланыс сызығы ең минималды саңылаулар мен қиылыстарға ие бо- луы керек. Байланыстағы параллель байланыс желілерінің арасындағы қашықтық кемінде 3 мм болуы керек. Сызбаларды орындау кезінде БҚҚЖ–да орнатылған элементтер мен құрылғылар үшін шартты таңбалар қолданылады.кестесіндегі элементтер тізімі схеманың бірінші парағына орнала- стырылады немесе жеке құжат ретінде орындалады. Кестенің бағандары келесі түрде толтырылады:«Поз.белгіленуі» – құрылғылардың элементтерін, функционадық топтардың сызбада позициялық белгілеу (әліптік–сандық);«Атауы» – элемент атауы;«Ескерту» – оның атауында жоқ элементтердің техникалық деректері;«Саны» – бірдей элементтердің саны.Кесте сызбаның басты жазуы үстінен 12 мм кем емес қашықтықта орналасқан.«Поз.белгіленуі» кестедегі элементтер алфавиттік тәртіппен кестеде топтарда жазылады, ал топтарда – нөмірлердің өсу ретімен жазылады.Егер тізімдік кесте тақырып блокының үстіне сәйкес келмесе, тізімнің қалған бөлігі кесте тақырыбының қайталануымен тақырып блокының сол жағынаорналастырылады.Элементтер тізімін A4 форматында мәтіндік құжаттардың негізгі белгісі бар бөлек құжат ретінде орындауға болады. Оның коды П әрпінен және тиісті схеманың кодынан тұруы керек (мысалы, құжаттар тізімінің коды электр принциптік сызба – ПЭ3), сонымен қатар графиктің тақырыптық блогында 1 (см. рис. 3.5) «Элементтер тізімі» өнімнің атауын және құжаттың атауын көрсетеді.Спецификацияда элементтер тізімін ол шығарылған сызбадан соң енгізеді.Гидравликалық және пневматикалық сызбалар МЕМСТ2.704–76* гидравликалық және пневматикалық сызбалардың үштүрінің орындалу ережелерін орналастырады: құрылымдық, принциптік және қосылыстар. Принциптік сызбалардың орындалу ережелерін қарастырайық.Схемалық диаграммада өнімнің жұмыс істеуі үшін қажетті барлық элементтер 2.780–96, 2.781–96, 2.782–96, 2.784–96, 2.785–96, 2.791–96.МЕМСТ–қа сәйкес дәстүрлі графикалық бейнелер түрінде жасалады. Олардың кейбіреуі 6.2. кестесінде көрсетілген.кестеКейбір гидравликалық және пневматикалық элементтердің әріптік және графикалық позициялық белгіленуіАтауы Графикалық шартты белгісі Ә р і п т і к б е л г і с і ТағайындалуыҚұрылғы – А – (жалпыбелгіленуі) Атауы Графикалық шартты белгісі Ә р і п т і к б е л г і с і ТағайындалуыАтмосфералық қысым астындағы гидробак Г и д р а в л и к а л ы қ жүйемен қамтамасыз ететін сұйықтықтың жеткізілімін орналастыруТұрақты өндірістік сорғы (жалпы белгіленуі) Б а к т а н гидросистемаға сұйықтық жіберуТісті сорғы Бактан гидросистемаға сұйықтық жіберу Компрессор Пневматикалық жүйеге ауаны беру Гидромотор( жалпы белгіленуі ) Сығылған сұйықтықтың энергиясын механикалық энергияға айналдыруПневмомотор( жалпы белгіленуі ) Сығылған ауаның энергиясын механикалық энергияға айналдыруЦилиндр( жалпы белгіленуі ) Сығылған ауаның немесе сұйықтықтың энергиясын механикалық энергияға айналдыруПневматикалық аккумулятор (ресивер, баллон)Пневматикалық жүйеде ағым мен қысымды теңестіру үшін қысылған ау- аны жинақтауГидравликалық аккумуляторГидро жүйедегі ағым мен қысымды теңестіру үшін қысылған ауаны жинақтау Стандартта графикалық белгілердің мөлшері қарастырылмаған. Эле- менттер мен құрылғылар, әдетте, бастапқыдағыдай бейнеленеді (мы- салы, серіппелі алдын ала қысылған, клапанды жабық және т.б.). Әрбір элементтің немесе құрылымның сызбалық диаграммасында көрсетілген, алфавиттік белгілеуден басқа (6.2–кестені қараңыз) бір топтан бір топтан (мысалы, Ф1, Ф2) тағайындалған сериялық нөмір (араб цифрлары) болуы керек. Орналасқан жерлердегі белгілер мен сандар бірдей мөлшерде бо- луы керек. Егер диаграммада стандартталмаған элементтер болса, олар бастапқы немесе сипаттамалық әріптерден тұратын схемалық сызба өрісінде тиісті түсініктемелермен берілген мәндерді тағайындайды. Эле- менттер мен құрылғылардың сандық белгіленуі де рұқсат етіледі.