Жол Бас прокуратураның тапсырмасы болғаннан соң ғана ыждаһатсыз іс сапарға баратын болған Мұрат іштей наразы болғанымен сыртқа онысын шығара алмады. Қалай шығарсын, облыстағы басшысы қояр да қоймай жолға тез шығуын өзі тікелей қадағалады. «Қарасаң әкетіп бара жатқан дәнеңе де жоқ сияқты, қатардағы көп істердің бірі, неге сонша бүлінді екен. Әлде жоғарыдағылардың біреуінің туысқанына қатысты ма?! Мейлі, тапсырманың аты тапсырма. Бару керек» деп ойлай жүре Мұрат өзінің жеке көлігімен баруды қалады. Ондағысы осы іссапарды пайдаланып Нұраның балығын аулап, аз да болса демалып қайтуды көздеді. Сол ауданда прокурор болып тұрғанында талай рахатқа батқаны бар. Балық аулау кімнен қалай «жұққанын» білмейді. Үлкен әкесінін де, өз әкесінің де, нағашы жағынан да балыққа құмарлығы жоқ екенін біледі. Қансонарда олар аздап аң аулап, түлкі, қасқырға анда-санда қақпан құрғаны болмаса аңшылық деудің өзі де болмас. Ал нағашы атасы кезінде барымташы болған деседі. Күйеу баласы НКВД-ның білдей бір қызметкері болған соң амалсыз қойған болу керек. ...Қара жол шұбырған ізбенен мәшинесін еппен айдап келе жатқан ол өзен жағасында отырған балықшыларды көргенде делебесі қозып, не шаруамен келе жатқанын ұмытып, ыңғайлы бір жерге әкеліп тоқтатты да отыратын орынға көз жіберді. Өзен жағасында біраз балықшының сүлбесі байқалады. Мұрат сол отырғаннан кеш батқанша отырды. Қармағышоршыған балықтар түскен сайын құмары қозып уақыттың қанша болғанын да байқамапты. Кеш қоюлана түскен шақта ғана жан-жағына қараса бағанағы қаптаған «көршілерінен» некен саяғы ғана қалған. Олардың өзі осында жатып - жастанып аулау үшін келгендер сияқты. Мұрат қармағын жинастыра «енді қайтсем екен, аудан орталығына дейін әлі біраз жер бар, мына қара жолмен түнделетіп жүре алмасым хақ» деген оймен жақын маңдағы бір шопандардың үйіне түспекші болды. Арқаның бір жақсы қасиеті түнделетіп келе жатқан жолаушыға әрдайым орын бар. Оның үстіне шопандар бір адам келсе кәдімгідей қуанып қалады. Әңгіме дүкен құрып, жаңалықтар естіп, қонағының алдына бар жылы жұмсағын қойып бір жасайды. Соны білетін Мұрат та кештетіп біреуінің үйіне баратынына онша қысылмады. Бәрін болмаса да біразын өзі танып - біліп те қалғанды. Бақандай бес жыл осы жерде аудан прокуроры болып қызмет етті емес пе?! Алыстау, болғанымен баратын жолы тегістеу осы маңдағы шопан үйіне бет алды. Кешкі малды қашарға кіргізіп, малды ауылдың у - шуы енді басыла берген шақта қымбат көлік келіп ат басын тірегенде шопан жігіт таңданып -ақ қалды. Қанша жыл қой бағып, мал соңында жүргенде талай жолаушылар келіп жата жастанып кететін. Мына көліктің де, оның ішінен шыққан жігіт ағасының да жүріс - тұрысы басқаша сияқты. Қарапайым жол киімін кисе де, бойында бір паңдық та, тектілік те жатқан сияқты. Өзінің аңтарылып тұрғанын енді байқаған жігіт қонағының алдынан шығуға асықты.

Кең қанатты киіз үйдің нақ төрінде қалың көрпенің үстінде қос жастықты жастанған ақсақал қонақ үйге кіре бере басын көтерді. Сыңайы далада болып жатқан әңгімеге кұлақ түріп жатқан сияқты. Үйге кірген жігіт екі қолын созып амандаса бергенде ақсақалдың көзі жарқ еткендей болды Мұратқа. «Шамның жарығынан болар» деп ойлады оны байқаған Мұрат. «Дегенмен, жасы келгенімен көзі отты екен, қайта бәйбішесі болса қартайыңқырап қалған сияқты» деген ой лезде жылт ете қалды. Прокуратурада істеген жиырма бір жылдың ішінде адамдардың мінез - кұлқын, іс - қимылын тез бағдарлап үйреніп қалған Мұрат сол кәсіби шеберлігіне салып, бәрін әп -сәтте бағдарлап үлгерді.

Тәрізі ақсақалдың әр қимылы үй ішіне заң боп орнаған секілді. Мұрат оны да байқады. «Шіркін осындай тәртіп біздің үйде де орнаса ғой» деп ойлады да оз ойына өзі іштей мырс етті. Қайдағы, жұмыстан шаршап келсе болды «Кешке дейін екі балаңмен - ақ шаршадым, ана қоқысты төге сал, балаларыңды далаға шығарып ойнатып кел» деген «бұйрықтан» көз жазбай келе жатқан прокурор мырза ақсақалға қызыға қарады. Дастарқанға әп -сәтте шәй де келді, қалай үлгеріп қойған, тіпті ыстық бауырсақ та үстөл үстінен орын алды.

Мұны естіген Мұрат ыстық шәйға шашалып қала жаздады. Көзі жасаураған күйі сөйлей алмай, бақырайған күйі үй иесіне қарады.

Үйге бағана өзі көрген жігіттен басқа тағы екі жігіт әйелдерімен кірді. Бәрі амандасып жайғасып болғаннан соң ақсақал басын әнтек көтеріп алды да:

Шал есінен адасты дейін десе, оған ұқсамайды. Балалары да, Мұрат та аң - таң. Тек бәйбішесі ғана бірдеңені түсінгендей орнынан тұрып келіп Мұраттың маңдайынан сүйіп, бауырына қысты.

Мұраттың дауысы жарықшақтана шықты.

Апақ - сапақта ЕНКБД-ның екі адамы үйге суыт кіріп келді. Сөйтті де әй -шәйға қарамастан:

Шал ауыр күрсініп, жаны қиналғандай ыңырсып берді. Айналасындағылар үн - түнсіз. Тәрізі балалары да бұл әңгімені бірінші рет естіп отыр.

Енді менің көзімнен жас парлады. Талықсып кеткен мен біреудің жұлқи тартқанынынан есімді жидым.

«Ұрысың» дейді. Ойпырым - ау ешкімнің ала жібін аттамаған мені ұрысың дегені қай сандырағы бұл?! Мені біреумен шатастырын тұрған шығар» деген оймен:

Қазір енді аты - жөні сол оңбағанның есімі де қалмапты. Кейін өзі сотталып кетті. Әскери трибуналы әлгі шикіл сары екеуін бірге соттады. Олардың менен басқа да адамдарға жасаған қысастығы жетіп артылады екен. «Біреуге ор қазба» деген. Бірақ өмірде жақсы адамдар да аз емес қой. Жаңағы адам менің бағыма қарай кезіккен екен. Мені не үшін, қайда апара жатқанын сұрады. Осы кезде аузымнан қан сорғалай жөнелді.

Мені сүйретіп келе жатқан жауыздың аузына су құйылғандай, жаңағы әкіреңдеудің ізі де қалмаған сыңайлы.

Мына сөздер төбемнен жәй түсіргендей болды.

Одан арғысы өң мен түстей. Топшылауымша бастық болуы керек, жаңағы маған айбат шегіп, жанымды қуырып тұрған құбыжық, елпілдей қалған. Бірақ аузы - аузына жұқпай кеше менің жылқы ұрлап, сойып, базарға апарған жерімнен ұсталғанымды жеткізіп жатыр.

Даусы құлағыма жағып бара жатса да, есеңгіреген мен әлі оның не айтып түрғанын түсіне алар емеспін.

Даусының ызғарлы естілгені сонша, жаңағы үмітім қайта үзілгендей болды. Сөйлейін десем булығып сөйлей алар емеспіп. Қолымды ербеңдетіп, басымды шайқай бердім.

Қайсы екенін білмеймін, даусы саңқ ете қалды. Селк еттім. Құрыған жерім осы болды - ау. Бұл оңбағандарға қалай дәлелдеймін, қалай ақталам. Мына бастығынан үміттеніп қалып едім, ол да сол күйесін маған жақпақ ойы бар ма?! Тірідей өлдім-ау. Мыналардың соққысынан, жапқан жаласынан сүйегіме таңба басып өлетін күн жазылған екен ғой мен бейбаққа. Бір кезде қандай күш келгенін білмеймін. «Онда сол етті әкеліп көрсетсін» дедім жан ұшыра. Бір мезет бәрі аңтарылып қалғандай болды. Соны пайдаланған мен де;

Біреуі шығып кетті. ІІІикіл сары маған ала көзімен  атардай ішіп - жеп барады. Орысшалап тағы бірдеңені айтты. Бастық оған «жә, болды» дегендей қолын көтерді. Әлгі шығып кеткелі бір жылдай уақыт өткендей болды маған. Бөлме іші тым - тырыс. Тек шикіл сары ғана қаққан қазықтай болған жерінен жөткірініп қалып еді, мен қорыққаннан орныман ыршып түстім. Аузыма қанның дәмі келіп, не жұтарымды, не түкірерімді білмей бастыққа жалтақтай қарай бердім. Уһ, бір уақытта қап көтеріп бағана кеткен «сұмырай» да келді - ау. Дүңк еткізіп жерге қоя салды. Менің жүрегім де зырқ етті. Мынау тағы не пәлесі?!

Мен қолымды қапқа салдым. Қолыма ілінген сан етті суырып алдым да:

Мұны естігенде зорға тұрған мен құлап қала жаздадым. Есі дұрыс па мынаның да? Жылқының етін қайдан көріп тұр?

Дауысым бұл жолы сенімдірек шықты ма, әлде өзінің ненің еті екеніне көзі жетті ме, айрып білуге шамам жоқ, бірақ әлгі бастық деп тұрғаным менің қолымдағы етті алды да шикі сары орысты құлақ шекеден отырғызбасы бар ма?! Менің зәре құтым қалмады. Бастық орысшалап бірдеңе деп айтып жатыр. Ана екеуінде үн жоқ. Бағанағы сестің ізі де қалмаған. Бір кезде әлгі шені үлкені маған бұрылды да «Сен үйіңе қайта бер, боссың» дегені. Өз құлағыма өзім сенбеймін. Өңім бе, түсім бе? Қалшиып тұрған:

...Мұраттың ұйқысы келер емес. Ойы сан - саққа бөлініп, әкесінің әруағының алдында іштей кешірім сұрап жатыр. Әкесі қайтыс болғаннан соң жаны қиналып, біраз өмірдің әділетсіздігін көрген ол баяғыда - ақ өліп қалған әкесіне тіл тигізген еді. Қайтыс боларының алдында әкесі Мұратты шақырып алып, қолына өзінің партия билетін ұстатып:

Он үш Түні бойы жатқыза алмай, таңертең тұрғыза алмай Жәмилә күнделікті үш ұлымен арпалысады да жатады. Міне, бүгінгі таң да сол әдетпен Жәмиләнің «тұр-тұрымен» басталды. «Тұр - тұр - дан хабар келсе, ұйқыдан маза кетер» дегендей бұл кезде үшеуі де көздерін уқалай жуынатын бөлмеге қарай тыпырлай бастайды. Содан «мен бірінші келдім ғой, кетші әрі, мен біріншімін» деген айқай - ұйқай басталады. Бірақ бүгін ондай шу жоқ сияқты, Жәмилә тың - тыңдаса, жоқ, тұрған сыңайлы. Томпиып - томпиып үстөл басына келіп отырды. «Мә менің құлыншақтарым ер жетіп қалған екен ғой, базар - базар» деп жүріп балаларымның өсіп қалғанын да байқамаппын -ай» деген ойдан Жәмиләнің ет жүрегі елжіреп, көзіне жас тығылды. Еміреніп үшеуін сүйіп - сүйіп алғысы келді де өзін - өзі тежей қойды. Өйтсе болды үшеуі де еркелеп шыға келеді, ал қазір оған уақыт жоқ. Ұлдары мектепке, өзі базарына кетулері керек. Бір күн бармай қалса сол базарына сол күнгі ырзығынан айрылады деген сөз. Міне, бақандай он үш жыл болды, үшеуін өзі жалғыз бағып - қағып келеді. Осы Қанаты туарда отбасындағы қиыншылыққа төзе алмай күйеуі төртеуінің көзін жәудіретіп тастап кете барған еді. Содан бері бір өзі осы үйдің еркегі де, әйелі де. Балтыры сыздап, басы ауырса осы үш ұлынан басқа басын сүйер ешкімі жоқ. Жәмилә өмірдің тауқыметіне де төселіп алды. Енді, кұдайға шүкір, жағдайлары да жаман емес, біреуден алда, біреуден артта дегендей балаларының қарнын аштырмай, үстерін тоздырмай өмір сүріп жатқан жәйі бар. Еркелетсе де, еміренсе де өз еркі, бірақ оларды тым босаңсыта да бермейді.

Балаларының мына қылығына мәз болып қалған Жәмилә ыңылдап жүріп іске кірісті. Бүгін шынында да балаларымен бір дастарқанда отырып, көңілдерін бір көтермекші. Қашанғы жалғыз басты болып, саяқтықтан жәбір жапа шеге бермек. Жер бетінде жалғыз қалған жетімдей жаутаң - жаутаң етіп болды ғой. Құдайға шүкір, өз қолдары өз ауыздарына жетіп, еңсесі көтеріле бастады. Бүгін баласының туған күнін ешкімдікінен де кем етпестей ғып дастарқан жасайды, сөйтіп бір көңіл жазбаса, мүмкін төркін жағымнан да біреуі болмаса біреуі келіп қалар. Бірақ төркін дейтін төркінімнен кім бар?! Әлде базарда жанында тұратын келіншектерді шақырса ма?! Несі бар, қанша уақыттан бері екі бүтін бір жарты болып өзі сияқты бір үйдің адамдарындай болып араласып кеткен жоқ па?! Қуанышта да, қайғыда да ортақтасып, бір - біріне сүйеу болып, әйтеуір бірін - бірі жоқтатпайды. «Қой, шынында да оларға бір ауыз сөз айта салайын, ертең бәрібір үлкен дауға қалармын» деген оймен біреуіне телефон шалды.

Еденді жеңіл - желпі сүртіп бола бергені сол еді, жүрек тұсы солқ ете қалды, сөйтті де атша тулап аузына сыймай дүрсілдеп қоя бергенде Жәмилә қорыққанынан жүрелей отыра кетті. Сұмдық - ай, қартая бастағаны ма, әлде қатты қимылдап қойды ба. Дегенмен жылдамырақ асықпаса болмас, «өзі сағат қанша болып қалды» деп басын көтеріп еді, алдындағы сағаттың кіші тілі зуылдап түскі 13 сағат 13 минутты көрсетіп тұр екен. Жәмилә еріксіз таң қалды. Бүгін айдың он үші, Самат он үшке толып жатыр, сағаттың тағы он үшті бір емес екі рет көрсетіп тұр, қызық екен. Ол орнынан жайлап тұрып еді, жоқ жүрек дүрсілі саябырлаған сияқты. Қырықтың қырқасына енді ғана шыққан Жәмилә өзін бір кексе әйелдердей ұстап үйренген, сыны кетпеген, өңі әлі де өзіне қаратпай қоймаса да, кейде өз - өзіне «қойшы, маған енді қылтыңдаудың жөні жоқ» деп тоқтау салатын. «Е-е өзім де жас қыздай қатты секеңдеп кеткен екенмін ғой» деп мына оқыс жағдайдан соң кәдімгідей мойынсұнғандай болды. Осы әлек оймен жүріп дастарқанын жая бастады. Есіктің қоңырауы шылдырлағанда ол үстөл үстін жайнатып қойып еді. Келген құтты бір күйеу жігіттей, қалай жасым келіп қалды десе де, әйел емес пе, әп - сәтте қабырғадағы үлкен айнаға өзінің келбетін бір көріп шықты да жылдамдата барып есікті ашты.

Одан арғысы есінде жоқ.

Қанат мектептен шыға сала үйіне құстай ұшты. Класстастарының «тоқтасайшы, бірге қайтайық» дегеніне де құлақ аспастан кете барды. Көңіл күйі ерекше көтеріңкі, қазір анасының өзі үшін арнап дайындаған мәнтісін жейді, «сыйлық та дайындап қойған шығар, арманындағы планшетті алып берсе қандай жақсы болар еді» деп қиялдап та қояды. Ол осы көңілмен жаяу өтетін жермен көшенің арғы жағына бет ала бергені де сол еді, тоқтап тұрған автобусты айнала қатты екпінмен шыға келген жеңіл көлік бұны ілеміле сүйрете жөнелді. Баланы қаңбақтай іліп алған қара «Джип» біраз жер өте бере кілт тоқтағанда сүйретіліп келе жатқан дене анадай жерге барып топ ете түсті. Соны күтіп тұрғандай мәшине де артқа қарай бір жылжыды да қайта от алып ұша жөнелді. Мұны көріп тұрғандар естерін жиып та үлгермеді мәшине бұрылысқа жете бере көзден ғайып болды. У -шу, азан - қазан, біреу баланы сүйеп жатыр, біреулер «ГАИ» шақырыңдар, «скорый» шақырыңдар» деп шуласып жатқанда «Қанат» деген жан дауыс шықты. Бұл оның соңын ала келе жатқан ағасы Саматтың жан айқайы еді. Інісінің үстіне өкіре құлаған оны жұрт ажыратпақ болғанымен, бауырының өлі денесіне жабысып қалғандай қолы қарысып қалған Самат оңайлықпен босата қоймады. Бұл кезде Жәмиләнің құрбылары да келіп жеткен болатын. Алғашқыда не болып жатқанын түсінбеген олар қанға боялып жатқан Қанатты құшақтап отырған Саматты көргенде тілдерінен айрылып қалғандай состиып қатты да қалды. Содан барып естерін жинаған олар жиналған жұрттан көмек сұрап бірі өлі, бірі шала жансар ағайынды екеуін үйге жеткізуге көмектесулерін сұрады. Есікті ашқанда Жәмилә алдымен кұрбыларын көріп құшақ жая бергені сол еді, олар ығысып араларын ашқанда біреуінің қолында талып жатқан Саматты, екіншісінің қолында қан жоса Қанаттың денесін көргенде есінен танып кескен теректей гүрс құлады. Одан арғысы есінде жоқ. Ол тұманданған көзін ашып, есін жиғанда алғаш көргені үйі толы адам, біреулер жылап жатқан сияқты, құрбысының бірі мұның басын сүйеп отыр. Не болғанын түсінбей біраз жатқан Жәмилә бір уақытта басын оқыс көтеріп алып «А-а-а» деп ышқына айқай салғанда өзегі өртеніп кетті ме дерсің. Қатты ышқынғаны сонша тіпті бүйрегі солқ етіп үзіліп кете жаздады, бір - ақ оны сезетін Жәмилә жоқ, орнынан атып тұрған бетте далбалақтай жүгіре жөнелді. Қасында отырған құрбылары зорға ұстап үлгермегенде сол екпінмен ашық тұрған балконның есігінен секіріп кетер ме еді кім білсін, абырой болғанда қарулы қолдар оны тырп еткізбеді. Ойбай мен жоқтаудың әкесі енді басталды. Бір емес «екі ұлынан бірден айрылдым» деп ойлаған Жәмиләнің іші - бауыры езіліп, жүрегі қан жылады, өзегі өртеніп, зар жылағанда отырғандардың сай сүйегін сырқыратты. Біреулер оны жынданып кетті ме деп қорқып жатыр. Көздері шарасынан шыққан оның шашы жалбырап, есі ауған адамдай жан - жағын қармап, тұяғымен жер тарпыған жылқыдай буырқанып, жұлқынып жанындағыларға ырық бермей ышқына берді. Қолын босатып алған ол өз шашын өзі жұлып, көкірегі қарс айрылып ботасынан айрылған інгендей боздап қоя бергенде жанында шыдап отыру мүмкін емес еді.

