ҒИМАРАТТАР МЕН ҚҰРЫЛЫСТАРДЫ ҚАЙТА ҚҰРУ ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ

«Білім беруді дамытудың федералды институты» федералдық        мемлекеттік        мекемесі        бастауыш        кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелеріне оқу құралы ретінде ұсынған.

4-ші басылым, стереотипті

ƏОЖ 69.059.7(075.32) КБЖ 38.7-09ші723 Ю163

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау

аясында қазақ тіліне аударылды.

Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

Санкт-Петербург орта кәсіптік білім беру мекемесінің жоғары  санаттағы оқытушысы А.Н.Тихонова

А.Ф. Юдина

имараттар мен құрылыстарды қайта құру және техникалық тұрғыдан қалпына келтіру: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / А.Ф. Юдина. – 4-ші басылым, стереотипті. – М.: «Академия» баспа орталығы, 2016ж. – 320 б.

Оқу құралы орта кәсіптік білім берудің федералды мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес «Ғимараттар мен құрылыстарды салу және пайдалану» мамандығы бойынша КМ.04 «Құрылыс нысандарын пайдалану және қайта құру кезінде іс-әрекет түрлерін ұйымдастыру», ПАК.04.02 «Ғимараттарды қайта құру» бағдарламаларын игеру кезінде пайдаланылуы мүмкін. Ғимараттар мен құрылыстарды жобалаудың  негізгі  анықтама- лары мен ұғымдары, қағидаттары және олардың күйін зерттеу, кон- струкцияларды күшейту және ауыстыру; қайта құру жағдайларында құрылыс-монтаждау жұмыстары: дайындық (құрылыс конструкцияла- рын демонтаждау, бөлшектеу және бұзу), жер, бағаналық, монтаждық, бетондық жұмыстарды, сондай-ақ салмақ түсетін конструкцияларды күшейту және ауыстыру жұмыстарын жүргізу мәселелерін қамтылып ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру мәселелері баяндалған.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

ӘОЖ 69.059.7(075.32) КБЖ 38.7-09я723

© Юдина А.Ф., 2010 ©

Құрметті оқырман!

Аталмыш оқу құралы «Ғимараттар мен құрылыстарды салу және пайдалану» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бір бөлігі болып табылады. Оқу құралы КМ.04 «Құрылыс нысандарын пайдалану және қайта құру кезінде іс-әрекет түрлерін ұйымдастыру», ПАК.04.02 «Ғима- раттарды қайта құру» бағдарламаларын игеруге арналған. Жаңа буынды оқу-әдістемелік кешендер жалпы білім беретін және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді оқып-зерттеуге мүмкіндік беретін, дәстүрлі әрі инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір кешен жалпы және кәсіби құзыреттіліктерді игеру- ге қажетті, оның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескере оты- рып, оқулықтар мен оқу құралдарын, оқу және бақылау құралдарын қамтиды. Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен то- лықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар мен тренажерлер бар теориялық және тәжірибелік модульдерді, мультимедиялық объектілерді, Ғаламтордағы қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерді қамтиды. Оларда терминологиялық сөздік пен оқу үдерісінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақы- лау және тәжірибелік жұмыстарды орындау нәтижелері тіркелетін электрондық журнал болады. Электрондық ресурстар оқу үдерісіне жеңіл кірістіріледі және де әртүрлі білім беру бағдарламаларына қа- рай бейімделуі мүмкін.

Алғы сөз

Аталмыш оқу құралының әдіснамалық ерекшелігі мынада – ғима- раттар мен құрылыстарды қайта құру кезіндегі құрылыс үдерістері мен операцияларын кешенді түрде қарастыру, жұмыстардың қажет- ті сапасын қамтамасыз ететін қауіпсіздік техникасының шарттарын сақтай отырып, құрылыс-монтаждау жұмыстарының технологиялық орындау тізбектілігін сақтау. Аталмыш оқу құралында қайта құруды жобалаудың, оңтайлы шешім таңдаудың технологиялық және ұй- ымдастырушылық қағидаттары, сондай-ақ еңбекті қорғау және қа- уіпсіздік техникасының мәселелері көрсетілген. Құрылыс кешенінің реформасына және нарық жағдайларында жобалау-құрылыс ұйымдарының құрылыс қызметінің аса тез да- муына байланысты бірақатар терминдер мен анықтамаларды бір- келкі түсіндіру қажеттілігі мақсатында оқу құралында сол сөздердің бұрыннан келе жатқан мәндерінің негізінде, сондай-ақ заманауи нормативтік-техникалық құжаттарда ұсынған редакциялар бойынша қалыптастырылған негізгі терминдер мен анықтамалар беріледі. Аталмыш оқу құралында ғимараттардың үстіне қондырма салу, мансардалық қабаттар тұрғызу және тұрғындарды көшіріп, не көшірмей, бес қабатты ғимараттарды кеңейту технологиялары, ескі тұрғын үй қорын қайта құру кезінде жиналатын монолитті және кірістірілген монолитті жүйелерді тұрғызу, сондай-ақ зауыттық ауқымды блок-модульдерді қолдану технологиялары қарастырыла- ды. Сонымен бірге, қайта құру технологиялары пайдаланушылық көрсеткіштері жақсартылған, сапалық тұрғыдан жаңа нысандарды құруға, жұмыстардың ұзақтылығын қысқартуға, ғимараттарды сапа- лы жылылауды орындауға жәге қосымша тұрғын аудандарды алуға мүмкіндік береді.

Кіріспе

Қайта құруды орындаудың мақсатқа лайықтығы көптеген фак- торлармен анықталады: қала құрылысы мәселелері, нысанның сәу- леттік-тарихи маңыздылығы, сәулеттік-жоспарлау және ұйымда- стырушылық-техникалық шешімдер, экологиялық, әлеуметтік және экономикалық мәселелер, қалалық көлік құралдары мен коммуни- кациялардан алшақтық, инфрақұрылымның болуы және т.с.с. Әрбір қайта құру нысаны жеке-дара болып келеді, оның өзіндік пайда- ланушылық көрсеткіштері, физикалық және моральдік тозуы бо- лады. Сондықтан нысанда қайта құруды бастамас бұрын, ғимарат конструкцияларының нақты күйін техникалық тұрғыдан зерттеу де- ректерінің негізінде ұйымдастырушылық-техникалық дайындықты мұқият жүргізу қажет. Нақты ғимаратты қайта құру кезіндегі құрылымдық-технологи- ялық шешімдердің тиімділігі қайта құру жұмыстарының технологи- ясына әсер ететін негізгі көрсеткіштер мен қосымша факторларды салыстырмалы талдау негізінде бағаланады: еңбек сыйымдылығы, жұмыстардың ұзақтылығы, жұмыстардың құны, материалдық және еңбек ресурстарының шығыны, негізгі еңбекақы шығыны, маши- налар мен механизмдерді пайдалану уақыты, қосымша шығындар бойынша шығыстар және басқа жа экономикалық, ұйымдасты- рушылық-технологиялық және әлеуметтік факторлар. Тығыз құрылыс жағдайында қайта құру технологиясының озат құрылымдық-технологиялық әзірлемелері аса маңызды. Белгілі тех- нологиялық шешімдердің әртүрді деңгейлері құрылыс ұйымының өндірістік әлеуетін барынша ұтымды бейімдеуге, қайта құрудың өңірлік ерекшеліктері мен шынайы жағдайларын ескеруге мүмкін- дік береді. Құрылыс алаңының тар жағдайлары көбінесе жұмыстар- ды жүргізу технологиясын анықтайды, ол ең алдымен жобалық және атқарушылық құжаттамада: құрылыс ұйымының жобасында (ҚҰЖ), жұмыстарды жүргізу жобасында (ЖЖЖ), технологиялық карталар- да іске асырылады. Мысалы, мұнаралық крандарды пайдалану мүм-

кін болмаса, крансыз мехнизация құралдарын, жүкшығырларды, кө- тергіштерді және қайта құрылатын ғимараттың ішінде орналасатын жиылмалы, стационарлық және шатырлық крандарды пайдалануға тура келеді. Аталмыш оқу құралында азаматтық ғимараттар мен құрылы- старды қайта құрудың негізгі қағиадаттары, жобалау негіздері, ғи- мараттардың физикалық және моральдік тозуын бағалау әдстері, құрылымдық элементтердің техникалық күйін зерттеу тәсілдері, қайта құру кезіндегі құрылыс-монтаж жұмыстарын орындау техно- логиясы мен жұмыстарды қауіпсіз жүргізу мәселелері баяндалған. Аталмыш оқу құралында қайта құру жұмыстарының заманауи технологиялары саласындағы соңғы жетістіктер ескерілген, жаңа құрылымдық шешімдерді қолдану, құрылыс конструкцияларын күшейту және ауыстыру әдістері, ғимараттар мен құрылыстарды үстінен және жанынан тұрғызудың индустриалды тәсілдері қара- стырылған және қайта құрылатын ғимараттарың пайдаланушылық қасиеттерін жақсарту мәселелері талқыланған.

Негізгі терминдер мен анықтамалар

Ғимараттың  не  құрылыстың  апатты  күйі

Арматура

Шойбалға

Қадалық тоспа

Бетон

Бетон жұмыстары

Вертикалды дренаж

гінде тереңдік сорғылармен жер асты суы айдап шығарылады. Құ- бырлы құдықтар бір қатарға не контурға біріктірілуі мүмкін, оларға орталықтан сорғы станциясы қызмет көрсетеді.

Су деңгейін төмендету

Уақытша жолдар

Уақытша ғимараттар мен құрылыстар

Монтаждалатын конструкцияны салыстырып тексеру

Кран ілгегінің шығып кетуі

Иілімді матауыштар

Ашық горизонталды дренаж әдетте қала сыртында, бөктері жа- зық (1:2) және су ағуы үшін еңісі бойлай жасалатын, тереңдігі 1,5 м-ге дейінгі жыра түрінде орындалады.

Жүк қармау құрылғысы

Жер асты сулары

Элементтің, ғимараттың, құрылыстың ақауы

Ғимараттар мен құрылыстарыдң техникалық күйін диагно- стикалау, техникалық диагностика

Диагностикалау техникасы

Ғимараттар мен құрылыстардың төзімділігі

Домкрат

көтеруге арналған стационарлық, тасымалы немесе қозғалмалы механизм. Домкраттар төрткілдеш, бұрандалы, пневматикалық, гидравликалық  болып  бөлінеді.  Домкраттардың  жүк  көтергіштігі

Дренаж

Тапсырушы (құрылысшы)

Топырақтарды бекіту

Жабық горизонталды дренаж әдетте дренаждық себіндісі бар құбырлардан жасалады. Асбест-цементті құбырлар, ал агрессивті жер асты сулары жағдайында – кермикалық құбырлар қолданылады.

Топырақтарды мұздату

табиғи орналасқан жерлерінде 0

Қармауыштар

Ғимараттар мен құрылыстардың тозуы

Күрделі жөндеу

Инженерлік-геологиялық шарттардың картасы

Қадалық копер

Кран

Қадаларды кесу машинасы

Ғимараттар мен құрылыстарды жаңғырту

Монтаждық арматура жеке өзектер мен басқа элементтерді ар- матуралық каркасқа жинауға арналған.

Ғимараттың, құрылыстың, элементтің моральдік тозуы

Аязбен мамықтау

Уақыт нормасы

Нормативті құжат

дың қызмет нәтижелеріне қатысты және де көп тұтынушыларға қол- жетімді болатын ережелерді, жалпы қағидаттарды не сипаттамалар- ды белгілейтін құжат.

Нөлдік цикл

Қалыптардың айналымдылығы

Қалыптар

Қалыптау панелі

Қалыптау жүйесі

Қауіпті аймақ

Ғимараттар мен құрылыстарды қарау

Ашық сутөкпе тікелей шұңқырлардан суды айдап шығаруды көз- дейді. Аталмыш әдіс су өткізгіштігі жақсы топырақтар жағдайында, құрғатылатын шұңқырдың түбінен төмен жерде су сақтағыш қабат-

Элементтің, ғимараттың, құрылыстың бұзылуы, жарамсы- здығы

Жер асты дренаж алаңның жекелеген учаскелерінде жер асты су- ларының деңгейін уақытша (құрылыс немесе қайта құру кезеңінде) төмендету үшін немесе жаңадан салынатын және қазіргі аумақтарда су деңгейін ұзақ төмендету әрі су басумен күресу үшін орнатылады (құрылыс дренажы).

Тақтай төсемдер

Көтергіш

Полиспаст

Үдерістерді орындау ұзақтылығы операцияларды біртұтас техно- логиялық үдеріске жалғау үшін және желілік графиктер мен цикло- граммаларды құру үшін анықталады.

Жобалық құжаттама

Жұмыс арматурасы жүктемелердің әсерінен темір бетонда туын- дайтын күштер есебінен орнатылады.

сында біркелкі бөлу және олардың бірікке жұмысын ұйымдастыру үшін қызмет етеді.

Жұмыс істеп жатқан кәсіпорындарды кеңейту

Ғимаратты қайта құру

Қайта жаңарту

Ғимараттар мен құрылыстарды қалпына келтіру

Ростверк

Қада қағу жабдығы

жол платформаларына, көтеру крандарына, экскаваторларға орнаты- лады. Қада қағу жабдығы соққы салатын, дірілдететін және батыра- тын болып ажыратылады.

Қада қағу жұмыстары

Қадалық балға

Ғимараттарға техникалық қызмет көрсету жүйесі

Ғимаратты бұзу

Құрылыс конструкциясы

Құрылыс өндірісі

Құрылыс нормалары мен ережелері

Жеке ғимараттың (құрылыстың) бас құрылыс жоспары

Матауыш құрылғылар

Такелаж

Ағымдық жөндеу

Ғимараттарды техникалық тұрғыдан пайдалану

Технологиялық карта

Траверса

Үдерістің еңбек сыйымдылығы

Нығайту (топырақты нығайту)

Еңбек жағдайлары

Ғимараттың, құрылыстың, элементтің физикалық тозуы

Элементтерді бекіту

Іргетас

Конструкциялардың, ғимараттардың, құрылыстардың сипат- ты осал жерлері

Қамыт

Шпунтты қабырға

Қалқан

Ғимараттар мен құрылыстардың, олардың элементтерінің пай- даланушылық қасиеттері

Ғимараттарға, құрылыстарға қойылатын пайдаланушылық талаптар

1 тарау

ҒИМАРАТТАР МЕН ҚҰРЫЛЫСТАРДЫ ҚАЙТА ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ

Кез келген ғимаратты немесе құрылысты қайта құру аталмыш ау- данға не кәсіпорынға ғана емес, жалпы бүкіл қалаға қатысты бірқа- тар мәселелерді шешумен байланысты болады. Сипаты ерекше, әрі шешім қабылдау ауқымы кең болып келеді: бұзу, жаңғырту, қосар- лай салу, салып біту және бірнеше қабат үстінен салу. Қайта құру қалыптасқан құрылысқа ұқыпты әрі мұқият қарау қажеттілігінен туындайды. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезінде әлеуметтік және қала құрылысы міндеттерін ғана емес, қайта құрудың экономи- калық және техникалық тиімділігін ескеру қажет. Қайта құруды әлеуметтік міндеттері тұрғын үй қорының жоспар- лы құрылымын адам қажеттіліктеріне қатысты түбегейлі жаңартуды көздейді. Қалалық ортаны сауықтыру мақсатындағы негізгі қала құрылы- стық міндеттер көптеген мәселелерді шешеді: Сонымен бірге, қала құрылысы міндеттеріне тұрғын үй ауданда- рының шекарасындағы өнеркәсіптік кәсіпорындарды қаланың ба-

сты магистральдерінің ансамбль түрінде (өндірістік және инженер- лік корпустарды салу) үй салу құрылысын жақсарту кіреді. Мәселен, көптеген қалаларда өнеркәсіптік кәсіпорындар негізінен қаланың ескі аудандарында орналасқан, үлкен аумақтарды алады, елелуі фи- зикалық және моральдік тозуы бар ескі құрылыс санатына жатады. Қайта құрудың экономикалық тиімділігіне экономикалық негіз- демелерді әзірлеу, бұзу ауқымы мен кезектілігін анықтау және са- лынған құрылыстарды жаңғырту кезінде қол жеткізіледі. Сонымен қатар, қайта құру кезінде өндірістік қуаттылық бірлігіне келетін меншікті салымдардың төмендеуінің немесе өнім көлімінің өсуінің арқасында техникалық-экономикалық көрсеткіштер жақса- рады, күрделі салымдардың экономикалық тиімділігі жоғарылайды. Кәсіпорындарды қайта құрудың техникалық міндеттері кәсіпо- рындардың  техникалық  деңгейін  жоғарылатуды,  өндіріс  көлемін ұлғайтуды, өндірістік профилін өзгертуді қарастырады. Сондай қай- та құрудың құрылыстық бөлігі салмақ түсетін, қоршау конструкция- лары үшін және ғимараттың әрленуі үшін тиімді заманауи материал-

дарды кеңінен қолдануды көздейді.

Негізгі қорларды жаңартудың үш формасы болады: жұмыс істей- тін кәсіпорындарды кеңейту, қайта құру және техникалық жарақтан- дыру.

Жұмыс істейтін кәсіпорындарды кеңейту

Жұмыс істейтін кәсіпорындарды қайта құру

Жұмыс істейтін кәсіпорындарды техникалық жарақтандыру

Жұмыс істейтін кәсіпорындарды кеңейту  (жаңартудың  бірін- ші формасы) қосымша өнімдер шығарылатын жұмыс аудандарын ұлғайтуды және бар корпустарды қайта құруды көздейді. Жаңартудың екінші және үшінші формалары негізгі өндіріс үшін өндірістік аудандарын ұлғайтумен байланысты болмайды. Өнім са- пасын жоғарылату және қосымша өнімдер шығару технологияны өзгерту не жетілдіру және жабдықты жаңғырту есебінен жүргізіледі. Алайда жаңартудің екінші формасында – жұмыс істейтін кәсіпо- рындарды қайта құру кезінде – жаңа нысандарды құру және жұмыс істеп жатқан қосалқы нысандарды кеңейту ғана емес, жұмыс істеп жатқан негізгі корпустарды қайта құру да жүзеге асырылады: ғима- раттың көлемдік-жоспарлы параметрлерін өзгерту, салмақ түсетін конструкцияларды ауыстыру немесе күшейту. Жаңартудың үшінші формасында – жұмыс істейтін кәсіпорындар- ды техникалық тұрғыдан жарақтандыру – негізгі қорлардың белсен- ді бөлігін жаңарту жекелеген жөндеу-құрылыс жұмыстарын жүргізу (мысалы, аралықтарды бұзу және орын ауыстыру, едендер мен қа- бырғаларды жөндеу), бірақ өндірістік ғимараттардың салмақ түсетін конструкцияларын ауыстырмай жүргізу.

Пайдалану барысында нысандар бірте-бірте тозады, ескіреді, жа- рамсыз болып қалады, яғни ғимараттар мен құрылыстар моральдік және физикалық тұрғыдан тозады. Физикалық тозу – ғимараттың негізгі элементтерінің беріктігін жоғалтуы, сыртқы және ішкі әсер- лердің, пайдалану жағдайларының және қызмет ету ұзақтығының нәтижесінде олардың тұрақтылығы мен пайдаланушылық сенімділі- гінің төмендеуі, сондай-ақ оның бастапқы қасиеттерінің жоғалуы, мысалы, ылғалға төзімділігі, жылумен қорғалуы, дыбыс өткізбе- уінің төмендеуі.

Физикалық тозу шамасы – бұл жалпы ғимараттың және оның конструкцияларының техникалық және пайдаланушылық қасиет- терінің бастапқы күйімен салыстырғандағы залал үлесін көрсететін, техникалық күйінің сандық бағасы. Құрылыс конструкцияларының күйі ғимараттардың қызмет ету мерзіміне және оны жобалау, салу, пайдалану кезінде жіберілген ақа- улықтарға тікелей тәуелді болады. Барлық ғимараттар мен құрылыстар физикалық тозуға ұшырай- ды; бұл ретте әрбір нысанның тозуының өз ерекшеліктері, өз сипа- ты болады. Тас конструкциялар атмосфералық әсерден желсізденеді және сілтісізденеді, металл элементтер жеміріледі, ағаш элементтер шіру, ісіну және кеуіп кету нәтижесінде көнереді. Ғимараттың бүкіл пайдалану кезеңі барысында оның физикалық тозуы жөндеудің алуан түрлеріне қарамастан жоғарай береді, өйт- кені жөндеу кезінде ғимараттың бастапқы қасиеттерін толығымен қалпына келтіруге мүмкіндік болмайды. Нысанның пайдалану бары- сындағы физикалық тозу үдерісін шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады.

Аса жоғары тозу кезеңінде (уақыты бойынша ұзақ емес) сал- мақ түсетін конструкцияларға пайдалы жүктеме түсіп, құрылыс конструкциялары жұмыс күйіне келеді. Егер материал ақаулықта- ры (мысалы, жоғары ылғалдылық) болса немесе конструкцияларды монтажауда ақауларға жол берілсе, онда бұл ғимараттың техникалық күйіне әсер етеді – материалдық тозу ғимаратты пайдалануға бер- генге дейін елеулі шамаға жетіп қалады. Алғашқы уақытта ғимарат шөгу әсіренен, температуралық, ылғалдылық жүктемелерінен және әртүрлі деформациялардан бола- тын әсерлердің салдарлары конструкциялардың сипатына да, сондай әсерлердің қарқындылығына да байланысты болады. Дәл осы кезеңде құрылыс конструкцияларының көптеген бұзылу- лары, тіпті апаттары да орын алады. Мәселен, барлық апаттардың шамамен 20% салынған, бірақ пайдалануға берілмеген нысандарда болады; пайдалану барысында – 9% (бір жылға дейін) және 7% (бес жылға дейін). Бұл сандар ғимаратты салу және оны пайдалануға қабылдау кезіндегі жұмыстардың сапасын қатаң бақылауға алуу қа- жеттілігін дәлелдейді. Бұл кезең өткен соң бұзылулар мен алуан түрлі ақаулықтарды жөндеу үшін бірінші, шөккеннен кейінгі жөндеу жүргізіледі.

лаулардың есебінен алғашқы уақытта туындаған шөгу құбылыста- ры ішінара бітеді, бөліп таратылады, мүлдем жойылады, сондай-ақ ғимараттың шөгуі едәуір азаяды. Алайда сондай ғимараттардың конструкцияларында кері қайтарылмас тозу үдерісі батсау алады. Уақыт өте келе ғимараттың күйі нашарлайды, негізгі пайдала- нушылық қасиеттері жоғалады. Пайдаланушылық қасиеттерін қал- пына келтіру және оларды тиісті деңгейде қолдап тұру техникалық пайдалану сапасына, жөндеу-қалпына келтіру жұмыстарының және ғимараттарды қайта құру уақытында өткізілетін жұмыстардың сапа- сына байланысты болады. Агрессивті әсерлердің болуы, құрылыс конструкцияларына тиісті күтімнің болмауы

қарқынды тозу кезеңінде физикалық тозудың сыни мәнге жетіп қалуына әкелуі мүмкін. Жеке конструкциялар сол ғимаратқа тән әсерлерге кедергі келтіре алмайтын сәт туады. Кон- струкциялардың осындай күйі, егер оларды қалпына келтіру немесе күшейту шаралары қабылданбаса, апатқа әкеліп соқтыруы мүмкін. Олардың қызмет ету мерзімін арттыру шараларын ғимараттың мо- ральдік тозу факторымен байланыстырған жөн. Физикалық тозу – табиғи әрі заңды құбылыс. Тозу болған, әрі бола бермек. Ғимараттар мен құрылыстар пайдалану барысында ғана емес, әрекетсіз тұра берсе де, тозады, яғни олардың қызмет ету мерзімі болады. Ғимараттың тозу графиктері 1.1-суретте келтірілген.

Салыну кезеңдеріне қарай тұрғын үй қоры келесідей бөлінеді: революцияға дейінгі құрылыстар – 6%; 1917-1960 жж. құрылыс ке- зеңінің ғимараттары – 24%; 1961 ж. бастап қазіргі уақытқа дейінгі құрылыстар – 70%. Өнеркәсіптік құрылыстың басты мәселелеріне өндірістік ғима- раттардың пайдалану мерзімдерінің технологиялық жабдықтың жұ- мыс істеу мерзімдерімен сәйкеспеуі жатады. Мәселен, құрылыс кон- струкциялары 100 жылға дейін пайдаланылуы мүмкін, инженерлік жабдық – 50 жылға дейін, техникалық жабдық – 5...20 жыл ғана. Өндірістік ғимараттардың моральдік ескіру белгісі болып оның жасы (қызмет ету мерзімі) табылады, алайда әрдайым ғимарат то- зуының себебі бола бермейді. Еңбек заттарына әсер ету сипатына қарай негізгі қорлар активті және пассивті болып ажыратылады. Активті бөліктеріне білдектер, жабдық, жарақтану; пассивті бөліктерге – ғимараттар мен құрылы- стар жатады. Ғимаратты қайта құру моральдік тозудың салдарларын жоюға мүмкіндік береді. Заманауи талаптарға жауап бермейтін және қай- та құруға жатпайтын ескі ғимараттарды бұзып, орнына жаңаларын тұрғызады. Құрылыс конструкцияларының физикалық тозуын және мораль- дік тозуды ескере отырып, пайдаланудағы барлық ғимараттарды шартты түрде мынадай топтарға бөлуге болады: уды талап етеді; салмақ түсетін конструкцияларының техникалық күйі қанағаттанарлық. Мұндай ғимараттар ішінара қайта құрылады, олардың тек жеке бөліктерінің көлемдік-жоспарлық және сәулеттік-құрылымдық шешім- дерін өзгертіду көздейді (бір қабатты не бір аралықты қай- та құру немесе қайта жабдықтау, ғимараттың негізгі ныса- нына үстінен салу немесе жалғап салу); Қайта құру алдында барлық ғимараттар зерттелініп, тиісті топқа жатқызылуы қажет.

1.3.

Өндірісті инженерлік тұрғыдан дайындау құрылыс алаңында негізгі өндірістік үдерістерді бастағанға дейін орындалатын және нысанның белгіленген мерзімдерде уақытылы жобалануын, күшей- тілуін, қайта құрылуы мен аяқталуын қамтамасыз ететін, ұйымда- стырушылық, техникалық, технологиялық және экономикалық си- паттағы өзара байланысқан іс-шаралар кешені болып табылады. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезіндегі дайындық кезеңінің меншікті жұмыстар үлесі барлық құрылыс-монтаждау жұ- мыстарының сметалық құнының шамамен 20...25%-на дейін жетеді. Нысанды қайта құруды бастауға дейін ұйымдастырушылық-тех- никалық дайындық бойынша, нысанды немесе ғимараттар тобын қайта құруға дайындық бойынша, құрылыс-монтаждау жұмыстарын

орындауға дайындық бойынша жұмыстарды орындау қажет.

Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезіндегі құрылыс-мон- таждау жұмыстарын жүргізудің ерекшеліктері өндірісті инженер- лік тұрғыдан дайындау, құрылыс үдерістерінің технологиясы мен ұйымдастырылуына әсер ететін көптеген факторларды ескеру аса мағызды. Барлық дайындық шаралары мен жұмыстарының өзара байла- нысы негізіндегі кешенді шешім қабылдау, олардың құрылымы мен мазмұнын анықтау оларды үздіксіз әрі тиімді пайдаланудың алғы- шарттарына жағдай жасайды. Өндірісті дайындау барысында қосымша қайта құру нысандарын жан-жақты зерттеумен, технологияны жобалаумен және күрделі әрі еңбек сыйымдылығы жоғары құрылыс үдерістерін ұйымдастыру- мен, нормативті-техникалық құжаттаманы әзірлеумен, қайта құру- дың материалды-техникалық қамтамасыз етілуін ұйымдастырумен байланысты инженерлік және технологиялық міндеттерді шешу қа- жет. Нысанды қайта құруға дайындық табиғатты қорғау талаптарын және жұмыстарды жүргізу қауіпсіздігінің талаптарын ескере оты- рып, дайындық кезеңінің жұмыстарын орындауды көздейді. Конструкцияларды бұзу және демонтаждау бойынша техника- лық шешімдердің кешені динамикалық жүктемелерді болдырмауға, іргелес конструкциялардың тұрақтылығы жойылып, өздігінен қира- уының алдын алуға, сондай-ақ бұзу материалдарының құлауы мен шашылуын болдырмауға мүмкіндік беретін бұзу әдістеріне негізде- луі тиіс. Әрбір қайта құрылатын ғимарат үшін дайындық жұмыстары же- ке-дара болады әрі салмақ түсетін конструкциялардың тозу дәреже- сіне және жұмыстарды жүргізу деңгейіне тәуелді болады. Дайындық жұмыстарын орындай бастау алдында салмақ түсетін және қоршау конструкцияларын, инженерлік желіліердің күйін және олардың нақты белгіленуін зерттеу жұмыстары орындалады. Зерт- теу нәтижелері бас құрылыс жоспарларын жобалауға негіз бола ала- ды және де іргетасты нығайту, негізді бекіту технологиясына әсер етеді. Өндірістің инженерлік дайындығы нысан маңындағы немесе ста- ционарлық бетон-араластырғыш қондырғылардың, жиналмалы кон- струкцияларды жасау және ірілеу алаңдарының, қойма орынжайла- рының және т.б. орналасу аймақтарын анықтауды қарастырады.

Жұмыстарды  жүргізуді  энергетикалық  тұрғыдан  қамтамасыз

етуге ерекше көңіл бөлінеді, өйткені қалалық құрылыс жағдайында қосымша қуаттылықтар желілерді төсеуді, басқа да инженерлік жұ- мыстарды жүргізуді талап етеді. Өндірісті дайындау кезінде бар көше аралық жолдарды, алаңдар- ды қойма мақсаттарында барынша пайдалану, тұрмыстық орынжай- ларды қайта құрылатын немесе бұзылатын құрылыстардың ішінде орналастыру маңызды.

Ғимараттарды қайта құру олардың арналуын, ішкі не сыртқы түрін өзгертумен байланысты қайта құруды қарастырады. Ғимарат- ты қайта құру кезінде күрделі жөндеу жұмыстарымен қатар, жаңа құрылыс жұмыстары да жүргізіледі. Сонымен бірге, күрделі жөн- деу және қайта құру кезінде бір типтес жұмыстар орындалуы мүм- кін, мысалы, жекелеген салмақ түсетін конструкцияларды ауыстыру (жабын ауыстыру, бағаналарды алмастыру). Алайда қандай да бір жұмыстарды дұрыс жіктеген жөн: ғимаратты күрделі жөндеу не бол- маса қайта құру. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезінде құрылыс үдерісін ұйымдастырудың жаңа құрылыс кезіндегі жұмыстарды ұй- ымдастырумен салыстырғанда, бірқатар ерекшеліктері болады: Ескірген ғимараттарды қайта құрудың басты бағыттарын шартты түрде үш топқа бөлуге болады (1.2-сурет). Қайта құрудың экономикалық артықшылықтары тәжірибе жүзін- де дәлелденген. Жаңа құрылыспен салыстырғанда, қайта құру кезін- де күрделі салымдар орташа есеппен 8...10%-ға, ал кейде одан да

көп азаяды. Қайта құру жүргізілген кәсіпорындарда жобалық қуат- тылықтарды игеру, жаңадан салынған кәсіпорындардан гөрі, үш есе тезірек жүреді. Қалалық құрылыс орталықтарын қайта құру кезінде ғимараттарға іргелес жер асты кеңістігін ұтымды игеруге ерекше орын бөлінуі тиіс, оларды сауда орталықтары, автотұрақтар, шағын кәсіпорындар және т.б. ретінде пайдалануға болады. Ғимараттарды қайта құрудың негізгі құрылымдық-технологи- ялық тәсілі болып сыртқы және ішкі қабырғалардың конструкция- ларын, баспалдақ алаңдарын сақтап қалу және беріктігі жоғары жа- бындарды орнату табылады (1.3 а

-сурет).

Қосымша ойықтар орнату, желдету арналарын ауыстыру нәти- жесінде ішкі қабырғалардың едәуір тозуы жағдайында қайта құру кезінде салмақ түсетін және қоршау конструкциялары ретінде сы- ртқы қабырғалар ғана сақталып, кірістірмелі жүйелер қойылады (1.3 б

-сурет).

а – құрылымдық сұлбасы сақталған; б – құрылымдық сұлбасы өзгертілген және үстінен қабаттар салынған; в – құрылымдық сұлбасы өзгертілген, үстінен қабат- тар салынған және жанынан да салынған; 1 – қабы- рғалар; 2 – ауыспалы конструкциялар; 3 – қазіргі ірге- тас; 4 – іргетастың монолитті плитасы; 5 – кірістірмелі монолитті немесе жиналмалы каркас

Құрылыс көлемін өзгерте отырып, қайта құру өзіндік іргетаста- ры бар кірістірмелі ауыспайтын жүйелерді орнатуды көздейді, бұл ғимараттардың үстінен бірнеше қабаттар салуға мүмкіндік береді. Бұл ретте сыртқы қабырғалардың, ал кейде ішкі қабырғалардың кон-

струкциялары жоғарыдағы қабаттардың жүктемесінен босатылып, өздігінен салмақ түсетін қоршау элементтеріне айналады (1.3 в

-су- рет).

Ғимаратты кеңейте отырып қайта құру кезінде қазіргі іргетастар мен қабырғаларды салмақ түсетін конструкциялар ретінде ішінара пайдалану және де үстінен салынатын қабаттардың жүктемесін ғи- мараттардың шығарылмалы элементтеріне қайта бөлу нұсқалары пайдаланылуы мүмкін. Ескіден салынған (1930-1940 жж.) ғимараттарды қайта құру қағидаттары секциялық типтес үйлердің қарапайым құрылымымен, темір-бетонды плиталардан тұратын ұсақ даналық жабындардың бо- луымен, сондай-ақ сыртқы қабырғаларының жұқалығымен шартта- лады. Негізгі қайта құру тәсілдері лифт шахталарын және эркерлер мен қондырмалар түріндегі басқа да шағын формаларды жалғап са- луды, қабаттар мен мансардалар салуды, әкімшілік, коммерциялық не шаруашылық сипаттағы аз қабатты құрылыстарды тұрғызуды көздейді. Ғимараттарды қайта құру кезінде бар аудандардың аумағында ғимараттың көлемдік-жоспарлы параметрлерін өзгертпей, немесе шартталған шектеулі аумақ шегінде негізінен ғимараттың салмақ түсетін конструкцияларын нығайту не ауыстыру жұмыстары жүр- гізіледі. Мұндай жұмыстардың қажеттілігі жаңа технология талапта- рынан туындайды. Бұл көп қабатты ғимаратта жаңа ауыр жабдықты монтаждау болуы мүмкін, ол кезде жабын плиталарын немесе кар- кастың басқа элементтерін (бағаналарын, іргетасын) нығайту талап етіледі. Жұмыстар ғимараттың көлемдік-жоспарлы параметрлерін өз- гертпей орындалады; бұл ретте сол жердегі ғимараттардың үстінен құрылыс салу немесе өндірістік ғимаратқа қосымша құрылыс салу есебінен қосалқы ауқымдар арттырылуы мүмкін. Ғимараттың көлемдік-жоспарлы параметрлерін (қабат биіктігін, салмақ түсетін конструкциялардың аралықтарын) өзгертумен байла- нысты қайта құру негізінен жаңа технология шарттарымен тікелей байланысты болады. Ғимаратты қайта құру кезінде қабат биіктігін өзгертуге немесе аралықтарын ұлғайтуға тура келеді. Бірқатар жағдайларда кәсіпорынды қайта құру моральдік және физикалық тозуы елеулі, жекелеген корпустарды түбегейлі қайта құрумен ілеседі. Мұндай қайта құру шатыр әдісімен жүргізіледі, бұл кезде ғимаратта негізгі өндіріс тоқтамайды, оның үстінен жаңа

корпус салынады. Жаңа ғимаратты тұрғызу жұмыстары толықтай аяқталған кезде, ескі ғимарат бұзылады. Көлемдік-жоспарлы параметрлерді ұлғайту қажеттілігі кейде құрылыс жұмыстарын жүргізу тәсілімен шартталады. Мәселен, өндірістік ғимаратты қайта құру жағдайында аралықтардың бір сыртқы қабырғасын ауыстыру кезінде құрылыс-монтаждау жұмы- стары негізгі өндірісті тоқтатпай орындалуы мүмкін. Ол үшін бар қабырғаның қасынан жаңа қабырға тұрғызылады, кейін жабын ор- натылады, сосын аралық-кран (немесе көпір краны) қойылады. Бұл жұмыстар орындалған соң ескі конструкциялар бұзылып жиналады; бұл мақсатта қайтадан монтаждалған аралық-кран пайдаланылады. Шетелдік және отандық тәжірибе көрсеткендей, кез келген сал- мақ түсетін құрылымы бар ғимаратты үлкен арақашықтықтарға орын ауыстыруға болады; бұл ретте көлемдік-жоспарлы параметр- лерді өзгертуге немесе сақтап қалуға да болады. Мұндай жұмысқа кететін шығындар әдетте жаңадан салынған ғимараттың құнынан 60...70%-дан аспайды. Ғимараттың орнын ауыстыру оның бастапқы орналасуына парал- лель не болмаса оны бұра отырып, жүзеге асырылуы мүмкін (1.4-су- рет). Арналуы әртүрлі ауқымдарды ұлғайту мақсатында көп қабатты ғимараттарға үстінен бір-екі қабат салынады, яғни ғимараттың қа- баттылығын арттыра отырып қайта құрылады (1.4-сурет). Үстінен құрылыс салудың техникалық мүмкіндіктері ескі ғимарат іргетасын нығыздау салдарынан оның салмақ көтеру қабілеттілігін ұлғайтумен шартталады. Бұл үстінен құрылыс салу жүктемесін сол жердегі ір- гетастарды нығайтпай, соларға ауыстыруға мүмкіндік береді. Ғима- раттың жер үстіндегі салмақ түсетін конструкцияларын күшейті жұ- мыстарын қысқарту не болмаса толығымен болдырмау үшін үстінен салынатын қабаттардағы құрылыс конструкцияларының жеңілдетіл- ген немесе жеңіл түрлерін қолдану қажет. Іргетасын немесе салмақ түсетін конструкцияларын күшейту бойынша құрылыс-монтаждау жұмыстарының көлемі үлкен ғима- раттар үшін үстінен қабат салу жағдайында азаматтық ғимараттар- ды қайта құру кезінде жиі кездесетін ыңғайлап құрылыс салу әдісі қолданылады. Бұл әдістің мәні мынада: бүкіл ғимаратты белгілі бір биіктікке көтеру жүзеге асырылады, оның астынан іргетас қаланады және бүкіл ғимараттың жүктемесін көтере алатын, салмақ түсетін конструкиялармен бір-екі қабат тұрғызылады.

І – ғимараттың орнын ауыстыру: а – параллельді орын ауыстыру; б – ғимаратты бұру; ІІ – ғимараттың қабат- тылығын арттыру: а – қазіргі ғимарат; б – үстінен бір қабат салу; в – бірнеше қабат салу; ІІІ – ғимараттың жалпы өлшемдерін ұлғайту: а – ішкі аула салу; б – аралықты салу; в – қазіргі ғимаратты екі жақтан салу; г – бүйір қабырғасына жалғап салу; ІV – ғимаратты бұғаттау: а – ғимараттың бүйірлері арасында салу; б

Ғимараттардың жалпы өлшемдері мен конфигурацияларын ұлғайта отырып қайта құру бірнеше әдістермен орындалады (1.4-су- рет). Көп қабатты кірпіш ғимараттардың жоспары күрделі болатын ескі ғимараттар үшін ішкі аулаларды салу, сақталып қалатын ғи- мараттың екі-үш жағынан құрылыс салу арқылы қайта құру мүм- кін болады. Бұл ғимараттың габариттік өлшемдерін және құрылыс тығыздығын арттыруға мүмкіндік береді, сонымен қатар қолайсыз пайдалану факторларының туындауына әкелуі мүмкін (табиғи жа- рықтың азаюы, ғимараттың желдетілуі). Бұл кемшіліктер жарық шамдарын орнатумен жойылады. Ғимараттарды бұғаттау арқылы қайта құру ауқымдарды ұлғайту үшін, сондай-ақ жеке корпустарды технологиялық тұрғыдан байла- ныстыру үшін орындалады. Бұл параллель тұрған ғимараттардың бойлай қабырғаларының арасындағы алшақтықта құрылыс салу арқылы немесе бір өс бойымен орналасатын екі ғимараттың бүйір қабырғаларының арасына қондырма орнату арқылы жүзеге асыры- лады (1.4-сурет). Дайындық кезеңінде қайта құру жұмыстарын бастар алдында ғылыми-ізденіс жұмыстары (техникалық құжаттаманы жинау, тех- никалық конструкцияларды зерттеу, конструкциялардың статисти- калық және жылу-техникалық есептеулерін тексеру) орындалады және де жобалық құжаттама дайындалады.

Қайта құрудың ерекшелігі болып құрылыс алаңының тар- шылығы әрі үлкен еңбек сыйымдылық табылады. Бұл демонтаждау жұмыстарының қосымша кешенімен, қабырғалар мен іргетастар- лы нығайту және қалпына келтіру үдерістерінің күрделілігімен, жиналмалы конструкцияларды монтаждаудың шектеулі жағдай- ларымен, құрылымдық элементтердің аз дайындық дәрежесімен, басқа да құрылыс-монтаждау жұмыстарының жоғары еңбек сыйым- дылығымен түсіндіріледі. Тұрғын үй және қоғамдық ғимараттарды қайта құру кезінде жұ- мыстарды механизациялау мәселесі аса күрделі болып табылады,

өйткені еңбек үдерістерінің кейбір ерекшеліктері әртүрлі техника- лық құралдарды тиімді пайдалану мүмкіндіктерін жиі шектейді. Қайта құру кезідегі жұмыстардың ерекшеліктеріне технологи- ялық үдерістердің көп операциялылығы; орындалатын операци- ялардың алуан түрлілігі мен олардың уақыт пен кеңістікте быты- раңқылығы; тізбектеле орындалатын операциялардың арасындағы елеулі технологиялық үзілістер; біркелкі бірдей еңбек көлемінің шектеулілігі; жабдық пен құрылыс конструкцияларын, олардың эле- менттерін, жекелеген бөлшектерін жобалаумен, орнатумен, бекіту- мен, монтаждаумен байланысты жұмыстардың үлкен меншікті үлесі және т.с.с. жатады. Аталған ерекшеліктер қол еңбегін қолданудың кең ауқымын шарттайды, онда механизациялауды ендіру экономикалық тұрғыдан тиімсіз, не болмаса мүлдем мүмкін емес. Жұмыс істеп жатқан өнеркәсіптік кәсіпорындарды қайта құру кезінде құрылыс-монтаждау жұмыстарын жүргізудің бірқатар ерек- шеліктері бар, өйткені бұл жұмыстар уақыт бойымен де, кеңістік- те де қайта құрылатын өндірістің қызметімен қатар жүреді. Бұл құрылыс-монтаждау жұмыстарының технологиясын бұзады, қолда бар механизациялау құралдарын қолдануды қиындатады, материал- дық-техникалық қамтамасыз етуді күрделендіреді. Жұмыс істеп жатқан кәсіпорынды қайта құру кезінде жүргізілетін құрылыс-монтаждау жұмыстарының ерекшеліктерін себептеріне қа- рай үш топқа бөлуге болады: қайта құрылатын кәсіпорынның пай- даланушылық қызметінен туындаған, өнеркәсіптік алаң құрылы- сының сипатынан туындаған және ғимараттар мен құрылыстардың көлемдік-жоспарлы шешімдерінен туындаған (1.5-сурет). Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құрудағы құрылыс алаңы- ның жағдайлары өндірістік үдерістерді механизациялау деңгейіне әсер етеді және де көбінесе қолмен орындалатын жұмыстар көлемін ұлғайтуға әкеледі. Таршылық пен бытыраңқылық факторларының әсері салдарынан қайта құру жағдайында монтаждау және демонтаждау жұмыста- рының, конструкциялар мен монолитті ауқымдарды бұзудың, тар- шылық жағдайында жаңа іргетастарды қалау және барларын нығай- тудың, сондай-ақ жер асты коммуникацияларын төсеудің және де еден асты бетон әзірлемелерін дайындаудың еңбек сыйымдылығы жоғары болып табылады. сондықтан осы жұмыстардың технология- сы мен механизациялау нұсқасын таңдау жалпы қайта құру кезінде-

гі техникалық-экономикалық көрсеткіштердің деңгейін анықтайды. Көбінесе таршылық жағдайларында жүргізілетін қайта құру жұмы- стары үшін арнайы машиналар, талап етілетін номенклатура жоқ болады. Бұл ғимараттарды қайта құру кезінде жаңа ғимараттар мен

құрылыстарды тұрғызу жұмыстарын механизациялауға қолданыла- тын құралдарды пайдалану қажеттілігіне әкеледі.

Ғимараттар мен құрылыстарды жөндеу ағымдық және күрделі болып ажыратылады. Күрделі жөндеу перспективті жоспарлар бой- ынша жүзеге асырылады. Күрделі жөндеу кезінде нысанды қалпы- на келтіру құнының шамамен 2% материалға және 7...8% жабдыққа шығындалады.

Күрделі жөндеу

Күрделі жөндеу таңдаулы және кешенді болуы мүмкін; ол жалпы бүкіл ғимараттың жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіруге мүмкін- дік береді. Ағымдық жөндеу жоспарлы (алдын-алушылық) және күтпеген (жедел, ликвидациялық, дереу) болып ажыратылады; ол ғимараттың жекелеген элементтерінің жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіруге, олардың технологиялығын жоғарылатуға, жылыту және желдету жүйесін жақсартуға, электрмен жарықтандыру жүйесін жетілдіруге және т.б. мүмкіндік береді. Әртүрлі ғимарат конструкцияларын жөндеудің негізгі түрлері төменде ұсынылған.

Балкондарды, лоджияларды жөндеу әдістері:

Екі қабатты

Көп қабатты

Өнеркәсіптік

Ғимараттар мен құрылыстардың қызмет ету мерзіміне қарай күр- делі жөндеу жүргізудің мерзімі тағайындалады (1.1-кесте).

2 тарау ҒИМАРАТТАР МЕН ҚҰРЫЛЫСТАРДЫ ҚАЙТА ҚҰРУ КЕЗІНДЕ ҚҰРЫЛЫС-МОНТАЖДАУ ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУДІ ЖОБАЛАУ

Азаматтық ғимараттар мен құрылыстарды қайта құрудың жоба- лық-технологиялық құжаттамасын әзірлеу орынжайларды қайтадан жоспарлау кезінде, функционалдық арналуын өзгерту, конструкци- яларды, инженерлік жүйелерді ауыстыру немесе оларды жаңадан орнату кезінде, үй маңындағы аумақты абаттандыру және басқа да ұқсас жұмыстарды орындау кезінде қажет болады. Қайта құруды жобалау, ғимаратты пайдалануға қабылдау және пайдалану кезеңдері ғимараттың пайдаланушылық қасиеттерінің параметрлерін (ПҚП) белгілеуге, материализациялауға және қолдап тұруға негізделеді (2.1-сурет).

Бұл ретте жобалаушылар тапсырма мен ҚНмЕ-ні, өз күштері мен құралдарын (құрылыс-монтаждау жұмыстарының, олардың сапа- сын бақылау әдістерін және т.с.с.) басшылыққа ала отырып, нақты ПҚП мәндерінің жобалық шамаларға сәйкестігін қамтамасыз етеді. Пайдаланушылар жобаны, ғимаратты пайдалануға қабылдау актісінде тіркелген нақты ПҚП мәндерін, өз күштерін (мәндерін мерзімді бақылау, техникалық қызмет көрсету (ТҚ) және жүйелер мен конструкцияларды баптау, жөндеу (Ж)) басшылыққа ала оты- рып, ПҚП мәнін берілген деңгейде қолдап тұрады (2.1-сурет). Жобалау кезеңінде жобалаудың өзі, жобаларды өндіріске қабыл- дау және тікелей құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіледі. Мем- лекеттік ведомствоаралық комиссияның актісін қабылдап, бекіткен соң ғимарат пайдалануға беріледі, әрі кейіннен техникалық қызмет көрсету, ағымдық және күрделі жөндеу жүзеге асырылады. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құруды жобалау барысын- да қалалардың аудандық жоспарының сұлбалары мен жобалары, бас жоспарлары, инженерлік жүйелерді дамыту сұлбалары, үй топта- рын, көліктік магистральдарды қайта құрудың жобалық ұсыныста- ры ескеріледі. Тұрғын үй ғимараттарын қайта құруды жобалау әдетте бір ке- зеңмен жүзеге асырылады; нәтижесінде жұмыс жобасы пайда бола- ды. Екі кезеңді жоабалау (жоба және жұмыс құжаты) келесі фактор- лардың бірі болуы жағдайында мүмкін болады: нысанның қалалық маңыздылығы, толығымен қайта жоспарлау, үстінен құрылыс салу және т.с.с. Қайта құру жобалары мен сметаларының мазмұнына, құрамына, әзірлеу тәртібіне, сондай-ақ келісу және бекіту тәртібіне қойылатын басты талаптар тұрғын үйлер үшін бекітіліп енгізілген, ведомство- лық құрылыс нормаларында (ВҚН), сондай-ақ құрылыс нормалары мен ережелерінің (ҚНмЕ) тиісті бөлімдерінде келтіріледі.

Жобалық-сметалық құжаттама құрамына кіретіндер:

Екі кезеңді жобалау барысында әзірленетін, ғимаратты қайта құру жобасында келесілер қамтылады: а) жалпы түсіндіру хаты (негізгі сұлбалар: ситуациялық жоспар; салынған, қайта құрылып жатқан және жобаланатын ғимараттар, абаттандыру мен көгалдандыру көлемдері, сыртқы инженерлік желілер жөніндегі түбегейлі шешімдер көрсетілген бас жоспар); б) сәулеттік-құрылыс жоспарларының қысқаша сипаттамасы қамтылған құрылыс шешімдері; сумен қамсыздандыру, желдету, кәріздендіру, газбен және электрмен қамсыздандыру шаралары; кон- струкцияларды қорғау шаралары; белгіленген тәртіпте ресімделген, қолданылатын үлгілік және қайталамалы жобалардың, конструкци- ялар мен тораптардың, азаматтық қорғаныс жоспарларының тізбесі (негізгі сұлбалар: салмақ түсетін және қоршау конструкцияларының сұлбасы көрсетілген ғимараттардың жоспарлары, қималары мен қасбеттері; үлгілі емес конструкциялардың, тораптардың, сұлбалар- дың жұмыс сызбалары); в) қамсыздандыру көздерінің және қабылданған шешімдердің қысқаша сипаттамасы, үлгілік және қайталамалы қолданылатын конструкциялар, тораптар (негізгі сызбалар: жоспарлар, сұлбалар, конструкциялардың сызбалық қималары) жобаларының тізбесі бар инженерлік бөлімдер (су құбыры, кәріздендіру, жылыту, электрмен қамсыздандыру және т.б.);

г) қайта құруды ұйымдастыру жобасы; д) ғимаратқа техникалық қызмет көрсетудің басты қағидаттарын, ажырап қалатын құрылғылар, пайдалану кезінде ерекше назарда болуы тиісті тораптар туралы мәліметтерді қамтитын «Технология және ғимараттарды пайдалану» бөлімі; е) сметалық құжаттама: нысандық және жергілікті сметалар; жиынтық сметалық есеп пен шығындар жиыны; тиісті қайта құру кешеніне кіретін нысандарды қайта құру құнының сметалық ведо- мостері; материалдардың ведомостері. Қайта құру жағдайларында құрылыс-монтаждау жұмыстарының негізгі түрлері (жер жұмыстары, конструкцияларды күшейту және т.б.) жаңадан тұрғызылатын конструкциялардың (немесе олардың элементтерін) бар конструкцияларға не технологиялық жабдыққа жанасуымен ұштасады. Бұл жайттар таршылық жағдайында негізгі жұмыстардың орындалу күрделілігін де, ұйымдастырушылық-тех- нологиялық  шешімдерді  (ҰТШ)  қайта  құру  нысанын  жобалап

болғаннан кейін емес, оны бастамас бұрын, нысаналды зерттеу және бастапқы деректерді жинау үдерісінде әзірлеу қажеттілігін анықтай- ды. ҰТШ-ны әзірлеу үшін бастапқы деректердің құрамына ғимарат- тар мен құрылыстардың техникалық төлқұжаты, техникалық құжат- тамасы немесе ғимараттар мен құрылыстардың өлшеу сызбалары, конструкцияларды зерттеу материалдары (актілері), құрылысшы- ларға жұмыстар ауқымын беру, конструкциялар өндірісі және де- монтаждау регламенті мен шарттарына сәйкес барлық шектеулер жазылған тапсырушының анықтамасы кіреді.

2.2.

Қайта құру кезіндегі жұмыстарды жүргізу жобасы нормативті та- лаптар мен ұсыныстарды ескере отырып, жұмыс сызбалары бойын- ша құрылысты ұйымдастыру жобасының негізінде әзірленеді. Жұмыстарды жүргізу жобасы қайта құрылатын нысандағы жұ- мыстарды ұйымдастырудың жетекшілі ретінде пайдаланылады, сондай-ақ құрылыс материалдарын және конструкцияларды әкелу, жедел жоспарлау және өндірстік басқару графиктері бойынша ны- сандардың қамсыздандырылуын ұйымдастыру үшін бастапқы құжат болып табылады. Жұмыстарды жүргізу жобасында технологиялық тіреулер ретін- де пайдаланылатын құрылыс конструкцияларын диагностикалау мәселелері шешілуі тиіс және де оларды нығайту бойынша қажетті іс-шаралар әзірленуі тиіс. Демонтаждаудан кейінгі кезеңде көптеген құрылымдық элементтердің қималары ашылып, құрылымы нақты- ланады, конструкция материалдарының физикалық күйін көзбен және құралдардың көмегімен зерттеу мүмкіндігі пайда болады, әрі олардың беріктігін, қаттылығын, тұрақтылығын есептеулерге түзе- тулерді енгізуге мүмкіндік туады. Жұмыстарды жүргізу жобасында техникалық күйін нақтылау қажет етілетін тораптар мен элемент- тер және де олардың материалдарының беріктік сипаттамаларын анықтау әдістері көрсетіледі. Келтірілген зерттеулер мен есептеу- лердің негізінде конструкцияларды нығайтудың барынша ұтымды әрі сенімді әдістері қабылданады.

Жабындарды бұзған соң бос биіктігі едәуір артатын, сондай-ақ демонтаждау кейін атыздар пайда болатын жерлердегі қаттылық өз- геретін тас конструкцияларды күшейту мәселелеріне ерекше көңіл бөлінеді. Зерттеу нәтижелері бойынша акті құрастырылып, оның негізінде жұмыстарды жүргізу жобасы әзірленеді, онда қамтылатындар: Қайта құру жағдайларында жеке жұмыс түрлерін жүргізудің тех- нологиялық сұлбалары (карталары) мынадай бөлімдерді қамтиды:

таждау әдістері; Қажет жағдайда жоспарлар мен қималардың парақтарында ғи- мараттың (құрылыстың) қайта құрылатын бөлігінің, оның ішінде демонтаждалатын (бұзылатын) бөлігінің негізгі элементтері мен то- раптарының құрылымдық шешімдері келтірілуі мүмкін. Технологиялық карталармен қатар, құрылыс-монтаждау жұмы- старын ұтымды ұйымдастыру үшін еңбек үдерістерін ұйымдастыру карталары әзірленеді, олар үш бөлімнен тұрады: «Жалпы мәліметтер» бөлімінде картаны қолдану облысы, еңбек өнімділігінің көрсеткіштері, үдерісті орындау технологиялары және материалдар мен конструкцияларға қойылатын талаптар келтіріледі. «Еңбекті және жұмыс орнын ұйымдастыру» бөлімінде жұмы- стардың құрамы, бүкіл операциялардың кешені мен жұмысшылар- дың құрамы туралы деректер, жұмыс орнын ұйымдастыру сұлбала- ры, сондай-ақ әрбір жұмысшы үшін технологиялық үдерісте басқа жұмысшылармен өзара әрекеттесе отырып, өзі орындайтын опе- рация көрсетіліп, жұмыстарды орындаудың операциялық графигі қамтылады.

«Еңбек тәсілдері» бөлімінде еңбек тәсілдерінің сипаттамасы, жұмыс тәсілдерін орындау әдістері мен олардың тізбектілігі көр- сетіледі. Технологиялық карталар кешенді не мамандандырылған бри- гадалардың жұмыстарды орындау тәртібін, ал еңбек үдерістерінің карталары – жұмысшылар топтарының немесе жекелеген жұмыс- шылардың жұмыстарды орындау тәртібін анықтайды. Құрамы бой- ынша технологиялық карталар және еңбек үдерістерінің карталары ұқсас болып келеді, тек нақтылау дәрежесімен өзгешеленеді. Жұмыстарды жүргізу жобасының түсіндіру хаты жобаның гра- фикалық бөлігінде қарастырылмайтын мәселелерді, сондай-ақ қа- жетті негіздерді, техникалық-экономикалық есептеулер мен салы- стыруларды сипаттайды. Конструкцияларды тар жағдайларда монтаждау және демон- таждау шараларының кешені қолданыстағы қауіпсіздік техникасы- ның ережелерін, өндірістік санитария және өртке қарсы техника ере- желерін ескере отырып әзірленеді.

2.3.

Күнтізбелік жоспарлар немесе графиктер ғимараттар мен құрылы- старды қайта құру кезіндегі жұмыстарды нақты ұйымдастырудың үлгісі болып табылады. Күнтізбелік жоспарларды әзірлеу кезінде жұмыстар уақыт ішінде және кеңістікте үйлестіріледі, ресурстарды жеткізу және жұмсау жүйесі анықталады.

Күнтізбелік жоспар мынадай тізбектілікте әзірленеді: таждау жұмыстарының көлемі нысанның жұмыс сыз- балары бойынша, Бірыңғай нормалар мен бағалауларда (БНмБ) қабылданған өлшем бірліктерімен анықталады);

вр

8,2        2.1)

вр

адам-сағат;

, м

және т.б.; 8,2 – жұмыс ауысымының сағаттар саны немесе бес күндік жұмыс аптасы кезіндегі ауысымның ұзақтылығы;

(2.2)

мұнда

Күнтізбелік жоспардың объективті сапа көрсеткіші болып жұ- мысшылар қозғалысының әркелкілік коэффициенті табылады, ол нысандағы жұмысшылардың макисмалды санының бүкіл демон- таждау және монтаждау жұмыстарын жүргізу кезеңіндегі жұмыс- шылардың орташа санына арақатынас арқылы анықталады. Бұл коэффициенттің мәні 1-ден 2-ге дейінгі аралықта болуы тиіс. Егер асып түсу орын алса, онда жалпы қайта құрылатын нысандағы жұ- мыстарды жүргізедің күнтізбелік жоспарын қайта қарау қажет. Басқару құралы ретінде сызықтық график тек жекелеген құрылыс-монтаждау жұмыстарының барысындағы ауытқулар еле- усіз болған жағдайда және де келесі жұмыстардың басталу мерзім- дерін бұзбай, түзетуге болатын жағдайларда ғана тиімді болады.

Егер осындай жұмыстардың барысындағы ауықтулар алдында жоспарларған мерзімдердің өзгеруіне әкелсе, онда сызықтық гра- фиктердің жүйелілігі бұзылып, оларды әріқарай пайдалану тиімсіз болып қалады. Сызықтық графиктерде жұмыс нәтижелерінің ара- сындағы өзара байланыс пен өзара тәуелділік бейнеленбегендік- тен, жұмыстардың кідіруі келесі кезеңдердің орындалуына, әсіресе жеке нысандарды пайдалануға беру мерзімдеріне қаншалықты әсер ететіндігін қадағалау мүмкін емес. Демек, сызықтық графиктер құрылысты жедел басқару үшін аса жарамайды. Сонымен қатар, алға қойылған мақсатқа жету үдерісі – динамикалық үдеріс болып саналады, ал сызықтық график – стати- калық үлгі, ол құрылыс-монтаждау жұмыстарын орындау барысын толықтай дәл сипаттауға мүмкіндік бермейді. Күнтізбелік жоспарлар немесе графиктер жұмыстарды нақты ұйымдастырудың үлгісі әрі шебердің, жұмыс басшысының негізгі құжаты болып табылады, ол жедел есептілік құжаттарының көбін алмастыра алады. Жұмыстарды жүргізудің күнтізбелік жоспары негізінде құрылыс конструкцияларын, бұйымдар мен басқа материалдарды, құрылыс машиналарын, монтажды және қармау құрылғыларын жеткізу гра- фиктері әзірленеді.

2.4.

Бас құрылыс жоспары жобалық құжаттаманың аса маңызды бөлімі болып табылады, онда қайта құрылатын нысандар, жолдар, қоймалар, механизмдер, тұрмыстық орынжайлар, уақытша іима- раттар, алаңның қоршаулары мен коммникациялар көрсетіледі, әрі оның дұрыс шешіміне көбінесе құрылыс алаңындағы тәртіп тәуелді болады.

ЖЖЖ құрамына кіретін бас құрылыс жоспарының екі түрін ажы- ратады: Жұмыстарды жүргізу үдерісінде қажеттілігіне қарай белгілі бір кезеңге арналған бас құрылыс жоспарлары әзірленеді (мысалы, ірге- тастарды күшейту кезеңінен арналған жоспар). Құрылыс алаңындағы және жұмыс аймағындағы конструкция- ларды, бұйымдар мен материалдарды сақтау мерзімдері мен олар- дың қорлары бойынша нұсқаулар төмендегілерді белгілеуі тиіс:

Бас құрылыс жоспарының құрамына мынадай есептеулер кіреді:

Бас құрылыс жоспарын жобалау кезінде кез келген көліктің ке- дергісіз кіріп-шығуын қарастыру қажет. Ғимараттарды тар жағдай- ларда қайта құру жағдайында ғимаратқа бір өту жолымен шектелуге болады, бірақ бұл жағдайда радиусы 12 м болатын айналып шығу алаңдарын қарастыру қажет. Жинақтау алаңдарын монтажды кран мен жолдың ортасында; жабық қоймаларды – кранның жұмыс істеу аймағынан тыс орналастырған жөн, яғни материалдар мен бұй- ымдарды құрылыс алаңы бойынша орын ауыстырудың құны мен ең- бек сыйымдылығын барынша үнемдеуге тырысу қажет. Уақытша құрылыстардың құнын қысқартуға тұрақты жолдар мен ғимараттарды пайдалану, құрал-саймандық, жиналмалы және қозғалмалы ғимараттарды қолдану есебінен қол жеткізілуі мүмкін. Мысалға, егер кейбір ғимараттар бұзылса, онда сол ғимараттың кейбір орынжайлары не кейбір бөліктері қайта құру кезеңінде жұ- мысшыларға арналған тұрмыстық орынжайлар, т.б. ретінде пайда- ланылуы мүмкін.

Уақытша ғимараттар мен құрылыстардың тізбесі шынайы құрылыс жағдайларына байланысты өзгеруі мүмкін. Құрылыс алаңын (жұмыс аймағын) ұйымдастыру сұлбаларын- да аталған жұмыс түрлерін жүргізу уақытында төмендегілер көр- сетіледі:

Қазір бар ғимараттарды экономикалық тұрғыдан бағалау негізі болып қаланың қалыптасқан аудандарының түгелдей құрылыс баға- сы табылады. Қала аудандарының ішінде әртүрлі құрылыстардың

болуы қала аумағының біркелкі пайдаланылмауына әкеледі.

Қала аудандарының арасында жаңа құрылыстарды салуға мүм- кіндік беретін кездейсоқ учаскелерді босатады. Бұл ретте жаңа құрылыс көлемдерін ұлғайту үшін дұрыс күтімнің арқасында әлі ұзақ уақыт бойы да қызмет етуі мүмкін құрылыстар да бұзылады. Ғимараттарды бұзу туралы шешім қабылдау үшін ең алдымен ғи- мараттың құнын анықтап, оның бұзылуын экономикалық тұрғыдан негіздеу қажет. Ғимараттың құрылыс қасиеттерін, құны мен техникалық күйін бағалау үкіметтің арнайы қаулыларымен жүйелі түрде жүргізілетін не болмаса қажет жағдайларда, негізгі қорларды қайта бағалау үшін тұрғын үй шаруашылығын техникалық түгендеу органдарында әзір- леніп қолданылатын тәсілдердің негізінде жүргізіледі. Қайта   бағалау   нәтижесі   ғимараттың   қалпына   келтірушілік (құрылыстық)  құнын  және  оның  шынайы  (теңгерімдік)  құнын анықтау болып табылады.

Қалпына келтірушілік құн деп өткізілетін есептеу күніндегі бағаларда, тозуды есептемей, және бағалау күні- не сәйкес келетін техникалық нормаларда бағаланатын ғимаратты салу құны аталады.

Шынайы құн деп тозу қоса есептелген қалпына келтірушілік құн аталады. Қайта бағалауды жүзеге асыру үшін Ре- сей Мемлекеттік құрылысы шығарған, ғимараттардың қалпына кел- тірушілік құнының ірілендірілген көрсеткіш жинақтарын пайдала- нады, онда ғимараттардың құрылыстық сипаттамалары қамтылады. Жинақтарда ғимараттың әр түрі үшін күрделілік тобы, конструк- циялар сипаттамасы, 1 м

құны, әрбір құрылымдық элемент пен қон- дырғының меншікті салмағы, жабдық түрлерінің болуы не болма- уының бірқатар коэффициенттері, сондай-ақ климаттық аудандарды, сейсмиялықты, қабаттардың биіктігін, пәтерлердің аудандарын және

т.с.с. ескеретін түзетпелер келтіріледі.

