Қазақ тілі. Ақпараттық технология жəне энергетика ма- мандығына арналған оқу құралы

Авторы: Шырын Құрманбаева

УДК 811.511.122 (075.8) ББК 81.2Қаз я73 Қ 77 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Тіл комитетінің тапсырысы бойынша «Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 – 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» аясында шығарылды Құрманбаева Ш., Мұратбекова А. Қ 77 Қазақ тілі. Ақпараттық технология жəне энергетика мамандығына арналған оқу құралы. – Алматы: «Қазығұрт» баспасы, 2013. – 248 бет.

Ш. Құрманбаева мен А. Мұратбекованың «Қазақ тілі» ақпараттық технология жəне энергетика мамандығына арналған оқу құралы қазақ тілін орта деңгейде іскери-кəсіби бағдарлы оқытуға арналған. Ақпараттық технология жəне энергетика мамандығына байланысты іріктеліп берілген материал тіл үйренушілердің деңгейін дамытуға зор ықпал жасайды.

ББК 81.2Қаз я73 ІSBN 987-9965-22-466-9 © Құрманбаева Ш., Мұратбекова А., 2013 © «Қазығұрт» баспасы, 2013

АЛҒЫ СӨЗ Бүгінгі таңда жоғары оқу орындарында қазақ тілін өз деңгейінде меңгерту білім берудің басты талаптарының бірі. Өйткені мемлекеттік тілдің аясын кеңейту дегенімізде басты назар қазақ тілінің қоғамның барлық салаларында белсенділігін арттыруға ауатыны белгілі. Бұл ретте қазақ тілінің нағыз техника тілі болып қалыптасуы болашақ мамандардың күнделікті кəсіби əрекеттерінде тілді еркін қолдана білулерінен байқалады. Бұл оқу құралын жазу барысында басты мақсат жоғары оқу орнының ақпараттық технология, энергетика мамандықтары бойынша оқитын студенттеріне кəсіби қазақ тілін қатысымдық ұстанымға сəйкес меңгерту болды. Лексикалық, грамматикалық тақырыптар жоғары оқу орындарының орыс бөлімі студенттеріне арналған қазақ тілі курсының типтік бағдарламасына (2007 ж.) сəйкес таңдалды. Грамматикалық тақырыптарды қабылдау, есте сақтау жеңіл болсын деген мақсатпен кесте түрінде берілді. Оқу құралында техникалық терминдерді меңгертуге арналған тапсырмалар ұсынылады. Барлық тапсырмалар жеңілден-ауырға ұстанымы бойынша жасалды. Бұл оқу құралы техникалық жоғары оқу орнының студенттеріне, магистранттарына, қазақ тілі оқытушыларына көмек болар деген сенімдеміз.

1.1.2 Сөздер мен сөз тіркестерін бекітейік! Сөз тіркестерін аударыңыз: ҚР Тіл туралы Заңы, Тілдерді дамыту мен қолданудың бағдарламасы, ҚР тіл саясаты, тіл саясатының негізгі мақсаты, оның маңызды бағыттары, қоғамдық келісімді нығайту, мемлекеттік тілді қолдау, басқа тілдерді дамыту, тілдің бүгінгі ахуалы, нақты баға беру, тілдің қолдану аясы, мемлекеттік мəртебеге ие болу, тіл – қатынас құралы Сұрақтарға жауап беріңіз: - Тіл халыққа не үшін керек? - Қазақстанда мемлекеттік тіл қай тіл? Орыс тілі ше? - ҚР Тіл туралы Заңы қашан қабылданды? - Республикамызда мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту үшін қандай құжаттар қабылданды? - Мемлекеттік тілдің бүгінгі ахуалы қандай деп ойлайсыз? - Оның даму болашағы неде? - Сіз қалай ойлайсыз, ҚР тіл саясатының негізгі мақсаты қандай? - Сіздің пікіріңізше, оның маңызды бағыттары қандай? - Қазақстанда басқа ұлт өкілдерінің өз тілін үйренуге мүмкіндіктері бар ма? - Мемлекет оларға қандай қамқорлық жасайды? - Сіздің ойыңызша, əр қазақстандық мемлекеттік тілді білу тиіс пе? 1.1.3 Сөйлемдерді оқып, аудармасын анықтаңыз. 1) Қазақстан Республикасының алғашқы Тіл туралы Заңы 1989 жылы қабылданды. A) Закон о языках РК был принят в1987 году. B) Закон о языках РК во второй раз был принят в1997 году. C) Закон о языках РК впервые был принят в1989 году. D) Закон о языках РК был принят в1991 году.

E) По решению Правительства РК Закон о языках был принят в 1995 году. 2) Тілдерді дамыту мен қолданудың бағдарламасы 2001 жылы қабылданды. A) Программа развития и функционирования языков была принята в 2002 году. B) Программа развития и распространения языков была принята в 2003 году. C) Программа развития и функционирования языков была принята в 2001 году. D) Программа развития и функционирования языков была принята в 2004 году. E) Программа развития и функционирования языков была принята в 2005 году. 3) ҚР тіл саясатының негізгі мақсаты – мемлекеттік тілді қолдау жəне басқа тілдерді дамыту. A) Основная цель языковой политики РК – поддержка государственного языка и развитие других языков. B) Одним из основных направлений языковой политики РК – поддержка государственного языка и развитие других языков. C) Поддержка государственного языка и развитие других языков является одним из основных целей языковой политики РК. D) Поддержка государственного языка и развитие других языков – ведущее направление языковой политики РК. E) Языковая политика РК направлена на поддержку государственного языка и развитие других языков. 4) Оның негізгі бағыттары – саяси тұрақтылық пен қоғамдық келісімді нығайту. A) Его основные цели – политическая стабильность и укрепление общественного согласия. B) Его основные направления – политическая стабильность и укрепление общественного согласия.

C) Его направления – политическая стабильность и укрепление общественного согласия. D) Его цель – политическая стабильность и укрепление общественного согласия. E) Его важные направления – политическая стабильность и укрепление общественного согласия. 5) Мемлекеттік тілдің қолдану аясы күннен–күнге кеңейіп барады. A) С каждым годом расширяется сфера применения государственного языка. B) С каждым месяцем расширяется сфера применения государственного языка. C) С каждым разом расширяется сфера применения государственного языка. D) Ежедневно расширяется сфера применения государственного языка. E) С каждым днем расширяется сфера применения государственного языка. 1.1.4 Мəтінді оқыңыз. Сұрақтарға жауап беріңіз. Қазақстанның тіл саясаты Еліміз егемендік алғалы ана тіліміз мемлекеттік мəртебеге ие болып, ғылымның əр саласында оның қолданыс өрісі кеңейді. Белгілі бір тілдің мемлекеттік мəртебеге ие болуы оңай бола қалатын іс емес, себебі ол тіл сол мемлекеттің иесі болып отырған халықтың мүддесінен шығып, барлық саладағы мұқтаждықты өтей алатын дəрежеде болуы шарт. Тілдерді дамыту – еліміздегі мемлекеттік саясаттың аса маңызды бағыттарының бірі. Тіл проблемаларын оңтайлы шешу – ұлтаралық қатынастар үйлесімділігінің, халықтардың топтасуы мен қоғамдық келісімді нығайтудың алғышарты.

Бүгінгі күні тілдерді дамытуға деген қамқорлық жанжақты көрсетілуде. Еліміздегі тілдердің дамуы мен қолданылуына қатысты нормативтік құқықтық негіздері нығайтылды. Мемлекеттік тіл саясатының тірегі — Тілдер туралы заң 1989 жылы тұңғыш қазақ тілінің мемлекеттік мəртебесін бекітті, 1997 жылы Тілдер туралы жаңа заң қабылданды. Бұл заңды жүзеге асыруды қамтамасыз етуші қаулылардың бірі – Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылы 7 ақпандағы №550 Жарлығымен бекітілген Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. Бұл бағдарламада тіл мəселесінің бүгінгі таңдағы жай-күйіне талдау жасалған, қазақ тілінің əлеуметтік-коммуникативтік қызметін кеңейту мен нығайту, орыс тілінің қолданылуын қамтамасыз ету, этностық топтардың тілдерін дамыту міндеттері алға қойылған.

1.1.5 Грамматикалық минимум. Құрмалас сөйлем (сложное предложение) Құрмалас сөйлем – құрамында екі немесе одан да көп жай сөйлем болып, күрделі ойды білдіру үшін қолданылатын сөйлемнің түрі. Құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдердің байланысу жолдары: 1. Интонация арқылы. Мысалы, Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ (мақал). 2. Жалғаулық шылаулар арқылы. Мысалы, Еңбектің наны тəтті де, жалқаудың жаны тəтті (мақал). 3. Құрмаластың құрамындағы жай сөйлемнің баяндауышы тиянақсыз тұлғада келіп, келесі жай сөйлеммен ұласып, құрмаласа байланысады. Мысалы, Бірлік болмай, тірлік болмас (мақал). Құрмалас сөйлемдер байланысу тəсілдеріне қарай үш түрге бөлінеді: 1) салалас құрмалас 2) сабақтас құрмалас 3) аралас құрмалас Құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдер өзара тең дəрежеде байланысып, əрқайсысының баяндауыштары тиянақты тұлғада жұмсалса, ол салалас сөйлем болады. Мысалы, Бас болмақ оңай – бастамақ қиын (мақал). Немесе: Бас болмақ оңай, бірақ бастамақ қиын. Құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдердің бірі екіншісіне бағына байланысып, бағынған сыңарының (көбіне алғашқысының) баяндауышы тиянақсыз тұлғада келеді. Ондай құрмаласты сабақтас құрмалас сөйлем дейміз. Мысалы, Біреуге жақсылық етсең, ол жақсылығыңды біреуге міндет етпе (Ы.А.). Кемінде үш сөйлемнен құралып, олар бір-бірімен салаласып (бағынбай, тең дəрежеде) та, сабақтасып (бірі екіншісіне бағынып) та байланысатын құрмаластың түрін

аралас құрмалас сөйлем дейміз. Мысалы, Ат басына күн туса, ауыздықпен су ішер, Ер басына күн туса, етігімен су кешер (мақал). 1.1.6 Жоғарыда келтірген мəтіннен құрмалас сөйлемдерді белгілеп, теріп жазыңыз. 1.1.7 Құрмалас сөйлемдердің түрін анықтаңыз: салалас сабақтас аралас Біздің ағамыз Қытайда тұрады, бірақ ол қазақша жақсы сөйлейді. Менің досым полиглот болғандықтан, орыс тілден басқа қазақ, ағылшын, неміс, француз тілдерін біледі. Маған қытай тілі ұнайды, сондықтан мен қытай тілі курстарына барып жүрмін. Мемлекеттік тілді жақсы меңгерсең, болашақта адамдармен қазақша еркін қарым-қатынас жасауға мүмкіндігің болады жəне де бұл – қазіргі заман талабы. Сіздің əкеңіз орыс болса да, қазақша жақсы біледі екен! 1.1.8 Құрмалас сөйлемдердің түрлерін ажыратыңыз: 1. Қазақ тілі түркі тілдері тобына жатады, ал, орыс тілі славян тілдер тобына жатады. 2. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қоғамдағы саяси тұрақтылық мүдделерін ескере отырып, жүргізіліп келе жатқан тіл саясатының табиғи сабақтастығын қамтамасыз етеді жəне еліміздегі бұл саясаттың болашақтағы бағытбағдарын берік бағамдайды. 3. Еліміз егемендік алғалы ана тіліміз мемлекеттік мəртебеге ие болып, ғылымның əр саласында оның қолданыс өрісі кеңейді. 4. Қазіргі қазақ жазуына біз орыс графикасын қолданып жүрміз,

бірақ келешекте латын графикасына көшу көзделіп отыр. 5.1989 жылы қазақ тілі мемлекеттік мəртебеге ие болғандықтан, мемлекеттік тілді білу – əр қазақстандықтың азаматтық борышы. 1.1.9 Сөйлемдердің тыныс белгілерін қойыңыз: 1. Техникалық мамандарды мемлекеттік тілде даярлау ісін Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ 1995 жылдан бастап қолға ала бастады сондықтан бүгінгі күнде университетімізде мемлекеттік тілде дəріс беретін тəжірибелі мамандар қатары көбеюде. 2. Мемлекеттік тілде дəріс беретін 105 оқытушының 16-сы – профессор, 29-ы – доцент сондықтан мемлекеттік тілде жоғары біліктілікке ие болған жас мамандар үлкен жетістікпен еңбек етуде. 3. Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ техникалық мамандарды даярлайды сондай-ақ университетте Абай мұраларын насихаттауда “Абай” клубы жұмыс істейді. 4. Мемлекеттік тілді оқып үйренуге байланысты жоғары оқу орны қызметкерлеріне сабақ өткізіліп университетте мемлекеттік тіл жəне ісқағаздарын жүргізу бойынша курстар жұмыс істейді. 1.1.10 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Мəтіндегі құрмалас сөйлемдерді белгілеңіз, олардың тұрлаулы мүшелерін анықтаңыз: «Егемен Қазақстан» 2005 жылғы 26 сəуір № 81-82, ҚР Мəдениет, ақпарат жəне қоғамдық келісім министрі Е.Қосыбаев. Тіл саясатын жүргізуді мемлекеттік реттеу қажеттігі қазақстандық қоғамдастық мүшелері арасында түсіністік орнату мен бұл бағытта белсенді əрекет ету мақсатынан туындайды. Бұл орайдағы басты міндет – қазіргі күні қалыптасып отырған тілдік ахуалды нығайту үшін мақсатты

жұмыстар жүргізу. Ең бірінші, Қазақстанда тұратын өзге халықтардың ана тілін оқып-үйрену ісіне мемлекет пен қоғам тарапынан жан-жақты қолдау-көмек көрсету. Екіншіден, өзге тілдердің дамуына еш нұқсан келтірмей, оларға деген мемлекеттік қолдау-қамқорлық аясын тарылтпай, ел-жер иесі қазақ халқының ұлттық тілі – қазақ тілінің, мемлекеттік тілдің мүддесін мейлінше кең көздеуге маңыз беру. Бүгінде Тіл заңының жүзеге асу барысын талқылауда басты назарды мемлекеттік тіл тағдырына аударарымыз анық, өйткені қазақ тілі əлемдік мəдениеттің бөлінбес бір бөлшегі ретінде тек қазақ топырағында ғана ойдағыдай дами алады, тиісті мемлекеттік маңыз бен нақты қамқорлықты тек қазақ топырағында ғана талап ете алады. Барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторларының бірі болып отырған мемлекеттік тілді одан əрі дамытуға күш-жігерін салу – əрбір азаматтың парызы. Қазақстандағы мемлекеттік тіл саясаты шын мəнінде саяси тұрақтылыққа, этносаралық жарастыққа жəне қоғамдық келісімге алғы шарт бола алады. қоғамдастық мүшелері – члены сообщества түсіністік орнату – установить взаимопонимание белсенді əрекет ету – активно действовать туындау – вытекать нұқсан – недостаток, ущерб, вред негізін құраушы – основоположник мейлінше – достаточно барысын талқылау – обсуждать ход басты назар – основное внимание тіл тағдыры – судьба языка қазақ топырағы – казахская земля ойдағыдай – как полагается талап ету – требовать күш-жігер салу – приложить силы и волю реттеу қажеттігі – необходимость урегулирования

1.1.11 Қазақ тілін зерттеу мақсатында келген американдық студент пен қазақстандық студент арасындағы сұхбатты жалғастырыңыз: – Хэлло, Джон! – Сəлем Болат. Қалың қалай? – Жаман емес. Кітапханада неге отырсың? – Қазақ тілі бойынша көп сұрақтарым бар. Соларға жауап іздеп отырмын. – Қандай сұрақтар? Мен саған көмектесейін. – …. Джонның сұрақтары Болаттың жауаптарын мəтіннен белгілеп, анықтаңыз: 1) Қазақстанда мемлекеттік тіл қай тіл? 2) Мемлекеттік тіл мəртебесін реттейтін қандай құқықтық құжаттар бар? 3) Қазақ тілі қандай тілдер тобына жатады? 4) Қазақ жазуында қандай графика қолданылған? 1) 2) 3) 4) Біздің Отанымыздың мемлекеттік тілі – қазақ тілі. 1989 жылы «Тіл туралы» Заң қабылданып, 1993 жылдың 28 қаңтарында Қазақстан Республикасының бірінші Конституциясында тұрақты бекітілді. Қазақ тілі – түркі тілдер тобына жататын көне тілдердің бірі. Ол түркі тілінің «қыпшақ-ноғайлы тілдері» деп аталатын тобына жатады. Қазақ жазуы 1929 жылға дейін араб графикасын, ал 1929 жылдан 1940 жылға дейін латын алфавитін қолданған. Одан бері қарай орыс графикасын (кириллицаны) қолдануда. №1 ағымдағы тест 1. Тілдер туралы Заң қашан қабылданды? A) 1991 ж.

B) 1990 ж. C) 1989 ж. D) 2001 ж. E) 1995 ж. 2. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қашан қабылданды? A) 1991 ж. B) 1990 ж. C) 1989 ж. D) 2001 ж. E) 1995 ж. 3. Аударыңыз: тілдің бүгінгі ахуалы A) Сегодняшнее состояние языка B) Сфера употребления языка C) Язык – средство общения D) Развитие всех языков E) Языковая политика государства 4. Аударыңыз: тілдің қолдану аясы A) Сегодняшнее состояние языка B) Сфера употребления языка C) Язык – средство общения D) Развитие всех языков E) Языковая политика государства 5. Сөйлемді жалғастырыңыз: Тіл - ... A) жан-жақты көрсетілуде B) маңызды бағыттарының бірі C) қызмет атқарады D) көп ұлтты мемлекет E) қатынас құралы

1.2.2 Берілген сөздерді бекітейік! Сөз тіркестерін аударыңыз: Қарапайым тіл деңгейі, орташа тіл деңгейі, жоғары тіл деңгейі, тілді еркін меңгеру, тілді сөздік арқылы меңгеру, қарым-қатынас жасау үшін, тілдердің үш тұғырлығына қол жеткізу, тілдік орта қалыптастыру, тілдік дайындықты арттыру, өзара сыйластықта өмір сүру, бір-бірін түсіну, əкім жүлдесінің жеңімпазы, нақты баға беру, құқықтық құжат, қазақ тілін білу деңгейі Сұраққа жауап беріңіз: – Сіз мемлекеттік тілде еркін сөйлейсіз бе? Сізге қазақ тілі ұнай ма? Сіздің қазақ тілін білу деңгейіңіз қандай? – Сіз орысша білесіз бе? Сіз үшін орыс тілі ана тіл ме? – Сіз ағылшын тілін үйренесіз бе? Сіз ағылшынша түсінесіз бе? Қазақ, орыс, ағылшын тілін білу не үшін керек? – Сіздің ойыңызша, тілдік ортаны орнату үшін не істеу керек? 1.2.3 Мəтінді оқыңыз, сұрақтарға жауап беріңіз. Мəтінде белгіленген сөз тіркестерді аударыңыз. Шығыс Қазақстан облысының тіл саясаты Шығыс Қазақстан облысының тіл саясаты Облыстық ақпарат жəне қоғамдық келісім басқармасының тіл саясаты бөлімі арқылы жүзеге асырылып келеді. Бүгінгі таңда қазақ тілінің мемлекеттік тіл деңгейіне көтерілуіне жеткілікті құжаттармен, құқықтық нормалары жасалды. Бұл құжаттарда өзге тілдерге қазақ елінде еш қысым жасалып отырмағаны да белгілі. Өскемен қаласында мемлекеттік тілдің бүгінгі ахуалы мен даму болашағына арналған халықаралық, республикалық ғылыми-практикалық конференциялар, бірнеше облыстық, ведомствоаралық семинар-кеңестер өткізіліп тұрады.

Облыста 120-дан астам ұлт өкілдері өзара сыйластық пен түсіністікте, бейбітшілікте қалыпты өмір сүріп, еңбек ету мүмкіндігіне ие болып отыр. Шығыс Қазақстан халықтарының Кіші Ассамблеясының Достық үйінде 16 тіл бойынша секциялар жұмыс істеуде. «Казцинк» ААҚ, «Өскемен ТМК», «Қазақтелеком» сияқты ірі кəсіпорындар, Облыстық медицина орталығы, Ішкі істер, Əділет басқармаларының т.б. басшылары «Тіл туралы» Заңның, Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын орындауға үлкен қамқорлық көрсетуде. Болашақ мемлекеттік қызметкерлердің тілдік дайындығы – ерекше мəселе. Білім беру саласында да мемлекеттік тілдің рөлі бірте-бірте артып келеді. 1997 жылдан бергі уақытта қазақ тілінде білім беретін мектептердің саны 36-ға артты. Облыстағы техникалық жоғары оқу орны – Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті 29 мамандық бойынша мемлекеттік тілде мамандар даярлайды. Университеттің студенттері жыл сайын облыстық студент-жастар арасында мемлекеттік тілден əкім жүлдесіне өткізілетін конкурста жеңімпаз болып жүр. 2003-2008 жылдар аралығында ШҚМТУ студенттері екі рет бас жүлдені жəне бірінші, екінші, үшінші жүлделі орындарды иеленді. 1. Облыста қандай мекеме тіл саясатын жүзеге асырады? 2. Өскемен қаласында тіл мəселесіне арналған қандай шаралар өткізіледі? 3. Қандай ірі кəсіпорындар осы шараларға қамқорлық көрсетеді? 4. Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ-да мемлекеттік тілде неше мамандық бойынша мамандар даярлайды? 5. Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ студенттері қандай шараға қатысады? 1.2.4 Мəтінді тағы бір рет оқыңыз. Мəтін жоспарының тармақшаларын дұрыс орналастырыңыз.

Жоспары 1. Қамқорлық. 2. Тілдік дайындық. 3. Тілге байланысты шаралар. 4. Ұлт өкілдері арасындағы тіл мəселесі. 5. Мемлекеттік тілде мамандарды даярлайтын университет. 1.2.5 Құрмалас сөйлемдердің түрлерін ажыратыңыз: 1. Тілді меңгеріп жүрмін, бірақ қазақша сөйлемеймін. 2. Мен қазақ тілін үйрену үшін облыстық Достық үйіне барамын, өйткені мұнда тіл үйрену тегін. 3. Менің əріптесім тіл үйренуді жаңадан бастаса да, сөйлеу деңгейі өте жоғары. 4. Шығыс өңірінде Тілдерді дамыту мен қолданудың бағдарламасын іске асыруға облыс бюджетінен жылма-жыл 2,5 млн. теңге бөлінеді, тіл саясаты қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылықты қалыптастыру мақсатында жүргізіліп келеді. 5. Тіл саясаты бөлімі «Тілдердің үштұғырлылығы» мəдени жобасын іске асыруды жеделдетсе, облыста қазақ тілін оқыту сапасы артады. 6. Бізді оқытушы халықаралық тəжірибелерге сүйене отырып оқытқандықтан, менің қазақ тілін еркін меңгеруге мүмкіндігім пайда болды. 7. Мемлекеттік тілді тиімді меңгерудің ең үздік, инновациялық аудиобейнематериалдарын əзірлеп, қазақ тілінде электронды оқулықтарды шығару керек. 1.2.6 Немесе, себебі, бірақ, да, не жалғаулықтары арқылы жай сөйлемдерді салалас құрмаласқа айналдырыңыз. 1. Біз қазақша сөйлейік. Сендер əңгімені түсінбей қаласыңдар. 2. Сөздік арқылы сөйлем аударамын. Кейде ағылшын тілінде шығарма жазамыз. 3. Студенттер сабақта мəтін аударады. Оқытушы оларға бақылау жұмысын жүргізеді.

1.2.9 Есте сақтаңыз! «Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторларының бірі – еліміздің мемлекеттік тілін – барлық қазақстандықтардың ана тілін дамытуға бар күш-жігерімізді жұмсауымыз керек». (Н.Ə. Назарбаевтың Жолдауынан) Еліміздегі тілдік ахуалға қатысты белсенді қозғалыс 1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басында етек алды. 1989 жылы Тіл туралы Заң қабылданды. 1990 жылы қазақ тілі мен Қазақстандағы басқа ұлт тілдерін дамытудың 2000 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасы жасалды. 1993 жəне 1995 жылдары қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында қазақ тілі мемлекеттік мəртебеге ие болды. Тіл заңын жүзеге асыру үшін 1989 жылы «Қазақ тілі» қоғамы, 1993 жылы Қазақстан Үкіметі жанынан Тіл комитеті құрылды. 1.2.10 Əңгімені оқыңыз. Мазмұнын түсініп, сұхбаттасқан адамдар санын анықтаңыз, құрмалас сөйлемдерді анықтауға тырысыңыз. Сəлем! Менің атым – Динара. Мен студентпін. Техникалық университетте оқимын. Бүгін бізде қазақ тілі сабағы болды. Ол өте қызықты өтті, себебі сабақта «Қазақшаңыз қалай?» атты тақырыпта пікірсайыс ұйымдастырылды. Оқытушымыз көптеген сұрақтар дайындап əкеліпті. Оның бірінші сұрағы бəрімізге бағытталды: – Сіздер қазақша газет-журналдар, көркем əдебиеттер оқисыздар ма? – Өкінішке орай, мен қазақша газет-журналдар оқымаймын, өйткені уақытым жоқ, – деді Əсел. – Ал қазақша телеарналарды, радио хабарларды тыңдайсыздар ма? – Иə, мен қазақша жаңалықтар тыңдаймын жəне жарнамаларға назар аударамын. Кей уақытта жарнамалардың аудармасы дұрыс емес, – деп Асқар өз ойын білдірді.

– Иə, кейде жарнамалар өте сауатсыз жазылады. Біздің қалада да қатемен жазылған жарнамалар көп. Мысал ретінде келесі фотосуреттерді көрсетуге болады, – деп, мен де пікірталасқа кірісіп, өзімнің қала көшелерден түсірген фотосуреттерімді көрсеттім. Оқытушының тағы бір сұрағы есімде қалды: – Қалай ойлайсыздар, қазақша жазу, аудару, оңай ма, əлде сөйлеу оңай ма? – Мен үшін, оқу жəне аудару оңай, – деді Андрей. Менің ұлтым орыс болғандықтан, мен сөздік арқылы қазақшадан орысшаға жылдам аударамын, бірақ қазақша еркін сөйлеу мен үшін өте қиын жұмыс. – Мен де көп оқимын, айтқанды жақсы түсінемін, бірақ сөйлей алмаймын, – деді Татьяна. Сабақтың аяғында оқытушы сауалнама жүргізді. Бұл сауалнаманың сұрақтарын мен сіздерге ұсынғым келеді. Өздеріңізді тексеріп көріңіздер. Сонымен келесі сұрақтарға мұқият жауап беріңіздер: – Қазақ тілін үйренгіңіз келе ме? – Егер жоқ болса, неге? – Сіздің өміріңізде қазақ тілінің қолданыс аясы қаншалықты? 1.2.11 Тапсырма. Өлеңдерді, нақыл сөздерді жаттаңыз. Батар, кетер келмеске күнім менің, Қалар, бірақ, киелі тілім менің.

Қасіретті шақтардан түңілгенде, Қасиетті тілімнен түңілмедім. (М. Мақатаев) Туған тілім – тірлігімнің айғағы, Тілім барда айтылар сөз ойдағы. Өссе тілім, мен де бірге өсемін, Өшсе тілім, мен де бірге өшемін. (Ə. Тəжібай) «Өз дінін құрметтемеген, тілін білмеген адам – түбі мəңгүртке айналады». (М. Əуезов) «Өз алдына ел болуға өзіндік тілі, əдебиеті бар ел ғана жарай алады». (А. Байтұрсынов) Ана тілі Мейлі шарлап теңіз өттім, тау бастым, Мейлі көктің ақ бұлтына жармастым. Сонда-дағы сен қалмассың көкейден, Сонда-дағы сені ұмыта алмаспын. Бар қазақтың орман, көлі, өзені, Тау қиясы, жалпақ, жазық кезеңі. Сайрап, сөйлеп тұрған жоқ па қазақша, Қалай тозар сендік асыл сөз енді! Сенде емес пе, солардың бар ажары, Орман үні, бұлағының таза əні. Гүл, бəйшешек, көкорайдың жұпары, Жақсы қысы, жомарт көктем, жаз айы. Ана тілім, күшім менің, қуатым, Жырым сендік жүрегімнен туатын.

Тауысар ма ырысыңды, қорыңды Тізе қосып қатар жазса мың ақын! (Ғафу Қайырбеков) №2 ағымдағы тест

A) жалғаулықсыз сөйлем B) жай сөйлем C) аралас құрмалас D) сабақтас құрмалас E) салалас құрмалас 6. Керекті сөзді табыңыз: Біздің алдымызда үлкен ... тұр, ол қазақ тілін үйрену. A) пікір B) есеп C) міндет D) мағына E) борыш 7. Жақшаның ішіндегі сөзді аударыңыз: Қазақ тілі Республика Конституциясымен мемлекеттік (статус) алды. A) парыз B) жетістік C) мəртебе D) мұра E) құндылық 8. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Біздің кафедра оқытушылары қазақша жақсы сөйлейтін студенттермен қосымша сабақтар өткізіп, сол студенттер қазіргі кезде қала, облыс көлемінде қазақ тілінен өтетін олимпиадаларға қатысып, жүлделі орындар иеленіп жүр. A) жалғаулықсыз сөйлем B) жай сөйлем C) аралас құрмалас D) сабақтас құрмалас E) салалас құрмалас 9. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Біздің университет студенттері конкурсқа қатысып, əкім жүлдесінің жеңімпазы атағын иеленді. A) жалғаулықсыз сөйлем

B) жай сөйлем C) аралас құрмалас D) сабақтас құрмалас E) салалас құрмалас 10. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Жолдастарымен қазақша қарым-қатынас жасау үшін, Сергей қазақ тілін еркін меңгерді. A) жалғаулықсыз сөйлем B) жай сөйлем C) аралас құрмалас D) сабақтас құрмалас E) салалас құрмалас

Алтын ордалы ұя 2008 жылы Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетіне 50 жыл толды. Сөз тіркестерін аударыңыз: Ақпараттық технологиялар жəне энергетика, жылу энергетика мамандығы, ақпараттық жүйелер, факультет түлектері, бағдарламалық қамтамасыз ету, есептеу техникасының мүмкіндігі, заман талабына сай, Кенді Алтай өңірі, өркениетті елдер қатарына, техникалық жоғары оқу орны, жетекші кəсіпорындар арасында, ғылыми зертхана қызметкері, шетел мемлекеттері, нарықтық экономика кезеңі, автоматтандыру жəне басқару, күндізгі бөлім студенттері, болашақ тəжірибелі кадрлар. Сұраққа жауап беріңіз: – Сіз қай жоғары оқу орнында оқисыз? – Сіздің университетте қанша факультет жұмыс істейді? – Факультетіңіз қандай? – Сіз факультет деканын білесіз бе? – Қай кафедрада оқисыз? – Болашақ мамандығыңыз қандай? – Сіздің ойыңызша, қазіргі нарықтық экономика кезеңінде сіздің мамандығыңыз керек пе? – Сіз ғылыми зертханадағы жұмысты ұнатасыз ба? – Қалай ойлайсыз, сіздердің факультет түлектері қайда еңбек етеді? – Сіз күндізгі бөлімнің студентісіз бе? – Сіздің пікіріңізше, мамандығыңыз біздің мемлекетіміздің өркениетті елдер қатарына қосылуына қандай үлес қосады? 2.1.3 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз, сұрақтарға жауап беріңіз.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ – республикамызға техника саласы инженер кадрларын даярлау ісінде үлкен үлес қосып келе жатқан жоғары білім ордасы. Жыл сайын университетте 5000-ға жуық студент білім алады. Олар қазіргі заман талабына сай инженер, экономист, болашақта Отанымыздың үмітін ақтар, шаруашылық салаларын сеніп тапсырар мамандар болып шығады. Сондай-ақ, аталмыш университетте қазіргі нарықтық қатынаста шетелдермен сауда жəне мəдени байланыс талаптарына сай мамандар даярланады. Олар өркениетті елдердегі экономиканы еркін меңгеретін, Кенді Алтайдың жер асты байлығын халық игілігіне асыратын болады деп сенеміз. Университет ішінде ақпараттық технологиялар жəне энергетика факультеті 2003 жылдың қыркүйек айында ашылды. Факультет деканы физика-математикалық ғылымдарының кандидаты, Тұрғанбаев Еркін Мұксұнұлы. Ақпараттық технологиялар жəне энергетика факультетінде келесі мамандықтар бойынша бакалаврларды даярлайды: «Ақпараттық жүйелер», «Аспаптар жасау», «Автоматтандыру жəне басқару», «Есептеуіш техника жəне бағдарламалық қамтамасыз ету», «Математикалық жəне компьютерлік үлгілеу», «Жылу энергетикасы», «Электр энергетикасы». Аталмыш

факультеттің күндізгі жəне сырттай бөлімінде магистратура бар. Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді: – ақпараттық жүйелер; – өнеркəсіптік энергетика; – аспап жасау жəне технология процестерін автоматтандыру; – математикалық жəне компьютерлік үлгілеу; – жоғары математика; – ағылшын тілі. Аталмыш факультетте 4 ғылыми зертхана жұмыс істейді. Зерттеулердің нəтижелері өндіріс пен оқу процесіне енгізіледі. Факультетте жоғары білікті оқытушылар жұмыс істейді, факультет қазіргі заманға сай оқу-ғылыми зертханаларымен жəне көптеген компьютерлік кабинеттермен жабдықталған. Факультет түлектері жетекші кəсіпорындарда, фирмаларда, біздің елдің əр жерінде орналасқан ғылыми ұйымдарда жəне шетелдерде жұмыс істейді.