Оның жуық арада есін жинай қоймайтынына көз жеткізген жиналғандар енді өздері қам қарекет ете бастады. Алдымен полицияға, одан соң газет -телевидениеге осы оқиғаны көргендер болса хабарласуын өтінген өтініштер берілді. Бұл үлкен істің бір ғана басы болса, енді оның екінші жағы мәйітті судмедэкпертизаға беру керек пе жоқ па деген мәселе отырғандардың бәрін тығырыққа тірегендей болды. Бір жақ «керек» десе, екіншісі - «керек емес» дейді. Осындай текетірес үстіне кіріп келген жігіт ағасы әй - шәйға қарамастан әлі есін жинай алмаған Жәмиләға дүрсе қоя берсін.

Осының бәріне енді үн - түнсіз қарап отырған жұрт та, жылауын бір мезгіл қойған Жәмилә да ләм демеді. Ендігі сөздің, шынтуайтынына келгенде оның керегі де жоқ еді. Бірақ, жақсы болсын, жаман болсын әкесі деген аты бар, бір жағынан оның келуіне қуанбаса да, жеңілденіп қалды. Өйткені, экспертизаға «береміз, бермейміз бе» деген мәселені шешуге оның да ойы керек болатын. Біраз тұнжырап отырған Темірбай өзіне түскен ауыр жүктің салмағын енді түсінгендей үнжырғасы түсіп біраз отырды да:

Сонымен дене экспертизаға берілетін болды.

Қанатты жер қойнауына бергеннен бері екі ай өтсе де полиция жағынан ешқандай хабар болмады. Тым-тырыс, ең құрымаса «іс қозғалды, іздестірілуде» деген бір ауыз сөздің болмағанын қатты қапаланған Жәмилә полицияға өзі барды. Капитан шеніндегі жас жігіт мұның аты - жөнін естігенде көзі жыпылық - жыпылық етіп, орнынан бір тұрды, бір отырды. Алдындағы қағаздарын былай бір, былай бір сапырылыстырып, аударыстырып, әйтеуір бір уақытта тіл қатты - ау:

Осы кездесуден соң арада бір апта уақыт өткенде базарда тұрған жерінен Жәмиланы біреу іздеп келді. Талтаңдаған жүрісіне қарағанда дөкейлердің бірі болуы керек, әйтеуір ісіп - кепкен біреу, сөйлескенде қара көзілдірігін шешпестен сол шіренген қалпы тұрып зорға сөйледі.

Ол қалай талтаңдап келсе сол талтаңға басып кете барды. Мынаны естіген Жәмиланың төбесінен тура біреу мұздай суды құйып жібергендей болды «Мынау түсім бе, өңім бе» деп тұрғанында біреудің:

Жәмилә содан үйге келе салып ағыл - тегіл жыласын,өзінің тағдырына налып бір жыласа, баласы үшін екі жылады. «Бұл дүниеде әділеттік жоқ» деп оған тағы налыды. «Аққа Құдай жақ, жалғандыкі ақыретке кетнейді» деуші, ал бағанағы сұмырай не Құдайдан, не өкіметтен қорықпайтын кім еді сонша?! Кеудесіне нан піскен оңбағанның Алла Тағала неге басына бермейді екен, мен сияқты неге зар илетпейді екен. Алдыңа итке сүйек тастағандай лақтырып тастап кеткен ақшасы барлық ар - ұятының өтеуі деді ме екен, оңбаған» деп қыстыға әбден жылады. Дауысын шығарайын десе ана екі баласының үнжырғасы түсіп, үрпиісіп қалады. Солардың көңіліне қаяу түсіргісі келмеді. Сол жылап жатқан күйі Жәмиланың көзі ілініп кеткен екен, Қанатының, «апа - апа» деген жыламсыраған дауысынан шошып оянды. Іңір түсіп қалған екен. «Апақ - сапа күн батар шақта ұйықтауға болмайды» деуші үлкендер, сол рас екен - ау, әйтпесе Қанатжанының дауысы тірі кезіндегідей естілуші ме еді?! Жәмилә ұйқысын аша алмаған адамдай біраз есеңгіреп отырды да, жаңағы түсі есіне қайта түсіп жүрегі дүрсілдеп қоя берді. Түсінде Қанатының беті аузы қан - қан, көзі жұмулы, бірақ шешесіне қарап қолын соза «Апа, сен мені дәрігерлерге союға неге бердің, жанымды ауыртты ғой, қарашы, ішек - қарынымның бәрін алып тастады, мен енді тоңып барамын, апа. ішім боп - бос» деген дауысынан шошып оянған екен. Жәмиләның бойы түршігіп сала берді, маңдайынан бұрқ етіп шыққан суық тер мұның өзін тоңдырып жібергендей тітіркеніп сала берді. Өмірі аузына Алланы алмайтын Жәмилә «бисмиллаһи» деп қалай айтқанын да білмей қалды. Оның ұйқысы шайдай ашылды. Атар таңды көзбен атырып ол енді үйде қалса «жынды болып кетермін» деп өз - өзімен сөйлей жүре базарға қайта шығуды ұйғарды. Кешегі күн есіне түссе қаны басына шауып, жүрегі қысылатын болды. Ал сол бір түсі ауық - ауық қайталанатын болды. Оны көрген сайын «баламның аруағына обал жасадым - ау» деген ой өзін жегідей жей бастады. Ақыры түсін Раушанға айтуға бекінді, «балаңа дұға жасай бер, одан басқа не шара, - деп отырды да, қолына бір кітапты ұстатты. Құран Кәрімнен келтірілген дұғалар жинағы екен. Жәмилә амалсыз кітап беттерін аударыстырып қарай бастады. Көзі кітапта, көңілі шартарапта. Оқығансиды, бірақ ештеңе түсініп отырған жоқ. Кітапты аударыстырып отырған оның бір кезде көзіне «Иә, Раббым, Зұлымдық жасаудан және зұлымдық көруден сақтай гөр! Күндіз және түнде келетін пәле-жаладан, қиындықтардан, жаман достан, жаман көршіден сақтай гөр! Бізді сабырлылардан және шүкіршілік жасағандардан ет!» деген жолдарды оқығанда бүкіл денесінен бір жылу өткендей сезінді өзін. Содан кітапты сол күні бас алмай оқыды. Ендігі ермегі де, көңілінің хошын келтіретін де сол кітап болды, оны оқыса жаны бір рахат табатындай сезінді өзін. Мұны көрген Раушан өзі қорқа бастады. «Бекер» - ақ берген екенмін. Мынау фанатичка болып кетпесе неғылсын» деп оқтын - оқтын қарап қояды. Жоқ күннен күнге Жәмиләның өңі кіріп келе жатқан сияқты. Жұмысына да бет бұрып, қимылдай бастаған тәрізді. Раушан енді «уф» деп бір терең тыныс алды. Уақыт емші емес пе?! Жәмилә да елге қосылып, әңгімеге араласып қоятынды шығарды. Бірақ Раушан байқайды, баяғыда өзі берген кітаптардың қатары көбейген сияқты. Оның үстіне Жәмила әңгіме айтса болды «Пайғамбарымыз Мұхаммед былай деген екен» дегенді қосатынды шығарды. Оған біреулер күлді, енді біреулері құлақ түрді. Раушаннан басқа ешқайсы да жанының неден саябыр тауып, неден өңі кіргенін байқамады. Жәмиләның жан дүниесінде болып жатқан өзгерісті сезбеді. Ал Жәмила болса қолы қалт етсе болды кітап оқып, күннен күнге тілін кәлимаға келтіре бастады. Шер боп қатып қалған да көңілі жіби бастағандай тіпті жауқазын баласының өмірін қиған қанішерге де кешірім жасауды ұйғарды. Мейлі ол келсін алдына, мейлі келмесін, «жамандығы өзіне» деп Раушан айтқандай дұға оқып, жаны жәй таба бастады. «Кешірімділік - адам бойындағы ең жақсы қасиеттердің бірі. Өйткені, кешірімділік ақыл - есі бүтін, жүрегінде иманы бар, өзгелердің дұшпандығы мен жамандығына сабыр ете алатын адамдардың бойында болады. Бізге байланысты басқалардың дұшпандығы тек жамандық жүрегінен кең орын алған адамдарда ғана болады. Жамандыққа жақсылық мұсылманның ісі. Егер жамандық істегенді кешірмесек, өзгелер де бізді кешірмейді» деген дұға жолдары тура Жәмиләның өзіне арналған сияқты қабылдады. «Мен де осы сауда жолында жүріп біраз жамандыққа жол бердім емес пе, енді соның бұл өтеуі шығар. Кешірдім сол бір пақырды. Алла оның жазасын өзі бере жатар» дегенде үстінен ауыр жүк түскендей жеңілдеп, кеудесін кере бір тыныстады. Жәмилә бүгін де сол әдетінен жазбай үйіне келіп, балаларымен біраз шүйіркелесіп отырды да, қолына тағы да дұға кітабын алды, біраз беттерін ақтарып отырды, сонан соң жайлап қана жауып сөреге апарып қойды, сөйтті де киім шкафының жоғарғы бөлігіне қаттап қойған орауды еппен ашып оны жерге төседі. Тағы да бір терең тыныс алған ол жанжағына бір қарап алды да бір ерекше еппен барып маңдайын сәждеге тигізді. Бұл күн де айдың он үшінші жұлдызы еді...

Желік Хадиша поезға әрі - сәрі күйде отырды. Оның бұл көңілін шығарып салған күйеуі де байқамады. Әдетте жол жүрерде Хадиша толқып, көңілі бір орнында тұрмай бір нәрсеге алаңдай беретін. Мүмкін сондықтан да Асылжан оған онша мән бермеген болу керек. Ондай да кейде «е, мені қызғанған түрің ғой» деп әзілдеуші еді. Бұл жолы неге көңіл күйінің болмай тұрғанын білсе әзілдемек түгіл басын жұлып алар ма еді, кім білсін?! Ол көңіл күйін жасырғысы келіп вагонға кіріп кетуге асықты. Поезд жүрісін жылдамдатып дөңгелектері сарт - сүрт еткен сайын Хадишаның жүрегі де атша тулап дүрсілдеп кеудесіне симай бара жатқандай. Көңілін орнықтырайын деп қолына кітап алып еді, көзі кітапта болғанымен көңілі басқа жақта. Не оқып жатқанын, не оқымай жатқанын өзі де білмейді. Кітапты сарт етіп жапқанда оның дыбысынан өзі селк етті. «Қой шәй ішейін, мүмкін көңілім бөлінер» деп орнынан тұрды. Кұдайдың қырсыққанында жанына әңгімелесіп баратын бір жолсерік те бермепті. Купедегі екі орын бос екен де, бұл кіргенде үстіңгі орында теріс қарап жатқан ер адам ұйықтап жатыр еді, сол күйінде, әлі қозғалар емес. Шәйді де әкелді. Бірақ ернін тигізген жоқ. Әлі сол дел - сал күйі. «Қайда бара жатырмын, неге бара жатырмын, не деп бара жатырмын?». Осы бір үш сұрақ жанын жегідей жеп, еңсесін көтертер емес. Ол өзінің ыңырси күрсінгенін де байқамай қалды. Тек оқыс дыбыстан ұйықтап жатқан көршісі бір қозғалғандай болып еді Хадиша ернін жымқыра қойды. Орнына қайта жатты. Көзі жабық болғанымен көкірегі ояу. «Қайдан ғана желпілдеп бара қойып едім. Өмірі санаторийге дегенге барып көрмеген мені қай Құдай айдап, қай түлен түртіп апарды. «Сұрағанға береген» демекші әшейінде онша - мұншаға жібере қоймайтын күйеуі де бармасына қоймады. Осыған көрінген екен - ау. Желіккендермен желігіп... У-уһ, Хадиша өзегі өртенердей күрсінді. Жан - дүниесі теңізде соққан дауылдай алай - дүлей. Кәсіподақ комитеті бұларға жаз айына Бурабайға төрт жолдама бөлген екен. Үш дәрігер әріптестерінің жұлқынып шыға келгені. Төртіншісіне мұны үгіттеді. «Мен бара алмайтын шығармын. Біріншіден бөлімшеде кім қалады, оның үстіне мені күйеуімнің жіберуі де екіталай» деген күдігіне олар: «Қойшы, не болыпты жұмысты ойлап, өмірімізде мұндай «жақсылықты» бірінші рет көріп тұрғанда не болды саған жұмыс - жұмыс деп. Басшылардың өздері де келісімдерін беріп отыр ғой. Бұл кезде келушілердің саны да азаятынын өзің де білесің. Неменеге жібермейді күйеуің, бақандай төртеуіміз барамыз ғой. Әлде бізге де сенбегені ме?! Қой, көп ойланба, басты қатырмай, ертең осы мәселені шешіп кел әйтпесе бұл жолдамаға адам табылмайды дейсің бе, өзіміздің тобымызбен барамыз, «давай вперед» деп мұны қайрап - қайрап үйіне шығарып салған. Кешкісін Асылжан жұмыстан келгенде кешкі астың буы бұрқырап, танауын қытықтап тәбетін ашып жіберді. Содан ба дастарқан басына келгенде оның көңілі де көтеріңкі болып отырды. «М-м-м, бүгін бармақ жалайтындай пісіріпсің ғой, көптен бері мұндай дәмді ауқат ішпеп едім», - деп Асылжан қуақылана күлді.