Ғимаратты қайта құрудың экономикалық тиімділігі оның қайта құру құнын оны жаңа нысанмен алмастыру құнымен салыстыру арқылы анықталуы мүмкін. Бұл ретте өмір сүру жағдайларын жақ- сарту мақсатында қайта жоспарлау кезінде тұрғын үй аудандары- ның азаюы ескерілуі тиіс. Екінші бағалау ретінде қайта құру және ауыстыру нұсқалары кезінде негізгі қорлардың залалын салыстыру болуы тиіс. Қайта құру құны және болжамды жұмыс түрлері ғи- мараттың өзгертілмейтін әрі ауыспалы конструкцияларының тозу дәрежесіне тәуелді болады, бұл ретте моральдік тозуының әсері еле- усіз болады.

Ғимараттар мен құрылыстарды тексеру олардың техникалық жағдайын бағалау жөніндегі жұмыстар кешенінің маңызды бөлігі болып саналады, сондай-ақ, құрылымды-жоспарлық шешімдердің өзгеру нұсқалары және көтеруші құрылымдарды күшейтудің мүмкін болатын тәсілдері  қарастырылған. Тексеру жүргізу үшін негіз болып қайта құрудың мақсаты көр- сетілетін, қайта құрудан кейінгі негізгі пайдалану шарттары мен та- лаптарына сәйкес келетін тапсырма саналады.

Алдын-ала немесе жалпы тексерулер құрылыстарды және оның құрылымдарын тексеруден, техникалық құжаттамамен танысудан басталады. Тексеру нәтижесінде апаттық жағдайдағы аумақтар мен бөлек құрылымдар анықталулары тиіс және олардың уақытша күшейтілуі бойынша шаралар қабылдануы тиіс. Жобалық-техникалық құжаттаманы зерттеу құрылыстың баста- луы мен мерзімін, қандай да бір жөндеу жұмыстарын (қайта салу мен қайта жобалау) жүргізуді, пайдалану сипатын өзгертуді, мүмкін болатын апаттар күнін немесе пайдалану шарттарының бұзылуын (іргетасты су басу) және т.б. анықтауға мүмкіндік береді.

Негізгі жобалық-техникалық құжаттамадан бөлек қосымша ма- териалдар (пайдалануға беру актілері, жасырын жұмысқа актілер, жұмыс өндірісінің журналдары, жүргізілген жөндеу жұмыстары, құрылыстық жөндеу жұмыстары туралы құжаттар және т.б.) қол- данылулары, көлемдік-жоспарлы, құрылымды шешімдер бойынша жобалық мәліметтерден ауытқулар  анықталулары  керек. Жобалық-техникалық құжаттаманың немесе оның жиынтығы болмаған жағдайда құрылымдардың алдын-ала өлшемдерін және ғимараттардың негізгі сызбаларын жасау қажет. Өлшеу жұмыстарының процесінде құрылымдардың көзге көрі- нетін деформациясы және олардың рұқсат етілген шамадан артуы; қималардың өлшемдері және кеңістіктегі құрылымдардың орны; олардың сүйену шарттары; шамамен – құрылым материалдарының (тесік, сынықтар, қаяулар және т.б.) беріктігі мен тұтастығы тірке- леді. Табиғи зерттелімдердегі материалдарды жүйелеу үшін ғимарат- тар сипатты белгілеріне сәйкес, материалдары, құрылымдар түрлері және функционалдық мақсаты (арқалықтар, түптабандар, жабын тақталар, қабырғалар және т.б.) бойынша аймақтарға бөлінеді. Тексеру нәтижелі бойынша құрылыс ғимараттары құрылымдары- ның техникалық жай-күйін бағдарлы бағалау жүргізіледі және ег- жей-тегжейлі тексеру бағдарламасы ұйғарылады. Егжей-тегжейлі тексеру құрылыс құрылымдарының техникалық жай-күйін бағалау үшін соңғы негізделген мәліметтерді жинау мақса- тында жүргізіледі және ғимаратты қайта құру кезінде құрылыс-мон- таждық жұмыстарды жүргізу жөнінде шешім қабылдау және таңдау үшін негіз болып табылады. Құрылымдарды егжей-тегжейлі тексеру тұтас алғанда немесе ішінара сұрыптап немесе жаппай тексерумен орындалады. Жаппай тексеру барлық құрылымдарды, ал сұрыптап тексеру жеке элемент- терді тексеруді білдіреді. Жаппай тексеру жобалық құжаттамалар болмаған кезде немесе құрылыс құрылымдарынан табылған ақаулар олардың көтергіштік қабілетін төмендеткен жағдайда немесе біртипті құрылымдарда материалдар қасиеттері бірдей болмаған жағдайда және т.б. жүр- гізіледі. Егер жаппай тексеру процесінде олардың 20-дан аса жалпы саны кезінде біртипті құрылымдардың 20%-дан аз емес мөлшері  қа- нағат етерлік, техникалық жағдайда екендігі анықталса, онда қалған

тексерілмеген құрылымдарды сұрыптап тексеруге рұқсат етіледі. Cұрыптап тексерілетін элементтердің көлемі нақты шарттарға (бір- типті құрылымдар санының 10%- нан кем емес, бірақ үшеуден кем емес.) байланысты  анықталуы тиіс. Инженерлік-геологиялық іздеулер қайта құрылатын құрылыстар- дың іргетастарының жұмыс сызбалары, оларды салу бойынша атқа- рушы құжаттар және алаңның инженерлік-геологиялық шарттары жөнінде материалдары  болмаған кезде  жүргізіледі. Арнайы инженерлік гидрогеологиялық және гидрометеороло- гиялық зерттеулер қайта құрылатын объектілер су басқан немесе әлеуетті суға батырылатын аймақтарда орналасқан жағдайда не- месе қолайсыз физика-геологиялық және басқа да жерлерде пай- даланылатын жағдайда жүргізіледі. Сондай-ақ жоғары темпера- тура, агрессивтік орта және басқаларының ықпалында орналасқан құрылымдардың жағдайын талдау өткізіледі. Құрылыстық құрылымдарды тексеру бойынша жұмыстардың барлық түрлерін орындаған кезде алынған деректердің дәл есебін жүргізу қажет, жұмыстың әр түрлі түрлерін тексеру актілерін рәсім- деу  қажет, және т.б. Қайта құру технологиясын жобалау үшін бастапқы база болып инженерлік-іздеуші тексерулердің нәтижелері саналады.

3.2.

Тексеру кезінде табылған деформациялар (орын ауыстырулар) құрылыстар мен құрылымдар тұтас орын ауыстырылғанда және де- формацияланғанда жалпы деп, және орын ауыстырулар, майысулар, бұрылыстар бір құрылымның шегінде, жанасу, сүйену түйіндерінде болса жергілікті  және т.б. деп шартты түрде бөлінеді. Жалпы деформацияларды анықтау үшін белгілі геодезиялық ас- паптар мен құрылғылар: теодолит, нивелир, фототеодолит, прогибо- мер және т.б. қолданылады. Жеке құрылымдардың және оның бөліктерінің жергілікті де- формацияларына (орын ауыстыруларына) әртүрлі жазықтықтағы бұрылудың бұрыштары мен иілімдері жатады. Мұндай деформаци- ялардың әрқашан орны бар екендігін естен шығармау керек, алайда

олар темірбетон және болат құрылымдарды жобалау бойынша нор- малармен бекітілген шекті ұйғарынды мәндерден аспаулары қажет. Мысалы, кран асты арқалығы үшін ұйғарынды иілген жері

/500, мұндағы

/200 (

=6м болғанда).

Құрылым материалының беріктігін анықтау үшін көбінесе са- лынған және пайдаланылып жүрген ғимараттардың құрылымына арналған құрылыс материалдарының беріктік, деформациялық және өзге де физика-механикалық сипаттамаларын анықтау үшін лай- ықты бұзбайтын тәсілдер жиі қолданылады. Зертханалық сынақ үшін үлгі (сынама) алу орындарын және бұз- байтын тәсілдермен сынақ жүргізуге арналған орындарды, біртектес элементтер тобы бойынша анықталатын қолданыстағы жүктемелер мен ықпалды ескере отырып, құрылымның өзіндік бөлігінде ор- натқан дұрыс. Бұзбайтын тәсілдермен ағаш құрылымдардың сүрегінің берікті- гін, оқтың ену тереңдігімен, тығыздығы және сығылу беріктігінің шегімен байланысына негізделетін ату әдісімен орнатуға болады. Сондай-ақ, сүректегі ультрадыбыстың таралу жылдамдығы мен оның иілгіш сипаттамасы арасындағы байланыс белгілі болған кезде ультрадыбыстық тәсілдер пайдаланылады.

3.4.

ҒИМАРАТ ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ КОРРОЗИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТЕМПЕРАТУРАЛЫҚ ЗАҚЫМДАЛУ ДЕҢГЕЙІН АНЫҚТАУ

Зерттеу кезінде бетонның, арматура мен салмалы бөлшектердің коррозиялық зақымдалған бөліктерін, бетон мен болат арматуралар- дың сынамаларын физика-химиялық талдау арқылы зақымдардың сипатын, түрін, деңгейі мен тереңдігін анықтау қажет. Ғимараттарды дұрыс пайдаланбау кезінде жиі кездесетін ақаулар- дың бірі бетон құрылымдардың майлануы болып табылады.

Зерттеулер көрсеткендей тығыз салынған және жоғары сапалы бетон іс жүзінде майланбайды. Жеткіліксіз тығыз, сызаттар мен қуыстары бар бетон түрлі техникалық майларды елеулі тереңдікке сіңіріп алуы мүмкін. Мұндай бетонның беріктігі екі есе төмендеуі мүмкін. Темірбетон құрылымдарды зерттеу кезінде жоғары және төмен температуралардың айрықша әсеріне ұшырайтын элеметтерге ерек- ше назар аудару қажет. Қысқа температуралық әсер кезінде, әсіресе өртке тән, ауыр бетон 60 және 90°С беріктікті 35 және 21 % төмен- детеді. Жоғары температураның темірбетон құрылымдарға әсері ар- матура мен бетонның ілінісуінің шұғыл төмендеуіне әкеледі. 100°С дейін қызу кезінде тегіс арматура мен бетонның ілінісуі 25 % және одан да көп азаяды, ал, көп қызған кезде ілінісу толығымен бұзыла- ды.

3.5.

Ғимараттар мен құрылыстарды зерттеу кезінде негіздіктер мен іргетастардың көтеруші қабілеті орнатылады. Негізінен бұл жұмы- стар құрылыс алаңының инженерлік-геологиялық және гидрогеоло- гиялық зерттеулерін, ғимараттың құрылымдық элементтерінің ин- женерлік-техникалық зерттеулерін және экономикалық зерттеулерді орындауды көздейді. Зерттеулер ашық шурф көмегімен жүргізіледі, олардың саны мен орналасу орны әр нақты жағдайда анықталады. Шурф тереңдігін әдеттегідей, 0,5 ... 1,0 м кем емес іргетас табанынан төмен орнатады. Жертөлелердегі судың пайда болу себептерін анықтау кезінде және жертөленің тереңдеу мүмкіндігін анықтау үшін бөлікті бұрғы- лау арқылы зерттейді, жер асты суларының теңселуін бақылайды, іргетас сапасын және ашық бақылау шурфтарының оқшаулануын тексереді. Барлау қазбасының саны ғимараттардың габаритті өл-

шемдерімен, зерттеу мақсатымен және т.б. анықталады.

Бұл зерттеулер ұйымның жобасы мен қайта құру бойынша жұмы- старды өндіру жобасын әзірлеу үшін пайдаланылады.

3.6.

Қабырғаларды зерттеу тікелей қараудан басталады. Бұл ретте, қабырғаның құрылымы мен материалын көзбен шолып анықтайды, қалау мен қаптау жағдайын бағалайды, сызаттарды белгілейді (қал- дық деформациясын құрылымдық реттегі деформациядан ажырату қажет), тігінен ауытқу, маңдайшалардың қатпарлануы, бұзылуы, бұрын жөнделген және әлсіреген бөліктерді табады. Беріктігін анықтағаннан басқа кірпіш пен құймақтың ілінісу сапасын белгілей- ді. Қабырғалардың ылғалдығын анықтауды электр өткізгіштікті өл- шеу арқылы жұргізеді. Қабырғаларының деформациясы бар ғимараттарды зерттеу кезін- де сызаттарға маяк көмегімен бақылау жүргізу қажет. Гипс немесе әйнек маяктарды мкейлінше үлкен сызаттары бар сыртқы да, ішкі қабырғаларға орнатады. Металл, жылжымалы индикаторлары бар маяктар сызаттардың ашылуының абсолюттык шамасын 0,01 мм дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді. Маяктардың орны мен санын әр ғимаратқа жеке анықтайды. Маяктарды бақылауды ұзақ мерзім ішінде жүргізеді, бақылау нәтижелері арнайы журналға енгізіледі. Жабын жағдайы көбінесе барлық ғимарат бойынша қайта құру жұмыстарының түрлерін анықтайды. Жабындарды зерттеу қиын- дығы құрылымдарды ашудың шектеулі екендігінде. Жабындарды зерттеу кезінде тіреулердегі бөренелердің бітелу деңгейін ескере отырып, есеп сызбасын дәл белгілеу және бөрене- лердің жағдайын мұқият қарау (малшыну, қату, толудың және т.б. болуын) қажет.

4.1.

Азаматтық ғимараттар мен құрылыстарқолданыстағы іргетастар- ды ауыстыру немесе күшейту; жақын жердегі қолданыстағы немесе пайланылып жүрген ғимараттарда олардың технологиялық қонды- рғыларын тоқтатпастан жаңа іргетастар құрылғысы; қолданыстағы ғимараттарға қосарласу; құрылысты тереңдету немесе жаңа қон- дырғыларының астындағы қолданыстағы ғимарат іргетастарының ішіндегі құрылғылар; жер асты және жердің үстіндегі байланыспен жабдықталған бұзылған ескі ғимараттың орнына жаңа құрылысты немесе ғимараттың тұрғызу сияқты көптеген тапсырмаларды шешу- ді талап етеді. Әуе және жер асты кеңістіктерінің байланыспен жабдықтылығы, құрылыс алаңдарының қысылушылығы негіздемелер мен іргета- старды беріктендірудің техникалық шешімдерін таңдау кезінде бел- гілі бір қиындыққа алып келеді, жұмыс өндірісінің арнайы әдістері мен тәсілдерінің әзірленуін, арнайы әмбебап құрылыс машиналары мен механизмдерді қолдануды талап етеді. Әдетте қайта құру басталғанға дейін жүзеге асырылатын құрылыс алаңын инженерлік дайындау ғимараттар мен құрылыстарды қайта құрудың маңызды сатыларының бірі болып табылады. Жалпыға ортақ дайындықты жобалық және құрылыс ұйымда- рының қатысуымен тапсырыс беруші арқылы жүзеге асырады және жобалау алдындағы дайындықты (техникалық-экономикалық не- гіздемені жасақтау, бастапқы деректерді жобалауға дайындау), жо- балық-сметалық құжаттаманы ұсынуды және қайта құруды ұзақ мерзімге жоспарлауды қамтиды.

Құрылыс өндірісін ұйымдастыру-технологиялық жобалау үрдісінде шешімді талап ететін тапсырмалардың құрамы олардың максималды механикаландыру мүмкіндіктерінен шығатын негізгі құрылыс үрдістерін жүзеге асыру әдістерін анықтау кіреді. Ғимараттарды және құрылыстарды қайта құру жұмыстарын бастардан бұрын жұмыстың басталуына қарай ұйымдық-техника- лық дайындық бойынша жұмыстары жүргізіледі: Жұмыс орындарының жанында орналасқан коммуникацияларғ- дың зақымдануын алдын-алатын шараларға кіреді: Жер үсті құрылыстарын уақытша нығайту тек қана оның техни- калық-экономикалық мақсаттылығының тиісті негізінен кейін жүзе- ге асырылады. Жаңа құрылыс кезінде де және сондай-ақ қайта құру кезінде де құрылыс машиналарының жиынтығының тиімді жүйесін таңдау маңызды болып табылады. Кешенді механизациялаудың экономикалық тұрғыда мақсат- тылығын таңдау екі кезеңде жүзеге асырылады. Бірінші кезеңде техникалық сипаттамалар мен қолданыстағы сапасы осы объект- тің шарттарындағы жұмыстар орындалуы мүмкін машиналардың кешені анықталған. Екінші кезеңде анықталған машина жинақта- рынан кешенді механикаландырудың экономикалық тұрғыда мақ-

сатты нұсқасы таңдалады және оның тиімділігін бағалайды. Осы нұсқаны тек жұмыстың бөлек түрлері бойынша ғана емес, сондай-ақ тұтас объект немесе объект тобы бойынша барлық жұмыс кешені бойынша таңдауға кеңес беріледі. Бұл тәсіл қайта құру шарттарында бірнеше механикаландырылған үрдістерді орындауға қабілетті әмбебап машиналарды қамтитын машиналар кешеннің таңдауға мүмкіндік береді. Мұндай механи- каландыру құралдарының мысалы: қысылынқы шарттарда жерде- гі жұмыстар мен жүктеу-түсіру өндірісіне, сондай-ақ құмды және бөлшектенетін құрылымды тасымалдауға; едендерді бөлшектеуге арналған Т-150К тракторлардың негізіндегі аспалы қондырғылар; ғимараттың қуыстарына жүктерді беруге арналған КБ-160.2 кран- дар негізіндегі аспалы қондырғылар кешені; әртүрлі мақсаттарға арналған ауыстыратын қондырғалардың технологиялық жабдықты қамтамасыз ету үшін негіздегі төменгі арнайы жүктемесі бар оңтай- лылықты және үлкен жүк көтергіш өздігінен жүретін кіші көлемді платформалар. Қайта құру шарттарында тәртіптердегі алаңдардың қысылған шарттарында жұмыс істеуге қабілетті әртүрлі тағайындалуы бар, әмбебап және мобильді, кіші габаритті машиналарға негізделетін кешенді механикаландырудың мұндай нұсқалар тиімді болып табы- лады және оларды қайта құрылатын объектілердің кез келген участ- кілеріне қайтадан жылдам негіздеуге болады. Дайындық жұмыстары жұмыс өндірісінің жобасына кіреді және келесілер ішінде қамтылады: Топырақты инженерлік тұрғыда бағалау объекттің қайта құру жұмыстарын жобалауды бастаудан бұрын орындалады және то- пырақтың құрылыс қасиеттерін бағалау болып табылады: олар- дың   гранулометриялық   құрамын,   тығыздығын,   ылғалдылығын,

қопсығыштығы және т.б. Осы мақсаттар үшін мамандандырылған ұйымдар терең немесе жер үсті бұрғылау арқылы үлгілерді таңдай- ды (техникалық шарттарында қойылған тапсырмаларға байланы- сты). Осы деректердің негізінде жобалау үрдісінде дайындау, күшей- ту, оларды әзірлеудің мақсатты механикаландыру әдістері, ал кейбір жағдайда қайта құрылатын ғимараттардің құрылымдың ерекшелік- тері бойынша қажетті шешімдер қабылданады. Жер асты суларының деңгейін анықтау жұмыс өндірісін жобалау кезінде құрылыс үрдісінде су деңгейін төмендету бойынша шара- ларды әзірлеуге және қажет болған жағдайда объектіні пайдалану кезеңінде жер асты суларының деңгейін төмендету жөнінде ұсыны- стар беруге мүмкіндік береді. Геодезиялық бөлгіш негіз қайта құрудың геодезиялық қолда- уын үшін оның барлық кезеңдерінде ғана емес, сонымен қатар оны аяқтағаннан кейін де қызмет етеді, жоспардан да, тігінен де қажет- ті белгілерді табуға мүмкіндік береді. Құрылыстың тқтас жоспары, жұмысшылар және бөлу сызбалары бөлу үшін бастапқы материал- дар болып табылады. Құрылыс алаңының шекараларын анықтау үшін ең алдымен қы- зыл сызықтарды бөлу қажет. Жер бетіндегі сулары атмосфералық жауын-шашыннан қалыптасады (нөсер және еріген қар суы). Жер бетіндегі сулар жоғарғы көрші участкілерден келетін «бөтен» және тікелей құрылыс алаңында қалыптасатын «өзіндік» болып бөлінеді. Алаң аумағы «бөтен» жер бетінің суларының келуінен қорғалуы қа- жет. Суды бұру алаң шекарасында «бөтен» суларды ұстап тұруды қамтамасыз ететін және участкі аумағына түсетін судың ағымын жылдамдататын уақытша және тұрақты құрылғылардың көмегімен жүзеге асырылады. Уақытша суды бұру үшін құрылыс алаңының жоғарғы бөлігінде орналасқан су қорларын, кавальерлер және үйін- ділер, сондай-ақ арнайы үйінділер, беткейлік, суды бұрғылау, құрға- татын арналар және аумақты көлбеу арқылы жоспарлау жүзеге асы- рылады. «Өзіндік» жер бетінің сулары алаңның тік жобалауы кезінде тиісті көлбеулікке жіберу арқылы және су ағының ашық пен жабық желі құрылғыларымен бөлінеді. Горизонттың жоғары құрғату деңгейі бар жер асты суларының қатты суландырылуы кезінде дренаждық жүйелермен жүзеге асыра- ды.

Жер астынның дренажы (көлденеңінен (ашық және жабық), ті- гінен, арнайы және біріктірілген) алаңның бөлек участкілерінде (құрылыс дренажы) жер асты суларының деңгейін уақытша (қайта құру кезінде) төмендету үшін жасалады. Ашық дренаж қажет болған жағдайда жер асты су деңгейін кіші- гірім тереңдікке (0,3 ... 0,4 м) төмендетуде кішірігім сүзгілеу коэф- фициенті бар топырақтарда қолданылады. Көлденең ашық дренаж арық түбі бойынша бойлық еңістікпен және 1:2 көлбеуліктері бар те- реңдігі 1,5 м-ге дейін болатын (траншей) арық жасалады. Арықтың түбіне қалыңдығы 10.15 см болатын ұсақталған , қиыршық тастар- дан және ірі түйінді құммен құйылады. Жабық көлденең дренаж – бұл құрғатылатын материалдармен (қиыршықтас, ұсақталған тас, ірі құм) толтырылатын су ығысу жағына қарай көлбеулігі бар траншей (арық). Кеніштің түбінде пер- форацияланған құбырлар (керамика, бетон, асбест цемент, ағаш) са- лынған. Дренажды құбырлар әрқайсысының қалыңдығы кемінде 15 см болатын сүзгілеу материалының екі қабатынмен толтырылады. Сыртқы қабаттары үшін (дренаждық себулер) құм, ал ішкі қабаттар үшін қиыршықтас, ұсақталған тас қолданылады. Мұндай дренаждар айтарлықтай тиімді, себебі құбырлардағы су қозғалысының жыл- дамдығы  құрғатқыш материалдарға қарағанда жоғары.

1 – жергілікті топырақ; 2 – кішігірім түйіршікті құм; 3 – ірі түйіршікті құм; 4 – ұсақталған тас; 5 – көп- тесікті немесе тесікті материалдан жасалған құбыр; 6

Жабық дренаждар бойлық көлбеу бұрышы кемінде 0,005 болатын топырақтың мұздату деңгейінің төменгі жағына салынады (Сурет 4.1). Құбырлық дренаждар белгілі бір реттілікпен орналастырылады. Бекітілген негіздерге 5 см-ден кем болмайтын құм қабаты төселеді, оның үстіне алдын ала орнатылған екі сақиналардың арасындағы төмендетілген аймақтан бастап өтпелі саңылаулардың (тесіктер) көп саны бар, 100 және 150 мм диаметрлі құбырлар салынады. Құбыр- ларды салу жұмыстары орындалғаннан кейін олар бірден ірі сүзгіле- уші материалдармен (құммен) төселеді, себебі ұзақ уақытқа ашық қалған құбырлар көтерілуі және бұзылуы мүмкін. Траншеяның құм сүзгілерін орнатқаннан кейін жергілікті топырақпен төселеді. Құбыр құрылымдары оларды смашинаның көмегімен төсеуге мүмкінідік береді. Құбыр сүзгілерін қолдану жұмыс құны мен еңбек шығынның айтарлықтай төмендетеді. Жер асты және жер үстіндегі суларына батуынан ғимараттың жер астындағы бөлігін қорғау үшін іргетасты тұрғызумен бірге орында- латын қабырғалық ілеспелі дренаж құбырлық дренаждық бір түрі болып табылады. Тік дренаж тереңдегі сорғылармен жер асты суларын тартып шығаратын төменгі бөлігінде сүзгісі бар құбырлық құдық болып та- былады. Біріктірілген дренаж құрамында тік және көлденең дренаждар- дың аймақтары қамтылған. Құрылыс алаңдарын инженерлік қамту уақытша жолдарды са- луды қарастырады, сонымен қатар қолданыстағы жол желісін мак- сималды түрде қолдану керек. Уақытша жолдарды екі бағытты қозғалысты ұйымдастыру үшін қажет; сақиналық қозғалысты ұй- ымдастыру кезінде бір бағытты жолдарды қолдануға болады. Көлік- тің екі бағытты қозғалысы кезінде жолдың жүретін бөлігінің ені 6 м; бір бағытты қозғалыс кезінде 3,5 м; жол жиегі 1 м-ден кем болмауы керек. Құрылыс алаңдарының қысылыңқы шарттарында жол жиегі 0,5 м-ге дейін қысқартылуы мүмкін. Құрылыс алаңындағы жолдың рұқсат етілген максималды радиу- сы – макималды көлбеу бұрышы 0,08% қоса 15 м. Дайындау аралығында уақытша байланыс желілері салынады: барлық тұрмыстық және басқа ғимараттарға, электрмеханизмдердің орнында электр энергиясын жүргізетін электр энергиясымен қамту, жылумен қамту, өртке қарсы суқұбырларын қоса отырып, уақытша сумен қамту желлілері. Прорабтардың бөлмесі телефон және диспе-

черлік байланыспен қамтылуы керек. Құрылыс алаңы уақытша ғи- мараттармен жабдықталады: киі ауысты бөлмесі-ас бөлмесі, асхана, душ қабылдау бөлмесі, жұмыс өндірушісінің конторасы, санитар- лық тораптар, құрылыс материалдарын және құралдарын сақтауға арналған қоймалар, шатыр және т.б. Уақытша ғимараттар ретінде бұзылатын ғимараттың бір бөлігін, сондай-ақ контейнерлік және блоктық, вагон типтегі инвентарлық  ғимараттарды қолданған жөн.

Қайта құру кезіндегі дайындық жұмыстарының құрамына мына- дай жұмыстар кіреді: ғимараттарды бөлшектеу және құрылымдық элементтерді жою, құрылыс орнын босату және тазарту, одан кейін жарамсыз конструкцияларды, құрылыс қалдықтары мен қоқысты ар- найы бөлінген жерлерге шығару, алаңда әріқарайғы пайдалануға бо- латын материалдарды, бөлшектер мен конструкцияларды жинақтау. Ғимараттарды бөлшектеу үдерісінде конструкцияларды демон- таждау, бөлшектеу, ішінара және толығымен бұзу жұмыстары жүзе-

ге асырылады.

Құрылыс конструкциясын бөлшектеу – конструкцияны жеке эле- менеттерге бөліп, кейіннен оларды шығару мақсатында ішінара бұзу үдерісі. Ғимараттарды толығымен немесе ішінара бөлшектеуге болады. Ғимараттар мен олардың жекелеген құрылымдық элементтерін то- лық бөлшектеу ғимараттар мен құрылыстарды бұзу немесе едәуір қайта құру кезінде; ішінара қайта құру – ғимараттың, оның жеке бөліктерінің немесе секцияларының күрделі жөндеуі кезінде жүзеге асырылады. Ғимараттың түріне немесе оның құрылымдық шешімдерінің түр- леріне, сондай-ақ тиісті техниканың болуына қарай, нысанның орна- ласуын ескере отырып, бөлшектеу тәсілі анықталады. Қандай да бір тәсілді таңдап алу әрбір нақты жағдайда техникалық-экономикалық есептеулермен негізделеді. Ғимараттар мен құрылыстарды бөлшектеудің барлық тәсілдерін- де шаңның пайда боулын азайту бойынша барлық шаралар қабыл- дануы тиіс. Бөлшектеу материалдарын биіктіктен лақтыру үшін тек

жабық науаларды немесе құбырларды (уақытша қоқыс құбырларын) пайдалануға рұқсат беріледі. Ғимаратты бөлшектеуді бастағанға дейін ғимараттардың және олардың конструкцияларының нақты күйін, өлшемдерін, массасын, өзара жалғасу тәсілдерін, жұмыстарды жүргізу тәсілдерін таңдауға әсер етуі мүмкін басқа да факторларды анықтау мақсатында олардың техникалық күйін зерттеу жүргізіледі. Егер барлық ішкі конструкци- ялардың физикалық тозуы 60%-дан астам болса, онда ғимараттың қабырғаларын іргелес конструкциялармен қоса бұзады. Конструкцияларды бөлшектеу мен бұзу жұмыстары қатаң түрде әзірленген ЖЖЖ жоспарларына және технологиялық карталарға сәйкес орындалып, әрбір нақты жағдайда техникалық-экономика- лық есептеумен негізделуі тиіс. 4.2-суретте конструкциялар мен материалдардың қайта пайдаланылуын уды ескере отырып, оларды бұзу үдерістерін ұйымдастыру сұлбасы көрсетілген. Құрылыс конструкциясын демонтаждау – жүк көтеретін, таке- лаждық және көлік құралдарын пайдалана отырып, конструкциялар-

І кезең – дайындық; ІІ кезең – бұзу; ІІ кезең – сы- нықтарды алып тастау; ІV – пайдалану

ды бұзылмаған қалпында жою бойынша механизацияланған үдеріс. Конструкцияларды демонтаждау барысында жекелеген бекіткіш және жалғағыш элементтердің ішінара бұзылуы орын алады. Әдетте, демонтаждау жұмыстары монтаждық жұмыстарға дейін өткізіліп, оларды ұтымды орындау үшін жағадй жасайды, және де кейде монтаждау үдерісінің бір бөлігі болады. Құрылыс конструкцияларын демонтаждаудың кешенді үдерісі мынадай үдерістерге жіктеледі: Ғимараттар мен құрылыстарды демонтаждау және бөлшектеу элемент бойынша немесе іріленген блоктармен жүзеге асырылуы мүмкін. Ғимарат конструкцияларын демонтаждау, әдетте, оларды ауыстыру кезінде орындалады. Бұл ретте ауыстырылатын конструк- цияларды демонтаждау және жаңаларын монтаждау жұмыстары көп жағдайларда сол бірдей машиналармен жүргізіледі, бұл демон- таждау және монтаждау жұмыстарын механизациялауды біртұтас кешенді үдеріс деп қарастыруға мүмкіндік береді (4.3-сурет). Элемент бойынша бөлшектеу қолмен орындалады немесе шағын механизациялау құралдары қолданылады, материалдарды қайтадан пайдалану үшін олардың барынша көп алынуы мақсатында жүзеге асырылады. Әрлеу, сіндеу, ағаш және ұсақ металл конструкцияла-

1 – толық бұрылыс нұсқары; 2 – мұнара; 3 – шеңбер; 4 – жүріс арбашалары бар кронштейндері; 5 – жүкшығыр; 6 – өздігінен жүретін көпір; 7 – көпір краны; 8 – қайта жабдықталған мұнаралы кран; 9 – монтажды нұсқар

рын қолмен бөлшектеу қажет. Кірпіш және бут-бетонды конструк- цияларды қолмен бөлшектеу тек шағын жұмыстар көлемінде және де қалған тәсілдер қандай да бір себептермен пайдаланылмаған жағдайда ғана орындалады. Элемент бойынша бөлшектеуден гөрі, ірілендірілген блоктармен бөлшектеудің бірқатар артықшылықтары бар: жұмыстардың мерзімі қысқарады; олардың еңбек сыйымдылығы 1,5-3 есе азаяды; жұмы- старды жүргізудің қауіпсіздігі жоғарылайды. Бөлшектеу жұмыстарын бастамас бұрын, оларды алып тастаудың элементтік сұлбасына сәйкес конструкцияларды ажырату орындарын белгілеп алу, күтілмеген құлап түсулердің алдын алу үшін уақытша конструкциялардың бекіткіштерін орнату, сондай-ақ уақытша қор- шаулар, төсемдер мен қорғаныс күнқағарларды жасау қажет.

Әдетте, бөлшектеу жоғарыдан төмен, мынадай тәртіпте жүзеге асырылады: Бір қабатты ғимараттар бірізді тәсілмен бөлшектейді, ол бүкіл ғимараттың конструкцияларды элемент бойынша бөлшектеуді қамтиды; ғимарат секциялармен бөлшектенетін кешенді тәсілмен, сондай-ақ аралас тәлімен жүзеге асырылады. Көп қабатты ғимарат- тарды жеке секциялармен қабат-қабатпен немесе ғимараттың бүкіл ұзындығы бойынша бөлшектейді. Электр желісін бөлшектеуді плафондарды, патрондарды, ажы- ратқыштарды, розеткаларды, қалқандарды алып тастаудан бастап, сымдарды демонтаждай бастау керек, оларды бухталарға орап жи- найды.

Инженерлік желілер мен жабдықты бөлшектеу кезінде электр не газ кескішпен бөлген жөн. Жарамайтын шойын құбырларды жігін қиюластырмай бөлшектейді, олардың жалғанған жерлерін балғамен жаруға болады. Инженерлік жабдықтың барлық алынған элемент-

а        –        топсаның        айнала        бұру        әдісімен;        б        – жүкшығырлармен; 1 – демонтаждалатын бағана; 2 терін (раковиналар, қол жуғыштар, ванналар, унитаздар, жуып-шаю бактары, орталық жылыту жүйелерінің қыздыру құралдары және т.с.с.) сұрыптап алып, әріқарай пайдалануға жарайтындарын іріктеу қажет. Шатырды әдетте екі кезеңмен бөлшектейді: алдымен жабынын, кейңн салмақ түсетін элементтерін бөлшектейді. Жылытқышы бар орамдық жабынның конструкциясын жылытқышпен бірге шешіп алады. Жұмыстарды көлденең бағытта (жабынның ең жоғары нүк- тесінен бастап), жеңіл ломдардың, штык және қалақшалы күрек- тердің көмегімен жасалуы тиіс. Бөлшектенетін материалды крандар- дың көмегімен бадьяларда немесе арнайы жәшіктерде не болмаса жабық науалар бойынша түсірген жөн. Орамдық материалдардан жасалған, жылытқышы жоқ жабынды тегіс негізінен болатты күрек- шемен жұлып алады, ал оның беткей бойымен қайшымен кесіп та- стайды. Ұсақ материалдардан жасалған жабынды оларды төсеу тәртібіне кері тәртіпте, элемент бойынша бөлшектейді. Ұқыпты бөлшектеу кезінде 80%-ға дейін материалды сақтап қалуға болады. Жұмыс істеп жатқан өндірістік ғимараттардың ішіндегі баға- наларды ауыстыру үшін көбінесе бағаналарды жүкшығырлардың көмегімен, оларды топсаны айналдыра бұру арқылы демонтаждау әдісі қолданылады (4.4-сурет). Бұл тәсілде жабын конструкциясын уақытша орнатылатын тіреулерге тірейді, кейін газ-оттегілік ке- скішпен итарқа фермасының тіреу түйіндерін алынып тасталатын бағананың төсемелі бөлшектерінен ажыратып алады. Одан кейін бұрамалы топсаны демонтаждалатын бағанаға бекітеді, бұл ірге- тас жанындағы бағана учаскесін бұзудан кейін оның тұрақтылығы- ның сақталып қалатындығын қамтамасыз етеді. Сосын бағанада екі жылжымалы полиспаст блоктарын бекітеді: біреуін – бағананың жоғарғы бөлігіне, екіншісін – ортасынан төмен жақта орнатады. Бұрылмалы топса (кем дегенде 400 мм) шеңберлері мен салмақ түсетін арматураның қимасы арасындағы бағананың төменгі жағын- дағы баулықтың (кем дегенде 600 мм) бетонын алып тастаған соң, бағананы жоғарғы бөлігіне жалғанған полиспастпен түсіреді. Бағана көкжиекке қарай 30

-қа көлбейлегенде ғана екінші полиспаст жұ- мысқа кіріседі.

Жұмыс істеп жатқан цехтардың ішіндегі жұмыстар жабын кон- струкцияларын демонтаждаусыз орындалған жағдайда, ал негізгі каркастың конструкциялары қолданылмалы такелаждық жабдықты

1 – алаңы бар жалғамалы баспалдақ

а – болатты арқалықтар арасындағы ағаш кергілерді орналастыру; б – көлденең учаскелермен күмбездерді бөлшектеу; 1 – ағаш кергілер; 2 – кірпішті күмбез; 3 – бөлшектеудің көлденең учаскесі; 4 – болатты арқалық; 5 – арқалықтағы кергі; І...ІV – күмбездерді бөлшектеу кезектілігі

бекітіп, бағаналар мен кран астындағы арқалықтарды демонтаждау кезінде туындайтын қосымша жүктемелерді қабылдай алу мүмкін болса, темір бетонды бағаналарды жүкшығырлармен демонтаждай- ды. Бағаналардың қазіргі қадамын ұлғайту кезінде кран астындағы арқалықтарды үлкен арқалықтарға ауыстыру үшін өздігінен жүретін крандардың көмегімен, көбінесе – жүкшығырлар мен полиспасттар- дың көмегімен жүзеге асырады. 4.5-суретте сыртқы қабырғалық панельдерді бөлшектеумен жа- салған терезе ойықтары арқылы кран астындағы арқалықтарды ауы- стыру мысалы көрсетілген. Темір бетонды монолитті жабындарды (тегіс немесе қабырғалы) шойбалғаның көмегімен, оларды толықтай бұзғанға дейін бұзады. Аудандары үлкен жабындарда тіреулер арасында арматураны жа- лаңаштау үшін атыздарды ойып алады. Арматураны автогенмен не- месе дәнекерлегішпен кесіп алады да, жабын элементтерін төменге құлатады. Күмбездер түріндегі кірпішті-болатты арқалықтар бойынша жа- бындарды ені 2 м-ге дейін және ұзындығы жабын өлшемі бойынша болатын учаскелерлермен, блоктарға көлденең бөлшектейді (4.6-су- рет). Қандай да бір себептермен жабынға көлденең бөлшектеуді орын- дау мүмкін болмаса, оны екі көршілес арқалықтармен шектелген учаскенің бойымен бөлшектейді, алайда бұл ретте бөлшектеудің бастауғанға дейін арқалықтардың арасына арнайы кергілерді орнату қажет. Кергілер диаметрі 16...18 см бөренелерден жасалынады, олар- ды арқалықтардың ұзындығы бойымен орнатады. Күмбезді кірпішті жабындарды бөлшектеуді тек жабын арқа- лықтарына төселетін планкаларда тақтайлардан жасалған жұмыс төсемдерден орындайды. Жинақы тұрған, айқышталған күмбездерді артынан ортасына қа- рай, ені 250 мм болатын дөңгелек аймақтарға бөлшектейді (4.7-су- рет). Ескі ғимараттардың кірпішті қабырғалары әдетте жеке кірпіштер- мен оңай бөлшектенеді, сондықтан кірпіштердің көп бөлігі қайта пайдаланылуы мүмкін. Алайда сондай кірпіш құрылысты бөлшек- теу кезінде көп шаң шығады. Цементті не цемент-әкті ерітіндідегі, оның ішінде күмбезді кір- піш құрылысын бөлшектеу үшін іріленген блоктармен (үйінділер-

мен) қол машиналары (шойбалғалар, диск-фрезалық машиналар) қолданылады. Блоктарды матау үшін конструкциялары әртүрлі арнайы жүк-қармау құрылғылары пайдаланылады, әрі ірі блоктар- ды жүк көтеретін машиналар ұстап тұрады. Кірпіш қабырғаларды бөлшектеу жұмыстары тек ені 80 см-ге дейін болатын тақтайлардан жасалған жұмыс төсемдерін немесе құрылыс ағаштарын пайдалана отырып, орындалады. Ол үшін құрылыс ағаштарын қолдану жобасына сәйкес бұзыла- тын қабырғаға бекітілетін мүліктік құрылыс ағаштары қолданыла- ды. Қабырғаларды бөлшектеген сайын жобалық бекіткіштерді (ЖЖЖ нұсқауларына сәйкес) және пайдалану барысында қабырға- ның тұрақтылығын қамтамасыз ететін байланысты алып тастайды. Ғимараттарды, құрылыстарды немесе жекелеген құрылымдық элементтерді бұзу туралы шешімдер олардың үлкен физикалық то- зуына (60%-дан астам) байланысты қабылданады, сондай-ақ бөл-

шектеу жұмыстарын жүргізудің күрделігі мен жоғары еңбек сыйым- дылығының салдарынан орын алады. Бұзылуы тиісті құрылыс конструкциялар толықтай және ішіна- ра бұзылатын болып ажыратылады. Толық бұзылатын конструкци- яларға іргетастар, тар жағдайларда бөлшектенетін ағаш және басқа да жабындар, жарылған күмбездер; ішінара бұзылатын конструкци- яларға – бетонды негіздер мен едендер, қабырғалар мен кірпіш ара- лықтар, темір бетонды жабындар жатады. Көлемі үлкен монолитті кірпішті, бетонды және темір бетонды қабырғаларды бөлшектеу үшін бұзушы әрекет  ететін  құралдар- ды қолданады; материалды кесектерге, үйінділерге не сынықтарға бөлшектеу немесе сол конструкцияларды блоктарға не плиталарға ұсақтау жүзеге асырылады (4.8-сурет). Бұзушы әрекет ететін құралдарға аспалы сыналы не шар балға- лар, импульсті суатқыштар, шойбалғалар, бетон ломдар, аспалы гидро- және пневмобалғалар, сыналы жарғыштар, жарылыс заттар, гидрожарылыс, электр-гидравликалық табыс және т.б. жатады. Ұсақтаушы әрекет ететін құралдарға алмазды піскектері бар қолмен бұрғылау білдектері, алмазды дискілері бар білдектер, қа- далардың бастарын кесіп алуға арналған гидравликалық құрылғы- лар, электр атыз жасағыштар, оттегілік найзалар, газ-ағынды ұн- тақ-оттегілік найзалар, ұнтақ-оттегілік кескіштер, реактивті-ағынды жанғыштар, плазмалық кесу қондырғылары мен электр-доғалық балқыту құралдары және т.б. жатады. Конструкцияларды соққылау жүктемелерімен бұзу тәсілін күм- безді кірпішті, бетонды және темір бетонды жабындарды бұзу үшін (сыналы балғаны пайдалана отырып), сондай-ақ кірпіш қабырғалар мен аралық қабырғаларды бұзу үшін (шар балғаны пайдалана оты- рып) қолданады. Бұл әдістің кемшілігі мынада – жүкті көтеру, жару және лақтыру кезінде туындайтын үлкен динамикалық жүктеме- лердің нәтижесінде машина механизмдерінің тозуы тез жүреді. Бұзылатын ғимараттар мен құрылыстарды қирату кезінде гидрав- ликалық эсккаваторға ілінетін жұмыс органдарын (манипулятор- ларды) пайдалану жұмыстарды үнемді әрі үдемелі жүргізуге мүм- кіндік береді. Ауысымды органдар мен жабдық жинағына арнайы ұзартылған нұсқар-тұтқа және қармау-тетік органдарының бірнеше түрлері кіреді. Жақ қармауы арматураның өзектерін және басқа да металл элементтерді үзіп тастауға мүмкіндік береді.

Ғимараттардың негізгі бөлігінен жекелеген құрылыстар мен кон-

а – қабырғаларды блоктарға ұсақтау; б – «қалқанға құлату» тәсілімен аралық қабырғаларды бөлшектеу; 1 – қалқан; 2 – жүкшығыр; 3 – трос

струкцияларды қыршып алу арқылы оларды қирату үшін бульдозер- лер мен тракторлар пайдаланылады. Жарылыс жұмыстары тас, бетонды және темір бетонды конструк- цияларды қиратып үгіту үшін орындалуы мүмкін. Іргетастарды жарып қирату ашық алаңдарда да, орынжайлардың ішінде де жүргізілуі мүмкін. Ғимараттың ішінде іргетасты жару кезінде тек қана «қопсыту» тәсілімен орындайды. Ғимараттар мен құрылыстарды қирату оларды негізіне қарай не- месе берілген бағытта орындалады (бағытталған қирату). Биіктігі құлату өсінің бағытымен өлшенетін горизонталды қиманың шама- сынан төрт есе не одан да көп биік болатын құрылыстар мен эле- менттерді (түтін мұржаларын, мұнараларды және т.с.с.) берілген бағытта қиратқан жөн. Ғимараттар мен құрылыстарды негізіне қарай қирату қағидаты ғимарат не құрылыстың периметрі бойымен жарылыстың көмегімен тура соғуды көздейді. Жарылыстың нәтижесінде нысан өз негізіне құлап, қирайды. Әдетте қирау биіктігі ғимарат биіктігінің 1/3-нен,

ал қирау ені ғимарат периметрі жағына оның биіктігінің 1/2-нен ас- пайды. Ғимараттар мен құрылыстарды қирату үшін теспелердегі заряд- тардың көмегімен жүзеге асырылады. Ғимараттарды өз негізіне қа- рай қирату кезінде теспелерді шахмат тәртібімен екі қатарға тізіп шығады. Бір қатардағы теспелердің арасындағы қашықтық теспе тереңдігінің 0,8...1,4-ін, қатар арасындағы қашықтық – 0,75...1,00-ін құрайды. Гидрожарылысты тәсілді қорап тәріздес конструкцияларды, ре- зервуарларды, сондай-ақ жерде орналасқан кірпіш құрылысты, бе- тон мен темір бетонды бұзу үшін қолдануға болады. Бұл тәсіл сы- нықтардың жан-жаққа шашыруын азайту қажет болғанда қолданған жөн. Оның жарылыс тәсілінен айырмашылығы – теспедегі бос кеңістік сумен немесе құмды ерітіндімен толтырылады. Монолитті конструкцияларды бұзудың термиялық тәсілі жоғары температуралық газ ағымы немесе электр доғасы түрінде қуатты жылу көзін пайдалануға негізделген. Бетонды не темір бетонды тер- миялық кесу үшін «оттегілік найза» деген атқа ие болған құрылғыны пайдаланады. Оның әрекет ету қағидаты мынада – бетонды оттегі ағымындағы темірдің (труба мен шыбықшалар) жану өнімдерімен балқыту, ол жанып кететін түтікшеге кесілетін конструкциядан қож- ды шығарып алу үшін жеткілікті болатын көлемде түседі. Электр-гидравликалық тәсілді монолитті бетон және кірпіш алқаптарды бұзу үшін пайдаланады, ол үшін электр-гидравликалық әсерге (ЭГӘ) негізделетін қондырғы қолданылады. Мұндай қон- дырғыны пайдалану еңбек қнімділігін он есе арттыруға мүмкіндік береді. Электр-гидравликалық тәсілдің артықшылығы ретінде жа- рылыс толқынының болмауын, сынықтардың ұшпауын және жақын жерде жұмыс істейтін адамдар мен орнатылған жабдық үшін қа- уіпсіздіктің қамтамасыз етілуін атауға болады. Гидроуатуды монолитті бетон және кірпіш конструкцияларжы бұзу үшін қолданады; ол гидроцилиндрлері бар сына құрылғыла- рынан тұратын гидравликалық уатқыштарды қолдануға негізделген. Сына құрылғысын алдын-ала бұрғыланған ұңғымаға қойып, гидро- цилиндрдің көмегімен іске қосады. Гидроцилиндрден келетін күш сынаның көмегімен бірнеше есе ұлғаяды. Қондырғының шағын га- бариттік өлшемдері оны тар жағдайларда да қолдануға мүмкіндік береді.

Ағаш құрылыстар бөлшектенеді; бұл ретте әріқарайда пайдалану үшін элементтерді қарап алады. Бөлшектеу кезінде әрбір элементті орнықтандыру үшін оны бөлектеп алады.

4.3.

Азаматтық ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру жағдай- ларында жұмыстардың шағын көлемі, қайта құру нысандарының бытыраңқылығы, қала жағдайларында машиналарды басқа жаққа жіберудің қиындығы, аула аумақтарының тарлығы, жер асты комму- никациялардың көптігі, құрылыс қоқысы, тастар, металл қосылған, тығыздалған топырақтың болуы жер жұмыстарын механизациялау- да аса күрделендіреді. Қазаншұңқырлар мен траншеяларды қазу үшін, сондай-ақ оларды көміп қою үшін шөміш сыйымдылығы әртүрлі шағын бір шөмішті экскаваторлар, әрекет етуі үздіксіз бір шөмішті экскаваторлар, трак- торлар мен микробульдозерлер негізіндегі бұрғылау машиналары аса тиімді болып табылады. Қайта құру мұқтаждарына арнайы әзірленген электр-гидравлика- лық экскаватор қайта құрылатын ғимараттардың ішіндегі, кірістір- мелі орынжайлар үшін жертөлелерді тереңдету кезіндегі, тұрғызы- латын ішкі қабырғалардың бойымен траншеяларды қазу кезіндегі, бағана іргетастарын орнату үшін қазу кезіндегі жер жұмыстары мен тиеу жұмыстарына арналған. Шұңқырларды қазу, тіреулер мен бағандарды орнату үшін шағын шурфтерді қазу үдерісін бұрғылау және бұрғы-кран машиналары- ның көмегімен жүзеге асырады. Нақты жағдайларға (шұңқырлар- дың тереңдігі мен өлшемдеріне, топырақтың беріктігіне, оның та- стармен тығындалуына) байланысты әртүрлі шұңқыр қазғыштар: қолмен механизацияланған, бақшалық, әмбебап және тауда жұмыс істейтін шұңқыр қазғыштар тиімді болады. Тар жағдайларда орындалатын, топырақты төгу жұмысын микро- бульдозерлер, фронталды және грейферлі тиегіштер, бір шөмішті экскаваторлар, жоспарлаушы-экскаваторлар орындайды; топырақты тығыздау жұмысын – пневматикалық және электрлі нығыздағыштар, өздігінен жүретін вибрациялық плиталар мен арнайы саптамалары бар шойбалғалар жүзеге асырады.

Көлемі шағын бытыраңқы жұмыстарды (оның ішінде, жер жұ- мыстарын) механизациялаудың экономикалық тиімділігі  көбіне- се машиналардың әмбебаптылық дәрежелеріне тәуелді болады. Бұл жағдайларда тар мамандандырылған машиналарды пайдалану ұтымсыз болып келеді. Соғысқа дейін салынған нысандарды қайта құру кезінде жер жұ- мыстарын бастамас бұрын сол жердегі инженерлік коммуникация- лар өтетін жолдарды іздеу қажет. Технологиялық жабдықты тоқтатумен байланысты ішкі цехтық жер жұмыстарын әдетте екі кезеңмен орындайды: тоқтатуға дейін- гі және тоқтату кезіндегі жұмыстар. Олардың әрқайсысына ЖЖЖ жобасын әзірлеу қажет. бірінші кезеңде қажетті машиналарды, кон- струкциялар мен материалдарды жеткізіп алады, едендер мен іргета- старды бұзу, кіру жолдарын орнату үшін қоршау конструкцияларын бұзу жұмыстарына дайындық жүргізіледі, ғимараттардың қазіргі конструкцияларын күшейту шаралары жүзеге асырылады. Екінші кезеңде жер құрылыстарын орнату жұмыстарын жүзеге асырады. Нысандарды қайта құру кезінде жер жұмыстарына дейін сол жердегі бетон негіздер мен едендерді бұзудың қиын үдерістері өт- кізіледі. Егер ұзақ пайдалану нәтижесінде және агрессивті ортаның әсерінен едендерді қайта пайдалануға болмаса, онда аспалы балға- мен және қуаты үлкен аспалы пневмобалғалармен жабдықталған экскаваторлардың көмегімен бұзады. Құрылыс алаңының тар жағдайларында нөлдік цикл жұмыстарын жүргізу кезінде қазаншұңқырлар мен траншеялардың орнықтылығы- на және қабырғаларын бекіту тәсілдеріне аса назар көңіл бөлінеді, өйткені жақын орналасқан еден мен іргетас учаскелерінің бүтіндігі осыған тәуелді болады. Қала құрылысының тар жағдайларында және басқа да, еңістері бар ойықтарды жасау мүмкін болмаған жағдай- ларда қазаншұңқырлар мен траншеяларды орнату кезінде оларды вертикалды қабырғалармен жасайды; бұл ретте мүліктік қалқандар, ағаштан, металдан, темір бетоннан және олардың үйлесімдерінен жасалған консольдік, анкерлік, еңістік, керу бекіткіштері қолданы- лады (4.9-сурет). Жекелеген жағдайларда ойыс қабырғаларын бекіту үшін топырақты химиялық және термохимиялық тұрғыдан нығайту, цементтеу, мұздату және т.б. әдістер қолданылады. Керу (горизонталды-рамалық) бекіткіш түрін орнату аса қарапай- ым болып табылады және де құрғақ топырақта немесе ылғалдығы аз топырақта тереңдігі 4 м-ге дейінгі траншеяларды орнату кезінде пайдаланылады (4.9 а

-сурет).

І – траншеяның көлденең қимасы: а – діңгекті-кергіш; б – консольдік; в – консольдік-кергіш; г – анкерлік; д – еңістік; ІІ – бекіткіштерді орнату жоспары; 1 – қалқандар (тақтайлар); 2 – діңгек; 3 –кергіш; 4 – еңі- стер.

Консольдік бекіткіш түрі ойыс түбінен 2,0...3,5 м тереңдікте то- пырақта төменгі бөлігімен қысып ұсталынған діңгек қадалардан тұрады. Олар тікелей топырақтың қысымын қабылдайтын қалқан- дар (тақтайлар мен бөренелер) үшін тірек болып табылады. Кон- сольдік бекіткіш ойықтың тереңдігі 5 м-ге дейін кезде қолданылады (4.9 б

-сурет).

Тереңдігі жоғары траншеяларда консольдік-керу бекітшкіші пай- даланылады, оның консольдік бекіткіштен айырмашылығы тран- шея өсіне перпендикулярлы түрде діңгектер арасында кергіштердің орналытуында. Нәтижесінде діңгекке келетін иілімді әсер азаяды (4.9 в

-сурет).

Терең қазаншұңқырлардың және ені үлкен траншеялардың қабы- рғаларын нығайту үшін, кергіштерді орнату қиын болса, консоль- дік-анкерлік бекіту қолданылады. Еңістік бекіткіш қазаншұңқырлардың вертикалды қабырғаларын нығайту үшін пайдаланылады. Ол қазаншұңқырдың түбіне қойылған және еңістер мен тіреу- лердің көмегімен керілген діңгектер арқылы топыраққа қысылған

қалқандардан не тақтайдлардан тұрады. Бұл әдісті пайдалану шек- теулі; өйткені қазаншұңқырдан орналасқан еңістер мен тіреулер жұ- мыстаржы жүргізуге кедергі келтіреді. Топырақтың түрі мен күйіне қарай нормалар бойынша қабырға- лары вертикалды ойықтар үшін рұқсат етілетін тереңдік белгілен- ген: құм топырақтар үшін – 1 м; балшықты топырақтар үшін – 1,5 м-ге дейін. Үлкен тереңдік жағдайында қабырғалардың қирауының алдын алу үшін уақытша вертикалды қабырғаларды бекіту керек. Күрделі гидрогеологиялық жағдайларда игерілетін ойықтарды ағаш не метал шпунттан жасалған тұтас қоршаулармен нығайтады, олар ойық периметрі бойынша топырақты игеруге дейін қағылады. Тұрақты ойықтар мен үйінділердің еңістерін атмосфералық жа- уын-шашынның жырып кетуінен қорғау үшін еңістердің беттерін мұқият жоспарлап, кейіннен оларды нығайту (шымды тегіс салу не- месе бетон плиталарды төсеу, су ағызу науашаларын орнату) қажет. Шағын әрі терең қазаншұңқырларды аса тар жағдайларда (бар ғи- мараттар мен құрылыстардың, жабдықтың іргетастары маңайында)

түсірмелі құдықтарда игереді.

Қайта құру кезіндегі жер жұмыстарының негізгі көлемін әмбе- бап бір шөмішті экскаваторлар орындайды, оларды қазаншұңқырлар мен траншеяларды, құдықтар мен жанасшұңқырларды жасау үшін, кері төгіп тастау және топырақты көлік құралдарына тиеу үшін пай- даланады. Қазаншұңқырлар мен траншеялардың тереңдігіне, топырақтың көлемі мен тобына, ойық қабырғаларын бекітудің болуына, қай- та құрылатын ғимараттар мен құрылыстардың көлемдік-жоспарлы шешімдеріне қарай экскаваторлық жабдық түрін таңдайды. Жер қазатын және көлік машиналарының габариттік өлшемдері жұмыстардың ауқымына (бірінші қабаттың биіктігіне, бағаналар- дың торына, орнатылған жабдықтың болуына) сәйкес болуы тиіс және механизацияланған тәсілмен максималды топырақ көлемінің өңделуін қамтамасыз етуі тиіс. Жұмыс істеп жатқан цехтардың ішінде тар жағдайларда топы- рақты тасымалдау кезінде, автокөлікті пайдалануға болмайтын жағдайларда, цехішілік көліктің шағын габаритті құралдары: мото- арбашалар, транспортерлер, тиегіштер пайдаланылады. Топырақты тиеу, тасымалдау және қайта төгіп тастау үшін, сон- дай-ақ тар жағдайларда (тар өтпелер, траншеялар, ғимарат ішіндегі қазаншұңқырлар кезінде) ойықтардың түбін тазартып, жоспарлау

үшін бульдозерлерді (микробульдозерлерді) қолданады. Жекелеген жағдайларда, жұмыстарды жүргізу жағдайларының өзгеуіне бай- ланысты, топырақты игеру кезінде машиналардың түрлерін жүйелі түрде кезектестірген жөн. Тарлық жағдайында топырақты дірілмен нығыздайтын органдар- дың көмегімен тығыздау қажет, олар сериямен шығарылатын кран- дарға, тракторларға және экскаваторларға тұрақты немесе ауысым- ды аспалы жабдық ретінде орындалады. Аса тар жерлерде электр нығыздағыштар қолданылады.

4.4.

Құрылыс алаңының тар жағдайларында ғимараттар мен құрылы- старды қайта құру бар ғимараттар мен құрылыстарға түйісу ай- мақтарындағы қадалық іргетастарды орнату қажеттілігіне байланы- сты болады. Қадаларды соққылау, вибрациялау, қысып түсіру, бұрау арқылы, жуып-шаю және электроосмос әдісін пайдалана отырып, сондай-ақ осы әдістерді қиыстыра отырып, түсіреді. Қандай да бір әдісті пай- даланудың тиімділігі негізінен топырақ жағдайына байланысты бо- лады. Соққылау әдісі соққы энергиясын (соққылау жүктемесін) пайда- лануға негізделген, оның әсерінен қада өзінің төменгі өткір ұшымен топыраққа енгізіледі. Түсіру нәтижесінде қада топырақты жан-жаққа шығарып, жартылай төменге, жартылай жоғары ысырып тастайды, сол арқылы қосымша тағы да топырақ негізін тығыздайды. Қада баулығына келетін соққы жүктемесі арнайы механизмдердің көмегімен құрылады, олардың ішінде көбісі дизельді болып табыла- тын әртүрлі балғалар болады. Балғаға қосымша, әдетте, қада қағу қондырғысының бағытта- уыштарында қаданы бекіту үшін, қаданың басын балға соққыла- рынан бұзылуынан сақтау және соққының қада беті бойынша бір- келкі бөлінуі үшін қажетті баулық ұшы беріледі. Қадаларды қағу кезінде соққылаушы әрекет ететін балғалар кө- теру құрылғысының рөлін атқаратын және қаданы көтеріп, беріл- ген орынға орнату үшін, сондай-ақ жұмыс күйінде ұстап тұру үшін

қажетті болатын копраларға монтаждалады. Копралар рельспен жүретін және өздігінен жүретін – крандардың, тракторлардың, авто- машиналар мен экскаваторлардың көмегімен жүретін болып ажыра- тылады (4.10-сурет). Қадаларды дірілмен түсіру үшін белгілі бір жиілікті тербелі- стердің электр-механикалық қоздырғышы болып табылатын ви- бротүсіргіштер пайдаланылады. Вибротүсіргіш қаданың үстіңгі бөлігінде бекітіледі де, қадаға вибрацияны береді, ал ол арқылы Ғимараттар мен құрылыстарды, инженерлік желілерді қайта құру кезінде жұмыстарді жүргізу жағдайында вибротүсіргішпен қоса то- пыраққа 12...16 м-ге дейін батыру және келесідей элементтерді алып шығару үшін жүк көтергіштігі 8-25 т болатын өздігінен жүретін кран пайдаланылуы мүмкін:

а – тракторда; б – экскаваторда; в – автомобильде

қозғалтқышының қуаты – 55 кВт.

Қадалар мен шпунтты байланысқан топыраққа түсіру үшін ви- бробалғалар пайдаланылады. Олардың жұмыс істеу қағидаттары діріл мен соққылардың бірлескен әрекетіне негізделген. Қаданы соққысыз түсіру үшін жуып-шаю, қысып енгізу және бұрау тәсілдері пайдаланылады.

Жуып-шаю тәсілі кез келген қада қағу жабдығын пайдаланып қа- далардың түсуін тездетуге де қолданылады. Тәсілдің мәні мынада

Қадалық іргетастардың сенімділігі зауытта жасалған темір-бе- тонды қадаларды қолдану кезінде арта түседі, өйткені зауытта жа- салған қадаларды статикалық қысып енгізу тәсілімен түсіру қасын- дағы ғимараттардың сақталуын қамтамасыз етеді. Алайда қайта құру жағдайында қысып енгізу тәсілін қолданған кезде қадалар тығыз топырақ қабаттарынан өтуінен қолданыстағы ғимараттар мен құрылыстарға қауіпті динамикалық әсерлердің болуы айқындалады (шығу және топырақтың шығуы).

Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезінде құрылыс құрылымын монтаждаудың механикаландырылған үрдісі құрылыс алаңының шектеулер дәрежесіне, түрлеріне, элементтердің өлшем-

дері мен салмағына, монтаж машиналарының номенклатурасы мен қуатына, монтаждық құрал-жабдықтар мен қосалқы жабдықтардың сапасына, монтажшылардың жұмыс тәжірибесіне және де қайта құруға берілген уақытына байланысты. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру жұмыстарын өндіру технологиясы, сондай-ақ жер бетінде қалдырылған жабдықтар жетекші құрастыру машинасының түрін және  орнату  жиын- тығын жобалауға айтарлықтай әсер етеді. Практика көрсеткендей, құрылымдарды және көлемдік-жоспарлау шешімдерін біріздендіру, біріктіру мүмкіндіктері шектеулі. Жинақталған құрылымдарды пай- далану ғимараттар мен құрылыстарды сериялық өндірісінің қалып- тасуымен стандартты өлшемдердің шектеулі мөлшерін қайта құру кезінде үнемді болуы мүмкін. Кешенді механикаландыру кезінде жетекші машиналар мен ма- нинаның қосымша компоненттері болады. Кешеннің әр кейінгі ма- шинасының өнімділігі алдыңғы машинамен бірдей немесе одан жоғары болуы тиіс. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құруда ғимараттардың құрылысын кешенді механизациялау объектінің сыртқы және ішкі шектеулерінің параметрлері мен қолданыстағы құрылымдарды ауы- стыру немесе күшейту қажеттілігімен анықталған кейбір ерекшелік- терге ие. Объектінің шектеуінде құрылыс техникасын орналастыру үшін аумақты шектеу көзделеді. Қайта құру жағдайында монтаждау процестері кешенді эле- менттертердің кедергілерден өтіп жатқанда туындайтын және қол- даныстағы құрылымдармен интерфейс құрылғысы және т.б. кейбір қолмен орындалатын жұмыстардың орындалуымен байланысты. Сондықтан, монтаждау жұмыстарын кешенді механикаландыру құралдарын таңдағанда осы факторларды процестің үздіксіздігін бұзбау үшін ескеру керек. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құрудағы құрылыс кон- струкцияларын монтаждау процесі бірқатар дәйекті операциялардан тұрады, олар бірігіп монтаждау технологиясын құрады.

Монтаждау машинасының жұмыс органдарымен конструкцияны байланыстыру

Көтеру........................

Элементтерді көтеру және олардың монтаждау машиналарымен қаттау аймағынан жылжыту немесе көлік құралдарының габаритті қоршағыш үсті ойығына дейінгі орналасуы

Тұйық көлемге көшу Конструкциялардың  қайта  құрудан  өтіп  жатқан ғимараттың ішінен ойық арқылы жылжыту

Жылжыту ...................

Тұйық көлем ішінде Монтаждау ойығынан бастап конструкцияны оқшаулағыш габаритті аралық ойықтар арқылы орналасу нүктесіне дейінгі жылжыту

Нұсқаулық .................

Көтеру мен горизантальды жылжытудың соңғы кезеңі, бұның нәтижесінде элементтің жобалық қалпына максималды жақындауы орындалады

Бағдарлау ....................

Және қондыру Жобалық ось кеңістігінде элементтерді бағдарлау, рұқсат аралығында ауытқулардың шектелуі және берілген түйіндесуді қамтамасыз ету

Бекіту...........................

