Нұрлан Онжанов
бІтІмгер
Дипломат жазбалары
«Фолиант» баспасы

Украина дағдарысы ең басынан бастап өңірлік
жан­жал шеңберінен шығып, ХХІ ғасырдағы ең күрделі
сын-қатерлердің біріне айналды.
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев Украинада­

ғы жанжал халықаралық қоғамдастықтың тіршілік
ты­нысының әлеуметтік және саяси қырларын қамти
отырып, экономика мен қаржының шегінен шық­
қан жаһандық дағдарыстың салдары болып табы­

латынын талай мәрте атап көрсеткен.
Шын мәнінде, Украина дағдарысы – бұл Украи­
наның оңтүстік-шығысындағы егесу ғана емес,
бұл – кешенді түрде шешуді талап ететін саяси,

эко­номикалық,
сауда-саттықтық,
энергетикалық,
мә­дени, ұлтаралық және басқа мәселелер мен

проблемалардың тұтас бір шоғыры. Мұнда, бірінші
кезекте, тек Украинаның өзіндегі ғана емес, сондай-
ақ, оның сыртындағы, әсіресе, «Ресей – Украи­

б І т І м г е р
на – Еуропалық одақ» пішіміндегі өзара сенім мен
түсіністік мәселесі бой көрсетті.
Украинадағы 2013 жылдың соңындағы және тұтас

2014 жылғы оқиғалар қазіргі жаһандық қауіпсіздік
жүйесі арқау етілген халықаралық құқықтың негіз
қалаушы қағидаттарын шатқаяқтатып жібергенін айт­
сақ та жеткілікті. Және бұл мәселенің тек саяси қыры

ғана.
Еуропалық одақтың Ресейдің Қырымды өзіне қо­
сып алуымен байланысты Мәскеу саясатына қарсы
енгізген санкциялары, сондай-ақ, РФ-ның жауап шек­

теулері тек Ресей экономикасына ғана теріс ықпал
етіп қоймай, Еуропа елдерінің өз экономикаларына
да салқынын тигізгенінің еш құпиясы жоқ. Шығындар
миллиардтаған еуромен есептеледі.

Тиісінше, Украина дағдарысы халықаралық құқық­
тың арқаулық қағидаттарына, сондай-ақ, жанжалға
тартылған елдердің, оның ішінде тұтастай әлемдік
экономиканың дамуы мен әлемдік тәртіптің және

қауіпсіздіктің жаһандық жүйесіне аса күшті әсер етіп
отырған салмақты сын-қатерге айналды.
Осылайша, Украинадағы жанжал жаһандық күн
тәртібіндегі аса күрделі мәселелердің біріне айнал­

ды. Сәйкесінше, Украина дағдарысын реттеуге ба­
ғыт­талған кез келген әрекет бүкіл әлемдік қоғам­
дастықтың, БАҚ-тардың, сарапшылар мен инвес­
торлардың назарын өзіне аударды.

2014 жылдың тамызында Минскіде Беларусь,
Қазақстан, Ресей (Кеден одағына қатысушы елдердің

б І т І м г е р
үштігі) мемлекеттері басшыларының, Украина мен
Еуропалық одақ басшылығының пішіміндегі жоғары
деңгейдегі тұңғыш «нәтижелі» келіссөздері аяқтал­

ды. Осы кездесудің қорытындылары бойынша Ар­
найы байланыс тобы оқ атуды тоқтату мен Украина­
ның оңтүстік-шығысындағы жанжалды бейбіт шешуді
бас­тау бойынша қыркүйек уағдаластықтарына қол

жеткізе алғаны баршаға аян.
Өкінішке қарай, бұл шаралар жеткіліксіз болып
шықты. 2015 жылдың ақпанында Минск-2 кездесуі
өтіп, ол «норманд төрттігі» мемлекет басшыларының

рекордты 16 сағаттық келіссөздеріне ұласты және
нәтижесінде Украина дағдарысын реттеу бойынша
жаңа, бұрынғыдан көлемдірек уағдаластыққа қол
жеткізілді.

Тұтастай алғанда, осы кездесулер туралы ақ­
па­рат баспасөзде кеңінен көрсетілді. Шетелдік, сон­
дай-ақ, отандық сарапшылардың егжей-тегжейлі тал­
дамалы жарияланымдары жарық көрді.

Сонымен қатар, іс жүзінде бұл кездесулер қалай
және неліктен өткенін, олардың нәтижелілігіне не
нәрсенің ықпалы тигенін білетіндер аз, өйткені, бас­
қа да әрекеттер болған еді. Оның үстіне, осы үде­

рістердің бәрінде Қазақстан Президенті Н.Ә.На­
зарбаевтың қандай рөл атқарғанын нақты сезі­
нетіндер де саусақпен санарлық.
Кейбіреулер көпшілікке Минск-2 атауымен белгілі

«норманд пішіміндегі» жоғары деңгейдегі кездесу
әуел баста Қазақстан елордасы – Астана қаласында

б І т І м г е р
жоспарланып еді ғой деуі мүмкін. Бірақ, бұл тек
бір мақсатта – Украинадағы қантөгісті тоқтатып,
жанжалды бейбіт жолмен реттеу арнасына бұру мақ­

сатында өткізілген орасан зор жұмыстың тек сырт
көзге көрінетін бет жағы ғана. Бұл жұмыс Минск-2-
ден, тіпті, Минск-1 өткізілгеннен көп бұрын басталған
болатын.

Оның үстіне, бірқатар сарапшылар Қазақстан Ас­
тананы «норманд төрттігі» кездесуін өткізетін орын
ретінде араағайындық миссиясынан барынша көп
саяси ұпай алу үшін ұсынды деп қате пайымдауы

мүмкін. Сарапшылар тарапынан шындықтың осы­
лайша бұрмалануын түсінуге де болады, өйткені,
келіссөздердің көптеген нақты жайлары мен соған
байланысты орасан зор дайындық жұмыстары оты­

рыстардан тысқары қалды.
Осымен байланысты мен 2014 жыл мен 2015
жылдың басында өткен, қызмет бабына сәйкес өзім
куәсі болған сол оқиғалардың кейбір фактілерін

баяндап берсем деймін.
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Украина
дағдарысын реттеу бойынша қызметіне мен Пре­
зиденттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмек­

шісі лауазымына тағайындалған 2014 жылдың шіл­
десінде қосылдым. Бұған дейін, Қазақстан Рес­
публикасының Германиядағы елшісі ретінде, орын
алып жатқан оқиғаларды БАҚ-тар мен Қазақстан

Республикасы Сыртқы істер министрлігінің орталық
аппаратынан алған ақпараттарға сүйене отырып

б І т І м г е р
қана бақылауға мүмкіндігім бар еді. Сондықтан, осы
кітаптың Минскідегі тамыз кездесуінің басталуына
дайындыққа

дейінгі
кезеңді
қамтитын
бірінші

бөлімі менің ой-пайымдарым мен байқағандарыма
негізделген. Ал кейінгі бөлімдер Мемлекет басшы­
сының Украина дағдарысы мәселелері бойынша
келіс­сөздерінің нақты детальдарымен және өзімнің

жеке жазбаларымдағы үзінділермен толықтырылған.
Мен Украинада болған немесе сонымен байла­
нысты
оқиғалардың

барлығын
бірдей
қамтуға
ұмтылған жоқпын. Негізінде, бұл ақпараттар кеңінен

қолжетімді. Оның үстіне, қызмет бабыма сәйкес
мен өткен келіссөздердің барлық ұңғыл-шұңғылын
жайып сала алмаймын, бірақ мүмкіндігінше болған
оқиғаларды барынша егжей-тегжейлі айтуға тыры­

самын. Мен, сондай-ақ, өткір мәселелерден айналып
өткенді жөн көрдім. Дағдарысқа кінәлілерді табуға да
ұмтылмадым, өйткені, уақыт өте келе тарих бәрін де
өз орнына қоятынына сенімдімін.

Оқырманды Қазақстан Президентіне қозғау сал­
ған, ешқандай тәуекелдерге қарамастан және өзі
үшін ешқандай ынталандыруды күтпестен Украи­
на дағдарысын реттеуге ықпал ету бойынша оны

белсенді шаралар қабылдауға итермелеген деталь­
дар қызықтыратынына және ол бұл істі бойына сіңі­
ретініне шын ниетіммен үміттенемін.
Қазақстанның Украина дағдарысына тартылуы­

на байланысты түрлі алаңдаушылықтар да болды.
Еліміздің ішкі тұрақтылығы мен төңірегіне ықпал

б І т І м г е р
ете алатын тәуекелдер де көп еді және оны қа­
перге алмауға да болмайтын еді. Оның үстіне,
көптеген сарапшылар Қазақстанның араағайындық

миссиясы туралы түрлі идеяларға, тіпті, басқа
елдердің саясаткерлері Н.Ә.Назарбаевқа Украина
дағдарысына тартылған ана немесе мына тарапқа
ықпал етуді ұсынған кезде де шүбәлана қарады.

Сонымен қатар, мен жұмысқа тереңірек бойлаған
сайын біздің Президентімізге моральдің кез келген
дана саясаткерге тән болуы тиіс жалпыадами
қалыптары қозғау салып отырғанын тереңірек түсіне

түстім.
Нұрсұлтан Әбішұлы Қазақстан үшін ықтимал тәуе­
келдер туралы өте жақсы білетін еді, сондай-ақ,
жан-жақтан жұмыла күш-жігер жұмсалмаса, бейбіт­

шіліктің де ауылы алыстай беретінін, ал мұның аяғы
бүкіл халықаралық қоғамдастық үшін бұдан да зор
салдарларға соқтыратынын нақты түсінді. Сондық­
тан, ол Украинаның оңтүстік-шығысындағы жанжал­

ды реттеудің бейбіт үдерісіне ықпал етудің бірде-бір
мүмкіндігін қалт жіберген жоқ. Оны дағдарысты бейбіт
жолмен шешуден басқа балама жоқ, тек осылай
еткенде ғана қантөгісті тоқтатып, саяси үдерістерге,

оның ішінде, жағдайды тұрақтандыру мен елді әрі
қарай дұрыстауға болады деген нық сенім шынайы
итермелеген еді.
Осы күш-жігердің барлығы босқа кеткен жоқ. Мен

өзім Н.Ә.Назарбаевтың тараптардың ұстанымда­
рын өз қолымен жазып алып, Франция, Украина,

б І т І м г е р
Ресей және Германия басшыларымен кездесулер
сериясын өткізген кезде осы дағдарысты жағдайдан
шығу жөніндегі өзінің жолдарын ұсынғанының куәсі

болдым. Осы жазбалардың көпшілігін кейін мен
Минск-2-нің қорытындылары бойынша қол жеткі­
зілген нақты уағдаластықтар түрінде тағы көрдім.
«Нор­манд төрттігі» көшбасшыларына қажет болған

керекті серпінді нақ біздің Президент тек кездесу
өткізу үшін ғана емес, нақты нәтижелерге қол жеткізу
үшін де берген болатын.
Ресей, Украина, Германия және Франция басшы­

лары Қазақстан Президентіне – жанжал аймағынан
мыңдаған километр қашықтықта жатқан елдің бас­
шысына не себепті құлақ асты?
Оған сенеді. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев

әлем­дік қоғамдастыққа өзінің қағидалары мен мін­
дет­темелерінен кері шегінбейтін, дәйекті саясат
жүргізетін, бейбіт қатар даму идеясының сенімді
жақтаушысы болып табылатын «адал менеджер»

ретінде белгілі. Қазақстан Президенті әлемдік қоғам­
дастық елдерінің, олардың географиялық орнала­
суына қарамастан, өзара іс-қимылы маңызды екенін,
елдерді қарсы тұруға емес, бәсекеге негіздей отырып

дамыту қажеттігін талай мәрте атап көрсетті.
Өте ауыр 90-шы жылдары, Қазақстан тәуелсіздігі­
нің таңсәрі шағында, Президент Н.Ә.Назарбаев­
тың ядролық қарудан бас тарту туралы дәуірлік

шешім қабылдағанын еске түсірсек те жеткілікті. Бұл
шешімге қарсылар да көп болған еді. Халықаралық

б І т І м г е р
келіссөздерде күш тұрғысынан қашанда көзірге ие
болу үшін Кеңес Одағынан мұраға қалған осы қатерлі
қаруды сақтап қалуға кеңес берген артықпысықтар да

кездесті. Мемлекет басшысы Қазақстанның ядролық
арсеналы болуы елімізге әлемдік қоғамдастықтың
сенімсіздігін арттырғаннан басқа ештеңе бермейтінін
нақты түсінгендіктен, ондай сөздерге құлақ асқан

жоқ.
Сол кезеңде, керісінше, ескі таптаурындарды ең­
серіп, әлемнің шешуші елдерімен және ықтимал
инвесторлармен сындарлы және сенімді үнқатысуды

жолға қою маңыздырақ болатын. Өткен жылдар
дәл осы ұстанымның жалғыз дұрыс ұстаным бол­
ғанын көрсетіп берді. Бүгінде елімізді әлем танып,
құрметтейді, ал сонау 90-шы жылдардағы шешімді

Қазақстанның бейбітшілік қалыптастыру мен жаһан­
дық қауіпсіздікті нығайтуға қосқан бірегей үлесі ретін­
де қарастырады.
Егер Қазақстан Президентінің өмірбаянын мұқият

қарасаңыз, қызықты жайларға тап боласыз. Оның
Украина дағдарысындағы бітімгерлік қызметі –
бірінші оқиға емес. Сонау 1991-1992 жылдары
Н.Ә.Назарбаев

Ресей
Президенті
Б.Ельцинмен
бірге алғашқылардың бірі болып үн қатып, Кеңес

Одағының екі бұрынғы республикалары: Әзербайжан
мен Армения арасында нағыз соғыс оты тұтанған
кезде Таулы Қарабаққа барып қайтқан еді. Кейін
Алматыда келіссөзге алаң ұсынылып, Н.Ә.Назарбаев

б І т І м г е р
тоқтату жолында алғашқы қадам болған Таулы Қа­
рабақ бойынша келіссөздерге өзі қатысқан-тын.
Осы келіссөздерге қатысқан Әзербайжан мен Ар­

менияның сол жылдардағы дипломаттары өзі­
нің барлық дипломатиялық талантын пайдалана
отырып, тараптарды бітімге келуге сендіре алған
Қазақ­стан көшбасшысының салмақты ұстанымын

күні бүгінге дейін ұмытпайды.
Көрші Қырғызстандағы 2005-2010 жылдардағы
ішкісаяси дағдарыстар да, әсіресе, еліміздің 2010
жыл­ғы ЕҚЫҰ-дағы төрағалығын қаперге ала кел­

генде, Қазақстан үшін айтарлықтай сынақ болды. Екі
жағдайда да Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзін
бейбітшіліксүйгіш саясаткер ретінде көрсете келіп,
жақын көрші елде азамат соғысы өрістеуіне жол

бермеу үшін қолынан келгеннің бәрін тағы да жасады.
2010 жылдың наурызында нақ қазақстандық ұш­
қыштар Жоғарғы Бас қолбасшы Н.Ә.Назарбаевтың
бұйрығымен оппозиция проблеманың негізгі көзі

деп білген Қырғызстанның тағынан тайдырылған
президенті Қ.Бакиевті Джалалабадтан алып шық­
қанын еске сала кетейік. Сондай-ақ, 2005 жылы
А.Ақаев та осылай шығарылған болатын. Дәл осы

фактілер Қырғызстандағы ашық қарулы қарсы
тұру­шылықтың алдын алуға мүмкіндік берді. Кейін
сарапшылар қауымдастығы Н.Ә.Назарбаевтың сол
кезеңдегі қызметін ЕҚЫҰ жұмысының эталоны ре­

тінде келтіреді. Біздің Президентіміздің күш-жіге­
рі Батыстағы әріптестеріміз тарапынан жоғары
бағаланған еді.

б І т І м г е р
Мемлекет басшысы қызметінің ең басты ерекше­
ліктерінің бірі – ол стратегиялық міндеттерді нақты,
уақтылы және көрегендікпен қоя біледі, содан

соң белгіленген мақсаттарға дәйектілікпен бірте-
бірте қадам басады. Мұның Қазақстанды дамы­ту
мәселелеріне және тұтастай халықаралық қоғам­
дастықта бейбітшілікті сақтау мен өзара сенімді

кү­шейтудің жаһандық идеясына да қатысы бар.
АӨСШК, Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің
съезі, түрлі өңірлік бастамалар, сондай-ақ, Мемле­
кет басшысының араағайындық күш-жігері – осының

барлығы бір ғана аса ауқымды мақсаттарды көздейді.
Осындай жауапты миссия тек нағыз еуразия­шыл,
қарсы тұрушылықтың емес, бәсекелестіктің жақ­
таушысы, әлемдік деңгейдегі дәйекті және сарабдал

саясаткер Нұрсұлтан Назарбаевтың ғана қолынан
келеді. Ол – жаһандық ауқымдағы бітімгер болуға
жаралған тұлға.
Қазақстан Президентінің саясатына осындай ке­

шенді көзқарас жұртшылық Минск-2-ге, яғни 2015
жылдың 11-12 ақпанында өткен «норманд төрт­
тігі» елдері көшбасшыларының кездесуіне дейін
Нұрсұлтан

Назарбаевтың
Украина
дағдарысын
реттеуде атқарған рөлін қалың жұртшылық білсін

деген ниет мені осы кітапты жазу қажеттігіне түпкілікті
сендірді.
Бұл кітап саясатқа қызығушылық танытатын бар­
ша оқырманға, әсіресе, еліміздің болашағы – қа­

зақстандықтардың өскелең ұрпағына пайдалы бо­
лады ғой деп пайымдаймын.

Украина дағдарысы Украинаның оңтүстік-шығы­
сындағы қарулы қарсы тұрушылық пен Майдандағы
қақтығыстардан көп бұрын басталған болатын.
Мен, тіпті, В.Януковичтің Еуропалық одақпен ассо­

циация туралы келісімге қол қоюдан бас тартуы да
дағдарыстың басы емес, тек белсендірек іс-қимыл
мен ашықтан-ашық қарсы тұрушылыққа алып келген
оның алғашқы себептерінің қисынды жалғасы ғана

еді деп батыл түрде болжам жасай аламын.
Шын мәнінде, сонау 2004 жылы-ақ Украинада
«қызғылт-сары революция» деп аталатын оқиға орын
алғаны белгілі. Украиналықтар, басым жағдайда ба­

тыс өңірлерінің тұрғындары президенттік сайлаудың
В.Янукович жеңіске жеткен бірінші турының қорытын­
дыларын мойындаған жоқ. Содан кейін есеп бо­
йынша үшінші (конституциялық емес) қайта сайлау

б І т І м г е р
премьерлігі, В.Януковичтің билікке қайта оралуы
(оның Өңірлер партиясы Жоғарғы Радада көпшілік
дауыс иеленген соң) болды. Осылайша, Украинада

соңғы 10 жылда әлеуметтік-экономикалық даму мен
қарапайым азаматтардың әл-ауқатын арттырудың
нақты мәселелері екінші кезекке ысырылып, бұл ел
іс жүзінде саяси айла-шарғыға белшесінен батты.

Осындай жағдайларда Украинаның дәстүрлі түр­
де мәдениеті мен діні бойынша Ресейге жақын
өндірісті шығысы мен еуроинтеграцияға үміттенген,
яғни Еуропалық одақпен шекара қашан ашылады

деп күткен ауылшаруашылықты батыс арасындағы
идеологиялық алшақтық ұлғая түскені түсінікті.
Менің жеке сенімім бойынша, егер Украина бас­
шылығы ішкімемлекеттік тұрақтылықты нығайтып,

елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайларды жақ­
сар­туға және халықты ұйыстыруға бірінші кезекте
мән бергенде, мұндай екіге жарылу орын алмас еді.
Қазақстанда саяси қайта жаңғырулар ойласты­

рылған ұлтаралық келісімді, ынтымақтастық пен діни
төзімділікті қамтамасыз еткен тиімді экономикалық
реформалардан кейін басталып, елімізде тұрақты
өсімді көрсеткенін және экономикалық дамудың

қарқыны бойынша көшбасшы болуға мүмкіндік бер­
генін еске сала кеткен жөн. Тек осыдан кейін ғана
Мемлекет басшысы саяси құрылысты жетілдірудің
қадамды

шараларын
ұсынып,
бірінші
кезекте,

қазақстандық біртектілікке негізделген демократия
қағидаттарын енгізе бастады.

б І т І м г е р
Ал Украинада біз мүлдем басқа үдерістерді көрдік.
1990 жылдардың жабайы кезеңдері тынышталып
үлгермей жатып, елде түрлі полярлы екі саяси

бағыт: еуро­интеграция мен Ресеймен одақтастық
пайда болды. Оның үстіне, түрлі полярлықтың
мәні күні бүгінге дейін дамудың осы сыртқы сая­
си векторларының сәйкессіздігінде емес (олар, ке­

рісінше, сәйкеседі), Украина басшылығының қа­
шанда екі ірі ойыншы: Еуропалық одақ пен Ресей
Федерациясы мүд­делерінің арасынан пайда табуға
ұмтылғанында, яғни тепе-теңдікті сақтауға емес,

екі жақтан да өзі үшін біржақты тиімділік көруге
тырысушылықта жатыр. Осының салдарынан, тұ­
тастай алғанда, ел ре­тінде Украина стратегиялық
тұрғыдан тек ұтылыс тапты.

Нақ өзінің жауапкершілігін түсінуге негізделген
елдің болашақ дамуын біртұтас болжаудың жоқ­
тығы, сондай-ақ, жекелеген адамдардың мемле­
кет мүддесінен өз мүддесін жоғары қоюы, шешім

қа­­был­даудағы дәйексіздік пен қабылданған мін­
деттемелерді орындамау бүгінгі дағдарысқа алып
келді.
Өкінішке қарай, Украинада біз екі тұжырымдаманы

қағидатты қарсы қоюшылықты көрдік, ал біздіңше,
барлық тараптардың, яғни сыртқы және ішкі мүддені
есепке алатын бір ортақ стратегиялық бағдарла­
маны қосу бойынша жұмыс істеп, содан кейін оны

дәйектілікпен жүзеге асыру қажет еді.
Елді дамытудың шығыс және батыс өңірлерін
қарсы қоятын емес, осы облыстарды біріктіретін
стратегияны іздеудің неліктен қажет болғанын түсіну

б І т І м г е р
үшін Украина сыртқы саудасының құрылымына
қарау жеткілікті. Дағдарысты кезеңге дейін Украи­на
экспортының 5/1 үлесі Ресейге, соншасы Еуропалық

одаққа тиесілі еді. Оның үстіне, РФ-ға негізінен
алюминий тотығы, темір мен құрыш сымдар,
дизельді-электрлі локомотивтер, барлық үлгідегі
вагон-цистерналар,

қозғалтқыштар,
яғни
елдің
шығысында өндірілген өнім экспортталып келді.