Асылжанның туған күнін тойлау сонау студент шақтан басталған еді. Қоңыр күздің ең бір жылы шағында дүниеге келген Асылжанның мінезі де мамыражай, мол, жаныңа шуақ шашып тұрады. Туған күні жақындарда Хадиша оны «бабье летоның» кезі келе жатыр, дайындалайық деп бір қағытып қоятын онысы Асылжанның мінезінің кейде тым жұм - сақтығына меңзейді. Сол дәстүр оқуды бітіріп келгеннен кейін де айнымастан жалғасты, оның үстіне курстастарының біразы да осы қалаға жолдамамен жұмысқа жіберілді, енді бір екеуі отбасылы болып тіпті көрші де болып шықты. Неге екенін білмейді, сол күні жолдастарының бірінің келіншегі «немене сенің күйеуіннің туған күнінде біз ғана іше береміз бе, сен неге алмайсың, давай, кыңқылдама бір рет те болса аласың» деп, «мұны ішіп көрмеген едім» дегеніне қарамастан аузына кұйғандай болып «Столичныйдың» бір стақанын зорлап тұрып ішкізді. Содан кетті. «Бір стақан кеткен жерге екіншісі кетеді, менің тілегіме сен неге алмайсың» деген бұлданулар көбейіп Хадиша бірінші рет үш - төрт кезекті қалай алып қойғанын өзі де білмей қалды. Көзі бұлдырап, күле береді, күле береді. «Мас болып қалды бұл, енді ішкізбеңдер» деген Асылжанның дауысы талып жететін сияқты. Одан арғысын білмейді. Түннің бір уағында оянып кетсе бауырында кішкентай қызы пысылдап ұйықтап жатыр, үй іші тым - тырыс. Алғашқыда Хадиша не болғанын түсінбей біраз жатты. Ауызғы бөлмеге кухняның шамы жарқырап түсіп тұр. Бір сыбдыр шығатын сияқты. Жанын сипаласа Асылжан жоқ. Келіншектің есіне бәрі енді түсейін деді. «Масқара, мас болып ұйықтап қалғаннан сау ма, қонақтары қайда, Асылжан қайда?!» Ол енді орнынан ептеп тұрып сол жалаң аяқ күйі ас үйге қарай беттеді. Оу, мына шыққыр көзі нені көріп тұр, өңі ме, түсі ме, әлде әлі мас па?! Асылжан кұрбысы әрі көршісі Маралды тоңазытқышқа сүйеп қойып, үстіне төніп ап майысып тұрып сүйісіп тұр. Бұл дыбысының қалай шығып кеткенін өзі де білмей сілейіп тұрды да қалды. Ана екеуі де селк етті. Мұны көре сала Марал: «ұялған тек тұрмайдының» керін келтіріп: «сен жатып қалған соң мына ыдыстарды жуып тастайын деп ем» деп ақталған сыңай таныта беріп еді, Хадиша жалт бұрылып бөлмеге қарай жүгірді. Залда тұрған диванның үстіне жалп етіп отыра бергені сол еді, қайта ыршып түсті. Біреу жатыр. Хадиша біле қойды, Маралдың күйеуі, байғұс арақты көтере алмайды да, бәрінен бұрын сол барған үйінде ұйықтап қалады, амалсыз Марал да қалатын оның жанында. Басы шыңылдап кетті. Мен маспын ба әлде түс көріп тұр ма? Жо-жоқ, бәрін анық көрді. Көріп қойғанына өзі қысылғандай орнынан тұрып бірдеңе айтайын десе жағы қарысып қалғандай. Сол кезде ана екеуі де «есін жинаған» болу керек,залдың шамын жағып мұның жанына келіп бірдеңе дей беріп еді, Хадиша кенеттен атылған тығындай орнынан көз ілеспес жылдамдықпен тұра сала Маралдың жағынан тартып - тартып жібергені. Мұны күтпеген болу керек ол ұшып түсті. Асылжан болса жалма -жан оны көтеріп жатыр. Мұны көрген Хадишаның қаны басына шапты. Үстөл үстінде тұрған бір ыдысты ала сала Асылжанға сілтесін. Абырой болғанда оған тимей, қабырғаға барып парша - парша сынған ыдыстың дыбысынан Ізбасар да оянды. «Не болып жатыр, ей, соғыс па, ә, сендер екенсіңдер ғой» дейді жайбарақат. «Тұр, қайтамыз үйге, немене жатырсың омалып, болды, тұр» деп әйелі оны жұлқылай бастап еді. «Қойшы, ей, бір жүз грамм ішейік те, немене асығасың» дейді ойында дәнеңе жоқ байғұс. «Қой, Ізбасар, кеш болды. Шаршадық ұйықтайық» деген Асылжанның сөзі есін жиғызды ма үн -түнсіз киіне бастады. Олар кетіп есік жабылғаны сол еді, Хадиша Асылжанға қайта атылды. Үлкен тостаған көздері шарасынан шығып кеткендей, жаңа аналар тұрғанда өзін-өзі қалай ұстап тұрғанын білмейді, енді тап есінен айрылған адамдай, не істеп, не қойғанын өзі де білмейтін сияқты. Осыны күтіп тұрған Асылжан да қорғанайын деді ме, әлде оның да ашуы келді ме, Хадишаны итеріп қалмасы бар ма. Ұшып түскен Хадишаның басы қабырғаға барып соғылсын, есеңгіреп қалған әйеліне Асылжан мойнын бұрып қарамады да ішкі бөлмеге кірді де кетті. Хадиша сол жатқаннан таңертеңге дейін жатты. Ұйықтап қалды ма, әлде есінен танып жатыр ма онымен Асылжанның ісі де болған жоқ. Хадишаның аяғы екінші баласына ауыр еді. Сол ашудың ізімен таңертеңмен тұрды да таныс дәрігеріне барып жасанды түсікпен алдырды да тастады. Содан сөйлеспеген күйі біршама жүрген олар, үйіне ата - енесі келе қалса түк білдірместен қарсы алып, шығарып салады. Бірақ енесі бір гәптің барын дегенмен байқап қалса керек, бір келгенде мұны ас бөлмеге шақырып алды да есікті қымтап жапты. «Отыр» деді иегімен орындықты нұсқап. «Өтірік айтамын деп ойлама, қазір маған бар шындықты айтасың» деді мұны бұлтартпайтындай зілмен. «Не мен байқамай жүр деймісің, не болды, маған бәрін айтасың» деуі мұң екен көптен іш - құса болып жүрген Хадиша солқылдап жылап жіберді. Әбден ішінде жиналып қатып қаған екен, еңкілдеп тұрып жылады, енді қайтсін, кімге, қалай айтарын білмей, ақымақтық ашумен барып баласын да алдыртып тастаған оның жан күйзелісі оңай емес еді. Енесі де біраз шерін тарқатсын дегендей үнсіз отыр, бір кезде «жетер енді, сүрт көз жасыңды, сөйт те маған бәрін айт» деп алдымен дайындап отырған валидолын ішкізді. Хадиша бүкпестен бәрін айтып, тіпті баласын алдыртып тастағанына дейін жасырмады. Енесінің еңсесі түсіп кеткендей, Хадиша ернін тістей қойды, бірақ кеш еді, айтылған сөз атылған оқ. Орнынан жәйлап тұрған енесі: «Жә, болды, жақсылап шәйіңді дайындап әкелерсің» деді де шығып кетті. Мұнысын түсінбеген келіні аң - таң, бірақ айтқанын орындауға кірісті. Шәй әбзелдерін көтеріп бөлмеге кіргенде көргені - Асылжанның мойны салбырап тізесіне дейін түсіп кетіпті, енесі мен атасы үн түнсіз. Келінінің келгенін пайдаланып атасы: «Жарайды, болар іс болған екен, қымызды кім ішпейді» деп ойынға айналдырғысы келіп еді, әйелі ала көзімен бір қарағанда жым болды. «Аш құлақтан тиыш құлақ» өзі де сөз естіп қалмай тұрғанында дер кезінде үнін өшіргені дұрыс болар. Өйткені, бұл да жас кезінде талай құқайларды көрсетіп, әйелінің көз жасын көл қылмап па еді?! «Үндемеген үйдей пәледен кұтылады» демекші, шал аузын дер кезінде жаба қойды. Енесінің салиқалдығы мен ақылдығына сонда келіні тәнті болып еді. Үй ішінде жарастық қайта орнады, бірақ сызат түскен көңіл бірден жіби қоймап еді. Асылжан кешірім сұрай тұрып, «мамама бәрін бекер айтқансың» деді. Онысы ренжігені ме, табалағаны ма, ол жағына Хадиша ойланбады, үндемеді де. Бірақ жасанды түсік жасатқанының тауқыметін біраз тартты. Араға үш - төрт жыл салып қана әупірімдеп бала көтерді. Енді міне сол азғындық жолға өзі түскендей. Бәрі сол санаторийден басталды. Демалыс орнына келген күні - ақ асханада бұларды екі екіден бөліп жібергені. Бірге отыруға орын жоқ екен. Ауыса қояйық деп еді, біреуі үлкен ақсақалды ата екен де, екіншісі Хадишадан жасырақ жігіт екен. Кұрбыларының да жағдайы соған ұқсас болып шықты сонымен бұлар үлкен кісілерді мазалауды жөнсіз көріп, орындарын ауыстырмай қала берді. Он күн де тез өте шықты. Дастархан басындағы жігіт көркіне ақылы сай, тілге шешен, оқығаны көп ділмар жігіт екен. Әңгіме айтса жанындағыларын аузына қаратады, домбыра тартып, әнді де бір адамдай - ақ айтады. Айтып айтпай не керек, бір сырлы, сегіз қырлы. Алматы жақтан келіпті. Енді төрт құрбы және Асқар бесеуі үнемі бірге жүретін болды. Оның еш әбестігі де жоқ сияқты. Төрт келіншек, бір жігіт. Бірақ қайтар күні Асқар неге екені белгісіз Хадишаның жанынан айналсоқтап шықпай қойды. Бір кезде ебін тауып, қолына бір жапырақ қағаз ұстатты. Оның не екенін білмесе де алақанын өртеп бара жатқандай ыңғайсыз күйге түскен Хадиша қағазды қалтасына тоғытты да жіберді. Пәленің бәрі содан басталды - ау. Асқар бұған көңілін білдіріпті. Отбасының бар екенін де жасырмаған. Осыдан кейін хабарласуды өтінген. Хадиша оған жауап бермеді. Бірақ қоштасу кезінде бұрынғы ашық жарқындығынан екеуі де айрылып қалғандай. Қасындағы құрбылары телефон номерлерімен алмасып, «Алматыға бара қалса кездесіп қалармыз» деп қояды. Үндемей тұрған Хадиша ғана. Жұмысқа шыққан алғашқы күні - ақ ол телефон соқты. Өзі бермесе де кұрбыларынан алатынын білген, сондықтан таңданбады. Алғашқыда батылсыздау сөйлесетін Асқар бара - бара телефон соғу күнделікті әдетке айналды. Алғашқыда реніш те білдірді, салқын қабақ та танытты. Бірақ «тамшы тас жарады» дегендей енді Хадиша да әзіліне әзілмен жауап беріп, жылы сөйлесуді шығарды. Арасында отбасының бар екенін, жасының кіші екенін де есіне салып қояды. Бірақ.., бірақ. Күндердің күнінде енді өзі де телефонына ауық - ауық қарап қоятынды шығарды, дауысын естісе жүрегі қағатын болды. Оның соңы екеуінің Алматыда кездесуіне әкеліп тіреді. Хадиша сол шақырумен кетіп бара жатыр. Сонда оқитын қызын сылтауратып күйеуіне өтірік айтып шыққан беті. Бірақ жаны жәй табар емес. Көңіл күпті, іші алай - дүлей, қорқыныш та жоқ емес. «Орта жолдан түсіп қап, кейін қайтсам қайтеді» деп те оқталды. «Мен не істеп келемін осы, есің дұрыс па, Хадиша, сені қай түлен түртті» дейді ішкі түйсігі. «Жоқ, сен әшейін барып жолығасың да, бәріне нүкте қойып қайтасың» дейді екінші ойы. «Ал сезімге беріліп, ала жіптен аттап кетсең қайтеді? Мүмкін емес, мен жас емеспін ғой желігетін». Қырыққа келгенде еркек қылық шығарар деуші еді, менікі не бұл, желік пе, әлде...» Сол «әлдеге» өзінің аузы да барар емес, көңіл тізгінін де бос жіберуге қорқады. Қызы бой жетіп, ұлы ер жетіп отырғанда бұнысы несі?! Орыстар «любви все возрасты покорны» деп осындай желіккендерді ақтау үшін шығарған шығар. Махаббат дейтіндей өліп - өшіп, күйіп - жанып бара жатақан да ештеңесі жоқ сияқты. Бірақ бір тылсым күш әйтеуір соған қарай тартады да тұрады. Өз ойымен өзі арпалысып келген ол тұрып жиналғысы келді. Келесі аялдамадан түсіп қалуға белін бекем буғандай. Бірақ бір сол құдыретті күш оны алға итермелеп тұрғандай, орнынан қозғалмады. Қозғалғысы да келмейтін сияқты. Сол күпті қалпы ол Алматыға да келіп жетті...

Немере Сағираштың қаққан қазықтай сілейіп отырғанына біраз уақыт болды. Құдды бір қатып қалған тас мүсін сияқты.

Сағираш күйеуінен ерте айрылды. Қолындағы шиеттей екі ұлымен қалғанда «енді қайтып өмір сүремін, мына екеуін қалай жеткіземін, жесір қатын, жетім бала атанып енді кімге керек болар екенбіз» деп зар илегенде маңайындағының бәрінің сай сүйегін сырқыратып еді. Бірақ уақыт емші емес пе. Келе - келе Сағираштың жан жарасы бірте - бірте жазылып, екі ұлы бар қызығына айналды. Енді біреумен бас қосып, қайта түтін түтету ой тұрмақ санасына да келмеді, бар қызығы осы екеуі болды. Бейбақтың ендігі арманы балаларына білім беріп, азамат етіп өсірумен бірге алдымен немере сүюді армандады. Құрбылары «немене сонша әже болуға құмарсың, қартайып тұрған жоқсың ғой, аз да болса өмірдің қызығын көрмейсің бе» дегенде: «Қойыңдаршы, өмірдің қызығы бала емес пе, немере балаңнан да тәтті дейді ғой» деп бұл да өзеурейтін.

«Ұрыстың басы боқ жеместен басталды» демекші, алғашқы кикілжін  үлкен келінімен немере үшін басталып еді. Бір күні шәй үстінде келіні:

Сағираш тағы ұлына қарады. Жанарында «сен бірдеңе десеңші мынаған» деген сыңай бар.

Сағи бұны басын көтерместен айтты. Сағираштың тілі байланды. Ләм деместен өз бөлмесіне кірді де, кешке дейін шықпады. «Неғып жатырсың, тамақ іш, не болмаса ауырып қалмады ма деп бәйек қаққан да ешкім де болмады. Тіпті немересінің де үні естілмеді. « Қой, - деді өзіне - өзі Сағираш, «бет жыртыспай тұрғанда, баламнан мүлдем айрылмай тұрғанымда бұларды бөлек шығарайын. Мына түрімізбен алыстан сыйласқанымыз дұрыс болар. Келіннің мына түрі жаман. Ертең баламмен де араластырмай жүрер, бөлек шықса шықсын» деді күбірлеп. Бірақ тынысы тарылып, кеудесіне өксік тығылып, ет бауыры езіліп кеткендей болды. Сел соққан балықтай меңзең қалпы орнынан тұрып бөлмесінен шықты. Балалардың жатын бөлмесінен дауыстары шығады. Аракідік күлкілері де естіледі. Сағираш ас бөлмеге беттеді. Беті жабылған бір табақты көріп «е-е-е, маған құйған атаулары болды ғой» деді өз - өзінен мырс етті. Қай қайдағы сөз келеді екен ойына. Түні бойы дөңбекшіп, көз ілмей шыққан Сағираш енді балаларының тұруын күтті. Бүгін демалыс. Әдетте олар «бір демалыс қой, ұйқымызды қандырайықшы» деп түске дейін жататын. Сағираш болса ондайда немересі екеуі таңғы астарын асықпай ішіп болып, таңғы ауамен далада қыдырыстан келіп, оларға тамақтарын дайындайтын. Бүгін ол әдет жоқ. Жанында тіпті немересі де жоқ. Беске келіп қалған Аманат бүгін бірінші рет мұның қойнына жатпады. Сағираш енді аңдысын аңдыды. Тұрғасын олар не дейді екен? Әңгімені өзі бастаса ма, әлде... Алдымен керіліп келіні шықты. Шашы ұйпа - тұйпа ол дастархан басында отырған енесін байқамағандай жуынатын бөлмеге өтті. Артынша ұлы да көрінді. Ол да ұры мысықтай баспалап өте шықты. «Белгілі болды әуселері» деп ойлады Сағираш. Енді түсінікті, қазір бір «жаңалықты» еститіні сөзсіз. Келіні үн - түнсіз жүріп шәй қамына кірісті. Немерелері жақтан дыбыс жоқ, тым - тырыс. Ойпырым - ай Аманат мұнша уақыт ұйықтамаушы еді ғой, қалай ғана шыдап жатыр екен?! Сағираш ұрлана олар шығатын жаққа ауық -ауық қарап қояды. Таңғы ас біреудің жаназасында отырғандай тым - тырыс тыныштықпен өтті. Бала басын көтермейді, келін «сен тимесең, мен тимен» дейтін сыңайлы. Бірақ жүзінде «кімнің сөзі өтімді екен» деген нышан бар. Сағираш бір кесе шәйін ішті де кесесін әрі сырғытып қойды. Келін бұрынғыдай «ішпейсіз бе» демек түгіл мойнын бұрған да жоқ. «Иә, бардың әуселері белгілі болды, не болса да өзі бастасын деген саясатты ұстаған болды ғой» деп әңгімені өзі бастауды жөн көрді. Баласына тағы бір қарап еді, сол басын тұқыртқан күйі отыр.

«Е-е, бала шағасымен қыдырып қайтайын деген ғой, расында бір үйде томсырайып отыра бергенше сейіліп келгендері де дұрыс шығар» деп ауыз бөлмеге шықты. Ол жерге де сыймады. Қайтып айналып өз бөлмесіне келді. Кіші ұл достарымен «табиғат аясында демалып келеміз» деп кеткеніне екі -үш күн болып еді, «ендігі келіп те қалар, тамағын дайындап қоя салайын» деп ас бөлмеге кірді. Бағанағы таңғы ішілген тамақ сол күйі жиылмапты. Күйбің - күйбің тірлікпен жүріп Сағираш кештің қалай батқанын да білмей қалды. Не үлкен ұл жоқ бала - шағасымен, не кіші ұлдан хабар жоқ. Сағираш енді үйге сыймайын деді. Ақырын немерелері жататын бөлменің есігін ашты. Одан ұлының бөлмесіне ақырын бас сұқты. Екі бөлме де апыр -топыр. «Сұмдық-ай, мыналар көшіп кеткеннен сау ма?» Сағираштың жүрегі зырқ етіп отыра кетті. Кештетіп келген баласы мен келіні оны сол күйінде өз бөлмелерінен тапты.

Сол өзінің де басында барын Сағираш енді сезгендей. Іші удай ашып, жүрегі езіліп кеткендей болды. Енді жылайын десе көз жасы да таусылып қалғандай. Ойы он саққа жүгірді. Баласы осы келінге үйленер кезде «балам, білмейтін жердің, білмейтін елдің қызы екен. Осы жақын маңнан білетін жерден алсақ қалай, ананың қызы, мынаның қызы бар деп келе жатыр еді;

Бөлек шығып балалары тынды. Анда - санда келіп тұрған болады. Аманаты да баяғы немере емес сияқты, бөлектеу, томсырайып онша жуи қоймайды. Тіпті қалып қойған бір заттарын көрсе «мынау біздікі» дейтін болыпты. Бейбақ ана оған да көнді. «Қуырдақтың көкесін, түйе сойғанда көресің» депті баяғыда біреу. Уақыт емші. Үлкен ұл мен кесапат келіннің мінезінен енді өз - өзіне келе бергенде жарты жылдан кейін екінші ұл үйленді. «Ақ түйенің қарны жарылып» Сағираш бар жинағанын шашып той беріп, құда шақырды, жоралғысының бәрін жасады. Обалы не керек, үлкен баласы мен келіні де шама -шарқынса көмектесті, бір үй болып құдаларына есіктерін көрсетіп жатыр. «Жесір қатын, жетім ұл ататпаймын» деп әйтеуір жолынан қалмайын деп барын салды. Ендігі жерде кіші баласы мен келінінің тілеуін тілеп, бір немерелі болуын асыға күтті. Келін бостау, байқайды, шаруаға онша ыңғайы да жоқ сияқты. Көп жөн - жосықты да біле бермейді екен. «Мейлі, әлі жас қой, үйренер, өмірдің өзі үйретер» деп біраз нәрсеге көз жұма қарады. Оның үстіне үлкен келіні де келіп - кетіп жүргенінде әр нәрсені үйретіп, айтып жататынын да құлағы шалып қалады. Сағираш оған да мәз. Үлкен келінінің ақылы кіріп қалған екен деп оған бұл риза. Бірақ бірде келгенінде келіні:

Сөз сонымен бітті. Аманат пен Дәуренді алдарына салып олар кетті. Екінші келінінің аяғы ауыр болғаннан бастап Сағираштың да мазасы кетті. Әлсіз келіні баланы ауыр көтерді. Қайта - қайта дәрігерлерге көрініп, ішпеген дәрісі, алмаған емі қалмады. Сөйтіп ол туғанша келініне өзі келін болды. Оны көрмей отырған кұрбылары бар ма?! Табаламаса да ара кідік бірдеңелерді айтып қояды. Сонда да Сағираш дес бермейді. Іштей мойындаса да ауыздарын жауып тастайды. Бірде тіпті қатты кетті. Бір кұрбысына «өз келініңді жөндеп ал» деп еді, артынша аралары суыды да кетті. Қызыл шақалақты үйге әкелгеннен бастап Сағираш дүниенің барлығын ұмытты. Нәрестенің асты - үстіне түсіп бәйек болды да қалды. Өзі білгендерін жасап, одан қалды үлкен абысынының айтқанына құлақ түріп, әйтеуір нәрестеге ет жинатты, ширықтырды. Оның аяғы мен тілі шыға бастағанда тіпті оны өз балаларынан да қызғанатын болды. Түнде қойнына алып жатады, қыдырса бірге алып жүреді. Аналар жақындап қалса болды, қызғыштай қорып қолдарынан жұлып алатынды шығарды. Өзінің онысынан анда - санда үркіп те қалады. «Осы баланы тым жақсы көріп кеттім, тфэ -тфэ, Алла тағалам, көпсінбей аман қыла көр» деп тәубәсіне де келіп қояды. Түн ортасында немересінің қызуы көтеріліп жатқанын көріп Сағираштың төбе шашы тік тұрды. Жалма - жан компресс қойып бәйек болды да қалды. Балаларын оятпады. Түнімен көз ілмей шыққан ол таңертең келіні мен баласына Жазираның ауырып шыққанын айтып еді, келіні «скорый шақырайық» деді. «Қоя тұр, бақылап көрейік, суықтап қалған шығар, одан да аптекадан дәрі - дәрмек әкеліңдер, өзім көрейін. Дәрігер шақыртсаңдар қазір жаз уақыты, бірден ауруханаға алып кетіп жүрер» дегеніне қарамастан келіні телефонға жүгірді. Аузын ашып үлгергенше жедел жәрдем шақыртқан келіні баланы енесінің қолынан жұлып алып, «әкеңіз сіз балаға қарай алмайсыз» демесі бар ма. «Не дейсің, жаным - ау, қарай алмағаны несі, бала болғаннан соң ауырмай тұрмайды ғой». Сағираштың дауысы сенімсіз шықты. Сөйткенше болған жоқ, бажылдап жедел жәрдем де келді. Шақырылмай-ақ тұрған екен. Келіні баланы кұшақтаған күйі алдарынан шықты. Келген фельдшер екен, баланы олай - бұлай бір қарады да «мына бала гастрит» қой демесі бар ма? О, тоба, о заманда бұл заман тоғыз айлық баланың гастрит болғанын кім көріпті.

Фельдшер Сағираштың не деп жатқанына пысқырған да жоқ. «Әкеліңіз баланы, - деді келінге қарап, қазір димедрол мен аналгин салам, сосын ауруханаға жатқызыңыз» деп дәрі - дәрмектерін дайындай бастады.

Сонымен не керек келін баланы ауруханаға алды да кетті. Үйде жалғыз қалған ол орнынан бір тұрды, бір отырды. Жүрегі езілердей болып қапаланған екі қолын бір жерге сиғыза алмай «үһлей» береді. Енді бар тапқаны ас бөлмеге келіп, барлық ыдыстарды қайта жуып шықты. Келінінің ыдыс жуғанын да онша жақтыра бермейтін енді, мына істен бір басу тапқандай, көңілі аз да болса жайланайын деді. Осыдан өз - өзіне келген ол, келінінің артынан барып тұрмаса да, оның үстіне «керегі жоқ, мамам күнделікті келіп, тамақ әкеліп тұр» деп баласынан айтып жіберсе де тамағын пісіріп беріп жібереді. Сөйтсе де баланың жағдайын білмей отыра беруге дәті шыдамады. Келініне телефон соқты, хал - жағдайларын сұрастырып, не ем беріп жатқанын білгісі келді.