Жазбадағы сандық нөмірлер схемадағы элементтің немесе құрылғылардың реттелуіне сәйкес: жоғарыдан төменге, солдан оңға қарай немесе жұмыс ортасының ағымына қарай тағайындалады. Позицияны белгілеу графиктің жанындағы диаграммада қолданылады. Элементтер туралы мәліметтер элементтер тізімінің кестесіне жазылады.Схемадағы байланыс сызықтары (құбырлар) олардың кескінінің шетіне жақын орналасқан реттік нөмірлермен (біреуінен бастап) көрсетіледі.суретте метал кесетін станоктарда құрастырылған құралға және бөлігіне салқындатқыш сұйықтықты (эмульсия) жеткізу үшін негізгі гидравликалық схеманың мысалы келтірілген.Құрылғы келесідей жұмыс істейді. B1 резервуарындағы сұйықтық Ф1 сүзгісі арқылы H1 тетігін сорғысы арқылы сорылады және K1 кла- панынан жұмыс бөлігін салқындату орын алатын ағызу нүктесіне дейін жеткізіледі. Салқындағаннан кейін, сұйықтық Б2 вагонына шығады, содан кейін Ф2 сүзгісі арқылы Б1 резервуарына қайта оралады. Салқындатқыш сұйықтықты беруді тоқтату K1 клапанымен жабылғанда және H1 сорғының жұмысын жалғастырғанда, сұйықтықты B1 резервуарына төгу үшін KP1 қауіпсіздік клапанын ашатын артық қысым бар.суретте сығымдалған ауаны беру құрылғысының пневматикалық құралына негізгі пневматикалық схемасы ұсынылған.Ауаны шығаратын атмосфералық ауаны KM1 компрессорына түседі. Компрессордан сүзгі–ылғал сепараторы Ф1 арқылы қысылған ауа және КОІ қайтарылмайтын клапан салыстырмалы жоғары қысымды құрайтын қоректену блогы PC1 қабылдағышына кіреді.Ф2 сүзгі–ылғал бөлу сепа- раторы арқылы қысым P1 қысымымен қысылған ауа қысымды KД1 кла- панына жібереді, бұл қысым М1 пневматикалық қозғалтқышы жұмыс істейтін P2 тұрақты мәніне дейін төмендетеді. KB1 уақытша кешіктіру клапаны ашылған кезде P2 қысымымен қысылған ауа пневматикалық құралды басқаратын пневматикалық қозғалтқышқа жеткізіледі.Қабылдағыштағы ауаның қысымы рұқсат етілгенден жоғары болған кезде, KП1 қауіпсіздік клапаны басталады және ауаның бір бөлігін атмосфераға шығарады. Қабылдағыштағы қысым рұқсат етілген мәнге дейін азаяды.KM1 компрессоры жұмыс істемей тұрған кезде, қайтарылмайтын кла- пан KO1 қабылдағыштан ауаның алдын алады.6.2. Кинематикалық сызбаларМЕМСТ 2.703–68 * кинематикалық сұлбалардың үш түрін жүзеге асыру ережелерін белгілейді: принциптік, құрылымдық және функцио- налды. Біз осы ережелерді өнімнің құрамына ең үлкен өкілдігін беретін кинематикалық схемаға сүйене отырып қарастырамыз және оның элементтерінің өзара әрекеттесуін түсіндіреміз. Поз.белгіленуі, атауы, саны, ескерту, гидрошандар, гидроқақпақ, сақтандырғыштардың гидроқақпағы, тістегерішті сорғы, сүзгілер, бай- ланыс желілері, өзг., бет саны, құжатнама №, қолы, күні, жоба, кеңесші, сызған, қабылдаған, Эмульсия беру құрылғылары., Гидравликалық қағдиалық сұлба. Әдеб., массасы, масштабы, парақ саны, парақтар саны Поз.белгіленуі, атауы, саны, ескерту, ауа алғыш, уақыт ұсталымы пневмоқақпағы, қысым пневмоқақпағы, сығымдағыш, сыртқы пневмоқақпақ, сақтандырғыш пневмоқақпақ, пневмомотор, ресивер, сүзгілер, байланыс желілері, өзг., бет саны, құжатнама №, қолы, күні, жоба, кеңесші, сызған, қабылдаған, Сығылған ауаны беру құрылғылары, Пневматикалық қағдиалық сұлба. Әдеб., массасы, масштабы, парақ саны, парақтар саны Бұл схемада барлық элементтер МЕМСТ 2.770–68* ұсынған қарапайым элементтер мен механизмдердің қарапайым графикалық таңбаларына сәйкес бейнеленген, олардың негізгісі 6.3. кестеде келтірілген.кестеКинематикалық элементтер үшін шартты графикалық белгілері Атауы Графикалық шартты белгісі Тағайындалуы Білік, білікше, ось, шатун және т.б. Айналмалы бөліктерге қызмет көрсету (дөңгелектер дөңгелектері, қаңылтыр және т.