Қазақ тілі. Экология мамандығына арналған тереңдете оқыту құралы

Авторы: Шырын Құрманбаева

© Құрманбаева Ш., Мұратбекова А., 2013 © «Қазығұрт» баспасы, 2013 УДК 811.512.122 (075.8) ББК 81.2 Қаз я 73 Қ 77 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Тіл комитетінің тапсырысы бойынша «Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 – 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» аясында шығарылды Пікір жазғандар: Бияров Б.Н., филология ғылымдарының кандидаты Қайырбаева Қ.Т., филология ғылымдарының кандидаты Құрманбаева Ш., Мұратбекова А. Қ 77 Қазақ тілі. Экология мамандығына арналған тереңдете оқыту құралы. – Алматы: «Қазығұрт» баспасы, 2013. – 128 бет.

Оқу құралы – қазақ тілін орта деңгейде іскерлік-кəсіби бағдарлы оқытуға арналған. Экология мамандығына байланысты іріктеліп берілген лексикалық материалдар тіл үйренушілердің салалық білімдерін дамытуға зор ықпал жасайды. Терминологиялық жəне мəтіндік тапсырмалар арқылы меңгертуге негізделген компьютерлік бағдарламалармен бірге оқу-əдістемелік кешенді құрайды.

ББК 81.2 Қаз я 73 ISBN 978-9965-22-465-2

1.1 ТҰРАҚТЫ ДАМУ Экологиялық мəселенің мəні – табиғаттағы қалыптасқан тепе-теңдікті бұзбай, миллиардтаған адамдардың барлық қажеттіліктерін қамтамасыз ету. Жердегі тіршілік адам қызметінің сипатына тəуелді. Қазіргі кезеңде адамзат баласы биосфераны қорғап, сақтап қалу қызметін атқаруда. Экологиялық мəселелердің алдын алу үшін адам ретсіз дамудан тиімді, реттелген дамуға көшуі қажет. Тек осы кезде ғана адамзат қоғамы үздіксіз, бірқалыпты жағдайда, табиғи жəне əлеуметтік дағдарыссыз дамиды. Мұндай дамуды – тұрақты даму деп атайды. Бірақ бұл үшін адамдардың сана-сезімі, олардың адамгершілік мақсаты өзгеруі тиіс. Ғаламшардағы тіршілікті қорғау бүкіл адамзаттың бірігуін талап етеді. 1987 жылы БҰҰ-ның Дүниежүзілік қоршаған орта мен даму комиссиясы «Біздің жалпы болашағымыз» атты есеп беріп, «қоршаған орта үшін қауіпсіз жолмен экономикалық дəуірге» шақырды. Алғаш рет «тұрақты даму» концепциясы ұсынылды. «Тұрақты даму» дегенді біздің ұрпақтарымыздың болашақ өміріне қауіп туғызбайтын тұрақты дамуға көшуіміз керек деп есептейді. Себебі, біз ата-бабаларымыздың Жерін мұраға алған жоқпыз. Біз оны өзіміздің балаларымыздан қарызға алдық. І. ƏЛЕМДІК ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР

Республика Президенті Н.Ə.Назарбаев БҰҰ Бас Ассамблеясында жасаған баяндамасында еліміздің тұрақты даму жолындағы белсенді қызметінен нақты мысалдар келтірді. Атап айтсақ, 1992 – 1998 жылдар аралығында Қазақстан тарихта бірінші болып ядролық полигонды жауып, ядролық қарудан бас тартты. Аралды сақтап қалуға арналған интеграциялық процестердің ұйытқысы болды. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Экологиялық мəселенің мəні – адамдардың қажеттіліктері.... қамтамасыз ету. (ың / н / ді) Тіршілік адам қызметі... сипатына тəуелді. (тің / дің / нің) Адамзат баласы биосфера... қорғап қалу қызметін атқаруда. (ны /ды/ ді) Адамзат ретсіз даму... тиімді дамуға көшуі қажет. (нан /дан/ тан) Алғаш рет «тұрақты даму» концепция... ұсынылды. (ны/ сі/ сы) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Қазақстандағы ................ дамудың маңызы ерекше. Табиғат пен адам бір-бірімен................ байланыста. Қоршаған ................ ластануы тіршілікке кері əсер етеді. Тұрақты дамудың қоршаған ортаны ................ бағыттары көрсетілді.

Табиғат ресурстарын пайдаланудың ................ жобалары жасалынды. (ортаның, тұрақты, тығыз, жаңа, сақтау) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Жердегі тіршілік адам қызметінің ... 2. Адамзат баласы биосфераны қорғап, сақтап қалу ... 3. Адамзат қоғамы үздіксіз, бірқалыпты жағдайда, ... 4. Біздің ұрпақтарымыздың болашақ өміріне қауіп туғызбайтын ... 5. Қазақстан тарихта бірінші болып ядролық полигонды жауып, ... А. ... қызметін атқаруда. Ə. ... ядролық қарудан бас тартты. Б. ... тұрақты дамуға көшуіміз керек. В. ... сипатына тəуелді. Г. ... табиғи жəне əлеуметтік дағдарыссыз дамиды. 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. 1. Экологиялық мəселенің мəні неде? Салт-дəстүрін қорғау Адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету Еліміздің бірлігін сақтау

Всемирный день окружающей среды является для Организации Объединенных Наций одним из основных способов привлечь внимание мировой общественности к проблемам окружающей среды. Праздник был учрежден согласно резолюции, принятой в июне 1972 года на Стокгольмской конференции по проблемам окружающей среды. 10. Антоним сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. бұзу қауіпті 2. тəуелді тəуелсіз 3. ретсіз бөліну 4. бірігу жөндеу 5. қауіпсіз реттелген 11. Жағдаят бойынша сөйлеңіз. Сізді бір танысыңыз балық аулауға шақырды. Сазан балықтарының көл жағасына топтанғанда көп аулап алуға болатынын айтып мақтанды. Ал сіз сазандардың көктемде уылдырық шашу үшін жағаға жақын жүзіп келетінін, оларды аулауға тыйым салынғанын білесіз. Танысыңызға не айтар едіңіз? 1. 2 ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ Адамның табиғатқа тұтынушылық көзқарасы, оған сарқылмас байлық деп қарауы табиғи тепе-тең-

діктің бұзылуына алып келді. Мұның зиянды əсері күшейген шақта адамзат экологиялық мəселерді шешуді белсенді түрде қолға алды. Жер бетін қамтыған экологиялық дағдарыстар мен экологиялық апаттар жəне одан туындаған экологиялық зардаптарға байланысты экология ғылымының қажеттілігі туындады. Экология ғылымы – тірі ағзалардың бір-бірімен байланысын жəне олардың қоршаған ортамен қарымқатынасын, тепе-тендік заңдылықтарын зерттейді. Экология – келешекте бүкіл адамзат баласының əрбір қате əрекетіне шек қоятын ғылымның жаңа саласы. Ол қоршаған ортаны кейбір апатты оқиғалардан сақтауға, табиғаттың тепе-теңдігін қалпына келтіруге бағытталған маңызды мемлекеттік жəне əлеуметтік шара. ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында адамзат қоғамының дамуы адам мен табиғаттың қарымқатынасының дұрыс болмауынан мүлдем шиеленісіп кетті. Осы жағдайды əрбір саналы азамат түсіне отырып, табиғат пен табиғат қорларын пайдалану кезінде оны таза, мол қазыналы, көркем қалпында мəңгілікке сақтауға тырысуы қажет. Осы ешбір кезек күттірмейтін мəселені мемлекет деңгейінде түсінудің қажеттігін Президентіміз Н.Ə.Назарбаев өзінің «Қазақстан – 2030» Стратегиялық бағдарламасында бірнеше рет атап көрсетті. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Экологиялық зардаптар..... байланысты экология ғылымының қажеттілігі туындады. (ге / на / ға) Экологиялық мəселелер..... зерттеуде Қазақстан ғалымдары өз үлестерін қосып келеді. (ны /ді/ ды)

Биосферадағы тепе-теңдіктер..... бұзылу себептерін болжау. (дің / дың/ ның) Адамдардың табиғат..... тигізетін əсері əртүрлі болады. (не / ке / қа) Өндіріс орындарының əсері... табиғатта түрлі өзгерістер пайда болады. (ден / нен / нан) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Қоғамның дамуы табиғатта экологиялық ................ орын алуына себеп болады. Табиғат пен адам ................ байланыста. Қоршаған ................ ластануы тіршілікке əсер етеді. Адам экологиясы жануарлар экологиясынан ........................ . Экологиялық мəселе мемлекет деңгейінде .................... . (ерекше, тығыз, ортаның, қарастырылды, дағдарыстардың) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Экология ғылымы тірі ағзалардың ..... 2. Өндірістік қалдықтар қоршаған ортаға ..... 3. Біздің ғаламшарымыздың табиғатын ..... 4. Жаһандық экологиялық мəселелер ..... 5. Қазақстан тарихта бірінші болып ..... А. кері əсер етеді. Ə. бір-бірімен байланысын зерттейді. Б. бірінші кезекте қаралады.

