Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Қытайдағы қазақ
фольклоры
Ғашықтық дастандар

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-093-0 (т. 25)
© Әдебиет және өнер институты, 2005

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жариялана­
тын «Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайындап,

жариялау жұмысын жалғастыруда.
Серияның жарық көрген жиырма төрт томы ұлттық фольк­
лорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып санала­
тын дастан жанрына арналды. Дәлірек айтқанда, бүгінге дей­

ін хикаялық дастандардың он бір томы, діни дастандардың
жеті томы, ғашықтық дастандардың бес томы әзірленіп, баспа
бетін көрді. Қазақ халқының қымбат қазынасы­—фольклор
жинақтарының жоғары деңгейде безендірілген жаңа басылы­

мын оқырман қауым үлкен қуанышпен қарсы алды. Алла қа­
ласа, дастандық эпос үлгілерін жариялау осымен шектелмейді.
ОҒК және ӘӨИ Қолжазба қорларында сақталған көптеген
дастан мәтіндері ғылыми тұрғыдан сараланып, баспаға әзірлену

үстінде.
Көпшілік назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
25-томы Қытайдағы қазақ фольклорының кезекті жинағы—
ғашықтық дастандарға арналып отыр. Бұл томға «Анар—

Сәуле», «Әнуар—Күләнда», «Садық—Сәлиқан», «Байын—
Жүрек», «Салиқа—Сәмен», «Досан», «Нұртаза мен Күнасыл»,
«Олжа қыз» атты ғашықтық дастандар енді. Олардың сюжеті,
негізінен, жергілікті қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінен

алынған. Ал «Әнуар—Күләнда», «Нұртаза мен Күнасыл» се­
кілді шығармалар шығыстық сюжеттердің ізімен яки әсерімен
жырланғаны байқалады. Дастандардың мазмұнында араб, пар­
сы фольклорының жекелеген персонаждары, ұқсас эпизодтар

мен оқиғалардың және тілдік белгілердің жиі ұшырасуы осыған
меңзейді.

Анар—Сәуле
Дүниеден жақсы да өтті, жаман да өтті,
Түрленіп неше қилы заман да өтті.
Бай, патша, палуан, мырза, ақын, шешен,

Ғұлама нелер білгіш адам да өтті.
Данышпан нелер батыр, көпес, жомарт,
Қан шықпас кесіп алса сараң да өтті.
Қызығын өз әлінше шайқап көріп,

Ішінде осылардың Қаман кетті.
Сау қалып дүниенің құрығынан,
Ойласаң, қай пендесі аман кетті?!
Билеген дүниені бірі де жоқ—

Түбіне бәрінің де заман жетті.
Есепсіз өтіп жатыр қанша халық,
Ақ өлім жаралмыштан қалған салық.
Толымы толған күні кетіп жатыр:

Көкте құс, тоғайда аң, суда балық.
Жырланып осы күнде сөйленіп жүр,
Бұлардың кейбірінен белгі қалып.
Белгісі өзі өлсе де жоғалмайды,

Ұмытпай сөйлеп жүрсе ауызға алып.
Тоқтаусыз өтіп жатыр жыл менен ай,
Күн мен түн есебі жоқ аққан судай.
Сол өткен көп заманның бір кезінде

Қазақта Қаман деген болыпты бай.
Қаманның екі қызы, үш ұлы бар—
Жан екен кемшіліксіз, дүниесі сай.

ғашықтық  дастандар
Ұлының бәрі мерген, сайыпқыран,
Аң қарап қысы-жазы жатпайды жай.
Қысы-жаз сауық құрып түспейді аттан,

Білінбей қызықпенен кеші батқан.
Ойналып дойбы, карта, қыс болса асық,
Үйінде он-он бестен жігіт жатқан.
Әнші жас, әсем жігіт бәрі сонда

Құс салып, құмарланып мылтық атқан.
Қаманның үлкен қызы аты—Анар,
Көрген жан көңілі ауып, көзін сатқан.
Солардың көршілесі қатар жүрген,

Бір шал бар шаруашы аты—Ақтан.
Ақтанның өзі момын, төрт ұлы бар,
Таралған адам еді кедей таптан.
Сәулебек үшінші ұлы—он жетіде,

Жайнаған қараңғыда шамдай жаққан.
Әрі әнші, әрі мерген, әрі ақын,
Жел сөзге сөйлегенде судай аққан.
Еркесі бір ауылдың һәм мырзасы,

Әлпештеп ағалары жастан баққан.
Оқыған жас күнінен өзі әдепті,
Ибалы қылығымен жұртқа жаққан.
Жасынан бір мектепте сабақ оқып,

Сәулені Анар көрсе бұраң қаққан.
Көргенде көзі тұнып, іші жанып,
Майда тіл, тәтті сөзбен жауап қатқан.
Жыландай бірін-бірі ыммен арбап,

Уымен махаббаттың іштен шаққан.
Ғашық от лауласа да көкіректе,
Жалғыз-ақ емес оның дәмін татқан.
Сәулені Анар көрсе бұраңдаған,

Түрленіп шашын тарап, сылаңдаған.
Тесіліп көз қараудан бір тоймайды,
Арбасқан дәуітке ұқсас жыланменен.
Келтіріп келтесінен кескен кекіл,

Үкісі кәмшатының бұлаңдаған.
Адамды ыстық лебі оттай тартып,

анар—сәуле
Көргенде сабыр қылып тұра алмаған.
Еріксіз көргендердің көзі тұнып,
Мойынын басқа жаққа бұра алмаған.

Түп-түгел адамзатқа ондай мүше
Ешқашан толық болып құралмаған.
Ақ маңдай жарқ етеді алса бөркін,
Көз тойып, көңілің шат көрсең көркін.

Гауһардай қарақат көз жайнағанда,
Адамның қай-қайдағы қозғар дертін.
Тартқанда магниттей жүрегіңді
Адасып ақылыңнан, қалмайды еркің.

Келмейді буын босап, басуға аяқ,
Бергендей айырылмасқа қасам-сертін.
Желбіреп жел тигенде қолаң шашы,
Нұрланған шаш астында кесер басы.

Ақмаңдай айнадайын жарқылдаса,
Иіліп скопкідей қара қасы.
Көзіндей жас ботаның екі көзі—
Қоңырлау сұрғылт тартып айналасы.

Қыр мұрын, қан аралас ақша беті,
Дөңгелек рюмкадай көз шарасы.
Езіліп жаңа пысқан бүлдіргендей,
Тамылжып қос танаудың екі арасы.

Қаланған аппақ болып маржан тісі,
Секілді сопылардың таспиық тасы.
Аршын төс, алма мойын, сұңқар иық,
Көрінер ақ тамақтан жұтқан асы.

Тал бойы ұзын да емес, қысқа да емес,
Таразы тал шыбықтай дәл шамасы.
Талма бел, нәзік саусақ, балғын бармақ,
Аршыған шидей қолдың он саласы.

Келбеті бір басына біткен толық,
Анықтап байқағанға жоқ шаласы.
Ақыл-ой, білім, пікір бәрі сонда—
Адамның сондай болар бір баласы.

Кәмшатын қырын киіп, қиғаш тұрып,
Бір түрлі мойын толғап көз қарасы.

ғашықтық  дастандар
Бұралған тал шыбықтай нәзік белі,
Мөлшермен айтқан жанға төрт-ақ елі.
Жайдары, ашық-жарқын мінезі бар,

Аузынан балдан тәтті шыққан лебі.
Мінезі майға еріген қорғасындай,
Қыздардың асып туған кемеңгері.
Ерте-кеш қашан көрсең бір қалыпта,

Кетпейді яки ары, яки бері.
Мұңайса бұлт қаптап, күн жауғандай,
Көзінен таса болса Сәуле сері.
Сәуленің құйқылжыған әні шықса,

Тарқайды жүректегі қайғы-шері.
Шаттанса бұлт тарқап, күн шыққандай,
Адамды күйдіретін осы жері.
Шағылып күн түскендей маңдайынан,

Сөйлесе бал тамады таңдайынан.
Әдепті, өзі ісмер және оқыған,
Жауаптың жаңылмайды қандайынан.
Көреді досы тұрмақ, дұшпан жақсы—

Адамға жақындығы жандайынан.
Тұрасың «сөйлесе» деп жауап күтіп,
Аузынан шыққан сөзі балдайынан.
Жүргенде ақмаралдай ойқастайды,

Аяғын сілтіңкіреп жай тастайды.
Қалыңнан қырға шыққан қырғауылдай
Жан-жағын мойын толғап байқастайды.
Келмесе айтар сөздің дәл жүйесі,

Біреумен сөз таласып шайқаспайды.
Орынсыз басқа қыздай күле сөйлеп,
Қисынсыз жауап жаққа айқаспайды.
Меңі бар оң бетінің шұқырында,

Ұшы жүр қара шаштың мықынында.
Аққудай көлде отырған аппақ болып,
Болсайшы титтей міні сықылында!

анар—сәуле
Кекілін ақ күміспен қойған түйреп,
Қара шаш қалың біткен, емес сирек.
Арқадан алтын шолпы сылдыр қағып,

Ұшқандай көлден шошып көкала үйрек.
Ойқастап ор түлкідей жөнелгенде
Етегін торғын көйлек жерге сүйреп.
Жарқылдап омырауда асыл моншақ,

Жаңқадай ұшып түскен жатыр күйреп.
Күлкісін езу тартқан көзің шалса,
Еріксіз елжірейді бауыр-бүйрек.
Аймаққа, ауылға да қадірі артық,

Ақылмен үйдің ішін түгел билеп.
Сөйленіп ойда-қырда Анар сөзі,
Бозбала жүр сыртынан босқа күйлеп.
Сол кезде он бес жаста сұлу Анар,

Сөйлесе таңдайынан балы тамар.
Қасынан қайда жүрсе айырылмайды,
Сіңілісі он үш жаста, аты—Қамар.
Анардай болмаса да ол да сұлу,

Жалтылдап екі көзі оттай жанар.
Анар қыз он жасынан Сәулеге асық,
Қосылып қай заманда шөлі қанар.
Қаманның үлкен ұлы аты—Қабыл,

Аң қуған, бүркіт салған, күнде сабыл.
Қасында он-он бестен жігіті бар,
Ауылы дыр-думанмен абыр-сабыр.
Қабылдың Сәулеменен көңілі жақын

Екеуі жас күнінен «аузы тамыр».
Біреуі-біреуінен айырылмайды,
Көрсе де не жақсылық, зұлым, зәбір.
Үйінде бір-бірінің кезек қонып,

Салады ойын-қызық, дүбір-дабыр.
Сәуленің бұл жүрісі Анар үшін,
Мақсатын көңіліндегі табар үшін.
Қалмайтын Мәтен деген жолдасы бар,

ғашықтық  дастандар
Ол Мәтен ит үргізбес епті бала—
Алысқа атқа жеңіл шабар үшін.
Және бар Қырғи деген бір жолдасы,

Екеуін алған өзі бағар үшін.
Ол Қырғи қырғи десе—қырғи сынды,
Созылған исіз қайыс—шылғи сынды.
Жанашыр, жақын туған бір інісі,

Кештірсе кейімейтін ылғи суды.
Әрі әнші, әрі жылпың, әрі мерген,
Жасынан жолдас еді қасына ерген.
Мәтенді Қырғименен ылайықтап,

Сәулеге Құдай әтей арнап берген.
Сәулемен жас күнінен бірге жүріп,
Өлең мен ән үйреніп үлгі көрген.
Сәуленің атқан оғы жерге түспес,

Көзге атқан құралайды түстік жерден.
Алтыатар нұсқағанда сау кетпейді,
Қашқан аң ана кер мен мына керден.
Өнері бір басына бар жетерлік—

Жалғыз-ақ шығып еді нашар елден.
Сәулені көрген қыздың бәрі құмар,
Өнері асқан үшін талай ерден.
Аққумен аспандағы әнін қосып,

Дауысын жарыстырған соққан желмен.
Болжайды ақылменен әрбір істі,
Атағы он үш жастан аспанға ұшты.
Айлакер, ақылы артық, ер жүректі,

Бәріне атты-жаяу бірдей күшті.
Кең ойлы, орта бойлы, өткір көзді,
Жүзінің ақ аралас алмас түсті.
Керіліп кемеліне келе жатқан,

Кердеңдеп еркек қойдай екі тісті.
Бір сырлы, сегіз қырлы мінезі бар,
Аумайды бір қалыптан жазы-қысы.
Ардақты, абыройлы халық ішіне,

анар—сәуле
Сондайын көре алмаған құрбы ішінде
Жоқ емес дұшпаны да ішті-тысты.
Анарға он жасынан ғашық болып,

Қайғы мен қасіреттің уын ішті.
Анарды көрген жігіт бәрі ғашық,
Жалғыз-ақ айта алмайды сырын ашып.
Қабылдың Нәзір деген бір жолдасы,

Сәулеге жүреді екен тісін басып.
Ғашық боп Анар—Сәуле жүргендігін,
Жібермек жөні келсе жұртқа шашып.
Таратты Нәзір өсек ел ішіне,

«Сәулемен кетеді—деп,—Анар қашып.
Қу кедей бай қызының теңі емес,
Бұл оның өз әлінен жүргені асып».
Ол Нәзір жас күнінен арам ниет,

Өсекшіл жігіт еді көңілі пасық.
Рахымсыз, діні қатты, тастан сараң—
Ер қанын судай көрмес жалғыз қасық.
Замандас Қабыл, Сәуле—бәрі құрбы,

Төл еді бір жыл туған Нәзір сасық.
Туысы екі жаққа бірдей еді,
Қабылға жүр демесең жақындасып.
Ол тағы «палуан» еді, жарбаңдасып,

Той болса лақ тартқыш тақымдасып.
Бұл сырды үлкендерге сездірмекші,
Қабылдың әйелімен ақылдасып.
Көңілі бар Анар жақта оның дағы,

Сөзіне келмесе де мақұлдасып.
Ондайды надан еді ар көрмейтін,
Еш адам қаттылықта пар келмейтін.
Сараңның кессе қансыз біреуі еді—

Жазда шөп, қысты күні қар бермейтін.
Ойлады Нәзір қастық Сәулебекке,
Сәуле өлсе қалады деп Анар текке.
Уәде Зейнеппенен қылды қатты,

ғашықтық  дастандар
Зейнеп өш Сәулеменен бұрынтыннан,
Ол да жүр өз айтқанын келтірмекке.
Үндемей іштен тынып жүруші еді,

Қозғалып ол да айналды серпілмекке.
Осындай бұл екеуі қылды тоқтам:
Бір сұмдық ойлап тапты ойда жоқта.
«Аң қуып тауда жалғыз жүргенінде,

Ажалы болсын» десті жалғыз оқтан.
Бұрмайды оның сөзін өлсе Зейнеп,
Қимайтын ойнасы еді Нәзір соққан.
Жолынан арамдықтың басын тартпас,

Ит еді жиіркенбес жеген боқтан.
Бұл Нәзір өз үйінен жүрген безіп,
Қабылмен аң қуады тауды кезіп.
Нашарды қолы жетсе зар жылатып,

Талайдың ішіп жүрген қанын езіп.
Хабарсыз еш нәрседен Сәулебек жүр,
Қорқыныш, уайым жоқ, қауіп-сезік.
Сәулеге кезін тауып ұқтырмақшы,

Бұлардың ойлағанын Анар сезіп.
Бар еді Қабылда бір малай қатын,
Деуші еді Бикеш апай оның атын.
Зейнеп пен Нәзір сөзді байлағанда,

Мұны естіп үй сыртында тұрған жақын.
Анарға келді дағы айтты Бикеш:

Анаржан, тез хабар бер Сәулебекке,
Ұқтым,—деп,—осындай сөз Құдай ақын.
Бұл істі сездірмеді басқа жанға,
Салып жүр патша Құдай ғашық жанға.

Ниеті жеңгесінің бұзылған соң,
Бір қайғы кетті кіріп Анаржанға.
Біле алмай не қыларын басы қатып,
Отырды кірпік қақпай ұзақ таңға.

анар—сәуле
Жіберді Сәулебекке Қабыл кісі:
«Саят қып жүреміз,—деп,—ертең аңға».
Анар жүр іші күйіп, көзі жайнап,

Сандалып сағым оймен, қаны қайнап.
Сәулеге ебін тауып берейін деп,
Бір хатты оңашада жазды жайлап.
«Нәзірден, жаным Сәуле, сақтанып жүр,

Мылтығын кезеді деп сені ыңғайлап.
Жүргенде оңашада тау ішінде,
Сақ болып жүргейсің деп соны абайлап.
Бұл жолы тілімді алсаң аңға шықпа,

Қамданды дұшпандығын Нәзір сайлап.
Егер де тілімді алмай бара қалсаң,
Шапшаң қайт зарлап жүрген Анарды ойлап.
Бұл хатты әрең жаздым ішім күйіп,

Қасірет жүрегімде жатыр ұйып».
Печаттап жазып болып, қолын қойып,
Кестелі ақ жаулыққа қойды түйіп.
Сәскеде Бәйге кермен Сәуле келді,

Ақ селеу аңға ылайық киім киіп.
Қасында Қырғи, Мәтен жолдасы бар,
Қырандай тұрымтай көз, сұңқар иық.
Қабыл да даяр болып отыр еді,

Он неше жігіттерін мұнда жиып.
Отырды қымыз ішіп, дүрілдесіп,
Қабылдың отауына зорға сыйып.
Сәулебек домбыра алып басты күйге,

Қанғандай күйін естіп құлақ иге.
«Аха...хай арман» деген әнге салып,
Ырғалды жел тигендей құрақ, шиге.
Айдыннан аққу, қаздар ән қосысып,

Шырылдап шегірткелер түсті биге.
Жүгіріп қыз-келіншек тұс-тұсынан,
Итеріп бірін-бірі үйме-жүйме.
Қақтығып кимелесіп, үйге сыймай,

ғашықтық  дастандар
Қыла алмай сабыр-тағат бай, бәйбіше,
Шақыртты Сәулебекті үлкен үйге.
Шақырған мұнда келіп Қамар еді,

Жайнаған екі көзі фонар еді.
«Шақыр» деп шешесіне түрткі салып,
Бастаған бұл жұмысты Анар еді.
Сәуленің мұңмен шыққан үнін естіп,

Шыдамай жүрегі от боп жанар еді.
Анардың шешесінің аты—Маңлық,
Не десе баласына нанар еді.
Сәуленің құйқылжыған әнін естіп,

Анардың сонда шөлі қанар еді.
Көргенде Анаржанды Сәулебек те,
Зарлы әнге неше түрлі салар еді.
Мұңайып мұңлылардың дерті қозып,

Көзінен ыстық жасы ағар еді.
Мейлі жас, мейлі кәрі тыңдағанға,
Сәуленің үні майдай жағар еді.
Жақтырмай қарсы жүрген Нәзір, Зейнеп,

Ұнатпай сөзіне мін тағар еді.
Қолынан келе алмай жүр, лажы жоқ,
Жілігін әлдеқашан шағар еді.
Қамар кеп шақырған соң болды жүрмек,

Басылды отаудағы ойын-дүрмек.
Сәуленің қиялында қам-қайғы жоқ,
Өтінді: «Нәзір мырза, сен де жүр» деп,
Тұра кеп Сәуле, Қырғи, Нәзір, Мәтен,

Далаға шыға келді болып дүрмек.
Алдына үлкен үйдің келген шақта,
Нәзірге тағы өтінді «бұрын кір» деп.
Кіруге Нәзір бұрын қадам басты,

Бұралып Анар шығып есік ашты.
«Келдің бе аман-есен?» дегендей-ақ,
Сәулеге Анар қарап қақты қасты.
Қарасып, түсін бұзып, көзін сүзіп,

анар—сәуле
Жауап жоқ онан артық үйге кіріп,
Ақсақал Қаманменен сәлемдесті.

Бәйбіше Маңлық қарап, амандасты.
Езіліп мас кісідей отыр Сәуле,
Көргенде Анар сұлу замандасты.