Мұны естігенде Сағираштың қаны басына шапты. Келіні жанында тұрғанда түтіп жібере ме еді, кім білсін, әттең аяғы жетпей қалды.

Арада бір айдай өткен шамада кешкілік асты ішіп болғаны да сол еді келіні:

Сағираштың сөйлеуге шамасы келмеді. «Мен шештім, мен ойландым» дейді. Бұл ұлының да дәрменсіз болған - ау. Түні бойы көз ілместен аһылеп - уһілеп ертеңгісін тұрғанда балаларының жүктерін жинап жатқанын көрген оның жүрек тұсынан біреу пышақ сұғып алғандай, шатқаяқтап құлап бара жатты.

Айғанымның бойына бала біткеннен - ақ Жұмағалидың дегбірі қашып, мазасы кетті. Өйтпеске не шара?! Ауыл сыртындағы қорымның ішіндегі сегіз төмпешік Айғаным мен Жұмағалидың кіндігінен шыққан сегіз перзенттікі. Шекесі торсықтай ұлды да, уыздай қызды да егізімен де дүниеге әкелген Айғанымның қуанышы да, қызығы да ұзаққа бармайды. Дүние есігін аша сала бір сәтте - ақ көз жұмып кете береді - ақ. Кінәраты неден екенін ешкім түсініп болмайды. Тіл - көз тиді десе оған ұқсамайды. Сәбилерді жалмап жатқан шешек ауруы дейін десе, оған да қисыны келмейтін сияқты. Осының бәрін көтеру оңай ма, Айғаным да жүдеп - жадап бітті. Оның үстіне қайын жұртының пыш - пыш сөзі де жанына батып барады. «Ойбай, не дейсің, Айғаным күнәһәр екен. Сондықтан да балалары тұрмайды екен» деген сөздерді естіп қалып жүр. Күнәсі неде екенін өзге түгілі өзі де білмейді. Су әкеліп киіз үйдің сыртына шелектерін қоя бергені сол - ақ еді атасының «Бәйбіше, сенің не ойың бар, мына келін бізге бір шақалақты сүйгізе ме, әлде өзі жалғыз баламыз осылай қу бас болып жүре бере ме, бір нәрсені ойластырсақ қайтеді» дегенін естігенде төбесінен жәй түскендей болды. Одан әрі сөздерін тыңдамай - ақ қояйын деген оймен кетіп қалмақшы болып еді, аяғына тас байлап қойғандай орнынан қозғала алар емес. Өзі де тас болып қатып қалғандай. Бір кезде енесінің «Қайтейін, оны ойламай жүр дейсің бе, бишара келіннің өзіне де оңай тиіп жүр дейсің бе, әлде?! Оның не кінәсі бар, сегіз құрсақ көтеру оңай дейсің бе, шал - ау. Әліптің артын бағайық. Жас қой әлі. Сонда не ғыл дейсің маған» деп таусыла сөйлегенін естігенде көкірегі қарс айрылып, дыбысының қалай шығып кеткенін өзі де білмей қалды. Үйден сүріне - қабына жүгіре шыққан енесі есінен танып жатқан келінін көргенде көзі шарасынан шықты.

Айғаным тұрайын деп еді, енесі шыр ете қалды.

Айғаным басын көтермек болып еді, қозғала алмады. Денесін басқан зіл тастан да ауыр сияқты, өксіп - өксіп жылағысы келіп еді енесінен ұялды.

Ертесіне Жұмағали атты арбаға жекті де, Айғанымды қалың төселген көрпенің үстіне еппен отырғызды. Оны көріп тұрған әке - шешесінде ұн жоқ. Кінәлі адамдардай дыбыстары шығар емес. Әшейінде болса Қартабай ақсақал: О, енеңді ұрайын, қатын жандысын қарашы, - деп бір түйреп қалушы еді. Кешегіден соң мысықтай болып қалған сияқты. Оның үстіне келінінің тағы да аяғы ауыр екенін естіген соң түнімен тәубәсіне келіп, Алладан бір амандық сұрап, осы перзентін көрсете беруін тілеп шыққан еді. Енді қайтсін, өзі де алты құрсақтан көргені жалғыз Жұмағали болған соң бойын күмән мен қорқыныштың билегені қашан. Жалғыз тұяқтан тұқым қалмай ма деген ой жанын жегідей жеп барады. Әйтседе, Айғанымға басқа тағар кінәсі жоқ. Үріп ауызға салғандай келіні босағаны аттаған тоғыз жылдың ішінде кесе көлденең өткен емес, шаруасына мығым, артық сөзі жоқ. Жұмағали десе ішкен асын жерге қояды. Бір айыбы сол - баласы тұрақтамайды. Кеше Сұлукүлдің айтқанын ести сала Құдайдың таңы атқанша дегбір таппады. Жұмағалиға тездетіп көрші ауылдағы көріпкелге апарып келуін қадағалап айтып еді. Енді, арбаның да жегілуі содан болатын. Айғаным мен Жұмағалиды көріпкел шынымен де күтіп отыр екен. Өзі алдарынан шығып қарсы алды. Мұндай құрмет әркімге жасала бермейтінін жұрттың көпшілігі біледі.

Көріпкел дұғасын оқып, батасын бергенде ет пісірім уақыт өткен еді.

Жол бойы Айғаным үнсіз көз жасын сүртумен болды.

Үйге келе сала Жұмағали анасынан мойнына бұршақ оралған орамал тігіп беруін өтінді. Мұңдайды бұрын соңды естіген Салиқа да сөзге келместен ұлының тілегін орындады. Жұмағали үшін Құдайдың қияметі еңді басталды. Мойындағы орамал терге малыңды, суға да салыңды, термен сасып, биттеді де. Жұмағали сонда да шыдады. Елдің ортасында жүруден. Айғанымның жанында жатудан қалды. Оның бұл күйін көрген анасының да, Айғанымның да жанына батты. Қартабай ақсақал болса не де болса іштен тынуда. Айғанымның босанар уақыты арқаның ақпандағы шыңылтыр аязына келді. Босанатын күні жақындады дегенде Жұмағали атты ерттеп Айғанымды жылы киіндіріп, екі кештің арасында ата - бабалары жатқан зиратқа қарай беттеді. Зиратқа жете бере тізерлей отыра қалып, көзін жұмып іштей дүғасын оқып, Айғанымға қарамастан ауылға тартты. Ол кеткен соң Айғаным біраз жүрегінің аптығын басып, атты жақын маңдағы бір шидің түбіне байлады да, білетін дүғасын оқып зираттың ішіне кірді. Бейіттің іші тас қараңғы болмаса да, азынап, бойына қорқыныш ұялатты. Арқасын төсей аяқ жақты ала келіп отыра қалды, тағы да білетін дұғасын іштей қайталай бойындағы қорқынышты басып, көзін қараңғылыққа үйрете бастады. Қыстың қою қараңғылығы ерте түсіп, көз байлағандай ештеңе көрінер емес. Айғаным өз жүрегінің дүрсілін естігендей. Бойын қорқыныш пен үрей билесе де, өзін - өзі жұбатып қояды. Бір кезде әкесінің айтқаны түсті. «Адамның пиғылы барған сайын бұзылып бара жатқан мына заманда зиратта жатқан өліктен емес, тіріден қорқу керек. Кейде пананы да, көмекті де қайта зираттан табасың» дегені рас екен ғой деп әр нәрсені есіне түсіріп отырып, көзінің қалай ілініп кеткенін де байқамады. Түс көріпті. Түсінде екі иығына бір ақ, бір көк көгершін келіп қонған екен. Қолын созып ақ көгершінді ала бергені сол еді оның ұша жөнелгені. Айғаным қолын енді көк көгершінге созды. Ұшып кетпесе екен деп ақырын ғана көк көгершінді сауырынан сипап еді, құс ұшатындай сыңай танытпады. Батылданған келіншек құсты шап берді. Құс онда да ұшар емес. Қайта мұның бауырына тығылғысы келгендей басын Айғанымның көкірегіне тіреп, мұның төсін аймалағандай болып жабыса түскен сыңайлы. Келіншек жалма - жан көкірегін ашып жіберіп еді, көгершін төсін иіскелеп емгісі келгендей тұмсығын тықпалай түсті. «Балапаным менің» деген өз даусынан өзі шошып оянған Айғаным арайлап атқан таңның шапағына таңдана қарады. Көкірегін кере дем алып, үстіндегі ауыр тонды сыпырып тастап, отыра қалып білетін дүғасын қайта оқи бастады. Түні бойы отырса да еш жері тоңбапты да, мұздамапты да. Қайта төсінің тұсы жып - жылы, шынымен көгершінді емізгендей. Бетін сипап, зираттан шықса түнде байлаған аты да сол жерде тебіндеп тұр. Айғаным атының саурынан сипап, мойнынан құшақтады. Бойын бір жеңілдік билеп, көңілі тасыды. Атқа отырмады, жетекке алып, омбы қарды шықырлата ауылға қарай беттеді. Алдынан Жұмағали да құстай ұшып  келеді екен. Жүзі бал - бұл жанған келіншегін көргенде оны бірдеңе соғып кетті ме деп қалған ол Айғанымға қарағыштай береді. Айғаным болса көгершінді емізгендей әсерден арыла алмай өзімен - өзі болып келе жатыр еді.

Салиқа мен Қартабайдың да жандары шығар шықпас болып отыр екен. Аман-есен келген келіндерін көргеңде естері шығып кетті. Оны қайда отырғызарын білмей састы. Атасының шай қамын жасауға өзі жүгіргенде Айғанымды күлкісі қысты. Екеуінің мына түрін көргенде өткен жолғы өкпенің ізі де қалмағандай.

Қарт көріпкел екеуін бұл жолы шарт жүгініп отырып қарсы алды. Екі көзі тарс жұмулы. Бұларды байқамайтын сияқты. Бірақ жүзінен нұр құйып тұрғандай ма қалай?! Бір уақытта барып қолын жайды. Айғаным мен Жұмағали да сөйтті. Қарт бетін сипап болды да көзін ашып, Айғанымға бұрылып:

Айғаным көрген түсін айна қатесіз түгін қалдырмай айтып берді. Көрген - білгенін ата - енесіне де, Жұмағалиға да айтпаған ол енді бар үміті мен тілегі осы кісіде дегендей барын жайып салды. Қартта үн жоқ. Айғаным дегбірсіздене бастады.

Айғанымның толғағы ащы болды. Сұлукүл апасы да, өзі де әбден терге малынды. Тістеніп айқайламай, дыбысын шығарар емес. Айқайласаңшы, жеңілдірек болады, - деген Салиқаның дауысын естімейтіндей. Іштей дұғасын оқып, бір Алладан тілеу тілеген Айғаным айқайласа көгершінді үркітіп алатындай, тістенген күйі жақ ашар емес. Алдымен шыр етіп қыз келді. Аршыған жұмыртқадай шарана жарық дүниенің есігін ашар ашпастан алдыңғы ағалары мен әпкелері сияқты бір шар етті де үні өшті. Сұлукүл состиып, не істерін білмей тұрып қалып еді. Айғаным шаранаға мойнын бұрып қарамады да. «Мұнысы несі, байғұстың есі ауып қалды ма» деп ойлап үлгергенше Айғанымды тағы толғақ қыса бастады. Өлі шарананы шүберекке  орай сала Сұлукүл қайта көмекке ұмтылды. Айғанымның жүзі өзгеріп кеткендей. Жаңағы қиналыстан ешбір белгі қалмағандай сабырлы түрін сақтап тұрды да бір ышқынды. Сұлукүл кезекті шарананы әзер тосып үлгерді. Шекесі торсықтай ұл «мен келдім дүниеге, есік ашыңдар» дегендей бар даусымен шыңғырып жатыр. Есіктен сүріне - қабына Салиқа кірді. «О, жасаған Алла, рахымыңды бере көр, кұлыншағымның амандығын бере көр, келініме қуат бере көр» деп Сұлукүлдің ана жағынан бір, мына жағынан бір шығып айналды да қалды.

Осы кезде есіктің алдында дыбысын шығаруға да «қорқып» отырған, мойны ырғайдай, биті торғайдай болған Жұмағалидың алдына бұршақ ораған орамалы да шіріп түскен еді.

Сағымдығы киік Көліктің басы ен далаға бұрылғаны да сол еді, алдымызды бір топ киік зулай қиып өте шықты. Қапелімде сасып қалған біз әп - сәтте - ақ есімізді жидық.

«Құланның қасуына, мылтықтың басуы» демекші Қуаттың да екі көзі жайнап кетті. Алдымызға түсіп алған еліктер де бөкселері бүлкілдеп көзіміздің жауын алып барады. Кесе көлденең алдымыздан біресе былай, біресе олай ойнақтап тұрып қашады. Өз обалдары өзіне, атаңның аузын ұрайын, аңшының алдын кесіп өту бұлардың серті дейді. Қайдам, оны кімнің қалай шығарып жүргенін, бірақ мылтығын шошаңдатып, екі өкпесін аузына тығатын аңшылардың алдынан неге кесе көлденең өтуі керек, соны түсінбеймін. Ей, қойшы. Қазір оны ойлап жататын мұрша жоқ. Делебеңді қоздырып, дегбіріңді қашырған ақбөкендерді аулап, құмарымызды бір басу. Бізді әкетіп бара жатқан қу қызбалық, әйтпесе солардың етін жейін деп жатқан біз жоқ. Қуатты қайдам, өз басым соларды атып алғанға мәзбін. Кейде келіншегім:

...Содан, еліктерді қуу басталды да кетті. Бабындамын ғой деймін, атқан оғым қалт кетіп жатқан жоқ сияқты. Омақаса құлаған немесе домалап түскен киікті көрген сайын айызым қанып, делебем қозып барады.

Айқайлайын деп ем аузым кеуіп қалыпты. Жұтынуға түкірігім жоқ, керенем кеуіп қалған сияқты. Әрбір қимылымды қалт жібермей Мүйіздің тұрысы мынау. Өлген жерім осы шығар. Барған сайын қол аяғым ауырлап матап тастағандай қимылым қиындап барады. Оның үстіне қимылдасам болды... Ойбай, біреуі аздай екінші жағымнан тағы біреуі келіп алдыңғы аяғымен келіп басымнан бір теппесі бар ма?! Көзім жарқ еткендей болды. Есеңгіреп кеттім білем, қанша жатқанымды құдай білсін. Есімді жиып ақырын ғана көзімді жартылай ашқандай болам. Сондағым, жаңағы пәлекеттер кетті ме, кетпеді ме, соны аңдамақпын. Абайсызда тағы қозғалып қалдым - ау деймін, бүйірімнен біз тағы келіп шаншылды. Енді шынымен өлген жерім осы болар, неде болса, жағаласпай беріспейін. Не оның қарағайдай мүйізін сындырайын, не болмаса ең құрмаса арпалысып өлейін. Жо - жоқ, өліспей беріспеймін. Шап беріп мүйізден ұстай бергенім сол еді, ол да менің әрбір қимылымды аңдып тұрған жоқ па, қарағайдай мүйізіне іліп алды да аспандатып бірақ көтерді де жерге бүлк еткізді.

...Кеше Қуат екеуіміз әдеттегідей аңға шыққанбыз. Қолымыз әбден қанға да боялды, қанжығамыз да әжептәуір майланды. Әйтеуір оңды - солды аттық - ай кеп. Алғанын алдық, ала алмағанымыз қалды сол далада ит -құсқа жем болып. Соған масайраған біз әбден табысымызды әй кеп «жуайық». Жерден жеті қоян тауып алғандай қағанағамыз қарқ, сағанамыз сарқ боп келіп, аулаға кірер кірместен:

Маржанның айқайы тағы естілді.

Ойпырым - ай, жаңа түсімде аузыма қан толып кетіп еді, қызым бір нәрсеге ұшырап қалмаса игі еді. Жалма - жан есік алдында қаны ағып, көздері мөлиіп жатқан ақбөкендерді көргенде аяушылык сезім енді пайда болғандай бойымды үрей биледі. Қасына барайын десем, аяқ - қолым дірілдеп жақындай алатын емеспін. Қазір шынымен мені мүйізіне іліп алатын сияқты. Сасқанымнан ұлымды шақырдым.

Абырой болғанда үлкен ұлым үйде екен.

Әйелім де, ұлым да аңтарылып қалыпты. Оларға түсім жайлы ештеңе айтпадым. Не дейін?! Аян берді десем күлкіге ұшырайтыным хақ. Сөйтіп ештеңе айтпай - ақ қояйын деп бекіген менің аң аулау хикаям сонымен осылай бітті.

Тоқалдың «Әлегі»

Түн ортасы, ауа аяғынан зорға тұрған Бердіқұл есік ашқан әйелі Үмітке де қарамастан, сырт киімімен бірден жатын бөлмеге тәлтіректеп барып өтті. Шешінейін деп еді шамасы келмеді, құлап барып қайта тұрды. Оған көмектесейін деген әйелін қолымен бір сырып тастап шалбарын шешпек болып, аяғын көтере беріп еді, омақаса құлады. «Бір жерін көгертіп алмады ма» деген үреймен оны қолтығынан сүйей берген әйелін, тағы да итеріп жіберіп тілі күрмеле:

Ертесіне жұмысқа бара салысымен Үміт өзінің топшылауы бойынша алдымен Сүйіндікке телефон соқты.

Үміт енді Тектібайға телефон соқты. Жаңағы әңгіме қайта қайталанды.

Әліптің артын бақпақшы болып Үміт күйеуін мазаламады. Түскі демалысқа үйге келсе Бердіқұл әлі тұрмапты. Яғни, жағдайы мәз емес. Мұндайда Бердіқұлдың бірінші емі ащы борш. Бір жаққа Бекең жолға шықты десе болды Үміт осы асты айтқызбай - ақ дайындай береді. «Аттың сыры иесіне мәлім» демекші оның қандай күйде келетінін Үміт отыз жеті жылдың ішінде әбден біліп алған. Тамақтың исі шықты ма, әлде өзі де тұрайын деді ме, жуынып - таранып Бердіқұл үстөл басына келді. «Бас жаз» дегендей Үміт үн - түнсіз бір шөлмек пен стақанды борщпен бірге алдына қойды.

Бердіқұлдың көзі шарасынан шықты. Үміт оны «сырымды біліп қойды - ау» деп қорыққанынан деп ұқты.

Бұл күнгі әңгіме осымен біткен болатын. Бірақ Үміттің күні бойы ойынан түндегі әңгіме шықпай қойды. Осындай әңгімені кейінгі кезде Бердіқұл жиі айтатын болды. Түнеу кезде бір үйде қонақта отырғанда дастархан басында бірге отырған бір жас жұбайлар елдің көзінше шекісіп қалды. Танымайтын ересектердің ортасында оған екеуі де онша қысылмады.

Одан бірде өз - өзінен түскі тамақ кезінде «Мен енді жұмысқа үтік апарып қоямын, киімімді секретаршыма үтіктетемін», - демесі бар ма.

Бір мекеменің басшысы Бердіқұл қызмет бабында тікелей Астанаға бағынады. Бірде «Ертең министерстводан бес - алты адам келетін болды, екі облысты тексереді, мен бірақ күн солармен жүретін болдым», - деді. «Дайындалайын ба» дегеніне «керегі жоқ, аудандар күтетін болды» деген соң Үміт те алаңсыз жұмысына кете берген. Қалта телефоны шыр ете қалды. Бердіқұл екен. «Астаналықтар үйге соғатын болды, тезірек шық, мен есіктің алдында күтіп тұрмын» деп қысқа қайырды. Шағын мекемені басқарып отырған Үміт те өз билігі өзінде болған соң тездетіп сыртқа шықты. Шынында да Бердіқұл сыртта күтіп тұр екен. Жанында өзі айтпақшы «секретаршысы». Шынтуайтқа келгенде бұрынғы әңгіме Үміттің ол жерде есіне де келмеді, бар ойы қонақтарға тез арада ас дайындап үлгеруі еді. Сондықтан Бибішті көргенде шынымен де қуанып кетті.