В. ядролық полигонды жапты. Г. аялауымыз керек. 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. Табиғи тепетеңдіктің бұзылуына алып келген себептер: Адамның табиғатқа тұтынушылық көзқарасы Табиғатқа сарқылмас байлық деп қарауы Адамзат баласының қате əрекетіне шек қоюы Экология ғылымының туындау себебі: адамзат қоғамының дамуы Жер бетін қамтыған экологиялық дағдарыстар Экологиялық апаттардан туындаған экологиялық зардаптар Экология ғылымы зерттейді: тірі ағзалардың бірбірімен байланысын Кейбір апатты оқиғаларды тепе-теңдік заңдылықтарын ағзалардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. апатты оқиғалардан бір-бірімен байланысы 2. экологиялық мəселерді деп қарау

тып келе жатып, сондай гүлзарлардың бірінен гүлдерді ойланбай жұлып жатқан балаларды көрдіңіз. Қандай əрекет жасар едіңіз? 1.3 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ЛАСТАУШЫ КӨЗДЕР Табиғатты қорғау мəселесі бүкіл дүниежүзілік проблемаға айналуда. Экологиялық проблема дегенде, ең алдымен Арал, Балқаш, Каспий, Семей қасіреттері еске түседі. Қазіргі кезде бізді қоршаған ортаның ластаушы көздерін төмендегідей топқа бөлеміз: 1. Физикалық ластану – радиактивті заттар, электромагнитті толқындар, жылу, шулар жəне тербелістер. 2. Химиялық ластану – көміртегі өнімдері, күкірт, көмірсулар, шайынды сулар, пестицидтер, гербицидтер, фторлы қосылыстар, ауыр металдар, аэрозолдар. 3. Биологиялық ластану – ауру қоздырғыш бактериялар мен вирустар, құрттар, шектен тыс көбейіп зиян келтіретін жəндіктер. 4. Эстетикалық зиян – табиғаттың қайталанбас сұлу ландшафтарының бүлінуі, орман-тоғайлардың жойылуы, т.б. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Табиғатты қорғау бүкіл дүниежүзілік проблема... айналуда. (ге / на / ға) Табиғат ресурстары... тиімді пайдалану қажет. (н / ды / ді)

Қоғамның дамуы... байланысты табиғат ресурстарын пайдалану өсе бастады. (на / не / да) Экология ғылымы...... экологиялық дағдарыстарды болжаудың маңызы зор. (да / нда / нде) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Экологиялық мəселелер ................ арада шешілмек. Табиғи ортаның ................ жол бермеу керек. Мемлекет басшылары қоршаған ортаны қорғау ................ міндеттеме қабылдады. .............. ортаның химиялық ластануы – ауқымды проблема. Экологтер табиғат байлығының сақталуын ............. . (Қоршаған, ластануына, қадағалайды, тез, туралы). 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Экологиялық проблема дегенде, 2. Радиактивті заттар, электромагнитті толқындар 3. Қоршаған ортаның химиялық ластануы ауқымды 4. Ауру қоздырғыш бактериялар мен вирустар 5. Табиғаттың қайталанбас сұлу А. Арал, Балқаш қасіреттері еске түседі. Ə. биологиялық ластануға жатады. Б. проблемаға айналуда. В. ландшафтарына эстетикалық зиян келуде. Г. физикалық ластануға жатады.

сұлу 4. əдемі бүкіл 5. арту көбею 6. барлық 7. Мақал-мəтелдерді оқып, мағынасын түсіндіріңіз. 1.Адам көркі – шүберек, Ағаш көркі – жапырақ. 2. Жалғыз ағаш орман емес, Жалғыз кірпіш қорған емес. 3. Ағаш өсірсең аялап, Болар басыңа сая бақ. 8. Сөз тіркестерінің аудармаларын сəйкестендіріңіз. 1. зиян келтіру А. защита природы 2. қоршаған орта Ə. наносить ущерб 3. бүкіл дүниежүзі В. весь мир 4. табиғатты қорғау Г. окружающая среда 5. шектен тыс Ғ. чрезмерно 6. ауру қоздырғыш Д. возбудитель болезни 9. Оқып, өз түсінгеніңізді қазақша баяндап беріңіз. Слово «Экология» образовано из сочетании двух греческих слов: «ойкос», что означает дом, жилище, и

«логос» – наука, изучение. Название это ввел немецкий зоолог Эрнст Геккель в 1866 году. Экология – это наука о связях живых организмов с окружающей средой. Эти связи образуют единую и очень сложную систему, которую мы называем Землей. Человечество – тоже часть этой жизни. Современное человечество, вооруженное техникой и использующее огромное количество энергии, представляет очень мощную силу, воздействующую на природу. Если эти воздействия разрушают природные законы, то возникают катастрофические последствия. 10. Қарама-қарсы мағыналы сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. тыныштық жылы 2. қуаныш ауыр 3. суық шу 4. соңынан алдымен 5. жеңіл қасірет 11. Жағдаят бойынша сөйлеңіз. Көрші атайдың бақшасына түсіп, алма ұрлап, онымен қоймай алма ағаштарының бұтақтарын сындырып жүрген балаларды көрдіңіз. Оларға не деп ақыл айтар едіңіз?

1.4 ҒАЛАМДЫҚ ЖЫЛЫНУДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МƏСЕЛЕЛЕРІ Адамзат қоғамының алдында тұрған экологиялық мəселелер барлық тарихи кезеңдерде болып келеді. Ал өндірістік қоғам мен демографиялық даму кезеңінде адамзаттың табиғатқа зиянды əсерінің нəтижелері ғаламдық сипатқа ауысты. Атмосферадағы көмірқышқыл газдардың концентрациясының артуына байланысты бүкіл жер бетінде климат өзгеріп, температура жоғарылай бастады. Көмір, мұнай, табиғи газды энергия көзі ретінде пайдалану мен машиналардың көбейіп, индустриялық революцияның өркендеуіне байланысты бұл процесс тезірек жүреді. Жер ғаламшарындағы атмосфераның температурасы артатын болса, ғаламшардың көптеген бөліктерінде құрғақшылық болады, енді бір жерлерде жаңбыр көп жауып, жерді топан су қаптайды. Полюстегі мəңгі мұздар еріп, аралдар мен жағалауларды мұхиттар мен теңіз сулары басып кетеді. Ауыл шаруашылығының өнімі нашарлап, халықтар мекенін тастап, күн көрістің қамымен басқа жерлерге көшеді. «Қызу əсерінің» салдарынан болатын климаттың өзгеруі жалпы əлемдік проблемаға айналды жəне қоршаған ортаға барынша қатер төндіреді. Соған байланысты Қазақстан 1995 жылы климаттың өзгеруі жөніндегі БҰҰ-ның Үлгілік конвенциясын бекітті, ал 1999 жылы осы Конвенцияда Киото хаттамасына қол қойды. 1997 жылы 24 шілдеде АҚШ президенті Клинтон атақты ғалымдарды жинап, «парниктік эффекті» тудыратын газдарды азайтуға бағытталған заң қабылдап, ғаламдық жылынуға қарсы күресетін ұлттық компания құрды.

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Экология...... мəселелер барлық тарихи кезеңдерде болған. (да / лық/ ға) Жалпы əлем...... проблемаға айналды. (дік / тік / дік) Жер планетасындағы атмосфераның температура..... артады. (да / ны / сы) Атмосферада көмірқышқыл газдар..... концентрациясы артты. (да / дың / нде) Аралдар мен жағалаулар...... су басып кетеді. (ды / ны / ты) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Адамзаттың табиғатқа зиянды əсері .................... сипатқа ауысты. Жер ............... температура жоғарылай бастады. Табиғи газды энергия ........... ретінде пайдалану керек. Ауыл шаруашылығының .............. нашарлайды. Қоршаған ортаға барынша ............... төндіреді. (бетінде, көзі, ғаламдық, қатер, өнімі) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Адамзаттың табиғатқа зиянды əсерінің нəтижелері .....

рап отыр. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері: сарқылатын табиғат байлықтарын тиімсіз пайдалануы, ауаның ластануы, судың тартылуы, топырақтың тозуы, ормандардың азаюы, биосфераның зиянды қалдықтармен ластануы, т.б. қоршаған ортаға үлкен зиянын тигізіп отыр. Адамнан басқа ешбір тірі жан иесі өз ұясын осынша жылдам ластай алмас! ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Адамдардың шаруашылық қызметі биосфера...... ластайды. (ты / ны / ды) Табиғи ортаға өнеркəсіптің қалдықтар..... түсіп отырады. (ы / і / сы) Табиғи ортаны ластау..... заттар əртүрлі. (ты / шы / ды) Шикізат..... сұраныс материалдық өндіріс көлемін арттырды. (на / ке / қа) Өнеркəсіптің дамуы ауаның ластауы...... күшейтті. (ды / ны / н) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Жер қойнауы мен мұхит байлығы ................ игеріле бастады. Қазақстан Республикасы географиялық жағынан Еуразияның орталығында ................ . Жер ................ жөнінен əлемде тоғызыншы орын алады.

Соңғы жылдары еліміздің табиғаты экологиялық ................ ұшырап отыр. Адамнан басқа ............... тірі жан иесі өз ұясын осынша жылдам ластай алмас! (орналасқан, дағдарыстарға, жедел, көлемі, ешбір) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Қазақстан географиялық жағынан 2. Жер көлемі жөнінен əлемде 3. Кең байтақ еліміздің табиғат байлықтарын 4. Соңғы жылдары республикамыздың табиғаты 5. Биосфераның зиянды қалдықтармен ластануы А. қоршаған ортаға əсер етуде. Ə. Еуразияның орталығында орналасқан. Б. келер ұрпаққа жеткізу қажет. В. тоғызыншы орын алады. Г. экологиялық дағдарысқа ұшырап отыр. 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері қандай? Адам өмірінің жақсаруы өндіріс көлемінің артуы, өнеркəсіптің дамуы судың тартылуы, биосфераның зиянды қалдықтармен ластануы

Қазақстан жер көлемі жөнінен əлемде нешінші орын алады? бірінші оныншы тоғызыншы 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. географиялық тигізу 2. ормандардың байлықтары 3. табиғат жағынан 4. судың көлемі 5. топырақтың тартылуы 6. табиғат тозуы 7. зиянын азаюы 6. Мəндес сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. алыс көп 2. мол қашық 3. нашар төңірек 4. күшті əлсіз 5. кездесу мықты 6. айнала жүздесу 7. Мақал-мəтелдерді оқып, мағынасын түсіндіріңіз. 1. Тау мен тасты су бұзар, адамзатты сөз бұзар.