Элементтердің жобалық қалпына келтірілгенінен кейін уақытша немесе соңғы бекітілуі Элементтер және монтаждау машиналарының атқарушы органдарының арасында байланыстың үзілуі Қалпына келтірілетін объектілердің конструкциясын монтаждау жеке өндірістерді әрі қарай өндіру үшін дәйекті жеткізуді қамтама- сыз ететіндей есептеліп жасалады. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезінде әдетте ағын әртүрлі көлемдегі біртекті жұмыс көлемі бар және соның салдарынан әр түрлі еңбек ағымдары бар тұтқырлар жалпы ағынға қосылады.

Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құрудағы күрделі проблема

Құрылыс конструкцияларын монтаждау әдістерін таңдауды анықтайтын ең маңызды факторлардың бірі - объектінің тығызы- дғы. Құрылыс алаңының тығыздығы механикалық емес жұмыстар көлемінің ұлғаюына алып келеді және құрылыс-монтаждау жұмы- стары мен механикаландыру әдістерін таңдауды анықтайтын маңыз- ды факторлардың бірі болып табылады. Объектінің сыртқы шектеу дәрежесіне қарай конструкцияларды монтаждау машиналарының объектіден тыс жерлерде және оның ішінде қозғалысы арқылы жүзеге асыруға болады. Қайта құру объ- ектілері екі түрдегі шектеулермен сипатталады: сыртқы және ішкі.

Сыртқы шектеу құрылыс аймағының бос алаңының құрылыс өндірісін ұтымды ұйымдастыруға және құрылыс техникасын, қой-

маларды орналастыруды, тұрғын үйді орналастыруды және т.б. ор- наластыру үшін қажетті ауданға қатынасы арқылы көрсетіледі.

Жалпы жағдайда құрылыс аймағының бос алаңын Fc мына фор- муламен анықталады

)        (4.1)

c        o        э.с н.с н.п э.о

o

Мұндағы

э.с

ындалған жер учаскесі);

стармен бос емес аудан;

н.с э.о

аудан. c

г,п

бас  жоспарының  құрылыс  ауданымен  теңеседі,

құрылыс машиналардың, материалдарды қаттау орны, конструкциялар және бұйымдар, тұрмыстық қалашықты орналастыру, алаңдар- мен уақытша жол құрылғылары есептік параметрлерін қамтамасыз етуші:

(4.2)

г,п с ,м б.г

а.п        м

Мұнда

с ,м б.г а.п м

мыс орны.

Конструкция объектісінің сыртқы шектеу коэффициенті  мны қа- тынаспен анықталады

(4.3)

с

Шектеу коэффициентінің екі шектік мәні бар:

= 0

= 0

стесн с

(әсіресе шектелген шарттар) және

т.п

, кезінде

<1 , Fc

және Frn (қалпына келтіру алаңының үлкенірек немесе аз дәрежеде шектелуі) әртүрлі коэффициенттер үшін.

Қайта құру объектісінің ішкі шектеулері құрылыс процестерінің технологиясын, пайдаланылатын құрылыс машиналарының, көлік құралдарының мүмкіндіктері мен шектеулерін айқындайды және ғимарат құрылымдарының ішкі қозғалысы еркіндігі дәрежесімен сипатталады, яғни олардың кедергісіз қозғалысы үшін мүмкін бола- тын бағыттардың саны. Құрастырылған құрылымдық элементтерді қолданыстағы құрылымдармен байланыстыру және монтаждан кейінгі кезеңде ғи-

мараттың жалпы монолитті сипатын айтарлықтай бұзу қажеттілігіне байланысты, құрылыстың бірлескен кеңістіктік жұмысын қамта- масыз ететін монтаждау түйісу контсрукциясы ерекше ие болады. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құруда монтаждау түйісу құрылғысы олардың бекітілуімен, кіргізетін бөлшектердің балқы- тып біріктірілуімен, әртүрлі материалдардың біріктірілуімен байла- нысты. Құрылыстарды монтаждау және демонтаждауды орындаудың технологиялық дәйектілігі дефференциалды және кешенді әдістер- мен монтаж жұмыстарын ұйымдастыруды алдын-ала белгілейді. Монтаждау жұмыстарын дифференциалды әдісімен ұйымдасты- рған кезде алдымен барлық конструкцияларға демонтаж жасалады, содан соң жаңа конструкциялардың монтажы жасалады. Бұл жағдай- да монтаж және демонтаж түрлі машиналармен орындалуы мүмкін. Дифференциалды әдіс ғимараттарды демонтаждау іргелес элемент- тердің немесе ғимараттардың жалпы тұрақтылығының нашарлауы- на қауіп төндірмейтін жағдайларда қолданылады. Бұл әдіс қуатты монтаждау машиналарын пайдалануға мүмкіндік береді, бірақ көбі- несе құрылымды нығайту және ғимараттың жалпы тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін айтарлықтай жұмысттар жасау қажет болады. Монтаждау  жұмысын  ұйымдастырудың  дифференциалды тәсілі, құрылымдарды демонтаждау және монтаждау тұтастай көр- шілес құрылымдардың жеткілікті беріктігін, қатаңдығын және тұрақтылығын қамтамасыз ете алатын шекарада бірлесіп жүзеге асырылады. Бұл әдіс конструкцияларды торларға, учаскелерге және ұяшықтарға дәйекті ауыстыруды қарастырады. Мұндай жағдайларда монтаждау және демонтаждау жұмыстары бірдей машиналар жиын- тығы арқылы жүзеге асырылады. Кешенді әдіс көмегімен қайта құрудың жалпы уақыты қысқарады. Орнату элементтерінің кеңею дәрежесіне қарай объектінің кон- струкция параметрлері, ғимараттар мен құрылыстардың геометри- ялық сипаттамалары келесі орнату әдістерімен ерекшеленеді: Монтаждау элементтерін күшейту дәрежесіне, объектінің шектеу параметріне, құрымның және ғимараттың геометриялық сипатына байланысты монтаждаудың келесі түрлері бар: Кейбір өндірістік нысандарды және инженерлік құрылыстарды (галереялар, көпірлер, өтпе жолдар) реконструкциялау кезінде аспа- лы, жартылай аспалы әдістері мен ысыру әдісі қолданылады. Аспалы әдіс монтаждау машинасы құрылысының унемі ұлғайту консолі бөліктерінің жылжуымен құрылысты монтаждауды кон- струкцияларды қондырғыларды конструкцияның тұрақты түрде өсетін конструктивті бөлігінің қозғалысы арқылы қабылдайды. Жартылай аспалы монтаждау әдісінде кран монтажды өзінің ал- дында жасайды; ал тұрақты және уақытша қолдауға ие болған жи- нақталған немесе күшейтілген құрылымдар арқылы қозғалады. Ысыру әдісімен тұтас құрылым немесе оның үлкен элементтері арнайы алаңда жиналады, содан соң уақытша жолмен жүкарба және горизонтальды көтергіш жүйелерінің көмегімен дайын тіректерге итеріледі. Жаңа құрылыста болғандай, қайта құру кезінде конструкция жи- нағының реттілігіне қарай тігінен бойынша құрылысты монтаждау- дың өсіру және ұзарту әдістерін бөледі. Ұзарту – үстінгі элементтер астыңғы элементтерге кезекпен ор- наластырылатын негізгі әдіс. Өсіру әдісі алдымен жерде құрылыстың үстіңгі бөлігін жинай- ды және оны асыңғы буын биіктігінен кішкене асатын деңгейге көтеріледі. Содан соң босаған орында устіңгі бөлігінде одан кей- ін жүретін құрылыстың бөлігін жөндейді, оларды бірге біріктіреді және де біріктірілетін элементтерді монтаждау толығымен біткенше кезекпен көтереді.

Қондыру дәлдігіне байланысты мәжбүрлі және аралас әдістеріне бөлуге болады. Бекіту бөлімдерінің тиісті жобалауына белгіленген элементтерді дайындаудың қажетті дәлдігін талап ететін мәжбүрлеу әдісі бірқатар күрделі техникалық мәселелерді шешу арқылы анықталады, сон- дықтан оны пайдалану қазіргі уақытта шектелген. Бұл әдіс негізінен бағандарды, крандар мен рельстерді, тректерді ілу үшін қолданыла- ды. Жаңа құрылыста болғандай ғимараттарды күрделі жағдайларда қайта құру кезінде де, аралас әдіс кеңінен қолданылады, мысалы ұзартумен сырғыту. Құрылыс конструкцияларының тозу дәрежесіне, оларды демон- таждау ретіне, олардың көлемдерін және оларды күшейту тәртібіне, көп қабатты ғимараттарды қайта қалпына келтіру кезінде қолданы-

латын біріншілік қабаттардың және пайдаланылатын құрастырғыш машиналардың санына байланысты құрылымдар көлденең (қабатты) немесе тігінен (белгілі бір аралықтың бүкіл биіктігіне) өндіріледі. Едендер арасындағы едендердегі шағын өзгерістермен, терезелер арасындағы «терезеде» және монорельді немесе кабельдік жүйелер- де орнатылған крандарда қолданылатын бағандарды және шпалдар- ды күшейту үшін жұмыс көлемі аз. Канаттық жүйелерде немесе біррельсті аспалы және «терезеге» монтаждау крандарын қолданатын беларқа мен тіректерді күшейту жұмыстарының салыстырамалы аз көлемінде, қабатаралық аража- бынның болмас ауыстыру кезінде қабаттық монтаждуды қолдану дұрыс болады. Конструкцияларды көлденең монтаждау монтаж жұмыстарын ұйымдастырудың күрделі әдісіне, ал тігінен -

Конструкцияларды көлденең орнатқанда, буындарды монтажда- у-монолитті құрылымдарда, жеткілікті беріктігі бар арматуралық элементтерде сатып алу үшін қажетті технологиялық үзіліс уақыты, келесі кезеңде монтаж жұмыстарын бастауға мүмкіндік береді. Монтаждау құрылымдарын тігінен орнатқанда, ендірілген бөл- шектер арқылы дәнекерленген қосылыстарға артықшылық беріледі. Рамалық элементтерді немесе арматураны уақытша бекіту үшін ар- найы өткізгіштер, құлыптар және т.б. Егер қайта құру жобасы монолитті бетондау әдісімен ғимарат- тың барлық қабаттарында қолданыстағы бағандар мен беларқа- ларды нығайтуға бағытталған жұмыстардың айтарлықтай көлемін қамтамасыз етсе, онда осы жұмыстар аяқталғаннан кейін және бе- тон конструкцияларында жеткілікті беріктікке ие болғаннан кейін құрылымдар жинақталады. Қолданыстағы құрылымдарды нығайту және жаңа қондырғылар- ды орнату процесінде, жылжымалы монтадждау аймақтары және ин- вентарь ормандары қолданылады, сондай-ақ бекітілген бөлшектерді балқытып біріктіру үшін – аспалы металл сатылар пайдаланылады. Қалпына келтірілген объектілерде монтаждау және демонтаждау жұмыстарын жүргізу кезінде жаңа құрылыста белгілі барлық қонды- рғылар пайдаланылады. Сонымен бірге қайта құру объектілерінің көлемдік жоспарлық шешімдерінің ерекшелігі, сыртқы және ішкі шектеулердің әртүрлі болуы, кәсіпорынның негізгі қызметімен және тиісті құрылыс-мон-

таждау жұмыстарымен үйлестіру қажеттігі, жаңа жұмыстың техно- логиялық құрылымымынан ажыратылады және өзге де факторлар осы немесе басқа әдістерді қолдануға бірқатар шектеулер туғызады. Монтаж машиналарын жиынтығын құрғанда және таңдағанда, монтаждау  әдістері        технико-экономикалық  салыстыру  негізінде

анықталады.

Ғимараттар мен құрылыстардың қайта құруы кешендік-механи- калық тәсілмен орындалады, қайсысында жүк көтергіш машиналар барлық түгелге жуық жұмыстар үшін пайдаланады және құрылыс құрылымдарды орнату кезінде жетекші болып келеді. Ғимараттар мен құрылыстардың қайта құруында құрылыс құрылымдарды орнату үшін қолданылады:

«терезе» жүк көтергіш крандар; Мұнаралы крандарда басқа монтажды машиналармен салысты- рғанда белгілі артықшылықтары бар: қайта құру ғимараттың тұлға сүйенішінің үстінде құрылымға жылжуға қамтамасыз ететін жебе- лер биіке орнатылады; кран бір орында тұрып бірнеш нысандарды және нысандардың қасындағы қоймаларды да қамтамасыз ете ала- ды; жылжуы жеңіл; монтажды орындарды көру кең; пайдалануда сенімділігі мол. Ғимараттарды қайта құру кезінде пайдалану мүмкіндіктері жағынан мұнаралы крандар жебенің шығуына, кран моделінің құрылысына, жылжу тәсіліне, монтаждау мен бөлшектеуге байла- нысты жүк көтергіштігімен және көтеру биіктегімен сипатталады. Мұнаралы крандардың пайдаланудағы кемшілітер: монтадау мен бөлшектеудегі қиыншылықтың артыөшылдығы, сонымен қатар кранның астындағы жолдарды орнату құрылысы.

Құрылыс алаңында орнату тәсілдері бойынша мұнаралы крандар: стационарлы, өздігінен көтеретін және жылжымалы болып бөлінеді. Ғимараттарды қайта құру кезінде көбінесе өздігінен көтеретін және жылжымалы крандар қолданылады. Өздігінен көтеретін крандар қазіргі немесе жаңадан көтерілген құрылыстарға сүйене отырып, өздерінің механизмдері арқылы вер- тикалды жылжып тұрады. Жылжымалы крандар жұмыс бабында жүкпен немесе жүксіз қамтамасыз ететін немесе монтажды және қймал орындардағы нысандарда жылжып тұрады. Шынжыр табанды өздігінен жүретін жебелі крандар өндірістік және қоғамдық ғимараттарды қайта құру кезінде қолданылады, егер олардың учаскелерінде құрылыстар мен жер үстіндегі қалалық ком- муникациялар жоқ болғанда ғана. Автомобильді крандар толық жиналған түрінде тез ада бір нысан- нан екінші нысанға ауысуға ыңғайлы болғандықтан әртүрлі бағыт- тағы нысандардың қайта құруында қолданылады. Автомобильді крандардың кемшілігі – аутригерлерсіз жұмыс істеу кезінде жүк көтеруі төмендетіледі. Кейбір крандарға шығыңқы тірексіз тиеу-түсіру жұмыс өндірісіне тиім салынған. Пневнодөңгелек крандар жақсы маневрлігіне,өтімділігіне, жыл- жу жылдамдығына, сонымен қатар шығыңқы тірексіз белгілі жүк- термен жұмыс жүргізу мүмкіндігіне қарай көбінесе ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезінде жарамды болып келеді. Шығыңқы тірексіз кран жұмыс істеуі кезінде жоспарланған алаңда ілгектегі жүкпен жылжи алады және элементерді бір орыннан басқа орынға апара алады. Мосылық крандар көлемді-желілік және желілік-созылмалы жоспардағы жеңел құрылымдағы нысандарды қайта құру, қолайлы рельеф жағдайында және тығыздықты параметрмен сипатталатын шектеулерсіз. Ғимараттарды қайта құруында 5...10 жүк көтергіш крандар қолданылады. Ригельдің құрылымының орындауы бойын- ша мосылық крандар консольсіз және бір, екі консольді бола алады. Кейде кранның ригелінде көтеру арбаның орынына мачталық-же- белі немесе толық бұрылатын крандар орынатылады. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құруында негізінен бөлек құрылыстардың ауыстыруы жүргізілгенде (шамалы жүк ағыны кезінде) жобалы белгіде орнату үшін қажеттілікте биіктікте тере- зе орындарында жеңіл жүк көтергіш механизмдері кеңінен қолда- нылады. «Терезелі» крандар монтаждау машиналар жинағында да

қолданылады. Бұл машиналар терезе ойығында жүктерді вертикал- ды көтеру және оларды ғимараттың ішіне беруін қамтамасыз ететін биіктікте орнатады. Ғимараттың ішіне жүктерді беру тәсіліне қарай «терезелі» кран- дар бөлінеді: монорельсті – жүкті қажетті деңгейге көтергенінен кейін, монорельс бойынша жылжымалы арбаның көмегімен ғима- раттың ішіне беріледі; бұрылатын – жүк ғимараттың ішіне вертикал- ды тіреуіште бекітілген жебесінің бұруы арқылы беріледі. «Терезелі» крандардың кемшіліктері: олардың аз жүк көтергішті- гі және нысандардың ішінде қамтамасыз етудің шамалы тереңділігі (4 м дейін). «Терезелі» бұрылыс крандары құрылымды күшейту бойынша шамалы көлеміндегі жұмыстарды орындауында қосымша жүк кө- тергіш құралдары ғана болып пайдаланады. Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру кезінде құрылыс құрылымдарды монтаждау және бөлшектеу үшін монтажды мачта- лар, қозғалмалы монтажды жебелер, мачталық крандар, шеврлер қолданылады. Мачталар қатты және шарнирды тіреуіште болады: олардың бұрылатын немесе еңкейю бұрышы бар. Монтажды жебелер мачта- ларда орнатылады немесе бар құрылымына бекітіледі.

Монтажды мачта (4.14-сурет) құбырлы немесе керегеторлы тіреу

болып келеді, бас жағына полиспаст

бекітіледі, ол вертикалды немесе еңкейіп тұрады, сүйретпе темір арқанды жүйесімен ұсталы- нып тұрады

полиспаста- лармен

жүк арқанды бағыттауға

бұрып жіберетін блоктар бар. Монтажды мачталар бетонды іргета- сқа немесе болатты тіректерге тіреледі. Шағын жүк көтеру мачтала- ры

болат беті төмен жаққа дәнеркерленген жерге тіреледі. Ауыр жүк көтеру мачталары тіреуіш топсаға орнатылады, сол арқылы мачтаны еңкейтуге болады. Вертикалды түрінде мачталар жүк көте- ру крандары арқылы орнатылады. Монтажды мачталар технологиялық құралдарды жобалық түріне, құрылым жабылу блоктарын және т.б. көтеру үшін пайдаланылады. Шевр А – түрінде пісірілген құбырлары болып келеді, бір немесе екі жүк арқандармен немесе полиспастпен (4.15-сүрет) керекті түрінде ұстап тұрады.

Шеврдің тіреу бөлшектері іргетасқа немесе құрылымға мон- таждау арқылы бекітіледі.

полиспаст шевр басына орнатылады,

полиспасттың жылжу жібі мачтаның жібіне ұқсас

бұрып жіберетін блок арқылы жүкарбаға барады.

Шеврлар жылжымалы және стационарлық болып келеді. Шевр арқылы 250 т салмағы бар жүкті 35 м биіктігіне көтеруге болады. Олар  тығыз  жерлерде  және  мачталарды  қолдануға  болмайтын,

4 – орта жері; 5 – басы; 6 – сүйретпе темір арқан; 7 – полиспаст; 8 – табан; 9 – жүк; 10 – жүкті тартып тұратын керме

1 – полиспаст; 2 – шеврі; 3 – бұрып жіберетін блок; 4 – түсіп тұратын жіп; 5 – арқан

жақтарды арқандарды (вант) орнату үшін көбірек орын талап ететін жерлерде және жағдайларда пайдаланады. Көтергіштер жүк және жолаушыға бөлініп топтастырылады; ор- нату тәсілі бойынша – бос тұратындарға және сүйеп қоятындарға; бағыттар құрылымы бойынша – мачталы және шахталы; жетекті орган түрі бойынша – арқанды және төрткілдешті; жылжу деңгейі бойынша – стационарлы және жылжымалы болып ажыратылады. Көтергіштің негізгі параметрлері: жүк көтергіштігі, көтеру биік- тігі, көтеру жылдамдығы, горизанталь бойынша жүкті жылжыту арақашықтығы.

Олар

мачтадан (4.16-сурет),

тіреу рамадан,

жүк платфор- мадан, электрқозғалтқыш пен жіберу аппараты бар жүкарбадан құрылған. Мачта арқылы терезе ойықтарға жүктерді беруге арналған құрылғының жүк кареткасы төрт аунақтарда жылжып тұрады.

ме- трге дейін көтеру биіктігіне бос тұратын мачталық көтергіштер пай- даланады, ал көтеруі жоғары биіктікке көтергіш мачтасы ғимарат- тың қабырғасына бекітіледі (4.16-сурет). Ғимаратты қайта құру кезінде кейбір құрылыс конструкциялары мен жабдықтарды монтаждау үшін көпірлі крандар, арқалық кран- дар, ілінетін крандар және т.б. қолданылады. Параметрлері қатаң нысандарды қайта құруда ірі элементтерді монтаждау үшін сыртқы жүк аспасы бар ЯК-40, МИ-4, Ми-6 мар- кадағы тікұшақтар пайдаланады. Жүк көтеруге байланысты тікұ- шақтар үш санатқа бөлінеді: жеңіл – 4 т-ға дейін, орташа – 4...12 т,

ауыр – 12 т-дан астам. Егер тікұшақпен 1 т жүкті көтеру құну кран жұмысына қажетті уақытша құрылыстардың (жолдар, көпірлер, кран астындағы жолдар және т.б.) құнынан аспаса, онда тікұшақтар- ды қолдану үнемді болып саналады.

а – жүкті; б – жүк-жолаушылы; 1 – дөңгелек; 2 – тіреу рамасы; 3 – мачта; 4 – жүк арқаның блогі; 5 – жүк платформасы; 6 – ғимарат; 7 – ғимаратқа мачтаны бекіту; 8 – кабина; 9 – қоршау; 10 – алаң

габариттік өлшемдерін анықтау

Мынадай факторлар монтаж машиналарын таңдау үшін елеулі әсер етеді: Негізгі монтаж машиналарының жұмыс өлшемдері ғимарат не- месе құрылыстағы барлық элементтерді орнатуды немесе жобалық жағдайды қамтамасыз ету керек. Мыналар монтаж машиналарының негізгі жұмыс өлшемдері болып табылады:

Монтаж крандарын таңдаған кезде

тр ,

кр ,

кр ,

тр

талап етілетін

Жүк көтергіш машиналарының талап етілетін өлшемдерін анықтауда монтаждалатын элементтің барынша салмағы, монтажда- латын элементтер мен құрылыстардың габариттік өлшемдері, ғи- мараттағы көлденең еңінің өлшемдері, құрылыстардың жоспар мен бөліністе орналасқаны, қажетті құрылыстар мен материалдар жет- кізілетін жолдардың орналасқаны есептеледі. Жүк көтергіш маши-

наларын таңдауды талап етілетін өлшемдер мен анықтамалық әде- биетте келтірілген жұмыс өлшемдерінің сипаттамаларын кестелер мен крандардың техникалық сипаттамалары графиктерін пайдалана отырып, салыстыру жолымен жүзеге асырады. Крандардың жұмыс өлшемдері талап етілетін өлшемдерден жоғары болу керек. Бұдан басқа, крандардың маневрлігін, олардың өту қабілетін, топыраққа жасалатын қысым өлшемін, сондай-ақ қону жыдамдығының неме- се баяу реттеудің бар-жоғы, түсіру жылдамдығын, ыңғайлығы мен басқару сенімділігін ескеру қажет. Қандай да бір монтаж кранын пайдаланудың болжамды нұсқасын (нақты жағдайға негізделе отырып) белгілегеннен кейін кранның өту сызбасы мен тұрақ орындарын, әр тұрақ үшін құрылыс орнатудың тәсілдерін анықтайды. Бұл ретте, таңдалған кран көтергіш кран- ның биіктігіне, жебе шығымы мен элемент салмағына байланысты монтаждалатын әрбір элементті орнатуды қамтамасыз ететіні тек- серіледі.

тр

Мұнара крандарын таңдаған кезде (4.17-суреті)

кр

кранның іл-

гекті көтерудің талап етілетін монтаж биіктігі мына өрнек арқылы ан ы

қталады:

кр = h + h + h + h

,        (4.4)

тр        0        э        з        с o

мұндағы, h

э з гі крандар үшін) деңгейінен немесе элемент көтеруді жүзеге асыры- латын деңгейден (ғимаратта немесе құрылыста орнатылған крандар үшін) жоғары болғаны; h

h

с

запасы, м; h

дейінгі жұмыс жағдайындағы биіктігі, м.

Кранның белгіленген биіктігі мен жүк ілмегінң шығымында та- лап етілетін жүк көтергіштігі мына формула бойынша анықталады:

э

тр = q + q стр

,        (4.5.)

э стр құрылғылардың салмағы (ілгек, қармау, траверстар), т.б.Ауырлығы  астында  орналасқан  кран  ілмегінің  талап  етілетін шығымы мына өрнек арқылы анықталады: а

тр

кр

= (2 )+ b+c

,        (4.6)

мұндағы, а

b

с

Бұл ретте, кранның айналым осі мен ғимараттың ең жақын бола- тын шығыңқы жеріне дейінгі арақашықтығы кранның төменгі жағы- ның габарит радиусынан 0,7 м артық және кранның үстінгі жағының габарит радиусынан 0,5 м артық болу керек (жебе теңгеруші жүгінің габариті, кран кабинасының габариті және т.б.). Оңтайлы нәтижеге қолжеткізу үшін монтаж элементтерін өлшем белгілері жақын топтарға бөлу жүргізіледі (ілгек көтергіштігінің биіктігі; монтаж әдісін немесе тәсілін таңдаған кезде қабылданған ұйымдастыру шараларын есекре отырып, қажетті жүк сәтінің өл- шемі). Бұдан кейін әр топқа арналған монтаж машиналарының өл- шемдері айқындалады – элементтердің монтаждық сипаттамалары тобынан ең үлкені таңдалып, олар жөніндегі жүк сәтінің шамасы мына формуламен анықталады:

n =

n

n

,        (4.7).

r        э     кр Мұнара кранының техникалық сипаттамалары бойынша талап етілетін есептік өлшемдерін орнатып, жүк сәтінің шамасы есептік өлшемдеріне тең немесе одан кішкене артық болатын кранды таңдайды. Бұл кранның ілгекті көтеру биіктігі мен жебе шығымы- ның жеткіліктігін тексереді. Егер ілгекті көтеру биіктігі мен жебе шығымы есептік мәндерден төмен болса, ілгектеу тәсілін өзгертудің (ілгекті траверсаға ауыстырады) немесе элементті монтаждаудың жолын іздейді. Монтаж крандарының есептік өлшемдерін техникалық сипатта- малары бойынша анықтағаннан кейін есептік өлшемдерді қанағат- тандыратын жұмыс параметрлерін таңдайды (оларға тең немесе олардан жоғары). Құрылыс монтажына арналған крандарға таңдауды кранның жүк көтергіштігі мен ілгекті кран шығымынан көтеру биіктігінің тәуел- ділігін көрсететін кестелер мен нонограммаларды пайдалана оты- рып, анықтамаларда келтірілген деректерге сүйеніп, жүргізу ұсыны- лады. Қазмойыны жоқ өздігінен жүретін жебелік кранды (4.18-суреті) пайдаланған кезде құрылыстарды ғимарат сүйенішінің үсті арқылы бергенде ілгекті көтерудің биіктігі мына өрнек бойынша анықтала- ды:

≥ һ + һ + һ

+0,5 ,        (4.8).

кр        зд        э        с

ғим

мұндағы, h

h

э с

латын элементітң биіктігі; h

sіnφ + h

h

,        (4.9).

п.п п қ

мұндағы,

жебе

жебе ұзындығы, м; а

қ

ті бұрышы;

кран қазмойынының ұзындығы, м; φ – қазмойынның n.n n

ілгектің ең жақын түйісуі арасындағы арақашықтығы.

Құрылыстар мен элементтерді терезе ойығы (4.20-суреті) арқылы әперген кезде ілгекті көтерудің биіктігі мына өрнек арқылы анықта- лады:

≥ h + h + h + h

+ 0,5 ,        (4.10)

кр        о.қ        э        с        у

о . қ у

ненің сыртқы жиегіне дейінгі биіктігі; h

арналған құрылғының биіктігі.

Жебенің аралық шығымындағы кранның жүк көтергіштігі мына формула бойынша анықталады:

q

l

жебе max

l

жебе

Жалпы жағдайда қайта құрылатын ғимараттар негізінен тікбұрышты призма түрінде шектелген ұяшықтар көлемінен («текше пішінді») және көлденең және тігінен кеңістіктер жүйесінен тұрады. Ғимараттағы әр ұяшықтағы габариттік емес тұйық кеңістіктер жүк көтергіш крандарының құрылыстардың орнын еркін ауыстыруды шектейтін кедергі болып табылады. Крандарды тар құрылыс алаңдарының  шеңберінде  пайдала- ну үшін мұнара крандарын кіргізу мүмкіндігін немесе өздігінен жүретін жебелік крандардың құрылыс алаңына кіруін және ішкі құрылыс алаң аумағының монтаждау, пайдалану және рельстік пен мұнаралық жүк көтергіш крандарын демонтаждау үшін жеткілікті екенін алдын-ала тексеру қажет (кесте 4.1). Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құрған кезде крандар мен рельстік кран жолдарын «байлау» ғимараттар мен құрылыстар ось- тарына (жаңа құрылыста) емес, қабырғаның сыртына жүргізіледі. Құрылыс машиналарын жұмыс жүргізудің тар жағдайында пай- далану мүмкіндіктері мен шектері көбіне олардың маневрлігі мен өту жолдарына байланысты. Машинаның габариттік өлшемдері үлкен болған сайын, оның маневрлігі төмендейді және пайдалану қиынға соғады. Ілгек шығымы минималды және монтаж аумағына бір тұрақ арқылы қызмет көрсеткен кездегі құрылыс монтажында (демонтаж) жұмыс істейтін жүк көтергіш кранын қауіпсіз пайдалануға арналған алаңдардың қажетті өлшемдері мына формула бойынша анықтала- ды (Сурет 4.21, кесте 4.2):

( һ

+ гим

+ һ һ )

қау     кр һ

мах

+ һ гим қау

aл b

рат (кедергі) арасындағы арақашықтығы 1 м артық болмағаны жөн); l кр

монтаждалатын ғимағим

1 – ғимарат; 2- кран; 3- қайта құру объектісі; Lжебе

қау кр max

4.1-кестесі. Мұнара крандарының монтажына арналған алаңдардың ең төменгі мөлшері және крандардың орнын ауыстырған кезде автопойыздардың барынша өлшемдері

ал

Алаңның еңі b

мына формула бойынша анықталады:

b = b +2 b

,        (4.13)

ал        кр қау

кр қау

метрге тең қауіпсіз арақашықтығы.

4.2-кесесі. Кейбір жебе крандарының бір тұрақтан жұмыс істеуге арналған алаңдарының ең төменгі өлшемдері

Еңі

4,3 4,6 4,0

Қазмойыны бар К-106

4,2 4,2 4,8

3,1

4,25

Жұмыс механизациясыясының ұтымды нұсқасын кезеңмен анықтайды.

f

1,2,3 =

жыл     r

жыл см

,        (4.14)

мұндағы,

1,2,3,.. жыл

өзіндік құны;

таж бен демонтаж), р;

жыл

r

дары, р;

кранның объектіде жұмыс істеудің ауысымдар саны,

жыл

кранның бір жыл ішіндегі жұмыс аусымының нормативтік

см

саны (есептер үшін 400-ге тең болады);

шығындары, р.

1,

құнның ең төменгі мәні бойынша оңтайлы нұсқаны анықтайды.

Ғимаратты  қайта  құруда  пайдаланылатын  такелаждық  жаб- дықтарға арқандар (болаттан жасалған және кендір арқан), шынжы-

4.22-сурет.

а - өрімде; б- қысқышта, в – жеңілдетілген; г – ілмекпен; д- ілмекпен және ілгекпен; 1 – өрім; 2- қысқыш; 3- ілмек; 4 – ілмек; 5 – сақина.

рлар, ілмектер, блоктар, полиспастар, домкраттар, аспалар, жүкарба- лар, якорьлар жатады. Такелаждық жұмыстар қосалқы жұмыстарға жатады, алайда оларға ғимаратты қайта құру үдерісі, атап айтқанда барлық монтаж жұмыстары байланысты. Барлық осы құрылғылар мен қосалқы бұй- ымдарды жобалау мұқият қаралады және бұл көп уақытты алады. Болаттан жасалған арқандарды жүк көтергіш машиналарының полиспастарын жабдықтау, сондай-ақ кермелерді, тартпаларды, сүйретпе арқанды, ілмектерді жасау үшін пайдаланылады. Болат арқан-қанаттары жеке тұтам болып өрілген жұқа болат сымдардан тұрады, бұл өрімдер арқанды қалыптастырады. Арқандағы сымдар бір немесе әртүрлі диаметрда болуы мүмкін – бұл арқанның түрін белгілейді. Болат арқандарының оның дұрыс пішінін қалыптастыру және майлағышты сақтау үшін бір немесе бірнеше металды немесе органикалық өзегі болуы мүмкін. Органикалық өзек майланған кен- дірден жасалады. Тростарға қоса паспорт беріледі, мұнда ажыратқыш күш, диаме- трі, түрі, сым жабынының түрі, өру түрі, оның бағыты, арқанның ұзындығы, стандарт нөмірі көрсетіледі. Арқанның ажыратқыш күші запас коэффициентінің негізінде есептеледі және қабылданады; Кермелер үшін – 3...5; ілмектер үшін

-сурет. Көп тармақты ілмектер: а- көп тармақты; б – бір сырғада төрт тармақты; в – блоктары бар алты тармақты; 1 – ілмек; 2- сырға; 3

1 – тартқыш, 2 – серіппесі бар құрсау; 3 – ілмек; 4 – бекітпе істігі; 5 – щетка

Ілмек құралдары – көтерілетін элементті белгілі жағдайда жүк көтергіш машинасының ілмегіне ілуге арналған және монтажшы мамандарының елеулі күшін жұмсамай-ақ, технологияда көзделген маневрге жол беретін такелаждық жабдықтың жауапты элемент- тері. Құрылғылар кран ілгегіне көтерілетін құрылысты бекітудің сенімділігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек.

Ілмек құрылғылары екі типке бөлінеді:

а - екі тармақты ілмекпен баллонды; б – плиталар- ды көтеруге арналған иінағаштармен теңгерімді; в – фермаларды монтаждауға арналған торша теңгергіші; 1 – ажыратылатын аспалар; 2 –балкілер; 3 – арқан ілмегі; 4 – ілгек; 5- иінағаш; 6 – үш бұрышты ферма; 7 – қатты ілмектер

Құрылыстар монтажы кезінде қарапайым және көп тармақты іл- мекті пайдаланады.

Қарапайым ілмектер арқанның бір тармағынан тұрады және әм- бепап және жеңілдетілген болады. Әмбебап ілмек - ұзындығы 8...15 м тұйық-арқан ілмегі болып табылады; ол монтаж элементтерін бекіткішпен ілмектеуге арналған (ілмек немесе түйін). М ұ н д а й і л м е к т і ң ш е т т е р і 2 қықышымен немесе 1 өрімі қосылады (4.22-суреті).

Ж е ң і л д е т і л г е н і л м е к т е р д і ң екі шетінде

ілмегі мен

ілмектегі немесе ілмектері ғана бар. Олар құрылысты айналдыра немесе монтаж ілмектері арқылы алуға мүмкіндік береді.

Көп тармақты ілмектер жоспардағы ірі габаритті құрылыстар- ды көтеру үшін қызмет етеді. Олар екі, үш, төрт және одан да артық жеңілдетілген ілмектен тұрады (4.23-суреті). Ілмектер басқарылатын (жартылай автоматты) және басқарыл- майтын болып бөлінеді. Жартылай автоматты ілмектерге түйіспелік

құлыбы бар бір тармақты ілмек жатады (4.24-суреті). Құлып 4 бекітпе түйіспе- гішінен,

екі  қырдан,

тартпасынан және

балка немесе

ферма мен

ілмектер түріндегі қатты метал құрылысының жиынтығы   болып   табылады.   Үлкена-

-сурет. Ілмегі қашықтықтан басқарылып алынатын жүк алатын құрылғылар а – ілмектің ілмектеуден кейінгі жағдайы; б – іл- мекті такелаждық құрылғылардан босатудан кейінгі жағдайы; в – сақтандырғыш құрылғысы бар ілмек; 1 – монтаж ілмегі; 2 – ілгек; 3 – карабин; 4- ілмек; 5 – тарқыш; 6 – сығу серіппесі; 7 – бұрандамасы бар скоба

ралық элементтерді (өлшемі 3×12 жабын плиталары) көтеру үшін кеңістік траверстер пайдаланылады: ауырлық ортасы ауысқан (мы- салы, бір бөлме өлшеміндегі көлемді элементтер) ауыр элементтерді көтеру үшін – теңгергіш траверстері. Мұндай траверса арқылы ко- лоннаны, қабырға панелін немесе басқа да құрылысты көтеру ба- рысында оны тік жағдайынан көлбеу, көлденен жағдайына ауысты- руға болады. Траверса роликтерге ілінген ілгектермен және шетінде ілмектері бар шынжыр ілмектермен жабдықталады. Шеттерінде іл- гектері бар шынжыр ілмектері бекітілетін иінағашы бар траверсалар арқылы бірнеше плитаны көтеруге болады.

Колонналарды көтеру үшін ілгіштері бар траверса қолданылады (4.26-суреті). Бұрылу бойынша жұмыс істейтін траверсалар ауыр болады, бірақ олар арқылы ілмекті көтеру үшін аз ғана биіктік керек. Қысқыш бой- ынша жұмыс істейтін траверсалардың (распорлық) салмағы азырақ, бірақ олар арқылы ілмекті көтеру үшін жоғары биіктік керек.

Қармаулар

а – балкалар; б. – рельстер; в – аяққа еркін сүйенетін жүктер, г – ойығы бар жүктер

Қармаулар ілмекті және ілмексіз болып бөлінеді.

Ілмекті қармаулар құрылыстарға пісіру немесе анкерлеу арқылы қатты бекітілген болат монтаж ілмегінің көмегімен қосады. Оларға өздігінен ағытуды болдырмайтын құлыптармен қамтамасыз етілген ілмектер мен карабиндер жатады (4.27-суреті).

Тістеуік қармаутар (4.28-суреті) қайшы түріндегі иінтіректі жүйе болып табылады, олардың иінтірегі көтеретін элементті айналдыра ұстайтын еркін бүгілген шеттері бар. Мұндай жолмен алу арқылы балкаларды, рельстерді, плиталарды, ойығы бар конструкцияларды көтереді.

Басқару тәсілдері бойынша қармаулар жергілікті, қарапайым қол әдісімен және радиобасқаруды қосқанда дистанциялық басқарыла- тын болуы мүмкін. Жетегі электр, механикалық, пневматикалық, ги- дравликалық және қол әдісі арқылы болуы мүмкін.

Сыналы қармау (4.29-суреті) сына ұшы

және элементтің мон- таж ойығына

кіретін сына жұдырықшалары бар тарқыш болып табылады. Көтерілген кезде жұдырықшалар ашылады және өзінің шығыңқы жерлері арқылы ұстай отырып, бетон элементімен түй- іседі. Көтерілетін элменттегі ойықтың диамерті мен тереңдігі қар- маудың жүк көтергіш және басқа да өлшемдеріне сәйкес келу керек. Сыналы қармаулар балкаларды, ригельді, колонналарды, фунда- мент плиталарын, қабырғалар мен жертөлеге арналған блоктарды,

жол жабыны плиталарын көтеруде пайдаланылады.

Блоктарды жүк көтеретін жеке бөлшек және жүк көтергіш маши- налардағы елеулі бөлігінің бөлшегі ретінде пайдаланады. Блоктар күш салуды өзгерту үшін қызмет етеді (мысалы ауыр жүк көтеретін тетіктің жұмысы барысында). Мақсатына қарай блоктар жүк (жүкті көтеру және көшіру үшін) және бұрып жіберетін (арқан жылжуының бағытын өзгерту үшін). Монтаж жұмыстарын жүргізуде талап етілетін жүк көтергіштігіне байланысты бір рольді (10 т дейінгі сал-

мақтағы жүкті көтеру үшін) және көп рольді (ауыр жүкті көтеру үшін) пайдала- нылады. Мысалы, салмағы 160 т құрай- тын жүкті жеті рольді блокпен көтереді.Полиспастар (4.30-суреті) жүк көтер- гіш машиналарының, мехнизмдер мен жүкті көлденең және тігінен ауысты- рып-қоюға арналған құрылғылардың құрамдас бөлігі болып табылады, маши-

3 – жұдырықшалар; 4 - та- келаждық құрылғылардан босатудан кейінгі жағдай- ына арналған арқан; 5 – скоба; 6 – басы; 7 – серіп- пе; 8- блок

-сурет. Полиспаст: а – сұлба 1; б – сұлба 2; 1 – жүк; 2 – жылжымалы блок; 3 – жылжымайтын блок; 4 – арқанның тұйық бөлігі; 5 – роликтер; 6 – жүкарба жақтағы арқан

налардың жүк көтергіш қабілетін арттыруы мүмкін. Полиспастар күш және жылдамдықты болады. Күш жағының тиімділігі жылдам- дықты азайту есебінен болады; жүк тасымалдау жылдамдығы күш тиімділігі артқан сайын азая түседі. Полиспаст бағанға бекілтілген (діңгек, якорь, кран басы) қозғал- майтын блоктан

, көтерілетін жүк

ілінетін қозғалатын блоктан

және екі блокты қосатын арқананн тұрады. Арқан блоктағы барлық роликтерден өтіп, оның бір шеті үстінгі немесе астынғы қозғалмай- тын блокқа бір шетімен (тұйық), ал екінші шетімен (жүгіртпе)

1- бұранда; 2 – тұтқа; 3 – тұғыр

Жиілік полиспаттың негізгі сипаттамасы болып табылады, яғни жүк ілінген арқан жіптері санының барабанға оратылатын арқан жіптерінің санына қатысты. І сызбада поспаттағы жұмыс жіптерінің саны екі блоктағы ро- ликтердің санына тең; ІІ сызбада жұмыс жіптерінің саны – бір жіпке артық. Аспалар жеңіл элементтерді көтеру мен монтаждауға арналған қосалқы құрылғылар, әдетте - қолжетпейтін жердегі, сондай-ақ нығайтушы жинағындағы метал құрылыстарын (метал) монтажда- уда пайдаланылады. Домкраттар – құрылыстар мен жабдықтарды 500 мм дейінгі биік- тікке көтеруді, монтаждалатын элементтерді тігінен және құрылы- старды орнатқан кезде сыртынан ауыстыруда пайдаланылатын тасы- малданатын жүк көтергіш тетіктері. Құрылысы бойынша домкраттар бұрама, төрткілдеш және ги- дравликалық болып бөлінеді. Жүк көтергіш қабілеті 5...20 т және салмағы 6...54 кг бұрама домкрат (4.31-суреті) тұғырдан 3 және бұранда 1 кіретін метал кор- пусынан тұрады. Жүкті көтеру мен көшіру тұтқаны 2 айналдыру арқылы жүзеге асырылады. Жүк көтергіш қабілеті 200 т дейін және салмағы 70...320 кг ги- дравликалық дократтар үлкен және ауыр құрылыстарды көтеру үшін пайдаланылады. Жүкті 130 м арақашықтықта тігінен көшіру үшін жүк көтергіш қабілеті 3 т және салмағы 1...3 кг бұранда кергіш домкраттар пайда- ланылады. Бұранда кергіш домкраттардың қағидаты бойынша ссалмағы 3...70 кг, кермік пен кергілерді тарту, дәлдеу кезінде конструкция элементетрін жылжыту үшін пайдаланылатын бұрама кергіштер жа- салған (фарконфтар). Құрылысты жаңа белгіге дейін көтеру және жеке элементетрін ілу үшін бұрама, төрткілдеш және гидравликалық домкраттарды пайдаланады. Жүкшығырлар монтаж машиналары мен дербес түрінде де жүк көтеретін жабдық ретінде пайдаланылады. Жүкшығыр арқылы эле- менттерді түсіреді, тартады және көтереді, сондай-ақ оларды электр жетегімен пайдаланылады, бірақ кейде қол жүкшығырын да қолда- нады. Көтергіш, кергіш және бұралатын жүкшығырлар бар.

Кергіш күші, диаметрі, арқанның ұзындығы, оны толтыру жыл-

дамдығы жүкшығырдың негізгі сипаттамасы болып табылады. Жүк- шығыр жұмыс жағдайында арқан тартуынан болатын күшке төзімді якорьға бекітіледі (құрылыстар, фундамент). Құрылысты уақытша бекіту үшін орнатылатын жүкшығырлар,  полиспасттар,  сүйрет- пе арқан (кермік), діңгектер, шевр, порталдар түрлі құрылыстағы якорьларьға бекітіледі. Якорьлар бағаналы, тік тереңдетілген, бұрама инвентарлық, төсе- ме және т.б. бола алады. Тереңдетілген тік якорь (4.32-суреті) қат- ты үшбұрышты кергіші

немесе болат арқаннан икемді кергіші бар бөренеден

жасалады.

Ауқымды жер жұмыстарын жүргізудің қажеттілігі тереңдетілген тік якорьларын (ағаш, бетонды) пайдаланудың кемшілігі болып та-

1, 4 – бренелер, 2 – қабатпен жабу; 3 – әрекет ететін күш кергісі, 5 – сымнан жасалған бұрама; ß – болжам- ды ауытқу бұрышы

былады, сонымен бірге бір рет пайдалану үшін ол үнемсіз болып шығады. Инвентарлық блоктардан немесе рамалардан жасалған тасымал- данатын инвентарлы якорьларды пайдалану тиімді болады. Оларды жер үстіне қояды және бетон блоктарымен толтырады. Бағаналы инвентарлы якорьларды жерге дірілмен батырғышы арқылы қадайды, бұрама – бірнеше жұмысшы арнайы кілт арқылы бұрайды.

Якорь тұрақтылық пен аударылып кетуге есептеледі.

Монтаждалатын элементті кеңістікте бөлу осьтары мен белгілерге қатысты элемент жыжытудың соңғы кезеңде жобалық жағдайға кел- тіру үдерісі құрылысты түзету деп аталады. Уақытша бекіту жоба- лық жағдайда орнатылған монтаждау элементі запастың қажетті ко- эффициентімен өзіндік тұрақтығы жоқ болғанда қажет. Тұрақтықты қамтамасыз ету үшін бір уақытта түзетуге арналған құрылғы болып табылатын арнайы монтаждау құрылыстары пайдаланылады. Мұндай құрылғылар түзету және ғимараттар мен құрылыстардың жинамалы құрылыстары элементтерін уақытша бекітуге арналған құралдар немесе монтажды жасақтау деп аталады. Оларға сыналар, сыналы қосымшалар, кондукторлар, қармағыштар, бекіткіштер, кер- гілер, сүйретпе арқандар, келбеулер және т.б. жатады. Құрылысты түзету мен уақытша бекітуге арналған құрылғылар құрылыстарды жобалық жағдайға орнату және нығайтушы жинақ үдерісінде пайдаланылады. Оларға сыналы қосымшалар, кондук- торлар, келбеулер, шаблондар, кергілер, сүйретпе арқандар және т.б. жатады.

Элементтерді бекіту үшін пайдаланылатын монтаджы жабдықта- уға: Сына бағаналарды стақан үлгісіндегі фундаменттерде түзету мен уақытша бекітуге арналған кең таралған құрылғы болып табылады.

Сына кез-келген кескіндегі монтаждалатын колоннаны қарапайым әдіспен фундамент стақанында бекітуге мүмкіндік беретін әмбебап құрылғы болып табылады. Алайда бағанды сыналар арқылы түзе- ту ұсынылмайды, өйткені мұндай жағдайда түзету операциялары колоннаны жоспарда тек сыналар арқылы ғана түзету мүмкін емес болғандықтан, ілгекте жасауға тура келеді. Бұл монтаж кранының қажетсіз технологиялық шығынын тудырады және жұмыс жүргізу- дің құнын арттырады.

Стақан үлгісіндегі фундаменттерге орнатылатын бағандарды түзетуге арналған сыналар (4.33-сурет) фундамент қабырғасы мен монтаждалатын баған арасындағы саңылауға қадайды. Бір бағанды бекіту және түзету үшін 4-12 сына қажет (өлшемі мен массаға бай- ланысты). Түрлі құрылыстардың сына қосымшалары жетілдірілген құрал болып табылады. Фундаменттің ішкі қабырғасы мен баған жиегінің арасындағы саңылауға салынатын инвентарлық сына қосымшасы фундаменттің үстінгі бөлігіне негізделеді және бағанды жоспарда және көлденең түзету оны кран ілгегіне ұстағанда жүзеге асырыла- ды. Инвентарлық сына қосымшасы (4.34-сурет)  тіреуіш  қабырға- сы дәнекерленген сына түріндегі шоннан және шонмен және оның

1 – тірек; 2- шон; 3 – бұрама құрылғысы; 4- цалфа (діңгек осінің тіркеу бөлігі); 5 – шектеуіш; 6 – бағана; 7 – төсеме өзегі; 8 – көтеру бұрамасы; 9 – фундамент; 10- байланыс

үстінгі бөлігімен реттеуіш бұрамасын өткізуге арналған ішкі бұран- да ойығы бар құрсау арқылы топсалы байланысқан реттеуіш бұра- масынан тұрады.

Қосымшаның l

корпусы топсалы ілінген сынамен

бірге стақан

мен бағана

арасындағы кеңістікке қойылады. Бұраманы

кілтпен

айналдырған кезде дөңесе

сынаның

көлбеу жазықтығы бойынша астына ауысады және жазықтықтар арасындағы құрылғыны тығыз орнықтырады. Осы құрылғы арқылы түйіскен жер фундамент стақанының бар- лық тереңдігіне бетон қоспасы арқылы бір ретте құйлып бекітіледі (қарапайым бұрамалары арқылы – екі рет жасау керек). Бағаналардың еңі 400 мм дейінгі қырларында бір сына, еңі кең болып келетін қырлардың жанында – кемінде екі сына қойылады. Биіктігі 12 м дейінгі бағаналар фундамент стақандарына уақытша бекітіледі және сыналар (сына қосымшасы) мен түрлі құрылыстар- дың кондукторларлары арқылы түзетіледі. Бағаналарды түзету мен бекітуге арналған кондуктор екі көлде- нең байланыстан тұратын кеңістік металл каркасы болып табылады. Бағананы орнату алдында кондуктор осьтар бойынша крест түрінде- гі шаблон мен тіктеуіштер арқылы түзетіледі (4.35-суреті). Шаблон шон аңғарына орнатылады және ол арқылы бағана осьта- рының жағдайы ғимараттың бойлық және көлденең осіне қатысты бекітіледі. Түзетілгеннен кейін кондуктор бағана фундаментіне төрт тік тірек сыналары арқылы бекітеледі. Бағана денесінде оны жасау барысында бағананы салу алдында арнайы монтажды цилиндр ойығы қалдырылады, колоннаны орна- тудың алдында диаметрі 70 мм монтаж өзегі қойылады. Осы өзек арқылы бағана вертикалды домкраттардың үстінгі шеттеріне тіре- леді. Бағананы орнатқан кезде өзек кондуктор шонының аңғарына кіргізіледі. Кондукторды алдын ала түзету арқылы  орнатылаған  бағана- ны бөлу осьтары бойынша түзету қажет емес. Бағананың көлде- нең жағдайы көтеру бұрамасы мен екі тік бұрама құрылғыларының көмегімен көлденең және тік жағдайда реттеледі. Бағаналар оларды кран ілгегінен босатқаннан кейін түзетіледі, ал түйісті орнатылған кондуктор кезінде құйылып бекітіледі. Бетон қа- жетті беріктікке жеткеннен кейін кондуктор босатылады, бөлшекке бөлініп, жұмысшылар оны келесі фундаментке ауыстырады. Мұндай үлгідегі кондукторды пайдалана отырып, бағана монтажына жұмса- латын уақыт оны сыналар арқылы орнатқан кездегіден 1,5-2 есе аз.

Биіктігі 12 м асатын бағаналарды кодуктор арқылы уақытша бекіткені жеткіліксіз болады, оларды бағананың икемділігі жа- зықтығында сүйретпе арқаны арқылы ажыратады. Биіктігі 18 м ар- тық бағаналарды төрт сүйретпе арқаны арқылы ажыратады. Сүйретпе арқандар, кондукторлар, сыналар және өзге де бекіт- кіштер бағаналар қырларда орнығып, бетонның жобалық тығыз- дығы кемінде 70 % болғанда ғана алынады. Жабынның фермалары мен балкаларын түзету мен уақытша бекіту үшін саны жұмыс өндірісінің жобасы арқылы анықталатын бұранда кергілері пайдаланылады. Аралығы 18 м фермалары үшін бір, ал аралығы 24 және 30 м фермалары үшін – екі кергі пайдала- нылады.

1 - кергінің көтеру уақытындағы жағдайы; 2 – ферма- ның үстінгі белдігі; 3 – тартпалар (кендір арқандар); 4

Кергі құбырдан, бұрандама қысқышы мен қамыттан тұрады. Құбырдың бір бүйіріне сомыны бар бұрандама дәнекерленген, бұл арқылы құбыр бұрандама қысқышқа бекітіледі; екінші бүйірге то- лық бұрылысты топсаны қалыптастыратын екі сырға ілінген. Бұра- ма кергілер монтаж кезінде ферманың тұрақтығын ғана емес, ферма- ны жоғарыдан түзетуді де қамтамасыз етеді. Ферманың астын бағана басындағы тәуекелдер бойынша орнатады (4.36-суреті). Тұрғын-үй және қоғамдық ғимараттардың көп қабатты көтергіш қабырғалары каркас элементтерінің қайталанумен және шағын сал- мағымен сипатталады. Қырлар астындағы жабынның деңгейі үстінде орналасқан баған- дар уақытша кондукторларға бекітіледі. Кондукторлар жалғыз – бір бағананы бекіту; топтық – төрт бағананы бекіту, сондай-ақ учаскеде бағаналар мен өзге де элементтерді орнатуды қамтамасыз ететін топ-

1 – жабу құралы; 2 – астынғы бұрыштық бекітпе; 3

а – жалпы түрі; б – бұрандама; 1 , 5 – панельдер; 2 – корпус; 3 – құлып; 4- ось бекіткіші; 6 – қысқышы бар сыртқы төлке; 7 – оң және сол бұрандасы бар шпилька; 8 – төлке; 9 – тірек сақина; lпр – аралық

ұзындығы

тық кондукторлар блогы түрінде болады.

Қабаттың биіктігі әртүрлі болып келетін ғимараттарды мон- таждауға мүмкіндік беретін рамалық-топсалық индикатор (ЖТИ) тоатық мантаждық жабдықтаудағы құрылыстардың бірі болып та- былады. ЖТИ-ді фундамент стақандарына, сондай-ақ ғимарат жа- бынына да орнатуға болады. ЖТИ блогында бағаналарды түзетуге және уақытша бекітуге арналған топтық кондуктор, жұмыс мінбесі, монтажшы мен дәнекерлеуіштерге арналған ормандар мен баспал- дақтар жинақталған. ЖТИ мінбе қабаты бар негізгі блоктан тұрады, оған үстінгі топсалық-индикаторлық рама топсалы тіреледі. Оған бағаналар жағдайын анықтайтын бұрылыс қамыттары бекітіледі. ЖТИ орнату жазықтық мінбелерді қабаттың биіктігіне және баға- на қырларының орналасу деңгейіне сәйкес жинақтаудан басталады. Бағаналарды жобалық жағдайға уақытша бекіту раманың бұрышта- рында орналасқан қамыттар арқылы жүзеге асырылады (екі бұрма және екі қайырмалы) (4.37-суреті). Көлденең негізгі қабаттары бар ғимараттарды монтаждау үшін тур-кондукторлары және корсет-кондукторлары пайдаланылады. Тур-кондукторының жинағына базалық панельдерді орнатуға ар- налған кондуктор мен тік байланыстар жинағы кіреді. Панельдер астының жағдайы арнайы бекіткіштер немесе бекіткіштері бар болат лентасы арқылы анықталады. Корсет-кондукторы тур-кондукторына ұқсас, алайда қайырмалы бұрамалар есебінен ол ғимараттың көлде- нең панельдерін ғана емес, бойлай панельдерін де бекітуге және тү- зетуге мүмкіндік береді, яғни ғимараттың жабу плиталарынан басқа

барлық элементтерін байланыстың қатты жүйесімен қамтиды.

Көлденең байланыстар екі жақты және бір жақты болып бөлі- неді. Екі жақты байланыстар базалық элементтен кейінгі бірінші аралықта, ал бір жақтылар – барлық қалған аралықтарда пайдала- нылады. Панельдерді геометриялық осьтар бойынша бекітуге арналған көлденең байланыс ось бекіткіш бар корпустан және тірек сақина- сының құлыбынан тұрады (4.38-суреті).

Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құруда құрама құрылыс конструкцияларының компоненттерін монтаждау және бекіту жұ- мыстары  ормандарды,  бірнеше  топтар  мен  телескопиялық  мұна- ралар  мен  спутниктердің  бүйірлерін,  сондай-ақ  тіркейтін  немесе белгілі монтаждық баспалдақтарды пайдалануды қамтамасыз етеді. Жоғарыда көрсетілген жабдықтардың бәрі мантаждау

мінбе құра- лы деп аталады және белгілі бір жинау ұйымының тізімдеме бөлігі болып табылады. Монтаждық мінде түрлеріне, баспалдақтарға қор- шауларға қойылатын талап-жеңілдік, сенімділік, ұзақ мерзімділік, ыңғайлылық немесе жұмыс аяқталғаннан кейін орнату және жинау. Конструкцияларды монтаждау үшін пайдаланылатын мінбелер құрастыру мен жинауға бөлінеді. Орнату кезіндегі конструкцияларға арналған

уақытша құрастыру тіректері болып табылады. Үлкен қа- батты ғимараттардың үстіңгі қабаттарында жұмыс істейтін мұна- ралар  пайдаланылады:  тұрақты  жұмысқа  арналған  жылжымалы,

теміржол жолдары бойымен қозғалатын.

Мұнараларда конструкцияларды құрастыру үшін жұмыс орында- ры ұйымдастырылған ; уақытша бекіту үшін уақытша пайдалануға болады.

Монтаждық мінбелер аспалы, жердегі болып бөлінеді. Орныққан конструкцияларға бекітілген аспалы тірек жиі орнатқанға дейін және олармен бірге көтеріледі. Мұндай мінбелер төбелерде немесе басқа қолдарда биік биіктікте немесе жоғары орнатылған құрылыстарда тіректерді іліп қою мүмкін еместігінде орнату жұмыстарын орындау қажет болған кезде пайдаланылады. Аспалы ілмелер негіздері бағандарда бөренелер, балок, итара- лықтардың біріккен  жерлерде орналасады.

Орнату әдісімен толтырғыштар бөлек тұрған, бекітілетін және топсалы болып бөлінеді. Өзіндік ілмелер әдеттегі және телескопи- ялық мұнаралар мен жұмыс алаңы (бір немесе екі): телескопиялық мұнарамен (4.39-сурет) өздігінен жүретін, скверлерде жылжыған (4.40-сурет) және т.б. Қызметкерлерді және дәнекерлеушілерді биік жерлерге көтеру үшін шахта көтергіштерін, лифттерді, арбалар мен платформалар- мен және аралық сауықтыру алаңдарымен биік биіктікте ешқандай ілінбейтін, ілулі, қапталған баспалдақтар жоқ жерде пайдалану ұсы- нылады.

а-жалпы көрінісі, б-жанынан көрініс, 1-телескопи- ялық мұнара, 2-көтеру платформасы, 3-шегіртек жолы, 4-тозаңдатқыштар.

-сурет  Жылжымалы телескопиялық мінбе а-домалтқышта, б-автотиегіште, 1-домалтқыш, 2-бас- палдақ, 3-мұнара бөлімі, 4жұмыс алаңы, 5-жүкарба, 6-автотиегіш.

Осы мақсатта азаматтық ғимараттарды қайта құру кезінде уақыт- ша тұрақпен, сүйініштермен жабдықталған баспалдақтар қолданы- лады. Металл құбырлы ормандарды пайдаланған кезде, жұмысшы- лар әдетте қашықтағы орман учаскесінде орналасқан және орманға қосылған баспалдақпен биіктікке көтеріледі. Монтаждық қондырғы- ларға жұмысшылар баспалдақ (бекітілген немесе топсалы) арқылы көтеріледі, топтық баспалдақтар - бөлікті баспалдақтары бойынша, биіктігі 41 метрге дейін секциялық бөлікті баспалдақтары бекітілген конструкциялардағы қызметкерлерді көтеру (түсіру) үшін арналған. Олар ғимараттың белгіленген элементтері берік бекітілген. Баспал- дақтар төменгі биіктікте орнату кезінде қолданылады. Баспалдақ бөлек бөліктерден және алынбалы жерлерден жиналуы мүмкін. Секциялық қосымша 20 м шойындарды, тростарды және штан- галарды болат бағандарға уақытша және тұрақты бекітуге арналған.

Жұмыс платформасының деңгейінде олар бағанаға жартылай ав- томатты құдықтармен қосылады; Баспалдақтың биіктігі шахтаның аралық секциясын 2.3 және 5.0 баспалдақтарына тиесілі, монтаждық кранмен қапталған (4-сурет: 4В). Алюминийден жасалған 8 м биіктіктегі платформамен жаб- дықталған баспалдақтар шиыршықтардың және қылшықтардың арқалықтарына бекітуге арналған. Баспалдақтар биіктігі 12 м-ден асатын бағандар орнатқан кезде орнатылады, баспалдақтар мен платформалар бағаналардың ендірілген бөліктеріне дәнекерлен- ген алынбалы қапсырмалармен немесе ілмектермен бекітіледі.Қа-

д - платформасыз жиналмайтын; б - платформасы бар жеке бөлімдерден жинақталған; 1 - баспалдақ; 2 - семсерлесу: 3 - баспалдақтың бөлімдері: 4 - плат- формасы: 5 - бұрандалы қосқыш; b - люк; 7 – баған

былылған алаңдар люктің көмегімен немесе ілгегі жоқ (ілгектерге ілулі) кран консолінде. Ілінген платформалар қақпағы бар (ілмекпен бекітілген) немесе жоқ (тұтқаның немесе кран консоліндегі бірнеше платформалардың көмегімен іліп қойылады). Ұзындығы 4 метрге дейін созылған ұшып-қону рельстері аза- маттық ғимараттардың темір-бетон және болат конструкцияларын монтаждау үшін қолданылады, түгендемелі баспалдақтар, ілмелі жылжымалы және жылжымалы платформаларда, сатылы баспал- дақпен, қабаттан қабатқа көшу үшін түгендеуге арналған сатылар қолданылады. Ормандарды және ормандарды қорғауды қамтамасыз ету қажет, жынысы бар және «Құрылыстағы қауіпсіздік» ҚНжЕ талаптарына сай болуы керек.

Орнату жұмыстарын өндіру орманды және орманды пайдалану- сыз қолайсыз.

4.6.

Қайта жаңарту кезінде бетондық жұмыстарды ұйымдастыру ППЖ құрастыруында бетондық қоспа, қалып, арматуралық дайын- дамаларды жасап алу көздері туралы деректерді және жұмыс жа- сайтын цехтарда өндірісті төқтату уақыты белгіленген жұмыстарды орындау мерзімімен бірге жергілікті жағдайлардың ерекшеліктерін көрсететін басқа да деректерді ескеру қажет. Әсіресе, жаңа технологиялық жабдыққа іргетастарды қайта жаңарту бойынша, жұмыс көлемі үлкен. Жаңа технологиялық жаб- дық барлығынан жиі қайта жаңартуды (қайта құрулар, күшейтулер, ауыстырулар)немесе іске қосылған өндірістін қысылған жағдайла- рында жаңа іргетастарды құруды талап етеді. Осы іргетастардың конструкциясы да жоспардағы сызылуы да әдетте қиын болады. Бетондық жұмыстарды өндіру тәсілін таңдау өндіріс жағдайла- рынан, құрылыс алаңы азғантай жер қамтығандығынан, іргетастты салу тереңдігінен және іргетастар конструкциясынан, жер топырағы жағдайынан, ғимарат биіктігінен, аралықтың енінен, бағаналар қа- дамынан,бетондау жерлерінің қол жетімділігінен тәуелді болады. Ең көп еңбекті және қымбат тұратын болып, қалыптық жұмыстар саналады, олардың өндірісіне шамамен жалпы еңбек шығындары- ның 40%  және  17% астам жұмыстар құны жұмсалады.