Себеп-салдар салалас (причинноследственные.) – жай сөйлемдерінің бірі екіншісінің себебін білдіретін сөйлем Біз Қостанайдан шыққалы он төрт күн: түнде де жүріп келеміз. (Ғ.М.) өйткені, сондықтан, себебі, неге десеңіз, сол себепті Мезгіл кешкіріп кетті, сондықтан амалсыздан қонуға тура келді. (С.М.) Кезектес салалас (последовательные) – іс-қимылдың кезектесіп келетінін білдіретін сөйлем Жоқ бірде, біресе, кейде Биыл қыста біресе күн суытады, біресе қарлы боран болады. Талғаулы салалас (уступительные) – жай сөйлемдерінде айтылған ісəрекеттің біреуі ғана орындалатынын білдіретін сөйлем Жоқ не, немесе, я, яки, не (я) болмаса, əлде, əйтпесе Сөз бен қылық суық көңілді жылытады немесе жылы көңілді суытады. (Ғ. Мұст.) Ертерек емтиханға дайындалу керек, əйтпесе уақыт өтіп кетеді. Түсіндірмелі салалас (изъяснительные) – екінші жай сөйлемі бірінші сөйлемнің мағынасын түсіндіріп тұратын салалас түрі Жалғаулығы жоқ Простые предложения присоединяются при помощи указательных местоимений: мынау, сол, сонша, соншалық, сондай или слов сияқты, секілді (как) Опасыз адам жел сияқты: алдында құдық барды артыңнан итереді. (Құтып) Оның келмеген себебі мынау – кеше жұмыстан кеш қайтты. Жамандық жылан секілді: өзің де, өзгені де жалмай береді. (Ж. Баласағұни.)

2.1.5 Ұсынылған салалас құрмалас сөйлемдердің түрін анықтаңыз. 1. Компьютерді қостым, бірақ компьютер жұмыс істемейді. 2. Екі емтихан бар: біріншісі – математика, екіншісі – қазақ тілі. 3. Оқытушы келді де, студенттер емтихан тапсырып бастады. 4. Біздің университетте бірде ғылыми конференциялар өтеді, бірде мəдени шаралар ұйымдастырылады. 5. Мен техникалық университетті таңдадым, өйткені қазір техника саласындағы мамандарға сұраныс көбейді. 6. Университетте оқу жоспарлары өзгертілді, сондықтан жаңа техникалық мамандықтар ашылды. 7. Мен магистратураға түсемін, əйтпесе мені жұмысқа алмайды. 2.1.6 Екі жай сөйлемнен ыңғайлас салалас сөйлем жасаңыз. 1. Ол бос уақытында көп компьютер ойнайды. Оған достары жиі келеді. 2. Менің əкем инженер-техник. Оған компьютерлерін жөндету үшін таныстары келеді. 3. Біз техникалық университетті бітіреміз. Инженерэнергетик мамандар қатары көбейеді. 4. Студенттер қалашығында жатақхана орналасқан. Онда Қазақстанның түпкір-түпкірінен келген студенттер тұрады. 5. Профессор дəрісханаға кірді. Студенттер орындарынан тұрып, амандасты. 2.1.7 Кестедегі сөйлемдердің сəйкестілігін тауып, салалас құрмаласқа айналдырыңыз. Болашақта мен компьютерлік орталықта қызмет етемін, ... Салалас құрмалас сөйлемдердің жалғаулықтары ақпараттық жүйелер саласында білікті маман болу.

Университет заман талабына сай мамандарды даярлайды, ... сондықтан, сонда да, өйткені, немесе, мынау студенттік сыйақыдан айырылып қаласың. Арман жылу электр стансасында жұмыс істейді, ... түлектер жетекші кəсіпорындарда жұмыс істейді. Грантта жақсы оқу керек, ... оған сырттай бөлімде жоғары білім алу керек. Оның техникалық университетке түскен себебі ... онда білікті мамандар саны жеткіліксіз. 2.1.8 Сөйлемдерді мұқият оқыңыз, олардың түрлерін ажыратыңыз: 1. Мамандықтың түрі өте көп, сондықтан мамандық таңдауда қателеспеуге тырысу керек. 2. Университет бітіргеннен соң магистратураны таңдауға немесе басқа мамандық бойынша екінші жоғары білім алуға болады. 3. Студенттік шақ – ең қызықты кезең, сондықтан біз əртүрлі шараларға белсене қатысамыз. 4. Жуықта біздің университте мамандықтар жəрмеңкесі өткізілді де, көптеген түлектер жұмысқа шақырылды. 5. Менің бірталай достарым техникалық университетті бітірген, дегенмен олардың көбі мамандықтары бойынша жұмыс істемейді. 2.1.9 Керекті жалғаулықты қойыңыз. Сондықтан, өйткені, дегенмен, алайда, да/де, та/те, жəне, немесе, əйтпесе Астанада 65 мың жастар экономикалық жағынан белсенді деп танылды, ... жастар арасындағы жұмыссыздық 11 пайызды құрайды.

Қазіргі кезде жастардың басым көпшілігі жоғары білімді қалайды, ... жыл сайын талапкерлер саны көбейіп келеді. Аппеляциялық жұма бітті ..., сессия басталды. Біз білікті маманбыз, ... өндірісте жұмыс тəжірибеміз жоқ. Менің ойымша, қазіргі заманда техника саласы бойынша білім алу керек, ... бəсекеге қабілетті маман бола алмайсың. 2.1.10 Мəтінді оқып, салалас құрмалас сөйлемдерді теріп жазыңыз, оларға синтаксистік талдау жасаңыз. – Бұл өте қызықты Дыбысы жоқ пойыз Қытайда ерекше пойыздар жүретін магнитті темір жол магистралінің құрылысы басталды. Бұл жолда жүретін пойыздардың жылдамдығы дүние жүзіндегі ең жоғары жылдамдық болмақ. Неміс инженер-ғалымдарымен бірлесіп, коммерциялық бағытта қолға алынған ғажайып құрылыстың аса қымбатқа түсетіні белгілі. Темір жол бойымен ерсілі-қарсылы 400 км/ сағат жылдамдықпен зуылдайтын ұшқыр пойыздың еш дыбыс шығармай қозғалатыны кімді болмасын таңғалдырар еді. Доңғалақтар орнына өте күшті магнитті жастықшалар орнатылғандықтан, пойыз рельстің үстімен бірнеше милиметр биіктікте ғана қалқып жүреді, сондықтан мұндай шуы жоқ пойыздардың тербелгені де білінбейді. Ғаламат құрылыс жобасының жалпы құны коммерциялық құпия, дегенмен неміс жағының үлесі – 2 миллиард марка (950 миллион доллар) екендігі мəлім болып отыр. №3 ағымдағы тест 1. Аударыңыз: үлес қосу A) добавить звук B) оправдать доверие

C) языковая среда D) внести вклад E) доля вклада 2. Сөйлемді толықтырыңыз: Д.Серікбаев атындағы ШҚМТУ -..... A) гуманитарлық білім береді. B) жақсы арнаулы білім орнының бірі. C) техникалық орта білім орнының бірі. D) республикамыздың ірі жоғары оқу орындарының бірі. E) техникалық сараптау орталығы 3. Біздің университет қандай мамандарды даярлайды? A) саналы B) талантты C) техникалық D) ақылды E) дарынды 4. Сөйлемге дұрыс сөзді қойыңыз: Факультет ... жетекші кəсіпорындарында қызмет етеді. A) студенттері B) оқытушылары C) қызметкерлері D) мамандары E) түлектері 5. Берілген сөйлемнің түрі қандай? Заман талабына сай озық техникалық білімі бар инженер бол. A) Салалас B) Жай C) Сабақтас D) Аралас E) Құрмалас

2.2.3 Сөйлемдердің дұрыс аудармасын анықтаңыз. Синтаксистік талдау жасаңыз. – Началась сессия, и студенты сдают экзамены. 1) Сессия басталған соң, студенттер емтихан тапсырып жатыр. 2) Сессия басталды да, студенттер емтихан тапсырды. – Я сдаю экзамен, а мой друг уже на отдыхе. 1) Мен емтихан тапсырып отырмын, дегенмен менің досым демалыста. 2) Мен емтихан тапсырамын да, ал менің досым демалуда. – Или будет семинар, или будем сдавать коллоквиум? 1) Семинар бола ма, немесе коллоквиум тапсырамыз ба? 2) Не семинар бола ма, не коллоквиум тапсырамыз ба? – Будем сдавать экзамен, поэтому сегодня будет консультация. 1) Бүгін консультация болады, өйткені емтихан тапсырамыз. 2) Емтихан тапсырамыз, сондықтан бүгін консультация болады. – То идут семинары, то проводятся конференции. 1) Біресе семинар болады, біресе конференция өткізіледі. 2) Кейде семинар болады, кейде конференция өткізіледі. 2.2.4 Сөйлемдерді төмендегі кестеге орналастырыңыз. Оларға синтаксистік талдау жасаңыз. 1. Əкем жазда басқа факультетке ауысуды ұсынды, бірақ мен өз мамандығымды ұнатамын. 2. Мен жазда студенттік құрылыс жасақта жұмыс істедім, өйткені маған ақша керек болды. 3. Досым «Болашақ» бағдарламасы арқылы оқығысы келеді, сондықтан ол жыл бойы емтиханға дайындалды.

жетеді. Жастар білім алып, биікке көтерілсе, біздің мемлекет болашақта барлық салаларда бірінші орынға шығып, өркендеген елдер қатарына қосылады. Керекті жалғаулықтар: себебі, сондықтан, сол себепті, немесе, əрі 2.2.6 Төмендегі мəтіндер арқылы мазмұндама жазыңыз немесе «Студент белсенділігі» тақырыбына диалог құрастырыңыз. Мəтіндерден салалас құрмалас сөйлемдерді табыңыздар. Мемлекеттік тіл студент өмірінде Мемлекеттік тіл біздің университет студенттерінің өмірінде белсенді қолданыс тапқан. Білім ордасында қазақ тілінде өткізілетін іс-шаралар – тіл үйренудің бір жолы. Жастар осындай шараларда өздерінің білімдерін сынайды. Мемлекеттік тілде көңілді тапқырлар клубының командасы 2005 жылы қыркүйек айында №3 жатақхананың өнерлі ұл-қыздарынан құрылған. 2001 жылы Қазақ лигасының пікір-сайыс клубы құрылды. Клубта 30-дан астам пікір-сайысшылар бар. Пікірсайыс клубында көптеген мəселелер көтеріледі. Соның ішінде: тіл мəселесі, Қазақстан Республикасындағы Жастар саясаты туралы Заңның жүзеге асуын қадағалау мен сараптау. Астана қаласының студенттері Мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асыру аясында қоғамдық жобалар əзірленуде. Солардың бірі – «Жасыл ел» бағдарламасы. Бір жазда еңбек жасақтары Астананың сол жағалауындағы 500 гектар жерді көгалдандырды. Ғашықтар саябағы мен əкімшілік ғимараттың жанында жүздеген жас

өркендер пайда болды. Республикалық штабтың сарбаздары сеніп тапсырған тапсырманы уақытында сапалы етіп орындады. «Жасыл ел» бастамасын қолдау мақсатында ірі ақпараттық іс-шаралар ұйымдастырылып, астаналық «Астана KZ» КТК командасы «Нартами из Баку» тобымен кездесті. «Қазақстан студенттер Альянсі» мен «Жасыл Ел» штабының командасы футболдан жолдастық кездесу ұйымдастырды. Студенттік жобалардың тағы бірі – «Жасыл патруль» экологиялық қозғалысы. Ерікті-инспекторлар санитарлық мониторинг өткізіп, тақырыптық плакаттар іліп, тұрғындарды «біздің қаламызды таза, жасыл да əдемі етуге» шақыруда. Жастар тренинг, əңгімелесу мен ғылымипрактикалық конференциялар жүргізуде. Тек ауызша ғана айтып қоймай, сонымен қатар, олар үлгі боларлық істер де көрсетіп жатыр. Көшелерді тазалап, сенбіліктерде ағаш отырғызуда. Бұзақыларды табу үшін құрылыс алаңдары мен тұрғын массивтерінде тексеру жасайды. Рұқсат етілмеген жердегі қоқыс үйінділерін суретке жəне бейнетаспаға түсіріп, коммуналды ведомстволардағы апталық есепте айғақ ретінде көрсетеді. 2.2.7 Салалас құрмалас сөйлемдерді келесі кезек бойынша орналастырыңыз: 1) ыңғайлас; 2) қарсылықты; 3) талғаулы. Тыныс белгілерін дұрыс қойыңыз. 1. Ақпараттық технологиялар факультетінің студенттері «Студенттік көктем» шарасына белсене қатысты алайда бірінші орынға ие болмады. 2. Аслан біресе кəсіподақ комитеті мүшесі болды біресе студенттік өзін өзі басқару қоғамының қатарына жазылды. 3. Сабақ басталды да студенттер үйге берілген тапсырманы қайталады. 4. Келесі аптада сессия басталады сондықтан емтиханға дайындалу керек. 5. Не компьютерлік тест жазамыз не дəрісханада жай тест өткіземіз. 6. Жазда менің достарым демалады бірақ мен студенттік құрылыс жасақта жұмыс істеймін.

2.2.9 Керекті сөз тіркестеріне сүйеніп, диалог құрастырыңыз. Керекті сөз тіркестер: еңбек жасақтары, студенттік құрылыс жасақтарына, жатақхана жайлары, кəсіподақ ұйымының, студенттік өзін-өзі басқару, «Жасыл ел» бағдарламасы – Телефонмен сөйлесу – Əсем, қайырлы кеш! – Сəлемет пе, Самат? Қалың қалай? – Рақмет, бəрі ойдағыдай. Əсем, айтшы, бүгін ... ... ... мəжілісі болды ма? – Иə, болды. Сен неге келген жоқсың? – Ауылдан туыстарым келіп, солармен бірге жүріп қалдым. Мəжілісте қандай мəселелер қаралды? – Студенттердің ... ... жұмысы қаралды. ... ... жəне студенттік құрылыс жасақтары туралы сөз қозғалды. – Менің болмағаным өкінішті. Өзімнің пікірімді айтар едім. – Жарайды, уайымдама. Келесі жолы айтасың. – Самат, сен биыл жазда ... ... ... жазыласың ба? – Иə, міндетті түрде. Былтыр ... ... ... бойынша ... ... жұмыс істеп, бірталай ақша тапқанмын. – Жарайсың, Самат. Сенімен сөйлескен жақсы, бірақ маған ертеңге дайындалу керек. Сау бол. – Сау бол, Əсем, көріскенше.

2.2.10 Мəтіннен құрмалас сөйлемдерді табыңыз, олардың түрлерін анықтаңыз. Жастық шақ Адам баласы тіршілікте төрт түрлі шақтан өтеді. Олар: балалық, жастық, ересек жəне қарттық кезеңдер. Əр шақтың өз ерекшелігі болады. Соның ішінде ең қызығы – жастық шақ. Бұл шақты да өз ішінде үш кезеңге бөлуге болады.

Алғашқысы – балауса кез, мұны мектептің жоғарғы сыныбындағы жастарға телуге болады. Осы кездегі жаста аңқаулық, аңғалдық, сенгіштік жəне сезімталдық басым келеді. Алғашқы махаббат қызуын да осы сəтте бастан кешіруі мүмкін. Ортаңғысы – балдəурен кез. Бұл – жастық шақтың есею сəті. Мамандық таңдап, əрі оны білім арқылы жетілдіретін, өмірге жолдама алатын, əскерге барып, Отан алдында борышын ақтайтын, еңбекке төселіп, алғаш табыс табатын, т.б. жоспарлы жұмысты еркін іске асыратын қайсар шақ. Студенттік өмірдің ең қызық кезі де осы уақытта бастан өтеді. Өмірді, махабатты танып білу осы жастар үлесіне тиеді. Жастық шақтың үшінші кезеңі – бақытты шақ. Аты айтып тұрғандай тіршіліктің қалған кезеңін бірге өткізетін, ұрпақ өсіріп, əулетті жалғастыратын, адал махаббаттың көрінісі – үйлену, тұрмысқа шығу сəті. Жұбайлардың үйлену тойында беташар жасалып, ақ тілектердің тиегі ағытылады. Той дастарханы жасалып, ұлттық дəстүрлер көрсетіледі. Əркімнің жастық шағы тағдырға, тұрмысқа, жағдайға т.б. байланысты əртүрлі өтуі ықтимал. Десе де жастық шақтың ортақ қасиеті сол – жастық жалын, жастық жігер, жастық қуат пен жасқа тəн көркемдік. 2.2.11 Салалас құрмалас сөйлемдерді анықтаңыз. 1) «Парасат» аналитикалық орталығының жастар арасындағы сауалнама қорытындысы көрсеткендей, қыздар мен жігіттерді жұмысқа орналасу, баспананың жоқтығы, жалпы қымбатшылық пен денсаулық проблемалары толғандырады екен. 2) Олардың 58,1 пайызы болашаққа үлкен үмітпен қарайды да, 49,7 пайызы өздерінің материалды жағдайын «қанағаттанарлық» деп бағалайды. 3) Қазір ағылшын тілін оқып, мансапқа жету, жақсы қаражат табу өзекті болып саналады. 4) Бүгінгі күннің жастары прагматизм мен жеке бастың табысын қалайды.

C) Ең жақсы тіл – ана тілі, сондықтан оны құрметтеу керек. D) Не Болат келсін, не өзің кел. E) Ертең мен Медеуге барамын, киноға барамын. 10. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемді анықтаңыз. A) Мен қазақ тілін үйреніп жүрмін, өйткені бұл өмір талабы. B) Қазір сəуір айы, дегенмен далада əлі қар жатыр. C) Сабақ басталды да, кабинетке мұғалім кірді. D) Бізде екі емтихан: біріншісі – математика, екіншісі – физика. E) Сабақта студенттер біресе диктант жазады, біресе мұғалім тестілеу өткізеді. 2.3 Мамандық əлемінде 2.3.1 Тақырыптық сөздік: 1. инженерлік іс – инженерное дело 2. инженерлік қызмет – инженерная служба 3. инженерлік құрылыстар – инженерные сооружения 4. инженер дəрежесі – степень инженера 5. абзал – должно присутствовать, приветствуется 6. аса жоғары бағаланады – особенно высоко ценится 7. алдыңғы қатарлы – в первых рядах 8. білгірлік – умения, знания 9. білгір сынаушы – знающий ценитель 10. ғылыми жүйе – научная система 11. ғылыми жетістіктер – научные достижения 12. ғылыми көзқарас – научный взгляд 13. ғылыми-техникалық прогресс – научно-технический прогресс 14. еңбекші қауым – трудовое, рабочее общество 15. жан-жақты – всесторонний 16. жас маман – молодой специалист 17. жалпы жиынтығы – общая целостность

Сұраққа жауап беріңіз: – Сіз болашақ инженерсіз бе? – Қай салада? – Инженер немен айналысады деп ойлайсыз? – Сіздің ойыңызша, инженерге математикалық қатаңдық керек пе? – Инженер ғылыми жетістіктерді пайдаланады ма? – Нағыз инженер – өнертапқыш адам. Бұл сөздермен келісесіз бе? 2.3.3 Сөз тіркестердің сəйкестілігін табыңыз. жаратылыстану маман ғылыми қатынас инженер қабілеті ойлау ғылымдары инженерлік адам өнегелі қызмет жас көзқарас өнертапқыш

дəрежесі 2.3.4 Сөйлем құрастырыңыз. 1. Маман, жоғары, білімі, бар, техникалық, жас. 2. Болашақта, боламын, энергетика, мен, саласы, инженер, бойынша. 3. Шұғылданады, инженер, техникалық, жүйені, күрделі, жобалаумен. 4. Инженер, өнертапқыш, маман, білімі, техникалық, бар. 2.3.5 Келесі сөйлемдерден салалас құрмалас сөйлем жасаңыз. 1. Инженер – өнертапқыш адам. Мен инженер мамандығын таңдадым. 2. Университетті аяқтаған соң мен энергетика саласындағы инженер боламын. Данияр аспап жасау инженері болады.

жəне т.б.), химия биология (мысалы, фармокология), информатика жəне есептеу техникасы жəне т.б. Бірақ олардың бəріне де тəн бір жай: инженер – жасанды материалдық дүние (объект) жасаумен емес, оны жасау үрдісін басқару, күрделі техникалық жүйені жоспарлау немесе жобалау жұмыстарымен шұғылданады. Инженердің ғалымнан бір ерекшелігі: біріншіден, ол құрал, қондырғыларды терең танып, білуі керек. Ол тек жеткілікті теориялық білім алып қана қоймай, сонымен бірге инженерлік тəжірибелерді сарапқа салып, ой елегінен өткізіп, тəжірибелі мамандардың да білімін игеру керек. Ал екінші жағынан, инженерге математикалық қатаңдық пен есептеу дəлдігі керек. Себебі, тікелей инженерлік тəжірибеге бағытталған техникалық ғылым есептеудің жаңа ғылымиинженерлік əдісін пайдаланады. Қорыта айтқанда, бүгінгі таңдағы инженерлер күрделі ғылыми-техникалық мəселелерді жүйелі түрде шешумен жəне қоғамдық, жаратылыстану ғылымдары, математика жəне ғылыми-техникалық пəндердің жалпы жиынтығына бағытталғандығымен сипатталады. (А.Қ. Құсаиновтың кітабынан) 1. Инженер деген кім? 2. Инженер дəрежесіне көтерілу үшін не істеу керек? 3. Ерте уақытта инженерлер қай салада қызмет еткен?

Мысалдар ыңғайластық қарсылықты себеп-салдар кезектес талғаулы түсіндірмелі 1 Еңбек адамды көрікті етеді жəне ол ойды тазартады. 2 Келген екеу еді: бірі – техник, екіншісі – инженер. 3 Бүгін жолға шыға аламаймыз, өйткені кеше қар жауды. 4 Қоңырау соғылды да, студенттер орындарынан тұрды. 5 Ертең сендер тест жазасыңдар, немесе біз бақылау жұмысын жазамыз. 6 Студенттер кейде дəрісханада жұмыс істейді, кейде олар компьютерлік сыныпқа барады. 7 Көктем келді, дегенмен далада əлі суық. 2.3.11 Қазақ тіліне аударыңыз. 1. В будущем я буду заниматься (шұғылдану) либо проектированием, либо руководить внедрением (ендіру) информационных систем.

2.3.12 Сұхбаттасу: – Сен студентсің бе? – Иə, мен студентпін. Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінде оқимын. – Нешінші курста оқисың? Мамандығың қандай? – Бірінші курста, мамандығым – «Есептеу техникасы жəне бағдарламалық қамтамасыз ету». – Болашақта инженер-бағдарламашы боласың екен ғой. Мен де студентпін. – Қай факультетте оқисың? – Мен ақпараттық технологиялар жəне энергетика факультетінде оқимын. Энергетика саласының маманы болып шығамын. – Сен де техникалық мамандықты таңдапсың ғой, неге? – Менің ойымша, қазіргі кезде техникалық саладағы инженерлер аса жоғары бағаланады. Ал сен неге бағдарламашы мамандығын таңдадың? – Менің болашақ мамандығым нарықтың барлық саласында сұранысқа ие. Өйткені кəсіби бағдарламашылар кез келген салада жаңадан бағдарлама құрай алады, дайын бағдарламалармен де жұмыс істейді, оларды өндіріске енгізеді. – Иə, мен сенімен келісемін, бүгінгі ғылым мен техниканың шарықтап даму барысында, біз сияқты инженерлер экономиканың барлық саласында керек.

2.3.13 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Құрмалас сөйлемді анықтаңыз, оған синтаксистік талдау жасаңыз. Электронды бесік Мұндай электронды бесікті Монтенегро (Италия) қаласының өнертапқыштары жасады. Онда орнатылған сенсорлы құрылғы баланың дауысына жауап береді. Бесіктің бар құпиясы мен қызығы да осында, бала жылай бастаса, механизм бесікті жайлап тербете бастайды да, бала жылауын қойса тоқтайды. Бесікті тербетудің ұзақтығы 8 минут. Оны бесікке орнатылған микро ЭЕМ-нің бағдарламасын өзгерту арқылы ұзартуға да болады. 2.3.14 Келесі тақырыптарға шағын хабарлама жасаңыз. • Нағыз инженер – өнертапқыш адам. • ХХІ ғасыр инженерлері. • Инженер еңбегі. • Инженерлік кəсіп. №5 ағымдағы тест 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз. Өнерді түсінбейтін инженер – нашар инженер, қиялдай алмайтын конструктор – конструктор емес, музыканы сезінбейтін жəне поэзияның кереметін түсінбейтін ғалым – əншейін өзін жұтатқан адам (Т.А. Ильина). A) Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем B) Аралас құрмалас сөйлем C) Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем D) Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем E) Шартты сабақтас құрмалас сөйлем 2. Көп нүктенің орнына керекті жалғаулықты қойыңыз. Инженер – өнертапқыш адам, ... мен инженер мамандығын таңдадым.

A) сондықтан B) дегенмен C) жəне D) себебі E) бірде 3. Көп нүктенің орнына тиісті жалғаулықты қойыңыз. ХХ ғасырда ғылыми-техникалық прогресс дами бастады, ... инженерлер көптеген салаларда мамандана бастады. A) себебі B) сондықтан C) өйткені D) бірақ E) немесе 4. Жақша ішіндегі сөздің дұрыс аудармасын табыңыз. Жаңа құралды жасау үшін ғылыми (взгляд) қажет болғанда, инженерлік қызмет басталады. A) жүйе B) еңбек C) дəреже D) көзқарас E) жетістік 5. Төмендегі сөзбен дұрыс сөз тіркесін құраңыз. Өнертапқыш ... A) ас B) киім C) маман D) кітап E) талап 6. Дұрыс аудармасын табыңыз. Проектирование устройства A) Қондырғыны жоспарлау B) Құралды сараптау C) Кешенді жобалау

D) Қондырғыны жобалау E) Құжатты топтастыру 7. Берілген сөзбен тіркесетін сөз. Жаратылыстану ... A) ғылымдары B) маман C) көзқарас D) дəреже E) қызмет 8. Сөйлемді аяқтаңыз. Инженер – техникалық білімі бар жас ... . A) сынаушы B) маман C) тергеуші D) есепші E) əнші 9. Сөйлемнің дұрыс баламасын белгілеңіз. Инженер күрделі техникалық жүйені жоспарлайды. A) Инженер – удивительная профессия. B) Инженер должен быть изобретателем. C) Деятельность инженера – это планирование и проектирование. D) Инженер занимается проектированием сложных систем. E) Инженер планирует сложные технические системы. 10. Келесі сөйлем құрамына қарай қандай сөйлем? Осы мамандықты таңдадым, себебі менің əкем де осы салада еңбек етеді. A) Cебеп-салдар салалас құрмалас сөйлем B) Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем C) Кезектес салалас құрмалас сөйлем D) Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем E) Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлем

малдау, тарату жəне пайдалану. Пайдаланылатын энергияның негізгі түрлерін қарастырайық. 1) Электр энергетикасы – электр энергиясын алуды, түрлендіруді, тасымалдауды жəне пайдалануды зерттейтін энергетика саласы. 2) Су энергетикасы – су қуатын электр қуатына айналдыру мəселелерін зерттейтін энергетика саласы. 3) Атом энергетикасы – атом ядросының қуатын зерттеу, пайдалану саласы. 4) Жел энергетикасы – қозғалатын ауа қуатын пайдалану мəселелерімен айналысатын сала. Жел қуаты негізінен механикалық түрде пайдаланылады. 5) Дəстүрлі емес қуат көздері: күн энергиясы, жер асты су энергиясы жəне т. б. қуат көздері. Қазақстанда электр энергиясының 90% жылу электр стансалары арқылы, ал қалған 10% су электр стансалары арқылы өндіріледі. Республикамызда тек Ақтау қаласында ғана шапшаң нейтрон негізінде жұмыс істейтін атом электр стансасы болды. Қазір оның жұмысы тоқтаған. Электр энергиясын өндіретін, түрлендіретін, жеткізетін, тазартатын жəне оны тұтынатын элементтердің өзара байланысқан жүйесі – электр энергетика жүйесі деп аталады. Электр энергетика жүйесіне механикалық энергияны электр энергиясына түрлендіретін генераторлар, кернеу мен тоқ шамасын өзгертетін трансформаторлар жəне де көптеген қосымша қондырғылар, сонымен бірге басқару жəне реттеу құрылғылары жатады. Түсініктеме: қуат – энергия мағынасында да қолданылатын ұғым. 3.1.4 Грамматикалық минимум. Сабақтас құрмалас сөйлем. Сабақтас құрмалас сөйлем (сложноподчиненное предложение) Сабақтас құрмалас сөйлем дегеніміз – құрамындағы жай сөйлемдерінің алғашқысы тиянақсыз болып, соңғысы бағына байланысқан құрмалас сөйлемнің түрі.

Сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы сыңарының басыңқысына қатысы мен атқаратын қызметіне қарай мынадай түрлері бар: 1. Шартты бағыныңқы сөйлем (придаточные условия); 2. Қарсылықты бағыныңқы сөйлем (придаточные уступительные); 3. Себеп бағыныңқы сөйлем (придаточные причины); 4. Мезгіл бағыныңқы сөйлем (придаточные времени); 5. Қимыл-сын бағыныңқы сөйлем (придаточные образа действия); 6. Мақсат бағыныңқы сөйлем (придаточные цели). Сөйлем түрлері Сұрақтары Мысалдар Шартты бағыныңқы (придаточные условия) – бағыныңқысы басыңқы сөйлемнің шарты болып келетін сабақтастың түрі Қайтсе? Не етсе? Қайткенде? Не еткенде? Не ексең, соны орасың. Бəйгеге түсіп жарыспай, ат өнері білінбес. Қарсылықты бағыныңқы (придаточные уступительные) – бағыныңқысы басыңқы сөйлемге қарама-қарсы болып келетін сабақтастың түрі Қайтсе де? Не етсе де? Қайткенмен? Не еткенмен? Не етпестен? Одан жақсы сөз естісе де, артына қарамай кетіп қалды. Оған сөз бергенмен, ертеңіне уəделі жерге келмеді. Себеп бағыныңқы (придаточные причины) –бағыныңқысы басыңқы сөйлемнің себебін білдіретін сабақтастың түрі Неліктен? Не үшін? Несі үшін? Не себепті? Не деп? Жанында əкесі болғандықтан, шешіліп сөйлей алмады. Біреу көмектесер деп, ол үйден шықты. Мезгіл бағыныңқы (придаточные времени) – бағыныңқысы басыңқы сөйлемнің мезгілін білдіретін сабақтастың түрі Қашан? Қай кезде? Қашаннан бері? Айман барғанға дейін, той аяқталып қойды. Сабақ басталғалы, бұлар жиі сөйлесіп жүр.

Қимыл-сын бағыныңқы (придаточные образа действия) – бағыныңқысы басыңқы сөйлемде айтылған іс-қимылдың қалай орындалғанын білдіретін сабақтастың түрі Қайтіп? Не етіп? Қалай? Ол өздігінше сөйлемей, ағайындарының сұрақтарына жауап беріп отыр. Олар Асанды күтпестен, ертемен жолға шығып кетті. Мақсат бағыныңқы (придаточные цели) – бағыныңқысы басыңқы сөйлемдегі ойдың мақсатын білдіретін сабақтастың түрі Не мақсатпен? Неге? Не үшін? Не етпек болып? Олар үйге тезірек жетпек болып, аттарына қамшы басты. Өзін шаршатпайын деп, үйге кіріп демалды. Сабақтас құрмалас сөйлемдердің жасалу тəсілдері Шартты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем -са, -cе + жіктік жалғау -май, -мей; -пай, -пей; -бай, -бей -майынша, -мейінше, -пайынша, -пейінше, -байынша, -бейінше Инженер бойында өнертапқыш қасиеттер болмаса, ол техника саласында дұрыс жұмыс жасай алмайды. Оның интернет желісіне шығуға мүмкіндігі болмай, сабаққа керек мағлұматты жинай алмады. Бағдарламалау негіздерін білмейінше, күрделі бағдарламаларды жасай алмайсың. Қимыл-сын бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем -а, -е, -й, -ып, -іп, -п (-ма, -ме, -па, -пе, -ба, -бе) + (- стан, -стен) (-ған, -ген, -қан, -кен) + күйі, қалпы, бойы (-ған, -ген, -қан, -кен) + (-дай, -дей) + болып Зауытта озық технологиялар қолданыл+ып, өнімнің сапасы артты. Өндіріс ошақтарын көр+местен, əкімшілікке аттандық. Жаңа жабдықтар қолданысқа ен+ген бойы, ісіміз алға басты. Жобаны өзі істе+гендей болып, əріптесім мақтанды.

Мақсат бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем (-мақ, -мек, -пақ, -пек, -бақ, -бек) + -шы, -ші + болып у + үшін (шартты, қалау, бұйрық райлар) + деп қалау рай (-қы, -кі) +тəуелдік жалғау + келіп Компьютер құрылысын білмекші болып, инженертехник курстарына жазылды. Жақсы маман болу үшін, көп оқу керек. Өнім сапасын көтерейік деп, жаңа технологияларды енгіздік. Инженер бол+ғысы келіп, техникалық университетке түсті. Қарсылықты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем -са да, -се де -ған -ген +мен -қан -кен бола тұра бола тұра да Компьютер қымбат болса да, мен оны сатып алдым. Олжас бағдарламашы болғанмен, күрделі бағдарламаны құрастыра алмайды. «Есептеу техникасы» мамандығы қызық бола тұра, онда оқу өте қиын. Себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем (-ған, -ген, -қан, -кен) + дықтан, діктен (-ған, -ген, -қан, -кен) +себепті үш шақтағы етістік +деп (-ған, -ген, -қан, -кен) + соң Техникалық университетте оқығандықтан, біз жаратылыстану ғылымдарын жетік меңгереміз. Принтердің бояуы аяқталған себепті, реферат парақтары нашар басылып шықты. Отырыс болады деп, қызметкерлер мəжіліс залына жиналды. Информатика саласының маманы болған соң, кез келген мекемеде жұмыс істеуге мүмкіндігім бар.

Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем -ғанда, -генде, -қанда, -кенде Нағыз инженерлік іспен араласқанда, жас маман инженер дəрежесіне көтеріледі. (-ғанға, -генге, -қанға, -кенге) +дейін, шейін Университет бітіргенге дейін, көптеген пəндерді меңгеремін. (-ғаннан, -геннен, -қаннан, -кеннен) +кейін, соң Инженер жоғары оқу орнында алған теориялық білімін өмірде білгірлікпен пайдалағаннан соң, жаңа техникалық құрал мен қондырғы түрлерін жасауға өнертапқыш ретінде үлес қосуы керек. (-ған, -ген, -қан, -кен) +сайын Интернет жүйесіне қосылған сайын, компьютерім вирусқа ұшырайды. (-ған, -ген, -қан, -кен) +ша, -ше Компьютер қосылғанша, тышқанды шертемін. -ғалы, -гелі, -қалы, -келі Біз жергілікті желіге қосылғалы, байланыс жылдамдылығымыз жоғарлады. (-ғаннан, -геннен, -қаннан, -кеннен) +бері Мен қаладан келгеннен бері, ол емтиханға дайындала бастады. 3.1.5 Сабақтас құрмалас сөйлемдерді оқып, аударып, олардың жасалуына назар аударыңыздар.

3.1.6 Келесі сөйлемдерден сабақтас құрмалас сөйлем жасаңыз. 1. Мен «Жылу энергетика» мамандығы бойынша білім аламын. Менің досым «Экономика» мамандығында оқиды. 2. Шығыс Қазақстанда су электр стансалары бар. Электр энергиясының бағасы 15% -ға өсіп отыр. 3. Өз мамандығымызды жақсы білу. Біз өндірістік практикадан өтеміз. 4. Атом энергиясының қуатын зерттеу. Оны бейбіт мақсатқа пайдалану күрделі мəселе болып табылады. 5. Су электр стансаларының салынуы. Біз электр тапшылығын көрген жоқпыз. 6. Электр стансаларын пайдаланған. Суды тазарту мəселесін шешу қажет. 3.1.7 Төмендегі сөз тіркестермен сөйлем құраңыз. Мүмкіндік жасау, назар аудару, электр жүйесі, электр тапшылығы, табысқа жету, хабардар болу, колдау көрсету, жолға қою, атом энергиясы, су жылдамдылығы, электроэнергетика саласы, жел энергетикасы, энергетикалық қорлар, магнит өрісі.

3.1.8 Сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз. 1. Если увеличить скорость течения воды, то мощность электростанции увеличится. 2. Резиновые перчатки не пропускают ток, потому что резина – проводник. 3. Чем длиннее проводник, тем больше сопротивление. 4. Если увеличить сопротивление проводника, то уменьшится сила тока. 3.1.9 Мəтінді оқыңыз, мазмұнына қарай бірнеше бөліктерге бөліп, оларға тақырып таңдаңыз. Мəтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазыңыз, оларға синтаксистік талдау жасаңыз.

Ғылымға «электр» терминін алғаш рет 1600 жылы У. Гильберг енгізген екен. Грек тілінде «янтарь» деген ұғымды білдіретін бұл терминнің мазмұны физика мен техниканың даму барысында өзгеріп, толықтырылып отырды. Ерте замандардағы таза табиғи түрдегі көрінісінде оны «Эльма оттары» деп те атаған, өйткені Италиядағы Эльма шіркеуі орналасқан таулы өңірде осы көгілдір оттар жиі байқалған. Г. Кавендиш, Ш. Кулон, Л. Гальвани, В.В. Петров, Дж. Джоуль, Х. Эрстед, А. Ампер, М. Фарадей, Дж. Масквелл, Г. Герц, Н.А. Умов секілді ғалымдар электр саласында бірінің ашқан жаңалықтарын екіншілері одан əрі жалғастырып, жетілдіре түсті. Электр тоғын туындату, оны қуат ретінде өндіру мен іс жүзінде қолданудың ғылыми негіздемелері жасалып, жүзеге асты. Жаңалықтар практикалық қолданысқа енгізіліп, адамзат өз дамуының үлкен бір белесіне көтерілді. Электр энергетикасының техникалық тұрғыдан дамуы қазір де шектелмейді, өйткені келесі ұрпақтарға азық бола аларлықтай небір жарқын идеялар өмір сүруде. Мəселен, ХІХ ғасырдың екінші жартысымен ХХ ғасырдың бірінші жартысында атақты өнертапқыш Никола Тесла электр энергиясы мен ақпараттарды сымсыз тасымалдау жөнінде эксперименттер жасап көрген. Кейбір ғалымдар Тесланы ақылынан алжасқан немесе сиқыршы деп есептегенімен, оның осы бір жарқын идеясы қазіргі кездегі ақпараттардың ноутбуктар мен ұялы байланыс телефондары арқылы сымсыз жөнелтіліп жатуын аңғартады. 3.1.10 Сөйлемдерді төмендегі кезек бойынша орналастырыңыз: 1. Шартты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем 2. Себеп бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем 3. Қимыл-сын бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем 4. Қарсылықты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем 5. Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем 6. Мақсат бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем

А) Еліміздің шығыс өңіріндегі су электр стансалары электр қуатымен жабдықталып, ел экономикасына елеулі үлес қосып келеді. В) Атом электр стансасында 1 кг уран жағылғанда шығатын энергия, жылу электр стансасындағы шамамен 1000 тонна көмір немесе мұнай жағылғанда шығатын энергияға тең. С) Мамандардың болжамына құлақ асар болсақ, алдағы жылдары электр энергиясы тапшылығы жылына 1 млрд. квт/ сағаттан 4 млрд. квт/сағатқа дейін өспек. D) Энергияны өндіру мен тұтынудың болжамдық мөлшерін қамтамасыз ету үшін, жаңа қуат көзін енгізу жəне бүгінгі жұмыс істеп тұрған энергия көздеріндегі негізгі қорларды жаңарту қажет. E) Бұс станса су құрылысының алдыңғы қатарлы тəсілдерін тиімді пайдалана отырып жүргізгендіктен, оның өндірістік базасы халық шаруашылығы саласындағы озықтардың қатарында болды. Ж) Қалпына келтірілетін (возобновляемые) энергия көздері (күн, жел) экологиялық тұрғыдан таза болғанымен, əзірше атом электр стансаларымен бəсекелесе алмайтындығы мəлім болуда. 3.1.11 Оқыңыз. Мəтінге тақырып таңдаңыз. Облыс əкімінің тапсырмасына сəйкес Энергетика жəне коммуналдық шаруашылық департаменті облыстың 2007-2015 жылдарға арналған энергия үнемдеу жөніндегі тұжырымдамасының жобасын əзірледі. Бұл тұжырымдаманы жүзеге асыру отын-энергетикалық кешен нысандарына салмақ түсуді төмендетуге жəне əлеуметтік мəселелердің шешілуін жеңілдетуге жағдай туғызады. Тұтынушыларды есептеу құралдары жəне жүйелерімен қамсыздандыру жəне коммуналдық тұрмыстық секторына энергия үнемдеуді жүзеге асырумен бірге бір уақытта энергия таратушылардың шығынын реттеу – энергетикалық ресурстарға қажеттілікті қысқарта алады.

Облыс электр энергетикасындағы іс-шараларды жүзеге асыру нəтижесінде 2007 – 2010 жылдар кезеңінде күтілетін отынның үнемделуі: электр энергия – 391943 млн. кВт.сағ; жылу энергиясы – 53955,3 мың Гкал; отын – 26877,7 мың тоннаны құрайтын болады. №6 ағымдағы тест 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Ерте замандардағы таза табиғи түрдегі көрінісінде оны «Эльма оттары» деп те атаған, өйткені Италиядағы Эльма шіркеуі орналасқан таулы өңірде осы көгілдір оттар жиі байқалған. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп-салдар салалас E) Қарсылықты бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Жаңалықтар практикалық қолданысқа енгізіліп, адамзат өз дамуының үлкен бір белесіне көтерілді. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Кейбір ғалымдар Тесланы ақылынан алжасқан немесе сиқыршы деп есептегенімен, оның осы бір жарқын идеясы қазіргі кездегі ақпараттардың ноутбуктар мен ұялы байланыс телефондары арқылы сымсыз жөнелтіліп жатуын аңғартады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы

D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 4. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Мамандардың болжамына құлақ асар болсақ, алдағы жылдары электр энергиясы тапшылығы жылына 1 млрд. кВт. – сағаттан 4 млрд.кВт/сағатқа дейін өспек. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 5. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Тəуелсіздік алғаннан соң, еліміздегі электр энергетикасының дамуы оны нарық қатынастарына бейімдеу мəселесімен тығыз байланысты болды. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 6. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Электр энергетикасының техникалық тұрғыдан дамуы қазір де шектелмегендіктен, келесі ұрпақтарға азық бола аларлықтай небір жарқын идеялар өмір сүруде. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 7. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Шығыс Қазақстанда су электр стансалары бар болса да, электр энергиясының бағасы 15% -ға өсіп отыр. A) Қимыл-сын бағыныңқы

B) Мезгіл бағыныңқы C) Қарсылықты бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Себеп бағыныңқы 8. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Олардың жиынтық қуаты 2500 кВт-тан аспады да, жылдық электр өндіруі 1,3 миллион кВт. сағат болды. A) Ыңғайлас салалас B) Кезектес салалас C) Қарсылықты салалас D) Қарсылықты бағыныңқы E) Себеп-салдар салалас 9. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Қабылданған шешімдерге сəйкес қуат өндіретін ірі электр стансалары стратегиялық инвесторларға сатылса, өнеркəсіптік мақсаттағы жылу энергия орталықтары ірі кəсіпорындарға берілді. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 10. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Қалпына келтірілетін энергия көздері (күн, жел) экологиялық тұрғыдан таза болғанымен, əзірше атом электр стансаларымен бəсекелесе алмайтындығы мəлім болуда. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы

3.2 Энергетика мəселелері 3.2.1 Тақырыптық сөздік: 1. айналысу – заниматься 2. айыру, ажырату – выключать 3. айнымалы – переменный 4. аттас – одноименный 5. əраттас – разноименный 6. əртекті – разнородный 7. білік – вал 8. біртекті – однородный 9. дəнекерлеу – спайка 10. жылу алмастырғыш – теплообменник 11. зиян келтіру – нанести вред 12. кедергі – сопротивление 13. кешен – комплекс 14. қабылдағыш – приемник 15. қадағалау – контролировать 16. қазан – котел 17. қауіп – опасность 18. қауіпсіздік – безопасность 19. қауіп төндіру – вызвать опасность 20. қосу – включать 21. қуаттылық – мощность 22. күйіп кету – перегорание 23. зола – күл 24. күлтұтқыш, күлұстағыш – золоуловитель 25. күкірт тотықтары – серные окисления 26. оң – положительный 27. орам – обмотка 28. оттық – топка 29. өткізгіш – проводник 30. өріс – поле 31. пішін – контур 32. сұраныс – спрос 33. тербеліс – колебание

күлұстағыштың тиімділігі 99,5% ға жетеді. Осындай жабдықтарды барлық стансаларда пайдалану қажет. Біздің электр стансаларда мұндай жабдықтар жоқ, себебі олардың қымбаттылығы стансаның құнының жартысына тең. Мұндай күрделі мəселені жедел қолға алған жөн. Сенімді жұмыс жасайтын атом электр стансалары органикалық отынға қарағанда химиялық ластауды аз жасайды, бірақ олардан төнген қауіп те аз емес. Күн энергиясын, жел қуатын, су қорларын пайдалану экологиялық тұрғыда таза. Бірақ дүниежүзіндегі энергия тапшылығы жағдайы туындап отырғанда, бұлардың үлес салмағы мəселені шеше алмай отыр. Осы мəселелерді шешу үшін жаңа технологияларды өрістету аса маңызды болып отыр. 1. Жылу электр стансалары отын ретінде нені пайдаланады? A) Бензин B) Керосин C) Көмір D) Мұнай E) Ағаш 2. Жылу электр стансалары ауаға қандай заттарды шығарады? A) Оттекті B) Зиянды C) Зиянсыз D) Таза E) Сулы 3. Жылу электр стансаларында улы заттарды атмосфераға жібермеу үшін қандай жабдықтар орнатылады? A) Кернеу өлшейтін аспаптар B) Электр жабдықтар C) Есептеуіш құралдар D) Күкіртұстағыш, күлұстағыш жабдықтар E) Компьютерлік қондырғылар

Атом электр стансасы жылу электр стансасының бір түрі болып табылады. Жылу шығаратын отын ретінде уран атомының ядросы пайдаланылады. Уран ядросының «жанатын» ошағын ядролық реактор деп

атайды. Атом электр стансасында 1 кг уран жағылғанда шығатын энергия, жылу электр стансасындағы шамамен 1000 тонна көмір немесе мұнай жығылғанда шығатын энергияға тең. Атом электр стансасының экономикалық пайдасының орасан зор екендігі ешқашан күдік туғызбайды. Бұл керемет арзан жəне орасан көп энергия. Энергия тіршілік көзі, байлықтың қайнар бұлағы, бірақ ядролық реакторда «жанып» кеткен ядролардың «күлі» көмірдің, ағаштың, мұнайдың басқа да отындардың «күліне» қарағанда өте зиянды. Реактордың «күлін» байқамай төгіп алу немесе одан көз жазып жоғалтып алу жер бетіндегі тіршілік атаулы үшін үлкен апат. Егер атом электр стансасы Чернобыль сияқты жарылып кетсе, үлкен апат сонда болады. («Зерде» журналынан) 3.2.6 Құрмалас сөйлемдердің сəйкестілігін табыңыз. 1) Адамдар су электр стансасының болашағынан зор үміт күтеді,... ... электр энергиясына тапшылық 30 пайызға азаймақ. 2) Энергия үнемдеу тұжырымдамасы іске асатын болса, ... ... оның қыстағы пайдалануын өзеннің ағысы бойынша төменгі су пайдалану талаптары едəуір шектейді. 3) Ақтөбе облысы жетіспейтін қосымша қуатты көрші елден алуға мəжбүр болғандықтан, ... ... жəне оның қуаттылығы 1ГВт болатын АЭС үшін жылына баржоғы бірнеше вагон ғана отын қажет. 4) Атом электр стансасы атмосфераға зиянды заттар шығармайды ... ... өйткені электр қуаты қашан да қаржы көзі. 5) Су электр стансасының қоймасы үлкен болғанымен, ... ... осы жағдай электр энергияның бағасына əсер етуде. 3.2.7 Қажетті қосымшаны қойып, сабақтас құрмалас сөйлемді толықтырыңыз.

Керекті қосымшалар: -са, -cе -ған, -ген +мен -қан, -кен +мен -ғанда, -генде, -қанда, -кенде (-ған, -ген, -қан, -кен) + дықтан, діктен Электр шамдарының жануын тəулігіне бір сағат уақытқа үнемде... , үнемделген электр энергиясын басқа салада пайдалануға болады. Атомның құрамына кіретін электрондар кішкене бол... ..., өткізгіш сымдар арқылы барлық тұтынушыларға тарап жатады. Көмір жаққанда пайда болған жылу энергиясы ыстық бу алуға жұмсал... ... , жылу энергиясы турбогенератордың білігін қозғалысқа келтіреді. Егер көмір жанатын оттықты үлкен етіп жаса... , алынатын ыстық будың көлемі ұлғаяды. Турбинаның білігі айнал... , генератордың роторы қоса айналады. 3.2.8 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Белгіленген сөздердің аудармасын сөздіктен жазып алыңыз. Мəтіндегі сабақтас құрмалас сөйлемдерге синтаксистік талдау жасаңыз. Айнымалы токтағы байланыс тізбегінің белсенді кедергісі токтың жиілік ауқымына байланысты бірнеше əсерлер нəтижесінде өседі. Олар: сыртқа тебу əсері, жақыннан əсер ету, жылулық əсер. Айнымалы электромагниттік өрістің əсерінен сымдардың көлденең қимасындағы электр энергиясының тығыздығы əртүрлі болып өзгереді. Мысалы, сымның ішкі жағындағы токты көбейтеді. Сыммен өтетін токтың жиілігі өскен сайын құйынды ток өсіп, сыммен жүретін ток сымның сырт жағымен ғана өтетін болады. Сондықтан сымның көлденең қимасы түгел пайдаланылмай, ол сым кедергісінің өсуіне се-

беп болады. Оны кедергінің сыртқа тебу əсерден көбеюі деп атайды. Екі сымның бірін қоршайтын магнит өрісінің күш сызығы екінші сымды қиып өткенде, екінші сымда құйынды ток пайда болады. Ол сымның ішкі жағындағы тоғын өсіріп, сыртқы жағындағы тоғын азайтады. Соның салдарынан сымның көлденең қимасы түгел пайдаланылмай, оның кедергісін көбейтеді. Сыммен жүретін токтың жиілігі өскен сайын оның кедергісі көбейе түседі. Осы құбылысты жақындық əсері деп атайды. 3.2.9 Диалогты рөлдерге бөліп оқыңыз. – Сəлеметсіз бе! Мен Қазақстан энергетикасы саласындағы мəселелер бойынша реферат жазбақ едім. Сіздерде қажетті материалдар бар ма? – Сізге газет-журналдарды қарастыру қажет. Тақырыбыңыз қалай? – «СуЭС-тың қоршаған ортаға тигізер əсері». – Бұл тақырыпты «Эко-жүйе», «Қазақстан табиғаты» сияқты журналдардан қарауға болады. – «Егемен Қазақстан» газетінде Қоршаған орта жəне энергетика министрінің берген сұхбатын қарайын деп едім. Қай нөмірде екенін айтпайсыз ба? – Бұл нөмір біздің көрмеге қойылған. Сол жерден қарауыңызға болады. – Рақмет! Сау болыңыз! 3.2.10 Жағдаяттар бойынша əңгімелесіңіз. 1. а) Сіз «ХХІ ғасырдағы энергия көздері» атты семинарға қатысып отырсыз. Əріптесіңізбен осы мəселе төңірегінде ой бөлісіңіз. б) Сіз – семинарға қатысушысыз. Өз өңіріңіздегі мəселелер туралы əңгімелесіңіз.

2015 жылға дейін 5,6 миллиард доллардың инвестициясы қажет, сондықтан электр энергетикасына қуатты инвесторларды тарту өте маңызды мəселелердің бірі болып тұр. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Шартты бағыныңқы C) Жай сөйлем D) Себеп-салдар салалас E) Аралас сөйлем 4. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Энергия беретін ядролық реакторды біз салмасақ, біздің көршілеріміз салады да, бізге энергия сатады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Шартты бағыныңқы C) Жай сөйлем D) Себеп-салдар салалас E) Аралас сөйлем 5. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Турбинаның білігі айналғанда, генератордың роторы қоса айналады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 6. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Көмір жаққанда пайда болған жылу энергиясы ыстық бу алуға жұмсалғандықтан, жылу энергиясы турбогенератордың білігін қозғалысқа келтіреді. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы

D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 3.3 Шығыс Қазақстан облысы – энергетиктер өлкесі 3.3.1 Тақырыптық сөздік: 1. ажыратқыш – выключатель 2. айналым – циркуляция, вращение 3. айнамалы – циркуляционное, вращательное 4. апат – авария 5. апаттық – аварийность 6. асқын кернеу – перенапряжение 7. ауа сорғысы – воздушный насос 8. ауа тазартқышы – воздухоочиститель 9. ауыстырғыш – переключатель 10. əуе электр желісі – воздушная электрическая линия 11. əуе электр торабы – воздушная электрическая сеть 12. багерлік сорғыш – багерный насос 13. бейтараптандыру – нейтрализация 14. бу қазаны – паровой котел 15. бу құбыры – паропровод 16. бу өндіру өнімділігі – паропроизводительность 17. бурамалы – винтовое 18. газ турбиналы – газотурбинный 19. гидравликалық – гидравлический 20. жетілдіру – совершенствовать 21. жөндеу шеберханасы – ремонтная мастерская 22. жылу сезгіш зат – термочувствительный материал 23. жылу сейілткіш – теплоотвод, радиатор 24. жылу энергетикалық орталық – тепло-энергетический центр 25. кері айналым – обратная циркуляция 26. кері ағын құбыры – трубопровод обратного всасывания 27. қазандық – котельная 28. құбыр – труба, трубопровод

3.3.5 Қажетті қосымшаны қойып, сөйлемдерді шартты бағыныңқы сабақтас құрмаласқа айналдырыңыз. Керекті қосымшалар: -са, -cе -майынша, -мейінше, -пайынша, -пейінше, -байынша, -бейінше Турбинамен берік жалғанған генератор турбинамен бірге айнал____, сол генератордан тоқ өндіріледі. Химия цехында су тазартыл__________, су құбырлары шіри береді. Отын жеткізу цехында көмір уақытында жан_________, қазан тез қызбайды. Конденсаттық электр сорғыштары электр энергиясы арқылы жұмыс істе______, турбиналы сорғыштар оның турбинасын айналдыратын бу арқылы жұмыс істемейді. 3.3.6 Мəтінді мұқият оқыңыз! Сұрақтарға жауап беріңіз. Мəтінде кездескен сабақтас құрмалас сөйлемдерді анықтаңыз. Оларға синтаксистік талдау жасаңыз. Өскемен жылу-энергетика орталығы Өскемен жылу-энергетика орталығы еліміздің экологиялық ахуалын оңалтып, республикадағы табиғат қорғау заңдылықтарының жетілуіне ерекше үлесін қоспақ. Кəсіпорын қала бойынша қоршаған ортаға зиянын тигізіп келе жатқан нысанның бірі болғандықтан, жаңа, тиімді технологияларды енгізуге бағытталған шаралар жүргізіліп келеді. Кəсіпорында экологиялық ахуалды жақсартуға арналған «Таза су» бағдарламасы іске асырылуда. Осы бағдарлама

көлемінде өндірістен бөлінетін жер асты майлы су қалдықтарын тазартатын тазалау қондырғылары жөнделіп, май босатушы турбиналар мен сорғыштар жүйелері Швецияның «Альфа-Лаваль» жылу ауыстырғыштарымен жабдықталып отыр. Бұл құралдар экологиялық жағынан таза, қауіпсіз. Кері айналым жүйесімен жұмыс істейтін жаңа күлтөбе енді қалдық сулардың Ертіс өзеніне құйылуына жол бермейді. Орталықта қоршаған ортаны қорғауға өндірістік мониторингі жəне бақылау жұмыстары жүргізіліп, ауаның ластану деңгейі үнемі қадағалауға алынған. Осы мақсаттар үшін АЕS Өскемен жылу-энергетика орталығына неміс, ресей фирмаларының қазіргі заманға сай бақылау құралдары сатып алынған. 1. Мəтінде қандай қала туралы айтылады? A) Семей B) Астана C) Риддер D) Өскемен E) Қарағанды 2. Қандай кəсіпорын туралы мəліметтер келтірілген? A) Өскемен жылу-энергетика орталығы B) Согра жылу-энергетика орталығы C) Семей жылу-энергетика орталығы D) Риддер жылу-энергетика орталығы E) Павлодар жылу-энергетика орталығы 3. Кəсіпорында қандай бағдарлама жүзеге асырылуда? A) Минералды су B) Шипалы су C) Салқын су D) Ыстық су E) Таза су 4. Қандай өзенге қалдық сулар құйылмайды? A) Үлбі өзені

B) Күршім өзені C) Ертіс өзені D) Бұқтырма су қоймасы E) Есіл өзені 5. Мəтін не туралы? A) өндірісті дамыту B) қоршаған ортаны қорғау C) жаңа жобаны əзірлеу D) энергияны үнемдеу E) жылумен қамтамасыз ету 3.3.7 Берілген сөйлемдердің сəйкестілігін табыңыз. Қазанның ортасында от жағылады да, ... ... оның қыстағы пайдалануын өзеннің ағысы бойынша төменгі су пайдалану талаптары едəуір шектейді. Электр энергиясын өндіру үшін, ... ... бізге қуатты генератор керек. Құбырлармен су жүреді де, ... ... біз генераторды іске қосуымыз керек. Шульба су электр стансасының қоймасы үлкен болғанымен, ... ... сол оттың жылуы құбырларға беріледі. Жоғары қуатты электр энергиясын өндіру үшін, ... ... отынның қызуымен буға айналады. 3.3.8 Мəтінді оқып, аударыңыз. Мəтіннен құрмалас сөйлемді дəптерге жазып, синтаксистік талдау жасаңыз. Шығыс Қазақстан облысында энергетикалық қуат көздері баршалық. Онда жалпы қондырғылық қуаттылығы 2076 мегаваттық (Мвт) жеті энергетикалық көз бар. Олар – Өскемен, Бұқтырма, Шүлбі СЭС-тері жəне Өскемен, Семей, Риддер, Согра атты ірі төрт жылу-энергетикалық орталықтары. Республика бойынша облыс энергия өндіруден үшінші орында.

1997 жылы облыстық жылу энергетика орталықтары 20 жылға, 1999 жылы аймақтық электр жүйелері 15 жылға американдық АЕS компаниясына концессияға берілген. Американдық компания соңғы жылдары жылу мен энергиядан тапшылық көрсете қоймады, алайда жыл өткен сайын энергияға сұраныс өте шапшаң өсуде. («Дидар» газетінен) 3.3.9 Оқыңыз. Аударыңыз. Краткие сведения о Согринской ТЭЦ ТОО «АЭС Согринская ТЭЦ» производит электрическую и тепловую энергии для нужд промышленных предприятий и поселка Новая Согра. Первый паровой котел на ТЭЦ был введен в эксплуатацию в декабре 1961 года, окончательное строительство станции, с пуском четвертого котла типа Е-160-14, завершено в июле 1987 года. Установленная тепловая и электрическая мощность ТЭЦ составляет 216 Гкал или 1320 ГДж/ч и 50 МВт. ТЭЦ работает по тепловому графику. Максимальная нагрузка приходится на зимний период. Основными потребителями тепла являются АО «Усть-Каменогорский титано-магнитовый комбинат» и жилой поселок Новая Согра. На промплощадке ТЭЦ расположены: котельное, турбинное отделения, отделение топливоподачи, электрическое, мазутное хозяйство, гараж, химводоочистка, ремонтные мастерские. В котельном отделении установлены три котла типа БКЗ160-100фб ст.№1, 2, 3 и котел типа Е-160-14 ст.№ 4 паропроизводительностью 160 т/ч каждый. В 2000 г. котел ст. № 4 законсервирован. В турбинном отделении – две турбины типа ПТ-25-4 мощностью 25 МВт каждая, два генератора типа ТВС-30 мощностью 30 МВт каждый.