Ал Еуропаға жүгері, темір рудасы, антрацит, рапс
тұқымы, бұршақ тұқымы, күнбағыс майы жөнелтілді,
яғни елдің шығысынан шикізаттар, батысынан
ауылшаруашылық өнімдері жіберіліп келді. Басқаша

айтқанда, Украина, меніңше, өзінің байланысын Ре­
сеймен де, Еуропамен де үзбеуі керек еді. Тиісінше,
Украина басшылығы осы екі бағытты бір-біріне
қарсы қоймай, керісінше, екі жақпен де теңдестіріл­

ген дәйекті саясат ұстануы тиіс-тін. Өкінішке қарай,
бұлай болмады.
Атап айтқанда, жалғасқан егесушілік пен дәйек­
сіздік фактісін Еуроодақпен қауымдасу туралы қол

қою күні белгіленген келісімді В.Януковичтің ауысты­
ру туралы шешім қабылдауынан-ақ нақты көруге бо­
лады.
Қалыптасқан жағдайды толықтай түсіну үшін та­

рап­тардың аталған келісімге қол қойылмай тұрып-ақ
баршаға белгілі болған ұстанымдарын білу қажет.
Атап айтқанда, 2013 жылдың жазында-ақ Ресей
тарапы Украина мен ЕО арасындағы келісім РФ-

ның экономикалық мүдделеріне қатер төндіреді,
оған қол қойылған жағдайда Ресей экономикасына

б І т І м г е р
айтарлықтай нұқсан келеді деп қайта-қайта мәлімдей
бастады. Мәскеу өз ұстанымына айғақ ретінде
Украинаның бұрын да, қазір де ТМД-ның Еркін сау­

да аймағында тұрғанына назар аударды. Тиісінше,
Қауымдастық туралы келісім күшіне еніп, Украинаның
Еуроодақпен Еркін сауда аймағы құрылған соң, Украи­
на тауарлары анағұрлым сапалы Еуропа өнімдері

тарапынан бәсекелестікке төтеп бере алмай, Ре­
сей нарығына ысырылып шығарылатын болады. Бір
жағынан, Украина тауарлары демпингтік бағалармен,
екінші жағынан, Еуропа өнімдерінің Украинадан РФ-

ға заңсыз реэкспорты фактілерін де жоққа шығаруға
болмайды, Ресей кәсіпорындарына орны толмайтын
шығын келтіретіні түсінікті еді, ал бұл жерде әңгіме
өнеркәсіптегі, ауыл шаруашылығындағы, автомо­

биль жасаудағы, құрылыс пен басқа да салалардағы
аса ірі жобалар турасында болып отыр. Оқиғалар­
дың осындай даму тәуекелі жағдайларында РФ
үкіметі шетелдіктерді қоса алғанда, инвесторлар

алдында міндеттемелері бар екенін, оларды Украи­
на Еуроодақпен қауымдастық туралы келісімге кел­
ген жағдайда сауда режімін қатаңдату жолымен де
қорғайтынын ашық айтты. Айтқандай, осы ұстанымын

Ресей тарапы әлі күнге жалғастыруда.
Бұл жерде еуропалықтар нені басшылыққа алды?
Еуропада ұзақ жыл жұмыс істеген мен осыдан екі
жыл бұрын ЕО-да Украинаның Еуроодаққа іс жүзінде

өтуі туралы нақты ойланғандар көп болған жоқ деп
нық сеніммен айта аламын. Бұл үдеріс өте ұзаққа
созылады деп болжанды. Бұдан бөлек, жаһандық
2-0192

б І т І м г е р
дағдарыстың салдары мен Еуропадағы ішкі пробле­
малар Украинаның экономикаларын жедел қайта
құру мақсатында 1990 жылдары орасан зор қаржы

бөлініп, ірі инвестициялар құйылған Шығыс Еуро­
па мемлекеттеріндегі секілді еуроинтеграцияны
ілгерілету үшін қандай да бір қаржылай көмек алуға
деген барлық үмітін жоққа шығарды.

Қазақстанның Германиядағы елшісі болып жұмыс
істеген кезімде мен неміс баспасөзін тұрақты түрде
оқып тұрдым. Украина дағдарысы белең алған сәттен
бастап, жарияланым үшін аса қарама-қайшылықты

тақырыптар жанжалдың экономикалық себептері
болғаны қызық факт екені анық. Мәселен, 2014 жыл­
дың сәуірінде-ақ ЕО-ның энергетика жөніндегі ко­
миссары Гюнтер Эттингер «Welt am Sonntag» газе­тіне

берген сұхбатында «Украинаның Еуропалық одаққа
өтуі алыс перспектива» деп бағалаған еді. Соны­
мен қатар, ол осы перспектива Украинадағы бүгінгі
жанжалды шешудің құралы бола алмайтынын атап

көрсете келіп, бұл мәселені көкейкесті емес деген
болатын. Оның пікірінше, Украина дағдарысы үшін
жауапкершіліктің бір бөлігі Еуроодақ мемлекеттеріне
тиесілі. Саясаткер «бізге Украинаны Еуроодақпен

жақындастыру
жөніндегі
келіссөздер
үдерісіне

ресейлік әріптестерді түбегейлі түрде қосқан жөн
еді» деп атап өтті. Екінші жағынан, Эттингердің
сөзіне қарағанда, Ресей Президенті Владимир Пу­
тинге бұрынғы кеңестік республиканың тәуелсіздікке

б І т І м г е р
азаматтарының, батыс өңірлеріндегі тұрғындардың
сенімдеріне селкеу түсірді.
В.Янукович соңғы сәтке дейін Еуропадан Украи­

наға қаржылай көмек көрсету туралы оң шешім
күтті, қателескеннен кейін еуроинтеграцияны тоқта­та
тұруға мәжбүр болды. Сөйте тұра, Украина жұрт­шы­
лы­ғымен ешқандай түсіндіру жұмыстары жүргізіл­

меді. Жоба оның ықтимал тиімділігі мен ықтимал
тәуекелдерін егжей-тегжейлі ойластыру үшін кең
көлемді талқылауға шығарылған жоқ. Аңғал халық
келісімге қол қойылғаннан кейін қалғаны оңай деп,

өзін ЕО-ға өту табалдырығында тұрмын деп сезінген
еді, бірақ билік олардан алшақ кеткенін көрсетіп,
күткен көңілдерді күпті етті. Іс жүзінде әне-міне қол
қойылады деген сәтте В.Янукович келісім жобасын

қосымша жан-жақты ашық сараптамаға жіберіп, ол
осы шешімі бойынша шамамен жарты жылға кешігіп
қалды және Батыстағы әріптестері оның мұнысын
түсінбеді. Ал бұл жайт оппозиция үшін іске көшуге

белгі болып табылды.
2008-2010 жылдары Қазақстанда да осыған ұқсас
жағдай қалыптасуы мүмкін болғанын атап өткен
жөн. Қазақстан Республикасының халқы мен бизнесі

Беларусь, Қазақстан және Ресейдің Кеден ода­­ғын
құру бойынша жүргізіп жатқан жұмыс туралы аз
құлақтандырылған еді. Интеграциялық үдерістер­
ге көңілдері толмайтындар тарапынан артық-ауыс

сөз­дер айтыла бастады. Қазақстан Президенті
Н.Ә.Назарбаев жағдайды дер кезінде түзетті. Ол
түсінік жұмыстары әлсіз жүргізіліп жатқанын атап

б І т І м г е р
көрсетіп, үш ел үкіметін бірнеше мәрте сын тезіне
алды. Нәтижесінде, Еуразиялық экономикалық одақ
туралы шарт жобасымен жұмыс басталған кезде, оған

Қазақстан бизнесі («Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер
палатасы) мен сарапшылар қоғамдастығы қосылды.
Шарттың өзі жоба сатысында-ақ онлайн-қолжетім­ді
болды және қол қойылып, тараптардың бәрі рати­

фи­кациялаған қазіргі кезде де қолжетімді. Оның
үстіне, интеграцияның ең күрделі мәселелерін ашық
талқылау жалғасып жатса, бұл жайт ЕАЭО-дағы
әріптестер тарапынан түсіністікпен қабылдануда,

өйткені, осы экономикалық одақ аясындағы инте­
грациялық үдерістер, бәрінен бұрын, қол жеткізілген
уағдаластықтарға сәйкес мақсаттылық пен прагма­
тизмге негізделіп отыр.

Украинадағы оқиғаларға қайта оралсақ, Қауым­
дастық туралы келісімге қол қоюды кейінге шегеру
жөнінде қабылданған шешім мен оның жұртшы­
лыққа қалай жеткізілгенінің өзі салдары қасіретті

оқиғаларға алып келген алғашқы адами қателік бол­
ды дер едім. Артынша Майдан бұрқ етті. Киевтің
ор­талығына еуроинтеграция жақтастары тосқауыл
қойды. Осы кезеңде наразылық білдірушілерді бір­

лесе қолдаған Батыстың ұстанымы айқындала бас­
тады. Еуроодақ ел билігін келісімге келуде енжарлық
танытты деп айыптап, Қауымдастық құру жөніндегі
келісім бойынша Киевпен келіссөздерін тоқтатты, ал

АҚШ Украина басшылығына санкциялар қолданамыз
деп доқ көрсетті.
Украинадағы саяси дағдарыс аса күрделі пішінге
еніп, көшедегі демонстранттардың радикалды бөлігін

б І т І м г е р
билікке күш көрсету арқылы қарсы тұруға арандат­
ты. Қақтығыстардың қатаңдана түсуін Жоғарғы Рада
2014 жылдың 16 қаңтарында қабылдаған рұқсат

берілмеген көше акцияларына жазаны қатайту тура­
лы заңдар пакеті тездетті. Киевтің орталығында жап­
пай тәртіпсіздіктер бой көрсетті. Бірқатар өңірлер­де
митингке қатысушылар облыстық әкімшіліктер ғи­

маратын бақылауларына алу мүмкіндігіне қол жет­
кізді.
2014 жылдың ақпанында Украинадағы саяси дағ­
дарыс елді азамат соғысы мен аумақтық бөлініс

қатеріне әкелген аса өткір белесіне өтті.
Украинада күш көрсету ушыға түсуімен бай­
ланысты 2014 жылдың 18 ақпанында мәлімдеме
жасаған ГФР-дің Федералды сыртқы істер министрі

Франк-Вальтер Штайнмайер «жекелеген адамдарға»
қатысты санкциялар қолданылатынын айтып, сес
көрсетті. Ол Киевтің орталығында немесе Украина­
ның кез келген басқа жерінде қантөгіске әкелетін

шешім қабылдаған адам жауапты болатынын,
Еуропаның бұған дейінгі жеке адамдарға санкция­
лар қабылдау бойынша өзінің ұстамды көзқара­сын
қайта қарауы ықтимал екенін атап көрсетті. Атал­

ған жағдайда әңгіме Украинаның бұрынғы үкіметі
мүшелерінің Еуропаға кіруіне тыйым салу туралы
болатын. Ф.-В. Штайнмайердің айтуынша, күш көр­
сетуді ушықтыру – бұл «қазір елге керектінің ең

соңғысы». Сондай-ақ, ол жағдайды күрделендіре
түсуде ерекше жауапкершілік Украинаның қауіпсіздік
күштеріне жүктелетінін атап өтті.

б І т І м г е р
Дағдарысты шешудің саяси жолын іздеуге ал­
ғаш­қы әрекет те жасалды. 2014 жылдың 21 ақпа­
нында Украинадағы дағдарысты реттеу туралы билік

пен оппозиция арасында келісімге қол қойылды
(келісімнің толық мәтіні қосымшада беріліп отыр).
Құжатқа Польша мен Германия СІМ-лерінің, сондай-
ақ, Франция СІМ-нің өкілі куәгерлік етті. Сонымен

бір мезгілде, «Оң сектор» радикалды қозғалысының
серкесі Д.Ярош аталған келісімді қабылдамай таста­
ды және тайталастың жалғасатынын жария етті.
2014 жылдың 22 ақпанында В.Янукович Украина­

ның оңтүстік-шығыс облыстары депутаттарының
съезі өтеді деп жоспарланған Харьков қаласына
кел­ді. Сол кезде Жоғарғы Рада мемлекет басшысы­
ның конституциялық өкілеттігін орындаудан өзін

өзі шеттетуі жөнінде қаулы қабылдады. Жағдайды
В.Януковичтің елден Ресейге қашуы ушықтыра
түсті, бірақ ол өзінен Украина президенттігінің өкі­
лет­тігін алмаған еді.

2014 жылдың 24 ақпанында ГФР СІМ-нің басшы­
сы Ф.-В.Штайнмайер Украинаның жаңа билігін кек
қайтару актілерінен бас тартуға шақырды. Оның ай­
туынша, «болашақ саяси басшылар күш көрсетуді

ушықтыруды тоқтатулары тиіс». Германия сыртқы
саясат
ведомствосының
басшысы

Украинаның
жаңа билігіне «саяси партиялар мен өңірлер ара­
сындағы үнқатысу мен тепе-теңдікті іздестіруді»
ұсынды. Ол Германияның, Франция мен Польшаның

араағайындығымен келісіліп, Украинадағы қарсы
тұрушы саяси лагерьлер қабылдаған жоспар жағ­

б І т І м г е р
дайды реттеуге «парасатты жол» ашатынын атап
өтті.
Сол дүдәмалдық кезеңінде жасалған Ф.-В.Штайн­

майердің болжамы нағыз көрегендік болып шықты.
Ол Украинадағы жағдайды күрделі күйде қалып отыр
деп бағалай келіп, «Еуропаның алдағы кезеңде де
Украинаның анархия мен азамат соғысы ұйығына ба­

тып кетпеуінің алдын алу және елдегі ұлттық бірлікті
сақтап қалу үшін қолдан келгеннің бәрін жасауы
тиіс» екенін атап көрсеткен еді. Өкінішке қарай, оның
үндеуін тыңдар құлақ табылмады.

Елде өздерінің болашақтарын Ресеймен ынты­
мақ­тастықпен байланыстыратын, еуроинтеграция
ұрандарын қабылдамаған, бірақ бұрынғы ел бас­
шылығы «лақтырып» кеткен, олигархтар ортасы

елеп-ескермеген және жаңа билік те есепке алмаған
басым бөлігі өндірісі дамыған оңтүстік және шы­ғыс
өңірлердің қарапайым азаматтары қалды.
Осылайша, Украина тарихының, өкінішке қарай,

үмітті ақтамаған қайғылы да қатал жаңа парағы бас­
талды.
Көтеріңкі көңіл-күй үстінде қабылданған шешімді
қате деп қарастыруға бола ма, оны бағалау қиын.

Алайда, 2014 жылдың 23 ақпанында, оппозиция
Жоғарғы Радаға бақылау орнатқан күннің ертеңіне-
ақ, украиналық заң шығарушылар Тілдер туралы
заңның күшін жойды. Еске сала кетсем, осы заңмен

Украинаның өңірлеріне орыс тілінің мәртебесін
ішкіөңірлік қарым-қатынаста ресми тіл ретінде өзі
айқындауға құқық берілген еді.

б І т І м г е р
Заңның күшін жоюды жақтап 450 депутаттың 232-
сі дауыс берді. Шешімді оппозициялық «Батькивщи­
на» және УДАР фракцияларының көпшілік депутат­

тары қолдаса, оған ұлттық «Свобода» фракциясы өз
дауыстарын толық құрамында берді.
Бұл бұрынғы заң берген мүмкіндікті пайдаланған
өңірлердегі жергілікті өзін өзі басқару органдары

тарапынан наразылық туғызбай тұра алмады. Өзге
ұлттық
азшылықтардың,
негізінен

Украинадағы
орыс тілді халықтың құқықтары белден басылды.
2014 жылдың 3 наурызында Украина президентінің
міндетін атқарушы А.Турчинов парламенттің тіл сая­

саты туралы заңның күшін жойған шешіміне Жоғарғы
Рада жаңа заң қабылдағанша қол қоймайтынын
мәлімдегеніне қарамастан, жұлқынып тұрған жын
бөтелкеден шығып үлгерген еді.

Билікке келген оппозицияның орыс тілінің өңір­
лік мәртебесін жою жөніндегі жедел шаралары,
Украинаның блоктан тыс тұру мәртебесін алып тас­
тауға шақырған үндеулер мен НАТО-ға ену үдерісінің

басталуы осы елдегі Шығыс пен Батыс арасындағы
түсінбеушілікті тек күшейте түсті.
Нәтижесінде, оқиға ошағы Киевтен Қырымға ауыс­
қаны белгілі. 2014 жылдың 27 ақпанында Қырым

Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі
өзінің шешімімен Қырым премьер-министрінің ла­
уазымын «Орыс бірлігі» партиясының жетекшісі
С.Аксеновті тағайындады, оны Киевтегі жаңа би­лік

мойындамады. 2014 жылдың 27 ақпанына қара­ған
түні Қырым үкіметі мен Жоғарғы Кеңесінің ғимарат­

б І т І м г е р
тарын белгісіз қарулы адамдар басып алды. Екі
ғимараттың үстіне де Ресей тулары тігілді.
Қырым автономиялық республикасы Министрлер

кеңесінің төрағасы С.Аксеновтің бейбітшілік пен
тыныштықты қамтамасыз етуге ықпал көрсету тура­
лы өтінішіне жауап ретінде Ресей Президенті В.Путин
РФ Федералдық Жиналысы Федерация кеңесіне

үндеу жолдап, Ресей заң шығарушылық органының
жоғары палатасынан РФ Қарулы күштерін Украи­
на аумағында ондағы жағдай қалыпқа келгенше
пайдалануға келісімін алды.

Ресей СІМ-нің статс-хатшысы С.Карасин мәлім­
дегендей, РФ Федералдық Жиналысы Федера­
ция кеңесінің келісімі Ресей Президенті В.Путин
РФ Қарулы күштерін қолдану туралы берілген құ­

қықты пайдаланады дегенді білдірмейді. Соған
қарамастан, мұндай шешім қабылданып үлгер­ген
еді. Украинадағы қарсы тұрушылық жаңа пішімге
ауыс­ты. Ресей факторы пайда болды.

2014 жылдың 11 наурызында Қырым Автоно­
миялы Республикасының Жоғарғы Кеңесі мен Се­
вастопольдің қалалық кеңесі олардың пікірінше, сәй­
кес шешім референдумда қабылданған жағдайда,

Қырымның Ресейдің құрамына кіруіне заңнамалық
мүмкіндік беретін Қырым Автономиялық Республи­
касы мен Севастополь қаласының тәуелсіздігі ту­
ралы декларация қабылдады. Мәскеу декларация­

ны заңды және негізді деп атаса, ал Украина СІМ
оны антиконституциялық және «заңнама тұрғысы­нан
түкке тұрғысыз» деп есептеді. Сондай-ақ, 2014 жыл­

б І т І м г е р
дың 16 наурызында референдум жарияланды,
онда түбектің тұрғындарына екі сұрақтың біріне
дауыс беру ұсынылды: 1) Сіз Қырымның Ресейге

Ресей Федерациясының субъектісі құқымен қайта
қосылғанын қалайсыз ба; немесе 2) Сіз Қырым
Республикасының 1992 жылғы конституциясының іс-
әрекеті қалпына келгенін және ҚАР-дың Украинаның

бір бөлігі ретіндегі мәртебесін қалайсыз ба?
2014 жылдың 16 наурызындағы Қырымның мәр­
тебесі туралы референдумда сайлаушылар­дың
96%-дан астамы республиканың РФ құрамына қо­

сылуын жақтап дауыс берсе, 18 наурызда тиісті
шартқа қол қойылды. 21 наурызда Ресей Президенті
Қырымның қосылуы туралы заңға қол қойды.
Қырымдағы

референдумның
қорытындылары,
сон­дай-ақ, түбектің Ресей Федерациясына қосылға­
ны Киев тарапынан мойындалған жоқ. Мәскеудің

бар­лық түсіндірмелері мен Косовода осыған ұқсас
жай орын алғанына сілтеме жасауы есепке алынба­
ды. Ресейге Батыстың Қырымды аннексиялады және
елдің аумақтық тұтастығы туралы халықаралық құ­қық

қағидаттарын бұзды деген айыбы қарша борай бас­
тады. АҚШ пен Еуроодақ, Австралия, Жаңа Зелан­
дия мен Канада активтерді тоқтатып тастауды және
«қара тізімге» енгізілген адамдарға визалық шектеу­

лер енгізуді, сондай-ақ, санкция салған елдердің
компанияларына тізімге енгізілген адамдармен және
ұйымдармен іскерлік қатынастар ұстануға тыйым са­
луды қарастыратын санкциялардың алғашқы пакетін

б І т І м г е р
Оқиғалар, күшейе түскен дағдарыстан шығудың
басқа
жолдарын

табуға
әрекеттер
болғанына
қарамастан, жедел дамыды. Оның үстіне, болып

жатқан оқиғалардан хабар таратқан ақпараттар
ағынында, сондай-ақ, 2014 жылғы наурыздың 10-ы
мен 14-і аралығында Қазақстан Президентінің
АҚШ, Германия, Ұлыбритания және бірінші кезек­

те Ресей басшыларымен бірқатар телефон арқылы
сөйлесулері болды деген хабар көрініс берді. Іс
жүзінде, бұл Қазақстан басшысының осындай
күрделі геосаяси мәселеде араағайындық күш-жігер

танытқан алғашқы оқиғасы еді.
Барлық телефон арқылы сөйлесулер референ­
дум өткенге дейін болғанын қаперге алсақ, әңгіменің
не туралы өрбігенін түйсіну қиынға түспесе керек.

Батыс елдерінің басшылары Н.Ә.Назарбаевқа Ре­сей
Президенті В.Путинмен Қырым үдерістеріне ықпал
ету туралы сөйлесуін сұрап, өтінішпен шықты деп
батыл түрде болжам жасай аламын.