Бетондық қоспаны іргетастар қалыпына көбінесе бетон- сорғыштармен пневмонагнетатель, бетонтөсегіштермен, бетон та- сушы эстакадалы автосамосвалдармен және жылжымалы көпірлер- мен ленталық конвейер арқылы береді. Бетонсорғыштардың және пневмонагнетательдердің ар- тықшылығы болып, жоғары өнімділігі саналады, үлкен көлемді жұмыстарды орындауға мүмкіндік беріп, бетондық қоспаны ірге- тастың кез келген жеріне, оның қиындығымен конфигурациясына қарамастан беруге қамтамасыз етеді.Сонда 25% ...30% дейін еңбек сыйымдылығы және кранмен көтергеннен бетондық қоспаны тосе- уге жұмыс құны қысқарады. Қайта жаңартуда бетондық жұмыстарын орындауы жаңа құрылы- стан негізінде жұмыстарды өндіру жағдайлармен құрылыс алаңы орналасқанымен ерекшеленеді.Қайта жаңарту әдетте, жұмыстар өндірістін қысылған жағдайларында, жұмыстарды өндіру қысқа мерзімінде өткізіледі, ал бұл белгілі техниканы, жұмыстармен ма- териалдарды өндіру технологиялық тәсілдерді пайдалануын талап етеді. Қайта жаңартуда шағын механизация құралдары; ал матери- алдар болса – негізінде, жаңа құрылыстағыдай қолданылады.Қай- та жаңартудың өткізу мерзімдерін қысқартылуы,материалдардың физика-механикалық сипаттарын жоғарлатуы, жаңа ғимараттармен құрылыстар салуы сияқты өзекті болып есептеледі. Қайта жаңартуда ленталық конвейрмен транспортерлер арқылы төсеу орнына бетондық қоспаны беру тәсілі барлығынан тиімді. Ол аз еңбек сыйымдылығы (мысалы, қоспаны кранмен бергенінен) үлкен өнімділігін қамтамасыз етеді, транспорт магистралінің кез келген трассировкасын құруға, өндірістін қысылған жағдайларын- да жұмыстарды ұйымдастыруда мәнді. Ішкі цехтік қайта жаңартуда жеке тұрған іргетастармен бағаналарды беттондау үшін вибрабун- кермен жабдықталған автокөлікті де пайдалануға тиімді. Тұрғын үй және қоғамдық ғимараттарды қайта жаңартуда мо- нолиттік темірбетондық конструкциялар кең қолданылады, олар ең- бек сыйымдылығы бойынша жабылымдарды шешуде жинакталған нұсқалармен табысты бәсекелеседі. Жалпақ аражабындарды пайда- ланады,олардың контуры бойынша немесе екі жағына сүйеніп, (6м дейін жететін аралығы бар ғимараттарда), ойлы-қырлы бетті (ой- лы-қырларымен жоғары),(6м ден астам аралығы бар ғимараттарда), металлдық арқалықтар бойынша ойлы-қырлы бетті (ойлы-қырла- рымен төмен) және монолиттік аражабындарды профильды төсем бойынша қолданады.

4.6.1Қалыптың типтері және құрылғысы

Монолитті темірбетоннан жасалған ғимараттармен құрылыстар- ды қайта жаңарту кезінде жетекші технологиялық процестерінің бірі ретінде қалыптың құрылысы саналады. Қалып типін таңдауынан ғи- мараттарды қайта жаңарту барлық процес тиімділігі байланысты. Бетондалатын конструкцияға байланысты қалып функционалдық мақсатына қарай жіктеледі: Қалып қалыпты формалардан(палубтардан), конструкцияларды тірейтін (беларқа, тіректер,сырықтар, кергілер,расчалкалар және т.б.) мінбелер және бекітпе құрылғылардан (тұтастырғылар, кер- гіштер,тәжілер және б.) тұрады. Қалып мықты болу керек (бетондық қоспа массасын төзуге, нығыздаудан жүктемелерді және басқа жүктемелерді төзуге), герме- тикалы және бекемді, монолитті конструкциялардың өлшем дәлді- гін, ішкі бет жазықтығының сапасын қамтамасыз ету керек, жыл- дам және оңай құрумен бөлшектеу,қайта жөндеу мүмкіндігін, қажет болғанда – бетонның керекті үстінгі бетін қамтамасых ету қажет. Қайта пайдалану нышаны бойынша, инвентарлы қалыпты, яғни санды рет пайдаланатын, және стационарлы – бір рет қолданатын, бір элемент немесе құрылыс үшін пайдаланатынға бөлінеді. Инвен- тарлы қалып, әртүрлі типтік конструкциялар үшін қалыпты фор- маларды құрастыруға, 40 ...45м

аланы бар ірі өлшемді қалыпты

панельдерді және кранмен монтаждалатын қатан қалыпты немесе арматуралы– қалыпты блоктарды жинақтауға беретін бірынғай- ланған элементтерден тұрады. Инвентарлы қалып форманы көп сан- ды қолдануға, сапасы сақталған, нормативті айналдырып қоюымен (20 дан 400дейн циклдары бар) сипатталады. Дұрыс пайдаланаған да 100циклге дейін төзеді, ал ағаш қалып болса 10-15 циклден артық төзбейді. Конструктивтік ерекшеліктермен пайдалануына байланысты ин- вентарлы қалып бөлшекті-ауыстырмалы, ауыстырмалы, сырғанатын, домалайтын шешілмейтін және қыздыратын; қолданатын материал- дарға байланысты – ағашты, ағаш-металды, металды, темірбетонды, армоцементті, синтетикалық және рәзінкелі маталардан болу мүм- кін. Ағаш қалып қалыпты формалар үшін дымқылдығы 15% ға же- тетін; басқа элементерге – 25% жететін әуе-құрғақты ағаштан жаса- лады. Қалыптың қалқан палубасы әдетте, гидрофобиялық немесе кәдімгі ағашты-жоңқа тақтасынан, краска немесе лакпен қорғалған суға төзімді бакелизірленген көп қабатты фанерадан жасалады. Қалыптың ішкі үстінгі беттерін қаптауға пластиктер, фенолфор- мальдегидті смоладан жасалған шынытекстолиттер, тестолиттер, винипластар және т.б кең пайдаланылыды. Металды қалып жуандығы 1,5...2,0мм металды табақтық илем- нен және илемді профильдерден жасалады және жылдам бөлшекте- нетін құрамдары бар. Инвентарлы қалыптың ұзақмерзімділігін ұзарту және бетон- далған үстінгі бет сапасын артыру үшін, қалыптың палубасы бетон- мен тіркесу күштерін азайту үшін, әртірлі жақпалар, эмульсиялар және басқа қорғаныс беттерді қолданады.

Қалып элементтері әдетте зауытта орталықтандырылты жасала- ды. Қалыпты орнату, элементтері маркиреленген сызбаларды, олар- дың сипаттамасын, тірейтін және крепежды құрылғыларын, техно- логиялық карталарды қамтитын, қалыпты жұмыстарды өндіру жо- балары бойынша орындалады. Бетондық қоспаны орнатылған қалыпқа жатқызады, тығыздала- ды және бетонды қажет беріктікке жеткізеді. Қалыпты жасау және орнату жұмыстарымен байланысты – қалыпты деп, ал бөлшектеу- мен байланысты –қалып алынған деп атайды. Бөлшектеу –ауыстыру қалып дайын элементтерден жинақталады: қалқандардан,қораптардан  ,доғақалыптан,инвентарлы  тіреулерден

жинақталады. Ол үсақ даналық элементтерден орындалады (үсақ қалқанды - массасы 50кг аспайды), қолымен орнатуды қолдайтын, немесе ірі қалқанды қалып түрінде (ірі қалқанды) крандар арқылы монтаждалған.

Үсақ қалқанды қалып, алаңы 3м

аспайтын, өлшемі үлкен емес қалқандардың бірнеше типінен тұрады. Қалқандар фанера, болат, немесе қиыстырылған массасы 50кг аспайтын және бекіткіш эле- ментермен тірейтін құрылғылардан қамтылады. Сондай қалып универсалдығымен ерекшеленеді, 200 циклға дейін(айналымдығы) қолданады. Үсақ қалқанды қалыптар қолымен орнатылады. Бірік- тіретін элементтер ретінде құлыпты қосындылар пайдаланады. Осындай қалып кемшіліктері ретінде еңбек шығындары қалыпты орнатуда және қайта әрекет жасағанда, механизацияның төмен дең- гейі болып, саналады.

а-жалпы түрі: б- жоспары; 1- қорап; 2- қамыттар; 3-сыналары; 4-рамкасы; 5- тазалауға арналған есік.

Үсақ  қалқанды қалып қалып ірі қалұанды жазықты панельдерге немесе кранмен орнатылған, кеңістік блоктарға жинақталу мүмкін. Ағашты  бөлшекті-ауыстырмалы  қалып  қалқандардан  немесе олардан   құрастырылған   қалып   элементтерінен   жиналады.Баға- налар  қылыпы,  0,4…0,7м  арасымен  орнатылған  металды  немесе ағашты қамытпен қорап түрінде түйілген қалқандардан орындала-

ды. (сур.4.42) Белағаштармен арақалықтар қалыпы, бүйір қалқандармен тіреу бас шылбырындарына сүйенген түптен құралады.Аражабындар тақталары, доғақалыпқа орнатылады, олар өз жағынан, бүйір қалқан- дар қусырылған тақтайшаларға шегеленген доғақалып астындағы тақтайларға арқа сүеді (сур.4.43). Бағаналар астында іргетастардың қалыпы, сыртқы және ішкі қалқандардан жиналатын төртбұрышты қораптардан жасалады.Сы- ртқы қалқандар 20...25м дейін ішкі қалқандардан ұзын, арнайы тіреу тақтайшаларына ішкі қалқандар қосылады.Сыртқы қалқандарға, жаңа жасалған бетон қоспасының шетке шығатын қысымын қабыл- дайтын, сымды тұтастырғыштар бекітіледі(сур.4.44).

Ірі қалқанды қалып монолиттік бетон немесе темірбетондық ғи- мараттарды құру үшін пайдалынады. Ол каркасты конструкциялы қалқандардан бетондалатын бет үстіне(қабырға учаскесі немесе ара-

а-ағашты; б-инвентарлы металлдық ; 1-бүйір қалқан- дар ; 2-айқастар ; 3-ұтастырғыш; 4- арқалық қо- рабының түбі; 5-тіреу бас шылбыры 6- қысатын тақтай;7-бұрама туреуіштер; 8-ауыстырмалы жылжы- малы кронштейндер; 9-жиылмалы қысқыш

1-ферма;2-қалқандар;  3-айқас;  4-сына;  5-  жұмыс алаңы; 6-расчалка;

жабын, жоспарланған үя шамасында – 20дан 70м

дейін) орындала- ды. Қалқандардың өлшемдері қабылданған модульге сәйкес келеді, бұл олардан ғимараттармен құрылыстардың барлық конструктивті элементтері үшін және әртүрлі планировкалы құрылымдардың ғи- мараттарына қалыптарды жинауға мүмкіндік береді. Қалқан биіктігі ярус биіктігіне тең қылып алады, түіндесу санын азайтады. Қалып қалқандары өздік көтеруші болады және өзіне палубаны, қалқан қа- талдығы бар элементерін және көтеруші конструкцияларды қамти- ды, мінбелермен, орнатуға және тексеруге арналған көлбеулі тіре- уштермен жабдықталған.

Ірі қалқанды калыпты қолдану, жинақтаумен қайта шашудың құ- ның 20% дейін, ал еңбек сыйымдылығын - 50% дейін төмендетеді және қалыпты жұмыстарды өткізу мерзімін азайтады.

Бетонды қоспа қалыпқа жоғарыдан салынады, онда қалқанның сырқы бетінде орналасқан, консольды мінбе бекітіледі. Қабырғаны бетондау учаскелер арқылы жүргізіледі, шекара ретінде есіктің ой- ығы болады. Бетонды қоспа, тереңдік вибраторлар арқылы тығызда- луымен салынуда,30…40см жуандығы бар қабатты салынады. Биіктігі 3,6 м астам қабырғаларды құрғанда, қалып бірнеше яру- сты орнатылады. Конструкцияны бетондау барысында, екінші және содан кейінгі ярустарда қалыпының панельдері төмен жатқан ярустарға бекітіледі немесе алдына ала қабырғаға бетондалған арнайы анкерлерге бекітіледі. Қалып оның конструкциясы анықтайтын реттілігінде ор- натылады, мұнда жалпы, жұмыстарды өндіру процесінде қалыпты және жеке элементтердің беріктігін қамтамасыз етеді. Беріктігті жинағаннан кейін қалып қайта жиналып, тазаланады және  қайта пайдаланатын жеріне жеткізіледі. Жиналмалы- ауысты-

1-бұрышты  қалқан;2-  негізгі  қалқан;  3-  тартпалы бұрандама; 4-айқас; 5- расчалка фаркопфпен

рмалы қалып құрылыс ұйымына инвентарь болып табылады.

Қалыпты формаларды қолдау үшін лестар орнатады. Қалыптың биіктігі 6м дейін болғанда, инвентарлы тіреулер (ағашметалды не- месе металды) қолданылады. Лестар байсалды доғақалыптау үшін құрылдыларға ие.

Аралық аражабын қалыпы келесі реттілікте орнатылады:

1-бағаналардың ағаш рамкалары ; 2-бағана қалы- пы ; 3-бағана; 4-қалпының қалқандары; 5-арқалық түбінің қалқаны 6- ағаш қалып арқалығы;7- қалыпты арқалықтардың бүйір қалқандары; 8- тіреуштер шідер тірегі.

Аражабындар үшін универсалды ірі қалқанды қалып бар яғни үстелді қалып. Ол модульді элементтерден тұрады, қалқанның ұзын- дығы 12м дейін болғанда, ені 6м (5,6м) және тұрақ биіктігі 10м жет- кенге дейін қалыпты жинауға мүмкіндік береді. Распалубка үстел тірегінің биіктігі төмендеу арқылы орындалады. Одан кейін қалып аражабындар астынан домалатып басқа орынға ауыстырылады. Көлемді-ауыстырмалы (тунельды)қалып, монолитті  бетоннан сол уақытта көп қабатты ғимараттардың ішкі көлденен қабырға- лармен қабат аралық аражабындарды бетондау арқылы жасалған сыртқы қабырғалармен аражабындар, көп қабатты гимараттарды бойылық көтеруші қабырғаларын орнату үшін қолданылады. Қалып П- образды металдық конструкциясы болып табыла- ды(уру көлемді қалыпты блок), үш негізгі элементтерден шарнирлы арасында байланысы бар: аражабындар қалыпы және бүір қабырға- лар қалыпы, өзара шарнирлы үйлескен, қабат бойынша ауыстыруға арналған тележке, жобалық жайына бекітілуге және распалубкаға (ол монтаждалады және кранмен басқа орынға ауыстырылады) бей- імделген. Қосылуда секциялар ғимараттың барлық еніне немесе бөлмеге (пәтерге) қалып «туннельдерін» қалыптастырады. Блок тунельды қалып бірнеше секциялардан құрайды және го- ризонтальды шығарылатын ірі өлшемді блок, қабырғаларды және аражабындарды бір мезгілде бетондауға арналған. Бір секцияның массасы оның ені 130…140см болғанда 800…1000 кг құрайды. Распалубкада секциялар ішке жылжып және оларды кранмен ке- лесі жолы алу үшін ойыққа домалайды. Қалып секциялары аражабынға алдына ала бетондалған қабатқа бөлу қатерлеріне сай орнатылып, тексеріліп, бойлық және көлденен бағытында өзара бекітіледі. Содан кейін кранмен арматуралық кеңістік каркастар өабаттың барлық биіктігіне 6м дейін ұзақтыққа орнатылып, төмен жатқан қа- бат арматуралар шығысымен қосады. Содан кейін бүірлік қалқан мінбесімен орнатылады, арнайы қо- сымшалар әйнек және есік ойығын қалыптастыру үшін, одан кейін аражабындардың арматуралық каркастары монтаждалып, қабырға- лар карскастарымен байланыстырады. Бетонды қоспа қалып қабырғалары арасына салынадың қажетті беріктік пайда болғанда, құрамды элементтерге бөлмей қалып де- монтаждалады. Қалып секциялары қысылады, оған байланысты жылдам жұлынып, орын ауыстырады. Жақсы жұлыну үшін қалып

жұмысы алдында арнайы жақпалармен жағылады. Қалыпты демон- таждау үшін аражабындарда арнайы ойықтар золданады (мысалы, лифт шахталарынң ойықтары). Секциялар ойыққа домалатып кран- мен жаңа орынға келесі орнатуымен көтеріледі.Орнату алдында қалып тазаланып, жақпамен жағылады, құлыпты қосулар, бұранда- ма қысқыш, тіректер және домкраттар тексеріледі. Қалып кранмен беріледі және жобалық жайына бөлу өатерлеріне сәйкес орнатылады (сур.4.47). Горизонталды ауыстыратын(домалайтын)қалып ауыстырмалы қалыптың бірі түрі болып саналады және горизонталды ұзынды кон- струкцияларды және тұрақты қимасы бар құрылыстарды, үлкен пе- риметрі бар (коллекторлар,туннельдер және т.б. өқрылыстар) тұйық қимасын бетондау үшін пайдаланады. 18 м аралығында қабық күм- бездерін 7 м биіктігінде(еден деңгейінен аражабын деңгейіне дейін) құрылыстарды бетондауға домалайтын қалып түрлері бар. Домалай- тын  қалып ішкі (қалыптасатын) және сыртқы бөліктерден құрыла-

1-механикалық  домкраттар;  2-консольды  мінбелер ;  3-қалқандарды  бекіту  үшін  телескопты  енкейген тіреу; 4, 6-  қоршаулар; 5- торцтік бүйірлі қалқан.

ды.Төменгі ішкі бөлігі рельс жолында монтаждалған және үстуне орнатылған домкраттары бар тележкадан құрылады. Сыртқы қалып ретінде туннельдің төбесі және қабырғала- ры,жылжымалы және ауыстырмалы қанқалар болу мүмкін. Қалып- тың сыртқы(бүйірлі) қалқандары шарнирлі қосылған және распа- лубка кезінде буырлуғажәне жұмыс қалпына орнатылуға мүмкіндігі бар. Сыртқы қалып кранмен орнын ауыстырады, ішкі қалып тележ- када жүкшығыр арқылы рельс жолымен жылжиды. Қалып кезеңді горизонталды бағытта жеткілікті беріктікке ие болғанда орнылатын конструкция ның үстінгі бетінен жылжиды. 24 қабатты биікті құрылыстар және құрылыстар(400м дейін биік- тігі бар) салуында монолитті тікті қабырғаларында минималды сан- ды әйнек және есік ойықтары бар, бетондалатын қабырғаның мини- малды жуандығы -12см құрайтын тайғанайтын қалып қолданылады. Ол жоғарыға, бетондауда үзіліс жасамай, көтеріледі. Тайғанайтын қалып бұл кеңістіктік қалыпты форма қабырғалар периметрі бойынша орнатылған және бетондау (құру)кезінде дом- краттармен көтеріледі. Осындай қалыпты пайдалану жұмыс жігі болмауынан бетон мо- нолиттігін ұдайы жоғарлатуға мүмкіндігін береді. Бұл, әсіресе жоға- ры өткізбеушілікті талап ететін құрылыстарға – цемент қоймалары- на маңызды болады. Әртүрлі планировкасы және қабаттылығы шешімді ғимараттар- ды құру үшін қалыптың бір жинағы (оны қайта жөндеу жолымен) пайдалану мүмкін. Қалып, өзгертілмейтін конструкцияның екі бірдей биіктігі бар ішкі және сыртқы қалқандарынан тұрады.Екі ярусты қалқандарының биіктігі бойынша, барлық контурында сырқы және ішкі жағынан қа- лыпты аралықтар орнатылады, олар металды домкратты рамаларға күштерін жеткізеді.Домкратты рамалар барлық периметр бойынша қалып үстынен орнатылады, оларға домкраттар бекітіледі. Домкратты рамалармен арқылықтардың жоғары қатарына ішкі және сыртқы жағынан жұмыс төсемі қоршаумен және мінбесімен сүйенеді, оларда  жұмысшылар және жабдық орналасқан (сур.4.48). Тайғанайтын қалып көтерілуі домкраттармен (қолды, гидравли- калық және электрлі) орындалады, оларды іске қосуы  бір басқару

пультан бір мезгілде пайда болады.

Үш ауысымда тұрақты бетондау кезінде құрылыс тәулікте 3…4м биіктігіне (мысалы, тұрғын құрылысында, тәулігінде бір қабатқа дейін бетондалады) құруға мүмкін.

1-мінбелер; 2-домкрат; 3- тіреу сырығы; 4 -  жұмыс едеңі; 5- домкратты рама; 6-доғақалыптар.

Жұмыс төсеміне арматурамен бетон қоспасын көтеру, салынып жатқан ғимараттың ішінде монтаждалған шахталық көтергішпен орындалады. Қалыпты көтеру, оған бетон қоспасын салған кезінен басталады. Қалыпты қалқандар көтеру кезінде бетоннан айырылмайды, оның үстінгі бетінде тайғанайды. Қалыпты көтеру жылдамдығы 1…4см/ мин. құрайды. Осындай жылдамдықпен бетондаудың барлық циклін орындауға уақыт жеткілікті: арматураны, кіргізетін бөлшектерді және домкратты тіреу элементтерін өсіріп орнатуға, бетонды қоспа- ны салып, тығыздауға. Барлық осы процестер уақыт бойынша үй- лесімді болу керек. Бетонды қоспа бірден құрылыстың барлық периметрі бойынша салынады, әрбір келесі қабат –ерте салынғанның қатаюы алдында; 70-80 см. биіктігі бар ярус 20...30см қабатар жуандығымен вибр тығыздауғышпен салынады. Бетон бастапқы талап еткен беріктігін жинап алғаннан кейін, бір уақытта бетонды қабаттап салуымен бір- ге, қалыпты 30см/сағ дейін жететін жылдамдықпен көтеруге бастай- ды. Қоспаны салу үшін бункерлер, мотоқолды тележкалар,тарататын жебелері бар бетонсорғыштар пайдаланады. 6, 12 және 18м. аралықтары бар (күмбезді) үлкен емес көлемді қисық сызықты бет үстінің жеке элементтерін және құрылыстарын құру үшін пневматикалық қалып қолданылады және ол орын ауы- стырмалы қалыптың бір түрі ретінде саналады.

Қалып, 0,5 мм жуандығы бар жоғары беріктік рәзінкеленген матадан иілгіш ауа өткізбейтін форма қалыптастырушы қабықтан жасалады,немесе мықты полимерлі пленкадан және оны жобалық жайында ұстап тұрған анкер-элементтерінен, стабилизациялық мақталар, компрессорлар және желдеткіштерден орындалады. Тұйық кеңістікке ауаны сықауда қабық берілген форманы ие бо- лады( қалыпты жұмыс жайына орнату). Бетон беріктігі қайта қалы- пқа жеткілікті болғанда, қабықтан ауа шығырылады және конструк- ция опалубкадан босатылады. Жұмыс жайында қалып ауаның артық қысымыарқылы қолданыс алады.Қалып арнайы тігіс арқылы жасалып, сол материалмен ті- гіліп, жабыстырылады. Ол негіздің контуры бойынша бекітіліп, оған ауа 0,05МПА қысым сықауады. Бетондалу алдында қалыптың үстінгі беті эмульсиялық жақпа- мен жабылады. Арматуралау дисперсті арматураланған шыны тал- шығынан немесе қәдімгі сеткалы армирлендіру арқылы орындала- ды. Бетон себу арқылы немесе қабаттап жағылады. Бетон салынуы төменнен іргітастан құлыпқа жоғарыға зоналар бойынша басталады және толық конструктивті биіктікке жетеді.Себу қабатының жуан- дығы маяқтар бойынша бақыланады, маяқтар жобалық белгілер бойынша алдына ала орналатылған.Бетон тапты беріктікті алғаннан кейін, қалып бетоннан бөлініп, қайта қалыпқа кетеді, жүйеде және қалып алдына ала қысымды азайтып, крепеж құралдары демонтаж- дайды. Тазартудан кейін қалып бүктеліп, қайталап қолдануына да- ярланады. Пневматикалық қалып транспорталуға, монтаждауға және экс- плуатациялауға көп шығындарды талап етпейді; ол жеңіл, көп ай- налымды және оны монтаждаумен демонтаждауға жұмыстардың төмен еңбек сыйымдылығын қажет етеді. Осындай қалыпта қиын жету жерлерде конструкцияларды құруға мүмкіндігі бар. Шешілмейтін қалып ғимараттарды жаңартуда, конструкциялар- ды күшейтуде, қиын жету жерлерде қаптауышты жасауға және кон- струкцияларды гидро және  жылу қорғауында пайдаланады. Шешілмейтін қалып тұтастырғышпен тіректен, қалыпты тақтай- лардан және тақтайшалардан (темірбетонды,армоцементтік, шыны цементтік және металдықтан) құрылады, олар конструкция ішінде қалады. Шешілмейтін қалып бетон салынуынан және басқа технологи- ялық процестердің аяқталуынан кейін, бетондалған конструкцияда қалып, онда бірліккен тұтас ретінде жұмыс істейді. Қалып құрылыс

формасын ғана құрмайды, ол үстінгі бетті атмосфералық әсерінен қорғап, конструкцияның беріктігін жоғарлатып, бетонның қатаю ре- жимін жақсартады. Функционалдық қызмет бойынша қалып форма қалыптастырушы конструкциясы, қалып-қаптауыш және қалып-изо- ляцияны пайдаланады, мұнда функциялардың барлығы немесе бөлі- гі үйлесімдіріледі. Шешілмейтін қалып ретінде металдық қалып, жазықтық немесе қабырғалы темірбетонды плиталар, әртүрлі табақ материал, керами- калық және шыны блоктар, торлы қалыптар, болатты тоқылған тор- лар және   т.б. қолданылады(сур.4.49). Шешілмейтін қалыпты қолдануы қалыпты жұмыстарының еңбек сыйымдылығын ағаш қалқанды қалыптымен салыстырғанда шама- мен 80% және металдық қалыппен салыстырғанда 40% қалыпты де- монтаждау жқмыстарын алып тастағанда, конструкцияларды қаптау жұмыстарын және б. қысқартқанда, төмендетуге мүмкіндік алады. Жылытатын термаактивті қалып бетонды қатаюун жылдамда- ту  және  қыста  жылыту  үшін  қолданылады.Жылытатын  элемент-

а-армоцементті, шыны цементті,фибрабетонды және темірбетонды тақталар плиталар; б-қабықтан; в- бұрыштық профильды темірбетонды плиталар; г - унификацияланған тесікті темірбетонды блоктардан; д- болатты профильды төсемнен; е-шыны пластикті трубкалы элементтен.

а-жылытатын кабелі бар термаактивті қалып; б- тор- лы жылытқышы бар термаактивті қалып; в- жылыта- тын сымдары бар термаактивті қалып; 1- жылытатын кабель; 2-асбесттік табақ; 3- минералды мақта; 4 - қорғайтын болатты табақ; 5- клемма; 6-фанерадан жасалған палуба; 7-разводталған шиналар; 8-торлы жылытқыштар;9- қорғайтын қаптама; 10-алюминийлі фольга; 11-жабылымды бекітуге арналған қуыстар; 12-жылытқыш; 13-табақты рәзінке; 14-жылытатын сым; 15-коммутациялық шығыстар.

тер кез келген өалыпқа монтаждалады:үсақ қалқанды, ірі қалқан- ды,көлемді-ауыстырмалы, тайғанақты және т.б. Жылытатын қалып (сур.4.50) суға төзімді фанерадан, оның ішкі жағынан электр жылыту элементтері (жылытатын сымдар, торлы жылытқышыштар, ток өткізетін жабылымдар және т.б.) немесе ме- талды табақтан палубаға ие болған. Жұмыстарды өндіру үшін қалыпты жүйелерінің қосалқы эле- менттері қолданылады:

Керңелмейтін конструкциялар ірілінген монтаждық элементтер арқылы балқытылған торлар, жазықтық кеңістіктік каркастар түрін- де, оларды құрылыстағы ғимараттардан тыс зонада жасалуымен,- кран арқылы монтаждалып, арматураланады. Ерекше жағдайда қиын конструкциялар негізінен жобалық жайында жеке өзектерден (даналық арматура) аяқталған арматуралық элементке қосуымен балқыту және байлау арқылы қосу(сур.4.51). Арматураны балқытуы арматуралық өзектерін қосу үшін, карка- старды және торларды жасауда,арматуралық каркастарға салмалы бөлшектерді бекіткенде, арматуралық блоктарды өзара қосқанда қа- жет. Ең кең қолданылатын контактты – нүктелік, контактты – түісті, және электр – доғалы, электр балқытулар, сирек – электр шлакты және ванналық.

Арматураны орнатқанда, жобамен қарастырылған арматура қа- тары арасындағы қашықтықты және қорғайтын қабат жуандығын қамтамасыз етуге тиісті. Қорғайтын қабат темірбетонды конструк- цияларда (нормативті мерзімде)арматураны оттан өрт кезінде және каррозиядан қорғайды. Бағаналады армирлендіру,әдетте, дайын арматуралық каркастар арқылы жүргізіледі. Қалыпта бағана каркасының жайын тексеру- ден кейін, каркас өзектері іргетастардан арматураны шығаруымен балқытумен қосылады. Аралықтармен белағаштар алдына ала дайындалған арматура- лық каркастармен арматураландырады, олар қолымен не монтаждық кранмен қалыптық формаға орнатылады. Жоғары аралықтарды ар- матуралау кезінде каркастарды құру негізінен ашық бүйір қалқан- дармен  қалып формасында өткізіледі. Плиталарды, қабырғаларды және басқа жінішке қабырғалы кон- струкцияларды арматуралау балқытатын торлар арқылы жасалады, олар бумада құрылыс алаңына жеткізіледі. Арматуралық өзектердің, каркастардың, торлардың түйісүін- де, орнату жерінде электр балқыту пайдаланады, тек қана ерекше жағдайда жұмсақ күйдірілген сым арқылы байлау қолданылады. Монтаждалған арматураны қабылдау жасырылған жұмыстар ак- тісімен рәсімделеді, онда жұмыс сызулардың номерлері, жобадан

а-жазықты тор; б- жазықты каркастар; в-кеңістікті каркас; г-тавролық қисым каркасы.

ауытқуы және сол үшін негіздер белгіленіп,конструкцияларды бе- тондау мүмкіндігі туралы қорытынды келтіріледі. Алдына ала керңеулі темірбетонды конструкцияларды армату- ралау болатты өзектермен кезеңдік профильды арқылы, жоғары беріктігі бар арматура бумасымен немесе спиральды байлау арқан- дарымен тіректерге тарту тәсілімен (құрылымды конструкцияларды зауыттық өндірісінде пайдаланады) және бетонға тарту арқылы (за- уыт жағдайында, және монолиттік алдына ала –керңеулі конструк- цияларды құру кезінде)өткізіледі. Конструкцияны бетонға тарту кезінде бетондау процесінде арма- тураны өткізуде каналдар орнатылады. Олардың диаметрі арматура бумасы немесе арматура өзектігі диаметрінан 10…15мм артық бо- лады. Арматураны тарту келесі тәртіппен орнатылады: арматуралық бумаға арнайы шайба кигізіліп,онда лопастар арқылы домкрат тіре- леді. Бума сымдары қысқыш сакинасында сынамен бекітіліп, қысқыш сақинасы жылжыйтын цилиндрге бекітіледі, арматуралық бума тар- тылып, монометр бойынша тарту дәрежесі бақыланады. Есептік қысымнан 5% асатын қысымға жеткенде, ол жобалыққа дейін төмендетіліп, конструкциядағы сымды буманың бекіту кезі- не дейін цилиндрде қолдау алады.Шайба прессталудан және сымды бума анкерлеуден  кейін, домкрат шешіледі. Арматуралық дайындықтың ұзындығы10м астам болса, тартылу конструкцияның екі жағынан,бір уақытта екі домкратпен өткізіледі. Арматураны каррозиядан сақтау үшін және конструкцияның мо- нолиттігін қамтамасыз ету үшін арматураны тартудан кейін канал-

дарға цементтік ерітінді (иньекцияланады)сықауланады.

4.6.3. Бетон жұмыстары өндірісі үшін кіші механизация құралдары жинақтарын таңдау

Қайта құру кезінде бетон жұмыстарының кешенді механизация жекелеген технологиялық операцияларды: бетон қоспасын дайында- уды, беруді, түзетуді және нығыздау, жағылған қоспаны түзету мен сипалауды орындау үшін қызмет ететін кіші механизация құралда- рының жинағын дұрыс таңдаумен ғана қамтамасыз етіледі. Жинақта кіші механизацияның жекелеген құралдары өзінің пай- далану өнімділігі бойынша бригадамен немесе бөлімшемен бетон- дық жұмыстары кезінде өнімділіктің талап етілетін ен құралдары

өзінің пайдалану өнімділігі бойынша бригадамен немесе бөлімше- мен бетондық жұмыстары кез қарқынын қамтамасыз ететін жетекші машинамен байланысты болуы керек және жинақтағы жетекші (не- гізгі) машинаға қарағанда 10...15% өнімділігі көп болуы керек. Монолитті құрылымдарды бетондау қайта құру кезінде бол- сын, жаңа құрылысы кезінде болсын, әдетте, «кран-бадья» сызба- сы бойынша өндіріледі. Бетон қоспасын жеткізу үшін өзі жүретін жебелі толық бұрылатын, бикітікте жылжымалы және арнайы ма- мандандырылған (тағанды, көпірлі және т.б.) крандар қолданыла- ды. Өзі жүретін жебелі толық бұрылатындар тобына шынжырлы, пневмодөңгелекті және автомобильдік крандар енеді, олар ұшқыр- лығымен, сондай-ақ тар жағдайда бір позициядан екінші позицияға ауысу қабілетімен сипатталады. Биік крандар негізінен ғимараттар мен жай-күйлердің жер үсті құрылымдарын бетондау үшін қолда- нылады. Бетон қоспасы нақты жерге бадьялармен кранда жеткізіледі және тақтай торларға төгіледі. Бадьялар құрылымдық белгілері бойынша бұрылатын және бұрылмайтын болып бөлінеді. Бұрылмайтын бадьялар бетон қоспасына бетон зауытында бол- сын, объектіде болсын тиеле алады. Бірінші жағдайда оларды объ- ектіге бадья тасушымен немесе борты бар автокөлікпен жеткізеді. Екінші жағдайда автобетонқоспа жасаушылардан, автобетонта- сушылардан, тасушы бункерлерден, сондай-ақ арнайы құрылған эстакадалардан тиелуі мүмкін. Бетон қоспасын төгуді жақсарту үшін бадья корпусыа жиі жағдайда түсіру кезінде қосылатын вибратор- ды қондырады. Тиеу кезінде бұрылдмайтын бадья өз геометриялық көлемінің 0,80...0,85 бөлігіне толтырылады. Бұрылатын бадьялар бетон зауытынан объектіге бетон қоспасын таситын автосамосвалдардан немесе бетонтасығыштардан тиеледі, ол үшін кранның қызмет ететін аймағында көлденеңнен бұрылма- лы бадьялар бір біріне тығыз орналасқан қалқандардан төсеніштер орналасады. Автосамосвал белгілі брусқа дейін келіп, бадьяларды біркелкі бетон қоспаларымен толытырады. Автокөлік кузовының сыйымдылығы бадьяның сыйымдылығына тең. Толтырылған ба- дьялар кезекпен кранмен бетон қсопасы жайылатын жерге кранмен жеткізіледі және төгіледі. Бадья бетоннан арылған соң ол көтеріледі және кранның көмегімен сылау орнына жеткізіледі. Бадьялардың сыйымдылығы бетон араластырғышдың бір немесе екі құйылымына тең алу дұрыс болады. Тиеу кезінде бұрылмалы ба-

дья өзінің геометриялық көлемінің 0,65...0,70 бөлігіне толтырылады. Колонналарды,  балкаларды,  прогондарды,  жұқа  қабырғаларды және өзге де каркасты құрылымдарды бетондау үшін 0.5 м³ көлемді бадьялар қолданылады. Ғимарат және жабдықтар, қуатты каркасты құрылымдар, жер асты қабырғалар астына орта және ірі фундамент- ке бетон қоспаларын жеткізу үшін 1 м³        және одан артық көлемде

бадьялар қолданылады.

Бұрылмайтын бадьялар, жолаконвейерлер, қол арбалар, мотоарба- лар тиеу үшін жиақ тарату бункерлері қолданылады. Оларды әдетте, бетонараластырғыштың астына немесе бетондалатын құрылымдар жанына қондырады (мысалы, көп қабатты жай-күйлердің аралықта- рында немесе ғимараттың жер асты бөлігін бетондау кезінде қазан- дықтың төөменгі ойыс бөлігінде). Бункерлер бетон қоспасының бүйірінен де және төменгі тиеумен де қондырады. Бүйірінен тиейтін бункерлер қол арбалар, мотоар- балар, жолақты және вибрациялық конвейерлер, лоткалар және т.б. бетон қсопасын объекті ішінен беру құралдары сияқты тиеу үшін едәуір ыңғайлы. Олар төменгі тиеу құрылғысы бар және бадья тиеу үшін арналған бункерлерімен салыстырғанда сол үлкен көлемімен едәуір аз сыйымды. Бүйірден тиеумен бункерлерге, әдетте, тиеу тесі- гінің қасына вибарциялық итергіштер қондырады. Төменгі тиеумен бункерлер бетон қсопаларынан тез және жеңіл бостатылады. Төсеу орнына бетон қоспасын кранмен беру және оны тарату кезінде қол еңбегінің шығыны мәнді. Бұл шығындар вибрациялық және жолақыт конвейерлерді пайдалану кезінде мәнді түрде азаяды. Олар крандарға қарағанда да едәуір арзан. Конвейерлерді пайдалану кезінде іс-жүзінде көліктік және та- рату магистральдарының кез келген жинағын жасауға болады, бұл аз көлемді құрылыс алаңы жағдайында маңызды болып табылады. Вибарциялық конвейер бетон қоспасын тек төменге, дөңеспен бере алады, ал жолақты - қисайытып та биікке де бере алады. Виброкон- вейерлермен бетон қоспасын беру қашықтығын вибрация әрекетімен бөлінуіне байланысты 18...20м шектеу ұсынылады, ал жолақтыда ол біршама жоғары. Жолақты және вибрациялық конвейерлердің бетон насостары алдында біршама басымдылықтары бар: оларды іске қосу үшін қа- рапайым білікті персонал қажет, аз жылдымалы және қатты қоспа- ларды тасымалдауға болады, қиыршық тастың ірілігі іріктелмейді. Конвейрлермен бетон қоспасын тасымалдау кезінде үзілістер бола-

ды, ал насостармен жеткізу кезінде олардың жұмысының үзілісі 30 минуттан аспауы қажет. Жолақты конвейерлер беру алыстығы және бетондалатын учаске- де бетон қоспасының орналастыру алаңы кезінде, ал вибрациялықты

Конвейерлердің (жолақты болсын вибрациялық болсын) кемшілі- гіне объекті бойынша бөлінген және ұзын монолитті құрылымдарды бетондау кезінде жиі орын ауыстыру қажеттілігі, сондай-ақ бетон қоспасының атмосфералық ықпал әсеріне ұшырауы жатады. Бұл бе- тон қоспасын қорғау үшін арнайы шараларды қабылдауға (қорғаныс қабықшаларын қондыруға, қоспаны жылытуға немесе жылытуға) мәжбүрлейді. Конвейер жолағының ұсынылатфн қозғалыс жылдамдығы – 1,0...3,5 м/с: сонымен бірге оның бетон қоспасымен толық тиелген кезінде конвейер жолағының ыдырауы мүлдем болмайды. Жиі түрде, жүк көтеруімен, жебе ұзындығымен, жолақ ұсын- дығымен және т.б. ерекшеленетін жолақты конвейердің әр түрлі модификациясын пайдаланады. Конвейерлер, негізінен, қалайыдан немесе иілген темір сымдардан жасалады. Әдетте, секциялық ауыстырғыш жолақты конвейерлер үлкен алаңдарда құрылымдарды бетондау үшін қолданылады. Олар бетон қоспасын алыс қашықтыққа болсын, жақын қашықтыққа болсын та- суға, сондай-ақ ағаш торлар блогында оны жазу үшін арналған. Конвейер жинағына жебенің 9-дан 25 м-ге дейін ұшуымен, жо- лақтың ені 400 .... 500 мм әр түрлі типті өлшемді екі ден алтыға дей- ін унификацияланған, жеке жетегі бар секциялар жатады. Барлық секцияның электр жетегі басқаруды жалпы пультімен байланысты және өзара блокта. Мұндай конвейерлердің өнімділігі 25...50 м³/сағ. құрайды. Жылжымалы жебелерді пайдалану бөлшектенбеген күйде оның барыншща ұзындығын 60 % -ға дейін секциялық конвейерлердің ұзындығын азайтуға, сондай-ақ арматуралармен, дайын құрылғы- лармен және т.б. тарланған орындарда бетон қоспасын тарату үрдісін механизациялауға мүмкіндік береді. Осындай секциялардан тұратын конвейер қайта құру кезінде жұ- мыс жасаудың тарлығы жағдайда маңызды болатын жоспарда кез келген траектория бойынша бетон қоспасын беруге мүмкіндік бе- реді.

Вибрациялық конвейерлер бетон қоспасын қисайта отырып, төменге береді. Бетон қоспасын виброконвейерлермен 20 м астам қашықтыққа беруге болмайды, өйткені ол вибрация әсерінен қа- баттары сөгіліп кетуі мүмкіндігі бар. Виброконвейерлер және оның элементтері – виброжелоба – кішкентай алаңда монолитті құрылымдары бетондауға қолданады, мысалы ғимараттардың тіре- уіштері астына фундаменттері. Автосамосвалдан бетон қоспасы виброқорекке тиеледі және қа- лайтын жерге бірізді түрде қондырылған виброжелобтар тізбегі бой- ынша жеткізіледі. Виброжелобтар бункерлерге және бетон үшін өзге де сыйымдылықтарға қоректендіру ретінде қолданылуы мүмкін. 2 м астам биіктіктен бетон қоспасын түсірген кезде оның сөгіліп кетуінің алдын алу үшін, сондай-ақ бетон қоспасын бағытталған түсіруді ұйымдастыру қажет болғанда (мысалы, биік жұқа қабырға- лы, тегістелген құрылымдарды бетондау кезінде) ағаш торларға, ар- матураларға, бөлгіштерге үдемелі әсердің алдын алу үшін, жұмысты қауіпсіз жүргізу және жұмыс ыңғайылылығы үшін хоботтар пайда- ланылады. 10м-ге дейін биіктікке бетон қоспасын түсіру кезінде қарапайым хоботтар пайдаланылады, ал одан жоғары биіктікте - арнайы жыл- дамдықты жойғыштармен жарақталған виброхоботтар қолданыла- ды. Хобот дегеніміз тізбектерден құрылған жұмсақ металдан жа- салған тігінен тұрба сым. Тізбек 1...2 мм қалыңдығы бар жалпақ бо- латтан 0,8 мм ұзындығы бар кесілген конус пішінді жасалған. Кон- кустың өткізу тесігі диаметрі төменде 300 ... 350 мм және жоғарыда 300 ... 4000 мм құрайды. Хоботтың жоғарғы жағында тиеу құбыры орналасқан. Вибротығыздағыш – бетондаудың технологиялық үрдісінің не- гізгі операциясы, оның орындалу сапасынан көбінесе құрылымның бетон сапасы, оның беріктігі және ұзақ мерзімділігі (аязға төзгішті- гі, су кірмейтіндігі және өзге де физико-механикалық сипаттамасы) байланысты. Тығыздалмаған, шашыраңқы бетон қоспасы құрамында көп мөл- шерде ауа бар. Тығыздалмаған бетон қоспасындағы ауа көлемі оның консистенциясына байланысты (созылмалылығы, қаттылығы) 10- нан 40 %-ға дейін ауытқиды. Вибротығыздау әдісі механикалық ырғалыс бетон қоспасын осы ырғалыс көздерінен жеткізу болып табылады. Вибрация әсерінен

бетон қоспасының тисотропты сұйылу өтеді, оның ішкі байланы- са қарсылығының төмендеуі, гравитациялық күш әсерінен бетон қоспасының құрамдас тығыз құйылуы және қоспадағы ауаны шыға- ру (жою). Бетон қоспасын тығыздау құрылым сипаттамасына (көлемді, көлденең, немесе тігінен жұқа қабырғалы және т.б.), оның тегістеу деңгейінен, құю жағдайы мен құрылысына байланысты ағаш тор- ларға тереңдік, үстіңгі немесе ілінген сыртқы вибраторлармен орын- далады. Тереңдіктегі вибратор механикалық ырғалыстағы бетон қоспасы хабарламасы вибрацияланған корпусқа оны батыру жолымен бетон қоспасын тығыздайды. Үстіңгі вибратормен бетон қоспасын тығы- здау кезінде (мысалы еденді, жолдарды, ғимараттарды қоршау және т.б.) вибарция үстіңгі жағы бетондалатын құрылымдармен байланы- ста тұрған ағаштар, бұтақтар, плиталар арқылы қатты байланысқан виброитергіштерден бетон қоспасы беріледі. Сыртқы вибрация кезінде виброитергіштер бетондалатын құрылымдардың ағаш тор- ларына ілінеді. Виброитергіштер ретінде электр және пневматикалық жалпы тағайындалған вираторлар пайдаланылады. Тереңдіктегі вибраторлар монолитті құрылымдарды бетондау кезінде кеңінен қолданылады. Тереңдіктегі вираторлар арқылы бетон қоспасын тығыздау тиіміділігі (ішкі вибрациялау) бетон қоспасын- дағы тереңдіктегі вибраторлар әрекетінінң радиусына, вибрациялау өлшемдеріне (вибратор корпусының ырғалу жиілігі мен амплиту- дасына) және тереңдіктегі вибратордың құрылымдық өлшемдеріне (корпус диаметрі – вибра ұшында, вибрастор салмағына, пайдала- нуда қарапайымдылығы мен сенімділігіне, тозуға беріктігіне) бай- ланысты. Тереңдіктегі вибратор тегістеу қалыңдығы мен ашық үсті бойын- ша бетондалатын құрылымның өлшеміне байланысты вибраұшы- ның диаметрі бойынша таңдалады. Бетон қоспасын тығыздау кезінде бетон жасаушы қоспаның тығыздау қабатына тігінен немесе тікесі- нен 35ͦ ͦ бұрыштағы қисайтумен вибраторды салады; сонымен бірге виброұшының ұшы 5 см тереңдікке бұдан бұрын салынған қоспа қабатына (егер әлі қаьып үлгермесе) тығады. Егер бетонның аралас қабаты арасында бетондау үзілісі ұзақ болса, онда бұдан бұрын са- лынған қабаттың бұзылуын болдырмау үшін келесі қабатты бұдан бұрын салынған қабатта 1,5 МПа бетондық беріктікке қол жеткізіл- геннен кейін салады.

Вибраторды бетон қоспасының тығыдау қабатына тез арада салу қажет, қозғалтпай 20 ... 40 с ішінде ұстап тұру керек, артынан асықпай, лған кеңістіктің бетон қоспасымен толтырылуын қамтама- сыз етіп, алып шығу керек. Қолмен тереңдік вибратормен тығыздау қабатының қалыңдығы вибартордың жұмыс бөлігінің 1,25 ұзындығынан аспауы тиіс, бұрыштан вибраторды кіргізу кезінде – вибатордың жұмыс бөлігінің тігінен проекциясынан аспауы тиіс. Қолмен тереңдік вибраторын қайта қою адымы оның әрекетінің бір жарым радиуысынан артылмауы қажет. Вибартордың әрекет ету радиусы, яғни оның қайта құру адымы вибрациялау өлщемдеріне , корпустың диаметрі мен белсенді үстіңігі жағыа байланысты бетон қоспасы үшін треңдік вибраторлар әрекетінің радиусы 1 ... 5 см ко- нустың тұнғанымен 4.3-кестеде берілген мәліметтер бойынша қа- былдауға болады. Бетон қоспасының тығыздалуы кезінде бетон қоспасының біркел- кі тығыздалуын қамтамасыз ету үшін бетон жасаушылардың арнайы берілгенін қадағалау қажет (4.52-сурет) . бетон қоспасын тығыздау кезінде олардың қозғалысы бір-бірінен белгілі қашықтықта, тәртіп- пен өтуі керек. Бетон қоспасын тығыздау оның үстіне және ағаш торларға қиысқан орындарында цемен сүті пайда болған кезде және үстінен ауа шарларының шығуы тоқтаған кезде аяқталады. Вибрациялау ұзақтығы вибарцияланатын қабаттың қалыңдығына байланысты. Қоспа вибрациялануының немесе тығыздалудың аяқталуы туралы вибраторлардың дыбысының биіктігі бойынша білуге болады бе- тон қоспасына вибраторды батырған кезде оның ырғалыс жиілігі алдымен төмендейді, артынан қалпына келеді және дыбыс биіктігі бетон қоспасынан ауа бөлігуі аяқталған кезде тұрақты болады.

Корпус диаметрі, см

Ырғақтың жиілігі, С-4

2,2 4,0 5,0

1.2 – вибрациялау кезегі; R – вибратордың әрекет ету радиусы; Б-1, Б-2, Б-3- учаскелер

Вибротығыздау алдында бетон қоспасын виброұшының ұзын- дығынан артпайтындай, тең қабатпен төгеді. Кранға ілінген тереңдік вибраторлардың бірнешеуінен құралған вибропакеттерді пайдалану кезінде вибраторлар арасы олардың әре- кетінің бір жарым радиусынан артпауы тиіс. Вибропакеттерді қолда- ну үлкен жерлерді, тегістелмеген немесе аз тегістелген, кем дегенде 15 м ³/сағ. бетондау жылдамдығымен бетондау кезінде орынды. Жеңіл бетонды тығыздау кезінде тығыздау қабатының қалың- дығы және вибрациялау уақыты әдеттегі бетонды тығыздауға қа- рағанда, шамамен 1,5 есе аз, өйткені әдеттегі бетондыды тығыздау кезінде ірі толтырғыш қоспадан ауыр және вибрация кезінде төмен

түсуге тырмысады, ал бетон жеңіл толтырғышта керісінше жағдайда болады. Тереңдіктегі вибраторлардың жалпы кемшілігі олырдың  әре- кет ету радиусының аздығы, сәйкесінше, аз өнімділік. Вибрация үрдісінде тереңдік вибраторының цилиндр корпусы жанында сұйық фазаның – бетон қоспасына вибрация көзінен таралған ырғалыстың қарқынды сөнуіне ықпал ететін қоспаның созылмалы қабатының қарқынды бөлінуі болады. Үстіңгі вибрациялау биіктігі тегістелмеген құрылымдарда және жалғыз арматурасы бар құрылғыларда 250 мм аспайтын, ал екі ар- матурасы бар құрылымдарда  - 20 мм аспайтын тегіс көлденең не- месе қисайған жұқа қабырғалы тегістелмеген немесе аз тегістелген құрылымдарда (еденге дайындық, бөлу плиталары, жол бөліктері, лоткалар және т.б.) бетон қоспасын тығыздау кезінде қолданылады. Тегіс құрылымдардың жоғары биіктігі кезінде бетон қоспасы қа- лыпқа келген құрылымдардың үстіңгі жоғарғы қабатын тығыздау, тегістеу және сипау үшін одан әрі үстіңгі вибраторлармен пысықта-

умен тереңдіктегі вибраторлармен тығыздалады.

Үстіңгі вибрациялау вибротақтайшамен және қоспаны 0,5 ... 1,5 м/мин тығыздау кезінде ауысудың технологиялық жылдамдығымен үстіңгі алаңдық вибраторлармен жүзеге асырылады. Сыртқы вибрация вибрацияланып отырған ағаш торлардан (қа- лыптардан) бетон қоспасы хабарланады және тігінен жұқа қабырға- лы монолитті құрылымдарды (балкалар, ригель, резервуар қабырға- лары, тіреуіштер) бетондау кезінде кезінде қолданылады. Сыртқы вибрациялау ішкінің тиімді пайдалануы артамтураның көптігімен немесе құрылымның қалыбымен қиындатқан жағдайда, ішкімен бірге қолданылады. Бетон қоспасын вакуумдау – сорғыш мат немесе плита арқылы атомосфералық қысым әсерімен қоспаны бірмезетте тығыздаумен бетон қоспасынан суды жоюмен оны тығыздаудың технологиялық тәсілі. Сонымен бірге, кесу деңгейіне байланысты қолданыстағы қы- сым 0,07 ... 0,08 МПа жетеді. Бетон едендерін вакуумдық өңдеу вибрациялық тығыздаумен бе- тондаудың дәстүрлі тәсіліменсалыстырғанда 2-3 есе ерте мерзімде бетон беріктігін жинақтау үрдісін шапшаңдатуға мүмкіндік береді, бұл қалыпқа келтірілген жолақтың үстін ертерек одан әрі механика- лық өңдеу мүмкіндігін құрайды, сондай-ақ еден құрылымын ертерек

жүктелуыне мүмкіндік береді. Бұдан өзге, бұл технологияны пайда- лану қолдану бетон қоспасын салудың еңбекті қажет етуін төмен- детуіне мүмкіндік береді, өйткені, 6 ...10 см конус қалдығымен пла- стикалық бетон қоспасы салынады, артынан вакуумдау көмегімен бетон қоспасынан жиналған су бөлігі жойылады, осының арқасында бетон қоспасы қатты, ал еденннің бетон құрылым – берік болады. Вакуумдау әдісімен бетон едендердің құрылымы үшін кіші меха- низация құралдарының жинағын қолдану бетондық дайындық пен таза еден құрылғысын бір технологиялық қайта жасауға біріктіруге мүмкіндік береді. Вакуумдаумен тиімді өңделген бетон жолағының барынша қа- лыңдығы 20 см құрайды, дегенмен, еденнің берік тозуға берік үстін аз шаңданған және 15 % астам еденнің төменгі қабатының берікті- гінің біркелкі болмауы жіберумен алу қажеттілігі кезінде 30 см қа- лыңдықта бетон жолағын вакуумдаумен өңдеуге болады. Едендер мен жабындар құрылымы кезінде вакуумдау әдісі жа- бық жай-күйлерде болсын, ашық алаңдар да болсын сытқы ауаның жағымды температурасы кезінде (5 ͦ С төмен емес) қолдана алады. Бетон қоспасының вакуумдадауға дейінгі (алғашқы) конусының ұсынылатын тұнығы 6 ... 10 см. Вакуумдау әдісімен бетон едендері құрылымы үшін жабдықтар жинағымен жұмыс өнімділігінің тиімділігі тек технологиялық әді- стерді дұрыс орындаудан ғана емес, сонымен бірге жинақты пай- даланумен айналысқан тізбек жұмысын дұрыс ұйымдастырудан да байланысты (4.53-сурет).

Бетон еден құрылымы төмендегідей орынладады:

1 – алдын ала тегістелген бетон қоспасы; 2- вибро- тақтай; 3- сорғыш маттар; 4 – вакуум-агрегат; 5 – дискті тазалағыш машина; 6- күректі тазалағыш ма- шина; 7- жең; 8- вибротығыздау; 9- бетон қоспасын алу және төсеу

Жабдықтар жинағының құрамына келесі аз механизацияның тех- нологиялық өзара байланысты құралдары енеді: Монолитті бетон және темір бетон құрылымдары жиі түрде ұй- ымдастырушылық және технголгиялық үзілістермен (ағаш торлар және артамтуралар орнату және т.б.) бетондалады, нәтижесінде жұ- мыс тігістері қалады. Құрылымның қажет етілетін беріктігін алу үшін бетонның жұ- мыс тігісі орнында қажетті беріктікті, яғни тігістегі бетон беріктігі құрылымның өзге бөлігіндегі бетон беріктігіне айырмашылығы бол- мауы керек беріктікті қамтамасыз ететін жаңа салынған қоспаның бұрын салынғанмен байланысын қамтамасыз етуі керек. Ол үшін тығыздалған ауа немесе су ағыны, сондай-ақ ескі бетон- ның тігісі үстіне механикалық әсермен кірден, қалдықтардан және цемент қабығынан тазартады.

Бетондалған монолитті құрылым үстін тегістеу және сипалау – тек сылау операциясы ғана емес. Бұл еден сияқты құрылымдарда әсіресе, ғимараттың монолитті бетонының 20 %-на дейін құрайды, үстіңгі беттің сапасын арттырады (беріктік, су енбегіштік, аязға төзімділік). Тозуға қарсылығы артады, шаңдану азаяды. Көлденең үлкен бетін тегістеу жиі түрде қарапайым қол аспабы - үтікшелер көме- гімен жасалады. Үстін едәуір егжей-тегжейлі тегістеу ағаш тақтайлармен (түзе- тушілер) және тегістеушілер түзетеді. Монолит балкалары мен ко- лонналарды кельммен тегістейді. Шығып тұрған қиыршық тастарды ұсрып тастайды және орнында пайда ьолған тесіктерді қоспамен то- лытырады. Жұмыстың кіші көлемінде көлденең бетон үстін ақырғы жайла- стыруды соңында валиктер бекітілген 300 .. 400 мм ені бар брезент резеңкеленген лентамен жасайды. Лента ұзындығы өңделіп жатқан жолақтан 1,0 ... 1,5 м үлкен бо- луы керек. Лентамен екі жұмыскер жарты сағат бұрын салынып кет- кен жолақ үстін тегістей отырып, бетон салушылар артынан жүріп отырады. Осы уақытта бетон үстіне лентамен алынатын цемен сүтінің жіңішке пленкасы шығады. Жаңа салынған бетон үстін түзету және сылау үшін тар жағдайда немесе қиын қол жетімді жерлерде кіші механизацияның пневмови- броүтіктер секілді құралдары қолданылады. Бір позициядан жұмыскер осындай үтікшемен 0,5 м² шамасында өңдеуі мүмкін. Үтікше жұмыста ыңғайлы және қызме етуде өте қа- рапайым.

5 тарау ҚАЙТА ҚҰРУ КЕЗІНДЕ КӨТЕРУШІ ҚҰРЫЛМАЛАРДЫ КҮШЕЙТУ НЕМЕСЕ АУЫСТЫРУ БОЙЫНША ЖҰМЫСТАРДЫ ЖҮРГІЗУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Зерттеу нәтижелерін талдау көрсеткендей, ғимараттар мен құрылыстар пішінінің өзгеруі мен авариялық жай-күйлері жағдай- ларының шамамен 70% оларға техногендік үрдістердің (өнеркәсіп, көлік, агрессивті сулар, экологиялық ластанған қоршаған орта) әсер етуіне байланысты. Табиғатқа ойсыз күшпен ену жағымсыз, кейде тіпті ауыр салдарға да әкеліп соғады. Өзгерістерге негіздердің топы- рақтары неғұрлым сезімтал, соған байланысты ақауларды жою емес, ең алдымен қоршаған ортаны қорғау және құрылыстың қалыпты қы- змет етуін сақтау мәселесі туындайды. Ғимарат құрылмаларының зақымдары біреу шешуші роль атқа- ратын бірқатар факторлардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде бола- тынын көрсетті. Өндірістік ғимараттар мен инженерлік құрылыстардың сақта- луы көп мөлшерде негіз бен іргетастың көтерушілік қабілеті мен жай-күйіне байланысты болады. Құрылыс кезеңінде және пайдалану барысында негіз жүктемелердің әсерінен деформацияланады, соның нәтижесінде ғимарат біраз шөгеді. Бүкіл іргетастың ьіркелкі және бірдеу шөгулері ғимараттың деформациялануын туындатпайды. Әй- тпеген жағдайда іргетастарды, содан кейін басқа да құрылмаларда да деформацияланулар мен бүліністер пайда болады, егер қажетті шараларды қабылдамаса, олар уақыт өте келе үдей түсіп, күрделі салдарға: жеке құрылмалардың опырылуы немесе бүкіл ғимараттың авариясына әкеліп соғуы мүмкін. 1917 жылға дейін салынған ғимараттар бұзылуға неғұрлым көп ұшырайды; көтеруші құрылмалар жартысының 30...40% физикалық

тозған және қайта құру, күрделі жөндеу және қалпына келтіруді қа- жет етеді; коммуникациялар тораптарының 80% ауыстыруды қажет етеді. Іргетастар мен негіздердің деформациялануының негізгі себебі негіздің әртектілігі үшін әркелкі шөгуі (5.1-сурет) болып табылады: ғимараттың жеке бөліктерінің астында қабаттардың сыналануы, то- парықтардың линза тәріздес жатуы, қабаттар қалыңдығының бірдей еместігі, топырақ тығыздықтарының айырмашылықтары, ғимарат- тың жеке бөліктерінің астында топырақтың әр түрлі қабаттарын қол- дану және т.б. Аталған жағдайларда әркелкі шөгулер жеке ғимарат немесе құрылыстың әр түрлі бөліктерінің астындағы негіз топырақтың бір- келкі емес (әркелкі) нығыздалуы кезінде болады. Бұндай шөгулерді нығызданудың әркелкі шөгулері деп аталады. Топырақтардың табиғи құрылымының бұзылу себептері, соның ішінде құрылысшылардың дөрекі қателіктері (мысалы, бар ғимарат- тардың маңында орналасқан қазаншұңқырларды өндірістік немесе шаруашылық сулардың басуы) бұрын айтылғандай, пайдалану ба-

5.1.-сурет.  Топырақты нығыздау кезінде іркелкі шөгулердің даму себептері: а – топырақ қабаттарының сыналануы; б – линза тәріздес жатуы; в – қабаттардың бірдей емес қалың- дығы; г – іргетастарды бірдей емес жүктеу; д – көр- шілес іргетастарды жүктеу әсері; е – іргетастарды са- лудың әр түрлі тереңдігі; Р - жүктеме

5.2.-сурет. Іргетастардың әркелкі шөгулері кезіндегі ғима- раттар мен құрылыстардың деформациялану пішіндері: а – майысу; б – имек (иіп жіберу); в – қабырғалардың қиғаштануы; г – қаңқаның қиғаштануы; д – құрылма- ның қисаюы; е – іргетастың қисаюы; ж – ғимараттың бұралуы

рысында немесе қайта құру кезінде өндірістік ғимараттар іргетаста- рының әркелкі шөгулеріне әкеліп соғады, бұл жеке құрылмалардың немесе бүкіл ғимараттың алуан түрлі деформациялануларын туын- датады. Ғимарат шөккен кезде кіретін орындар, жалғастыра салынған құрылыстар, санитарлық-техникалық коммуникациялар, дренаждық және басқа да құрылғылар зақымдалуы мүмкін. ҚҰрылыстар түрлі деформациялануларға ұшырайды. Ғимараттар мен құрылыстардың ең қарапайым түрлеріне майысу, имектелу (иіп жіберу), қиғаштану, қисаю, бұралу (5.2.-сурет) жатады. Деформацияланудың сипатын пайда болған жарықтар немесе ғимараттың көтеруші құрылмалары- ның вертикальдан ауытқулары бойынша анықтауға болады. Имек деформацияланулар майысуға қарағанда біршама қауіпті, себебі жарықтар жоғарыда тарқатылады, ал бұл қабырғалар ор- нытқылығының жоғалуына және жабындардың опырылуына әкеліп соғуы мүмкін. Ғимараттың әр түрлі қабатты бөліктері арасындағы шөгулік және температуралық тігістерінің жоқ болуы құрылыстың қиғаштануына, қисық жарытардың туындауына әкеліп соғады. Ір- гетастардың  қисаюы  жертөле  құрылмасының  төменгі  бөлігінің

5.3.-сурет.  Іргетастардың тән ақаулары мен зақымдалула- ры: а – іргетастардың кесек тастан (кірпіштен) қаланула- рының қатпарлануы; б – іргетастың бүйір беттерінің бұзылуы; в – іргетастың тақталы бөлігіндегі (тұғы- рығындағы) жарықтар; г – негіздің жол берілмейтін деформацияланулары; д – ғимараттың жертөлелік қа- бырғасының деформациялануы; е – іргетастың биік- тік бойынша ажырауы; 1 – қаланудың қатпарлануы; 2 – гидрооқшаулау; 3 – қалау денесінің бұзылуы; 4 бұрылуын туындатады. Іргетастардың тән ақаулары мен зақымдалу- лары 5.3.-суретте келтірілген. Ғимараттың деформацияланулары негіздерде шымтезек линза- лары, оңай сығылатын топырақ, қойтастар, қуыстар мен карсттар, іргетастардың мұзатулары бар болғанда, сонымен қатар суды айдап шығару кезінде туындауы сирек емес. Сызықтық кеңеюдың коэф- фициенттері әр түрлі материалдардың температуралық кеңеюі мен сығылуы, діріл, соққылар да жарық түзілудің себебі болып табылуы мүмкін. Іргетастың жеке элементін шамадан тыс жүктеу бетон құрыл- маларды майыстыру, қию, бұрау, орталықтан тыс қысу немесе созу кезінде шамадан тыс кернеулер үшін туындауы мүмкін (5.3.-сурет- ті қараңыз). Сондықтан іргетас деңгейі көрші ғимарат іргетасынан төмен болатын, әсіресе егер салынып жатқан ғимарат астында әл- сіз, ұсақ түйіршікті немесе тозаңды және суға қаныққан топырақтар жатса, ғимаратты салу ұсынылмайды. Бұндай жағдайда іргетастар- дың ашылуы іргетастың астынан топырақтардың шығуына және көршілес үй қабырғасының шөгуіне әкеліп соғады. Қазаншұңқыр қазған кезде болуы ықтимал жерасты сулар деңгейіні төмендеуі және қазаншұңқырдан үнемі су айдап шығару да топырақтың шайылуы- на және көрші іргетастың шөгуіне әкеліп соғады (5.4, 5.5.-суреттер). Іргетастарға жақын жерде жертөлесі жоқ ғимараттың іргетасы дең-

5.4.-сурет. Су деңгейінің төмендеуі және жерасты суларды айдап шығару нәтижесінде туындайтын ғимарат- тардың деформацияланулары

1 – инесүзгі; 2 – шпунт; 3 – деформацияланулар; 4

гейінен төменірек құбырларға арналған траншеяларды қазу іргета- стардың шөгуі, олардың қиғаштануларының себебі болуы мүмкін. Жаңа ғимарат жертөлелерінде немесе төменгі қабаттағы күм- бездік жабындары бар ескі ғимараттар жанында салынған кездегі жағдайлар ерекше қауіпті, ол ескі ғимараттарда күмбездердің көл- денең кергілері тікелей қабырғаға және топыраққа беріледі. Күштер тепе-теңдігі бұзылса және топырақ тойтарысы реакциясын алған жағдайда қабырғаның дөңестенуі немесе оның опырылуы болады. Жертөлелік орынайларды тереңдеткенде, іргетастың қабырға биік- тігін ұлғайтқан кезде де тура сол болады. Бұл ретте топырақтың белсенді қысымынан июші кез артады, ол сусымалы және суға қа- ныққан топырақтарда айтарлықтай болуы мүмкін. Соның нәтиже- сінде жертөле қабырғасы дөңестенеді немесе таспалы іргетас де- формацияланады. Терең отырғызылған және көлденең қабырғалар немесе жертөлелік жабындармен байланыстырылмаған биік және ұзын жертөле қабырғалары сыртынан қабырғаға қайта топырақ толты- рғанда, әсіресе бульдозермен толтырған кезде жығылуы мүмкін. Бұндай жағдайлар жертөле қабырғаларын жиналмалы элементтер- ден тұрғызғанда, көтеруші кранды ғимарат қабырғасына неғұрлым жақын тұрғызу үшін жабынмен жүктелмеген қабырғаны қайта то- пырақ толтырғанда болады. Авария топырақ толтырудан кейін бір- ден немесе қатты нөсер жауып, топырақ жұмсарған соң мұнаралық кранды орнатқан кезде болуы мүмкін.