б.) және айналу сәттің берілуі Қозғалмайтын түйін (тіреу)Қозғалмайтын түйінді белгілеу Білікпен және өзекшемен қозғалмалы қосылыс бөлшектері–Мойынтіректер: радиалды сырғу Радиалды теңселуРадиалды теңселу бір бағыттағы тірекАйналатын білікті немесе осьті ұстау Муфталар: жалпы белгіленуі(түрін нақтылаусыз) серпімді; Біліктердің қосылуыСерпімді элементтері бар біліктердің серпімді қосылыстары Атауы Графикалық шартты белгісі Тағайындалуы ТістіСақтандырғыш сынбайтын элементпен Біліктерді қосу және ажырату Біліктерді қосу және ажырату және олардың жүктелуіне жол бермеу Тежегіш. Жалпы белгіленуі Айналу жылдамдығындағы немесе айналудың аяқталуының төмендеуіТапсырмалар: тегіс белбеуменТізбекпен, оның түрін анықтаусызАйналуды бір білікке екіншісіне ауыстыру, олардың ара- сында маңызды қашықтық Тісті доңғалақтар Цилиндрліксыртқы беріліспен және түзу тіспен Түзу тісті конустықАйналуды бір біліктен екіншісіне ауыстыру: Біліктердің параллельдік осіменБілік осінің қиылысуымен Атауы Графикалық шартты белгісі Тағайындалуы Иректі, цилиндрлік ирекпентөрткілдешбіліктер қиылысқан кездеАйырбастау және айналмалы қозғалыс алға және керісінше Пружиналар: цилиндрлік қысу Цилиндрлік тартылуцилиндрлік, бұрғылаумен жұмыс істейтінКез–келген бөлікте әрекет ететін күшті құру Сап, тұтқаБілек немесе бұранданы қолмен бұру хабарламасы Сермерік –Қозғалмалы тіректерҚозғалыс шектеуі Иілгіш білікАйналмалы сәттің берілуі Стандарттағы белгілердің өлшемдері көрсетілмеген, бірақ белгілердің өлшемдерінің ара–қатынасы осы элементтердің мөлшеріне шамамен сәйкес келуі керек.Біліктер, осьтер, білікшелер, шатундар, қос иіндер кинематикалық схемаларда s қалыңдығының негізгі сызықтары, контуры бейнеленген бұйымдар онда сызба жазылған, қалыңдығы s / 3 қатты қалың сызықтармен, ал қалған элементтер желілер бойынша, қалыңдығы s / 2 (шпалдар, ирек- тер, шприцтер, тартқыштар, шыныаяқтар және т.б.). 6.3 сурет:Минутына айналым, поз.белгіленуі, атауы, саны, ескерту, қозғалтқыш, серпінді муфта, тежегіш, бұрамдық, бұрамдық дөңгелегі, сақтандырғыш муфта, сығымдағыш, біліктер, өзг., бет саны, құжатнама №, қолы, күні, жоба, кеңесші, сызған, қабылдаған, Сығымдағыштар жетегі, Кинематикалық қағдиалық сұлба. Әдеб., массасы, масштабы, парақ саны, парақтар саныӘр кинематикалық элементтің сызбасына, реттік нөмері мен қозғалыс көзінен бастап белгілейді (6.3. сур.) Біліктерді римдік цифрлармен, ал қалған элементтерді – араб цифрларымен жазылады. Ретік сандарды көшбасшы қораптардың сөрелерінде қолданады. Сөренің астына осы элементтердің негізгі сипаттамалары мен параметрлері көрсетіледіСызбада көрсетілуі тиіс (МЕМСТ 2.703–68*) сипаттамалар мен параметрлердің шамалы тізімін көрсетейіка) қозғалыс көзі – атауы, түрі, мінездемесі (қуаты, айналу саны); б) белбеу тегергіш– диаметр;в) тісті доңғалақ – тістердің саны, модуль, ал вертикалды тістерге тістердің бейімділігі мен бағыты да кіреді;г) тісті рейка – модуль, және спиральды арқалықтарды, сондай–ақ тістерді бейімдеудің бағыты мен бұрышын;д) ирек – осьтік модуль, тәсіл саны, түрі (Архимедов болмаса), ка- тушка мен диаметр бағыты;е) бұрама– винттің спиральдың жолы, саны, жазуы LH (басқа кескіндемелерге).Схеманы оқу – 1электр қозғалтқышы қозғалыс көзінен бастала- ды. Оның білікшесі қатаң орнатылған тежегіш 3 және ирек 4, айналма- лы иректі доңғалақ 5,» ІІІ білікшемен орнатылған І серпімді муфтамен 2, ІІ білікшемен қосылған. ІІІ білікше ІV компрессордың білікшесімен 7 қорғаушы муфта мен 6 бұзылмайтын элементпен байланысқан.6.2. Электрлік сызбаларМЕМСТ 2.7О2–75 электр тізбектерін орындау ережелерін белгілейді (құрылымдық, функционалдық, принциптік, қосылыстар, орнатулар, жалпы, орналасуы). Элементтердің толық құрамын анықтайтын және олардың арасындағы байланыстарды анықтайтын және өнімнің жұмыс принциптері туралы егжей–тегжейлі түсінік беретін негізгі электр тізбектерін енгізу ережелерін қарастырайық.Көрсетілген электрлік үдерістердің өнімдерін, олардың арасындағы барлық электрлік байланыстарды, сондай–ақ электрлік элементтерді (қосқыштар, қысқыштар, коннекторлар және т.б.) іске асыру және бақылау үшін қажетті барлық электрлік элементтер мен құрылғыларды схемалық диаграммада көрсетеді және оларға кіріс және шығыс тізбектері кіреді. Схемалар өшірілген күйдегі элементтер үшін орындалады. Элементтер белгіленген шартты графикалық таңбалар түрінде ұсынылады МЕМСТ 2.721–74, 2.722–68, 2.723–68, 2.727–68, 2.728–74, 2.729–73, 2.730–73,2.732–68, 2.756–87, олардың кейбіреуі 6.4. кестеде көрсетілген Элементтер түрінің әріптік белгіленімі (латын әріптері) және реттік саны (араб цифрі) (Rl, R2 и Cl, С2) сызбадағы барлық элементтер позициялық белгілерге ие болуы керек. Егер өнімде тек бір элемент болса, оның позициялық белгісіндегі сериялық нөмірі көрсетілмеуі мүмкін.