Үйге кіре бере Үміт Бибішке:

Үміттің төбесінен жәй түскендей болды. Сасқанынан:

Бердіқұл ашудан тұтығып сөйлей алмай тұр еді, мынаны естігенде сылқ етіп отыра кетті. Ойында ештеңе жоқ Үміт киімдерді ашып көрсе мәссаған, шалбардың екі қыры екі жанында пышақтың қырындай қатып тұр. Мұны көрген Үміт ал келіп күлсін, өзін тоқтата алар емес. «Сұрағанға береген» демекші «секретаршасына үтіктетем» деп жүрген Бердіқұлдын «арманы» сонымен біткендей болып еді, енді қайта баяғы әуеніне басып енді «тоқал аламын» дегенді шығарды. Жаңбырбайдың туған күніне араласып жүрген жолдастардың бәрі тайлы таяғымен жиналды. Ырду - дырду әңгіме, зілсіз қалжыңдар,бастарынан өткен қызық оқиғаларды әңгімелеп біраз жерге барып  қалған шақта, қайдан есіне түскенін қайдам, Жаңбырбайдың әйелі Гүлнұр аспаннан түскендей:

Гүлнұр бұл әңгімені жәйдан - жәй бастаған жоқ. Ол біреуін «қатырайын» деп отыр. Гүлнұрдың бір беткей, айтса ойып айтатын мінезін білетін жолдастары одан кейде кәдімгідей тайсақтап жүреді. Бұл жолы да бомба жарылғандай болды.

Үміт жан - жағына жымиа қарады. Түрінде ашудың ешбір белгісі жоқ, қайта осы іске бел шеше кірісетін сыңай танытып отырған сияқты. Оның «бейкүнә» түрін көргендер енді дуылдасып «шынында да айтыңдаршы, ол не әңгіме, біз де естиік те» деп өзгеріп шыға келді.

Бердіқұлда үн жоқ. Сүттің бетін жалаған ұры мысықтай мойны ішіне кіріп кетіпті. Оны көрген Үміттің тағы күлкісі келмесі бар ма? Кейде бір осындайда сайтан күлкі қысатыны бар мұны. Бұл жолы да күлкісін тия алмады. Оның бұл көңіл - күйін көрген қалғандары онан сайын көрікті қыздыра түсті. Айтпастарына қояр емес. Сөйтсе, әңгіме былай болған. Бердіқұл, Сүйіндік, Тектібай үшеуі әкімшіліктің тапсырмасымен ауданға іссапарға шықпай ма?! Әдетте облыс орталығынан келгендерді аудандағылар қонақ қып сыйлап күтетін үрдіс баяғыдан бар. Бұл жолы да сол әдеттен аспаған аудандықтар үшеуін «жақсылап тұрып» сыйлап жібереді. Жол - жөнекей Тектібайдың ауылына соғып, ол жерде ішіс одан әрі жалғасын тапқан. Қызды - қыздыға келгенде қайсысы екені белгісіз (белгісіз бе кім білсін, енді өлсе мойнына ала қояр) Бердіқұлға тоқал әпермекші болады ғой.

Әбден «тойып» алған Сырдың суы сирағынан келіп отырған Бердіқұл көне кетеді. Сонымен үшеуі кітапхана қайдасың деп тартып кетене ме?! Бірақ жол - жөнекей Сүйіндіктің ойына бірдеңе түсіп «оу, құр қол қалай барамыз, сырға ма, жүзік пе бірдеңе алмаймыз ба» дейді тілі күрмеліп. «Аламыз» дейді ана екеуі. Сөйтіп, үшеуі салып - ұрып ауылдағы азық - түлік жалғыз дүкенге келмей ме, келеді де сақина сұрайды. Облыс орталығынан келіп тұрған жерлес ағасын көрген сатушы келіншек сыпайы ғана «сақина жоқ, мүмкін кәмпит аларсыздар» дейді. Бұлар тек сақина керек екенін, қалай болса да тауып беруін сұрайды. «Біз құда түсуге бара жатырмыз» дейді мақтанышпен. Сонымен не керек, сақина да, сырға да таппаған үшеуі кітапханаға қарай қайта жол тартады. Бұл Құдайдың құдыреті, қырсықты көрмейсіз бе, кітапхана жабық, кітапханашы қыз облыс орталығына жаңа кітаптар әкелуге кетіпті. Сонымен құда түсудің жолы болмаса да үшеуі «тоқалды» әбден жумай ма, сөйтіп біреуі той қамын, біреуі қалың мал мәселесін мойындарына алып үйлеріне тарқасады ғой. Бердіқұлдың әйеліне келіп сандырақтап жүргені сол екен. Бірақ бұл әңгіме ел ішіне қалай тарап кеткен, бір Құдайдың өзі білсін.

Гүлнұр әңгіме біткен соң орнынан асықпай тұрды да:

Ертеңіне Үміт жұмысынан онкүнге еңбек демалысын алды. Ойы оңашада бола тұрып демалмақ, әрі Бердікұлды сынайын деді. Сөйтті де жалғыз сіңілісіне қарай Алматыға тартты. Кетерінде жәй кеткен жоқ. Бердіқұлға хат жазып кетті. «Беке, қарап отырсам екеуіміз отыз жеті жыл бірге өмір сүріппіз, ұл ұяға, қыз қияға кетті. Енді немере сүйер шақта сенің тоқал алам дегенің, шынымды айтсам, жаныма батты. Бірақ ойыңды іске асыруға да кедергі болғым келмеді. Қайтейін, тағдырдың салғаны осы шығар. Бұл дүниеде күйеуі тастап кетіп жатқан мен бірінші де, соңғы да әйел емес шығармын. Мен кеттім. Барған жерімде орналасып болғаннан соң айырылысуға сотқа арызымды беремін ал әзірге мені мазалама». Қолы мен күнін көрсетіп хатты Бердіқұлдың бірден көзі түсетін жерге қойды. Алматыға Үміт жетер жетпестен қалта телефоны шылдырлай бастады, яғни Бердіқұл хатты оқыды. Үміт телефонына қарады, ойлағандай - ақ Бердіқұл екен. Алмады. Оның қайта - қайта шылдырлата беретінін біліп, телефонды «дыбыссыз» жүйеге қойды. Не керек Алматыға жеткенше Бердіқұл он тоғыз рет телефон соқты. Үміт бір де біреуіне жауап бермеді. Күндегі әдет солай болды. Бердіқұл телефон соғады, Үміт алмайды. Бердіқұл енді телефон арқылы хат жолдай бастады. «Ол әшейін қалжың еді, ойын еді, мас едік» деген «түсініктемелердің» соңы «тірі өлік болып жүрмін, қайдағы тоқал осы жасқа келгенде. Кешір мені, қайтшы үйге» дегенін оқығанда Үміт ақырын езу тартты. «Қалжыңдасаң да ойланып қалжыңда» дейді онымен іштей сөйлесіп. Арада бес күн өткенде Үміттің телефонына белгісіз біреу қоңырау шалды. Таңданса да телефон тұтқасын басқанда естігені:

Ұлағат Бет аузы көк ала қойдай қанталап, домбығып кеткен қызы аяғына ескі бір шәркейді сүйретіп есіктен кіріп келгенде көрші келіншектен арқа - жарқа боп шәй ішіп отырған Әсияның күлкісі сап тыйылды. Әшейінде көтере алмайтын ауыр денесі жерге одан сайын жабысып қалғандай, не дерін білмей отырды да қалды...

Мұны көрген Үміттің төбе шашы тік тұрды.

Әсия тәте мен Айтбек аға Үміттердің балкондас көршілері. Жас алшақтығына қарамастан жақсы араласып, екі күннің бірінде біресе ол үйде, біресе екінші үйде шәй ішіп, тонның ішкі бауындай араласып кетіп еді. Кейде бұлар «баруымыз тым жиілдеп кетті» деп ыңғайсызданып бармай қалса Айтбек аға жаз болса балконның ашық тұрған есігінен басын қылтитып, қыс болса телефон арқылы болар да болмай шақырып алатын. Кейде тіпті бұлардың балалары жылап жатса, тағы сол балкон арқылы:

Еліктің лағындай ғана Сәуле оныншы классты бітірер бітірместен «аяғы ауырлап қалып» амалсыздан болса да ырғалтып - жырғалтып көрші үйге ұзатылып еді. Әшейінде адуындау, мақтаншақтығы да жоқ емес Әсия салт дәстүр жолымен барлық жоралғысын жасағанда орыстардың арасында өскен Үміт ұлттық небір дәстүрлерді көріп таңқалған, «қанша тәрбиелік мәні бар, қанша ұлағаты бар» деп таңданысын жасыра алмай әбден қызыққан еді. Келесі күні кешкісін жұмыстан келген Үміт үйіне кірер - кірместен Әсия тәтесінің өзінің атын атап шақырып жатқанын естіп балконның есігін ашты.

Бірде Үмітке таныстықпен сол кезде әркімнің бір қолына түсе бермейтін тон алып берді. Алдымен Әсия тәте қуанды, бірақ ол Үміт үшін бе, әлде өзінің «мығымдығына» масаттанғаны ма, ол жағы белгісіз, әйтеуір тон көрші - қолаң мен үш күн жуылған шығар. Қызып алған Әсекең: «кімнің арқасы ол» деп қайта - қайта сұрайды. Мейлі мақтанса мақтана берсін, бірақ екі ортада Үміттің қолы тонға жеткені рас. Есіктен кірген олардың алдында Әсия тәте тұр еді. Қолында ақшанқай босоножки. «Чешский» деді, «Сәулеге алдым». Ал жумай көрсін! Бір күні балконға кір жайып шыққан Үмітті күтіп тұрғандай Әсия тәтесі де шыға қалды. Әрнәрсені бір айтып тұрған Үміт бір кез еңкейіп кірді алып басын көтерсе Әсия зым - зия жоқ. «Мына кісіні шайтан алып кетті ме» деп жан - жағына қарағаны да сол еді, таранып - жасанып келе жатқан көрші әрі құдағи Сәуленің енесі Сәнімжанды көрді. Көргені былай тұрсын көзіне «чешские» деген ақ босоножки оттай басылды.

Әсия қалай жоғалса, солай пайда болды.

Бір балалы болса да Сәуленің таяқ жеуі тоқтамады. «Сіз айтпасаңыз мен айтамын» деп оқталған Үмітті Әсия «жыбырламай жайыңа отыр» деп тиып тастады, Үміт оған ренжіген жоқ, бірақ онын салқын қандығы мен сабырлығына қайран қалды. Бірдеңе демек тұрмақ бар сәнімен жиенінің бесігін апарды. Үстөл басында Айтбек ағатай да, Әсия тәте де арқа - жарқа, тіпті түк болмағандай. Дегенмен, құда жақтың қысылғандай түрі бар. Күйеу бала мүлдем көрінбеді. «Осымен кикілжің біткен шығар» деп үміттенді Үміт. Алайда олай болмай шықты. Әсия аяқ астынан Үмітті тағы шақыртты. Кеше кешкісін қоқыс шығаруға шыққан қызының, дал - дала болып есіктің алдында жылап тұрған түрін тағы көрген. «Қашанғы шыдайсыз, бұл не масқара басынғандық. Сіздер үндемеген сайын басқа шығып барады ғой, Сәрсенбекті он бес сөткеге бір қаматып алайын ба» деп қызметін салған Үмітті бет әжімдері жиырылып, қара бұлттай түнеріп отырса да Әсия сабасына түсірді. Шөккен тастай қозғалмаған қалпы:

Көп ұзамай Ақылбектің кызметі ауысты да көрші облысқа коныс аударды. Бірақ бұрынғы көршілерімен ара қатынасын үзбеді, телефон арқылы сөйлесіп, хал - жағдайын бәрін біліп  отырды. Бір жылы үш құда арасына небәрі қырық күн салп дүниеден озды. Алдымен Сәуленің үлкен атасы, оның қырқын беріп жатқан күні өз әкесі Айтбек, ал әкесінің қырқы өткеннен соң араға екі тәулік салып, күйеуінің әкесі қайтыс болыпты. Құдай ешкімнің басына бермейтін іс. Бірақ осы оқиғалар ма, әлде Жаратушы нысап берді ме, әйтеуір Сәуленің күйеуі қол жұмсауын доғарыпты. Алыста жатса да Үміт соған қуанды. Ақылбек пен Үміт жастық шағының думанды кезеңі, үлкен өмірге жолдама берген, ағайын - туғанмен сыйластық қарым - қатынас жасауға, сабырлық пен төзімділікке үйретіп, ақыл тоқтатқызған елге тойға шақыруды қуана -қуана қарсы алды. Енді міне, құстай ұшып келеді. Бара сала кімге барып, кімге сәлем беру керектігін екеуі тоқайластырып қойған. Өмірден озғандарға көңіл айтуды да есінен шығармады. Алдымен Әсия тәтелерінің үйіне келді. Көрісіп мауқын басқан ол «білмеймін той - пойыңды, сыбағаларыңды жемей қия аттап басушы болмаңдар» дегеннен соң амалсыз көнген олар, тамақ піскенше көрші - құданың үйіне де барып келмек ойларын айтты. «Олар бұл үйден көшіп кеткен, осы қыста Сәиімжан да қайтыс болды. Базарда сауда жасап жүрген жерінде мұзға тайып құлап, тіл тартпай кетті, жарықтық» деп оған да көз жасын бір сығып алды. Сәулелер қаланың жаңа шағын ауданынан бес бөлмелі үй алған екен. Өзінің үш баласы, тұрмысқа шықпаған бір, күйеуден қайтып келген бір қайын сіңілісі, үйленген қайнысы барлығы бірге тұрып жатыр екен. Баяғы еліктің лағындай Сәуле жоқ. Денесі ғана емес, ақылы да толысқан. Сабырмен бәрін жұмсап қойып, өзі Әсия шешесі құсап орнынан қозғалар емес. Айналасының бәрі құрақ ұшады. Орайын тапқанда Үміт сыбырлай сөйлеп: «Мұның бәріне қалай қол жеткіздің» деп сұраса, ол да сыбырлап: «Әсияның ақылы ғой» дейді. Еркелегенде шешесінің атын атайтын әдеті әлі қалмаса керек. «Шыққан қыз шиеден тысқары» демекші, оны қайтып әкелгенде етегіндегі баласымен қайда сыйғызып, не оңатын едім. Мехнаттың түбі - пейіш» дегеніме қызым ақылға көніп шыдады. Бірақ оған дейін де көресіні көрді. Шыда дедім, ондағым - өзі есейіп, ақыл тоқтатып, етегін жапқан соң өз тағдырын өзі шешер деген үміт еді. Сонда ажыратып алсам ертең «кінәлі сіз едіңіз» деп отырса қайтем. Шыдады, көнді, ақыры жақсылыққа әкелді. Енді сол отбасыны ұйытып отырған сыңайы бар. Мен сол кезде оның сөзін сөйлеп, ығында кетсем бүгін оның өмірі не болмақ еді. Е, Жаратушы Аллам бәрімізге сынақ жібергенде алдымен сабырлылық пен шыдамдылық дейді екен. Жас та болса сол сынақтан өткен қызымның ендігі өмірі бұлтсыз болсын деймін. Үш баласы бар, Сәрсенбектің жұмысы да жаман емес. Ендігі жерде ана қайын сіңілілерін құтты жерге қондырса деп тілеймін» дегенде Әсияның тарам - тарам әжімдері жазылып кеткендей көрінді Үмітке. Содан бері қанша жыл уақыт өтті. Үміт өзі де қыз ұзатып, ұл үйлендірді. Қайсыбір жағдайда да Әсия тәтесінен алған ұлағаты өмірлік қағидасы болып қала берді.

Ауылдан келген Таң атпай - ақ Данайдың үйінде тіршілік басталды. Алдымен әдеттегідей Жансұлу тұрып, үйдің өмірі бітпейтін ісін бастап кетті. Сиырды сауып, падаға қосты, тезегін жинап, шапалақтады. Тауыққа жем беріп, итті байлады. Бұл күнделікті алдымен атқаратын ісі. Жансұлудың бүгінгі басты жұмысы отағасын қалаға аттандыру. Жақында қайнысы ипотекаға үй алған. Қуаныштарын бөлісіп, сырмағы мен кілемін алып бұлар да ертеңіне жеткен. Енді міне, қуаныштарын бөлісуге қызметтес әріптестерін шақырыпты. Солардың арасында ағасының болғанын да қалапты. Құдай қаласа қазір отағасы жол жүреді. Сондықтан да таңғы сүтті түгелімен құтыға құйып, дайындап қойды. Кеше кешкілік сойылып, түнде жайылған қой мен бірнеше тауықтың етін жинап, оны да қорапқа салды. Енді көршіде дайын қымызды әкелсе болғаны Данай жолға жүруге дайын. Жүгіріп жүріп, балаларын оятып, тамақтарын алдарына қойып, көршінің үйіне бет алғанда отағасы сыртқа шықты. Данай алдымен ақырда байлаулы тұрған өзі ғана күтетін көкжалына барды. Жалын сипап, алдындағы шөбін көріп, суын берді. Егесін оқырана қарсы алған көкжал қалың еріндерімен бет - аузын жалады. Көкжалдың көңілін аулағаннан кейін темір тұлпарының майын тексеріп, әр жерін шұқылап болған соң, мектепке кетіп бара жатқан балаларымен бірге қақпадан шықты. Кеше кешкілік үлкен ұлы: «Көкемнің үйіне мен де барайыншы, бауырымды сағынып кеттім», - деп, қиғылық салғанымен әкесі сабақтан қалмауын алға тартып, бауырының екі бөлмелі тар үйін тарылтпауды ойлаған. Әйтпесе, Жансұлуды да ертіп барса жарасар еді. Ұлдарына кешкілік келіп қалатындығын, қаладан әдемі қармақ әкеліп беретіндігін айтып, маңдайларынан сүйіп, шығарып салып тұрып, ауыл көшесінде сөмкелерін арқалап, көздерін уқалап бара жатқан бүлдіршіндердің артынан біраз қарап тұрды. Шай ішіп болысымен Данай жолға шығу қамына кірісті. Тағы да көлігінің әр жерін тексеріп, бауырының үйіне апарылатын заттарды түгендетті. Іштей жарына риза болды. Ешнәрсені ұмытпады.

Данай әйеліне қарап жылы жымиып машинасына отырды.

Жүз шақырымды артқа тастап, Данай Нұртайдың үйіне тез - ақ жетті. Қонақтарының алды келіп те қалыпты. Бауыры да, келіні де Данайдың келгеніне қуанып қалды.

Әріптестері ағасының ауылдан артынып - тартынып келгенін көрген қонақтар бір жадырап; «Е... ауылдың адамдары осындай. Ауылдан келгендерге сын жоқ...» деп күлісті. Дастархан қайыстыра жайылыпты. Ауылдың құрт - майы, қымыз - балы, қазы - қартасы дастарханға одан әрі көрік, берке берді. Қонақтардың: «Ауылдан келген дәм ғой» деп, тамсанып алғандарына Данай қуанды. Бірте - бірте әңгіме қызды. Жастары қырыққа жетпеген жігіттер қымыз толтырылған кесені емес, стақанды жиі - жиі қолдарына алды. Төрде отырған жігіттің екпіні қатты. Алдында таныстырғанда оның бөлім басшысы екенін білген. Әкесі қаладағы байлардың бірі екен.