AES Өскемен СЭС Қазақстанда су электр стансалардың 40%-дан астамы шығыста, Ертіс өзенінде орналасқан. Солардың бірі – Өскемен су электр стансасы. Өскемен СЭС-тің жобалауы жəне құрылысы 1939 жылы басталды, алайда соғыс басталу себебінен алғашқы турбина тек 1952 жылы ғана пайдалануға берілді. 1959 жылы Өскемен СЭС өз жұмысын бастады. 1997 жылы «AES» компаниясы Өскемен СЭС-ті жетілдіру ісін қолға алды. Ескірген майлы ажыратқыштар Сименс фирмасының электр газды ажыратқыштарымен ауыстырылды. Германияда жасалған аккумуляторлық батареялар орнатылып, тасымалды диагностикалық құрал-саймандар сатып алынды. 3.3.10 Суретке сəйкес келетін сөйлемді анықтаңыз. Определите предложение, подходящее к рисунку. Өскемен қаласы Үлбінің Ертіске құйылатын сағасында орналасқан, бүгінде ол аймақтың ірі экономикалық, өндірістік жəне мəдени орталығына айналды. Ертіс Қазақстанның үлкен өзендерінің бірі болғандықтан, оның бойында бірнеше су электр стансасы орналасқан.

Өскемен қаласында орналасқан Согра жылу электр орталығының жұмысы тоқтаса, Жаңа Согра кенті мен Титан магний комбинаты жылу мен электр энергиясынан айырылады. Турбинаның білігі айналғанда, генератордың роторы қоса айналады. №8 ағымдағы тест 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Кəсіпорын қала бойынша қоршаған ортаға зиянын тигізіп келе жатқан нысанның бірі болған соң, жаңа, тиімді технологияларды енгізуге бағытталған шаралар жүргізіліп келеді. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп-салдар салалас E) Қарсылықты бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Электр энергиясын өндіру үшін, біз генераторды іске қосуымыз керек. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Турбинамен берік жалғанған генератор турбинамен бірге айналса, сол генератордан тоқ өндіріледі. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Шартты бағыныңқы C) Жай сөйлем D) Себеп-салдар салалас E) Аралас сөйлем

аппараттар мен аспап жасау кешендерін əзірлеу мен жобалау. «Аспаптар жасау» мамандығының түлектері кəсіби қызметтері бойынша төмендегі міндеттерді шешуге дайын болулары керек: – жобалау бойынша алынған бастапқы деректерді талдау мен жинастыру; – жобалау жəне техникалық жұмыстардың құжаттамалар зерттемесін, құрылымдық жобалаудың аяқталған жұмысын рəсімдеу; – əзірленген жоба мен техникалық құжаттардың жағдайына жəне стандартқа сай, басқа да нормативтік құжаттар бойынша жасалуын бақылау; – технологиялық тəртіптің сақталуын қадағалау; – экологиялық қауіпсіздікті қадағалау; – саралау нəтижесінде берілген əдістемеге эксперимент жүргізу; – техникалық құжаттамаларды жасау (жұмыс кестесі, нұсқау, жоспар, смета, материалдарға тапсырыс беру). 1. «Аспаптар жасау» мамандары қай салада қызмет ете алмайды? A) көлік пен байланыс B) əскери-өнеркəсіптік C) ауыл шаруашылығы D) медицина, білім беру саласында E) музыка саласында 2. Олардың негізгі қызметі қандай? A) аспап жасау кешендерін əзірлеу мен жобалау B) музыкалық аспаптарды жасау C) сағат жөндеу D) құжаттарды рəсімдеу E) сабақ өткізу 3. Бұл саладағы мамандар қандай міндеттерді шешуге дайын?

A) аспаптарды даярлап шығару B) аспаптарды пайдалану C) ақпараттық-өлшеу технологияларын пайдалану D) технологиялық тəртіптің сақталуын қадағалау E) технологиялық процестерін басқару 4.1.4 Бұл өте қызықты (аударыңыз). Аспап – қолмен істелетін жұмысты орындауға керекті құрал-сайман. Бес аспап – əр түрлі істің, мамандықтың тетігін білетін, жан-жақты адам. Аспапшы – құрал-сайман, аспаптар жасаушы шебер. (Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігінен) Аспап – адамның күнделікті тіршілігінде қолданылатын құрал немесе машинаның белгілі бір жұмыс атқаратын тетігі. Аспаптың кесетін (кескіш, бұрама тескіш, кергі, фреза, т.б), жағатын (штамп, дөңгелетпе, т.б), ажарлайтын (ажарлаушы дөңгелек, ажарлауыш білеу, т.б.), соғатын (балға, қашау, ойғыш, т.б.), бекітетін-қысатын (станоктардың қысатын патрондары, кескіш-ұстағыш, қысқыш, кемпірауыз, т.б.), түрлері бар. Сондай-ақ ғылым мен техникада əр түрлі өлшеулер жүргізуге жəне басқадай амалдар жасауға қолданылатын аспаптар, құралдар мен құрылғыларды да аспаптар дейді. (Қазақстан ұлттық энциклопедиясынан) құрал-сайман – инструменты шебер – мастер кескіш – резак бұрама – винт тескіш – пробойник, сверло, дрель ажарлаушы – шлифовальщик қашау – долото, стамеска қысқыш – щипцы

кемпірауыз – клещи өлшеулер – измерения 4.1.5 Аспап туралы мəліметтер бойынша аспап жасаушы туралы өз ойыңызды жазыңыз. 4.1.6 Мəтіннен сабақтас құрмалас сөйлемдерді келесі кезек бойынша жазып алыңыз: 1) мақсат бағыныңқы; 2) қимыл-сын бағыныңқы. «Өскемен арматура зауыты» акционерлік қоғамы республикамыздағы машина жасау кəсіпорындарының алғашқысы болып, үш халықаралық стандартты біріктіретін, сапаны басқарудың біріктірілген жүйесін енгізді. Ол құбырлық арматура жəне мұнай газ өнеркəсіптік қондырғыларын шығарады. Акционерлік қоғамының 80 пайыз өнімі Ресейге экспортталады. Алыс шетел нарығына шығу үшін немесе Қазақстанда істейтін, шетел компанияларының тендерлеріне қатысу үшін, өнім API – Американың мұнай иститутының стандартына сай келуі тиіс. Еліміздің басшылары осы стандарттарды енгізуге бірнеше бастапқы жобаларды жасауға тапсырды. Өскемен арматура зауыты таңдаулылардың қатарына кірді. «Аджип» компаниясы кеңесші рөлін атқарады. («Шығыс Қазақстан» кітабынан) сапаны басқару – управление качеством біріктірілген жүйесі – интегрированная система құбырлық – трубопровод мұнай газ өнеркəсіптік – нефтегазопромысловое бастапқы жоба – пилотный проект таңдаулы – избранный 4.1.7 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Сабақтас құрмалас сөйлемдерді анықтаңыз, оларға синтаксистік талдау жасаңыз.

Ғажайып жоба Он шақырым биіктікте ұшып келе жатқан ұшақтың бір тетігі бұзылса, жолаушылардың түгел дерлік аман қалуы мүмкін бе? Бүгінгі техниканың мүмкіндігіне қарасақ, əрине жоқ. Ендеше таңданбай-ақ қойыңыз, американ инженері Питер Даймондтың ойынша аман қалу əбден мүмкін. Ол ұшақ салонын дербес вагон сияқты етіп жасады. Егер аспанда ұшақ істен шықса, вагон лайнердің құйрығынан сыпырылып түсіп қалады да, жерге я суға парашютпен түседі. 4.1.8 Келесі қосымшалар арқылы жай сөйлемдерді шартты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлемдерге айналдырыңыз. -са, -cе -май, -пай, -бай, -мейінше, -пейінше, -бейінше 1. Кəсіпорын əлемдік стандартқа сай аспаптар жобаламайды. Алыс шетел нарығына шықпайды. 2. Зауыт жоғары сапалы тұтыну тауарларын өндіреді. Еліміздің ірі компаниялар қатарына қосылады. 3. Акционерлік қоғамда жаңа жоба өндірілмейді. Болашақта тұтынушылар саны көбеймейді. 4. Техникалық құжаттамаларды сауатты жəне дұрыс жасау. Əзірлеме қазіргі заманға сай жоғары сұранысқа ие болады. 4.1.9 Жарнаманы мұқият оқып, келесі сөздер мен сөз тіркестерінің аудармасын табыңыз. Низковольтное, экономия электроэнергии, силовые фильтры, оборудование, продукция, комплексное оборудование, электробытовые приборы.

Өскемен конденсатор зауыты өзінің алғашқы өнімін 1959 жылы шығарған болатын. Ол өндіретін косинусты конденсаторлар, қондырғылар мен күшейткіш сүзгілер электр қуатын үнемдеуге себебін тигізеді жəне де əлемдік стандартқа сай. Барлық өнім сертификатталған. Қазақстан өнеркəсібінің ірі электр техникалық кəсіпорны сіздерге төмендегідей өнімдерін ұсынады: 0,4-тен 10,5 кВ-ға дейінгі кернеуге арналған жоғары жəне - төменгі вольтті косинусты конденсаторлар; 0,4-тен 10,5 кВ-ға дейінгі кернеуге арналған конденса- - торлардың жиынтық қондырғылары; жоғары гармониктік күшейткіш сүзгілер; - арнайы мақсаттағы конденсаторлар (сүзгілі, күшейткіш, - моторлы); тұрмысқа қажет электр аспаптары. - 4.1.10 Төмендегі сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз. 1. Приборостроение – специальность, по которой работают специалисты, отвечающие за успешное функционирование технических систем на предприятиях. 2. Прибористы являются востребованными кадрами во многих отраслях производства. 3. Выпускники специальности «Приборостроение» высококвалифицированные специалисты, способные работать с любой электронной техникой. 4. Прибористы есть на каждом крупном заводе, они занимаются ремонтом и наладкой электротехнических приборов. 5. Приборостроители работают с вычислительной техникой, разбирают, собирают и ремонтируют компьютеры, знают их внутреннее строение. 6. Электроника и приборостроение – это основной двигатель научно-технического прогресса. 4.1.11 Сөйлемдерді оқыңыз, оларды төмендегі кезек бойынша орналастырыңыз:

келген көлікпен қатынайды да, олар ұшаққа тікелей лифт арқылы көтеріледі. №6 ағымдағы тест (аспап жасау) 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Аспап жасаушы техникалық құжаттамаларды сауатты жəне дұрыс жасаса, əзірлеме қазіргі заманға сай жоғары сұранысқа ие болады. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: «Аспаптар жасау» мамандығының негізгі қызметі – аппараттар мен аспап жасау кешендерін əзірлеу мен жобалау болғандықтан, бұл мамандық бойынша оқыған студенттер əртүрлі өндіріс саласында қызмет ете алады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: «Аспаптар жасау» мамандығының түлектері əртүрлі өндіріс салаларында жемісті жұмыс істей алу үшін, жобалау бойынша алынған бастапқы деректерді талдау мен жинастыруға дайын болулары керек. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы

C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 8. Мақсат бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Тендерге қатыс..., кəсіпорынның аспаптары стандартқа сай келуі тиіс. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 9. Қарсылықты бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Аспаптың қажетті тетіктері қымбат бол... , олар шағын метрологиялық өлшем құралын жасап шығарды. A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –ғанда, -генде 10. Мезгіл бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Аспаптар дайын бол..., оларды тұтынушыларға тасымалдайды. A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –ғанда, -генде 4.2 Менің мамандығым – менің мақтанышым 4.2.1 Тақырыптық сөздік:

«КЭМОНТ» Акционерлік қоғамы «Георгиев сорғы құралдарын жасау зауыты» 1. Өнеркəсіптік конденсаторлық қондырғыларды жасайды. 2. Шынжыр табан тартқыштар жəне оларға қосалқы бөлшектер шығарады. 3. Тау-кен байыту жəне металлургиялық, технологиялық қондырғыларын жасайды. 4. Еуропалық стандартқа сай келетін құралдарды жасайды. 5. Арнаулы техниканы жөндейді. 6. Өнеркəсіптік құбырлар арматуралар, мұнай жəне газ ұңғымаларына арналған фонтандық арматуралар мен колонналық қалпақшалар жасайды. 7. Тұрмыс техникасына арналған аз қуатты электр қозғалтқыштар шығарады. 8. Консолдық жəне ортадан тепкіш сорғыларды, барлық сорғыларға қосалқы бөлшектер, құйылған шойын шығарады. 4.2.5 Сабақтас құрмалас сөйлемдердің түрлерін анықтаңыз, синтаксистік талдау жасаңыз: 1. Ағытпа – қосқыш электр тізбектерін, электрондық блоктарды бір-біріне қосып, ажыратып тұратын электр механикалық құрылғы болғандықтан, оның түйіспелі қадауыштары мен ұяшықтары металл немесе пластмасса корпустағы оқшаулағыштарда орналасады. 2. Электр тізбектерін жалғау, қосу, ажырату үшін, ауыстырып-қосқыш электр тетігі кеңінен пайдаланады. 3. Ауытқы жүйесі электрондық сəулені экран бетінде көлденең бағытта ауытқытса, кадрлық ауытқы жүйесі сəулені жоғарыдан төмен бағытта ауытқытады.

Ресейде қазірдің өзінде жер астында бос жатқан орасан зор кеңістіктер бар екендігі құпия емес. Атом электр стансаларын орналастырып пайдалану туралы ядролық энергетика саласындағы жаңа бағытты қолдаушылар осыларды тілге тиек етуде. Олар жер астында орналасқан атом электр стансалары кəдімгі стансалармен салыстырғанда, салық төлеушілер үшін анағұрлым арзанға түсетіндігіне дəлел келтіреді. Дұрыс Бұрыс Ресей ғалымдары атом стансалары жер астында болу керек деп есептейді. Бұл мəселе Ресей Ғылым академиясы Мəскеу ғылыми орталығының халықаралық кеңесінде айтылды. Ресейде жер астында бос жатқан орасан зор кеңістіктер бар.

Бұл шешімді ядролық энергетика саласындағы ғалымдар қолдап отыр. Жер астында орналасқан атом электр стансалары салық төлеушілер үшін қымбатқа түседі. 4.2.7 Мəтіндегі сабақтас құрмалас сөйлемдерді қажетті қосымшалармен жалғастырыңыз. Керекті қосымшалар: -у +үшін -генде, -ғанда, -гендіктен, -ғаннан + соң -ып, -іп, Өрт қауіпсіздігі ережелері Аспап жасау саласындағы мамандар ток өткізгіш материалдармен жиі жұмыс істе..., өрт қауіпсіздігі ережелерін, өрт себептерін жою шараларын жақсы білуі керек. Өрт себептерін жою шаралары төрт түрге бөлінеді. Олар: ұйымдастыру, пайдалану, техникалық, мерзімдік шаралар. Жұмысшылар мен қызметкерлерді өрт қауіпсіздік ережелерімен таныстыр... , əңгіме, дəріс, нұсқау сияқты ұйымдастыру шаралар өткізіледі. Пайдаланым шараларға машиналарды дұрыс пайдалану, завод ішіндегі автокөліктерді, құрал-жабдықтарды дұрыс пайдалану шаралары жатады. Жылу бер..., ауа айдауын қой..., өрт қауіпсіздігі ережелерінің техникалық шараларын қолданады. Темекі шегуге арналмаған орындарда темекі шегуге тыйым салу, өрт шығыс жұмыстарды өрт шығыс жерлерде істеуге тыйым салу шаралары – мерзімдік шараларға жатады. 4.2.8 Суреттерге сəйкес келетін сөйлемді анықтаңыз:

Мүгедек, егде, мүмкіншіліктері шектеулі адамдардың жағдайын ескере отырып, жапондық өнертапқыш ымдық əрекеттер арқылы жұмыс істейтін, кəдімгі құлаққап тəрізді Mimi-Switch құрылғысын ойлап тапты. Сусамыр ауруын емдеуге зор үлестерін қоса отырып, ресей ғалымдары молекулалық деңгейде қанның “қантын” өлшейтін нано-НИКС аспабын ойлап тапты. Адам ағзасының артық энергиясын қолданып, британдық ғалымдар батареясыз жұмыс істейтін жүрекширатқыш аппаратын ойлап тапты. Табиғи жарықты еліктеу саласында инновациялық шешімді қолданып, Philips компаниясы таң атып келе жатқан күн сəулелеріне еліктеп, сазды əуендерді ойнайтын қоңыраулы сағатты шығарды. Кішкентай екіфотондық микроскопты жəне арнайы сəулежолды қолданып, американдық инженерлер қатерлік ісіктерді жоюға арналған лазерлік микроқандауырды ойлап шығарды. 4.2.9 Мəтінді оқыңыз жəне мəтін бойынша түйін сөздерді белгілеңіз.

Күн сəулесінен – бензин Американ өнертапқышы Марк Гепсонның жаңалығы Вашингтонның үй шаруасындағы əйелінен президентке дейін, автоəуесқой мен мұнайшы, энергетиктердің бəрінің назарын өзіне аударды. Гепсонның сөзіне қарағанда, олар əкесі екеуі жаңа жанармайдың түрін ойлап тапқан. Бұл мұнайға қарағанда таза өнім, мұнай өндірушілеріне тəуелді болмайсың. Төрт метрлік рефлектор күн сəулесін жинаса, сол арқылы кəдімгі ағын судан сутегі бөлінеді екен. Одан соң сутегі көміртегімен химиялық байланыс түзіп, көміртегі мен сутегі қосылған жанармай пайда болады. (Көміртегінің қалай алынатынын əкелі-балалы өнертапқыштар құпия ұстап отыр). Жанармай мөлдір жалынмен, түтін газ шығармай жанады. АҚШ Энергетика министрлігінің сарапшылары əкелі-балалы өнертапқыштардың жаңалығына ерекше назар аударып, ашқан жаңалықтарына үміт артып отыр. Түйін сөздер: өнертапқыш, аспап, жаңалық, жанармай, кедергі, мұнай өндірушілері, қондырғы, күн сəулесі, сутегі, жоба, көміртегі, құпия, түтін газ, өткізгіш, сарапшылар, тетік. 4.2.10 Төмендегі шығармаларды қолданып, “Аспаптар жасау” мамандығы бойынша шығарма жазыңыз. – Шығарма. Мен инженер боламын. Мен болашақта инженер боламын. Мен аспап құрастырушы боламын. Мүмкін электроникамен айналысамын. Біздің ғасырымызда өз мамандығын білетін адам керек. Болашақта нөлден аспап құрастыратын боламын. Əлемде менің мамандығым өте керек. Əлем корпорациялары жақсы аспап құрастырушы үшін ақша аямайды. Біздің университетімізде ақпараттық технологиялар факультеті бар. Бірінші курс – ол қайталау жəне дайындау курсы. Содан соң 3 жыл оқып

бакалавр біліктілігін аламыз. Еуропа стандарттар (ISO) бойынша аспаптар жасаймыз. Мен жақсы маман болатыныма сенемін.

– Шығарма. Менің болашақ мамандығым. Мен Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінде, ақпараттық технологиялар жəне энергетика факультетінде оқимын. Болашақта мен аспап жасау инженері боламын. Менің ойлауымша, жиырма бірінші ғасырда инженерлер керек болады. Қазіргі заманда техника, компьютерлік технологиялар дамып жатыр. Жылдан жылға біздің байлығымыз, пайдалы қазбаларымыз азайып бара жатыр, экологиямыз нашар. Оның бəрін сақтау керек, оны кім істейді? Əрине біз. Біз болашақта суды, ауаны ластатпайтын жаңа аспаптарды ойлап табамыз деген үміттемін. №7 ағымдағы тест (аспап жасау) 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Өткізгіштің кедергісін көбейтсе, тоқтың күші азаяды. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Аспап жасау саласындағы мамандар тоқ өткізгіш материалдармен жиі жұмыс істегендіктен, өрт қауіпсіздігі ережелерін жақсы білуі керек. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы

D) –ғанда, -генде E) –у үшін 7. Себеп бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Ажыратқыш конденсатордың оқшаулау кедергісі өте үлкен болған..., ол тек айнымалы токты ғана өткізеді. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 8. Мақсат бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Жұмысшыларды өрт қауіпсіздік ережелерімен таныстыр..., əңгіме, дəріс, нұсқау сияқты ұйымдастыру шаралар өткізіледі. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 9. Қарсылықты бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Есілген жұптар жалпақ кабельдерден қымбат бол... , олар электрмагниттік бөгеуілдерден жақсы қорғалған. A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –ғанда, -генде 10. Қимыл-сын бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз:

Біз аспаптарды құрастыр..., оларды тұтынушыларға ұсынамыз. A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –ғанда, -генде 4.3 Аспаптар əлемінде 4.3.1 Тақырыптық сөздік: 1. бекіткіш – фиксатор 2. жарық құралы – световой прибор 3. жетек – привод 4. қажетке жарату, пайдалану – эксплуатация 5. қорғаныс құралдары – средства защиты 6. қыздырма – накал 7. қысқа тұйықталу – короткое замыкание 8. магнитсіздендіру – размагничивание 9. меңзер – стрелка 10. нөлдеу – зануление 11. нысана – цель 12. орам – виток 13. орама – обмотка 14. орауыш – катушка 15. орнықтылық – устойчивость 16. өзек – стержень 17. реттегіш – регулятор 18. сəуле шығару – излучение 19. сəулежол – световод 20. санауыш – счетчик 21. саңылау – зазор, щель 22. сүзгілеу – фильтрация 23. тазалау – чистка 24. ток түрлендіргіш – преобразователь тока

Тіл алғыш шаңсорғыш Адамның ақыл-ойы мен тапқырлығына не жеткен. Тілін тапса темірді де өзінің қызметшісіне айналдырып жібердіау?! Мəселен Жапонияның атақты «Панасоник» фирмасы ерекше ақылды шаңсорғыш жасап шығарды. Бұрынғыларға қарағанда бұл шаңсорғыштың тамашасы сол – ол адамның дауыстап айтқан бұйрығымен-ақ жұмыс жасай береді. «Ал, кəні бастай ғой» десе болғаны, тіл алғыш шаңсорғыш қозғалысқа түсіп, өзінің кəсібіне кіріседі. Томпаңдап жұмыс істеген ол алдында кездескен түрлі кедергілерден айналып өтіп, бос жерлердің бəрін сүзіп шығады. Бөлме ішінде əрі-бері қозғалып, небəрі 20 минуттың ішінде 100 шаршы метр аумақтың шаңын тегіс «жұтып» тазалайды. Бөлмені тазалап болғаннан кейін автоматты түрде өздігінен тоқтап, келесі «тапсырманы» күтеді. Бұл шаңсорғыштың ұтымдысы – оның аккумулятормен жұмыс істеуінде. Оның толық зарядының күш-қуаты бір аптаға жетеді екен. 1. Мəтінде қандай құрал туралы айтылады? A) Ұялы телефон B) Мұздатқыш C) Теледидар D) Шаңсорғыш E) Қозғалтқыш 2. Бұл аспапты қандай фирма жасап шығарды? A) Панасоник B) Тошиба C) Sony D) Самсунг E) Daewoo 3. Ол қалай жұмыс істейді? A) Адамның көңілімен B) Қашықтатылған байланыспен

C) Басқару пультпен D) Токпен E) Аккумулятормен 4. 20 минуттың ішінде неше шаршы метр аумақты тазалайды? A) 50 B) 200 C) 100 D) 20 E) 10 5. Оның толық зарядының күш-қуаты қаншаға жетеді? A) бір күнге B) бір аптаға C) бір сағатқа D) бір тəулікке E) бір айға 4.3.4 Сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз. • Хорватские изобретатели Б. Лактич и Г. Франкович представили устройство – умещающийся на ладони преобразователь солнечной энергии в электрическую. • В Японии появилось необычное изобретение – устройство, которое может включать и выключать различные электронные приборы по воздействием мимических жестов. • Инженеры Техасского университета сконструировали лазерный микроскальпель, который может прицельно разрушить одну-единственную клетку, не затрагивая ее окружение. • Ученые из Университета Тафтса разрабатывают мягких роботов, способствующих принимать различную форму, а после деформации самостоятельно возвращается в первоначальный вид.

4.3.5 Сабақтас құрмалас сөйлемдердің түрлерін анықтаңыз, синтаксистік талдау жасаңыз: 1. Электрлік түйіспе орнату үшін жалғанатын екі бөлшек арасындағы саңылауға дəнекерлеу жасайды. 2. Əртүрлі ауа райы жағдайында жұмыс істейтін электрондық аспаптарын дəнекерлегенде, қалайылық балқыламаларды пайдаланады. 3. Бұл аспап қыздыруға сезімтал болғандықтан, ол гелийлік дəнекерлеумен жалғастырылған. 4. Қазіргі заманғы өлшеу жабдығын əзірлеуде жиналған тəжірибе болса да, мұндай аспаптардың сұранысы азайып барады. 5. Жабдықты əзірлеген жəне өндірген кезде əлемдік ең соңғы жетістіктер мен алдыңғы қатарлы аспап жасау технологияларын пайдаланса, кəсіпорынның электронды аспаптарына тапсырыс көбейеді. 4.3.6 Мəтінді мұқият оқыңыз, төмендегі кестені толтырыңыз. Алақанға сиып кетеді Микроскоп деген құрал зерттеу ісінде, тіпті оқушы мен дəрігерге де керек екенін білеміз. Кейде мұның көмегімен үлкен жаңалықтар ашылып, үлкен шаруа тындырылып жатады. Сондықтан да ғалымдар микроскопты жетілдіруге, дамытуға үнемі күш салып отырады... Күш салып отырады демекші, ағылшынның өнертапқыштары алақанға сиып кететіндей микроскоп жасап шығарған. Пайдалану сапасы жөнінен ол кəдімгі микроскоптардан кем түспейді. Мың есе үлкейтіп көрсетеді. Ауруханалар мен дəрігерлік кабинеттерде пайдалануға аса қолайлы. Дұрыс Бұрыс Микроскоп тек дəрігерге ғана керек.

Микроскоп көмегімен үлкен жаңалықтар ашылып, үлкен шаруа тындырылып жатады. Ғалымдар микроскопты жетілдіру, дамыту үшін ешқандай жұмыс істемейді. Ағылшынның өнертапқыштары алақанға сиып кететіндей микроскоп жасап шығарған. Бұл микроскоп үлкейтіп көрсетпейді. Оны ауруханалар мен дəрігерлік кабинеттерде пайдалануға аса қолайлы. 4.3.7 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Құрмалас сөйлемдерді дəптерге жазып, синтаксистік талдау жасаңыз. Трансформаторлар Айналатын бөлшектері болмауына қарамастан, трансформаторлар электр машиналары қатарына жатады. Олар электр индукциялық заң негізінде бір шамадағы кернеулі электр энергиясын, екінші шамадағы кернеулі электр энергиясына айналдырады. Трансформатор кернеудің өзгеретін өлшемдер шамаларын өзара электрлік байланыссыз реттеуге арналған электр құрылғысы. Трансформаторлар электр техникада, электроникада, автоматтандыруда, байланыста, ЭЕМ мен техниканың басқа салаларында кең қолданыс тапты. Электр энергиясында трансформатор елеулі орын алады. Олардың көмегінсіз электр энергиясын беру, тарату мен қолдану мүмкін емес. Электр энергиясын шығаратын көздердің кернеуі 20-30 мың Вольттан артпайды. Мұндай кернеумен электр энергиясын жүздеген шақырым қашықтыққа жеткізу мүмкін емес, себебі оның барлығы электр тасымалдау желісінде (ЭТЖ), ток күшінің

квадратына тура пропорциялық электр шығыны ретінде жоғалады. ЭТЖ электр энергиясының шығынын айтарлықтай төмендетуді бір мезгілде кернеуді жоғарылата отырып, ток күшін азайту арқылы іске асыруға болады. Күштік жəне тұрмыстық жабдықтардың жұмысы үшін көп жағдайларда 380 жəне 220 Вольтты кернеу пайдаланады, ондай кернеуді трансформаторлар арқылы алады. Егер желіге трансформатордың орам саны көп орамасын қосса, кернеуді төмендетеді. Орам саны аз орамасын электр энергия көзіне қосса, кернеуді жоғарылатады. Трансформатордың мұндай мүмкіндіктері кернеуді жоғарылату жəне төмендету ісінде тамаша қасиет. 4.3.8 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Мəтіндегі сабақтас құрмалас сөйлемдерге синтаксистік талдау жасаңыз. «СОЛО ЛТД» ЖШС компаниясы Қазіргі уақытта компания аспап жасау саласында Қазақстанда жетекші орында жəне ТМД аумағында берік орында тұр. Бұл компанияда сериялық түрде шығарылатын кəсіби радиациялық бақылау аспаптарының тізімі бекітіліп, олар радиациялық қорғаныс жəне қауіпсіздік саласындағы міндеттерді қамтиды. Аспаптар атомдық жəне ядролық өнеркəсіпте, мұнай, газ, тау-кен шығару жəне қайта өңдеу кəсіпорындарында, санитарлық жəне экологиялық бақылау қызметтерінде, құқық қорғау жəне Ішкі істер органдарында пайдаланылады. Қазіргі заманғы өлшеу жабдығын əзірлеуде, өндіруде жəне ендіруде жиналған тəжірибе қысқа мерзімнің ішінде тапсырыс бойынша түрлі пайдалану саласына арналған ерекше радиологиялық жабдық пен аспаптарды дайындауға, іске қосуға жəне сертификаттауға мүмкіндік береді. «СОЛО ЛТД» ЖШС құрамында жоғары білікті мамандар жұмыс істегендіктен, жабдықты əзірлеген жəне өндірген кезде əлемдік электронды компоненттерді өндірушілердің ең соңғы жетістіктері мен алдыңғы қатарлы ядролық

аспап жасау технологиялары пайдаланылады. Компания қабылдаған сапаны бақылау жəне əлеуметтік стандарттарға сəйкестілік жөніндегі бағдарламаның аясында «СОЛО ЛТД» ЖШС-тың барлық өнімі белгіленген талаптарға ішкі бақылаудан өтеді. Кəсіпорында электр мөлшерлерін жəне иондаушы сəулеленуді өлшеуге арналған аспаптарды жобалау, өндіру жəне жөндегенде, радиациялық қауіпсіздік жəне қорғаныс жөніндегі оқуға қатысты ISO 9001:2000 Халықаралық стандартына сəйкес келетін Сапа Менеджменті Жүйесін табысты түрде қолданады. Мұнымен өндіретін аппаратураның жоғары сапасына жəне жоғары білікті сервистің, кепілдік жəне кепілдік мерзімінен кейін қызмет көрсетудің қамтамасыз етілуіне кепілдік беріледі. 4.3.9 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Сабақтас құрмалас сөйлемдерді белгілеп, теріп жазыңыз. Оңтүстік Кореяның «911 Computer Co. L+d» компаниясының ғалымдары керемет аспапты жасап шығарды. Олардың жаппай пайдалануға ұсынған оймақтай детектораппараты кез келген өтірікті анықтауға арналған. Жаңа детектордың үлкендігі ұялы телефондай ғана болғандықтан, оны қалтаға салып жүре беруге болады. Оны микрофонға, телефонға, теледидарға оп-оңай қоса аласыз. Мысалы, теледидарда сөйлеп отырған адамның сөзі өтірік болса, детектордағы арнайы көрінетін алманың суреті шетінен кертіліп желіне бастайды екен. Бұл жаңа аспаптың сезімталдығы өте жоғары болған себепті, ол кез келген тілде сөйлеп тұрған адамның жалған сөйлеп отырғанын дауыс ырғағына қарай дəлме-дəл анықтай алады. Ғажайып аппаратты тексеру үшін, əркім оны микрофонға қосып өтірік айтып байқауына болады. 4.3.10 Мəтіндерді мұқият оқыңыз. Мəтіндердегі бірдей, ортақ мəліметтерді анықтаңыз. Жапонияның «Тошиба» компаниясының инженермамандары көлемі иненің көзіндей ғана электр-магнитті