Бұйырды қызметке Анар жасты.
Далаға самауырмен қойылды шай,
Бұраңдап болды Анаржан дүниесі сай.
Күмісті тегенеге қымыз құйып,

Қамарға деді: «Апарып дастарқан жай!»
Даярлап дастарқанды Қамар жайып,
Әкелді кеселерді Анар шайып.
Қымызды майысып кеп сапырғанда,

Дариға-ай, айтып-айтпай, не қылайық!
Ақ ожау, ақ тегене, ақ самауыр,
Ақ кесе, аппақ Анар—бәрі лайық.
Шағылып Анар нұры осыларға,

Атқандай үйдің іші таң қылайып.
Нұрланып, беті тершіп, мойын толғап,
Сәулеге қарағанда әр мұңайып.
«Сағым ба, сайтан ба?» деп таң қаласың,

Тұрғанға бола жаздап көзден ғайып.
Адасып ақыл-ойдан, буыны құрып,
Ақ кесе кете жаздап қолдан тайып.
Аққудай көлде отырған аппақ болып,

Болсайшы тал бойында титтей айып.
Қамарға:—Домбыра әкел,—деді Қаман,

Әкеңе айт, Талдыкерді бір жайлайық,
Тысқары топырақтан болсақ аман.
Қонсаңдар Қайыңдыға өрісі кең,
Жақын ғой бұрынғыдан ол бір табан.

Ертерек елден бұрын қоныс алсын,
Асықпас сенің әкең тіпті шабан.

ғашықтық  дастандар
Соны айтып, домбыраны берді қолға,
Тесіліп Анар да отыр солай таман.
Дейтұғын «Жанды жүрек» әнге салып,

Аспандап кетті Сәуле алған заман.
Жіберді енді Сәуле сорғалатып,
Мың бұрап, жүз құбылтып, жорғалатып.
Бірде ащы, бірде қоңыр, бірде нәзік,

Бірде бос, бірде баяу, қорғалатып.
Бір мезгіл төмендетіп, бірде шалқып,
Ұшқандай көл бетімен аққу қалқып.
Түскендей қай-қайдағы зар күйіне,

Шомылды маржан терге беті малшып.
Перделеп жұмбақ сөзбен, сыртын бояп,
Қозғады бар арманын түптен тартып.
Сезініп терең сөздің әр түйінін,

Анардың бара жатыр қайғысы артып.
Әр әннің арасында демін алып,
Кесені босатады бір-ақ сарқып.
Бұл әнге аспандағы құс айналып,

Құлындар желідегі жерді тарпып.
Боз торғай бір орында тұрып қалды,
Шегіртке биге басты бойы балқып.
Анардың жүрегінде жанған жалын

Боп кетті бұрынғыдан мың есе артық.
Мөлтілдеп екі көзі жасқа толып,
Өткендей бар денесін жалын шарпып.
Бұрқырап ақ маңдайдан тер сорғалап,

Барады тер иісі әтір аңқып.
Таппады Анар сұлу сабырды енді,
Су болып өне бойы ағылды енді.
Еріксіз елжіремей неге тұрсын?

Үйінен іздегені табылды енді.
«Уақыт жүретұғын боп қалды» деп,
Сырт жақтан дыбыс беріп Қабыл келді.
Ән тоқтап, терін сүртіп, демін алып,

анар—сәуле
Көңілі Қаман байдың майдай еріп,
«Тез жет деп мұратыңа» бата беріп.
Бозарып, түсін бұзып, қаны қашып,

Қарайып Нәзір отыр, жағын керіп.
Былқылдап дастарқанды Анар жинап,
Көтерді кеселерді бірден теріп.
Ғашық от жүрегінде күшті болып,

Қалмады қасіретпен басында ерік.
Армансыз дүниеден өтер болды,
Тірлікте Сәулебекке болса серік.
«Құрбан,—деп,—жалғыз жаным, Сәуле, саған,

Арман жоқ өтер болсам саған еріп».
Аузынан аһ дегенде жалын бүркіп,
Көзінен қан аралас жасын іркіп.
Мөлдіреп сөзсіз-тілсіз отыр қарап,

Тесіліп Сәуле жаққа көз жүгіртіп.
Далаға бұлар шыға жөнелгенде,
Қырғиды арт жағынан қалды түртіп.
Кестелі орамалмен хатты беріп,

Көзінің тұрып қалды жасын сүртіп.
Сәулені ере шығып, аттандырып,
Бір тартып қолтығынан қалды сілкіп.

Байқалды қимылынан бір кібіртік.
Ауылдан жүрді шыға бұлар тарап,
Кер бәйге астындағы жүрген жарап.
Сүйеніп ақ боз үйге ақ Анаржан,

Қадалып дөң асқанша қалды қарап.
Дөң асып қара жорға түскен кезде,
Сәулеге Қырғи келді жанасалап.
Ақырын, оң жағынан сып еткізіп,

Тапсырды ақ жаулықты бара сала-ақ.
Сезді де Анар жақтан келгендігін,
Сүңгітті төс қалтаға аласала-ақ.
Алысып, аударысып, қамшыласып,

ғашықтық  дастандар
Кеп қалды дүрілдетіп тауға жақын,
Мәтенге Сәуле түсіп ұстатты атын.
Барды да қалтарысқа қалқаланып,

Оқыды ғашығының жазған хатын.
Денесі бір ысыды, бір суыды,
Ғашықтың ұққаннан соң аманатын.
Бір сүйіп, хат бетінен салды жанға,

«Жарымның сақта,—деп,—шын махаббатын».
Дүрілдеп бұлар жүріп кетті тауға,
Өштесіп қалды Сәуле Нәзір жауға.
«Бірге өскен біте қайнап жолдас едік,

Бұл иттің бұзылғаны-ай,—деді,—тәубә!
Тәуекел!—деді дағы жүре берді,
Несіне шошынам, деп,—денім сауда».
Дейтұғын Майлыбұлақ жерге қонды,

Жайласты шықпақ болып ертең ауға.
Түбіне қос қарағай бұлар түсті,
Дем алып, шай қайнатып, сусын ішті.
Мың түрлі қиялменен қаны қайнап,

Ойланып отыр Сәуле әрбір істі.
Нәзірді көрген сайын көзі тұнып,
Шыдамай, шықырлатып егеп тісті.
Нәзірді бір, Анарды мың есе ойлап,

Барады жалын өртеп ішті-тысты.
Ұйқы жоқ, таң атқанша кірпік қақпай,
Біле алмай не қыларын іші пысты.
Аздырып, сайтан түртіп Нәзірді өш қып,

Деп отыр: «Тағдыр ісі қандай күшті».
Бір ойлап қашпақ болып Анарды алып,
Сандалтып сағым қиял алып ұшты.
Шыңдалып шыңырау ойдың сан тармағы,

Бір жолмен шешпек болды бұл жұмысты.
Кірпігін бір қақпастан жатты таңға,
Мың түрлі толғақ түсіп ғаріп жанға.
Махаббат ашуменен қоса қайнап,

анар—сәуле
«Армансыз дүниеден өтер ем,—деп,
Қосылып өліп кетсем Анаржанға».
Шабытта таңертеңгі қарамақ боп,

Аттанып бет-бетімен жөнелді аңға.
Жабдынып таң сәріде міністі атқа,
Бөлініп үштен-төрттен әр тарапқа.
Нәзірдің арам ойын Сәуле біліп,

Қиялын тағы бұрды айла жаққа.
Өзенін Күнтиместің өрлеп келіп,
Бір терең кіріп кетті құзар шатқа.
Сәуле айтты: Қырғи, Мәтен, сендер бүгін,

Көздеңдер Қондыбайдың текше көлін.
Көрінер жайылыстан бұғы, марал,
Ары ассаң Қырықбайдың күрең белін.
Атыңды Мәтен барып ұстап берсін,

Бүгінше Нәзір мырза маған ерсін.
Таласып мергендікке жүруші еді,
Екенін кімнің мерген көзі көрсін.
«Құп!—деді деген заман,—Нәзір жүрсін»,

Бітірмек ішіндегі бүккен ісін.
Ойлайды ешкім сырды білген жоқ деп,
Болғанын сырының паш қайдан білсін?!
Бөлініп Қырғи, Мәтен кейін қалды,

Қосылып Нәзір, Сәуле тауға салды.
Деді де: «Атым үркек, жолды баста!»
Нәзірді алдына сап, айдап алды.
Таң атып, күн шығардың аз алдында,

Жеріне аң көздейтін жетіп барды.
Ат байлап қалтарысқа, жалға шығып,
Көздесіп отырысты Шұбарталды.
Ауыртқандай қиялмен тұман басты,

Қолға алып отыр Сәуле қыл алмасты.
Жіберді айламенен Нәзірді алдап,
Әкел деп беттен барып рауағашты.

ғашықтық  дастандар
Тілін ап Нәзір кетті жолдасының,
Жігіттің қызыл гүлі, жорғасының.
Жұлып ап рауағашты өз еркінше,

Толтырмақ екі басын дорбасының.
Айтқанын келтірмек боп лыпылдап жүр,
Ибалы шәкіртіндей молдасының.
Нәзірдің тоғыз атар мылтығынан,

Сәуле алды салған оқтың қорғасынын.
Көтеріп рауағашты Нәзір келді,
Орындап тапсырмасын жолдасының.
Алдына жиналған соң жерден несіп,

Отырды рауағашты аршып жесіп.
Бұл Нәзір қайтер екен деп ойлайды,
Ажалдың жан тамырын қойды кесіп.
Бұл жақтан бұғы, марал көрінбесе,

Отырды күн қызған соң қайтсақ десіп.
Аң емес көңілінде Сәулебектің,
Нәзірдің шығармақшы сырын тесіп.
Күн шықты күлім қағып, нұрын шашып,

Тұп-тұнық мөлдіреген аспан ашық.
Ән қосып ойда-қырда бұлбұл-торғай,
Күлдірлеп өзендердің суы тасып.
Тартысып темекісін, атқа келіп,

Аттанды аң қарауға қайта басып,
Өзіне берік сеніп Сәулебек жүр—
Нәзірдің арам ойы болмас нәсіп.
«Қисынын қалай табам?» деген оймен,

Нәзір жүр жалбаң қағып, жанталасып.
Алдымен Сәуле жүрсін дегендей қып,
Шегініп баяулады басын қасып.
Жөнелді атқа бұлар мінісіп ап,

Сәулебек Көрмек болды оны сынап.
Алдына «Тәуекел» деп жүре берді,
Көлденең алты атарды алдына сап.
Нәзірдің шыққандығын артқа тайқап,

анар—сәуле
Көрген жоқ, жаңалап оқ әм салған жоқ,
Келеді Нәзір жақты Сәуле байқап.
Арасы теңжіп бойы екеуінің,

Кер бесті келе жатыр қудай жайқап.
Көзімен жете шалып әр қиырды,
Келер деп Сәуле ойлайды өз қулығы.
Сонда да Нәзір жақты байқауменен

Көзінің үзілмейді арт құйрығы.
Осындай арбасумен келе жатты,
Жүрісіп кейде баяу, кейде қатты.
Өзенін Күнтиместің төмен құлдап,

Өрледі бағанағы терең шатты.
Келдің деп өлер жерге Нәзір сайтан,
«Күп қойып» ту сыртынан бір-ақ атты.
Не қылсын құр дәрі түтін қаптап,

Айналып Сәулебек те тұра қапты.
Зәмекті қайта толғап қайырғанша,
Мылтықты тоғыз атар бір-ақ қақты.
Сәулебек қан төгуге құмар емес,

Тұндыра қос құлақтан басып қапты.
Кескіндей ұшып түсті Нәзір құлап,
Далбайып екі етегі жерді жапты.
Қаңғырып қарап жүріп қан ішем деп,

Шұңқырын өзі қазған өзі тапты.
Өзінің қара қайыс шылбырымен,
Қайырып екі қолын байлап сапты.
Тұра алмай Нәзір жатыр есі ауып,

Бір жола кете жаздап қаза тауып.
Қауметін оң құлақтың оқ шарпыған,
Қызыл қан беті-аузын кетті жауып.
Міне сап Сәуле атына тақиямен,

Бұлақтан су әкелді тұра шауып.
Су бүркіп, Нәзір есін шала жинап,
Сәулеге қарай берді ауық-ауық.

ғашықтық  дастандар
Қылжиып, өзі алайып, басы кетті,
Мөлтілдеп тамшыдай боп жасы кетті.
Ышқынып лоқсып-лоқсып құсып жатыр,

Күшіктей тоя жеген сасық етті.
Кеудеден екінші су бүріккенде,
Азырақ ес кіргендей жыбыр етті.
Өлтірерін, қоярын біле алмай,

Қиялда отыр Сәуле қасіретті.
Шешті де қолын жазды қойған бүктеп,
Қарайды Сәулебекке Нәзір тіктеп.
Босатып, «тұр орныңнан»,—деді Сәуле,

Жігітсің ер көңілді жау жүрек,—деп,
Сәуленің кекегенін Нәзір сезіп,
Көзден жас, құлақтан қан тұр дірдектеп.
Шешкен соң есін жиып, көзін ашты,

Қорқып тұр өлтірер деп қаны қашты.
Жаңылдым, жаздым, Сәуле, өзің біл,—деп,
Құшақтап, аяғына қойды басты.
Жалаңаш жең ішінде қанжары тұр,

Ит Нәзір оны көріп жаман састы.
Жығылғанға жұдырық қылмайын деп,
Қынына салды қайта ақ алмасты.

Мен адам, бұт емеспін қоятын бас.
Бұзылдың баста қалай бүйтерің бар?
Қан ішкіш, қара ниет, жүрегің тас.
Атқа мін, мылтығыңды қолыңа ал,

Аяма, қане, маған пәлеңді шаш!
Ойлашы, қайтіп қиып, қалай аттың,
Орнына мені сатып бір табақ ас?
Баласы Байкелдінің бәрі жынды,

Тұрлаусыз, тұрағы жоқ қоян сынды.
Бағалап аң орнына мені атқандай,

анар—сәуле
Осынша болып едім неңе құнды?
Зейнеппен қылған сертке бүгін жетіп,
Бір атып ақырында көңілің тынды.

Бұрынғы қып жүргенің бәрі ойыншық,
Көрерсің, аш көзіңді, енді шынды.
Білмейсің кімнің артық, кімнің кемін,
Ұқпаған арам тамақ жейтін жемін.

Жамандық ішің толған бықсық, қулық,
Аузыңнан жыннан сасық шыққан демің.
Басынан берекесі кеткен қулар—
Таппаған кеселінің адам емін.

Алты үйің алты бөлек алты жерде,
Тоздырған берекеңді мен бе сенің?
Жасыңнан әрбір іске шатылып ең,
Дәулетін Сексенбайдың сапырып ең.

«Секеңнің тоғыз қасқыр ұлы» атанып,
Нашарға арыстандай ақырып ең.
Бар болса ұры-қары, тентек-тебер,
Бәрін де ауылыңа шақырып ең.

Ішінде екі жылдың құтың қашты,
Тұмсықты арам қанға матырып ең.
Ішіне ағайынның іріткі сап,
Жолдас боп Қабылға кеп бас ұрып ең.

Кенедей қанға тойған домаладың,
Қаманға тұмсығыңды батырып ең.
Зейнеппен қалай бірге бұзыласың,
Қабылдың қатынының қатыны ма ең?

Ұмыттың Құдай, әруақ, туыстықты,
К... не бір байталдың сатылып ең.
Көңіліңде сондай ойлап жүрсің бе әлде?
Өз ағаң Қарабайды қатырып ең.

Әлек боп әлің білмей тұрсың, міне,
Аузыңнан жалын шықты аһ ұрып ең.
Көргенде нашарларды шытынасың,
Жағалы киім кисең құтырасың.

ғашықтық  дастандар
Біреуді жеп қоярдай жұтынасың.
Екі елді ағаң Байыр егер қылған,
Пәлеқор, тұқымыңнан пітінәсің

Бір істі бастап қойып іске асырмай,
Қара жүз қайтіп өзің тұтыласың.
Ойламай алды-артыңды құмар ойнап,
Тоналып сақал-мұрттан ұтыласың.

Көріңе өзің қазған өзің түстің,
Қанеки, енді қалай құтыласың?
Жалынды «жаңылдым» деп Нәзір жылап,
Көзінің еңіреп тұр жасын бұлап.

Құрбы едің, шыбын жанды тұрмын сұрап.
Кеш, Сәуле, білгіш едің білмесіңді,
Зарыма көңіл қойып, салып құлақ.
Хақы үшін ата-ананың кеше көр!—деп,

Көрейін көз жасыңды бұлағанда.
Өлтіріп, сен итті мен не қылайын,
Араға әруақты айтып жылағанда?
Алдымен аямастан сен аттың қой,

Ой жібер осы сөзге тұра қал да.
Егер де оғың тиіп, өліп кетсем,
Берер ме ең жанды қайтып сұрағанда?

Жаңылдым, жардан ұштым, Хаққа жаздым.
Өшігіп білместікпен отқа түстім,
Ақыры өз көрімді өзім қаздым.
Екінші қас қылмасқа серт беремін,

Күнәсін кеш ақымақ, ақылы аздың.
Адасып ақыл-ойдан басы қатқан,
Сандалған айласыз ит, мен бір азғын.

Сатылма бұдан былай ішкен асқа,
Мылтықтың аузын жалап қасам берші,

анар—сәуле
Екінші маған қастық ойламасқа.
Рақым, жүрегіңде, мейір болса,
Осыны ойламас па ең, әуел баста?!

Тапсырдым ар, намысқа өзі тапсын,
Сенбеймін сен секілді бауыры тасқа.
Сабырсыз, шыдамсыздық ер ісі емес,
Жатады сабырсыздық есуасқа.

«Ант ауса, ат жүгірер» деген сөз бар,
Сөзім жоқ айтатұғын мұнан басқа.
Құлдық!—деп Сәулебекке Нәзір қарап,
Мылтықты қолына алды бара сала-ақ.

Хат жазып тағы берді сөз жаңалап.
Сәуленің өлтірмесін білгеннен соң,
Денеге жаны кірді, қаны тарап.
Сол кезде тағы Сәуле Нәзірге айтты:

Тұрмайсың айтқаныңда, сен—қызталақ!
Зейнепті көрген күні бұзыларсың,
Қайдағың еске түсіп, қызынарсың.
Арсыз, ит ішпес астан үміт етіп,

Ант атып Анаржанға қызығарсың.
Түсерсің деген ойға Тәңір атып—
Сәуле өлсін де Қаманның қызы қалсын.
Ұмытып Құдай, әруақ, айтқан сертті,

Жыныңа қайта мініп, бұзыларсың.
Бір жолға болар ісің болып өтті,
Қайтемін езіп сендей қара бетті.
Білгенге бағанадан айтылған сөз,

Еттен өтіп сүйекке барып жетті.
Бұзылсаң Құдай, әруақ, қасам ұрып,
Бір күні деп қаларсың маған «нетті».
Соны айтып аттанысып, қол алысып,

ғашықтық  дастандар
Күн қызып, ұлы сәске болған шақта,
Жеріне түнде қонған жетіп кепті.
Қосына келді дағы аттан түсті,

Жайланып, жадырасып тамақ ішті.
Жиылып жолдасының бәрі келіп,
Бір жерге басын қосып отырысты.
Оңаша Сәуле Қырғи, Мәтенді алып,

Ұқтырды бастан кешкен барлық істі.
«Неге атып тастамадың?—деді екеуі,
Долданып, ызаланып, қайрап тісті.
Оларға, деді Сәуле:—Барасыңдар,

Асығып балалыққа саласыңдар,
Ойламай істің артын, келешекті,
Қайратқа қарғып мініп аласыңдар.
Қан жүктеу қарап жүріп оңай іс пе?