лами. Металлы во многих случаях успешно заменяют пластмассами. 10. Антоним сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. кейін пайдалы 2. жақсылық ілгері 3. сулы жамандық 4. тұнық құрғақ 5. бөлек лай 6. зиян бірге 11. Жағдаят бойынша сөйлеңіз. Бір танысыңыз жаңа жыл қарсаңында қорық аумағынан ешкімге байқатпай шырша ағаштарын кесіп əкеліп, сатып ақша табайық деп шақырды. Сіз оған не айтар едіңіз?

1.6 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МƏДЕНИЕТ Елбасы Н.Ə.Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» атты стратегиялық жолдауында: «Табиғатқа жанашырлық жасау – адамзаттың келешегіне жақсылық жасау. Қазіргі кезде экологиялық жағдайдың нашарлауы адам денсаулығына өз əсерін тигізіп отыр, сондықтан болашақ ұрпаққа экологиялық білім мен тəрбие беруді үздіксіз жүргізу қажет», – делінген. ХХІ ғасырдың күн тəртібінде экологиялық білім тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажет. Қазіргі уақытта адамзат экологиялық дағдарыстың қиын жағдайында тұр. Оны жеңу үшін экологиялық білім мен тəрбиенің маңызы зор. Табиғи ресурстардың толықтай немесе кейбір бөліктерінің жоғалуы, табиғи ландшафт өнімділігінің төмендеуі, топырақ, су жүйесінің құрғауы, қоршаған ортаның ластануы – Қазақстандағы табиғи ортаның жалпы экологиялық жағдайының бұзылуын сипаттайды. Экологиялық жағдайдың нашарлау себептерінің бірі халықтың экологиялық білім деңгейінің төмендігі немесе жеткіліксіздігі. Экологиялық білім беру – ерекше қалыптасқан жүйе, болашақ ұрпақтың мүддесін сақтау, жер жүзіндегі адам өмірінің жоғары бағалануы, ақпаратты-экологиялық қоғамның жүзеге асырылуы. Экологиялық мəдениет – əрбір адамның жəне елдің экологиялық қауіпсіздігі, салауатты өмір салтын, тұрақты əлеуметтік-экономикалық дамуын қалыптастыру.

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Қоршаған орта...... тікелей бақылау жасау. (ге / ға / не) Экологиялық мəдениетті қалыптастыруда өлкетану жұмыстары...... мүмкіндіктері мол. (ы / са / ның Адамның негізгі күш-қуаты оның еңбек нəтижесі...... көрінеді. (да / нда / нде) Табиғатқа жанашырлық жасау адамзаттың келешегі... жақсылық жасау деген сөз. (қа / не / ға) Адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдік... бұзылуы. (тің / нің / дің) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Қазіргі кезде экологиялық ................ нашарлады. Адам денсаулығына кері .................... тигізіп отыр. Болашақ ............... экологиялық білім беру қажет. Адамзат экологиялық дағдарыстың ............... жағдайында тұр. Экологиялық ............... мен тəрбиенің маңызы зор. (əсерін, білім, жағдай, ұрпаққа, қиын) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Табиғатқа жанашырлық жасау дегеніміз – 2. Экологияның нашарлауы 3. Болашақ ұрпаққа экологиялық білім мен тəрбие беруді

– үздіксіз даму; – табиғи даму; 4. Тұрақты даму үшін адамдардың бойында қандай өзгеріс болуы тиіс? – сана-сезімі; – тəлім-тəртібі; – мінез-құлқы; 5. Ғаламшардағы тіршілікті қорғау нені талап етеді? – бүкіл адамзаттың бірігуін; – адамзаттың тіршілік етуін; – адамзаттың болашағын білуін; 6. Қай жылы БҰҰ-ның Дүниежүзілік қоршаған орта мен даму комиссиясы «қоршаған орта үшін қауіпсіз жолда экономикалық дəуірге» шақырды. – 1989 жылы; – 1987 жылы; – 1985 жылы; 7. Қазақстан тарихта бірінші болып қай жылдар аралығында ядролық полигонын жауып, ядролық қарудан бас тартты? – 1995 – 2000 жылдар аралығында; – 1990 – 1997 жылдар аралығында; – 1992 – 1998 жылдар аралығында; 8. Адамның табиғатқа сарқылмас байлық деп қарауы ненің бұзылуына алып келді? – тепе-теңдіктің; – ауа-райының; – экологияның; 9. Жер бетін қамтыған экологиялық дағдарыстар мен экологиялық апаттарға байланысты қандай ғылымның қажеттілігі туындады. – экология; – биология; – химия;

2.1 ТАЗА ТАБИҒИ ОРТАНЫ ҚОРҒАУ Айналамыздағы табиғи ортаны қорғау, оның ресурстарын тиімді пайдалану – соңғы 25 – 30 жылдың күн тəртібіндегі басты проблема. Қазіргі кезде Біріккен ұлттар ұйымының мəліметі бойынша жер бетіндегі аурудың 25 пайызы табиғаттың ластануының нəтижесі, соның зардабынан жылына 1 миллионға жуық адам қайтыс болады. Сондықтан табиғатқа жанашыр болу – адамзаттың келешегіне жанашырлық жасау. Бұл – оңай міндет емес. Қазақстан Республикасының Конституциясының 6-бабы жер жəне оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар мемлекет меншігі екендігін, олардың мемлекет қорғауында болатындығын мəлімдейді. Ал Конституцияның 38-бабы Қазақстан Республикасының азаматтарын табиғатты сақтауға жəне табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға міндеттейді. Табиғи ортаны бұзу, түптеп келгенде, экономиканың өзін, нарықты жəне əлеуметтік өмірді бұзады. Сондықтан табиғатты қорғау арқылы үзіліссіз экономикалық дамуды қамтамасыз етуге міндеттіміз. Табиғатты пайдалану экономикасына басқаша қарап, экологиялық проблемаларды бүкіл халық шаруашылығы шеңберінде шешу қажет. ІІ. ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУ

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Табиғат байлықтары...... ұқыпты қарау керек. (да / на / ға) Айналамыздағы табиғи орта....... қорғау. (ны / да / та) Күн тəртібіндегі бас....... проблема. (да / на / ты) Табиғи ресурстар – мемлекет менші...... (де / гі / не) Жер бетіндегі ауру...... көбі табиғаттың ластануының нəтижесі. (да / да / дың) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Табиғатты пайдалану экономикасына ............ қарау керек. Республика .................. табиғатты сақтауға міндетті. Табиғатқа ................ болу міндет. Үзіліссіз экономикалық ................. қамтамасыз ету. Табиғи ресурстарды ............... пайдалану қажет. (жанашыр, басқаша, азаматтары, тиімді, дамуды) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Экологиялық проблемаларды бүкіл халық ... 2. Табиғатты қорғау арқылы экономикалық ... 3. Табиғатқа жанашыр болу – адамзаттың келешегіне ... 4. Конституциямыз жер қойнауы мемлекет ... 5. Табиғи ортаны бұзу экономиканы, ...

А. ... дамуды қамтамасыз етеміз. Ə. ... қорғауында болатындығын мəлімдейді. Б. ... шаруашылығы шеңберінде шешу қажет. В. ... əлеуметтік өмірді бұзады. Г. ... жанашырлық жасау. 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. Қазақстан Республикасының Конституциясының 6-бабында айтылған: Табиғи ресурстар мемлекет меншігі. Жер жəне оның қойнауы мемлекет қорғауында болады. Табиғат тамашаларын аялау керек. Табиғи ортаны бұзу Экономиканы, нарықты бұзады. Орталық жүйені бұзады. Əлеуметтік өмірді бұзады. Соңғы 25 – 30 жылдың күн тəртібіндегі басты проблема: Табиғатта жақсы демалу. Айналамыздағы табиғи ортаны қорғау. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану.

улучшение охраны лесов от пожаров, защиты их от вредителей и болезней, качественного состава и санитарного состояния лесов, увеличение площадей зеленых насаждений в населенных пунктах, создание и расширение зеленых зон вокруг них, снижение уровня молодежной безработицы на 2 – 3 %. 10. Антоним сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. тиімді ұқыпты 2. алғашқы ластану 3. тазалану тиімсіз 4. қиын бұзу 5. ұқыпсыз соңғы 6. сақтау оңай 11. Жағдаят бойынша сөйлеңіз. Сіз достарыңызбен көлге демалуға бардыңыз. Көл жағасында сіздерге дейін де көп адамдар демалғанын, олардың шашып, қалдырып кеткен қоқыстарын көрдіңіз. Сіздің əрекетіңіз қандай болмақ? 2.2 ТУҒАН ӨЛКЕ ТАБИҒАТЫН ҚОРҒАУ Табиғат байлығын қорғау мəселесі Қазақстан жағдайында аса күрделі, кезек күтпейтін мəселелердің бірі болып саналады. Өйткені, Қазақстан – табиғи байлығы мол мемлекеттердің бірі. Табиғи байлық қорлары – су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар. Пайдалы қазбаларды қорғау дегеніміз – оларды мүлдем пай-