қозғалтқыш жасап шығарды. Дүние жүзіндегі ең кішкентей қозғалтқыш саналатын бұл көзге көрінбейтін аппараттың салмағы – 4 миллиграмм, ұзындығы – 0,8 миллиметр болғандықтан, ол өте нəзік операцияларды орындауға пайдаланылады. Сарапшылардың пікіріне қарағанда кіпкішкентай қозғалтқыштың болашағы өте зор. Əлемдегі ең кішкене теледидар «Касио» компаниясының мамандарымен жасалып, 1994 жылы Гинесстің рекордтар кітабына енгізілген. «Си-Ви-І» түрлі-түсті теледидардың биіктігі – 9,1, ені – 6,0, қалыңдығы – 2,4 сантиметр. Салмағы 170 грамм болған себепті, ол əлемдегі ең кішкене əрі жəне ең жеңіл теледидар болып отыр. Сұйық кристалдан жасалған экранның көлденеңі 3,75 сантиметр, экранда жай көзге көрінбейтін жалпы жиынтығы 61,380 бейнелеуіш нүктелер бар. Израильдік ғалымдар 1 секундта 1 миллиардқа дейін операциялар жасай алатын жаңа ДНК компьютер жасап шығарды. Мұндай суперкомпьютерде ақпараттар ДНК тізбесінің көмегімен сақталады жəне өңделеді. Оның дəлдігі 99,8 пайызға тең. Бірақ компьютерді жай көзбен көру мүмкін емес. Оны микроскоп арқылы ғана бақылауға болса да, бұл микроқұрылғының ақпарат сыйымдылығы өте үлкен. ДНК-сақтаушының 1 текше сантиметрінде 1 триллион компакт-диск сиятындай ақпараттар орналасады. Бұл мəтіндерде ... əлемдегі ең кішкентай аспаптар туралы айтылған. дүние жүзіндегі ең үлкен аппараттар туралы айтылған. аспаптардың бəрі Гинестің рекордтар кітабына енгізілген. аспаптардың ұтымды жақтары көрсетілген. салалас құрмалас сөйлемдер кездеседі. сабақтас құрмалас сөйлемдер кездеседі

4.3.11 Мəтіндерді тағы бір рет мұқият оқыңыз. Мəтіндерде кездескен құрмалас сөйлемдерді жалғастырып, түрлерін ажыратыңыз. Дүние жүзіндегі ең кішкентей қозғалтқыш саналатын бұл көзге көрінбейтін аппараттың салмағы – 4 миллиграмм, ұзындығы – 0,8 миллиметр болғандықтан, ... ... бұл микроқұрылғының ақпарат сыйымдылығы өте үлкен. Əлемдегі ең кішкене теледидар «Касио» компаниясының мамандарымен жасалып, ... ... ол əлемдегі ең кішкене əрі ең жеңіл теледидар болып отыр. Оны микроскоп арқылы ғана бақылауға болса да, ... ... ол өте нəзік операцияларды орындауға пайдаланылады. Салмағы 170 грамм болған себепті, ... ... 1994 жылы Гинесстің рекордтар кітабына енгізілген. Себеп-салдар салалас A) Себеп-бағыныңқы сабақтас B) Қимыл-сын бағыныңқы сабақтас C) Қарсылықты салалас D) Қарсылықты сабақтас E) №8 ағымдағы тест (аспап жасау) 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Заманға сай технологиялық жабдықтар мен аспаптар өндіріске енгізіліп, зауыт шығаратын өнімнің сапасы жоғарлады. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қимыл-сын бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Үлбі металлургиялық зауыты əлемдегі уран отынын өндіру бойынша аса ірі кешендердің бірі болып саналса да,

ол электртехникалық өнеркəсіпке жəне аспаптар жасау үшін материалдар шығарумен айналысады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Қарсылықты бағыныңқы E) Себеп бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Бағдарламаны іске асыру үшін, жаңа талдау əдістері мен жаңа аспаптарды қолдану керек. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 4. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Ауытқытушы орама арқылы өзгеретін ток жүрсе, электронды сəулелік аспапта электрондық сəулені ауытқытатын айнымалы магнит өрісі пайда болады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 5. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Электр энергиясында трансформаторлар елеулі орын алғандықтан, олардың көмегінсіз электр энергиясын беру, тарату мен қолдану мүмкін емес. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы

5.1.1 Тақырыптық сөздік: 1. кəсіби сала – профессиональная сфера 2. кəсіби қызмет – профессиональная деятельность 3. ақпарат қорғау – защита информации 4. ауқым – диапазон 5. ауқым əрекеті – диапазон действия 6. архивтендіру – архивировать 7. əкімшілік ету – администрирование 8. бағдарламалау – программирование 9. батырма – кнопка 10. бұғатталған – заблокированный 11. виртуалды кеңістік – виртуальное пространство 12. дайындау – готовить 13. деректер – данные 14. деректер базасы – база данных 15. дискет – дискета 16. дискжетек – дисковод 17. ендіру – внедрять 18. жад – память 19. желіге кіру – вход в сеть 20. жүйеге кіру – вход в систему 21. жоғары тығыздық дискі – диск высокой плотности 22. қатқыл белгілеулі диск – диск с жесткой разметкой 23. компьютерлік үлгілеу – компьютерное моделирование 24. кеңейту – расширение 25. қамту – обеспечить 26. қатынау – доступ 27. қашықтатылған байланыс – дистанционная связь 28. құрастыру – создать, монтаж 29. таңбаша – ярлык

ақпараттық технологиялар жəне энергетика факультетінде, бірінші курста оқимын. Менің болашақ мамандығым – инженер-бағдарламашы. Менің ойымша, менің мамандығым қазіргі уақытқа өте қажет, яғни заман талабы. Өйткені, қазіргі заман ақпараттық технологиялардың даму кезеңі. Компьютер əр мекемеде, мектептерде, кəсіпорындарда бар. Көптеген жерлерде барлық жұмыстар компьютер көмегімен атқарылады. Бүгінгі кезеңде компьютерді жөндейтін, оны іске қосатын, бағдарлама жасай алатын, компьютер тілін жетік білетін адамдар керек. Міне, болашақта осындай істерді атқаратын – біздер, яғни инженер-бағдарламашылар. Бес жылдан кейін мен білікті маман болатыныма сенемін. Түйін сөздер: ақпараттық технологиялар, энергетика факультеті, виртуалды кеңістік, инженер-бағдарламашы, қашықтатылған байланыс, заман талабы, дербес компьютер, бағдарлама, білікті маман, бағдарламалау. 5.1.4 Сабақтас құрмалас сөйлемдерді аяқтаңыз. Сөйлемдерді дəптерге жазыңыз. 1. Компьютер алдында көп отырсаң, ... 2. Жақсы маман болу үшін, ... 3. Менің əкем инженер-бағдарламашы болғандықтан, ... 4. Мен университет бітірген соң, ... 5. Студенттер кітапханада отырып, ... 6. Ол емтиханға көп дайындалса да, ... 5.1.5 Сабақтас құрмалас сөйлемдердің сəйкестілігін табыңыз. 1) Инженер-бағдарламашы компьютердің мультимедиялық мүмкіншіліктерін қолданып, ... ... сіз кез келген мекемеде ақпараттық жүйелер бойынша қызмет ете аласыз. 2) «Ақпараттық технологиялар» мамандығын бітірген соң, ... ... «аспаптар жасау» мамандығы бойынша білім алу керек.

B) Сіз «Есептеу техникасы жəне бағдарламалық қамтамасыз ету» мамандығы бойынша оқысаңыз, келешекте жоғары деңгейлі тілдерде бағдарламалаумен айналысасыз. C) «Есептеу техникасы жəне бағдарламалық қамтамасыз ету» мамандығы бойынша оқымаған себепті, cіз жоғары деңгейлі тілдерде бағдарламалаумен айналыса алмайсыз. D) Сіз «Есептеу техникасы жəне бағдарламалық қамтамасыз ету» мамандығы бойынша оқысаңыз да, жоғары деңгейлі тілдерде бағдарламалауды білмейсіз. E) Сіз «Есептеу техникасы жəне бағдарламалық қамтамасыз ету» мамандығы бойынша оқығаннан соң, жоғары деңгейлі тілдерде бағдарламалаумен айналысасыз. 5.1.7 Оқыңыз. Төмендегі кестені толтырыңыз. Операциялық жүйе Операциялық жүйе компьютер іске қосылғанда шақырылады. Ол компьютер жұмысын басқарады, құрылғыларды, аспаптарды тексереді, тестілейді, жедел жад пен дискідегі орынды бақылайды, қолданбалы бағдарламалардың жұмысын жүзеге асырады. Бізде кең тараған операциялық жүйелер ретінде MS DOS, WINDOWS'95, WINDOWS ХР жүйелерін жəне одан жоғары версияларын атауға болады. Алдымен MS DOS операциялық жүйесі құрылды, онда бұйрықтар қолмен терілді. Қолдануға ыңғайлы болу үшін бұйрықтарды термей-ақ пернелерді басу арқылы орындайтын арнайы бағдарламалар жасалды. Операциялық жүйелермен жұмысты жеңілдету үшін құрылған арнайы бағдарламаларды операциялық қабыршықтар деп атайды. MS DOS операциялық жүйесі үшін кең тараған операциялық қабыршық ретінде Norton Commander бағдарламасын атауға болады. Операциялық жүйеде бір мезгілде бірнеше бағдарламалармен жұмыс істеуге болады жəне сыртқы құрылғылармен байланысу қызметін де операциялық жүйе өзі

атқарады. WINDOWS операциялық жүйесінде жұмыс істейтін көптеген бағдарламалар жазылды, ескі бағдарламалар ыңғайланып қайта құрылды. WINDOWS-та қазіргі кезде кең тараған барлық қолданбалы бағдарламалар жұмыс істейді десек артық болмайды. Дұрыс Бұрыс Операциялық жүйе компьютер іске қосылғанда шақырылады. Қолданбалы бағдарламалардың жұмысын жүзеге асырмайды. Бізде кең тараған операциялық жүйелер – MS DOS, WINDOWS’95, WINDOWS ХР. Операциялық жүйелермен жұмысты жеңілдету үшін құрылған арнайы бағдарламаларды операциялық қабыршықтар деп атайды. MS DOS операциялық жүйесі үшін кең тараған операциялық қабыршық ретінде FAR manager бағдарламасын атауға болады. Операциялық жүйеде бір мезгілде бірнеше бағдарламамен жұмыс істеуге болады. 5.1.8 Сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз. Сөйлемнің түрін анықтаңыз. 1. Если Вы получите диплом по специальности «Информационные системы», то у Вас появится возможность внедрять и использовать вычислительную технику и программное обеспечение во всех сферах человеческой деятельности. Жауаптар: Егер Сіз «Ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша диплом алсаңыз, Сіздің алған біліміңізді адам

қызметінің барлық салаларында қолдану мен ендіруге мүмкіндігіңіз пайда болады. Сіз «Ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша диплом алып, алған біліміңізді адам қызметінің барлық салаларында қолдану мен ендіруге мүмкіндігіңіз бар. Егер Сізде «Ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша диплом болса, Сіз алған біліміңізді адам қызметінің барлық салаларында қолдану мен ендіру мүмкіндігіңіз бар. 2. Азамат работал на компьютере до тех пор, пока не закончил последнюю главу реферата. Жауаптар: Рефераттың соңғы тарауын бітіру үшін, Азамат компьютер алдында жұмыс істеді. Рефераттың соңғы тарауын бітіргенше, Азамат компьютер алдында жұмыс істеді. Рефераттың соңғы тарауын бітіргенімен, Азамат компьютер алдында жұмыс істеді. 3. Мой друг легко поступил на факультет информационных технологий, потому что он закончил специализированную школу в области информатики. Жауаптар: Менің досым мамандандырылған мектепті бітіріп, ақпараттық технологиялар факультетіне оңай түсті. Менің досым мамандандырылған мектепті бітірсе де, ақпараттық технологиялар факультетіне оңай түспеді. Менің досым мамандандырылған мектепті бітіргендіктен, ақпараттық технологиялар факультетіне оңай түсті. 4. Чтобы компьютер быстро работал, должно быть больше оперативной памяти. Жауаптар: Компьютер жұмысы жылдам болу үшін, оның процессоры күшті жəне жедел жадысы көп болу керек. Компьютер жұмысы жылдам болғандықтан, оның процессоры күшті жəне жедел жадысы көп.

Компьютердің процессоры күшті жəне жедел жадысы көп болса, оның жұмысы жылдам болады. 5. Обновив (жаңартып) антивирусную базу, Вы избежите (аман сау қаласыз) риска (қауіп) заражения (жұқтыру) Вашего компьютера. Жауаптар: Вирусқа қарсы базаны жаңартсаңыз, Сіз компьютеріңіздің вирус жұқтыру қаупінен аман-сау қаласыз. Вирусқа қарсы базаны жаңартып, Сіз компьютеріңіздің вирус жұқтыру қаупінен аман-сау қаласыз. Вирусқа қарсы базаны жаңартқандықтан, Сіз компьютеріңіздің вирус жұқтыру қауіпінен аман-сау қаласыз. 5.1.9 Көп нүктенің орнына керекті баяндауышты қойыңыз. 1. Компьютер əмбебап құрал …, ол ақпаратты өңдеу, сақтау, т.б. жұмыстарын өте жылдам атқарады. 2. Терілген ақпаратты жедел жадқа …, «Enter» пернесін басу керек. 3. Біздің университетте қашықтатылған байланыс …, сыртқы бөлімде оқитын студенттердің жұмыстары компьютер арқылы тексеріледі. 4. Компьютерде жадының сыйымдылығы үлкен …, əртүрлі бағдарламалармен жұмыс істеуге болады. 5. Ағылшынша «computer» есептеуіш деген мағынада …, қазіргі заманда ол əмбебап құралға айналды. Керекті баяндауыштар: білдірсе де, болса, болғандықтан, орнатылып, қосу үшін 5.1.10 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Сабақтас құрмалас сөйлемді дəптерге жазып, оған синтаксистік талдау жасаңыз. Есептеу техникасымен істейтін адамдарды бірнеше дəрежеге бөлуге болады. Олар: дербес компьютерді жөндейтін,

құрастыратын мамандар; кəсіптік бағдарламашылар; қолданушы бағдарламашылар; дербес компьютерді қолданушылар. Кəсіптік бағдарламашылар бағдарламалар құрайды. Олар құрушы бағдарламашы жəне жүйелік бағдарламашы болып екіге бөлінеді. Қолданушы бағдарламашылар дайын бағдарламалармен жұмыс істейді, өндіріске енгізеді, көрсетілген параметрлері бойынша керек түзетулер жасайды жəне қолдануға арналған қарапайым бағдарламалар жазады. Қолданушылар – компьютерді кəсіптік қызметінде аспап ретінде пайдаланатын адамдар. Қолданушылар арасында маманданған қолданушылар да кездеседі. Олар суретшілер мен режиссерлер, жазушылар мен тілшілер. Бұлар компьютерсіз қызметі тиімсіз болатын, компьютерсіз жұмыс істей алмайтын адамдар. Қазіргі кезде көптеген қолданушылар өздері байқамай, жақсы маманданған қолданушылар, тіпті бағдарламашылар тобына ауысып кетеді. №6 ағымдағы тест (ақпараттық технологиялар) 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Компьютерлік бағдарламаны сауатты жəне дұрыс жасаса, əзірлеме қазіргі заманға сай жоғары сұранысқа ие болады. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Данияр жоғары деңгейлі тілдерде бағдарламалауды меңгергендіктен, компьютерлік желілерді басқару мен əкімшілік ету саласында қызмет етеді. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы

C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Қиын анимациялық əдістерді жасау үшін, компьютердің мультимедиялық мүмкіндіктері жоғару болу керек. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 4. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Болат бағдарламалық қамтамасыз етумен айналысса да, оның бұл салада арнайы білімі жоқ. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 5. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Деректер базасын əзірлегенде, Microsoft Excel қосымшасын қолданады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 6. Шартты бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Компьютер алдында көп отыр…, адамның көру мүмкіндіктері нашарлайды. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен

C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 7. Себеп бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Менің əкем инженер-бағдарламашы болған..., ол компьютерлік орталықта қызмет етеді. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 8. Мақсат бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Жақсы маман бол..., көп оқу керек. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 9. Қарсылықты бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Ол компьютерлік тестілеуге көп дайындал..., емтиханды тапсыра алмады. A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –ғанда, -генде 10. Мезгіл бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Мен университет бітір... , бағдарламалық қамтамасыз ету, есептеу техникасын ендірумен айнылысамын.

A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –кеннен соң, -геннен соң 5.2 Дербес компьютер тарихынан 5.2.1 Тақырыптық сөздік:

секілді қарапайым құралдар жеткілікті еді. Ғылым мен техника дамуына байланысты есептеу жұмыстарының қажеттілігі артты. Оны жеңілдету үшін арнайы құралдар – абақ, есепшот, арнаулы математикалық кестелер шығарыла бастады. ХХ ғасырдың ортасында ақпаратты өңдеуді автоматтандыру ісінің қажеттілігі электрондық техниканың қарқынды дамуына себепші болды. Электроника табыстары нəтижесінде жасалынған техникалық аспаптар электрондық есептеуіш машиналар (ЭЕМ) деп атала бастады. 70 жылдары “тұрмыстық” (үйдегі) компьютерлер деп аталған микрокомпьютерлер пайда болды. Микрокомпьютерлер дамуындағы ең елеулі оқиға 1981 жылы IBM фирмасы жасаған “дербес компьютер” деп аталған шағын компьютердің шығуы болды. Қазіргі кезде адамның қимыл-қозғалысы көбінесе компьютермен байланысты. Компьютерді қолдану саласы күннен күнге кеңейіп барады. Компьютердің техника-экономикалық сипаттамалары да өзгеріп келеді. Мысалы, жадының сыйымдылығы, жұмыстың дəйектілігі, компьютердің бағасы, пайдаланудың қолайлылығы, габариттік мөлшері, қолданылатын қуаты жəне т.б. Дербес компьютер деген не? Егер оны сыртқы келбетінен қараса, ол үстелде жататын немесе тұратын үлкен емес жəшік, оның қоректену қосқыштары мен дискетке арналған тіліктері бар. Осы жəшікке теледидар сияқты монитор, пернетақта жəне “тышқан” қосылады. Жəне де компьютерге принтер қосылады. Ол – қағазға мəтін, кестелер, сызбалар, суреттер басып шағаратын құрылғы. Бірақ, компьютер – бұл тек қана темір немесе аспап емес. Сонымен бірге, ол – əр-түрлі бағдарламалар. Олар компьютерде жазылған жүйенің бүкіл жұмысын қамтамасыз етеді. Компьютерде қойылған кейбір бағдарламалардың бағасы компьютердің өзінен қымбат. Компьютерлердің кеңінен тарау себептері – пайдаланудың қолайлылығы жəне компьютерлік бағдарламалардың тиімділігі.

5.2.4 Мəтінді оқыңыз жəне мəтін бойынша түйін сөздерді белгілеңіз. «Транспьютер» - жаңа тұрпатты компьютер Ағылшын ғалымдары жаңа тұрпатты компьютер жасап шығарды. Ол «транспьютер» деген атаққа ие болды.

Жаңа тұрпатты компьютер алдын-ала бағдарламаға енгізілмеген аса күрделі тапсырмаларды оп-оңай орындай алады. Ол ендігі жерде оператор тарапынан əдеттегідей арнаулы бұйрықтардың берілуін, қосымша міндеттердің жүктелуін жəне мұқият бақылау жасалуын тіпті де қажет етпейді. Өйткені, жаңа машина мұның бəрін де өзі атқаруға əбден қабілетті. Мамандардың пікірі бойынша, компьютердің жаңа тұрпатты бұл түрі электронды есептеу машиналарының жаңа легін жасап шығаруға негіз қалайды. Ал ол машиналар қазіргіден де күрделі неше түрлі міндеттерді атқара алады деп болжам жасалуда. Түйін сөздер: «транспьютер», ресей ғалымдары, бағдарлама, сынаушы, бақылау, мамандардың пікірі, тұрпатты, əмбебап, электронды есептеу машинасы, болжам, деректер. 5.2.5 Суретке сəйкес келетін сөйлемді анықтаңыз.

Бұл құрылғы қанша жақсы болғанымен, экраннан тарайтын сəуле көзді шаршатады, бұл жиі қайталана берсе, ауруға ұшыратуы мүмкін. Компьютерлік орталыққа барып, мен дисплей экранындағы сілтеме көрсеткіш қалпын өңдеуге арналған, “тышқан” тəрізді құрылғыны сатып алдым. Оның жедел жадысы 24 гигабайт жəне қатты дискілердегі кеңістігі 1 терабайт болса, өнімділігі – секундына 36 миллиард операцияға дейін жетеді. Бұл құрылғының пернелерін басып, мəліметтерді компьютерге енгізуге болады. Лазерлік сəулені қолдана отырып, бұл құрылғының жедел жадтағы ақпаратты қағазға басып шығару немесе мəтіндік жəне графикалық ақпаратты компьютерге енгізуге мүмкіндігі бар. 5.2.6 Мəтіндегі сабақтас құрмалас сөйлемдерді қажетті қосымшалармен жалғастырыңыз. Керекті қосымшалар: -у +үшін -генде, -ғанда, -са, -ғаннан + соң -ып, -іп, Жаңа суперкомпьютер Калифорниядағы Силиконды алқаптан шыққан жас компания Orion DS-96 атты жаңа компьютер жасап шығарғандығын мəлімдеді. Американдық инженерлер тұңғыш рет 96-процессорлық жүйені биіктігі небəрі 67 сантиметр ғана болатын шағын корпусқа сыйғызды. Жалғыз ғана «мұнара» корпусқа 96 процессордан құралған

конгломератты сыйдыр..., олар осындай таза механикалық тапқырлық жасалды. Суперкомпьютердің ені 42 сантиметр де, биіктігі 67 сантиметр бол..., процессорлардың əрқайсысы 12 данадан 8 арнайы аналық платаларға орнатылған. Жаңа машинаның жедел жадысы 192 гигабайт бол..., дискілік кеңістігі – 9,6 терабайт. Жəне бір ғажабы – осының бəрінде ешқандай арнайы салқындатқыш жүйесі жоқ. Шағын суперкомпьютер секундына 300 миллиард операция атқарады. Құны 100 мың долларға жуық болады делінген жаңа машина үстіміздегі жылдың соңына қарай нарыққа шығарылмақ. 5.2.7 Сабақтас құрмалас сөйлемдердің түрлерін анықтаңыз, синтаксистік талдау жасаңыз: 1. Қазіргі қалыптасқан жағдайды ескерсек, компьютер техникасы тек мамандардың ғана емес, күнделікті тұрмыстіршілік құралына айналып кеткен жайы бар. 2. Компьютерлік терминдер кəсіби тілге қатысты болғандықтан, негізінен сол сала мамандарына ғана түсінікті болады. 3. Компьютердің жұмысы жоғары болуы үшін, оның техника-экономикалық сипаттамалары жетілген болуы шарт. 4. Бағдарламашы бағдарламалау негіздерін жақсы меңгерген болса да, ол Visual Basic сияқты жоғары деңгейлі тіл мүмкіндіктерін ескермеді. 5. Қазіргі кездегі компьютерлерде тек жазып, оқып, сурет салып қана қоймай, компакт-дискіден музыкалық шығармалар тыңдап, бейнефильмдер көруге болады. 5.2.8 Мəтінді мұқият оқыңыз, аударыңыз. Мəтін бойынша төмендегі кестені толтырыңыз. Мəтіннен бір сабақтас құрмалас сөйлемді дəптерге жазып, оған синтаксистік талдау жасаңыз.

Басқа құралдар мен машиналарды қолданғандағы сияқты, компьютерді пайдаланудың ең алғашқы себебі – жұмыс өнімділігін арттыру болып саналады. Егер компьютерді есеп жасау, мəліметтерді өңдеу немесе құжаттарды қағазға басып алу істеріне пайдалансаңыз, сіз бір сағатта көптеген істерді тындырасыз. Мысалы, машинада мəтін басатын шебер адам бір минутта 60-тан 80 сөзге дейін мəтін басатын болса, орташа мүмкіндікті компьютер минутына 1200 жол баса алады. Демек, бір компьютер 150-200 адамды алмастыра алады деген сөз. Компьютерді пайдаланудағы екінші себеп – мəліметтерді үлкен жылдамдықпен өңдеу болып саналады. Дайындығы мол маман адам минутына 250 сөз оқып шыға алатын болса, компьютер 1 миллион сөз оқи алады екен. Минутына 250 сөз оқитын адамға телефон анықтамалықты оқып шығу үшін 250 сағат уақыт кетеді. Ал орта мүмкіндікті компьютер оны 30 секундқа жетпейтін уақытта оқып біте алады. Сол себепті телефон стансаларында, анықтамалық іздеу қызметтерінде ЭЕМ кеңінен қолданылады. Компьютерлік жүйелерді пайдаланудағы үшінші себеп – олардың дəлдігі мен ұқыптылығында жатыр. Егер біз компьютерге нақты мəліметтер беріп, оларды өңдеудің дұрыс жолдарын көрсетсек, ол əрқашанда қатесіз дұрыс нəтижелер береді. Мəтінде компьютердің қандай қасиеттері айтылған? Қасиеттері Бар Жоқ Компьютердің жұмыс өнімділігі Компьютердің бағасы Компьютердің дəлдігі пен ұқыптылығы Компьютердің габариттік мөлшері Компьютердің мəліметтерді өңдеу жылдамдығы Мəтінде сабақтас құрмалас сөйлемнің қандай түрі кездеседі? Мақсат бағыныңқы Қимыл-сын бағыныңқы

Шартты бағыныңқы Себеп бағыныңқы 5.2.9 Мəтінді мұқият оқыңыз, аударыңыз. Мəтінде кездескен сабақтас құрмалас сөйлемдерді дəптерге жазып, оларға синтаксистік талдау жасаңыз. «Сигма» компьютерлік орталығы Өскемен қаласының Е.П. Славский атындағы көшесінде «Сигма» компьютерлік орталығы орналасқан. Орталық 1991 жылы құрылған. Оның қызметінің негізгі бағыттары: есептеу техника құралдарын сату жəне автоматтандыру, компьютер бағдарламаларын жасау. Орталықтың құрамында «Сигма» дүкені, сервис орталығы, оқыту орталығы, бағдарламалық қамтамасыз ету бөлімі қызмет етеді. Қазіргі кезде «Сигма» дүкені Microsoft, Intel, TopS, 1C, «Хобби» орталығы, «Джейнис-С» жəне т.б. компаниялардың ресми серігі болғандықтан, компьютерлік техниканы сатуға бағытталған ең ірі дүкендердің бірі болып саналады. Сервис орталығында компьютерлік техниканы қамтамасыз етуді сапалы жəне жаңа деңгейге көтеріп, жоғары білікті мамандар қызмет етеді. Олар келесі жұмыс түрлерін атқарады: компьютерлерді жəне ұйымдастыру техникасын жинақтау, жетілдіру, жеткізу жəне жөндеу; бірлескен желіні əзірлеу, орнықтыру, қызмет көрсету жəне пайдалануға жіберу; бағдарламалық қамтамасыз етуді жəне драйверлерді құрастыру, қайта құрастыру жəне күйіне келтіру. Орталықта бағдарламалық қамтамасыз ету бөлімі мекемелердің жəне коммерциялық фирмалар жұмысының автоматтандыруын жүзеге асырып, оның аясында «1С: Франчайзи» бағыты жетіліп келеді. Оқыту орталығы 1996 жылы құрылған. ДК операторы, бағдарламашы, компьютерлік графика жəне дизайн мамандықтарын оқыту үшін, орталық қазіргі заманның техникасымен жабдықталған.