Атап айтқанда, Қазақстанның Германиядағы Елшісі
ретінде мен Мемлекет басшысының А.Меркельмен
телефон арқылы сөйлесуін ұйымдастыруға тікелей
қатыстым. Осы әңгімені дайындау барысында

және оның мазмұнын өзімнің неміс әріптестерім­
мен кейінгі талқылауларым кезінде менің батыстық
серіктестердің Нұрсұлтан Назарбаевты осы күрделі
мәселені талқылауға болатын және сенім артуға

лайықты адам ретінде көргеніне көзім жетті.
Сонымен бір мезгілде, Украинада түбегейлі өзге­
ріс­тер өте жылдам жүріп, сол кезге дейін түзеп

б І т І м г е р
емес, келісімге бағытталған саясаткерлерге мұқтаж
деп ойлаймын», – деді А.Меркель. Өкінішке орай,
Киевтегі жаңа билік неміс саясаткерінің үндеуіне

құлақ аспады. Қырымдағы оқиғалармен байланысты
Украинаның оңтүстік және шығыс өңірлеріндегі Ре­
сейге бүйрегі бұратын азаматтардың бойын билеген
эйфория қысым ошағын басқа облыстарға ауыстыр­

ды. Дәл осы кезең – наурыздың соңы мен сәуірдің
басы – Украинаның осы өңірлерінің проблемаларын
қатты қиналмай шешуге болатын кезең еді. Сол кез­
де Донбасстың тәуелсіздігіне немесе өңірді Ресейге

қосуға шақырған үндеулер соншалықты қатқыл және
үзілді-кесілді емес-тін. Дәл сол шақта Киев пен елдің
оңтүстік-шығысы арасындағы сындарлы үнқатысуды
жүзеге асыруға мүмкіндік әлі де болса бар еді. Алай­

да, өкінішке қарай, мұны ешкім пайдаланған жоқ.
2014 жылдың 6 сәуірінде Донецк, Луганск және
Харьков облыстарында далалық және облыстық әкім­
шіліктер мен құқық қорғау органдарының ғимарат­

тарын жаппай басып алулар басталды. Бейілі Ре­
сейге берілген ереуілшілер қаруға қол жеткізу
мүмкіндігіне ие болды. Донецк мен Луганскіде оларға
өздерін бұрынғы басшылық сатып кетті және жаңа

билік қуғынға ұшыратты деп есептеген құқық қорғау
органдарының бұрынғы қызметкерлері қосыла баста­
ды. Бұған қоса, операцияларға бұрынғы әскерилер
қатарында болған ресейлік еріктілер араласты. Ми­

тингке шыққандардың серкелері жасақтар штабы­
ның жетекшілеріне айналды. Жергілікті белсенділер,
олардың сөздеріне қарағанда, орыс тілін ресми

б І т І м г е р
пайдалануға тыйым салуға қарсы наразылық біл­
дірді. Қырым факторын есепке алғанда, орыс тілінің
мәртебесі туралы бұл ұрандар тәуелсіздікке және

Ресейге қосылуға шақырған үндеулерге күрт ұласты.
2014 жылдың 10 сәуірінде өзін өзі жариялаған До­
нецк Халық Республикасы (ДХР) өңірдің мәртебесі
туралы референдум өткізу үшін сайлау комиссиясын

жасақтай бастады.
2014 жылдың 28 сәуірінде өзін өзі жариялаған Лу­
ганск Халық Республикасында (ЛХР) ЛХР-дің өзін
өзі айқындауына арналған референдум өткізуге

дайындық басталғаны туралы хабарланды.
Өзін өзі жариялаған ДХР мен ЛХР-де рефе­
рендумдар өткізу күні 2014 жылдың 11 мамы­
рына, 2014 жылдың 25 мамырына тағайындалған

Украинадағы президенттік сайлау өткізуден екі апта
бұрын деп белгіленді.
Донецк мен Луганскідегі оқиғаларға Германия
қалай қарады? 2014 жылғы сәуірдің басында неміс

БАҚ-тарындағы түсініктемелердің әуені айтарлықтай
өзгерді. Атап айтқанда, Қырым қосылғаннан кейін
кейбір саясаткерлер мен шолушылар Еуроодақ пен
АҚШ-ты сынай келе, Кремльдің іс-әрекетін ақтады.

Дағдарысқа кінәні олар, өздерінің пікірінше, Ресей
басшылығының ерекшеліктерін ескермеген Батысқа
аударды. Бірақ, ресейлік бейілдегі ереуілшілердің
7 сәуірге қараған түні Украинаның шығысындағы

әкімшілік ғимаратты басып алып, «Донецк халық
рес­публикасын» жариялағаннан кейін «Suddeutsche
Zeіtung» газеті «Мемлекетті жүйелі түрде қирату»

б І т І м г е р
жоспарланған партизандық операцияларына қарсы
тұруға қабілетсіз болып шықты.
Украинаның оңтүстік-шығысындағы жағдайдың

ушы­ғуына байланысты батыстық санкциялар ке­
ңейтіле бастады. Санкцияларды ұйымдасты­рушы­
лар Ресейді Украинаның аумақтық тұтастығын бұзуға,
оның ішінде ресейлік бейілдегі көтерілісшілерге қару

беруге бағытталған іс-әрекеттер жасап отыр деп
айып­тады.
2014 жылдың 7 мамырында өткен баспасөз мәс­
лихатында РФ Президенті В.Путин ЕҚЫҰ төрағасы

Дидье Буркхальтермен бірге Луганск мен Донецкі­
нің басшылығына Украинаны өзін өзі жариялаған
Донецк мен Луганск халық республикаларынан бө­
лу туралы 11 мамырға белгіленген референдум­ды

кейінге шегеру өтінішімен қайырылды. Сондай-ақ,
ол Украинада 25 мамырда кезектен тыс президенттік
сайлау өткізу «дұрыс бағыттағы қозғалыс» болып
табылатынын нұсқады.

ДХР орталық сайлау комиссиясының төрағасы
Роман Лягин «егер Донецк Халық Республикасының
басшылығы референдум күнін өзгерту туралы ше­
шім қабылдаса, онда біз онымен келісуге мәжбүр

боламыз», бірақ президенттік сайлаудың Донецкіде
өткізілмейтіні анық деп мәлімдеді.
2014 жылдың 8 мамырында ДХР депутатта­
ры (ЛХР-дің қоғамдық кеңесі секілді) өңірлердің

мәртебесі туралы референдум күнін жалғасып
жатқан АТО үшін басқа мерзімге ауыстырмау жөнінде
шешім қабылдады.

б І т І м г е р
2014 жылдың 12 мамырында ИТАР-ТАСС-тың
В.Путиннің
референдум

қорытындыларын
тану
туралы ұстанымына РФ Президентінің өзі феде­
ралдандыру жақтастарын референдум мерзімін

біраз уақытқа шегеруді сұрағаны ықпал ете ме де­
ген сұрағына баспасөз хатшысы Д.Песков: «Прези­
дент сұраған жоқ, осындай ұсыным жасады», – деп
нақтылады.

ДХР-дағы да, ЛХР-дағы да референдумдарға бар
болғаны бір-ақ сұрақ шығарылды: «Сіз Донецк Халық
Республикасының мемлекеттік өзін өзі басқару тура­
лы актісін қолдайсыз ба?» және тиісінше: «Сіз Лу­

ганск Халық Республикасының мемлекеттік өзін өзі
басқару туралы актісін қолдайсыз ба?». Жауаптың
«Иә» немесе «Жоқ» деген екі нұсқасы болды.
2014 жылдың 12 мамырындағы референдумдар­

дың қорытындылары бойынша ДХР да, ЛХР да
егемен­діктерін жариялап, Ресейдің құрамына өту
және Новороссияға бірігу жөнінде тілектерін білдірді.
Референдум өткізу туралы шешім Киев пен ЛХР

және ДХР өкілдерінің тіресуіндегі шешуші сәттердің
бірі болды, өйткені, облыстар шекарасы шеңберінде
референдум өткізу рәсімі Украинаның қолданыстағы
конституциясында қарастырылмаған еді.

Дауыс беру тек жағдайды ЛХР мен ДХР жақтастары
бақылауында ұстаған елді мекендерде ғана өтті. Да­
уыс беру сайлаушыларды жергілікті билік қолдаған
аудандарда аса белсенді жүрді.

2014 жылдың 12 мамырында РФ Президентінің
баспасөз хатшысы Д.Песков Владимир Путин До­

б І т І м г е р
нецк және Луганск облыстарының мәртебесі туралы
референдумға қатысты өзінің көзқарасын «олардың
қорытындыларына сәйкес» білдіретінін мәлімдеді.

Содан кейін Президенттің баспасөз қызметі тара­
пынан «Мәскеудің Донецк және Луганск облыстары
халқының ерік білдірулеріне құрметпен қарайтыны
және референдумдар қорытындыларын іс жүзінде

жүзеге асыру өркениетті жолмен, қандай да бір
күш көрсету әрекеттерінсіз Киев, Донецк және Лу­
ганск өкілдері арасында үнқатысу арқылы өтетініне
сенім білдірілетіні, осындай үнқатысуды орнықтыру

мүддесіне орай кез келген араағайындық күш-
жігер, оның ішінде ЕҚЫҰ арқылы бойынша да қуат­
талатыны» хабарланды.
АҚШ пен Еуроодақ референдум басталғанға

дейін оның қорытындыларын мойындамайтынын
ха­бар­лап, егер Украинаның шығысындағы дауыс бе­
руге байланысты онда 25 мамырға тағайындалған
президенттік сайлау өтпей қалатын болса, онда Ре­

сей Федерациясына қарсы экономикалық санкция­
лардың үшінші пакеті енгізілуі ықтимал екендігін
ескертті. АҚШ мемлекеттік департаментінің өкілі
Джен Псакидің сөзіне қарағанда, Украинадағы барлық

өңірлік референдумдар заңсыз және «жалған» болып
табылады, бұл қадам «бөліну мен тәртіпсіздіктерге
алып келеді».
ЕҚЫҰ төрағасы, Швейцария президенті Диде

Буркхальтер дауыс берулерді «заңсыз» деп атады.
Донецк мен Луганскідегі референдумдар Герма­
ния­да да мойындалмады. 2014 жылдың 12 мамырын­

б І т І м г е р
да ГФР СІМ-нің басшысы Франк-Вальтер-Штайнмайер
Украинаның шығыс өңірлерін бөлу мәселесі бо­
йынша өткен референдумдарды мойындамайтынын

және оларды заңсыз деп есептейтінін мәлімдеді.
«Украинаның шығысында кейбіреулер іздеп жүрген
жол жоқ», – деп мәлімдеді неміс саясаткері. Оның
пікірінше, өткізілген сауалнамалардың нәтижелері

шындап қабылдана алмайды және қабылдануға
тиісті емес.
«Deutshe Welle» украин редакциясының жетек­
шісі Бернд Йохан Донецк мен Луганскіде өткен

референдумдардың қорытындылары туралы былай
деп жазды: егер Украинаның шығысындағы шешім
Ресейге бейілді күштердің еркі бойынша өтсе, онда
Еуропадағы шекаралар Қырымның аннексиясы­

нан кейін екінші қайтара қарастырылады. Донецк
және Луганск облыстарында екі жаңа мемлекеттік
құрылымдар – тәуелсіз «халық республикалары»
дүниеге келді. Іс жүзінде олардың екеуі де Ресейге

бағыт ұстанады, өйткені, саяси, сондай-ақ, эконо­
микалық жағдай Кремльдің қолдауына тәуелді бо­
лады. Осындай стратегияның идеологиясы мен на­
сихаты көрші мемлекеттер бірінен кейін бірі домино

секілді құлап, Мәскеу жағына өтеді деген алғышарт
қалыптастырады. Осындай сценарий Украинаның
кейбір басқа өңірлеріне де қатер төндіреді. Сепара­
тистер Донецк мен Луганскінің мысалында басқа да

«халық республикалары» пайда болғанын қалайды.
Кейіннен олар «Жаңа Ресей» деген атаумен жаңа
мемлекеттік құрылымға біріге алады. Бұл туралы

б І т І м г е р
тұрақтылыққа қол жеткізу екенін атады. Сондай-ақ,
көкейкесті міндеттер қатарында ол экономиканы
жандандыру, инвестициялық ахуалды жақсарту,

халықаралық қаржы және саяси институттармен
ынтымақтастықты
тереңдету
мәселелерін

бел­
гіледі. Ол Мәскеумен үнқатысуды кез келген пішімде
жалғастыру ниеті бар екенін, Ресей президенті В.Пу­
тинмен кездесуге дайын екенін мәлімдеді. Бұған

қоса, ол Қырымға қатысты қатаң саясат ұстану ниеті
бар екенін атап көрсетті.
П.Порошенко, сондай-ақ, Қазақстанмен байла­
нысты қалпына келтіру қажеттігін атап өтті: «Мен

Қазақстанға баруға ықыластымын. Бізде шешуді
қажет ететін екіжақты ынтымақтастықтың орасан
зор мәселелері бар. Экспорт, сауда-саттық, қауіп­
сіздікті қамтамасыз ету салаларында да айналы­

сатын жұмыстар жоқ емес. Және мен Қазақстан
Украина Президенті бірінші кезекте айналысатын
басымдықтар қатарында ғой деп ойлаймын», – деді
П.Порошенко.

Украинадағы президенттік сайлауда П.Порошен­
коның жеңіске жетуіне орай Қазақстан Президенті
Н.Ә.Назарбаев мынадай мазмұнда құттықтау жедел­
хатын жолдады:

«Қазақстан халқының және жеке өзімнің атым­
нан Сізді Украина Президенті лауазымына сайла­
нуыңызбен шын жүректен құттықтаймын.
Өткен сайлаудың қорытындылары Сіздің көкей­

кесті
әлеуметтік-экономикалық
проблемаларды
шешуге, ішкі саяси тұрақтылыққа қол жеткізу мен

торларды келісу (пікір қайшылығы орын алған жағ­
дайда шешімді Президент қабылдайды).

дардың нысандарын қалпына келтіру.
АҚШ пен Еуропалық одақ бейбіт жоспарды бел­
сенді қолдады және Ресейді де П.Порошенконың
бей­біт бастамасын қолдауға шақырды.

2014 жылдың 21 маусымында Ресей Федерация­
сы Президентінің Әкімшілігі В.Путин П.Порошен­
коның елдің оңтүстік-шығысындағы оқ атуды тоқтату
туралы шешімін қолдайтынын хабарлады.

2014 жылдың 24 маусымында Ресей Президенті
Ресей Федерациясы Федералды Жиналысының
Федерация Кеңесіне Украинаның шығыс өңірлерін­
дегі жағдайды реттеу мәселелері бойынша үш­жақты

келіссөздердің басталуына орай Ресей қарулы
күштерін Украина аумағында пайдалану туралы
қаулының күшін жоюды ұсынды. Донецкіде До­
нецк және Луганск халық республикалары көшбас­

шыларының Киев делегациясымен кездесуі болды.
Кездесуге, сондай-ақ, Ресей мен ЕҚЫҰ-ның өкілдері
қатысты.
2014 жылдың 25 маусымында Ресей Федерация­

сы Федералды Жиналысының Федерация Кеңесі
Украина аумағында Ресей әскерилерін пайда­лану
туралы қаулының күшін жойды.

б І т І м г е р
үштағанындағы эко­но­микалық тіресушілік күшею
және қатаю шегіне жетті.
Мұның Украинаның оңтүстік-шығысындағы қару­

лы тіресушілікке де қатысы бар еді. Өкінішке қарай,
жанжалды бейбіт реттеу үрдісі ұзаққа созылма­
ды. 2014 жылдың 1 шілдесінде Украина Президенті
П.По­рошенко елдің оңтүстік-шығысындағы оқ ат­

пау режімін тоқтату туралы хабарлады. АТО-ның
белсенді белесі қайта жалғасты.
2014 жылдың 6 шілдесінде Украина күш құры­
лымдары Славянск мен Краматорскіде, кейінірек

Дружовка, Константиновка және Артемовск қалала­
рына бақылау орнатты. 2014 жылдың 8 шілдесінде
П.Порошенко Славянскіге жұмыс сапарын жаса­
ды. 2014 жылдың 18 шілдесінде АТО күштері халық

жасағы бақылауындағы 10-15 шақырым аумаққа
тереңдей енді.
Украина мен Ресей төңірегіндегі ахуал Украина­
ның Донецк облысындағы дүниені дүр сілкіндірген

қасіретті авиаапаттан кейін күрт нашарлап кетті. 2014
жылғы 17 шілдеде Амстердамнан Куала-Лумпурге
ұшып бара жатқан «Malaysіa Aіrlіnes» компаниясы­
ның «Boeіng-777» жолаушылар ұшағы апатқа ұшы­

рады. Ұшақ бортындағы барлық жолаушылар мен
экипаж мүшелері – 295 адам қаза тапты.
«Malaysіa Aіrlіnes» ұшағының апатқа ұшырауы
Украина төңірегіндегі жағдайдың дамуына айтар­

лық­тай өзгеріс енгізді: бір жағынан, халықаралық қо­
ғам­дастықтың Украина дағдарысын реттеу бойын­
ша күш-жігері белсенді бола түсті, екінші жағынан,
Батыс пен Ресей арасына үлкен қысым әкелді.

б І т І м г е р
Мәселен, бірқатар Батыс елдері, әсіресе, АҚШ,
Ұлыбритания, сондай-ақ, Украина «Boeіng-777» әуе
кемесінің апатына Украинаның шығысындағы сепа­

ратистер мен Ресейді айыптады. Дәл осы апат Ре­
сейге қарсы батыстық санкциялардың қатаңдануына
ықпал етті және алғаш рет «қара тізім» шеңберінен
шығып, санкциялардың Ресей экономикасының

нақты салаларына әсері тиген үшінші пакетін
қабылдауға алып келді. 2014 жылдың 25 шілдесінде
Еуропалық одақ елдері Тұрақты өкілдерінің комитеті
санкциялық тізімге Ресей мен Украинаның 15 аза­

матын, сондай-ақ, Украина дағдарысында өзіндік
рөл атқарған 18 компанияны қосып, оны кеңейте
түсті. Жаңартылған тізімге Қауіпсіздік кеңесінің хат­
шысы Н.Патрушев, Ресей Федерациясы Федерал­

ды қауіпсіздік қызметінің директоры А.Бортников,
Сыртқы барлау қызметінің басшысы М.Фрадков пен
Чешенстан басшысы Р.Қадыров енгізілді.
2014 жылдың 29 шілдесінде жаңа шектеулер

енгізілетіні мәлім болды. Еуропалық одақ Ресейге
тиесілі қаржы институттарының капитал нарығына
қолжетімділік көлемін төмендетті; Ресеймен қару-
жарақ саудасына эмбарго енгізіп, Ресейге әскери

секторға арналған қосарланған мақсаттағы тауар­
лар сатуға тыйым салды. Сондай-ақ, Ресей үшін
«се­зімтал» технологияларға, әсіресе, мұнай сала­
сындағы технологияларға қолжетімділік шектелді.

Ресей экономикасының шешуші секторларына
қатысты жаңа санкциялар енгізілетіні туралы АҚШ
Президенті Б.Обама да жария етті.

б І т І м г е р
2014 жылдың 31 шілдесінде Минскіде Украина­
ның шығысындағы жағдайды реттеу бойынша үш­
жақ­ты байланыс тобының (Украина-ЕҚЫҰ-Ресей)

өзін өзі жариялаған ДХР өкілдерімен консультация­
сы өтті.
Байланыс тобында Украинаның экс-президенті
Л.Кучма, Ресейдің Украинадағы елшісі М.Зурабов

және ЕҚЫҰ төрағасының өкілі Х.Тальявини өкілдік
етті. Келіссөзге қатысушылар екі негізгі мәселе бо­
йынша уағдаластыққа қол жеткізді. Атап айтқанда,
халықаралық сарапшылардың «Boeіng-777» ұша­

ғының апатқа ұшыраған жеріне қауіпсіз жетуі мен
жұмыс жүргізуін қамтамасыз ету туралы және
тұтқынға алынған адамдардың белгілі бір бөлігін де­
реу босату туралы шешім қабылданды.

Сонымен бірге, Донбасста қарулы қарсы тұру­
шылық жалғасып, бейбіт халық қаза тауып жатты.
Украина дағдарысын қандай да бір бейбіт жолмен
реттеу әрекеті еш нәтиже бермеді.

Көптеген байқаушылардың пікірлерінше, Украи­
на төңірегіндегі дағдарысты шешудегі негізгі кедергі
оған қатысушы барлық тараптың, әсіресе, Ресей мен
Батыс арасындағы сенімнің тапшылығы болып та­

былды. Бұл жайт, тіпті, болар-болмас мәмілеге қол
жеткізу мүмкіндігінен де айырып, жағдайды одан
бетер күрделендіре түсті. Ресей Батысты Украина­
да мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырды және 21 ақ­

пандағы В.Янукович пен оппозиция арасындағы
мәміле келісімін бұзды деп айыптады. Өз кезегінде
Батыс жағы Ресей Украинаны өзіне бағынды­
рып алу­ға ұмтылып отыр деп санады. Батыстық

б І т І м г е р
көшбасшылар Ресей болжап болмайтын және, тиі­
сін­ше, қазіргі заманғы әлемдік тәртіп үшін қауіпті
елге айналып отыр деп пайымдап, өңірдегі күрделі

жағдайдың сақталуына жауапкершілікті тек Мәскеуге
жүктеді.
Не Батыс, не Ресей сындарлы үнқатысуға да­
йын емес еді, алайда, қатаң сценарий да жанжал­ға

тартылған тараптарға тиімді емес-тін, өйткені, бұл
жайт «қырғи-қабақ соғысты» қайтадан ашық жаң­
ғырту болатын.
Осындай жағдайларда көпшілік стратегиялық

мә­­мілеге қол жеткізу былай тұрсын, белгілі бір
тиім­­ді келісімге келудің өзі мүмкін емес деп сана­
ды. Осындай күрделі кезеңде қандай да бір тарап
бастамашылықты өз қолына алуы тиіс еді, әйтпесе,

жанжалдың әрі қарай ушыға түсетіні түсінікті бола­
тын. Мұны біздің Мемлекетіміздің басшысы да түсінді
және, менің пайымдауымша, қалыптасқан жағдай­ды
жан-жақты ойластыра бастады. Дәл осы кезеңде мен

жаңа тағайындау алып, Астанаға оралдым.
2014 жылғы шілденің соңынан Украинаның оңтүс­
тік-шығысындағы дағдарысты жағдайдан шығудың
және Ресей мен Батыс арасындағы, басым жағдайда

Еуропалық
одақпен
арадағы
қарым-қатынасты

дұрыстаудың дипломатиялық жолдары белсенді
іздестіріле бастады. Мұнда ұйымдастырылуында
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев айтарлықтай
рөл атқарған Беларусь, Қазақстан, Ресей (Кеден

одағына қатысушы елдер) президенттерінің, Украи­
на мен Еуропалық одақ басшылығының кездесуі
ше­шуші оқиға болғаны сөзсіз, бұл туралы кітаптың
келесі бөлімінде әңгімелейтін боламыз.

Малайзия Боингінің апатқа ұшырауы Украина­
ның оңтүстік-шығысындағы жағдайды түбегейлі өз­
герткені сөзсіз. Кітап жазыла бастаған кезде шын
мәнінде ұшақ апатына кімнің кінәлі екені әлі белгілі

емес еді. Киев халық жасағын айыптады. Мәскеу
Украинаның АТО күштерін кінәлады. Түсініспеушілік
күшейе түсті. Бұған дейін айтылғанындай, Батыс
санкциялары алғаш рет Ресей экономикасына әсер

ете бастады.
Соған қарамастан, сындарлы үнқатысуды жал­
ғастырып, жанжалды бейбіт келіссөздер арнасы­
на бұруға деген ұмтылыс сақталып қалды. Бұған,

атап айтқанда, 2014 жылдың 29 шілдесінде Ита­
лия Республикасының премьер-министрі Маттео
Ренцидің Қазақстан Республикасының Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевқа соққан телефон қоңырауы

б І т І м г е р
М.Ренци мен Н.Назарбаевтың арасында өте
жақсы достық қатынас қалыптасқан. Телефон қоңы­
рауынан бір ай бұрын, яғни 2014 жылғы шілденің

ортасында италиялық премьер біздің елімізде жұ­
мыс сапарымен болып, Қазақстан Республика­
сының Президенті жанындағы Шетел инвесторлары
кеңесінің мәжілісіне қатысты (Қазақстан Республи­

касы, Ақмола облысы, Бурабай курортты аймағы).
Екі көшбасшының сол Бурабайдағы кездесуінде
Қазақстан-Италия қарым-қатынасын мұнай-газ са­
ласы, көлік, энергетика және ауыл шаруашылығы

секілді секторларда дамытудың перспективалары
қарастырылды. Қазақстанның 2014 жылдың екінші
жартысында Италия төрағалық еткен Еуропалық
одақпен өзара іс-қимылы мәселелері қозғалды.

Бұдан бөлек, Нұрсұлтан Назарбаев пен Маттео Рен­
ци Украина дағдарысын қоса алғанда, халықаралық
күн тәртібінің аса көкейкесті мәселелері бойынша
пікір алмасты.