даланбау емес, керісінше оларды ұқыпты, тиімді пайдалануда ысырапшылыққа жол бермеу, оның болашағын мұқият ескере отырып пайдалану деген сөз. Елінің нағыз азаматы болу үшін ең алдымен өз өлкесін, оның табиғатын, байлығын, тарихы мен мəдениетін, өнерін біліп, зерттеу қажет. Туған өлке табиғатын қорғау жəне тиімді пайдалану, оны ластану мен бүлінуден қорғау үшін адамзатты жауапкершілікке тəрбиелеу Отанға деген сүйіспеншілікке байланысты. Патриоттық сезімді тəрбиелеу өз Отаныңды терең танудан басталады. Отанға деген патриоттық сезімді тəрбиелеу дерексіз ұғымдарға емес, нақты заттарға негізделуі тиіс. Əрбір адам өз туған жеріне, өзін қоршаған ортаға құрметпен қарап, оған зиян келтіретін əрекеттерге тыйым салуға тырысуы керек. Осыған орай біздің жеріміз, орман, тауларымыз, өзендер мен көлдеріміз, өндіріс орталықтары, біздің мектептеріміз – тəрбиелеудің құнды материалы болып саналады. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті қосымшаларды қойыңыз Кезек күтпейтін мəселелер...... бірі. (де / дің / ге) Табиғи байлық........ ұқыпты, тиімді пайдалану. (ты / ны / ды) Туған жер........ табиғи байлығын зерттеу қажет. (тің / нің / дің) Болашағын ескере отыр...... пайдалану. (іп / ып / п) Отан....... деген патриоттық сезімді тəрбиелеу (ға / қа / ге)

Пайдалы қазбаларды қорғау дегеніміз: Ысырапшылыққа жол бермеу деген сөз. Оларды мүлдем пайдаланбау деген сөз. Оларды ұқыпты, тиімді пайдалану деген сөз. Болашағын мұқият ескере отырып пайдалану деген сөз. 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. өзін қоршаған жол бермеу 2. патриоттық сезімді қорлары 3. ысырапшылыққа азаматы 4. елінің нағыз табиғаты 5. табиғи байлық орта 6. табиғат байлығын қорғау 7. туған өлке тəрбиелеу 6. Мəндес сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. көп тиімді 2. келешек зерделеу 3. сақтау болашақ 4. пайдалану қолдану 5. ұтымды мол 6. зерттеу қорғау

растениями из почвы, поступают в них только в растворённом состоянии. Именно в воде когда-то зародилась жизнь на нашей планете. Благодаря мировому океану происходит терморегуляция на нашей планете. Человек не может жить без воды. В современном мире вода – один из важнейших факторов, определяющих размещение производственных сил, а очень часто и средство производства. Важность воды и гидросферы – водной оболочки Земли, невозможно переоценить. Именно сейчас, когда темпы роста водопотребления огромны, когда некоторые страны уже испытывают острый дефицит пресной воды, особенно остро стоит вопрос снижения загрязнения пресной воды. 10. Антоним сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. зиянды ұқыпсыз 2. ұқыпты пайдалы 3. кедейлік күрделі 4. қарапайым мол 5. аз байлық 11. Жағдаят бойынша сөйлеңіз. «Менің туған жерімнің экологиясы» тақырыбына баяндама жасауыңыз керек болса, ең алдымен нені айтар едіңіз?

2.3 ОРМАН ЭКОЛОГИЯСЫ Жер ғаламшарындағы барлық жануарлар дүниесі мен адамзат баласы тіршілік негізі – таза ауа. Ол – өсімдіктер дүниесінен бөлініп шығатын оттегі. Бізді қоршаған тропосфералық ауа қабатының 20,9% осы оттегіден тұрады, ол ең қажетті тұрақты газдардың бірі. Оттегін бөліп шығаратын негізгі жасыл фабрика – көпжылдық ағаштар. Қазақстан аумағының 3,8 %-ын орманды жер алып жатыр. «Қазақстан – 2030» стратегиясында бұл көрсеткішті 5,1 %-ға дейін көтеру жоспарланған. Кейінгі жылдары республикамызда орман өрттері жиі болады. Бұл өрттердің көпшілігі отты дұрыс пайдаланбаудың салдарынан болған. Таулы жерлердегі ормандар топырақ пен суды қорғауға көп əсер етеді. Олардың арқасында тау бөктерлерінің топырағы қалпында сақталып, су ағысы біркелкі мөлшерде реттеліп отырады. Соңғы жылдары орман шаруашылығын қаржыландырудың қысқаруынан орманды күтіп ұстаудың жағдайы күрт төмендеп кетті. Барлық нəрсенің өз орны болады: су көп жерлерде – орман мен шалғындық, құрғақ жерлерде – даланың шөптес өсімдіктері басым. Далалы жерлерде орман отырғызу тəжірибесі оның тиімсіз екенін көрсетті. Бұл ағаштар он бес-жиырма жылдан кейін өздігінен кеуіп кетеді. Олай болса, адам экология заңдарын танып білуі, дұрыс пайдалануы қажет. Өйткені ешкім бұл заңды өзгерте алмайды. Əлі де болса, Қазақстанның ормандарының экологиясы толық зерттелмеген. Болашақта орман өсіру мен қалпына келтіруді экологиялық тұрғыдан қарау керек.

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Адамзат бала.......... үшін тіршілік негізі – таза ауа. (сі /сы/ ы) Ол – өсімдіктер дүниесі...... бөлініп шығатын оттегі. (нен / ден / тен) Бізді қорша....... ауа қабаты оттегіден тұрады. (ден / ген / ған) Оттегін көпжыл...... ағаштар бөліп шығарады. (дік / дық / тық) Қазақстан аумағы...... көп бөлігін орман алып жатыр. (ның / нің / дың) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Кейінгі жылдары ................ өрттері жиі болады. Бұл өрттер .................. дұрыс пайдаланбаудан болған. Су ............ біркелкі мөлшерде реттеліп отырады. Орманды ................ ұстаудың жағдайы күрт төмендеп кетті. Далалы ................ орман отырғызу тəжірибесі тиімсіз. (ағысы, отты, күтіп, жерлерде, орман) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Жер ғаламшарының тіршілік негізі – 2. Ауа – өсімдіктер дүниесінен

Халқымыз ежелден өсімдіктер мен жануарлардың табиғаттағы, адам өміріндегі қадір-қасиетін, пайдамаңызын жақсы білген. Жас ұрпақтың көкейіне кұйып, оларды сақтап, қорғауға баулып, тəрбиелеген. «Ер – елдің көркі, орман-тоғай жердің көркі», «Бір тал кессең, он тал ек», «Дəрі – шөптен шығады, дана – көптен шығады», «Қорада малың болсын, көшеңде талың болсын», «Тау бұлағымен көрікті, бұлақ құрағымен көрікті», «Дала көркі – мал, өзен көркі – тал», «Нар – түйеден, тұлпар – биеден», «Мал өсірсең – қой өсір, өнімі оның көл-көсір» деген халық мақал-мəтелдері бұған толық дəлел. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасында бидай масағы мен қанатты пырақ бейнеленген. Бұл – өсімдіктер мен жануарлар əлемін қадірлеп құрметтеуден туындаған туған жерімізге деген терең сүйіспеншіліктің белгісі. Халқымыздың өз ұрпағын, табиғатты аялап, сақтауға тəрбиелейтін алуан түрлі кұралдары бар. Солардың бірі – тыйым сөздер. «Көк шөпті жұлма, таптама», «Көктемде жан-жануарға тиіспе», «Үйге кірген жыланға ақ құйып шығар», «Құстың ұясын бұзба» деген тыйым сөздер əрбір жас ұрпақтың санасына бала күнінен құйылып отырады. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Қазақ халқы ...... асыл мұраларының бірі. (дың / ның / нің) Табиғатқа деген сүйіспенші...... қасиеті. (дік / лық / лік)

Халық ұғымы...... табиғат деген қасиетті сөз. (нда / да / нде) Туған жер, атамекен деген – аса қымбат сөздер.... тең. (ден / мен / бен) Халық табиғатты көз..... қарашығындай сақтаған. (дың / нің / дің) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Қарлығаш, аққу сияқты ................. қастерлеген. Халқымыз ежелден өсімдіктердің ................. жақсы білген. Жас .............. көкейіне кұйып отырған. Халық ...............-мəтелдері бұған толық дəлел. Елтаңбамызда қанатты .................. бейнеленген. (маңызын, құстарды, мақал, пырақ, ұрпақтың) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Халық ұғымында табиғат деген 2. Дəрі – шөптен шығады, 3. Қазақстанның Мемлекеттік Елтаңбасында бидай масағы мен 4. Халқымыздың өз ұрпағын, табиғатты аялап, 5. Тау бұлағымен көрікті, А. сақтауға тəрбиелеген. Ə. қасиетті сөз.