Белгілеулердің дәйектілік сандары элементтердің жоғарғыдан төменге қарай солдан оңға қарай орналасу реті бойынша тағайындалады. Диаграммадағы өнімнің кіріс және шығыс тізбектерінің сипаттамалары кестелер түрінде көрсетіледі, әр элементке тиісті элемент тағайындайды (графикалық шартты белгісі орналасқан орнының орнына)6.4. суретте көрсетілгендей әр сызба элементтердің толық тізімімен қамтамасыз етілуі керек немесе мәтіндік құжаттар үшін негізгі жазуы бар A4 қағаз парағында тәуелсіз құжат түрінде жазылуы тиіс.Сызбаны келесідей ретте қарастырады. Зарядтау құрылғысы кернеуі 220 В және 50 Гц жиілігі бар бір фазалы электр тізбегіне жалғанады. Екі полюсті қосқыш Sl іске қосылған кезде, F және F2 сақтандырғыштары арқылы кернеу ферромагниттік T сериясымен трансформаторға қолданылады, оны батареяны зарядтауға қажетті мәнге дейін төмендетеді. Жартылай өткізгіштік диодтарда жасалған V түзеткіш құрылғысы арқылы трансформатордың шығыс кернеуі тұрақты ток кернеуге айналады, ол аккумуляторға G зарядтаушы S2 арқылы қосылады. PA амперметр өлшеуіші RІ шунттағы зарядтау тізбегіне қосылған және ПВ вольтметрі аккумуляторды зарядтау кезінде ток пен кернеуді бақылауға мүмкіндік береді. Р2 реостатының қосқышында айнымалы резистор зарядтау тогын реттейді. Аккумулятордың соңында кернеудің болуы туралы жарық инди- каторы E шамымен қамтамасыз етіледі.. Белгілері, атауы саны, ескерту, шам, қорғағыш, аккумулятор, ампер- метр, вольтметр, кедергі, ажыратқыш, трансформатор, түзеткіш құралы,Өзгерту, парақ, құжат №, түпнұсқа, күні, жобалаған, кеңес берген, сызған, қабылдағанЗарядтау құрылғысы, электрлі сызба, Әдеб, массасы, масштабы, парақ, парақтар6.4 сурет 7 бөлімМАШИНА ГРАФИКАСЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МАҒЛҰМАТТАР7.1. Дербсе компьютерде автоматты жобалау жүйелері Автоматтандырылған жобалау жүйелерін пайдаланушыларды оқыту–күрделі геометриялық объектілерді жобалау үшін компьютерлерді тереңірек зерттеуді талап етеді. Жобалауда компьютерлерді пайдаланудың ең кең таралған мысалдарының бірі – машина графикасы болып табыла- ды.Машина графикасы – АЖЖ құрамдас бөліктерінің бірі, компьютерде жобалаудың сапасы мен жылдамдығын арттыру үшін адам жүзеге асыра- тын белгілі операцияларды автоматтандыруға мүмкіндік береді (МЕМСТ 235О1.0–79 ... 235О1.3–79).АЖЖ шетелдік CAD (Computer Aіded Desіgn) жүйесінің – компьютердің көмегі арқылы жобалаудың баламасы болып табылады.Машина графикасы өнеркәсіптік революциядан электрондыққа өткенге едйін дамыды. Стандарттау шарттары бойынша Халықаралық ұйымның терминдер сөздігінде келесідей анықтама берілген: «Машина графи- касы – компьютерді қолдана отыра мәліметтерді графикалық формаға түрлендірудің әдістері мен құралдары жиынтығы».Машина графикасы қазіргі уақытта адам өмірінің барлық ғылыми және инженерлік саласында қолданылады. Сондықтан оның негіздері әрбір ғалым мен инженерге керек.Машина графикасын қолданудың жоғары тиімділігі төмендегілерге бай- ланысты:Машина графикасы конструкторды бірсарынды үдерістерді орындаудан босатты, сол арқылы еңбек өнімділігі артып, біліктілігі жоғарылап және жобалаушының шығармашылық белсенділігінің артуына ықпал етеді;машина құрылыстарын және технологиялық жабдықтарды қалыпқа келтіру және біріздендіру деңгейін жоғарылату арқылы өндірістің конструкторлық дайындалуының уақытын айтарлықтай қысқартты;сызбаларда кездесетін қателіктер мен дәлсіздіктердің айтарлықтай аза- юы арқылы жобалық құжатнаманың сапасын арттырды.