5.5.-сурет.  Траншеядан  суды  айдап  шығару  нәтижесінде туындайтын үйдің деформациялануы: 1 – траншея; 2 – суды шығару сорғысы; 3 – суды айдап шығарғаннан кейінгі жер асты суларының деңгейі; 4 Жұмыстарды жүргізу кезіндегі кеңінен тараған қателік – ғима- раттың жеке бөліктері арасындағы немесе көршілес ғимараттардың іргетастары арасындағы деформацияланушылық (шөгу және темпе- ратуралық) тігісті сапасыз орындау болып табылады. Бетондау жұмыстарын жеткіліксіз бақылау және бетонның төмен беріктігі іргетас тоспасының қыспақталуына, ал таспалы іргетастар- да – олардың сынуына әкеліп соғуы мүмкін. Іргетастық  блоктарды  мұздатылған  топыраққа  орнатуға  жол берілмейді,  себебі  топырақ  ерітілген  соң  іргетастардың  шөгуі жүреді. Жертөлелерді қысқы кезеңге нашар дайындаған кезде аз тереңдетілген ішкі қабырғаларға және сыртқы қабырғаларға ішкі жағынан көп қатер төндіріледі. Егер іргетастар жылытылмаған және топырақ үйілмеген болса, олар біркелкі көтеріліп, көлденең қабы- рғалардың опырылуымен жан-жаққа қисаюы жүреді. Көктемде то- пырақ еріген соң таспалық іргетастар әркелкі шөгіп, блоктардың өзара қатты байланысын бұзады. Бұндай жағдайда едендер мен бе- тондық дайындық жоғарыға көтеріліп, ал сыртқы қабырға бүйірінен үйілген топырақтың мұздауы себепті ішке қарай орын ауыстырады. Жұмыстарды қысқы уақытта жүргізген кезде ісінулер қалыптар- мен керілген қабырғаларды бұзуы немесе топыраққа орнатылған тіреулерді көтеруі, немесе олар ұстап тұратын жабынды зақымдауы

мүмкін.

Күрделі гидрогеологиялық жағдайларда сенімді гидрооқшаулау- сыз салынған ғимараттар көп кешікпей деформациялануды бастай- ды, жертөлелерді су басып, қабырғалардың ылғалдығы артады және т.с.с. Топырақтарды ғимарат маңайында сорғалап ағатын атмосфе- ралық жауын-шашындармен жергілікті сулау, егер кәріз жоқ болса немесе ол бітеліп қалса, қабырғалардың күрделі зақымдалуына жиі әкеледі. Жер асты сулары деңгейінің жергілікті ұзақ уақыт бойы төмендеуі (мысалы, кәіз енгізу, арналарды қазу, суды айдап шығару және т.с.с. үшін) жағымсыз әсер етеді. Бұл топырақ қасиеттерінің өзгерісіне әкеліп, оның шөгуін туындатады, бұл құрылмалардың қи- саюы мен жарықшақтануына әкеліп соғады. Ағаш қадалардағы немесе ағаш қада ростверктердегі ғимараттар- да жер асты сулары деңгейіні төмендеуі қадалардың жоғарғы бөлі- гінің ашылуы мен олардың жылдам тозуын (шіруін) туындатады. Рига қаласындағы Домский собормен сондай жағдай болды, онда ағаш қадалардың жоғарғы бөлігінің толық тозуы нәтижесінде пайда болған топырақтағы қуыстарды бетонмен толтыру арқылы собор- дың іргетастары мен қабырғаларын күшейту жөніндегі жұмыстары

жүргізілген. Іргетастар мен ростверкті қалпына келтірген соң қабы- рғалардағы шөгу жарықтарының түзілуі тоқтады. Ылғалдылық режимі өзгерген кезде топырақтың қасиеттері өз- гереді, соның нәтижесінде байланысқан топырақтардың жұмсаруы, тығыздылығының жойылуы, қопсуы, ұсақ ракциялардың шыға- рылуы, құрылымының бұзылуы, топырақ көшкіндері, сығылып шығуы, шөгуі және т.б. болады. Қасиеттердің өзгеру қарқындылығы- ның дәрежесі топырақтардың қасиеттеріне байланысты. Ғимараттар мен құрылыстарды қалпына келтіру кезінде әркелкі шөгулер әсерінің алдын алу қажет. Ғимараттардың әркелкі шөгулер- ге сезімталдығын кемітудің екі негізгі тәсілі бар: Бар ғимараттар астында негіздерді күшейту мақсаты – олардың көтеруші қабілетін арттыру болып табылады. Негіздерді жасанды бекіту қысыммен сұйық шыныны (силикаттау), цемент ерітіндісін (цементтеу), ыстық битумды (битумдау) айдау арқылы жүргізіледі. Әдісті таңдау бірқатар факторларға байланысты: Жер асты суларында сілті анықталған жағдайда цементтеу неме- се битумдау әдісімен бекіту ұсынылады, себебі силикаттау тәсілін қолданған жағдайда сілтілер мен хлорлы кальций ерітіндісінің сұй- ық шыныға әсер еткен кезде түзілетін кремний қышқылының гелі арасында реакция жүретін болады. Қышқыл орталарынан қорғау үшін сондай-ақ битумдау әдісін қолдануға болады. Силикаттау тәсілі микротүйіршікті топырақтарды (сазды және саздақ, тозаңды бөлшектерінің мөлшері көп) күшейту үшін қолда- нылады. Топырақтарды силикаттау арқылы бекітуді үш түрлі жол- мен жүргізуге болады:

Ерітіндіні жоғары қысыммен (1500 КПа дейін) айдауды арнайы инъекторлардың көмегімен орындайды. Инъекторлар дегеніміз – то- пыраққа қағылған диаметрі 19 ...38 мм  болат құбырлар. Топырақты

қышқылы гелінің түзілу химиялық реакциясы нәтижесінде жүреді. Инъекторлардан кейін топырақта қалған саңылауларды цемент ерітіндісімен немесе жұмсақ сазбен толтырылады. Силикаттау үрдісін жылдамдату үшін бір уақытта тұрақты ток өткізуге (сол инъекторлар электродтар болып табылады) болады, ол ионда қозғалысын туындатады. Иондардың қозғалысы нәтижесінде топырақтағы байланыстырылған су еркін қалыпқа өтіп, сондай-ақ жылжи бастайды, сол арқылы топырақтың сүзілу коэффициентін айтарлықтай ұлғайтады, яғни топыраққа ерітінді сіңіру үрдісін жақ- сартады. Бұндай әдіс электрлік силикаттау деп аталады. Топырақтарды цементтеу тәсілімен бекіту үшін болат инъектор- лар арқылы 700 КПа қысыммен айдалатын цементтік ерітінді қолда- нылады. Инъекторлар айналасында топырақтарды бекітудің орташа радиусын топырақ түріне қарай қабылдайды: ■

құмды – 0,5 ... 1,0 м; рақтарды цементтеуге болатындай қиғаштап орнатылады. Инъекци- яланатын ерітіндінің жалпы шығынын шамамен топырақтың кеуек- тілігіне қарай бекітілетін топырақтың 0,15 ... 0,40 көлемі шеңберінде қабылданады. Инъекторларды шығарған соң топырақтағы саңылау- ларды сол цемент ерітіндісімен бітейді. Әлсіз топырақтарды бекіту үшін, сонымен қатар суды өткізбеу- ді ұлғайту және сүзгілеуді кеміту үшін топырақтарды битумдауды қолданады. Бұл тәсіл кезінде жылытылған битумды инъекторлар арқылы топырақ кеуегіне 2500 КПа дейінгі қысыммен айдайды. Термиялық бекіту тәсілін сары топырақты бекіту үшін бекітілетін топырақ кеуегіне қыздырылған газдарды айдау арқылы қолданады.

Сонда жүретін күйдіру (газ тәріздес, сұйық немесе сұйытылған отын заттарының жануы кезінде) топырақтарды бекітеді. Электрлік осмос тәсілімен топырақты бекіту үшін бірқатар элек- тродтар мен катодтар қолданылады, олардан электр тогы өткізіледі, ол топырақ бөлшектері бар судың жылжуын туындатады. Электр- лік осмос және суды айдап шығару үрдісі ұзақ уақыт бойы жүрген кезде катодтарды сусыздану жүріп, топырақтар бекітіледі. Электр- лік осмос тәсілін кейде топырақты химиялық әдіспен бекітумен үй- лестіреді. Құбырлар (анод) арқылы топыраққа көп валентті метал- лдар тұздарының сулы ерітіндісі беріледі, олар сазды топырақпен бірігіп, сазды бөлшектерді коагуляциялап, оларды өзара темір және алюминий тұздарының гельдерімен цементтейді. Кейбір жағдайларда топырақты күшейту қадалық негіздерді ор- нату арқылы жүргізіледі. Бұл мақсатта қағылма (темірбетон) және құйма (бетон, құм, топырақты) қадаларды қолданады. Қағылма қадалар негіздің есептік кедергісінің 40 % дейін ұлға- юына әкеледі. Оларды орнату топыраққа домкраттармен фундамент табанының астына батыру және іргетас табаны мен қадалардың басы арасындағы бос кеңістіктерді монолиттеу арқылы жүргізіледі. Қадалар арасындағы қашықтық 50 ... 100 см-ге тең етіп, бірақ 3 d

кем емес (бұнда d

Құйма қадаларды бар іргетастардың екі жағынан орнатады, бұнда олар негіздің бүтіндігін бұзбайды, керісінше, оны нығыздай түсіп, топырақтың көтергіш қабілетін арттырады. Шегендеу құбыр- лардағы топырақты нығыздауды механикалық таптау арқылы да, со- нымен қатар сығымдалған ауа (пневмоқұйылма қадалар) көмегімен де орындауға болады. Негізді күшейтудің қарастырылған түрлері қымбат іс-шаралар болып табылады, сондықтан ғимараттың көтергіш құрылмасын кү- шейтудің басқа да бар әдістерімен салыстырып, белгілі бір тәсілді қолданудың экономикалық негіздемесі қажет. Қайта құру кезінде іргетастарды күшейту және ауыстыру бойын- ша жұмыстарды келесі себептермен жүргізу қажет: тың жол берілмейтін шөгулері (жер асты сулары деңгей- інің кенеттен төмендеуі немесе ұлғаюы кезінде, жақын маңда динамикалық әсер ететін машиналардың жұмысы нәтижесінде топырақтың жүйелі теңселуі кезінде); Іргетастардың жай-күйі бүкіл ғимараттың сақталуына біршама мөлшерде әсер ететінін есепке ала отырып, ғимаратты қайта құру учаскесінде инженерлік зерттеулерді мұқият жүргізу қажет. Қазір- гі бар іргетасты жан-жақты зерттеу және инженерлік-геологиялық зерттеулердің нәтижелері қазіргі бар іргетасты күшейту немесе ауы- стыру жөніндегі жобалық шешімді сапалырақ әзірлеуге мүмкіндік береді. Ескі фундаменттің құрылмасы мен материалына, оның жай-күйі- не (зақымдалу дәрежесіне), гидрогеологиялық шарттар мен техноло- гиялық талаптарға қарай іргетастарды күшейту және ауыстыру бой- ынша жұмыстардың негізгі түрлері төмендегілер болып табылады: Қайта құру барысында іргетасты қалаудағы жарықтарды және бұ- зылған тігістерді толтыру (цементтеу әдісімен) немесе гидрооқшау- лауды жөндеу және ортану және т.б. жұмыстар орындалуы мүмкін. Ескі монолиттік іргетастарды іргетастың табанын кеңейту арқылы күшейтуді (5.6, а

б суреті) олардың астынан алдымен темірбетон тұғы- рықтарды алып тастайды, мөлшері үлкенірек жаңа темірбетон тұғы- рықтар салынады (темірбетон тұғырықтарды ауыстыру тәртібі мен реті жұмысатрды жүргізу жобасымен белгіленеді). Жаңа іргетасты жұмысқа қосу үшін іргетас табанының астында болат сындармен сына қағылады немесе арнайы домкраттармен топырақты қысу жүр- гізіледі. Бетон блоктары мен темірбетон тұғырықтар арасындағы саңылаулар бетонмен толтырылуы тиіс. Шой тастан немесе шой тасты бетоннан орындалған іргетасты кеңейткен кезде монолиттеу алдында 10 ... 15 см тереңдікте тастар арасындағы тігістерден ерітіндіні қағып шығарып, белгілі бір қадам- мен арматуралық болаттан үзінділерді қағу қажет. Жақсырақ ілінісу үшін бетондау алдында іргетастың бүйір жақтары топырақтан жақ- сылап тазартылып, сумен жуылуы қажет. Темірбетон іргетастарды күшейткен кезде алдымен ескі іргета- стың қорғаныс бетон қабатын қағып түсіріп, жұмыс арматурасын ашу қажет, арматураға қосымша арматура дәнекерлеп, содан кейін

5.6.-сурет.  Іргетас табанын кеңейту кезіндегі құрылмалық шешімдер: а – монолиттік; б – құрылмалы; 1 – көтеруші қабырға; 2 – №18 швеллерден жасалған екі консольдық арқа- лық (арқалық үзік сызықпен көрсетілген); 3 – топы- рақ бойынша еден; 4 – арматура бөліктерінен анкер- лер (шахмат тәртібімен орнатылған); 5 – қазіргі бар іргетас; 6 – бетондық көтерілу; 7 – болат сындар; 8

бетондау қажет. Іргетас жұмысқа қосылуы үшін іргетастың жаңа бөлігінің астында ескі бөлігінің астындағыдай топырақ кернеуін құруға қол жеткізу қажет. Іргетасты күшейту жұмыстары қымбат болып табылады, еңбек сыйымдылығы үлкен және төмендегі кемшіліктері болады: ша жұмыстардың көп еңбек сыйымдылығын ескере отырып, бұндай жұмыстарды әдетте кішігірім учаскелерде жүргізеді. Көбінесе қазір- гі бар іргетастарға жүктесені төмендетуге мүмкіндік беретін құрыл- малық амалдар қолданылады. Мысалы, Ленинград қағаз фабрикасы

5.7.-сурет.  Қазіргі бар іргетастарды күшейту: а – жертөле қабырғасын және іргетасты армирленген қаптамалар әдісімен күшейту; б – ағаш қадаларды бетон қадаларға ауыстыру; 1 – анкер; 2 – қабырға; 3 – темірбетон көтерілулер; 4 – қазіргі бар іргетас; 5

ғимаратын қайта құру кезінде жабындардан түсетін жүктемені дер- бес іргетасқа ауыстыру шешілген болатын. Көтеруші кірпіш қабы- рғалар өзін көтеруші болып қалды, яғни олар жабындардан түсетін жүктемеден айтарлықтай босады. Бұл іргетасқа жүктемені арттыр- май тағы бір қабат салуға мүмкіндік берді.

Жертөле қабырғалары мен іргетасты (5.7., а суреті) күшейту үшін армирленген қаптамалар әдістері қолданылады. Бетондау алдында жертөле қабырғаларына алдын ала қағылған (бұрғыланған) саңыла- уларға анкерлерді орнатады. Содан кейін анкерлерге болат торлар- ды дәнекерлейді. Бұзылған немесе қаланған жерден оңай алынатын шой тастардың бөлігі алынып тасталынады. Үнемі қатты алғалданған жағдайда болатын (жер асты сулардың деңгейі қада басынан жоғары) ағаш қадалар биологиялық бүлінуге ұшырамайды. Қаданың жоғарғы бөлігі су деңгейінен жоғары бола-

5.8.-сурет.  Терең салынған жаңа іргетасты орнату кезінде болат бағананы өлшеу: 1 – болат қадалар; 2 – көлденең қолдаушы арқа- лықтар; 3 – болат бағана; 4 – дәнекерленген қатты қабырғалар; 5 – гидравликалық домкраттар; 6 – жай- ма бейінді қосымша арқалықтар; 7 – ескі іргетас; 8 – жаңа іргетас.

тындай жер асты сулары деңгейі белгілі бір төмендеген кезде қада- ның ағашы кебе бастайды. Ағаш ылдғалдығы 40 ... 50% жеткен кезде оның жылдам биологиялық бүлінуі жүреді.

Бүлінген ағаш қадаларды бетон құйылмалы қадаларға ауысты- руды (5.7, б суреті) төмендегідей жүргізеді. Қазіргі бар іргетастың бойымен бетон құйылмалы қадаларды орнатады. Қадалардың баста- ры бойынша бекітпе және көлденең арқалықтарды орналастыра- ды. Көленең (темірбетон немесе болат) арқалықтарды алдын ала тесілген саңылауларға, олар жайма бейіннен орындалған көлденең арқалықтарға тірелетіндей етіп орнатылады. Жаңа арқалықтарды жұмысқа енгізу үшін бойлық және көлденең арқалықтар арасында сыналау қажет. Болат арқалықтарды тат басудан қорғау үшін оларды ұсақ болат тормен орап, бетондау қажет. Қазіргі бар іргетасты қалған көтеруші құрылмаларды сақтай оты- рып жаңаға ауыстыру өлшеу әдісімен орындалуы мүмкін (5.8-сурет). Бұндай ауыстыруды негізінен іргетасты тереңдеті үшін жүргізеді (терең орнатылатын жабдыққа арналған іргетастарды орнату немесе қазіргі бар ғимараттың маңында жер асты коммуникацияларын тар-

ту).

Жұмыстар келесі ретпен орындалады. Алдымен ғимарат қаңқасы- ның болат бағанасынан түсетін бүкіл жүктеме ұзындығы 13,5 м сегіз қадаға (болат құбырлардан жасалған) беріледі. Өлшенетін бағанаға қатты қабырғалар дәнекерленеді, солардың көмегімен бүкіл жүкте- ме көлденең қолдаушы арқалықтарға беріледі. Жүктемені беру арқалықтар жүйесі мен гидравликалық (100 тон- налық) домкраттардың көмегімен жүзеге асырылады. Жару тәсіімен ескі іргетасты бөлшеп алған соң жаңа іргетас салынады. Топырақты аршу және қолдаушы қадаларды ашуға қарай соңғы- лары  көлденең  байланыстарды  дәнекерлеу  тәсілімен  кеңістіктік

5.9- сурет.  Шпренгельдік байланыс жүйелерінің көмегімен бағаналарды өлшеу: 1,2 – сәйкес бірінші және екінші топ бағаналарды өл- шеу кезінде байланыстық фермалардың қалпы

тіректер жүйесіне түрленеді. Іргетасты ауыстыру бойынша бүкіл жұмыс барысында көлденең қолдаушы арқалықтардың шөгулеріне бақылаулар жүргізілуі тиіс. Болат бағаналарды өлшеу шпренгельдік байланыс жүйелерінің көмегімен де жүзеге асырылуы мүмкін (5.9-сурет).

5.2.

Ғимарат қабырғалары көтеруші, өзін көтеруші және көтермейтін (ілінетін) болып бөлінеді. Көтеруші және өзін көтеруші қабырғалар- ды крамикалық материалдардан немесе ірі блоктардан, ал көтермей- тін қабырғаларды панельдерден орындайды. Көптеген жағдайларда, жобалау сатысында құрылыс құрамала- рына кері әсерлер есепке алынған кезде, технологиялық үрдіс сақта- латыны,        анықталған  ақаулар  уақытында  жойылатыны,  ғимартқа нормативті уақытына дейін қызмет көрсетілетініне ғимараттарды пайдалану тәжірибесі куә. Кері жағдайда жеке ғимарттардың қор- шау құрылмаларының нақты қызмет ету мерзімі 2-3 рет қысқарады. Қоршау құрылмаларын деталды зерттеу кезінде статикалық және жылутехникалық есептеулер нәтижелері, ғимараттың температура- лық-ылғалдық режимі, қабырғаның материалы және құрылымы на- зарға алынады. сонымен қатар қоршаған ортаның жемірлігін, және технологиялық құрылғы жұмысынан болатын түрлі механикалық әсерлерді есепке алу қажет. Қабырғаларды тексеру кезінде келесі

ақаулар орын алады: келкі шөгуі, топырақтың тоңдануы кезінде негіздің ісінуі, топырақ суларының деңгейінің өзгеруі, температуралық-шөгу жігінің болма- уы, сонымен қатар қабырғаның жеке бөліктерінің немесе ғимарат бөліктерінің шамадан артық жүктелуі. Қабырғаларды тексеру кезінде жарылу анықталған жағдайда оның пайда болу себебі мен уақытын, жарылу сипатын (мысалы, бір- жақты немесе өтпелі жарылу), оның өлшемін анықтау қажет. Жаңа

жарылулар пайда болған орындарда қабырға аймағының жүктілігіне және фундамент  күйіне назар аудару қажет. Қоршау құралмаларын сыртқы қасиеттері бойынша зерттеу, белгілі бір уақыт аралығында, сонымен қатар орындалған тексеру есептері бойынша бақылау деформацияның пайда болу себебін анықтауға, жарылудың дамуын болдыртпау шараларын қабылдауға мүмкіндік береді. Егер қабырғалар мен фундаменттің деформациясының себебі не- гіз құрылымының бұзылуы болса, онда негіз топырағын бекіту бой- ынша жұмыстар орындалады немесе фундаментті күшейту жүзеге асырылады.

Кірпіш қалауында жарылудың пайда болуы деформациялық жік құрылғысындағы құрылымдық бұзылулардан болуы мүмкін. Дефор-

а – жөндеуге дейін; б – жөндеуден кейін; 1 – жарылу- лар; 2 – төсемдер; 3 – ағаш тіреулер; 4 – сына тәрізді төсемдер; 5 – жаңа қалау; 6 – температуралық жік.

мациялық жіктер тек темірбетон қаңқада ғана емес, кірпіш қала- уда да орындалуы керек, яғни, деформациялық жіктер ғимараттың барлық құрылымын толығымен кесу керек. Қабырғада жарылудың пайда болуына әкелген температуралық-деформация жігі болмаған жағдайда ұстатқышты тіреуден кейін (көтергіш қабырғада) олар- дың іріктеуін жүргізу қажет және сәйкесінше деформациялық жікті орындау қажет (5.10-сурет). Қабырғаның жеке аймақтарының қирауы (қабырға тұрақтылығын жоғалту) топырақтық шарттардың өзгеруімен, ғимарат қаңқасымен сенімсіз босату немесе көлденең күштердің әсерінен туатын көлде- нең жүктемелер әсерімен байланысты орын алады, аталған көлденең күштер ғимарттың барлық құрылыстың құрылымдарының соққы сілкінісінен жабынның темірбетон тақталарының (өткізу нұсқасы – 0,5×3,0 м тақталар сүлеге жабыстырылмайды) жылытқышпен бірге түсуінен пайда болады. Ғимаратты қайта құрудан кейін (сонымен бірге жабынды алмастыру) қабырғаның жоғарғы бөлігінің ауытқуы мүмкін. Бұл ақауды жою үшін жабынның барлық тақталарын бекіту, сусымалы жылытқышты (шлакты) тақтайлыға (пенобетон) алмасты- ру қажет, сонымен қатар қабырғаны ғимарат қаңқасының тірегіне асу және бекіту үшін тәж орнату қажет. Қабырға күйін бірнеше жыл бойы бақылау оның деформациясы тоқтайтынын көрсетті. Химиялық коррозия кезінде (химиялық заттардың шығып кетуі- нен, олардың агрессиялығы атмосфералық факторлар әсерінен кү- шейеді: құралмалардың периодты қатуы және еруі) қабырғалардың қирауы нәтижесінде кірпіш қабырғаларда шығыңқы бөліктердің интенсивті қирауы орын алады: сандриктер, пилястр, терезе ойықта- рының бұрыштары және ернеулер. Ернеулер мен суағарлардың қи- рауынан кірпіш қалауы тұрақты түрде ылғалданады және бұзылады. Мұндай қабырғалардың қызмет ету мерзімі айтарлықтай азаяды. Мұндай шарттарда ең төзімсізі нашар күйдірілген сазды кірпіш және силикат тастар. Кірпіш қабырғалардың ұзақтығын арттыру мақсатында оларды сылау немесе қабырғаны керамикалық тақтайлармен қаптау қажет.

Қабырға ақауларының түріне және ғимаратты қайта құру міндет- теріне байланысты келесі құрылыс жұмыстары орындалуы мүмкін. Өндірістік ғимараттарды салуда, төменгі қабат қабырғаларына жүктеме артқанда, немесе ұзақ уақыт пайдалану процесінде кірпіш қалауының көтергіш қабілеті төмендегенде қабырғаның жеке бөлік- терін (аралық қабырғалар) және кірпіш бағаналарды күшейту жүр- гізіледі (5.11-сурет). Күшейту жайма пішін бұрыштарынан тұратын метал құрсау (корсет-құрсау) көмегімен немесе темірбетон құрсау құрылғысы жолымен орындалады. Бетондау үшін қалыпты қолдану кезінде темірбетон құрсауының қалыңдығы 5...8 см құрайды, ал қа-

лыпсыз торкреттеу тәсілімен бетондау кезінде  – 3...5 см.

Қабырғаларды ұзарту арқылы ғимарат биіктігін арттыру келесі жолмен іске асырылады:

а – жөндеуге дейін; б – жөндеуден кейін; 1 – швеллер; 2 – цемент ерітіндіден дайындау; 3 – кірпіш қалауда тесік (тәжді орнатқаннан кейін ерітіндімен жабу); 4 – болат тәждер; 5 – бұрыш (немесе швеллер).

Негізгі өндірістің ұзақ тоқтауын талап ететін бірінші тәсіл бар жабынды алмастыру біруақытта жүріп жатқан кезде рационалды қолдану. Екінші тәсіл фундамент қанағаттандырарлық күйде болған- да және кірпіш қабырғалар сақталғанда ұсыналады. Қабырғаларды бірінші және екінші тәсілмен ұзарту кезінде қатты белдіктерді тіке- лей ескі қалыппен монолитті темірбетоннан жасау керек, ал үшінші тәсілмен қабырғаларды ұзарту кезінде мұндай белдіктерді жаңа не- месе сақталған фундаменттер бойынша жасау керек. Үшінші тәсіл қысқа уақыт аралығында бар фундаментті (мүмкін оны алмастыру) жөндеу немесе күшейту арқылы ғимаратты қайта тұрғызуға мүмкіндік береді. Жоғарғы белгіден (бірінші және екінші тәсіл) қабырғаны ұзарту кезінде фундамент астындағы қатты белдікті жасау қажет болғанда болат жайма арқалық қолданады. Бұл үшін қабырғаны екі жағынан алдын ала қашалған көлденең кемерге кіргізетін швеллерлер немесе қоставр қолданылады. бұл бөренелерді өзара тартпалы бұрандамен бекітеді және бөренеге балқытылған болат торларды қолданып бе- тонмен немесе ерітіндімен құяды. Үшінші тәсіл – барлық ғимаратты көтеру – техникалық күрделі болып табылады. Алайда бұл әдіс 1914 ж. Ленинградта Обухов за- уытында қолданылған. Биіктігі 28 м, жүккөтергіші 75 және 40 т төрт көпірлік кранмен қосаралық корпус (2×18 м) бір ай ішінде 3,8 м биіктікке көтерілген. Ғимарат күн сайын 17,5 см-ге (домкраттың бір жүрісі) көтерілді және қабырғаның барлық периметрімен тас қалау жұмыстары жүргізілді. Қабырғаның қатты физикалық тозуы (мысалы, химиялық немесе физикалық коррозия) кезінде, жөндеу экономикалық тұрғыда тиімді болмағандықтан, жеке аймақтарда бөлшектеу іске асырылады және жаңа қалып тұрғызылады, өндірістік ортаның айтарлықтай жақса- руы орын алады (ғимараттағы ауа ылғалдығын төмендету, агрес- сивті химиялық заттар құрамын азайту және т.б.). Ғимараттың габаритті өлшемдерін өзгерту кезінде (мысалы, биіктікті арттыру кезінде) немесе шүмекті құрылғыны орнату кезін- де ескі құрылыс (немесе ғимарат аралығы) толығымен таратылады және талап етілген ғимарат биіктігімен немесе аралық өлшемімен жаңасы тұрғызылады (5.12-сурет).

Құрылыстың көтергіш арқауының құрылымдық сұлбасы сақта- луы мүмкін. Ғимараттың құрылымдық сұлбасында, негізгі көтергіш элементтер бойлық қабырғалар болып табылғанда, әдетте жабын- ның көтергіш құрылымына ілінген кран-арқалық жасайды; қаңқа- лық сұлба кезінде жаңа көпір кран немесе кран-арқалық орнату қажет. Жаңа кран құрылғысының көмегімен ескі құрылысты бөл- шектеуді жүзеге асырады. Үкен динамикалық жүктемелер кезінде панельдер арасындағы тораптарды толтыру жиі және тез бұзылады, ал панелдерді сенімсіз бекіткенде олардың құлау қаупі туындайды. Панельдерді қаңқа бағандарына бекіту көтермейтін қабырғалар кезінде оларды метал тірек орындықтарға орнатудан кейін немесе өзін көтеретін қабырғалар кезінде төмен жатқан панельдерге тіреу- ден кейін иілгіш немесе қатты байланыстар көмегімен жүзеге асы- рылатыны белгілі. Балқытылған жіктердің төмен сапасында (төсе- ме бөлшектер және байланыстар арасында) қабырға панельдерінің құлауы мүмкін. Панельді қабырғаларды күшейту қажеттілігі туын- дайды, мысалы профильдер және тәждер көмегімен.

1 – ескі құрылыс; 2 – жаңа құрылыс; 3 – кран-арқа- лық; 4 – ғимараттың сақталатын аралығы; L – тұрғы- зылатын ғимарат ұзындығы; l – бар ғимарат ұзын- дығы; H – тұрғызылатын ғимарат биіктігі; h – бар ғимараттың биіктігі.

5.3.

Қаңқалы ғимараттарда және толық емес қаңқамен салынған ғи- мараттарда бағандар негізінен монолитті немесе құрама темірбетон- нан, сондай-ақ металлдан (шойын бағаналары XVІІІ және XІX ға- сырлардағы ғимараттардан табылуы мүмкін) жасалған. Ғимараттың реконструкциясының түріне байланысты, өрт бағаналары күшей- тіледі немесе жаңадан ауыстырылады, егер: Өндірістік ғимаратты біркелкі емес іргетас шөгінділерінің нәти- жесінде қолданған кезде, бағандар тігінен ауытқиды. Егер ауытқу үй-жайға (көлденең бағытта) бағытталса, онда бағанның белгілі бір шегіне қарай кран бөлімі кран өлшемдері шегіне жетуі мүмкін: бұл кран жұмысын қиындатуы немесе мүлдем пайдаланылмауы мүмкін. Мұндай        ақаулар        пайда        болған        кезде,        құрылымның        ішкі құрылымдарын түзету қажет болады. яғни. қалпына келтіру баған- дарында қатаң тік орналасуы керек. Ол үшін колоннаның тоспасын- да орналасатын және олар қажетті көтергіштерді жасауға көмекте- сетін  қуатты  гидравликалық  көтергіштер  қолданылады,  мысалы, болат колоннаның шұңқырларының бірі көтерілгенде (5.13-сурет). Колонның бір жағында тоспаның ұзындығы 150x 150 мм болатын қалыңдығы 8 ... 10 мм болаттан жасалған уақытша тығыздауыштар орнатылған.  Бағана  соңында  түзетілгенде  (ол  қатаң  вертикалды орынға ие болады) уақытша тығыздамалар қалыңдығы 10-20 мм қа- лыңдығымен ауыстырылады, ол кейін дәнекерленеді. Бағаналардың биіктігі ұлғайтудың немесе кемітудің бойынша жұмыс көлемді тех- нологиялық жабдықты немесе аса қуатты кран орнату сәл қамтитын көпір көтеру қажет болса, бөлмеде мөлшерінде қажетті өзгерістер ретінде жүзеге асырылады: басқа жағдайларда, керісінше, жабын келтірілмесе талап етеді. Осындай жұмысты орындаудың мүмкін болатын тәсілдерінің бірі - барлық элементтердің көмегімен бөлшек-

1 - көтергіштерге астындағы түйегіштер орналаса- ды (негізге сүйенеді); 2 - гидравликалық ұялар; 3

телген опция, содан кейін бөлмелердің қажетті биіктігін қамтамасыз ететін жаңа құрылғылар орнатылған. Бұл опция барлық реконструк- циялау кезінде (жабуды бөлшектеу және орнату) жұмыс уақытында өшіруді талап етеді. Қаптаманы алып тастауды талап етпейтін қайта қалпына келтіру кезінде, жабудың жалпы салмағын азайту үшін олардың негізінен аз ғана бөлігі бөлшектелуі мүмкін (негізінен, әуедегі элементтер: Ги- дротехникалық ұялар арқылы қаптауды көтеру және оны құм түйін- дерінің көмегімен төмендету жүзеге асырылады. құрылыс тәжіри- бесінде және өндірістің қарапайымдылығымен және сенімділігімен ерекшеленеді. Құм көтергңштерінің жұмыс принципі келесідей. Арнайы іргета- спен бекітілген болат цилиндрлер құрғақ құммен толтырылады. Бұл құмды диаметрі цилиндрдің ішкі диаметрінен 3 мм аз болатын жүз-

белі фланец арқылы уақытша қолдаумен қамтамасыз етіледі. Цилин- дрден құм арнайы шұңқыр арқылы төгілсе, құм деңгейі төмендейді және қаптау құлауын қолдайтын уақытша тіректер. Темірбетон бағандарын қалпына келтіру (айтарлықтай физикалық тозуымен) немесе жүк көтеру қабілеттілігін арттыру үшін күшей- тілген көйлектер әдісі қолданылады. Кірпіш қабырғаларды нығайту кезінде колоннаның сыртқы периметрі бойында орнатылған икемді немесе қатаң фитингтер қолданылады. Болат бағаналардың өсті көтергіш  қабілеті,  бағаланады  пай- да элементі бөлімдер мен олардың ұштасатын түйіндерді арттыру арқылы жүзеге (күшейту дейін) ынтымақтастық негізгі бөлім және тиісті байланыстарды қамтамасыз ететін қосымша арматура бөл- шектерінде жіктердің немесе кәдімгі кернеуленген болттар және тойтармалар қолдану. Сурет, 5.14 ұсынылған орталықтан-қысылған және қысылған ығысқан болат элементтері. нақты нұсқада жүзеге таңдау статикалық талдау және экономикалық орындылығы негіз- делген жүзеге асырылады. Бір кранның екіншісіне ауыстыруына байланысты кран асты үшін консольдің орнын өзгерткен. сондай-ақ крандардың астын ор- нату үшін бұрын болмаған консоль құрылғысында, қосымша төсем- дер (платформалар) үшін консоль құрылғысы қажет. Консолдардағы басқа бағандарды орнату ерекше қиындықтарды туғызбайды, оларды темір бетонды бағандарға орнату күрделірек болады. 5.15 Темірбетонды бағандарға болат консольдық құрылғы- ның құрылымдық шешімі ұсынылған. Біріншіден, корсет-ұстаушы бұрыштардан және шиыршықтан (қатты жиһазбен колонизация түріне байланысты), содан кейін екі каналдан жасалған төсеніштің дәнекерленген қабырғаларының бұрыштарына дәнекерленеді, бір жағынан, корсета торы темірбетон қабықшаларының (кран орнату кезінде жүктемесі) күшейтеді ұлғай-

-сурет  Темірбетонды бетон бағандарында соққы кон- солі құрылғысы: 1- бағана; 2’-корсет-ббОйма; 3-реттелген консоль (екі арналық); 4 - консольдық платформа (болат та- бақ); 5 - қолдау арнасы; 6 бұрыштық жақша

тады және бұл кіріс оған қолдау көрсету консолін бекіту үшін пай- даланылады. Өндірістік ғимаратты пайдалану барысында ауытқу мүмкін; Тік бағаннан бағанға бағандар. Бір көпір кранын басқа біреуімен ауы- стыру кезінде, жаңа кранның шахтасы бұрынғы бағандар арасында орнатуға мүмкіндік бермеуі мүмкін. Мұның барлығы арнайы жұмыс жасауды талап етеді - крандағы крандағы құрылғы кесіледі. Колонналарды түзетудің бірнеше әдістері белгілі, мысалы, ал- дыңғы бағандардың шамалы асып кетуімен, мысалы, тек  баған- ның қорғаныш қабатының қабатында түзету қорғаныш қабаттың кесілуімен және көлденең қиылыста көрсетілген арматураны баға- лаумен шектеледі. Жаңа кранның өлшемі коллонның кран бөліктерінің арасындағы ара қашықтық 15 ... 20 см-ден асатын жағдайларда, артқы жақтың

1-кран бағанасы, 2-бет парағы, 3-бетон кесілетін ше- кара, 4 корсет құрсау, 5-кран арқалығы

жағынан (5.16 суретін) еске түсіретін және жұмыс істейтін армату- раны арнайы төсеуді ұйымдастыру қажет. Перфорациялық құрал жабынның мойынтіректерінің құрылымда- рын уақытша қолдай отырып, бағандарды босатуы керек. Осыдан кейін колоннаның кран бөлігін, фитингтерді және қапшықтарды кесіп тастаңыз.Сусынның қажетті өлшемдері болып табылады, кесілген орынға аралық жағынан көлденең қиылысуды шектейтін болат парақ орнатылады. Бет парағына жұмысшы арматура дәне- керленген (тапал арқылы) және мүмкіндіктері бойынша көлденең арматура, содан кейін бет парағы мен баған арасындағы кеңістік бе- тондалған.

5.4.

Жабын ақауларының түріне қарай және ғимаратты қайта жаңар- ту міндеттеріне байланысты құрылмаларды күшейту және қалпы- на келтіру бойынша түрлі құрылыс және жөндеу жұмыстары жүр- гізіледі. Ағаш көтергіш құрылымдарға тән құрылыстардың ерекшелігі, жабындар үшін кәдімгі ағаш қолданылады (негізінен қарағай). Тіреу құрылмаларының жабындарының едәуір бүлінуіне, ал одан әрі қарай деформациялар немесе апаттарға әкелетін ақаулар, шартты түрде мынадай топтарға бөлінеді: Ақаулықтың түрін немесе көтергіш қабілетінің төмендеуіне бай- ланысты, көтергіш құрылымдарды жөндеу-қалпына келтіру жұмы- стары процесіндегі немесе ғимаратты қайта құру кезіндегі артық тиеуге байланысты бұзылымдарды (мысалы, жылытқыштардың көлемдік массасы жобаға қарағанда жоғары қабылданды, қар жүк- темесі нәтижесінде «қар қаптары» қондырма жанында жабындар- да пайда болады және т. б.) дер кезінде анықтау немесе жабын кон- струкциясы өрт қауіпсіздігі талаптарына жауап бермесе және жаңа технологиялар сай болмаған жағдайда, ағаш жабындарын күшейту немесе ауыстыру үшін неғұрлым сенімді тәсілдерін анықтауға және сол арқылы пайдалану мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді. Ғимараттарды қайта жарақтандыру кезінде қолданыстағы кон- струкцияларды күшейту, осындай  конструкциялардың  жабы- нын толығымен(немесе жекелеген бөліктерін) ауыстыру сияқты құрылыс-монтаж жұмыстары өткізілуі немесе ағаш төсемнің жаңа, неғұрлым берік материалдар түріне ауыстыру мүмкін. Көтергіш құрылымдар негізінен 12...24 м.құрылыс фермасы бар төсемдер не- месе 8... 12 м. тақталы-ұялы бөренелер болып табылады. Көптеген ағаш жабындары ондаған  жылдар  бойы  пайдалану- да болады, бірақ кей кезде ұзақ болуы мүмкін, сондықтан ақаулар табылған жағдайда оларды әрқашан айырбастау керек емес, кей жағдайда тек оларды күшейту жеткілікті. Тақталы-ұялы бөренелерді күшейту қосымша тақталарды қап- тау арқылы нығыздау жүргізіледі (5.17, а . сур.). Алдымен бөрененің жоғарғы  және  төменгі  белдеуіне  жапсырмалар  шегеленеді.  Осы

а — қосымша тақталы қаптама арқылы нығыздау (бөрененің екі жағынан): б —шпренгельді орнату арқылы; в—тіректі аралықтын ортасында орналасты- ру: г — беларқа - тіреуіш жүйесін пайдалану жолымен; 1 — қосымша тақталы қаптама; 2 — аралықтар тіреу- лерінің арасындағы тапалдар; 3 — шпренгель; 4 тірек үстіндегі бөренені күшейту; 5 — швеллер (күшейтуге арналған тіректер); 6— діңгек, тірек; 7 — сына тәрізді төсем; 8 — кергіштер; 9 — ригель; L — бөрененің ұзындығы

жапсырмалардың қалыңдығы осы тіреулердің қалыңдығына тең, белбеу бұрандалармен жалғастырылған, сондықтан жапсырмалар мен тіреулер беті бір жазықтықта болады. Содан кейін бөрененің екі жағынан қалыңдығы 19...25 мм (төмен- гі белдеуге 45» бұрышпен) тақталар шегеленеді. Мұндай қаптамалар өзара перпендикуляр болуы тиіс. Бөрененің биологиялық қираулар ошақтары  табылған жағдайда бұл тәсілді қолдануға болмайды.

Төменгі белдеуде елеулі ақаулар байқалған жағдайда, шпренгель көлбеу және көлденең жүйесін орнату - жолымен оны күшейту— (5.17, б . сур.). Осы бұрандарды алдын ала керу (олар екі болат шы- бықтар немесе прокаттау профилі түрінде болуы мүмкін) оларды қолдануға бірден мүмкіндік береді. Тарту бұрандамаларда көлденең орналасқан талрептердің көмегімен жүргізіледі. Жабдықтар болмаған кезде күшейту  аралықтардың  ортасын- да тірек орнату арқылы жүргізілу мүмкін (5.17 в сур.) Тіректерді (ағаш немесе болат) орнату алдында, тірек бөліктерін арттыру үшін төменгі белдеу астына швеллер (сөремен жоғары) орнатылады. Тіректерді жұмысқа қосу үшін еден деңгейінде сыналы төсеу орна- тылады. Ригельді-керілу жүйесі арқылы күшейту кезінде арқалықтың ара- лығының азайту есебінен көтергіштік қабілеті артады (5.17, г сур.). Ағаш фермаларын күшейту тәсілдері бүкіл ферма және оның же- келеген тораптарының толық техникалық жай-күйіне байланысты. Ферманы сақтау жөніндегі іс-шараларды олардың егжей-тегжейлі зерттеулерінен (ағаштардың биологиялық бұзылу учаскелерін ай- қындау, жарықтар болуын және сипаттын анықтау, тірек торабының күйін айқындау және т. б.) және тексеру есептеулерінен кейін жа-

сақтау керек.

Ағаш фермаларды күшейтудің негізгі төрт тәсілі бар. 1.Жабынның барлық  сындарлы схемасын өзгерту жолымен күшейту жазық конструкциялардан тұратын жабынның тірек кон- струкцияларының кеңістік жүйесіне айналдыруын көздейді. Егер ғимарат конфигурациясы жоспарда шаршы түрінде болса, осындай іс-шара жүзеге асырылады.

а — болат керулерді орнату жолымен (дөңгелек бо- лат қимасы немесе бұрыштар); б — тақтай жапсыр- маларын орнату арқылы (жоғарғы белдеуді күшейту үшін); в— тірек торабының элементтерінің сұрыптау және шіріген бөлшектерді жою арқылы; 7 — бұратыл- ма; 2 — тірек элементі (швеллер); 3 — ағаш қаптама- лар (ферманың екі жағынан); 4 — төменгі белдеуінің ескі бөліктерін жою шекарасы (жапсырмалармен және төсемдермен бірге); 5 —сұрыпталған жоғарғы белдеу бөлігі (қырлы бөренелердің жоғарғы белдеуі); 6 — жаңа жапсырма; 7 — болат қамыттар (төменгі белде- уінің таза бөлігінен тірек торабына күшейткіш күшін береді); L — аралық ұзындығы

ның тірек торабы бойында орналастырылған уақытша тіректер не- месе төсеніштерге беріледі. Ферманың тірек бөліктеріндегі жаппа жабыны бөлшектенуі тиіс. Бұл алдын ала жұмыстардан кейін тірек торабы «бөлшектенеді», болттар және нагельдер алынады, шеге қағылады. Содан кейін ақаулары(механикалық немесе биологиялық ақаулар) бар ағаш элементтері кесіледі, ал олардың орнына жаңа бөліктер орнатылады. Ғимаратты қайта құру кезінде ағаш жабынды жаңа шірімейтін материалдарға ауыстыру аса күрделі техникалық міндет болып та- былады. Ағаш жабынды ауыстыру кезінде сақталатын ғимараттың мынадай сипаттамаларын ескеру керек:

а—темір бетон плиталармен және жылу сақтағышы бар материалмен жылытылған; б —темір бетон пли- талармен жылытылмаған; в—пішінделген төсем- дермен және  жылу  оқшаулағышпен  жылытылған; г —арматураланған жеңіл бетонды жазық плиталар- мен жылытылған; д — асбест-цементті толқынды та- бақтар бар жылытылмаған. 1 — шатыр; 2 — тартпа; 3 — жылытқыш; 4 — буизоляциясы; 5 — темір-бетон плитасы; 6 —пішінделген тіреуіш парақ; 7 —жылы бетоннан жасалған тірек плита; 8 — асбест-цементті толқынды табақ; 9 — болат айдау

Өндірістік ғимараттардың тірек конструкцияларының жабында- рын күшейту немесе ауыстыру қажеттілігі арматураның коррозия- сынан, сондай-ақ оны жетілдіру кезінде негізгі технологиялық про- цесс өзгерген кезде туындайды. Жабынның пайдалану сапасы, сондай-ақ бүкіл ғимараттың тех- никалық пайдаланысы жаппа жабынына тәуелді. Қолданыстағы ғи- мараттарда шірімейтін материалдардан жасалған ең жиі кездесетін шатыр жабындарының  төмендегі  5.19-сурет. ұсынылды.

а, д —шпренгель орнату жолымен; б, г — алдын ала кернеуленген бұрандамаларды орнату жолымен; 1— көлденең ауыр шпренгельді арматура; 2 — кергіш винтті-тірек; 3 — еңіс тартпа; 4 — күшейтудің тірек элементі; 5 — алдын ала кернеуленген бұрандама; 6 — тартпа қамыт; 7 — тартпа болттар; 8 —екі швел- лерді шеңбер

Ауыстыру бойынша жұмыстарды орындау немесе темір-бетон конструкцияларын күшейту жобалау, жұмыстарды жүргізу (армату- ра қорғаныш қабатының қалыңдығын сақтамау, жобалаумен салы- стырғанда бетон мен болаттың маркасының төмендеуі, арматура- ларды пайдалану барысында коррозия және т. б.), кезіндегі ақаулар үшін темірбетон фермалардың (арқалықтарының) тірек қабілетінің төмендеуі жағдайында, ғимаратты қайта құру немесе жөндеу жұмы- стары кезінде көтергіш құрылымдарды жүктемесі кезінде, пайдала- ну ережелерін бұзу (жатып қалған технологиялық шаңның уақытылы жинамау) сондай-ақ жаңа жоспарлау, технологияларды (үй-жайлар- дың немесе арқалықтың биіктігін өзгерту) талап ету кезінде қажет.

Темірбетон фермаларды (арқалықтарды) күшейтудің негізгі тәсілі

Жабын конструкциясының көтергіштік қабілеті төмендеген жағдайда немесе ауыр салмақ көп болған кезде ферма және оның басқа да элементтерін (төменгі белдеуден басқа) болат шеңбермен күшейту жүргізіледі. Мысалы, жұмыс арматурасы және итарқа фермасының сығымдалған бетон аймағы зақымдалған жағдайда, жоғарғы белдеуді күшейту екі швеллер түрінде орындалады, екі жағынан орнатылған  бұрандамалармен тартылады, (5.20, г сур).Бұрын аталған барлық күшейту тәсілдері құрастыру және мон- таждау кезінде өте қарапайым. Сонымен қатар, қаралған күшейту әдістерін ерекшелігі, олар қарау үшін, тірек бұрандаларын байлау үшін, бояу және басқа да жұмыстарды жүргізу процесінде пайдала- ну үшін қол жетімді. Едәуір зақымданулары бар салмақ түсетін конструкциялардың жабынын қалпына келтіру немесе күшейту процессі экономикалық орынсыз болатын жағдайда демонтаж жасап, олардың орнына жаңа конструкция орнату ұсынылады тарт. Бөлменің биіктігін өзгерту ке-

-сурет  Болат арқалықтарды күшейту: а —ригельді-тіреуішті жүйені орнату; б —тартпала арка құрылғысы;в — шпренгельді орнату; г —бірара- лықты кесілген аралықтарды көпаралықты тілімдел- ген жүйелермен ауыстыру; д —қосымша тіректер ор- нату, е — алдын-ала кернеуленген бұрандамалармен күшейту; 1 — қосымша тірек; 2 — күшейткіш бұран- дама

рек кезінде, жабын сондай- ақ бөлшектеп, жаңа белгіде орнатылу мүмкіндігіне ие. Жабындарды толық ауыстыру ғимараттардың мөл- шерін ұлғайту кезінде жүзеге асырылады. Жабындарды ауыстыру және күшейту кезінде болат конструкци- яларын күшейтудің бірнеше негізгі түрлері бар:

Төменде болат арқалықтарды күшейтудің ең танымал тәсілдері берілген:

жоғарғы және төменгі белдеулерінің арқалықтарын ұлғайту; 1 — күшейткіш болат жолағы; 2 — күшей- ткіш бұрыш; 3 — күшейтетін дөңгелек шыбық неме- се құбыр; h — арқалықтың қимасының күшейтілген бөлігінің биіктігі; Н —берілген арқалықтың биіктігі; Н1 — күшейтуден кейінгі арқалықтың биіктігі

а —ферманың жазықтығында сығылған қисықтың есептік ұзындығын азайту есебінен : б — қосымша шпренгельдер және ілу кезінде жергілікті иілу бел- деулерді орнату есебінен: в— қосымша ілмелі жүйені орнату жолымен, г — фермалардың жалпы жұмысына шамды енгізу арқылы, д — алдын-ала кернелген кү- шейтпе бұрандаманы орнату есебінен: 1 — қосымша

өзек, 2 — діңгек: 3 — аспа, 4 — арқан; 5 — бұрандама

элементтермен қосу арқылы ауыстыру  (5.21, г

б ).

Болат тірек жабын конструкцияларын сақтау жұмыстарынан басқа, қолданыстағы конструкцияларды ауыстыру бойынша жұмыс жүргізілуде. Бұл айтарлықтай физикалық тозуы және жаңа техно- логиялық талаптарғдан туындайтын ғимараттардың габариттік мөл- шерлерін өзгертумен байланысты.

6.1.

ЕСКІ ҚҰРЫЛЫСТЫҢ ТҰРҒЫНҮЙ ҒИМАРАТТАРЫН ҚАЙТА ҚҰРУДЫҢ АРХИТЕКТУРАЛЫҚ-ЖОСПАРЛАНҒАН ШЕШІМДЕРІ

1918 жылдан кейін салынған ғимараттар қайта құрудың алғашқы кезектегі объектілері болып табылады. Ескі тұрғын үй қорының техникалық, қала құрылысы, көркемдік сапасы жағынан өзіндік ерекшеліктері бар, ықшам, негізінен қаланың ораталық аудандарын- да орналасып, тарихи мағынаға ие болады. Осындай ғимараттарды сақтау оларды қайта құруды, қазіргі заман талаптарына сай көрік- тендірумен қамтамасыз ететін жаңартуларды керек етеді. Ескі құрылыс ғимараттарының құрылымдық сызбасы деп, не- гізінен, барлық салмақ түсетін және қоршау құрылымдарының бір кеңістік жүйесіне біріктірлген кешендерін айтады. Ескі тұрғын үй қоры бір-бірінен айырмашылығы және сонымен қоса, жақын белгілері бойынша ерекшеленетін ғимараттар жиын- тығы. Ескі құрылыс ғимараттары беріктілігімен ерекшеленеді. Бар- лығының дерлік қабырғалары кірпіштен қаланған,        көпшілігінде ағаштан жасалған шатыр арқалықтары қанағаттанарлықсыз жағдай- да. Ескі құрылысты тұрғын үйлердің инженерлік көркемделуі жал- пы алғанда, жоғары деңгейде. Барлығына жуығы электр қуаты, газ, канализация,  су  құбыры,  орталық  жылулығымен  жабдықталған, алайда, 80%-нда ыстық су жоқ, сондай-ақ, ол үйлерде лифттер мен қоқыс құбыры орнатылмаған. Мұндай ғимарат пәтерлері негізінен үлкендігі, үй-жайдың құрамы, жоспарлануы жағынан өзгешеленеді. Ескі құрылыстың көптүрлілігіне қарамастан, ол жерде белгілі бір жоспарланған заңдылықтар байқалады. Ескі құрылыс ғимараттары-

ның құрылымдық сызбасы – барлық  салмақ түсетін және қоршау құрылымдарының бір кеңістік жүйесіне біріктірлген кешендері. Ескі құрылысты тұрғын үйлердің архитектуралық-жоспарланған қайта құруларының варианттары жеткілікті дәрежеде көптүрлі және де көптеген факторлармен анықталады(6.1-сур.): Қайта құру жұмыстарында алмастырылмайтын құрылымдардың физикалық тозуын ескеріп, шешімнің екі нұсқасы қолданылады: құрылымдық сызбаларды өзгерту және өзгертпеу арқылы(6.1-сур. қар.). Бірінші нұсқа құрылыс көлемін өзгертпейтін,шатыр арқалықта- рын, жабын бөліктерін және басқа да құрылымдық элементтерін алмастыра отырып ғимаратты қалпына келтіруді қарастырады; бұл ретте заманауи талаптарға және тұрғындардың әлеуметтік топтары- ның сұранысына сәйкес жаңадан жобалау жүргізіледі. Қайта құры- латын ғимарат беткі архитектуралық кескінін сақтап, ал оның экс- плуатациялық сипаттары заманауи нормативтік талаптарға сай келуі керек. Екінші нұсқа ғимараттың құрылыс көлемін келесілердің есебі- нен үлкейтуді қарастырады: Мұндай қайта құру үй-жайды қайта жобалау арқылы жүзеге аса- ды. Мекен ету мен эксплуатацияның жайлылығын жақсарту мақса- тында екі нұсқаның екеуі де лифт, қоқыс құбырлардың болуын, кіріс және тамбурларды рәсімдеуді қарастырады. Тұрғын және қоғамдық ғимараттарды қайта құру толық немесе ішінара болуы мүмкін.

Толық қайта құру кезінде ғимараттың беріктігі және көріктілігі артады(ескі жабындарды отқа төзімділеріне ауыстырылып, кейін то- лық ішкі қайта жобалау жасалады).

x:me cyMeHxa6y

K,oіW>ІPMa, -

Ke  іfry

і-.

9JІІІІCM)l;epі :f

raMapaTrap f

K;OІW>ІPMl' oorepіcch і--

:ac:ocnapj:{ll

0$.

a

a> l

KMCMіІO

'9

Tenn:OTeXlllOOlJlhІX;і-

mMaparrap Толық қайта құру ғимарат қабырғалары мен іргетасы жағдайла- рының жағдайы жақсы болған кезде өте тиімді(тозуы 40%-дан ас- паған жағдайда), әрі жабындардың толықтай алмастырылуы тұрғын аумағы 1200м

асатын ғимараттарда дәлелденген. Сонымен қоса, қа- бырғалар мен іргетастың жағдайының жақсы болуы қайта құруға ғи- марат көлеміне қабаттар санын арттыру, жалғастыра салу, қосарлай салуды енгізуге мүмкіндік береді. Қондырма салу, жалғастыра салу, қосарлай салу, есебінен тұрғын аумағын үлкейту көп жағдайда ұқсас үй салғаннан гөрі, әлдеқайда арзанырақ, әрі инженерлік, тасымалдау, тұрмыстық қызметтеріне қосымша шығынды қажет етпейді. Осындай жағдайларда қондыр- малар ыңғайлырақ. Негізінің салмақ көтеруші мүмкіндігінің есебеі- нен 3-4 қабатты үйлерде үстіне тағы бір қабат еш қиындықсыз салы- нады, себебі, көп жылдық эксплуатация ішінде үй салмағы есебінен қысым тексерісі орын алды. Егер де, қабырға іргетастары мен не- гізін күшейту керек болатын жағдай туындаса, онда қондырма салу- да кемінде екі қабат болуы шарт.

Ішінара қайта құру кезінде шатыр арқалықтары өзгертілмейді. Ішінара қайта құру қабырғалар мен жабындардың жағдайы жақсы болып, ішкі жобалауы не көркемделуі заманауи талаптарға сай кел- меген жағдайда жасалады. Қалалық құрылыста тар жағдайларда қайта құру кезінде прогрес- сивті технологиялар адаптациясына ерекше орын беріледі. Типтік өнеркәсіптік құрылымдар қолданылатын жаңа құрылыс объектілерін салуда машиналар мен механизмдермен қамтамасыз ететін талап қол жетімді болады, құрылыс алаңының қауіпсіздігі мен жұмыс үзіліссіздігін, есептік қойма аймақтарының, тұрмыстық үй-жайлардың болуын, талап ететін мекеме ұйымдастырылады; ғи- маратты қайта құру өзгеше тәсілді керек етеді. Осылайша, алаңдардың шектеулілігінен жеткізу мен материал- дарды, құрылымдық элементтерді қоймаға орналастыру, қойма және тұрмыстық үй-жайлардың орналасуы, көтеру-тасымал жабдықтары, уақытша және тұрақты желілердің механизация құралдары мәселе- лері аздап басқаша шешіледі. Құрылыс алаңының тарлығы тек жалпы құрылыс жоспарларының қалыптасуына ғана емес, сондай-ақ, жұ- мыс жүргізудің әдістері мен технологияларына белгілі бір шектеулер қояды. Осылайша, кіріктірілген жүйелерге қатысты жалпы шешім кезінде тасымал, сағаттық кесте бойынша құрылыс құрылымдарын жеткізу, объектіге қатысты элемент дайындау қаржысынан жөндеу жүзеге асуы мүмкін.

Есептеулердің көрсетуі бойынша құрылыс орамының қайта құруы кезінде жинақтық құрылымдар, тауар бетоны және армату- ралық өнімдерді жасаумен қамтамасыз ететін орам ішілік өндірістік база салған жөн. Мұндай шешім тасымал шығындарын, жұмыс өн- дірудің өзіндік құнын азайтуға айтарлықтай мүмкіндік береді. Құрылыс алаңдарының шарттарын көп жағдайда жұмыс жасай- тын технологиялар да анықтайды. Керекті жүкті көтеретін мұнара- лы крандарды қолданудың мүмкін болмауы бүтін орнатылған жүйе мен материалдар мен жартылай фабрикаттарды ұсынатын крансыз құралдарды қолдану нұсқасына жүгінуге алып келеді. Алаңның тар- лығы өздігінен жүретін, қондырмалы мұнаралы, сондай-ақ, қайта құру объектісінде орналасқан стационарлы крандардың көмегіне жүгінуге әкеледі. Құрылыс алаңының шарттары құрылыс жұмыстарын ұйымда- стыруға белгілі жағдайларда әсер етеді. Осылайша, тасымалдау мен қоспаны бетонсорабымен төсеу алаңды үлкейтуді, сәйкесінше қа- лып жүйесін үлкейтуді талап етеді; бұл технологиялық үзілістердің ұлғаюы мен жұмыс ырғағының өзгеруіне алып келеді. Әдеттегідей, механизация деңгейінің төмендеуі жұмыс бағасының жоғарылауы- на және еңбек шығынының үлкеюіне әкеледі. Нәтижесінде тиімділік көрстекіші мен жоба табыстылығы бола- тын көпнұсқалы салыстыру технико-экономикалық негіздің анықта- ушы факторы болып табылады. Ғимарат орналасуы, құрылымдық элементтерінің жағдайы, қайта құру жұмыстарының деңгейі, мақсат- тық қолданысына қарай рационалды құрылымдық-технологиялық нұсқасы пайдаланылады. Сонымен бірге, мынадай көрсеткіштер де ескеріледі: еңбек сыйымдылығы, жұмыс ұзақтығы, құрылыс-жөндеу жұмыстарының өзіндік құны, жүзеге асырудан түсетін кіріс және т.б. Құрылыс-жөндеу  жұмыстарының  өзіндік  құнын  төмендетуден түсетін  құрылыс  мекемесінің  қосымша  кірісі  нұсқалық  жобалау нәтижесінің бағаларының өлшемі болып табылады. Егер атқарылған жұмыс технологиясының рационалды нұсқасы тікелей шығындарды

азайту есебінен өзіндік құнның төмендеуіне (материалды ресурстар, негізгі жа- лақы, жалға алу және машина эксплуатациясының шығындары), үстеме шығынның азаюына әкелсе, онда бұл өндіріс тиімділігін арт- тыратын қосымша кіріске айналады.

Орнатылған құрылыс жүйелерін қолдану сенімділікті, ұзақтығы мен беріктігін арттыратын әдістердің бірі болып табылады және та- лап етілетін мекен етудің жайлылығымен қамтамасыз ететін үй-жай- дың барынша рационалды жобалау жасауына септігін тигізеді, ал қала құрылысының тар жағадайларында прогрессивті материалдар мен технологияларды қолдану жұмыс жасаудың өндірістік әдістерін пайдаланудың алғышарттарын жасайды. Орнатылған жүйелердің ерекшелігі жоғары кеңістік қаттылық және динамикалық жүктеме- лерге қарсы тұра алуы, ол өз кезегінде сейсмикалық деңгейі жоғары аудандарда ғимаратты қайта құруда қолдагуға мүмкіндік береді. Орнатылған жүйе жинақтық, жинақтық-тұтас және тұтас нұсқа- ларда орындала алады. Дербес іргетасы бар орнатылған жүйе тех- нологиялық және эксплуатациялық жүктемелерді қабылдайды, осы- лайша олардың қабырға қоршауларына ішінара немесе толықтай өткізбейді, бұл өз кезегінде ескі іргетастар мен қабырға қоршаула- рының салмақ көтеретін мүмкіндігінен тәуелсіз түрде ғимараттқа қондырма салуды және негізді күшейту жұмыстары бойынша, жү- зеге асырады. Толық немесе толық емес орнатылған қаңқамен бірге, орна- тылған жөндеу әдісі жоспарда тік бұрышты немесе осыған жақын пішінді ғимараттарға қолданылады, ал тұтас орнатылған жүйелер күрделі пішінді ғимараттарға да, қабаттары әртүлі ғимараттарғада қолданылады. Толық емес қаңқалы сызбаны қолдану кезінде ригель жүктемесі қабырға құрылымдарына беріледі берілген кезде қонды- рма салудың мүмкіндігі іргетаспен қабырғалардың салмақ көтеру қабілетіне шектеледі (6.2 а cyp). Толық орнатылған қаңқа қабырға құрылымдарының қоршау жұмысынан алып тастауға мүмкіндік бе- реді, ол тек толық қайта жобалаудың қайта құруы ғана емес сондай ақ қосымша бірнеше қабатты салу жұмыстарын орындауда алғы- шарт болады(6.2 б

cyp) Толық орнатылған қаңқа сыртқы қабырғалардың тозуының жоға- ры деңгейінде және қосымша қабаттарды қондырма салуда қолда- нылады, және сыртқы қабырғаларды салмақ көтеретін қабырғаға айналдырып, осылайша оларды күшейту жұмыстарын болдырмай- ды. Бұл ретте бағаналардың орналусу алшақтығымен терезелердің алшақтығы сәйкестеледі.

1 – тірек жастық; 2 - штраптар; 3 - ригель; 4 - көп- кеңістікті төсеніш; 5 -b бағаналар

Іргетастардың физикалық жағдайы, сыртқы қабырғалар, олар- дың тозуына байланысты және жаңа жүктемелерге салмақ көтеру қабілетіне сәйкес алмастырылмайтын элементтерді күшейту немесе ғимарат қаңқасының жаңа іргетасы жайында сәйкесінше шешім қа- былданады. Құрылыс алаңының тарлығы қайта қарау жұмыстарын жүргізуде әдістермен технологияларды таңдауға әсер етеді. Осын- дай жағдайларда мұнаралы крандарды орнату мүмкіндігінің болма- уы жалғамалы мұнаралы, стационарлы, оздігінен көтерілетін немесе жүретін крандарды қолдануға немесе жұмыс атқарылатын аймаққа материалдар мен құрылымдарды ұсынатын тұтас орнатылған жүйе, крансыз шешімді қолдануға әкеледі. Орнатылған жөндеу технологи- ясы сыртқы кірпіш қабырғаларды, кейде баспалдақ торларын тастай отырып толық қайта жөндеуді қарастырады. Жұмыс атқарудың технологиялық реттілігі бағаналарды бөлек жөндеу әдісі мен аралас әдісті қарастырады – ригельдер мен жабу тақталарын жөндеу. Орнатылған қаңқаны тұрғызу түрғын үйдің ск- циясына сәйкес келетін өлшемдері арқылы жүзеге асады. Құрылым- ды жөндеу алдыңғы қатарлыл процесс болып табылады; барлық қо- салқы процестер алдыңғы процесс жұмысының ырғағына бағынады. Орнатылған қаңқа қондырғысы бойынша жұмыс құрамы дәлдеу мен уақытша бекіту, ригельдер мен жабу тақталарын жөндеу,төсей- тін детальдарды балқыту, жіктердің құрылғысы, тігістерді жөндеу

үшін кондукторлы жүйелерді қолданудан тұрады.