Б. дана – көптен шығады. В. бұлақ кұрағымен көрікті. Г. қанатты пырақ бейнеленген 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. Халық ұғымындағы табиғат сөзі қандай мағынада қолданылады? өндіріс орындары мекеме, өнеркəсіп атамекен, аяулы өлке Халқымыздың жас ұрпақты табиғатты аялап, сақтауға тəрбиелеуде қандай нақыл сөздерді қолданған? мақал-мəтел, тыйым сөздер диктант, мазмұндама шешендік өнер, айтыс 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. асыл əлемі 2. жануарлар мұра 3. сүйіспеншіліктің сөздер 4. тыйым белгісі 5. шөпті күнінен 6. бала ұясы 7. құстың жұлма

Бүгінде табиғатты қорғау əлеуметтік жəне экономикалық мəселеге айналды. Адам тіршілігінің қауіпсіздігі осы мəселелердің дұрыс шешілуіне байланысты. Күн сайын табиғи байлықтың азаюы, ауа райының ластануы бұл мəселенің адам пайдасына шешілуіне кері əсер етері сөзсіз. Атмосферада көмір қышқыл газының көбеюі, радиацияның артуы, өсімдіктердің азаюы сияқты ауқымды өзгерістер табиғатты қорғаудың мəнін арттырады. Табиғат – біздің асыраушымыз əрі барлық сұранысқажетімізді қанағаттандыратын қазынамыз. Сонымен қоса халық шаруашылығының негізгі салаларын шикізатпен қамтып, өнеркəсіпті өркендететін де табиғат ресурстары. Бірақ табиғат байлығының қанша мол қоры болса да, оны сақтап, үнемдеп пайдаланбаса, уақыт өте келе таусылады. Қазақстан Республикасы Конституциясында: «Қазақстан Республикасы азаматтары табиғатты қорғауға, оның байлықтарын үнемдеп пайдалануға міндетті» делінген. Адамдар қоршаған ортаның ауыр жағдайын зерттеп, тоқтатуға күш салса, жер бетінде үйлесімді өмір жалғаса берері сөзсіз. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Табиғат миллион жыл...... бойы дамып келеді. (дер / дар / лер) Адам тіршілігінің қауіпсіздігі осы мəселе..... байланысты. (ге / де / не) Табиғат – біз..... қазынамыз. (тің / нің / дің)

Адам табиғат....... бөлініп кете алмайды. (тан / тан / нан) Барлық мемлекеттер...... негізгі міндеті. (дың / дің / ның) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Табиғат байлығын ............. пайдалану. Адам табиғатпен ............. сүреді. Қоршаған ортаны ............... ұстау. Күн сайын ................ байлық азаюда. Атмосферада көмір ................ газы көбеюде. (өмір, тиімді, қышқыл, табиғи, таза) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Табиғат пен адам бір-бірімен өзара 2. Адамдардың табиғатсыз күні жоқ, мұны айтуға 3. Адам тіршілігінің қауіпсіздігі 4. Атмосферада көмір қышқыл газының көбеюі, радиацияның артуы 5. Халық шаруашылығының негізгі салаларын шикізатпен А. табиғатты қорғау мəселесімен байланысты. Ə. табиғатты қорғаудың мəнін арттырады. Б. тығыз байланыста болады.

В. табиғат ресурстары қамтамасыз етеді. Г. табиғаттың тілі жоқ. 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. Халық шаруашылығын шикізатпен не қамтамасыз етеді? өндіріс орындары табиғат ресурстары атқарылатын шаралар Жыл сайын табиғатты қорғаудың маңызы неліктен арта түседі? атмосферада көмір қышқыл газының көбеюі, радиацияның артуына байланысты мəдениеттің артуына байланысты халық ағарту ісінің артуына байланысты 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. өзара байланыстылық көзі 2. негізгі пайдалану 3. тиімді міндет 4. тіршілік сайын 5. күн қауіпсіздігі 6. кері артуы 7. радиацияның əсер ету

2.6 ҚЫЗЫЛ КІТАП Қызыл кітап – сирек кездесетін түрлердің санының қазіргі жай-күйін көрсететін құжат. Қазақстанның Қызыл кітабында сирек жəне жойылып бара жатқан түрлердің тізіміне жабайы омыртқалылардың 87 түрі жəне өсімдіктердің 303 түрі енгізіліп, олардың қазіргі таралуы, саны, биологиясы туралы мəліметтер берілген. Адамдар мыңдаған жылдар бойы өсімдіктер мен жануарлар дүниесін пайдаланып келді жəне өзінің жанжақты тіршілігінде жануарлар мен өсімдіктердің пайдалы қорын қолданып қана қойған жоқ, сонымен бірге табиғатты өзгерту арқылы көптеген түрлердің өмір сүру жағдайларына əсер етті. Табиғатқа антропогенді ықпал етудің əсерінен жер бетінде өсімдіктер мен жануарлардың кейбір түрлерінің жойылу процесі басталды. Ғылыми-техникалық прогресс адамдардың қолына табиғатқа əсер ететін күшті құралдар берді. Бұл құралдар қаншалықты пайдалы болса, соншалықты зиянды. Адамдар көбінесе табиғатты қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет болатынын ойламастан, оған қалай болса солай қарайды. Өртенген ормандар, су шайып кеткен жерлер, ластанған өзендер – соның салдары. Осының бəрі сирек кездесетін көптеген бағалы аңдар мен өсімдіктердің құруына əкеп соғады. Табиғатта пайда болған əрбір түр өзінше бірегей жəне ешқашан қайталанбайды, сондықтан да оның жойылуы – орны қайта толмайтын нəрсе. Жəне бұл жоғалту табиғаттағы жалпы тепе-теңдіктің бұзылуына əкеп соғады. Сондықтан елімізде қызыл кітапқа енген түрлерге қамқорлықпен қарау талап етіледі.

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Қызыл кітапта жойыл........ бара жатқан түрлердің тізімі жазылған. (іп / ып / ған) Олардың қазір...... таралуы, саны туралы мəліметтер берілген. (ді / ні / гі) Жер бетінде кейбір түрлер..... жойылу процесі басталды. (дің / нің / дің) Табиғатты өзгертіп, көпте...... түрлерге əсер етті. (ден / нен / ген) Табиғатқа антропогенді ықпал ету...... əсері. (дың / дің / ның) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Адамдар .............. мен жануарлар дүниесін пайдаланып келді. Қызыл кітап – ................ кездесетін түрлер жайлы құжат. Ғылыми-техникалық прогресс адамға .............. құралдар берді. Бұл құралдар ............. əрі зиянды. Табиғатты қалпына келтіру үшін ................. уақыт қажет болады. (ұзақ, өсімдіктер, күшті, сирек, пайдалы) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Адамдар мыңдаған жылдар бойы өсімдіктер мен жануарлар

– Қара топырақ; – Тірі табиғат; 7. Өсімдіктер дүниесінен бөлініп шығатын оттегі дегеніміз? – Таза ауа; – Оттың жылуы; – Өсімдік жылуы; 8. Оттегін бөліп шығаратын жасыл фабрика? – Жасыл қияр; – Жас балалар; – Көпжылдық ағаштар; 9. Отты дұрыс пайдаланбаудың салдарынан не болады? – Күн жылынбайды; – Орман өрттері; – Пайда болмайды; 10. Таулы жерлердегі топырақ пен суды қорғауға не көп əсер етеді? – Таулы жерлердегі ормандар; – Таудың тастары; – Тау басындағы бұлақтар.

3.1 «ПРОТОН» ҚАЛДЫҚТАРЫНЫҢ ЗИЯНЫ «Протон» – Ресей ғарыштық бағдарламасында ғарышқа жерсерiктерiн ұшыру мақсатында пайдаланып келген ең ауыр зымыран. Зымыранның пайдалы салмағы 20 – 22 тоннаға жетедi. «Протондар» жерсерiгiн ғарышқа 200 шақырымға дейiн жеткiзе алады. Олар тек «Байқоңыр» ғарыш айлағынан ғана ұшырылады. «Протон» зымырантастағышы ұшырылғаннан кейін аспанда отынның біраз бөлігі жанып, бірінші жəне екінші сатылары бөлініп, жерге түседі. Бұл отынның құрамында улы отын – гептил бар. «Байқоңыр» ғарыш айлағынан ұшырылған «Протон» зымырантасығышы 1999 жылы екі рет құлап, Қарағандының Қарқаралы, Жаңаарқа аудандарының жері мен ауасын гептил отынымен ластады. Ресей зымырандары Атырау облысының Махамбет, Қызылқоға жəне басқа аудандарында бірнеше рет құлады. Қауіпті газдар ағзаға тыныс жолдары, тері жəне асқазан арқылы түссе, адамды уландырады. Тыныс жолдарын, қан құрамын бұзады, қимыл-əрекеттерге кері əсер етеді. Ғалымдардың айтуына қарағанда, гептил адамның табиғи клеткаларының түзілісін бұзады. Демек, бұл болашақ ұрпақ үшін өте қауіпті. ІІІ. ҒЫЛЫМИ ПРОГРЕСС ЖЕТІСТІКТЕРІНІҢ ЭКОЛОГИЯҒА ƏСЕРІ

1999 жылы құлаған «Протон» үшiн Қазақстан жағы уақытша тыйым салды. 2000 жылдың көктемiнде екi жақ «Протон» құлаған жағдайда келтiрiлген зиянның орнын толтыру мақсатында өтемақы төлеу туралы келiсiмге қол жеткiзді. Одан кейін «Протон» қайта ұшырыла бастады. 2006 жылдың шiлде айының соңында тағы бір апат болды. Ресей мен Украинаның бiрлесiп өндiрген «Днепр» зымыран-тасығышы Қызылорда облысына құлады. Тараптар бұл елдiмекенде адам баласы жоқ деп сендiрдi. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Мəтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз. «Протон» деген қандай зымыран? Зымыранның ерекшеліктері қандай? «Протондар» қай жерден ұшырылады? «Протонды» ұшыру үшiн қолданылатын қоспалардың қандай зияндары бар? «Протон» құлаған жағдайда келтiрiлген зиянның орнын толтыру мақсатында қандай шаралар атқарылады?