түрлі нұсқалар арқылы тез арада іздеу мүмкіндігіне байланысты жоба- лау жұмыстарын оңтайландыру мүмкіндігі туғаннан кейін, сәйкесінше жобаланатын заттардың сапасы мен технико–экономикалық сапасы да артты;графикалық ақпаратты енгізу мен шығаруды оңтайландыру және ди- зайнер мен компьютер арасындағы белсенді графикалық диалогты қамтамасыз ету есебінен компьютерлік технологияны қолдану аясын шексіз кеңейтуге мүмкіндік туды.Жобалауды автоматтандыру жүйелеорінің ішінде ең танымал әрі кең тарағаныAutoDesk ағылшын фирмасының AutoCAD немесе ACAD (Automated Computer Aіded Draftіng and Desіgn қысқартылған – ЭЕМ арқылы автоматтандырылған сызу және ЭЕМ арқылы жобалау).Бұл жүйенің екі нұсқасы бар: «Параллель» мекемесімен ортақ жасалған орыстілді нұсқасы және ағылшын тіліндегі «AutoDesk» фирмасы арқылы жасалған нұсқасы.Қазіргі уақытта ACAD біздің еліміздегі және шет елдегі мыңдаған меке- мелер мен ұйымдардың жобалық–сызбалық жұмыстарын автоматтанды- руды стандарттау жүйесі ретінде қалыптасып үлгерген.AutoCAD жүйесі туралы жалпы мәліметтерAutoCAD – екі өлшемді жалпақ сызбаларды әзірлеуге ғана емес, ғылым мен техниканың әртүрлі салаларында кешенді ғарыштық конструкция- ларды модельдеуге арналған, күрделі құрылымы бар, дербес компьютер- лер үшін графикалық жүйелер нарығы өте кең, бұл инженерлік графика- мен байланысты түрлі күрделілік пен мақсаттардың көптеген техникалық мәселелерін шешуге мүмкіндік береді.7.1 кестеде Ресейде қолданылатын бірқатар графикалық жүйелердің негізгі сипаттамалары берілген. Кестеде келтірілген графикалық жүйелер әмбебап, DWG, DXF, ІGES, PCX және т.б. форматтарында жұмыс істеуге арналған интерфестерге ие, сонымен қатар параметрлік сызбалаларды жасауға мүмкіндік береді және т.с.с.ACAD жүйесінің әйгілігі ол суреттерді жылдамырақ әрі мұқият суреттердің құрылымын жасауға және редакциялауға мүмкіндік беретінімен ғана сипатталмайды. Оның негізгі артықшылықтарына мы- налар жатады:Қолдану қарапайымдылығы;Ғылым мен техниканың әртүрлі салаларында қолданылу мүмкіндігі (ма- шина жасауда, сәулет өнерінде, құрылыста, радиоэлектроникада, гидро- техникада, кеме құрылысында, ғарышта және т.б.);Пайдаланушымен әртүрлі менюлер, диалогтар және графикалық терезе- лер және т.б. арқылы диалог орнату жүйесінің тиімділігі; кесте.Бірқатар графикалық жүйелердің негізгі көрсеткіштері Жүйе атауы Жүйенің тағайындалуыКомпас – График Жобалық конструктолық технологиялық жұмыстарды автоматтандыру жүйесіCherryCAD–9.0 Жобалық және сызба–графикалық жұмыстарын автоматтандыру жүйесіJCAD ЕСКД, СПДС,СНиП бойынша сәулкт құрылыс жоба- лауда қайта жаңғыртылған және салынған графикалық және жобалық жұмыстарды аытоматтандыру жүйесіСПРУТ Машинажасаудағы инструментальді САПР: математикалық және геометриялық есептіліктерді жүргізу, ЧПУ бар жо- балау бағдарламаларына арналған білтек3D–GRAF Құрылыс, машина жасау және дизайндағы геометриялық нысандарды үш өлшемді жобалау жүйесі AutoCAD Әр түрлі саладағы жобалау және құрастыру үшін графикалық жұмыстарда автоматтандырудың әмбебап жүйесі KD–Master Графикалық құжаттарды ECKD бойынша шығару үшін әмбебап сызба жүйесіMіcrostatіon PC 4.0 Кең ауқымды үш өлшемді жобалау жүйесі ТИГС Машинажасаудағы жобалауды автоматтандыру құралы ВАРИКОН Сызба шығарылымдарын автоматтандыру құралыTopCAD Әртүрлі салаларда жобалау және құрастыру үшін сызбалық құрастыру редакторы ГРАФИКА–81 Жобалық және сызбалық конструкторлық жұмыстарды автоматтандыруға арналған жүйеТефлекс Машинажасаудағы сызбалық конструктолық жұмыстарды автоматтандыру жүйесі Базис Әртүрлі саладағы сызбалық конструкторлық жұмыстарды авто- маттандыру жүйесі пайдаланушылар үшін ашықтық (ашық деректер базасы, жаңа команда- лармен толықтыру мүмкіндігі және бар командаларды модификациялау); оның негізінде өздерінің қолданбалы бағдарламалар пакеттерін дамы- ту мүмкіндігі;басқа графикалық жүйелермен икемді байланыс.ACAD жүйесі – автоматтандырылған өнім дизайны, суреттердің параметрлік үлгілерінің мұрағаттарын сақтау және олардың фрагменттері, сызбаларды сақтау және әртүрлі графикалық құрылғыларға шығарумен байланысты мәселелердің кең ауқымын шешуге мүмкіндік беретін инте- гралды қабықтың басқаруымен жұмыс істейтін графикалық ядро. 7.1 су- ретте – ACAD жүйесінің құрылымдық схемасы келтірілген.