Еуропалық одақ Кеңесінің іс басындағы төрағасы
ретінде Маттео Ренци Қазақстан Президентіне
Украинадағы жанжал ушыға түсіп отырған жағдайда
бәрінен бұрын қандай іс-қимыл таныту керектігі

мәселесі бойынша достық кеңеспен қоңырау шалды.
Нұрсұлтан Әбішұлы Италия премьерінің наза­
рын екі шешуші сәтке аударды. Біріншіден, келіс­
сөз үдерісіне көшіп, Ресейдің, Украина мен Еуро­

паның басын біріктіретін қандай да бір келіссөз
бағдарламасын ұсыну қажет. Екіншіден, Малайзия

б І т І м г е р
Боингі апатының неліктен болғанын дәл біліп, объек­
тивті тексеру жүргізу маңызды.
Іс жүзінде, М.Ренцидің телефон қоңырауынан

кейін белсенді байланыстар басталып, нәтиже­
сінде Минскіде Кеден одағына қатысушы елдер пре­
зиденттерінің, Украина мен Еуроодақ басшы­лы­ғы­
ның 2014 жылдың 26 тамызындағы тарихи кездесуі

жүзеге асты.
М.Ренцимен сөйлескеннен кейінгі екінші күні Мем­
лекет басшысы телефон арқылы Ресей Президенті
В.Путинмен сөйлесіп, Италия премьері көтерген

мәселелерді талқылады және, сонымен бірге, Украи­
на дағдарысын реттеу бойынша өзінің дәлел-дәйегін
жайып салды.
Ақорда сайтында бұл факт мынадай шағын ха­

бар­ламамен атап өтілді: «Әңгіме барысында екі
ел көшбасшылары екіжақты ынтымақтастық пен
Еуразиялық экономикалық одақты дамыту мәсе­
лелерін, сондай-ақ, жоғары деңгейдегі қыркүйек кез­

десуіне дайындық барысын талқылады.
Екі мемлекет басшысы Украинадағы жағдай жө­
нінде және қалыптасқан дағдарыстан шығудың жол­
дары туралы пікір алмасты.

Қазақстан Президенті бейбіт халықтың, бірінші
кезекте, әйелдер мен балалардың өліміне байла­
нысты алаңдаушылық танытып, жанжалдасушылар
тарапынан оқ атуды тоқтату және Украинада бейбіт

келіссөздерді бастау бойынша барлық шаралар
қабылданатынына үміт білдірді».

б І т І м г е р
на президентінің ТМД-ға қатысушы елдер көш­
басшыларының бірімен іс жүзінде алғашқы байла­
нысы еді. Оның үстіне Украина мен Беларусь шека­

ралас елдер және екіжақты көкейкесті мәселелер,
нақтылай түссек, Беларусь мұнай өңдеу зауыттары­
нан мұнай өнімдерін алу бойынша тығыз әріптестік
қарым-қатынас қалыптасқан елдер болып табылады.

Бұл жерде әңгіме бұрынғы жасалған келісімшарт­
тар мен белорус кәсіпорындарының міндеттемелері
туралы болып отырғанымен, осы сөйлесудің өзі
үдеріске тың серпін берді.

2014 жылдың 7 тамызында Ресей Президенті
В.Путин өзінің Кеден одағы бойынша әріптестері –
Қазақстан және Беларусь президенттерімен теле­фон
арқылы сөйлесіп, оның барысында Ресей үкіметінің

бірқатар Батыс тауарларына не себепті шектеу
енгізгенін түсіндірді.
Оның үстіне, Қазақстан басшысы Н.Ә.Назар­
баевпен әңгімеге орай, баспасөзде Украина пре­

зидентінің қатысуымен жоғары деңгейде кезде­
су өткізу туралы ресми ұсыныс алғаш рет көрініс
береді. Атап айтқанда, Ақорда сайты мынадай ха­
барлама жариялады: «Екі мемлекет басшысы Ук­

раинадағы дағдарысты жағдай, сондай-ақ, Украи­
на президентімен түрлі пішімдерде, соның ішінде
Кеден одағы мүшелері мен Украина кездесуі
шеңберінде немесе ТМД мемлекеттері басшы­

лары кеңесінің кезектен тыс мәжілісінде тікелей
келіссөздер өткізу бойынша бірлескен ықтимал

б І т І м г е р
қадамдарға бару туралы пікір алмасты». Мұндай қа­
дамдар қабылданды да.
Осы идеяны ұсына отырып, Н.Ә.Назарбаев

бұл кездесуде 2014 жылдың маусымында Ук­
раи­наның
Еуроодақпен
қауымдастық

туралы
келісімге қол қоюын есепке ала келіп, әрі қа­рай­
ғы ынтымақтастықтың барлық экономикалық мәсе­
лелерін талқылау және сенімсіздік пен қауіптену де­

генді сылып тастайтын формула жасау мүмкін болады
деп есептеген еді. Оның үстіне, осы кездесуде баста­
латын үнқатысу Украинаның оңтүстік-шығысындағы
гуманитарлық апатқа әкеліп тіреген аталған өңірдегі

қантөгісті тоқтатуға мүмкіндік беретін еді.
Еуразиялық «үштік» пен Украина кездесуін өткізу
ықтималдығын Қазақстан Президенті, сондай-ақ,
2014 жылдың 11 тамызында телефон арқылы Бела­

русь президенті А.Лукашенкомен талқылады.
Басқаша айтқанда, осындай кездесу өткізу тура­
лы келісу миссиясы бұған дейін қалыптасқан бай­
ланысты пайдаланып, 2014 жылдың 12 тамызында

телефон арқылы осы мәселені П.Порошенкомен
талқылаған Беларусь президентіне жүктелді. Осы
әңгіменің нәтижесі туралы А.Лукашенко дереу В.Пу­
тин мен Н.Назарбаевты құлағдар етті.

Қысқаша айтқанда, А.Лукашенко мен С.Порошен­
ко әңгімесінің тоқетері Украина президентінің, тұ­
тас­тай алғанда, Кеден одағына қатысушы елдер
пре­зиденттері мен Украинаның кездесуін өткізуге

б І т І м г е р
Сөз жоқ, Нұрсұлтан Әбішұлы Астанада келіссөз­
дер үшін алаң ұсынуға толық дайын екенін білдірді,
дегенмен, Кеден одағы елдерінің үш президентінің

осы миссия Минскіге жүктеледі деген уағдалас­
тығы бар болатын. Осыған байланысты Мемлекет
басшысы еуропалық көшбасшыларды Минскіден
айнымай, кездесуді дәл осы қалада өткізуге табанды

түрде көндірді. Нәтижесінде Еурокомиссия басшысы
Ж.М.Баррозу, өзі Беларусь астанасына бармаса да,
ол жаққа сауда және энергетика мәселелері, яғни
Ресей – Украина – Еуроодақ үштағанының негізгі

қайшылықтарымен байланысы бар экономиканың
шешуші секторлары үшін жауап беретін Еуроодақтың
сыртқы саясат ведомствосының басшысы К.Эштонды
жіберу жөнінде шешім қабылдады.

Қазақстан Президентінің өзінің жұмысбастылы­
ғына және Алматы облысына барған өңірлік сапа­
рына қарамастан, 2014 жылдың 19 тамызында
Еуропалық комиссия төрағасы Ж.М.Баррозумен

телефон арқылы сөйлескенін атап өту қажет. Осы
әңгіме қорытындысында Еурокомиссия басшысы
2014 жылдың 26 тамызында Минскіде Кеден одағы,
Украина және Еуропалық одақ елдерінің кездесуін

өткізу туралы Қазақстан ұсынысына қолдау білдірді.
Сонымен бірге, қажет болған жағдайда осындай
кездесуді Астанада өткізу туралы уағдаластыққа
қол жеткізілді. Осы әңгіменің еуропалық тарап­

тың бастамасымен өтуінің өзі қызықты. Бұл еуро­
палықтардың соңғы сәтке дейін күмәнданғанын

б І т І м г е р
қатысушы өзгелер үшін де маңызды міндеттердің бірі
болды. Осынау таза жұмыс үдерісінде бір қызықты
оқиға орын алды. Әрине, мүмкін деген барлық

тәуекелдерді ескеру мақсатында қазақстандық мем­
лекеттік органдар Украинаның Еуроодақпен қа­уым­
дасуы туралы келісімнің экономикалық бло­гының
күшіне енуі Қазақстан экономикасына қандай теріс

ықпал ететіндігі туралы егжей-тегжейлі ақпарат
әзірледі. Ол сақтандырарлықтай еді, бірақ Мемлекет
басшысы Қазақстан сыртқы саудасының барлық
қырларын емес, нақтылы географиялық бөліністегі

тек жекелеген тауарлар түрін ғана ескеретін тар
ба­ғыттылығын атап көрсете отырып, аталмыш құ­
жатты одан әрі жетілдіре түсу үшін кері қайтарды.
Бұл ақпаратты ұштай отырып, біз қорытындысында

Украинамен және Еуроодақпен неғұрлым тығыз жә­
не кең көлемде байланысқан Ресей экономикасына
қарағанда, ол ықпалдың Қазақстан экономикасы
дамуының жалпы үрдісімен салыстырғанда елеусіз

болып табылатынын анықтадық. Бұл жаһандық
және ұзақмерзімді міндеттерді бір сәттік пайда
мен жекелеген тар ведомстволық мүдделерден
әрқашанда жоғары қоятын Қазақстан Президентінің

стратегиялық ойлау қабілетін тағы бір рет көрсетіп
берді.
Минск кездесуін өткізудің маңыздылығы мен
қажеттігін Қазақстан Президенті былайша түсіндірді:

«Украинадағы ахуал ширығу шегіне жете отырып,
әлдеқашан бір ел шеңберінен шығып, халықаралық

б І т І м г е р
ауқымға ие болған. Шиеленістің одан әрі ұлғаюы тек
өңірлік қана емес, сонымен бірге, жаһандық ауқымда
да тосын зардаптарға апарып соқтыруы мүмкін, ал

ол бүкіл әлемге қатер төндіреді».
«Өзара мәмілеге келу мен шегіністерсіз қан­дай
да бір нәтижеге қол жеткізу мүмкін емес. Көптеген
жайлар Украинаның, Ресей мен Еуроодақтың өз­

дерінің сындарлы ұстанымдарына байланысты.
Біз Беларусь президенті Александр Лукашенкомен
екеуміз бастамашы болған бүгінгі кездесуге үлкен
маңыз береміз. Бәрі де біздер оң нәтижелерге қол

жеткізеді деп үміттенеді. Өз тарапынан Қазақстан
айтарлықтай күш-жігер жұмсады, өз ұсыныстарын
білдірді», деп атап өтті Н.Ә.Назарбаев өзінің Минск
саммитінде сөйлеген сөзінде.

Нұрсұлтан Әбішұлы өзі үшін қандай мақсаттар
қойды және ол алда тұрған Минск кездесуінде қандай
нәтижелерге қол жеткізуді қалады?
Біріншіден, Украинаның оңтүстік-шығысындағы

гу­манитарлық ахуал біздің Мемлекет басшысын
алаңдатпай қала алған жоқ. Донбасс гуманитарлық
апат шебінде тұрды. Осы өңірлердегі бейбіт тұр­
ғындарға ең қажетті қарапайым дүниелер мен азық-

түлік жетіспеді.
БҰҰ-ның Гуманитарлық мәселелерді үйлестіру
жөніндегі басқармасының 2014 жылғы 15 тамыздағы
есебіне сәйкес, толассыз артиллериялық атқылау­

лар салдарынан Украинаның шығысында орналас­
қан екі қала Донецк мен Луганскіден бес күнде 22 мың

б І т І м г е р
адам қашып шықты. «Донецк мен Луганскінің ұзақ
уақыттар бойы атқылануы қонысынан айырылған
адамдар санының өсуіне апарып соқтырды. 1 және

8 тамызда бір аптадағы (қашқан) 6,2 мың адам­
мен салыстырғанда соңғы бес күнде Донецк мен
Луганскіден 22 мыңнан астам адам қашып шыққан»,
деп атап көрсетілген ГМҮБ есебінде. «Гуманитарлық

қажеттіліктер өсе түсуде. Луганскіде тұрған 200
мыңдай адам 10 күннен астам уақыт бойы электр
қуатынсыз, ауыз сусыз және байланыссыз қалған»,
деп атап көрсетілген есепте.

Ішкі қоныс ауыстырушылар, яғни өз үйлерін тастап
кеткен, бірақ ел аумағында қалған адамдар Украи­
нада 155,8 мың адамға дейін жетті, деп хабарлады
ГМҮБ. Салыстыру үшін айтсақ, тамыз айының

басындағы жағдай бойынша олар 117 мың адамды
құраған болатын.
Осы орайда, Ресей шекарасынан өткен және РФ
ресми органдарына өтініш білдірген украиндық­

тар саны екі апта ішінде 20 мың адамға артып,
188,2 мың адамға дейін жеткен. Сонымен бірге,
көптеген
босқындардың

Федералдық
көші-қон
қызметіне немесе басқа ведомстволарға өтініш
айтпайтындығынан бұл цифрлар Ресей жеріне

өткен украиндықтардың жалпы санын көрсете
алмайды. Осылайша, 5 тамыздың өзінде БҰҰ-ның
Босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының
басқармасы үкіметтік күштер мен жасақтардың

б І т І м г е р
шығысында 730 мың украиналық тұрғын Ресейге
қашқан деп хабарлады.
Жалпы, ГМҮБ мәліметтері бойынша, сәуірдің

ортасынан бастап 19 тамызға дейін «Украинаның
шығысында 2119 адам өлтірілген, олардың арасында
кемінде 20 бала бар, оған қоса 5043 адам жарақат
алған».

Минскідегі саммит осындай күрделі жағдайда өтті.
Сондықтан да кездесуде Н.Ә.Назарбаев ең алды­
мен барлық қатысушылар мен әлемдік қоғамдас­
тықты Украинаның шығысындағы гуманитарлық

апатты шұғыл түрде шешуге шақырды. «Қазір, бә­
рінен бұрын, Украинаның зардап шеккен халқына
кең көлемді гуманитарлық көмекті қамтамасыз ету
керек. Ресей Федерациясы оны қазірдің өзінде

көрсете бастады. Бұл үдеріске Кеден одағы, ТМД
ел­дерін
қоса
алғанда,

халықаралық
ұйымдар
атсалысуы тиіс. Өз тарапынан, біздің еліміз, соның
ішінде Қызыл крест пен Қызыл жарты ай қоғамының

қазақстандық бөлімшесінің тарапынан да барлық
қолдан келген қолдауды көрсетуге дайын. Бұл
ұйым сондай-ақ, өзге мемлекеттердің гуманитарлық
жүктерін алып өту барысында бейтарап делдал

міндетін де атқара алар еді. Бүтіндей алғанда,
бүгінде Украинаға гуманитарлық көмек жеткізуде
алалықсыз халықаралық бақылауды қамтамасыз ету
қажет. Сондықтан мен жанжалдасушы тараптар­ды

зардап шеккен адамдарға көмек көрсету кезінде
бітім жариялауға шақырамын», деп мәлімдеді
Нұрсұлтан Әбішұлы.

б І т І м г е р
Бүкіл халықаралық қоғамдастықтың кең ауқым­
ды көмегі тек Украинаның оңтүстік-шығысына ғана
емес, сонымен бірге, бүкіл Украина экономикасына

да қажет, деп атап өтті Мемлекет басшысы. «Оған
Украинаның Батыстағы да, сол сияқты Шығыстағы да
көршілері атсалысуы тиіс. Ол осы елдегі әлеуметтік-
экономикалық жаппай күйреудің алдын алу үшін өте-

мөте маңызды. Апатты ахуалды еңсеру үшін ар­наулы
халықаралық штаб немесе Украина экономика­
сына қолдау көрсету қорын құру туралы мәселе
жөнінде ойласу орынды. Бірлескен күш-жігермен

Украина экономикасын құтқару бойынша бірінші
кезекті шаралардың дағдарысқа қарсы жоспарын
әзірлеу қажет. 2008-2009 жылдардағы дағдарыспен
кү­рес шаралары Қазақстанда дұрыс деп танылды,

сондықтан біз өз тәжірибемізбен бөлісуге дайын­
быз», – деді Қазақстан Президенті.
Кейіннен Қазақстан Үкіметі Қызыл крест халық­
а­ралық комитеті тарапынан Украинаның оңтүстік-

шығыс
өңірінің
гуманитарлық
мұқтаждарына

30  000 АҚШ доллары көлемінде қаржы бағыттады.
Оның сыртында 2015 жылдың 10 қаңтарында
Северодонецк қаласында украин тарапына жалпы
сомасы шамамен 70 млн. теңгеге тамақ өнімдері

қазақстандық гуманитарлық көмек ретінде берілді.
Сондай-ақ, Қазақстан Үкіметі де Чернобыль АЭС-ін­
дегі халықаралық жобаларды аяқтауға үлес ретінде
«Укрытие» Чернобыль қорына қаржылай қолдау

б І т І м г е р
қабылдады. Осының бәрі Мемлекет басшысының
біз­дің әріптестеріміз ауыр жағдайға тап болған кез­де
қолдау көрсетуге әрқашан дайын екенін тағы бір рет

айғақтайды.
Менің пайымдауымша, Минск келіссөздерінде Қа­
зақстан Президенті әсіресе, ақпараттық кеңістіктегі
қызбалық шегін төмендетуді екінші міндет ретінде

белгіледі. Ушықтырудан үнқатысу мен келіссөздерге
көшу, әлемдік ақпараттық агенттіктерге ашу-ыза
тудыратын мақалалар беруден бас тартуға жағдай
жасау және оларды мәмілелер іздеуге шақырумен

алмастыру маңызды болды.
Н.Ә.Назарбаев Ресей мен Украина президенттері
В.Путин мен В.Порошенконың жеке кездесулерін –
Порошенконың

Украина
мемлекетінің
басшысы
лауа­зымына сайлануы мен кірісуінен кейінгі олар­

дың алғашқы екіжақты кездесулерін ұйымдастыру
қа­жеттігіне айрықша маңыз берді. Қазақстан көш­
басшысының бұл ниеті жүзеге асты да.
Минскіде Нұрсұлтан Әбішұлы ресейлік және ук­

раиналық әріптестерін өзара кездесуге және барлық
қордаланып қалған мәселелерді талқылауға риясыз
көндірді. Тамыз оқиғаларын бағамдаған адам В.Путин
мен В.Порошенконың алғашқы толыққанды екіжақ­

ты кездесуінің соңғы сәтке дейін болар-болмасының
белгісіз күйде келгенінен хабардар, бірақ кездесу
бас­талғаннан кейін ол 2 сағаттан астам уақытқа
созылды.

б І т І м г е р
Атап айтқанда, негізгі іс-шараға дейін болған П.По­
рошенкомен кездесуде Қазақстан Президенті былай
деп мәлімдеді: «Біздің елдеріміз арасындағы қарым-

қатынастар әр кезде де достық сипатта болды.
Сондықтан Украинада қалыптасып жатқан ахуал
мені өте мазалайды және алаңдатады. Сіздің Ресей
Федерациясының Президенті Владимир Путинмен

үнқатысуыңыз үлкен маңызға ие. Ресей үшін де,
Украина үшін де ақиқат айтылар ақтық сәт туды,
өйткені, бұл қантөгіс одан әрі созылуға тиіс емес.
Қарапайым адамдар зардап шегуде. Қазір дәл осы

туралы айту қажет».
Нұрсұлтан Назарбаев, сол сияқты Украинада
қа­­лыптасқан ахуалды аса ауқымды қақтығысқа
соқ­­тыратындай жағдай ретінде бағалай отырып,

Қазақстанның ұстанымын былайша жеткізді: «дау-
жанжалды тоқтатып, қалпына келтіру үдерісін бас­
тау үшін түйісу нүктелерін табу қажет». Мемлекет
басшысы біздің еліміздің Украинамен ізгі қарым-

қатынастарға ие екенін және сауда-экономика­лық
өзара іс-қимылдарды жалғастыруға ниетті екенін
атап көрсетті.
Бұл сөздерді украин президенті өте жылы қабыл

алды. П.Порошенко Мемлекет басшысына Украина­
да бейбітшілік орнатуға деген оның берік ұстанымы
үшін өз ризашылығын білдірді. Өзінің иығына түскен
салмаққа қарамастан, ол дағдарыстан шығу жолын

б І т І м г е р
болды, олардың арасында ол, сөз жоқ, Қазақстан
Президентін де қарастырды.
Минскіде өткен іс-шаралардың қорытындысы­

на орайластырылған брифингте Қазақстан Прези­
денті басты мақсаттардың бірі Ресей мен Украина
президенттерінің кездесуін ұйымдастыру болғанын
мәлімдеді. «Қазақстан мен Украинаның арасында

тарихи байланыстар бар. Украинамен сауда біз­
дің еліміздің сыртқы саудасында үлкен үлес ала­
ды. Біздің арамызда әркезде де сенімді қарым-
қатынастар болған, бізді Украинада болып жатқан

оқиғалар өте қатты алаңдатады. Мен тараптардың
уағдаластыққа қол жеткізіп, орын алған мәселелерді
шешуі үшін бүкіл күш-жігерімді жұмсадым. Ортақ
мәмілеге келу қажет, ол белгілі бір өзара шегіністерге

бару қажеттігін білдіреді. Владимир Путин мен Петр
Порошенконың жеке кездесуі – бүгінгі іс-шараның
басты қорытындысы», – деді Мемлекет басшысы.
Н.Ә.Назарбаев Минск кездесуінің (үшінші) тағы

бір мақсатын дау-жанжалды бәсеңдетуге және
дағдарысты шешудің күшке салуға негізделген нұс­
қаларынан бас тартуға қол жеткізу қажеттігі ретінде
көрді.

Бұл тезисті Қазақстан Президентінің өзі атап көр­
сеткендей, «бейбіт тыныс алу қажет, ол әскери-
саяси қарсы тұрушылықтың кепіліне айналған
бейбіт тұрғындар өмірін құтқаруға жағдай жасайды.

Біз зорлық-зомбылықты айыптаймыз. Тараптарды
атысты тездетіп тоқтатуға шақырамыз. Бұл үдерісте

б І т І м г е р
халықаралық уағдаластықтарды сақтаудың кепілі
ретінде көріне алатын ЕҚЫҰ белсенді іс-қимыл
жасауы тиіс».

Минск саммитінің қорытындысы бойынша Украи­
наның шығысындағы ахуалды реттеудің бейбіт
жоспарын қалыптастыру туралы уағдаластыққа қол
жеткізілуі өзіндік мәнге ие. Осы уағдаластықты жүзеге

асыру үшін Минск байланыс тобы өз жұмысын одан
әрі жалғастырды. Оның қызметіне ДХР және ЛХР
өкілдері тартылды. Нәтижесінде Байланыс тобы
2014 жылдың 5 қыркүйегіндегі Минск хаттамасын

және 2014 жылдың 19 қыркүйегіндегі меморандумды
қабылдады (қосымшада осы құжаттардың толық мә­
тіні келтірілген).
Аталған екі құжатта украин дағдарысын шешу

жөніндегі бүкіл былайғы күш-жігерлердің арқаулан­
ғанын атап өту қажет. 2015 жылдың 11-12 ақпанында
өткен «норманд төрттігі» саммитінің нәтижелері
де Минск келісімдеріне негізделген және оның кең

көлемді егжей-тегжейлі нұсқасы болып табылады.
Төртіншіден, Қазақстан Президенті, Еуразиялық
экономикалық одақ туралы шартқа қол қойылуын,
Украинаның ЕО-мен ассоциациясы туралы келі­

сімнің экономикалық блогына қол қойылуының
қар­саңын және Украинаның ТМД-мен еркін сауда
аймағы туралы әлі де сақталған келісімді айрық­
ша ескере отырып, одан арғы сауда-экономика­лық

ынтымақтастық мәселелерін ашық талқылағысы
келді.