Жігіттің сөзіне отырғандардың көпшілігі жамырай күлді. Данай да еріксіз жымиды. Жанындағы жігіт сөзге араласты.

Данай інісі Нұртайға қарады. Қозғалақтап, сөйлеуге икемделіп келе жатқан Данайға інісі көзінің астымен жәй ғана қарады да, астыңғы ернін білінер - білінбес етіп жымқырды. Ағасы басылып, қонақтардың әңгімесін мұқият тыңдап отырды. Олар банкир бір таныстарын жамандай бастағанда олардың әңгімесіне араласты.

Дастархан басындағылар бір сәт үнсіз қалды. Содан соң «банкінің талабы сондай, келіскен алады, келіспеген алмайды» деген ортақ тоқтам жасады.

Бұл тақырыпты одан әріге созбастан олар енді әңгіме арқауына саясат пен экономиканы араластырды. Енді бір сәт әңгіме ауыны мақтанышқа жалғасты. Бірі әкесінің батыстан мұнай скважинасын сатып алғанын айтса, енді бірі шығыста табылған газ орнына ие болуға күш салып жатқанын білдірді. «Жігіттер, біле білсендер қазір барлық түйінді тек байлық шешеді. Оған қарсы тұратын күш жоқ» деп төрде отырған жігіт олардың әңгімесін бір түйіп қойды. Әбден қызған қонақтар бір - біріне сөз беруі қиындады. Біреулерді даттап, төрде отырған жігітті көбірек мақтады. Сөздерінің соңында бәрі інісін «іскер, адал» деп мақтай келіп: «бірақ ауылшыл, ағайын - туысқандарының жағдайын ескіше көп ойлайды» деді. Сыйлықтарын ұсынуды да ұмытпады. Бірі сыртында сурет салынған кружка, екіншісі кофе қайнатқыш, үшіншісі барыстың кішкентай бейнесін, тағы бірі қабырғаға ілетін шағын сағат сыйлады. Данай інісіне осындай құрмет көрсетіп жатқанына қуанып, бауырына мейірлене қарады. Інісі болса, бір нәсеге қысылғандай ағасына тіке қарамай, көзін тайдырып әкете береді. Достарының мақтағанына қысылып отырған болды ғой, несі бар; «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын!» демей ме?! Соңғы сөз Данайға берілді. Асығып, аптыға сөйлеген Данай қонақтарға рахметін айтып, елдің алғысын алыңдар, халыққа қалтқысыз қызмет етіңдер дей келіп:

Дастархан басындағылар бір сәт үнсіз қалды да, артынша ду ете түсті.

Кешкілік Данай ауылға тұнжырап қайтып бара жатып, ағалары биік болып көрінбейтіні, інілері иіліп тұрмайды ғой деп ойлады.

Шаш бояу Шаш бояйтын сән шықты. Жасы да, кәрісі де небір түстерге шаш бояп, қайсы орыс, қайсы қазақ, кәрі ме, жас па, әйтеуір бәрі араласқан дүние болды. Қызмет істеп  жүрген мен қалысайын ба?! Оның үстіне елуден асып бара жатқанымды білдіргісі келгендей самайдан ақ күміс шаштар да жылтылдай бастады. Алатауды қар басқандай отағасының басының ағарғаны қашан?! Енді міне, жаппай шаш бояу деген басталды. Бір қызығы бірді - екілі ер азаматтар да шаштарының түсін өзгертіп жіберіпті. Кейде көпшілік жиналаған жерлерде, тасалай жерге отырып алып, құрбым екеуіміз шашын бояған ерлерді санай бастаймыз, санаған не, «анау андай, мынау мындай, жарасады, жараспайды, оған не жоқ, ә-ә, оның жас көңілдесі бар еді - ау» деп мінеп - сынап біраз жерге апарып та тастаймыз. Сонымен не керек мен де шашымды өзгертпек боп, ұнаған бояуымды үйге алып келдімде кірістім. Әжептәуір - ақ болып шыққан сияқты. Шашымның ақ селеулері жабылып, жасарып қалғандай. Өзіме - өзім қарағыштай беремін айнадан. Мәссаған, бояуды артық алып қойыппын. Енді бір басты бояп тастайтындай - ақ біраз бар екен. Енді не істесем екен? «Сұйылтып дайындалған бояу сақтауға келмейді» деп сыртына бадырайтып жазып қойыпты. Тастай салайын десең, дүние құрғырды көзің қимайды. Сөйтіп әрі - сәрі болып тұрғанымда күйеуім келе қалмасы бар ма? Жақа, шашың ағарып кетіпті, кел, дайын бояу бар, шашыңды бояп берейін, - деп қолымдағы бояуыммен алдынан шошаң етіп шыға келдім.

Амалсыз шай қамына кірістім. Екі көзім жаңағы бояу жақта. Уақыт өткен сайын түсі өзгеріп бара ма өзі қалай?! Ішім ашып барады. Қайран қу дүние -ай, ақшаға келді ғой. Енді қайтсем екен, қалай көндірсем екен, а?! Есіктің қоңырауы шылдыр ете қалды. Барып аштым. Келген құрдасы Есберген екен. Құдайым беріп қалды. Есберген менің айтқанымнан шықпайтын момын, бірақ денесі қапсағай, екі иығына екі жігіт мінгендей еңселі азамат.

Оп, бәле, сұрағанға береген. Менің де көкейімді тесіп бара жатқан да сол емес пе?! Жүгіріп барып бояуымды алып келе қойдым.

Момақан қозыдай соңымнан ерген Жақаңның бояу шашын әдемілеп жуып, фенмен кептіріп алып шықтым. Масқара, мынау не сұмдық! Боялған шашы не ақ емес, не қара емес, қып -қызыл бірдеңе болып шықты. Үнім шықпай қалды. Көзім бақырайып кеткеннен бір сұмдықты сезгендей Жақаң айнаға қарай жүгірді. Мен Есбергеннің артына қарай қаштым.

Мен еңгезердей Есбергеннің артына онан сайын тығыла түстім. Сол - ақ екен маған деген жұдырығы Есбергеннің самай тұсына шарт ете қалмасы бар ма?! Ескең бүктісіп отыра қалды. Ол енді маған қарай тап берді. Мен лоджия мен бөлменің есіктерінен айнала қашып жүрмін. Ұстай алмасын білген ол «ит ашуын тырнадан алады» деп қайтадан Ескеңе қарай ұмтылды. Ол менің соңымды ала қашсын. Сөйтіп у - шу болып жатқанда үлкен қызымыз келе қалғаны.

Ол аңтарылып бәрімізге қарады да: - Пап, түрің не болып кеткен, мынау не сұмдық, басыңа не болған, - деп әкесінің басын сипап жатыр.

Үй жинап жүріп Дариға ойламаған жерден атасының лупасын тауып алғаны. Сыртында үлкен әріппен «ГУМ МВД СССР» деген жазуды оқып, осыдан бірнеше жыл бұрын атасының осы құралмен газет оқып отырғанын есіне алды. Сексеннің сеңгіріне шыққан атасы соңғы кездері көзі көрмегендіктен газетті осылай оқуды әдетке айналдырып еді.

Майданға деп халықтан жиналған азық - түлік, жылы киім - кешек, тіпті газет - журнал мен кітаптар тиелген әскери ауыр эшелон станцияның үшінші жолына келіп тоқтағанда түн қараңғылығы әбден қоюлана түскен еді. Бұл жерде паровоз алмастырылып, одан соң эшелон батысқа, яғни майданға қарай жөнелтілмек. Жан - жағынан әскери күзетпен қамтылған эшелонның ең соңғы вагоны дөңестеу жерге келіп тоқтады. Сол мезетте қараңғыдан сумаң етіп шыға келген бірнеше адам көзді ашып - жұмғанша күзеттің көзін жойып үлгерсе, енді екеуі көз ілместей шапшаңдықпен вагондардың арасына кіре сала бір - біріне жалғанған тиектерді ағытып үлгерді. Бұл кезде алдыңғы жақтан паровоздың ағытылғаны да білінді, араға бес - жеті минуттай уақыт өткенде басқа паровоз да тіркелді. Сөйткенше болған жоқ өзі де дөңестеу жерде тұрған артқы вагон кейін серпіліп барып төмен қарай зулай жөнелді. Ал вагонның ағытылғанын да, күзеттің де жойылғанынан бейхабар состав ауыр бір ышқынды да орнынан ақырын қозғала берді. ...Рельстерді тексеріп келе жатқан обходчик аппақ қардың үстінде қан жоса болып жатқан әскерилерді көргенде есі шығып кетті. Жан ұшыра станция кезекшісін көре сала қолын ербеңдетіп, көзі шарасынан шыққан күйі сөйлей алмай ыңылдай береді. Оның мына түрінен бір сұмдықтың болғанын сезген ол «не болды, есіңді жи» деп жұлқылап жатса да ананың сөйлей алатын түрі жоқ, тек қолын «ана жақта» дегендей сермей берді. Станция бастығы оның есін жимақ оймен жағынан салып қалып еді, шынында да сөйлеп берді. «Ана жақта үш адам... үш адам... әскерилер өліп жатыр». «Не дейсің, қай жақта, не деп тұрсың?» Енді станция бастығы есінен тана жаздады.

Тексерістің алдымен байқағаны тоналған вагон станциядан төрт - бес шақырым жерге дейін апарылған. Алдымен паровоз тіркелген кезде артқа қарай серпілген вагон біраз жерге дейін барған да, одан соң сүйретілген, бірақ қалай, немен сонша жерге апарылғанын анықтауда опертоп тұйыққа тірелді. Түнде жауған қалың қар іздің бәрін жауып үлгерген.

Мал қораға кіре бере Бәтима күйеуінің жерге бірдеңені көміп жатқанын бірден байқады, байқап қана қойған жоқ, бірден түсінді де. Соғыс басталғалы көрші қолаңның малы мен кештетіп қалған жолаушыны тонауды әдетке айналдырған күйеуінің кешегі елді дүр сілкіндірген оқиғаға қатысы барын ешкім айтпаса да ұқты. Мұнысын ешбір қойдыра алмаған Бәтима елге қараудан қалып еді. Жұрттың бәрі Ұзақбайды сол жердегі шпаналар мен ұры - қарылармен байланысының барын біліп қалған еді. Көзіне ешкім басып айтпағанымен «сен де оның сыңарысың - ау» деген айтпаса да үнсіз кінәлау тұратын. Ондайда жанына батқан Бәтима күйеуіне «милицияға өзім ұстатып беремін» деп қанша рет қоқан - лоқы көрсетсе де ол айылын жимады, ал әйелі болса «бетпақ жеңеді, бейбақ көнедінің кейпін киетін. Ал Ұзақбай болса оның бұл дәрменсіздігін көрген сайын қайта бұны мазаққа айналдыра бастады. Бұл жолы әйелінің көзінен жиреніш пен лағнетті бірден байқаған Ұзақбай «мыналар кешегі вагонның жанында қалып қойған екен, қалдырып кетуге көзім қимады» деп мәймеңкелеп келе жатыр еді, Бәтима кенеттен жалт бұрылды. Бұл қимылында «енді айтпасам болмас» деген шешім анық еді. Оның ойын сезе қойған Ұзақбай да қолындағы істік күректі есіктен шыға берген Бәтиманың жон арқасына сілтеп үлгерді. Жанында тұрған Тоқтамыстың көзі шарасынан шықты. Кескен теректей омақаса құлаған Бәтиманың жансыз денесін түнделетіп иығына салған күйі екеуі станцияның сыртына қарай апарып, қар астына көміп тастаған Ұзақбай ертесіне оның сырқаттанып төркініне емделуге кеткенін, түнде поезға салып жібергенін көршілеріне айтудан жалықпады. «Балапан басымен, тұрымтай тұсымен» жүріп жатқан кезде алғашқыда оған ешкім мән де бере қоймады, расында Бәтиманың онша денсаулығы да жоқ еді. Ал бірақ уақыт озған сайын Ұзақбайдың күйі жақсарып, беті майланып, қан жүгіре бастағанын байқаған көршілері «мынау осы не жеп, неменеге семіріп жүр» деп өзара күбірлесіп қоятын болды. Бұрынғыдай мал ұрлады дейін десе мал дейтін мал да қалған жоқ. Беретінін майданға беріп, жейтіні болса желініп, ұрланатыны болса ұрланып бәрі біткен шақта Ұзақбайдың қоңының қошы маңайындағыларды күдіктендірмей қоймады. Оның үстіне әйелінің де төркінінде жатуы ұзарып кетті. ...Қыс өтіп, қалың қардың сеңі сөгіле бастағанда қаңғыбас иттер бір әйелдің өлі денесін әрі - бері сүйретіп жүрген жерінен көрген тұрғындар айырып алып, милицияға хабар берді. Қар астында жатқан дене бүлінбеген, тек иттер әрі - бері сүйреткен кезде болу керек денесінің біраз жеріне зақым келіпті. Әйтсе де медэксперт оның адам қолынан өлгенін, жон арқасына тиген өткір зат оның омыртқасын үзіп түсіргенін айна қатесіз анықтады. Енді оператор жақын арада жоғалған әйелдер туралы анықтама жинай бастады. Шағын станцияның адамдары тек ауылдан қыс басында Бәтиманың ғана төркініне кеткені, одан басқа ешқандай әйелдің жоғалмағанын жеткізді. Аудандық милицияға Ұзақбай шақырылғанда есіктен мүләйімсіп кірген оған тергеуші мүсіркей қарады. Өлген әйел осының әйелі болып шықса қайтеді?! Жасы келіңкіреп қалған, оның үстіне балалары да жоқ, бейбақтың күйі не болмақ деген ой қылаң еткенімен, ол ойын тез жинақтай, «әркімге осылай мүсіркей қарап отырғаным болмас» деп ойын тез жинақтаған ол «отыр» дегендей ишарат білдірді. Ұзақбай да тергеушінің әлі ана сүті аузынан кетпеген жас екенін бірден байқады. Дегенмен, заң адамының алдында «мен кішікпін» дегендей жасқаншақтанғандай орындықтың ұшына ғана жайғасты. Жас жігіт сөз бастамастан бұрын ақырын жөткірініп алды да төтеннен:

Мәйітті көргенде Ұзақбай оның үстіне өкіре кұлады, одан соң барып «есінен танды». Өзінің бұл оқыс қылығына өзі де таңданып, езу тарта жаздап барып өзін зорға тоқтатқаны. «Нашатыр, нашатыр әкеліңдер» деген дауысты естіп жатса да тырп етер емес, тек мұрнын ащы иіс жарып жіберердей болғанда ғана жүрегі қарс айрылғандай аһ ұрып көзін ашты. Ұзын сонар тергеу басталды. «Қашан, қай күні, қалай, қандай поезға отырғыздың, отырғызғаныңды кім көрді» деген небір сұрақтардан Ұзақбай да жаңылар емес. Оның жауабы бойынша Бәтиманың кеткен күні әскери поез тоналған күнмен тұспа түс келді. Станса жақын болған соң Бәтима мұны әуре қылмай - ақ өзі кете барған. Бұрын да өзі мініп жүре беруші еді, Ұзақбай сосын алаңдамаған. Жауабы нық, сенімді, тек анда - санда «күйзеліп аһлап - үһлеп» қояды. Сонымен не керек, үш - төрт ай сандалыстан соң Ұзақбайға қояр кінә болмаған соң тергеу ісі аяқталып, әйел қарақшылардың қолынан қаза тапты деп іс тоқтатылды. Ұзақбай өзінің тапқырлығына риза болды. Бәтиманың төркіні де келіп жылап - сықтап олар кетті. Жәй кеткен жоқ, «ендігі қүнің не болмақ» деп күйеу балаларына аяушылық танытып, жандары ашып күйзеліп кетті. Поезд тонауға қатысы бар ма, жоқ па ол жағы беймәлім тау арасында соғыстан қашқан қашқындар мен қарақшылардың бір тобы сол жылы - ақ қолға түсіп сотталып кете барды. Солардың арасында Тоқтамыс та бар еді. «Айран ішкен құтылып, түбін жалаған тұтылып» Ұзақбай біраз сыбайластарымен бұл жолы да аман - есен бас сауғалап қалды. Бірақ ел арасында «әйелінің өліміне қатысы бар» деген сыбдыр - сыбыр сөз қалып қойды. Осы оқиғадан соң үш жылдай өткен шамада «нашандік милицияға жаңадан бастық келіпті, ол мына шалғайдағы Т. ауданының тумасы екен, руы мұрат екен» деген сөз гу ете қалғанда Ұзақбайдың жүрегі зу етті. «Құрыған жерім осы болар, бұл Бәтиманың немере інісі ғой, ол апасының өлімін зерттемей, қайта көтермей қоймайтын шығар. Ол өлгенде, анығы өлтірілгенде інісі сонау Талдықорған облысында қызметте жүріп келе алмап еді. Енді аудан ашса алақанында, жұмса жұдырығында, маған да тозақ оты жақындаған шығар» деген ой күндіз қүлкіден, түнде ұйқысынан айырды. Біраз бас сауғалап бір жаққа кетіп қалуды да ойлады. Бірақ басар тауы, барар жері жоқ қайда барсын. Баяғы «әріптестерінің» жолын қуып тау сауғалап кетейін десе күдік туғызары сөзсіз. Әбден ойлап - ойлап басы қатқан Ұзақбай енді қайнысы бұл істі көтермей тұрғанда оны ерулікке шақырып, сол кезде оның да көзін жоюды жоспарлай бастады. Қара ниет, қанды қол қарақшыға мұндай да сыбайластар да оңай табыла кететіні бар емес пе?! «Шайтан шайтанды табады» демекші Ұзақбай да өзі тәріздестерді тез тапты. «Мен бұл адамды жақсы танимын, ол қадалған жерінен қан алатын баукеспенің өзі, егер де біз оны құртпасақ, ол бізді кұртатыны сөзсіз. Одан құтылмасақ болмайды» деп жанды жерлеріне тиіп, құлақтарының етін жей берді. Алғашқыда «мынау не деп тұр» дей үрке қарағандар енді оның сөзіне құлақ аса бастағандай. Өйткені ауданда аз уақыттың ішінде орнап келе жатқан тәртіп Ұзақбайдың сөзінің растығын дәлелдегендей бұлардың аралары да сирей бастады. Екі күннің бірінде дүкен, касса, пошта, үй тонағандардың бірінен соң бірі ұсталып жатқанын естігенде, бұлар да қамсыз қалмаудың жоспарын құра бастады. Адам тонап, өмірін сарп еткен баукеспелердің өзі құрыққа тез ілініп, «енді не істейміз» дегендей Ұзақбайдың аузына қарайтынды шығарды. Жұмыс кабинетінде отырған Мақажан Әбдірәсіловке келіп кірген адамды ол шырамыт қандай болды. Ол да мұның бетіне жалтақтай қарай береді. Бір жұтынып алған Ұзақбай тілі таңдайына жабысып қалған сияқты сөйлейін десе аузы ашылмайтындай.

Бір кезде барып тіл қатты - ау.

Қолым тисе сол оқиғаның құжаттарын тағы бір қарап шығу ойымда бар, -дегені мұны өзінен көрі ысырап. Мұны естігенде Ұзақбайдың жүрегі тоқтап қала жаздады, өкпесі қысылып, тынысы тарылды. Оған су ұсынды. Есін тез жинаған Ұзақбайға арам ойын міндетті түрде іске асыру қажет екенін анық түсінді.