Қазіргі кезде «Сигма» орталығы компьютерлік технологиялар саласындағы барлық қызметтерді ұсынады. «Sigma» маркалы өздерінің компьютерлерін шығарады. 5.2.10 Оқыңыз. Мəтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз. Қолданбалы бағдарламалар Қолданбалы бағдарламалар түрлі қызмет атқарады. Қолданбалы бағдарламаларда меню, бұйрық жəне терезе ұғымы қолданылады. Бағдарламада атқарылатын қызмет түрлерінің жиыны меню деп аталады. Əр меню өз кезегінде тағы да менюлер тізімінен құрылуы мүмкін, көбінесе менюлер қабаттасып, тармақталып құрылады. Тармақтың ең соңғы буынында орындалатын əрекет, яғни, бұйрықтар орналасады. Терезелер – ақпаратпен жұмыс істеуге арналған экран ауданы, ол тік төрт бұрышты жиекпен қоршалады жəне арнайы элементтерден құрылады, бағдарлама мазмұны теледидар экранындағы сияқты осы тік төртбұрышты аудан ішінде ғана көрсетіледі, жан жаққа шашырамайды. Барлық қолданбалы бағдарламалар терезесінің бастапқы жолдарында бағдарлама аты мен меню жолы орналасады. 1. Мəтін не туралы? 2. Бағдарламада атқарылатын қызмет түрлерінің жиыны қалай аталады? 3. Тармақтың ең соңғы буынында орындалатын əрекет қандай? 4. Ақпаратпен жұмыс істеуге арналған экран ауданы қалай аталады? №7 ағымдағы тест (ақпараттық технологиялар) 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Дайындығы мол маман адам минутына 250 сөз оқып шыға алатын болса, компьютер 1 миллион сөз оқи алады екен. A) Себеп бағыныңқы

B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Компьютерлік орталық əлемге əйгілі компаниялардың ресми серігі болғандықтан, компьютерлік техниканы сатуға бағытталған ең ірі дүкендердің бірі болып саналады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Компьютердің жұмысы жоғары болуы үшін, оның техника-экономикалық сипаттамалары жетілген болуы шарт. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 4. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Бағдарламашы бағдарламалау негіздерін жақсы меңгерген болса да, ол Visual Basic сияқты жоғары деңгейлі тіл мүмкіндіктерін ескермеді. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 5. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Қазіргі кездергі компьютерлерде тек жазып, оқып,

сурет салып қана қоймай, компакт-дискіден музыкалық шығармалар тыңдап, бейнефильмдер көруге болады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 6. Шартты бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Компьютерге нақты мəліметтерді өңдеудің дұрыс жолдарын көрсет…, ол əрқашанда қатесіз дұрыс нəтижелер береді. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 7. Себеп бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Компьютерлік терминдер кəсіби тілге қатысты болған..., негізінен сол сала мамандарына ғана түсінікті болады. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 8. Мақсат бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Ақпараттық сала мамандықтарын оқыт... ..., университет қазіргі заманның техникасымен жабдықталған. A) –са, -се

B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 9. Қарсылықты бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Компьютердің мониторы қанша жақсы бол... ..., экраннан тарайтын сəуле міндетті түрде көзді шаршатады. A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –ғанда, -генде 10. Қимыл-сын бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Пернетақтаның пернелерін бас..., мəліметтерді компьютерге енгізуге болады. A) –дықтан, -діктен B) –са, -се C) –са да, -се де D) –ып, -іп E) –ғанда, -генде 5.3 Компьютер əлемі 5.3.1 Тақырыптық сөздік: 1. айналысу – заниматься 2. арнайы кірістірме – специальная вставка 3. ауысу – перейти 4. енгізу – ввод 5. ауыстыру, алмастыру – заменить 6. əзірлеу, құрастыру – разработать

5.3.2 Берілген сөздерді бекітейік! Сөз тіркестерін аударыңыз: Обработать информацию, установить сеть, отправить файл, сохранить файл, набор текста, распечатка текста, обеспечить работу системы, записать диск, разработать проект, внедрить систему, вставить как гиперссылку, прокладка и настройка внутренней сети, устранение неисправностей в работе сети, защиты сети от несанкционированного доступа, ведение учета времени в сети интернет, внедрение нового программного обеспечения. 5.3.3 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Сұрақтарға жауап беріңіз. Билл Гейтс – дүниедегі ең бай адамдардың бірі, ол Microsoft корпорациясын қалаушы. Билл Гейтс 1955 жылы, Сиэтлде, Вашингтон штатында дүниеге келді. Ол атақты заңгердің отбасында жалғыз жəне тұңғыш ұл болған. 13 жасында Билл Гейтс өзінің алғашқы компьютерлік бағдарламасын жазған. 15 жасында ол жол қозғалысын реттейтін компьютерлік бағдарламасын жазып, бұл жобадан 20 мың доллар табыс тапты. 1973 жылы Билл Гейтс Гарвард университетіне түсті. 1975 жылы өзінің досы Пол Аленмен бірге Microsoft компаниясын құрды. Олар дербес компьютерлерді бағдарламалармен қамтамасыз ету мəселелерімен айналаса бастады. Сөйтіп, дербес компьютер əр үйдің, əр мекеменің серігіне айналды. 1986 жылы Microsoft компаниясы акционерлік қоғам болып өзгерілді. Сол жылы Билл миллиардер болды. Мұнай мен газдан байыған араб шейхтары мен сұлтандары осы Билл Гейтстен кейін тұрады. Осы сөйлемді оқып, санаға сіңіргенше, бір минут уақыт өтер. Сол уақыттың ішінде, əр минут сайын Билл Гейтстің есепшотына жарты миллион доллар түсіп тұрады. Бір адамның байлығы Қазақстан мемлекетінің бір жылдық бюджетінен он есе үлкен. Билл Гейтс ми күшін ақылымен

қолданып, бүкіл əлемге əйгілі болды. Шындығында, ол аса дарынды əрі іскер адам. Қазіргі кезде Билл Гейтс жаңа техникалық өнімдердің жобаларын құрастыруда. 1. Билл Гейтс деген кім? 2. Ол қай жерде, кімнің отбасында дүниеге келді? 3. Алғашқы компьютерлік бағдарламасын неше жасында жазды? 4. Microsoft компаниясын қашан құрды? 5. Қазіргі кезде Билл Гейтс немен айналысады? 5.3.4 Сабақтас құрмалас сөйлем түрлерін ажыратыңыз. 1. Компьютерлік технологияларды оқып, біз ақпаратты қоршаған орта жөніндегі табиғат пен қоғамда айналысқа түсетін пайдалы мəліметтердің жиынтығы ретінде қарастырамыз. 2. Кенет электр сөнгендіктен, компьютермен жұмыс тоқтап қалды. 3. Компьютер электр желісінен ажыратылса, жедел жадтағы ақпарат өшіп қалады. 4. Тілдік тақтасын қолдануға ыңғайлы бола тұра, қаріптерді батырмалар арқылы өзгертемін. 5. Терілген ақпаратты жедел жадқа жазу үшін, Enter пернесін басу керек. 6. Болат пуск батырмасын шерткенде, бас меню тізімі ашылды. 5.3.5 Сабақтас құрмалас сөйлемдердің сəйкестілігін анықтаңыз. 1. Қоржын керек емес нысандарды сақтауға арналған арнайы бума болғандықтан, ... ... сілтеуіш екі жақты сілтемеге айналады. 2. Компьютерде əр құжат өз терезесінде ашылып, ... ... түзету жұмыстарын бастадым.

Керекті қосымшалар: -у +үшін -генде, -ғанда, -са, -се -ғандықтан, -гендіктен -ып, -іп, -п, 1. Экранда құралдар тақтасы көрінбейді. Түр менюінен «құралдар тақтасы» деген жолды шерту. 2. Мəліметтерді əрдайым жаңалау. Интернет бізге ақпараттық кеңістікте еркін қозғалуымызға мүмкіндік береді. 3. Қазіргі кезде адамның қимыл-қозғалысы көбінесе компьютермен байланысты болды. Компьютерді қолдану саласы күннен күнге кеңейіп барады. 4. Компьютердің сыртқы келбетіне қарасақ, ол үстелде жататын немесе тұратын шағын жəшікке ұқсайды. 5. Компьютер іске қосылады. Операциялық жүйе шақырылады. 6. Көлемі үлкен ақпаратты жылдам алу мен беру. Жергілікті желіні орнату керек. 5.3.8 Мəтінге тақырып таңдаңыз. Сабақтас құрмалас сөйлемді дəптерге жазыңыз. WINDOWS бағдарламалары ортақ принципте құрылған. Оларда меню, бұйрық, терезе ұғымдарымен қатар нысан ұғымы кеңінен қолданылады. Компьютерде өңделетін ақпаратты нысан деп атауға болады. Амал орындау үшін, алдымен нысанды сілтеуішпен белгілеу керек. Бұл WINDOWS-тың алтын ережесі. Сілтеуіш деп экранда ақпаратпен жүргізілетін жұмыс орнын көрсетуге арналған арнайы белгіні айтады. Ол тік сызықша немесе тік төртбұрыш түрінде жыпылықтап тұрады. Сілтеуішті басқару үшін, қолтетік көрсеткішін керек жерге апарып, қолтетік пернесін шерту керек. Əдетте нысанды белгілеу үшін, нысан таңбашасын шерту немесе нысанға сілтеуіш қойып,

керек жеріне келгенше, қолтетік пернесін басып тұрып тарту керек. Нысандарға қолданылатын амал бұйрықтар арқылы орындалады, бұйрықтар менюге біріктіріледі. Меню бұйрықтарын орындау үшін, сілтеуішті керек бұйрыққа қойып, қолтетік пернесін шерту керек. Күрделі қызмет түрлері үшін сұхбаттық терезелер қолданылады.

5.3.9 Хабарландыру. 1) хабарландыру мəтінін дұрыс құрастырыңыз; 2) хабарлама мəтінін қолданып, сабақтас құрмалас сөйлем құрастырыңыз. Фирма «Компас» оказывает платные услуги по следующим видам работ: • установка и обслуживание компьютерной техники • набор и распечатка текста; • ксерокопирование; • цветная распечатка на плоттере; • запись на диски. Керекті сөздер мен сөз тіркестер: Ксерокөшірме, мəтінді теру жəне басып шығару, «Компас фирмасы», келесі жұмыстар бойынша, компьютерлік техниканы, плоттерден түрлі түсті басып шығару, орнату жəне оған қызмет көрсету, дискілерге жазу, ақылы қызмет көрсетеді. 5.3.10 Сабақтас құрмалас сөйлемдер аудармасының сəйкестілігін орнатыңыз. – Если бы компьютер был новый, то я уже вчера закончил бы проект. Жобаны бітіру үшін, маған жаңа компьютер керек. Компьютер жаңа болса, мен жобаны кеше бітіруші едім. Компьютер сынып қалғандықтан, мен жобаны кеше бітіре алмадым.

Жаңа компьютер сатып алғанда, мен жобаны бітіре аламын. Компьютер жаңа болса да, мен жобаны кеше бітіре алмадым. – Хотя компьютер был новый, но я не смог вчера закончить проект. – Чтобы закончить проект, мне нужен новый компьютер. – Я не смог вчера закончить проект, так как сломался компьютер. – Когда купите новый компьютер, я смогу закончить проект. 5.3.11 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Мəтіндегі сабақтас құрмалас сөйлемдерді келесі кезек бойынша орналастырыңыз: 1) мезгіл бағыныңқы, 2) шартты бағыныңқы. Сөйлемдерге синтаксистік талдау жасаңыз. Ақпараттық технологиялар саласы Ақпараттық технологиялар саласы қазіргі есептеуіш техника мен оларды бағдарламалық қамтамасыз ету, компьютерлік жүйелер мен желілер құрылысын, ақпаратты өңдеу мен өндіру мəселелерімен айналысады. Бұл салада қызмет ететін мамандар кəсіби бағдарламалау, ақпараттық жүйелерді жобалау, оларды реттеу мен қорғау, компьютерлік желілерді басқару жұмыстарымен шұғылданады. Олардың қазіргі аппараттық құралдар, бағдарламалық қамтамасыз ету жөнінде терең білімдері бар. Егер сіз осы мамандық саласында оқысаңыз, сіз кез келген ұйымда ақпараттық жүйелер бойынша маман ретінде жұмыс істей аласыз. Тəжірибеңіз жеткілікті бол-

ған соң, сіз жобалаушы, жергілікті желілердің əкімшіұйымдастырушысы, ақпараттық жүйелерді құру, енгізу жəне реттеумен айналысатын мамандардың жетекшісі бола аласыз. №8 ағымдағы тест (ақпараттық технологиялар) 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Мəліметтерді əрдайым жаңалап, интернет бізге ақпараттық кеңістікте еркін қозғалуымызға мүмкіндік береді. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қимыл-сын бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Сіз «Ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша оқысаңыз да, компьютерлік желілерді басқару мен əкімшілік етуді білмейсіз. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Қарсылықты бағыныңқы E) Себеп бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Жобаны бітіру үшін, маған жаңа компьютер керек. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 11. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Келешекте жоғары деңгейлі тілдерде бағдарламалаумен

айналысу үшін, «Ақпараттық жүйелер» мамандық бойынша оқу қажет. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 12. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Қазіргі кезде адамның қимыл-қозғалысы көбінесе компьютермен байланысты болғандықтан, компьютерді қолдану саласы күннен күнге кеңейіп барады. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Мезгіл бағыныңқы C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 13. Шартты бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Компьютер электр желісінен ажыратыл..., жедел жадтағы ақпарат өшіп қалады. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін 14. Себеп бағыныңқы сөйлемнің баяндауышына керекті қосымшаны жалғаңыз: Интернет қалаушылары американдықтар болған..., сайттардың көпшілігі ағылшын тілінде. A) –са, -се B) –дықтан, -діктен C) –ып, -іп D) –ғанда, -генде E) –у үшін

лықаралық стипендиясы» тағайындалды. Бұл бастама дарынды жастарға келешекте өздерінің жинақтаған тəжірибелерін мемлекет игілігіне пайдалану үшін шетелде сапалы білім алуға көмектесу идеясына негізделген. 1994 жылы бір топ қазақстандық студенттер тұңғыш рет шетелдік жоғары оқу орындарына жіберілді. 1994 жылдан бастап 2004 жылға дейін «Болашақ» бағдарламасы аясында барлығы 785 студент əлемнің 13 елінде білім алды. Стипендия қызметте табысты өсудің, түлектердің кəсіби мамандануының кепілі іспеттес. Бұның дəлелі ретінде бағдарламаның көптеген түлектері мемлекеттік қызметте, мемлекеттік жəне халықаралық ұйымдарда, акционерлік құрылымдарда жауапты қызметтерді атқарып, мемлекеттік жəне халықаралық жобаларға қатысып, еліміздің дамуына өз үлестерін қосуда. Мемлекет басшысының 2005 жылғы халыққа Жолдауында айтылған «Болашақ» халықаралық стипендиясының иегерлерінің санын арттыру жөніндегі бастамасын іске асыру мақсатында, ҚР Президентінің «Болашақ» халықаралық стипендиясына конкурс өткізуді ұйымдастыру үшін, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 4 сəуірдегі №301 қаулысымен «Халықаралық бағдарламалар орталығы» акционерлік қоғамы құрылды. Сонымен қатар 2005 жылдан бастап «Болашақ» бағдарламасы бойынша мамандарды даярлау жыл сайын шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссия бекітетін басым мамандықтар тізбесіне сəйкес жүргізіледі. Сондай-ақ 2005 жылы шетелде оқуға арналған елдер тізімі өсіп, үміткерлер АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Ресей, Австралия, Австрия, Венгрия, Дания, Жаңа Зеландия, Жапония, Израиль, Испания, Италия, Канада, Қытай, Малайзия, Нидерланды, Норвегия, Оңтүстік Корея, Польша, Сингапур, Финляндия, Франция, Чехия, Швеция, Швейцария сияқты елдер арасынан өзіне ыңғайлысын таңдайтын болды. 2007 жылы елдер мен ЖОО-лар тізімі толықтырылды. Қазіргі кезде үміткерлер əлемдегі 32 елдің алдыңғы қатарлы

630 оқу орындарында оқи алады. Бүгінгі таңда стипендияны іске асыруда магистрлік жəне докторлық бағдарламаларға, сондай-ақ біздің ел үшін анағұрлым қажетті болып табылатын техникалық жəне медициналық бейіндегі мамандарды дайындауға ерекше көңіл бөлінеді. 1. «Болашақ» халықаралық стипендиясы қашан тағайындалды? A) 1995 ж. B) 1994 ж. C) 1993 ж. D) 2004 ж. E) 2005 ж. 2. 1994 жылдан бастап 2004 жыл ішінде «Болашақ» бағдарламасы аясында неше студент білім алды? A) 875 B) 754 C) 785 D) 857 E) 657 3. «Болашақ» халықаралық стипендиясына конкурс өткізуді ұйымдастыру үшін қандай орталық құрылды? A) Халықаралық бағдарламалар орталығы B) Болашақ орталығы C) Үміткерлер орталығы D) Оқу-əдістемелік орталығы E) Компьютерлік бағдарламалар орталығы 4. Қазіргі кезде үміткерлер əлемдегі неше мемлекеттің оқу орындарында оқи алады? A) 35 B) 33 C) 31 D) 32 E) 30

«Болашақ» халықаралық стипендиясына үміткерлер конкурстың бірінші іріктеу туры кезеңінен соң, менің досым жақсы көрсеткішке ие болды, бірақ ол екінші кезеңінен өтпеді. Егер статистикалық мəліметтерге жүгінсек, 2005-2008 жылдар аралығында 4152 стипендия тағайындалды, соның ішінде 48 пайызы нəзік жандылар үлесіне тиеді. 6.1.6 Берілген жай жəне құрмалас сөйлемдерден аралас құрмалас сөйлем құрастырыңыз. 1. Сабақ – əр мұғалімнің шығармашылық жұмысы. Мұғалімнің кəсіби білімі қаншалықты жоғары болса, ол оқытып, тəрбиелеген оқушы да соншалықты сауатты. 2. «Халық кемеліне келіп, өркендеуі үшін ең алдымен азаттық пен білім керек» деп ұлы ғалым Шоқан Уəлиханов айтқандай, азаттық пен егемендікті ту етіп отырған жас ұрпақтың жаңаша ойлауына, дүниетанымының қалыптасуына əлемдік сапа деңгейіндегі білім қажет. Білім мен саналы тəрбие беру ісін жаңа талап тұрғысынан өзгертіп, оқыту тəсілдерін үнемі жетілдіріп отыруға міндеттіміз. 3. Азаматтарымыздың алыс шет мемлекеттерге барып, білім алуы таңғаларлық жаңалық емес. Еліміздің кейбір жоғары оқу орындарының шетелдік жоғары оқу орындарымен өзара екі жаққа да тиімді келісімшарттар жасау арқылы студенттер алмасуы жақсы дамып келеді. 6.1.7 Құрмалас сөйлемдердің түрлерін ажыратыңыз.

Сөйлем түрлері Мысалдар Сабақтас Салалас Аралас Өркениетті ел болу үшін əлемдік білім кеңістігіне бет түзеу қажеттілігі туындап, заман ағымына сай білім беруді дамыту, білім сапасын əлемдік деңгейге көтеру – оқу орындары мен оқытушының басты мақсаты болып отыр. Егер оқытушы студенттің белсенділігін туғыза алмаса, берген білім күткен нəтиже бермейді. Егер де оның бойында мұндай қасиеттер болмаса, ол өзіне жүктелетін аса жауапты істерді, алдыңғы қатарлы ғылыми идеяларды өндіріске кеңінен пайдаланып, еңбекші қауым мен техникаға өнегелі қатынас жасай алмайды. Қазіргі кезде Республикамызда білім берудің жаңа жүйесі дайындалып, əлемдік білім беру кеңестігіне енудің батыл қадамдары жасалуда. ХХІ ғасыр – жаңа ғасыр, сондықтан заман талабына сай білімді азаматтарды қалыптастыруымыз керек. Жас маман өз саласында кəсіби деңгейі жоғары болу үшін, ол жаңа технологияларды жетік меңгерген, бірнеше тіл білетін, қандай да бір мəселелерді шеше алатын жанжақты қызметкер болуы керек.

Ұлттың болашағы тілдің дамуына, оның қоғамдық қызметінің кеңеюімен тығыз байланысты, сол себепті де еліміз егемендік алмастан, Тəуелсіздік туралы Заң мен Егемендік Декларациясынан бұрын Тіл туралы Заң қабылдады. «Болашақ» бағдарламасының көптеген түлектері мемлекеттік қызметте, мемлекеттік жəне халықаралық ұйымдарда жұмыс атқарып, еліміздің дамуына өз үлестерін қосуда. 6.1.8 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Мəтіндегі құрмалас сөйлемдерді дəптерге жазып, синтаксистік талдау жасаңыз. Мақсаттар алға жетелейді Əр адам баласының алдына қойған мақсаты мен аңсаған армандары болады. Сол арманды мақсат етіп, оның орындалуы үшін бар күш-жігеріңді арнай білсең арманға қол жеткізуге болады. Өз басым қарапайым отбасында туып өстім. Əке-шешем энергетика саласының қызметкерлері болғандықтан, бала кезімнен өскенде «нағыз» инженер боламын деуші едім. Осы мақсат жетегімен дарынды балалар лицейін ерекше аттестатпен бітіріп, көп ойланбастан Қазақ ұлттық техникалық университетін таңдадым. Жоғары оқу орнының алдыңғы қатарлы факультетінің ең айтулы мамандығының білімгері болсам да, ҚР Президентінің «Болашақ» стипендиясына үміткер ретінде құжаттарымды өткіздім. Қазір Американың Нью-Йорк штатында орналасқан Rochester Institute of Technology (RIT) телекоммуникациялық инженерия мамандығының 4-курс студентімін. RIT-дің телекоммуникация саласы бойынша алғашқы американдық жоғары білім ордасы болып танылатыны осы мамандықты меңгеріп жүр-

ген студенттердің мақтанышы десе де болады. Мысалы, жаңа технологиялармен жабдықталған зертханалар, Хайтек бағыты бойынша орнатылған жабдықтар, студенттердің өз мамандықтарын терең меңгерумен қатар əлемдік технология саласындағы соңғы жаңалықтарынан хабардар етеді. Əлемнің түкпір-түкпірінен жиналған 15.000-нан астам студенті бар оқу орнының сабақтан тыс уақытын жемісті жəне қызықты өткізу үшін мен бос уақытымда кітапханаға, спорт кешеніне жиі барамын. Кітапхана тек білім көзі емес, сонымен қатар демалыс орны. Ғимараттың төменгі қабатында компьютерлік бөлме мен кішігірім шəйхана орналасқан. Мемлекет есебімен қаржыландырылатын бағдарламамен білім алу құрметіне ие болғанымыз үшін, мені зор мақтаныш пен асқақ сезім кернейді. Мақсатым – оқуымды ойдағыдай аяқтап, сүйікті отаныма оралып, алған білім мен тəжірибемді жəне бойымдағы бар күш-жігерімді тəуелсіз жас мемлекетіміз Қазақстанның өркендеуіне, Елбасы саралаған «Дамыған 50 елдің қатарына қосылу» жолындағы жүргізіліп жатқан серпінді жобаларға жұмсап, ұлы Абай айтқандай, өмірдегі өз орнымды таба білсем деп ойлаймын. (Шыңғыс Мақсұтбекұлы «Болашақ» журналынан) 6.1.9 Оқыңыз. Сұрақтарға жауап беріңіз. ҚР «Білім туралы» Заңы 2007 жылдың 27 шілдесінде жаңадан қаралып, қабылданды. Бұл құжатта Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінің басқаруы, сипатталымы, мазмұны, ұйымдастырылуы жəне т.б. қағидалар анықталған. Заңда білім беру жүйесінің басты міндеттері – қазіргі заманға сай оқытудың жаңа технологиялары, оның ішінде кəсіптік білім беру бағдарламаларының қоғам мен нарықтың өзгеріп отыратын талаптарына сай болуы. Сондықтан да нарық талабына тез бейімделуге ықпал ететін кредиттік, қашықтан оқыту, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды енгізу жəне оларды тиімді пайдалану жолға қойылған.

Жаңа қабылданған Заңға сəйкес Қазақстан Республикасында жеті білім беру деңгейі бекітілді: 1. мектепке дейінгі тəрбие мен оқыту; 2. бастауыш білім беру; 3. негізгі орта білім беру; 4. орта білім беру ( жалпы орта білім беру, техникалық жəне кəсіптік білім беру); 5. орта білімнен кейінгі білім беру; 6. жоғары білім беру; 7. жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру. Бастауыш, негізгі орта жəне жалпы орта білім берудің оқу бағдарламасын игеру мерзімі – 12 жыл. Жоғары білім берудің кəсіптік оқу бағдарламалары «бакалавр» академиялық дəрежесін бере отырып мамандар даярлауға, олардың кəсіптік даярлығының деңгейін дəйектілікпен арттыруға бағытталған. Жоғары білім берудің кəсіптік оқу бағдарламаларын игеру мерзімі мемлекеттік жалпыға міндетті жоғары білім стандартымен айқындалады жəне кемінде 4 жыл болуы тиіс. 1. ҚР « Білім туралы» Заңы қашан қабылданды? 2. Бұл құжатта нелер анықталған? 3. Нарық талабына тез бейімделуге ықпал ететін қандай технологияларды енгізу жолға қойылған? 4. Қазақстан Республикасында неше білім беру деңгейі бар? Олар қандай? 5. Жоғары білім беру неге бағытталған? 6. Жоғары білім игеру мерзімі неше жыл? 6.1.10 Аралас құрмалас сөйлемнің сұлбасын анықтаңыз. 1. 2008 жылдан бастап «Болашақ» халықаралық стипендия үміткерлерінің қазақ тілінен білімдері ҚАЗТЕСТ жүйесі арқылы тексеріліп, аталған тестілеу мемлекеттік тілді

– Ербол Зинаддинұлы, өзіңіз ғылым саласында белсенді еңбек етіп жүрген азаматтардың бірісіз. Осыған орай, қазіргі отандық ғылымның дамуына қатысты пікіріңізбен бөліссеңіз... – Қазақстандағы ғылым дамуының ұлттық көрсеткіші əлемдік орта деңгейге сай келеді. Жарияланымдар (публикации) санына келетін болсақ, əлемде халықаралық рецензиялаушы журналдарда ғылыми мақалалардың 600ден астамы жарияланды, мұндағы Қазақстан Республикасы ғалымдарының көрсеткіші əлемдік орта деңгейдегі секілді 9 ғалымға бір мақаладан тиеді... Егер елімізде қаржыландыру құрылымына қарайтын болсақ, ондағы орасан үлес үкімет арқылы қаржыландырылады, сондықтан жеке секторлардың ғылыми өнімге деген сұранысын арттыруды ынталандыру қажет. – Бүгінгі уақытта Қазақстан ғалымдары нақты немен шұғылданады? – Қазіргі уақытта Қазақстанда ғылымның дамуы саусақпен санап аларлықтай, əр ғылымның бағыты бойынша тек бір-екі ғана ғылыми топтың жұмыс істеуінен көрінеді, сондықтан зерттеулерде бəсекелестіктің жəне зерттеулерді қаржыландыруда тəуелсіз сараптаманың болмауына əкеліп отыр. – Жуырда жүргізілген ғылыми аудиттің нəтижесі қандай болды? – Біздің Орталықтың сарапшылары АҚШ Ұлттық ғылым академиясының сарапшыларымен бірлесе отырып, 130 ғылыми-зерттеу ұйымдарын, жоғары оқу орындарын аралап шықты, ондағы мақсат – ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттарымен, нəтижелерімен таныс болу. Ғылым аудиті көрсеткендей, қиындықтар жеткілікті, дегенмен оларды шешу қажет. Жаһандану заманы өз тəртібіне еріксіз көндіреді, сол себепті ғылымда бəсекелестік болу қажет. Егер біз жаңа технологияларды игеретін болсақ, бұл мемлекет үшін де, ғылым үшін де табысты болмақ, бірақ ғылымда нəтижелі табысқа тез жету оңайға соқпайды. Бұл – бірталай уақыт пен

айтарлықтай қаржы шығынын қажет ететін ұзақ мерзімді жоба. («Болашақ» журналынан) №9 ағымдағы тест 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: «Болашақ» халықаралық стипендиясына құжат тапсырған кезде, мен барлық шарттарды білген жоқпын. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қимыл-сын бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Алена бірден университетке түсіп кетті де, мен болсам тестілеуден өте алмай қалдым. A) Аралас құрмалас B) Ыңғайлас салалас C) Мезгіл бағыныңқы D) Қарсылықты бағыныңқы E) Себеп бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Жаһандану заманы өз тəртібіне еріксіз көндіреді, сол себепті ғылымда бəсекелестік болу қажет. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Аралас құрмалас C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Себеп салалас 4. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Егер біз жаңа технологияларды игеретін болсақ, бұл мемлекет үшін де, ғылым үшін де табысты болмақ,

бірақ ғылымда нəтижелі табысқа тез жету оңайға соқпайды. A) Аралас құрмалас B) Ыңғайлас салалас C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 5. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Сарапшылар ғылыми-зерттеу ұйымдарын, жоғары оқу орындарын аралап шықты, ондағы мақсат – ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттарымен, нəтижелерімен таныс болу. A) Аралас құрмалас B) Жай сөйлем C) Шартты бағыныңқы D) Ыңғайлас салалас E) Қарсылықты бағыныңқы 6. Аралас құрмалас сөйлемнің дұрыс компоненттерін белгілеңіз: Қазіргі уақытта Қазақстанда ғылымның дамуы саусақпен санап аларлықтай, əр ғылымның бағыты бойынша тек бір-екі ғана ғылыми топтың жұмыс істеуінен көрінеді, сондықтан зерттеулерде бəсекелестіктің жəне зерттеулерді қаржыландыруда тəуелсіз сараптаманың болмауына əкеліп отыр. A) 1-2 мезгіл сабақтас, 2-3 қарсылықты салалас. B) 1-2 себеп сабақтас, 2-3 кезектес салалас. C) 1-2 қарсылықты сабақтас, 2-3 түсіндірмелі салалас. D) 1-2 шартты сабақтас, 2-3 ыңғайлас салалас. E) 1-2 қимыл-сын сабақтас, 2-3 себеп салалас. 7. Аралас құрмалас сөйлемнің дұрыс компоненттерін белгілеңіз: Жарияланымдар санына келетін болсақ, əлемде халықаралық рецензиялаушы журналдарда ғылыми мақалалар-

Сөз тіркестерін аударыңыз: Реальный сектор экономики, внедрение отечественных научно-технических разработок, трансферт перспективных зарубежных технологий, создание новых рабочих мест, наукоемкие отрасли, создание и развитие инновационных предприятий, формирование эффективной инновационной среды, объединения ресурсов научно-технической сферы, сфера образования и подготовки кадров, финансовый сектор, научно-технологическое пространство, сертификационная система, защита прав частного интеллекта, система искусственного интеллекта, мировая информационная система, энергосберегающие технологии. Сұраққа жауап беріңіз: - Сіздің ойыңызша, ғылым мен техниканың байланысы неде? - Ғылыми идеяларды өндіріске ендіру жолдары қандай? - Ғылыми-зерттеу орталықтар, зертханалар немен айналысады? - Сіз болашақта ғылыммен айналысқыңыз келе ме? 6.2.3 Мəтінді оқыңыз, сұрақтарға жауап беріңіз. Мəтіндегі құрмалас сөйлемге синтаксистік талдау жасаңыз. Ғылым – табиғат, қоғам жəне ойлау заңдарын зерделеу, табиғи байлықтарды ұтымды пайдалану жəне қоғамды тиiмдi басқару мақсатында болмыс туралы объективтi бiлiмбiлiктi тұжырымдау жəне теориялық жағынан жүйелеу функциясы болып табылатын адам қызметiнiң саласы. Қазіргі заманда ғылым саласында көптеген өзгерістер болып жатыр. Ғылым саласында ғылыми-техникалық қызмет жəне инновациялық қызмет деген ұғымдар пайда болды. Ғылыми-техникалық қызмет – технологиялық, инженерлiк, экономикалық, əлеуметтiк, гуманитарлық жəне өзге проблемаларды шешу үшiн жаңа бiлiм алуға жəне оны қолдануға, ғылымның, техниканың жəне өндiрістiң бiртұтас жүйе ретiнде жұмыс істеуiн қамтамасыз етуге бағытталған қызмет; инновациялық қызмет – нəтижесi

экономикалық өсу мен бəсекелестiк қабiлеттiлiгi үшiн пайдаланылатын жаңа идеяларды, ғылыми бiлiмдi, технологияларды жəне өнiм түрлерiн өндiрiстiң түрлi салаларына жəне қоғамды басқару салаларына енгiзуге бағытталған қызмет. 1. Ғылым деген не? 2. Қазіргі заманда ғылым саласында қандай өзгерістер болып жатыр? 3. Ғылыми-техникалық қызмет деген не? 4. Инновациялық қызмет деген не? 6.2.4 Мəтіндерді мұқият оқыңыз. Сұрақтарға жауап беріңіз. Ғылым мен техника əлемінде 1. Мəтінде не туралы айтылған? 2. Ол қай жерде шығарылған? 3. Оның қолайлылығы неде? 4. Онымен нені анықтауға болады? Қазіргі ғылым мен техниканың дəуірлеген кезінде адам баласын елең еткізу оңай емес. Компьютер əлеміндегі жаңалықтар үздіксіз бірінен кейін бірі жаңарып отырады. Сондай кереметті Оңтүстік Кореяның «911 Computer Co. L+d» компаниясының ғалымдары жасап отыр. Олардың жаппай пайдалануға ұсынған оймақтай детектор-аппараты кез келген өтірікті анықтауға арналған. Бұдан бұрын жасалған осы үлгідегі аппарат ебедейсіздеу үлкен, əрі онымен жұмыс істеу өте күрделі болатын. Жаңа детектордың үлкендігі ұялы телефондай ғана, қалтаға салып жүре бересің. Оны микрофонға, телефонға, теледидарға оп-оңай қоса аласыз. Мысалы, теледидарда сөйлеп отырған адамның сөзі өтірік болса, детектордағы арнайы көрінетін алманың суреті шетінен кертіліп желіне бастайды екен.