б І т І м г е р
Өкінішке орай, В.Януковичтің президенттігі ке­
зінде Н.Азаров үкіметі ресейлік тараптың тілектері
мен қауіптерін ескеру қажеттігі жөнінде қаншалықты

үгіттесе де, еуропалық тарап Украинамен қауым­
дастық туралы келісім нормаларын қайта қарауға
қандай да бір мүдделілік танытпағандықтан, мұндай
үнқатысудың болмауы украин дағдарысының ұлғая

түсуіне апарып соқтырды.
Кездесуде Қазақстан Президенті халықаралық
қоғамдастық Украина мен Ресей арасындағы газ
жеткізу мәселелері жөніндегі келіссөздер барысына

оң ықпал ету керектігін, оның өзі қысқы маусым
қарсаңында мейлінше маңызды екендігін атап көр­
сетті.
Мемлекет басшысы, сондай-ақ, Қазақстанның кез­

десуде Украина мен ЕО арасындағы қауымдастық
туралы келісімнің шарттарын талқылау ниетін
қолдайтынын жеткізді. «Бұл құжаттың көршілердің,
соның ішінде Кеден одағының мүдделерін барынша

ескергені маңызды. Осы орайда біз ашық үнқатысуды
қолдаймыз және пікір алмасуға дайынбыз», деп атап
өтті Н.Ә.Назарбаев.
Қазақстан Президенті тетіктердің бәрінің бірдей

іске қосылмағанына және үшжақты үнқатысудың
қайткенде де мүмкін екендігінен үміттенді. Және ойы
дұрыс болып шықты.
Мемлекет басшысы саммит қорытындысында

атап өткендей, болып өткен кездесудің тақырыпта­
ры­ның бірі Украинаның Еуропа одағымен қауымдас­

б І т І м г е р
жалғасады. Қыста жылусыз қалу қатері төнген Ук­
раинаның қатардағы азаматтарының мұқтаждары
өткір мәселеге айналғанын ескергенде, ол келісім­

нің мәніне баға жетпейді. Ресей тарапы қолдау біл­
діріп, қарапайым адамдар саяси алауыздықтар­
дың құрбанына айналмас үшін, газ бойынша бүкіл
талаптарды жылыту маусымының соңына дейін

аумағын құрудан РФ үшін болатын экономикалық
зардаптар мәселесі бойынша сарапшылық деңгейде
консультациялар өткізу туралы.
Бұл уағдаластық та, уақытша болғанына қара­

мастан, нақты нәтижелер берді. Әңгіме Украинаның
ЕО-мен ассоциациясы туралы келісімінің эконо­
микалық
блогы

шеңберіндегі
міндеттемелердің
күшіне енуін 2015 жылдың соңына дейін шегеру
туралы шешім қабылдау жөнінде болып отыр.

Бұл ретте еуропалықтар осы келісімнің өз бөлігін
біржақты тәртіпте орындауға міндеттенді.
Тиісінше, Украинаның, Ресей мен Еуроодақтың
сауда-экономикалық алауыздығы оларды ретте­

генге дейін кейінге шегерілді. Өкінішке орай,
осынау уақытша үзіліс әзірге нәтиже берген жоқ,
дегенмен, үнқатысудың әлі де жалғасып жатқандығы
үміттендіреді.

Әлі күнге дейін көкейкесті және Қазақстан Пре­
зиденті батыстық және ЕАЭО бойынша әріптестері­
мен талқылауды жалғастырып келе жатқан бесінші

б І т І м г е р
мәселе санкциялық тіресушілікті жою және өзара іс-
қимылдарға көшу қажеттігі болып отыр.
«Сауда соғыстары қисыны, санкциялар алмасуды

қатаңдату біздің бәрімізді тығырыққа тірейді, бұл –
ешқайда апармайтын жол. Өзара санкциялардан
елдің экономикалық әлеуеті әлсірейді, қарапайым
адамдар зардап шегеді, әлеуметтік шиеленіс артады,

әлемдік дағдарыстың жаңа орамы жасалады. Бірінші
кезекте, біздер – Еуропа және Азия, еуразиялық құр­
лық зардап шегетін болады. Сондықтан экономика­
лық прагматизм мен өзара тиімділік қағидаттарын­

дағы сындарлы өзара іс-қимылдарға қайта оралуға
шақырамыз. Біртіндеп санкцияларды ала бастау
қажет. Қазақстан Кеден одағы шеңберінде, сондай-
ақ, Украинамен және Еуропалық одақпен өзара тиімді

сауда-экономикалық қарым-қатынастарды нығайтуға
мүдделі. Біз көпжақты сауда байланыстарын қалпына
келтіру жолдарын талқылауға дайынбыз», деп атап
өтті Мемлекет басшысы Минскідегі саммитте.

Осылайша 2014 жылғы 26 тамыздағы Минск кез­
десуі тарихи оқиғаға айналды. Осыған дейін өзара
тиімді шешім қабылдау мүмкін еместей көрініп келген
мәселелер алғаш рет жоғары деңгейде ашық түрде

талқылана бастады.
Минск уағдаластығы осы оқиғаға тартылған бар­
лық тараптарға, әсіресе, Украинаға қажет болды.
Осыған дейін атап көрсетілгендей, Украина ТМД

б І т І м г е р
байланыстардың үзілуіне төтеп бере алмас еді.
Украинаның оңтүстік-шығысындағы дау-жанжал­дар­
дың ұлғаю сәтінен бастап Киевке ақшалай қаржының

атымен жетіспеуі ахуалды одан бетер күрделендіре
түсті. Бүкіл бюджет шығындарының елеулі бөлігі
Донбасстағы операцияларға кетті. Сонымен бірге,
Украинаның экономикалық жағдайы күн санап

нашарлай түсті. Гривна екі есе дерлікке құлап түсті.
Елдің сыртқы борышы өсуін жалғастырды. Осыған
дейін көмір экспорты бойынша жетекші позицияны
иеленген Украина енді оны сатып алуға мәжбүр

болды. Осының бәрі ел іс жүзінде дайын емес,
жақындап келе жатқан күзгі-қысқы кезең аясында
орын алды.
Осындай жағдайларда Минскіде қол жеткізіл­

ген уағдаластықтар украин шындығының «шексіз
проблемалар теңізіндегі құтқарушы шеңберіне»
айнал­ды. Әлемдік қоғамдастық, БАҚ-тар мен сарап­
шылық қоғамдастық Минскідегі саммит нәтижелерін

оптимизммен қарсы алды. Атап айтқанда, британ­
дық сарапшы Марк Ахмед тамыз келіссөздерінің қо­
рытындыларын былайша бейнеледі: «Кеден одағы
көшбасшылары мен Украина президентінің Минс­

кіде өткен кездесуі – орын алған дау-жанжалдарды
шешудегі алғашқы орасан зор серпіліс. Келіссөздер­
дің жоғары деңгейде өтуі және түбегейлі қарама-
қарсы көзқарастардың дипломатиялық арнаға шы­

б І т І м г е р
дың 28 тамызында Түркияның жаңадан сайланған
президенті Р.Т.Эрдоғанның инаугурация салтана­
тына қатысуы тиіс Анкарада екіжақты үнқатысуды

жалғастыруға деген ниетін білдірді. Өкінішке орай,
2014 жылдың 28 тамызында Украинаның солтүстік-
шығысындағы ахуал күрт нашарлады. Украиналық
және батыстық БАҚ-тар (ВВС, Reuters, The Guardіan)

жасақтардың «РФ әскери қолдауымен» кең ауқымды
қарсы шабуылы туралы хабарлады. Жасақтар
Украинаның Луганск облысындағы бірнеше елді
мекендерге

бақылау
орнатты.
Оның
сыртын­

да, Ресей азаматтарының Украинаның оңтүстік-
шығысындағы соғыс қимылдарына қатысуы туралы
ақпарат шындыққа айналды. ДХР премьер-министрі
А.Захарченко жасақшылар арасында шамамен 3-4

мыңдай ресейлік еріктілердің бар екенін мәлімдеді.
Осы орайда НАТО өкілі Украина аумағындағы
ресейлік әскер санының мыңнан астам адам екенін
хабарлады. Украина Президенті П.Порошенко өзінің

Түркияға сапарынан бас тартып, Донбасстағы ахуал­
ға байланысты ҰҚҚК-нің шұғыл отырысын шақыр­ды.
Барша жұрт ахуалды жұмсартуға тиіс болатын ҰҚҚК
шешімі мен Ресей басшылығының шешімін күтті.

Соғыс жағдайы енгізілген жоқ. Өз кезегінде, В.Путин
қоршауда қалған украин әскерилерін құтқару үшін
гуманитарлық дәліз ұсыну жөнінде жасақшыларға
үндеу арнады.

Сарапшылардың пікірінше, қарсаңда, 28 тамызда
өткен Минск келіссөздері болмаса, Үлкен соғыстың

б І т І м г е р
туындап кетуі мүмкін еді. Минскідегі келіссөздер
мен Беларусь астанасында басталған П.Порошенко
мен В.Путиннің жеке кездесулері саяси және әскери

қызбалықты төмендетуге жағдай туғызған аз да бол­
са «сенім қорын» жасай білді. Басқаша айтқанда,
Минскіде дағдарысты ахуалдардағы «Порошенко –
Путин» тікелей өзара іс-қимылы үшін тұғыр жасалды.

Бұл қорытындыны сарапшылар 28 тамыздан кейін
қалыптасқан шиеленісті төмендетуде Украина мен
Ресей президенттері арасындағы телефон арқылы
келіссөздер шешуші сәт болды деп дәйектейді.

Осылайша Қазақстан Президентінің 26 тамыз­
да Минскіде П.Порошенко мен В.Путиннің алғашқы
кездесуін ұйымдастыруда көрсеткен белсенді күш-
жігері Донбасста бітім орнатуға кепіл болды, рас,

өкінішке орай, уақытша болса да.
Оқиғаның одан әрі өрбуі оған тартылған тарап­
тардың бәрінің дау-жанжалды өршітпеу және оқ
атуды тоқтату жолдарын іздегендігін айғақтады.

П.Порошенко Әкімшілігі әлем қоғамдастығына Ук­
раина басшысының бейбіт жоспары бар екенін,
оның оны барлық тартылған тараптармен талқылап
жатқандығын хабарлады. Кейін украин президентінің

ұсыныстары жарық көрді. Олар 14 тармақтан тұрды
және төмендегілер атап көрсетілді:

жасамағандарды қылмыстық жауапкершіліктен бо­
сату.

буферлік аймақ құру. Заңсыз қарулы құрылымдарды
кейін алып кету.

те­рін сайлау жолымен, орыс тілін қорғау – Конс­
титуцияға өзгертулер жобасы).

өкілдерімен келісу (бір кандидатураға келіскен жағ­
дайда, алауыздық жағдайында – шешімді Президент
қабылдайды).

Өз кезегінде 2014 жылдың 3 қыркүйегінде Ре­
сей басшысының украиналық әріптесімен теле­
фон арқылы сөйлесуінен кейін Кремльдің баспа­
сөз қызметі РФ Президенті В.Путиннің Украинаның

б І т І м г е р
оңтүстік-шығысындағы жанжалды реттеу жөніндегі
ұсыныстарын жариялады. Ол жоспар 7 тармақтан
тұрды:

Ук­раинаның
оңтүстік-шығысындағы
жасақтардың
Донецк және Луганск бағыттарындағы белсенді ша­

лімшелерін елді мекендерді артиллериядан және
дүркіндете ату жүйесінің барлық түрлерінен атқылау
мүмкіндігін болдырмайтын қашықтыққа алып кету.

ды және объективті халықаралық бақылауды және
осындай жолмен құрылған қауіпсіздік аймағындағы
ахуалға мониторингті жүзеге асыруды қарастыру.

елді мекендерге қарсы соғыс авиациясын қолдануды
болдырмау.

алдын ала шарттарсыз «бәрін бәріне» формуласы
бойынша айырбастауды ұйымдастыру.

тың – Донецк және Луганск облыстарының қалалары
мен өзге де елді мекендеріне гуманитарлық жүктерді
жеткізу үшін гуманитарлық дәліздер ашу.

қираған әлеуметтік нысандар мен тіршілікті қамта­
масыз ететін инфрақұрылымдарды қалпына келтіру
үшін, олардың қысқа дайындығына көмек көрсету

б І т І м г е р
үшін жөндеу бригадаларын жіберу мүмкіндігін қам­
тамасыз ету.
Минскідегі байланыс тобының жұмысын қайта

қалпына келтіру 2014 жылғы 28 тамыздағы дағда­
рыстан кейінгі оқиғалардың шарықтау шегі болды,
ол да Минск саммитіндегі уағдаластықтарда қа­
растырылған болатын. Осылайша, 5 қыркүйекте Бе­

ларусь астанасында үш жақты топтың кезекті оты­
рысы өтті, оған Украинаның экс-президенті Л.Кучма,
өзін-өзі жариялаған ДХР-дың премьер-министрі
А.Захарченко, өзін-өзі жариялаған ЛХР басшысы

И.Плотницкий, РФ-ның Киевтегі елшісі М.Зурабов,
сондай-ақ, ЕҚЫҰ-ның іс басындағы төрағасының
Украинадағы ахуалды реттеу мәселелері жөніндегі
ресми өкілі Х.Тальявини қатысты.

Отырыс қорытындысы бойынша байланыс то­
бына қатысушылар елдің шығысында 5 қыркүйекте
жергілікті уақытпен 18.00-де оқ атуды тоқтату тура­
лы хаттамаға қол қойды және 12 пункттен тұратын

бейбіт реттеу жоспары бойынша өзара келісті. Қол
жеткізілген
уағдаластықтардың
негізінде

айтар­
лықтай дәрежеде Ресей мен Украина арасында
жолға қойылған саяси үнқатысу жатыр. В.Путин мен
П.Порошенко арасындағы «жеке қарым-қатынастар

тарихы» дамуының бастау алғанын атап өту қажет.
2014 жылдың 19 қыркүйегінде Минскіде Үш­
жақты байланыс тобының кезекті кездесуі өтті.
Келіссөздерге ЕҚЫҰ-ның арнайы өкілі Х.Талья­

б І т І м г е р
ның Украинадағы елшісі М.Зурабов, сондай-ақ,
өзін-өзі жариялаған ДХР-дың премьер-министрі
А.Захарченко, ДХР-дың вице-премьері А.Пур­гин

және өзін-өзі жариялаған ЛХР басшысы И.Плот­
ницкий қатысты. Оқ атуды тоқтату режімін жүзеге
асыру жөніндегі меморандумға қол қою кездесу
қорытындысы болды.

Осыған дейін атап көрсетілгендей, сауда-эко­
номикалық қарым-қатынастар саласында ілгерілеу
байқалды. 2014 жылдың 12 қыркүйегінде Брюссель­
де Украинаның және ЕО-ның қауымдастығы тура­

лы келісім бойынша Ресей – Украина – ЕО үшжақты
министрлік кездесуі өтті. Кездесу қорытындысы
бойынша ЕО мен Украина қауымдастығы туралы
келісімді уақытша қолдану 2015 жылдың 31 қаң­

тарына дейін кейінге қалдырылды. Сонымен бірге,
ЕО украиналық экспорттаушылар үшін автономды
сауда жеңілдіктері режімінің әрекетін 2015 жыл­дың
аяғына дейін ұзартуға келісті, ал РФ Украина мен

ЕО қауымдастығы туралы келісімге имплемента­
ция жасалған мерзім бойына РФ украин тауарлары
үшін баж салығын енгізбейтін болады. 26 қыркүйекте
Берлинде Украинаның, Ресейдің және Еурокомиссия

өкіл­дерінің қатысуымен газ бойынша келіссөздер өтті.
Одан әрі Жоғарғы Рада бірқатар маңызды заң­
дарды ратификациялады – Украина мен ЕО қауым­
дастығы туралы (Еуропарламентпен бір мезгіл­

де), Донбасстың бір бөлігіне ерекше мәртебе беру
және өзін-өзі жариялаған «халық республикалары»

б І т І м г е р
жақтаушыларына рақымшылық жасау туралы. Заң
сондай-ақ, 2014 жылдың 7 желтоқсанында жергілікті
басқару органдарына сайлау өткізуді де қарастырды.

П.Порошенко Жоғарғы Рада қабылдаған заңды
Донбасста бейбітшілік орнату үшін негіз деп ата­
ды. ЕО сыртқы саясат қызметінің өкілі М.Косьянчич
аталған заңның қабылдануы Минск бейбіт жоспары­

на сәйкес келеді, деп мәлімдеді. Өзін-өзі жариялаған
республикалар өкілдері анағұрлым ұстамдылық та­
нытты. ДХР-дың бірінші вице-премьері А.Пургин
жаңа құрылымдар билігінің аталған заңды оқып-

зерттейтінін мәлімдеді. ЛХР өкілі А.Карякин де заң
қабылдау «Минск ұстанымдарына» сәйкес келетін
«дұрыс бағыттағы қадам» екенін, «нақтылық тура­
лы айтуға әлі ерте» екенін атап өте отырып, талдау

қажеттігін айтты.
Жергілікті
сайлау
қиын

түйіндердің
біріне
айналды. Жасақтар бұл уақытта Киев билігін
мойын­дамайтын болған және соған сәйкес сай­

лауды дербес өткізбек болды, дегенмен, Украина
басшылығы бұл үдеріс республикалық Ортсай­лау­
комның бақылауынан тыс өтеді дегенді ойларына
да алғысы келген жоқ. Осыған байланысты жасақ­тар

Киев­тің келісімінсіз және айрықша мәртебе туралы
заңда белгіленген күнге кереғар ДХР мен ЛХР-
дың жергілікті сайлауларының 2014 жылдың 2 қа­
рашасына өз күнін белгіледі, ал оны Киевте және

Батыс елдерінде бірден заңсыз деп таныды. Айта
кету керек, жергілікті сайлау өткізу байланыс тобының
6-0192

б І т І м г е р
Минск уағдаластықтарының бірі болып табылады.
Сонымен бірге, олар қалай өтуі керек және оларды
ұйымдастыруға кімдер жауапты деген мәселелерде

нақтылықтың болмауы өзіндік бір араздық себебіне
айналды.
Осылайша, Минск уағдаластықтарын Киев пен
жасақтардың түрліше түсіндіруі бейбіт үдерісті

қисынды түрде соңына дейін реттеуге кедергі
келтірді. Ресейге қарсы санкциялық режімнің қатаң­
датылуы да «отқа май құя» түсті. Еуроодақ 2014
жылдың 12 қыркүйегінен бастап РФ-ға қатысты

жаңа экономикалық санкциялар енгізді. Шешім ЕО
елшілерінің рет саны бойынша төртінші отырысы­
ның қорытындысы бойынша қабылданды. Ресейге
қарсы санкцияларының кезекті пакетінде Еуро­­одақ

«Роснефтьті», «Транснефтьті», «Газпромнефтьті»
бо­­рыштық қаржыландыруға, осы компаниялар обли­
гацияларымен 30 күннен астам мерзімге сауда
жасауға және осындай қағаздар шығаруға қаты­

суға тыйым салды. Сбербанк, ВТБ, Газпромбанк,
Внешэкономбанк және Россельхозбанк, сондай-ақ
«Уралвагонзавод», «Оборонпром» және Бірлескен
авиажасау корпорациясына (БАК) қатысты да

осындай шаралар енгізілді. Бүтіндей алғанда, РФ-
ның тоғыз қорғаныс концерні санкцияға ілікті. ЕО,
сондай-ақ, Ресей мен Украина үшін 24 фамилияны
«қара тізімге» енгізіп, оның жалпы санын 119-ға дейін

жеткізді. ЕО-ның Ресейге қарсы санкцияларының
осы жолғы шоғыры Байланыс тобының 2014 жыл­

б І т І м г е р
ғы 5 қыркүйектегі «бейбітшілік» хаттамасын қа­
былдағаннан кейінгі алғашқы санкция болды.
Дәл сол күні, 2014 жылдың 12 қыркүйегінде ЕО-

ның соңын ала еуропалық жаңа шараларға ұқсас,
АҚШ та Ресейге қарсы санкцияларды ұлғайтты. АҚШ
Президенті Б.Обама АҚШ-тың жаңа санкциялары­
ның РФ экономикасының қаржылық, энергетикалық

жә­не қорғаныс секторына әсер ететінін мәлімдеді.
Б.Обаманың айтуынша, бұл Ресейді саяси оқшаулау
және оның экономикалық шығындарын ұлғайту
үшін, әсіресе Президент Владимир Путин мен оның

айналасындағылар үшін маңызды салалардағы
шығындарды ұлғайту үшін жасалып отыр. Тізімге
Сбербанк,
«Газпром»,

«Роснефть»,
«Лукойл»,
«Сургутнефтегаз», «Транснефть», «Газпромнефть»,
сондай-ақ, «Ростех» мемлекеттік корпорациясы ілікті.

Осы компаниялардың бәріне америкалық капитал
нарығына жол жабылды. Нәтижесінде америкалық
санкциялар ресейлік мұнай секторының 90%-дан
астамын және бүтіндей дерлік ресейлік газ өндірісін

қамтыды.
Сонымен бірге, РФ-да армияға соңғы кездегі ең
бір кең ауқымды тексерулер жүрді. Ең алдымен,
Шығыс әскери округі әскерлерінің жағдайына жә­

не бірқатар өңірлер мен ведомстволардың «соғыс
уақыты жағдайларындағы міндеттерді орындауға»
дайындығына талдау жасалды. Қиыр Шығыс пен
Шығыс Сібірде 19 және 25 қыркүйек аралығында

б І т І м г е р
гиялық жаттығуларға 155 мыңнан астам әскери
қызметшілер, 8 мыңға жуық қару-жарақ пен әскери
техника, жүздеген ұшақтар мен тікұшақтар, сондай-

ақ, ондаған кемелер қатысты. Оның сыртында РФ
қорғаныс министрі С.Шойгу Ресей Украинадағы
ахуалдың шиеленісуіне және өз шекараларына жа­
қын жерлерде шетелдік әскери қатысудың өсуіне

байланысты Қырым бағытында «толыққанды және
жеткілікті қамтылған» әскери топтарды кеңінен
орналастыру қажет деп мәлімдеді.
Осылайша, дау-жанжалды саябырлату жөнінде

нақтылы уағдаластықтарға қол жеткізілгенімен, одан
арғы бейбіт үдеріске күмән келтіретіндей жағдайлар
қалыптасты.
Оның сыртында Минск келісімдерін одан әрі

жүзеге асыру оларда қалай дегенде де мәселелер­
дің бәрінің бірдей ескерілмегенін көрсетіп берді. Жағ­
дайлардың бәрі бірдей жете ойластырылма­ған,
оның өзі жанжалдасушы тараптарға ол құжаттарды

түрліше түсіндіру мүмкіндігін туғызды. Жасақтар мен
Киев ұстанымы соңына дейін келісілмегендіктен
дағдарысты реттеудің сәті түскен жоқ.