Пыспаған сендер әлі шаласыңдар.
Егер де Нәзірді мен атып салсам,
Ойлашы, қандай күйге қаласыңдар?
Бұл сырды біз білеміз, білген жоқ сырт,

Сендердің көздерің жүр ұйқыда шырт.
«Еруліге—қарулы» қылдық деген
Үш баланың сөзіне нана ма жұрт?
Қан төккеннің жазасы атылу деп,

Қайтесің, келіп тұрса селтиген мұрт?
Асықпай әрбір істің артын байқа,
Асаудай ала қашып болмаңдар ұрт.
Сабыр қып, әзірінше тоқтай тұрып,

Бетіңді кейін ашып, пердеңді жырт.
Іс ұлғайып, ел ұғып, егескенде,
Онан соң атпақ түгіл, тұқымын құрт.
Соны айтып көңілін басты балалардың,

Жау жүрек, ер көңілді даналардың.
Құлақты ағаш жыртты деп Нәзір жүр.
Бірі жоқ сырды сезген аналардың.
Аң қуып бұлар жүрді неше күндей,

анар—сәуле
Аң қуып тауда Сәуле жүре тұрсын,
Тыңдаңдар әңгімесін ал Анардың.
Сәуленің не болғанын Анар білмей,

Ас ішпей, ұйқы көрмей, жатты күлмей.
Сүйеніп ақ боз үйге ақ Анаржан,
Әнеу күн қалмап па еді үйге кірмей.
Қиялмен сол тұрыста тұра берген,

Отырмай, не болмаса басып жүрмей.
Шешесі: «Не қып тұрсың?»—десе дағы,
Жауапсыз тұрды сөзін құлаққа ілмей.
Жел шайқап, желбіретті жібек шашын,

Бәйбіше Маңлық келіп сипап басын.
Сөйлеуге аузы келмей, өксік атып:

Өксігін тоқтата алмай, тығылып кеп,
Еріксіз екі көзден төкті жасын.

Алақтап қарай берді айналасын.
Анаржан соны айтты да, үйге кірді,
Маңлық артта, баласы бұрын жүрді.
Алдына керуеттің келді дағы,

Отырмай, иә жатпай тағы тұрды.
Қайта-қайта «не болды?» дей берген соң,
Апасына қисайып мойын бұрды.
Тоқтап жауап беруге аузы келмей,

Етпетінен төсекке өзін ұрды.
Анаржан біраз жатып:—Апа,—деді,

Науқасым жоқ, қымызға қызып қалдым,
Бақсы әкеп қылмаңыздар қапа,—деді.

ғашықтық  дастандар
Төсекке осыны айтып қалды жатып,
Кешкірді аздан кейін күн де батып.
Ұйқы жоқ, тыныштық жоқ, дөңбекшумен,

Бір кезде көз ілінді, сіле қатып.
Боз торғай шырылдады таң атты деп,
Төсектен тағы тұрды шиыршық атып.
Камзолын бос жамылып, сыртқа шығып,

Қарады қырқа жаққа көзін сатып.
Толықсып нұрлы жүзі толған айша,
Бойы еріп отқа қызған сары майша.
Денесін жалын оты жандырып бір,

Тұрған жоқ бұл орнында бекер-жайша.
Қалсын ба басында ерік, бойда тағат,
Қасірет тұла бойға қанат жайса.
Жолына ғашықтықтың бір кірген соң,

Бұларға өлген артық—серттен тайса.
Ғашықтың сыр дастаны түгер емес,
Көкорай, табылар деп, қайдан майса?
Мөлдіреп көзінен жас, басы ауырып,

Аспанда айға қарап, әр мұңайса.
Көрем бе дегендей боп үміт күтті,
Күн шығып төңірекке нұрын жайса.
Бір жаяу қарсы алдынан келе жатыр

Бұраңдап, бұлдыр қағып жорға тайша.
Қараса, көңіл жақын бір жеңгесі,
Әйелі Несіпбектің аты—Ғайша.
Келді де:—Не қып тұрсың, еркем?—деді,

Ауырып басым менен желкем,—деді.
Қымызды ел жатарда көп ішіп ем,
Қыздырып, жатқызбады көрпем,—деді.
Жеңеше-ай, жаны бірге сырлас едің,

Айтатын бір сөзім бар ертең,—деді.
Сөзімді жай отырып айтам саған,
Жазылмас келді маған зертең, деді.

анар—сәуле
Жүрек—шер, ішім толған қайғы-қасірет,
Қалайша балдыр денем өртенбейді.
Көзінен соны айтты да төкті жасты,

Қайран болып, шайқап тұр Ғайша басты.
Өтеуге таң намазын Қаман тұрып,
Қолға алып ақ бақанды түңілік ашты.
Әлі тұр от алғалы келген Ғайша,

Ұялып Ғайша байдан қайта қашты.
Қыз қалды, Ғайша кетті, таң да атты,
Шашырап күн әлемге нұрын шашты.
Қызған күннің нұрында қайнағандай,

Анардың сағат сайын қайғысы артты.
Үйіне Ғайша келіп қайнатты шай,
Ол дағы атақты ауыл өзінше бай.
Әкесі Несіпбектің—Тәкен мерген,

Малы көп, үш ұлы бар, дүниесі сай.
Несіпбек—үлкен ұлы, өзі мырза,
Данышпан, көркем-сұлу бір толған ай.
Дос еді Сәулебекпен ақыреттік,

Һәм мерген, жігіт емес жүретін жай.
Оятты, шай қайнатып, Ғайша ерін,
Данышпан ақылы артық кемеңгерін.
Тысқа шығып, қайтып кеп, бетін жуып,

Отырды дастарқанға мырза серің.
Жастары жиырмалар шамасында,
Жайқалған жас құрақтай жап-жас өрім.
Ғайша да бір мінезді, ақылды әйел,

Орта бойлы, сұлуша, өңі көрім.
Аузы епті әзіл сөзге, қалжыңға ұста,
Әр іске айласы бар әлім-перім.
Қалжыңмен ермек қылып мырзасы отыр,

ғашықтық  дастандар
Келгенде сөз қылғысы үлкен-кіші,
Демейді «анау қызым, мынау келін».
Сол үшін шығаруға жасқанамын,

Бар еді менің талай көргендерім.
Еліріп біреуге айтсам, сөз болар деп,
Қорқамын, аузыңнан мен де сенің.

Талайдан сені таңдап алып едім.
Сырыңды маған айтпай, кімге айтасың,
Мен қашан сені дауға салып едім?
Сен білгенді мен білсем, басқа сезбес,

Сен маған сенбейтұғын не қып едім?
Саған қалай сенімім кетіп қалған,
Сен тұр ғой жалпақ жұртқа жағып едім.
Кәнеки, мынауың не демеймісің,

Сөз қылып мен кімге өсек тағып едім?
Ақыры «қатын—дұшпан» деген осы,
Әлпештеп сені жастан бағып едім.
Мынадай әйелімнің міні бар деп,

Сөз қылып сені кімге шағып едім?
Сенімім саған менің не қып кеткен?
Сөзіңе сен не десең нанып едім.
«Сондағың не?» деп, қане, айтшы маған,

Мен қашан айтқанымнан танып едім?
Жамандап біреу сені айтса маған,
Ол сөзді қол сыртыммен қағып едім.

Жерім жоқ кетті деген сені бұрыс.
Әуелі, өсекші деп айтсам сені,
Сонан соң жөнін тауып маған ұрыс.
Мен сені шынықсын деп шынымды айтам,

Қайтпайтын айтқаныңнан болсаң құрыш.
Өлгеннің тура жолда арманы не?
Ер емес екі тілді сөзі бұрыс.
Ойласа біреу қастық өз басыңа,

Ол күнде мүмкін емес қарап тұрыс.
Бір істің әуел жөнін ұқпай тұрып,

анар—сәуле
Асығып келісе ме дауға кіріс?
Сырым жоқ өлсем сенен жасыратын,
Жерім жоқ шәлкем-шалыс, шайпау-қырыс.

Өзіңнен сұрайын деп ойлап едім,
Көңіліме күдік болып менің бір іс.
Сырыңды ойлап едім деп байқайын,
Көңіліңді дегенім жоқ бос шайқайын.

Ақыреттік жолдасым, досым сенсің,
Құлақ сал, көргенімді енді айтайын.
Таңертең төсегімнен түстім құлап,
Сөзімді әбден тыңда, салып құлақ.

Мен тұрсам күн шықпаған, таң ағарған,
Қой-қозы жатыр қалғып, көгенде—лақ.
Әніне бозторғайдың бойы балқып,
Сылқылдап, бұраң қағып жатыр бұлақ.

Үйіне Жақсы апамның отқа барсам,
Далада еркежан тұр, жалғыз жылап.
Алдымнан қарсы келді мені біліп,
Жамылған камзолы бар иыққа іліп.

Қолымнан ұстай алып еңіреді,
Бір жүрген жеңгемсің деп ойнап-күліп.
Айтуға аузы келмей басқа сөзді,
Жылап тұр екі бетін жасы тіліп.

Айтатын ертең саған бір сөзім бар,
Деді де, қайта үйіне кетті кіріп.
Ол сөздің біле алмадым қандай сырын,
Болғанын қандай сұмдық, қандай ырым?

Бір шатақ үй ішінде болды ма деп,
Сөзі жоқ өсек-аяң мұнан бұрын.
Мінеки, мен бұл іске болдым қайран,
Қандай пәле кез болды, оған қайдан?

Қанеки, сен не дейсің, бұл қалай іс,
Таң атпай далада тұр қандай жайдан?

ғашықтық  дастандар
Несіпбек естіп мұны таң қалғанда,
Ғайша отыр «не болған,—деп,—еркежанға».
Анардың барлық ісі елге жаққан,

Көңілі бұлардың да батты қамға.
«Ішінде көп жұлдыздың шолпан еді,
Қайран жас жолықты деп қандай заңға.
Ешкімге құда болмай қойып еді,

Кезікпей өз теңдесі Анаржанға.
Бергелі бір жаманға жүрген шығар,
Қаманның көзі тоймай дүние-малға.
Қызығып иә малға, не мансапқа

Анаржан жолықты екен қандай халға.
Болмаса өз сүйгені бергізбеймін,
Жеткізем дегеніне, бұйырса Алла.
Бар сырын айтсын саған, жасырмасын,

Жалынып жамандарға бас ұрмасын.
Бірдеме келін-кешек деген болса,
Басынан ондай сөзді асырмасын.
Айтып қой шешесіне мен айтты деп,

Бекерге Анаржанға ақырмасын.
Анарға айт, қамықпасын, қан жұтпасын,
Ақылын бос қайғымен қашырмасын.
Тез айтсын, қасіретін кеткіземін,

Ісіне өзі ойлаған жеткіземін.
Кім тиді, кім ұрысты, кім жылатты,
Бәрін де бір тесіктен өткіземін.
Уайым ойламасын мұнан былай,

Жүреді таң атпастан неге жылай?
Арманы немене екен жеткізейін,
Қылғанша екі сөзді, алсын Құдай.
Мұны естіп, Ғайша тұрып жүріп кетті,

Аяңдап ақ ордаға барып жетті.
Төсектен Анар тұрмай жатыр еді,

анар—сәуле
Қасына сылдыр қағып жетіп келіпті.
«Еркежан, тұр төсектен, сөйлесем» деп,
Бетіне тамшылатып әтір септі.

Қалжыңмен неше түрлі тұр күлімдеп,
Аузы ондай сөзге қандай епті!
Анаржан түрегелді бұраң қағып,
Төсекте Ғайша келсе, жатсын нағып?

Екеуі қол ұстасып, бұлақ жаққа
Жөнелді, сырласпақ боп мұңды шағып.
Ғайша айтты келе жатып:—Ерке,—деді,
Сен едің бір ауылға серке,—деді.

Мен саған Құдай ақы достық қылам,
Сырыңды жасырмай айт, келте,—деді.
Мұңайып өз-өзіңнен не қып жүрсің,
Таңертең неге тұрдың ерте?—деді.

Сөзіне жеңгесінің разы болып,
Айтуға Анар сырын ентеледі.
Екеуі суға қарап аяңдады,
Жеткен соң су бойына аялдады.

Әлгі айтқан Несіпбектің тапсырмасын,
Бәрін де түгелімен баяндады.
Ұғысып ағасының бұл жауабын,
Айтуға барлық сырын аянбады.

Адам, мал, құрт-құмырсқа, құс пен аң қып.
Адамға—ақыл, айуанға—сезім беріп,
Лағып кетпесін деп босқа қаңғып.
Есепсіз сезімі жоқ жансыз заттар—

Айталық оның несін босқа даң қып.
Аспан, жер, тау менен тас, ағаш, сулар
Хабарсыз еш нәрседен тұрған қалғып.
Біледі жан керегін аң мен құс та,

Бағуға жанды жайлап бәрі де ұста.
Қай жерде жанға жайлы жылы орын бар,

ғашықтық  дастандар
Кетеді соған ауыл суық қыста.
Жаз жинап, қыс азығын күнелтеді,
Тышқан мен бақа-шаян, құрт-құмырсқа.

Ұшқан құс, жүгірген аң, жан-жануар,
Іздейді бәрі рахат бір тұрмысқа.
Адамзат жан-жанданып, мал-малданбақ,
Мақсатқа жетемін деп тез қамданбақ.

Сүймек-күймек, мал жинап, дүние құрап,
Кеңітіп оқып ойды, сөзді аңдымақ.
Өтірік, ойын-қызық, өсек, жалған,
Қуанып, не мұңайып, не шамданбақ.

Оянбақ, ұйықтамақ, жатпақ, жүрмек,
Тамаша—іздегені ойын, дүрмек.
Жұптанбақ, бала таппақ, бірге жатпақ,
Өркендеп өсіп-өніп, ойнап-күлмек.

Ие боп неше түрлі табыстарға,
Қол жетсе қызғылықты дәурен сүрмек.
Бай, патша, батыр, мырза, ақын, шешен
Айланып ақыр бір күн көрге кірмек.

Қаншалық дүниеге болса сайлы,
Дүние ешкімге емес басыбайлы.
Әсіресе, адамға бақыт, мансап,
Көзге қызық көрінер көкорайлы.

Ішінде осылардың ең тәттісі,
Қайсысы керектісі, жанға жайлы?

Ұғып қой, менің сөзім—сөздің шыны-ау.
Сұрауды қиын жерден сұрап қалдың,
Білгенім бұл туралы менің мынау:
Дүниені біреу құмар үйгеніне,

Мәз болып ішкен-жеген, кигеніне.
Көңілде ойлағанға жете алмасаң,
Ойлашы, дүниеден тигені не?
Осыдан басқа жауап қайтармаймын,

анар—сәуле
Болмаса махаббатты тең сүйгенің,
Өмірде қызық бар деп айта алмаймын.

Сөзіңнің жалғаны жоқ әбден нандым.
Бір гүлім он екіде ашылған жоқ,
Білдің бе мен қалайша от боп жандым?
Байқадым бар сырыңды білдім-түйіп,

Мейірің түсті маған Құдай иіп,
Тілекке көңілдегі жеткізе гөр,
Бұл іске араластың қолың тиіп.
Жасымнан Сәулебекке ғашық едім,

Мен оны, ол сорлы да мені сүйіп.
Қасірет ішім толған ғашық оты,
Жалындап жас жүрегім жатыр күйіп.
Жолында Сәулебектің жаным құрбан,

Дүниенің керегі жоқ қойсаң үйіп.
«Сәулені өлтірем» деп Нәзір кетті,
Бірігіп Зейнеппенен күшін жиып.
Бір кетті Сәуле, Нәзір аңға шығып,

Өлтіріп тастар ма екен көзі қиып?
«Өлтірем бір-ақ атып» деп кетіпті,
Қу Нәзір—есірмелі, қаны сұйық.
Өш болды Нәзір, Зейнеп жолдан азып,

Сәуленің даярлады көрін қазып,
Сәулебек білсе екен деп бұл сұмдықты,
Беріп ем Қырғиға бір қағаз жазып.
«Қайтсем де ебін Нәзір табам депті,

Атып, басын қылышпен шабам депті.
Әйтеуір Сәулебекті өлтірген соң,
Қайтсем де Анарды өзім алам депті».
Жылаған ерте тұрып себебім сол,

Түнімен ұйқым келмей мазам кетті,
Жанашыр жақыным жоқ деп ойлап ем,
Арман жоқ енді өлсем де бағам жетті.

ғашықтық  дастандар
Жылап ем, жәрдем тілеп рәббіме,
Естілді жылы сөзің құлағыма.
Бар екен сөзімді айтар аға-жеңгем,

Иншалла, жетеді екем мұратыма.
Жеңеше-ай, сездіргенім менің осы,
Бұл сөзім сөздің шыны емес пе осы.
Ағайға сан мың құлдық, сәлемімді айт,

Сәулебек—жаратылған ердің-ері.
Қосылсаң, тіршілікте арманың жоқ,
Жігіттің ерке бұлан, ақтан кері.
Бұл сырды бұрынтыннан мен де сезіп,

Жүруші ем күмәнді боп көптен бері.
Тері жоқ аттың арам пысқырмаған,
Жігіттің желігі жоқ ысқырмаған.
Иншалла, ісің оңға басып қалар,

Жаңылмай, жадырай тұр бісмілләдан.
Сәулебек бір Нәзірге алдырмайды,
Ер еді туып ешкім күш қылмаған.
Алмастай ағып тұрған болат жүрек,

Найзадай асыл құрыш үш қырлаған.
Туған соң түбі өлмейтін адам болмас,
Ер емес жанын аяп іс қылмаған.
Жігіт кем Сәулебектің тақымында,

Қысылып, демін алып, ышқынбаған.
Еркежан, Сәуле жарың—ердің-ері,
Кекеумен сөзім емес мысқылдаған.
Күмәнім ақырында рас болды,

Тиген сөз құлағыма ұшқындаған.
Мен барып ағаңызға ұқтырайын,
Жасырмай айттың жайын істің маған.
Үйіне бәрін ұғып, Ғайша кетті,

Аяңдап өз үйіне барып жетті.
Несіпбек жалғыз үйде отыр еді,
Сөздерін Анар қыздың баян етті.

анар—сәуле
Тыңдады айтқан сырын құлақ салып,
Отырды бұл жұмысқа қайран қалып.
«Екі ел егер болу дап-дайын тұр,

Білдірмей кетіп қалса бір жаққа алып.
Жастарға ғашық оты оңай емес,
Көрмесе тұра алмайды жүрек жанып.
Оларға басқа дүние керек болмас,

Бір іске алданбайды мейірі қанып.
Басқамен жұбатамын десең дағы,
Көнбейді алдауыңа ешбір нанып.
Белгілі ғашықтардың етер ісі,

Қалмайды қорқып-бұғып, һәм жасқанып.
Күні жоқ біреуінің біреуінсіз,
Өледі қосылмаса құр зарланып.
Бірі—дос, маған мұның бірі—бауыр,

Мен болдым екі ортада бітеу жауыр.
Қайғысы екеуінің маған батып,
Күн туды ақыр заман басыма ауыр.
Мінеки жиырмаға келді жасым,

Біле алмай не қыларды қатты басым.
Мойнымда дос қарызы кете ме деп,
Бойыма тарамай тұр ішкен асым.
Сәулебек аман ба, әлде не болды екен,

Шын досым, қияметтік жан жолдасым?
Нәзірдің таң қаламын бұл ісіне,
Сәуленің жасқанбаған жүрісіне.
Бұларға қарап жүріп дұшпан болып,

Сандалып Зейнеп, Нәзір жұмысы не?
Ант атып, босқа лағып, жолдан шығып,
Адасып кіріп кеткен түн ішіне.
Нәзірдің несі жанды, несі күйді,

Сол иттің бұлардағы жұмысы не?
Нәзірді өстіп жүрсе Құдай табар,
Жолдастың ит екен ғой бетке шабар.
Мақалы бұрынғының болды-ау рас,

ғашықтық  дастандар
Сөздері үлкендердің бәрі рас,
Деген сөз екі тілді ерге жағар.
Сәуледен дереу хабар алғызалық,

Жеңілтек бала тауып атқа шабар.
Ғайша айтты сол уақытта Несіпбекке:
«Қайғырып бекер қарап тұрма текке.
Сәулені Нәзір жазым қылып қойса,

Болмақшы еткен ісің неге сепке?
Сөз байлап Зейнеппенен осы жолы,
Кетіпті уәде қып өлтірмекке.
Боққа шап қылышыңды жау кеткен соң,

Не керек жоқшы болып кеткен кекке.
Бір тиын іс өткен соң батырлығың,
Тұрса да қолың жетіп аспан, көкке.
Артынан құй талқанда, құй шауып ал,

Кеткен соң таңба салып, өшпес етке.
Келгенше өз қолыңнан жәрдем қып көр,
Бағана өзің айтқан сертке жет те.
Қалайша дос ақыңнан құтыласың,

Сен тыныш, досың жауда, жатса шетте.
Өтейді дос қарызын достың досы,
Тұра алмас уәдеде жігіт босы.
Қылмақсың қай заманда досқа жәрдем,

Ер састы, етек басты деген осы.
Жұмсама бұл жұмысқа бала-шаға,
Жарамас бала барып арашаға.
Сәулені өзің барып босатып ал,

Өлтіріп тастамаса бара сала.
Бұл іске бала жұмсап отырғаның,
Ойлап көр сірә өзіңе жараса ма?»
Несіпбек деді:—Ғайша, бұның дұрыс,

Бәрі жөн айтқаныңның емес бұрыс.
Азық бер, атқа жеңіл жабдықты әкел,
Аялдап енді бекер болмас тұрыс.