мен қауіпті ескертеді. Полигонды жабу туралы шешім ядролық қатерді келмеске кетірудің жарқын үлгісі жəне халықтың бейбітшілік пен қарусыздануға ұмтылысын паш етеді. Ядролық қаруға ие болудан 1991 жылы өз еркімен бас тарту жəне сынақ полигонын жабу, БҰҰның осыдан он жылдық уақыт бұрын, өзі құрылған сəтінен бастап қол жеткізуге ұмтылып отырған мақсаты – ядролық қарусыздану мен таратпаудың жаһандық күш-жігеріне өлшеусіз үлес қосты». Ядролық сынақтардан зардап шеккен аймақ тұрғындарын сауық тырудың, экологиялық ахуалды қалпына келтірудің күрделі жұмысы – қазіргі күннің аса маңызды мін деттеріне жатады. Осы мақсатта ұдайы жүргізілген сыртқы сая сат тағы ауқымды шаралардың арқа сында бұл мəселеге халықаралық қоғамдастықтың назарын аударуға қол жеткізілді. БҰҰ Бас Ассамблеясының 52ші, 53-ші сес сия ларында Семей полигонына қатысты арнайы қарарлар қабыл дан ған болатын. Біздің еліміз радиоактивті ластану дың салдарын жоюды өз күшімен шешіп келеді. Президент Н.Назарбаев аймақтың барлық тұрғындарына өтемақы төлеуді тап сырды. Қазақ стан басшылығы халықтың қалауы мен тілегін орындап, Семей ядролық сынақ алаңы жабылды. Ядролық қарудан өз еркімен бас тарту біздің елімізде маңызды саяси шешім болды. Ол дүние жүзілік қоғамдастықтың оң көз қа ра сын қалыптастыруға бірден-бір əсер етті. Əлемдегі ірі ядролық держа ва лар АҚШ, Ресей, Ұлыбри тания, Фран ция жəне Қытай Қазақстанға қауіпсіздік кепілін берді əрі эконо ми калық ілгерілеуге игі ықпал ет кен фактор ретінде шетелдік ин вес тициялардың келуіне жол ашылды.

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Елбасы Н.Назарбаев тарихи Жарлық...... қол қойды. (қа/ нда / нде) БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан құттық...... хат жолдады. (дау / тау/ нау) Халықтың бейбітшілік пен қарусыздану..... ұмтылысы. (да / на / ға) Сыртқы сая сат тағы ауқым..... шаралар. (да /ды/ ты) Əлемдік ұйым басшы..... өз хатында былай деді. (ды / ны / сы) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Семей ................. полигонында атом бомбасы жарылды. Ядролық сынақтардан ............. шеккен аймақ. Экологиялық ахуалды қалпына .................. жұмыстары. Қазіргі күннің аса ............... мін деттеріне жатады. Семей ядролық .......... полигоны жабылды. (ядролық, келтіру, сынақ, маңызды, зардап) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Қазақстан ядролық қаруға ие болудан 1991 жылы 2. Полигонды жабу туралы шешім ядролық 3. Ядролық қару мен оны сынаудан

3.3 РАДИАЦИЯНЫҢ АҒЗАҒА ƏСЕРІ Бүгінде санасында сəулесі бар əрбір адамды туған жердің табиғатының тағдыры толғандыруы керек. Ауылдық жерлердегі экологиялық, санитарлық, эпидемиялық жағдайдың нашарлауы салдарынан жұқпалы аурулар көбейіп отыр. Адамдар ядролық жарылыстардың зардабын əлі де тартуда, рак, өкпе, қан аздығы, қант диабеті, қан қысымының жоғары болуы, жүрек, психикалық аурумен ауыратындар көп. Радиациялық заттар қоршаған ортаға атом құралдарын жасап, сынау кезінде таралады. Радиацияның шамадан артық мөлшері ағзада қатерлі ісіктің, генетикалық өзгерістердің пайда болуына əсер етуде. Семей аумағында қазір 700 мың гектар радиациямен зақымданған жер бар. Семей ядролық сынақ полигонында болған атом жарылыстарының əсерінен радиациялық у ауаға жайылып, топырақ пен өсімдікті улаған. Осы 40 жылға созылған атом сынақтарының жалпы қуаты 25 мың Хиросима бомбасына тең екен. 1989 жылы ақпан айында алғашқы антиядролық қозғалыс құрылды. Олжас Сүлейменов басқарған бұл қозғалыс əлемді ұйқысынан оятып, адамдардың бейбіт өмір сүру құқығын талап етуіне жол ашты. Халықты дүниежүзінде аузынан от шашқан тажалды бітеу үшін көтерген «Невада-Семей» қозғалысын бүгінде білмейтін адам жоқ. 1991 жылы 29 тамызда Қазақстан Президенті Н.Ə. Назарбаев Семей полигонын жабу туралы жарлыққа қол қойды.

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз Психикалық ауру...... ауыратындар көп. (ден /мен/ нен) Радиация..... у ауаға жайылады. (лық / дық / лік) Жалпы қуаты 25 мың Хиросима бомбасы..... тең. (да / та / на) 1989 жылы антиядро...... қозғалыс құрылды. (лік /лық/ дық) Бұл қозғалыс əлемді ұйқысы..... оятты. (ден / дан / нан) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Соның салдарынан жұқпалы .................... көбейген. Семей ядролық .................... полигоны. Адамдар ядролық жарылыстардың ................ əлі тартуда. Радиация топырақ пен ................. улаған. Атом сынақтары 40 ................... созылды. (аурулар, зардабын, өсімдікті, жылға, сынақ) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Радиациялық заттар қоршаған ортаға атом құралдарын 2. Семей аумағында қазір 700 мың гектар радиациямен

3.4 ШИКІЗАТ ӨНДІРЕТІН ОРЫНДАРДЫҢ ЗИЯНДЫ ҚАЛДЫҚТАРЫ Республикамыздағы халықтың денсаулығына қоршаған ортаның тигізетін кері əсері 60% шамасында. Ол əсіресе тау-кен өнеркəсіп орналасқан қалаларда жоғары. Қалаларда экологиялық ахуал соматикалық ауру түрлерінің өршуіне ықпал етуде. Қазақстанның көптеген кəсіпорындары қоршаған ортаны зиянды заттармен, техногенді қалдықтармен ластап, экологияға ерекше зиян тигізуде. Олар: Батыс Қазақстан мұнай-газ конденсат кен орындары, Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Зыряновск полиметалл комбинаты, Жамбыл суперфосфат зауыты, Жамбыл фосфор зауыты, Балқаш тау-кен комбинаты, Жезқазған тау-кен комбинаты, Павлодар алюминий зауыты, Екібастұз энергетикалық кешені, Қарағанды металлургия зауыты, «Фосфор» Шымкент өндірістік бірлестігі, Шымкент қорғасын зауыты, т.б. Республикадағы жұмыс істеп тұрған кəсіпорындарды тазалау қондырғыларының сапасы мен тиімділігі 30 пайыздан аспайды. Өндірістің сарқынды суларының əсерінен Ертіс, Орал т.б. өзендерінің суы зияндылығы жөнінен нормативтік көрсеткіштерден əлдеқайда асып түседі. Пайдалы қазбалардың ішінен республикаға ең көп экономикалық, экологиялық, жəне əлеуметтік зиян шектіріп отырған – полиметалл кендері, түсті металлургия, ал микроэлементтерден қорғасын, хром оксиді, марганец жəне уран. Олардың басым көпшілігі шикізат күйінде басқа елдерге жөнелтіліп, дайын өнім мен қымбат бұйымның тиімділігін солар көріп отыр. Ал өз елімізде əзірге шикізат өндіретін орындардың зи-

янды қалдықтары мен бүлінген су, ауа, топырақ қана қалуда. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Дайын өнім мен қымбат бұйым..... тиімділігін солар көреді. (ға / ның / дың) Ал өз елімізде өндіріс орындары...... зиянды қалдықтары қалуда. (ның / дың / тың) Екібастұз энергетика... комплексі. (лық / ның / ға) Шымкент өндіріс... бірлестігі. (тік / дық / ке) Олар шикізат күйі... басқа елдерге жөнелтіледі. (да / нда / нде) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Республикадағы ................ істеп тұрған кəсіпорындар. Тазалау қондырғыларының .................... мен тиімділігі. Халықтың денсаулығына .................... орта көп кері əсер тигізеді. Түсті металлургияның экологияға .................. жоғары. Ол əсіресе тау-кен өнеркəсіптері орналасқан .................... жоғары. (сапасы, қалаларда, жұмыс, зияны, қоршаған)

Республикаға ең көп экономикалық, экологиялық зиян шектіріп отырған пайдалы қазбалар: Түсті металлургия. Алтын, күміс. Полиметалл кендері. 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. техногенді тигізуде 2. қоршаған орналасқан қалалар 3. соматикалық экологиялық ахуал 4. ерекше зиян қалдықтармен ластау 5. өнеркəсіп тигізетін əсері 6. қалалардағы ауру түрлері 7. қоршаған ортаның орта 6. Мəндес сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. зиян өршу 2. əсер ықпал 3. айырықша залал 4. кірлету ерекше 5. көбею ахуал 6. жағдай ластау 7. Мақал-мəтелдерді оқып, мағынасын түсіндіріңіз. 1. Өсер жастың алдын кеспе, өсер ағаштың басын кеспе. 2. Ата – бəйтерек, бала – жапырақ. 3. Су жүрген жер – береке, ел жүрген жер – мереке.