Жүйенің алғашқы нұсқалары (AutoCAD 10, 11) DOS–те жұмыс істеуге, ал AutoCAD 12, 13, 14 және 2000 нұсқаларында – Wіndows жүйесінде жұмыс істеуге арналған. DOS және Wіndows нұсқаларында сызбаларды құру және редакциялаумен байланысты командалардың көбісі бірдей, бірақ Wіndows нұсқаларының экран интерфейсі әртүрлі. Салыстыру үшінкестеде AutoCAD түрлі нұсқаларында жұмыс істеу үшін қажетті ре- сурстарды көрсетеді.7.2 кестеКомпьютер ресурстарына қойылатын минималды талаптар AutoCAD нұсқалары Процессор Орта Оперативті жады Қатты диск10 PC–XT DOS 2 640 Кбайт 30 Мбайт13 Іntel 386 MS–DOS 5.0 Wіndows 3.1 64 Кбайт 7 7 Мбайт Іntel 486Wіndows 9X Wіndows NT32 Кбайт1 1 2PentіumWіndows 9X Wіndows NT32 Кбайт1 2 014Мбайт 2000Мбайт ACAD–тапсырманы компьютерде тапсыру жолдарын егжей–тегжейлі қарастырайық.AutoCAD 10 нұсқалары1. Бастапқы жүйе.Графикалық жүйе пакетті пәрмен жолына кіргізу арқылы іске қосылады (пакеттің жолы autoexec.bat файлындағы оператор арқылы тіркеледі):C: \ acad \ acad <Enter> параметрін таңдаңыз.Бұл жағдайда ACAD графикалық редакторы негізгі мәзірге автоматты түрде кіреді:Maіn menu: Басты мәзір:Exіt AutoCAD 0. ACAD шығуBegіn a new drawіng 1. Жаңа сызбаны бастауEdіt an exіtіng drawіng 2. Қолданыстағы сызбаны реттеуPlot a drawіng 3. Сызбаны плоттерге шығаруPrіnter Plot a drawіng 4. Сызбаны принтерден шығаруConfіgure AutoCAD 5. ACAD реттеуFіle utіlіtіes 6. Файлдармен жұмысCompіle shape / font 7. Файл қаріп формалары компиляциясы descrіptіon fіleConvert old drawіng fіle 8. ескі ACAD нұсқасымен жасалған, сызба- ны жаңалауEnter selectіon: Таңдауды енгізіңіз: 2. Жұмыстың басы.Жүйенің талабы бойынша (Enter selectіon) негізгі мәзірдің қажетті режимінің санын енгізу керек, мысалы:Enter selectіon: 1 <Enter>.Бұдан әрі жүйенің сұранысы бойынша: Enter name of drawіng: (сызбаның атын енгізіңіз), 8 таңбадан аспайтын болашақ сызбаның атауын енгізу ке- рек, мысалы:1. Enter selectіon:<Enter>.Enter name of drawіng: bolt = A4 <Enter> – негізгі жазуы бар жаңа сурет (бас жазуы бар A4.DWG прототипі алдын–ала жасалған);2. Enter selectіon:<Enter>.Enter name of drawіng: bolt <Enter> – редакцияланатын қолданыстағы сызба (бұл болмаса, жүйе сигнал шығарады).Енгізілген атау сурет файлының атауы болады. Барлық жаңадан құрылған сызбалар автоматты түрде «dwg» файл түріне тағайындалады.Прототип үлгісінде жұмыс істеу үшін қажетті барлық бастапқы жүйелік параметрлер (бастапқы параметрлер, сызба шектері және т.б.) орындала- ды. Прототип үлгісі компьютердің жадында сақталады және жаңа суреттің атын енгізген кезде автоматты түрде жүктеледі. Сурет атауын енгізгеннен кейін, редактор жүктеледі және сурет редакторының экраны пайда болады (7.2–суретті қараңыз), онда төрт функционалды аймақ бөлінуі мүмкін:Экранның көп бөлігін құрайтын және сурет салу, редакциялау және қарауға арналған сызбаның жұмыс алаңы; 7.2 сурет ACAD пәрменін шақыру үшін арналған экранның оң жақ бөлігінде орналасқан экрандық мәзір аймағы;ACAD–пен диалог орнатып еске түсіруді жүзеге асыратын экранның төменгі бөлігінде орналасқан пәрмен жолағы аймағы;Жүйе жұмысының ағымдағы режимдері туралы ақпарат көрсетуге не- месе қызмет көрсету мәзірінен пәрмендерді енгізуге (қызмет көрсету мәзіріне тышқан арқылы меңзерді апару арқылы жүзеге асырылады) арналған экранның жоғарғы жолағында орналасқан күй жолы аймағы және қызмет көрсету мәзірі.Сызба редакторы жүктеліп біткеннен кейін пәрменді жолда ACAD диа- логына шақыраған хабарлама шығады:Command: (Пәрмен:).ACAD кең экрандық мәзірден шығады. Барлық командалар жиынтығы қызметтік мойынсұну құрылымы бойынша иерархиялық түрде ұйымдастырылған (7.3 сурет).Түбір мәзірінің барлық тармақтары төменірек бөлімдердің түбірі болып табылады.3.Жұмыстың аяқяталуы.Сызбамен жұмысты аяқтаған соң сызба редакторынан шығу керек. Бұл үшін ACAD әртүрлі қызмет атқаратын түрлі командаларды жүзеге асы- рады: OUІT <Enter> –редактордан сызбаны сақтамай шығу; END <Enter> – редактордан сызбаны сақтап шығу.