анар—сәуле
Күйеуін Ғайша жабдып жүргізіпті,
Несіпбек таңдап мінді Сұркүлікті.
Аттанып түс кезінде шықты ауылдан,

Нәзірге салмақ болып бір бүлікті.
Аямады дос үшін досы жанын,
Дұшпанның ағызам деп арам қанын.
Жерде жүр үш күншілік Сәуле, Нәзір,

Бірігіп Қабылменен қуып аңын.
Сұркүлік сағымдай боп самғағанда,
Көресің анда-санда тозаң шаңын.
Келеді ұшқан құстай жербауырлап,

Атқызбай жетемін деп ертең таңын.
Бәрі бір ой мен қыры құстай ұшты,
Жүрісті, үсті тыныш, өзі күшті.
Ат деген—ер қанаты мақал рас,

Үстінен ер аумайды жазы, қысы.
Ақирек, Қайыңдыны қатар басып,
Басынан Обалының асып түсті.
Су кешер етігімен ер қысылса,

Салғанда басқа Құдай ауыр істі.
Ақ көбік Сұркүліктен бұрқырады,
Сағымдай қызған сайын сырқырады.
Тамшылап үлпершектен төгілген тер,

Суындай тесік шелек ыршылады.
Ілінген тұяғына шым мен томар,
Бауырдай пышақ кескен қыршылады.
Ойнақтап шу дегенде ор киіктей,

Қайшылап қос құлағын құлпырады.
Тізгінді баса шұлғып, изеп тастап,
Өр келсе өршеленіп ұмтылады.
Қырғидай тасқа қонған тас түйін боп,

Несіпбек үстінде оның қымтанады.
Алдынан қарсы соғып ұрған желден,
Булығып дем ала алмай қылқынады.
Қайқаңда қарсы шауып, қайраттанып,

Еңісті жерде еліріп жұлқынады.
Несіпбек ақ жаулықпен терін сүртіп,

ғашықтық  дастандар
Дем алып анда-санда бір тынады.
Қақтыққан тұяғына қара тастар,
От шығып қызыл-жасыл жарқырады.

Шошынып дүбірінен қашқан аңдар,
Айырылып екі жаққа жыртылады.
Мойнында қыл аумасы, белде семсер,
Сескенбей қарсы келсе кім тұрады?

Көрген жан жүрісіне сүйінгендей,
Дос сүйініп, дұшпандар күйінгендей.
Жаутаңдап екі көзі құлақ тігіп,
Дүбірін қашқан аңның түйінгендей.

Жете алмай екпініне қарағайлар,
Бас иіп, тағзым қылып иілгендей.
Түрленген ағаш, қурай, гүл, бәйшешек,
Шаттықпен жаз тойына киінгендей.

Ішінде осылардың келе жатыр,
Сорғалап, көктен қыран түйілгендей.
Гулейді заулағанда жел дауысы,
Бірдеме айналдырып үйіргендей.

Неше сай, неше қырқа белден асты,
Зырқырап темір ұршық иіргендей.
Келеді түнгі желмен жарысқандай,
Бүгіліп ащы бүрген арыстандай.

Еліріп екпінімен жүйрік самал,
Бұлардан емес ол да қалысқандай.
Қалмайды қатарынан жалбаң қағып,
Бәстесіп бірге жорға салысқандай.

Сұркүлік осы түнде жететұғын,
Болса да басар жолы алыс қандай!
Белгілі Несіпбекке жердің сыры,
Боп қалды жол жөнімен танысқандай.

Тізгінін Сұркүліктің тарта-тарта,
Екі қол талықсыды қарысқандай.
Тұяқтан түйдектеліп ұшқан шаңдақ,
Басына қарағайдың жабысқандай.

анар—сәуле
Қара жер қабырғасы қайысқандай.
Болғанда таң мезгілі келіп қалды,
Қақтығып салдыр-гүлдір қағысқандай.

Ажалға белін байлап досы кетсе,
Үйде жатар ер ме еді намыстанбай?!
Белгілі жатар жері мергендердің,
Сол жерге таяулады алыс қалмай.

Көңілі Несіпбектің көтеріңкі,
Таң атса досыменен табысқандай.
Жүрісі осы түнгі болды қатты,
Қайтеді дос қайғысы жанға батты.

Аузына Үшсоқтының жеткен кезде,
Сарғайып құлан иек таң да атты.
Сәулебек осы таудың қай жерінде?
Қарасын қараңғыда қайсы шатты.

«Күн шықсын, жарық болсын, ат дем алсын...»
Деді де су бойына түсіп жатты.
Таң атып, күн шашырап шығып қалды,
Аты да, өзі дағы демін алды.

Тұрекеп біразырақ сусын ішіп,
Жан-жаққа жалға шығып көзін салды.
Көңілі алағызып емес бүтін,
Пәледен дегенді ойлап ерте күтін.

Алақтап жан-жағына тұрса қарап,
Басынан Аюлының шықты түтін.
Түтінге көзін тігіп тұра қапты,
Ат басын солай бұрып өрлей шапты.

Шәй ішіп бұлар қоста отырғанда,
Сәулені Несіпбек кеп аман тапты.
Қосылып амандықпен амандасты,
Қуанып аман көріп замандасты.

Қиналған атқа қарап Қабыл келіп,
Бір сұмдық болды ма деп жаман састы.

ғашықтық  дастандар
Қалайша қайғы ұрғандай өңің қашты?

Деп жай айтып Несіпбек көңілін басты.
Көрісіп демін алды аттан түсіп,
Отырды бәрі бірге тамақ ішіп.
Несіпбек барлығын да байқап отыр,

Нәзірдің қалған екен қабағы ісіп.
Жаралы оң құлағын таңып қойған,
Көңілсіз сүле-сапа, ұпысы ұшып.
Бозарып өң жоқ, сөл жоқ түсі қашып,

Бастанып отыр Нәзір ұры күшік.
Жүретін ашық жарқын жігіт еді,
Сөйлегіш, қалжыңдағыш, жылпың, пысық.
Түрекеп ағаш жаққа жүріп кетті,

Несіпбек Сәулебекке көзін қысып.
Сәулебек орынынан ұшып тұрды,
Несіпбек кеткен жаққа мойын бұрды.
Кісідей түзге отырмақ жүріп келіп,

Сәуле дос, айтшы,—деді,—кәне сырды.
Бұл әлі ашылмаған сыр болған соң,
Күйткілсіп Сәуле біраз қарап тұрды.
Деген соң Анар айтты көңілі сеніп:

Болар іс болып өтті Несіпбек дос,
Келіпсің өзің ұғып барлық жырды.
Келіпті «өлтірем» деп осы жолы,
Зейнеппен уәде қып Нәзір жынды.

Істерін, бастан өткен барлық сырды,
Жасырмай Несіпбекке баян қылды.
Анарға ғашық болып жүргендігін,
Досына бастан аяқ айтып тынды.

анар—сәуле
Бұл сырды Ғайша арқылы ұғып едім,
Жасқанып бұрын несін бұғып едің?
Бір жазым Нәзір сені қылды ма деп,

Ауылдан кеше түсте шығып едім.
Керек жоқ қалған екен Құдай сақтап,
Ажалдан құтылыпсың әруақ жақтап.
Бір жүрме енді мұнан бөлініп кет,

Ішінен кегі кетпес ол бір ақымақ.
Еліріп Нәзір палуан деген сөзге,
Көтеріп біреу көзге қойса мақтап.
Егер де дұшпандығын ойлай берсе,

Жоғалтып тастау керек жерге таптап.
Ғашықтық бұрынғыдан жол бір қалған,
Жетіңдер мақсатыңа көңілге алған.
Қызығын тіршіліктің көру керек,

Тұрмайды үнемі қолда фәни жалған.
Біреуің—дос, біреуің—бауырымсың,
Көңілге сөзім емес ақтық салған.
Сендердің ниетіңе тілектеспін,

Қалмасын іштеріңде ешбір арман.
Аңдып бас аяғыңды басқан сайын,
Байқамай жаза басып ұшпа жардан.
Қалмасын дос қарызы мойынымда,

Қолымнан келгенінше қылам жәрдем.
Тұрмалық мініселік барып атқа,
Бөлініп біз кетелік бір тарапқа.
Қуантсын шапшаң барып Анаржанды,

Мәтенді жіберелік ауыл жаққа.
Соны айтып қайтып келді жатқан жерге,
Несіпбек:—Қабыл мырза,—деді, берге.
Жаталық, бөлек-бөлек аң көзделік,

Құдайым не бермейді талапты ерге?
Сәулебек, Қырғи, Мәтен бұл төртеуміз,
Баралық аю қарай Мөлдір көлге.
Басқасын өзің бастап апарарсың,

ғашықтық  дастандар
Көкмойнақ, Гүлтекше мен Талдыкерге.
Бұл сөзді мақұлдасып, аттанысып,
Бөлініп бұл төртеуі жөнелді өрге.

Келді де бір бұлаққа аттан түсті,
Сол жерде жібермек боп Мәтенді елге.
Ағаштың саясына байлады атты,
Жайланып көлеңкелеп тағы жатты.

Сәулебек уақиғаның бәрін салып,
Ғайшаға Анарменен жазды хатты.
Мәтенге деді: сөзге құлағың сал,
Бұғының кешегі атқан мүйізін ал.

Бұл хатты жан қалтаңа мықтап салып,
Тоқтамай күндіз-түні ауылға бар.
Аманат қалған жұмыс саған, қарақ,
Барамыз төрт-бес күнде біз аң қарап.

Кідірмей екі күнде жет ауылға,
Күн салқын, атың мықты жүрген жарап.
Мүйізді біздің үйге апар дағы,
Ғайшаға хатты тапсыр бара сала-ақ.

Ауызша көргеніңді түгел айтып,
Елде жүр біз барғанша тамашалап.
«Мақұл» деп, атқа мініп Мәтен кетті,
Тоқтамай күндіз-түні зар еңіретті.

Жатқанда бие байлап үшінші күн,
Үйіне Сәулебектің барып жетті.
Мүйізді Ақтан шалға тапсырды да,
Ауылына Несіпбектің бұрды бетті.

Бесін мен екінтінің арасында,
Шетіне бұл ауылдың жетіп кепті.
Жүруге ондай жолға қандай ұста,
Ысылған жүріп талай жазы-қыста.

Үмітпен қырқа жаққа көзін сатып,
Мұңайып Анар сұлу жүрген тыста.

анар—сәуле
Көз салып қарай-қарай қырқа жаққа,
Көрінсе бір жолаушы мінген атқа.
Бірі ғой Қырғи, Мәтен деген оймен,

Ұзақ күн қараушы еді әр уақытта.
Бір атты келе жатыр ентелетіп,
Шұлғытып қара керді еркелетіп.
Үйіне Несіпбектің төте салды,

Қорасын Қойкелдінің көктей өтіп.
Білгенше кім екенін шыдай алмай,
Тулады жас жүрегі тынышы кетіп.
Көзіне барған сайын жылы ұшырап,

Денесі сабыр таппай дір-дір етіп.
Жүрісі барған сайын баяулады,
Үйіне Несіпбектің таяулады.
Түсті де мама ағашқа атын байлап,

Ақырын үйге қарай жаяулады.
Сезді де кім екенін енді Анаржан,
Ағызды нұр жүзінен терді Анаржан.
Жүргенде үйге қарай аттан түсіп,

Екенін анық Мәтен көрді Анаржан.
Бұл келу қуаныш па, мұңайыс па?
Көңілді неше түрге бөлді Анаржан.
Ойқастап жан-жағына бір қарап ап,

Жүгіріп ұшқан құстай келді Анаржан.
Жүгіріп жетіп келіп есік ашты,
Отырған көрді төрде Мәтен жасты.

Камшатын Ғайша жұлып ала қашты.
Қуанған қорыққанменен бірдей деген,
Аяғын шәлкем-шалыс әрең басты.

Алдына екеуінің ақша шашты.
Анарға берді Мәтен аманатты,
Оқыды қолына алып жазған хатты.

ғашықтық  дастандар
Жарының еткен ісін хаттан көріп,
Қуанып, күндей жайнап, күлмің қақты.
Ат берсем алып кету қиын болар,

Бір асыл деп Мәтенге шапан жапты.
Тастама қайда жүрсең қаруың деп,
Тағы бір қанжар берді күміс сапты.
Қуантып Ғайша менен Анар қызды,

Үйіне Мәтен қайта кетіп қапты.
Хатты оқып Анар қыздың көңілі тынып,
Тулаған жас жүрегі сабыр тапты.
Сонымен Анар біраз сабыр тапқан,

Тоқталып көзден жасы көл боп аққан.
Бірі үйде, бірі түзде жүре тұрсын,
Айтатын келді әңгіме басқа жақтан:
Мекендеп тау мен дала, өзен, суды,

Болады қазақ халқы неше рулы.
Жерлеген орыс, қытай шекарасын,
Бір бай бар Жомарт деген аты шулы.
Жомарттың алты ұлы бар, бәрі де жас,

Тең өскен бірдей болып мал менен бас.
Толықсып төрт түлігі тұрсадағы,
Тойғызып бір қонаққа бермеген ас.
Жағалы киім кимей, жақсы ат мінбей,

Дәулеттің молдығына болып жүр мас.
Жат түгіл жақынға да қайыры жоқ,
Сасық бай, салды балақ, бір қара тас.
Аралап елулерге жасы келген,

Әреңге үлкен ұлын үйлендірген.
Сол кезде екінші ұлы он сегізде,
Жері жоқ атастырған—бойдақ жүрген.
Аты Ермек ол екінші бойдағының,

Ойлайды жалғыз қамын тоймағының.
Сауық пен ойын-қызық жұмысы жоқ,
Біледі өте жақсы қой бағуын.

анар—сәуле
Жомарт бай осы жаққа келіп қалды,
Аралап жұраттарын көп мал алды.
Анарды естіп Жомарт бола ма деп,

Қаманға құдалыққа кісі салды.
Қаман бай Жомарт үйге келсін депті,
Үй-түзді көзіменен көрсін депті.
Оларды ата-анаң кім дейтін емес,

Аямай қалыңмалды берсін депті.
Салакеш байға қайтып келіп тұрды,
Жауабын Қаман байдың беріп тұрды.

Артық мал алмайды деп желіктірді.
Жомарт бай келіп қонды Қаман байға,
Малы көп, басы түгел аман байға.
Сөйлесіп құда болмақ бола қалды,

Бұларды тосатұғын заман қайда?
Ұнатып бірін-бірі жаратыпты,
Мейманын ерте Қаман таратыпты.
Айналып бір жұмада келмек болып,

Қабылдың келісіне қаратыпты.
Бұл сырды елден естіп алданар жан,
От болып іші-тысы жанданар жан.
Деп жүрсем, жарым—Сәуле, бұл қалай деп,

Қиялда неше түрлі қалды Анаржан.
Ойлады құда болса бола берсін,
Тілегім аңнан Сәуле аман келсін.
Қосылып сүйгеніммен кетіп қалсам.

Бергенін алар Жомарт қайтер дейсің?
Аралап жұраттарын Жомарт кетті,
Арада бұдан кейін бір жұма өтті.
Аң атып бір қыдыру олжалы боп,

ғашықтық  дастандар
Кешінде Қабыл келген Жомарт келді,
Болам деп енді құда буып белді.
Құдалық ертең күндіз болмақ болды,

Шақыртып бауыр-туған талай елді.
Жомарт бай бес кісімен келіп жатты,
Бұл қайғы Анар қызға тағы батты.
Жұмыстың болып жатқан бәрін айтып,

Анаржан Сәулебекке жазды хатты.
Көрсін деп бұл хатымды көзіндей қып,
Сөйлескен өзімменен сөзіңдей қып.
Анардың хатқа салған сөзі мынау,

Айта алсам келістіріп өзіңдей қып.
«Сәулебек, аман-есен келдің бе аңнан?
Сәлемет құтылды ма басың даңнан?
Мен жүрмін жалғыз басты құтқара алмай,

Тұңғиық қара түнек тозаң-шаңнан.
Қасірет қазанында қайнаулымын,
Бір ноқта келіп отыр ашық заңнан.
Кенеттен жүрегіме жабысты дерт,

Сандалып үміт үздім шыбын жаннан.
Мен сендік боламын деп ойлаушы едім,
Саламат қалса жаным ертең таңнан.
Болмай ма жатып алмай хабар алсаң,

Сен үшін зарлап жүрген Анаржаннан?
Қадалды аламын деп бұл келген өрт,
Ұлғайды жүректегі қайғылы дерт.
Осы хат тиген заман бір келіп кет,

Шын болса алысқан қол, айтысқан серт.
Сөзіңе опа қылар шын дос болсаң,
Жолдас қып мен сорлыны қасыңа ерт.
Кешікпей ертең келіп жолықпасаң,

Айырылып Анарыңнан боласың мерт.
Дертіме молда келді дем салғалы,
Дауасын табамын деп ем салғалы.
Бақтырған бабыменен бұлбұлыңа,

анар—сәуле
Баққалы келді біреу жем салғалы.
Ардақтап асыраған ардагерге,
Ноқталап отыр біреу ер салғалы.

Менікі деген басын ұстайды деп,
Кеп отыр бүгін біреу ен салғалы.
Сәулежан, Құдайыңа енді сыйын,
Қаптады бақсы, балгер, ұлы жиын.

«Темірді қызғанда соқ» деген сөз бар,
Пайда жоқ іс өткен соң жалғыз тиын.
Біреудің белгі салған екпе ағашын,
Басқалар рұқсатсыз кесу қиын.

Ішінде скопканың жазылды сыр,
Білерсің Сәулем, Сәуле, толық миың».
Ғайшаны хатын жазып Анар тапты,
Жеткіз деп бүгін түнде қолқа сапты.

Бұйырған Несіпбектің әмірімен,
Бір бала хатты алды да түнде шапты.
Мініп ап түнде шапты қара керді,
Келеді дүрсілдетіп қара жерді.

Болғанда түн жарымы сырқыратып,
Ауылына Сәулебектің бала келді.
Бұл бала хатқа қоса сәлемдеме,
Анардан бір ақ қалпақ ала келді.

Барлығын тапсырды да қайтып кетті,
Сәуле алып аманатты қала берді.
Оқыды түнде тұрып жазған хатын,
Сезінді ішіндегі сөздің затын.

Қырғиды Мәтенменен шақырып ап,
Асығып таң сәріден ерттеді атын.
Оншалық алыс емес екі арасы,
Бір түнде барып келер екі қатым.

Таңдағы салқын самал желмен бірге,
Жарысып келіп қалды түскен жақын.
Ғашықтар жар жолына жаны құрбан,
Қас қылар ғашықтарға құдай ұрған.