«Жездесінің» үйіне баратын болып, жұмыстан ертерек келген Мақажан әйелінің толғағының үстінен шықты. Бесінші баласына аяғы ауыр әйелінің бұрынғы толғақтарында мынандай түрін көрмеп еді. Қан - сөл жоқ, боп - боз, бүктүсіп қалған. Жалма - жан дәрігерді шақыртқан Мақажан олардың шешімін естігенде таң қалды. «Шарана көлденең жатыр, босанарға дейін дұрыс келмесе операция жасау керек, әйтпесе екеуіне де қауіп төнуі мүмкін» деп әйелінің қол аяғын жерге тигізбей ала жөнелді. Мақажан да қызметтік автокөлігіне мініп «жедел жәрдемнің» соңынан ілесті. Ұзақбай бұл кезде милицияның жасырын бақылауында еді, тұзақтың тарылып келе жатқанын сезбеген ол сыбайластарымен Бәтиманы өлтіретін сол баяғы қорада мал ұрлап, сойып жатқан жерінен үстерінен сау етіп қызыл погондағылардың кіріп келгенін көргенде қолындағы өткір пышақты сілтеп үлгере жаздады. Жанында тұрған сыбайласы оның қолын қағып жібермегенде соңының неге апарып соғарын бір құдай білсін. Кейін тергеу үстінде одан «Ұзақбайдың қолын неге ұстап қалдың» деген сұраққа «мен ұры болғаныммен, қолымды адам қанына бұлғамаймын, мойныма біреудің қанын жүктегім жоқ» деген жауабы оның жазасын жеңілдетуге септігін тигізді. Тергеушінің алдында отырған Ұзақбай айылын жияр емес, түрінде «азар болса мені мал ұрлағаным үшін соттарсыңдар» деген сыңай бар.

Түн ортасы ауа бере тергеу де аяқталып, «әкетіңдер» деген бұйрықты естігенде ұйқысынан шошып оянғандай болған баукеспе өзінің жазадан құтылмасын білді. Соңғы зәрін шашқысы келген бүйендей Әбдірәсіловке бұзылып кеткен жүзін бұрып:

Қан

Сөйтіп тұрғанымызда жанымызға бағанағы медбике келіп, қызымның қолынан жаңа қан берген адамның аты - жөні жазылған бір парақ қағазды ұстатты. Бәріміз соған үңілдік. Танымаймыз. Бір уақытта «аһ» дегеп оқыс дауысқа қызымыз екеуміз де жалт қарадық. Дыбыс күйеуімнен шыққан сыңайлы. Өңі қызымнан да жаман қуарып кетіпті.

Бірақ Қасым сөзімізге құлақ аспастан жаңа әйелді кіргізген бөлмеге қарай жүгірді.

Жанына жеткен қызымыз екеуіміз екі жағынан сүйеп тұрғызбақ болып ек, онымыздан ештеңе шықпады. Құдды Қасымды сол жерге шегелеп қойғандай. Сұмдық - ай, көзім енді ғана оның жанарына ауды. Жасқа толған көзіне әп - сәтте - ақ терең мұң - қайғы орныққандай. Бір сұмдықтың болғанын сезгендей ішім мұздап қоя берді. Қолымды шошайтып, лифт жақты көрсетіп сөйлейін деп ем, тілім таңдайыма жабысып қалғандай үнім шықпады.

Дәрігерден жаңағы біз көрген әйелдің жағдайын сұрадым. «Кімі боласыз» деді ол да. «Ешкімі емес сияқтымын. Бірақ күйеумнің жаңағы қылығына қарағанда жақын біреуі болуы керек. Реанимация бөлімінің алдында қатты күйзеліп отыр» дедім. Дәрігер үн - түнсіз қалды. «Иә - ә» деді сосын біраз үнсіздіктен соң. «Бұл кісі үлкен биіктіктен құлапты. Не үшін шыққанын білмеймін, бірақ құлағаннан соң оны ешкім көрмей біраз уақыт қансырап жатып қалған . Көршісі кездейсоқ көрген. Ішкі құрылыстарына да қатты зақым келген. Әлгінде қан құйдық. Бірақ қанның қоюлануы  өте төмен, сондықтан қан әлі кетіп жатыр. Оның үстіне бұл топтағы қанды табу қиын. Өйткені резусы сирек кездеседі. Адам болуы неғайбыл» деді күрсініп. Мойным салбырап күйеуімнің жанына келдім. Қызымды да ұмытып кетіппін ғой.

Басын көтермеген күйі Қасым.

Қайта үйге келдім. Қызым пысылдап ұйықтап жатыр. Қасым жоқ. Амалсыз үйде күттім. Кеш батып, қараңғылық қоюлана түскенде Қасым да келді. Екі көзі домбығып ісіп кеткен. Әбден жылаған - ау шамасы. Ол мені көрген бетте:

Ол тағдырдың тәлкегімен туған анасынан небәрі екі жасында тірідей айрылады. Үлкен әжесінің тәрбиесінде  тұмсықтыға шоқылмай, қанаттыға қағылмай өскеннен соң ба анасы туралы ешбір ауыз ашпайтын. Мен сұрамағанмен бәрібір анасын іштей іздеп, сағынады екен ғой мына түріне қарағанда. Мен де қызық екенмін. Кім анасын іздемейді дейсің. Тіпті «аналары маскүнем болса да перзенттері оларды өмір бақи күтіп, іздейді» деуші еді. Сірә, сол сөздің жаны бар - ау . «Аш бала тоқ баламен ойнамайды» демекші өз басыма түспеген соң оның байыбына бара бермеппін. Қасымның жан күйзелісіне қалай сеп болсам екен. Өң - түссіз отырған оның жанына келгенімен айтуға сөз таппадым. Не демекпін, не деп басу айтсам болады. Өзегі өртеніп тұрған Қасымның өкінішін түсінгендеймін. Ол өмірінде туған анасын бір - ақ рет және соңғы рет қана көрді емес пе?! Біраздан соң есімді жиған мен таң - тамаша болдым. Мына қызықты қараңыз. Бағана қызым «қанымыз бірдей екен» дегенде де ойыма ештеңе келмеген еді. Сөйтсем балаларымның, яғни бейбақтың немерелерінің қаны әжесімен бірдей екен, сонда «Қан тартады»деген осы екен - ау...

Пысықай Бангкокқа ұшақ келіп қонғанда түнгі сағат он жарым екен. Біздің уақыт бойынша шамамен күндізгі үш. Жер күйіп тұр. Құдды бір айдаһардың аузынан жалын атып тұрғандай. Енді әрі қарай ішкі рейспен Пхукет аралына ұшады екенбіз. Күтіп алушылар сабынша лыпылдайды. Енді қайтсін, елінің бюджетінің жетпіс пайызы туризмнен түседі. Сондықтан келіп демалушылардың түкірігін де, табанын да жерге тигізбейді. Аузыңды ашып бір нәрсе айтайын десең емеуіріңнен танитын сияқты. Аралға келгенде түнгі 12 - ден асып тұр екен. Бағанағы от жалын әлі қайтар емес. Бірақ бір айтарлығы барлық жерде салқындатқыш жұмыс істейді. Оған үйренбеген біз ертеңінде - ақ суық тиіп ауырып қалдық. Таңертеңгілік тамаққа барғанымызда жанымызға қазақтың жас жігіті келіп, амандасты да:

Бала тосылып қалғандай болды.

Расында, «көрмегенге көсеу таң» дегендей, бәрі қызық, бәрі таңсық. Табиғатының өзі не тұрады дейсіз. Бірақ тамағы ұнайтын емес. Ащы, наны атымен жоқ, ылғи қуырылған. Сорпа мен етке үйренген қазақ, мұның бәрін місе тұтар емеспіз. Одан да бұрын ащылығынан айтсаңызшы.

Қасымызға Ақмоладан келген жас жұбайлар қосылып, арнайы бөлінген көлікке мініп жақын маңдағы маркеттеріне келдік. Құдай-ау, ат шаптырым магазинде жаныңа керегіңнің бәрі бар. Әйел емеспін бе?! Бірден өзіміздегі бағаға шығарып, салыстырып жатырмын. Арзан әлдеқайда. Көзім қызығып барады. «Оу, мынау арзан екен, мынау арзан екен». Дауысым қатты шығып кетсе керек.

Мен енді ет іздей бастадым. Бәрі бар екен дегенім алғашқы ой екен. Қызықты қараңыз. Еттің бәрі не балық, не шошқа. Қап, әттеген - ай. Мен сиырдың етін сұрадым. Тіл білмеймін. Сатушы болса қазақша түгіл орысша білмейтін болып шықты. Айтпақшы, тілмашгидіміз бар емес пе?!

Үнсіздік.

Күліп жатырмыз.

Арада бес - алты күннің қалай өтіп кеткенін де байқамадық. Қайтадан Тұрсынбекке жүгіндік. «Қайтатын уақыт жақындап қалды. Балашағаға бірдеңе алайық. Қаланы аралат» дедік.

Не керек ол күні тағы дүкен аралай алмадық. Кешкілік, тілін түсінбесек те телевизор көріп отырғанбыз. Елдің астанасының көшелерінде бір бұзақылардың алай бір, бұлай бір жүгіріп жүргендерін бір сағат бойы көрсетті.

Есеңгіреп біз қалдық. Заттарымды жинап жүріп күңкілдеп жүрмін. «Тү-у, осы жылтыңбайға сенемін деп, кеше ана алматылықтармен бірге магазинге барып келейін дедім, жібермедің. Енді, қарашы. Құр қол қайтатын болдық, ұят болды ғой».

Қойшы, сонымен не керек. Түнгі сағат екінің кезінде «Мерседес» газелімен бәрімізді аралдан алып шықты. Түс ауа Бангкоктың сыртын ала Паттайяға қарай бет алып келеміз. Айта кетерліктей көтерілістің нышаны білінбейді. Бір - екі топ елінің сары жалауын алып топырлап жүргені болмаса ештеңе байқалмайтын сияқты. Сонымен не керек, он екі сағаттан соң әскери аэродромға жеттік - ау. Мұнда ығы - жығы халық. Ине шаншар жер жоқ. Бүкіл Тайландтағы демалушыларды осында әкеліп бөшкедегі балықтай тоғытып жатыр. Сығылысқан елден демала алмайсың. Қақиып тұрған қалпымызда ептеп - ептеп орнымыздан жылжып қоямыз. Самолет қай уақытта ұшады, кім сиып, кім қояды. Түгін білмейміз. Өзім зорға сығылысып тұрсам бір неміс: Wосһіп - қайдансың деп қоймайды. Қазақстаннан» деймін әдейі қазақша сөйлеп. Ренжіп қалар десем, жоқ, қайта қуанып кетті. Іші пысып тұр, білем. Әрнәрсені сұрап қоймайды. Ағылшын тілін білмесем де, немісшеден құр жаяу емеспін. Әйтеуір түсінемін. Жауабын қазақша, орысша, немісшесін араластырып жауап беріп қоямын. Ол да мәз, мен де жаңағы жыным құрысқаным жазылғандай. Жанымызда бір отыз - отыз бестер шамасындағы бір жігіт тұр. Әңгімеге араласпаса да біздің сөзімізге құлақ түріп тұрғаны байқалады. Жүгі құдай -ау бүкіл Тайландты көшіріп бара жатқандай. Оқтын - оқтын ыңқылдай жүктерін алға қарай сүйреп қояды. Жақаң болса бағана алдыңғы жаққа қарай өтіп кеткен. Шағын ғана жүгіміз сол кісінің қолында. Маған жүк ұстау қайда. Өз басымды зорға алып тұрмын. Бір кезде қалың топтың арасынан қалай өткенін білмеймін, екі өкпесін екі қолына алып бір қазақтың келіншегі жердің астынан шыға келгендей:

Сонымен не керек, айналасы төрт - бес сағат аяғымыздан тік тұрған бойы ұшаққа да іліндік - ау. Бет алысымыз еліміз. Көңіліміз жайланайын деді. Бір кезде көзім бағанағы жігітке түсті. Қабағы салыңқы, салы суға түсіп кетіпті. Қасында әйелі көрінбейді. «Не болды екен» деп жанына жақындадым.

Неге екені белгісіз Жанар бірінші күннен - ақ інісінің келіншегін жақтырмады. Еліктің лағындай елпілдеп тұрған келіннің бетіндегі аздаған сепкілін көргенде жүрегі айнығандай тыржиып, ішінен «тү - у, кәпірдің тарғылын - ай» деп ойлады. Сол күннен бастап келінге «Тарылғыл» деген ат сүлікше жабысты. Беташар өткен күннің ертеңінде - ақ ыдыс аяқ жуып тұрған келінді көріп Жанардың жыны құрысты да қалды. «Әй, Тарғыл» деді зілдене. Келіннен жауап болмады, жауап қатпақ түгіл бұрылмады да. Жарылардай болып жынданған Жанар оның жанына жетіп  келіп, «Мен кімге айтып тұрмын, сен неге мен Тарғыл деп шақырғанда қарамайсың» деп шапалақпен тартып жібергені. Көзі шарасынан шыққан келін не дерін білмей қатты да қалды. «Есіңде болсын, сенің атың енді «Тарғыл», осыдан енді жауап қатпай көр.., бар маған шәй жаса». Мұны естіп - көріп тұрған ата - енесінде үн жоқ, тек «бар, айтқанын істе» дегендей енесі иегін ақырын ғана қақты. Жанары жасқа толған келін көзі тұмандана жүріп шәйін жасап, қайын әпкесіне қарады. Міз бақпай, тістеніп ол отыр. Келін оған «шәй дайын» деп айтуға қорықты. «Немене қаққан қазықтай сілейіп тұрғаның, шәйға шақырмайсың ба, әлде тіліңді жұтып қойдың ба?» Шәйді бір балық жеп шөлеркеп қалғандай сораптап ішіп отырған Жанардың екі көзі келінде. «Немене көзіңнен сораң ағып отырғаны, жеңеше мына Тарғылдан сұрашы, немене көз жасы көл болып отыр? Енді қадала өз шешесіне қарады. «Бұның не» деп айтуға ол байғұстың да қауқары жоқ сияқты. Ол да тілін жұтып қойғандай. Әжесінің бауырында өскен Жанар кішкентайынан бәрінің аяғын бір етікке тығып, айтқанын орындатып өсті. Өйткені ол - әжесінін қызы. Адуындау әжесі бұның бетіне ешкімді қаратпады, ешкімді алдынан кесе көлденең өткізбеді. Ал айтқанын істемей көрсін, бүкіл ауылды бір қауыздың аузына сиғызардай әлекке салады, сондықтан онымен ешкімнің қарсы тұруға көңілі кете бермейтін. Сөйтіп, ешкімді місе тұтпай, ешкімді бетіне қаратпай өскен бұлаң қыздан ержете келе ауылдың барлық жігіттері аулақ жүретін болды, оқуға барып еді, онда да ешкіммен сиыса алмай қайтып келді. Не алған білімі жоқ, не істеген жұмысы жоқ, бар ісі үй - ішін бір шыбықпен айдап тұруды әдетке айналдырған ол әжесі қайтқан соң ол мінезін қоймақ түгіл, қайта үдете түсті. «Қорыққан бүгін жұдырықтайды» демекші сөзін сөйлер әжесі болмаған соң өзін - өзі қорғаған түрі болатын. Енді міне «сұрағанға береген» жас келін келді. Енді құқайын соған көрсетпекші.

Енесінің мына сөзін естіген келіннің төбесінде шашы тік тұрғандай болды. Алғашқы күнде көргені мынау болса, бара - бара не болмақ?! Айтса айтқандай ол енді отырса опақ, тұрса сопақ болды. Күнделікті еститіні «әй, Тарғыл». Бұл оның дауысын ести сала әбжыланды көргендей дірілдеп қоя береді. Тіпті кейде қорыққанынан оның не айтып тұрғанын ұқпай қалатын кездері де болды. Онда оның қолына не түссе, мейлі тәпішкесі, мейлі қасық, бірде тіпті пышаққа дейін бұған қарай ұшатын болды. Мұндайдан кейін ол күйеуіне шағымдана отырып, айта беріп еді, ол мұның басынан сипай тұрып: «айтпасаң да болады, көрмесем де, не болып жатқанын ішім сезеді, қайтесің енді, у нее синдром старой девы» деп мұны жұбатқандай болды, бірақ өзі де терең бір күрсініп алды. Келін үй ішіндегілердің бұл мінездеріне көпке дейін түсіне алмай жүрді, «қызық ешкімнің оған әлі жетпей ме, жарайды, тіпті бізді бөлек шығара алмайды екен, онда неге оны жібермейді» деп оңашада көз жасын сығып - сығып алады. Бертін келе түсінді, үй ішіндегілердің одан қорыққанынан бұрын аяушылық сезімдері басым екен. Отыз сегізге келген қыздарының ендігі күндері не болмақ деген ой оларды сары уайымға салатынын білді. Енді бұл да түсіністікпен қарауға талпынды, жек көріп тұрса да, қорқып тұрса да, оған жымиып қарайтын болды. Бірақ ол да жақпады. Бірде «неменеңе жетісіп тұрсың осы сен» деп бас салса, енді бірде «немене мені мазақ етіп тұрғаның» деп тиісті. Бірде қайын әпкесінің қолындағы сақинасына қарап өзінен өзі мәз болып отырғанын көрген ол көңілін ауламақшы болып:

-...Тарғыл, әй Тарғыл, атаңа нәлеттің қызы, сақинам қайда?! Қайын әпкесінің ащы дауысы анадайдан естілді.

Аузын ашып үлгергенше қайынбикесінің жұдырығы бетіне сарт ете қалды. Мына шуға үйдегілердің бәрі жиналды. Бәрінің өңінде «Не болды» деген үнсіз сұрақ тұр.

Екі иығынан дем алған ол тағы да келінін тарпа бас салды. Үй ішіндегілер оны әзер ажыратты. Келіннің бір жақ беті қанталап тұр. Екі көзі мөлт - мөлт етеді.

Ол келінді жұлқылай жөнелді. Осы оқиғаның үстінен түскен інісі де жәй жапсарды түсінгеннен соң келіншегіне қарап:

Арада екі күн өткен соң киім ауыстырайын деп ілгіште тұрған көйлегін ала берген Жанардың аяғының астына бірдеңе топ ете түсті. Еңкейе бергенде оның көзіне бірден «көздің жауын алған» өзінің сақинасы түскен еді.

Тышқан Кешкілік біреуі жұмыстан, енді біреулері балабақшадан қайтқан Әуестің отбасы есіктен улай - шулай кірді.

Баласының даусы жуынатын бөлмеден шығады. Үлкен ұлы Марат екеуі жарыса кірді. Мына қызықты қараңыз, аппақ ваннаның ішінде кіп - кішкентай тышқанның қап - қара баласы тыпырлап жүгіріп жүр. Екпіндеп келіп ваннаның ернеуіне шығады да, сырғып қайта түседі. Мыналар шыңғырып, айқайлаған сайын оның жаны да мұрнының ұшына келетін болу керек, жанталаса қайта тыпыршиды.

Марат пен Қанатта үн жоқ. Әуестің де дыбысы білінбейді. «Е-е-е, сол да ма» деп көршілері кетті. Орындарында сілейіп қатып қалған тек бұлар ғана. Есін бірінші Әуес жинағандай болды. Балаларын көтеріп алып ол да кірді пәтеріне, соңын ала Жанар да қозғалды. Сол кеште бірінші рет Марат пен Қанат әке - шешесінен ескерту алмастан тып - тыныш барып ваннада емес, ас үйден жуынып барып жатып қалды. Құлаққа ұрған танадай тыныштықта Әуес пен Жанарда да үн жоқ еді.