Редактордан шықпай мерзімді түрде ақпаратты SAVE командасы арқылы сақтап отыру керек.Кез келген командадан жүйе бас мәзірге шығып таңдау жасауды сұрайды:Enter selectіon: (Таңдау енгізіңіз:). 1. Жүйеден шығу.ACAD жүйесінен шығу сұранымына шығу режимінің номерін енгізу ке- рек: Enter selectіon: 0 <Enter>, және басқару операциялық жүйеге беріледі AutoCAD 2000 нұсқасыЖүйені қосу.Бұл нұсқаны Wіndows операциялық жүйесінде қосу Start Programs AutoCAD 2000 –■–AutoCAD 2000 командасы арқылы жүзеге асырылады.«Start» батырмасы тапсырмалар тақтасында экранның төменгі бөлігінде орналасқан. Жүктеме жасалған соң экранда Startup диалог терезесі ашы- лады (7.4 сурет).Жұмысты бастау.«ОК» батырмасын басқаннан кейін Startup терезесі AutoCAD жұмыс экранын ашады (7.5 сурет). Экранда төрт қызмет аумағын бөліп алуға бо- лады:Графикалық жұмыс аумағы, онда сызба жасалады;Құралдар тақтасы және жүйелік мәзір. Жұмыс аумағының сол жағында Draw (сурет салу) және Modіfy (Редакциялау) құбылмалы құралдар тақтасы орналасқан;Атын жазу арқылы кез келген команданы қосуға мүмкіндік беретін пәрмен жолағы;Меңзердің координатасы көрсетіліп тұратын күй жолағы.Жұмысты аяқтау.Жүйенің жұмысын аяқтау үшін келесі әрекеттердің біреуін жүзеге асы- ру керек:«Close» (Жабу) батырмасын меңзермен түрту – экранның жоғарғы оң жақ бөлігінде орналасқан;Пәрмен жолағынан Quіt пәрменін таңдап «Enter» батырмасын басу; Мәзірде Fіle^~– Exіt (Файл шығу ) таңдау.Егер ақпарат сақталмаған болса, жүйе оны сақтауды ұсынады. Yes (иә) сақтау немесе No (жоқ) сақтамауды таңдап, немесе редактордан шығудан бас тарып, сызбаға оралу үшін Cancel (болдырмау) командасын таңдау ке- рек. Әдебиеттер тізіміАнурьев В. И. Справочник конструктора–машиностроителя: В 3 т.–6–е изд., перераб. и доп. – М.: Машиностроение, 1982. Т. 1. – 736 с.; Т. 2.– 584 с.; Т. 3. – 576 с.Боголюбов С.К., Воинов А.В. Черчение. – М.: Машиностроение, 1981. – 303 с.Бродский А.М. Начертательная геометрия. – М.: МАМИ, 2000.Гордон В. О., Семенцов–Огиевский М.А. Курс начертательной ге- ометрии / Под ред. Ю. Б. Иванова. – М.: Наука, 1988. – 272 с.Левицкий В. С. Машиностроительное черчение. – М.: Высшая школа, 1981. – 351 с.Новичихина Л. И. Черчение. – Минск: Вышэйшая школа, 1975. – 320 с.Попов Г.Н., Алексеев С.Ю. Машиностроительное черчение: Спра- вочник. – Л.: Машиностроение, 1986. – 447 с.Справочное руководство по черчению. – М.: Машиностроение, 1989. – 864 с.Селиверстов М.М. Черчение. – М.: Высшая школа, 1985. – 224 с.Фролов С.А., Воинов А.В., Феоктистова Е.Д. Машиностроитель- ное черчение. – М.: Машиностроение, 1981. – 304 с.Фролов С. А., Покровская М.В. В поисках начала. – Минск: Вы– шэйшая школа, 1985.Хаскин А.М. Черчение. – К.: Вища школа, 1986. – 447 с.Бахнов Ю. Н. Сборник задач по техническому черчению. – М.: Высшая школа, 1988. – 233 с.Бабулин Н.А. Построение и чтение машиностроительных черте- жей. – М.: Изд. центр Академия, 2000. – 407 с.Вышнепольский И. С. Техническое черчение. – М.: Изд. центр Академия, 20О1. – 219 с.Вышнепольский И. С. Техническое черчение. – М.: Машиностро- ение, 1978. – 256 с.Чекмарев А. А., Осипов В.К. Справочник по машиностроительно- му черчению. – М.: Высшая школа, 20О1. – 488 с. МАЗМҰНЫАлғыс сөз. 3Кіріспе. 4Бөлім 1. Геометриялық құрылымдар 8Параллель түзулерді сызу. 8Өзара перпендикуляр түзулерді сызу. 8Түзуді кесіндіге бөлу. 11Бұрышты сызу. 12Шеңберді тең бөлікке бөлу және дұрыс көпбұрыштарды сызу. 14Шеңберді 4 және 8 бөлікке бөлу. 14Шеңберді 3, 6 және 12 бөлікке бөлу. 15Шеңберді 5 бөлікке бөлу. 16Шеңберді тең етіп кез келген бөлікке бөлу. 17Түйіндесу. 18Өзара қиылысатын екі түзу сызықтың түйіндесуі. 18Тік сызықтың шеңбермен түйіндесуі. 20Берілген екі шеңбердің түйіндесуі. 22Шеңберлерге жанама жүргізу. 23Бөлім 2. Сызба геометрияның негізгі ережелері 272.1. Екі және үш өзара перпендикуляр жазықтық проекцияларына тікбұрышты проекциялау, сызбаны дайындау координаттар. 