Бұл жаңа аппараттың сезімталдығы өте жоғары. Кез келген тілде сөйлеп тұрған адамның жалған сөйлеп отырғанын дауыс ырғанына қарай дəлме-дəл анықтай алады. Ғажайып аппаратты тексеру үшін əркім оны микрофонға қосып өтірік айтып байқауына болады. 1. Мəтінде не туралы айтылған? 2. Ол қай жерде жасалған? 3. Оның кемшілігі неде? 4. Ол нені өңдейді? Дүние жүзіндегі ең кішкене атом электр стансасын американ ғалымдары Нью-Мексико штатының белгілі ЛосАламос зертханасында жасады. Қондырғының салмағы бар болғаны 6-ақ тонна, өзі цилиндр пішінді, диаметрі мен биіктігі 2-ақ метр. Бұл кішкентай электр стансасы шалғай жатқан мекендерді қамтамасыз етуге арналған жəне электр энергиясын 20 жыл бойы үздіксіз өндіре алады. Стансаның жалғызақ кемшілігі ол – өте қымбат, миллиондаған доллар тұрады. Ең кішкене көзге көрінбейтін электр моторын Жану Филиппо деген француз ғалымы жасаған. Мұның биіктігі 3,5 миллиметр, ал салмағы 0,15 грамм. Мотор минутына 4 мың айналым жасайды жəне 2-ақ вольттік кернеумен қоректенеді. 6.2.5 Мəтінде кездескен сөйлемдердің түрін анықтаңыз. Оларға синтаксистік талдау жасаңыз. Салалас Сабақтас Аралас Теледидарда сөйлеп отырған адамның сөзі өтірік болса, детектордағы арнайы көрінетін алманың суреті шетінен кертіліп желіне бастайды екен.

Бұл жаңа аппараттың сезімталдығы өте жоғары, сол себепті оны микрофонға, телефонға, теледидарға қосып, кез келген тілде сөйлеп тұрған адамның өтірігін дауыс ырғағына қарай дəлме-дəл анықтауға болады. Бұл кішкентай электр стансасы шалғай жатқан мекендерді қамтамасыз етуге арналған жəне электр энергиясын 20 жыл бойы үздіксіз өндіре алады. 6.2.6 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Мəтіндегі құрмалас сөйлемдерді дəптерге жазып, оларға синтаксистік талдау жасаңыз. Жаһандану ұлттық экономиканың бəсекеге қабілеттілігіне аса жоғары талаптар қойып отыр, сондықтан бүгінде еліміздің бəсекеге қабілеттілігі ғаламдық экономика мен саясаттағы ықпалды тұжырымдардың бірі болып саналады. Жаһандану заманында бəсекеге қабілетті болу үшін ғылым мен білімді, жаңа технологияларды дамыту қажет. Соған орай, алдағы 10 жылда мемлекетімізді бəсекеге барынша қабілетті 50 мемлекеттің қатарына қосу үшін, ғылым мен білімнің, технологияның ғаламдық дамуын қадағалап отыру керек. Əлемдік ғылыми-технологиялық кеңістікті құру жаһанданудың маңызды элементі болып табылады. Қазіргі таңда стандарттар, сертификаттау жүйесі, зияткерлік меншік құқығын қорғау тетіктері сынды халықаралық ғылымиинновациялық инфрақұрылымдарды біріздендіру бойынша маңызды қадамдар жасалды. Ғалымдар мен мамандар арасында халықаралық алмасулар тез өсіп отыр. Био жəне нанотехнологиялар, жасанды зияткерлік жүйе, ғаламдық ақпараттық жүйе, жоғары жылдамдықтағы көлік жүйелері, энергия жинақтаушы технологиялар алдағы он жылда жаңа технологиялық дамудың негізгі бағыттары болады. Одан

кейін өндірісті автоматтандыру, ғарыштық технологиялар, ядролық энергетика дамитын болады. Осындай жаңа технологияларға арналған 5 ұлттық зертхана құрылмақ. Ғылым мен жоғары білімді ықпалдастыру үшін еліміздің аймақтарында инженерлік бейінді университеттік зертхана ашылатын болады. Бұл реформаларды іске асыру үшін Ғылымды дамытудың 2007-2012 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы қабылданды. 6.2.7 Мəтінді оқыңыз, сұрақтарға жауап беріңіз. Қазақстанның техника саласы Соңғы жылдары Қазақстанның техника саласының дамуына ерекше көңіл бөліне бастады, сондықтан техникалық жоғары оқу орындарына қабылданатын студенттер саны да жылдан жылға көбейе түсуде. Жастар, əсіресе, энергетика, машина жасау, ақпараттық технологиялар, мұнай, тау-кен мамандықтарын таңдауда. Мемлекеттік гранттар да техникалық мамандықтарға көбірек бөлінуде. Мұның өзі еліміздің экономикасының қарқынды дамып келе жатқанын көрсетеді. Көптеген зауыттардың жұмыстары жаңарып жатыр. Бұл ретте өзіміздің қаламыздағы «Востокмашзавод», «Азия-Авто», «Арматура жасау» зауыттарын атап өтуімізге болады. Сондайақ, мұнай қондырғыларын шығаратын «Петропавл ауыр машина жасау зауытының» жұмысы да жақсы жолға қойылған. Телекоммуникация, автоматтандыру салалары да қарқынды дамып келеді. Жақсы мысал ретінде «электронды үкімет» бағдарламасының іске қосылып жатқанын айтуымызға болады. Соңғы жылдары елімізде сайлау кезінде дауыс беруді электронды түрде өткізу жолға қойылған. Яғни, техника өмірдің барлық саласынды қолданылып отыр. Төлемдер жасау, еңбекақы алу операциялары банкоматтар арқылы жүргізіледі. Əр отбасында компьютердің болуы əдеттегі жағдайға айналған. Күнделікті өмірде «Бүкілəлемдік тор» – интернетті пайдалану, электронды оқулықтарды қолдану –

техниканың адам өмірінде қаншалықты терең орын алғанының көрсеткіші. Өзіміз білім алып отырған Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті – еліміздің алдыңғы қатарлы жоғарғы оқу орындарының бірі. Мұнда техникалық саладағы үздік мамандар дайындалады. Студенттер əртүрлі ғылыми үйірмелерге қатысып, білімдерін шыңдап отырады. Конференцияларға, байқауларға қатысып, жаңалықтар ашуға ат салысады. Университетіміздегі «Технопарктің» ашылуына Елбасы Н. Назарбаев қатысып, жоғары баға берген. Біз оны мақтаныш етеміз. Біздің университетіміздің түлектері еліміздің алдыңғы қатарлы өндірістік орындарында беделді қызмет етуде. 1. Соңғы жылдары Қазақстанның техника саласында қандай өзгерістер болды? 2. Қазіргі заманғы жастар техникалық мамандарды неліктен көптен таңдауда? 3. Телекоммуникация, автоматтандыру салалары қалай дамып келе жатыр? 4. Өзіміздің университетіміз техника саласында қандай қызмет атқарады? 5. Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ туралы қандай мағлұмат бере аласыз? 6.2.8 Мəтінді оқыңыз, аударыңыз. Құрмалас сөйлемдерді белгілеңіз. «Алтай» ғылыми-технологиялық паркі

Ғылым мен техника саласындағы инновациялық қызметіне байланысты Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық даму Стратегиясын жүзеге асыру мақсатында Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ-да Шығыс Қазақстан облысы əкімінің 2004 жылдың 05 сəуірдегі №406 қаулысымен аймақтық ғылыми-технологиялық “Алтай” паркі құрылды. Негізінен «технопарк» деген – жаңа талдамалар жасау мен игеру, қазiргi заманғы жабдықтар мен аспаптарды шығару жөнiндегi тапсырыстарды орындаушы, саны аз озық технологиялы кəсiпорындары бар құрылым. Жалпы көлемі 5000 текше метрге жуық технопарк ғимаратында инновациялық үдерістің барлық кезеңдерін – идеядан бастап, тəжірибелік үлгі жасау жəне оны сынаумен, инновациялық өнімнің ұсақ сериялы партияларын шығарылуы аяқтағанға дейін қажетті инфрақұрылым құрылған. Технопаркте 16 ғылыми-зерттеу зертханасы жəне ғылымды қажетсінетін бірқатар шағын кəсіпорындар жұмыс істейді, бұлардың инновациялық қоржынында сомасы 1,2 млрд. теңге болатын 40-қа жуық жоба бар. Еліміздің Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2005 жылы Өскемен қаласына жасаған сапары кезінде жəне «Алтай» технопаркіне барған уақытта «Университет-технопарк» үлгісі бойынша инновациялық жоғары оқу орны моделін жəне Жоғары технологиялар аймағын құруда университеттің ғылыми-педагогтік ұжымының күшін жоғары бағалады. 2007 жылы «Алтай» технопаркі құрылысының екінші кезеңі басталды, технопарктің əкімшілік корпусын қайта құруды жəне өндірістік орталық салуды қаржыландыру үшін қаражат бөлінді. Университетпен бірлесе отырып, ғылым, білім мен өндірістің қазіргі заманғы бірлескен нысанын құрайтын «Алтай» технопаркінде инновациялық жобалар, келешекке арналған патенттік қабілеттілігі бар ғылыми əзірлемелер орындау үшін барлық жағдай жасалған.

тапсырыс – заявка озық технологиялар – передовые технологии құрылым – структура үдеріс – процесс тəжірибелік үлгі – опытный образец сынау – испытание ұсақ сериялы – мелкие серии шағын кəсіпорындар – малые предприятия өндірістік орталық – производственный центр 6.2.9 Сөйлемдердің түрін анықтаңыз. Оларға синтаксистік талдау жасаңыз. Салалас Сабақтас Аралас Тəжірибе көрсетіп отырғандай, техникалық ғылым саласында жүргізіліп жатқан зерттеулердің инновациялық деңгейі өте жоғары. Əлемдік қауымдастықтың елімізді нарықтық мемлекет деп мойындауына қарамастан, қазіргі күнде ғылыми өнім нарығы жоқ. Президент Жолдауында көрсетілген бағыттарды ескере отырып, экономиканың шынайы секторына мемлекеттік ғылымитехникалық саясатты жүзеге асыру қажет, сол себепті білім, ғылым жəне өндірісті біріктіру, жетілдіру жұмыстары керек. Компьютерлік технологияларды жетік меңгерген кəсіби мамандарға сұраныс күн санап өсіп отыр, өйткені өндірістік мекемелер мен қоғамдағы ақпараттандыру үрдісі қарқынды дамып келе жатыр.

6.2.10 Сұхбатты рөлдерге бөліп оқыңыз. Аударыңыз. Ғылым мен техниканың байланысы туралы диалог құрастырыңыз. – «Бастау» студенттік технологиялық Бизнес-инкубаторы қандай құрылым? Ол қашан құрылды? – «Бастау» студенттік технологиялық Бизнес-инкубаторы (СТБИ) 2006 жылы Қазақстанда бірінші болып, шағын кəсіпкерлікті дамытуда жастар бастамасын қолдаудағы инновациялық инфрақұрылым ретінде құрылған. – Сіздердің қандай жетістіктеріңіз бар? – 2007 жылы Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ-дың «Бастау» СТБИ» жобасы 70 технологиялық қазақстандық жоғары оқу орындары арасында университеттік технологиялық бизнес-инкубаторлар желісін құруға бағытталған Start-up Kazakhstan республикалық конкурсында бірінші орын алып, жеңімпаз атанды. – Онда қандай жобамен қатыстыңыздар? – «Бастау» Бизнес-инкубаторы Республикалық бизнес жоспарлар конкурсына «Ескірген компьютерлік техника паркін жаңғырту» атты жобасымен қатысып, 1-орынға ие болып, 50 мың АҚШ доллары мөлшерінде грант алды. – О! Ол шынында да үлкен жетістік екен. Құттықтаймыз. Келешекте қандай шаралар атқарасыздар? – «Бастау» Бизнес-инкубаторын одан əрі дамыту үшін университет факультеттері негізінде студенттік конструкторлық, технологиялық жəне жобалық бюро (КТЖБ) желісін ашамыз жəне тапсыруға ұсынылған жобаларға тəуелсіз сараптама жасау үшін университеттің Студенттік ғылымитехникалық Кеңесін (СҒТК) құрамыз. – Бастамаларыңызға сəттілік тілейміз. Сұхбатыңызға көп рақмет. №10 ағымдағы тест 1. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Əлем экономикасында қалыптасқан өркениетті үлгі

негізінде шетелдермен сауда-саттық қатынастары орнап, олар жылдан-жылға кеңейе бастады. A) Себеп бағыныңқы B) Мақсат бағыныңқы C) Мезгіл бағыныңқы D) Шартты бағыныңқы E) Қимыл-сын бағыныңқы 2. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Қазақстан Республикасының экономикасы даму үстiнде болғандықтан, кейiнгi жылдарда техника саласына назар аударыла бастады. A) Аралас құрмалас B) Ыңғайлас салалас C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 3. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Жаңа экономика дегеніміз – білім мен ғылым негізінде дамыған экономика, яғни тек өнім, тауар шығаратын экономика емес, білімге білім қосып, ол ғылыми жаңалыққа айналып, ғылым жаңалығы жаңа технология туғызып, соның негізінде дамитын экономика, сондықтан ол бұрынғымен салыстырғанда дамудың ең тиімді жолы. A) Қимыл-сын бағыныңқы B) Аралас құрмалас C) Мезгіл бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Себеп-салдар салалас 4. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Бəсекеге қабілеттілік тек қана адам басына шаққандағы ішкі жалпы өнім көлемімен немесе еңбек өнімділігімен өлшенбейді, іздеген мақсатқа жету үшін, ұлт болып, мемлекет басқару жүйесі болып, бəсекеге қабілетті болу керек.

A) Аралас құрмалас B) Ыңғайлас салалас C) Шартты бағыныңқы D) Себеп бағыныңқы E) Қарсылықты бағыныңқы 5. Сөйлемнің түрін анықтаңыз: Шығарылған өнім сұраныс таппаса, оның құны болмайды, ондай кəсіпкерлік дамымайды. A) Шартты бағыныңқы B) Жай сөйлем C) Аралас құрмалас D) Ыңғайлас салалас E) Қарсылықты бағыныңқы 6. Аралас құрмалас сөйлемнің дұрыс компоненттерін белгілеңіз: Дамыған мемлекеттердің ақпараттық технологиясын қолдану стандарттарын біздің жағдайымызбен салыстырсақ, біз олардан көш бойы кейін қалғанымызды мойындауымыз тиіс жəне бұл артта қалушылық айлармен емес, жылдармен есептелінеді. A) 1-2 мезгіл сабақтас, 2-3 қарсылықты салалас. B) 1-2 себеп сабақтас, 2-3 кезектес салалас. C) 1-2 қарсылықты сабақтас, 2-3 түсіндірмелі салалас. D) 1-2 шартты сабақтас, 2-3 ыңғайлас салалас. E) 1-2 қимыл-сын сабақтас, 2-3 себеп-салдар салалас. 7. Аралас құрмалас сөйлемнің дұрыс компоненттерін белгілеңіз: Қазақстандағы жедел реформалар негізінде нарық экономикасы бой көтерді, олардың тиісті тетіктері жасалып, институттық орындармен байланыстар құрылды. A) 1-2 мезгіл сабақтас, 2-3 қарсылықты салалас. B) 1-2 себеп сабақтас, 2-3 ыңғайлас салалас. C) 1-2 қарсылықты сабақтас, 2-3 түсіндірмелі салалас.

D) 1-2 шартты сабақтас, 2-3 қарсылықты салалас. E) 1-2 қимыл-сын сабақтас, 2-3 себеп-салдар салалас. 14. Аралас құрмалас сөйлемнің компоненттерін белгілеңіз: Кəсіпорында экологиялық таза технологиялар қолданылып жатыр, сол себепті табиғат қорғау заңдылықтары сақталып, су қалдықтарын тазарту қондырғылары орнатылды. A) 1-2 себеп-салдар салалас, 2-3 қимыл-сын сабақтас. B) 1-2 себеп сабақтас, 2-3 кезектес салалас. C) 1-2 ыңғайлас салалас, 2-3 қарсылықты сабақтас. D) 1-2 шартты сабақтас, 2-3 қарсылықты салалас. E) 1-2 түсіндірмелі салалас, 2-3 мезгіл сабақтас. 15. Аралас құрмалас сөйлемнің компоненттерін белгілеңіз: Бізде біліктілікті жоғарлату орталығы бар болса да, техникалық мамандар жеткіліксіз, енді қазір бұл іспен айналысу керек. A) 1-2 мезгіл сабақтас, 2-3 түсіндірмелі салалас. B) 1-2 себеп сабақтас, 2-3 кезектес салалас. C) 1-2 қарсылықты сабақтас, 2-3 ыңғайлас салалас. D) 1-2 шартты сабақтас, 2-3 қарсылықты салалас. E) 1-2 қимыл-сын сабақтас, 2-3 себеп-салдар салалас. 16. Аралас құрмалас сөйлем деген не? A) Құрамындағы жай сөйлемдердің бірі екіншісіне бағына байланысып, бағынған сыңарының баяндауышы тиянақсыз тұлғада келетін сөйлемнің түрі. B) Құрамындағы жай сөйлемдер өзара тең дəрежеде байланысып, əрқайсысының баяндауыштары тиянақты тұлғада жұмсалатын сөйлемнің түрі. C) Құрамындағы жай сөйлемдері бір-бірімен салаласып та, сабақтасып та байланысқан құрмалас сөйлем. D) Құрамында бір ғана предикативтік орталық болып, бір ғана ойды білдіру үшін қолданылатын сөйлемнің түрі.

E) Құрамында екі немесе одан да көп жай сөйлем болып, күрделі ойды білдіру үшін қолданылатын сөйлемнің түрі. 17. Аралас құрмалас сөйлемнің құрамында неше жай сөйлем болады? A) Екі сөйлем B) Үш не одан да көп C) Бір сөйлем D) Төрт сөйлем E) Үш сөйлем 18. Сөз тіркесін дұрыс аударыңыз: креативные технологии A) Озық технологиялар B) Шығармашылық технологиялар C) Келешектегі технологиялар D) Инновациялық технологиялар E) Өзекті технологиялар 19. Сөз тіркесін дұрыс аударыңыз: искусственный интеллект A) Мəдениетті зияткерлік B) Зияткер қоғам C) Зиялы қауым D) Зияткерлік мəдениет E) Жасанды зияткерлік

АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР МАМАНДЫҚТАРЫНА АРНАЛҒАН ОРЫСША – ҚАЗАҚША СӨЗДІК А Автоматизация Автоматтандыру Автономная операция Дербес операция Автономный (местный) режим Автономиялық (жергілікті) тəртіп Автоподача Автоматтық беру Автосохранение Автосақтау Администратор Əкімші Администратор сетей Желілер əкімшісі Альтернативный путь Балама жол Анализатор Талдауыш Анализировать Талдау Аналог Ұқсас Антивирусная программа Антивирустық бағдарлама

Б База данных Деректер базасы Бегунок Жүгіртпе, сырғанауыш Бегунок прокрутки Айналдыру жүгірткісі Бегущая строка Жүгірінді таспа, жол Блок защиты Блок қорғанышы Блокировка Бұғаттау Блокировка доступа, записи, клавиатуры, системы, файла Қатынауды, жазуды, пернетақтаны, жүйені, файлды бұғаттау Блокировать Бұғаттау, тосқауыл қою Блокирование Бұғаттау Блочное шифрование Блоктық шифрлеу Большой массив Үлкен жиым Буквенное обозначение Əріптік белгілеу Буквица Əріп Булева функция Бульдік функция Бумага, бумажный Қағаз, қағаздық Бумажная копия, лента Қағаздық көшірме, таспа Буфер ввода-вывода, изображения, команд, обмена, сообщений енгізу-шығару, кескіндеу, командалар, алмасу, хабарлар буфері Буферизация ввода-вывода, данных, потоков Енгізу-шығаруды, деректерді, ағындарды буферлеу Буферная память Буферлік жад Буферное запоминающее устройство Буферлік жадтау құрылғысы Буферный обмен, пул, файл Буферлік алмасу, пул, файл Быстрая клавиша, сортировка Шапшаң перне, сұрыптау Быстродействие Шапшаңдылық Быстродействие дисковода Дискжетектің шапшаңдығы Быстродействие компьютера Компьютердің шапшаңдығы Быстродействие процессора Процессордың шапшаңдығы Быстродействующая память Шапшаң əрекетті жад

Быстрое отображение Шапшаң бейнелеу Быстрый запуск, старт Шапшаң іске қосу, бастау Бытовой компьютер Тұрмыстық компьютер Быть не в состоянии Қалып-күйде болмау

В В качестве альтернативы Балама ретінде В порядке поступления данных Деректердің түсу реті бойынша В совершенстве Мүлтіксіз В текстовом виде Мəтін түрінде В цифровой форме Цифрлік түрде Ввести в заблуждение Шатастыру, адастыру Ввод, ввести Енгізу Ввод, вывод Енгізу, шығару Ввод-вывод информации Ақпаратты енгізу-шығару Ввод-вывод текста Мəтінді енгізу-шығару Ввод данных Деректерді енгізу Ввод текста Мəтінді енгізу Ввод текста с клавиатуры Пернетақтадан мəтінді енгізу Вводная часть Кіріспе бөлім Ведущая программа Жетекші бағдарлама Ведущий программист Жетекші бағдарламашы Величина потока Ағын шамасы Вероятностный процесс Ықтималды процесс Вероятность безотказности Ақаусыздық ықтималдығы Вероятность восстановления Қалпына келтіру ықтималдығы Вероятность ошибок Қателер ықтималдығы Вероятность событий Оқиғалар ықтималдығы Версия Нұсқа Вертикальная настройка Вертикаль баптау Вертикальная связь Вертикаль байланыс Вертикальное разбиение Вертикальді бөлу Верхний индекс Жоғарғы индекс Верхний колонтитул Жоғарғы колонтитул Верхняя грань Жоғарғы қыры Верхняя граница Жоғарғы шегі Вершина дерева Бұтақтар төбесі Вести (ведёт) подсчёт Есебін шығару, есептеу

Ветвление Тармақтану Ветвь и граница Тармақ жəне шек Ветвь (ветвление) данных Деректер тармағы (тармақталуы) Вещественная величина Нақты шама Взаимно-однозначный Өзара бір қатарлы Взаимодействие систем Жүйелер əрекеттестігі Взаимозависимость Өзара тəуелділік Взаимоисключающий Өзара жоққа шығару Взаимопроникновение Сіңісу Взвешенный граф Салмақтанған граф Взвешенный код Салмақтанған код Взломщик Бұзушы Взломщик программной защиты Бағдарламалық корғауды бұзушы Вид доступа Қатынау түрі Вид меню Меню түрі Вид памяти Жад түрі Вид сортировки Сұрыптау түрі Видео в интерактивном режиме Интерактивті режимдегі таспа Видеоадаптер Бейнеадаптер Видеокарта Бейнекарта Видеоконтроллер Бейнеконтроллер Видеопамять Бейнежады Видеоплата Бейнетақша Видеоотображение Бейнекескіндеу Визуализация Көрсетушілік Винчестер (дисковый накопитель) Винчестер (дискілік жинақтағыш) Виртуальная память Виртуалды жад Виртуальное перемещение Виртуалды жылжыту Виртуальное пространство Виртуалды кеңістік Виртуальный диск Виртуалды диск Виртуальный путь Виртуалды жол Вирус (вирусный) Вирус (вирусты)

Вирус-невидимка Көрінбейтін вирус Вкладка Қосымша бет Включение Қосу Включение автоматической орфографической проверки Автоматтық емлелік тексеруді қосу Включение быстрого вырезания и вставки Шапшаң қиып алу мен ендіруді іске қосу Включение мастера подсказок Жəрдемдесу шеберін қосу Включение режима вставки Кірістірме режимін қосу Включение режима выравнивания Туралау режимін қосу Включение режима замены Ауыстыру режимін қосу Включение режима записи и исправления Жазу мен түзету режимін қосу Включено Іске қосылған Включительно Қоса, қоса санағанда Влияющая величина Ықпал ететін шама Вложение (вложенный) Салу (салынған) Вложенность Қабаттылық Внедрение объекта Нысанды ендіру Внедренный объект Ендірілген нысан Внедрить (внедренный) Ендіру (ендірілген) Внесение Енгізу Внесение исправлений Түзетулер енгізу Внешнее действие, прерывание, устройство Сыртқы əрекет, үзілім, құрылғы Внешнее запоминающее устройство Сыртқы жадтайтын құрылғы Внешний Сыртқы Внешний интерфейс, ключ, модем Сыртқы интерфейс,түйін, модем Внешняя память, характеристика Ішкі жад, сипаттама Внутреннее прерывание Ішкі үзілім

Внутренний модем Ішкі модем Внутренний Ішкі Внутреннее соединение Ішкі қосылу Внутрисистемный Ішкі жүйелік Вовлечение Қатыстыру Вогнутость Имектілік Возврат в исходное положение Бастапқы жағдайға қайта оралу Возврат к началу программы Бағдарлама басына оралу Возврат каретки Күймешені қайтару Возврат на один символ Бір символ қайта оралу Возвратный Қайтқан Воздействовать Əсер ету, ықпал жасау Возместить (возмещение) Орнын толтыру Возникающее повреждение Пайда болған бұзылу Возобновить (возобновление) Қайтадан бастау Возрастать (возрастание) Өсу Возрастание величины Шаманың өсуі Возрастающий порядок Өсу тəртібі Воспроизвести макрокоманду по имени Макрокоманданы атымен шақырып қайта орындау Воссоздавать Жаңадан шығару Восстанавливаемость Қалпына келтірушілік Восстановить (восстановление) Қалпына келтіру Восстановить исходные параметры Бастапқы параметрлерді қалпына келтіру Восстановить размер (в системном меню) Мөлшерін қалпына келтіру (жүйелік менюде) Восстановление данных, файла Деректерді, файлды қалпына келтіру Восьмеричный Сегіздік Вращение диска Дисктің айналуы Врезка Бұранда

Временная диаграмма, метка, остановка Уақытша диаграмма, тамға, тоқтау Время выборки, выполнения, доступа, загрузки, задержки, записи, обработки, ожидания, передачи, переноса, поиска, проверки, простоя, считывания Таңдау, орындалу, қатынау, жүктеу, кідірту, жазу, өндеу, күту, беру, тасымалдау, іздеу, тексеру, бос тұру, оқу уақыты Время передача бита Бит беру уақыты Всемирная паутина (широкая сеть) Бүкілəлемдік өрмек (Кең желі) Всемирно Бүкілəлеммен Всё стереть Бəрін өшіру Вспомогательная память Көмекші жад Вспомогательная программа Көмекші бағдарлама Вспомогательное устройство Көмекші құрылғы Вставить объект Нысанды сыналап енгізу Вставка Кірістірме, кірістіру Вставка пробелов между словами (межсловный зазор) Сөздер аралығына бос орын қалдыру Вставка связи (вставить связь) Байланыс кірістіру Вставка символов, текста Символдарды, мəтінді кірістіру Вставка фрагмента текста Мəтін үзіндісін кірістіру Встраивать Құрамдау Встроенная программа, функция Құрамдас бағдарлама, функция Встроенный Құрамдас Встроенный модем, шрифт, объект Құрамдас модем, қаріп, нысан Встряска Сілку, қағу Вторичное окно Екінші реттегі терезе Вторичный носитель Екінші реттегі тасушы

Вход Кіріс, кіру Вход в сеть Желіге кіріс Вход в систему (входить в систему) Жүйеге кіріс (жүйеге кіру) Входная величина, шина Кірістік шама, шина Входные данные Кірістік деректер Выбирать (выбрать) параметр Параметр таңдау Выбирать параметр из группы Топ ішінен параметр таңдау Выбор режимов загрузки Жүктеу режімдерін таңдау Выбор с упреждением Алдын-ала таңдау Выборка Таңдама Выборка информации Ақпарат таңдамасы Выборочное действие Таңдамалы əрекет Выборочное стирание Таңдамалы өшіру Выборочный контроль, метод Таңдамалы бақылау, əдіс Вывести, выдавать данные Деректер беру Вывести из очереди Кезектен шығару Вывести на печать Басылымға қою Выглядит следующим образом Осылайша көрсетілген Выгружать Түсіру Выгружаемая задача Шығарылған тапсырма Выдает запрос Сұрату береді Выделение Ерекшелеу Выделение с помощью мыши Тышқан арқылы ерекшелеу Выделение с помощью клавиатуры Пернетақта арқылы ерекшелеу Выделение символов, текста Символдарды, мəтінді ерекшелеу Выделенная линия Еншілі сызық Выделенный канал, сервер Белгіленген арна, сервер Выделяющий цвет Түсін ерекшелейтін

Вызов из библиотеки Кітапханадан шақыру Вызов удаленной процедуры Жойылған процедураны шақыру Вызываемая программа Шақыралатын бағдарлама Вызывающая клавиша Шақыратын перне Вызывающая программа Шақыратын бағдарлама Вызывающий модем Шақыратын модем Вызывающий оператор Шақыратын оператор Вызывающий параметр Шақыратын параметр Выйдет из системы Жүйеден шығады Выключение Сөндіру, өшіру Вынужденный Шарасыз, амалсыз Выполнить (выполнение) Орындау Выполнение итерации Итерацияны орындау Выполняемая программа Орындалатын бағдарлама Выполнять переход Өтуді орындау Выпрямление Түзулену Выпуклый (выпуклость) Дөңес (дөңестік) Выпуск документации Құжаттама шығару Вырабатывать Жасау, құрау Выработка Жасау, құрау Выработный Жасалған, құралған Выравнивание Туралау Выравнивание по левому краю Сол жаққа туралау Выравнивание по правому краю Оң жаққа туралау Выравнивание по центру Ортасы бойынша туралау Вырезать Кесіп алу Высветить Жарық түсіру Высвобождать Босату Высокая эффективность Өте жоғары тиімділік Высокое разрешение Жоғары рұқсат Высококачественная печать Жоғары сапалы басылым Высокочастотный Жоғары жиілік Высокочувствительный Аса сезімтал

Высота звука, строки Дыбыс, жолдың биіктігі Выступ Шығыңқылық Вычеркнуть Сызып тастау Вычерчивание Сызу Вычисление Есептеу, есептелім Вычислительный Есептеуіш Вычислительный центр Есептеу орталығы Вычитающий Азайтатын Вышедоказанный Жоғарыда дəлелденген Вышел из системы Жүйеден шықты

Г Галочка Қанатбелгі Гарантия защиты Қорғау кепілділігі Гармонизировать Үйлестіру Гашение Өшіру Генерация кода Кодты генерациялау Гибкий диск Иілгіш диск Гигабайт Гигабайт Гигагерц Гигагерц Гиперсвязь Гипербайланыс Гипертекст Гипермəтін Главное значение, меню, окно Басты мəн, меню, терезе Главный критерий Басты критерий Главный программист Бас бағдарламашы Глобальная оптимизация Ауқымды тиімділеу Переменная сеть Айнымалы желі Глобальный Ауқымды Глобальный доступ Ауқымды катынау Глубина, глубинный Тереңдік, терең Глубинная структура Терең құрылым Глубокое связывание Терең байланыстыру Гнездо расширения Кеңейту ордасы Гнездо соединителя Қосушы ордасы Головка чтения-записи, Оқу-жазу бастиегі Голографический кодер Голографиялық кодер Горизонтальная ориентация Горизонтальді бағдар Горизонтальное разбиение Горизонтальді бөлу Градуирование Шкалага бөлу Грамматическая правильность Грамматикалық дұрыстық Грамматически Грамматикалы Грамматический Грамматикалық Грамматический разбор Грамматикалық талдау