Екі шешуші ішкі саяси оқиға: Жоғарғы Радаға
сайлау және елдің оңтүстік-шығысында жергілікті
басқару органдарына мойындалмаған сайлау өткен,
әуел баста бітім нышандары байқалып, кейін, өкінішке

орай, жағдайды өршіту мен соғыс қимылдарының
қайта басталуы орын алған Украинадағы 2014 жыл­
дың қазан-қарашасындағы ахуалдардың өрбуін жа­
дымызда тағы бір рет жаңғыртайық. Одан кейін

Қазақстан Президентінің шет елдер басшыларымен
және өзге де шетелдік саясаткерлермен көптеген
кездесулеріне және келіссөздеріне тоқталамыз.
Н.Ә.Назарбаевтың жұмыс кестесі бұл кезеңде дәс­

түрлі түрде тығыз болды және іс жүзінде бүкіл
халықаралық іс-шараларда Украинадағы ахуал тал­
қыланып жатты.
Қыркүйектің соңғы онкүндігі мен қазанның ба­

б І т І м г е р
ауық бітімді бұрмалаумен қоса-қабат жүргеніне
қа­рамастан,
дау-жанжал

аймағында
шынымен
де саяси саябырлаушылық болып жатты. НАТО
кей­бір ресейлік әскерлердің Украина аумағынан

шығарылғаны тіркелгендігін мәлімдеді (РФ қорға­
ныс министрі оны және онда қандай да бір ресейлік
әскери
қызметшілердің

болу
фактісін
жоққа
шығарады). Ресей Әскери-теңіз флоты бас штабы

Қара теңіз алабында Украинаның қатысуымен өт­
кен жаттығуларға қатысқан НАТО елдері әскери
кемелерінің Жерорта теңізіне қайтып оралғанын
хабарлады.

ЕҚЫҰ 2014 жылдың 2 қазанында Минскіде өткен
консультациялардың кезекті раундының қоры­тын­
дылары бойынша Байланыс тобының мәлім­демесін
жариялады, оған сәйкес ЕҚЫҰ, Украина және РФ-

ның бірлескен орталығы украиндық Де­баль­цевода
оқ атуды тоқтату бойынша іс-қимыл­дарды үйлестіру­
мен айналысқан. Байланыс тобының мүшелері
бұл орталық Донбасс өңіріндегі ахуалды одан әрі

тыныштандыруға жағдай жасап, ЕҚЫҰ тарапынан
оқ атуды тоқтату, заңсыз қарулы құрылымдар мен
техниканы Украина аумағынан шығару, сондай-ақ,
Ресей-Украина шекарасында тиімді бақылау орнату

жөніндегі уағдаластықтарға тиімді мониторингті
қамтамасыз етеді деген үмітін білдірді.
26 қазанда Украинада өткен кезектен тыс парла­
мент сайлауын 2014 жылдың қазанындағы басты

оқи­ға ретінде атауға болады. Сайлау нәтижелері
бойынша А.Яценюктің «Халық майданы» (22%-дан

б І т І м г е р
астам дауыс), «П.Порошенко блогы» (22% дер­
лік), сондай-ақ, «Өзіндіккөмек» (шамамен 11%),
«Оппозициялық блок» (10%-дан төмен), «Радикалды

партия» (7,5%-дай) және «Батькивщина» (5%-дан
астам) Жоғарғы Радаға өтті. Жоғарғы Радаға ке­
зектен тыс сайлауға сайлаушылардың қатысуы
52,42%-ды құрады.

Ресей өз ескертулерімен парламент сайлауын өтті
деп мойындады. РФ Президентінің баспасөз хатшы­
сы Д.Песков Кремль Украинада өткен кезектен тыс
парламент сайлауын мойындайды деп мәлімдеді.

РФ СІМ басшысы С.Лавров, тегінде, «Украинаның
бүкіл аумағында болмаса да, сайлау өтті» деп атап
көрсетті.
Көптеген сарапшылардың пікірінше, Жоғарғы Рада

сайлауы Украина мемлекеттілігіне жасалған үлкен
соққы болды. Тіпті, П.Порошенко осы сайлаудың бас­
тамашысы ретінде, Парламентте өз басымдығына
ие бола алмай ғана қалған жоқ, сонымен бірге

Премьер А.Яценюктің позициясын нығайту арқылы,
ол ашықтан-ашық жеңіліс тапты деген бағалау­
лар да айтылды. Көптеген байқаушылар Жоғарғы
Раданың негізгі бөлігі Ресеймен де, Донецк және

Луганскімен де қандай да бір бәтуаға баруға ниетті
емес болғандықтан ендігі жерде П.Порошенкоға
бітім туралы өз уағдаластықтарын орындау қиынға
түседі деген ортақ пікір білдірді.

Оның сыртында өткен сайлаудағы «Халық майда­
нының» (А.Яценюк) табысынан кейін сарапшылар
П.Порошенко мен А.Яценюк арасындағы ішкі саяси

б І т І м г е р
күрестің өткірлене түсетініне болжам жасады. Олар
А.Яценюк Америкамен жақындасуды жақтайтын
қатаң позиция ұстануды жалғастырады, ал П.По­

рошенко Еуроодақпен келісілген көзқарастарды
ұстанатын болады деп ойлады. Басқаша айтқанда,
парламенттік сайлаудан кейінгі ахуал белгілі бір
дәрежеде 2004 жылғы «қызғылт-сары революция»

нәтижелерін еске түсірді, яғни парламенттік коа­
лицияның кез келген көрінісі тұрақсыз, ал президент
пен премьердің бірігуі – шартты.
Жоғарғы Рададағы коалициялық көпшіліктің қа­

лыптасуы 2014 жылғы қарашаның өн бойына со­
зылып, тек осы айдың соңына таман аяқталды, онда
да сыртқы күштердің ықпал етуімен.
Нәтижесінде Украинаның Жоғарғы Радасында құ­

рамында бес фракцияның 302 депутаты бар –
Петр Порошенко блогы (146 депутат), «Халық май­
даны» (83 депутат), «Өзіндіккөмек» (32 депутат),
«Батькивщина» (19 депутат) және Олег Ляшконың

радикалды партиясы (22 депутат) – «Еуропалық
таңдау» атымен билік коалициясы қалыптасты. Оған
В.Януковичтің президенттігі кезінде вице-премьер
болған Юрий Бойко басқаратын оппозициялық блок

енген жоқ. Билік коалициясында конституциялық
басымдық қалыптасты (барлығы парламентте 450
орын, бірақ Қырым мен Донбасстағы оқиғаларға
байланысты 423 адам сайланды).

27 қарашада Украинаның сегізінші шақырылған
Жоғарғы Радасының бірінші отырысы өтті. Парла­
менттің алғашқы шешімі Владимир Гройсманды

б І т І м г е р
қалпына келтірудің барлық әлеуметтік-экономика­
лық салмағы Мәскеуге түсуі үшін «Луганск мен
Донецкіні Ресейге беру керек», ал Украинаның қалған

бөлігі Еуроодақ пен НАТО-ға өтуге жеделдетілген
бағыт алуы тиіс деген үндеулері де естіле бастады.
Сонымен бірге, Мәскеудің Донбассты қосып алуды
жоспарламағаны айқын болатын, егер Қырым

жөніндегі мәселені тыныш қалдыра тұрса, бүтіндей
алғанда, Украинаның аумақтық тұтастығын қолдауы
да мүмкін еді.
Бұл үдерістердің бәрі Украинаның экономикасы

нашарлауының жалғасуы аясында өтіп жатты: ІЖӨ
4,6%-ға қысқарды, өнеркәсіп өндірісінің құлды­рауы
7,8% құрады (Донецк облысында 60%-ға, Луганскі­
де – 85%-ға, Киевте – 18%-ға); жыл қорытындысы

бойынша жұмыссыздық деңгейі 9-10%-ға бағалан­
ды. Қыстың жақындауына байланысты қызу сипат
алған газ проблемасы да өткірлене түсті. Ресей,
Еуроодақ және Украина арасындағы газ бойынша

түпкілікті келісімге тек 2014 жылдың 29 қазанында
ғана қол жетті. Ол Ресей газын украиналық тұты­
нушылар үшін жеткізіп беруді қайта жолға қою,
Киевтің газ бойынша борыштарды ішінара жабуы

арқылы оны Еуроодақ елдеріне тасымалдауға
кепілдік беру туралы уағдаластықтарды қамтыды.
Құны 4,6 млрд. доллар тұратын құжаттарға қол қою
екі күндік келіссөздердің нәтижесі болып табылады,

деп мәлімдеді энергетика жөніндегі еурокомиссар
Г.Эттингер.

б І т І м г е р
Ресей мен Украина энергетика министрлері А.Но­
вак пен Ю.Продан, сондай-ақ, ЕО-ның энерге­тика
жөніндегі комиссары Г.Эттингер қатысқан келіссөздер

барысында Ресей газын 2015 жылдың наурызының
соңына дейін жеткізу шарттары туралы уағдаластық
жасалды. Сөйте тұрса да, тараптар неғұрлым ұзақ­
мерзімді келісімдерге келе алған жоқ. Бұл Украинаға

газ мәселесінде уақыт тек 2015 жылдың көктеміне
дейін ғана ұзартылды дегенді білдірді.
Сондай-ақ, Еуроодақпен қауымдастық туралы
ке­лісім бойынша да, оның Украина үшін күшіне

енуін 2015 жылдың аяғына дейін ұзартудан басқа
ешқандай алға басушылық болған жоқ. Бұл мәселе
бойынша келіссөздер жоғары деңгейге дейін жетіп,
В.Путин тиісті хат жолдады. Дегенмен, еуропалық

тарап Украинаның ЕО-мен қауымдастығы туралы
келісімнің ережелері қайта қаралмайды деген өз
ұстанымдарынан әлі күнге дейін танбай отыр.
Осылайша, Украинадағы экономикалық жағдай

на­шарлай түсті. Жаңа билікке экономикада болма­
ғанымен, ең құрығанда елдің шығысындағы АТҰ
шеңберінде болса да қандай да бір «жеңіс» қажет
еді. Оның үстіне, жаңа парламентте Донбассты

күштеп
басуды
«жақтайтындардың»
ұстанымы

нығая түсті.
Жоғарғы Радаға кезектен тыс сайлау өткен­
нен кейін тура бір аптадан соң, яғни 2014 жылдың
2 қа­рашасында өзін-өзі жариялаған «Донецк жә­

не Луганск халық республикаларында» жергілікті
сайлаулардың өтуі ахуалды одан бетер шиеленістіре

б І т І м г е р
түсті. Дауыс беру қорытындысы бойынша өзін-
өзі жариялаған ДХР басшысын сайлауда сайлау­
шылардың 50%-дан астам дауысын жинаған іс

басындағы премьер-министр А.Захарченко жеңіс­
ке жетті. Өзін-өзі жариялаған ЛХР басшысын
сайлауда 63,08% дауыс алған іс басындағы басшы
И.Плотницкий жеңіске жетті. 2014 жылдың 4 қара­

шасында өзін-өзі жариялаған «Донецк және Луганск
халық
республикаларының»
жаңа

сайланған
басшыларының инаугурациялары өтті.
Батыс ДХР мен ЛХР-да өткен оқшауланған сай­
лауларды Минск уағдаластығын бұрмалау ретінде

бағалай
отырып,
оларды
тура

мағынасында
және топтасқан түрде айыптады. Оның сыртында
Батыс РФ-ның ДХР мен ЛХР-дағы сайлауларды
мойындаған шешімін де айыптады. АҚШ Ресейдің

Донбасстағы сайлау нәтижелерін мойындау туралы
шешімі Украинадағы ахуалды реттеу туралы Минск
уағдаластықтарын бұрмалау болып табылады деп
есептеді. Осыған байланысты АҚШ пен Германия

Ресейге санкцияларды қатайту мүмкін екені туралы
ескертті. Украина Президенті П.Порошенко да Ресей
билігін Минск уағдаластықтарын орындамады деп
айыптады.

ДХР мен ЛХР-дағы мойындалмаған сайлауларға
байланысты Украинаның Ұлттық қауіпсіздік және қор­
ғаныс кеңесі 2014 жылдың 4 қарашасында бірқатар
шешімдер қабылдап, оларды Украина Президенті

2014 жылдың 16 қарашасында күшіне енгізді. Осы
құжаттар пакетіне сәйкес, 2014 жылдың қыркүйегінің

б І т І м г е р
ортасында Жоғарғы Рада қабылдаған Донбасстың
кейбір аудандарының айрықша мәртебесі туралы
заң күшін жойды, сондай-ақ, ДХР мен ЛХР жағында

соғысып жүрген қарулы құрылымдар мүшелеріне
рақымшылық жасаудан бас тарту жүзеге асырылды.
Құжат, сондай-ақ, ДХР және ЛХР республикалары
мен халық кеңестері басшыларының 2014 жылғы

қарашада
өткен
сайлауының
қорытындысы

бойынша құрылған Донецк және Луганск облыстары
аумағындағы бүкіл билік органдарын заңсыз деп
таныды.
Украина жағы мүлік пен құжаттарды алып шы­

ғуды жоспарлай отырып және қызметкерлерге қоныс
аударуды ұсына отырып, ДХР мен ЛХР аумақ­
тарындағы
өздерінің

мемлекеттік
мекемелерін,
ұйымдары мен билік органдарын шұғыл түрде алып
кете бастады.

Украинаның ұлттық банкіне жеке тармақпен бір
ай ішінде «банктердің есепшоттарға, оның ішін­
де карточкалық, меншіктің барлық түрлеріндегі
шаруашылық жүргізуші субъектілер ашқан және

Донецк және Луганск облыстарының антитеррор­
лық операциялар жүргізу аудандарының жекелеген
аумақтарындағы халыққа қызмет көрсетуді тоқтату
жөнінен» шаралар қабылдау тапсырылды.

Ресей БАҚ-тарының хабарлағанындай, өзін-өзі
жариялаған
республикалардың
көшбасшылары

2014 жылдың 16 қарашасында қол қойылған жар­
лықты барынша теріс қабылдады. «Киев 2 қа­
ра­шада жасалған таңдау үшін Донецк халық

б І т І м г е р
республикасының тұрғындарынан кек қайтаруда.
Бұл экономикалық геноцид, оған Украина армиясы
жасаған әскери қылмыстар қосылып отыр», – деп

мәлімдеді ДХР парламентінің төрағасы А.Пургин.
Өз кезегінде, ДХР басшысы А.Захарченко өздері
екі айға жуық уақыттан бері сондай жағдайда өмір
сүріп жатқандықтан, оның республикасы үшін Киев

жариялаған құрсаудың үрейлі емес екенін атап
көрсетті.
Украинаның оңтүстік-шығысында, әсіресе, Донецк
облысының Дебальцево ауданында оқ ату күшейе

түсті. НАТО, ЕҚЫҰ және Батыс елдері Ресейдің ауыр
қару-жарақтары мен адам күшінің ДХР мен ЛХР-ға
әкелініп жатқандығы тіркелгенін мәлімдей бастады.
Бұл фактілерді Мәскеудің ресми түрде теріске

шығарғанына қарамастан, бітім уақытында жасақтар
өз күштерін қайта топтастырып, нығайта алды.
ДХР мен ЛХР-ға Киев тарапынан жасалған
эко­номикалық құрсау күшейе түсті. Донбасстың

жасақшылар бақылауындағы аудандарына әлеумет­
тік төлемақылар төлеу тоқтатылды.
ГМҮБ бағалауына сәйкес, 2014 жылдың 25 қара­
шасына дейін Украинаның шығысында 4356 адам

қаза тауып, 10 мыңнан астам адам жарақат алды.
ГМҮБ бағалауынша, «соғыс қимылдарын өршіту
өңірдегі ахуалды нашарлатты, халық арасындағы
белгісіздік пен үрейдің артуына апарып соқтырды».

БҰҰ ақпараты бойынша, дау-жанжал аймағында кем
дегенде 20 «қала құраушы кәсіпорындар» жабылды.
Сонымен бірге, ГМҮБ Украина үкіметінің мәлімет­

б І т І м г е р
терін де келтіреді, оған сәйкес соғыс қимылдары сал­
дарынан 12 мыңнан астам мемлекеттік, сол сияқты
жеке меншік өнеркәсіп кәсіпорындары қиратылған

немесе оларға нұқсан келтірілген.
Бүтіндей алғанда, Донбасстың әлеуметтік-эко­
номикалық жағдайы айтарлықтай нашарлай түсті.
Бүкіл теміржол желісі қимылсыз қалды. Өңір­дің

инфрақұрылымы күйреді. Донецк және Луганск
облыстарындағы
көптеген
шахталар

жұмыс­та­
рын тоқтатып, оның өзі көмір мен электр қуаты
тапшылығын туындатты. Жұмыссыздық өсті. Жұмыс­
сыздар жасақтар қатарын толықтырды.

Осылайша, 2014 жылдың қазан-қарашасында
бейбіт реттеудің бүкіл үдерістері мәселені күштеп
шешуді жақтаушылардың қағидатты ұстанымда­
рына келіп тірелді. Дау-жанжал өршу сатысына

ауысты. Тиісінше, украин мәселесі іс жүзінде бүкіл
халықаралық іс-шаралардың, оның ішінде Қазақстан
қатысатын іс-шаралардың күн тәртібіне енді. Біздің
еліміздің теңдестірілген көпвекторлы сыртқы саяси

бағыты Батыс пен Ресей арасындағы қатынастар­
дың одан арғы перспективаларының белгісіздігі
аясын­да жаңа сын-қатерлерге душар болды.
Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақ тура­

лы Шартқа қол қоя отырып, өз болашағын Ре­сей­
мен байланыстырды және «Еуропаға есікті тү­
бегейлі жапты», деді кейбір скептиктер. Бірақ
олар түбегейлі қателесті. Біріншіден, Қазақстанды

Ресеймен стратегиялық әріптестік пен одақтастыққа
негізделген достық және тату көршілік қатынастары

б І т І м г е р
тарихи байланыстырады, ал ЕАЭО туралы Шарт
осынау көпқырлы ынтымақтастық элементінің тек
біреуі ғана болып табылады. Екіншіден, Мемлекет

басшысының 2014 жылдың 9 қазанында Брюссельге
жұмыс сапары шеңберінде мәлімделген ҚР мен
ЕО-ның кеңейтілген әріптестік пен ынтымақтастық
туралы Келісімінің (одан әрі – ӘЫК) жобасы

бойынша келіссөздерді аяқтау Қазақстан мен Еуропа
арасында ынтымақтастық есігі еш жабылмағанын,
сонымен бірге, жаңа перспективалардың ашылып
отырғандығын анық бейнеледі.

Қазақстан мен Еуропалық одақ арасында дип­
ломатиялық
қарым-қатынастар
орнаған

сәттен
бері 20 жыл өтті және осы уақыт бойына өзара
байланыстар қарқынды дамыды. Мемлекет басшы­
сы Қазақстан-Еуропа ынтымақтастығын сипаттап

көрсеткендей, «Қазақстанның сыртқы саудасының
50%-ы және біздің елімізге келіп, экономикаға кө­
мектескен тікелей шетел инвестицияларының 50%-ы
ЕО мемлекеттеріне тиесілі. Қазақстан, өз кезегінде,

Орталық Азиядағы бірлескен Еуропаның жетекші
сауда-экономикалық әріптесіне айналды».
Еурокомиссия төрағасы Ж.М.Баррозумен кезде­
судің және ӘЫК жобасы бойынша келіссөздердің

аяқталғаны туралы құжаттарға қол қоюдың ресми
салтанатының нәтижесі бойынша Қазақстан Пре­
зиденті «алғаш рет біз жаңа Келісімді дайындау
туралы мәселені 2006 жылы қозғадық. Соңғы 3-

4 жыл­да бұл бағыттағы келіссөздер белсенді жүріп,
табысты аяқталды. Қазақстан – ЕО-мен екінші буын

б І т І м г е р
Келісіміне қол қоятын Орталық Азиядағы бірден-бір
ел. Бұл қарым-қатынастардың сапалы жаңа деңгейге
шыққанын айғақтайды және біздің әріптестігіміздің

стратегиялық сипаты мен жетілгендігін көрсетеді»,
деп хабарлады жұртшылыққа.
Мемлекет басшысы Қазақстан мен ЕО арасын­
дағы ынтымақтастықты кең көлемді спектр бойынша

тереңдетуді қарастыратын қуатты заңдық тұғыр
құруға назар аударды. Оның айтуынша, Келісім
«халықаралық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа ықпал
етуді, сондай-ақ, білім беру, денсаулық сақтау,

мәдениет, инновацияларды енгізуді қоса алғандағы
саяси үнқатысуды қамтиды. Біз құқықтық саладағы,
соның ішінде терроризмге қарсы тұру, ұйымдасқан
және

трансұлттық
қылмыспен,
жемқорлықпен
күрестегі ынтымақтастықты күшейтуге ниеттіміз».

Сондай-ақ, жаңа Келісімде өңірлік ынтымақ­тас­
тықты белсенді ету жағы көрініс тапты. Реадмиссия
туралы келісіммен қатар визалық режімді жеңілдету
туралы

Келісімді
дайындау
мүмкіндігі
туралы

уағдаластық Қазақстан мен ЕО арасындағы қарым-
қатынастардағы нағыз серпіліске айналды.
Қазақстан Президенті атап өткендей, «жаңа
Келісім – ол қазақстандық және еуропалық кәсіпкер­

лердің табысты қызметі үшін жағдайларды қамтама­
сыз ететін практикалық құрал. Сондай-ақ, ол біздің
азаматтарымыз арасындағы байланыстарды ны­
ғайтады».

Өз кезегінде, Еуропалық комиссия басшысы
соңғы жылдары тараптар әріптестігінің нығайға­
7-0192

б І т І м г е р
нын, ал байланыстардың анағұрлым жиілей түске­
нін атап көрсетті. «Қазақстан қазіргі уақытта тек
сауда-экономикалық айырбас саласында ғана емес,

сонымен бірге, өңірдегі бейбітшілік пен қауіпсіздікті
алға бастыруға қатысты істерде де Еуропалық одақ
үшін маңызды әріптес болып табылады және біздің
ынтымақтастығымыздың ұлғаюы одан әрі жалғасуда.