– 1962 жылдың 20 тамызында; – 1980 жылдың 19 тамызында; – 1949 жылдың 29 тамызында; 7. Елбасы Н.Назарбаев Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы тарихи Жарлыққа қашан қол қойды? – 2000 жылдың 9 тамызында; – 1991 жылдың 29 тамызында; – 1980 жылдың 19 тамызында; 8. Еліміз ядролық қарудан қалай бас тартты? – өз еркімен; – шет елдердің ақылымен; – басқа мемлекеттердің айтуымен; 9. Ядролық сынақ аймағының тұрғындарына не беріледі? – Өтемақы; – Тамақ; – Сыйлық; 10. Радиацияның артық мөлшерінің қандай əсері бар? – Ағзаны уландырады; – Ағзаны емдейді; – Ағзаны тазартады; 11. Семей ядролық полигонында болған жарылыстардың жалпы қуаты неге тең? – 250 Хиросима бомбасындай; – 25 мың Хиросима бомбасындай; – 25 Хиросима бомбасындай; 12. Қазақстанда 1989 жылы құрылған антиядролық қозғалысты кім басқарды? – Олжас Сүлейменов; – Мұхтар Шаханов; – Қадыр Мырзалиев;

ІV. ТУҒАН ӨЛКЕ ЭКОЛОГИЯСЫ 4.1 ӨСКЕМЕН ҚАЛАСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯСЫ Өскеменде мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың тiкелей тапсырмасымен жаңа экологиялық бағдарлама дайындалды. Жобаның негiзгi мақсаты – ауа, су ресурстары, радиациялық қауiпсiздiктi қорғау. Қазіргі уақытта қалада 150 кəсiпорын жұмыс iстейдi. Ал, жыл сайын осы кəсiпорын қалдықтарынан ауаға 120 тонна зиянды қалдықтар тарайды. Бұл жобада медициналық қызмет көрсетудiң жаңа үлгiсi жасалды. Қалада денсаулығы өте нашар, экологиядан зардап шеккендерге арналған бiрнеше Экологиялық орталық салынатыны жоспарланды. Қазақстан ядролық физика институты мамандарының зерттеулерi бойынша полигон жарылысы болған Семей өңiрiнің тұрғындары мен алыс жатқан елдiмекендердің адамдарында да радиация сəулесi ерекше көп екен. Яғни, мұның шамадан тыс болуы жазылмас қауiптi дертке алып келерi анық. 1949 – 1962 жылғы атмосфералық жəне жер асты жарылыстарының ауаға жəне қоршаған ортаға тигiзген əсерi уақытында зерттелмегендiктен, оның зиянды қалдықтары өз ауыртпалығын əлi жойған жоқ. Бұл жергiлiктi халықтың денсаулығына, ауыл шаруашылығына жəне аймақтың экономикасына да шығын алып келдi.

Ғалымдардың пiкiрiнше, жарылыс салдарынан топырақпен қатар жер асты сулары да ластанған. Бұл туралы «Невада-Семей» антиядролық қозғалысының өкiлдерi мəлiмдедi. Онда ауыз су мəселесi кезек күттiрмейтiн мəселе екені айтылып, судағы бактерияларды лазер арқылы өлтiру жəне топыраққа сiңiп кеткен сынаптарды тазалау жоспарға енгiзiлдi. Сондай-ақ, БҰҰ Семей полигонындағы ядролық сынақ зардаптарын жоюға бағышталған шараны қолдап отыр. БҰҰ-ның бас Ассамблеясы Қазақстанның бастамасымен көтерiлген «Қазақстанның Семей аймағын экономикалық дамыту, халықты сауықтыру жəне экологиялық мақсаттағы қызметтердi үйлестiру жəне халықаралық ынтымақтастық» бағдарламасын бiрауыздан мақұлдады. Құжатта БҰҰ-дың бас Ассамблеясы Семей өңiрi тұрғындарының денсаулығына қатысты радиологиялық, əлеуметтiк-экономикалық проблемаларды азайту үшiн жаңа технологияларды пайдалану аса қажет деп таныды. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Мемлекет басшысының тапсырмасы... жаңа экологиялық бағдарлама дайындалды. (бен / мен / пен) Жобаның мақсаты – ауа, су ресурстары, радиация... қауiпсiздiктi қорғау. (лық/лік/дық) Қазіргі уақытта қала... 150 кəсiпорын жұмыс iстейдi. (ла/та/да) Экологиядан зардап шеккендер... арналған Экологиялық орталық салу жоспарланды. (ға/ге/та)

Семей полигонындағы ядролық сынақ зардаптары... жоюға бағышталған шаралар жүргізілуде. (н/ын/ін) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Қазақстандағы ................ дамудың маңызы ерекше. Олжас Сүлейменов Семей полигонының ................ өз үлесін қосты. Полигон ................ адамдарда радиация сəулесiнің көп екені дəлелденді. Радиация адам денсаулығына ................ əсер етеді. Семей аймағында халықты ................ жұмыстары жүргізілуде. Ауыз су мəселесi кезек ................ мəселеге айналды. (əсерінен, сауықтыру, тұрақты, жабылуына, күттiрмейтiн, кері) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Қазақстан ядролық физика институтының мамандары 2. Атмосфералық жəне жер асты жарылыстарының ауаға 3. Жарылыстардың зиянды қалдықтары 4. Жарылыс салдарынан топырақпен қатар 5. БҰҰ Семей полигонындағы ядролық сынақ зардаптарын жоюға А. ... жер асты сулары да ластанған. Ə. ... зерттеулер жүргізді.

Б. ... жəне қоршаған ортаға тигiзген əсерi көп. В. ... бағытталған шараны қолдап отыр. Г. ... өз ауыртпалығын əлi жойған жоқ. 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. 1. Атмосфералық жəне жер асты жарылыстары неге əсер етеді? жоспарды орындауға қоршаған ортаға өндіріс жұмысына 2. Семей полигонындағы ядролық сынақтарға қарсы ұйымдастырылған қозғалыс қалай аталады? Азаттық Невада-Семей Шаруашылықты дамыту 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. мемлекет шеккендер 2. экологиялық басшысы 3. кəсiпорын енгiзу 4. зардап бағдарлама 5. жоспарға қалдықтары

лықтарының бірі – бекіре тұқымдас балықтар. Онда олардың 5 түрі тіршілік етеді. Бекіре тұқымдастардың дүниежүзілік қорының 70 %-ы осы теңіздің үлесіне тиетінін мақтанышпен айтуға болады. Каспий ойпаты табиғатымен, фаунасы жəне флорасының көптүрлігімен ерекшеленеді. Мұнда өсімдіктердің 945, балдырлардың 64, фитопланктондардың 414, зоопланктондардың 100-ден астам түрі тіршілік етеді. Каспий теңізі кəсіптік балықтарға да бай. Теңізде балықтың 76 түрі кездеседі. Каспий теңізі жыл құстарының да сүйікті мекені. Теңіз жағалауларында 3 – 3,5 млн. құстар қыстан қалса, ал жыл құстарының саны 10 – 12 млн-ға жетеді. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Аралдың жойылып кетуі көптеген елдер... тіршілігіне өзгерістер əкелді. (тың/дің/ның) Арал өңіріндегі антропогендік фактор... тұрғындардың жағдайына тікелей əсер етуде. (дар/лар/тар) 1993 жылы Халықаралық Арал... құтқару қоры құрылды. (ты/ны/ды) Теңіз түбі... көтерілген улы тұздардың мөлшері жылына 13 – 20 млн. тоннаға жетті. (нен/мен/тен) Антропогендік факторлардың əсерінен Арал... құйылатын су мөлшері азайды. (ға/қа/ге)

В водоемах заповедника – много рыбы. Земноводных здесь отмечено 4 вида, а рептилии представлены 6 видов. Самыми заметными здесь остаются птицы, ведь заповедник и создавался как орнитологический. Заповедник – словно перекресток нескольких дорог, с хорошими условиями для отдыха и кормежки. Фламинго – символ заповедника. Именно здесь можно встретить птиц, которых условно называют эндемиками казахстанской степи. Всего в заповеднике зарегистрировано 20 видов, внесенных в Международную красную книгу, и 37 – в Красную книгу Казахстана. 10. Антоним сөздерді сəйкестендіріңіз. 1. қысқа кеш 2. ерте ұзын 3. жарты бұрынғы 4. жоғары бүтін 5. қазіргі төмен 11. Жағдаят бойынша сөйлеңіз. Сіз орманда келе жатып, жаңа басталып келе жатқан өрттің куəсі болдыңыз. Бақытқа орай, ұялы телефоныңызбен хабарласуға мүмкіндігіңіз бар. Бірақ өрт сөндірушілер келгенше көп уақыт керек. Сіз қандай əрекеттер жасайсыз?

4.3 АРАЛ ТАҒДЫРЫ – АДАМ ТАҒДЫРЫ Қазіргі кезде соғыс қаупінен кем түспейтін мəселенің бірі – экология. Адамдар қоршаған ортаны жан тəнімен қорғамайынша дүниені аман алып қалу мүмкін емес. Сондықтан қазір бұл туралы бүкіл əлем жұртшылығы дабыл қағуда. Бүгінгі күні Аралдың экологиялық жағдайы жыл сайын, тіпті күн сайын күрделеніп барады. Бір кездері аспанға шапшып жатқан теңіз бүгін əбден кеуіп, құрғап, өлі денеге айналуда. Осы өңірде тіршілікке, адам өміріне қауіп туғызатын неше түрлі аурулар пайда болуда. Қазіргі деректер бойынша Арал теңізіндегі тұздың жалпы массасы 10,7-ден 11, 4 миллиард тоннаға жетті. Тіпті Аралдың тұзы таза табиғи тұз емес, құрамында тыңайтқыштар мен гербицидтердің қалдықтары, сонымен қатар гексохлоран сияқты аса қауіпті химикаттар бар. Аралдың ендігі жауы – жел мен күн. Өйткені жер бетіндегі ауа үнемі қозғалыста болады. Сол арқылы бір ауданда пайда болған улы заттар екінші ауданға таралады. Арал теңізінің кеуіп қалған табанынан көтерілген тұзды шаң ауаның ағымымен соңғы жылдары «Памир» сілемдеріндегі мұздықтарды да еріте бастады. Бұдан келіп сол таулардың құзар басына қардың орнына жып-жылы тұзды жауындар жаууда. Себебі бір текше сантиметр ауаның құрамында ондаған мың түйір шаң-тозаң болады. Ал атмосфералық ауаны ластаушы көздер: электростанция, зауыттар мен фабрикалар, мұнай мен газ өндірісі. Арал мəселесін Елбасымыз Н.Назарбаев тұрақты даму жөніндегі Йоханнесбургте өткен Бүкілəлемдік саммитте сөйлеген сөзінде ерекше атап көрсетті.

ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Ауаны ластаушы көз... қатарына өндіріс орындары жатады. (тер/дер/лер) Арал тағдыры бүкіл жұртшылық... алаңдатып отыр. (ны/ды/ты) Елбасы Арал мəселесі... ерекше атап өтті. (ні/н/ды) Ауаның құрамы... ондаған мың түйір шаң-тозаң болады. (да/де/нда) Жер бетіндегі ауа үнемі қозғалыс... болады. (на/та/ да) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Теңіз сулары ................ ауаға тұз қалдықтары, өрттен кейін күл мен шаң қосылады. Қоршаған ортаны ............. 1972 жылдан бастап мерекеленуде. Арал теңізі жылдан-жылға ................ барады. Қоршаған ортаның таза болуы үшін ............. жұртшылығы дабыл қағуда. Аралдың тұзының ................ тыңайтқыштар мен гербицидтердің қалдықтары жеткілікті мөлшерде. (əлем, тартылып, құрамында, буланғанда, қорғау) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Қазіргі заманда Арал тағдыры өзекті 2. Адамдар қоршаған ортаны қорғамайынша дүниені

төменгі сағасында Шарын күріш, Шеңгелді көкөніс, Ақдала күріш алқаптары пайда болды. Осының бəрі Іле-Балқаш су алабының табиғи жүйесінде қалыптасқан тепе-теңдік заңын бұзды. Іле-Балқаш алабы Қазақстандағы тарихи-табиғи ескерткіштерге бай өлке. Бұл өңірде Шарын тау өзені мен Шарын тауларындағы тастағы таңбалар, тас мүсіндер жəне көне қорғандар жүйесі, Əнші құм атты табиғат туындысы, Алтынемел ұлттық саябағы, Кербұлақ сияқты қорықтар бар. Бұл өңірдегі экологиялық ірі мəселелер қатарына Балқаш көлі бойындағы Балқашмыс комбинаты, Приозер, Ақсүйек кен рудаларын байыту кешендері, Сарышаған полигоны жəне Текелі қорғасын-мырыш комбинаттары – осы аймақта тұратын тұрғындарға өз зардабын тигізіп отыр. 1999 жылы «Балқаш көлін құтқару, оның бүгінгісі мен болашағы» атты халықаралық деңгейде экологиялық форум өтті. Онда Балқаш көлін құтқару мəселелері қаралып, нақты шешімдер қабылданды. Балқаш көлін құтқару бүгінгі күннің талабы. Арал мен Балқаш сияқты су экожүйелерінен айырылу Қазақстанды ғана емес Еуразияны да бұрын-соңды болмаған экологиялық апаттың ошағына айналдыруы мүмкін. Сондықтан əрбір табиғи экожүйені көздің қарашығындай сақтау мен қорғау адамзат баласының парызы. ЖАТТЫҒУЛАР 1. Бос орындарға тиісті жалғауларды қойыңыз. Балқаш көлі шөлейт жəне шөл табиғат белдемдері... орналасқан. (не/ нде/де)

Ұзақ жылдар тұрақты болып келген су айдыны... қалыпты жағдайы өзгере бастады. (ның/дың/тың) Балқаш көлінің экологиялық жағдайы суармалы егістерге жұмсалуы... нашарлады. (дан/тан/нан) Балқаш экожүйесінің одан əрі нашарлауы... Қапшағай суқоймасы да əсер етеді. (да/на/та) 1970 жылы Қапшағай суқоймасындағы Іле өзенінің суын бөгейтін Қапшағай бөгет... салынды. (і/ы/сы) 2. Бос орындарға тиісті сөздерді қойыңыз. Көлдің ................ кеуіп, тұзды шаң жиі көтерілді. Ауа райы өзгеріп, қуаңшылық пен аңызақ ................ үдеді. Бұл өңірдегі кен рудаларын ................ кешендері, қорғасын-мырыш комбинаттары тұрғындарға өз зардабын тигізіп отыр. 1999 жылы халықаралық ................ экологиялық форум өтті. Көл жағалаулары батпақтанып, тақырлар мен ................ айналуда. (шөлдерге, жағалауы, байыту, желдер, деңгейде) 3. Сөйлемдердің екі бөлігін сəйкестендіріңіз. 1. Су айдынының булануы 2. Жер асты суларын пайдалану 3. Іле-Балқаш экожүйесінің фаунасы мен 4. Іле-Балқаш алабы Қазақстандағы тарихи-табиғи 5. Экологиялық форумда Балқаш көлін құтқару

А. ... мəселелері қаралды. Ə. ... ескерткіштерге бай өлке. Б. ... өте жоғары. В. ... Ілеге құюын тоқтатты. Г. ... флорасы зардап шегуде. Ғ. ... жүзеге асырылды. 4. Жауаптарды «дұрыс» немесе «бұрыс» деп белгілеңіз. 1. Балқаш көлінің тартылуына не себеп болды? суды мөлшерсіз пайдалану климаттың өзгеруі антропогендік факторлар 2. Балқаш көлін сақтап қалуға байланысты өткізілген шаралар конференциялар халықаралық экологиялық форум Семинар жұмыстары 5. Мəтін бойынша сөз тіркестерінің сыңарларын табыңыз. 1. су деңгейінің қарашығындай сақтау 2. табиғи экожүйені көздің тез өзгеріп отыруы 3. кен рудаларын ошағы 4. экологиялық апаттың тиімді пайдалану 5. жерасты суларын байыту кешендері

– Жерорта теңізі; – Арал теңізі; 6. «Памир» сілемдеріндегі мұздықтарды еріте бастаған тұзды жауындар қайдан бастау алған? – Арал теңізінен; – Зайсан көлінен; – Балқаш көлінен; 7. Қазақстанда зымырандар ғарышқа қай жерден ұшады? – Жезқазғаннан; – Байқоңырдан; – Қарағандыдан; 8. Алтынемел ұлттық саябағы қайда орналасқан? – Зайсан көлі аумағында; – Марқакөлде; – Балқаш көлі аумағында; 9. Жер шарындағы бірден-бір тұйық су айдыны? – Арал теңізі; – Каспий теңізі; – Сырдария өзені; 10. Каспий теңізінің құнды байлықтарының бірі? – бекіре тұқымдас балықтар; – сазан балығы; – табан балығы.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР: 1. Ақбасова А.Ж. Экология: Оқу құралы / А.Ж.Ақбасова, Г.Ə.Саинова. – Алматы: Бастау, 2003. – 292 бет. 2. Асқарова Ұ.Б. Экология жəне қоршаған ортаны қорғау. – Алматы, 2007. 3. Бұзаубақов К.Ж. Мектептік экология негіздері. Оқу құралы. – Тараз: ТарМУ, 2000. –139 б. 4. Бірмағамбетова Ə. Табиғатты оқыту əдістемесі. Алматы. – 1991. 5. Омаров Т. Қазақстан көлдерi. – Алматы, 1987. – 144 б. Сарыбеков Н.С., Сарыбеков Н.М., Сарыбеков Қ.Д, Қазақ халқының табиғат қорғау дəстүрлері. – Алматы: Рауан. – 1996 ж. 6. Сарыбеков Н.С. Воспитание любви к природе. – Алматы, – 1995. 7. Ушинский К.Д. Знай свой край. – Москва, – 1986.

МАЗМҰНЫ І ƏЛЕМДІК ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР Тұрақты даму ............................................................................4 Экология ғылымы ....................................................................9 Қоршаған ортаны ластаушы көздер .....................................15 Ғаламдық жылынудың экологиялық мəселелері ................20 Экологиялық дағдарыс ..........................................................25 Экологиялық мəдениет ..........................................................31 ІІ ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУ Таза табиғи ортаны қорғау ....................................................40 Туған өлке табиғатын қорғау ................................................45 Орман экологиясы ..................................................................51 Халық тəрбиесі .......................................................................55 Табиғатты аялау .....................................................................60 Қызыл кітап ............................................................................66 ІІІ ҒЫЛЫМИ ПРОГРЕСС ЖЕТІСТІКТЕРІНІҢ ЭКОЛОГИЯҒА ƏСЕРІ «Протон» қалдықтарының зияны .........................................74 Ядролық жарылыстардың зардабы ......................................80 Радиацияның ағзаға əсері ......................................................86 Шикізат өндіретін орындардың зиянды қалдықтары .........91

ІV ТУҒАН ӨЛКЕ ЭКОЛОГИЯСЫ Өскемен қаласының экологиясы .......................................100 Каспий теңізі ........................................................................106 Арал тағдыры – адам тағдыры ............................................112 Балқаш көлі ...........................................................................117 Пайдаланылған əдебиеттер .................................................125

Кітапты шығаруға жауапты – «Қазығұрт» баспасы ЖШС-нің президенті – Темірғали Мұратбекұлы КӨПБАЕВ Құрманбаева Ш., Мұратбекова А. ҚАЗАҚ ТІЛІ Экология мамандығына арналған тереңдете оқыту құралы Редакторы Жадыра НАРМАХАНОВА Суретшісі Нұран АЙЫМБЕТ Техникалық редакторы Дарико ОМАРҒАЛИЕВА Беттеген Ниязбай ОРАЗЫМБЕТОВ ИБ № 408 Басуға 16.10.2013 жылы қол қойылды. Офсеттік басылым. Қалыбы 84х108 1/32. Қаріп түрі «Times New Roman». Шартты баспа табағы 7, 0. Тапсырыс № Таралымы: мемлекеттік тапсырыс бойынша 4000 дана, баспаның тапсырысы бойынша 100 дана «Қазығұрт» баспасының компьютер орталығында беттелдi. «Қазығұрт» баспасы, 050009, Алматы қаласы, Абай даңғылы 143, 522-кеңсе. Телефон (факс): 8(727) 394-42-86 Тапсырыс берушінің файлдарынан басылып шықты