Граница (предел), граничный Шек Граница зоны действия Əрекет аумағының шегі Граничная линия, пара, рамка Шектік сызық, жұп, жақтау Граничный слой Шектік қабат Граф потока данных Деректер ағынының графы Граф состояний Қалып-күйлер графы Графическая таблица Графикалық кесте Графическое изображение Графикалық кескін Графопостроитель Графиксалғыш Гребень Айдарша Группа, групповой Топ, топтық Группа каналов, пользователей Арналар, пайдаланушылар тобы Группировать Топтау, топтастыру Группировка (классификация) Топтану, топталу, топтасу Групповая адресация, выборка Топтық адрестеу, таңдама Групповой доступ Топтық қатынау Групповой (каскадный) перенос Топтық (каскадтық) тасымал

Д Давать разрешение (разрешить) Рұқсат беру (рұқсат ету) Дальний Ұзақ Дальний вызов (запрос) Ұзақ шақыру (сұрату) Дальняя связь Алыс байланыс Данное значение Берілген мəн Данные Деректер Датчик Бергіш Движение по интернету Интернет бойымен қозғалу Двоичная запись, система Екілік жазба, жүйе Двоично-десятичное число Екілік-ондық сан Двоичный код Екілік код Двойная буферизация Екі мəрте буферизациялау Двойное (двукратное) касание, подчеркивание, ошибка, перенос Екі еселі жанасу, астын сызу, қате, тасымал Двузначный (двузначно) Қос мəнді Двумерный Екі өлшемді Двусторонний дисковод Екі жақты дискжетек Двусторонняя печать, связь Екі жақты мөр, байланыс Двухканальный Екі арналы Двухполюсная поляризация Екі полюсты полиризация Двухсторонний диск Екі жақты диск Действие (действующий) Əрекет (əрекеттегі) Действие мышью Тышқанмен əрекет Действительная величина Нақты шама Действительное значение Нақты мəні Действующее значение Əрекеттегі мəн Действующие параметры Əрекеттегі параметрлер Декодер (декодирование) Декодер (декодтау) Декодирующее устройство Декодтаушы құрылғы Декомпрессировать Декомпрессиялау Делать запрос Сұрату жіберу Делать паузу Үзіліс жасау

Демонстрационная программа Көрсету бағдарламасы Демонстрационный режим Көрсету режимі Демонстрация (показ) Көрсету Демонтаж (демонтирование) Демонтаж (демонтаждау) Демпфер (демпфировать) Демпфер (демпферлеу) Дерево задачи, каталогов, поиска, решений. Есеп, каталогтар, іздеу, шешімдер бұтағы Дескриптор безопасности массива Қауіпсіздік, жиым дескрипторы Десегментация Десегменттеу Десятичное счисление Ондық санау Деталь изображения Кескін деталі Детекторный Детекторлық Детекторная сетка Детекторлық тор Дефект, дефектный Ақаулы Дефектная дорожка, микросхема, сектор Ақаулы жолшық, микросызба, сектор Дефрагментация диска Дискті дефрагменттеу Дешифратор команд Бұйрықтар дешифраторы Дешифратор случайных последовательностей Кездейсоқ тізбектер дешифраторы Джойстик Ұршық Диаграмма загрузки, переходов, разброса Жүктеме, өту, шашу диаграммасы Диалог, диалоговый Сұхбат, сұхбаттық Диалоговое окно Сұхбаттық терезе Диапазон Ауқым Диапазон действия Ауқым əрекеті Диапазон точной регулировки Дəл реттеу ауқымы Дизайнер графических Webстраниц Графикалық Web-беттер дизайнері Директория (каталог) Тізбе Диск высокой плотности Жоғары тығыздық дискі Диск с жесткой разметкой Қатқыл белгілеулі диск

Дискета Дискет Дисковая память Дискеттік жад Дисковый накопитель Дискеттік жинақтауыш Дисковое пространство Дискеттік кеңістік Дисковод Дискжетек Дисковод для гибких дисков Иілгіш дисктерге арналған қатқыл Дисковод для жесткого диска Дискке арналған дискжетек Дисковый оптимизатор Діскілік тиімділеуіш Дискретная величина Дискреттік шама Дискретное сообщение Дискрет хабар Диспетчер файлов Файлдар диспетчері Дисплей на электроннолучевой трубке Электронды-сəулелік түтікшедегі дисплей Дистанционная связь Қашықтатылған байланыс Дистанционное управление Қашықтан басқару Дистанционный Қашықтатылған Дистрибутивный диск, набор Дистрибутивтік диск, теру Длина записи, слова, файла Жазба, сөз, файл ұзындығы Длина элемента данных Деректер элементінің ұзындығы Доменная система имен Атаулардың домендік жүйесі Доменная структура Домендік құрылым Дополнительная задача, память, плата Қосымша есеп, жад, тақша Дополнительное имя, условие Қосымша атау, шарт Дополнительный указатель Қосымша нұсқағыш Допускать Жіберу Допустимая альтернатива Мүмкін альтернатива Допустимое действие, ограничение Мүмкін əрекет, шектеу Допустимый (признаный) Мүмкін (мойындалған) Допущенная ошибка Жіберілген қателік Дорожка Жолшық Доска объявлений Хабарландыру тақтасы

Досконально Айқын, түп-тұрғысымен Достоверность обработка информации Ақпаратты өңдеудің ақиқаттығы Достоверные данные Ең анық деректер Достоинство (преимущество) Артықшылық Доступ для записи, чтения Жазбаға, оқуға арналған қатынау Доступ к базе данных, к памяти, к сети Деректер қоймасына, жадқа, желіге қатынау Доступ к диску, к устройствам Дискіге, құрылғыларға қатынау Доступный (открытый для всех) Мүмкіндік, қатынасуға болатын (қол жетерлік, ашық) Доступный для поиска, просмотра, редактирования Іздеуге, қарауға, редакциялауға қол жетерлік Дочерний Туынды Дочерний процесс Туынды процесс Дочерняя запись, плата Туынды жазба,тақша Драйвер (программа управления устройством) Драйвер (құрылғыны басқару бағдарламасы) Драйвер ввода, диска, карты, устройства Енгізу, диск, карта құрылғы драйвері Драйвер сетевого устройства Желілік құрылғының драйвері Древовидная структура, схема Бұтақтар тəрізді құрылым, сызба Древовидный Бұтақ тəрізді Дрожание Дірілдеу Дублирование Қосарлау, қайталау Дублирование дисков Дисктерді қосарлау Дублированное устройство Қосарланған құрылым Дуплексный канал Қосбағытты арна

Е Единичный бит Бірлік бит Единичная задержка, запись Бірлік кідіріс, жазба Единственный Жалғыз Емкость Сыйымдылық Емкость запоминающего устройства Жадтау құрылғысының сыйымдылығы Емкость диска, памяти, регистра, резервной памяти Диск, жад, регистр, қосалқы жад сыйымдылығы Естественная выборка Табиғи таңдама Естественно-языковой интерфейс Табиғи-тілді интерфейс

Ж Ждущая задача Күтудегі есеп Ждущий запрос, процесс, цикл Күтудегі сұрату, процесс, цикл Жесткий (жестковатый) диск Қатты (қатқыл) диск Жесткая конфигурация Қатты конфигурация Живучесть системы Жүйенің сақталушылығы Жидкий кристалл Сұйық кристалл Жирная точка Қарайтылған нүкте Журнал регистрации Тіркеу журналы

З Заблокированный Бұғатталған, тосқауыл қойылған Заблокированный процесс Бұғатталған процесс Забота о сохранности информации Деректерді қорғау қамы Завершение работы Жұмысты аяқтау Зависание Тұрып қалу Зависимая величина Тəуелді шама Заголовок Тақырып Заголовок письма, таблицы, файла Хат, кесте, файл тақырыбы Загрузка в память Жадқа жүктеу Загрузочный диск Жүктейтін диск Загрузчик Жүктеуіш Задание Тапсырма Заданная величина Берілген шама Задача (проблемная) Міндет Задержка Кідіріс Задержка сигнала Дыбыс кідірісі Закладка Бетбелгі Заключительное состояние Қорытынды күй

К Ключевое слово Өзекті (түйінді) сөз Ключевой параметр Түйінді параметр Кнопка Батырма Кнопка включения, возврата, восстановления, выбора, выключения, прерывания, пуска, удаления, управления Қосу, қайтару қалпына келтіру, таңдау, ажырату (өшіру), үзу, іске қосу, жою, басқару батырмасы Кнопка системного меню Жүйелік меню батырмасы Кнопочная панель Батырмалы тақта Кобол (язык программирования) Кобол (бағдарламалау тілі) Код адреса, возврата, доступа, команды, назначения, получателя, пользователя, сообщения Адрес қайтару, қатынау, бұйрық, тағайындау, алушының, пайдаланушының, хабар коды Код внешнего устройства Сыртқы құрылғы коды Код удаления записи Жазбаны жою коды Кодирование Кодтау (таңбалау) Кодировка Кодтама Количество данных, записей Деректер, жазбалар саны Коллективный доступ Ұжымдық қатынау Колонка Баған Кольцо защиты Қорғаныш сақинасы Кольцевая структура Сақиналық құрылым Команда Бұйрық (əмір) Команда безусловного перехода Шартсыз көшу бұйрығы

Команда ввода, ветшения, возврата, входа, вывода, вызова, вычерчивания, загрузки, записи, ожидания, отмены, отображения, перекодировки, перехода, повторения, прерывания, пропуска, просмотра, редактирования, сохранения, сравнения, считывания,удаления, управления. форматирования Енгізу, тармақталу, қайтару, кіру, шығару, шақыру, сызу, жүктеу, жазу, күту, болдырмау, бейнелеу, қайта кодтау, өту, қайталау, үзу, өткеру, қарап шығу, түзету, сақтау, салыстыру, оқу, жою, басқару, пішімдеу бұйрығы Команда редактировании файлов Файлдарды түзету бұйрығы Командный файл Бұйрық файл Комбинация клавиш Пернелер комбинациясы Комбинированная плата Аралас тақша Комментарий Түсініктеме Коммуникационное оборудование Қатынастық жабдық Коммутация каналов, сообщений Арналар, хабарлар коммутациясы Коммутируемый канал Коммутацияланатын арна Компакт-диск (диалоговый, с видеоинформацией) (Диалогтық, бейнелік ақпараттық) компакт-диск Комплекс средств защиты Қорғау құралдарының кешені Компонент Құрауыш Компоновка модулей, текста, страницы Модульдерді, мəтінді, бетті құрастыру Компьютеризация Компьютерлендіру Компьютерная графика, сеть, технология Компьютерлік графика, желі, технология Конвейерная система Конвейерлік жүйе Конечная величина Ақырғы шама Конечное выражение Ақырғы өрнек

Конец сеанса Сеанстың соңы Конкретная величина Нақтылы шама Конкуренция устройств Құрылғылар бəсекесі Конкуренция Бəсеке Константа Тұрақты Конструирование Конструкциялау Конструктивное доказательство Конструктивтік дəлелдеме Конструкция машины Машина конструкциясы Контакт Байланыс Контрастность Қанықтылық Контроллер ввода-вывода Енгізу-шығару контроллері Контроллер внешних устройств Сыртқы құрылғылар контроллері Контроллер доступа, порта, прерываний Қатынау, порт, үзу контроллері Контроллер прямого доступа к памяти Жадқа тікелей қатынау контроллері Контроль Бақылау, тексеру Контроль достоверности, дублирования, копирования Анықтығын, қосарлануды, көшіруді бақылау (тексеру) Контрольная метка, распечатки Бақылаулық тамға, басылым Контрольный прогон Бақылаулық өткізу Конфигурация сети, системы Желі, жүйе конфигурациясы Конфликт имен, портов, устройств, шрифтов Атаулар, порттар, құрылғылар, қаріптер қақтығысы Конфликтная ситуация Қақтығыс жағдай Концовка кадра Кадр аяқтамасы Копирование данных, дисков, папки, файлов, формата Деректерді, дискілерді, қапшықты, пішімді файлдарды көшіру Копия Көшірме Корзина Кəрзеңке Корневой каталог Түпкі каталог

Корпоративная сеть Бірлескен желі Корпус Қорап Коррекция ошибок Қателерді түзету Косвенная ссылка Жанама сілтеме Коэффициент весомости, заполнения, искажения, использования, разброса, сжатия Салмақтылық, толтыру, бұрмалау, пайдалану, шашырау, қысу коэффициенті Кратковременное действие Қысқа мерзімді əрекет Курсор, указатель мыши Меңзер, тышқан тетігінің сілтеуіші Кэш адресов переходов Өтпелі адрестер бүркемесі Кэш данных Деректер бүркемесі Кэширование Бүркемелеу

Л Лазерный диск, принтер Лазерлік диск, принтер Лента Таспа Линейка просмотра Қарап шығу сызғышы (белдеуі) Линейчатая диаграмма Жолақты диаграмма Линия выбора, доступа, раздела, связи Таңдау, қатынау, бөлу, байланыс тізбегі Линия вывода данных Деректерді шығару тізбегі Линия запроса прерывания Үзуді сұрату тізбегі Лист Парақ, бет Лист символов, текста Символдар парағы, мəтін беті Литера Бедербелгі Литерная величина Бедербелгілік шама Личная папка Жеке қапшық Логическая ошибка Логикалық қате Логический анализатор, блок, оператор Логикалық талдауыш, блок, оператор Ложная величина Жалған шама Ложное высказывание Жалған айтылым Локальная база данных Жергілікті деректер базасы Локальная (вычислительная) оптимизация, сеть Жергілікті (есептеулік) тиімділік, желі Локальный доступ Жергілікті қатынас құру

М Магистраль Кеңарна Магистраль управления Басқару кеңарнасы Магнитная головки, запись, лента Магниттік бастиек, жазба, таспа Макрорасширение Макрокеңейту Маркер Маркер, белгілеуіш Маркер адреса, доступа, конца, начала Адрес, қатынау, аяқтама, бастама маркері Маркер безопасного доступа Кауіпсіз қатынау маркері Маркерный метод доступа Маркерлік қатынау əдісі Маркированный список Маркілі тізім Маска Қалқа Маска прерываний, теневая Үзулер, көлеңкелік қалқа(сы) Маскированное прерывание Қалқалы үзілім Массив Массив, жиым Массив чисел Сандар жиымы Материнская плата Аналық тақша Матрица Матрица, тікшем Матричное печатающее устройство Матрицалық басу кұрылғысы Межмашинная связь Машина аралық байланыс Межмодульная связь Модуль аралық байланыс Межсетевой обмен Желі аралық алмасу Межпроцессорная связь Процессор аралық байланыс Менеджер ввода-вывода, печати Енгізу-шығару, баспа менеджері Меню общего назначения Жалпы мақсаттағы меню Меню пользователя Пайдаланушы менюі Место ввода Енгізу нүктесі Метка Тамға Метка адреса, диска Адрес, диск тамғасы

Метод адресации, ветвления, записи, зондирования Адрестеу, тармақталу, жазу, зондтау əдісі Механизм доступа, печати, подачи бумаги Қатынау, баспа, қағаз беру тетігі Микросхема Микросызба Минимум, наименьшее значение Минимум, ең кіші мəн Многозадачность Көп есептілік Многозначное ветвление, отражение Көп мəнді тармақталу, бейнелеу Многозонная запись Көп аумақты жазба Многопоточность Көп ағындылық Многоступенчатый дешифратор Көп сатылы дешифратор Многоуровневый коммутатор Көп деңгейлі коммутатор Многофункциональный Көп мақсатты Многоцветный графический адаптер Көптүсті графикалық адаптер Множественное присвоение Көптік меншіктеу Мобильная сеть Жылжымалы желі Мобильность программного обеспечении Бағдарламалық қамтамасыз ету жыпжымалығы Модель вычислений, управления Есептеу, басқару моделі Модель параллельных вычислений Параллель есептеу моделі Модель электронной схемы Электрондық сызба моделі Модем с автоответом Автожауапты модем Модем с прямым подключением Тікелей қосылған модем Модуль расширения Кеңейту модулі Модульность Модульдік Модулятор Модульдеуіш Модуляция Модульдеу

Мониторинг периферии Шеткерілік мониторингі Монохромный Көп түсті Монтажная плата Құрастыру тақшасы Музыкальный редактор Музыкалық редактор Мышь (манипулятор) Тышқан, маус (тетік)

Н Набор Жинақ, терім Набор записей, команд, символов Жазбаларды, бұйрықтарды, символдарды теру Набор инструментов, цветов Саймандар, түстер жинағы Надежность Сенімділік Нажатие клавиши Пернені басу Нажать и отпустить Басып қоя беру Название (наименование) Атау (аталым) Накапливающий сумматор Жинақтайтын қосындылауыш Наклейка Жапсырма Накопитель Жинақтауыш, жинақтаушы Накопитель данных Деректер жинақтауышы Направляющий символ Бағыттаушы белгі Наследуемая ошибка Туындайтын қате Настроенный Бапталған Настройка параметров, программы Параметрлерді, бағдарламаны орнықтыру Настройка средств доступа Қатынау жабдығын баптау Настройщик Баптауыш Насыщенность Қанықтылық Начальная загрузка Бастапқы жүктеу Независимая величина Тəуелсіз шама Неисправимая ошибка Түзелмейтін қате Необработанные данные Өңделмеген деректер Необходимое высказывание Қажетті айтылым Неоднородная память Біртекті емес жад Неопределенная величина Анықталмаған шама Непосредственная адресация, обработка Тікелей адрестеу, өңдеу Непрерывное действие Үзіліссіз əрекет Непрерывный сигнал Үздіксіз сигнал Непротиворечивая информация Қайшылықсыз ақпарат

Нерегулярная ошибка Ретсіз қателік Нерезидентная программа Резидентті емес бағдарлама Несанкционированный доступ Рұқсатсыз қатынау Несовместимость (несоответствие) Сəйкес келмеу (сəйкес келмеушілік) Неформатированный диск Пішімделмеген диск Неявная адресация Айқындалмаған адрестеу Нижний регистр Төменгі регистр Новый документ (без имени) Жаңа кұжат (аталмаған) Ножницы (в граф. редакторе) Қайшы (граф. редакторда) Номер Нөмір Нормализация чисел Сандарды нормалдау Нулевое состояние Нөлдік күй

О Обеспечение Жасау Область записи данных Деректерді жазу аймағы Область считывания данных Деректерді оқу аймағы Обнулять Нөлдеу Оболочка Қоршам Оборудование Жабдық Обособленное приложение Оңашаланған қосымша Обратный адрес Kepi адрес Обслуживающая подсистема Қызмет ету ішкі жүйесі Обучающая система Оқыту жүйесі Общесистемное обеспечение Жалпы жүйелік жарақтау Объем памяти Жадтың көлемі Объявление Жариялау Обязательное объявление Міндетті түрде жариялау Ограничение Шектеу Ограничитель Шектеуіш Однородная величина Біртекті шама

П Пайка Дəнекерлеу Память Жад Память системы Жүйенің жады Папка Қапшық Параметр настройки Баптау параметрі Пауза Кідіріс Паутина Өрмек Перезагрузка Артық жүктелу Переключение Ауыстырып қосу Перезапись Қайта жазу Перезапуск Қайта іске қосу Перекрытие Қабысу, қалқалау Перемещаемый модуль Жылжымалы модуль Перенос Тасымал Подпрограмма Бағыныңқы бағдарлама Поиск неисправности Ақаулықты іздеу Пользователь Пайдаланушы Поток Ағын Право доступа Қатынау құқығы Программа Бағдарлама Программист Бағдарламашы Прокрутка Айналдыру

Р Работа в сети Желідегі жұмыс Рабочая папка Жұмыс қапшығы Рабочий стол Жұмыс үстелі Разметка Белгілеу Распечатка Басылма, басып шығару Расширенная память Кеңейтілген жад Региональная сеть Аймақтық желі Регистратор Тіркеуіш Регистрационный номер Тіркеу нөмірі Реестр Тізілім Режим обработки данных Деректерді өңдеу тəртібі Резервная копия Қосалқы көшірме Результативность работы Жұмыс өнімділігі Реорганизация Қайта ұйымдастыру Речевой модуль Сөйлеу модулі Речевая связь Сөздік байланыс Руководство Басшылық Разработать Əзірлеу

С Сбой, неисправность Жаңылу, ақау Сбой устройства Құрылғының жаңылысуы Сброс Босату, түсіру Свертка Жима Свертывание Жималау Свободный доступ Еркін қатынау Связь Байланыс Сервер доступа в интернет Интернетке қатынасу сервері Сетевой адрес Желілік адрес Сжатие диска Дискті қысу Сигнал подтверждения Растау сигналы Система реального времени Нақты уақыт жүйесі Системная оболочка, плата Жүйелік қабықша, тақша (шоқсым) Совместимость компьютеров Компьютерлердің үйлесімділігі Сортировка Сұрыптау Столбец Баған

Т Таблица Кесте Табулирование Кестелеу Таймер Таймер Текст заголовка Тақырып мəтіні Текстовый редактор Мəтіндік редактор Текущий каталог Ағымдағы каталог Тестирование Тестілеу Техническая оболочка Техникалық қабықша Техническое описание Техникалық сипаттама Технология Технология Точность Дəлдік Тонер Тонер

У Управляющее слово Басқарушы сөз Упреждение запроса, ошибок, сбоев Сұратудың, қателердің, жаңылудың алдын алу Уровень Деңгей Уровень громкости (звука) Қаттылық (дыбыс) деңгейі Усиление Күшейту Усилитель Күшейткіш Условие Шарт Ускорительный процесс передачи Жедел жөнелту процесі Установка параметров загрузки Жүктеу параметрлерін орнату Установка программного обеспечения Бағдарламалық жасауды орнату Устойчивость Орнықтылық Устойчивость вычислений, программы Есептеулер, программа орнықтылығы Устройство Құрылғы Устройство выборки, команд Бұйрықтар іріктеу құрылғысы Устройство загрузки, записи Жүктеу, жазу құрылғысы Устройство сдвига, слияния Жылжыту, біріктіру құрылғысы Устройство управления курсором, памятью Меңзерді, жадты басқару құрылғысы Устройство чтения компакт диска Компакт-дискті оқу құрылғысы Утилита Утилита Утилита восстановления Қалпына келтіру утилитасы Уточнение Анықтау Уточнение запроса Сұратуды аңықтау Учет данных, заданий Деректерді, тапсырмаларды есепке алу

Ф Фаза Фаза Фаза завершения подготовки Аяқтау, дайындау фазасы Файл Файл Файл базы данных Деректер базасы файлы Файл выгрузки задач Есептерді шығару файлы Файл исходных данных Бастапқы деректер файлы Файл прямого доступа Тура қатынау файлы Файловая запись, система Файлдық жазба, жүйе Факсимиле Факсимиле Факсимильная плата Факсимильдік тақша Фактический параметр Нақтылы параметр Фигурные скобки Жүйелдік жақша Фиксация Бекіту Фиксированный адрес Бекітілген адрес Фиктивная величина Жалған шама Фильтр Сүзгі Флажок Жалауша Флажок нулевого результата Нөлдік нəтиже жалаушысы Фонд Қор Фонд первичных документов Бастапқы құжаттар қоры Форма Пішін Формализация сообщения Хабарды формальдау Формат Пішім Формат диска, документа Дисктің, құжаттың пішімі Форматирование Пішімдеу Формирование адреса, пакета, цепей Адресті, дестені, тізбекті қалыптастыру Фортран (преобразование формул) – алгоритмический язык Фортран (формулаларды түрлендіру) – алгоритмдік тіл Фрагмент Үзік, мəтін үзіндісі

Фрагмент базы данных Деректер базасының үзіндісі Фрагментация Үзінділеу Фрагментация памяти Жадты үзінділеу Фрейм понятий Түсініктер фреймі Функциональная клавиша (клавиатура) Функционалдық перне (пернетақта) Х Характеристика Сипаттама Хост-адаптер Түйін-адаптер Хост-компьютер Түйін-компьютер Хранение Сақтау Хранилище данных Деректер қоймасы Хронологическое уплотнение Хронологиялық тығыздау Хеш-адресация Аралас адрестеу Хеширование Араластыру

Ц Цвет графического элемента Графиктік элементтің түсі Цветной дисплей, монитор Түрлі-түсті дисплей, монитор Цветоотделение Түстерді бөлу Целая величина Бүтін шама Целостность Тұтастық Целостность информации Ақпарат тұтастығы Централизованное управление Орталықтандырылған басқару Центрировать (слово) (сөзді) ортаға жылжыту Цепочка, последовательность Тізбекше, бірізділік Цепь переноса, управления Тасымалдау, басқару тізбегі Цикл Цикл Цикл выборки, обращения Таңдама, қатынасу циклі Циклический алгоритм Циклдік алгоритм Цифро-аналоговый преобразователь Цифрлы-аналогтық түрлендіргіш Цифровая интегральная микросхема Цифрлық интегралдық микросызба

Ч Частичная сумма Бөліктік қосынды Частота Жиілік Частота необнаруженных ошибок Табылмаған қателер жиілігі Частота поступления сообщений Хабарлар түсуінің жиілігі Частотная полоса Жиілік жолағы Часть Бөлік Чередование дисков Дисктер кезектесуі Четкость Айқындылық, анықтық Чип Чип Число листов, слов Парақтар, сөздер саны Числовое значение Сандық мəн Чистить память Жадты тазалау Читающий автомат Оқитын автомат Чтение вразброс Шашыратып оқу Чтение в обратном направлении Кері бағытта оқу

Ш Шаблон Үлгі, нұсқа Шаблон имени файла Файл атауының үлгісі Шаг алгоритма, выполнения Алгоритм, орындалу қадамы Широкополосный модем Кеңжолақты модем Шифр Шифр Шифратор Шифрлеуіш Шифрование Шифрлеу Шлюз Көмей Шрифт Қаріп Шрифт графопостроителя График салғыш қаріп Шрифт по умолчанию Үнсіз келісім бойынша қаріп Шум Шуыл Щелкнуть (мышью) Шырт еткізу (тышқанмен)

Э ЭВМ ЭЕМ ЭВМ общего назначения Жалпы мақсаттық ЭЕМ ЭВМ с загружаемой программой Жүктелетін бағдарламалы ЭЕМ ЭВМ со стековой организацией Стекті ұйымдасқан ЭЕМ ЭВМ средней производительности Орташа өнімділікті ЭЕМ Эквивалентная программа Эквивалентті бағдарлама Экземпляр набора Жинақ данасы Экономическая кибернетика Экономикалық кибернетика Экран (экранный редактор) Экран (экрандық редактор) Эксперт Сарапшы Экспертная система Сараптық жүйе Эксплуатация Пайдалану Экспорт Экспорт Электроника Электроника Электронная почта (оборудование) Электрондық пошта (жабдық) Электронно-вычислительная машина (ЭВМ) Электронды-есептеуіш машина (ЭЕМ) Элемент таблицы Кесте элементі Элементарная операция Элементарлы операция Эмулятор терминала Терминал эмуляторы Эмуляция системного вызова Жүйелік шақыру эмуляциясы Эталонный тест Эталондық тест Эталонная тестовая программа Эталондық тест программасы Этап кодирования, отладки Кодтау, жөндеу кезеңі Эффективная программа Тиімді бағдарлама

Я Явное объявление Айқын жариялау Ядро программного обеспечения Бағдарламалық жасау ядросы Язык ассемблера Ассемблер тілі Язык высокого уровня Жоғары деңгейлі тіл Язык программирования, моделирования Бағдарламалау, модельдеу тілі Язык публикаций Жариялау тілі Язык-посредник Дəнекер-тіл Ярлык Таңбаша Ячейка Ұяшық Ячейка ветвления, памяти Тармақталу, жад ұяшығы Ячейка со свободным доступом Еркін қатынау ұяшығы Ячейка электронной таблицы Электрондық кесте ұяшығы

ПАЙДАЛАНҒАН ƏДЕБИЕТТЕР 1. Бектуров Ш.К., Бектурова А.Ш. Қазақ тілі для начинающих. – Алматы, 2004. 2. Альмурзина Г., Назбиев Ж.Д., Ахметжанова Р. Қазақ тілін жеделдетіп оқыту курсы. Учебное пособие. – УстьКаменогорск: Рудный Алтай. 3. Əлмұрзина Г., Мұратбекова А. Қазақ тілі аспиранттар мен магистранттарға арналған оқу құралы. – Өскемен, 2004. 4. Қазақ тілі для студентов и поступающих в ВУЗ. – Алматы, 1999 г. 5. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 2005. 6. Құрманбаева Ш.Қ. Қазақша үйренеміз. – Өскемен, 2004. 7. Құсайынов А.Қ. Энергетикалық мамандыққа кіріспе. – Алматы, 1994 8. Мешимбаева Б.Ш., Букенева Ж.М. Методические указания по казахскому языку для студентов ИИТ. – УстьКаменогорск, 2005. 9. Мухамадиева Н.Қ. Кəсіби қазақ тілі (мəтін): орыс бөліміне арналған. – Алматы, 2006. 10. Сейілхан А.Қ., Советова З.С. Қазақ тілі тау-кен металлургия институтының студенттеріне арналған оқуəдістемелік құралы. – Өскемен, 2004. 11. Төлеуп М.М., Дүкенбай С.Х., Тілембекова А.И. Энергетика жəне байланыс мамандары үшін қазақ тілі. Оқу құралы. – Алматы, 2001. 12. Айымбекова Қ.С. Электр энергетикасы мамандығында оқитын студенттерге қазақ тілін оқыту барысында

мамандыққа байланысты лексикалық минимумды іріктіру жəне оны меңгеру тəсілдері // Вестник КазНУ, серия «Педагогические науки», 2006, №12. 44-47 б. 13. Тайман С. Ұлттық инженер-техник мамандарды даярлау жəне Қаныш Сəтбаев // Қазақ тарихы. – 2007. №6. 66-68 б. 14. Темрешева Л. Мемлекеттік тілге – кəсіптік бағдар // Қазақстан мектебі. – 2003. №1. 36-43 б. 15. Франк В. Русско-казахско-английский словарь. Алматы, 2000.

МАЗМҰНЫ Алғы сөз ...................................................................................3 1. Мемлекеттік тіл – Қазақстан халықтарын біріктіретін фактор 1.1. Қоғам жəне тіл ...................................................................4 1.2. Шығыс Қазақстан облысының тіл саясаты …..............17 2. Менің мамандығым 2.1. Университет – білім ордасы ...........................................28 2.2. Студент өмірі ……...........................................................39 2.3. Мамандық əлемінде ........................................................51

ИБ № 410 Басуға 07.11.2013 жылы қол қойылды. Қалыбы 84х108 1/32. Офсеттік басылым. Қаріп түрі «Times New Roman» Шартты б.т. 13,0. Тапсырыс № . Таралымы: мемлекеттік тапсырыс бойынша 4000 дана, баспаның тапсырысы бойынша 100 дана. «Қазығұрт» баспасының компьютер орталығында беттелдi. «Қазығұрт» баспасы, 050009, Алматы қаласы, Абай даңғылы 143, 522-кеңсе. Телефон (факс): 8(727) 394-42-86 e-mail: kazygurt@list.ru