ғашықтық  дастандар
Әрі өткен, бері өткенді бір деп санап,
Сол кезде Анар сұлу сыртта тұрған.
Тұр еді әрбір істі ойға салып,

Қайғымен басы қатып мазаланып.
Зертеңге жөтел келіп қосылғандай,
Күшейіп қасіреті, жүрек жанып.
Жадырап, жаны сүйіп ас ішпеді,

Тыныштық, ұйқы көрмей мейірі қанып.
Ғашық от Жомарт дерті қатар келіп,
Жанып тұр балдыр дене жалын шалып.
Үш атты күн шығыстан келе жатыр,

Көз сүзіп қарап тұрса қайран қалып.
Сәулебек, Қырғи, Мәтен келе жатқан,
Анар қыз жүрісінен тұрды танып.
Қарасын ғашығының көрген шақта,

Әлсіреп кете жазды неше талып.
Жүйткітіп, жүрдектетіп келе жатыр,
Отауын Несіпбектің бетіне алып.
Жалтақтап Анар жаққа қарай-қарай,

Қораның ортасынан өтті жарып.
Мұңайып торда тұрған қырғауылдай,
Сүйеніп тұр ақ үйге Анар ғарып.
Денесі бір ысынып, бір суынып,

Жалтақтап, Сәуле отауға түсті барып.
Алдынан Ғайша шығып амандасты,
Хал сұрап қайта-қайта қадаланып.
Кіргізді үйге бастап құрбыларын,

Жаны дос, заманы бір тұрғыларын.
Ғайша да екі арада лыпылдап жүр,
Білдіріп қабағынан құнды ләмін.
Отырып жайласқан соң, сыр айтысып,

Боп жатқан әңгіменің білді бәрін.
Несіпбек кетіп еді мал жағына,
Мал көздеп көзін салып жан-жағына.
Анарды тыста тұрған көрді көзі,

Кеп еді осы ауылдың ар жағына.
Сезді де қайғы басып тұрғандығын.
Қаман шал қызын қапа қылғандығын.
Ойлады: «Сәулеменен жолықтырып,

анар—сәуле
Арманын тарқатайын жылдам мұның!»
Сол оймен мұнда келді үйді айналып,
Үш ерлі ат үй жанында тұр байланып.

Сәуленің атын танып Әтей келді,
Айтуға бір жауабын ыңғайланып.

Қаманның Жомартпенен құдалығы,
Анар тұр келе жатсам үй жанында,
Кетіпті қайран бала мұңға айналып.
Сөйлесіп ішіндегі шерін тарқат,

Жолығып оңашада бір жайланып.
Көп салдым мен іріткі арасына,
Дау ойлап Анаржанның жарасына,
Қабылға құда болма деп айтып ем,

Қаман шал ұнамапты баласына.
Қаманды көндіре алмай ол да қойды,
Анардың тапсырып ем анасына.
Болмаса ықтияры қыз бара ма,

Біреудің тағып кеткен танасына.
Керек жоқ құда болса бола берсін,
Анаржан қайғы алмасын санасына.
Онан да тіршілігін өзі қылсын,

Махаббат емін тауып жарасына.
Қамын қыл бір жолығып сөйлесудің,
Ғайшаны жібер дағы арашаға.
Ғайшаны тез сөйлес деп бұйырысты,

Келтір деп орынына қиын істі.
Құдалық осы күні болмақ болып,
Үйіне Қаман байдың жиылысты.
Қаман бай ел шақырып сойды малын,

Жинады ақсақал мен кәрі шалын.
Той қылып тамашамен жатыр шулап,
Сүйрелеп суға салып құдаларын.
Жиналды қыз-келіншек, үлкен-кіші,

Дыр-думан ақ орданың іші-тысы.
Сәулебек, Несіпбектер бірге келді,

ғашықтық  дастандар
Ішінде ойлағаны—өз жұмысы.
Ән сал деп домбыра алып Сәулебекке,
Боп қалды үлкен жердің өтініші.

Жаутаңдап кіріп-шығып жүрді Анаржан,
Қасірет бойында боп өкініші.
Ән салып Сәуле түсті зар күйіне,
Әңгіме сөйлеп беріп бай-биіне.

Келді де Ғайша сырттан шақырып ап,
Анарды кетті бастап өз үйіне.
Екі бай түсті құда жұртын жиып,
Ұнатып бірін-бірі көңілі сүйіп.

Болса да аузы қисық солар сөйлеп,
Сөзіне отыр халық сүттей ұйып.
Ішінде осылардың Нәзір де жүр,
Жүгіріп меймандарға қымыз құйып,

Зейнепке келген заман ісін айтып,
Тұра алмай сырласының көңілін қиып.
Көргенде көңілдесін көзі тұнып,
Тұрсын ба айтылмай сыр ішке сыйып.

Нәзірге Зейнеп сонда қапа болып,
Ынжықсың, жамансың деп жанып-күйіп.
Қайтсе де екіншіде өлтірмек боп,
Жазылған жұдырығын қайта түйіп.

Бұл тойдан осыменен тарқалды жұрт,
Құдалар ертең қайтпақ киіт киіп.
Той қылып тойындырды Қаман елді,
Той тарқап үйлеріне қайта келді.

Қандай сөз болғандығын Анар жақтан,
Сәулеге Ғайша түгел айтып берді.

Ұқтырдым сөздеріңді ашып-жарып.
Жауапсыз көпке дейін тұрып қалды,
Ойланып бір қызарып, бір ағарып.
Құйылып маңдай тері екі көзге,

«Кезіксін түнде шығып» деген сөзге.
«Жеңеше-ай, қалай, қайтіп, не дейсің?» деп,
Айта алмай ашып-жарып онан өзге.

анар—сәуле
Ашылып аздан кейін бір сайрады,
Мұңайған сөздеріне іш қайнады.
Бұлақтың жағасына қалың талға,

Шығуға ертең кешке сөз байлады.
Осыны айтып кетті Еркем деді,
Бұл сөзді естіп Сәуле, ентеледі.

Кетеді меймандар да ертең,—деді.
Соны естіп қайтып кетті Сәуле, Қырғи,
Ісі жоқ иі қанған, әлі шылғи.
Аяғы немене боп тынар екен,

Бұл жерге келді бұл іс сырғи-сырғи.
Ғайша мен сырласқанда Анар келіп,
Көңілі, буын босап, майдай еріп.
Сәулеге белгі қылып ұстат,—деген,

Торғын шыт, шашақ салған, талдай өріп.
Оюлап жазуменен салған кесте,
Сөзі бар: «Жүрсін,—деген,—Анар есте»
Шетіне түйіп қойған шекер, мейіз,

Білмедім екі, үш пе, төрт пе, бес пе.
Махаббат тәттілігі осылардай,
Же деген тәрізді алып, өзің шеш те.
Күйдіріп Сәулебекті осы белгі,

Асықты жеткенінше ертең кешке.
Сәулеге таң атса да күн батпады,
Күн батса тұр ғашықтар түн қатқалы.
Оп-оңай түн де батып кетуші еді,

Бұлданып осы бүгін қымбаттады.
Болғанда бесін мезгіл күн еңкейіп,
Бұршақтап жаңбыр жауып сырғақтады.
Асығып қай заманда кеш кірер деп,

Таба алмай Сәуле сабыр ырғақтады.
Кеш батып қарайғанда намаздыгер,
Дегендей алдымыздан тілекті бер.
Қасында жалғыз ғана Қырғиды алып,

ғашықтық  дастандар
Бет алды ғашық жарға барыстарға,
Желменен түсті түнде жарыстарға.
Жарық ай, салқын түнде сартылдатып,

Кетпей ме тынбай жүрген алыстарға.
Жол болсын дегендей қып күлімсіреп,
Ай-жұлдыз жымыңдап тұр алыстарда.
Қайырлы түн болсын деп басын изеп,

Қарсы алды құрақ пен ши, қамыстар да.
Ән салып тойдың алдын бақа бастап,
Зарлы күй, салды мұңды дабыстарға.
Ел жата келіп кірді тал ішіне,

Құлдық деп құттықтаған таныстарға.
Бұлақтың атты байлап ағашына,
Жаяулап шықты таудың жағасына.
Еркелеп ерке талға отыр Сәуле,

Жиендей келіп жатқан нағашыға.
Жасыл гүл, жасаң шалғын жерді жайқап,
Жан-жағын Сәуле, Қырғи отыр байқап.
Жел тисе тал иіліп мұңаяды,

Адастым дегендей қып басын шайқап.
Ай нұры жердің жүзін қылды жарық,
Сарғайып отырысты екі ғарып.
Қоймасын біреу көріп дегендей-ақ,

Жиекке батып кетті ай да барып.
Барқыт түн, жерді қаптап қараңғылық,
Көңілін отыр Сәуле алаң қылып.
Мыналар қателесті деп күбірлеп,

Тұрғандай жапырақтар баян қылып.
Сәулебек отыр мүлгіп тал басында,
Кеткен жоқ әлі Қырғи бар қасында.
Сөз шала болу керек кешегі күн,

Ғайша - Анар сөйлескенде алғашында.
Өр жақта алысырақ бір бұлақ бар,
Адырдың таудан түскен жалғасында.
Отырған Сәуле, Қырғи Талдыбұлақ,

анар—сәуле
Бір шолып Анар жақты тағы өтелік,
Сәулеңіз жата тұрсын жар басында.
Отырған көпке шейін де жатпай,

Ел жатса тұрып алған ай да батпай.
Таба алмай сабыр-тағат Анар сұлу,
Төсекте дөңгеледі кірпік қақпай.
Есікке ай батқанша неше келді,

Тынымсыз жас жүрегі тулап аттай.
Ай батып, қараңғылық қаптағанда,
Далаға шыға келді тағат таппай.
Жамылып орман ішік иығына,

Көзімнің кім түсер деп қиығына,
Бұлаққа тау жақтағы барды дағы,
Бір жардың тұрды кіріп тұйығына.
Аз тұрып жардың ішін аралады,

Жай жерге қараңғыда қарамады.
Еш дыбыс бұл арада болмаған соң,
Шошынып көп тұруға шыдамады.
Сәулежан не себепті келмеді деп,

Бойына ішкен асы тарамады.
Болмаса уәдеден тайды ма деп,
Көңілді қайта қайғы жаралады.
Мұңайып жар басына қайта шықты,

Қасірет іште жатқан қайғы мықты.
Болмаса бір шатаққа жолықты ма,
Нәзірден, деп тағы да қауіп күтті.
Жар басын ары-бері жағалады,

Сәулені енді жоққа бағалады.
«Жүрмін бе дыбыс сезбей, әлде көрмей,
Құдай-ау көзімді кім тағалады.
Сәулежан қалса егер бүгін келмей,

Жүремін мен өмірде несін өлмей?!
Көңілінде күмән ойлап кетер ме екен,
Ол келіп, кетіп қалсам көңіл бөлмей».

ғашықтық  дастандар
Ағылып нұр жүзіне құйылды тер,
Қозғалды мың түрлі боп іштегі шер.
«Байланды басы оның Жомартқа деп,

Сертінен тайды ма екен Сәулебек ер.
Бұзылып Сәуле серттен кеткен болса,
Тілегім маған Алла тез өлім бер!»
Зарланды осыны айтып Анар сұлу,

Жарай ма жар басында енді тұру!
Сүзіліп таң жарығы белгі берді,
Болмайды мұнан артық тағат қылу.
Ән салып шегірткелер сыр ұрлады,

Боз торғай таң атты деп шырылдады.
Біреудің көзі шалып қалмасын деп,
Анар қыз үйге қарай қырындады.
Анарға керек болды енді жылас,

Көзінің қан аралас жасын бұлас.
Еріксіз не болғанын білмей кетіп,
Төсекке етпетінен ұрды құлаш.
Егіліп сол жатқаннан қалды жатып,

Келмеген жар қайғысы жанға батып.
Жатқызып Анар қызды сонда қойып,
Келелік Сәулебекке тағы қайтып.
Сәулеңіз дөңгеледі жары келмей,

Шыдасын ол да қайтып пары келмей.
Жүгіріп талдың ішін аласұрды,
Тұруға бір орынды пана көрмей.
«Бұзылып кетті ме деп ол да ойлады,

Болған соң Жомарт құда әтей келмей.
Егер де Анар серттен тайып кетсе,
Жүремін дүниеде несін өлмей?».
Зар қақты жар басында жерді тарпып,

анар—сәуле
Жете алмай мұратыңа қалғаныңша,
Тып-тыныш тіршіліктен өлген артық».
Сәуленің нұрлы жүзін мұң ойғанда,

Маңның да жаны ашиды мұңайғанда.
Аттанып ауыл жаққа жүріп кетті,
Таң сүзіп құлан иек қылайғанда.
Қырғиға Сәуле осында қал деп айтты,

Анардан толық хабар ал деп айтты,
Шықты екен қай тарапқа, егер шықса,
Сол жерін анықтап ұқ, дәл деп айтты.
Сонымен Сәуле кетіп, Қырғи қалды,

Ауылға күн шыққанда жетіп барды.
Жұмыстың барған Қырғи бәрін айтып,
Анарға Ғайша арқылы хабар салды.
Анар да Ғайша барса тұрған екен,

Жеңеше-ай, мені құдай ұрған екен.
Сөзімді ұқ, Ғайша жеңгей, салып құлақ,
Мынаны айт Сәулежанға әбден бір-ақ.
Мен саған алдыңғы күн көрсеткенім,

Ұқпапсың мынау емес, анау бұлақ.
Таба алмай түнде барып ол бұлақтан,
Атқанда таң сарғайып қайттым жылап.
Адасқан дәлдеп айтпай қате менде,

Күнәмді кешсін бір жол тұрмын сұрап.
Арланам көрінгенге көз сатқанға,
Оңалмас қас қылғандар дәм татқанға.
Өрбұлақ жағасына қалың талды,

Шығамын тірі болсам ел жатқанда.
Қыз қалды Ғайша кетті осыны айтып,
Ішқұста қасіреті тұр мұңайтып.

ғашықтық  дастандар
Нақ ұғып, сөзін естіп, болжал жерді,
Қырғи да түске жуық кетті қайтып.
Жүрген жоқ бір-бірінен жанын аяп,

Келеді сөз қызығы енді таяп.
Сәулеге Қырғи барып ұғындырды,
Іс болды түнде қандай бастан аяқ.
Ұялып кетуге де күнде ауылдан,

Отырды аттанбақ боп түнде ауылдан.
Екеуі күн батқан соң тағы аттанды,
Алмақ боп тапса тоят қырғауылдан.
Ішіне Өрбұлақтың келіп кірді,

Жандарын жардың оты еліктірді.
Бір жаяу ай батпай-ақ келе жатыр,
Екеуі жар басынан көріп тұрды.
Анар ма, аңдушы ма деген оймен,

Көңілін әр қиялға бөліп тұрды.
Құдай-ау, жарыма қос жан қылсаң деп,
Шын тілеп ниетімен өліп тұрды.
Отырды жасырынып, байқалық деп,

Көрінбей қыз болмаса қайталық деп,
Келгенде жар басына жарқ-жұрқ етті,
Жағасы орман ішік жайқалып кеп.
Жіберді бір ысқырып талға қарап,

Үкісі камшат бөрік шайқалып кеп.
Орнынан Сәулебек те ұшып тұрды,
Анар ғой барымызды айталық деп.
Екенін анық Анар білді танып,

Келеді қараңғыда шамдай жанып.
Ал Қырғи, ат қасында отыра бер,
Оңаша сөйлесейін,—деді,—барып.
Алдынан бір ысқырып қарсы жүрді,

Шекеге ақ қалпақты қырын салып.
Анар да шапшаң басып келе жатыр,
Тіктеніп біразырақ қарай қалып.
Босасып жүйкелері, буындары,

анар—сәуле
Жетелеп ағаш жаққа жүріп кетті,
Сап етіп ақ білектен ұстай алып.
Ай дағы күндізгідей жарық еді,

Отырды тал қасына бұлар барып.
Айтуға артық жауап аузы келмей,
Сүйісті құшақтасып екі ғарып.
Анар қыз Сәуле сүйсе бетін басып,

Құбылып бір ағарып, бір қызарып.
Ауызын өзі сүйсе айырмайды,
Жатқандай дерті шығып, жүрек жанып.
Сәулебек аздан кейін: Анар!—деді,

Жүрегім сен дегенде жанар деді.
Шығаршы жылы, тәтті жауабыңды,
Құмарым енді қашан қанар деді.
Жалынды сен дегенде отым ойда,

Кернейді жарылардай тұрмын зорға,
Іздеген жетерміз біз мақсатқа да,
Анаржан болашаққа сырды толға.
Қарсы алып екі жастың қосылғанын,

Жел шапты шүйіншіге оң мен солға.
Ұмтылып неке оқуға асығып тұр,
Қамыс , ши, басын иген қалыс молда.
Жапырақ бір-біріне сыбырлап тұр,

Соққандай алақанын еркін ол да.
Ай шеше, Анар соның жалғызындай,
Шолпан тұр қалыс жеңге хан қызындай.
Көп жұлдыз көзін қысып жымыңдайды,

Жездесін жаңа көрген балдызындай.
Жері жоқ құтылатын енді қашып,
Келген соң бір-біріне жаны ашып.
Пердесін қараңғылық түсірмекке,

Барады ай да еңкейіп белден асып.
Бетіне ақ бұлттан перде тартып,
Жұлдыздар тасаланды бетін басып.
Ағаштар сықырласты шымырқанып,

ғашықтық  дастандар
Шырғай тұр шыдай алмай етін қасып.
Бұлардың тамашасын көреміз деп,
Көк шалғын ол да кетті сыбырласып.

Айтысып құтты болсын, басын изеп,
Қарап тұр бар өсімдік жыбырласып.
Еңкейіп, қайта кейін шалқаласып,
Аяғын жақын келмей тарта басып.

Айналып ала бұлт аспанда жүр,
Жымиған жұлдыздарды қалқаласып.
Жүгіріп өрлі-қырлы жүйрік самал,
Шауып жүр қуанышта жанталасып.

Тіктеніп қара қурай бас көтеріп,
Қарап тұр үдірейіп анталасып.
Ұялып осылардан отыр Сәуле,
Жатқаным жарамас деп тарпа басып.

Сәуленің Анар сезіп әзіл сөзін,
Қылмиып бетін басып, жұмды көзін.
Аққудай сұңқар басқан иді мойнын,
Не қылсаң дегендей қып мейлің өзің.

Жағалай жардың басын өрледі бу,
Салбырап сары қурайдан сара ала ту.
Басқаның бәрі ұялып болса жым-жырт,
Болмады сыбырласып жапырақ қу.

Қылқ етіп күліп қойып, қыңсыласып,
Жорғалап кетіп жатыр бұраңдап су.
Бу менен жапырақты шықтар басып,
Қараңғы болды жым-жырт басылды шу.

Құшақтап зарлы Сәуле бұраң белін.
Ағызып нұр жүзінен ыстық терін.
Бетке-бет, ауызға-ауыз, төсіне -төс,
Қадалды қарықтықтай ерінге-ерін.

Білмедім бұдан кейін не болғанын,
Анықтап айта алмаймын осы жерін.
Анаржан, деді Сәуле, сүйген жарым,
Сенсіз жоқ намыс, ұят, нысап, арым.

анар—сәуле
Ғашығым, құдай қосқан тең-тұс парым.
Бірге өтсек дүниенің қызығы осы,
Жүректен сонда шығар қайғы-зарым.

Тұңғиық тұман басқан ілгері өмір,
Кетеді көзім жетпей қайнап қаным.
Толқыны тар тұрмыстың қалай соғар,
Дауылы қайда апарар залымдардың.

Буалдыр, бұлдырланып бұлт басқан,
Алдағы әлдеқандай атар таңың.
Бермесе сені еркімен жолым ашық,
Ұмытпа осы сөзді Анаржаным.