Жөндеу кранын және қосымша механизация құралдарды таңдау кезінде жөнделетін элементтердің максималды массасы, ілмектің көтерілу биіктігі ескеріледі.

6.3.

ЖИНАҚТЫҚ НҰСҚАДА ОРНАТЫЛҒАН ЖҮЙЕЛЕРДІ ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ ҒИМАРАТТАРДЫ ҚАЙТА ҚҰРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ Ескі құрылысты азқабатты және көпқабатты ғимараттардың жо- балауға қатысты шешімдері кірпіш қалауынан орнатылып жасалған желдеткіш жүйесінің көптігімен, сондай-ақ, металл балкаларға жа- былған ағаш жабулармен ерекшеленді. Үй-жайлардың көптеген қай- та жобалаулары, сонымен қоса, ұзақ уақытқа созылған эксплуатация жабулар мен ішкі қабырғалардың тозуына алып келді. Ал, сыртқы кірпіш қабырғалар, әдеттегідей, жақсы қалыпта. Осындай ғимараттарды қайта құру кезінде орналастырылған әм- бебап балкасыз қаңқа жүйесі қолданылады, ол жерде қабырға қор- шауынан басқа барлық ішкі элементтердің қайта жөнделуі орында- лады. Осындай жүйені пайдалану қоршау құрылымдарын сақтауға, қо- сымша қабаттарды салуға мүмкіндік береді, ғимараттың сенімділігі мен ұзақмерзімділігін қамтамасыз етуді қаңқа бағандарының астына тәуелсіз іргетастарды жасау және қабырғалық қоршауды салмақ кө- теретін құрылымдарға айналдыру арқылы қосымша қабаттар салуға мүмкіндік береді. Қатар немесе бағана үстінде орналасқан тақталардың өлшем- дерін өзгерту есебінен кең типтік өлшемдегі ұяшықтарды жасап шығару мүмкіндігі ашылады. Қабырға қоршауы секілді ішкі қабырғаның ескі іргетастары да жүктеме қабылдау бойынша ішінара немесе толықтай жұмыстан шығарылады. Жаңадан жасалған балкасыз қаңқа ғимараттың орна- тылған элементі бола тұра барлық уақытша және тұрақты жүктеме- лерді өзіне артады, бұл биіктігіне шектеу келтірусіз қайта құру өтіп жатқан ғимараттың қондырма құрылысы процесін жеңілдетеді. Балкасыз қаңқаның орнатылған жүйесін қолдану арқылы ғима- ратты қайта құру ғимараттың алмастырылатын құрылымдық әле- менттерін қайта жөндеуден тұратын даярлық жұмысынан басталады. Іргетастар, негіздер, сыртқы қабырғалардың физикалық жағдайын

бағалау нәтижесінде еденді нығайту, іргетастарды қалпына келтіру қажет болған жағдайда сыртқы қабырғаларды нығайту мен жылыту бойынша сәйкес шешім қабылданады. Осыдан кейін бағаналардың астына іргетастарды орнату жұмыстары жүзеге асырылады. Ғимараттарды қайта құру кезінде қосымша қабат салынбаған жағдайда бағана асты негізі ретінде стакан типтес тұтас немесе жи- нақтық іргетастар қызмет атқарады. Қосымша салынған қабаттар- дың жүктемелерді едәуір ұлғайған жағдайда тұтас темір бетонды тақта қолданылады, контурлары қабырғаны ленталық іргетасымен біріктіріледі. Іргетастың тұтас тақтасын қондыру жертөле еденін және ішкі қабырғларды бұзғаннан кейін басталады. Іргетастың тұтас тақтасы қалыңдығы 10-15 см құм – қиыршық тас сеппесінің тығыздатылған түріндегі негізіне жасалады. Бетон қоспасын ұсыну төсеу және тығыздату “кран - бадья” сы- збасы бойынша немесе автобетон сорғылардың көмегімен жүзеге асады. Ең тиімді технология, бетон ерітіндісін үздіксіз 1-2 қабат- тарға тасымалдау, бетон сорғыш транспортын қолдана отырып жұ- мыс сапасын жақсартып, жұмыс күшін азайтады. Оқшауланған бағандарға арналған іргетастарды орнату техноло- гиясы іргетасын қалау, іргетасын орнату, аралық негіздің инвентар- лық формаларын орнату, бетон қоспасын нығайту және төсеу болып табылады. Жүйе элементтерін жөндеу – еңбек сыйымдылығы жоғары және жауапты технологиялық операция. 2-3 ярусты бағаналарды көтеру- ге, дәлдеуге және уақытша бекітуге траверстер, дара кондукторлар, фиксаторлар қолданылады. Траверстерді қолдану кран ілмегінің кө- терілу биіктігін азайту үшін, ал кондукторлар жүйесі бағаналарды жобалық жағдайға түсіруде дәлдеуге нақтылықтың деңгейін жоға- рылату үшін қолданылады. Бағана мен іргетас стаканының арасындағы кеңістік ұсақ дән- ді бетон қоспасымен, ал бағана негізі қолданылған кезде жіктің төсеніш детальдары балқып кетеді. Бағана үсті панельдерін құрау бетонды жікте 70% таңбалы беріктікке жеткенде барып алады. Бағана үсті және тік қойылған деп бөлінетін жабулар панель қон- дырылғаннан кейін қатар тақталарды құрау орын алады. Бағана үсті тақталарының өте мықты металл жағалары бар шар- шы тесігі болады, бағана денесіне тиіп балқытып, құйған кезде бір- дей деңгейде берік жік пайда болады. Бағана үсті тақталарын құрау кезінде бірыңғай құрау көкжие- гі қамтамасыз етіледі, бағаналар мен тақта жігінен төмен деңгейде

бекітілген бұрандама қысқыш қолданылады. Бағана үсті тақталары механикалық домкрат тіректермен жабдықталған, олар құрылым- ның жобалық дәлдігін анықтайды. (6.3 сур.) Бағана үсті тақталарын қондырғаннан кейін қатардағы тақталар- ды құрау орындалады, нақтылығы дайындауға берілген сәйкесінше рұқсат арқылы анықталады. Орнатылған қаңқаны қондыру кезінде жіктерді тұтастандыру арқылы екі ярустың құрылуы мүмкін. Бағаналардың жіктерін тақталармен және олардың арматуралық өнімдерімен тұтастандыру бетон қоспасы арқылы жүзеге асады. Құрау жұмыстары кезінде қажетті салмақ көтеретін қабілеттпен қамтамасыз ету қатардағы тақталар үшін симметриялы емес бағана үсті және уақытша тіректерге қатысты қарастырылады. Тіректер жік- тердің дәлдігі 70% жеткен кезде алынып тасталады. Жобалық құрау- ды қамтамасыз ету үшін жіктерде орналасқан әрбір бағана тақталар- ды жобалық жағдайға түсіруге арналған құралмен жабдықталған. Бұл құрал – корнштейн, жіктердің аймағында бекітіліп, бұранда- лы домкрат жүйесі бойынша жұмыс жасайды. Консольді тақталарға бұрандалы домкраттардан басқа элементтердің консольді бөлігіне орнатылатын телескопиялық  тіректер қолданылады. Жобалық жағдайға дәлдегеннен кейін бағананың төсеніш деталь- дерін және бағана үсті тақтасының жағасын балқыту басталады.

а – бағаналарды орнату, б – бағана үсті тақталарын дәлдеу құрылғысы, в – бағана үсті тақтасын құрау сызбасы, 1 – бағана, 2 – стакан типтес іргетас, 3 – іргетасты тақта, 4 – тақта дәлдігіне арналған құрал.

Балқыту жұмыстарынан кейін қатардағы тақталарды құрау жұмы- стары орындалады.

Қосымша қабат салу да қаңқа тұрғызу реттілігмен жүзеге асады. Құрау жұмыстары біткеннен кейін қабырға қоршау жұмыстары басталады: бөлмеаралық және пәтераралық. Алдыңғы процесс болып қаңқасын тұрғызу есептеледі. Бұл кеңістік пен уақыттағы жұмыстың басқа тұрлерімен арасындағы байланысты көрсетеді. Құраудың ырғақты циклімен қамтамасыз ету үшін жинақтық темірбетон элементтерін орнына қоюы, дәлдеу құралдарының бо- луы, уақытша және соңғы бекіту, сәйкес квалификацияның жұмыс күшімен қамтамасыз етуі талап етіледі. Орнатылған қаңқаны тұрғызу ұзақтығы жік байланыстарының технологиялық құралдарға тәуелді. Себебі, жікте қосылатын эле- ментердің  беріктігі 70% болуы тиіс. Бетонды қатайту процесін тездету үшін қыздырылған сым тех- нологиясы, иілгіш графит ленталар, термоактивті қалыптар және т.б. құралдар қолданылады. Керекті беріктікке 24-36 сағатта жетуге болады. Жылумен өңдеу жазғы жағдайларда да ыңғайлы, өйткені, бетонды ұзақ уақыт ұстап күту қажеті жоғалады, технологиялық үзілістер де азаяды, бұл өз кезегінде құрау жұмыстарның барысына өз әсерін тигізбей қоймайды. Жіктік байланыстарды құру процесі аспалы немесе маманданды- рылған қалып құрылғысына, бетон қоспасын төсеуге, вибрациялық тығыздату мен жылумен өңдеуге байланысты. Жіктік байланыстарға топсалы және термоактивті қалыптар қолданылады, олар дәлдеу мақсатында және тақталарды уақытша бекітуге арналған. Қыздыру элементтері ретінде әйнек пластикалық қаптаудағы гра- фит талшықтары қолданылады. Қалыптың төменгі қабаты минерал- ды мақта қабатымен немесе пенополистиролмен изоляцияланады. Оның қыздыратын элементі тақтаның жинақтық құрылым аймағын периметрі бойынша 200-300мм қашықтықтан түгел қамтуы үшін қалып осылайша жасалады. Бетон қоспасын төсеуден 1,5-2,0 сағат бұрын жіктік элементтер қыздырылады. Алдын ала қыздыру бетон- далатын аумақтың интенсивті түрде тығыздалуын қамтамасыз етеді. Қоршама қалыпты алып тастау тығыздық кемінде 70% болғанда барып жүзеге асады. Аталған беріктікке қол жеткізу қыздырудың технологиялық режимін есептеу арқылы жүзеге асады, бұған алыс аумақтағы бетон қоспасын қыздырудан бөлек, изотермикалық және термостық көтеру, сондай-ақ, суыну кезеңі де кіреді. Процестердің

орындалуының маңыздылығын ескергенде, жіктің құрылымын суы- ту процесіне де ерекше мән беріледі. Жоғары жылдамдық пен тем- ператураның тез ауытқуы кезінде күш түсі мен деформация орын алуы мүмкін, ал бұлар жарықтардың пайда болуына және салмақ көтеру қабілетінің төмендеуіне алып келуі мүмкін.

6.4.

ЖИНАҚТЫҚ-МОНОЛИТТІ КІРІСТІРІЛГЕН ЖҮЙЕЛЕРДІ ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ ҒИМАРАТТЫ ҚАЙТА ЖАҢҒЫРТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Ішкі көлденең және тік көтергіш қабырғалары монолиттік нұсқа- да, ал жабынды, баспалдақ алаңы, марштар, сантехникалық каби- налар және лифт шахтасы жиынқтықтық нұсқа орындалатын жиын- тық-монолитті кірістірілген жүйелер ғимаратты қайта жаңғыртқан кезде кең қолданысқа ие. Үлкенаралықты (18 м-ге дейін) тақтайларды қолдану тек қана материалдардың жеке шығының төмендетіп қана қоймай, құрылыс үрдістерінің технологиялылығын арттырады, сонымен қатар айтар- лықтай үлкен өлшемді еркін жобаланатын көлемдерді де құрады. Ішкі монолиттік қабырғаларды қолдану қайта жаңғыртылатын ғимараттың кез келген этаждардың биіктігін іске асыруға мүмкіндік береді. Жинақтық-монолитті кірістірілген жүйе жабындының ауданы максималды және көлемі бойынша пәтерге жақын болатындай ішкі көтергіш қабырғалардың орналуының арқасында қолданыстың кез келген кезеңінде ғиамаратты қайта жобалауға мүмкіндік береді (Су- рет 6.4). Жинақтық-монолиттік жүйені қосарлап салу жұмысының өн- діріс технологиясы іргетастар құрылғысынан, көлденең және тік қабырғаларды салудан, басқа кірістірілген элементтердің және жа- бынды тақтайларды монтаждаудан тұрады. Монолитті қабырға- лық құрылымдар көргеш қабырғаның функциясын атқарады және кірістірілген жүйенің кеңістіктік қаттылығын қамтамасыз етеді. Көлденең қабырғалараы бар оқшаулағыш  құрылымдардың  өза- ра әрекеттестігі олардың кеңістіктік қаттылығын және бір қатар жағдайларда көтергіш қабілеттілігін арттырады. Тиісті топырақтық шарттары кезінде айқасқан ленталар, моно- литтік орындаудағы кессон және тұтас типтегі тақтайлар кірістіріл-

1 – монолитті кірістірілген қабырға; 2 – жабындының көпқуысты төсеніші; 3 – жинақтық темірбетонды бас- палдақ марштары жәнее алаңдары; 4 – қабырғамаң- дық темірбетонды диафрагма; 5 –лифт шахтасы.

ген жүйенің астындағы іргетасы ретінде қызмет атқаралады.

Жұмысты орындау реттілігі бірнеше технологиялық ағындармен ұсынылуы мүмкін; сонымен қатар ұстағыш ретінде тұрғын үйдің секциясы қабылданады. Монолитті іргетастарды орнатқаннан кейін қалқанның көлемі ғимарат енінің жартысына тең болатын іріқалқан- ды қалыпты қолдану арқылы кірістірілген қабырғалар тұрғызыла- ды. Қалқан қалыпты  қалқандармен  біріктірілетін  кронштейндер мен қабырғаларда орнатылатын керме анкерлерді қолдану арқылы бекітіледі. Арматуралық және қалыпты жұмыстар біріктірілген ағындармен орындалады, бұл механизмдер мен жұмысшылардың толығымен жұмыспен қамтуға және қажетті қарқындылқты құруға мүмкіндік береді. Өндірісті ұйымдастру және технологиясы жұмыс ұзақтылығы- ның төмендеуіне және максималды түрде біріктірілуін  қамтама- сыз ететін қарқынды ағындарды қалыптастыруды қарастырады. Ұстағышта жұмыс қарқындылығын анықтайтын монолиттік қабы- рғаларды тұрғызу циклі жетекші үрдіс болып табылады. Қайта жаңғыртылатын жұмыс өндірісі үшін бағаналық крандар, көтергіштер, құрылымдарды қосу алаңы, бетондық қоспаны қабыл- дағыштар, арматуралық бұйымадрды дайындауға, қалыпты қалқан- дарды жөндеуге және дайындауға арналған алаңдар қолданылады.

Құрылыс үрдістерін орындау барысында қоса салынатын эте- жалр мен кірістірілген құрылыдарды тұрғызу дың барлық кезеңінде жұмыс сапасын бақылауына; жинақтық құрылымдардың, жарты- лай фабрикаттардың және материалдардың, бөлшектердің қабыл- дау сапасын бақылауына; оларды сақтау және қаптау талаптарының сақталуына; жұмыс өнімділігінің геодезиялық бақылауына; темпе- ратуралық бақылауға және бетонның беріктілік жинау дәрежесінің бақылануына және т.б. ерекше көңіл аударылуы керек. Тұрғын үй зоналарында объекттің болуы адамдардың және көлік ағынына жағымсыз әсер етуін болдырмауын және жұмыстың қа- уіпсіз түрде орындалуын қамтамасыз ететін техникалық шешімдер мен іс-шаралар орындалуы қажет. Жинақтық-монолитті кірістірілген жүйені қолдану арқылы ғи- маратты қайта жаңғырту технологиясы жалғыз тұрғызылатын ғима- раттар үшін де, сондай-ақ ғимараттар тобын қайта жаңғыртудың ке- шенді шарттары кезінде де экономикалық тұрғыдан қолданған жөн, бұл объектаралық арнайы ағындарды ұйымдастырауға, өндірісті (арматуралық шеберхана, бетондық мини-зауыт және т.б) дайындау- дың бірыңғай қорын құруға, жұмыс өндірісінің бағасын және көлік шығындарын төмендетуге мүмкіндік береді.

6.5.

МОНОЛИТТІ КІРІСТІЛГЕН ЖҮЙЕЛЕРДІ ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ ҒИМАРАТТЫ ҚАЙТА ЖАҢҒЫРТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ Монолитті кірістілген жүйелерді қолдану арқылы ғимаратты қай- та жаңғырту технологиясы әртүрлі биіктіктегі этаждары бар күрделі және қисықсызықты формалы ғимараттарда қолданылады, себебі монолитті кірістілген жүйелер өте иілгіш және әртүрлі архитектура- лық формаларға бейімделуге мүмкіндік береді. Монолиттік жүйелер жақтаусыз қаңқа құрылымы қолдану арқылы ғимаратты еркін жоба- лауға мүмкіндік береді, сондай-ақ ғимараттың іргелілігін жоғарыла- тады және олардың жоғары төзімділігін қамтамасыз етеді. Кірістірілген монолиттік жүйелерді жобалау ғимараттың есептік сұлбасын өзгерту және оны сақтау арқылы құрылмалық шешімдерді қолдануды қарастырады.

Есептік сұлбаларды сақтаған кезде кірістірілген монолиттік құрылым колонна немесе қабырға элементтері түріндегі аралық тіректері бар және қолданыстағы оқшаулағыш құрылымдағы таұта-

ларды тірейтін екі, үш жолақты сұлбалар ретінде ұсынылады. Бұл нұсқа ғимаратты қайта жаңғырту кезінде қондырма жасамағандығы- на байланысты қолайлы.

Есептік сұлбаның өзгерулері бар кірістірілген монолиттік жүйені өзгерілген жүктемені қабылдау үшін сыртқы қабырғаның көтергіш қабылеттілігі жеткіліксіз болған жағдайда қолданылады. Бірнеше этаждың үстінгі бөлігін қайта жаңғыртқан кезде кірістірілген мо- нолиттік жүйе қолдану тиімді. Дербес іргетасы бар кірістірілген құрылым барлық өзгертілген жүктемелерді қабылдайды, ал сыртқы қабырғалар өзін көтергіш оқшауғыш элемент рөлінде көрсетіледі. Алдыңда қарастырылған кірістірлген жүйе нұсқаларындағы си- яқты қиылаын ленталар немесе тақтайлар түріндегі монолитті ірге- тастар ең тиімді болып табылады. Мұндай іргетастарды құрастыру ғимараттың сенімділігін тұтасымен анықтайды және оның қолданыс сипаттамаларын жоғарылатады. Техникалық-экономикалық талдау іргетастардың тозу дәрежесі 50 %-дан көп болған кезде оларды күшйту және іргені беріктендіру монолиттік тақтайларға әсер ету құнымен салыстыруға болады, ал еңбек шығындары бойынша – алынып тасталған немесе шектелген механикаландырылған құрылғыларды қолдану кезіндегі өндіріс жұ- мысының ығыстырылған шарттарының есебінен одан айтарлықтай артық болады. Есептелік сұлбасы өзгертілмеген кірістірілген монолиттік жүйе технологиялары қабырғаға жабдыны тірей отырып, толық емес жақтаусыз қанқаны қолдануға негізделген (Сурет 6.5). Жүктемені жабынды деңгейінде сыртқы қабырғаға жіберу үшін жабындыға сәйкес келетін қалыңдықтағы кемер түріндегі тереңдетулер жасала- ды. Қабырға элементтерімен ең тиімді өзара әрекеттестікті қамтама- сыз етілу анкерлері орнату арқылы қол жеткізіледі. Қаңқалы немесе жақтаусыз типтегі кірістірілген жүйе үшін сы- ртқы қабырғалар істен шығарылған кезде монолиттік қабырға эле- менттеріне немесе қабырғаға жалғасатын сыртқы колонна жүй- есімен сұлба толықтырылады (Сурет 6.6). Олардың ғаламда орналасуы қабырғааралық арақашыққа еселі немесе сәйкес келеді. Монолиттік нұсқа қандай да бір қосымша шешімсіз терезе ойықтарының орналасу ерекшелігін ескеруге мүм- кіндік береді. Салынатын этаждарды қоса отырып, технологиялық жүктеме- лерді есептейтін кірістілген дербес жүйені құрады. Сонымен қа- тар, қабырғалық жақтаулар өзін көтеруші сияқты көрсетіледі және

а –қабырғаға жабындыны еркін тірейтін; б – сыртқы қабырғаға анкерлік бекіткіші бар қабырғаға жабынды- ны еркін тірейтін; 1 – сыртқы қабырға; 2 – монолиттік жабынды; 3,4 – жабындының іргетасы; 5 – тіреуіш те- лескопиялық бағана; 6 – анкерлік құрылғы; l – ара- лықтың ұзындығы

кірістірілген қаңқа элементтерінен жүктемелер алынады. Бұл жағдай сыртқы қабырғаларды беріктендіру бойынша жұмыстардың көлемін төмендетуге мүмкіндік береді. Салынатын этаждарды тұрғызу кезін- де жүктемелердің қабырғалық жақтаулардан кірістірілген жүйе эле- менттеріне жіберілуі мүмкін, бұл оның элементтерін есептеу бары- сында ескеріледі. Кесілмеген жүзелерді толығымен қолдану; тігістік қосындылар- дың болмауы; ғимараттың көлемдік-жобалау шешімінің жоғары иілгіштігі; аз қуатты механикаландыру құрылғыларының қолдану мүмкіндігі арқылы материалдар шығының төмендету монолиттік нұсқаның артықшылығы болып табылады.

Бетонның беріктілігін тағдау бойынша технологиялық үзілі- стердің қажеттілігі; жылдамдатылған қатты бетон құрылғыларын қолдану кезінде қосымша щығындар; қойлайсыз ауа райы-климат- тық жағдайларында жұмыс сапасын бақылаудың техникалық қиын- дығы кемшіліктері болып табылады. Ғимарат пен кеңсені қайта жаңғырқан кезде монолитті кірістіріл- ген жүйеге әсер ету үшін майда және ірі қорғашты, көлемді-жақталы және тоннелді қалыпты жүйе қолданылады. Жеңілдетілген қалыпты жүйелерді қолдану олардың салмағын және сәйкесінше крандардың жүк көтергіштігін айтарлықтай жеңілдетуге мүмкіндік береді. Осы- лайша, көлемді-жылжымалы қалыбының ғимаратқа әсер етуі үшін 10 т шамасындағы мұнаралық крандардың жүк көтергіштігі қажет, ірі қорғашты қалыпта – 6...8 т, ал осы уақытта жеңілдетілген қалып- ты жүйе жүк көтергіштігі 2..3 т болатын қрандармен қызмет етеді. Жабу құрылғысы кезінде телескопилық бағаналарды қолдану қа- лыптың кез келген этаж биіктігіне орнатылуын қамтамасыз етеді, бұл ескі қордың ңимаратының этаж биіктігі айтарлықтай кең ауқымда ауытқыған кезде қайта жағырту жұмыстары үшін өте маңызды. Ті- гінші қоршаулар болған кезде қабындының қалыпты жүйелерді де- монтаждау еханикаландырылмаған әдістерлермен жүргізіледі. Құрылымды арматуралау үшін жолақтар және тігісі өсіру әдісі бойынша қолмен орындалатын кеңістіктік қаңқалар қолданылады, бұл көлік құралдарының жүк кқтергіштігін тиімді түрде қолдануға, электр қуатына минимум шығындарға дейін төмендетуге, нәтиже- лерді дәнекерлеу жұмыстарын болдырмау арқылы жүйе сенімділігін жоғарылатуға мүмкіндік береді. Тасымалдау кезінде бетондық қоспаны тығыздалуы және салы- нуы бетондық қоспалардың объектілік құралдардың негізінде қол- данылады. Әртүрлі технологиялық құралдармен бетондық қоспаны салу ең алдымен бетондық-салу жұсытарын жүргізу интенсивтілігіне тәуел- ді. Осылайша, 50 м

-қа дейінгі бетондық жұмысьардың алыспалы көлемі кезінде экономикалық тұрғыдан «кран-қауға» сұлбасы қол- данылғаны жөн; үлкен көлем кезінде бетонсорғыш көлікті қолда- нылуы мүмкін. Өндіріс жұмысьарының қабырғалық шарттары кезінде бетон- сорғыштарды қолдану тиімді екенін айта жаңғырту жұмыстарының тәжірибесі кезінде көрсетіледі, мысалы, монолиттік іргетастарды тақтайларын бетондау кезінде, механизмнің жүккөтергіштігі қиын- датылған кезде терезе ойықтау арқылы қоспаларды беретін басқа құрылымдық элементтері мен жабынды.

Кірістірілген монолиттік жүйе құралдары ағындық әдіспен жүр- гізіледі. Ұстап алғыш ретінде үй бөлігі қабылданады. Бөлімге бе- тонның шамаланған шығыны 30 ... 40 м

-ті құрайды. Көтергіш-көлік құралы ретінде қалыпты қорғандарды, арматураларды және бетон қоспаларын қайта жаңғыртылатын ғимараттың алыс участкілеріне, сондай-ақ бетонсорғыш көлікке жетікуді қамтамасыз ететін әрекет ету радиусы бар жүккөтергіштігі 2 ...5 т болатын жеңіл мұнаралық крандар қолданылады. Кранды жолдарының жіңішке ізі (4м) бар мұнаралы крандар ең тиімдісі болып табылады. Оларға МКС-3-5-20 және КБ-100,1 кран- дары жатады. Оқтың ұшуы 18...20 м болғанда олардың жүккөтер- гіштігі МКС типті крандар үшін 3,0 ...3,5 т және КБ-100,1 крандар үшін 5 т құрайды. Кран жолдарының жіңішке ізі ауланың ығысты- рылған шарттарында оларды байлауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бұл қалыпты дайындау және қоспаны жеткізуін ұйымдасты- ру үшін жалғасатын аудандарды ең тиімді қолдануын қамтамсыз етеді. Ілмекті 37 м-ге дейін көтеру 10 этажға дейінгі ғиматараттың салынатын бөлігінде жұмыс жүргізуді қамтамасыз етеді. Қаттыла- нудың айтарлықтай көп ұзақтылығы Кірістірілген жүйенің жұмыс өнімділігіне әсер етуі ұстағыштан ұстағышқа ауысу арқылы үздіксіз жұмыс циклін қарастырады. Жұ- мыс өнімділігін ұйымдастыру ең алдымен бетон беріктігінің жиын- тық қарқындылығы мен технологиясына тәуелді. Жылулық өңдеудің жұмсақ тәртібін қолдану кезінде (жылататын сымдармен қыздыру, жылу генераторының камералық жылытқышы) ширек беріліктік жиынтығы 60 ... 72 сағатты құрайды. Қаттыланудың айтарлықтай көп ұзақтылығы кем деген екі ұстал алуды жүзеге асыратын қалып кешенін талап етеді. Бұл үшін жұмыс істейтін, бөлек үрдістермен жүктелгендердің санын және жылдау қатаю құралы, қалыптық эле- менттердің қолданылған санның есептеу керек болады.

Әлде қайда қатаң тәртіптерді қолдану кезінде, мысалы 500 ВТ/м

С температураға дейін бетонды қыздырады.

Қоршаған ортаның оң нәтижелі температурамен жұмыс жасынған кезде 70 % бетон беріктілігіне осы уақыт аралығында 300 ВТ/м

-қа дейінгі меншіктік қуаттылығы бар термоактивті қорғаныстардың көмегімен қол жеткізіледі.

Жылуылқ өңдеудің қатаң тәртібінде әлдеқайда жоғары энергети- калық қуаттылықты талап етеді, сондықтан жұмысты ұйымдастыру электр энергиясының жеңілдік тарифтерінмен қоса бір тәулік ара- лығында бетонды қыздыратындай жобалануы қажет. Үрдістердің үздіксіздігі аптаның жеті жұмыс күндік есебінен звоналардың және 2-3 ауысымдық жұмыс бригадасын ұйымдасты- рылуын талап етеді. Сонымен қатар, ширек беріктіліктің және қа- лып ауданының жиынтық уақыты жұмыс қарқындылығын анықтай- тын фактор болып табылады. Кірістірілген монолиттік жүйенің технологиялық тиімділігінің бағасы индустриалдық технологияларды қолдану құрама құрылысқа еселі болатындай қарқындылықпен жұмыс өнімділігін қамтамасыз ететіндігі көрсетілген. Кірістірілген монолиттік қаңқаны құру не- гізгі құрылымдық элементтердің сенімділігін арттыруға, сондай-ақ жылутехнологиялық талаптарға жауап беретін қорғаушы құрылдар- ды тұрғызу қолданыс сенімділігін арттыруға септігін тигізеді. Бетонның ағымдық жұмыс өнімділігі кезінде ширек беріктілік- тілігін алу уақытының ұлғаюы қалыпты құрылымдардың тұты- нылған саны ммен жұмыс өнімділігінің мерзімінің ұлғаюына алып келеді. Өз кезегінде, бұл жұмыстың айтарлықтай қымбаттауына алып келеді. Бетонды жылулық өңдеудің заманауи құралдары ширек беріктілік жиынтығының циклін 24 ... 36 сағатқа дейін жеткізуге мүмкіндік бе- реді. Бұл уақытша параметр 150 ... 200 м

шегінде бір ұстағыш ау- данының есептеуден жылулық өңдеу құралдарын мен құрылғылар, бағаналар мен жәрдемдесетін элементтер, қалыпты қорғаныштар санын ырғақты жұмысын үшін қажетті анықтау кезіндегі техноло- гиялық есептемелердегі анықтауыш болып табылады. Қалыпты эле- менттер санының беріктілік жиынтығының төмен қарқындылығы кезінде 3-4 есе ұлғаяды, бұл міндетті түрде жұмыстың бағасының қымбаттауына алып келеді. кварталдық құрылыс аясында қалыпты жүйелерді жөндеу бойынша шеберханалар мен олардың комплекта- циясы, басқа көмекші қызметтерді, арматуралық цехті, өнімділігі 5

... 10 м

/сағ болатын бетонқоспалауыш түйіндері орнатылған кезде жұмыс көлемі өскенде Монолитті кірістірілген жүйелерді қолдану арқылы қайта жаңғырту жұмыстарының тиімділігін арттырады.

7.1. 1950- 1960 ЖЫЛДАРЫ САЛЫНҒАН ҚҰРЫЛЫСТАРДЫ ҚАЙТА ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУДІҢ АРХИТЕКТУРАЛЫ- ЖОСПАРЛЫҚ ШЕШІМІ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ

-1960 жылдары салынған аз қабатты ғимараттардың көлемді жоспарлануы және құрылымдық шешімдері жайлылық пен жақсар- ту шамасы заманауи талаптарға сәйкес келмейді. Пәтерлерде бірік- тірілген өтпелі бөлмелері бар, ас үй бөлмесі көлемі 5 м² аз, тар дәліз- дер, сонымен қоса іс жүзінде заттар қоятын кішкене бөлмелер жок. Сыртқы қабырғалардың панелдері қосымша жылытуды талап етеді, панельдер арасындағы болат байланыстары елеулі коррозияға ұшы- раған, пәтерлер арасы мен аралық төбелер дыбыс оқшаулауының ұлғаюын талап етеді, қабырғалар мен төбелерді біріктірудің плат- форма ш

оғыры бірқатар жағдайларда арматураны қажет етеді және т.б.

Тұрғын үйді қайта құрудың кең көлемді сериялық шешімдері бар : олар, ғимаратты бұзғаннан кейінгі бос қалған орынға құрылыс салудан бастап,қазіргі заманғы талапқа жауап беретін 5 қабатты тұрғын үйлерді түбегейлі 7-9 қаббаты ғимараттарға өзгерту жоспа- ры . Қайта құрудың техникалық шешімі; сәулет-жоспарлау және ин- женерлік-қайта құру әдісімен тұрғын үйлерді жаңғыртудан бастап, қала құрылысы, сәулет, инженерлік және әлеуметтік міндеттерді ше- шумен тұрғын үй құрылысын кешенді қайта жаңартуға дейін жүр- гізілуі мүмкін. Осындай немесе басқада шешімді қабылдау экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан қиын міндет болып табылады, өйткені ғимарат-

тардың құрылымдық элементтерінің тозу дәрежесі мен техникалық жай-күйі, қайта құру және күрделі салымдар көлемі, инвестор қолы- ның болуы, жұмыс ұзақтығы, қажетті көлемдегі қоныс аудару қоры және т.б. жағдайларды есепке алу болып табылады. Ресейде 1950 жылдардың аяғынан бастап және 1960 жылдар төңірегінде жүргізілген тұрғын үй құрылысында пәтерлер эконо- микалық орналасу мен типтік жобаларға негізделіп,отбасылық қо- нысқа есептеліп қарқынды жүргізілді. Дәстүрлі техникалық қолмен соғу кезінде кірпіштен салынған үй-жайларды салумен қатар, 1930-шы жылдардың басында қалып- тасқан ірі блокты құрылыстар жүргізіліп, панелді тұрғын үй салу әдісі кең қарқында игерелді. Біздің елде панельдік тұрғын үй салу негізінен төрт құрылы- стық нұсқамен жүргізілді: Панельдік үйлердің беріктік және кеңістіктік қаттылығы (әсіресе қиылысқан-қабырғалық жүйелер) дәстүрлі құрылымдарға қарағанда айтарлықтай жоғары. Бұл 1950-1960 жылдардағы жаппай құрылы- сты қамтамасыз етті, ал 1970 және 1980 жылдары жүйенің мойын тіректерінің қорын пайдалана отырып, жаппай құрылыс ғимаратта- рының биіктігін 17 ... 22 қабатқа дейін арттыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, жекелеген құрылымдық элементтердің, әсіресе олардың оқшаулау қасиеттерінің беріктігі мен қаттылығының си- паттамалары көптеген жағдайларда нормативтік талаптардан төмен болды. Монтаждалған тұрғын үйлердің бес қабатты ғимараттарының мо- ральдық тозуы олардың физикалық тозуынан қарағанда озады және әртүрлі серияларда (елде жалпы 20 сериядан астамы қолданылған) 30-дан 40% -ға дейін өзгереді. Осыған байланысты мұндай ғима- раттардың құрылымдарын жаңғырту жұмыстары, бірінші кезекте, олардың техникалық жағынан немесе экономикалық тұрғыдан мүм- кін болғанда олардың оқшаулау қасиеттерін жақсартуға және ұзақ уақытқа төзімділігін жоғарылатуымен байланысты. Қолданыстың артуымен қатар ғимараттарды қайта құру үшін қа- жетті ғимараттардың қабырғалары мен төбелеріне қосымша құрылы-

стар салу, ғимараттарды салу кезінде жүк көтергіш құрылымдарды күшейту шаралары және көлемдерді қайта қалпына келтіруге ар- налған негізгі ғимараттардың біріккен құрылысын қамтамасыз ету шаралары көзделген. Шетелдік және отандық тәжірибе тұрғын үй қорын жаңарту, жаңа тұрғын үй құрылысына қарағанда арзан екендігін көрсетеді. Мәсе- лен, ғимараттарды күрделі жөндеу құны 30-50%, жаңғырту - 50 ... 55%, қайта құру - жаңа құрылыс үшін жалпы алаңның 1 м² құны- ның 70% құрайды. Бұдан басқа, бір немесе екі қабатты бес қабат- ты үйлердің үстемелері мен үстіңгі құрылысы есебінен қайта құру олардың жалпы ауданын 20,70% көбейтуге және қосымша пәтер- лер санын көбейтуге мүмкіндік береді. Тұрғын үйдің кеңістіктерін бір-екі жағынан кеңейту оның енін 6 метрге дейін кеңейтуі мүмкін, сонымен қоса үйді кеңірек, энергияны үнемдеуіш және жылу энер-

жүргізілген ғимаратты қайта құру

гиясына жыл сайынғы энергия шығындарының шамамен 25%- ға төмендейдіндей етіп жасауға болады . Бес қабатты панельді үйлерді күрделі жөндеп, тұрғын үй және басқа үй-жайларды қосумен және орнатумен сәтті түрде жаңартуға болады. Тұрғын үй мәселесін шешуде бес қабатты ғимараттарды жөн- деу мәселесі, жаңа құрылыс көлемінің төмендеуі, қалалық жердің жетіспеушілігі, тұрғын үй қорын жылыту үшін энергия тасымалда- ушыларды азайту қажеттілігі, сондай-ақ үйлердің сыртқы көрінісін жақсарту және пәтерлерді жоспарлау шұғыл шешімді талап етеді. Қайта құру кезінде құрылыс-монтаждау жұмыстарын тұрғындар- ды қоныс аудартпай және оларды қоныс аударуына кедергі келтір- мей ақ жүргізуге болады (7.1-сурет). Қайта құрудың қарапайым нұсқасы болып пәтерлерді қайта жоспарлау болып табылады. Стандартты қабатты қайта жоспарлау қаңқалық жүйедегі үйлерде, сондай-ақ үш тірек қабырғасы бар тіз- бекте оңайырақ жасалады. Ішкі мойынтірек қабырғалары тар және аралас қадамдары бар үйлерде ішкі бөлімдердің орналасуын өзгерту қиын. Мансартты қабаттарды монтаждау кеңейтімдерінің комбинаци- ясы келесі көрсеткіштерді қайта құрудың ең тиімді және арзан әдісі болып табылады: Шатыр қабаттарын орнату арқылы ғимараттың жүк көтергіш қа- білеттілігін және іргетастың негізін пайдалануға бағытталған. Қайта құру кезінде шатырлы қабатты жоспарлау және құрылымдық    шешімдері,    әдетте,    ғимараттың    қолданыстағы

құрылымымен  байланысты.  Кірпіш  ғимараттарда  шатыр  қаба- тының  қабырғалары  кірпіштен  ;  ірі  панельдік  және  үлкен  блок- тық   ғимараттарда   -   монолитті   жеңіл   бетоннан   тұрғызылады. Қайта жабу - көп бос немесе монолитті жеңіл конструкцияларды, соның ішінде болат тәрізді профильді еденді кейіннен, төбені орнату арқылы тұрақты қалыптау әдісі ретінде пайдалану болып табылады. Шатырлы қабаттардысалу технологиясы мен ұйымдастыру жұ- мыстары  тұрғындардың  қоныс  аударуынсыз  жүзеге  асырылады, олар құрылыстарға бейімделген шағын құрылымдардың массасы- ның азаюын қамтамасыз ететін жеңіл құрылымдарды пайдалануды

талап етеді.

Дайын блокы-бөлмелерден шатырлы қабаттарды салу үш негізгі технологиялық үдерістен тұрады: Жеңіл көлемді блоктарды темір бетон дайындау зауыттарында (ТБД) немесе блоктың немесе шағын ауданның тікелей маңайын- дағы полигондарда дайындауға болады. Қолданыстағы ғимараттардың қосымша құрылысында көлемді блоктарды монтаждау екі жолмен жүзеге асырылуы мүмкін: Блоктар құрастыру әдісі жердегі нақты жағдайға байланысты (көліктерге кіреберістердің және үйлер арасындағы «үзілістердің», көгалдарға ағаштар мен бұталардың саны, олардың тұқымдарының құндылығы және т.б.) ППР даму сатысында таңдалады. Тұрғындарды қоныс аудару -  сәулет  және  конструктивті  қай- та құру тұрғысынан ең көп қырлы болып табылады және ғимарат- тарды бір жақты немесе екі жақты кеңейтуге арналған нұсқаларды (кеңістіктердің терезелерін, пилондарын), 3 -4 қабатты ғимараттар- ды қамтиды, (екі деңгейдегі пәтерлер), бірақ сонымен қатар, ол ай-

тарлықтай шығындар мен жұмыс ұзақтығын талап етеді. 7 ден 9 қабатқа дейін ғимаратқа қайта қосымша салу аса күрделі техникалық тапсырма болып табылады. Бұл жағдайда ғимараттың қайта жаңартылған бөлімі, ол салынған қасбеттің ішінде орналаса- ды, ал қабаттардың үстіңгі қабаты дербес орындалады және өзіндік сәулеттік шешіміне ие. Мұндай әдіс салмақты құрылымдық өзгері- стерге әкеліп соғады, бұл жүктелетін элементтерді қондырылған қабаттарда жүктейтін құрылғылар қажет етеді. Осындай қайта құрылымнан кейін бүкіл ғимарат бұрынғыдан әлдеқайда кең немесе алғашқы бес қабаттың қасбеті ретінде әрекет ететін күшті пилон- дар пайда болады. Орнатылған қабаттардан жүктемені қабылдайтын элементтер сыртқы қабырғаларда симметриялы орналасқан және бесінші қабаттағы қуатты қатты дискіге біріктірілген эркер ретінде қызмет ете алады. Сәулетті көркемдік ғимараттарының қасбеттерін жасау үшін әртүрлі геометриялық фигуралардың кіреберіс тегі мен эркерлері ені, тереңдігі мен терезе толтырғыштарының орналасуымен қолда- нылады. Тұрғын   үй   қорының   сәулет   және    көркем    сурет    бөлі- гін жақсарту үшін, өмір  сүру  жайлылығын  арттыру,  қара- пайым және ең тиімді қолданыс деңгейін  жетілдіру  темір  бе- тон бұйымдар Пилон Т-тәрізді немесе эркерлермен  бірыңғай немесе топтық үйдің сыртқы контурына кеңейту болып табылады. Темірбетонды пилондар фактуралық безіндіруі, бетондағы пигмент- ті түрлі түсті қоспалардан, беткі беті бар рельефтер және т.б. тұруы мүмкін Пилондар қолданыстағы іргетастарға сүйенеді және беткі жағы жылулық шатырда бір-бірімен байланысады. Пилон құрылғылары немесе терезелердің эркерлер ас үйдің, тұрғын үйдің және баспалдақтардың алаңын ұлғайтуға мүмкіндік береді. Қоршау кұрылғыларының, терезелер мен есіктерді толтырудың жыл техникалық сипаттамаларын жақсарту үшін осы жұмыстарды орындау үшін тиісті технологияға сәйкес қабырғаларды заманауи жылу оқшаулағыш материалдарымен оқшаулау қажет, сондай-ақ жылу жоғалтудың қарқынды көзі ретінде желдету жүйелерін жаңғы- рту қажет. Үйдің қолданыстағы бөлігінің қабырға қоршауын құрылғымен жылыту, мысалы, пилондарды:

қосымша жылу оқшаулайтын қабатының құрылғылары; Қайта құрудың оңтайлы жолдары экономикалық тиімділікті сәу- летті жетілдендірумен қоса үйдің сыртында, ішінде жаппай тұрғын үйді жақсартуымен біріктірулері керек. Үйге қосымша құрылыс жүргізудегі өзіндік орын алатын балкон- дар,лодждар және эркелер орнатудағы нұсқалар келесідей бірнеше тапсырмаларды шешеді;пәтердегі ашық кеңістіктерді кеңейту және ұйымдастыру, қасбеттің пластикасын жетілдіру, ғимараттың қолда- ныстағы құрылымын бекіту. Технологиялық және экономикалық тұрғыдан алғанда- бұл ғима- раттың сәулетті көркемдік дамытудың ең қарапайым және сенімді әдістерінің бірі  болып табылады.

Ғимараттарды қайта құрудың жаппай сериялық кезіндегі қара- пайым және тиімді шешімі болып - шатыр қабаттарының құрылысы, ол қолмен жиналған құрылымдық элементтерді пайдалана отырып, тұрғындарды көшірусіз, сондай-ақ толық немесе ішінара қолдануға дайын зауыттық өнеркәсіптік өнімдерді жүзеге асыруға болатын- дығында. Қолданылатын құрылыс материалдарының диапазоны өте кең олар: ағаш, бетон, металл, сондай-ақ олардың бірігуін, әр түрлі саты- да ұзақ уақытқа төзімділігін және кең спектрде бағалық көрсеткішін береді. Шатырлық қабаттарды толық зауыттық дайындалған көлемдік блоктарынан, сондай-ақ горизонтальды жылжымалы блоктық қаңылтырмен және бетонмен жетілдіру әдістерін қолданумен моно- литті нұсқада шатырды қабатты тұрғызудың жаңа технологиялары және кеңейтілген полистирол блоктары бекітілген қаптамаларын пайдалану, оқшауланған архитектуралық бетон плиталарын орнату, бүкіл ғимараттың қайта құру кезеңінің ұзақтығын қысқарту.

Шатыр қабатының үстіңгі қабаты жұмыстарын өндіру техноло- гиясы және эркерлерді қосу тұрғындарды көшіру арқылы келесі ке- зеңдерден тұрады: Жеңіл крандармен жабдықталған қосымша эркерлерді, әдетте көлік құралдарынан тәуелсіз өзіндік қадалар түріндегі іргетастарға сүйенеді. Шатыр қабатының үстіңгі қабаты ғимараттың периметрі бойын- ша жүк көтеру жабдықтарын орналастырып ұстау арқылы жүзеге асырылады. Алты блокты орнатқаннан кейін, кран ғимараттың қарама-қар- сы жағына қарай жылжиды және симметриялық блоктар бірдей тәртіпте орнатылады. Бұдан кейін буындар тығыздалып жабылады, төбелік шатыр элементтері орнатылады. Содан кейін қондырғы қа- былданған дәйектілікті сақтай отырып, екінші тұтқаға жалғасады.

жүргізу технологиялары

Ағаштан дайындалған элементтер түрінде жүк көтергіш кон- струкцияларды өндіруге арналған өнеркәсіптік технологиялар кез-келген геометриялық фигураны жасауға мүмкіндік береді, кран қондырғыларын үнемі қолданбай, шатырлы қабаттарды(соның ішін- де пәтерлердің екі деңгейлі орналасуымен) тез және тиімді түрде құрастырады және тұрғындарды басқа жерге қоныс аудартпай ақ жұмысты орындайды. Қолданылған ағаш конструкциялардың кең

спектрі пәтерлердің екі деңгейлі орналасуы бар шатыр қабаттарын жасауға мүмкіндік береді (7.2-сурет). Көп панельдік үйдің шатырлық қабатын тұрғызған кезде, ағаш жиектемелер түріндегі құрылымдық элементтерді пайдалану, атмос- фералық әсерден тұрғын үй қабаттарын қорғауды қамтамасыз етеді (7.2-суретті қараңыз) шатыр жабындарын, желдеткіш біліктерді, люктерді және басқа элементтерді бөлшектеуге әсер етпейді.

1 - қасбеттік қабатпен жылыту; 2 - белдемді белдеме; 3 - жылытқыш; 4 – торы жәшік; 5 - бу оқшаулау; 6 - ішкі қапталу; 7, 8 - шатырдың элементтері; 9 - төменгі деңгейдің рамалары; 10 - үстіңгі деңгейдің жақтауы

Шатырлы қабаттарды тұрғызу әдісі кішігірім кірпіш ғимарат- тарда жазық және кесілген шатырларда қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда жүктеме элементтері мен шатырды орнату қолданыстағы шатырды  сақтай  отырып,  элементтерді  бөлшектеу  атмосфералық жауын-шашыннан қорғауды қамтамасыз етілгеннен кейін жасалады. Жеңіл конструкциялық элементтерді пайдалану жұмысыңызды қолмен жасауға мүмкіндік береді, бұл жұмыс құнын азайтады және

Жинау ортасын ғимараттың төбесіне ауыстыру тұрғын үйге ірге- лес аумақтарды мүмкіндігінше көбірек жасыл өсімдіктерді сақтауға мүмкіндік береді, олар кейінірек жүзеге асырылатын материалдар- ды және құрылымдық элементтерді қоспағанда қойма алаңдарын қысқартуға мүмкіндік береді т.б. Рамалардың орнатылуы аяқталғаннан кейін, оқшаулау құрылғы- ларын жылыту және жабу, булардың тосқауылы құрылғысы, гипсо- картон тақталарының қорғаныс қабаттары, бөлімдер,т.б жүзеге асы- рылады.

Шатыр қабатының құрылымдық элементтерінің беріктігін арт- тыру үшін жылытқыш пен шатыр арасындағы желдетілетін кеңістік минералдық  мақта  тақталарынан,  шатыр  және  қораптық  жабуға, сондай-ақ атмосфералық сулардың ағуын ұйымдастыру көзделеді. Тұрғындарды қоныс аудармастан шатырларды салу бойынша жұ- мыстарды толық өндіруді ұйымдастыру (7.3-сурет) жүк және сырға- нау конструкцияларын монтаждауды, сондай-ақ шатыр жабындары- ның құрылысын барынша біріктіруге мүмкіндік береді, бұл шатыр қабаттарының  құрылысы  ұзақтығының  айтарлықтай  төмендеуіне

әкеледі.

Элементтері монолитті белбеулерге бекітілген ағаш  металл- ды тіреуішті құрылымдық жүйелерін пайдалану мен қаптау және үсті-үстіне қою элементтерін құрайтын материалдарды тұтынуды азайтуға, құрылымдық элементтердің беріктігін және технология- сын жақсартуға мүмкіндік береді. Шатырлы қабаттың құрылымдық және жоспарлы шешімдері, ағаштан жасалған металл элементтерден және жоспардағы ешқан- дай өлшемді өзгертпей, үй-жайлардың мөлшерін едәуір арттыратын үй-жайлардың тиімді орналасуына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Монолитті бекіту белбеу құрылғысы ескі және жаңа элементтер арасындағы байланыстырушы рөлді орындайды, бұл қалпына кел- тірілетін ғимараттың сенімділігіне ықпал етеді және әлде қайда қарапайым конустық элементтер шығарылуын қалыптастыруды қамтамасыз етіп,шатыр қабатының беткі құрылысын кеңейтуге әсерін тигізеді.

Жеткілікті еңбекті қажет ететін процесс - баспалдақтар, алаңдар мен шерулер салу бойынша жұмыстардың жиынтығы, себебі олар негізінен қол күшімен жүргізіледі. Металл құрылғыларын мон- таждаудан кейін алаңға арналған рамалар түрінде және көлбеу сы- зықтарды монтаждаудан кейін - сатыларға арналған рейстерді орна- ту үшін – қадамдар төселіп, аумақ бетонды қоспамен құйылады. Монолитті темірбетонның баспалдақтары мен учаскелерін мон- таждау, еңбекке қарқынды операция және ұзақ уақытқа төзімді. Жұ- мыс өнімдерін алу үшін, тұрғындар қозғалысы үшін қиындық ту- дыратын қаңылтыр мен пішіндеу элементтерін қолдайтын құрылғы болуы керек, сондықтан артықшылықтар санына қарамастан моно- литті нұсқа тек тұрғындарды қоныс аудартумен, қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу кезінде пайдаланылуы мүмкін. Шатырлық қабаттың құрылысмен қатар, лоджиялардағы балкон- дарды қайта құру жұмыстары жүргізілуде. Олардың кеңеюі қаңқа- лықта біріктірілген тәуелсіз іргетастармен қосымша тіректердің орналасуы және балкон плиталары бар тіректерді біріктіретін кон- структивті шығулармен жүзеге асырылады. Балкондар мен лоджияларды кеңейтуге арналған технологиялық шешім бірінші қабаттың деңгейіне кірпіштікөру және грунтпен жұ- мыс жасайтын жеңіл қадалардың негізін салуға негізделген. Лоджи- яның қорғаныс құрылымы металл-ағаш конструкцияларынан жа- салған. Шатырлы қабатпен лоджиялардың комбинациясы, көлемді жи- нақталған қондырғылардан кіреберіс кірмелерді пайдалану, сон- дай-ақ заманауи әрлеу материалдарын қаптау ретінде пайдалану, қайта құрастырылған ғимараттың сәулеттік келбетін елеулі түрде өзгертетін бірқатар шығармалар алуға мүмкіндік береді. Осындай жүйелердің артықшылығы - оларды монтаждау тұрғындардың қо- ныс аударуын талап етпейтіндігі және элементтердің салыстырмалы түрде төмен массасы үлкен қуатты крандарды тартпай, сонымен қа- тар жылу шығынын азайту үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді. Шатыр қабаттаының құрылысында металл конструкцияларды пайдалану кеңейтілген блоктарды, тегіс элементтерді, сондай-ақ монтаж алаңында дәнекерленген немесе болтты қосылыстары бар жеке бөліктер мен бөлшектерді қолмен жасауға жағдай туғызады. Бекітілген конструктивті шешімдерге және көтергіш -көлік құралдарына байланысты монтаждау процесі қаңқалық элемент- терді монтаждауды, жекелеген рамаларды, шатырды және шатырды

біріктіретін кірпіш пен қосылыстарды орнатудан тұрады.

Жұмыс жасау үшін өздігінен жүретін пневма дөнгелектік кран- дарды, тірек көтергіштерді, лебедкалар мен жеңіл шатырлы кран- дарды қолданады.Тығыз төбесі бар ғимараттарда алдымен сыртқы қабырғалардағы шатырды және жылытқышты алып тастайды. Бұл үрдіске параллель бекіту белбеуін орналастырады. Төбе шатыры бар ғимараттарда ол алдымен толықтай бөлшек- телінеді. Бөлшектегі материалдарды өздігінен жүретін крандар неме- се жүк-жолаушылар көтергіштері көмегімен арнайы аралық тесіктер арқылы тасымалдау жүзеге асырылады. Соңғы жағдайда шатырдың ұзын элементтері тиісті өлшемдердің бөліктеріне бөлінеді. Құрылыс қалдықтарын жою контейнерлерді немесе жабық ағындарды қолда- ну арқылы жүзеге асырылады. Өндірістің ұйымдастырылуы технологиялық және басқа өн- дірістік емес үзілістерді азайтатын жаппай өндірісті қамтамасыз етеді. Төбесі мен сыртқы қабырға элементтері монтаждау атмосфе- ралық әсерлерден қорғалған көлемді алуға мүмкіндік береді. Содан кейін төбенің, ішкі бөлімдердің, баспалдақтың қабырғаларының және басқа элементтердің құрылысы бойынша жұмыстар жүр- гізіледі. 1 .. 3 қабаттардың қосымша құрылысының сыртқы қабырғала- ры үшін, бетоннан жасалған шағын блоктар, көбік бетондары, сон- дай-ақ жылытқышы бар ағаштан жасалған көп қабатты қабырғалар және гипстік сыланған тақталар қолданылады. Шатырлық жабуға арналған құрылғы үшін ауыр және жеңіл мо- нолитті нұсқа, сондай-ақ алдын ала құрастырылған нұсқа - тақта- лармен тақтайшадан және рулонды жылу оқшаулағыш материал жылытқышты пайдалануға болады. Монтождау жұмыстарын жүргізу кезінде уақытша бекітетін құралдар (строктар, өткізгіштер, бекіткіштер), сондай-ақ тротуар (платформалар, жылжымалы тіректер, баспалдақтар және т.б.) қол- данылады. Құрылымдық элементтерді уақытша бекіту үшін бұран- далы қосылыстар пайдаланылады, өйткені олар әмбебап және жет- кілікті дәлдікпен құрылымдық элементтерді құрастыруға мүмкіндік береді. Соңғы сызықтан кейін бұрандалы қосылыстары бар түйіндер дәнекерленген болады. Жұмыстың басталуына дейін ғимараттың периметрі  бойын- ша кіреберісте, консольдық алаңдары бойынша бастырмалар (қорғағыштар)  орнату  жүзеге  асырылады.  Шатырдың  төбесінде

көтерілгенде және қозғалғанда, қосымша құрылғылар құрылым- дық элементтердің бірқалыпты төмендетілуін қамтамасыз етеді және оларды жылжыту үшін арнайы тасығыштар жасайды. Осы жұмыстардың орындалуы міндетті, өйткені шатырлы қабаттардың құрылысы тұрғындарды қоныс аударусыз жүзеге асырылады. Қаңқа элементтерін,едендік төселімдер және жылжыту ор- натқаннан кейін, шатыр жұмыстары жасалады. Ең көп жұмыс қарқындылығы болып-  плиталар  мен  жабын- ды бөренелерді бұзу, кірпішпен бөлшектеу жұмыстары саналады. Олардың жоғары еңбек қарқындылығы үдерістердің нашар меха- низациясымен, үлкен тығызықпен және қоқыстау материалдарын қашықтықта тасымалдау қажеттілігінен туындайды. Ғимараттарды қайта құру кезінде ғимараттың жеке құрылымдық элементтерінен тұрғындарды басқа жақа қоныстандырып босату тәжірибесі, салыстырмалы түрде жоғары еңбек шығындарына және монтаждаудың едәуір ұзақтығына нұсқайды. Әдетте, жұмыстың бар- лық түрлері механикаландырудың ең аз жабдығымен, қолмен жасау арқылы орындалады.

технологиялары

Құрылыстың ұзақтығын қысқартуды зауытта дайындалған жеңіл- детілген көлемді блоктық жүйелерді пайдалану арқылы қол жеткізу- ге болады,бұл күші аздау кран қондырғыларын қолдануаға болатын, қалалық тығыз жағдайларда өте маңызды. Шатыр қабаты блогын жобалау кезінде үш өлшемді блокты құрайтын элементтердің жиналуына байланысты көліктік өлшем- дердің 4-5 есе азаюын қамтамасыз ететін тегіс элементтерді (қа- бырғалармен қоршау, жабатын, қаптайтын) қағидасы қолданылады (7.4-сурет). Сонымен қатар, қосылыстар ілмектерден қиындықсыз қатаңдыққа айналдырылады, олар қажетті кеңістіктік қаттылығын қамтамасыз етеді. Құрылымдық тасымалдау жағдайынан бастап көліктікжағдайға, арнайы өткізгіш арқылы оңай орнатылады, бұл осы операцияны қысқа мерзім ішінде орындауға мүмкіндік береді. Бұл екі немесе үш блокты бір уақытта, өлшемнен тыс шықпай тасы- малдауға мүмкіндік береді.

Блоктардың өлшемі ірі панельдік ғимараттар үшін ішкі қабы-

-сурет        Көлемді блоктан жасалған шатырлы қабаттың сызбасы: a - құрылымдық сызбасы; b, в - жиналатын көлемдік блоктар түрлері; 1 - қабырғалық қоршаудың тегіс элементтері; 2 - арматураланған буындар; 3 - жа- пқыштар; 4 - қаптағыштар; 5 - тіректер түріндегі тірек элементтері; 6 - тіректер; j = 0 ... 30 °

рғалық панельдердің орналасу сатысына және кірпіш ғимараттарға арналған терезе тесіктерінің қадамына тең келеді. Термиялық және механикалық сипаттамаларын қамтамасыз ету үшін, төбелері монолитті плитадан жасалған, бетінде минералды мақтадан жасалған жылытқыш орналастырылған. Суық көпірлерді жою үшін сәуленің элементтерінің беткі қабаттары қораптағы оқша- уланған элементтермен жабылады.

Қабырғалық элементтер терезе қораптарымен  жабдықталған, олар конструкциялы күйде болтты қосылыстар арқылы бекітіледі. Шатырлы қабаттар құрылысының өндіріс технологиясы келесі- дей. Монтаждау жұмыстары басталғанға дейін дайындық жұмыстары жүргізіледі (крандарды тұрғызу және блоктарды көлік жағдайынан монтажға дейін жеткізу, монолитті бетоннан бекіту құрылғысын, жүк және жолаушылар лифтін орнату, электрмен қамтамасыз ету, тұрмыстық үй-жайларды монтаждау және т.б.). Көлемдік блоктарды орнатқаннан кейін, жоспарлау шешіміне сәйкес, еден астына дайындық, сондай-ақ сантехникалық, электр қондырғыларына және әрлеу жұмыстарына сәйкес, қиылысатын қа- бырғаларды, баспалдақтарды, бөлімдерді орнатуға байланысты жұ- мыстар жүргізіледі.

1 - кіріктірілген құрылыстағы қабаттың элементін ор- нату; 2 - монтаждық кран; 3 - тіреу тіректері; 4 – ша- тыр блогын орнату;

Блоктардың әртүрлі геометриялық пішіндерін пайдалану қайта құрылатын ғимараттың сәулеттік көрінісін айтарлықтай әртараптан- дыруға мүмкіндік береді. Ең үлкен әсерге шатырлы блок құрылысының технологиясын біріктіру және зауыттық дайындық блоктарынан көлемдерді қосу арқылы қол жеткізу. Екі технологияны үйлестіру өнеркәсіптік әді- стерге тұрғын үйлерді қайта құру мәселесін шешуге мүмкіндік бе- реді. Көлемді блоктардан қосымша үстіңгі қабатының құрылысы екі ағынмен жүзеге асырылады, ол екі кранмен бірге ырғақты мон- таждау циклін қамтамасыз етеді (7.5-сурет). Монтаждаудың ағынын үнемдеу үшін оларды жеткізу кестесі мен оларды жобалау позиция- сына жеткізу қажет. Көп панелді ғимараттарды шатырлы қабатпен қайта құру қосым- ша көлемдер алуға мүмкіндік береді, ал баға тұрғысынан жаға ғима- ратқа қарағанда 25% -дан 30% -ға төмен.Сонымен қатар ғимараттың сәулетті көрінісі едәуір жақсарады, оның қолданылу сенімділігі мен төзімділігі артады.

Монолитті орындаудағы шатыр қабаттарын монтаждау үлкен бос аумақты қамтамасыз етеді және ғимараттардың икемді орнала- суын ұйымдастыруға, сондай-ақ ғимараттың капиталының деңгей- ін көтеруге, оның ұзақ уақытқа төзімділігін қамтамасыз етеді және құрылымдардың өртке қарсы тұру мәселесін шешеді. Шатыр қабаттарының құрылымдық шешімі жазық және төсел- ген шатыр элементтерімен, қабырға бөлігінің бейім бұрышта- рымен, әртүрлі кіріктірілген элементтермен, қабаттың айнымалы биіктігімен, көлбеу немесе тік терезе толтырумен бірге орындала- ды. Сындарлы құрылымды технологиялық әдістер, архитектуралық шешімдердің кең спектрін жасауға мүмкіндік береді. Ғимараттар- дың архитектуралық мағлұматы қасбеттердің беті бойынша шатыр- лы қабаттармен бірге бекітілген көлемдерді біріктіру арқылы айтар- лықтай күшейді. Жұмыстарды өндірудің технологиялық схемаларының анықтама- лық элементтері болып, қысқыш жүйелермен тірек және құлыптық құрылғыларының жиынтығымен жабдықталған жабу жүйелері пай- даланылады.

Құрылымдарды нығайту көтергіш жабдығын ұдайы пайдалану- ды талап етпейтін, қолмен тұтқыр қаңқалармен жүзеге асырылады. Бетон қоспасын жеткізу және төсеу «кран-бади» схемасына немесе бетон сорғысына сәйкес жүргізіледі. Шатыр қабатының құрылысы ағындық әдіспен жасалады (7.6-су- рет). Бөлімге арналған қалдықтардың жалпы ауданы, ұстау бойынша нақты жұмыстар жүргізіледі. Ағынның ырғағы екінші қысқыштағы дайындық жұмысының соңы бірінші қысқыштың қалыпына сәйкес келуі және оның пішінін үшінші қысқышқа ауыстыру сияқты етіп таңдалады. Бұрғылау және жылу өңдеу циклі ұзындығы бойымен тұтқаны бітеп қотару және көршілес тұтқадағы толтыруға арналған арматураны орнату құрылғысы бойынша жұмыс ұзақтығына тең бо- луы тиіс. Бетон жұмыстар циклымен қатар , ұстау кезінде артта қалу кезін- де  жылыту және шатыр жұмыстары орындалады. Металл шатырды

3 - жүк-жолаушылар көтергіші; 4 - құю және қабы- рға құрылымдарын орнату; 5 - нығайту; 6 - қыштан жұмыс жасау алаңы; 7 – өру үшін белгіленгенаймақ; 8 – көліктік бетон араластырғыш; 9 - бетон араласты- руғаарналған бади; 10 - пневматикалық доңғалақты кран

немесе тегіс шатыр жабындарын пайдалану бүкіл жұмыс кешенін қабылданған ырғақпен орындауға мүмкіндік береді. Ең тиімді тізбек - монолитті құрылымдардың құрылыстың орта- лығынан бастап ұшына дейін бағытталуы, өйткені қажетті майдан кейінгі жұмыс құрылымдарды құрылымды жылытумен байланы- сты,терезелік толтыруларды орнату, шатырды және ішкі циклды ор- нату жұмыстарын қамтамасыз етеді.Бұл тізбек ырғақты ағындарды құруды және олардың кеңістікте орталықтандырылуын қамтамасыз етеді.

7.3.