ҚР мен ЕО арасындағы кеңейтілген әріптестік пен
ынтымақтастық туралы жаңа Келісім неғұрлым берік
саяси, экономикалық және стратегиялық өзара
байланыстарға айтарлықтай жағдай жасап, сонымен

бірге, біздің тараптар арасындағы тауар айналымы
мен инвестицияларды қамтитын болады», – деп
мәлімдеді
Ж.М.Баррозу

кездесу
қорытындысы
бойынша өткен баспасөз мәслихатында.
Осылайша, ЕО-ның қауымдастық туралы ке­

лісімі Украина үшін қандай болса, Әріптестік пен
ынтымақтастық туралы келісім Қазақстан үшін дәл
сондай дерлік маңызға ие. Шешуші айырмашылығы
сол, ӘЫК өзге елдер мүдделеріне қысым жасауды

қарастырмайды және Қазақстанның халықаралық
және өңірлік ұйымдар, ең алдымен, Еуразиялық
экономикалық одақ шеңберіндегі міндеттемелеріне
нұқсан келтірмейді. Осы сәт, Н.Ә.Назарбаевтың

өзі түсіндіргендей, жаңа Келісімнің шешуші қыр­
ларының бірі жаңғыртылған Сауда бөлімі болып
табылады. «Ол Қазақстанның Дүниежүзілік сауда
ұйымына енуі шеңберінде қабылдаған, сондай-

ақ, Кеден одағы және Еуразиялық экономика­
лық одақ туралы Шарт шеңберінде қабылданған

б І т І м г е р
міндеттемелерін ескереді», – дегенді қосып қойды
Мемлекет басшысы.
Н.Ә.Назарбаев пен Ж.М.Баррозудың Украина­

дағы дағдарысты да айналып өте алмағанын
атап өту қажет. Еурокомиссия басшысы баспасөз
мәслихатында осы елдегі ахуалды реттеу мәсе­
лесіндегі Қазақстан Президентінің рөлін атап

көрсетті. «Бізді Украинада болып жатқан оқиға­
лар алаңдатады. Біз осы елдегі ахуалды тұрақ­
тандыруға ықпал етуге ықтиярлымыз, ал ол жан­
жалдасушы тараптардың дамуына да, сол сияқ­

ты бүтіндей алғандағы әлемдік экономиканың
дамуына да кедергі келтіретін қазіргі санкцияларды
біртіндеп алып тастауға негіз қалар еді», деді біздің
Мемлекет басшысы.

Брюссельден кейін Н.Ә.Назарбаев бірден Минскі­
ге ұшып, онда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы
Мемлекет басшылары кеңесінің және Жоғары
Еуразиялық экономикалық кеңестің (ЖЕЭК – Еура­

зиялық экономикалық одақтың мемлекет басшылары
деңгейіндегі жоғары органы) кезекті отырыстарына,
сондай-ақ, ЕАЭО-ның алдында болған Еуразиялық
экономикалық қауымдастықтың Мемлекетаралық

кеңесінің соңғы отырысына қатысты (осы отырыста
ЕАЭО-ның құрылуына байланысты ЕурАзЭҚ-ты жою
туралы келісім қабылданды).
Армения Республикасының ЕАЭО-ға қосылу ту­

ралы құжатқа қол қоюы ЖЕЭК отырысының өзіне тән
ерекшелігі болды. Сондай-ақ, іс-шаралар барысында
Қырғыз Республикасының ЕАЭО-ға қосылуы туралы

б І т І м г е р
Іс-шаралар жоспары («жол картасы») бекітілді
(Қырғызстанның ЕАЭО-ға енуі екі сатыға бөлінді:
2014 жылдың желтоқсанында негіз қалаушы, ал

2015 жылдың мамырында хаттаманың қосылу
үдерісін нақтылайтын және аяқтайтын құжаттар
қабылданды). Бұл құжаттардың қабылдануы еура­
зиялық экономикалық кеңістіктегі жаңадан құрылған

экономикалық ұйымға үшінші елдердің өсе түскен
қызығушылығын бейнеледі.
Мемлекет басшысы қатысқан 2014 жылдың қа­
занындағы ірі халықаралық іс-шаралардың бірі

«Азия-Еуропа» немесе оның айтылып жүргеніндей –
АСЕМ (ASEM – Asіa-Europe Meetіng) форумы болды.
Бұған дейін бұл іс-шараға Еурокомиссия басшысы
Ж.М.Баррозудың 2014 жылдың тамызында болған

телефон арқылы әңгімеде шақырғаны айтылған
болатын. Кейінірек Қазақстан Президенті атына
ұйымдастырушылардан ресми шақыру келіп түсті.
Бұл Форум – Азия мен Еуропа елдерін біріктіретін

халықаралық ұйым. АСЕМ-ге еуразиялық құрлықтың
әлемдік сауданың 2/3 және әлемдік жалпы өнімнің
60%-ға жуығы тиесілі 50-ден астам елі және 2 ха­
лықаралық ұйым кіреді (Еуропалық одақ және

2014 жылдың 16-17 қазанында Миланда (Италия)
Қазақстан орталықазиялық елдер ішінде бірінші
болып осынау беделді ұйымның толық құқылы
мүшесіне айналды, оның өзі біздің еліміздің және

Мемлекет басшысының жаһандық және өңірлік
қауіпсіздікті нығайтуға, Еуропа мен Азия арасындағы

б І т І м г е р
Мемлекет басшысы жаһандық қаржы архитек­
турасын трансформациялауды, қаржы секторындағы
теңсіздікті еңсеруді және капиталдың халықаралық

қозғалысын реттеудің тиімді моделін қалыптастыруды
өзге бағыттар ретінде атады.
Қазақстан Президентінің пайымдауынша, көлік-
транзит инфрақұрылымын дамыту, атап айтқан­да,

Еуропадан Азияға ең қысқа және қауіпсіз жолды
қамтамасыз ететін Ұлы Жібек жолын қайта жаңғырту
бүкіл өңірді дамытудың тағы бір шешуші шарты
болып табылады.

Сондай-ақ, Мемлекет басшысы қазіргі заманғы
технологиялар мен энергетикалық ресурстарға қол­
жетімділіктің маңыздылығын атап көрсетті. Қазақстан
Еуропа мен Азия үшін тұрақты энергия жеткізуші

бола отырып, энергетикалық маршруттарды одан әрі
әртараптандыру бойынша күш-жігер жұмсауда.
Жалпықұрлықтық инфрақұрылым қалыптастыру
өңірдің тұрақты дамуы үшін басымдықты маңызға

ие, Еуразиялық экономикалық одақ оның шешуші
буынына айналуы тиіс.
Оның сыртында, Қазақстан Президенті қазіргі
уақытта Азия мен Еуропаның өздері үшін бір-бірін

қайтадан ашуы, қағидатты түрде жаңа қарым-қа­
тынастар негізін қалыптастыруы талап етілетінін
атап көрсетті.
АСЕМ Форумы қорытындысы бойынша Миланда

өткен брифингте Қазақстан Президенті мұндай іс-
шаралардың
өзге
мемлекеттер

басшыларымен
көкейкесті мәселелер бойынша пікір алмасу мүм­

б І т І м г е р
кіндігін беретінін атап өтті. Атап айтқанда, саммиттің
бір жарым күнгі жұмысында Нұрсұлтан Назарбаев
Ұлыбритания, Жапония, Германия, Қытай, Оң­

түстік Корея, Венгрия, Италия және Нидерланд
басшылығымен екіжақты кездесулер өткізді.
Мемлекет басшысы олармен өткізілген келіс­
сөздердің ынтымақтастықты одан әрі кеңейту мен

тереңдетуге,
сондай-ақ,
өзара
іс-қимылдардың

жаңа жолдарын белгілеуге бағытталғанын жеткізді.
«Бұл кездесулер біздің еліміздің әлемдік арена­
дағы беделін көтереді, жаһандық экономикадағы
күр­делі ахуал жағдайында Қазақстанға инвести­

ция­лар тарту үшін мүмкіндіктерді ұлғайтады, сон­
дай-ақ, біздің республикамызға қолайлы қарым-
қаты­нас қа­лыптастырады. Көптеген елдер Қазақ­
станға қаржы салуға ұмтылуда, ал ол экономи­

каны да­мыту үшін, жаңа жұмыс орындарын ашу
және біздің халқымыздың тұрмысын жақсарту
үшін ынта­ландырулар жасайды», – деп түсіндірді
Н.Ә.На­зарбаев.

Сондай-ақ, Қазақстан Президенті Миландағы сам­
митке қатысушылардың Украинадағы ахуалды реттеу
мәселесін кеңінен талқылағанын атап көрсетті. Бұл
дау-жанжалды тек қана келіссөздер үдерісі жолымен

шешу қажет және Қазақстан өз тарапынан ол үшін
қажет деген барша күш-жігерді ұсынады, деп атап
өтті Нұрсұлтан Әбішұлы.
Осынау еуропалық саясаткерлердің бүкіл екіжақ­

ты кездесулерінде оларды Қазақстан Президенті­
нің украин мәселесі жөніндегі бағалаулары мен

б І т І м г е р
ОСК бақылауымен 2014 жылдың 7 желтоқсанында,
жасақтар – егер оны өзіміз өткізетін болсақ деген
шартпен, 2014 жылдың 2 қарашасында қалды, ақыры

олар солай жасады да.
Мемлекет басшысының жұмыс кестесіне қай­
та орала отырып, 2014 жылдың қазанымен салыс­­
тырғанда 2014 жылдың қарашасының тығыз­дығы

жағынан еш жеңіл болмағанын атап көр­сет­кім ке­
леді. Нұрсұлтан Назарбаев олардың Қазақстанға
ресми
және

жұмыс
бабындағы
сапар­лары
шеңберінде ГФР СІМ-нің басшысы Ф.-В.Штайн­

майермен, Швейцария Президенті және ЕҚЫҰ-
ның іс басындағы төрағасы Д.Буркхальтермен,
Чехия Президенті М.Заманмен, РФ Федералдық
Жиналысы

Мемлекеттік
Думасының
Төрағасы
С.Нарышкин­мен өте мазмұнды әңгімелер өткізді.

Бұл ай Өзбекстан Республикасының Президенті
И.Каримовтың Астанаға ресми сапарымен және
тиісінше, екі мемлекеттер басшыларының шағын жә­
не кеңейтілген құрамдағы сындарлы да тыңғылықты

келіссөздерімен аяқталды. Бұл кездесулердің әрқай­
сы­сына нақтылы тоқталып жатпаймын, меніңше,
оқырмандар үшін неғұрлым қызығушылық туғызатын
тұсты – тек украин дағдарысы айтарлықтай егжей-

тегжейлі талқыланғандарын ғана баяндамақпын.
Ең алдымен, Мемлекет басшысының Германия
федералдық сыртқы істер министрі Франк-Вальтер
Штайнмайермен 2014 жылдың 10 қарашасында

Астанада өткен кездесуінің күн тәртібінде украин
мәселесі шешуші мәселелердің біріне айналды.

б І т І м г е р
рып, болған әңгіменің кейбір егжей-тегжейлі тұс­
тарын баяндағым келеді. Оның үстіне дәл осы кез­
десуде Қазақстан Президентінің кейіннен оның

нақ­ты араағайындық күш-жігеріне ұласқан украин
дау-жанжалын реттеу жөніндегі алғашқы идеялары
кө­рініс бере бастаған болатын.
Біріншіден, Мемлекет басшысы Украинадағы дау-

жанжалды реттеуде көптеген жағдайдың Германияға
байланысты екенін атап көрсете отырып, Ф.-В.Штайн­
майерді тоқталып қалмай, дипломатиялық жұ­мыс­
ты жалғастыруға шақырды. Н.Ә.Назарбаев, сондай-

ақ, қадамдық іс-қимыл жоспарын қалып­тастыру­
дың (Донбасстағы келісілген негіздегі жер­гілікті
сайлаулар, осы өңірдің айрықша мәртебесі, орыс
тілінің мәртебесі, Донецк мен Луганскіні Украи­наның

құқықтық алаңына қайтару және басқа да шаралар)
маңыздылығын атап өте отырып, не­міс министріне
таласқа тартылған тараптардың әрқайсысының
стратегиясының қандай екенін түсіну жөнінде кеңес

берді. Осындай жоспарды жүзеге асыра отырып,
бәріне де, Ресейге де, Еуропаға да ауыр тиген
Ресейге қарсы санкцияларды алып тастауға болар
еді.

Екіншіден, Қазақстан Президенті мен Германия
СІМ-нің
басшысы
«бұқаға

арналған
қызыл
шүберек» ретінде қабылданған және дау-жанжалды
өршітуге итермелейтін мәселелердің бәрі кейінге

қалдырылуы тиіс деген мәселеде ортақ пікірде
болды. Ең алдымен, әңгіме Украинаның НАТО-ға
қосылуы туралы. Сөз жоқ, бұл шешім, ең алдымен,

б І т І м г е р
украин халқының еншісінде, елдің альянсқа өтуін
немесе өтпеуін анықтауға тек солар ғана құқылы.
Со­нымен бірге, осынау өз ауқымы жағынан гео­

саяси мәселені қазіргі қалыптасқан жағдайда ше­
шу мейлінше нәтижесіз болар еді. Осы мәселеге
қатысты белгілі ғалым және саясаттанушы Ноэм
Хомский түсінік бергендей, Мәскеудегі бірде-бір

саламатты ойлайтын басшы оқиғаның бұлайша
өрбуімен келіспейтіндіктен, Украинаның НАТО-ға
өтуі, елдің қауіпсіздік мәселесін шеше алмауымен
қатар, Украина қауіпсіздігіне қатерді күшейте түседі.

Үшіншіден, Еуразиялық кеңістіктегі экономикалық
интеграция тенденцияларының мәнін қайта пайым­
дау жүзеге асты. Шынын айтсақ, Мемлекет басшы­
сы Батыста Еуразиялық экономикалық одақ құру

жөніндегі жұмыстарды «Кеңес Одағын қайта қалпына
келтіру» ретінде қате қарастырғандығын айтып, неміс
министрін достық рәуіште жеңіл мінеп өтті. Соны­
мен бірге, Қазақстан Президенті ЕАЭО-ның тек қана

экономикалық ұйым екенін үнемі түсіндірумен келді.
Онда саясат жоқ. ЕАЭО-ны құрудың алғышарты
экономикалық прагматизмде және теңдік, өзара құр­
мет пен оған қатысушылардың бәрінің мүдделерін

ескеру қағидаттарына негізделген. Нәтижесінде
Н.Ә.Назарбаев пен Ф.-В.Штайнмайер ЕО-ЕАЭО
пішініндегі үнқатысу мен ынтымақтастықты дамыту
идеясын бірлесіп алға бастыруға келісті. Сөз жоқ,

б І т І м г е р
санкциялық тіресушілік аясында ұзақмерзімді бол­
мақ, дегенмен, оның дамуы үшін қазірдің өзінде
тұғыр жасау қажет.

Оның сыртында, ГФР СІМ-нің басшысы Қазақ­
стан Президентіне 2014 жылдың 18 қарашасына
Мәс­кеуде
жоспарланған

Ресей
сыртқы
істер
министрі С.Лавровпен кездесу кезінде ЕО – ЕАЭО

шеңберіндегі үнқатысу мен ынтымақтастықты да­
мыту перспективаларын талқылайтындығына уәде
берді. Ол бұл уәдесінде тұрды, ал ресейлік әріп­
теспен келіссөздердің қорытындысы бойынша жаңа

пішімдегі өзара іс-қимылдарды бастау қажеттігі
жөнінде ресми мәлімдеме жасады.
Бүтіндей алғанда, ГФР федералдық сыртқы істер
министрі Ф.-В.Штайнмайердің Қазақстанға сапары

мейлінше жемісті болды. Германия СІМ-нің басшысы
өзімен бірге қомақты бизнес-делегацияны ала келді.
Қол жеткізілген уағдаластықтар екі елдің сауда-
экономикалық

ынтымақтастығының
белсенділігін
арттыруға және оны сапалы жаңа деңгейге шығару­
ға жағдай жасады. Болып өткен кездесулер мен

келіссөздерден кейін Ф.-В.Штайнмайер Қазақстан­
ның Шығыс Азия мен Еуропа арасындағы «көпірге»
айналғанын атап көрсетті. Ал сапар қорытындысы
бойынша әзірленген баспасөз парақшасында біздің

елімізге мынадай баға берілген: «Қазақстан –
Германия мен ЕО үшін маңызды әріптес. Ел Орталық
Азиядағы ең ірі сауда әріптесі және ең ірі мұнай

б І т І м г е р
Қазақстанда елуге тарта швейцарлық компаниялар
мен бірлескен кәсіпорындар жұмыс істейді. Қазақстан
Халықаралық валюта қорының швейцарлық кіші

тобына атсалысады.
Болып өткен келіссөздер қорытындысы бойынша
ұйымдастырылған бірлескен брифингте Мемлекет
басшысы, сондай-ақ, Д.Буркхальтердің ЕҚЫҰ-ның

іс басындағы төрағасы екеніне назар аударды:
«Украин жанжалын және басқа да оқиғаларды
ескергенде, ЕҚЫҰ-ға швейцар төрағалығы ауыр
кезеңге тура келді. Қазақстан аталған Ұйымға 2010

жылы төрағалық етті. Және онда арнаулы Астана
декларациясы қабылданды. Біздің еліміздің тиісті
тәжірибесі бар және біз ол пайдаланылатын болады
деп үміттенеміз». Мемлекет басшысы ол елде

бейбітшілік пен бақуаттылық орнауы үшін украин
дағдарысын тезірек шешуді жақтай отырып, екі елдің
де халықаралық саясаттағы оқиғаларға қатысты
ұқсас позициялар ұстанатынын атап өтті.

«Орталық Азия» (әсіресе, Қазақстан) біз үшін
Еуропа мен Азия арасын байланыстыратын кө­
пір ретінде маңызды мәнге ие...», деп мәлім­
деді Д.Буркхальтер өз сөзінде. Ол ЕҚЫҰ-ның іс

басындағы төрағасы ретінде Қазақстанның Ук­
раинаға қатысты және Минскіде қабылданған ше­
шімдерді нақтылаудағы айрықша күш-жігерін атап
көрсетті. «Бізге қалыптасқан жағдайдан үнқатысу

және конституциялық реформалар жолымен шығу
үшін тек екіжақты шеңберде ғана емес, сонымен
бірге, Ресейдің, Украинаның, Еуроодақтың және

Сөйтіп, 2014 жылдың қазаны мен қарашасы бір­
қатар қорытындылар жасауға мүмкіндік берді. Мә­
селен, кейбір байқаушылардың пікірі бойынша,
Еуроодақ елдерінің жетекшілері В.Путин басқаратын

Ресей тең дәрежелі әріптес ретінде үнқатысуға әзір
деген пайымға келді. Басты рөл әрине, РФ мен
ГФР арасындағы үзілмей жалғасып келе жатқан
үнқатысуға берілді.

Дағдарысты шешудің жаңа перспективалары
еуропалық саясаткерлердің Еуразиялық Эконо­
ми­калық Одаққа қатысты көзқарастарын өзгерту­
лерінен пайда болды. ЕО – ЕАЭО үнқатысу пішімін

қалыптастырудың қажеттігі туралы үндер естіле
бастады. Мұның өзі келіссөздер үдерісінің аясын
кеңейтуге, сондай-ақ, Батыстың еуразиялық инте­
грацияға деген күдігін кемітуге мүмкіндік берді.

б І т І м г е р
Өйткені, кикілжіңге тартылған тараптардың барлығы
бір-бірімен сөйлеспеді немесе келіссөздер кезінде
бірін-бірі «естігісі» келмеді.

Міне, нақ осы кезеңде Қазақстан Президентіне
украин дағдарысын реттеудегі араағайын – бейбіт
келіссөздердің бастамашысы болу жөнінде өтініштер
түсе бастады. Бұл жөнінде Миландағы «Азия –

Еуропа» саммиті форумы аясындағы кездесулерде
де айтылды, бұл жайында Ф.-В.Штайнмайер де,
Д.Буркхальтер де сөз қозғады.
2014 жылдың 7 қазаны күні Астанаға Украинаның

экс-президенті Л.Кучма өз бастамашылдығымен бір
ғана мақсат бойынша – Қазақстан Президентімен
кездесу мақсатында келді. Оны Мемлекет басшысы
қабылдады. Кездесу негізінен жабық есік жағдайында

өтті. Кездесу барысында Украинадағы оқиғаға
байланысты пікір алмасулар болғандығы кейіннен
маған мәлім болды. Л.Кучма Н.Ә.Назарбаевтан
2014 жылдың тамызында Минскіде болғанындай,

араағайындыққа жүру, бейбіт келіссөздерді қайта
жалғастыру жөнінде жеке өтініш жасапты.
Өкінішке орай, қазанда да, қарашада да жанжалды
бейбіт арнаға көшіру үшін белсенді, одан да

маңыздырағы, нәтижелі келіссөздер жүргізуге деген
ұмтылыс байқала қоймады. Осыған байланысты
Нұрсұлтан Назарбаев желтоқсанның басында-ақ
бұл бағытта бірқатар әрекет жасап көрді. Назарға

Н.Ә.Назарбаевтың
кезінде
Ф.-В.Штайнмайерге
жә­не Д.Буркхальтерге ұсынған формуласы, атап

б І т І м г е р
айтқан­да – таласқа тартылған тараптардың бар­
лық талап­та­ры мен тілектерін жинақтап, оларды
салыстыру және осының негізінде украин дағдарысын

шешудің азды-көпті нәтиже беретіндей жоспарын
әзірлеу жөніндегі формуласы алынды.
Бұл бағыттағы бірінші қадам Ресей көзқарасын
талдау болды. Ресейлік әріптестермен тұрақты түрде

жұмыс істей отырып, біз Владимир Путиннің бірқатар
өзіндік ерекшеліктеріне бірнеше рет көз жеткіздік.
РФ Президенті – логикалық ойлауға бейім тұратын
прагматик және интеллектуал, сыпайы және біртоға,

Ресей мүдделерін қорғауда тұрақты, бірақ берік.
Ой қисындылығы мен ұстамдылық оған көптеген
дағдарысты жағдайлардан шығуға көмектеседі.
Соңғы 15 жылда В.Путиннің көшбасшылық қасиетінің

арқасында Ресей тұрақты дамуға ие болды.
Тұтастай алғанда, бізді Ресеймен стратегиялық
әріптестік пен одақтасуға негізделген тату көршілік
қатынастар

байланыстырады.
Барлық
деңгей­
лерде, ең алдымен президенттер Н.Назарбаев пен

В.Путиннің арасында сенімді қарым-қатынастар
жалғасуда. Нақ осы екі мемлекет басшыларының
достық қарым-қатынастары болашақта Қазақстан-
Ресей ынтымақтастығын табысты дамытудың айқын­

даушы факторы болып табылады.
Осыған байланысты, украин дағдарысы жөніндегі
ресейлік көзқарасты түсіну үшін мен өзімнің әріп­
тесім, РФ Президенті көмекшісімен Украинадағы жағ­

б І т І м г е р
украиндық дағдарысты реттеудің мүмкін болар
жолын көрудегі ресейлік көзқарасты қалыптастыру
мен талдауға қажетті ақпараттар жеткілікті еді.

Осы бағытта жүргізілген әңгімелерді егжей-
тегжейлі баяндамай-ақ, оның негізгі түйіндерімен
оқырмандарды таныстыра кетейін.
Ресей тарапы 2014 жылғы қараша-желтоқсандағы

жағдай бойынша ең өткір мәселелердің бірі ретінде
Донбассты
экономикалық
оқшаулауды

жоюды
және зейнетақылар мен жалақыларды, басқа да
әлеуметтік
төлемдерді

жалғастыруды,
өңірдің
Украинаның басқа облыстармен саудасын қалпына
келтіруді белгіледі. Сондай-ақ, Донецк мен Луганск

облыстарының жекелеген аудандарындағы жергілікті
өзін өзі басқарудың ерекше тәртібі туралы заңды
(Ерекше мәртебе туралы заң) іске қосу қажеттігіне
де назар аударылды.