Кешікпей мұнан былай қосылудың,
Ойлайық жатпай-тұрмай енді қамын.
Екі жас мұң айтысып емін-еркін,
Шығарып бір босатты қайғы-дертін.

Жерінде біреуі өлген, бірі өлмек боп,
Тарқасты мықтап жасап қасам-сертін.
Таң ата қайтты Сәуле гүлдей жайнап,
Мөлдіреп қалды Анардың іші қайнап.

Келгенде Анар сұлу үйге жақын,
Екі атты келе жатыр андағайлап.
Қасында бір бала бар Нәзір екен,
Тор атқа ер-тоқымсыз мінген жайдақ.

Жауапсыз үй қасына барып түсті,
Қабылдың отауына атты байлап.
Жүрісін Анар қыздың Нәзір түйіп,
Қайнады ызаменен іші күйіп.

Барғанын қайда, кімге, анық білді,
Жүрген соң жаздың күні ішік киіп.
Таңертең Зейнепке айтты көрген ісін,
Ол дағы ызаланды бұзып түсін.

Қиратпақ, аңдып ұстап болды бұлар,
Қатайып, қайраттанып, жиып күшін.
Аулынан тағы қанша көмек алып,
Күтінді Сәуле менен Анар үшін.

ғашықтық  дастандар
Бұл істі Қабылға кеп Зейнеп айтты,
Ол дағы қапаланды қайрап тісін.

Талайдан жақын көріп мен жүргенмін.
Кімде-кім енді оны аямаңдар,
Басынан көрмеймісің қып жүргенін?!
Онымен енді қайтіп ел көремін.

Қабылдың бұл жауабын ұқты Нәзір,
Ұқтырып қылған қасам, айтқан сертін,
Қайратқа қайта мінді мықты Нәзір.
Осымен өтіп кетті бірқанша уақ,

Нәзірді желіктірген Зейнеп қу-ақ.
Сездірмей келіп-кетіп, ойнап-күліп,
Әлі жүр Анар—Сәуле жаймашуақ.
Бірқанша мұнан кейін күндер өтті,

Көшетін ел жайлауға уақыт жетті.
Сәменнің үлкен қызы Ажарханның,
Күйеуі жыртыс салып ұрын кепті.
Бұл Сәмен бір туысқан Қаманменен,

Тағы бар бір ағасы Аман деген.
Қонысы мал көптіктен басқа-басқа,
Осындай аума-төкпе заман деген.
Үш ауыл той қылуға жақын қонды,

Қыбырлап төрт түлікке төскей толды.
Маусымның күн қайнаған он бесінде,
Көп күткен Ажарханның тойы болды.
Күн ыстық, өзендердің суы тасу,

Тілеуі әр адамның алға басу.
Көшетін неше түрлі қалың елдің,
Көкқайқы—жайлау жолы жалғыз асу.
Асуға келіп қонды Қаман тіреп,

анар—сәуле
Көшуге елдің бәрі тойды күтіп,
Кеп қонған Көкқайқыға табан тіреп.
Жайлауға Көкқайқымен барды асып,

Қалады тауға шықса дала қашық.
Елімен Сәулебектің Анар елі,
Қонысты сай-салаға араласып.
Алды тау, арты өзенде елдің шеті,

Қалың ел Көкқайқының екі беті.
Сойылып тойдың малы неше жерге,
Аспанға буы бұрқырап, қайнады еті.
Той қылған ауыл қонған бір қойнауға,

Жиылды үлкен-кіші той тойлауға.
Жиылған қыз-келіншек, боз балалар,
Қымыздың қызуымен тойда ойнауда.
Қым-қуыт, шым-шуыт қып қайқы белді,

Ет тартып күтіп жатыр қалың елді.
Он неше жігітпенен дүрілдетіп,
Сәскеде боз жорғамен Сәуле келді.
Тойға кеп қымыз ішіп, тамақ жесіп,

Қақ жарып қалың елді желдей есіп.
Қораның төр жағында төскей бетте,
Жиналған ылғи жастар дүрілдесіп.
Сөйлейді біреуінен біреуі арта,

Домбыра, сыбызғы мен гармон тарта,
Ән салған, би билеген, жыр жырлаған,
Ойналып неше жерден дойбы, карта.
Өткізіп арманменен бала-жасты,

Бәйтіккен ғашықтар жүр қара басты.
Түп-түгел қасындағы жолдастармен,
Соларға Сәуле келіп араласты.

ғашықтық  дастандар
Ішінде Қабыл менен Нәзір де отыр,
Құралған қайдағы жас опыр-топыр.
Сәулеге:—Карта ойналық, отыр,—деді,

Сүйкенгіш көрінгенге Нәзір қотыр.
Сол кезде түске жуық болып қалды,
Картаны Сәуле тұрып қолына алды,
Жиыл деп бозбалаға ақсақалдар,

Түседі деп палуан айғай салды.
Жиылды бозбалалар бұл айғайға,
Біреулер десіп жатыр Нәзір қайда.
Елі мен Анаржанның Сәуле жағы,

Бөлініп тұра қапты екі ұдайға.
Сәуленің ағалары Зият, Мұрат,
Бәрі де тойға келген басын құрап.
Зиятта жалғыз ұл бар, өзі мықты,

Құдайдан жылап жүріп алған сұрап.
Аты—Асан, сонда он бес жаста еді.
Қылады Сәуле десе жанын құрбан,
Бұл тойға бірге келген, қаста еді.

Палуанға Қабыл жақтан Нәзір шықты,
Бұрыннан топқа түскен, даңқы «мықты».
Сәулемен осы тойда күресем деп,
Елінен Нәзір «палуан» тілек қыпты.

Нәзірді майдан жерге алып барды,
Шешініп даярланып тұра қалды.
Сыбанып екі қолын елге қарап,
Әкел деп Сәулебекті айғай салды.

Сабырлы саспайтұғын Сәулебек те,
Үндемей көпке дейін аялдады.

Киімін Асан шешіп даярланды.
Асанға Сәуле тұрып:—Тоқта,—деді,
Ақылың, асығатын, жоқ па, деді.

анар—сәуле
Болмаса ауылдағы алыс-жұлыс,
Көрмедің бұрын түсіп топқа еді.
Бөлінген екі ұдай боп екі жаққа,

Тұрғандай қыз-келіншек қатар сапқа.
Түспесе дегендей қып, жарын аяп,
Анардың екі көзі Сәуле жақта.
Нәзір тұр кететіндей жерге тастап,

Кектеніп жүрген неме өзін баптап.
Жоқ еді қорқып тұрған Сәуле сері,
Қарап тұр үлкендерге әдеп сақтап.
Анарды сырлас қыздар сылтың қылды,

Сәулеңіз қорықты деп жүрген мақтап.
Зият кеп бір заманда:—Шешін,—деді,
Құтырып алған екен бұл ақымақ.
Қорқақ па қорынатын алған беттен,

Бұзбады аға сөзін әмір еткен.
Ақтан да бір шетінен айғай салды,
«Бар ма—деп,—бүгін Сәуле қайда кеткен?»
Басқамен күреспеймін деп Нәзір тұр,

Япырмай қорлық еді мынау неткен.
Қыздырып бір жағынан Сәулебекті,
Ызғарлы әкесінің даусы жеткен.
Шешініп бар киімін даярланды,

Күн нұры қайта толқып аппақ еттен.
Бүркіттей томағасын жұлып алған,
Жарқ етіп шыға келді ана шеттен.
Анар да тіктеп көзін сала қапты,

Екі жақ ұстасарда ұран сапты.
Айғаймен қорқытам деп ойлап еді,
Десті жұрт іздегенін Нәзір тапты.
Қарамай қақпа-оқпа әдісіне,

Білектен сап еткізіп ұстай апты.
Сарт етіп көк желкеден қол тигенде,
Қырандай жарқ-жұрқ етіп бір-ақ қақты.
Кеудеге алып ұрып, қарғып мініп,

Секіріп бір нығырлап қайта шапты.
Майданда елеуреген «ер»Нәзірдің,
Топырақ, күл мен тозаң бетін жапты.

ғашықтық  дастандар
Сәулебек қаршыға да, Нәзір кептер,
Сүйінді тойға келген қауым көптер.
Екі жақ екі ұдайы күйіменен,

Бір серке қырғызшылап тартты көкпар.
Бөлінді араны ашып екі жаққа,
Жүйрік ат жылпың жігіт сыналмаққа.
Бер жаққа ар жақ жеңсе әкеледі,

Тастайды бер жақ жеңсе ана жаққа.
Серкені біреу барып келді тастап,
Ол жақтан екі жігіт шықты бастап.
Екеуі екі жақтан қатар барды,

Тоспада екі жігіт тұрып қалды.
Жігіті Қабыл жақтың желіп барып,
Серкені жерде жатқан іліп алды.
Тартысты ол екеуі тақымдасып,

Кеп қалды тоспашыға жақындасып,
Төртеуі екі-екіден ортаға алып,
Кеп қалды сол тартыспен сапылдасып.
Жігіті Қабыл жақтың нашар тартып,

Серкені қоя берді тақымды ашып.
Тасталды серке барып Қабыл жаққа,
Екі топ қол қағысты шақылдасып.
Бәйгені алып келді барып Ақтан,

Азырақ Ақтан жаққа кірді мақтан.
Бәйгеден бірін алмай намыстанып,
Қабыл мен Нәзір шықты ана жақтан.
Бұл жақтан Қырғи менен Асан шықты,

Сәуленің Асан мінген бәйге кері,
Ежелден ол белгілі қанды қақпан.
Серкеге Нәзір мен Асан кетті,
Жөнелді іліп ала Нәзір епті.

анар—сәуле
Құтқармай Асан бала қуып жетті.
Серкенің сирағынан ұстағанда,
Ашу қып ұстама деп айбар етті.

Әкетпек жұла тартып болғанында,
Асанды Нәзір басқа салып кетті.
Қамшыны қолындағы жұлып алып,
Жіберді Асан басқа салып-салып.

Салысып жөнелісті Асан Нәзір,
Жайына серке түсіп жерде қалып.
Асанды келе сала қамшылады,
Қабыл да аққан бойы шауып барып.

Артынан Қырғи келіп салды қамшы,
Қабылдың тіліп түсті басын жарып.
Түсірді Нәзірді аттан Асан сүйреп,
Бас салып бір шұқырға жатыр илеп.

Екі жақ көтеріліп атқа мініп,
Үстіне келіп қалды үймек-түймек.
Қабылдың бет-ауызын жара басып,
Таяқ жеп екеуін де қара басып.

Қабыл жақ намыстанып ұмтылғанда,
Екі жақ кетті мүлде араласып.
Төбелес сарт-сұрт еткен болды сайыс,
Кеп қалды ақсақалдар қалған алыс.

Айғайлап ақырып кеп ажыратты,
Жастардың арасында болып қалыс.
Төбелес әрең зорға тынышталды,
Міне той, міне көкпар, міне жарыс.

Таяқ жеп Қабыл жағы артығырақ,
Тағы да Сәуле жаққа кетті намыс.
Соғыспен тойдың арты тарасыпты,
Жастарға не қылса да жарасыпты.

Көшкен ел абыр-сабыр байыздамай,
Жайлауға Көкқайқыдан ары асыпты.

ғашықтық  дастандар
Жайланып мекеніне қонған тарап,
Кербесті кермеде тұр бауыры жарап.
Ағайын, қалыстарға сөзін салып,

Анар мен Сәулебек жүр соған қарап.
Жайылып ірімшік пен өреге құрт,
Боз бала қымыз ішіп, ширатып мұрт.
Қозғалды ғашықтардың тағы дерті,

Боп қалған мезгіл еді жайлау сар жұрт.
Жоталай қонған ауыл сары белге,
Самалды бие байлап салқын жерге.
Желіде үйездеген айғыр-бие,

Құйрығын бұландатып соққан жерге.
Қаман бай Ақтанменен қатар қонған,
Айтылған көктемдегі Талдыкерге.
Сәуленің Анарменен әңгімесі,

Жайылған осы кезде жалпы елге.
Бұл іске бірқанша адам қылған кеңес,
Жастарға деді бұл іс оңай емес.
Ғашықтар қосылмаса өледі ақыр,

Тыныштық ұйқы көріп, тамақ жемес.
Қаманмен сөйлеселік қызын берсін,
Ақырын жай айталық қылмай егес.
Деген соң Сәуле алады, есі болса,

Өзі де келер жөнге пәлен демес.
Берелік болсадағы не керегі,
Жомарттан біз көрелік не келеді.
Тілеуін ғашықтардың қабыл көру,

Тегінде шариғатқа жөн келеді.
Қалыстар перде сырдың бетін ашты,
Мұны естіп Қаман байдың өңі қашты.
Сөйтсе де елдің сөзін тастай алмай,

Ұлымен үйіндегі ақылдасты.
Ақырып әкесіне кетті Қабыл,
Зейнеп те бір жағынан жайып шашты.

Істеген ісі ғой,—деп,—қылып қасты.
Қалыстар:—Ғашықтарды аяңыздар,
Қосалық,—деді біреу,—екі жасты.
Оларға деді Маңлық:—Сөзіңді тос,

(Ақ көңіл адам еді көңілі бос).
Анарың шын тілеуі осы болса,
Сәулеге Анаржанды қоссаңдар қос.
Зекіріп шешесіне кетті Қабыл,

Деп бұрды теріс жаққа бетті Қабыл.
Қалыстар ашуланып қайтып кетті,
Үйіне Ақтан шалдың барып жетті.
Сәулеге шақырып ап айтты бәрін,

Қабыл да көзге ілмеді зәһәр шашып.
Барады бітпей қайда артқы жағы,
Тауға кет қыз ұнаса алып қашып.
Сәулежан, айтқанымыз, қапа қалма,

Тау жаққа әкет еппен күшке салма.
Тигенде қыз қолыңа бір бала ерт,
Қасыңа онан артық жолдас алма.
Қасыңа қызды алғанша алып серік,

Шығып ал таба алмайтын жерге берік.
Астыртын азық-түлік тасып тұрсын,
Бір барып бір жұмада байқап келіп.
Біз мұнда қалған істі бітіреміз,

Қаманды Жомартымен қатар көріп.
Бұл хабар Ғайша арқылы қызға жетіп,
Түрленді қыз Анаржан шашын өріп.
Аттанып ақсақалдар кетті жайға,

ғашықтық  дастандар
Сәулеге осылай деп бата беріп.
Жабдынып Сәуле мұнда даярланды,
Ақыры неге соғар қызды көрік.

Бұл іске Сәуле сері басты байлап,
Жабдынды дайындығын түгел сайлап.
Шешесі, әкесі мен ағалары,
Қажетін олар дағы берді жайлап.

Жабдынып даярланды Сәуле батыр,
Және де азық-түлік алып шатыр.
Сәулені мұнда бұлар даярласа,
Несіпбек, Ғайша Анарды жабдып жатыр.

Түн еді қас қарайып шапақ батқан,
Бес жігіт мініп шықты жүйрік аттан.
Қаманның өр жағында қалың тал бар,
Мезгілде соған келді ел де атқан.

Ғайшамен сөз байласқан жерге келіп,
Телміріп ауыл жаққа көзін сатқан.
Төрт болып екі көзі отыр Сәуле,
Көк мұнар алуан түрлі мұңға батқан.

Сылдырап бір мезгілде жасыл шалғын,
Бір жаяу келе жатыр бұлдыр қаққан.
Көк талды екі көзі тесіп кепті,
Аралап көк шалғынды есіп кепті.

Келді де тал ішінде дыбыс берді,
Таныды бұлар көріп Несіпбекті.
Сөйлесіп Сәулеменен басын қосып,
Танымай бұл кім деді алғаш шошып.

Анаржан, Сәуле сені отыр тосып.
Анарға даярладым Сұркүлікті,
Салуға ертең мен де бір бүлікті.
Мен де кеп бір жағынан қыжыртамын,

анар—сәуле
Мұны айтып қайта кетіп Ғайшаларға,
Келгенін Сәулебектің білдіріпті.
Анардың Сәулебекпен басын қосып,

Несіпбек өз қолымен жүргізіпті.
Сәуле дос, разы бол маған,—деді,
Жәрдемім осы менің саған, - деді.
Айналып және тағы көрісерміз,

Өмірде тірі жүрсек аман,—деді.
Бітім боп, сау болыңдар ел тыңғанша.
Жазым боп қолға түссең жаман,—деді.
Атымды қалай мініп кетеді,—деп,

Қабылға мен де әлек салам,—деді.
Берікке адам көрмес бекініңдер,
Бұйырса ептеп хабар алам,—деді.
Сәті боп шапшаң бітім болып қалса,

Сендерді өзім іздеп табам,—деді.
Мініп ап Мәтен келді қара керді,
Бір жолдас жалғыз ғана бала еді.
Басқалар еріп келген Несіпбекпен,

Қош айтып Ғайша дағы қала берді.
Қоштасып, Анар—Сәуле жүріп кетті,
Тауына Құсөтпестің бұрып бетті.
Жетелеп азық-түлік артқан атты,

Бір бітеу бұқпа жолға кіріп кетті.
Ойнатып Сұркүлік пен бәйге керді,
Жаратқан құдай артық Сәуле ерді.
Кер бесті сүзіп тастап, шұлғи басып,

Ағызып омыраудан қара терді.
Болғанда таң мезгілі Шолпан туып,
Жақындап тауға таман бұлар келді.
Өрлеп кеп Құсөтпестің бір ашасын,

«Бір жайлы табамыз» деп берік жерді.
Қалғып тұр сүйіскендей тау да мүлгіп,
Қарап тұр қалың жұлдыз қабақ түріп.

ғашықтық  дастандар
Бұларға жолың болсын дегендей қып,
Қарайды жымың қағып Шолпан күліп.
Бұл күні туған Шолпан екеу сынды,

Өйткені жер түрленді өңі кіріп.
Нұрлары біріне-бірі шағылады,
Бірі аспанда, біреуі жерде жүріп.
Тау күтіп тұр бауырыма тоқталар деп,

Осылар бізге мейман боп қалар деп.
Анар мен Шолпан нұры шағылысса,
Ойлайсың ортасынан от жанар деп.
Жер ойлар аспан бізден қызғанар деп,

Жел шайқап жолын із қалар деп.
Теңелді бүгінгі күн аспанға жер,
Бар болса сенде Шолпан, бізде Анар деп.
Сәулеге Анар күліп бұрып мойын,

Көтеріп біреуінің біреуі ойын.
Қарсы алып тау менен тас, ағаш, сулар,
Құзар шат желпи тастап ашты қойнын.
Жайылып етек аттың сауырына,

Қоштасып шыққан жастар ауылына.
Баладай шешесіне қашып келген,
Еркелеп кетті кіріп бауырына.
Анаржан, Мәтен менен Сәуле батыр,

Жауабы бір-біріне балдай татыр.
Бір берік айналасы тастан қорған,
Жер тауып көк майсаға тікті шатыр.
Орнығып осы жерге бұлар жатты,

Дем алып ат пен адам тыным тапты.
Аң қарап жақын жерден епті Мәтен,
Бірталай осы таудан елік атты.
Таң атса аңын көздеп тау басында,

анар—сәуле
Шатырда күндіз-түні Анар, Сәуле,
Сілекей жұтып шырын, тым ләззәтты.
Қызудың бұлар жатсын алауында,

Аң қуып Мәтен жүрсін қарауылда.
Кеткен соң Анар, Сәуле не болды екен,
Баралық қайта айналып ана ауылға.
Таң атты Анар, Сәуле кеткеннен соң,

Оқуға таң намазын Қаман тұрды,
Сүзіліп таң жарығы жеткеннен соң.
Бақанмен түңілікті ол ашып салды,
Құманмен сыртқа шығып дәрет алды.

Намазға төр алдында тұрған шақта,
Шашылып жатқан жүкті көзі шалды.
«Бұл үйді ұры тонап кеткен бе?» деп,
Аң-таң боп Қаман екең қайран қалды.

Оятып бұл жұмысты айтайын деп,
Анардың төсегіне жетіп барды.
Қаманның қарап қарап тұрып қашты сиқы,
Дұшпан деп сездірмеген түнгі ұйқы.