КӨЛЕМДІК БЛОКТАРДАН ЖАСАЛҒАН ЭЛЕМЕНТТЕРДІ ЖАЛҒАП САЛУ АРҚЫЛЫ ҒИМАРАТТАРДЫ ҚАЙТА ҚҰРУ

Қайта құрылатын ғимараттардың зауытта толықтай дайындалған көлемдік элементтері түрінде қасбеттерге кіші сәулеттік формалар- ды жалғап салу орынжайлардың аудандарын көп еңбек жұмсамай арттыруға мүмкіндік береді. Көлемдерді жалғап салу тиімділігі жұ- мыстарды кешенді түрде орындағанда жоғарылай түседі, яғни ман- сардалық қабатты тұрғызумен қатар көлемдерді жалғап салу жүзеге асырылады, бұл тұрғындарды көшірмей-ақ жұмыстарды орындауға мүмкіндік береді. Көлемдік элементтер жиналмалы темір бетоннан, көп қабатты қабырға қоршауы мен жабыны бар металл каркастан жасалынады; аралас түрлері – темір-бетонды жабыны мен көп қабатты каркасты қабырға конструкциясы бар элементтері де және т.б. пайдаланыла- ды. Олар панельдік және кірпіш ғимараттарды қайта құру кезінде қолданылуы мүмкін. Эркерлер түріндегі көлемдік блоктарды қолдану технологи- ялылық жағынан барынша оңтайлы болып табылады. зауыттық технология толықтай зауытта дайындалған көлемдік элементтерді өндіріп, ішкі және сыртқы беттерін әрлеуге, терезе ойықтарын ор- натуға мүмкіндік береді. Бұл ретте барлық өндіріс сатыларында сапаны бақылау қамтамасыз етіледі, бұл ғимараттардың пайдала- нушылық сенімділігін жоғарылатуда аса маңызды болып саналады. Геометриялық формалары әртүрлі эркерлік көлемдік элементтер қабырға қоршауы мен жабын элементтерін қамтиды, олар кеңістік-

тегі қатты өзгертілмейтін элементтерді алуға мүмкіндік туғызады. Эркерлерді кірпіш қабырғаларға жалғап салу қалау кезінде кергіш анкерлерді орналастырып, әріқарайда төселмелі бөлшектермен жалғануын көздейді. Көлемдік блоктарды пайдалану алаңды арнайы дайындауды және дербес іргетастарды тұрғызуды талап етеді. Іргетастарды қалауға қойылатын талаптар барынша жол берілмейтін шөгу кездерін бол- дырмауы, олардың біркелкілігін қамтамасыз етуі, сондай-ақ қайта құрылатын ғимараттың іргетасына теріс әсерді төмендетуі тиіс. Эр- керлік элементтердің габариттік өлшемдері мен салмақтарына қа- рай ростверкпен қоса қадалық негіз түріндегі іргетастарды орнату барынша ұтымды болып саналады. Бұл ретте қадалар бұрғы-толты- рылмалы болып жасалады, бұл жұмыстардың бар іргетастарға әсер етуін болдырмауға мүмкіндік береді. Іргетастарды қалау мынадай операциялардан тұрады: жанас- шұңқырларды қазу және диаметрі 500 мм-ге дейін болатын қадалар үшін тереңдігі 3,0...3,5 м жеке ұңғымаларды бұрғылау; болатты кар- кастармен арматуралау және бетондық қоспаны төсеу. Сосын қада- ларды байланыстыратын ростверкті орнату жұмыстары орындалады, олар қалыптау қалқандарын, армокаркастарды орнатуды, бетондық қоспаны төсеп, нығыздауды қамтиды. Бұл ретте ғимараттың бүкіл периметрі бойымен эркерлік блоктарды орнатудың белгісіне сәйкес, біртұтас монтаждық көкжиек сақталынуы тиіс. Ұңғымаларды бұрғылауды иірмек бұрғымен, ал бетондық қоспа- ны беріп, төсеуді – шығару науасы бар автоматты бетон сорғымен орындайды. Иілімді қоспаларды пайдалану вибрациялық нығызда- уы аз қалау жұмыстарын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Беріктігі кемінде 50%-ға толған соң монтаждау циклі орындалады. Эркерлік блоктарды жеткізу үшін автокөлік пайдаланылып, ара- лық жерде жинақтау болмайды. Салыстырып тексеру, уақытша және түпкілікті бекіту үшін ағаш сатылар, сондай-ақ монтаждалатын эле- ментке оны орнатуға дейін орналастырылатын аспалы төсеніштер пайдаланылады. Бұл ретте жік қосылыстарын байланыстырудың сапасына, төсе- мелі бөлшектердің оқшаулануына, жіктерді жасап, олардың герме- тизациялануына және жылулық тұрғыдан оқшаулануына ерекше назар аударылады. Қабырғалары кірпіш тұрғын ғимараттар үшін эркерлік бөлігін бекітуде төсемелі бөлшектердің деңгейінде қабырғада орналасатын

металл байланыстар пайдаланылады.

Қайта құру нәтижелері болып ғимараттың моральдік тозуын төмендету, сәулеттік бейнелігін арттыру және тұрғын аудандарын ұлғайту болып табылады. Көлемдік блоктар ішкі қабырғалардың бір не екі қадамына тең өлшемдерде бірлік не қосарлы блоктар түрінде орындалады (7.7-су- рет). Жабындар темір бетоннан, ал қабырғалардың элеменеттері – тиімді жылытушысы бар металл конструкциялардан жасалынады. Ішкі беттері гипсокартон плиталармен, ал сыртқы беттері – жұқа темір-бетонды плиталармен қапталады. Өлшемі 2,4*2,6 м блоктың жалпы салмағы 1,6...2,3 т-ны, ал 2,8*5,4 м – 2,8...3,4 т-ны құрайды. Көлемдік элементтің дайындық дәрежесі электр сымдарын өткізу, сондай-ақ жылумен қамсыздандыру жүйесін орнату есебінен жоға- рылай түседі. Барынша қызығушылықты таза еден бетінің астында орналасатын еденасты жылыту жүйелері тудырады. Олар ілінетін жылыту құралдарынан және тарату жүйесінен бас тартуға мүмкіндік беріп, блоктардың салмағын едәуір азайтады, орынжайлардың эко- логиялық тазалығын арттырады және аудандарды тиімді пайдалану коэффициентін жоғарылатады. Жалғап салынатын көлемдік блоктарды тұрғызу үдерісі дербес іргетастарды қалап, кейіннен монтаждық элемент блоктарын орна- туды көздейді. Өзара қиылысатын жазықтықтар түріндегі құрылым- дық шешім «суық көпірлерді» және атмосфералық жауын-шашын- ның түсуін болдырмайтын жіктерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бірқатар жағдайларда толықтай зауытта дайындалатын, жалғап салынатын блоктар орталық жылыту, кәріздендіру және сумен қам-

сыздандыру жүйелерін арнайы арнаға ауыстыруды қарастырады. Бұл инженерлік жүйелердің жоғары тозу дәрежесіне және оларды жаңғырту қажеттілігіне байланысты болады. Аталмыш технологияның басты артықшылықтары болып блок- тардың аз салмағы мен олардың толықтай зауытта дайындалуы та- былады. Бұл көрсеткіштер тұрғындарды көшірмей қайта құру жұ- мыстарын жүргізу әдісін таңдау кезінде шешуші рөл атқарады.

7.4.

ІРІ ПАНЕЛЬДІ ҒИМАРАТТАРДЫ КОРПУСТАРЫН КЕҢЕЙТУ ЖӘНЕ ҮСТІНЕН ҚҰРЫЛЫС САЛУ АРҚЫЛЫ ҚАЙТА ҚҰРУ Ірі панельді ғимараттарды корпустарын (бір жағынан немесе екі жағынан) кеңейту және үстінен бірнеше қабат құрылыс салып, ғи- мараттардың шетжағына элементтерді жалғап салу арқылы қайта құру бар ғимараттың аумағында 30...40%-ға дейін және 50%-ға дейін үстінен қосымша қабаттар тұрғызу есебінен қосымша көлемге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Техникалық-экономикалық есептеулер көрсететіндей, корпу- старды кеңейтіп, үстінен қабаттар салу арқылы қайта құру демон- таждау, нығайту және қайта жоспарлаудың елеулі шығындарына қарамастан, жаңа құрылыспен салыстырғанда, жұмыстар құнын 17...23%-ға және ғимаратты бұзып, орнына жаңа ғимаратты салу кезінде – 21...30%-ға төмендетеді. Қосымша көлем жалғап салу және  үстінен  қабаттар  салу үдерісі «топырақтағы қабырға», қима қадалар немесе  ростверкі бар бұрғы-толтырмалы қадалар әдісімен бетонды таспалар түрінде дербес іргетастарды қалауды талап етеді. Іргетастардың монолит- ті нұсқасын таңдау топырақтың қалыптасып қалған құрылымын сақтап, оны бұзбай, қайта құрылатын ғимараттардың іргетасына еш әсер етудің болмауын болдырмау қажеттілігімен айқындалады. Ғимараттарды кеңейту қайта құрылатын ғимараттың орынжайла- рын ішінара қайта жоспарлауға мүмкіндік береді, бұл пәтерлердің жайлылығын және ғимараттың пайдаланушылық сенімділігін арт- тырады. Сонымен қатар, корпустарды бір жағынан ұлғайту бірқатар техникалық қиындықтарға да әкеледі, бұл пилондардың кеңістіктегі қаттылығын қамтамасыз етумен, әркелкілікті болдырмайтын арнайы іргетастарды қалаумен және т.с.с. байланысты болады.

Біржақты ұлғайту және үстінен қосымша қабаттар салу кезінде- гі жұмыстарды орындаудың технологиялық тізбектілігі мынадай: дайындық кезеңі; нөлдік цикл; жанама құрылыстарды тұрғызу; пи- лондарды, бөліп тарату плитасын немесе байлам белдеуінің арқа- лық жүйесін орнату; үстінен қабаттарды салу; орынжайларды қайта жоспарлау; арнайы және әрлеу жұмыстары. Корпустарды екі жағынан бірдей кеңейту барынша ұтымды бо- лып саналады, бұл жалғап салынатын көлемдерден және үстінен са- лынатын қабаттардан болатын жүктемені біркелкі бөлуге мүмкіндік беріп, монолитті, жиналмалы-монолитті және де жиналмалы нұсқа- ларда орындалуы мүмкін. Корпустарды ұлғайту және олардың үстінен салу жұмыстарын жүргізу технологиясы дайындық жүмыстарының циклінен; жалғап салынатын көлемдерді орнату жұмыстарының кешенінен; үстінен қабаттарды салудан; арнайы және әрлеу жұмыстарынан тұрады. Дайындық кезеңі қайта құрылатын нысанға іргелес аумақты, құрылыс алаңын дайындау жұмыстарын, сондай-ақ кіреберіс там-

бурларды, алаңдарды, төсеніштерді демонтаждаумен, жолдар мен желілерді орнатумен байланысты жұмыстарды қамтиды. Корпустарды бір жағынан және екі жағынан ұлғайту және бір- екі қабат үстінен салу кезіндегі нөлдік цикл жұмыстары, әдетте, іргетастарды едәуір күшейтуді талап етпейді, бұл жұмыстарды жүргізуді жеңілдетіп, едәуір арзандатады. Бұрын атап өтілгендей, іргетастарды қалаудың барынша ұтымды құрылымдық сұлбасы бо- лып ростверкі бар бұрғы-толтырмалы қадалардан қада қалау әдісі саналады. Бұл технология алаңды игерудің елеулі шығындарысыз, талап етілетін технологиялық табысқа жетуді қамтамасыз етеді, әрі құрылыс алаңының тар жағдайларында механизацияланған әдістер- мен орындалады (7.8-сурет). Алаңның инженерлік-геологиялық жағдайларына қарай қабы- рғалардың қирауын болдырмайтын, ұңғымаларды бұрғылау әдістері пайдаланылады; қадалық негізді қалау тереңдігі ескі іргетастардың табанынан кемінде 0,5...1,0 м-ге төмен болуы тиіс. Ростверкті орнату үшін инвентарлық қалқанды қалып пайдалана- ды. Арматуралау каркастармен немесе қолмен байлау арқылы жеке өзектермен орындалады. Бетондық қоспаны беру және төсеу науа- лы қоректендіргіші бар бетон араластырғыштарды немесе автомат- ты бетон сорғыны пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Бетондық қоспа қабат-қабат салынып, вибраторлармен нығыздалады. Пилондарға арналған қадалық тіреулерді орнату кезінде қайта құрылатын ғимарат іргетастарының үстінен монолитті немесе жи- налмалы темір-бетонды пилондардың жалғасы болатын тіреу алаңы тұрғызылады. Корпустарды екі жағынан кеңейтудің артықшылықтары болып қайта жоспарлау мүмкіндігі, беріктік пен жылу техникалық сипат- тамалар бойынша пайдаланушылық сенімділікті жоғарылату болып табылады. Құрылымдық шешім мынада – үстінен салынатын қабат- тардың (төрт қабатқа дейін) жүктемелерін дербес іргетастары бар жалғап салынатын көлемдерге симметриялық түрде беру. Құрылымдық-технологиялық шешімдерді талдау көрсеткендей, ғимараттарды бір жағынан ұлғайту кезіндегідей, барынша ұтымды болып бұрғы-толтырмалы қадалық іргетастарды, үстінен салынатын бөлігінің монолитті немесе жиналмалы-монолитті нұсқасын қолда- ну болып табылады. Корпусы екі жағынан ұлғайтылатын ғимарат үшін іргетастарды қалау үдерісі бұрын қарастырылған үдеріске ұқ- сас болып келеді.

Корпусты ұлғайту жұмыстарының технологиялық тізбектілігі алдымен қалқанды қалыпта ішкі салмақ түсетін көтеретін қабырға- ларды тұрғызуды және жалғап салынатын көлемнің ұяшық ауданына келетін қалып мөлшерінде тұрғызуды қарастырады. Жылу-техникалық сипаттамалар бойынша нормативті талаптар- ды қамтамасыз ету үшін монолитті түрде сыртқы қабырғаларды салу: Ғимараттың сенімділігі тұрғысынан монолитті нұсқа барынша тиімді болып саналады, бірақ үдерістердің еңбек сыйымдылығы бойынша оңтайлы болып табылмайды. Технологиялығы жоғары әрі тез тұрғызылатын нұсқасы болып жиналмалы панельдер нұсқасы танылған. Тиімділігі бойынша ортада ұсақ қалақ материалдарын қолдану нұсқасы орын алады. Монолитті нұсқада сыртқы қабырғаларды тұрғызу жұмыстарын жүргізу технологиясы біртұтас құрылыс ағымы түрінде болады. Тұрғызу циклі ойық қалыптастырушылармен сыртқы қалқандарды монтаждауды, арматуралық толтырғыш орнатуды және ішкі қалқан- ды орнатуды қамтиды. Аталған технологиялық үдерістерді орын- даған соң бетондық қоспа беріліп, төселеді әрі нығыздалады, кейін- нен жылулық тұрғысынан өңделеді. Жұмыстарды қарқынды жүргізу үшін үлгілік өлшемдері әртүрлі қалып қалқандарының бірнеше жинақтары қажет болады, ал эркері бар қабырғаларды тұрғызу үшін ұсақ қалқанды қалыптардың қо- сымша жинақтары қажет етіледі. Қабырға қоршауын тұрғызу үдерісі жеке құрылыс ағынымен жү- зеге асырылады әрі монтаждық және дайындық үдерістеріне қыз- мет көрсету, материалдар мен бетондық қоспаны мұнаралы кранмен беру қоса атқарылады. Сондықтан жалғап салынаын көлемдерді және үстінен салынатын қабаттардың салмақ түсетін конструкция- ларын тұрғызған соң жұмыстарды жүргізе бастауға болады. Мұн- дай шешім қайта құру жұмыстарының жалпы ұзақтығын едәуір арт-

тырады, өйткені арнайы және әрлеу жұмыстарының талап етілетін ауқымын қамтамасыз етпейді. Қайта құру кезінде жетекші үдерістер ретінде жалғап салынатын көлемдерді және үстінен салынатын қабаттарды тұрғызу болып та- былады. Екі қармауды асыра отырып, сыртқы және ішкі қабырға па- нельдерін демонтаждау үдерісі орындалады. Қалған жұмыс түрлері талап етілетін жұмыстар ауқымын қамтамасыз ету және құрылыс үдерістерін қауіпсіз жүргізу шартын қамтамасыз ете отыры, жетекші үдеріске байланысты болады. Үстінен салынатын құрылыстардың жерүсті бөлігін тұрғызу әртүрлі құрылыс материалдары мен құрылымдық элементтерді: кірпіштер мен ұсақ даналық блоктарды монолиттік немесе жинал- малы; жиналмалы-монолитті; толықтай монолитті немесе жинал- малы нұсқаларда пайдалана отырып жүзеге асырылады. Қандай да бір құрылымдық-технологиялық нұсқаны пайдалану экономикалық көрсеткіштермен: материалдар мен конструкциялардың құнымен; жиынтық еңбек шығындарымен; жұмытардың ұзақтығымен; жүк көтеру крандарын пайдалану құнымен анықталады. Бірнеше ұйымдастырушылық-технологиялық сұлбаларды пай- далану мүмкін болады: қабат-қабатпен горизонталды жазықтықта

ағымдарды ұйымдастыру арқылы; қабат-қабатпен вертикалды жа- зықтықта ағымдарды ұйымдастыру арқылы; аралас сұлбалар. Қара- мау ретінде әдетте тұрғын үйдің бір секциясы қабылданады. Мәсе- лен, вертикалды ағымдарды арттыру арқылы үстінен салынатын құрылыстарды қабат-қабатпен тұрғызу (7.9-сурет) сантехникалық, электр-монтаждық және әрлеу жұмыстарына ертерек уақыт беруге мүмкіндік береді. Мұндай нұсқа ғимараттың тұрғызылатын бөлік- терін тез жүктеуді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін технология- ларжы немесе жиналмалы конструкцияларды барынша пайдалану- ды талап етеді. Горизонталды ағымдарды арттырудың технологиялық  сұлба- сы (7.10-сурет) үстінен салынатын нысандардың монолитті шешім нұсқасы кезінде барынша ұтымды болып табылады, ол кезде техно- логиялық үзілістердің өтеуі ретінде ғимараттың іргелес учаскелерін- де жұмыстарды жүргізу орындалады. Аралас сұлба жиналмалы-монолитті нұсқа кезінде, қабырғалар- дың салмақ көтеретін элементтерін монолитті түрде, ал жабында- рын – жиналмалы түрде тұрғызу орын алған кезде барынша тиімді болып табылады.

Алынбайтын қалыпты пайдалану кезінде жоғары технологиялық

тиімділікке қол жеткізіледі, бұл еңбек сыйымдылығы мен жұмыс ұзақтылығының төмендеуіне әкеліп қана қоймай, құрылыс-мон- таждау жұмыстарын (ҚМЖ) үлкен жүкті крандарды пайдаланбай жүргізу мүмкіндігін береді. Өз кезегінде, әрбір технологиялық үдерістің ішінде оны қарқын- датуға мүмкіндік беретін резервтері болады. Химиялық қоспалар мен жылу-ылғалды өңдеудің озат технологияларын қолдану бетон- дық жұмыстар әиклінің төмендеуіне әкеледі; көбік-бетон техноло- гиясы еден дайындамаларын орнату үдерістерін қарқындатады; әмбебап каркасты аралықтарды пайдалану қайта жоспарлау жұмы- старының ұзақтығын қысқартады және т.с.с. Монолитті темір бетонды пайдалану арқылы ғимараттардың корпустарын ұлғайту технологиясы конструкциясы жеңілдетілген қалыптар жүйесін пайдалануды көздейді, бұл жүк көтергіштігі үл- кен крандарды пайдаланбай, қолмен жинау және бұзуды қамтама- сыз ететін қалып элементтерін барынша пайдалана отырып, жұмы- стар кешенін орындауға мүмкіндік береді. Термоактивті қалыптар, жылытатын сымдар, ыстық ауамен камералық жылыту жүйесінің негізінде бетонның жедел қатаю әдістерін пайдалану арқылы, сон- дай-ақ бетондық қоспаны дайындау кезінде су араластыру техно- логияларын қолдану жолымен қалыптардың айналымдығын едәуір жоғарылатуға болады. Бұл жайт бетонға қосылатын химиялық және созғыш қосымшаларды ұтымды пайдаланумен қоса қалып берікті- гін теру циклін қысқартуға мүмкіндік береді. Мұндай технология құрылымдық элементтерді тұрғызу қарқын- дылығын жиналмалы құрылысқа ұқсастырып келтіреді және де кли- маттық жағдайлардың әсер етуін болдырмайды. Үстінен үш және одан көп қабат салу арқылы корпусты бір жағынан ұлғайтудың технологиялық сұлбасы мен жұмыстарды жүргізудің технологиялық кезеңі бірнеше кезеңдерден тұрады: І – жалғап салынатын бөліктің іргетастарын, сондай-ақ пилондарды тұрғызу; ІІ – жалғап салынатын көлемдерді бесінші қабат белгісіне дейін тұрғызу; ІІІ – монолитті бөліп тарату плитасын немесе байлам белдеуінің жүйесін орнату; ІV – үстінен қабаттарды тұрғызу; V – сы- ртқы қабырға панельдерін демонтаждау (7.11-сурет). Техникалық параметрлер бойынша кранды таңдау жүзеге асыры- лады: ілгекті көтеру биіктігі; кран жебесінің ұшып шығуы мен жүк көтергіштігі. Монолитті шешім нұсқасы жүк көтергіштігі 3 т-ға дей- інгі жеңіл крандарды қолдануға мүмкіндік береді, бұл қалып қалқан-

І...ІV – ұлғайту және үстінен қабаттар тұрғызу жұмы- старын жүргізудің технологиялық кезеңдері; V – сы- ртқы қабырға панельдерін демонтаждаудың техноло- гиялық кезеңдері.

дарын, арматура мен бетондық қоспаны жеткізуді қамтамасыз етеді. Сол кранмен сыртқы қабырға панельдерін, балкон плиталары мен қайта құрылатын ғимараттың басқа да жиналмалы элементтерін де- монтаждау жұмыстары орындалады.

Монолитті темір бетонда жалғап салынатын көлемдерді тұрғы- зу қармаулар бойынша жүргізіледі, олардың ауданы жұмыстарды ағымдармен жүргізу шарттарына негізделе отырып, 100...120 м

деп қабылданады (7.12-сурет). Ірі панельді тұрғын ғимараттарды қайта құру кезінде үш-төрт секциядан қармауға бір секция алынады. Жұ- мыстарды орындаудың технологиялық тізбектілігі қабырғалар мен жабындар қалыптарының ішкі қалқандарын орнатуды, конструкци- яларды арматуралауды, сыртқы қалып қалқандарын орнатуды және қабат-қабат нығздап, бетондық қоспаны салуды көздейді. Сосын бетонды қарқынды түрде қыздырып, оның қажетті беріктігіне қол жеткізіледі. Корпусты 2,6 м-ге ұлғайту және үстінен үш қабат салу кезіндегі жұмыстарды орындаудың технологиялық тізбектілігі жалғап салу жұмыстарын ағымдық орындауды қарастырады, ол үшін қалып жүй- елерінің екі жинағы пайдаланылып, үдерістің үздіксіздігі қамтама- сыз етіледі. Қалып жүйелерін монтаждау, арматураны беру, бетон- дық қоспаны жеткізу және ғимараттың қасбеті жағынан пилондарды орнату операцияларының барлығын мұнаралы кранның көмегімен орындайды. Жалғап салынатын нысандарды тұрғызғаннан кейін үстінен салынатын қабаттардың жүктемесін жалғап салынатын эле- менттерге бөліп тарату үшін қажетті монолитті бөліп тарату плита- сын орнату жүзеге асырылады.

Сыртқы қабырғалар әдетте жеке ағыммен монолитті және жинал- малы нұсқаларда тұрғызылады. Қабырға элементтерін орнатқан соң жабын қалыбының әмбебап элементтерін пайдалана отырып, жа- бындарды орнату жүргізіледі. Монолитті құрылыс салу кезінде жұмыстарды жүргізудің тар- шылығынан ұсақ қалқанды қалыптарды пайдалану қабырғалар мен жабындардың қалыптарын орнату, оларды уақытша бекіту және де- монтаждау үшін қосымша еңбек шығындарын талап етеді. Қосалқы жұмыстардың үлкен көлемін болдырмау үшін тоннельдік горизон- талды алынатын қалыптарға көшу қажет. Г және П тәріздес қалып блоктарын жалғап салынатын көлемнің еніне қатысты қолдану олар- ды орнатып, демонтаждауға аз еңбек шығындарын шығындап, кор- пустың ұлғайтылуының қажетті мөлшерлеріне қол жеткізуді қамта- масыз етеді. Ғимараттарды кеңейту кезінде тоннельдік қалыптарды пайдала- ну зауытта жасалған көп қабатты аспалы панельдер түріндегі қабы- рға қоршауларын орнату немесе құрылыс жағдайларында жасалына- тын монолитті конструкцияларды орнату жұмыстарын орындауды көздейді. Жиналмалы қабырға панельдері ең артықшылығы басым нұсқа болып табылады, өйткені олардың сапасы жоғары, еңбек сый- ымдылығы төмен және монтаждау уақыты қысқа болып, әртүрлі сәулеттік кескіндерде жасалуы мүмкін. Ең технологиялығы жоғары шешім болып корпусты  ұлғайту мен үстінен қабат салудың жиналмалы-монолитті нұсқасы атала- ды, онда монолитті түрде ішкі салмақ түсетін қабырғалардың кон- струкциялары орныдалып, жиналмалы түрде – жабын плиталары, баспалдақ марштары мен алаңдары, сондай-ақ сыртқы қабырға па- нельдері орындалады (7.13-сурет). Бұл нұсқны пайдалану жұмы- стардың ұзақтығын 20...30%-ға қысқартуға мүмкіндік береді, бірақ бұл жағдайда жүк көтергіштігі үлкен крандарды пайдалану қажет- тілігі туындайды. Үстінен қабаттарды тұрғызу жағдайында жинал- малы-монолитті нұсқаны қолдану барынша тиімді болып саналады. Жиналмалы жабындарды пайдалану ауқымды блоктарды (сантех- никалық кабиналарды), баспалдақ марштары мен алаңдарын және басқа да кірістірмелі жүйелерді кешенді түрде монтаждауға мүм- кіндік береді. Сыртқы қабырға қоршауын орнату жеке ағым болып орындалады.

t

....і

>---l l ,

іі

2-6rurіM

n=

1- - 1

\ \ \ \ 1 1

/ // / // / / / r"'

Іll

1-6rurіM fj

Ell

а – ғимаратты жалғап салу; б – ғимаратты үстінен салу; Нк – ілгектің биіктігі ←

Алынбайтын қалыптарды пайдалану арқылы қайта құру техно- логиясының артықшылықтары алынбайтын (қалдырылатын) қалып- тың, мысалға, көбік-полистиролді блоктардан жасалған қалыптың қалып ретінде қызмет атқаруымен қатар, жылу-оқшаулау қызмет- терін орындайтындығын көздейді. Қайта құру жұмыстарын орындау кезінде алынбайтын қалыптар жүйесінің негізгі артықшылықтары мынадай: Жалғап салу және үстінен салу түріндегі қайта құру құрылысына арналған алынбайтын қалыптарда бірнеше блок түрлері пайдаланы- лады: қабырға блоктары; есік ойықтары бар терезе үсті блоктары; жабын астына арналған блоктар; қабат биіктігін түзететін блоктар, сондай-ақ тығын элементтері (7.14-сурет).

Алынбайтын қалыптың блоктары тұтануды баяулататын арнайы қоспалармен, сондай-ақ кеміргіштерді жолатпайтын биологиялық қоспалармен қоса, қатты көбік-полистиролдан жасалынады. Блок- тардың сыртқы және ішкі түзеушілері жақсы жылу-оқшаулаушы ма- териал болып табылады. Алынбайтын қалып блоктары салмақ көтеретін конструкция емес, тек жоғары технологиялық қалып болып табылады, оның қуы-

старына арматураны орнатып, кейіннен иілімді бетондық қоспамен толтырады. Алынбайтын қалыпты пайдалана отырып, қайта құру жұмыста- рын орындау пәтерлердің жайлылығын арттырудың сәулеттік мәсе- лелерін тиімді шешуге және бірдей ғимараттармен ұқсас құрылыс салудың  дәстүрлі  көзқарасын  өзгертуге  мүмкіндік  беретін  жоға- ры технологиялық үдеріс болып саналады. Орынжайларды қайта жоспарлаумен байланысты көптеген жұмыс түрлері жалғап салына- тын құрылыстармен қатар жеке ағымдармен орындала беруі мүмкін. Ірі панельді тұрғын үйдің типтес қабатының үлгілік секциясына жалғап салу және оны қайта жоспарлау ас бөлмелер мен іргелес бөлмелердің ауданын кеңейтуге, сондай-ақ лифт пен қоқыс құбырын кірістіруге мүмкіндік береді (7.15-сурет); бұл ретте сыртқы қабырға панельдері сақталынып, терезе ойықтары кеңейтіледі де, олар эркер- лерге айналады. Жалғап салынатын құрылыс іргетастары қаланған соң көбік-по- листиролды блоктардан сыртқы қабырғалары тұрғызылады. Ені 290 мм және ұзындығы 1 200 мп блоктар қабат-қабат орнатылып, каркастармен арматураланады. Блоктарды жабын белгілеріне дейін салғаннан кейін жабын қалыптары монтаждалады және арматура- ланады. Бетондық қоспа қармаулармен төселінеді, әрі қармау өл- шемдері кранмен жеткізу кезінде бір секцияны, ал автоматты бетон сорғымен жеткізу кезінде – ғимараттың бүкіл ұзындығына бір қабат- ты құрайды. Нысанды секция ұзындығына тең қармауларға бөлу ең ұтымды болып саналады. Жалғап салу үдерістерімен қатар, орынжайларды қайта жоспар- лау, желдету блоктарын демонтаждау, инженерлік жүйелерді ауы- стыру жұмыстарының циклі орындалады. Жалғап салынатын құрылыс циклі аяқталысымен үстінен  қа- бат салуға кіріседі. Жалғап салынатын нысандарды салу кезіндегі технология қолданылады. Жүктемелерді бөлу жүйесін сақтап қалу үшін жоспарлау шешімі төмен орналасқан қабаттардың үлгілік шешімдерін қайталайды. Үстінен салынатын қабаттардың жүктемесін біркелкі бөлуді қамтамасыз ету үшін карниз блоктарын демонтаждап, монолитті байлам белдеуін орнатады (7.16-сурет). Монолитті белдеуді тұрғынғаннан кейін қабат жоспарына сәйкес алынбайтын қалыптарды монтаждайды. Жұмыстарды қармаулар- мен орындайды. Қармау ретінде тұрғын үйдің секциясы алынады.

Қабылданған технологиялық сұлбаға қарай қалыптау блоктарын қабат-қабатпен орнатып, бетондау қолданылады, сондай-ақ қабат биіктігіне блоктарды орнату және бетондық қоспаны салу жүзеге асырылады. Әдетте, қабырға конструкцияларын монолиттеген соң жабындарды бетондау жүргізіледі. Бұл жайт қабырға конструкци- яларында бетондық қоспаны төсеу кезінде жабын құрылымының мүмкін болатын өзгерулерінен туындауы мүмкін. Үстінен салынатын қабаттарды тұрғызу жұмыстарын ағымдық түрде жүргізуді ұйымдастыру үшін жұмыстар орындалатын үш қар- мау көзделеді (7.17-сурет): Қармаулардың шамалас бірдей көлемдері уақыт параметрлері тең цикл өндірісін ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Блоктарды орнатуды, оларды арматуралауды, жабын қалыптарын монтаждауды және бетондық қоспаны төсеуді мамандандырылған буын атқарады. Қабырғалардың сыртқы беттерін атмосфералық жауын-шашын- нан қорғау және олардың өртке төзімділігін жоғарылату тәсілдерінің бірі болып рабица-тор бойынша немесе полимерлік тор арқылы сы- лақ жабынының 2-3 қабатын жасау саналады. Ұсақ түйіршікті бе- тондық қоспалар пайдаланылады, оларды пневмобетондау әдісімен қабырға бетіне жағады. Соңғы қабаты кепкен соң боялады. Басқа мүмкін боларлық нұсқалар ретінде қасбеттерді кірпішпен, қаптау плитасымен және басқа да ұзақ мерзімді материалдармен қаптау болып табылады, ол ғимартаақасбетінің пайдаланушылық сенімділігін едәуір арттырады.

1 – қайта құрылатын ғимараттың сыртқы қабырға па- нелі; 2 – жабындар; 3 – армокаркас; 4 – монолитті учаске; 5 – алынбайтын қалып блоктары; 6 – бетон

Қоғамдық ғимараттардың алуантүрлілігінің ішінен қайта құруға көбінесе мектепке дейінгі балалар мекемелері, жалпы білім беру мектептері, оқу орындары және техникумдердің ғимараттары, жал- пы тамақтану кәсіпорындары, жабық бассейндер, спорт залдар, ки- нотеатрлар, клубтар, театрлар, музейлер жатады. Қоғамдық ғимараттарды қайта құрудың әдістері мен тәсілдері қала құрылысының тапсырмалары кезінде әртүрлі көлемі және құра- мы бойынша жеке тәсілдемені қажет етеді. Бұрын салынған көпқабатты ғимараттардың сәулет-жоспарлық және құрылымдық сызбаларын қарастыру кезінде олардың көпшілі- гі әртүрлі пайдалану уақыты аралығында күрделі жөндеуге немесе салмақ түсіретін құрылымды қайта қалпына келтіру немесе күшейту бойынша қайта құруға ұшыраған. Бұл құрылыстық жұмыстарды орындау қажеттілігі ғимараттар- дың моральдық ескіруі және физикалық тозуына байланысты. Қоғамдық ғимараттарды қайта құрудың қажеттілігі ең алдымен ғимараттардың физикалық емес моральдық тозуына байланысты. Ғимараттардың көпшілігі олардың жоспарлауының, инженерлік қамтамасыз ету деңгейінің қазіргі заманғы талаптарына сай келмей- ді, қаланың ескі аймақтарында орналасады және т.б. Қайта құрудың әдеттегі объектілері болып соғыс алдында салынған оқу ғимаратта- ры, медициналық кәсіпорындар, орналастыру мақсатында қалпына келтірілетін әртүрлі бағыттағы азқабатты үйлер, мысалы, мектепке дейінгі балалар мекемелері табылады. Мектептерді қайта құру әдістерінің ішінде кеңінен таралғаны жаңа корпусты жанама салу немесе қондырма салу есебінен ғима-

раттарды кеңейту болып табылады. Жанама салу стандартты өлшем- дегі ғимараттарды тұрғызуға, сонымен қатар оларды өзге оқу ғима- раттарынан оқшаулауға мүмкіндік береді. Ғимараттарды қондырма салу кезінде соңғы қабаттар фермалармен жабылады, бұл ғимарат- тың қажетті енін қамтамасыз етеді. Медициналық кешендер жаңа корпустарды тұрғызу есебінен кеңейтілуі мүмкін. Мұндай кеңейту түбірлі қалпына келтіруге ұшы- раған көрші үйлерді қосу жолымен мүмкін болады. Мысалы, қайта құрудан соң бірнеше корпустар галереямен қосылады, ал алаңның кеңеюі жанама салынған эркерлер есебінен қол жетуі мүмкін. Со- нымен қатар қалпына келтірілетін ғимарат қабатқа қондырма салы- нуы мүмкін немесе тұрғызу есебінен жоғарылауы мүмкін. Ескі ғимараттарды қайта құру олардың тағайындалуын өзгерту мақсатымен, мысалы мектепке дейінгі балалар мекемелерін осы ғи- мараттардың төменгі қабаттарында орналастыру үшін жүргізіледі. Бұл кезде оларды нормативті жарықтандыру және инсольляциямен қамтамасыз етумен, сонымен қатар балалар серуені үшін аумақ құрумен қиындықтар туындайды. Құрылыс алаңының тығыздығымен қатар қоғамдық ғимараттар- ды қайта құрудың сипаттамалық ерекшелігі болып жобалық орны- ның сәйкес жоғары белгісі бар ірі габаритті ауыр құрылымдарды монтаждау қажеттілігі табылады. Жабық бассейндерді, манеждерді қайта құру массасы 80 т. же- тетін қатайтылған ригель аралығы 30...60 м болатын темірбетонды рама түрінде орындалатын құрылымдарды монтаждау қажеттілі- гімен түйінделген. Бос құрылыс алаңы кезінде раманың үлкейтілген жинағы жерде орындалады және бірнеше синхронды жұмыс жасайтын крандармен уақытша тірекпен бекітілген жобалық күйге көтеріледі (8.1-сурет, а). Тығыз орналасқан алаң шарттарында алдымен тіректер монта- ждалады, кейін екі кранмен – уақытша тіректердегі сваркалы қатай-

тылған ригель (8.1-сурет, б) монтаждалады.

Рамаларды толықтай монтаждау кезінде қосымша тіректер кеңістіктік блок құрылған кезде бойлық байланыс және жабу пли- таларын орнатқан соң тек бірінші және екінші рамаларға қажет бо- лады. Келесі рамалар толықтай ғимараттың кеңістіктік құрылымын жасау арқылы оған бекітіледі. Ригельдерді монтаждау ригель қабырғасын иілуден сақтайтын қатты траверс есебінен жүргізіледі.

Ригельдердіі темірлік құрылымын қолдану арқылы екіаралықты

-сурет.        Қоғамдық ғимаратты қайта құру кезіндегі рама- ны монтаждау сызбасы: а – бос алаң кезінде; б – тығыздалған шарттарда; 1- кран; 2- уақытша тірек; 3- жинақталған күйдегі рама; 4- қатты траверса; 5- ригель

ғимараттарды қайта құру кезінде іс жүзіндегі тіректерді және төмен- гі және орташа тіректердегі арнайы консолдардың құрылғыларын алдын ала даярлаудан соң олардың жартылай бастырмалы жинағы мүмкін ( 8.2-сурет). Ірі панельді ригельдердің жартылай бастырмалы жинаға металды көп қажет ететін аралық тірек құрылғыларынсыз жоға- ры экономикалық тиімділікпен қысқа уақыт аралығында олардың монтажын жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл екі аралық бойынша ке- зекті ұңғымалы кранмен жүзеге асырылады. Мұндай жабулардың монтажы жинақтық түрде тіректік колонналарды немесе уақытша мачталарды монтаждаудан кейін көтеру әдісімен жүргізіледі және олардың гидравликалық домкраттарында орналастырылады, олар- дың штоктары жабудың құрылымына бекітілген және колонналарды қоршайтын монтаждық шеңберге қосылған.

Павильондарды, көрме залдарын, жабық базарларды қайта құру кезінде толық дәнекерленген құрылым түрінде жобаланады. Дом- краттардың синхрондық жұмысы жабуды көтеру кезінде олардың бір сорғысының әрекеті есебінен қамтамасыз етіледі. Алдымен жабуды шамамен 100 см биіктікке көтереді, содан соң жүйенің сенімділігін және шеңбердің қажетті иілгіштігін тексерген соң жобалық белгіге көтереді. Қоғамдық ғимараттарды қайта құру кезінде екішарнирлі аро- лық жабуларды монтаждау уақытша қозғалмалы тіректерді қолдану арқылы жеке элементтер арқылы немесе олардың байланысы және прогондарын кезекті бекітуі арқылы жиналған аркалармен жүзеге асырылады. Үшшарнирлі аркалар сирек қолданылады, олардың монтажы тұй- ықталу домкраттармен немесе клинді қосымшалармен қоршалған уақытша қозғалмалы тірекке бекітуді талап етеді.

1 – кран; 2 – күшейтілген немесе қайта қалпына келтірілген шеткі тіректер; 3 - шеткі тіректердің алынбалы монтажды консолдары; 4 - монтажда- латын ригель; 5 - қатты траверса; 6 – орташа тіректердің  алынбалы  монтажды  консолдары; 7 - кранды ауыстыру кезіндегі іс жүзіндегі жер астылық арналардың және коммуникациялар- дың бұзылуынан қорғау тұғыры; 8 - күшейтілген және қалпына келтірілген орташа тірек

1 – іс жүзіндегі күшейтілген қабырғалар; 2 – вант- тар; 3- жоғары тіректік сақина; 4 – кран-мачта; 5 – кран-мачтаның тірегі

Аролық жабулардың монтажы мұнаралық, жыланбауырлық неме- се пневматикалық крандармен жүргізіледі, ал ерекше тығыздалған шарттарда монтаждық мачталар көмегімен жүзеге асырылады. Цирктерді, спорттық залдарды, панорамды кинотеатрларды қай- та құру кезінде жабудың куполдық құрылымын ауыстыру немесе күшейту қажеттілігі туындайды. Қабылданған конструкцияға тәуел- ді куполдар монтажы уақытша монтаждық тірек немесе бастырма әдісін қолдану арқылы жүргізіледі. Уақытша монтаждық тірек ретінде (8.3-сурет) мачталар, крандар мұнаралары немесе арнайы құрылған тіректер қолданылуы мүмкін. Купол элементтерінің монтажы бұл жағдайда бір немесе екі өздігі- нен жүретін крандармен жүргізіледі. Сферикалық куполдар монтажы кезінде бастырмалы әдіс қол- данылады, оның мәні купол сақиналық радиустармен жинақытық темірбетонды элементтермен шығарылуы болып табылады. Монтаждалған ярус тұрақтылықты және қаттылықты иелене оты- рып, келесі ярус монтажы үшін қызмет етеді. Куполың жинақтық элементтерінің көтерілуі арнайы құрылғылармен бекітілген мұнара- лы кранмен жүзеге асырылады, ол ғимарат орталығында орналасқан. Егер мұнаралы кранның жебесінің ұшуы тіректік сақина зона- сында купол элементтерінің монтажын қамтамасыз етпейтін болса, онда ғимарат сыртындағы сақиналық жолда қосымша монтаждық

машина орнатылады.

8.2.

Көпқабатты ғимараттар вертикалды технологиялық сызба (хи- миялық, мукомалды, көмір өнеркәсібі, құрылыстық индустрия ме- кемесі және т.б.) қолданылатын салалар қатарында қолданылады, сонымен қатар жеңіл құрылғылы кәсіпорынды орналастыруға, же- келей алғанда құрылғы құру, радиоэолектроника, полиграфия, жеңіл және тамақ өнеркәсібінде қолданылады және олар кәсіпорындық құрылыстың шамамен 25% құрайды. Ескі мекемелердің жоғары қабатты ғимараттары құрылымдық сызба бойынша каркасы жоқ, толық және толық емесе каркасты деп бөлінеді. Көпқабатты  кірпіштік  каркасы  жоқ  ғимараттар  құрылымдық және жоспарлық сызба бойынша кейбір қоғамдық тағайындалудың көпқабатты  ғимараттарына  ұқсас  болып  келеді.  Өндірістік  ғима- раттардың қабаттылығы – 3...4 қабат. Жабудың тасымалдаушы та- сушылары 10...12 м аралығындағы клепанды болат балкалар болып табылады.  Мықты  кірпіштік  қабырғалар  монолитті  фундаментке (көбінесе) негізделеді; шатырдағы жайлар шатырлық бөлмелерге ие. Толық емес каркасты ғимараттар сыртқы тасушы қабырғаларға ие, ішкі тірек ретінде оларға негізделетін металдық және темірбе- тонды аралықты (басты балклы) армирорлық кірпіштік бағаналар қолданылады. Ішкі каркастары (колонналар және жабылатын балка- лар) монолитті темірбетонмен; шатырлар – катты шатырлар ретінде орындалған ғимараттар да кездеседі. Ескі ғимараттардың каркасы көбінесе монолитті темірбетон және металлдан (каркастық ғимараттар) жасалады. Рамалық құрылымды көрсететін көпқабатты үйлердің монолитті каркастары жоғары қат- тылықты және тұрақтылықты иеленеді және біршама статикалық және динамикалық жүктемелерді қабылдай алады. Байланыстық, рамалық немесе жинақтық құрылымы бар көпқа- батты үйлердің темір каркастары прокатты профиль колондарынан немесе клепанды құрылымнан орындалған, ал жабулар – екі таврлы (прокатты және клепанды) қиманың темір ригелі бойынша монолит- ті темірбетондар. Кейде болаттемірбетонды жабулар ( аралық бой- ынша болат настил бір уақытта алынбайтын опалубка және темірбе- тонды плитаның арматурасы болады). Көпқабатты кәсіпорындық ғимараттарды қайта құру кезінде не- гізгі тасушы құрылмдардың күйі есепке алынады және қажеттілік

бойынша құрылымның бір бөлігі күшейеді, бір бөлігі еш өзгеріссіз қалады, ал ремонт және күшейтуге жарамдылығы аз қатты бұзылған элементтер таратылады және жаңалармен ауыстырылады. Ғимараттарды қайта құру кезінде жұмыстардың көп бөлігі негізгі өндірістік және көмекші жолдармен іс жүзіндегі ғимараттарды және бірқабатты немесе көпқабатты ғимараттардың ескіге қосылып салы- нуына байланысты. Қондырма және жанама салу ескі кәсіпорындық құрылыстардың сақталатын негізгі тасушы құрылымдарының күше- юімен немесе күшеюінсіз жүзеге асырылады. Негізгі құрылымдар- ды қайта қалпына келтіру немесе жоғарылату мақсатында олардың құрылымдық сызбаларын өзгертусіз есептік қимасынының жеке элементтерін жоғарылату әдісі келесі жолдармен қолданылады: Қоршау балкалары үш жағынан күшейтіледі (екі бүйірлік және балканың төменгі қабаты бойынша). Енді орнатылған арматура қи- масы есеп бойынша анықталады. Жаңа немесе ескі бетонның тіз- бегінің беріктілігі күшейтілген элементтер қабатының өңделуіне, бетондық қоспаны орналастыру және нығыздау әдістеріне тәуелді болады.

-сурет.  Қималарды ұзарту арқылы колоннды күейту:

А – екі жақты ұзарту; б – бір жақтан ұзарту; 1 – бар арматура; 2 – қайта қондырылатын арматура

а – темір обоймдарды күшейту (корсет-обойм); б – алдын  ала кернеуленген  тіреуіштермен  күшейту;  1

Сақталынған элементтердің жұмыстық қимасының өлшемін жоғарылату жолымен жүзеге асырылатын қималарды ұзарту әді- стері 8.4-суретте көрсетілген. Монолитті темірбетонды жабулардың балкасының қималарын ұзарту (ұзартылған зонаны күшейту мақсатында) келесі әдіс бойын- ша орындалады: алдымен бетонның қорғаныс қабаты алынады және іс жүзіндегі арматураға қосымша жұмыс арматурасының бөліктері жабыстырылады, содан соң бетондалу жүргізіледі. Қорғаныс қаба-

тын өшірген соң арматура хомут бөлігі кесіліп алынады және бүкте- леді, бұл жағдайда қосымша жұмыс аппаратурасы бүгілген хомутқа жабыстырылады. Колондарды күшейту әдісі ретінде корсет-обойм қолданыла- ды, мұнда күшейту бұрыштары тіректік темір жапсырмалар арқылы тіреледі және колоннаның алдын ала ашылған жұмыс арматурасына жабыстырылады (8.5-сурет).

Қоршау құрылғыларының қызметі- қоршау құрылғысы жасалған құрылыс материалының жылутехникалық қасиеттеріне қарай , өмір сүруге ынғайлы және ғимарат ішіндегі белгіленген ылғал режимде- гі температураны бір қалыпта ұстап тұру болып табылады. Қоршау құрылғысы материалының уақыт өте келе өз қабілеттерін жоғалтуы ғимараттың жылу ылғалдығы режимінің бұзылуына, со- нымен бірге құрылғының зақымдану мен төзімділік, тасымалдау қабілеттерінің төмендеуіне алып келеді. Қабырға жылу оқауша- лағышының жеткіліксіздігі ылғал мөлшерінің жоғарылауына ықпал етеді, құрылғыға тасымалданып таралуы оның физико-механикалық қасиетінің өзгеруіне соқтырады. Қоршау құрылғысы - бұл көпфункционалды және көп элементті жүйе. Олардың функциялары материалдар мен құрылғылардың бе- гілі бір қабілеттерімен қамтамасыз етіледі: жылуды қорғау – жылу өткізгіштік және жылу сыйымдылық; судан қорғау – ауа өткізгіштік, түйін тығыздығы және құрылғы бөліктері;дыбыстан қорғау –дыбыс сіңіру және дыбыс өткізбеу; физика – механикалық қасиеті- қабырға қоршауының төзімділігі. Сонымен қатар қоршау құрылғылары қоршаулардың бетіндегі түсті гаммалар мен берілген нысандардың байланысқан архитекту- ралық қызметтерді атқарады. Сыртқы қабырғалар атмосфералық ылғалдардың кірмеуін қорға- умен қатар сыртқы ортамен ғимарат ішіндегі су буының диффузи- ялануын қамтамасыз етеді. Қалыпты режимдегі басты жағдай бұл

-атмосфералық ылғал,конденсат пен диффузия буларының  сыртқы ортадада булануына мүмкіндігінің болуы. Қорғаныш тиімділігінің атмосфералық жауын шашынның қайта ылғалануына қатысты өзіндік оң және теріс аспектілері бар. Қабырғалардың сыртқы әрлеу түрлерінің әр түрлілігіне байлан- сты, ылғал беру динамикасы көптеген факторларға байланысты екені анықталды.Сондықтан гипстік жабу түріндегі қорғаныс ылғал- ды үнемі жинақтауға мүмкіндік береді,ал сыртқы беті қапталмаған қабырғалар сол уақытта ылғалды сыртқа тез шығарады. Бұл құ- былыс әсәресе кеуекті материалдаран (газ силикаты, газдық – көбік бетнон) жасалған қабырға қоршауларынан анық көрінеді.Керамика- лық тақтайшалардан жасалған абындылар атмосфералық жауын – шашынның түсуіне жол бермейді, бірақ ылғалдың үй-жайдан жыл- жуын қамтамасыз етпейді. Су берілу жылдамдығы құрылыс материалының буларды өт- кігіштігіне және бу қысымына байланысты. Бояуды немесе қапта- уыштарды қорғаныш қабатының сыртқы сылақ қоршауына қол- данған кезде буларды өткізгіштігі төмендейді,сонымен бірге бұл оқшаулау қабаты астындағы судың конденсациясы мен теріс тем- ператураға циклдік әсер ету кезіндегі беткі қабаттардың бұзылуына әкеледі. Капиллярлық күш тердің әсерінен атмосфералық ылғалдың сұй- ық және газ тәрізді фазалары, жел қысымы қоршау құрылғыларына әсерін тигізеді, қысым арқылы ішкі қабаттарға енеді, бұл дегеніміз материалдың тез ылғалдануына және жылу техникалық, берікітік қасиеттерінің төмендеуіне соқтырады. Жүктеме және қоршау құрылымдарының жұмыс сапасы белгілі бір кезеңдерде деформацияның шамасына байланысты.Деформа- цияның жалпы параметрлері ғимарат пен түпкілікті қалыптасқан құрылыс жүйесіндегі шөгу мен сіңіру сынды ұзақ процесстерді мон- таждау кезінде тік жүктемелердің артуының салдары болып табыла- ды. Ғимараттарды пайдалану сипаттамаларына әсер ететін фактор- лар; температуралы – ылғалдық деформациялар. Температруалық құбылулар кезінде көлденең және тік жазықтықтағы қозғалыстар байқалады,бұл олардың элементтерінің бірігуінен айтарлықтай қа- уіпті кернеулерді тудырмайды. Бөлмедегі ауаның өткізгіштігінің басты орны - панельдердің буындары және терезе мен балконның панельдерге жалғанған жері. герметиктің ескіру салдарынан оның қасиеттері өзгерген кезде ауа өткізгіштігі айтарлықтай артады.

Ауа өткізгіштік әдетте бірнеше рет нормативтік мәндерден жоға- ры, бұл қосымша инфильтрациялық жылу ағынын тудырады, бөл- менің жайлылығын бұзады және сыртқы ортадағы бастапқы темпе- ратураға айналады. Үй-жайларда қажетті ауаны қорғауды қамтамасыз ету үшін, тере- зе тораптары мен балконның құю құрылғылары технологиясының талаптарын сақтау қажет. Олай болмаған жағдайда, терезе мен бал- конның қосылған жері арқылы жылу шығыны жалпы көлемнің 50%

-на жетуі мүмкін.

Терезелердің тығыздығының дәрежесі ғимараттардың қабатта- рының өсуімен нығайтылуы тиіс. Сондықтан, 17 қабаттық биіктігі бар ғимараттар үшін 5 қабатты ғимараттармен салыстырғанда тығы- здықты 2-3 есе көбейту керек. Желдету жүйелері мен техникалық емес жабдықтар (көтергіш біліктер, қоқыс жөнелткіштер) ауа алма- су үдерісіне үлкен әсер етеді. Жоба шешімдерінен ауытқулар интен- сивті ауа алмасуына әкеледі, ол бірден тұрғын үй-жайлардың темпе- ратурасы мен ылғалдылық режиміне әсер етеді. Жайлы өмір сүрудің маңызды шарты болып құрылымдардың дыбыс өткізбейтін қасиеттерінің көрсеткіші болып табылады. Іргелес бөлмелердің дыбыстық оқшаулауы бөлгіш тосқауылдардың дыбыс өткізгіштік қабілетін және дыбыстарды тікелей және жанама жолмен беру қарқындылығымен бағаланады.Көбіне архитектура- лық-жобалық шешімдер,қабырға бөлетін материалдар мен тосқа- уылдар,сонымен бірге түйіндердің ену элементтерінің құрылым шешімдері әсер етеді. Олардың физика-механикалық сипаттамала- рының өзгеруінің: қалыптасудың деформациясы және сызаттардың ашылуы нәтижесінде құрылыстың дыбыстық оқшауланған қасиет- тері нашарлайды. Бөлмелердің виброакустикалық параметрлеріне қабырғалар мен төбелердің бойымен берілетін құрылымдық шуыл- дар мен дірілдер ерекше әсер етеді. Олармен күресудің негізгі тәсілі - діріл оқшаулауымен, бөлінбей- тін едендермен, бөлінген құрылымдық жүйелердің тербелістерінің демпферін қамтамасыз ететін демпфирлік төсеніштері бар т.б. блок- тарды құру болып табылады. Тұрғын үйлердегі қолайсыздықтар жолдан және көлік және көлік- тің басқа түрлерінен, ауа шуының әсерінен пайда болады. Бұл қозға- лыс қарқындылығы мен негізгі магистральдардан ғимараттардың қашықтықта орналасуымен анықталады. Бұл әсерді азайту үшін, қабырғалардың беткі қабатын, үш қабатты немесе блокты шыныдан

жасалған құрылғыны гидрооқшаулау әдістерімен, сондай-ақ шуылға қарсы жасыл егінділерді отырғызу және арнайы шағылыстыратын кедергілерді орнату әдістерімен жүзеге асырылады Осылайша, реконструкция аяқталған кезде ғимараттардың техни- калық және өндірістік сенімділігін арттыруға, қоршаған ортаға зиян- ды әсерді азайтуға, энергия үнемдейтін құрылымдарды пайдалануға бағытталған процестер мен құбылыстарды, тиімді өмір сүру жағдай- ларын айтарлықтай жақсартатын тиімді материалдар мен техноло- гияларды ескеру қажет.

Ғимараттардың беріктігі мен ұзақ мерзімділігін бір мезгілде арт- тыра отырып, ресурс тапшы елдердегі тұрғын үй қорын қалпына келтіру, бұл техникалық саясаттың негізгі бағыты болып табылады. Энергия үнемдеуде корпус конструкцияларының жылу қорғанысын жақсартуға үлкен мән беріледі. Энергия тұтыну түрлерін салыстыру көрсеткендей, энергияның 43% -ы тұрғын үй-коммуналдық шару- ашылықты жылытуға жұмсалады.

Ғимараттардың тиімділігін арттыру міндеттерін шешу кезінде жылудың жоғалуының барлық көздерін ескеретін күрделі тәсілдеме талап етіледі, сондықтан оқшаулау жұмыстарының толық емес ци- клын орындау, мысалы, тек қабырғалық қоршау оң нәтижеге әкел- мейді. Отандық және шетелдік мамандардың зерттеу нәтижелері арқылы алынған ғимараттардың әртүрлі құрылымдық элементтері, жылу жоғалту диаграммасының деректері, ғимараттарды энергиямен жабдықтау шешіміне кешенді көзқараспен қарауды қажет етеді. (су- рет.9.1). Жылу оқшаулағыштың қажетті жылу кедергісін қамтамасыз ету үшін, жылу оқшаулау алдында жабық конструкциялардың параме- трлерін анықтап және жылу өткізгіштік коэффициентін ескере оты- рып, оқшауланатын қабаттың қалыңдығын анықтау кіреді.

о(стар) оқшаулануға дейін қабырғалары жабық конструкциялар- дың жылу кедергісінің мәні тәуелділіктен анықталады, олар

ст

= 0,156 ,        (9.1) λ ст

ст

мұндағы δ

ст

тұрса ); λ

Вт/м², о

қабырға материалының жылу өткізгіштік коэффициенті,

о

термиялық туралы қарсылықтың жаңа және ескі мәндерініңарасындағыайырмашылық құрайды:

о =

o (нов)

о

o (нов)

ст

+ 0,156 .        (9,3) λ ст

о

λ ≥ δ ут ут о

ут

мұндағы, λ

жылытқыш материалының жылу өткізгіштік коэффи-

ут

циенті; δ

жылытқыш қылыңдығының қабаттары.

Көп қабатты құрылымдарды пайдаланған кезде жылу кедер- гісінің жалпы коэффициенті ескеріледі. Сонымен қатар, толығырақ есептеу   үшін қабырғалардың ішкі және сыртқы беттерінде, ішкі

жағындағы ауа қысымының жоғарғы және төменгі жағынан жылу ағынын, онымен қоса табиғи және мәжбүрлі конвенциямен бірге ауаның жылу кедергісін ескеру қажет. Құрылғының қабаттарындағы температураның өзгеруі қабырға- ның ішкі бетіндегі жылуды сыртқы жағына жылу беруі,сондай-ақ қай оның жағынан (сыртқы немесе ішкі) орналасуына байланысты (9.2-сурет). Ішкі жылу оқшаулауды қолдану конденсациялық ылғалдың қа- лыптасуына, нәтижесінде оның құлдырауына әкеледі (9.2 сур., а ). Бұл құбылыстарды болдырмау үшін, бөлмедегі төмен салыстырма- лы ылғалдылықты және қабырғалардың ішкі беттерінің жоғары тем- ператураларын ұстап тұру керек. Егер будың ішінара қысымының төмендеп ғимарат құрылымын- дағы ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100% болып және су буы конденсацияланатын болса, онда ішкі жағынан суық сыртқа бағыт- талады, сол кезде корпустың сыртқы қабатында ауаның салыстыр- малы ылғалдылығы артады.

а — ішінен жылыну; б — сыртынан жылыну

9.3 – сурет. Жабық конструкциялар бетінің температурасы және бөлме ауасы мен оған қатысты салысты- рмалы ылғалдылықтың, жайлылық аймағын анықтауға арналған диаграмма.

Конденсациялық ылғалдықпен күрес, жылу оқшаулау көме- гімен суықтың сыртқы жағын және бүйірдегі су буының конден- сациясын ішкі бетіне жібермеу арқылы қорғау болып табылады.

Алайда, жылу оқшаулағыш қабатын құрылымның ішіне орналасты- рылсақ, бұл кедергі жасайтын екі бетіің арасындағы температура- ның үлкен құбылуына алып келеді және су буы қорғалмаған оқша- улағыш қабат арқылы айналады. Температураның едәуір төмендеуі қарқынды конденсаттың пайда болуына алып келеді, бұл бу өткіз- бейтін қабаттың бұзылу қаупі жоғары деген сөз (9.2, б ). Жылыту құрылғысын ғимарат ішіне орнату тиімсіз, Себебі ол жылытқыш аймағында конденсаттың пайда болуына ықпал етеді. Ылғалдылықтың жоғарылауымен жылу оқшаулау қасиеттері ай- тарлықтай нашарлайды, бұл тиісті қабаттардағы температураның төмендеуіне соқтырады.Соның нәтижесінде оданда көп конденсат түседі, салдарынан жылу оқшаулағыштың одан әрі төмендеуіне алып келеді. Осылайша, тұрғын үйдің жылу ылғалдылық режимі, ондағы жайлылық деңгейін анықтайды. Бөлме температурасының төмендеуі немесе рұқсат етілген деңгейден жоғары көтерілуі, сон-

дай-ақ салыстырмалы ылғалдылықтың өсуі немесе күрт төмендеуі- не байланысты ауытқуы нәтижесінде ,ондағы өмір сүруге деген жай- сыздықты анықтап көрсетеді. Белгілі бір мағынада жайлылық параметрлері субъективті фактор болып табылатынына қарамастан, бақылау нәтижелерінің стати- стикалық өңдеуі адамның бөлмеде болу жағдайларын субъективтік бұзу (жалға берушілердің қолайлы және қолайсыз жағдайлары) ай- мағынан шығып, параметрлердің белгілі бір бағыттарын анықтауға мүмкіндік берді. (Сурет 9.3.) Медициналық бақылау барысында субьективті сезімталдыққа еден температурасы әсер ететіндігі анықталған.Еден беті темпера- турасының 20...22 жағдайында (4 сағаттан аса) уақыт болу, ондағы жайлылықтың болуын сезіндіреді (сурет 9.4). Бұл дегеніміз жылы еден құрылғыларының маңызыд керек екендігін білдіреді. Осылайша, техникалық шешімдерді көп нұсқалы ете отырып, жайлы жағдайлар туындату, тұрғын үйдің функционалды қасиет- терінің сапалы өзгеруіне алып келеді. Кешенді нормативті талаптар- ды орындау тұрғындардың жайлы өмір сүруін жоғарылатып қана қоймай, сонымен қоса жылумен қамту шығындарында азайтуға мүмкіндік береді.

Жылу оқшаулағыш материалдарын таңдау үшін қоршау құрылғы- ларының жылу техникалық сипаттамаларын жоғарылату, маңызды физико-мехникалық, қолданымдылық, технологиялық және эколо- гиялық параметрлерін,сонымен бірге отқашыдамдылық талабына негіздеп ескереді. Ең жиі қолданылатын жылу оқшаулағыш материал 9.1 кестеде жылу оқшаулау қабаты қалыңдығының есептік мәндері көрсетіген. Бұл параметр 1960 жылдары салынған ғимараттар үшін, ал кейінгі кезеңдерде еліміздің аймағына қарамастан, қазіргі заманғы жылы- ту талаптарын толықтай қанағаттандырады (бұл бұрынғы стан- дарттарға сәйкес қайта салынған ғимараттар тұрақты Δ

мәндеріне ие екендігімен түсіндірілед) Қайта құрылыс жасалатын бұрын са- лынған ғимараттар үшін корпус конструкцияларының физикалық,

механикалық және жылулық сипаттамаларын ескере отырып, қо- сымша есептеу қажет. Жылу оқшаулағыш қабатының қалыңдығын есептеу, қабырғалардың айтарлықтай физикалық бұзылуы және олардың жылу сипаттамаларының өзгеруі үшін де қажет

9.1 - кесте. Жылу оқшаулағыш материалдарының сипаттамалары

Материалдардың атаулары

Бұл жағдайда тек жылу техникасын ғана емес, сондай-ақ физи- калық және механикалық сипаттамаларды да бағалау қажет. Әдетте, құрылымдық қоршауларды қалпына келтіру жұмыстарында, жылу техникасының сипаттамалары өзгереді, бұл жылытқыштың қажетті қалыңдығының үлкеюіне әкеледі. Жылу және дыбыс оқшаулау құрылғысында кең таралған әртүрлі геометриялық өлшемдердегі жылу оқшаулайтын плиталар түрінде шыны тәрізді талшықты өнімдер негізінде URSA жылу оқшаулағыш материалдардан болды. Жартылай қатты оқшаулағыш тақталарды су

өткізбейтін өңдеулерде қолданады. Олар отқа төзімді, экологиялық таза, жылу өткізгіштігінің төмен коэффициенті бар, тік беттердің жоғары жылу оқшаулауын қамтамасыз етуде физикалық және меха- никалық сипаттамаларына ие. Жұмсақ серпімді кілемшелер плита- лар мен катушкалар түрінде шығарылады. Олар көлденең беттерді (едендер, шатыр қабаттар, шатырлар және т.б.) жылытуға арналған, экологиялық және отқа өртке қауіпсіз. Кеңейтілген полистиролды жылу  оқшаулағыш  материалдар- дың құрамына суспензия көбікетін полистиролдан тығыздамайтын әдіспен шығарылатын Knauf өнімдері жатады. Өнімдердің  өртке  қарсы  тұрақтылығын  арттыру  үшін,олар- дың   құрамына   антипиренді   қоспалар,                кеміргіштермен   күре- су  үшін  -  арнайы  биоорганизмдер  енгізіледі.  Knauf  өнімі  жылу және        дыбыс        оқшаулағыш        материал        ретінде        пайдаланылады. Заманауи талаптарға жауап беретін жылу оқшаулағыш материал - жоғары қысымды беріктікке ие Styroform экструдталған полистирол көбік танылады, сондай-ақ ол ауа-райының құбылыстарына биімді- кее ие   Бұл көрсеткіштер рационалды пайдалану ауқымын, соның ішінде ғимараттардың көмілген жылу оқшаулағыштарын, төбелерді,

жол беті жапқыштарын  және т.б. кеңейтеді.

Жоғары технологиялық материалдар болып жылу оқшаулағыш шашыратылған материалдар танылады, олар бірінші кезекте әр түр- лі модификациядағы көбік полиуретандарын қамтиды. Қоршау конструкцияларының жылулық сипаттамаларын жақсар- ту үшін, олар құрылыс конструкцияларының беріктігін айтарлықтай арттыратын құрылымдық және жылуды оқшаулайтын материалдар- ды пайдаланады және жылу оқшаулауды қалпына келтіру жұмыста- рын болдырмайды (көбік бетоны, газдалған бетон, көбік бетон және автоклавтық беріктендірудің гексусификаты). Мұндай материалдарды кірпішпен немесе жеңіл кірпішпен қап- тау арқылы пайдалану, ұзақ уақытқа жететін қоршау конструкцияла- рын қажетті жылу кедергісімен қоса жасауға мүмкіндік береді.