Оқырман Ерекше мәртебе туралы заңның 2014
жылдың қараша айының ортасында күші жойыл­
ғандығын біледі. Оның үстіне, бұрынғы редак­
циясы бойынша ол ендігі жерде маңызды да

емес еді. Өйткені, біріншіден, Донецк мен Луганск
облыстарының Ерекше мәртебе туралы заң әре­
кет ететін жекелеген аудандарының шекарасы бел­
гіленбеген еді. Ресей тарапының пікірі бойынша,

2014 жылдың желтоқсанында бұл шешімнің негізіне
2014 жылдың 19 қыркүйегіндегі Минск меморандумы
белгілеген
шекараларды

алуға
ғана
болатын.
Екіншіден,

жергілікті
басқару
органдарындағы

б І т І м г е р
жаңа сайлауды мойындау немесе оларды өткізуді
түсініп алу да қажет еді. Үшіншіден, экономикалық
оқшаулаудың енгізілуіне байланысты, Донбасс үшін

ерекше экономикалық режім туралы мәселені де
ойластыруға болар еді.
Әрине, 2014 жылғы 19 қыркүйектегі Минск мемо­
рандумына сәйкес атысты тоқтату және әскери

техникаларды алып кету бөлекше маңызға ие
болды. ЕҚЫҰ жанжал белдеуінде мониторингтік
миссиясын жалғастыра беруі тиісті еді. Украина
ІЖӨ-сінің 25 пайызына дейін қамтамасыз етіп келген

Донбассты экономикалық тұрғыдан қайта қалпына
келтіруге кірісу де өте маңызды. Мұндай жағдайда
Ресейді украин дағдарысын реттеуге белсенді түрде
тартудың міндетті шарттарының бірі Украинаның

блоктардан тыс тұрған мәртебесі туралы мәселе
болып табылды.
Украин дағдарысын реттеудің мүмкін болатын
ресейлік көзқарас шарттарының осындай алдын

ала талдау нәтижелерімен біздің Мемлекетіміздің
басшысы 2014 жылдың 5-6 желтоқсанында Қазақстан
Республикасына
мемлекеттік

сапармен
келген
Француз Республикасының Президенті Франсуа
Олландпен кездесті.

Мәнісінде, Н.Ә.Назарбаев еуропалық ірі елдердің
бірінің
жетекшісімен
қазақстандық-француздық

стратегиялық-әріптестік
мәселелерін
талқылау
жөнінде ғана емес, сонымен қатар, әлемдік деңгейдегі

б І т І м г е р
саяси және дипломатиялық рөл ойнайды. Мұның өзі
барлық көршілермен тең жағдайда үнқатысу және ірі
саяси оқиғаларға ықпал ету мүмкіндігін береді».

Егер кеңейтілген құрамдағы кездесулерде екіжақты
ынтымақтастық мәселелеріне мән берілсе, жеке, тар
шеңбердегі кездесулердің маңызды тақырыптарының
бірі Украинадағы дағдарыс мәселесі болды.

Екі көшбасшының украин тақырыбындағы әңгіме­
лесулері өзара сенім жағдайында өтті. Екі президент
те жанжалды тек қана бейбіт жолмен реттеуге деген
ынталарын білдірді. Келіссөздер қаншалықты жемісті

болғандығын кездесулер қорытындысы бойынша
бірлескен баспасөз мәслихатындағы мәлімдемелері
дәлелдейді. Бұл мәлімдеме бірден сенсацияға
айналып, әлемдік БАҚ-тарда кеңінен талқыланды.

Мәселен, Қазақстан Президенті украин дағда­
рысын реттеу мәселелері бойынша екі елдің де
бірдей көзқараста екендігін атап көрсетті. «Біз халық­
аралық саяси ахуалды нашарлатып, тек Еуропа

мен Азияның ғана емес, сонымен қатар, бүкіл
әлемнің экономикасына теріс әсер етіп отырған бұл
дағдарысты еңсеру үшін түйісу нүктесінің табылға­
нын қалаймыз. Қазақстан оған қажетті күш-жігер

жұмсауға әзір және Франция Президенті де бізге бұл
мәселеде қолдау білдіріп отыр», деді.
Н.Ә.Назарбаев Украинадағы оқиғаларға бай­
ланысты жағдай «көпқатпарлы» болып табы­ла­

тындығын, сондықтан оны неғұрлым кең тұрғыда
қарау қажеттігін қосып айтты: «Халықаралық құқық

б І т І м г е р
нормалары бұзылды, ірі мемлекеттер басшылары
арасындағы сенімге селкеу түсті. Дағдарыстың шексіз
жалғаса бермейтіндігін, кез келген соғыстың өзінің,

ерте ме кеш пе, бейбітшілікпен аяқталатындығын да
түсінуге тиістіміз. Сондықтан қатаң түрде бірін-бірі
бұрышқа қуып тығу ең жақсы жол болып табылмайды.
Біз Франция Президентімен ымыраға келудің және

қалыптасқан жағдайдан шығудың жолын іздестірудің
қажеттігі туралы қорытынды жасадық», деді.
Франция Президенті екі елдің стратегиялық әріп­
тес­тігінің түйінді бағыттарының бірі саяси және

дипломатиялық
ынтымақтастық
екендігін
атап

көрсетті. «Қазақстан Орталық Азияда жетекші рөл
ойнайды, әртүрлі бастамашылдық жасау мүмкіндігі
бар. Франция сіздермен көптеген бағыттар бойынша
бірлесіп жұмыс жүргізуге әзір. Біздің бәріміз Украи­

надағы оқиғаларға байланысты туындаған шие­
леністерге мазасыздықпен қарап отырмыз, мұның
бүкіл өңір үшін экономикалық салдарлары болуы
әбден мүмкін. Сондықтан бұл тығырықтан шығудың

жолын іздеу қажет. Олар Минск хаттамасы аясына,
яғни аумақтық тұтастық, атысты тоқтату және Украи­
наның шығыс өңірлерін орталықсыздандыру қағи­
даттарына сай келуі керек», – деді Ф.Олланд.

Ол, сондай-ақ, Қазақстанның ЕАЭО-ға мүшелігі
оның Еуропалық Одақ елдерімен қарым-қатынасын
қиындатпайтындығына назар аудартты. «Қазақстан
2015 жылдан жұмыс істей бастайтын Еуразиялық

б І т І м г е р
тиіс. Бұл одан әрі экономикалық және саяси даму үшін
барлық қажетті қадамдарды қабылдайтын тепе-теңдік
мәселесі. Сондықтан мен Қазақстан Президентінің

елді дамыту және оның еуропалық әріптестермен
қарым-қатынасы жөніндегі барлық бастамаларын
жан-жақты қолдаймын. Мен Қазақстанның мұнан әрі
де ЭЫДҰ және ДСҰ-ға жақындаса түсуін қалар едім», –

деп атап көрсетті Франция Президенті.
Әлемдік БАҚ назарын Қазақстан Президентінің
украин дағдарысын реттеудегі баяндалған пікірі
ерекше аударды: «Мен ешкімнің де, соның ішінде

Путиннің де адвокаты болғым келмейді, бірақ менің
объективті талдауларым Украинадан кейін дәл
сондай «көктемді» Ресейде ұйымдастыру ниетінің
жүзеге аспағандығын, оның «Қырым көктемімен»

аяқталғандығын көрсетеді. Ресейдің қуатын дұрыс
бағаламауға болмайды. Ол – аумағы жөнінен ең
үлкен және ең бай ел», деген еді Н.Ә.Назарбаев.
Ресейлік сарапшылар пікірі бойынша, Мәскеу

Ресейге саяси қысымды тоқтату жөніндегі Қазақстан
Президентінің мәлімдемесін ықыласпен қабылдауы
және бағалауы тиіс. Сондай-ақ, Қазақстан басшы­
сының мына сөздерін де еске сала кеткен жөн

болар: «...Ресей әлемдік экономикаға сондай бір
берік интеграциялана қойған жоқ, демек, ондағы
жағдайдың бұдан әрі құлдырауы болмауы да мүмкін...
Санкциялардан олар, әрине, кірістерді жоғалтады,

бірақ газ, мұнай және басқа да қалғандары Ресейде
қала береді».

б І т І м г е р
Ресей сарапшыларының түсініктемелерінің бірі
мынадай: «Кремльде қазақстандық бітімгершілік
күш-жігерге қарсылық болмайды. Беларусь секілді

Қазақстан да байланыстырушы мемлекет ретінде
Ресейге әбден дәл келеді. Мәскеу Астанамен жақсы
қарым-қатынаста, ал Нұрсұлтан Назарбаевтың өз
сөзіне берік адам ретінде беделі бар»11.

Әрине, Н.Ә.Назарбаев пен Ф.Олландтың уағда­
лас­тықтарының бәрі бірдей баспасөзде жария­
лан­ған жоқ, өйткені олар таза жұмыс сипатын­да
болған еді. Мәселен, Мемлекет басшысы әңгіме­

лесу барысында, француз президентін украиндық
дағдарысты реттеу жолдарының ресейлік көзқа­
расымен де таныстырды. Олар Франциядан келген
мейманды өте қызық­тырды. Тіпті, олар Ф.Олландты

Ресей Президенті В.Путин­мен неғұрлым белсенді
сұхбат құруды бастауға түбегейлі иландырды деуге
де болады. Бұл туралы кейінірек баяндалады.
Мұнан кейін Ф.Олландтың өз кеңесшісі Ф.Пенонға

Францияның да осы тектес көзқарасын – яғни фран­
цуз тарапының пікірі бойынша украин дағдарысын
шешу үшін қажетті қадамдарды «қағазға түсіруге»
тапсырма беруінің өзі есте қалды. Осыған сәйкес

маған осы құжатты әзірлеу үшін барлық жағдайды
жасауға тапсырма берілді.
Мемлекет басшыларының бұл тапсырмасын мен
және менің француздық әріптесім жедел орындап

11 Геворг Мирзоян. «Олландтың араағайындық картасы». «Expert
Onlіne».
05/12/2014.
www.expert.ru/2014/12/5/posrednіcheskaya-karta-

б І т І м г е р
шықтық және біз әзірлеген қағаз Ф.Олландтың
мақұлдауына ие болып, Н.Ә.Назарбаев қалыптас­
тырған «толық картинаны бейнелеу» және жанжалды

реттеу жөніндегі қадам-қадамымен атқарылатын іс-
әрекеттердің нақты жоспарын әзірлеу үшін дайын­
далған ұсыныстар мен талаптар папкасын то­
лықтырды.

Ресей көзқарасы секілді француз ұсыныстарын да
мен бүге-шігесіне дейін баяндай алмаймын, алайда,
олардың негізгі мазмұнымен таныстыра кетейін.
Бүтіндей алғанда, француздық ұсыныс украин

дағ­дарысын шешу үшін мүмкін шарт ретінде Украи­
наның аумақтық тұтастығын; жанжал белдеуін
демилитарландыруды; Украинаның оңтүстік-шығы­
сында зейнетақылар мен жалақыларды, барлық

төлемдерді төлеуді қайтадан жалғастыруды; сепа­
ратистерді қолдауды тоқтатуды және Украина құра­
мындағы Донбасстың автономия мәселелеріне мән
беруді; Украинаны экономикалық қайта қалпына

келтіруге арнаулы көмек қорын құруды қарастырады.
Француз тарапынан украин дағдарысы жағ­
дайында Украинаның НАТО мен Еуроодаққа қо­
сылуын белсенді талқылауды тоқтата тұрудың (ең

жоқ дегенде таяудағы уақыттар ішінде) жөн екендігі
туралы түсіністік көрсетілді. Сондай-ақ, Франция
Президентін ресейлік газды Еуропаға, соның ішінде
Украина арқылы жеткізу кепілдігі қызықтырды.

Сонымен, Ресейдің болуы мүмкін көзқарасы
жөніндегі біздің қорытындыларымыз бен француздық

б І т І м г е р
пікірі бойынша, Ф.Олланд В.Путинді өзіне қарсы
қойғысы келмеген, өйткені мұның «бағасы өте
жоғары», бірақ Ресей Президентімен әңгіме құру да

оңай емес. «В.Путин бастабында жұмсақ, сонан кейін
тұтқиыл бола алады, бірақ ол ешуақытта біркелкі
болған емес», – деп жазды Le Fіgaro журналисі
Ф.Олландтың маңайындағы ақпарат көздеріне сүйе­

не отырып.
Бұл тұрғыдан қарағанда Ф.Олландтың Астанада
Назарбаевпен бірлескен баспасөз мәслихатында
жасаған мәлімдемесі қызықты бола түседі: «Ең ал­

дымен сөзбен сайысуды азайтуға қол жеткізу қажет.
Содан кейін сөз сайысты азайту украин аума­
ғындағы нақты іс-қимылдарға ауысуы керек... Біз
сапарларды, тетіктерді, үнқатысу алаңдарын шие­

леністі төмендетуге қол жеткізу үшін пайдалануға
келістік. Мұның өзі Украинаның аумақтық тұтастығын
сақтауға, Украинаның шығыс өңірлеріне белгілі
бір автономиялық сипат беруді кепілдендіруге,

украиндық экономика осы қиын жағдайдан шыға
бастайтындай жағдайға қол жеткізуге және сонымен
бірге атысты тоқтату туралы келісімді сақтауға
мүмкіндік берген болар еді».

Le Fіgaro-ның атап көрсеткеніндей, Франция
пре­зиденті «өте сақ көрінуден сақтанып, үнқатысу­
дың тым жұқарып бара жатқан жібін ұстап қалуға»
ұмтылыс танытты. Оған бұл істе Н.Ә.Назарбаев

б І т І м г е р
верситетінің филиалын ашуға қатысқандығын еске
салсақ, жетіп жатыр.
Алматыға келген бойда, мемлекет басшылары

бірігіп кешкі ас ішті. Онда тек президенттердің өз­
дері ғана, сондай-ақ мен және менің француздық
әріптесім Ф.Пенон болды. Кешкі астағы әңгіме се­
німді достық жағдайында өрбіді. Ф.Олланд маған

өзіне адамдарды тарта алатын ізетті адам ретінде
көрінді. Оның байыпты әдебі біздің Президентке де
ұнады. Осындай жағдайда мемлекет басшылары
Украинадағы оқиғаларды неғұрлым тереңірек тал­

қылай алды. Н.Ә.Назарбаев Ф.Олландты В.Путин­
мен сөйлесіп үлгергендігі және Франция Президентін
қабылдауға әзір екендігі туралы хабарландырды.
Оның үстіне біздің Мемлекетіміздің басшысы фран­

цуздық мейманды Мәскеудегі кездесудің қажеттігіне
түбегейлі иландырды. Өйткені, мұның өзі еуропалық-
ресейлік үнқатысуды қайта қалпына келтіру үшін
және украиндық дағдарысты реттеуді алға жылжыту

үшін маңызды еді.
Бұл жайында ақырғы шешім қабылданысымен
екі президент маған В.Путиннің көмекшісі Ю.Уша­
ков­пен және француздық әріптес Ф.Пенонмен ара­

сында байланысты ұйымдастыру жөнінде тапсыр­
ма берді. Мен сол арада өз телефонымнан қажетті
нөмірді алып, Ф.Олландтың көмекшісіне тұтқаны
ұсындым. Олар техникалық детальдарды: Мәскеуге

келу уақытын, кездесу орнын, қатысушылар құрамын
және басқа да мәселелерді ойластыра бастады.
Қазір енді бұл өткен кезең, бірақ сол кештің кер­
неу қуаты менің әлі күнге дейін есімде. Бәрі де

б І т І м г е р
аяқастынан болды. Біздің Мемлекетіміз басшысының
ойына және оның Ф.Олландпен уағдаластықтарының
барысына үлгеру үшін әрбір сәтке сақадай сай тұру

қажет болды.
Сәл кейін, сол күні (5 желтоқсан) кешкі астан
соң Франция президенті Ф.Олланд ГФР Канцлері
А.Меркельге «осы бастамашылдықпен оны хабар­

ландыру үшін» телефон шалды.
Сөйтіп, Қазақстан француз және ресейлік әріптес­
термен бірге бірден «сөзден іске көшті», көп ұзамай
әлемдік

ақпараттық
агенттіктері
таспаларында
«найзағай» ойнап сала берді – В.Путин мен Ф.Олланд

Мәскеуде жоспарланбаған кездесу өткізеді. Сонан
кейін бірден Ф.Олландтың Қазақстаннан Парижге
қайтып келе жатып, Мәскеуге аялдағаны атап
көрсетіліп жатты. Шетелдік БАҚ-тардың жазғанындай,

бұл келіссөз бұрын жоспарланбаған, төтенше сапар
туралы соңғы тәуліктерде ғана шешім қабылданған.
Астана мен Мәскеуде болып өткен оқиғаға
түсініктеме жасаған белгілі саясаттанушы, Ресей

Федерациясы
Ұлттық
стратегиялық
зерттеулер

инсти­тутының халықаралық бағдарламалар жөнін­
дегі директоры Ю.Солозобов төмендегідей баға
берді: «Нұрсұлтан Назарбаев өзінің әлемдік саясат
гроссмейстері деген атағын тағы да дәлелдеді. Ресей

мен батыстың қарым-қатынасындағы сын сәтте
Қазақстан Президенті Ф.Олландтың Астанадағы
сапары кезінде таңғалдырарлық жүріс жасады –
Ресей мен Франция басшыларының жоспарланбаған

б І т І м г е р
рал – бұл минскілік уағдаластықтарды сақтау.
Нақ Франция Германиямен бірге Нормандия­да­
ғы саммитте бұл үдерістің бастамашыларының

біріне айналғандығын еске саламын», – деп қосты
француз президенті.
Мәскеуден қайтар жолдағы президенттік ұшақ
үстінде Ф.Олланд «минскілік келісімдер сақталатын

болғанда, біз дағдарысты шешу жағына бет ала­
мыз», – деп айтты. Ол В.Путинмен кездесу «дер
кезінде және пайдалы» болғандығын атап көрсетті.
«Ол қажетті сәтінде, жақсы жағдайда өтті және

нәтижесі жуықтағы күндері көрінеді», – деп атап
көрсетті Франция Президенті.
«Le Fіgaro»-ның ұшақ ішіндегі оқиғаны суретте­
геніндей, Ф.Олландқа ұшып келе жатқанда: «Петр

Порошенко сізбенен байланысқа шыққысы келеді», –
деген қағаз тапсырылды. Француз жетекшісі әу баста
бірнеше минут бойы өз кеңесшілерімен ақылдасты.
Ақырында, П.Порошенкомен байланыс орнатылды.

Франция Президенті украиндық президентке Мәс­
кеудегі кездесу қалай өткендігін егжей-тегжейлі
айтып берді. Телефонмен сөйлесу барысында,
«әңгімелесуші

тараптар
минскілік
уағдаластық­
тарды орындау қажеттігімен, соның ішінде Донецк

мен Луганск облыстарындағы гуманитарлық проб­
лемаларды шұғыл шешу қажеттігімен келісті».
Басылымның пікірі бойынша, Ф.Олланд «жаңа
ғана ол өзіне ішкі саясатта да саяси ұпай әкелетін

б І т І м г е р
сәтті дипломатиялық жүріс жасағандығына» риза
болды16.
Бітімге келу және атысты тоқтату үрдісі Украинаның

өзінде де қатар байқалғандығы көңіл аударт­ты.
Атап айтқанда, 2014 жылдың 4 желтоқсанын­да
Украина Президенті П.Порошенко күштеу меке­
мелері

басшыларының
отырысында
минскілік
уағдаластықтарды орындауды қамтамасыз етуге

тиісті шараларды ұсынды. «Тыныштық күні» деп
аталатын бұл шара 2014 жылдың 9 желтоқсанында
енгізіліп, ол күшіне енген сәтте Донбасста әскери
іс-қимылдар толық тоқтатылуы тиіс болды. Ерікті

жасақтардың өкілдері өз тараптарынан осының
алдында атысты тоқтату туралы қол жеткізілген
минскілік келісімдерді бұзбайтындықтарын және тек
қана киевтік әскерилер әрекетіне жауап ретінде ғана

шектеулі әскери шараларды қолданатындықтарын
мәлімдеді.
«Тыныштық күні» жанжалға қатысушы барлық
тараптардың келісімі бойынша 2014 жылдың 9 жел­

тоқсанындағы таңғы сағат 10-да басталды. Германия
СІМ басшысының мәлімдегеніндей, Украинадағы ең
қатерлі әскери іс-қимылдарды еңсерудің сәті түсті,
бірақ бұл тек сол сәтте ғана болды.

«Тыныштық режімі» күшіне енген сәттен бастап,
Украина шығысынан БҰҰ-ға бейбіт тұрғындардың
16 Ю.Солобозов. «Гроссмейстерский ход Нурсултана Назарбаева».
Сараптамалық бағалау. Ақпараттық-талдамалық орталық. 07/12/2014.

б І т І м г е р
қазаға ұшырағандығы туралы бірде-бір хабар түскен
жоқ, деп жазылды 12 желтоқсанда жарық көрген
БҰҰ Гуманитарлық мәселелерді үйлестіру жөніндегі

басқармасының (ГМҮБ) есебінде.
Украинаның Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс
кеңесінің (ҰҚҚК) өкілдері де Донецк және Луганск
облыстарындағыдай күштеу операцияларын өткізу

аймақтарында бірте-бірте екі жақты «тыныштық
режімінің» орнағандығы байқалды. «Ауыр техни­
каларды, артиллерияларды және «Град» дүркін оқ
ату жүйесін пайдалану фактілері тіркелмеді», деп

атап көрсетілді. ҰҚҚК өкілдері елдің шығысындағы
украин армиясы «қайта жарақтану мен толықтыру
жұмыстарын жалғастыруда» екендігін мәлімдеді.
Ресей өкілдерінің мәлімдемелері бойынша, Ук­

раина шығысындағы бітімге келу көп жағдайда нақ
Мәскеудің күш салуының арқасында жүзеге асты.
ЕҚЫҰ жанындағы РФ-ның тұрақты өкілі А.Келин­
нің «Коммерсант ФМ» радио стансасына берген

сұхбатында «бітімге келу көп жағдайда Ресейдің
арқасында мүмкін болды, нақ Ресей офицерлері
Луганск мен Донецк республикалары және Украи­
наның қалған бөлігі арасындағы бұл желіні салу үшін

украиндық әскерилермен бірлескен топта жұмыс
істеді», деп айтылды.
«Тыныштық күні» Минскідегі байланыс топтары­
ның жаңа келіссөздеріне ұласады деп болжалған

болатын, бірақ кездесу уақытын белгілеу созылып
кетті, бұл шара кездесудің күн тәртібін және басқа

б І т І м г е р
да жағдайларды келісудің қиындығынан бірнеше рет
кейін шегерілді.
Өкінішке орай, жанжал белдеуінде атыс та жалға­

сып жатты. Ақпараттық кеңістікте украин әскерлері
мен ерікті жасақтар өкілдері «тыныштық режімі­
нің» бұзылғандығына қарсы жақтарды айыптаумен
болды. Сонымен бірге, ЕҚЫҰ байқаушыларының

оқи­ғаға түсініктеме бергендеріндей, қаруды пайда­
лану­дың азайғандығы байқалды. Олардың сөзі
бойынша, жекелеген келісімді бұзушылықтар орын
алды, бірақ ЕҚЫҰ байқаушылары «бірнеше апта

бұрын болғанындай, жиі атыстарды көрмеген».
Ф.Олланд пен В.Путин бастаған үнқатысуды жал­
ғастыру барысында, «нормандтық пішімде» теле­
фонмен сөйлесу белең алды. Мәселен, 2014 жылдың