Анар жоқ, орны жатыр үңірейіп,
Кереует астаң-кестең, ұйқы-тұйқы.
Қаман бай шошып кетті көрді дағы,
Көңілін неше түрге бөлді дағы.

Оятты бәйбішесін келді дағы.
Шуласып бәрі бірдей салды ойбай,
Шұрқырап үйдің іші үріккен қойдай.
Жүгіріп Қабыл, Зейнеп, келді Нәзір,

Ауылдың бәрін жиды бірін қоймай.
Жиылып ауыл-аймақ дуылдасты,
Бірі үй деп, біреу бүй деп зуылдасты.
Еліріп ат шаптырып, хабар айдап,

ғашықтық  дастандар
Елінің жиды жақсы болыс-биін,
Ұлы топ, ұлан асыр болды жиын.
Ақтанға: тез тапсын!—деп хабар салды,

Екеуін кешіктірмей тауып келсін,
Болмайды басқа бітім оған сенсін.
Қорлыққа тартып алған шыдамаймыз,
Кетсе де жер түбіне ұстап берсін.

Ағайын жиды Ақтан көршілерін,
Бөлісіп сөзден келген еншілерін.
Сәуле алса, іздеп тауып тапсырайық,—
Қаманның деп қайтарды елшілерін.

Сөйлесіп бұлар мұнда басын құрап,
Бір айға қарар алды мұрсат сұрап.
Сәулені іздегенсіп көп кісімен,
Бірге жүр екі ағасы Зият, Мұрат.

Қарап жүр сай-саланы бірден теріп,
Зияттың қанша кісі қасына еріп.
Орнына ұстағанның «мықты бол!» деп,
Астыртын Сәуле, Анарға хабар беріп.

Нәзір жүр өлтірмекке жауын жаулап,
Тау-тасты, сай-саланы түгел аулап.
«Қызымды көп малымен бұлады» деп,
Ұлыққа мәлім қылды Қаман баулап.

Ұлығы ол заманның қандай «мықты»,
Талайды талқан қылып жерге тықты.
Бермек боп рұқсатын Қаман өзі,
Қаладан қырық шерік алып шықты.

Келген соң әскер басын паралады,
Ешкімнің көңіліне қарамады.
Қанша атты Қаман жақтан ұстап мініп,
Тау-тасты бұлар кезіп аралады.

анар—сәуле
Бөлінді төрт тарапқа оннан шерік,
Қасына ылғи «баты» қазақ еріп.
Егер де Анар, Сәуле қолға түссе,

Не атып, не жоғалтпақ ұстап беріп.
Осы елде бір мерген бар аты Сәтбай,
Аң аулап жүрушеді тыным таппай.
Бір бұғы осы таудан жаралады,

Жаңылып жаза басып, өлтіре атпай.
Қуалап ізіменен жарлы аңын,
Бір көріп анда-санда ақша таңын.
Теріскей Құсөтпестің бір ашасын,

Келеді өрлеп қуып шығыс жағын.
Бір кезде күн бесінге жақындады,
Шаршады Сәтбай мерген—батыр дағы.
Шыққанда көгал кезең аш мойнаққа,

Көзіне түсе кетті шатыр дағы.
Шатырды алаңдағы көрді Сәтбай,
Баруға сезді дағы тұрды батпай.
Ойлады сүйінші алып көрсетуге,

(Тұрсын ба бекер олжа Сәкең таппай?!)
Жөнелді көрді дағы қайта шауып,
Алуға арзан ақша көңілі ауып.
Түнімен тоқтамастан іздеп келіп,

Қабылға айтты:—Қашқынды келдім тауып.
Қуанды Қабыл, Нәзір көңілі серпіп,
Сәтбайды көтермелеп, тұрды желпіп.
Сүйінші қанша алсаң да береміз деп,

Жөнелді Сәтбай «ердің» өзін ертіп.
Ұстамақ болды күндіз басып алып,
Мылтығын қару-жарақ асып алып.
Он әскер бағанағы қанша қазақ,

ғашықтық  дастандар
Сартылдап келіп қалды тауды кезіп,
Жоғалтпақ қолға түссе Сәулені езіп.
Отырған қарауылда Мәтен бала,

Алыстан дүрбі салып қалды сезіп.
Отыздай адам екен анық көрді,
Келеді баса көктеп төте жерді.
Бөленген рахатқа Сәуле, Анарға,

Мәтен кеп:—Жау жетті,—деп хабар берді.
Рахат төсегінде жатқан жастар,
Шымылдық—перде болып ағаш, тастар.
Орнынан бұраң қағып ұшып тұрды,

Желбіреп жел тигендей қолаң шаштар.
Даярлап атты әкелді Мәтен бала,
Белгілі өздеріне сай мен сала.
Жабдынып абың-күбің атқа мініп,

Жотаға дүрбі салды шыға сала.
Қашқалы Анар, Сәуле айға жеткен,
Бауырын Құсөтпестің мекен еткен.
Үйренген жас күнінен мылтық еді,

Анар қыз он атарды ала келген.
Алмаққа келе жатыр Нәзір кекті,
Сол кезде Анар сұлу: Сәуле,—депті,—
Маған бер жеңілірек алты атарды,

Он атар оғы да көп саған епті.
Ауысып мылтықтарын алған шақта,
Сайды өрлеп, Сәтбай бастап жау да жетті.
Дауыстап:—Құтылмайсың!—деп айғайлап,

Ақырып Қабыл «батыр» жерді тепті.
Сәулебек жауап қылды солай таман:

Егер де ұстаймын деп оқ шығарсаң,
Қоймаймын осы тауда біріңді аман.

анар—сәуле
Ісім жөн, шын сүйіскен жарымды алдым,
Еркімен бермеген соң Қабыл, Қаман.
Шошытып ұстайын деп Қабыл сонда,

Бір атты әлгі сөзді айтқан заман.
Сәулебек оқ шығармай жүріп кетті,
Боларын бір сойқанның біліп кетті.
Бекініс жаудан бұрын алу керек,

Далдалап бір берікке кіріп кетті.
Келеді арт жағынан жау да салып,
Түрі жоқ адасатын кейін қалып.
Алды—тау, арт жағы—жау, тұйықты алып,

Бір тасты жауды тосты бетіне алып.
Жау дағы таяу келе жатыр еді,
Көздерін далда тасқа сатып еді.
Ұйлығып бір мойнаққа түсе қалды,

Алдынан Сәуле бастап атып еді.
Болмады екі жаққа жайға жатыс,
Сөз айтып бұрынғыдай жауап қатыс.
Болғанда олар отыз, бұлар үшеу,

Шаңда-шұң шаңқай түсте болды атыс.
Бұл атыс байқағанға болды күшті,
Шаң шығып атқан оқтан түтін ұшты.
Бір шошып, онан кейін омақа асып,

Нәзір ит дегенде оққа ұшты.
Болмады қуғыншыға бұл жер орын,
Қылмады Нәзір өліп тәңір жолын.
Сәтіне Сәтбай мерген келе кетіп,

Оқ үзіп салбыратты оң жақ қолын.
Сәулелер шығып алып тас басына,
Бәрінің мылтығы бар бас-басына.
Түсірді он шақты атты тағы да атып,

Адамның дарытпады басқасына.
Ант атып, қаса ұрып, өлді Нәзір,

ғашықтық  дастандар
Біреудің қастық ойлап жас басына.
Болғанда бесін мезгіл қайта қашты,
Қоймады Анар—Сәуле қашпасына.

Шұрқырап жаяу-жалпы кетті қашып,
Өлген ат ер тоқымын кетті шашып.
Қалаға тәуекел деп бетті бұрды,
Мәтен мен Анар, Сәуле ақылдасып.

Мұратқа тауда жүріп деме жетем.
Оқ шығып, адам өліп болды соғыс,
Енді жау қанын қумай жата ма екен?!
Қарашы ғашықтардың қылығына,

Су құйып азық алып тұлыбына.
Қалаға аялдамай жүріп кетті,
Өзі іздеп бармақ болып ұлығына.
Жөнелді сол бетімен күн, түн қатып,

Келешек күндеріне үміт артып.
Жер еді бес күншілік ұлықтары,
Кеп қалды екі күнде сапылдатып.
Қалаға түнде келді Сәуле сері,

Ақ көбік, Сұркүлік пен бәйге кері.
Көшенің бұрма-бұрма бәрі таныс,
Базарлап қысы-жызы жүрген жері.
Алатын арада бар алыс-беріс,

Бар еді бір байбатша саудагері.
Жаз жиып несиесін, күзде қайтып,
Шығатын уағында соғым тері.
Бір шығып көк жайлаудан қайтып кеткен,

Бір жарым ай боп қалған содан бері.
Аты еді Әбділқайым байбатшаның,
Ашық қол саудагердің ол бір ері.
Ол дағы базаршыдан естіп жатқан,

анар—сәуле
Жайылмай тұра ма өсек ауыз жері?!
Қақпаға Сәуле, Мәтен жетіп келді,
Қасында Анар сұлу, бұраң белі.

Сәуле тұр қиял басқан күрең қабақ,
Кішкене Анар сергек онан гөрі.
Жолыққан сексен түрлі сергелдеңнің,
Жүректен тұр тарқамай қайғы-шері.

Адаспай түн ішінде тура тапты,
Қамшымен дарбазаны Мәтен қақты.
Жөн сұрап, біреу шығып есік ашып,
Ат байлап, үйге кіріп шамын жақты.

Отырды мейман үйге бұлар кіріп,
Біреу жүр шай қайнатып, зыр жүгіріп.
Малайдан келген кім деп жөнін ұғып,
Байбатша төсегінен келді тұрып.

Сәулемен амандасты Әбділқайым,
Ұқтырды бастан аяқ Сәуле жайын.
Байбатша бәрін ұғып, басын шайқап,
Тамағын неше түрлі қылды дайын.

Сәулеге:—Жат жайланып енді,—деді,
Көрмедім сен секілді ерді, деді.
Шаһардан көне ұлы қайтып кеткен,
Орнына кеше біреу келді, деді.

Сөйлемек ертең уағыз жамбылында,
Жинал деп елге жарлық берді, деді.
Жатыңдар бір-екі күн сыртқа шықпай,
Көтеріп талып келген белді, деді.

Аянбай осы жолы өзім жүріп,
Табамын жұмысыңа емді,—деді.
Сөйлесіп жаңа ұлықпен бетін байқап,
Береміз тойғанынша жемді,—деді.

Сәуле мен Анар қызға бір үй берді,
Анар қыз кірін жуып, шашын өрді.
Танысып жұртыменен уағыз сөйлеп,

ғашықтық  дастандар
Тарқатты жаңа ұлығы ертең елді.
Сөйлесті Әбділқайым ұлықпенен,
Көрсетіп неше түрлі жейтін жемді.

Байбатша жүр сөйлесіп судай жылып,
Асылдан алуан-алуан сыйын қылып.
Ұқтырып бұрын сөзін, кім тойғызса,
Сөйлейді соның сөзін сондағы ұлық.

«Балалар салыпты,—деп жастығына,
Дұшпанның шыдай алмай қастығына.
Қазақша өлген ісін бітірсін» деп,
Бұйырмақ болды жұрттың бастығына.

Оларды деді ұлық:—жата берсін,
Әуелде дау иесі мұнда келсін.
Сол күнде ақиқатпен бітіреміз,
Бітеді қандай жолмен көзі көрсін.

Сәулеге қайтып келіп Әбділқайым,
Ұқтырды оқиғаның түгел жайын.
«Тамаша базар барып қылыңдар»—деп,
Екі атты пәуескемен қылды дайын.

Базарды монша барып, аралап жүр,
Шаһардың таңырқатып жарлы-байын.
Аңырып Анаржанды көрген жандар,
Көргісі тағы келді көрген сайын.

Мойнына бір-бірінің қолын салып,
Сәуле жүр қасына алып туған айын.
Ел айтты:—Қасындағы ері болса,
Парымен қосыпты,—деп,—бір құдайым.

Жарқырап жүр Анар қыз жанған шамдай,
Тұрады жүзін көрсе кім таңданбай.
Анаржан Сәулесімен жүрсін мұнда,
Айталық елдің іші болды қандай?

Сындырып Сәтбай қолын, Нәзір өлді,
Ауылға улап-шулап алып келді.

анар—сәуле
«Ауылын Сәулебектің шабамыз» деп,
Жан-жаққа ат шаптырып жинады елді.
Жиналды елдің түгел кәрі-жасы,

Би, болыс, манфаң, зәңгі, елу басы.
Тоқтатты қалыстар кеп Қаман жақты,

Әуелі мәлім қылмай елді шапсақ,
Ұлықтың қандай болар көз қарасы.
Алдымен қағаз жазып мәлімделік,
Болар,—деп,—сонан кейін бір шарасы.

Нәзірді көрге көміп, жаназалап,
Хат алып біреу кетті шаһар қарап.
Қаман да өз сөзінен қайтпай жүрді,
Басқалар кеткенімен түгел тарап.

Ұлыққа жүрген жігіт барып жетті,
Сөздерін хатын беріп мәлім етті.

Қайта бар, бәрі мұнда келсін,—депті.
Бес шерік және қосты:—Айдап кел,—деп,
Жүрсе айдап, жүрмесе егер байлап кел,—деп.
Әбділқайым ұлықты жағалап жүр,

Тақсыр-ай, біздің сөзді жайлап бер!—деп.
Айдауға тауға келді бес шерігі,
Бұл кезде дүрлігулі елдің іші.
Ауылы Сәулебектің бәрі үркердей,

Ата-ана, екі ағасы, жас інісі.
Ағайын, туысқанның бәрі шошып,
Болар деп әлдеқандай бұл жұмысы.
Бұл ауыл күндіз-түні қойдай шулап,

Жалғыз-ақ құдай дейді—бар тынысы.
Жыласып түн ұйқысыз, күндіз күлмей,
Күпті боп өңдеріне рең кірмей.
Бар-жоғы, өлі-тірі хабары жоқ,

ғашықтық  дастандар
Болғанын Сәуле қандай қайдан білсін,
Мұндайда ел реңі қайдан кірсін?!
Мылтықты түн ішінде үшеу келді:

Ұлықтан келдік шәрге айдаймыз, деп.
Ісіңді шәрге апарып жайлаймыз деп.
Өзінше жөнге келіп жүрмегенді,
Сүйреп шық, темір шынжыр байлаймыз, деп.

Қонысы Сәуле елінің су жағасы,
Қайғыда ұшып кетті ел бағасы.
Қасына он төрт-он бес жігіт алып,
Аттанды Зият, Мұрат—екі ағасы.

Егіліп қатын-бала қайнады іші,
Жетеді тоқтатуға кімнің күші?!
Қабылдың Нәзірменен ауылынан,
Аттанды отыздай жан үлкен-кіші.

Қара жол түсті келіп даңғылына,
Тозаңмен түскен жері шың қылына.
Күні-түні тоқтамастан тынбай жүріп,
Ұлықтың келіп кірді жамбылына.

Жамбылдың аузында жүр Әбділқайым,
Жүгірді Зият көріп таныс байын.
Зиятты Мұратпенен оңашалап,
Ұқтырды Сәулебекпен істің жайын.

Ал енді кіргендей Зият, Мұрат,
Құдайдан отыр істің артын сұрап.
Кең залға екі жағын иіріп ап,
Шаңқылдап шаңқай түсте болды сұрақ.

Бұларға:—Сөйле,—деді,—енді кепті,
Атысып адам өлді не себепті?
Жіберіп Әбділқайым байбатшаны,
Алдырды Анар, Мәтен, Сәулебекті.

анар—сәуле
Бөркін ап, деді Қабыл:—тақсыр ұлық,
Айтайын арызымды Сізге сылық.
Әкетті қызымызды күшке салып,

Отырған алдыңызда мына бұзық.
Қызды да, малды да алды, бәрін бірдей,
Бұзылды елдің іші тыныш жүрмей.
Бұл сойқан осылайша асып алған,

Сөзіне қалыстардың қойды кірмей.
Қаладан қырық әскер шығып еді,
Атысты оларды да көзіне ілмей.
Бірді атып, тағы бірін жаралады,

Жоғалды, қайда кетті, қалдық білмей.
Тақсыр-ай, сөзім осы менің барлық,
Ендігі өзіңізде кеңдік, тарлық.
Осындай қорлық көріп кеп отырмыз,

Болар деп өзіңізден әділ жарлық.
Бұл сөзін Қабыл солай бейнеледі,
Көп жауап онан артық сөйлемеді,
Жауабын қыз иесі айтып болды,

Қанеки енді, Сәуле, сөйле—деді.
Сөйледі Сәуле шынын бастан-аяқ,
Жасырып, жауып сырын жасқанбай-ақ.
Нәзірдің айтқандарын, берген сертін,

Көрмедік ауыл аттап, қырдан асып.
Жақын-жат, ауыл-аймақ, тұтас елге,
Осы сыр түгел мәлім айдан-ашық.
«Қас қылсам, өлтірсең де құным жоқ» деп,

Хат берген өзі Нәзір қолын басып.
Кірісті екі араға қанша қалыс,
«Қызды алып береміз» деп ақылдасып.
Көнбеді оған Қабыл қарсылық қып,

ғашықтық  дастандар
Нәзірді құдай, аруақ, қасам ұрды,—
Деп хатты алдына әкеп тастады ашып.
Ғашығым жастайымнан болғаннан соң,

Анарды кеткенім шын алып қашып.
Кешсеңіз, кессеңіз де сыр осындай,
Барамыз енді қайда сізден асып?!
Жар үшін жалғыз жанға қарамадым,

Тау-тасты жан аямай араладым.
Соңымнан өлтірем деп қуғаннан соң,
Нәзірді атып, Сәтбайды жараладым.
Қуған соң бір өзімді түгел қаптап,

Тауды тастап, жазықты сағаладым.
Жанашыр, жәрдемші адам шықпаған соң,
Қашып кеп өзіңізді паналадым.
Қарады ұлық сонда барлығына:

Ешкімнің қарамаймын зарлығына.
Бітірем бұл шаруаны заң жолымен,
Көнбесең жазалысың жарлығыма.
Сөйленді екі жақтың барлық шыны,

Айтарлық бізде қалды сөздің міні.
Хат берсе де қателік Сәуле жақта,
Берілсін көне жолмен Нәзір құны.
Тапсырып қарындасын Қабыл алсын,

Қамаймын Сәулебекті,—қазір мұны.
Тұрасың таза бағып Анар қызды,
Ерге бер менен жарлық шыққан күні.
Жылады Анар сонда:—Өлемін,—деп,

Ел бетін қайтып тірі көремін деп.
Қайтпаймын басқа ерге, әм бармаймын,
Не салсаң осы жерде көремін деп.
Мен дағы күнәһардың бірі емес пе,

Анаржан!—деп алдау сап өңештеді.
Анарды ағасы кеп тұр шақырып,
Тастады ұлық елді бір жапырып.