Тұрғын    үй    ғимараттарының    жылыну    процесі     бірне- ше   өзіндік    технологиялық    процестерді    қамтиды.    Олар- дың  саны  мен  іске  асу  реті  өзара   байланысты   болып,   жұ- мыс ұзақтығы және жүргізілген процеспен сәйкес келеді. Қабырғалық қоршау конструкцияларының материалына қарамастан, дайындық жұмыстарының кезеңі - беттердің тазалануын және ақау- лары бар (қабырғалар, сызаттар, жекелеген элементтерді жою және т.б.) сыртқы қабаттарды қалпына келтірумен, сондай-ақ үлкен па- нельді ғимараттар үшін су және ауа өткізу буындары мен панелдер арасында байланыс тігістерімен қамтамасыз етеді. Сонымен қоса, гипстік жағу мен жылу оқшаулау материалдары өтетін және қораптар арасындағы қуыстарды жабу үшін, терезе және балондық жабулар орындалады. Бұл жұмыстар ғимаратты қай- та құру кезінде тұрғындарды шығарып,негізгі процессті шағын қор- шаулар немесе жеке ағыммен орындау арқылы жүзеге асырылады. Қабырғаның сыртқы беттерін жылыту үшін, ереже бойынша, дю- белдің немесе бағытталған мастикп көмегі арқылы, алдын ала және қабырғаның беткі қабатына плиталық жылытқыштар (минвата, көбік полистирол) орнатылады. Шебінді көбік полистирильді блоктарды қолданған кезде, (9.5 су- рет) төменгі қатарды бағыттаушыға қарай қояды ( алюминді перфор- рацияланған бұрыш) және қабырғаның беткі бөолігіне белгіленіп алынған нұсқа бойынша дюбельмен орнатылады. Содан кейін поли- мерлі анкерлермен кезекті қатарларды бекітіп орнықтырады. Блок- тың өлшемі 40 х 60 см болғанда 4...5 анкерлер пайдаланылады. Ғимараттың қасбетін пенополистірлі блокпен жылыту барысында (9.5 суретті қараңыз) негізігі жұмыс жүргізетін құрал ретінде қабы- рға қалыңдығында бегілі бір тереңдікте ұнғы жасау үшін бұрылғы- лар қызмет етеді, монтаждық пистолет металлдық элемменттерді қатыруда керек, қабырға беті мен пенополистірлік блоктың арасын- дағы шелді жауып сылау үшін гипстік жағу құралы қолданылады. Көп жұмысты талап ететін процесстер болып, жылыту және терезенің түйіндері мен тесіктерін әзірлеу танылады. (сурет 9.6). Терезенің  пайдаланудағы  беріктігін  арттыру  үшін  түйін  орында-

рына қатайтатын ленталар оралады, ал беткейлерді нығайту үшін

Оқшаулауыш құрылғының қорытындылаушы сатыс болып, меха- никлық сипаттамалық талапты қаматамасыз ететін, бірнеше қабат қорғаныштық гипстік жағу ,өртке қарсы талаптар және гидро оқша- улағыш қорғаныстар саналады. Әдетте, ереже бойынша әктас - цемент дисперсті күшейтілген пневмо қондырғылар көмегімен жағылатын қосылытар ұзақ уақытқа төзімдірек.

Бу өткізбейтін мықтылау жапқыштарды қолданғанда, мысалы полимерлі материалдарды,  ішкі және сыртқы беттерде конденстат-

Қабырғаның жылыну құрылымы; 2- полимерлі ан- кер; 3- бағыттаушы кезектер; 5- асыңғы құрылыс; 6- дюбель-анкер

1-қабырға; 2-беріктендіретін лента; --3-бұрыштық профиль;4-жылу оқшаулағыш плита; 5- шыны тал- шықтан жасалған сетка; 6-желім қабаты; 7-шыны талшықпен нығайтылатын қабат; 8- дюбель; 9- сы- ртқы сылак;

1-сылаққабаттарын әрлеу; 2- мырышталған сетка; 3- бекітуші пластинка; 4- минералды мақта маты; 5- 4, 5 мм арматураланған болатты ілек;

тардың пайда болуынан олардың ұзақ уақытқа төзімділігі бірнеше есеге азаяды. Механизмнің жылытқыш бекіткіші мен көп қаббаты жабуы кезін- де физико-механикалық сипаттамасын арттыру үшін, мырышталған болаттан жасалған металлдық сеткалық жабу және үш қабатты гип- стік жағу қолданылады.(9.7. Сурет). Мұндай компазицияның қолдану қабіллетігі, қорғаныс құрамын талшықты материалдармен дисперстік арматуралау кезінде едәуір артады. Ғимарат қасбетін оқшаулап сылап жабу арқылы жылыту техно- логиясы, өндіріс жұмысының жеткілікті қатаң режиміне ие болады. Бүкіл жұмыс барысында қоспаның құрамы еш өзгермеуі тиіс. Осы мақсатқа сай нақты дозаны құрайтын зауытта өндірілген құрғақ құрамдар пайдаланылады. Өндіріс жұмысы тез қатыруды қамтама- сыз ететін температурада орындалуы тиіс (10...12 - тан төмен емес). Бегілі мөлшерде қабырға және ауа ылғалдығы (жауын –жашын т.б) артатын болса өнідіріс жұмысы тоқтатылады, өйткені су цемент- тік фактор байланысы бұзылады және соның салдарынан пайда- ланудағы жауып қаптау мүмкіндігі төмендейді. Сонымен бірге, технологиялық регламенттерді сақтай отырып, жоғары өнімділікке жеткілікті төмен еңбек шығынымен қол жеткізіледі,себебі гипстік жабындарды қолдану процессі механикаландырылған. Шетелдік және ішкі тәжірибе көрсеткендей, технологиялық ре- гламентті қатаң сақтау жабыныдының төзімділігін 4.5 жылға құрай- ды.

Желдеткіш қасбеттер құрылғысы желдеткіш қаббаттарының арқасында сыртқы қабырғалардың беткі жылытуларының ылғалдық режимін басқара алады (жылытқыштан қорғаныс жапқышына дей- інгі ара қашықтық). Желдеткіш қасбеттерінің құрылымдық шешімі әр түрлі болуы мүмкін (қолданылатын материалдар мен технология- сына байланысты). Сонымен қатар ең бастысы болып - қабырға мен плитаның қаңқасы арасындағы келісідей кезекпен орналасуы, жылу

оқшаулағыш материалдарды құю немесе сақтауға арналған және әртүрлі материалдардан алдын ала дайындалған қорғаныш жабын- дылар: қышқылдың немесе алюминий қорытпаларының қаңқасын құру; эфир майы; темірбетон тақталары; дисперсті күшейтілген, це- мент-құм, керамикалық плиталар, сондай-ақ табиғи тас тақталары. Қаңқа қабырғааға арнайы бекітілген жақтауларға қатырылады, содан кейін қаңқа элементтеріне қапталған қорғаныс панелдерін немесе ұсақ бөлікті плиталарды қатырады. Қаңқа және қаптау пли- таларынан түскен салмақ белгілі орталықтандыру арқылы сыртқы қабырғаларға беріледі. Құрылымдық шешім болып, ондағы тасымалдаушы элемент ретінде ағаш жәшік, ал жылытқыш ретінде минералды мақта жылытқышы қолданылады, 9.8. суретте көрсетілген.

1- қаптау плиталары; 2- бағыттаушы; 3- жылытқыш; 4 –қабырға; 5- шел; 6-анкер; 7- тақтай; б-жылу оқ- шаулағыш панелдерді ағаш қаңқаға бекіту: 1 – ағаш қаңқа; 2- керамикалық плита; 3- пенополиуретан;

4 – дюбель; 5 – бұранда; 6- фанера.

а- темір бетонндық элементтен текстурасы « кірпіш астына» ; б-ағаш қаңқалар бойына темір бетондық жұқа плиталар; 1- жылытылатын қабырға; 2- бай- ланыстырушы тақтай; 3- жылытқыш; 4 – анкерлер; 5 –қаптау элементтері; 6 – ұстағыш (қысқыш)

дау технологиясы (сурет 9.9, а ) антисептикалық ағаш тақтайшалар түрінде тік бағыттаушыларды орнатуды көздейді, олардың арасы минералды мақта немесе көбік полистирол пластинканың қызды- рғышымен толтырылады. Содан кейін, кірпіштің жалпы имитаци- ялық өрілуін сақтау үшін, бір немесе екі штангалы арматурамен тақтайшаларды өріп жүзеге асырылады. Бағыттауыштармен байла- ныс орнату үшін, үш-төрт қатарға орнатылатын қысқыштар қолда- нылады. Түсті цементтерді қолдану ғимарат қасбетінің құрылымын түр- лендіруге және оны айтарлықтай жаңартуға мүмкіндік береді. Архитектуралық бетонннан жұқа қабырғалық қаптау плиталарын қолдану конструкциялық шешімдегі қаптау плиталараның салмағын айтарлықтай азайтуға және өндірістік жұмыстың  өсуіне  мүмкін- дік береді.(9.9. б

суретті қараңыз). Плиталарды бекіту үшін блокты

рельс үстіндегі бекіту құрылғысының ілгек арматурасымен және қаптау пластиналарының ішкі жағындағы цикл түріндегі кіріктіріл- ген бөліктің болуымен қамтамасыз етіледі. Пазогребті шешімдер па- нельдері атмосфералық әсерлерден қорғауды қамтамасыз етеді. Со- нымен қатар плиталар мен жылытқыштар арасындағы ашелдердің болуы желдетілген қасбеттің әсерін тудырады, бұл ағаш конструк- цияларын едәуір дәрежеде сақтайды және қажетті төзімдікті қамта- масыз етеді. Жылыту және қасбеттік жабынды жүйелеріде сыртқы бетінде дисперсті темірбетон қорғаныш қабаты бар, жылытатын жұмсақ және жартылай қатты минералды мақта тақтайшалары пайдаланы- лады (9.10 сурет). Панельдерді бекіту үшін, құлыпты құбырлы ан- керлері, панель элементтерінде - қатты қысқыштаы бар метал бағыт- тағыштар қолданылады.

a - жолақты қысқыш бағыттауыштарды пайдалану: 1

1 - қабырға; 2 – алюминиді профилі; 3 – қаптайтын плиталар; 4 - орнату бөлігі; 5 – жарғыш анкер; 6 - тығыздағыш жиынтығы

Біріктірілген жүйелерді пайдалану еңбек шығындарын айтар- лықтай азайтуға және негізгі операцияларды зауыттық жағдайларға көшіруге мүмкіндік береді. Бекіту жүйелерін пайдалану фасадтар- дың қызмет ету қабілетін арттырады, себебі істен шыққан панельді оңай алмастыруға болады. Жұмсақ және жартылай қатқыл жылу оқшаулағыш плиталарды пайдалану,қасбеттің бір жазықтығын сақтай отырып панельдердің орналасуына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Түрлі түсті гамма мен беттің рельефтік құрылымы бойынша текстуралық қабаттың әртүрлі шешімі қасбеттердің қажетті көрінісін алуға мүмкіндік береді. Керамикалық плиталармен қасбеттерті қаптаған кезде, алюминді панельдерге бекітілген, керамикалық плиталармен қапталған жақта- уларды қолданады. Бұл технология, мысалы, жаппай тұрғын үй қо- рын қайта құру үшін өте қымбат, себебі ол металл тұтынғыш, бірақ ол ұзаққа төзімді, атмосфералық газдармен реакцияға түспейді және ұзақ уақыт бойы оның пайдалану қасиеттерін сақтайды.

Табиғи тастан жасалған қасбеттердің жылыту және қаптау тех- нологиясы алюминийден жасалған арнайы жақтаулар мен біртұтас қаптау жазықтығының құрылуын талап ететін арқандар жүйесін пайдаланып, қаптау тақталарының үлкен массасы есебінен күшті қолдау жүйесін қажет етеді (9.11-сурет). Панельді соңғы элемент- терінде бекіту үшін, жақтау элементіне сай келетін ойықтар таңда- лады. Тығыз байланыстың болуын қамтамасыз ету үшін полимерлік тығыздауыштар қолданылады, олар температураның деформация- сын қамтиды және өзара ығысуды болдырмайды. Панельдің астыңғы жағы мен үстіңгі жағы арасындағы байланыс 4 ... 5 мм аралығындағы қылшық және ойық блогымен толтырылады. Бұл технология мате- риалдық және өндірістік жағынан жоғары құнымен ерекшеленеді және көбіне әкімшілік ғимараттарды қайта құруда қолданылады. Жалпы түрдегі тұрғын үйлердің қабырғаларының құрылы- сын жылыту және жабу үшін үлкен өлшемді панельдермен мо- нолитті темірбетон конструкцияларын салу, жұмыстың және жұмыс сенімділігін жеткілікті технологиялық бейімділікпен қамта- масыз ететін жақтаулар мен икемді пленкалар жүйесі қолданыла- ды (9.12-сурет). Қаптағыш плиталардың жуандығы 8 см құрайды. Оларды өндіруде ендіргіш бөлшектер орнатылып, қабырға элемент- теріне тиімді бекітілу үшін қажетті технологиялық ойықтар қалды- рылады. Бедерлі беттерді және түрлі-түсті цементтерді қолдану жет- кілікті әртүрлі сыртқы құрылымды алуға мүмкіндік береді. Жабу плиталарын орнатуда, монтаж құралдары, арнайы аспалы құралдар, орман және электр аспаптарын орнату кезінде анкерлерді, дублалар- ды, жақтауларды және басқа бөлшектерді қолданады. Желдеткіш қапсырма жақтаулар көмегімен жасалады және 40.50 мм құрайды. Желдеткіш қасбеттерін қалыптастыру арқылы қабырғалардың беткі қабатын жылыту жүйесі технологиялық процестерді айтар- лықтай жеңілдетеді, сол уақытта оның пайдалану сенімділігін арт- тырады. Қасбет беттерін оқшаулау үшін, қолданыстағы технологи- яны сақтай отырып, қасбеттердің әртүрлі бедерлі беттерін жіңішке қабырғалы дисперсті-арматураланған немесе темірбетон тақтала- рын құю арқылы нақты орналастырылған металл жолақтарда орын- далады. Тасымал конструкцияларын мен қаптау плиталарын бекіту ци- линдр және бұрандалы қосылыстар арқылы орындалады (9.13- су- рет). Қаптау панелін орнату үшін - қалыңдығы 2,3 мм және ені 40,50 мм   болатын бағыттаушы жолақтар қызмет атқарады. Олар қабы-

1 - бұрғыш анкерлер; 2 – икемді жұмсатқыш; 3 - жылытқыш; 4 - қабырға; 5 - жақтау; 6 – темірбетон- ды қаптағыш панел

рғалық плитаның бекітілген анкер орналасуының деңгейінде жет- кізіледі.. Пластиналарды орнату процесі анкерді көлбеу ұяның соңғы элементіне жылжыту арқылы бекіту болып табылады. Екінші нұсқа плитаның ендірілген бөлігін вертикалды бағыттағышпен бұранда арқылы біріктіруді қамтиды. Плитаның шеттері арасындағы қажетті шелді қамтамасыз ету үшін полимер немесе алюминий ұстағыштар қолданылады. Ме- талды тұтынуды айтарлықтай төмендету және қабырға бетінің 1м

қабатындағы құрылыстың құны қаптау тақтайшаларының көлемін ұлғайту арқылы қол жеткізіледі. Сонымен қатар, бағыттаушылар-

a – Қаптау плиталарын бұрғыш анкерлермен бекіту; b – қатау плиталарын бұрандалармен бекіту; 1 - қа- бырға; 2 - аралық анкер; 3 – қаптау плитасы; 4 - анкер; 5 - көлбеу сызық; 6 - жолақты болаттан жа- салған бағыттағыштар; 7 - жылытқыш; 8 - жақтау; 9 - тығыздағышты бекіту; 10 –бұрандағышпен бай-

ланысатын бекіткіш анкер

дың орналасуында кеңірек қадамға байланысты анкерлердің және жақтаулардың саны азаяды,бірақ плиталардың өлшкмінің артуы күшті көтергіш көліктерді пайдалануды талап етеді және қаптауды қолмен жасауды жоққа шығарады.

a - қасбеттің тік бөлігімен; b - қасбеттердің аралас кесімі бар; 1 - терезенің апертурасын құрастыру блогы; 2 архитектуралық бетоннан жасалған пли- талар; 3 - сыртқы қабырға панелі; 4 - жылытқыш; 5 - жақтау; 6 - тік бағыттаушылар; 7 - жылытқышты бекіту үшін полимерлік дубал; 8 - кеңейтілген ан- кер.

Ең ұтымды және технологиялық тұрғыдан алғанда, оның ұзын- дығы қабырға, терезе және көмескі элементтерге тең, көлбеу ке- скіш плиталар жүйесі бар, ал ені - олардың биіктігінен қысқа. Бұл жағдайда қасбеттердің стандартты өлшемдерін азайту және өндіріс құнының төмендеуіне қол жеткізіледі (9.14-сурет). Ғимараттардың қасбеттерін көлденең және тік кескіндермен оқ- шаулаған кезде, кеңейтілген полистироллы блоктардан жасалған бекітпелерді қолданумен ғимараттарды қайта қалпына келтіруге бо- лады (9.15. – сур.). Құрылымдық айырмашылық, полистирол блок-

9.15.-сурет. Кеңейтілген полистиролды блоктардан жа- салған қабырға қаптамасының құрылым- дық-технологиялық схемасы: 1 – көбік полистирол блогы; 2 - монолитті бетон; 3 - анкер; 4 - бұрыштардан бағыттаушы; 5 – қаптағыш панельдер; 6 - алынбалы қаптамалар; 7 - толты- рылған ерітінді

тарының қабырғаларын беткі қабырғалар алдында тік бағыттаушы- лары бар жақтаулармен қамтамасыз етілетін анкерлердің қажетті қадамымен орнатылатындығына байланысты. Кескіш панельдерді орнату кезінде бос кеңістік жұқа агрегатта, көбік бетонында немесе цемент құмындағы ерітіндідегі жеңіл бетон қоспасымен толтыры- лады. Бұл жағдайда қаптауға арналған плиталар мен полистиролды блоктардың ішкі беттерін жақсы жағуға болады, бұл өрттен жет- кілікті тиімді қорғау болып табылады. Монолитті конструкцияны және панельдер арасындағы қаптама- ларды қамтамасыз ету үшін ,толтырылған композицияның 20 ... 30% жиынтығы кейін алынады, осылайша монолитті конструкцияға ғана емес, сондай-ақ жіктерді қалыптастыруға мүмкіндік беретін икемді кірістірулер қолданылады. Желдетілген қасбеттерді жылытудың және жаңғыртудың техно- логиялық процесі дайындық жұмыстарынан тұрады, оған мыналар кіреді:

Негізгі жұмыстарға мыналар жатады:

Бөлек ағында ғимараттың жертөле элементтерін оқшаулау және төсеу, кіреберіс тетіктерінің құрылысы, шатырдың төбесін жылыту және шатыр жабдығы мен инженерлік жабдықтарды шығаруға ар- налған бірқатар жұмыстар бөлінуі мүмкін. Ғимараттың беткі қабаттарының және биіктіктерінің мөлшерін анықтағаннан кейін жылу оқшаулау және жертөлелердің қасбеті жа-

салады. Ол үшін жер асты бөлігінің периметрі бойынша 0,4,0,5 м тереңдіктегі шұңқыр қазып, қабырғалар беті тазаланып, саңылаулар бұрғыланып, анкерлердің бағыттауыштарын бекіту үшін орналасты- ру және ашу, содан кейін қабырғалардың беткі қабаты дублерлерді қолдану арқылы бекітіледі. Жылытудың технологиялық процесі және үлкен панельдік ғи- мараттың қасбетін қаптау ұйымдастырылған өндірістік жұмыс сы- збаысымен ұйымдастырылады. Осылайша, бір адам анкер бұрғыла- натын тесік жасайды; Оларды бір қызметкер орнатады. Екі адамның байланысы бағыттаушы мондаждарды жасайды. Беткі қабаттарды жылыту екі адамның бірігуімен атқарылады.Соңғы кезең - бұл екі адамның байланысы арқылы жасалған плиталарды орнату. Осылай- ша, сегіз адамнан тұратын оқшауланған топ жұмыс циклін қамтама- сыз етеді. Қаңқалық элементтерді орнату, жылыту және қаптау процесі қа- баттық тік немесе көлденең қозғалыс схемасы арқылы жасалады. Жұмыстарды өндіру үшін қасбеттер жазықтығы бойымен материал- дардың қалыпты қозғалысын қамтамасыз ететін жылжымалы саты- лар пайдаланылады.

Ескі ғимараттың тұрғын үй қорын қалпына қайта келтіру энерги- яны тұтынуға деген көзқарасты түбегейлі өзгертуді көздейді. Энер- гия үнемдеу мәселесі үнемі энергия тасымалдау көздерінің бағасы- ның өсуімен байланысты болып қалады. Пайдалану қажеттіліктеріндегі энергияны тұтынуды азайту жолдары әртүрлі. Тұрғын үй ғимараттарының жылулық сипаттама- ларын жақсарту үшін бұрын талқыланған әдістер мен технология- лардан басқа, жылыту, желдету, ыстық және суық сумен жабдықтау жүйелерін жаңғыртуды және суды бұруды жүзеге асыру қажет. Қазіргі таңға дейін пайдаланылатын реттелмейтін жүйелер, жылу, ыстық және суық суға айтарлықтай шығындар әкеледі. Сонымен қа- тар, үй-жайдың температуралық және ылғалдылық режимін бақылау мүмкіндігі болмайды, бұл жайлылықтың күрт төмендеуіне әкеліп

соғады, пәтерлердегі ауа температурасының төмендеуі немесе жоға- рылауы салдарынан маусымдық ауыру тудыруға жағдай жасайды. Блокты немесе шағын ауданды кешенді қайта құруда жылу, электр, су және канализация желілеріне жүктеме құрылыс тығыздығы және тұрғындардың санының ұлғайуы есебінен артады. Бұл жағдай төсеу желілерінің экономикалық тиімділігін, автономды энергия көздерін пайдалануды және басқа да дәстүрлі емес шешімдерді қабылдауды егжей-тегжейлі есептеуді және зерттеуді талап етеді. Автономды жылумен жабдықтау жүйелерін тасымалдау кезінде шығындардың азаюына, жылу берудің бақыланатын режимдерін пайдалануға, сондай-ақ неғұрлым озық жылу жүйелерін және жылу генераторларын ұтымды қолданудың арқасында отын шығынын 20

... 50% -ға төмендетеді.

Пайдаланылудағы ғимараттарда жоғарғы және төменгі сымдар қолдану қабаттарда жылу энергиясын біркелкі таратуға және ғи- мараттың жылу және ылғалдылық режиміндегі елеулі ауытқуларға әкеледі, бұл өмір сүрудің жайлылығын едәуір азайтады және жылу қондырғыларының жиналуына байланысты қосымша шығындар мен шығындарға әкеледі немесе мәжбүрлі желдетуге алып келеді. Осылайша, ғимараттарды қайта құруда, баспалдақтарға орнатыла- тын жылу жүйесі мен жылу жүйелерімен жабдықтау, пәтерлердің жылу жағдайларын жекелеп реттеуге және тұтынылған жылу энер- гиясын  есепке алуға мүмкіндік береді. Термостатты орнату арқылы жылу режимін реттеу жүзеге асы- рылады. Басқарылатын температура режимдері тұрғындардың жеке қажеттіліктеріне байланысты ыңғайлы жағдайды жүзеге асыруға жағдай жасайды. Жылу энергиясын беруде автоматтандырылған басқару жүйе- лері шатырларда немесе ғимараттардың жанында орнатылған және тұрғын үй ғимараттарының немесе блокты қызмет көрсететін жер- гілікті қазандықтарды құру кезінде ең тиімді болып табылады. Ма- гистралдық және жергілікті желілерден біріктірілген жылумен жаб- дықтау жүйелерін де пайдалануға болады. Энергия шығындары тұрғысынан маңызды және ғимаратта болу үшін қолайлы жағдай жасау, полимерлік құбырлардан, жылу кабель- дерінен және тегіс графитопластиктің жылыту элементтерінен жа- салған жылу құбырлары бар жүйелерге бөлінген едендік жылу жүй- елерін пайдалану болып табылады.

Кәдімгі жылу тасымалдаушыны қолданған кезде, қолданыс уақы-

ты шамамен 100 жыл болатын және 120 ° C температураға төзімді, 15.25 мм диаметрі бар поли өлшемді құбырлар пайдаланылады. Еден  асты  жылытуға  арналған  техникалық  шешім  термостатты жылу жүйесіне қосылған жылан тәрізді контураны сипаттайды. Жылу ағынын біркелкі үлестіру үй-жайлардың жайлылығын жақ- сартуға мүмкіндік береді, сондай-ақ жылжымалы қыздыру радиа- торларынан бас тарту үй-жайдың кеңістігін кеңейтіп қана қоймай, сонымен қатар ғимарат элементтеріне жүктемені азайтады Жұмыстарды өндіру технологиясы еден астына тікелей құбыр- ларды дайындап төсеуді қарастырады. Осы мақсат үшін қоспалар- ды төсеу кезінде берілген түтік қадамын, радиусты және геометри- ялық өзгермеуді қамтамасыз ететін арнайы үлгілер пайдаланылады (9.16-сурет). Ғимаратты қайта құру кезінде жылу электр кабельдері мен жылыту сымдарын едендік жылыту жүйелері кеңінен қолданылады (9.17-сурет). Кабельде рұқсат етілген температура 150 ° C құрайды. Жылыту сымдары мен кабельдерін қоршаған ортаның -60 тан +50 ° C дейінгі аралықтағы температурада пайдалануға болады.

1  -  полимерлік  құбырлар;  2  –  бекіткіштері  бар бағыттағыштар; 3 - көтергіштер; 4 - термостат; 5

1 - жылыту кабелі; 2 - бекіткіштері бар бағыт- тағыштар; 3 - температура көрсеткіші; 4 - желіге қосылу; 5 - термостат

Ғимарат көлемі және жылыту кабельдері мен жылытқыш сымдар- дың қажетті температурасына қарай секциялық жиынтықтар түрін- де жасалады. Жылыту жүйесі қалыңдығы 3 ... 5 см болатын цемент-құмды дайындалуда орналасады да, термо белгі бергіш және термостатпен жабдықталады. Желіге қосылу кернеуі 110,220 В тұратын тұрғын үй желісіне жасалады. Еденге цемент-құмын дайындаудағы жылытқыш кабель- дердің орналасуы ең тиімді. Бұл жағдайда жоғары жылу сыйым- дылығы бар материал, электр қуатын өшіру кезінде ұзақ уақыт бойы жылу беруді қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда жоғары жылу қуаты бар материал электр қуатын өшіру арқылы ұзақ уақыт бойы қызуы мүмкін. Сондықтан электр энергиясының құны мен тұтынудың ең төменгі деңгейі күндізгі уақытта жылуды циклді түрде жеткізуге мүмкіндік береді. Еден ретінде ағаш жабындыны пайдаланған кезде жылу кабелі олардың арасындағы ішкі беттерден 3-5 см қашықтықта орналасады. Бұл жағдайда жылу-техникалық әсер аз, өйткені ауа қабаты мен ағаштың төменгі жылу өткізгіштігіне байланысты жылыту кезеңі едәуір артады; бұл жоғары айқын қуатты қажет етеді.

Жұмыстарды өндіру технологиясы қабаттасқан жер бетіндегі кабельдік жүйенің орналасуын, бағыттағыш көмегін геометриялық позицияны бекітуді, термо-белгі бергіштерді және термостаттарды орнатуды қамтиды. Монтаждау жұмыстары жүргізіліп жатқанда, кәбілдің орналасу жобалау сатысын, биіктігін көлденең орналастыруды, температура- лық белгі бергіштерді орнатуға арналған орындарды бекітуді және тұтастай жүйенің жұмыс істеуін тексеруде операциялық бақылау жүргізіледі. Кабельдің талап етілетін орналасу қадамдарын қамтамасыз ету үшін, бағыттаушы бекіткіштері бар полимер немесе метал қолда- нылады,солардың көмегімен қатырылады және термо белгі бер- гіштердің қорытынды жүйесі жұзеге  асырылады. Жүйені дайындағаннан кейін цементті құмды қиыршық тас неме- се ағаш еден төселді. Жылыту жүйелері қабырғалардың сылақ беті астына немесе тегіс элементтермен қорғаныс қабырғасына бекітуге боладды. Олар тро- туарларға, гаражд панелдеріне және т.б қолданылуы мүмкін. Жылытқыш едендерді, төбелерді және қабырғаларды құрудың тиімді құралдарының бірі шыны пастикалық графит жылытқышы болып табылады, олар коммутация үшін шыныға түсірілген графит матасы болып табылады. Панельдің өлшемдері 0,8 ... 2,5 мм қалың- дығы 10 х 70-тен 800 х 1 200 мм-ге дейін болады. Тұрақты және айнымалы ток көздерін қолдануға болады. Жұмыс бетінің темпе- ратурасы 100 ° C-қа дейін жетуі мүмкін. Жылу беру коэффициенті 0,96.0,99 құрайды. Жүйелер термиялық инерцияның төмен коэффи- циентіне ие, бұл жылу ағынын 30.40 секундтан кейін алуға мүмкін- дік береді. Электр жылу жүйелерінің артықшылығы - жылу ағынының үлкен аймағына және шағын жылулық инерциясына ие. Мәселен, едендерді жылыту үшін стационарлы режимде 30,45 минутқа, ал те- гіс жылыту жүйелері үшін - 10,15 минутқа дейін қысқартылды. Бұл жағдайда жарқын жылу оттегін жақпайды және шаңның бөлшек- терін көтеретін ауа ағындарын жасамайды, ол экологиялық жағдай- ды едәуір жақсартады, адамның психикасына жағымды әсер етеді. Жылыту жүйелерінің артықшылығы олардың жоғары сенімділі- гі мен ұзақ мерзімділігі, сондай-ақ оларды пайдалану кезінде ең- бек шығындарының төмендігі мен оларды құрудағы баға (дәстүрлі шешімдермен салыстырғанда, 30% -ға дейін үнемдеуге қол жеткізу)

болып табылады. Алайда, ең маңызды фактор - мұндай жүйелердің жұмыс сенімділігі. Фин сарапшыларының айтуынша, мұндай жүйе- лердің жарамдылық мерзімі 100 жылға жетуі мүмкін.

10 тарау ҒИМАРАТТАР МЕН ҚҰРЫЛЫСТАРДЫ ҚАЙТА ЖАҢАРТУ КЕЗІНДЕ ҚҰРЫЛЫС-МОНТАЖДАУ ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУДІҢ ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ғимараттар мен құрылыстарды қайта жаңартуды жобалау кезін- дегі өндіру әдістері, олар құрылыс алаңының сығыстырылған шарт- тарында қауіпті сипатында жүреді, еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасының мәселелрі көптеген жағдайларда соншалықты күр- делі, сондықтан осы ерекше жағдайларды ескере отырып, арнайы бөлімдерін әзірлеуді талап етеді.

Жұмыстарды өндіру қауіпсіздігінде мынаған ерекше назар бөлінуі тиіс: Ғимараттар мен құрылыстарды тексеру процесінде жұмыстар- дың сипаты бойынша  әртүрлі орындалады. Қауіпсіздік техникасы бойынша арнайы талаптар әрбір жұмыс түріне тиісінше ұсынылады. Қауіпті деп саналатын жұмыстарға ерекше назар аудару қажет (апаттыға жатқызылған ғимараттарда, шұңқыр ұраларда биіктікте жұмыс істеу кезінде, электр аспабымен және т. б.). Тексерілетін аумақтың қауіпсіздік техникасының сақталуы үшін жауап беретін өндірістен жауапты тұлғаларының қатысуымен ал- дын-ала техникалық қауіпсіздік бойынша сынақты тапсырған не- месе нұсқаулықтан өткен және 18 жастан жас емес арнайы жасақты адамдармен қауіпті жұмыстар орындалады.

10.2.

ҚАЙТА ЖАҢАРТУ ЖАҒДАЙЫНДА ЖЕР ҚАЗУ ЖҰМЫСТАРЫН ӨНДІРУ КЕЗІНДЕ ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ Қолданыстағы жер асты коммуникацияларының аймағындағы жер қазу жұмыстарын тікелей шебердің немесе прорабтың бас- шылығымен, ал кәбілдердің күзет аймағында, кернеу немесе қол- даныстағы газ құбыры аймағында орналасқанды— бұдан басқа, электрмен жабдықтау, газ шаруашылығы қызметкерлерінің бақыла- уымен жүзеге асыру керек. Аршу жұмыстарын өндіруде жарылыс қаупі бар материалдары анықталған кезде тиісті органдардан рұқсат алғанға дейін дереу тоқтату керек. Аса күрделі және жауапты жағдайларда жер қазу жұмыстарын жүргізуге жүктелім-рұқсаттама берілгені тиіс. Өнеркәсіптік кәсіпорындарын қайта жаңарту жағдайында, оларға жер асты коммуникацияларының бай желісі мен құрылыс салу тығыздығы жоғарылығы тән, құбырлардың төсемін дәстүрлі орлы әдісімен іс жүзінде жүргізу мүмкін емес және треншейсіз жүргізу әдісімен жүзеге асырылады.

10.3.

ҚАЙТА ЖАҢАРТУ ЖАҒДАЙЫНДА МОНТАЖДАУ ЖӘНЕ БӨЛШЕКТЕУ ЖҰМЫСТАРЫН ӨНДІРУ КЕЗІНДЕ ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ Тар жерде монтаждау және бөлшектеу жұмыстарының әдістерін жобалау кезінде еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасының мәсе- лелері соншалықты қиын, бұл арнайы бөлімдерін әзірлеуді талап етеді, қазіргі заманғы әдістері мен диагностикалау құралдарын қол- дана отырып, қайта жаңартылатын ғимараттардың құрылымдарына жеке зерттеу өткізу. Тексеру нәтижелері бойынша акт жасалады, оның негізінде жұ- мыстарды жүргізу жобасын әзірлейді. Қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулар монтаждау және бөл- шектеу жұмыстарын жүргізу кезінде технологиялық карталармен жұмыстарды жүргізу жобасының құрамына кіретін және басқа да қажетті құжаттармен бірге тікелей құрылыс алаңында болуы тиіс.

Жекелеген құрылмалық элементтерін бөлшектеу немесе жөндеу бойынша жұмыстарын құрылыс монтаждау (бөлшектеу) жұмыста- рын өндіру үшін тапсырыс беруші мердігерге объектілерді берген- нен (рұқсат алғаннан) кейін ғана бастайды . Бөлшектеу немесе ажырату бойынша жұмыстарды бастағанға дейін ЖӨЖ-да көзделген барлық іс-шаралар орындалуы тиіс:

Қайта құрылатын объектіде бөлшектеу жұмыстарының алдында материалдардың мүмкіндіктерін және өндірістік саңылауларында элементтердің өздерін пайдалану мен қабылданған жобалық шешім- дерін анықтау үшін құрылмаларды қайта қарау жүргізіледі. Тексеру құрылыс-монтаж ұйымдары мен тапсырыс берушінің өкілдерімен жүзеге асырылады. Қайта құру кезінде жүк көтергіш крандарын пайдалана отырып, құрылыс-монтаж жұмыстарын өндіру бірнеше жұмыстарды қиы- стыру кезінде  ерекше қиындықтар құрады, әсіресе, егер кәсіпорын

қайта жаңарту кезеңінде қолданыста болғанда. «Құрылыстағы тех- ника қауіпсіздігі» ҚНжЕ талаптарына сәйкес көтеру және орнын ауыстыру жүргізілетін аймақтарында адамдардың болуына, сон- дай-ақ құрылмалар мен жабдықтардың элементтерін монтаждау немесе бөлшектеуге байланысты жұмыстарды орындауға тыйым салынады.

10.1.- сурет.  Қауіпті аймақтардың мөлшерін анықтау: 1 — маңында ғимараттар салынып  жатқан  қа- уіпті аймақ; 2 — жүктерді крандармен ауыстырып жатқан орынға жақын қауіпті аймақ; L1: — кранда қызмет көрсету аймағы ; L2 — ауыстырылатын жүк- тің жартысы көлденең кескіні; L3 — салынып жатқан ғимарат маңындағы  қауіпті аймақ шекаралары; L4

Жұмыс істейтіндерді қорғау бойынша шешімдері ЖӨЖ-да әзір- ленген кезде осы аймақтарда жұмыстарын жүргізуге жол беріледі. Олардың өлшемі қауіпті аймақтардың шекараларымен айқындала- ды, олардың шегінде заттардың құлау қаупі туындауы мүмкін, Қауіпті аймақтар елеулі көлемді алады, ал олардың қайта жаңар- ту жағдайында бөлінуі, әдетте, кәсіпорынның өндірістік қызметінің шектелуімен байланысты болады. Ең жақсы жұмыстарды қоса атқа- ру мақсатында кәсіпорынның өндірістік қызметінде және қайта құру кезінде жүк көтергіш крандарды қолданумен жұмыстардың қа- уіпсіздігін арттыру бойынша  арнайы шешім әзірлеу қажет. Осындай шешімдерді әзірлеуде орнату ережелері мен жүк көтер- гіш крандарды қауіпсіз пайдалану, оған қоса алғанда, техникалық сипаттамаларына сәйкес кранды таңдау ескеріле отырып жүзеге асырылуы тиіс. Сонымен қатар, осы шешімдерде ЭБЖ күзет аймағында кран жұмысының шектеу аймақтары немесе қолданыстағы кәсіпорынның басқа да коммуникациялар аймағында, екі крандардың бірлесіп жұмыс істе- уде қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары немесе ойықтар жабын- дарында жүктерді крандармен беру және кран жүргізушісіне көрін- бейтін басқа да орындар көрсетілуі тиіс.

Кранды таңдау кезінде мынадай талаптар орындалуы тиіс:

Сур. 10.2 кран жұмыстарының аймағын шектеу бойынша іс-ша- раларға мысал қарастырылған. Жұмыс істеп тұрған цехтың қайта құруы кезектен тыс жүргізіледі. бірінші кезекте жұмыстарды орын- дау кезінде кранның қауіпті аймағына кәсіпорынның 3 қолданыстағы блогы түседі, оның қолданылуына осы жағдайда тыйым салынады. Кран жұмыс аймағындағы 3 блогының қауіпсіз жұмыс істеуін қамта- масыз ету үшін оны мынадай жолмен шектеу қажет, яғни 3 блок жа- бындысын кран әрекетінің қауіпті аймағында болатындай ету керек (ABCD). Ғимараттың бірінші блогын қайта құру кезінде/екінші блок

10.2. – сурет. Құрылыс  алаңын  ұйымдастыру  кезінде  кран жұмысының аймағын шектеу 1 — ғимараттың қайта жаңғыртылатын блогы; 2 — ғимараттың жұмыс істейтін блогы; 3 — кәсіпорын- ның әрекет ететін блогы. 4 — материалдарды қой- малау үшін алаң; 5 — автокөлікті түсіру үшін алаң; 6 — терезенің қорғаныш қоршаулары

2 жұмысын қалыптастырады және жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бұрын көрсетілген іс-шаралар орындалады. Мұнаралы крандармен бірлескен жұмыс кезінде олардың жебесі әр түрлі деңгейде болуы тиіс. Деңгей айырмашылығы көлденең ор- наласқан жебелер кемінде 2 м болуы тиіс. Бірнеше мұнаралы жебелі крандармен жұмыс істеу кезінде бір жолдардағы тұйықтар арасын- дағы минималды қашықтық  кемінде 5 м болуы керек. Крандарғақызметкөрсетудегіаймақтарарасындағыарақашықтық максималды  габариттік  өлшемдерін  ескере  отырып  анықтала- ды, жүктерді крандармен өткізетін және олардың арасындағы қа- уіпсіздік қашықтық 5 м шамасында болады. Жұмыстарды ұйымдастыру мен жүргізу тәртібі, кәсіпорындарын- дағы отқа байланысты, өрт - және жарылыс қауіп санатына жататын,

ерекше ережелермен және нұсқаулықтармен анықталады, бірақ бар- лық жағдайларда мұндай объектілерде от жұмыстарын жүргізуге құрылыстың бас инженерлеріне немесе оны алмастыратын тұлғаға ғана өткізу құқығы беріледі.

11 тарау ҚЫСҚЫ ЖАҒДАЙЛАРДА ҒИМАРАТТАР МЕН ИМАРАТТАРДЫ ҚАЙТА ЖАҢАРТУ КЕЗІНДЕ ЖҰМЫСТАРДЫ ӨНДІРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

11.1.

Ғимараттар мен имараттарды қайта құру кезінде төмен темпера- тура жағдайында құрылыс-монтаждау жұмыстарын орындауда теріс әсер ететін факторлар шартты түрде екі топқа бөлінеді: ғимараттар мен имараттар негіздерінің сапасын төмендететін; монтаждау жұ- мыстарының сапасына теріс әсер ететін. Ресей аумағының елеулі бөлігі ұзақ және қатал қысты аймақтарда орналасқан. Дегенмен, ғимараттар мен имараттарды қайта құру, сол сияқты олардың құрылысы жыл бойы жүргізіледі, осыған байланы- сты жер қазу жұмыстарының жалпы көлемі шамамен 20% кезінде мұздай күйінде топырақ орындалады. Топырақтың қатуы оның құрамындағы судың мұзға айналу сал- дарынан болады, нәтижесінде қатқан топырақ өзінің механикалық қасиеттерін өзгертеді. Мұздың цементтеуші іс-әрекеттің салдарынан топырақтың қаттылығы артады. Температурасы - 10*C кезіндегі қа- тып қалған балшықтардың қысқан кездегі беріктік шегі 3,5...5,0; құмдақдікі— 5,5...8,0; құмдікі — 9.0... 12,0 МПа тең. Қатып қалған топырақтың кедергісі сәттік сыртқы күштерге жеткілікті үлкен, сол уақытта олар айтарлықтай аз статикалық жүктемелер кезінде бұзы- лады. Құрылыс тәжірибесінде қатып қалған күйіндегі (маусымдық қатқан топырақтар), тек қыс мезгілінде ғана емес, сондай-ақ жыл бойы (мәңгі қатып қалған топырақтар) топырақты әзірлеу қажет- тілігі туындайды. Мәңгі қатып қалған топырақтарды әзірлеу қатып қалған топы- рақтың маусымдық қатудағы сияқты тәсілдермен жүргізіледі. Алай- да жер имараттарын тұрғызу кезінде мәңгілік тоң жағдайында мәңгі

қатып қалған топырақтың геотермиялық режимінің өзіндік ерек- шеліктері және оның бұзылуында топырақ қасиеттерінің өзгеруі ескеріледі. Қысқы жағдайларда нақты жергілікті жағдайларға қарай топы- рақты әзірлеу мынадай тәсілдермен жүзеге асырылады: тып қалуынан сақтандырады. Топырақтың бетін жабу жылуоқшау- лағыш материалдармен (сабан төсеніштер, күл, жоңқалар мен үгін- ділер және т. б.) орындалады, топыраққа 20...40 см қалыңдықтағы қабаттармен тікелей тегістеледі. Беткейлік жылыту негізінен қуы- стардың шағын алаңында қолданылады. Шұңқырларды әзірлеу кезінде олардың негіздерінің қатуына жол бермеу маңызды. Осы мақсатта шұңқырды қазу кезінде топырақ жо- балық белгілерінен 15...20 см жоғары әзірленеді. Қатты аяз және ор- наластыру қажеттілігі кезінде шұңқырды қазу мен іргетас (құрама немесе монолитті) құрылғысы арасындағы үзілістерінде шұңқыр- дың негізі уақытша жылытылады. Топырақ іргетастарды орнықтыру алдында қорғалады. Шұңқырды тазалау мен құрама іргетас элемент- терін төсеу арасындағы уақыты 2 сағ. аспауы керек. Сазды топы- рақтарда шұңқырлардың түбін әсіресе мұқият сақтау керек. Құмды топырақтар жылытылмауы мүмкін, өйткені оларды жібітуде негіз- дерінің ісінуі мен пішінің өзгеруін тудырмайды. Құрама блоктардың бетін ерітпе ұясына орнату алдында қар мен мұздан тазартылады. Жертөле қабырғалары арасындағы қуыстарын және шұңқырдың құламасын тығыз топырақпен ғана себуге жол беріледі. Топырақтың тоңдануынан сақтандыру беткі қабаттарының қопсытуымен, әр түрлі жылытқыштармен бетін жасырумен, тұзды ерітінділерін тоқыраққа сіңдірумен жүзеге асырылады. Трактор соқалар немесе қопсытқыштарын пайдалана отырып, то- пырақты қопсыту жыртумен, тырмалаумен жүргізіледі. Қатып қалған топырақты қопсыту жер қазатын немесе жер қа- зып-тасымалдаушы мәшинемен әрі қарай әзірлеумен механикалық және атылыс әдісімен жүзеге асады.

Арнайы жұмыс органымен жабдықталған машиналарды (фреза, тістер) (сур. 11.1) пайдалана отырып, қатып қалған топырақтың қа- батын кесу, жару немесе нақысына механикалық қопсыту негізде- леді. Жарумен қопсыту 0,4... 1,5 м және одан астам және үлкен қату тереңдігінде және қатып қалған топырақтың айтарлықтай көлемде әзірлеу кезінде тиімді. 1,5 м дейінгі тереңдікте қопсыту кезінде те- скіш және саңлаулы әдістері, ал үлкен тереңдікте — ұнғымалы және саңлаулы әдістері қолданылады. Саңылаулар бір-бірінен 0,9... 1,2 м қашықтықта фрезерлі типті машиналармен кесіледі. Үш көршілес саңылаулардан ортаңғы біреуі зарядталады; шеткі және аралық саңылаулар қатып қалған топырақтың жарылыс кезінде ығысу өтемі үшін және сейсмикалық әсерін төмендету үшін қызмет етеді. Жару кезінде шұңқыр немесе траншей қабырғаларын зақымдамай қатып қалған топырақ толығымен ұсатылады. Қатып қалған топырақты тікелей әзірлеу (алдын ала қопсытусыз) блоктық немесе механикалық әдістермен жүргізіледі. Блоктық әдісі негізделген деп қатып қалған топырақтың бүтіндігі оны блоктарға кесу көмегімен бұзылады, содан кейін экскаваторлар- мен жойылады. Механикалық әдісінің мәні жер қазатын және қазып-тасымалда- ушы машиналар,   және сондай-ақ   арнайы   жұмыс органдарымен

а — жер қазатын машина: б— экскаватордағы шөміш белсенді тістермен; 1 — трактор: 2 — жұмыс органымен тарату жүйесі және басқару; 3 — жұмыс органы машина (фреза]; 4 — шөміш; 5 — шөміш ті- стері; 6 — соққыш: 7 — дірілдеткіш

жабдықталған машиналар (сур. 11.2) көмегімен қатып қалған топы- рақ алабына күш салу (кейде екпінді немесе вибрациялықты ұшта- стырумен) әсері болып табылады. Қатып қалған топырақты жібіту жұмыстардың аз көлемді болған жағдайларында, тар жер алаңдарында, қиын қол жетімді орында- рында және жол бергісіз немесе қолайсыз әдістері кезіндегі басқа да жағдайларында қолданылады. Жылыту әдістері өте еңбекті қажет етеді және энергияны жұмсайды. Еріту әдісінің мәні қатып қалған топырақтың қабатына жылу беру болып табылады, мұнда оның қуыстығындағы мұзды ерітеді және топырақты жібіген күйге айналдырады. Еріту әдістері энергия түрі (жылулық, электрлік, химиялық реак- циялардың энергиясы), жылу тасығыштың түрі (ауа, бу, су) бойын- ша және топырақта жылу тарату бағыты бойынша жіктеледі. Атыс тәсілі үнемділеу, бірақ арқасында қарапайымдылығы арқа- сында авариялық-жөндеу жұмыстары кезінде пайдаланылады. Қатып қалған топырақты химиялық еріту топыраққа химиялық ерітінді енгізу арқылы жүргізіледі, әрі қарай қалған топырақты қа- рапайым жер қазатын машинамен әзірлеумен оның әсерінен қатып қалған топырақтың қуысындағы мұз кристалдары ериді (сур. 11.3).

Артык Ғимараттар мен имараттарды қайта құру кезінде қатып қалған то- пырақты әзірлеу тиімділігі әзірлеу тәсілін таңдауына байланысты,

Артык

а — сына-балғалық қопсыту: б— тракторлы діріл- сыналы қопсытқышпен қопсыту: 1 — автосамосвал; 2 — экскаватор: 3 — сына-балғалық; 4 — дірілсына

І — пайдалана отырып, сұйық химиялық реагентті пайдаланумен; ІІ— топырақты алдын ала “тұздау- мен”; а — қар жамылғысын жою; б — шпурларды бұрғылау; в — химиялық реагентті ерітіндісін құю; г — топырақты өңдеу; д — өсімдік қабатын алып та- стау; е — тұзды себу: ж — топырақты тырмалау; з

ол, өз кезегінде, байланысты жұмыс көлеміне, жер имараттарының параметрлеріне, топырақ топтарына, құрылыс алаңының шарттары- на материалдық-техникалық ресурстардың болуына және т. б. бай- ланысты  болады.

11.2.

Қайта құру кезінде ғимараттар мен имараттарды теріс температу- ра жағдайында монтаждау ерекшеліктері жұмыстарды өңдеу жоба- сында көрсетіледі. Іс-шаралар жоспары әзірленеді, ол қысқы уақыт- та құрылыс-монтаждау жұмыстарын қайта құру кезінде сенімді және қауіпсіз орындалуын қамтамасыз етеді (құрылмаларды монтаждау әдістері мен тәсілдері, монтаждау аймағына құрылмаларды жеткізу тәсілдері, сондай-ақ монтажды машиналарын, монтажды және таке- лаждық айлабұйымдарын пайдалану ережесі, еңбекті қорғау бойын- ша нақты іс-шаралар). Қысқы жағдайлардың әсер етуін азайту мақсатында монтажда- ушының  еңбек  өнімділігі  құрылмалардың  бекемдеуіне  мақсаты

сәйкес, монтажников целесообразны ірілендіру конструкторлық ой- ынша, қолдану жылжытпай және шектеулі еркін монтаждауды қол- дану, дымқыл процестерден бас тарту, биіктікте орындалатын дәне- керлеу жұмыстарын қысқарту. Материалдар сақтауды монтаждау аймағында тікелей ұйымдастыру қажет, ал егер бұл мүмкін болмаса, онда қоймаларды жел жақ бетіне орналастырған жақсы. Құрылма- ларды түсіру мен тиеу бойынша операцияларды минимумға дейін қысқарту үшін бойынша монтажды көлік құралдарымен жүргізу ұсынылады. Ірілендірілген блоктармен монтаждау әдісін қолдану жоғары өрмелеу жұмыстарының көлемін қысқартуға мүмкіндік береді, жұ- мыстарды жүргізу жағдайын жақсартады және олардың қауіпсізді- гін арттырады, бірақ қатты жел болатын аудандардағы жұмыс істеу кезінде желкенділлікке иеленген ірі блокторады монтаждауда олар оң нәтижелер бермеуі мүмкін. Механикаландыру құралдарын таңдау кезінде ескеру қажет, жалпы мақсаттағы көптеген монтаждау крандары -40°С темпера- тура кезінде жұмыс істеуге арнлағанын ескеру қажет. Сонымен қа- тар, мынаны ескерген жөн, болатты қайнатып дайындалған металл құрылмалы кранды -20°С температураға дейін ғана пайдалануға бо- лады. Аудандарда жұмыс істеу үшін Қиыр Солтүстік аудандарында жұмыс істеу үшін, онда ауа температурасы -60°С дейін төмен түседі, арнайы солтүстік орындау крандары қолданылады. Осындай кран- дардың жұмыс қабілеттілігі қоршаған ортаның -60°С дейінгі темпе- ратурасында сақталады. Жүк қармаушы құралдары екі климаттық орындалумен дайында- лады:  қоңыржай климатты аудандар үшін (Қ) және Суық климатты аудандар үшін (С). Қ орындалу арқанды ілмектері С ұштары құбы- рлардағы алюминий төлкені ораумен немесе нығыздаумен бітеледі. Геодезиялық қамтамасыз етудің сенімділігін арттыру мақсатында ысқы уақыттағы жұмыс кезінде лазерлік геодезиялық аспаптарды қолданған жөн. Ғимараттарды қайта құру кезінде құрылыс-монтаждау жұмыста- рына қысқы жағдайлар әсерін түпкілікті азайту үшін келесі ереже- лерді орындау ұсынылады Монтаждық қосылыстардың құрылмасы және олардың құрылғы- сы қабылданған технологиясы ең аз еңбек шығындары мен ең аз мерзімде бетонға қажетті беріктілікті жинауды қамтамасыз етуі тиіс. Құрастырмалы құрылмалар монтажының дәйектілігі болуы тиіс бұл оңтайлы қысқа мерзімде ғимараттың тұрақты ұяшықтарын алатын- дай болуы тиіс.

Металл құрылмалары әдетте, қоршаған  орта  температурасын- да және 5°С құрылмаларында боялады және тегістеледі. Бұдан да төмен температурада арнайы аумақтық материалдар мен өндіріс тех- нологиялары қолданылады. Температурасы -30°С дейінгі кезінде дәнекерлеу әдеттегі техно- логия бойынша орындалады, бірақ жоғарғы ток кезінде болуы тиіс. Осыған байланысты, температурасы металл температурасының төмендеуі дәнекерленген қосылыстардың сапасына теріс әсер етеді, одан төмен температуралар кезінде жұмыс істеуде технологиясы мен дәнекерлеу жұмыстарын ұйымдастыруда өзгерістер енгізіледі, олар жұмыстарды өңдеу жобасында көрсетілуі тиіс. Жылдың қысқы кезеңінде дәнекерлеу құрылғылары мен дәнкерлеу материалдарын сақтау үшін дәнекерлеу бекеттері, орындары (контейнерлері) жылы- тылады, монтаждық қосылыстарды дәнекерлеу үшін дәнекерле- ушілердің қолын жылытуға арналған құрылғысымен, жеңіл жылжы- малы панпмен жабдықталады. Электродтар мен флюстерді жұмысқа дайындау кезінде олар кептіріледі, кептіргеннен кейін, аязда олардың температурасы 45°С сақтайтын  дәнекерлеушілер пеналдарында орналастырылады. Доғалық дәнекерлеу кезінде балқу аймағында металдың темпе- ратурасы 1600 ‹С жетеді, ал шеткері телімдерінде ол төмен. Разни оа температурада дәнекерленетін болат элементтерінің температура айырмашылығы пішінінің өзгертуінің бірі  болып табылады. Дәнекерлеу алдында дәнекерленетін элементтері мұздан және қардан тазартылады, ал олардың беті кептіріледі. Бұл үшін бүрік- кіштер, қыздырғыштар және индукциялық жылытқыштар қолда- нылады. Кратерлер және жіктердің тұйықтаушы телімдері мұқият дәнекерленеді,  сондай-ақ  тұтқыштар  орындалады  Температурасы -30 °С төмен кезінде тұтқышты тұтас жікпен ауыстыру ұсынылады. Ақаулы телімдерін алдын ала дәнекерлеу кезінде дәнекерленетін бөлшектер қыздырылады, сонымен қатар тігістер шағын қималы белдіктермен жамауланады. Диаметрі 20 мм және одан да көп арматуралық өзектерді (тік және көлденеңнен) ванналық дәнекерлеуде мыс нысандарының ор- нына графит қолданылады. Мұндай нысандары аздау қызулы және үлкен термиялық кедергісіне ие, ол түйісте металдың неғұрлым бір- келкі суынуына ықпал етеді. Сондай-ақ, дәнекерлеу нысандарын жылуоқшаулағыш материалдармен алдын-ала жылыту ұсынылады. Қыста монтаждау қосылыстарын бітеу кезінде құрылма түріне тәуелді түйістегі бетонның белгілі бір беріктікке жеткенге дейін

мұздауын болдырмайтын шаралар қабылданады. Мысалға, толық тиелетін пайдалану жүктемеден ерітуге дейін құрылмалар үшін қа- тыруға дейін бетонның 100%-дық беріктігін алу қажет; салу кезінде құрастырмалы-монолит қабықты салу кезінде қатыру сәтінде кемін- де 70% жобалық, ал ірі панельді ғимараттардың сыртқы қабырғала- рының тік түйіскен жерлерінде — кемінде 50% жобалық құру керек. Бетонды құрылмалардың түйістерінде мұздату түйіс қуысын толты- ру үшін қызмет еткен жағдайларында конструкцияларды дейі кается жағдайларында жол беріледі. Мұндай жанасудың мысалы, ішкі қа- бырға блоктары арасындағы тік түйістері, өнеркәсіп ғимараттардың жабын тақталарының тігістері болып табылады. Қосылыстарды бітеу тәсілдері мынадай қағидаттарға негіздел- ген: бетонды (ерітіндіні) мұздату, кіріспе бетонға аязға қарсы қосым- шаларды енгізу, бетонды жылумен өңдеу. Бетондар мен ерітінділерді мұздатудың бастапқы сатысында есептелу күшін қабылдамайтын және салмалы элементтері жоқ қо- сылыстарды бітеу үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай қосылыстарға тұрғын ғимараттардың үстіңгі жабынының панельдер арасындағы бойлық жіктері, өнеркәсіп ғимараттарының тақталармен жабыны; іргетастардың тік түйістері мен ішкі қабырғалары жатады. Аязға қарсы қосымшаларымен бетондарды қолдану — неғұрлым қарапайым, аз еңбекті қажет ететін және ең арзан тәсілі. Бұл тәсілдің мәні бетон қоспасына химиялық заттардың сулы ерітіндісін енгізу болып табылады, ол 0 °С төмен температурада қатпайды және судың цементпен өзара әрекеттесуін қамтамасыз етеді. Осының есебінен бетон теріс температура кезінде беріктігін жинайды. Қолданылатын қоспалардың түрі және олардың саны сыртқы ауа- ның температурасы мен түйістің түріне байланысты. Мынадай аязға қарсы қоспалар жиі қолданылады: хлорлы кальций (СаСЦ), хлорлы натрий (NaCl), сақар — көмірқышқыл калий (К2С03), натрий ни- триті (NaN03). Бетонның аязға қарсы қоспалармен қолдануында белгілі бір шек- теулер бар. Сонымен, натрий нитритін төмен емес -15°С төмен емес температура кезінде, ал сақарды — температурасы -25°С дейін кезін- де қолдануға рұқсат етіледі. Сақар мен натрий нитритін армирленген түйістерді бітеу үшін аязға қарсы қосымша ретінде пайдалануға бо- лады, өйткені олар коррозиялық күйзеліс тудырмайды, ал түйістерде хлорлы кальций мен хлорлы натрийді арматура шығарылымымен немесе болаттың салмалы элементтерімен, сондай-ақ түйістер мен тігістердің  ылғалтартқыштыққа  жол  берілмейтін  жағдайларында

қолдануға болмайды. Бетон қоспаларының құрамына хлорлы тұздар мен сақарды енгізу қоспалардың белдесуін қысқартады, сол уақытта натрий нитритін енгізу оларға әсер етпейді. Бетонның таңбасы аязға қарсы қосымшасымен ЖҚЖ-на сәйкес белгіленеді; егер ұсыныстар жоқ болса, онда бетон пайдаланылады, оның таңбасы түйіскен элементтер таңбасынан жоғары. Түйістерді құйып бекіту үшін ағаш немесе металдан қалып қол- данылады. Салар алдында бетонды тегістеу алдында беті түйістердің беті қардан және мұздарды қырумен, шөткемен тазартылады неме- се қалып көмегімен жылынып алынады. Тегістелген бетон алдымен гидроизоляциялық, содан кейін жылу оқшаулағыш материалмен жа- былады. Түйіскен жерлеріндегі бетонды жылумен өңдеу электр қызды- рғыш құрылғылар көмегімен немесе бетонды тікелей электр то- гымен жылыту арқылы орындалады. Қыздыру құрылғылары ретінде шағылдырғыш пештер, қыздыратын қалып қолданылады, сондай-ақ индукциялық әдіс пайдаланылады. Шағылдырғыш пештер инфрақызыл сәулелерімен жабдықталған, әдетте, қабырғалық панельдердің түйіспелерін (сурет, 11.4, б

), ұстындарын (сур. 11.4, б

), ұстындармен балоктарын (сур. 11.4, в

) сы- ртқы жылыту үшін қолданылады.

Жылынатын қалып жұмсақ және қатты болады. Жұмсақ қалып ішінде электродтар тығыздалған резеңкеден, брезенттен немесе басқа  да  материалдардан  жасалған  манжет  түрінде  орындалады.

11.4.-сурет.        Құрылмалардың түйісін жылыту үшін инфрақы- зыл сәулелер құрылғысын орнату сұлбасы: а — қабырғалық панелдері: б — буындар: в— балок ұстынмен: 1 — электр жылытқыш; 2 — шағылды- рғыш

в —  ұстындар; б — ұстындармен беларқа; 1 — ұстын; 2 — қалып; 3|\- қыздыратын құндақ; 4 — бұрыштар; 5 — оқшауланған электр сымдары; 6 — беларқа

Қатты жылынатын қалып асбест-цементті тақталардың екі қаба- тынан жасалады, олардың арасында нихромнан жасалған шиыршық орнатылады. Мұндай қалып өзіне қалып пен жылыту құрылғысын ұштастырады. Сымды жылытқыштарымен қатты қалып ұстынмен түйіскен жерлеріндегі ұстын бетонды (сур. 11.5, а

) және ұстынмен беларқаны жылыту үшін қолданылады (сур. 11.5, б ). Мұндай қалыптың негізгі элементтері —  оларға жылынатын 3 кассеталарымен бекітілген Бүйірлік қалқандар. Жылытқыш ретінде асбест қатырмасы арасында төселген қож-мақта қолданылады. Жылжымалы бетон қоспасы құйғы арқылы тиеледі. Бетон қоспасын салар алдында қы- здырылатын қалып жобалық қалпына белгіленеді және 15...20°С температураға дейін түйістірілетін элементтерді жылыту үшін желі- ге 2...8 сағ. қосылады.

Жылытудың индукциондық тәсілі кезінде сыртқы қалыпқа оқ- шауланған сым оралады, ол арқылы айнымалы ток өткізіледі. Жа- салатын магнит өрісі құйынды токтарды, жылынатын арматура мен бетонды тудырады. Сымдар орамдарының саны, белгілі бір есеппен ЖӨЖ-де көрсетіледі. Индукциондық тәсілі көп қабатты ғимарат- тардың темірбетон қаңқалы ұстындарының қосылыстарын қыздыру үшін ең тиімді. Қыздыру әдетте төменгі кернеулер кезінде төмендет- кіш трансформаторлар арқылы жүргізіледі. Түйісті бетон езбесімен толтыру алдында қиыстырылатын элементтері жылытылады. Жылуды сақтау мен электр энергиясының шығынын азайту үшін түйістер бетондалған металл қалыпта жылытылады. Ауа тем- пературасы -10 °С төмен кезінде түйістер, сондай-ақ металл емес қалыпта жылытылады. Аз пайызбен арматураланған қарапайым құрылмасымен түйі- стерді бетондау кезінде электрмен қыздыруды қолданған жөн. Осы тәсілмен түйістерді іс жүзінде ауаның кез келген температурасында құйып бекітілуін жасауға болады. Ең жиі қолданылатын электрод- ты қыздыру кезінде бетонның қажетті беріктігін неғұрлым қысқа мерзімде алады, бұл әсіресе құйып бекітілетін монтаждау процесін- дегі құрылмалар үшін маңызды болып табылады. Осы әдіспен ірге- тастардың тостағандарында, ұстынмен іргетас тостаған түйістерін- де (сур. 11.6,

Электрмен қыздыру тығыз армирленген түйістер үшін, сондай-ақ жоғары модулімен түйістің беті үшін қолдану ұсынылмайды, онда бетон аса кептірілген болуы мүмкін.

a — тұтас қималы: б — қостармақты: в — қабырғалы тақталар: 1 — іргетас: 2 — бетон; 3 — электрод; 4 — ұстын; 5 — жылытқыш; 6 — буоқшаулағыш

Электрмен қыздыру кезінде жаңа жайылған бетон ток өткізгіш болып табылады және оның өтуі кезінде қызады. Түйістерді қы- здыру үшін стерженді, тілінген, торлы және басқа да электродтар (түйістердің құрылмасына байланысты) қолданылады. Белгіленген әртүрлі фазалы электродтар арасында бетон немесе езінді қоспасы жайылады. Жинақталған бетонның тығыздауынан кейін бірден ток қосылады.

Әдебиеттер тізімі

1.

Бадян Г.М.

Ғимараттар мен құрылыстарды қайта құру техно- логиясы: оқыту. Елші / Г.М. В.В. Беретов және Ф. Юдин. - S Pb .: СПСГАСУ, 2002. - 139 с.

Матвеев Е.П . Тұрғын үйлерді қайта құру. 2 сағатта. 2-бөлім. Әртүрлі кезеңдегі тұрғын үйлерді реконструкциялау үшін өнер- кәсіптік технологиялар

Мазмұны

жүргізуді жобалау

Оқу басылымы

Юдина Антонина Федоровна

Ғиматтар мен құрылыстарды қайта құру және техникалық тұрғыдан қалпына келтіру

Оқу құралы 4-

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU, AE51. H.166679, 25.05.2015. Идеал-Прессте басылған