Харакири Қызметтен босап қалғаннан кейін Әзберген үйінде қарап отырып байыз таппады. Қасына әйелін ертіп ауласындағы бау - бақшасын айналдырып еді онысынан түк шықпады. Анда - санда қолына қалам алып республикалық газеттерге мақалалар жазып тұрушы еді, ойы он саққа, санасы сан саққа бөлініп ол да бос әурешілік болды. Енді бар ермегі жатып алып телевизор көреді. Оны да жарытпады, көзі экранда болғанымен көңілі шар тарапты шарлады. Сондай әрі сәрі күйде әдеттегідей жатқан Әзберген жылан шағып алғандай бір кезде бар дауысымен:

Содан Әзберген облыс орталығындағы танысына телефон соқты. Оны досы деп те айта алмайды. Бірақ осыдан үш жыл бұрын қызметіне жаңадан ғана тағайындалғанда біреулер қолдан ұйымдастырып Әзбергенді қаматып қоя жаздағаны бар. Сонда ауданға бірінші рет іссапарға келген Мақсұт жағдайдың оңы мен солын бірден анықтап, мұны үлкен абыройсыздықтан алып қалған еді. Содан бері сирек болса да ара қатынастары үзілмеген. Енді Әзбергеннің одан басқа сенер ешкімі де жоқ. Мұның ойы мен қөңіл -күйін жақсы сезген Мақсұт та көп ойланбастан дұрыс шешім екенін білдірді. Сөйтіп, депутаттыққа кандидаттың қым-қуыт жұмысы қызу басталып та кетті.

Айтып айтпай не керек, бұлардың еңбегі жанып Әзберген Парламентке облыстың үш ауданынан төрт қарсыласын «жеңіп» депутат болып сайланды да кетті. Мақсұт пен Самат оған игі тілектерін айтып шығарып салып қала берді. Самат Мақсұтты жұмыс орнына іздеп келгенде ол жиналыс өткізіп жатыр екен, біраз күтуіне тура келді. Ішке имене кірген оны көргенде Мақсұт тура бір туған інісі келгендей қарсы алды. Бірақ оның түрінен секем де алып қалды. Жауар бұлттай түнеріп, шекесі қызарып біраз булығып отырып оны -мұныны әңгімелеп отырған Саматтың бір нәрсеге қобалжып отырғанын Мақсұт байқаса да әліптің артын бақты. Бірақ Самат та асығар емес.

Мақсұт қапелімде не дерін білмей сасып қалды. Ә дегенде «менің кесірім тиіп кетті - ау» деген ой лып ете қалды. Оның үстіне келіншегінің аяғы ауыр деп еді. Қарт әкесі де қолында. Мақсұт шынымен қысылайын деді. Бір үйлі жанды осындай жағдайға душар еткені үшін қатты қапаланды. Сасқанынан «қанша керек» деді.

Мақсұттың тынысы тарылды. «Көп емес - ақ екен». Бірақ онысын сыртқа шығармады. Біраз үнсіздіктен соң «менің өзімде ондай қаражат жоқ, бірақ бір таныстарымнан сұрастырып көрейін. Бір - екі күнде хабарлас, - деді құрғап қалған тамағын кернеп. Шайтан түртейін десе аяқ астынан екен. Ақшаның да табыла қалғанын көрмейсің бе. Айтқан күні есіктен сығалай қарап Самат тағы келді. Ақшаны көргенде көзі жайнап кетті. Қалтыраған қолдарымен ақшаны санап жатып:

Самат сол кеткеннен мол кетті. Бір ай түгіл үш ай өтті. Ақшасын алған жұбайлар өзін іздеп келген сайын Мақсұт Саматты іздестіреді. Бірде үйіне тағы іздеп барса, орнын әдеттегідей сипалап қалды. Амалсыз Саматтың әкесі мен әйеліне не үшін іздеп келе беретінін айтып еді, ақ сақалы, ақ көйлек пен дамбалы өзіне жарасып тұратын, бірақ оты сөніп бара жатқан аппақ қарт күңірене тіл қатты: «Балам, бекерден-бекер жала жауып отыр дейін десем, жүзің иманды, тәрбиелі бала секілдісің, айтқаныңа иланайын десем, менің баламның тірлігіне сиыспайтын іс сияқты. Не дерімді білмей отырмын, өзінің де үйде болмағанына біраз күннің жүзі болды. Келсін өзі, анық - қанығын біле жатармыз. Бірақ үйіміз тоналды дегенің қисынға келмейді, оның енді бекершілік» деп жанары тая бастаған көзімен Мақсұтқа сынай қарады. Бағанадан бері үнсіз тыңдап отырған келіні де:

Енді Мақсұт Саматтың депутат нағашысымен хабарласты. «Ой, оның өзінің бір сондай сұйықтығы бар, саған ескертпеппін, онымен содан кейін хабарласқан емеспін, қайда екенін де білмеймін» деп кеңк - кеңк етеді. Мақсұт телефон тұтқасын тастай салды. Енді шынымен сасайын деді. Жұмыс орнында отырғысы жоқ, үйінде телефон даусы немесе есіктің коңырауы шылдырласа жүрегі зырқ ете қалатын болды. Өз - өзіне ауру тауып алғанына налып, қан қысымы көтерілетінді шығарды. Әйеліне айтайын десе жүрегі дауаламайды. Оның ренжитіні белгілі. «Біреуге делдал болып, жарылқағанды қашан қоясың, бір күні өзіңе таяқ болып тиеді,тиыш жүр» деп жиі айтатын әйелінің сөзін жақтырмаушы еді, енді міне оның айтқаны айдай дәл келіп тұр. Есіктің қоңырауы бір түрлі ащы шыққандай болды. Көз шырымын алайын деп түс ауа жата қалған Мақсұт орнынан ыршып тұрды. Жатын бөлменің есігін жәймен ашқан Сәуле:

Мақсұт аулада шыққанда есік алдында милиция мәшинесінің тұрғанын бірден көрді. Жүрегі зырқ ете қалды. Ішінен әлгіндегі жігіт түсті де, «мында отырыңыз» дегендей ым қақты. Қалтыраған тізесімен ішке басын сұға бергені сол еді: «Ой, аға, бұл сіз бе едіңіз» деген таңданыс дауыс шықты. Мақсұт оны танымады, соны сезгендей әлгі жігіт те:

Үйге кіргенде көзі атыздай болып отырған әйелін көргенде Мақсұт кірерге тесік таппады. Оның үнсіз жүзінде өзі ойлағандай «не болды, айтсаңшы» деген сұрауды айтпаса да түсінді. Мақсұттың шегінерге жері жоқ еді, болған істі әйеліне айтып беруге мәжбүр болды. Сол - ақ екен Сәуленің онсыз да аққұба жүзі ақ қағаздай қуарып сала берді. Мақсұт оған бар шындықты айтқанына өкінді, бірақ амал не айтқан сөз, атылған оқ. Ақшаны қайтару үшін Мақсұт төрт бөлмелі үйін сатып, өзі шағын пәтерге ауысты да, «қарызынан» құтылды. Түскі демалысқа келіп, дастархан басына енді отыра бергені сол еді, қалта телефоны шылдырлады. Алматыдан Әзберген екен. Амандық -саулықтан соң «естідің бе?» деді әй - шәй жоқ.

Ол тағы бірдеңе айтып жатыр еді Мақсұт телефон тұтқасын өткен жолғыдай тағы да қоя салды.

Әмеңгерлік Айзада бүгін де таңды кірпік қақпастан атырды. Түні бойы аһлап - уһлеп шықкан ол таң қылаң бере сиырын сауға шыққанда көршілер жақ әлі тым -тырыс еді. Жасы алпысқа таянған шақта көрер күнім осылай болады деп оның үш ұйықтаса түсіне кірмеген ол сол уһлеген қалпы сиырының сауырына келіп отырды. Ол бала жасынан кемтарлығына қарамастан тұрмысқа шықты, алты - жеті баланың анасы болды. Дүниеге торсықтай ұлды да, қасы қарлығаштың қанатындай қияқтай қызды да әкелді. Кембағалмын демеді, күйеуімен бірге шаруашылықтың малын да бақты, колхоздың басқа жұмысынан да қалмады. Сөйтіп жүріп күйеуінен таяқты да жеп бақты. Көзі шығып, аяқ -қолы сынбады демесе басы да жарылды, көзі де көгерді, түсік те тастады. Бірақ соның бәрін өмірдің берген сыйы, Алланың жазуы деп білді. Әлде сол кезде тәрбие мен қалыптасқан үрдіс солай ма еді, әйтеуір әйелдер күйеулерінен жазықты болса да, жазықсыз болса да «сыбағаларын» алып жатса, соны көбі ыңшыңсыз қабылдайтын. Айзада солардың бірі болды. Бірақ үй шаруасына келгенде өз ісіне мығым, үйінде көлденең шөп жатпақ түгіл шыбынның ызыңы естілмейтін. Ал алты - жеті баласы барын білгендер болмаса, үйіне қездейсоқ келген бір де бір адамның ойына осы үйде бала -шаға бар - ау деген келмейтін. Біреуінің дыбысы шықса ше?! Тып - тыныш, мұнтаздай тап - таза, жинақы үйді көргенде мына жерде өзі ешкім тұра ма, жоқ па деген ойдан да аулақ болмайтын. Бірбеткей, айтса ойып айтатын мінезін көпшілік онсыз да жақтыра бермейтін көрші - қолаң болмашы бірдеңені сұрап келсе өмірі «жоқ» деген жауабынан танбайтын. Өзі ешкімнен ештеңе сұрамайды, қажет дүниенің бәрі өзінде бар, сондықтан ондайды жақтыра қоймайтын мінезі тағы бар. Күйеуі Қарасай қайтыс болғанда Айзада небәрі қырық екі жаста болатын. Балаларының алды екі қыз тұрмысқа шыққаны болмаса ұлдары әлі үйлене қоятын жаста емес еді. Айзада күңіренді, қайғырды, бірақ қайыспады, мойымады. Белді бекем буып, өзі де бұрын «тасы қатты» енді тіпті шиырылды. Үйінің шаруасын сол шиеттей балаларымен дөңгелете жүргізіп, ешкімнен ештеңе сұрамады, «мен жесір едім, балаларым жетім еді» демеді, қайта қасқая жолынан еш қалмады. Ел қатарлы ағайын - туғанның құдасын да күтті, той - домалақ, өлім - жітімнен де қалмады, бәрін өз ретімен атқарды. Мұны көрген ел - жұрт қойсын ба оны да сөз қылды. Оның тірлігіне қуанудың орнына «Жарым - жан болса да «ешкімнен қалыспауын қарашы, тіпті еркегі бар үйден кем емес» десіп, сүйсінуінен бұрын көре алмаушылығы басым болды. Үлкен ұлы үйленгенде дүркіретіп той жасамаса да әл - ауқатынша барлық дәстүрді сақтап, құдаларын да риза қылды. Бағына қарай келіні де Құдайға қараған момын, оның үстіне шаруаға бейім жан болып шықты. Араға бір жыл жетер - жетпесте немересін де сыйлады. Айзада енді бар уақытын сол «жаманымен» өткізетін болды. Әлжуаз, шала туған аурушаң баланы келініне сенбей, күн демей, түн демей өзі бақты. Бұл Құдайдың жазғанына не шара, екінші баласына аяғы ауыр болған кезде келіні ашық тұрған ұраның ішіне құлап, мерт болды. Айзаданың жүрегі қарс айрылды, қолында шиеттей аурушаң немересі қалып, өзінің де денсаулығы анау айтып тұрғандай емес, бірақ «басқа түссе баспақшыл» дегендей күн артынан күн өткен сайын Айзаданың да жүрегіндегі жара сейіле бастағандай еді, немересі «адам қатарына қосылайын» деп беті бері қараған шақта екінші ұлы үйленетін болды. Оған Айзада қуанбаса ренжіген жоқ. Үйге бір әйел керек екенін жүрегімен де, санасымен де түсінген ол жол -жоралғының бәрін жасап ұлын үйлендіріп, қолы ұзарып бір жасап қалды. Бұл келіні де, Құдайға шүкір, шаруаға икемді болып шықты. Енді Айзаданың тарамыс - тарамыс жүзінде күлкінің нышаны пайда бола бастады, елге баяғыда күйеуі бар кездегідей ашық - жарқын сөйлеп, үстіне жылтырағандарды кие бастады. «Алла, мұныңа да шүкір» деп қояды. Дегенмен, бір ой оны жегідей жеп мазасын ала берді. Ол үлкен ұлы әлі саяқ үйленбей жүруі болатын. Өзі де ол «төсек жаңғыртсам қайтейін» демейді. Кішкентайы болса былдырлап тілі шығып қалды, анасының уызына да, мейіріне де қанбаған оның болашағы қандай болар екен деген ой күндіз ойынан, түнде түсінен шықпайтын болды. Содан тасбуын бір шешімге келген ол таңертеңгілік шәй үстінде «бойдақ» ұлына қарап:

Құдаларының ауылына жеткенде бесін уақыты жақындаған еді. Алыс жолдан келген құдағи мен жиен немересін, бұрынғы күйеу баласын көрген олар да қауқаласып, қуанып жатыр. Мал сойылып, дастархан жайылып, әңгіме дүкен құрып мауқын басысқан соң, таңертеңгі дастархан басында Айзада сөзді өзі бастады:

Бегалы құдағидың неге келгенінің бер жағын топшылағанымен дәп мынаны күтпеген еді. Жағы қарысқандай сұлқ отырды да қалды. Үнсіздікті тағы Сырым бұзды.

Қол жайылды, келісім алынды, Айзада толған көңілмен ауылына қайтты. Араға екі апта салғанда үлкен қызы мен екінші келінін ертіп бар жол -жоралғысын жасап құдаша - келінін әкеліп босағасынан аттатты. Көңілі жәйланған соң бетіне қан жүре бастаған Айзада ауылдың сөзіне тағы қалды. Жақындары болса «ешкіммен ақылдаспай тағы да өзім білемге салды» деп сөкті. Айзада оларға пысқырмады да, балаларының жарасым тапқанына, немересінің анасының орнына ана тапқанына қуанды. «Сор бір айналдырса, шыр айналдырады» демекші енді түтінім түзелді, кабырғам бекіді» деп өз - өзіне келген Айзаданың шаңырағына тағы да қара бұлт үйірілді, отбасы қара жамылды, екі қошақан немересі жетім қалып, әкелері, яғни Айзаданың екінші ұлы аяқ астынан мерт болды. Айзаданың енді жазылып келе жатқан белі қайта бүгілді, жүрегі қан жылады, көкірегі қарс айрылып, көзінен жас емес қан тамғандай болды. Немерелері Ақаты мен Саятының әкесі Сәбиті қыршынан қиылып біреудің абайсыздығынан мерт болды. Айзада сол қан жұтқан күйі, бауырын жаза алмай бүк түсіп түкпіргі бөлмеде жатып қалды. Бұрын таң атар атпастан үй шаруасын өзі бақылап, бәрін орын - орнына қойғызатын оның ендігі жерде ешкіммен жұмысы да болмады, тіпті былдырлап келетін Ақат пен Саятқа да мойнын бұрмады. Үй ішіндегілер аяғының ұшымен жүретін болды. Бірақ бір күні бұл тыныштық Айзаданың өзін шошытты, немерелерінің былдырлағаны түгіл дыбысы шықпайтын болды. «Ойпырым - ай бұлар қайда» деген оймен аулаға шығып еді онда да көрінбейді. Үйдің сыртына шықты, бау бақшаның ішін қарады, жым - жылас екеуі онда да жоқ. «Расул болса мектепте шығар» деп ойлаған ол енді келіндерін іздей бастады. Әне үлкен келіні екі шелегін көтеріп су әкеле жатыр, шыдамсызданған Айзада алыстан дауыстап «Әй, Райхан, балалар қайда, Жанар қайда, немене барлығы зым - зия жоқ» дегенін келіні естімеді ме, әлде үйге келе жауап берейін деді ме, үндемеді. Шелегін қояр - қоймастан «әй, мен сенен сұрап тұрмын ғой, қайда деймін бәрі» деп келініне дүрсе қоя берді.

Ол келгенше Айзада бала шағасына тағы да ләм деместен бар жақсысын киді де жолға шықты. Әшейінде үндемейтін келіні:

Құдағиы сырнайдай созылған дауысымен бұған кекесінмен, айыпты адамдай қарады. Құдасы болса қабатын иттей қабағын түйіп, енді болмаса бүріп алатындай қоқиып алыпты. Бұл сөз бен қарас ең панасыз, ең сорлы жетімдей күй кештірсе де үндемей Айзада әліптің артын бақты. «Мыналардың әуселесі белгілі болды, қызының бізді жерге қаратып кетіп қалғанымен жұмысы жоқ, мені кінәлап отыр - ау шамасы, баласын туғанша төркінінен келген дүниесінін бауын да шешпеген қыздарының қылығымен жұмыстары да жоқ. Өздері болса нағашы жұрт болып жиендеріне құтты болсын айтуға да жарамап еді, ендігі әуендерін қара» деп құдаларына зерделей қарады. Енді ол тастай түйілді. Бірақ қолы оның көңіл күйінен хабар беріп тұрғандай бұрынғыдан да қатты селкілдеп өзіне ырық бермей кетті. Енді сөйлемесе мыналар басына секіретін түрі бар. Бір жөткірініп, алдындағы шәйдан ұрттап тамағын жібітіп алған Айзада орнынан қозғалақтап алды да әлсіз дауысымен сөйлеп кетті.

Мына сөзге тосылып қалған құдалар жағы үн - түнсіз. Бағанағы қатулы қабақ, атылар оқтай ширығып отырған сыңай байқалмайтын сияқты. Жөн сөзге тоқтай білетін халықтың ұрпағы емес пе, құдалар да бір жеңге келген сияқты. Енді құдасының дауысы бағанағыдай емес төмендеу шығатын сияқты.

Айзада келіні мен немерелерін ертіп бар жүгін артып үйіне келгенде қаладағы ұлы да келіп қалған екен. Үй - іші шешелері мен Жанарды үрпиісе қарсы алды. Ал Айзада болса жолдан шаршап келгеніне қарамастан келіндеріне қазан көтеруді бұйырды. Сөйтті де үлкен ұлына карап:

Жеңгелерінің шын айтып отырғанын, қалжыңға салып отырғанын білмей екеуі абдырап қалғанын көрген Айзада күліп жіберді. Әбден титықтап біткен жүзі қыртыс - қыртыс тартып шынында да қартайып қалғанын көрсетейін дегендей одан сайын қатпар-қатпар болып шыға келді.

Екеуі де ойлы. Бір - біріне жымың қағады. Жеңешелерінің әрекетіне шексіз риза. «Ешкіммен санаспайды, есептеспейді, білгенін істейді» деп оны жазғыру орынсыз екен. Жасаған әрекетінің рахаты болса көппен кеңесудің қажеті қанша?! Мына ісі өздерінің ойына келмегеніне таң. Бірақ ана жүрегінен артық сезімтал, қайырымды, мейірімді ешнәрсе жоқ қой. Не десе де жеңешелері алды - артын ойлап, ақылға жеңгізіп шешім қабылдайтын даналар санатында екен. Ана үлкен ұлының баласын жылатпаймын деп балдызына қосты, мына екі ұлды жылатпаймын деп қайынағасына келінін қосты. Қазіргі заманда мұндай өрелі іс екінің бірінің қолынан келмейді. Ағаларының шаңырағын шайқалтпаған жеңгелерінен айналсын, бұл шешімін қазақтың салт - дәстүрін жаңғырта отырып әмеңгерліктің қасиетін таныту ма?! Ойлана бір - біріне қарады. Ұрпағын ұялаған жеңешелерінен айналып кетсе айып па?! Мұндайда жұмсағанына жүгірмегенде қайтеді?! Екеуі де молданың үйіне қарай асыға адымдады.