Ашу қып тақтайды ұрды, кетті ақырып.
Қорқытты ұлық елді айғай салып,
Жөнелді Анаржанды Қабыл алып.
Қайғы орнап қара тұман бастарына,

Баса алмай тәлтіректеп, буын құрып.
Ұмытпа, мен өлгенше сендікпін!—деп,
Айрылды қолын ұстап, жылап тұрып.
Сәуле мен Әбділқайым, Зият, Мұрат,

Ап қалдым,—деді,—жанын әділ сұрап.
Нәзірдің елге барып құнын бітір,
Қылмайды ешкім зорлық талап-бұлап.
Ішінен Қабыл кірі кеткенінше,

Бұл жерде Сәулебекті тұрам сұрап.
Осындай бітірмесе ол ұнамас,
Ақырын алдауменен сипап-сылап.
Анар қыз сабыр қылсын бірер жылша,

Қайғы ойлап қамықпасын бекер жылап.
Аяқтап түгегенде істің бәрі,
Барады аман-есен Сәуле жары.
Уәде баста айтылған өзгермейді,

Кетпейді уақыт ұзақ онан әрі.
Болмайды осылайша алдамасаң,
Араға қызыл тілді жалдамасаң.
(Отырған бұны айтқызып пұлдың күші,

ғашықтық  дастандар
Мұны айтып Сәулені алды түрмесіне,
Талатып қандала мен бүргесіне.
Аһ ұрып, Анарды ойлап жатты барып,

Домалап қараңғы үйдің іргесіне.
Еліне Зият, Мұрат қайтып келді,
Жинады би мен болыс қалың елді.
Қинамай елі-жұрты Ақтан шалды,

Өздері Нәзір қудың құнын берді.
Түгесті екі жағы болып бітім,
Анар жүр сырты жалын, іші түтін.
Әлпештеп Маңлық шешей таза бақты,

«Адал,—деп,—балам саған берген сүтім!»
Бір тойға Маңлық, Бекзат қатар келіп,
Жыласты бірін-бірі тойда көріп.
Тегіннен тату өткен екі ана,

Сөйлесті өткен сырды бірден теріп.
Сәулесін айтып Бекзат жылаған соң,
Кетіпті Маңлық көңлі майдай еріп.
Берер ем Анарымды Сәулежанға,

Қосылса арамызға аман келіп.
Ант суы екі ананың болды мықты,
Жыласып көздерінің жасын сықты.
Сәулеге берем деген Маңлық сөзін,

Жеңгесі Ғайша арқылы Анар ұқты.
Бұл жұмыс дос жандарға жағып жатыр,
Көз жасы Анар қыздың ағып жатыр.
Түрмеде Сәулебекті Әбділқайым,

Мәтенмен екі жақтап бағып жатыр.
Күз өтті, қысы кетті, жазы жетті,
Әрбіреу әртүрлі өсек тағып жатыр.
Жайлауға ел шығарда Жомарт келді,

анар—сәуле
Дайындық жасап жатыр Қабыл, Қаман,
Әкеге ере кепті Ермек жаман.
Келсе де құда, күйеу қатарынан,

Қылмады Маңлық оған аман-сәлем.
Осы жол алмақ тойы, жыртысы да,
Әкелген бар елудей жылқысы да.
Келсе де қанша малмен құда, күйеу,

Маңлықтың жазылмады қыртысы да.
Анарды шақырып ап айтты Маңлық:

Түспей жүр қатындардың алдауына,
Сақ болып өзіңді бақ, өзіңді аңдып.
Ешкімге бергізбеймін, Сәуле келмей,
Берік бол дұшпандардың соңына ермей.

Серттескен Бекзатпенен беремін деп,
Тыныш жүр басқа оймен әуреленбей.
Беліңді басқа жанға шештірмеймін.,
Былғатып екі батпақ кештірмеймін.

Зәндемі, ел бүлдірген, қан төккізген,
Дегенді саған мәңгі естіртпеймін.
Ежелден Бекзат менің іргелесім,
Не көрсең Сәулебекпен бір көресің.

Қосамын Сәуле келсе өз қолыммен,
Қайда өлсең Сәулебекпен бірге өлесің.
Айтқан соң сүйер сөзін Маңлық жайлап,
Жылады қыз Анаржан апатайлап.

Қалмаса өліп Сәуле сорым қайнап.
Бір жылға уәде қылып қалған ұлық,
Мені ойлап жатқан шығар көзі жайнап.
Түстім деп Анар үшін қазған орға,

Бармағын ызаменен күнде шайнап.
Кесімін жылдан ұлық асырмайды,
Аузын Әбділқайым қойған майлап.

ғашықтық  дастандар
Мықты боп бермеймін деп өзің тұрсаң,
Бере алмас әкем мені тіпті байлап.
Апасы қайрап Анар шалқайыпты,

Бар сыры апаның да байқалыпты.
«Жабдынып қызды күзде береміз» деп,
Құдасын бір қондырып қайтарыпты.
Бұл сөзге қайтты Жомарт көңілі сеніп,

Қуанып Анар қалды күні кеңіп.
Үй іші екі бөлек, екі ұдай,
Кім білер әкетерін қай жақ жеңіп.
Сәуле ойда, Анар тауда, ел жайлауда,

Арада хабаршы жүр барып-келіп.
Сәуленің жас інісі аты—Нұрбек,
Ағасын келмек болды барып көріп.
Сол кезде Нұрбек бала он үш жаста,

Өсірген тәрбиелеп Сәуле баста.
Сәулені жас күнінде «көке» дейтін,
Сәулеге тарамайтын онсыз ас та.
Көкемді сағындым деп күнде жылап,

Мөлдіреп толып кетті көзі жасқа.
Ақтанның қолындағы жалғызы осы,
Бекзат пен басқа ешкім жоқ шалдан басқа.
Ақтан шал барлығының қожайыны,

Екі ауыл Зият, Мұрат бөлек үйі.
Ақтанның айтқанынан шыға алмайды,
Болмаса бәрі бөлек енші күйі.
Бармаған Сәулебекке жалғыз Нұрбек,

Қоятын барам десе тыныш жүр деп.
Бұл жолы қой десе де қояр емес,
Көкемді сағындым деп кетті еңіреп.
Не қылсам өзім барып келем,—дейді,

анар—сәуле
(Жанындай жақсы көрген ағасының),
Келгенде жүзін қайтып көрем дейді.
Бұл бұрын алдағанға ұнаушы еді,

Көкелеп біреу тисе жылаушы еді,
Сәулебек жақсы көріп, еркелетіп,
Болар деп өлмес адам сынаушы еді.
Езіліп сағынғаны рас екен,

Болмаса сөзге тоқтап шыдаушы еді.
Бұл жолы көнер емес алдау, күшке,
Егілді ауыл-аймақ мынау іске.
Қасына бір жолдас пен Асанды алып,

Сәулеге жүрмек болды ертең түсте.
Іс түссе ер жігіттің басына ауыр,
Қайғымен таза жүрек болар жауыр.
Қонарға құйрық болған, ұшсаң қанат,

Сүйеніш жал құйрығың шіркін бауыр.
Несіпбек бала жайын сұрап қалды,
Жігіттің біреуі еді ол да жалды.

Маған қос,—деді Ақтанға,—Нұрбекжанды.
Барамын шәрім сылтау Сәуле досқа,
Қоя бер балаларды маған қос та.
Қуанды мына сөзді Нұрбек естіп,

Ертең кел,—деді,—ауылға бүгін тос та.
Ерттеді Асан, Нұрбек ертең атты,
Ел сынар жастайынан азаматты.
Нұрбектің жүретінін Анар естіп,

Оңаша Сәулесіне жазды хатты.
Қайғымен күні-түні жылап еді,
Бақытын Алла берген сынап еді.
Қамығып қалың ағаш, гүл ішінде,

ғашықтық  дастандар
«Бармысың есен-есен Сәулежаным,
Сенсіз жоқ шығар күнім, атар таңым.
Хал сұрап, хабарыңды білу үшін,

Хат жазған қайғы иесі Анаржаның.
Жалғанда жарым деген Сәулем едің,
Анардың көрер қызық дәурені едің.
Басыңа күн туғанда серік болмай,

Қапаста жалғыз тастап әуреледім.
Отыңа күндіз-түні жүрмін жанып,
Ас ішпей, ұйқы көрмей мейір қанып.
Кесімді бір жыл деген тоса-тоса,

Тірімін әзір өлмей, соған нанып.
Қасыңнан мен кеткенде, сені қамап,
Ұлғайтты дерт үстіне жара жамап.
Дәл бүгін тоғыз айдан үш күн асты,

Отырмын өткен күнді бірден санап.
Қорқамын кетем бе деп қосыла алмай,
Қайғыны қарсы келген тосып алмай.
Зарлаумен Ләйлі—Мәжнүн өткен екен,

Арманда өтем бе деп осылардай.
Бұл істі себеп болдым қылғаныңа,
Тигіздім қалай кесір бір жаныңа.
Жаныма сонда риза болар едім,

Жалғанда жарап өлсем құрбаныңа.
Мен үшін елден қаштың, белден астың.
Жаныңды оққа байлап, соғыс аштың.
Үйіңде мен демесең жүрмес пе едің,

Абақты орны ма еді сендей жастың?
Алам деп алпарыстың жесірімді,
Тигіздім мен қу саған кесірімді.
Түсінем мен деп соққан жүрегіңді,

анар—сәуле
Кешірім тисе тілеп жазған хатым,
Сен едің—асыл жарым, махаббатым.
Қандай іс бейбағыңа тапсырасың.

Бәрін де жазып жібер атап атын.
Өлгенше тапсырмаңды орындаймын,
Мұңыма болар кейін шапағатың.
Зайыбы Сәулебектің Анаржан деп,

Күн бар ма атым сөйтіп аталатын.
Нұрбектен айтып жібер ақылыңды,
Жандырмай жалыныңа пақырыңды.
Аман шық, аман көру тілегім—сол,

Қайырлы қылсын Алла ақырыңды.
Жайнаған найзағайдай Сәуле жаным,
Қайғымен қырың сынып жапырылды.
Кісі өліп, құн тартқызып, ел күйзелтіп,

Анарың тауып берді аһ ұруды.
Қоярсың қателікті ғапу қылып,
Өтсе де өз жарыңнан қандай қылық.
Иншалла, қосылудан үмітім бар,

Апамның бір сөзіне ішім жылып.
Ол сөзі мынау еді тыңдасаңыз,
Ақылмен миға салып ылғасаңыз.
Айтайын Жомарт байдың қылықтарын,

Оны естіп ашу қылмасаңыз.
Жақында келіп еді малын айдап,
Балаңды бересің деп енді жайлап.
Келгеннен апам оны жақтырмады.

Қапа боп, ашуланып, қаны қайнап.
Шақырып апам мені, Анар, деді,
Болмай жүр қатындарға нанар деді.
Түспей жүр дұшпандардың алдауына,

Еңбегің ақыр бір күн жанар деді.
Жомартқа шамам келсе бергізбеймін,
Бергенін қиын қылса алар деді.

ғашықтық  дастандар
Оған барсаң «қанды қол, қашқын қу» деп,
Қапада ғарып басың қалар деді.
Ойлашы бір сен үшін не көрмеді,

Сен кетсең қанаты оның талар деді.
Бекзатпен уәдем бар, бермек болдым,
Көз жасы сертті бұзсам ағар деді.
Асығып жаздым шала, қылмай толық,

Сонымен қалдым біраз тәуір болып.
Таярлап, жабдып тұрам күзде кел деп,
Күн кеңіп кетті Жомарт бір-ақ қонып.
Егер де сен келмесең мен қайтемін,

Кеп қалса тағы Жомарт күні толып.
Зорлықпен бермек болса шәрге кетем,
Қырғиға тапсырып қой жүрсін шолып.
Ақылға айламенен сай едіңіз,

Қайратқа сабырменен бай едіңіз.
Сағынып сәлем жазып қол қоюшы,
Таудағы Анар мұңлық—әйеліңіз!».
Нұрбекті жазып болып тұрды тосып,

Көзінен егіліп тұр жасы жосып.
Бір жүзік, бір тақия, бір орамал,
Қалтаға салды үшеуін хатқа қосып.
Үйіне Несіпбектің Нұрбек келді,

Бесінде бәрі шыға жүрмек болды.
Анар қыз сырттан келіп Ғайшаны іздеп,
Үстіне осылардың кірмек болды.
Бұлардың жүретінін білді дағы,

От болып іші-тысы тұрды дағы.
Тапсырды аманатын қайнысына,
Сәлем айт деп қолынан сүйді дағы.
Танбастан неше күндей бұлар жүрді,

Қалаға сол бетімен келіп кірді.
Көрісіп Әбділқайым байбатшамен,
Түнде жатып, таңертең ерте тұрды.

анар—сәуле
Балалар байбатшаның соңына ерді,
Жамбылға тура бастап алып келді.
Шақырып кілтшіні Әбділқайым,

Жөнін тауып алты сом ақша берді .
Шығарды Сәулебекті есікті ашып,
Көңілі қалған екен әбден жасып.
Көрген соң інілерін көңілі босап,

Көрісті кезек-кезек мауқын басып.
Жаңбырдай көз жастары төгіледі,
Мұндайда қайтіп көңіл семіреді?!

Деп боздап, даусы шығып еңіреді.
Қасірет кеудедегі қалған ұйып,
Бетінен екеуінің кезек сүйіп.
Досы мен інілерін көргеннен соң,

Боп қалды басылғандай жалын-күйік.
Әкелген сәлем-сауқат, азық-түлік,
Тапсырды бәрін дағы түгел жиып.
Бетіне әр мұңайып қарағанда,

Ала алмай отыр Нұрбек жасын тыйып.
Бесінде ажырасып, бұлар қайтты,
Жыласып бірін-бірі зорға қиып.
Адамға дос, туыстай жақын қайда,

Оларсыз дәрмен қайда, ақыл қайда?
Қадірі дос, туыстың бір өтеді,
Өлгенде не болмаса осындайда.
Келеміз ертең тағы бол деп аман,

Аяңдап олар кетті сыртқа таман.
Үйіне байбатшаның келіп жатты,
Базарды тамашалап біраз заман.
Анардың аманатын көрді Сәуле,

Жарына бар көңілін берді Сәуле.
Жазғалы ғашығына дұғай сәлем,
Қағаз бен қалам алды енді Сәуле.

ғашықтық  дастандар
Қыстығып, қитықтанып жатқан ақын,
Бетінде ақ қағаздың желді Сәуле.
Печаттап жазып болып, қолын қойып,

Тапсырып Нұрбегіне берді Сәуле.
Әр күні бұлар тынбай келіп тұрды,
Жолығып келген сайын көріп тұрды.
Бұларға қанша келсе есік ашық,

Ақшаны кілтшіге беріп тұрды.
Аттанып, жүрерінде елге қайтып,
Көп ақша берді досы малын сатып.
Қоштасып бұлар кетті, Сәуле қалды,

Қиын боп айырылғаны жанға батып.
Несіпбек, Асан, Нұрбек жолдасымен,
Ауылға аман-есен келді жетіп.
Анарға аманатты берді Нұрбек,

Сәлемді ауызекі түгел айтып.
Оқыды оңашада Анар өзі,
Еріксіз жасқа толып екі көзі.
Езілмей шерлі жүрек қайтып тұрсың,

Сәуленің мынау екен жазған сөзі:
«Сағынып сәлем жаздым Анарыма,
Жұлдызым, жарық Шолпан, фонарыма.
Хатыңды өзің жазған оқығанда,

Лапылдап келді жүрек ажарына.
Өртеніп, жалын жалап, жанған жаным,
Сөзіңнің салқындады самалына.
Енемнің мейірбанды сөзін ұғып,

Қуандым қуан деген хабарыңа.
Сәлем айт біз ғарыптан үш қайтара,
Қадірлі енем менен Қамарыма,
Дариға-ай, ойлап кетсем отқа түсіп,

Даяр тұр көздің жасы ағарына.
Қолымды қалай созсам от ілініп,
Қайғының қалдым түсіп дағарына.

анар—сәуле
Аңсаймын, ойлаймын да жаным сені,
Көз жетпей қашан шөлдің қанарына.
Азайып ақыл, айла қаным қашып,

Ұқсадым дәнсіз бидай сабағына.
Қамықсам, қан жұтсам да, қайғырсам да,
Қарайтын Анарым бар қабағыма.
Есіме еркетайым сен түскенде,

Тоқтайды жұтқан асым тамағыма.
Дұшпанның көре алмаған қыбы қанып,
Салдым деп жүрген шығар табаныма.
Көрмеймін бірін сенен өткен істің,

Қайғының қанша кірсем қамалына.
Сен үшін не болмадым, не қылмадым,
Ғашық боп он жасымнан жамалыңа.
Жанымнан жаныңды аяп кеткенің жоқ,

Кім көнбес тағдыр тартқан табағына.
Жалғыз-ақ менің саған тапсырғаным,
Шайтанның құлақ салма сабағына.
Өзіңді берік ұстап отыра бер,

Алданба алдамшының амалына.
Тапсырдым Асан, Қырғи екеуіне,
Жүреді сырттан сені бағады да.
Дегенді сен жүдеді, мен естісем,

Кетеді көзден жасым ағады да.
Мұңаям сен мұңайсаң, күлсең күлем,
Өйткені сенен жаным бағалы ма?!
Тар тұрмыс тағы қалай шайқалады,

Қайыспай қарсы шабам қамалыңа.
Тұрғым жоқ ойлап кетсем жалғыз сағат,
Осының көргенше деп азабына.
Тиер деп жұрттан сіле тоқталамын,

Кесірім тие ме деп қазағыма.
Кесімді күнім толып бір күн асса,
Ол күнде төзе алмаймын мазағына.
Тоқтамады кесіп салған толғаннан соң,

Бекерге неге тұрам мазарына?!
Күн бітсе—күнәм бітті тазаландым,
Мен оған артық жатып жазалы ма?!
Кесім-кесім болмаса, сөз бұзылса,

ғашықтық  дастандар
Кімнің қарап тұрмақпын қабағына?!
Қашадан қарғып шыққан қашағандай,
Қан майдан араласпай базарына.

Түрмесі, күзетшісі, ұлығы да,
Келмейді бір тиындай назарыма.
Намысың жатқа кетіп бара жатса,
Ол күнде кім қарайды ажалына?

Қалмайды сені ойласам сабыр-тағат,
Ғапу ет сөзім болса кеткен ағат.
Қорықпа Жомарт мені алады-ау деп,
Жәрдемшім толып жатыр жеті қабат.

Әкетпек болды Анарды дегенді ұқсам,
Жетемін тұра алмаймын, жарым сағат.
Ойлама сені жатқа жіберер деп,
Кетсең де таудан өтіп неше қабат.

Басқа іске енді басты шата алмаймын,
Жігерсіз деген елден аталмаймын.
Жігіттің бар тірегі ерлік, сабыр,
Жан аяп ар-намысты сата алмаймын.

Ісім жөн адамдыққа қайда барсам,
Ойлашы неден қорқып бата алмаймын?!
Жіберіп сені жатқа жаутаңдатып,
Жер тарпып түрмесінде жата алмаймын.

Мұңайма, сабыр қылып сөзімді тос,
Жарыңның жазған сөзін ойлама бос.
Қайырлы сағаттарда көрісеміз,
Аман бол жолыққанша, ал қайыр, қош!»

Көзінен оқығанша төгіліп жас,
Мұңайып жерге түсіп иіліп бас.
Жасымды жан көрмесін дегендей қып,
Перделеп екі бетін жасырды шаш.

Жел шайқап жібек шашын кейін түріп,
Дегендей жасыңды сүрт, бетіңді аш.

анар—сәуле
Жарының ахуалын ойлап тұрса,
Болса да қайтып шыдар жүрегі тас.
Қамар мен хатты оқыды апасына,

Мұңайып бұлар түсті қапасына.
Еріксіз екеуі де еңіреді,
Сәуленің тарттым деген жапасына.
Ерітпес қандай жанды жардың зары,

Еңіреп оқи алмай Анар жары.
Сәуледен басқа жанға бермеймін деп,
Қатайып кетті Маңлық онан ары.
Сонымен бірсыпыра өтті заман,

Білмейді бұл жұмысты Қабыл, Қаман.
Қозғалып ел жайлаудан қайта көшіп,
Боп қалды салқын түсіп күзге таман.
Тағы айдап қалған малын қыз алмаққа,

Жомарт пен жетіп келді Ермек жаман.
Жайланып жатты келіп екі пақыр,
Бір жерге көгал майса тікті шатыр.
Жомарт бай жолдасымен сол шатырда,

Қабылдың отауында Ермек жатыр.
Күйеу кеп, құрды кеңес жеңгелері,
Әкелген бар жеңгетай, теңгелері.
Қыз Анар Зейнеппенен мүлдем араз,

Жүрмесе жеңгелікке өзгелері.
Құрметтеп күтіп жатыр Жомарт байын,
Сыйлады Ермекті де Қаман қайын.
Арада бір-екі күн өткеннен соң,