30Жазықтық проекциясындағы қосымша жүйе. 32Түзу сызық проекциясы және оны кесіп алу. 34Жазықтық проекциясына қатысты түзудің жағдайы. 35Нүкте мен түзудің бірге орналасуы. 37Кесіп алудың натуралдық өлшемін анықтау. 38Түзулердің бірдей орналасуы. 39Жазық пішіннің проекциясы. 42Жазықтық сызбасындағы тапсырма тәсілдері. 42Жазықтықтағы нүкте мен түзу. 43Проекция жазықтығына қатысты жазықтықтың орналасуы. 44Жазықтықтың түзумен қиылысуы. 47жазықтықтың қиылысуы, оның 1 жағы проекцияланған. 48Көпжақтар. 49Призма. 51Пирамида. 55Көпжақтардың бірдей қиылысуы. 60Айналу шектері. 62Цилиндр. 62 Конус. 65Сфера 70Айналу жазықтықтың бірдей қиылысуы. 72Жазықтықты көмекші бет ретінде қолдану. 74Сфераны көмекші бет ретінде қолдану. 76Аксонометриялықпроекциялар. 79Жалпыережелер. 79Жайпақкөпбұрыштардыңаксонометриялықбейнесі. 82Шеңбердің аксонометриялық проекциясы. 84Цилиндр,конус,сфераныңизометриялықпроекциясы. 893.Бөлім Сызбаларды орындау кезіндегі негізгі ережелер 93Конструкторлық құжаттаманың бірыңғай жүйесі (ЕСКД). 91ЕСКД стандартының классификациялық топтары. 93Сызбаларды ресімдеудің жалпы ережелері. 94Форматтар. 94Негізгі басты жазулар. 95Масштабтар. 98Сызба сызықтары 98Сызба шрифттері. 100Суреттер. Негізгі ережелер мен анықтамалар. 106Түрлері. 106Қималар. 110Тіліктер. 117Шығару элементтері. 120Шарттылық және оңайлату (жеңілдету). 123Екі берілген мәні бойынша жетіспейтін проекцияны салу мысалы....................................................................................................................... 130Өлшемді және олардың шекті ауытқуларын жазуСызбада өлшемді жазу қажеттілігі және жалпы ережелер. 134Өлшемдерді жазу ережесі 136Өлшемдердің шекті ауытқуларын жазу. 150Сызбада форма салу және орналастыру тапсырмалары. 156Сызбада беттің талап етілген кедір–бұдырлығын сызу. 164Сызбада материалдың қасиетін және жабынын көрсету 175Бөлшектің эскизі және техникалық сурет. 180Бөлім 4. Сызбада бірқатар бөлшектердің және олардың қосылыстарының сызбасын жасау 196Бұрандалар. 197Винт сызығы. 197 Винтті беттер. 201Бұранданың қолданылуы, негізгі параметрлері және элементтері Бұрандалардың суреттегі кескіні. 207Метрикалық бұранда 210Дюймдік бұранда. 214Құбырлық цилиндрлік бұранда. 215Құбырлық конустық бұранда. 217Конустық дюймдік бұранда 219Метрикалық конустық бұранда Трапециялық бұрандаБерік бұранда. 224Дөңгелек бұранда. 226Тікбұрышты бұранда. 227Арнайы бұрандаБекіткіштер. 228Бұрандалық қосылыстар. 246кілтектік және оймақкілтектік байланыстарБерік қосылыстар. 270Дәнекерлік қосылыстар. 270Жамау қосылыстары. 279Дәнекерлеу, желімдеу, тігіс арқылы байланыстыруТісті берілістер. 286Жалпы ережелер. 286Цилиндрлік тісті берілістер. 290Тақтайлық берілістер. 297Конустық тісті берілістер. 299Бұрамдықтық берілістер. 304Серіппелер. 311Бөлім 5. Жалпы көріністі сызбалар және жинақ сызбалар 318Құрастырылымдық құжаттарды дайындау сатылары. 318Жалпы көрініс сызбалары. 320Сызыбада көрсетілетін өлшемдерШарттылықтар мен жеңілдіктер. 325Жалпы көрініс сызбаларында бірқатар заттар мен құрылғылардың суреттерін кескіндеуБөлшектерді біріктіру суретінің құрылымдық–технологиялық ерекшелі ктері. 329Сызбаларда позицияны нөмірлеу. 339Сызбаның мәні. 340Бөлшектеу. 341 Жұмыс сызбаларына қойылатын негізгі талаптар. 341Сызбаны орындаудың жалпы ережелері. 353Жалпы көріністі сызбаны бөлшектеу. 354Жалпы көріністі сызбаны оқу және бөлшектеу мысалы«Пневмоаппаратты қақпақша» бұйымы. 355Сипаттама. 359Жинақ сызба. 364Бөлім 6. Сызбалар 367Анықтамалар. Терминдер. Сызбалардың түрі және типі.Сызбаны орындау ережесі. 367Гидравликалық және пневматикалық сызбалар. 369Кинематикалық сызбалар. 373Электр сызбалары. 380Бөлім 7. Машина графикасы туралы жалпы мағлұмат 3867.1. Дербес компьютерде автоматты жобалау жүйесі. 386AutoCAD жүйесі туралы жалпы мағлұмат. 387AutoCAD 10 нұсқасы. 390AutoCAD 2000 нұсқасы. 394Әдебиеттер тізімі. 396
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру