Баянғали
Әлімжанов
ШЫҒАРМАЛАРЫ VІІІ томЖанай мен ай
Балаларға арналған өлеңдер,

Шығармалары: Көп томдық. Б. Әлімжанов. – Көкшетау:
Келешек-2030, 2016.

Т. 8. Жанай мен ай. Балаларға арналған өлеңдер, әңгі-
мелер, пьесалар. / Б. Әлімжанов. – 274 б.

Баянғали Әлімжановтың шығармалар жинағының 8-томына
балаларға арналған өлеңдері мен әңгімелері, пьесалары топтас-
тырылған. Бұл өлеңдер, әсіресе «Әліппе өлең» мен «Әліппе-
жаңылтпаш» республикалық, облыстық басылымдарда, фейсбук-

те жарияланып, көпшілік ата-аналар мен мұғалімдердің ризашы-
лығына бөленіп, бүлдіршіндерге түсінікті, жеңіл әрі қызықты,
мазмұнды дүниелер ретінде жоғары бағаға ие болған.

ІSBN 978-601-302-125-6 (жалпы)
© Әлімжанов Б., 2016.

Х дегенім – халық,
Оқып, білім алып,
Халық үшін іс қыл,
Бар күшіңді салып!

Я дегенім – аяз,
Мал тоңады ояз,
Аяз қысқан кезде
Су қатады саяз!

Мен–қазақтың баласы
Байтақ жатқан даласы,
Батыр болған бабасы,
Білім қуған, ой қуған

Мен – қазақтың баласы!
Дала
Атыңды жаттап өсемін
Аңызымен атаның,

Дархан дала, кең дала –
Менің туған Отаным!
Отан
Елім – туған Отан,

Мен – кішкентай ботаң,
Отан – менің анам,
Отан – менің атам!
Көктуым

Көк туым, күнге еркелеп,
Қырандай көкте қалықта,
Шаттыққа толып шаңырақ,
Көркейіп, елім, шарықта!

Жанұяны саялап,
Бақытты күй кешеміз,
Ата-анамыз аялап,
Азамат боп өсеміз!

Ән мен күй
Әжетаймен қосылып,
Әсем әнді айтамын,
Домбырасын атамның

Әжеміздің әнінде
Еліміздің жыры бар,
Атамыздың күйінде
Даламыздың сыры бар!

Әліппе
Бізді үйреткен оқуға,
Бізді үйреткен әріпке,
Білім, ғылым бастауы –

Мың рахмет, әліппе!
Аңыз бен жыр
Атам жырды асқақ,
Батырлардан бастап,

Аңыз айтып берді,
Алдым оны жаттап!
Ертегі
Ерте, ерте, ертені

Аңыз қылған, ән қылған,
Кел, ертегі тыңдайық,
Ата-бабаң қалдырған!

Барыс
Барыс қарда сырғанап,
Тау аралап жүреді,
Тасқа жатса, тоңбайды,

Қыстың жайын біледі!
Панда
Аю – панда орманда
Ағашқа тез өрлейді,

Түсірсе де киноға,
Ол кунфуды білмейді!
Қасқыр
Қасқыр түнде ыр-р етсе,

Ел шошиды ертеден,
Мылтығы бар әкемнің,
Қорықпаймын мен сенен!
Түлкі

Айласынан түлкінің
Алданса да қанша адам,
Ақылы бар баламын,
Алданбаймын мен саған!

Қоян
Аппақ қоян, ақ қоян,
Сондай қорқақ, сақ қоян,
Біздің үйге тығылсаң,

Жираф
Қонақ қылып жирафты
Маймыл үйде сыйлапты,
Мойнын созып қалғанда,

Жираф үйді қиратты!
Жыл санау
Тышқан айтты Сиырға:
«Жыл басымын биыл да!»

Барыс кетпей Қоян да
Жүреді бір қиырда.

Ұлу ілбіп өтеді,
Жылан жылжып кетеді,
Жылқы шауып болғасын,
Қой маңырап жетеді.

Мешін бастап сауықты,
Шақырады Тауықты,
Иттен кейін Доңыз кеп,
Бір мүшелді жауыпты!

Енді амалын білемін,
Ақырындау үрледім,
Жарылған жоқ бұл шарым,
Төбемде ұшып жүр менің!

Балқан мен талқан
Мамасына Балқан,
Берші деді, талқан,

Қояр емес Балқан,
Қос құлағы қалқан,
Талқан тауып бер деп,
Болды бұлқан-талқан.

Талқан деген не зат,
Білесің бе, қалқам!?
Құйқа
Әжетайым үйде,

Үйтіп берді құйқа,
Тойып алып ұйықтап,
Болдық ұйпа-тұйпа.

Құйқа деген құрт па,
Салып қояр ұртқа,
Ет пе, әлде май ма,
Білсең, айтшы жұртқа?!

Асық пен сақа
Біз де бала болғанбыз,
Мектепке де барғанбыз,
Асық ойнап далада,

Сақам, сақам, соқ дейтін,
Соқса қисық кетпейтін,
Иіріп кеп атқанда,
Дыйға зулап беттейтін.

Соққан кезде қылтадан,
Дый қалмайтын сақадан,
Сақа қандай, дый қандай,
Сұрап көрші атадан!

Құстың сүті
Бекен айтты, дүкеннен,
Қаз көрдім деп сүт емген!
Жүгіріп кеп сұрадым,

Сүт болмайды құстарда,
Біліп қойғын, сен, – дейді!

Сөзін ұғып көкенің,
Білдім мұның бекерін,
Әзілдепті менімен
Бірге оқитын Бекенім!

Шырша
Таудың жасыл шыршасын,
Қалай ғана қырқасың,
Қырқа берсең, шыршаны,

Жұмбақ
Ағаштан жасалған,
Әдемі қашалған,
Бойы сіздей,

Мұрны біздей,
Көңілді әні бар,
Көруге сәні бар!
Ол кім?

Шыршадағы шытырман
Жаңажылдық шырша
Біздің мектеп құрды,
Жан-жануар келіп,

Елтіп ән мен күйге
Елік шықты биге,
Қорбаңдайды аю,
Деп өзімдей биле.

Еріп шықты бұлан,
Желіп шықты құлан,
Ырғағымен әннің
Бұраңдайды жылан!

Жыланға кеп ұлу,
Тыңда, – деді, – сұлу,
Тапсырамын жылды,
Болсын алға жүру!

Жылан шығып судан,
Жаңа жыл боп тұрған,
Уайымдама, – деді, –
Тарқамайды думан!

Тауық пенен тышқан
Айдаһарды тыстан,
Алып келді биге
Болмайық деп дұшпан!

Секіреді мәлін,
Секеңдейді лағың,
Бегемот жүр билеп,
Қолмен сүйеп жағын!

Теңселеді түйе,
Тербеледі бие,
Майысады маймыл,
Жерге басы тие!

Жайраңдайды жираф,
Сереңдетіп сирақ,
Шақырады биге,
Түйеқұсты сыйлап.

Айналады түлкі,
Құшағында кірпі,
Тікендерін қадап,
Түлкі болды күлкі!

Күлімдейді күшік,
Дірілдейді мысық,
Төбесінде оның
Жүрді құстар ұшып.

Көк теңізді кешіп,
Қанатымен есіп,
Келді жетіп дельфин,
Аппақ қарды тесіп!

Мұхитты бір серпіп,
Терезені шертіп,
Кит те келді күліп,
Акуланы ертіп.

Қармен жуып кірін,
Аппақ болып пілің,
Шақырады биге
Ақ аюдың бірін!

Арыстан мен бүрге
Биге шықты бірге,
Ягуар мен як жүр
Аламыз деп жүлде!

Жолбарыс пен лама
Аламыз деп баға,
Қыздырады биді,
Тағып алып таға.

Қабыланға пума,
Деді, қатты қума,
Арқар айтты турға,
Таудағыдай тула!

Шекелері торсық
Суыр менен борсық,
Жерді тепкен кезде
Шортан шықты шоршып!

Тұмсығымен түртіп,
Қалжыңдаса бүркіт,
Қалтырайды қарсақ,
Өз-өзінен үркіп.

Қасқыр менен қабан
Билеп есен-аман,
Жылқы менен сиыр
Тарсылдатты табан!

Судан шығып терең,
Айтамын деп өлең,
Крокодил қарға,
Тайып түсті серең!

Қайта тұрып қақсап,
Айтып екі тақпақ,
Құшақтай сап қойды,
Кетті билеп ақсап!

Шауып келді зебр,
Гепард келді шегір,
Қыздырады биді,
Жануарлар небір!

Горилланың көжек
Мұрынынан көздеп,
Шертіп-шертіп қойса,
Қақты безек-безек.

Динозавр, панда
Күліп анда-санда,
Жап-жақсы боп жүрген,
Билеп жақын маңда.

Үлкен аузын ашып,
Қабырғасын қасып,
Динозавр кетті,
Бір бақайын басып.

Ойбай салып сасып,
Панда шықты қашып,
Бір бұрышқа зытты
Шыршадан да асып.

Мамонт шетте жатып,
Күлді шегі қатып,
Ерке барыс оны
Қалды қармен атып.

Мамонт ұшып тұрып,
Кетпек болды ұрып,
Ырғып кетті барыс,
Иттер шықты үріп.

Буйвол мүйізін шайқап,
Мамонт тұрды байқап,
Төбелессе бұлар,
Кетер бәрін жайпап.

Аяз Ата келді,
Бәрін көзбен көрді,
Ақшақары дереу
Табыстырды елді.

Сауысқан мен жайын
Талдап істің жайын,
Сөйлегенде сөздің
Тамызады майын.

Сонда Аяз Ата
Жасама деп қата,
Тату-тәтті бол деп,
Берді жақсы бата!

Иығында дорба,
Дорба толы олжа,
Таратты көп сыйлық,
Жұртқа Жаңа жылда!

Не деген көп олжа,
Өтті қолдан-қолға,
Берекелі болды,
Ынтымақты жолда!

Аю мен балық және бал
Қарғып тау мен тастан да,
Аю ұшты аспанға,
Өзенге кеп құлады,

Жылаудан тез жалықты,
Ұстап алды балықты,
Балық айтты аюға,
Болмас мені союға.

«Мен кішкентай балықпын
Құр шеміршек арықпын,
Қоя берсең, көрейін,
Әкемді алып келейін!»

Аю оған бұйырды
Әкеп бер деп үйірді,
Алақанын ашады,
Шоршып балық қашады!

Аю оны тосады,
Буындары босады,
Шығып қиқы-жиқысы,
Келді аюдың ұйқысы.

Ұйқысы әбден қанады,
Балықты ойға алады,
Алданғанын біледі,
Алға қарай жүреді.

Қырдан өтіп қорбаңдап,
Аю барды орманға,
Үйін тауып араның,
Деді балын аламын.

Балға қолын малады,
Таңдай қағып жалады,
Келді аралар гуілдеп,
Ашуланып, дірілдеп.

Ортаға оны алады,
Жабылып кеп шағады,
Аю қатты сасады,
Тоңқалаңдап қашады.

Балы қандай тәтті екен,
Шақса сондай ащы екен,
Екі көзі іседі,
Суға келіп түседі.

Суға басын батырды,
Сөйтіп әрең құтылды,
Бал ұрлаған балпаңбай
Болды қашып жалтаңбай.

Үрейленіп күнімен,
Жан-жағына қарайды,
Бал жалаған тілімен
Жараларын жалайды!

Тауық пен торғай
Балапанын ертіп,
Тауық шықты жолға,
Секектеген торғай

Тауық торды үзді
Тұмсығымен түртіп,
Торғай ұшып кетті
Өз-өзінен үркіп!

Шыр айналып, кенет,
Торғай қайтып келді,
Балапанға тістеп
Дән әкеліп берді!

Достар мен қасқыр
Ертіп қозы, лақты,
Қырда құлын шапты,
Терең сулы сайда,

Іздегені жанжал,
Азулары қанжар,
Тиіп кеткен жерін
Айырады дал-дал!

Сақылдатып тісін,
Жинап барлық күшін,
Атып шықты кенет
Басып төлдің мысын.

Төлдің бәрі сасып,
Тұрды басын қасып,
Құлын айтты сонда
Күш-қуаты тасып:

«Қашсақ қазір қорқып,
Қуып жетер жортып,
Жеке-жеке жейді,
Шекемізден шертіп.

Болса ақыл, айлаң,
Қолдан келер қайран,
Қайраттанып бұған
Берейік бір майдан!»

Қасқыр келіп қалды,
Достар күтіп алды,
Арандай ғып ашып,
Қозыға ауыз салды.

Қарғып кетті қозы,
Сондай епті өзі,
Құлын келіп тепті,
Ісіп кетті көзі.

Лақ секіріп сүзді,
Бұзау мұрнын бұзды,
Қасқыр құлап суға,
Шалпылдатып жүзді.

Қасқыр жаман састы,
Су-су болып қашты,
Қарамады артқа,
Алты қырдан асты.

Қозы болды қошқар,
Орындалды жоспар,
Бірлікпенен жауды,
Жеңді сөйтіп достар!

Жанай мен Ай
Каникулда Жанай,
Ұшты ауылға қарай,
Қызық оған бәрі,

Барды қора жайға,
Қызықты ала тайға,
Сипап көрсе жонын
Жал-құйрығы майда!

Жанарына қарап,
Жанай алды тарақ,
Мәпеледі тайды
Құйрық-жалын тарап.

Екеуіміз еркін
Түлкі, қоян қусақ!

Ала таймен ойнап,
Жүрген кезде жайнап,
Шақырды әже шайға,
Ақ самауыр қайнап.

Қанып алып шайға,
Тойды қаймақ-майға:

Мініп ала тайды,
Аралады сайды,
Түн болғанда: – Маған,
Әпер, – деді, – айды!

Бұлбұл болып сайра,
Қонады кеп қолға,
Ән сүйеді ай да!

Жалтырайды айдын,
Жалын сипап тайдың,
Ән сап тұрып көрді,
Судан түрін айдың!

Жанай ыза болды,
Көзіне жас толды,
Қолыма кеп қонбай,
Суға неге қонды?

Жанай алып тасты,
Атты суға қатты,

Толқын ойнап суда,
Айың суға батты.

Жасырғаны лайдың,
Бірін-бірі жұтпас
Айың менен айдын!

Бірі көкте қалқып,
Бірі жерде шалқып,
Ай мен айдын ойнар
Бірін-бірі тартып!

Айға жүрмес өкпе,
Ашумен іс етпе,
Суға түскен жоқ қой,
Тұр ғой әне көкте!

Айға сәлем жолда,
Қонбайды кеп неге,
Өзі біздің қолға!?

Ата бұған көнді,
Алға жүріп көрді,
Айғай салды кенет:

Аузын ашып сай тұр,
Басын шұлғып тай тұр,

Алақанға қонып,
Ақ сәулелі Ай тұр!

Оны қайтіп алам?
Қолыма кеп өзі,
Қонсын деп айт, маған!

Ақылыңмен ойла,
Өз-өзінен келмес,
Ай түгілі, тай да!

Алда толар кезің,
Оттай жанып көзің,
Жігіт болып өссең,
Айды аласың өзің!

Атада көп айла,
Оны білу қайда,
Ай суреті түскен,
Қолында екен айна!

Жанай көңлі жайлы,
Бұрды ауылға тайды,
Әжесіне келіп,
Айтты болған жайды!

Әже білді сырды,
Жанайды иіскеп, күлді:

Әлемге жай қанат,
Ақыл, білім жиып!

Ата-әжеден солай,
Тәрбие алып талай,
Өсе берді оқып,
Жақсы бала – Жанай!

Оқу мен ойын
Доп ойнадым Домбаймен,
Жанындағы Жандаймен,
Бір команда болдым мен

Добым, добым, домала,
Домбай түсті додаға,
Доп ойнасаң, дөп ойна,
Долдануға бола ма?

Алдап өттім Домбайды,
Жандап өттім Жандайды.
Тура допқа шығардым,
Әріптесім Балдайды.

Шалып қалды Домбайым,
Ұшып түсті Балдайым,
Жақтауына қақпаның,
Соғып алды маңдайын!

Бақырғанда Балдайым,
Жанжал болды дап-дайын,
Доппен ұрдым Домбайды,
Болмайды деп ондайың!

Таласам деп добыма,
Жандай тұрды жолыма,
Алдап өтіп кетіп ем,
Домбай түсті соңыма.

Бұрылған боп солыма,
Шыр айналдым оңыма,
Допты теуіп қақпаның
Бүлк еткіздім торына!

Кешке дейін ойнадым,
Қызығына тоймадым,
Ертең сабақ екенін
Ұйықтар кезде ойладым.

Доптың түсі көп екен,
Қызыл, жасыл, көк екен,
Түсі әртүрлі болса да,
Доптың бәрі доп екен!

Доппен кеткен секіріп,
Уақытыма өкініп,
Екі бірдей сабақтан,
Алып келдім екілік!

Отыр дағы, тырп етпей,
Оқы, – деді, – сабақты!

Қос екілік қойында,
Қателігің мойында,
Әуелі оқып оқуды,
Содан соң бар ойынға!

Жетіп келді Жандайым,
Домаланған Домбайым,

Оқуымнан қалмаймын,
Оқып бітпей сабақты,
Доп ойнауға бармаймын!

Бұлағындай білімнің,
Кітабыма үңілдім,
Сабағымды бітіріп,
Допқа қарай жүгірдім!

Добым, добым, домала,
Қақпа жақты жобала,
Айдалаға секеңдеп,
Мәшинәға жолама!

Добым қандай айлалы,
Бізбен орғып ойнады,
Сабақтан соң доп ойнау
Денсаулыққа пайдалы!

Жантайбек пен айпат
Жанға жайлы жай тапқан,
Жалқаулығын байқатқан,
Жатып алып Жантайбек

Аударып бар зейінді,
Ауыртады мойынды,
Күні-түні көреді
Атыс-шабыс ойынды.

Атасы айтты балаға:
«Айпат жолдас бола ма?
Жеп қояды көзіңді,
Жүр, шығайық далаға!

Қалсаң мүлде байланып,
Айпаттан бас айналып,
Миың май боп кетпесін,
Байқашы бір ойланып!

Көзіңді де тынықтыр,
Өзіңді де шынықтыр,
Сабақ оқып болғасын,
Көп қимылда, жұмыс қыл!

Ата-анаңа көмек қыл,
Спортқа да сергек тұр,
Көп жүгірсең, доп ойнап,
Денсаулыққа керек бұл!»

Атасы оны көндірді,
Кәмпитүрді сөндірді,
Ұшып тұрып Жантайбек,
Енді дұрыс жөн білді.

Балаға айтпа жантай деп,
Жастайыңнан қартай деп,
Асыр салып, қимылдап,
Жаттығады Жантайбек,

Жығылмайды күрессе,
Тақ тұрады Жантайбек,
Доп зуылдап ұшқанда,
Қағып тұрды Жантайбек,

Қақпаға дәл голдарды
Салып тұрды Жантайбек,

Атасының ақылын
Ала берді Жантайбек,
Шымыр, ширақ, қайратты
Бала болды Жантайбек!

Оқу мен алма
Асан – әже баласы,
Үсен – оның ағасы,
Асан жөндеп оқымай,

Үсен айтты Асанға:
«Оқу оқы, бас алға,
Екі бестік әкелсең,
Берем саған қос алма!»

Оқыған боп өтірік,
Соткасымен секіріп,
Асан ойнап ойынды,
Әкелді бес екілік!

«Маған алма бер, – деді,
Жалпы баға он, – деді,
Бес екі мен екі бес,
Есептесең тең! – деді.

Үсен оған шек қойды,
Соқ өтірік, – деп қойды,
Қызықтырып Асанды,
Алманы өзі жеп қойды!

Асан енді егесті,
Қайтіп алма жемес-ті?
Оқып-оқып сабақты,
Алып келді бір бесті!

Келді: «Алма қайда?» – деп,
Ағасы айтты: «Ойла, – деп,
Алма үшін оқыған,
Оқудан түк пайда жоқ!

Оқып, білім аласың,
Талай жерге барасың,
Өмірдегі орның мен
Жемісіңді табасың!»

Асан терең ойланып,
Мақұлдады ағасын!
15.01.2016 ж.
Сиыр мен суыр

Қайтарыңда маған да
Шөп әкелсең, қиын ба?

Жеп қоймасам шөпті мен,
Әкеп берем жуырда!

Сөйтіп қызық басталды,
Суыр күнде қақсады,
Сиырдан шөп дәметіп,
Аяғында аш қалды.

Құр жатудан пайда жоқ,
Суырда да айла көп,
Өкпеледі сиырға:

Сиыр: – Шөпті жеместен,
Аузыма сап, белестен
Түсе берген кезімде,
Кетеді өтіп өңештен!

Жалмаңдайсың, мұның не?! –
Суыр ұрсып сиырға,
Кіріп кетті ініне!

Суырдыкі дұрыс па,
Сиырдыкі дұрыс па,
Өзің қолға алмасаң,
Береке жоқ жұмыста!

Айғыр мен арлан
Кең даланы аралап,
Көлдің бойын жағалап,
Келді қыста ауылға

Аталары мал жайлап,
Балдар жүрген айғайлап,
Аққаланы соғуға,
Күрек сайлап, қар жайғап!

Жем мен шөпке тойғызып,
Аунатайық ақ қарға!

Асқар айтты: «Барайық,
Құйрық-жалын тарайық,
Жылқы – біздің досымыз,
Бір көмекке жарайық!»

Атасы да қостады,
Жем апарып тастады,
Бас қойғанда жылқылар,
Бір әңгіме бастады:

Аппақ болып ақпанда,
Шоқ ағаштың түбінен
Жылқы пана тапқанда.

Көздері оттай жарқылдап,
Азулары сақылдап,
Бір топ қасқыр жылқыға,
Келіп қалды жақындап.

Үйір басы – құла айғыр,
Шауып олай, бұлай бір,
Шыр айналды жылқыны,
Асыл текті бұл айғыр!

Қатты болды қарқыны,
Қасқырды оттай шарпыды,
Арттан келсе тепкілеп,
Алдан келсе, тарпыды!

Көкжал қасқыр арланы
Айғыр күшін аңдады,
Қашқан болып өтірік,
Құла айғырды алдады!

Алданбады бірақ та,
Ұзамады жыраққа,
Алдырмады үйірін,
Ұқсап ұшқыр пыраққа!

Қасқыр қаны қарайып,
Атылды арттан зорайып,
Айғыр тепті басынан,
Арлан қалды тырайып!

Тағы бірін тындырды,
Қабырғасын сындырды,
Тепкен кезде құла айғыр,
Аш қасқырлар шыңғырды!

Сонда салып «аттанды!»
Жылқышылар кеп қалды,
Гүрсілдетіп мылтықты,
Жаудырды кеп оқтарды!

Қасқыр жалап бүйірін,
Қашты тартып күйігін,
Асыл айғыр ешқашан,
Жауға бермес үйірін!

Атасы айтып мақалын,
Сипап қойды сақалын:

Балдар, үміт ақтаңдар,
Бұғып үйде жатпаңдар,
Қорқауларға жегізбей,
Еліңді аман сақтаңдар!

Бас изеді балалар,
Балаларда сана бар,
Ойға шомып атасы,
Көз жіберді далаға!

Жемге жылқы кенелді,
Біледі дос дегенді,
Бұрқыратып ақ қарды,
Шұрқырасып жөнелді!

Бата берем, балам,
Қолың жайып, тыңда,
Кім болам деп ертең
Ақылмен жол таңда!

Сабағыңнан қалма,
Жаман бала болма,
Ұйықтап жата берме,
Оранып ап тонға.

Табысты бол адал,
Түсіп тура жолға,
Бастай берсін сені
Талап, ниет оңға!

Аман-есен өсіп,
Ата жырын толға,
Бағың жанып, ер боп,
Ана тілді қорға!

Еңбек етіп елге,
Ізгі тілек жолда,
Жақсылықтың бәрін
Жарқын жүзбен қолда!

Денің сау боп, шыңға
Қыран құстай самға,
Ұзақ ғұмыр беріп,
Жарылқасын Алла!

Қардың үйі
Атасы Тайбекке аулада аппақ қардан үй салып берді.
Қалың қарды күрекпен кесектеп ойып алып, қабырғасын
қалады. Есік, терезесін тесіп шығарды. Үйдің алдына қора

рады! – деп қуанды Тайбек.
Баян ата қораның қасынан үңгір ойды. Оған Тайбек ой-
ыншық динозавр, мамонт, аюларын кіргізді. Қораның алды-
на иттерін байлады.

Қуанғаннан екі беті қып-қызыл болды. Аязға да қарамай,
кеш батқанша ойнады.
Түнде қардан жасалған үйін тағы қалай жақсартуды ой-
лап жатты.

Ертеңіне далаға шықса, үйінің үстінде бес-алты оқушы
жүр. Мектептен шыққан бетте Тайбектің үйін таптап, қира-
тып тастапты.

Баян ата.
Оқушылар құлшына кірісті. Бәрі бірігіп, бұрынғыдан да
үлкен, биік үй салды. Үйдің ішін қыздар оюлап, өрнектеді.
Ұлдар кең қора, терең үңгір жасады. Тайбек олардан қалыс-

пауға тырысып, жан-жануарларын қора мен үңгірге жайғас-
тырды.
Жұмысты аяқтаған соң, әсем, аппақ үй мен қора-қопсыға
сүйсіне қарап тұрды. Оқушылар Баян ата мен Тайбекті ор-

таға алып, жаңа үйдің жанында суретке түсті. Кешке дейін
бірге ойнап, қуанып, тату-тәтті тарады.

Ақыры Доскен шыдай алмай, құлынға бас салды. Тайбек
таласа кетті. Екеуі екі жаққа тартып, алысып-жұлысты. Бір
кезде Доскен айласын асырып, құлынды тартып алып, қаша
жөнелді. Ызаланған Тайбек оны қуып жетіп, қатты итеріп

жіберді. Доскен ұшып түсті. Құлағанда, оның аузы құлын-
ның аяғына тиіп, күрек тісі опырылып қалды. Тайбек оған
қарамастан құлынды алып қойды. Аузы-мұрны қан-қан бол-
ған Доскен бақырып үйіне кетті. Қорқып кеткен Сайраш

орнынан қозғалмай тұра берді.
Іле-шала Доскен үйден әкесін ертіп шықты. Ол таудай
алып ұста болатын. Оның басы қазандай, мұрты балғадай,
сақалы қауғадай, құлағы қалқандай, көзі алақандай еді. Қо-

лында үлкен темір қысқашы бар.
Ұста Тайбекті бір қолымен желкесінен алып, салақтатып
көкке көтеріп тұрды. Темір қысқашын сақылдатып-
сақылдатып қояды.

ғып уатып тастаймын қазір! – деді қаһарланып.
Зәресі кеткен Тайбек «Ата, ата!» – деп шыңғырып жі-
берді. Оның даусын естіген атасы үйден жүгіріп шықты.
Ақсақалды көргесін ұста Тайбекті босатып жіберді. Тай-

алыпты. Бұған не айтасыз? – деді ұста.
Баян ата немересіне қарап: «Рас па? Бұның не, Тайбек?»

тып алу дұрыс емес, – деді Баян ата. Доскен ұялып қалды.
Баян ата Тайбекке бұрылды.

Тайбек ойыншығын қайтып алды. Ал біздің Доскеннің тісін
кім қайтарады? Кім орнына салып береді, ә?!
Сол кезде Сайраш құмның арасында жатқан Доскеннің
тісін тауып әкеліп: «Міне сенің тісің! Ала ғой, аузыңа сала

ғой», – деп, Доскенге берді. Доскеннің опырайған аузынан
тілі жылтыңдап шығып тұр екен. Тісін орнына салып көріп
еді, дұрыс келмеді. Түсіп қала берді.

салып бермесе, Тайбектің де тура сондай тісін қысқашпен
ырғап-ырғап, жұлып аламын!
Ол көзін алақтатып, қысқашын сақылдатып, Доскенді
ертіп алып, кете барды. Үрейленген Сайраш үйіне зытты.

Тайбек құлыншағын құшақтап, атасына жабыса түсті. Ама-
лы құрыған Баян ата аппақ сақалын сипай берді.

ақшасын төлейін, – деді атасы.
Екеуі аяңдап үлкен базарға келді. Базар жалт-жұлт етіп,
жарқырап тұр екен.

Саудагер бадырайған көзін жыпылықтатып, Баян атаға
қарады. Баян ата Тайбекке байқатпай көзін қысып қойды.
Оны түсінген саудагер Тайбекке қайта бұрылды.

саудагер. – Есіңде болсын, балақай. Адам баласының он екі
мүшесін бір құдайдан басқа ешкім де жасай алмайды. Сон-
дықтан, амал жоқ!
Тайбек ренжіп, атасына қарады. Атасы жуан саудагерге

зақымдауға болмайды. Көршінің тісін сындырғаның үлкен
қате. Енді оны немен өтейсің? Әлде, ұстаның қысқашынан
қорқып, өмір бойы үйде тығылып жатасың ба? Ал, өз
ұятыңнан қалай қашып құтыласың?

Тайбек жаны қиналып, үндей алмады. Үйге келгесін ер-
те жатып, ұйықтап қалды.

Түс көрді. Түсінде ойыншықтарының бәріне жан бітіпті.
Далада жайылып жүр екен. Тайбек жирен қасқа құлынша-
ғына мініп, көк майсаны сүйсіне жеп тұрған динозаврға
келді.

Тайбек те күліп жіберді. Динозаврдың бір тісінің өзі бір
кісідей. Оны қайтіп алады, қалай салады?
Тайбек енді өзеннен балық аулап отырған ақ аюға келді.

Көршіме сап берейін, – деді.
Мамонт оған маңқиып қарады. Мұрнын көкке көтеріп,
тістерін ақситты.

сындырасың? Енді өзің жауап бер! – деді мамонт . – Сендей
бұзық баламен сөйлескім де, ойнағым да келмейді.
Тайбек ренжіп, мұңайып тұрғанда, иттері жүгіріп келіп
аяғына оратылды.

тып.
Тайбек қайсының тісі дәл келеді деп ойланып тұрғанда,
Доскеннің дәу әкесі дауылдатып келіп қалды. Ол темір қыс-
қашын сақ-сақ еткізіп: «Әй, Тайбек! Сен мені басқалардың

тісімен алдаймын деп ойлама. Маған жасанды тістің керегі
жоқ! Доскеннің нағыз өз тісіндей тіс тауып, салып бер.
Әйтпесе, сенің тісіңді жұлып аламын қазір!» – деп долда-
нып, бас салды. Тайбек қорқып, тұра қашты. Дәу ұста енді

қуып жете бергенде, көктен зу етіп ракета келіп қона қалды.
Есігі ашылып, басқа планеталықтар шыға келді. Олар Тай-
бекті іліп алып, ұшып кетті. Қаһарына мініп, әбден жындан-
ған дәу ұста бақырып қала берді. Тайбек сол кеткеннен бас-

қа планеталықтармен бірге ғарышты кезіп, ұшып жүрді.
Олар Тайбекке неше түрлі кереметтерді көрсетіп, Марсты
аралатты. Ақырында Тайбек олардан көршісінің тісін тауып
берулерін сұрады.

Тайбек жылап оянды. Оянса, атасы тағы бір құлын жа-
сап қойыпты. Тұп-тура алғашқы құлын сияқты. Айырмасы,
бұл – құла қасқа құлын екен.

рып беріп, кешірім сұрайық. Татуласайық!
Құла қасқа құлынды көргенде Доскен қатты қуанды.
Тіпті, сынған тісін де ұмытып кетті. Тілі жылтыңдап, мәз
болып күле берді. Оны көрген әкесі де жымиды.

рымыз, – деді ол, қауға сақалын саусақтарымен тарамдап.
Балалар татуласып, құлындарын жарыстырып, бірге ой-
нап кетті.
Арада біраз уақыт өтті. Бір күні аулада, құмда ойнап

деді аузын ашып. Балалар қараса, шынында да жаңа тіс шы-
ғыпты. Тіпті, бұрынғыдан анағұрлым әдемі, ірі, мықты бо-
лып көрінді. Тайбек пен Сайраш аң-таң боп тұрғанда, Баян
ата кеп қалды.

ріңе де шығады. Оны сақтай біліңдер, балақайлар! – деді
Баян ата.
Балалар алақайлап, асыр салды.

Темір қақпақ
Бір күні Тайбек, Сайраш, Доскен үшеуі үй сыртында әр-
лі-берлі жүгіріп, жарысып ойнап жүр еді. Кенет Доскен
шаттана айқай салды.

Балалар алақайлап, шауып келді. Үй сыртындағы тар
соқпақтың дәл ортасында үңірейген үлкен шұңқыр пайда
болыпты. Таласа-тармыса тесіктің жиегіне тақалып, тесіле
қарап, түбін көруге тырысты. Бірақ, шұңқыр терең әрі қа-

раңғы екен. Түбі көрінбеді. Оның ішінен салқын леп соғып
тұр. Ар жағынан әлдебір күңгірлеген дыбыстар естілгендей
болды. Балалар бұрынғыдан да әуестеніп, тесікке түсіп кете
жаздады. Бірін бірі итермелеп, шұңқырға тас лақтыра бас-

тады.
Үй сыртындағы соқпақпен адам аз жүретін. Бүгін дема-
лыс, сондықтан тіпті ешкім көрінбейді. Өздері оңаша ойнап
жүрген балалар қызыққа әбден кенелді. Бір кезде Сайраш

сәл шегінді де, жүгіре басып келіп, шұңқырдың үстінен қар-
ғып өтті. Оны көріп Тайбек пен Доскен де қарғыды. Шұң-
қырдан қарғу бұларға бір тамаша, жаңа ойын болды. Қыза-
қыза, Доскен бір аяқпен секіруді бастады. Онымен бәсеке-

лескендей болып, Тайбек те секіріп өтті. «Міне, маған қа-
раңдар!» – деп, ұрандап келіп ырғыған Сайраштың аяғы
тайып кетіп, ол шұңқырға құлап түсті. Жанталасып, екі қо-
лымен шұңқырдың ернеуінен ұстап, әрең ілініп тұрған қыз-

ды Доскен ұстай алып, тартып шығармақ болды. Тайбек
оған көмекке ұмтылып, жете бергенде, Сайраш ойбайлап,
әрі қарай құлады. Қыздың қолынан мықтап ұстап, еңкейіп
тұрған Доскен бірге кетті.

Амалы құрыған Тайбек «Ата!» деп айқайлап, үйге жү-
гірді.

ол бақырып.
Баян ата таяғын ала салып, жүгіре басып далаға шықты.
Көршілері Доскен мен Сайраштың әкелеріне болған жағ-
дайды тез хабарлап, барлығы үй сыртындағы шұңқырға ал-

қынып жетті. Қараса, тура тар соқпақтың ортасындағы же-
расты құбырлары құдығының темір қақпағын біреулер алып
кеткен екен. Сондықтан шұңқырдың беті ашық қалыпты.

Үлкен кісілер «Доскен! Сайраш!» деп айқайлап еді, ба-
лалар жауап бермеді. Олар бөгелместен шұңқырға секіріп-
секіріп түсті.
Шұңқырдың іші кең екен. Қаракөлеңке, күңгірт жарық

көз талдырады.
Доскеннің әкесі – дәу ұста қалташамын жағып, бұлар
жан-жаққа тесіле қарай бастады. Қанша тесіле қараса да ба-
лалар көрінбеді. Тіпті, дыбыс жоқ. «Доскен! Сайраш!» деп

айқайлап жіберді Тайбек шыдай алмай. Жауап болмаған
соң, Баян ата мен көршілері қоса дауыстап, ілгері қарай
жүрді.
Бір кезде көп құбырлардың ар жағындағы бір қуысқа

тығылып тұрған балаларды көздері шалды. Бұларды көріп,
қолдарын көтеріп, ұмтылғандай болды. Анықтап қарағанда
барлығының да зәресі ұшып кетті. Сайраш пен Доскенді әл-
дебір жыртқыштар қоршап алыпты. Үлкендігі күшіктей,

көздері от шашып, азу тістері сақылдаған беймәлім жыр-
тқыштар балаларға үнсіз тесірейе қарап тұр. Үрейі ұшқан
балалар сөйлей алмай қалған екен. Бұларды көріп, дауыстап
жылап жіберді. Бірақ, тырп ете алар емес. Жер астындағы

су жүйесінің бірі жуан, бірі жіңішке құбырлары араларын
бөліп, бөгет болғандықтан, үлкендер олардың жанына бара
алмады.

ды ұста.
Сайраштың әкесі кәсіпкер еді, қымбат телефонын алып,
полицияға хабарласты. Оның сөзін тыңдап болғасын, поли-
ция капитаны:

қасқырдай бір құбыжық тышқандар! Өте көп! – деді кәсіп-
кер.

нын сөндірді.
Егеуқұйрықтар құйрықтарымен жер сабалап, балаларға
жақындай берді. Құбырлардың арасынан, қуыс-қуыстардан
тағы да келіп қосылып, бірте-бірте көбеюге айналды. Дос-

кен мен Сайраш шыңғырып, бұрышқа тығыла түсті.
Көршілер шыдай алмай ұмтылып, жақындап келді. Бі-
рақ, қолдарында Баян атаның таяғынан басқа құрал да жоқ.
Төбесі аласа, қалтарыстағы қуысқа еркін кіре алмай амалда-

ры таусылуға айналды.
Сол кезде әлдеқайдан бір алып тарғыл мысық екпіндеп
жетіп келді де, егеуқұйрықтарға қарсы айбат шегіп тұра
қалды. Бұл мысық сілеусін сияқты үлкен, күшті әрі айбарлы

екен. Алғашында оның қаһарынан қаймығып, шегіншекте-
ген егеуқұйрықтар қайтадан топтасып, сіресе түсті.
Тарғыл мысық жан-жағына отты көзімен бір қарап шық-
ты да, кенет адамша сөйлеп қоя берді.

даусыммен мияулағанымды қызық көріп жатқанда, сіз келіп
суырып алып, құтқарып жібергенсіз! Есіңізде ме?
Баян ата есіне түсіре алмай, ұялыңқырап қалды.

ғыңды ұмытқан айып емес. Біреуден көрген жақсылығыңды
ұмытпау керек! Мен онда кішкентай бала мысық едім...
Тарғыл мысық терең күрсініп, көзін бір жұмып, бір аш-
ты. Доскенге керіле бір қарап, сөзін жалғады.

Доскен! Сен мені кішкентай күнімде ойнау үшін сатып ал-
дың да, құмарың басылғанша құлағымнан тартып, көкке
лақтырып, жұлмалап, әбден азаптадың. Суға жүздірдің, отқа
күйдірдің. Тар құбырға тығып жіберіп, өлтіре жаздаған да

сенсің. Ол аздай, иттермен төбелестіріп, талаттың! Ақыры,
жараланып, арып-ашыған кезімде далаға лақтырып таста-
дың! Есіңде ме, Доскен?
Доскен ұялып, төмен қарады.

бардым. Суыққа тоңдым, ыстыққа күйдім. Көрінген бала
таспен ұрып, көрінген ит ырылдап қуатын. Қоқыстардан
қалған-құтқан тамақтарды жеп күнелттім. Ақыры, адамдар-
дың тамаққа қосқан ғаламат қоспаларының әсерімен өзге-

ріп, осындай алып мысық болып еттім. Жер бетіндегі азап-
ты өмірден қашып, жер астына түскенде ғана көзіміз ашыл-
ды. Мұнда өз қуысымыз бар, өз еркіміз өзімізде!
Ол сөзін аяқтағанша, егеуқұйрықтар тақалып келіп, ша-

буылға шықты. Тарғыл мысық көз ілеспес шапшаңдықпен
алдыңғы аяғымен қағып-қағып жіберіп, бірнешеуін ұшы-
рып-ұшырып түсірді. Олар шиқылдап, кері шегінді.

мысық. – Бұлардың ата-бабалары ежелден адамдардың та-
мақ қалдықтарын, қоқыстарды жеп қоректеніп жүретін. Ал,
бірте-бірте азық-түліктердің барлығына дерлік әртүрлі жа-
санды қоспалар араластырылатын болды емес пе? Міне, со-

ның салдарынан көртышқандардың тұқымы өзгеріп, осын-
дай құбыжық болып кетті!
Егеуқұйрықтар еңкейіп, мұңайып қалды. Мысық бір-ақ
ырғып, құбырға шығып алды.

жық егеуқұйрықтардан сендерді менен басқа ешкім де құт-
қара алмайды. Бірақ, Доскен, сен үшін басымды қатерге ті-
гіп, шайқасуға тіпті зауқым жоқ.

кен! Оның өзі болмаса да, әкесі, сен жазықтысың! Сондық-
тан сен жауап беруің керек!
Сайраштың кәсіпкер әкесі үндей алмай қалды.

Баян ата мен ұста кәсіпкер көршілеріне сұраулы жүзбен
қарады. Ол сасқалақтап:

тарды арзанға сатып алып, шетелге қымбатқа сатып, пайда
тауып келесің! Сен ақша төлейтін болған соң, ұры-қарылар
көшедегі темір қақпақтарды ұрлап апарып саған өткізіп
жүр. Егер сен ақша төлемесең, ешкім де қақпақты ұрламас

еді. Сенің күнәң ұрылардан да ауыр!
Кәсіпкер ұялып, төмен қарады.

келсе, бір жолға құтқарып жібер! Бәлкім, қателіктерін түсі-
нер, енді қайталамас...
Мысық жер тырналап, жантүршігерлік дауыспен шың-
ғыра мияулап-мияулап жіберді. Сол сәтте қуыс-қуыстан,

құбырлардың арасынан тарғыл-тарғыл, жүндері күдірейген
көптеген мысықтар қаптап кетті. Олар егеуқұйрықтарға
тарпа бас салды. Егеуқұйрықтар тым-тырақай қашып, қа-
раңғы қуыстарға кіріп жоқ болды. Сайраш пен Доскен ақы-

рын басып, бері шықты. Әкелері оларды құшақтай алды.
Осы сәтте жүгіре басып полиция капитаны келді.
Жауынгер капитан жалма-жан пистолетін мысыққа ке-
зеп, атып жіберді. Бірақ, Баян ата оның қаруын таяғымен

берген капитанға. – Ол – біздің досымыз!
Капитан мырс етіп, пистолетін қабына салды.

ұрыларды уақытында ұстасаң етті! Мияу, мияу! – деп, тар-
ғыл мысық құйрығын бір бұлғаң еткізіп, зытып жоғалды.

қалын сипап, басын шайқады.
Барлығы шұңқырдан шығып, балалар күн сәулесімен қо-
сыла қуана күлімдеді. Бірақ, үлкендер біртүрлі ыңғайсызда-
нып, үнсіз тарасты.

Кешкісін дәу ұста шұңқырдың аузын ағаш қақпақпен
жауып, бекітіп қойды.
25.01.2013 ж.

Ескі сандық
(Ертегі)

Бір күні Сомбай деген жас жігіт келіншегі Шәйгүлмен
ескі үйдің алдында әңгімелесіп отырды. Өздері кедей еді.
Қанша тырысып, еңбектенсе де, табыстары күнкөріске әзер
жететін. Бір бөлмелі ескі үйді де жалдап тұратын. Дүние-

мүлік дегеннен тозығы жеткен көрпе-төсек пен ыдыс-
аяқтары ғана бар. Белшеден қарызға батып, әбден күйзеліп
жүрсе де, олар бір-бірін өте сүйетін.

шаға кенелетін кезіміз болар ма екен?! – деп күрсінді ке-
ліншегі.
Осы кезде үйдің жанынан ақ сақалды, шағын денелі, жұ-
қалтаң қария өте берді. Бума-бума жүктерін әрең-әрең арқа-

сеңші! Бәлкім, шайлық бірдеме беріп қалар! – деді келіншек
күйеуіне.
Сомбай жүгіріп барып, қариямен сәлемдесті де, жүкте-
рін арқалап жүре берді.

Қарияның үйі алыста, бірнеше қырдың ар жағында екен.
Тау-тасты, сай, тоғайды кезіп, шаршап-шалдығып зорға
жетті.
Үйіне жеткен соң қария жігіттің қолын қысып, ризашы-

лықпен алғыс айтты. Жүзі жылы, көзі нұрлы ақсақал атаның
ықыласына жүрегі елжіреп кеткен Сомбай еңбегінің ақысын
сұрауға ұялды. Ішінен: «Үйге тағы да құрқол баратын бол-
дым-ау! Ұят-ай!» – деп, қинала күрсініп, маңдайынан сор-

ғалаған терін сүртіп, сәл бөгеліп тұрды. Қария оған жымия
қарап, аппақ сақалын тарамдап қойды.
Жігіттің жыны ұстап кетті. Оған қария айласын асырып,
қулана мәз болып тұрғандай көрінді.

азық болмайды! Менің еңбегімнің ақысын беріңіз! – деді
жігіт.
Қария ойлана басын шайқап:

сулап, еңбегін қанау – қанішерлікпен бірдей! – деді Сомбай
күйініп.

таянғаның жыртығыңды жамауға жетпей, азып-тозып жүр-
сең, көрер едім қалай сайрағаныңды?!
Қария жігіттің ызалы түріне қарап, ойланып қалды.
Жоқшылық жүйкесін жеп, жүдеп кеткен жас адамға оның

қария бір кезде.
Ол бұрышты ақтармалап, бір ескі, шағындау сандықты
алып шықты. Ағаштан жасалған, түрлі түсті қаңылтырмен
әдіптеліп, зерленген, бетінде неше түрлі құпия ою-өрнегі

деді қария. – Қалаған уақытыңда:
Айдан түскен ақ сандық,
Көлден шыққан көк сандық,
Тоқсан тылсым тартылған

Тоғыз бояу тоқ сандық,
Отыз ою зерлеген
Без қайыңмен зілдеген
Қазыналы от сандық,

Қақпағыңа шоқ салдық,
Өте қажет болып тұр
Бізге теңге төк, сандық! – деп, тылсым өлеңді айтып, ту-
ра бір сағаттан соң ашсаң, ақшаға толып тұрады! Бірақ, қа-

жетіңнен артық ақша шығарсаң, арты жаман болып кетуі
мүмкін! Есіңде мықтап сақта – қанағат, ынсап – береке, ба-
қытқа жеткізеді! Ал, ашкөздік – аран, тойымсыздық – құр-
дым, батпақ! Өзіңді жұтып қояды! Содан сақ бол!

Сомбай сенерін де, сенбесін де білмей, амалсыздан сан-
дықты алып, қариямен қоштасып, үйіне келді.
Келіншегі оның ақшасыз келгеніне ренжісе де, сыр бер-
мей, әңгімесін сабырмен тыңдады. Екеуі әуестеніп, сандық-

Айдан түскен ақ сандық,
Көлден шыққан көк сандық,
Тоқсан тылсым тартылған,
Тоғыз бояу тоқ сандық,

Отыз ою зерлеген
Без қайыңмен зілдеген
Қазыналы от сандық,
Қақпағыңа шоқ салдық

Өте қажет болып тұр
Бізге теңге төк, сандық! – деп, жарыса айтып шықты.
Үндемей тың тыңдады – тым-тырыс. Демдерін ала-алмай,
тура бір сағат өткен соң қорқа-қорқа сандықты ашып қал-

са... о, ғажап... тола ақша!
Екеуінің есі шығып, бас салып ақшаны санауға кірісті.
Шынында да көп екен. Қуанып, қажеттеріне жұмсай баста-
ды. Әуелі барлық қарыздарынан құтылды. Жаңа үй сатып

алды. Ақшалары біте бергенде сандыққа келіп:
Айдан түскен ақ сандық,
Көлден шыққан көк сандық,
Тоқсан тылсым тартылған,

Тоғыз бояу тоқ сандық,
Отыз ою зерлеген
Без қайыңмен зілдеген
Қазыналы от сандық,

Қақпағыңа шоқ салдық,
Өте қажет болып тұр
Бізге теңге төк, сандық!» десе болды, сағатында сандық
ақшаға тола қалады. Бұлар керегінше ала береді. Сомбай

қарияның қажетіңнен артық алма, қанағат қыл деген сөзін
ұмытпады. Шәйгүл де оны қоштап, керек кезінде ғана сан-
дыққа ақша шығартып жүрді.
Бірақ, жағдайлары түзеле бастағанда, бұлардың қажет-

тері де көбейе берді. Біресе анау керек, біресе мынау керек
болады да тұрады. Екеуі ескі сандықты жиірек ашып, көбі-
рек ақша алатын болды. Бір қызығы, сандық ешқашан олар-

дың бетін қайтармай, қанша мәрте сұраса да, ақшаны шыға-
ра берді.
Ағын судай құйылған ақшаға кенелген жас жұбайлар
әбден баюға айналды. Күн сайын, апта сайын сән-

салтанаттары артып, елдегі ең бай адамдардың қатарына
қосылды. Олардың үйлерінен де әдемі, зәулім ғимараттар-
ды, қымбат нәрселерінен де бағалы мүліктерді қос-қосынан
жинап алды. Бұрынғыдай емес, жан-жағындағы кісілермен

өздерін салыстырып, іштей бәсекелесіп, «біз бәрінен де
баймыз, артықпыз» деп масайрауға айналды.
Бір күні бір тойда Шәйгүл атақты бай-саудагердің әй-
елімен табақтас болды. Саудагердің әйелі аса қымбат киім-

дер киіп, әбден әдемі болып, құлпырып кеткен екен. Сау-
сақтарындағы алтын жүзік, сақиналарының асыл тастары
жарқ-жұрқ етіп, еріксіз көз тартады. Әсіресе, құлағындағы
түймедей ғана гәуһар сырғасына әйелдердің барлығы қызы-

туған күніме сыйлаған, бағасын айтпаса да, жобамен бес
үлкен үйдің құнындай болып қалар! – деп сыңғырлай күліп,
кішкентай, сәнді құлағын саусағының ұшымен сәл ғана қа-
ғып қойды.

Шәйгүлдің іші күйіп, кеш бойы оны күндеп, қызғаныш-
тан жарылып кете жаздады. Әйтеуір, ештеңе сездірмей, өті-
рік күліп, сөйлескен болып отырды.
Үйіне жеткенше асықты. Келе салысымен күйеуіне одан

Мақтанамын деп жүргенде, құлағыңды қарақшылар кесіп
әкетсе қайтесің?! – деді Сомбай әзілдеп. – Артық нәрсе –
асылық!
Бірақ, Шәйгүл қыңқылдауын қоймады.

тылды күйеуі.
Шәйгүл сандықты бөлменің ортасына қойып, үнсіз мұ-
ңын шағып, біраз отырды. Содан кейін ерекше шабытпен
өлеңдете жөнелді. Сандықты қорқа-қорқа ашып қараса, су

жаңа ақша толып тұр екен! Оның бәрін алып, былай қойып,
тағы әндетуге кірісті. Тағы ашып қараса – тағы толып тұр!
Шәйгүл қуанып, сандықтың өрнекті бетінен сүйіп-сүйіп
алды. Үш күн, үш түн өлеңдетіп отырып, керекті соманы

толтырды. Ойындағы асыл заттардың барлығын сатып
алып, үсті-басы жарқырап шыға келді.
Кезекті тойға ол барын киіп, байлауын салып барды. Бі-
раз әйелдер тамсанып, мақтағансып еді, саудагердің әйелі

езу тартып күлді. – Бірақ, қазіргі қара маржандар жасанды
екен! Мен өзімнің жалған гәуһарымды сіңліме сыйлай сал-
дым да, мына алқызыл раушан атты нағыз асылзатты он үй-
дің құнына шетелден алдырдым!

Әйелдердің барлығы оның құлағына қарап, құлап қала
жаздады. Шынында да, алқызыл раушан тас ерекше жарқы-
рап, жан-жағына әлдебір сиқырлы сәуле шашып тұрады
екен.

Шәйгүлдің жүрегі қысылып, өзін-өзі әрең ұстады. Күй-
інгеннен, өз құлағын қара маржанмен бірге кесіп алып, итке
тастағысы келді.
Үйге келген соң күйеуіне мұңын шақты.

кейіді келіншегі. – Сен не білесің? Байлық, бәсеке дегеннің
иісі бара ма екен мұрныңа? Қашанғы қанағат-қанағат деп
қарапайым тірлікке байланып, бір жерде қала бермекпіз?
Адам деген талаптанып, алға ұмтылмай ма екен?! Байдың

кіріп кете жаздадым! Мен оған көрсетемін әлі кімнің дең-
гейі қандай екенін!
Шәйгүл сандықты құшақтап, өксіп-өксіп жылады. Мау-
қы басылған соң, «ақ сандық, көк сандық» деп өлеңдете жө-

нелді. Күні-түні әндетуден шаршап-шалдықса да, сиқырлы
сандыққа телміріп, бес күн, бес түн отырды. Ақшаны санау-
дан да жалықты. Бірақ, бәрібір алқызыл раушан сырғаның
бағасына жетер емес.

кендеу сандық әкелмедің бе? – деп, Сомбайға да ренжіп
қойды арасында.
Қара маржанды сатайын десе, ешкім де алмады. Қора-
бына салып, қуысқа тығып қоя салды.

Әупірімдеп, он күн дегенде керек сомасына қолы жетіп,
асыл заттар дүкеніне қарай құстай ұшты.
Гәуһар сырғаның түр-түрін таңдап жүрген Шәйгүлге өт-
кен тойда бірге болған бір таныс әйел ұшыраса кетті. Ол

сың! Олардың қалтасына әрбір сағат сайын жүз мың доллар
құйылып жатады! – деді, шынымен жаны ашып.
Шәйгүлдің буындарынан әл кетіп, сылқ етіп отыра қал-
ды. «Сағатына... жүз мың доллар!» – деді әрең сыбырлап.

Сомбай оны үйге алып кетті.
Сағатына жүз мың табатын байлар туралы естігенде,
қызғаныштан оның да іші жанып кете жаздаған еді.

ақшаны мүмкіндігінше көп қып жинап алайық! – десті.
Ерлі-зайыпты екеуі қанша алса да, қажетіміз деп алды.
Сандық ортаюды білмей, сағат сайын толтыра ақша жасап
берді де тұрды. Енді екеуінің кәсібі тек ақша жасау болды.

да отырды. Буда-буда ақшаны әуелде құмарта санап, тәртіп-
теп қалай бастады. Ақша тым көбейіп кеткен соң, санамас-
тан үйдің ішіне үйе берді. Үй толуға айналды. Бөлмелердің
бәрін кірпіштей қаланған ақша басты. Енді бұлар подвалға

тасуға кірісті. Үй астындағы үлкен, кең подвалды ақшаға
сықап толтырды. Бірақ, арандары ашылып кеткен ерлі-
зайыптылар одан сайын ашкөзденіп, сандыққа ақшаны шы-
ғарта берді. Үйде де, подвалда да ақшадан аяқ алып жүрер

жер қалмады. Бірақ, тоқтауды ойларына да алған жоқ.
Бұлар өстіп үсті-үстіне үйіп жүргенде, салқын, сызды
подвалдағы ақшалардан көк иісі шыға бастады. Ақшалары
дымқылданып, сасып бара жатса да, құнығып алған бұлар:

«Деньги не пахнут!»– деп, өздерін-өздері алдарқатып қой-
ып, жұмыстарын жалғастыра берді.
Бір күні екеуі подвалға тағы бір үлкен буманы әкеліп,
жоғарыдағы қуысқа зорға орналастыра бергенде, қатар-

қатар қаланған қалың ақша-қабырғалар құлап түсті. Под-
валды түгел басып қалды. Ақшаның астында қалған екеуі
жанталасып, көк жасыл қағаздарды үстерінен итеріп түсіру-
ге тырысты. Бірақ, ақшалар оларға жабысып, шырмай берді.

батпаққа айналып кетіпті ғой! – деп ышқына айғай салды
Сомбай.

жатыр! – деп шыңғырды Шәйгүл.
Сыз подвалда көп жатып, дымданып, көгерген қағаз ақ-
шалар езіліп, балдыр-батпаққа айнала берген екен. Балдыр-
батпақ «уһ-һ!» деген қорқынышты дыбыстар шығарды да,

қанағатсыз ерлі-зайыптыны да, үй-мүлкін де бірте-бірте жұ-
та бастады.

Осы кезде жоғарыдан салбырап бір арқан түсті. Ерлі-
байлы екеуі жандәрмен арқанға жармаса кетті. Белгісіз бі-
реу арқанды тартып, екеуін балдыр-батпақтан суырып алып

шықты. Естерін жиып, қараса, баяғы ақ сақалды қария қыр
басында, сандықтың үстінде екеуіне күле қарап отыр екен.
Айналаның бәрі жасыл батпақ – үй-жайларын түгел жұтып
қойыпты.

деді қария.
Сомбай мен Шәйгүл үнсіз төмен қарады.

Сомбайға. – Кел, менің жүгімді көтеріп апарғаның үшін
адал еңбекақыңды ала ғой!
Қария сандықты ашып, толып тұрған ақшаны Сомбайға
берді.

кетуге еркін жетеді! Әрі қарай адал еңбек, ақыл-ойларың
мақсаттарыңа жеткізсін! – деді. Екеуі рахмет айтып, ауыз-
дарын жиғанша, қария қырдан асып, ғайып болды.
Ерлі-зайыптылар батпақты жерден тезірек құтылуға

асығып, күре жолға түсті де, қол ұстасып алға қарай тарта
берді.
Сақа
Біз бала күнімізде сақа ойнайтынбыз. Бұл бір қызық ой-

ын. Сақа деп сиырдың асығын айтады. Оның екі жағын жұ-
қалап жонып, күлдіргенде не алшы, не тәйкі түсетіндей ың-
ғайлап жасайды. Сақаны жерге қырынан иіріп тастағанды
күлдіру дейді. Қырынан алшы не тәйкі түссе немесе тігінен

түссе, күлгені. Тігінен, төбесімен түссе, тіпті жақсы – омпа
дейді. Бүк не шік түссе – күлмегені. Күлсе – кезек алып,
дыйды атасың. Күлмесе – келесі кезегіңді күтіп қала бересің.
Сақаның ортасын үңгіп, қорғасын құяды. Сонда сақа

дыйды атуға қолайлы, салмақты болады. Дый деп жылқы-
ның, сиырдың қысқа жіліншік сүйектерін айтады. «Сақам,
сақам, соқ!» деп, иіре тартып жібергенде, бес-он қадам жер-

ге тігілген дыйлардың жып-жылтыр, жалпақ бетіне қорға-
сынды сақа сақ ете түседі. Сақа тигенде, дыйлар жан-жаққа
бытырай ұшып кетеді.
Ойынның шарты бойынша, әрбір дыйдың бастапқы тұр-

ған сызықтан қанша жерге ұшқанын табандап өлшейді.
Егер, келісілген қашықтыққа кетсе, (мысалы, үш табан, бес
табан) дый сақаны атқан кісінің ұтысы боп есептеледі. Оған
жетпей қалса, қайтадан сызыққа тігіліп, екінші ойыншы

атады. Барлық дый ұтысқа кеткенше ойын жалғаса береді.
Сақа ойнағанның құмары, қызуы күшті. Тіпті, балалар
қызылкеңірдек болып, дауласып та жатады. Қимыл, қозға-
лысы көп, дәлдік, ептілік, шапшаңдықты талап етеді. Бұл

ойын жас дененің шымыр болып өсуіне, бұлшық еттерді
жаттықтыруға, сіңірлерді созып, ширатуға өте пайдалы. Со-
нымен бірге ол адамды тез ойлауға бейімдеп, қас-қағымда
дұрыс шешім табуға баулиды.

Екі жерде екі...
Бірде ен далада жол жүріп келе жатып, екі дос – ақын
мен математик дауласып қалды.

тар қиялыңды қалықтатып, көңілің толқымай ма! – деді
ақын.

бәрінің есебі бар! Көкжиекке дейін қанша шақырым, дала-
ның аумағы қанша десең, әңгіме басқаша! Қолма-қол есеп-
теп берер едім! Өйткені, өмірдің өзі – есеп! Математика де-
геніміз – өмір! – деді математик.

нім – екі жерде екі – төрт! Бәрі де түсінікті! Бәрі де қағида!
Тәртіп! – деді математик.

деді ақын.
Математик күлді.
Бір кезде машиналары сынып, айдалада қалды. Матема-
тиктің бір тиыны жоқ. Ақынның төрт доллары бар екен.

Жалғыз үйлі диханнан екі бөлке нан мен екі шөлмек айран
сатып алды.

Ақын үндемей алға оза берді. Нанынан үзіп жеп, айран
ішті. Математикке бермеді. Қарны ашып, шаршай бастаған
математик ақыннан нан мен айран сұрады.

лар, болады төрт доллар! Екі бөлке нан қосу екі шөлмек ай-
ран, болады төрт!
Ақын оған дым бермей, ілгері жүре береді. Математик
әбден қалжырап, жүруге жарамай, құлап қалды.

Өмір, тіршілік, адамның көңіл-күйі есепке бағынбайды! –
деді ақын.

ген математик.
Ақын оның арқасынан қақты. Екеуі ертеңіне аман-есен
елге жетті.

Әдепсіз бала
Жетен кішкентай кезінен бастап өте әдепсіз болып өсті.
Қолын жумай тамақ ішетін, үлкендердің тілін алмайтын.
Кісіге қарап жөтеле беретін. Тіпті, бір топ адаммен бірге

тамақ ішіп отырғанда, түшкіргісі кеп қалса, дастарханға қа-
рата аузын баспай түшкіре салатын. Көшеде қарсы кеп қал-
ған үлкен кісілерге жол бермей, қағып-соғып өте шығатын.
Әке-шешесі оның бетінен қақпай, тым еркелетіп жіберді.

Ондай қылықтарын жөндеп, аузыңды орамалмен басып, те-
ріс қарап жөтел деп ескерту де жасамады.
Бір күні Жетенді бір топ баламен бірге киноға түсуге
шақырды. Мұғалімі жұлдыз боласыңдар деп, оқушыларды

атақты режиссерге алып келді.
Режиссер Жетеннің түрін бірден ұнатып қалды. Оңаша
отырып, асықпай сөйлескісі келіп, Жетенді шайға шақырды.
Жетен оған мәз болды. Өзін дүниежүзінің ең жарық

жұлдызы сезінді. Режиссермен сөйлесіп отырып, оның беті-
не қарай қатты түшкіріп жіберді. Ана кісі ренжіп қалса да,
білдірмей, бет-аузын орамалымен сүртіп қойды.
Жетен оған қараған да жоқ. Шай ішіп отырғанда, бал-

пылдап сөйлеп, дастарханға қарай, аузын баспастан, жөте-
ліп-жөтеліп жіберді. Оның аузынан шашыраған түкірігі
қант-кәмпитке қонды. Тіпті, режиссердің бетіне, қолына да
шашырап кетті. Режиссер одан жиіркеніп, кейін шегініп

отырды.
Жетен оны байқамай, мақтана берді.

Мені киноға түсіргеніңізді мақтаныш етесіз! – деді. Бөсіп
отырып, тағы да режиссерге қарай жөтеліп қойды.
Режиссердің ашуы келді.

ріп, бүкіл әлемге көрсетпек түгілі, сенімен бірге отырып,
шай ішуге де болмайды! Бар кет, кәне! Сендей әдепсіз бала-

ны мен енді қайтып көрмейтін болайын! – деп, Жетенді ки-
ностудиядан қуып шықты.
Жетен сонда ғана өз қылығына жаман ұялды. Көпке дей-
ін өкініп, ақыры, мұндай жаман әдеттерден арылуға бел

байлады.
Содан кейін ол тәртіпті, әдепті бала болды.

Төгілген қаймақ
Мереке мен Дүйсен есік алдында ойнап жүр. Ойын қы-
зығына әбден берілген екеуі кішкентай қызыл допты әрі
тепті, бері тепті. Біраздан кейін ашық тұрған қораның есігін

қақпа қылып, соған доп соғумен әуре болды. Бір кезде қат-
ты тебілген доп қораның ішіндегі шошалаға кіріп кетті. Ме-
реке шошаланың есігін ашып ішке енді де, добын іздей бас-
тады. Қаракөлеңкеде әр нәрсені қармалап жүріп, әрең де-

генде тауып алды да, сыртқа беттеді. Сол кезде жерде тұр-
ған шағын аяқты байқамай ақтарып алды. Іші тола қаймақ
екен, жарқырап еденге жайылды.
Далаға атып шығып, досына мән-жайды айтты.

Дүйсен де сасқалақтап қалды. Қабағын түйіп, әбден ой-
ланды да:

кетіпті дейміз, — деді.
Кешкі шай үстінде мамасы Мерекеге қарап:

ойнап жүр едіңдер, байқамай төгіп алған жоқсыңдар ма? –
деп сұрады.
Мереке қысыла қызарақтады. Шынын айтуға шешесінен
қорықты. Өтірік айтуға ұялды.

Айтуын айтса да, қатты өкінді. Жазықсыз жалаға ұшы-
раған мысықты да: «Таяқ жейтін болды-ау!» деп, аяп отыр.
Шешесі ашу шақырмады, күлімсіреп, табаққа бір қасық
қаймақ құйды да, мысықты шақырды. Керенаулау көтеріл-

ген мысық қаймақты көріп, дүр сілкінді. Табаққа таяп келе
бергенде, анасы байқамаған болып, қаймақты жерге ақтара
салды. Мысық табақтағысын да, едендегісін де жалап-
жұқтап соғып алды.

Жерге төгілген қаймақты да жалай білетін мысық бағана
неғып қалдырды екен, ә?
Шешесінің көзіне көзі түскенде, Мереке ұялғанынан
терлеп кетті.

ақ білгем. Гәп қаймақта емес, өтірік айтпа. Кінәңді мойын-
дай біл!
Мереке шиедей қызарып кетті.
1983 ж.

(2-кластың «Әдебиеттік оқу» хрестоматиясынан.
Алматыкітап баспасы, 2013 ж.)

Балалардың аңшылығы
Әкөш пен Бәкөш таңертең далаға шықса, қар жауыпты.
Қарашаның басы, күн онша суық емес. Бірақ, алғашқы қар
қалың. Ауыл ағарып, толысып, әдемі болып кетіпті. Мұржа-

лардан будақтаған көк түтін тұп-тұнық ауаны қақ жарып,
зеңгір аспанға қарай жол тартып, тіршілік сәлемін алып ба-
ра жатқандай...
Екеуі алақайлап, ұлпа қарды уыстап-уыстап, бір-біріне

ретілген із қораға сүңгіпті. Екеуі қансонарда із кескен аң-
шылардай құмартып, қораға қарай жарыса жүгірді. Жет-
кенше қиялдап, даланы бастарына көтерді.

Қораға сүйеулі тұрған күректі Әкөш, айырды Бәкөш ал-
ды. Арыстанмен алысуға даярланып, есікті қорқа-қорқа аш-
ты. Қораның ортасында қырдың қызыл түлкісі оттай лаулап
тұр екен.

Енді екеуі түлкіні соғып алуға кірісті. Айыр, күректерін
қанша
сілтегенмен,
түлкі

ырып-ыршып,
соққызбады.
Ырылдап, айбат шеккенде арыстаннан жаман өзі.

айтып келейін!
Бәкөш айырды ат қып мінді де: «Әйт, шүу, ала атым», –
деп, көбік қарды бұрқырата жөнелді.

Есікті тіреп тұрған Әкөш ақырын сығалап қарады. Түлкі
әрлі-берлі орғып, құтылмасын білді-ау деймін, бір кезде
адамша сөйлеп қоя берді. Даусы сыңғыр-сыңғыр етеді.

атаңнан сүйінші сұрап қоятын болды ғой! – деді құйрығын
бұлғаңдатып.
Сүйінші дегенде Әкөш елең ете қалды. Сүйінші, байғазы
сұрағанда, атасының қулана күліп, ескі былғары күмәжнегін

терең қалтасынан асықпай алып шығып, баппен ашатыны
есіне түсті. Содан кейін мейірлене иіскейтіні көзіне елестеп

кеткенде, үйге қарай бір-екі аттап барып тоқтады. Оны бай-
қаған түлкі тіпті сыңғырлай түсті.

ұстаған Жеке батыр боп шығады ғой! Сүйінші де, атақ та
соныкі! Саған түк те жоқ!

сыртынан тірей сал да, шап үйге!
Әкөш есікті күрегімен тірей салып, үйге қарай тартқан-
да, түлкі табалдырықтың саңылауынан сығалап, сылқ-сылқ
күліп тұрды. Ол үйге кірісімен, түлкі есікті итеріп қалғанда,

көбік қарға тірелген күрек сырғып кетіп, есік әжептәуір
ашылды. Сол ашықтан сып ете түскен түлкі үй-үйдің ара-
сымен айдалаға қарай зытты. Үйден жүгіре шыққан үшеуі-
нің көзі қу түлкінің құйрығын ғана шалып қалды.

ауыл иттерін айтақтап-ақ жатыр. Оған қарайтын түлкі жоқ,
ә дегенше тас жолдан бір-ақ асып, кең далаға сіңді де кетті.

жататын Кеңащының көп иті қайда осы?! – деді атасы, де-
мін әрең алып.
Соны күтіп тұрғандай көршінің көк төбеті бастаған ма-
ңайдың бес-алты майлыаяғы маңқ-маңқ етіп, тас жолға қа-

рай жүгіріңкірей беріп: «Үрдік қой, болды», – дегендей,
құйрықтарын бұлғаңдатып, кері қайтты.
«Оқжетпес» газеті, 1991 ж.

Жалмауызды жеңген бала
(Повесть-ертегі)

Пәтерде
Ерте, ерте, ертеде емес, бүгінде, қаладағы пәтерлердің
бірінде тоғыз жасар Асан деген бала тұрады. Ол компь-
ютерге өте құмар. Құмарлығы сондай – күні-түні соғыс ки-

ноларды, атыс-шабыс, қырғын төбелес ойындарды көреді де
отырады. Тіпті, өзі де сол ойыншықтарға еліктеп, бірге жүр-
гендей сезінеді.
Бір күні компьютердің экранына бір жауынгер жігіт пен

қыз шыға келді. Мұздай қаруланған, түстері суық, қаһарлы.
Қаланың ортасында талтайып тұрып, жігіт жұртқа айқай
салды.

симпотная Соямбике – чемпионка по сою – дзюцу! (Алақа-
нының қырымен тамағын қиып көрсетті. Жауынгерлерше
киінген, бұлшық еттері бұлт-бұлт еткен Соямбике сарт-сұрт
соғып, секіріп теуіп, қарсы келгендерді ұшырып түсірді).

Сою – дзюцу – Соямбике – мисс зарежу! Когда мы вместе –
всем хана! Капут! Вылезайте из вашей дыры или мы унич-
тожим всех! Сожжем ваши дома! Потопим в крови вашу
землю! Так что пока целы, приползайте на четвереньках!

Ах, так! Вы гордые?! Хотите жить свободно? На, на вам
свобода и равенство! На, на, получайте!

Жойбек пен Соямбике қаруларынан оқ жаудырып, қала-
ны гүрс-гүрс жара бастады. От-жалынға оранған қала қанға
батып, жантүршігерлік дауыстар шықты. Асан құлай бері-
ліп, қимылдарын қайталап, елтіп отырғанда, даладан мама-

лып, далада ойнап келсеңші. Күні-түні компьютердің ішіне
кіріп кете жаздайсың да отырасың! – деді мамасы ренжіп.
Асан анасының сөзін құлағына да ілмей, ойынын құмар-
та жалғастыра берді. Кино кейіпкерлеріне қосылып, «пух,

пах», «кы, кх» деп, бет-аузына дейін қисаңдап, құбылып
ойнады.
Мама:

сың, әй сен? Андағы компьютер дегенің денсаулыққа зиян-
ды! Сарылып көп отыра берсең, ауырасың да қаласың! Бет-
аузың қисаңдап, тілің салақтап, көзің алақтап, басың қал-
тылдап, иығың селкілдеп, қол-аяғың дірілдеп, жындыхана-

дан бір-ақ шығарсың бір күні!
Асан:

Шектен тыс құмар болған жақсы емес. Миың айналып, су-
ми, көкми, зомби боп қаласың! Өстік қой осы, ешқандай
компьютерсіз-ақ адам болып!
Асан:

сінің күлкісі келеді!
Мама:

Одан да бар, нан алып кел! Мың жерден мақтасаң да анда-
ғың тамақ болмайды адамға!
Асан еріне, амалсыз қозғалып, шығып кете барды.

Аулада
Аулада бір топ бала ойнап жүр екен, Асан біреуін түр-
тіп, біреуін қағып, ойнап жүрген доптарын әдейі айдалаға
теуіп жіберді.

Кішкентай қара қыз – Еркештің балмұздағын тартып ал-
ды. Қызға болысқан бір дәу баланы құйрығынан күмп еткі-
зіп бір тепті. Анау төбелеспек болып ұмтыла бергенде, Асан
қалтасынан бабочка пышағын суырып алып: Убью! Унич-

тожу всех! – деді айқайлап.
Еркеш оған:

болма! Мен саған қой дедім ғой! – деп ұрсып-ұрсып таста-
ды. Асан сәл бөгеліп тұрды да, қолындағы балмұздағын қа-
ра қыздың аузы-мұрнына баттитып жаға салды. Балалар
шошып, қыздар шыңғырып жіберді.

Айқай-шуға жүгіріп келген мамасы Асанды қолынан ұс-
тап алып:

қарамай, сүйреп алып кетті. Үй алдында Асанға: Мен сені
айдалаға, орманға апарып тастайын! – деді.
Асан:

Асан әлденені ойына алғандай үндемей қалды.
Орманда
Мамасы машинамен Асанды орманға алып келе жатқан-
да, далада жайылып жүрген малдарды көріп, Асан қатты

лар еді! – деді ол шаттанып. Мамасы жұдырығын түйіп,
тиып тастады.
Орманға, көл жағасына, таудың баурайына келген соң,
Асан асыр салып жүгіріп тау-тасқа секіріп ойнап кетті. Ма-

масы табиғатты тамашалап, кейіндеу қалды. Асан бірер аң-
құстарды көріп, тас лақтырды, ұстамақ болып қуалады.
Құстың ұясын, құмырсқаның илеуін, суырдың інін бұзды.
Біраздан соң ұрлана басып машинаға келді. Жүк салғышын

ашып, ораулы мылтықты алып, қайтадан аң-құс аулауға кі-
рісті. Бір кезде бір еліктің лағын көріп, аңди бастады. Көз-
деп тұрып, атып жіберді. Мылтық даусы тып-тыныш төңі-
ректі сілкіндірді. Орманда жүрген мамасы шошынып, жан-

жағына қарады да, тұра жүгірді. Асан құлаған аңның қасына
келді. Шалажансар, қансырап жатқан аңның көзі жаутаңдап,
аянышты көрінсе де, Асан оған соншалық бір қатыгездікпен
қарап тұрды.

тірдім мен! – деп есерлене айқайлап, билей бастады. Сол
кезде жер ойылып кетіп, бұл шұңқырға түсіп кетті. Тесіктің
жиегіне, шөптерге жармасып, тырмысып жатқанда мамасы
да жақындап, қолын соза берді. Бірақ үлгере алмады, Асан

тереңге құлап кете барды.
Сол ұшқан күйінде өкіріп, ұзақ уақыт шыр айналып,
зуылдап кеткен Асан бір кезде бір жұмбақ, күңгірт әлемге
топ ете түсті. Бұл жердің түрі де, дыбысы да өзгеше екен.

Тым-тырыс тыныштық үрейін ұшырды.
Құбыжықтар қолында
Әлгі жерде бір алып Таусоғар орман тазалап жүр екен.
Ол Асанды көріп, ақырын бақылап тұрғанда, қиқулап, са-

қылдап күлген дауыстар естілді. Кенет орманнан шыға кел-
ген бір құтырған құбыжықтар баланы бас салып, қол-аяғын
байлап, сырыққа асып, айдалаға ала жөнелді.

көздері алақ-жұлақ, жарқ-жұрқ еткен, локатор құлақты, ан-
тенна мүйізді киборг-робот.

жұтып қояйын ба!? – деді семсер тісті жолбарыс аранын
ашып.

басы – арыстан, денесі – аю, аяғы мен құйрығы – динозавр
сияқты құбыжық.

неше түрлі қорқынышты құбыжықтар сақ-сақ күліп, билеп
ала жөнелді. Бір алаңқайда отты лаулата жағып жіберіп,
Асанның ойбайына қарамастан, қақтауға кірісті. Бет-аузы
күйелеш-күйелеш болып, түтіндей бастаған Асанға: «Қалай

екен, жазықсыз аңды өлтірген? Енді өзің де өліп көр! – деп,
айналдырып-айналдырып қояды сырық ағашты.
Асан басы айналып, дыбысы өшіп, есінен тануға айнал-
ды. Құбыжықтар ашқарақтанып, оның піскеніне шыдамай,

тырнақтарымен әр жерінен жұлмалап жегілері келіп, таласа
тармаса, тартып-тартып қояды. Сол уақытта алып Таусоғар
ақырып келіп, әлгі құбыжық-қорқауларды жан-жаққа лақ-
тырып, шашып тастады. Асанды бір-ақ жұлқып босатып

алып, аспандата лақтырып жіберді. Естерін жиған құбы-
жықтар Таусоғарға жабыла кетіп, қырғын шайқас басталды.
Карнавалда
Шырқырап ұшып кеткен Асан қазіргі заманғы үлкен са-

райға, тұп-тура карнавалдың үстіне топ ете түсті. Әртүрлі
халықтардың ұлттық киімдерін киген әдемі қыздар мен ба-

лалар, жан-жануарлар сондай жарасып, билеп, думандатып
жүр. Асан жан-жағына таңдана қарады.

ұлттық киімін киіп алған баяғы қара қыз Еркеш алдынан
шықты. – Қане, бір ән салып жіберші! Асан төмен қарады.
Шетелдік бір ырғақты салған болды. Барлығы оны мазақтап
ду күлді.

халқыңның бір әнін айтып бер! – деді, ұлттық киім киген
орыс қызы Маша.
Асан:

екен-ау? Масқара!
Маша:

мін... . музыка тыңдаймын!
Барбара:

Асан атыс-жарылыстың дыбысын салып, жауынгерлер-
ше қимылдап көрсетті. Бәрі ренжіп: Қойшы, қанішерлер құ-
самай...! – деді. Сол кезде Еркеш ашуланып: Ал, бұл бала
шынымен қанішер! Ол еліктің лағын атып тастады! – деді.

Бәрі теріс айналды.
Маша:

жиіркенемін!
«Мұндай әсем әлемде жауыз балаға орын жоқ!» – деп,
карнавалға жиналғандар Асанды қол-аяғынан ұстап, шай-
қап-шайқап, лақтырып жіберді... .

Жан азабы
Қайтадан шырқап ұшқан Асан Таусоғармен ұстасып, қа-
һарлана құлашын жазып тұрған арыстан басты, аю денелі,
динозавр аяқты құбыжықтың құшағына топ ете түсті. Енді

өлді-ау дегенде, Таусоғар оны жұлып алып, қаша жөнелді.
Қорқаулар шуылдап тұра қуды. Бір кезде алдарындағы бір
үлкен көлдің жағасына тоқтады. Құбыжықтар жақындап, ен-
ді ұстайды-ау дегенде Таусоғар көлді бір-екі сораптап, ұрт-

тап қойды. Асанды алып өтіп кеткен соң, қайтадан суды ор-
нына құя салды. Құбыжықтар суда малтақтап, қалып қойды.
Былай шығып естерін жиып, шөлдеп, шаршап келе жа-
тып, бір ағын суға кез болды. Сөйтсе, бұл Асан атқан елік-

тің мекені екен. Жаралы лақ сұлқ жатыр. Елік қайғыға ба-
тып, лақтың аман қалуын тілеп, жылап-сықтап отыр.

Таусоғарға. Асан ұяттан қып-қызыл боп, қайда тығыларын
білмей жаман састы. Ананың мұңына ортақтасып, Асан
тұңғыш рет өз ісіне өкініп, бірге қайғырып, жаралы аң тірі

қалса екен деп тіледі. Таусоғар да мұңайып отырғанда, әл-
деқайдан Еркеш сап ете түсті.

Жауыз! Жалмауыз! – деді, Асанға тап-тап беріп. Асан:
«Жоқ! Өтірік! Мен емес!» – деп жалтарды. Таусоғар екеуін
арашалап, айырып алды. Лақ көзін ашып, Асанға мұңая қа-
рады...

ғана қолың барды? Қайтіп қана көзің қиды?! – деді.
Асан жылап жіберді.
Таусоғар:

рады Асаннан. Асан жыламсырап, міңгірлеп, ештеңе дей
алмады. Таусоғар бұрылып кетіп қалды. Асан көзінде жас
мөлдіреп, ауыр қайғыға батқан елікке, шалажансар лаққа
қарай алмай, қашып шығып, беті ауған жаққа қаңғи берді.

Қаңғып келе жатып, өксіп-өксіп жылады, өз басын өзі тоқ-
пақтап, ағаштарға, тау-тасқа ұрды. Күйініп, жерге домала-
ды. Домалап келе жатып, бір керзі етікке тірелді.

Қорқаулар қоршағанда
Бұл – компьютердегі қаһарман капитан Жойбек еді. Қа-
сында Соямбике, спецназ, ниндзя, робот, қарақшылар сияқ-
ты киінген, автомат, гранатомет, садақ, найза, қылышпен

қаруланған бір топ адамы бар. Капитан Жойбек домалап
жатқан Асанды жерден көтеріп алып, ауада салақтатып бі-
раз тұрды. Жерге түсірді.
Капитан Жойбек:

мұңайма! Мүжілме де түңілме! Қардай болып сөгілме, бор-
дай болып үгілме! Мұздай болып еріме, қыздай болып егіл-

ме! Қаһарыңа мін, қайратыңа сен! Автомат, граната, қанжар
ұсынады: – Қара орманды қан сасытып, бірін қоймай қырып
сал! Сені ұялтып, орталарынан қуған екен, көрсет оларға!
Ұяттарымен қосып өртеп жібер барлығын!

Асан алғысы келмей қашқақтады.
Капитан:

Бізге қосылмасаң, жалғыз қаңғып қаласың! Мейлің! Қазір
жан-жануарлардың бәрін өзіміз-ақ қырып тастаймыз да, жа-
ласын саған жаба саламыз! Содан кейін барлық халық сені
қанішерлердің қатарына қосады. Атыңды мәңгілікке қара

тақтаға қарғап-сілеп жазып қойса, жақсы бола ма?!
Асан:

атақ-даңққа бөленгің келе ме өзі?
Асан:

ніңше! Жарайды! Қорқаудың қандай болатынын көрсетейін
мен саған!
Қолымен нұсқап, белгі береді. Жауынгерлер әп-сәтте
баланы қаумалап, қолдан-қолға қақпақылдап, жуан зәулім

қарағайға керіп байлап тастайды.
Капитан Жойбек:

көр!
Соямбике садағын көтеріп, көздейді. Асан тыпырлап,
көзін жұмып, басын қисаңдатып, жанталасады. Ысқырған

жебе тура төбесінен екі елі жоғары, қарағайға қадалады.
Жан-жағына қадалады. Асан қорқып, шыңғырады, бұлқы-
нады. Капитан Жойбек, Соямбике бастап бәрі мазақтап кү-
леді. Капитан Жойбек пистолетін саусағында айналдыра

ойнатып-ойнатып, көздемей тез-тез атып-атып жібереді. Ба-
ланы байлаған арқанды қиып түсіреді. Соямбике енді қан-
жар, найза лақтыруға дайындалып, көздеп тұрып, жіберіп
қалғанда, Асан бір жағына аунап кетеді. Бағанадан бері бұ-

ларды бақылап жүрген Таусоғар оны іліп ап, қашады. Қа-
рақшылар қуып жетіп, қоршап алады. Таусоғарды атпақ бо-
лып, қаруларын кезей бастайды.
Сол кезде қатты дауыл соғып, төңірек қап-қараңғы бо-

лып кетті. Әлгілердің бәрін үрей буып, қимылдай алмай
қалды. Дауыл басылып, күн ашылғанда бәйтеректің басына
алып самұрық құс келіп қонды. Саңқылдап, қанатымен
ауаны кескілеп, суылдатып бір-екі сипап, барлығын алдына

жинап алады.
Самұрық: Біздің ертегілер әлемінде қантөгіске, жауыз-
дыққа, арамдыққа, өшпенділікке, қулық-сұмдыққа, былық-
шылыққа орын жоқ! Ертегілер әлемі- қайырымдылық, адал-

дық, сұлулық, әділдік әлемі! Қан төккен, өтірік айтқан, бі-
реуге қиянат, зорлық-зомбылық жасаған адамдар бұл әлемге
лайық емес! Ондай оңбағандардың орны – қоқыстар мен
қорқаулардың арасында! Жоғалыңдар бұл арадан!

Самұрық қанатын қомдап, қағуға ыңғайлана бергенде,
капитан Жойбек алға шығып:

дім! Қырдым-жойдым! Өйткені амалым болған жоқ – со-
ғыстың аты соғыс! Мен жауды өлтірмесем, жау мені өлтіре-
ді. Соны ескерсеңіз екен, әділ патша!

ғыстың? Біреудің жерін тартып алу үшін, билеп-төстеу үшін
соғыстың! Біреуге жалданып, ақша үшін соғыстың! Жұрт-
тың үйіне барып, ойран салдың! Сондықтан саған кешірім
жоқ!

сыз, қорғанышсыз еліктің лағын атып тастаған оның кінәсі
бізден кем емес! Әділ болсаңыз, мұның да жазасын беріңіз!
Самұрық:

Кетсін аулақ!
Бағанадан бері үрпиіп-үрпиіп тұрған топ енді балаға қа-
рады. Капитан Жойбек Таусоғардың қасында тұрған Асан-
ды іліп әкетпекке оқтала бергенде, Таусоғар оның қолын

Самұрық назар аударады.
Таусоғар:

енді өз қатесін түсініп, қатты өкініп жүр! Жойбек берген
қаруды алған жоқ! Мен сенемін Асанға! Біз оған көмекте-
сейік! Мүмкіндік берейік!
Самұрық ойланып, қанатын сипай қағып қалғанда, әлгі

жауынгер топ ғайып болып кетті. Тек Асан мен Таусоғар
ғана қалды. Орманнан аң-құстар ақырын басып, сақтана
жинала бастады. Елік те келді.
Аңдар:

зайын тартсын! – деді жамырап. Орманды ауыр үнсіздік
басты. Асан алға шығып, елік-анаға қарап, тізерлеп, басын
иіп отырды. Көзіне жас тұнған. Самұрық, елік-ана, жаралы
лақ, аң-құстар, Таусоғар – бәрі де мұңайып, ойға батып кет-

суды әкеліп берсе, жазылып кетер еді! Бірақ, ол су жал-
мауыз кемпірдің қолында! Оның қоластындағы сиқырлы
атырапқа біздің бірде-біріміз бара алмаймыз! Оған тек
адамзаттың баласы ғана бара алады!

бірде-бірі аман қайтқан жоқ!
Асан:

мен барайын, ұлы падишаһ!
Самұрық:

жылаған адамға жалмауыздың жаны ашуы мүмкін! Бірақ,
байқа! Өкінгенің өтірік болып шықса, жалмауыздың жа-
нындағы жәдігөй, сиқыршылары ар жағыңдағы ниетіңді
жазбай таниды. Онда өмірмен қоштаса бер – я қаныңды

ішеді, я бір мылқау құбыжыққа айналдырып, мәңгілік қа-
рауылға тұрғызып қояды!
Асан:

Самұрық құптап, қанатын сермеді.
Жалмауыз апа
Жалмауыздың жері – ұшы-қиыры жоқ, тау-тасы, орман-
тоғайы аралас жазық екен. Неше күн, неше түн жол жүріп,

арып-ашып келе жатқан Асанды кенеттен бір топ жәдігөй,
сиқыршылар бас салып, байлап алады.

Жаны қысылған Асан: Соңғы тілегімді беріңдерші!
Ақырғы тілегім! – деп ышқынды. Асанды қара тасқа айнал-
дыруға оқтала берген жалмауыз бен сиқыршылар тоқтай
қалды.

көп мыжып кетпе!
Асан:

Жалмауыз жалба-жұлба шашын сілкіп-сілкіп жіберіп:
«Жарайды! Жәдігөйлерім, сиқыршыларым, аярларым ме-
нің! Тыңдаңдар түгел! Аузын бағыңдар да, сынаңдар! Сө-
зінде мінәндәй (шынашағының тырнағын көрсетеді) өтірік

болса, белуарынан қара тасқа айналдырып, желдің өтінде,
күннің көзінде мәңгі-бақи қара далбағай жамылып, қара
қарғаларды бағып, қарабет атанып, қарауыл қарап тұратын-
дай ғып қатырып тастаңдар! Ал, егер де шынын айтса, шы-

рай беріп, шырағын жандырыңдар! Ал, қане, сайра, бала-
қай!»
Асан ақтарылып, барлық оқиғаны бастан-аяқ айтып бе-
реді. Сиқыршылар үнсіз тыңдайды. Асан әңгімесін аяқтап:

ауыр күнәні арқалап, өмір бойы жан азабын тартқанша, не
өліп кетейін, не тірі суды сұрап алып, лақты да, өзімді де
аман алып қалайын деп келдім!
Сиқыршылар:

кезде жалмауыз жалба-жұлба шашын сілкіп-сілкіп жіберіп,
сақылдап тұрып күлді. Сояудай тырнақтарын тарбитып,
Асанның бетіне тақап, көзіне үңіліп, зәресін ұшырды. Қал-
шылдап билеп, қатты айғайлап жіберді: Өтірік! Өтірік айта-

сың! Мен сенің бірде-бір сөзіңе сенбеймін! Ойың басқада!
Жәдігөйлердің зәресі кетіп, жапатармағай жапырылып,
жалмауыздың аяғына жығылды. «Дұрыс айтасыз! Сіздікі

жөн! Бірақ, бұл бала шынын айтып тұр! Біз соны сезіп тұр-
мыз!» – десті шуылдап.
Жалмауыз:

сы, жалғаны қайсы, тіпті, өздері де айыра алмайды!
Асан (күйіп-пісіп):

айтқан емеспін! Ешқашан да! Үйде де, көшеде де, мектепте
де! Неге сенбейсіңдер маған?!
Жалмауыз (мысқылдап):

айтпайтын кісіні! Е-ей, есалаң! Ойланбастан кісіні сойып
салатын сендей оңбаған балаға өтірік айту бұйым болып
па?!
Асан (ышқынып):

да күйіп біттім! Жаным қиналып кетті! Не істе дейсіздер
маған?!
Жалмауыз:

ойлауың керек еді! Ол да өзіңдей жан иесі, оның да өмір
сүргісі келеді. Өзіңді біреу атса, жақсы көресің бе?
Асан:

Адамдарды топтап қырып тастап, таптап кете береді! Жауап
та бермейді, жандары да қиналмайды! Сөйтсем.... кісі өлтіру
кинодағыдай емес екен! Кинодағыдай емес екен!
Жалмауыз:

ден әлдеқайда озып кетті! Соларды көріп, біз соғысуды,
жамандық істеуді қойғалы не заман! Тек адамдар ғана әлі
күнге тоймай, бір-бірін қырып-жойып келе жатыр! Сен де
болашақта дап-дайын қанішер болайын-ақ деп тұр екенсің!

Бетіңнен жарылқасын! Бар да шетінен қыра бер!
Асан:

ешқашан да ешкімге қол көтермес едім! Оқ атпас едім!
Жалмауыз:

да апа дейді екен-ау, ә? Мен жақсылықпен жағаласып,
адамзатқа жамандық жасап жүрген кезімде Жалмауыз кем-
пір едім. Әлі күнге сол атым қалмай келе жатыр. Әйтпесе,
мойнымда нахақ қан жоқ! Мына қара тасқа айналғандар

үшін өзімді кінәлі санамаймын! Өздері кінәлі! Мәңгілік
өмір – тірі суды іздеп келіп, мәңгілік орындарын тапты! Ал
сен аздап өкінген бола салып, оп-оңай жуа саламын дейсің
бе нахақ қанды?! Жоқ! Бәріне де жауап беретін кез келеді!

Бір гүлді жұлсаң да, бір шыбықты сындырсаң да есебі бар!
Ендеше, сен де тарт жазаңды!
Кет дегендей екі қолын серпіп қалғанда, Асан домалап,
бір қапасқа түсіп кетеді.

Құтылу
Асан қараңғы, терең зынданда зарығып біраз отырады.
Бір күні оны құтқаруға капитан Жойбек пен Соямбике бұқ-
пантайлап, еңбектеп келеді. Жойбек қарауылға қанжар лақ-

тырады. Қанжары тасқа тигендей серпіліп ұшып кетеді.
Соямбике бір-ақ ырғып, секіріп, қарауылды иектің астынан
ұрып, сұлатып салады. Қамауда жатқан Асанға салбыратып
арқан тастайды.

дің бе, біз достарымызды жауға тастамаймыз! Енді сен біз-
бен бірге боласың! Біздің бармайтын жеріміз, алмайтын қа-
малымыз жоқ!
Асанды қапастан алып шығады. Капитан Жойбек:

Асан басын шайқап, көнбейді. Соямбике оны құшақтап,
түсінгендей арқасынан қағып, басынан сипайды. Капитан
Жойбек қаһарланып: Онда өзіміз-ақ реттейміз! – деп арнайы
операцияға кірісе бергенде, Жалмауыз апа кеп қалады. Ка-

питан Жойбек тасадан бас салып, ұрып жықпақшы болады.
Жалмауыз апа шыр айналып, бір қарауылды үшкіріп жібе-
ріп, спецназ – ниндзяға айналдыра қояды. Ниндзя Жойбек-
пен шайқаса кетеді. Біраздан соң, Жалмауыз ол екеуін де,

Соямбикені де, бүкіл жолдастарын да тас қарауылға айнал-
дырып қояды.
Жалмауыз:

ныштықты күзетіп, тұрыңдар осылай мәңгілік! (Асанға қа-
рап): Мені жалмауыз дейсіңдер. Ал мен кімді жалмадым?
Кімге іздеп барып жауыздық жасадым? Міне, мыналардың
бәрі де (тас мүсіндерді көрсетіп) осында байлық пен билік

іздеп келгендер! Және шексіз билікке құмар! Тойымсыз!
Тірі суды ішіп, мәңгі өлмей билік құрғысы келеді! Ал мен
бар болғаны ашкөз, жауыз пенделерге тірі суды бермей қал-
дым. Жойбек сияқты қанішерлер мәңгі өмір сүрсе не болар

еді?! Олар ештемеден тайынбайтын жүзіқаралар! Мен олар-
ды қара тасқа айналдырдым! Жоқ! Жалмауыз мен емес!
Жалмауыз мына сендерсіңдер! Мына сенің, сенің, сенің
ішіңде жалмауыз! (Нұсқап, нұсқап көрсетеді). Сол іштегі

жалмауыздарыңды жеңіп алыңдар! Сонда ғана нағыз адам
боласыңдар! (Жалмауыз сілкініп, әп-әдемі апа болып шыға
келеді). Асан балам, мен мыңдаған жылдардың ішінде жеке
басының пайдасы үшін емес, жаралы жанды аман алып қалу

үшін басын қатерге тігіп келген бірінші адам – сені көріп
тұрмын. Сен шыныңды айттың, дүниедегі ең үлкен керемет

ған! Мен сен ұялмайтындай жақсы апа болуға тырысайын!
Сен де мен ұялмайтындай жақсы бала болуға тырыс! Ала
ғой қасиетті суды!

Апа мейірленіп, Асанды құшақтап, басынан сипайды.
Өлі су мен тірі су құйылған өрнекті құтыны береді. Асан
кетуге оқтала беріп, толқып тұрады.
Асан:

қолдағанмен бірдей. Қаншама адамның қанын жүктеген қа-
нішерлерге кешірім жоқ!
Асан:

сы адам болып кетер бәлкім?! Түрлері қандай! Тұлғалары
қандай! Қара тасқа қалай қияды көзіңіз?
Жалмауыз (ойланып, басын шайқап, бәрін де босатады):

Барлығы қаруларын тастап, апаға бастарын иіп, қошта-
сып, жолға шығады.
Жанталас
Жалмауыз апаның мекенінен ұзап шыққаннан кейін, қа-

ра киімді ниндзя бұларға ештеңе айтпай, аяқ астынан ғайып
болып кетеді. Біраз жүрген соң капитан Жойбек ағаштан
сойыл жасап алады. Ол Асанға біртүрлі қарай бастайды. Бір
кезде бас салып, құтыны тартып алады. Соямбике Жойбекті

қағып жіберіп, құтыны Асанға қайтарып береді. Асан қаша
жөнеледі. Капитан Жойбек оны қуып жетіп, сойылмен ұра
бергенде, Соямбике секіріп келіп, Асанды құшақтай құлай-
ды. Сойыл оның басына тиеді. Сол жерде Соямбике қаза бо-

қаша береді. Жойбек қуады. Кенет бағанағы жоғалып кеткен
ниндзя ағаштың тасасынан бас салып, Асанды алып соғып,
құтыны тартып алмақшы болады. Жойбек жетіп келіп: «Мә,
саған, мәңгілік өмір!» деп, ниндзяны бастан ұрады. Екеуі

алысып-жұлысып, әбден шайқасып, арпалыста бірін-бірі
өлтіреді. Асан құтыны алып, жүгіре басып жөнеледі.
Арылу
Асан күміс құтыны алып келгенде, аңдардың бәрі даб-

дырлап, қуана қарсы алады. Ол құтыны самұрыққа береді.
Самұрық жаралы лақтың аузына тірі суды тамызады – түк
әсері жоқ! Аңдардың бәрі аңтарылып тұрады. Елік мұңаяды.
Самұрық күрсініп басын шайқайды:

мыңдаған жылдар болған шығар! Сандықта жатып-жатып
жай су болып қалған сияқты!
Бәрінің ұнжырғасы түсіп кетеді. Асан күйінгеннен жы-
лап жібереді. Самұрық құтыны тоса қойып, Асанның көз

жасын қосып алады.
Самұрық:

қасиеті қайта келеді деп бала кезімде әжемнен естіп едім.
Оған да қанша мың жыл өтті!
Суды лақтың аузына тамызады. Лақ сілкініп, орнынан
тұрады. Бірақ, сылбыр!

Асан бет-аузын тыржыңдатып, ішін басып, селкілдеп,
қиқылдап, қарқылдап күлген болады. Әсері жоқ!
Самұрық:

адамның күлкісі де таза бола алмайды! Амал не? Қош бол,
Асан! Өкініш сабағын ұмытпа, жақсы адам бол! – деп, қана-

тымен бір сипап қалғанда, Асан жер бетіне бір-ақ шығады.
Шықса, мамасы тесіктің аузында қайғырып отыр екен.
Асанды көріп, қуанғаннан есі шығып, бір жылап, бір күледі.
Ананың шын қуанған күлкісі бүкіл орманды жаңғыртады.

Сол қуанышты күлкіге бір кезде көп күлкі қосылады, сөйтсе
барлық жан-жануарлар жер бетіне шығып, қосыла шатта-
нып тұр екен. Жаралы еліктің лағы секіріп, ойнақтап, Асан-
ды достық ықыласпен тұмсығымен түртеді. Асан қуана кү-

ліп жібереді. Таза сәби күлкісі! Адамдар мен аң-құстар,
Асан мен Еркеш табиғат аясында қол ұстаса әндетіп, билеп,
жақсылық жырын жырлап, дүниені шаттыққа бөлейді!

Жолбарыспенпони
Пьеса-ертегі

Қатысушылар:
Әкөш – оқушы қыз
Бәкөш – оқушы бала
Жолбарыс

Пони
Аңшы
1-қызметші
2-қызметші – зоопарк қызметкерлері

Ағай – папкалы бастық
Ақбота, бұланай және басқа да аң-құстар

Бірінші көрініс
(Көкшетаудағы Абылайхан алаңына көшпелі зоопарк
дөңгелене жайғасқан. Машиналардың үстінде, темір тор-
ларда түрлі хайуанаттар. Әлем-жәлем киінген екі қызметші

жұртқа жар сала жүріп, хайуанаттарды біртіндеп ортаға
шығарып, бишіктерін шартылдатып, билетеді).

1-қызметші:
Уа, жарандар, жарандар,
Бұл қызықты қараңдар!
Көкшетаудың алабында,

Абылайдың алаңында,
Ғаламдағы таңғажайып,
Бара жатқан күнде азайып,
Алуан-алуан хайуанаттар

Келіп қалды алдарыңа!
2-қызметші:
Келіңіздер, үлкен-кіші,
Жыртқыш аңдар жылы жүзбен

Құшақ жайып қарсы алады,
Бегемот пен крокодил
Буги-вуги биді билеп,
Арыстан мен антилопа

Дуэт болып ән салады!
1-қызметші:
Лама билеп ламбада,
Түйе болып тамада,

Танго теуіп тасбақа,
Бұғы билеп чарльстон,
Қуанғаннан кугуар
Қарамайды қанға да,

Көрген емес мұндайды
АҚШ пенен Батыс та,
Үндістан мен Канада!
2-қызметші:

Піл вальске шықса, аққу оқыс күлед,
Ягуар қабыланмен бокс тілеп,
Көкқұтан түйеқұсқа еліктесе,
Қабан жүр тұмсығымен қоқыс күреп,

Маймаң қағып маймыл мен қызыл түлкі
Ақ аюды горилламен шекістіред,
Секіріп ерке барыс сальто жасап,
Аю тұр твист теуіп, кекс тілеп,

Арлан қасқыр арқармен асық ойнап,
Бизон мен бүркіт билер фокстрот!
1-қызметші:
Желкесімен жираф шеңбер жасаса,

Тұяғымен таутеке тас қашаса,
Жолбарыс пен пони ойнап қуыспақ,
Айдаһар мен қоян билер ча-ча-ча!
Екі қызметші қосылып: Ча-ча-ча! Ча-ча-ча!

Аң-құстар қосылып: Ча-ча-ча! Ча-ча-ча!
2-қызметші:
Асыр салып аң-құстар қанат жайды,
Көрген соң Көкшетаудай ізгі жайды!

1-қызметші:
Кереметтің көкесі әлемдегі,
Көкшетау – жер шоқтығы жанға жайлы!
2-қызметші:

Ерекше жаратылған ғажайып жер,
Ханға жайлы және де аңға жайлы!
1-қызметші:
Көкшеде жер-жаһанның жануары

Билейді қазақ биі «Қамажайды»!
(«Қамажай» әнімен майыса билеген аңдарды екі қыз-
метші біртіндеп торларына қамайды. Ең бірінші торға жол-
барысты, одан кейін пониды қамайды. Одан кейінгі бір тор

бос қалады. Басқа аңдарды арғы жағына қамайды да, екеуі
билей басып шығып кетеді).

Екінші көрініс
(Зоопаркке Әкөш пен Бәкөш келеді).
Әкөш: О-о, қандай керемет! Қандай әдемі аңдар!
Бәкөш: Анаң қара... анаң қара...

Әкөш: Мынаң қара... мынаң қара...
Бәкөш: А-а? Қайсын айтасың?
Әкөш: Міне, міне, таутеке!
Бәкөш: Е-е! Козел!

Әкөш: Үйдеп айтуға болмайды, ол жаман сөз!
Бәкөш: Қара, қара! Бітти биені қара!
Әкөш: Ол бітти бие емес! Ол құлан!
Бәкөш: Құлан емес... Шіркін, тарпаң болса ғой!

Әкөш: Соқ өтірікті! Тарпаң деген жануар жоқ!
Бәкөш: Жоқ, бар! Болған! Тарпаң деген жабайы жылқы
болған далада! Құланнан басқа...
Әкөш: Мустанг емес пе?

Бәкөш: Жоқ, мүлде басқа... Бұғалық, ноқтаға көнбеген,
шу асау болған. Ақыры азаттықсүйгіш тарпаңды цивилиза-
цияңыз құртып тынған!
Әкөш: А-а! Қандай аянышты!

Пони: Бүйте берсе, си-би-ли-зат-сияңыз біздің де түбі-
мізге жететін шығар!
Бәкөш: О-о, бітти бие!
Пони: Біріншіден, мен понимын! Екіншіден, бітти бие

емес, нормальный айғырмын!
Әкөш: О, пони! Қандай сүп-сүйкімді пони! Кел, екеуміз
дос болайық! Менің атым – Әкөш!
Бәкөш: Менің атым – Бәкөш!

Пони: Болсақ болайық, достық кісен емес қой, ауырлы-
ғы жоқ!
Әкөш: О-о! Қандай жақсы! Пони, поня, понятайым!
Санчо-пончо-пончигім! Мен саған күнде келіп тұрамын!

Пони: Рахмет! Досыңды түрмеге қаматып қойып, күнде
келіп тұратыныңа ризамын!

Әкөш: Енді... басқа не келеді қолымнан?!
Пони: Адамзатпен дос болсаң, көретінің осы. Біреуді
тұтқындау қолдарыңнан келгенде, азат ету келмейтініне
қайран қаламын! Қаным қайнай-қайнай, құйрық-жалым аға-

ратын болды!
Әкөш: Апырмай, ә?!
Бәкөш: Понеке, сіз олай таусылмаңыз! Бұл түрме емес,
бұл зоопарк! Сіздер үшін ең қауіпсіз жер осы! Алаңсыз дү-

ние жүзін аралап жүрсің, рахат емес пе?!
Пони (пысқырады): Фр-р-рр!
Әкөш: Саруайымға салынбашы! Күлші, жадырашы!
Томпиған топ-томпағым, монтиған моп-момақаным, понти-

ған понтиым ... понитайым!
Жолбарыс (гүр-р ете қалады): Әй, немене сонша, бәрің
жабылып бір жылқысымақты жұбатып, жарылқап жатырсың-
дар? Біздің де көңілімізге қарайтын кісі бар ма екен, сірә?!

Бәкөш: О, тақсыр жолбарыс, қандай мұң-мұқтажыңыз
бар?
Жолбарыс: Мен ешкімге мұң шақпаймын! Өйткені мен
жолбарыспын! Жер-жаһанда от-жалындай алаулап жалғыз

өзім жортамын!
Қалың қолдай лап қоямын,
Қаптай соққан өрт боламын,
Қанатты мен тырнақтыны,

Құйрықты мен тұяқтыны
Қабырғасын қақыратып,
Дал-дал қылып қорқыратып,
Кім болса да жеп қоямын!

Әкөш: Уһ! Сенде ұят жоқ!
Бәкөш: Сана-сезімің өте төмен!
Әкөш: Сенен мына менің пониым мың есе артық!
Жолбарыс: Қалайша ол менен артық болады, ә? Мен ба-

қуып жүріп ет жеймін! Пони-мониыңның бүкіл жал-
құйрығы мына менің мұртымның бір талына татымайды!
Пони: Әй, дүлей, құтыра берме өйтіп! Әйтпесе, қабыр-
ғаңнан бір теуіп, қаусатып тастаймын!

Жолбарыс: А-а! Мұндайыңды білгенде, мана қуыспақ
ойнап жүргенде, жүрегіңді жұлып, қолқаңды суырып ала-
тын едім!
Пони: Алып көр, әкеңнің... Қап, бағана мөңкіген болып

қосаяқтап бір-ақ теуіп, аузын айырып, азуын қайырып тас-
тамаған екенмін!
Жолбарыс: Тұра тұр, бәлем, шеңгелімде шыңғыртып
тұрып сөйлесермін сенімен! (Пони тебініп, жолбарыс арыл-

дап, азан-қазан болады).
Әкөш: Е-ей, сендерге не болды? Өздерің қамауда оты-
рып, қырқысқандарыңа жол болсын! Өйтіп табиғаттың жа-
расымын бұзбаңдар...

Жолбарыс: Табиғаттың жарасымын бұзып отырған мы-
на сендер, адамдар, кінәлісіңдер бәріне! Өлімтіктің етіне
қаратып, мені осынша жүдеткенше, еркіме жіберсеңдер ғой,
мен мына пони-мониды рахаттана жеп алып, көлеңкеде ұй-

қыны соғар едім!
Бәкөш: Еттен басқа ойың жоқ екен өзі!
Жолбарыс: А-а, басқаны ойлап керегі не?
Әкөш: Ет жеу... сосын ұйықтау... Ет жеу... сосын ұйық-

тау?!
Жолбарыс: Ет жейтіндер мен шөп жейтіндер ешқашан
да дос болмайды!
Әкөш: Олай емес! Ылғи ет жей беретіндер ызақор, жыр-

тқыш боп кетеді, сондықтан сен де диетаға көш, көк шөп-
терді көбірек же, сонда мейірбанды боласың!
Жолбарыс: Өйтіп мені өкпелетпе, адамзат! Қаһарлы
екеніміз рас, бірақ қорқау емеспіз. Біз де мына жарық дү-

ниені жақсы көреміз! Шөнжігімізді шөкімдейінен шекесі-
нен шертпей, еркін өсіреміз!

Бәкөш (Әкөшке): Жолбарыстың баласын шөнжік дейді.
Әкөш: Аюдың баласын қонжық деген сияқты екен! Ой,
оңды болды ғой, мен пониымды пөнжік дейінші! Понитай-
ым, понтиым, пөнжігім!

Пони: Елжірегенде сүйегіме дейін балқытасың, адамзат!
Егер осы ниетің шын болса, бізді босат! Уа, дариға, кең да-
лада көсіле бір құйындатып, мөлдір көлге сүңгіп шығып,
сеңгір тауға бір секірсем, саф таза ауадан көкірек кере құ-

марым тарқағанша жұтып, қарағай мен қайыңның арасында
серуен құрып, дәурен сүрсем, шіркін!
Бәкөш: Шіркін-ай, шіркін-ай!
Жолбарыс: Әй, Әкөш, өзің бір таңдайың тақ-тақ еткен

білімпаз қыз екенсің... Құтқар бізді тар қапастан!
Әкөш: О-о, бұл қолдан келмейді! Болмайды! Ұрсады
бізге ағалар мен тәтелер...
Бәкөш: Әсіресе, сен сияқты шеріні босату қауіпті, өйт-

кені сен басқа аңдардың бәрін жеп қоясың!
Жолбарыс: Е-е, Бәкөш айналайын, ақылы бар бала сияқ-
тысың, датымды тыңдап ал! Осы күні тұқымы тұздай құры-
ған аң мен құстың бәрін жолбарыс жалмап тауысып па?

Несібемді жұлып жесем,
Санайсыңдар жалмауызға,
Аң біткенді байлап тұрып,
Қызылкөзді қандыауызға,

Шіміркенбей қырып тастап,
Бар әлемді қан сасытқан
Ей, адамзат, шыныңды айтшы,
Сен жауыз ба, мен жауыз ба!?

(Осы мезетте «Әйт, шүу», «Но, дабай», «Өй, жамандат-
қыр», «Арам қатқыр», «Қатпа болып жатып қалғыр», «Қи-
сайған жағыңнан тұрмай қатып қалғыр!» деген айқай-шу
естіледі де, ковбойларға еліктеп, ықшам киінген, мылтық

асынған аңшы мен зоопарктің екі қызметшісі ақбота мен
бұланның баласын бірі сүйреп, бірі итеріп, дедектетіп алып

келеді. Понидың қасындағы бос торға екеуін қамағаннан
кейін, қарқ-қарқ күліп, дарақылана сөйлеседі).
Аңшы: Е-е, бәсе... менің қолымнан құтылатын хайуан
туған жоқ әлі. Не тонға кетеді, не торға кетеді!

1-қызметші: О-о, батыр, настоящий степной орел!
2-қызметші: Владыка лесов и озер! Чингачгук!
Аңшы: Гора... тожы моя!
2-қызметші: Ол райт! (Аңшыға ақша береді).

Аңшы (ақшаны қалтасына тығып): Ақша болса, бәрі де
болады ғой!
(Осы мезетте бозінген боздайды. Тау, орман, көл, дала –
бүкіл дүние бозінген болып боздап тұрғандай. Ақбота қо-

сыла жылайды).
Аңшы (Ақботаны нұсқап): Мынаның енесі...
1-қызметші: О-о, да! Түйе бізге таңсық...
Әкөш: Ой, ағалар, сіздерде жүрек бар ма? Бозінгеннің

боздауына, ақботаның зарлауына қалай ғана селт етпестен
шыдап тұрсыздар, ә?!
Аңшы: Сонда не істеуіміз керек?
Әкөш: Анасын айырмаңыз баласынан!

Аңшы: Жарайды, ертең енесін ұстап әкеліп, қосып қоямын!
Әкөш: Жоқ! Баласын бүгін босатыңыз!
2-қызметші: Нонсенс!
Аңшы: Өзіңнің дені-қарның сау ма, айналайын?

Әкөш: Жоқ! Жан-жануарларды жылатып жүрген сіздер-
дің дендеріңіз сау емес!
Бәкөш: Баяғыда Қасым төре Көкшетаудың ақ бурасын
атып өлтіріп еді, енді сіздер ақ ботасын ақшаға сатып жа-

тырсыздар...
Аңшы: Ой, сендер де қайдағыны айтып... Подумаешь,
тауда қаңғып жүрген бір жабайы түйені атса атқан шығар...
Сол үшін екі жарым ғасыр байбалам салатын дәнеңе жоқ!

Әкөш: Ол жай әншейін жабайы түйе емес, ол Абылай-
дың ақ бурасы! Ол – жердің киесі!

Аңшы: Какой кие-мие! Бір түйені атты екен деп Қасым
төрені сонша аңыз қыласыңдар, бүкіл Бурабайдың аң-құсын
қынадай қырған менің жанымда ол кім соншама?
Әй, Әкөш пен Бәкөшім,

Ара түсіп қайтесіңдер.
Бағусыз жан-жануарға,
Жебесімен жем айырып,
Желдей ұшқан сұр мергенді

Жеңетұғын халің бар ма?
Саятым мен тоятымды
Тиятұғын заңың бар ма?
1-қызметші: Браво!

2-қызметші: Бис, бис маэстро!
Аңшы:
Мысықтабан, жезтырнақты
Сілеусін мен мәлін келсін,

Көк мұхитты көк дауылдай
Құйрығымен үйіретін
Кит деп жүрген нәнің келсін.
Құрып кеткен баяғыда

Динозавр дәуің келсін,
Мұзға қатып, бізге жеткен
Қаңқасы да қорқынышты
Мамонт дейтін зілің келсін.

Тұмсығымен тау қопарып,
Ағаш жұлған пілің келсін,
Қылқындырып құрбандығын,
Жылай-жылай қылғытатын

Қолтырауын жауыз келсін,
Осы күнгі аң мен құстың
Бірі қалмай бәрі келсін,
Қорғасынмен құмалақтай

1-қызметші: Какой темперамент! Какая страсть!
2-қызметші: Какой колорит!
Аңшы:
Дір-дір етіп бұл дүние

Ұшында тұр мылтығымның.
Айналып бір нысанаға,
Шүріппені шырт еткізсем,
Ақ сұңқарың ұша ала ма?

Ақкөз аңшы қанға құмар,
Жыны ұстаса босқа жайрап,
Қаларсыңдар осы арада,
Еш нәрсеге қарамастан,

Атарымды ата берем,
Сатарымды сата берем!
2-қызметші: Браво, брависсимо!
1-қызметші: Ертегінің мергені де сіздей-ақ болған шығар!

Әкөш: Мергеннен садаға кетсін!
Бәкөш: Сіз нағыз киллерсіз!
Аңшы: Әй, балақандар, жақсылықпен табандарыңды
жалтыратпасаңдар, сендерді де экзотикалық жануар ретінде

зоопаркке сатамын да жіберемін! Ал сонда маған не істей-
сіңдер, а-а?!
Әкөш: Біз сізді милицияға... жо-жоқ, полицияға айта-
мыз!

Аңшы: Ха-ха-ха! Енді осындай халге жеттіңдер ме? Бі-
ліп қойыңдар, балақайларым, менттер, тойыс, понттар, хе-
хе-хе, менімен бірге аң аулайды. Тамаша мерген жігіттер!
Бәкөш: Аһ, солай ма? Онда біз сізді бастық ағаларға ай-

тамыз!
Аңшы: Ха-ха-ха! Әй, бір әйбәт, оңды балалар екенсің-
дер! Шек-сілем қатқанша күліп, бір жасап қалдым! Келесі
жолы бір-бір шүрегей атып әкеліп берермін, жас сорпа ішіп

терлесеңдер, қайдағы-жайдағы ойлардан арылып, қақ-
соқтан аулақ жүретін боласыңдар!

Бәкөш: Керегі жоқ! Жемейміз сіздің етіңізді!
Әкөш: Айтамыз бастық ағаларға!
Аңшы: Барыңдар, бозөкпелерім, беттеріңнен жарылқа-
сын! Көрген-баққандарыңды бүге-шігесіне дейін тәптіштеп

жеткізерсіңдер! Ал мен мына супермендермен виски ішіп,
бір кәйіп болайын, әкеңнің...
2-қызметші: О кей!
1-қызметші: Селяви! (Үшеуі кетеді).

Бәкөш: Қап, бәлем, көрерміз!
Әкөш: Жүр, кеттік! (Кетеді).
Үшінші көрініс
(Зоопаркке Әкөш пен Бәкөш қайтып келеді. Қастарында

Ағай:
Қане, әлгі қанішерлер қайда?
Арыстан мен жолбарыстың
Тырнағымен бір сүйкетіп,

Қабырғасын күйретейін,
Кекілінен күрмеп алып,
Қылқұйрыққа тағып беріп,
Тау мен тасқа сүйретейін,

Мүйізтұмсық, қодастардың
Қожыр тастай табанымен
Саз балшықтай илетейін.
Пілдің сорап тұмсығымен

Шіріп біткен шым секілді
Шаң-тозаң ғып үрлетейін.
Пәпкідегі әктілермен,
Шәпкілерін шалқайтып бір,

Кірпі төсеп астарына,
Тыржалаңаш жататұғын
Орындарын түрме етейін!
Бәкөш: Ура!

Әкөш: Алақай! Ақбота мен бұланайым, әйбат ағаның
арқасында бостандыққа шығасыңдар қазір!
Ағай: Келтір менің алдыма! (Аңшы, 1-2-қызметші жүгі-
ріп келеді).

Аңшы: Құзырыңызға құлдық, тақсыр!
2-қызметші: Мерси, монсеньор!
Ағай (аңшыға): Иә, Алаштың ұлы, туған жердің түте-
түтесін шығарып жатқан батыр сенбісің? Ал, қане, бермен

қарай жақындашы, пішініңді бір дұрыстап көріп алайын
жарықта... бұдан былай қапырық қапаста суқараңғы болып
сипаланып, сипақтап қана күн кешетініңе қолыңды қоя
бер... сұрмергенім!

әлемнің балаларына тамашалатып, танытқаным ба? Біз бол-
масақ, зоопарк болмаса, балалар, тіпті үлкендер де, тірі аң-
дарды қайдан көрер еді?!
Ағай: Сенің айыбыңның айғағы алдыңда тұр ақбота боп

егіліп! Сенің қандықол қарақшы екеніңе мына екі бала, мы-
на аң-құстар, мына тау мен орман, бүкіл дүние куә! Сазай-
ыңды тартып, сабаңа түсер сәтің келді!
Аңшы: Сөзіңіз де өзіңіз сияқты әдемі-ақ! Бірақ... бірақ...

менің нахақ екенім айдан анық! Өйткені менің рұқсат қаға-
зым бар!
Әкөш: Қалай?
Бәкөш: Өтірік айтасыз!

Аңшы (қалтасынан қағаздарын шығарады): Ендеше, мі-
не сендерге! Мынау – кең-байтақ даланың кез келген түкпі-
рінде, кез келген уақытта, кез келген мөлшерде аң аулауға
право беретін ерекше қағаз! Мынау – жеке меншік түйесі

бар деген қағаз, яғни ол түйені де, ол түйенің баласын да
қалаған уағыңда қуырып жеуге де, шикідей жеуге де право-
сы бар деген сөз! Міне, міне! Мәңіз, ағай, өз қолыңызбен
абайлап ұстап, өз көзіңізбен бажайлап көріңіз!

Ағай (қағаздарды айналдыра қарап): Мәссаған! Мынау
менің қолым ғой!
Аңшы: Ойбай-ау, ағай-ау, сіздің рұқсатыңызсыз аттап
басатын ақымақ деп пе едіңіз?

Ағай: Мә-ә! Мына біреуің тіпті ерекше жерден шыққан
ерекше қағаз ғой! Мынау пәленшекеңнің өз қолы ғой! Ей,
бағанадан бері сүйдемейсің бе сүміреймей!
Аңшы: Ойбай-ау, ағай-ау, ай-шайға келтірдіңіз бе? Оқа-

сы жоқ, ештен кеш жақсы!
Ағай: Апырмай, ә?!
Бәкөш: Ағай... ағай десе, сізге не боп қалды?!
Әкөш: Тезірек ақбота мен бұланайды босатпайсыз ба?

Ағай: Ой, ол болмайды енді... болмай қалды!
Бәкөш: Неге?
Әкөш: Неліктен?
Ағай: Документтері дұрыс!

Әкөш: Бірақ, істеп жүргендері дұрыс емес қой!
Ағай: Оны мен де біліп тұрмын, бірақ амал қанша? До-
кументі дұрыс кісіге дені дұрыс кісі тиісе алмайды!
1-қызметші: Жасасын дені дұрыс кісілер!

2-қызметші: Виват документ! Жүріңіз, сол үшін а ля
фуршет!
Әкөш: Ағай, ағай...
Бәкөш: Ойбай-ау, ағай-ау...

Ағай: Маған не қыл дейсіңдер енді?
Аңшы: Солай, балақандар! Кісінің өзі дұрыс болуы
шарт емес, бірақ документі дұрыс болуға міндетті! Солай!
1-қызметші: Селяви! (Үшеуі кетеді).

Ағай: Ал, айналайындар, маған ренжімеңдер... Қолдан
келер қайран жоқ! Сондықтан... дұшпаннан түк тартсаң да
олжа деген ғой аталарымыз... тым құрығанда тегін арақта-
рын ішіп кетейін! (Кетеді. )

Пони (келемеждеп): Өй-бәй-ау, ә-гәй-әу! Сендерге сол
керек! Қайбір оңған ағайларың бар еді?
Жолбарыс: Шіркін, мені жіберер ме еді соларға!
Пони: Жібере алмайды бұлар... бәрінің сортабайты бір!

Әншейін әдемі сөзге ғана шебер көкмылжың емес пе шетте-
рінен!
Бәкөш: Қап! Мыналардың қорлығын-ай!
Әкөш: Ал, ендеше ... жібермейтін несі бар?! Мына тау

мен қалың орман, анау көл мен кең дала – менің жерім, ме-
нің елім! Мен қорғамай, кім қорғайды елімді? Таптатпай-
мын қарақшының табанына, ластатпаймын әркімге! Орма-
ныңда жан-жануар өргізіп, құшағыңды құстарыңа толтыр-

сам, Бурабайда бұланайды өсіріп (бұланайды босатып, құ-
шақтасып қоштасады). Ақ бураның орнына, Ақ ботаңды
қайтарсам, жараланған тас жүрегің, жазылар ма Көкше-
тауым! (Ақ ботаны босатып, құшақтасып қоштасады. Бәкөш

екеуі тордың бәрін ашып, хайуанаттарды босатып жібереді.
Олар дүркірей шапқылап, табиғатқа сіңіп кетеді. Ең соңын-
да Пони мен Жолбарыс қалады).
Бәкөш (Пониды босатып): Ал, понеке, мына кең дүние

сенікі!
Әкөш (Пониды құшақтап): Понятайым, пончик, пөнжі-
гім!
Жолбарыс: Ал мен ше? Әй, Әкөш пен Бәкөшім, мені

ұмытып кеткеннен саумысыңдар?!
Бәкөш: Жоқ, ұмытқан жоқпыз!
Әкөш: Өзіңді де, сөзіңді де ұмытқан жоқпыз! Мен – жол-
барыспын, бәрін бас салып жеп қоямын деген жоқсың ба?!

Бәкөш: Сенің орның – түрме! Қасыңа жаңағы қанішер
аңшыны қосып қою керек!
Жолбарыс: Қап, қайдан ғана аузымнан қағынып едім?
Кешіріңдер, андағы жылқысымаққа ерегісіп, артығырақ от-

тап қойыппын... Әй, Әкөш пен Бәкөшім, бір жолға босатың-
дар мені! Осыдан босатсаңдар, жан иесі жануарға тіс-

тырнағым тимеске, тимек түгілі зәредей залал қылмасқа
найзағайдай шапшаңдығыммен, найзадай азуларыммен, се-
лебедей шеңгеліммен ант етейін!
Бәкөш: Саған сенім бар ма, айлакер мысық баласы!

Қарның ашып, көзің қызарса, антыңның қайда қаларын кім
білсін!
Жолбарыс: Жо-жоқ, айтқаным айтқан! Айналайын Әкөш,
Акося, сен де менің шөнжігім сияқты екенсің... бағанағы

айтқан диетаңа көшемін, бұдан былай шөп жеймін!
Әкөш: Ет көрсең, сертіңді бұзбауға еркің жете ме?!
Жолбарыс: О-о, жеткенде қандай! Етті көп жемеймін,
шөп жеймін!

Бәкөш: Ә-ә?!
Жолбарыс: Жоқ, ойбай, шөп жемеймін, ет жеймін! Түу,
не деп кеттім, ет жемеймін, шөп жеймін, көп жеймін, ет же-
меймін, көп жемеймін, шөп жемеймін... ет... ет... жей-жей-

жемеймін! Қап, ми қата болдың-ау, сорлы басым, шөбі де
бар болсын, еті де бар болсын! Ешқайсын да жемеймін!
Жемеймін, жемеймін!
Бәкөш: Біржолата бауырсаққа көшсең қайтеді?!

Жолбарыс: Ба-ба-бақұл!
Әкөш: Сонда мына алпауыттың аранын толтыру үшін
бүкіл Көкшетаудың кемпірлері Бурабайдан Бұландыға дейін
әр ағаштың түбінде бауырсақ пісіріп отырмақ па?

Бәкөш: Осы мысықтар нан мен сүтке қанағат қылмаушы
ма еді?
Әкөш: Мынаған сүт шақ келмес!
Пони: Жә, сонша бастарыңды ауыртып қайтесіңдер,

отырсын осында тып-тыныш!
Жолбарыс: Әй, әй, понеке, о не дегенің? «Көрші хақысы

ғыз кезгенде көсегең көгермес, бір көкжалға кезіксең, көз-
ден бұл-бұл ұшарсың! Одан да мен қасыңда жүріп, қорғау-

шың болайын! Әй, Әкөш пен Бәкөшім, мені босатсаңдар,
мен бүкіл аң-құсқа айбар болып, қорғап жүрер едім!
Әкөш: Бұл сөзі көкейге қонады. Қайтеміз?
Бәкөш: Шері екенін білуші едік, ер екенін көрейік!

Әкөш (жолбарысқа): Осыдан алдасаң, көресің! Онда сен
ең ұятсыз, ең оңбаған, қысқасы, ең, ең, ең жаман болғаның!
(Торды ашып, жолбарысты босатады)
Жолбарыс: Ыр-р-рахмет, айналайындар, көп жасаңдар!

Ал, понеке, жүр, қуыспақ ойнайық!
Пони: Ойнасақ, ойнайық! Қане, мықты болсаң, жетіп
көр! (екеуі шаба жөнеледі)
Бәкөш пен Әкөш (қосарлана): Жолдарың болсын!

(Кетеді. Бұлар кетісімен аңшы ағай, 1-2-қызметші келе-
ді. Бәрі де қызулау).
Аңшы (мылтығымен 2-қызметшіні қарнынан түртіп-
түртіп қойып): Әй, осы мен бар ғой, иә, бірдемені атпасам,

яки байлап-матамасам, өне бойым құрысып, тырысып, бір
түрлі боп жүремін...
2-қызметші: Тэнкью!
Аңшы: О, сорыңды ұрайын, теңкигің кеп тұрса... қазір

бір теуіп теңките салайын ба?
2-қызметші: Жо-жоқ, болмайды... тепсең, ауырады ме-
нікі қарын... дажы жарылады!
Ағай: Әй, айналайын, тебуіңе өзіміздікі де жетеді ғой!

Тиме бұларға! Бұлардың бүйірлері тоқ болса, біздің де бөте-
геміз бос болмас!
1-қызметші: Бос болмау үшін біздің торларымыз толып
тұруы керек! Ал, мынау не... қанша орын бостан-босқа тұр!

Аңшы: Нешауа! Толтырамыз бәрін де! Ертең-ақ... Оған
дейін... оған дейін бар ғой... мына бос кілеттерге өздерің
отыра тұрсаңдар қайтеді, ә?!
2-қызметші: Грандиозно!

Аңшы: Мәселен, мында сен... (2-қызметшіні қарынан
ұстап, бірінші кілетке кіргізеді) отыра тұрсаң... балақайлар
сені қандай аңға ұқсатар екен, ә?!
1-қызметші: Шимпанзеге, тек қана шимпанзеге ұқсатады!

Аңшы: Тә-әк! Ал сен ше? Сен кімге ұқсайсың, ә?! Кө-
рейікші, қане! (1-қызметшіні торға кіргізеді). Но-о, қалай?
2-қызметші: Аумаған орангутанг!
Аңшы: Ағай десе... сізді де бір көрсек қайтеді?

Ағай: Дөйт! Немене, мені мазақ қылғың келе ме?
Аңшы: Ойбай-ау, ағай-ау, сізді әжуалап өле алмай жүр
деп пе едіңіз? Жай әншейін, қызық үшін ғой... Мен де қасы-
ңызда тұрайын!

Ағай: А-а, жарайды, қызық болсын! Бірақ, торда тұрға-
ным үшін маған ақша төлейсіңдер! (Екеуі бір торға кіреді).
Аңшы: Базар жоқ! Ертең бір бұланды атып беремін! Но-
о, қалай, кімге ұқсаймыз біз, ә?

1, 2-қызметші (қосарлана): Хе-хе-хе!
Ағай: Ей, айтыңдар, біз де бірге күлейік!
1-қызметші: Жоқ, айтуға болмайды!
Аңшы: Айтыңдар, қане!

2-қызметші: Қой, атып тастап жүрерсің!
Ағай: Әй, қулар, ә!
Аңшы: Ағай, ағай, дүниеге темір тордан қараған қалай
екен, ә?!

Ағай: Кетші әрі, қайдағыны бастамай!
Аңшы: Ал, маған кейде біздің орнымыз осы жер сияқты
болып көрінеді де тұрады!
Ағай: Кет, жағыңа жылан жұмыртқалағыр! (Тордан шы-

ғады бәрі)
2-қызметші: Фу, қалай қорқынышты!
1-қызметші: Менің бүкіл аңдарды босатып жібергім
келді!

2-қызметші: Әй, айтпақшы мына торларда тұрған аңдар
қайда?!

1-қызметші: Мәссаған! Босап кеткеннен сау ма өзі?!
Аңшы: Қайда? Көрсетіңдер көзіме... көгендеп тастайын
шетінен!
2-қызметші (жанұшыра зоопаркті айналып шығып):

Бай-бай-ай, бай-бай-ай! Бірі қалмай қашып кетіпті!
1-қызметші: Құрыдық десеңші... Жер сүзіп, құм қаптық
десеңші!
2-қызметші: Не де болса бағанағы екі баладан келді!

Бай-бай-ай, бай-бай-ай!
Аңшы: Жә, байбайлама бекерге! Белді бекем бу да, ер
соңымнан! Ертеңнен қалдырмай мұрнынан тізіп тұрып, ен-
дігәрі қашпайтындай қылып бермесем, аңшы атым құрсын!

Тарт, айда! (Мылтығын көкке бір атып, жүгіре жөнеледі.
Екі қызметші бірге кетеді)
Ағай: Барыңдар! Ештеңеден қорықпаңдар... документ
жағын қатырамыз! (Бұрылып, басқа жаққа кетеді).

Бірінші көрініс
(Көкшетаудың баурайында, қарағай мен қайыңның ара-
сында жолбарыс пен пони келе жатыр).
Пони: О, шері, батпан-батпан ойлар басып келе ме, қа-

бағың неге қатыңқы?
Жолбарыс: Сен туралы ойлап келемін.
Пони: Мен туралы? Әрине, жақсы ойлар шығар?
Жолбарыс: Өте-мөте жақсы ойлар! Тіпті, ойымнан

шықпайсың!
Пони: Дос болсаң, осындай бол! Мұның ғажап екен!
Жолбарыс: Несі ғажап? Қарыным қатты ашып жүр!
Пони: О, қарының бар болсын сенің, қарының!

Жолбарыс: Әй, сен неге менің қарыныма соқтыға бере-
сің, ә? Өткен жолы құтырғаныңды мен ұмытқан жоқпын, ал,
қане, аузыма теуіп, азуымды қағып көрші...
Пони: Әй, әй, қайдағыны айтпа... құрдас емеспіз бе, ой-

нағанды да білмейсің бе?
Жолбарыс: Ойнасаң да оңдырмадың... Сенің сұғың өт-
кен шығар, міне, қарашы, қарным қабысып, қабырғам арса-
арса болып, собалаңдаған сүлдерім ғана қалды!

Пони: Жә, сабыр ет, кей-кейде ашыққан пайдалы ден-
саулыққа... тығындай бермей. Қазір бір жөнін тауып, сені
нанға тойғызамын. Майшелпекті балқаймаққа батырып со-
ғып алсаң, ханға сәлем бермейсің, тарихтағы тұңғыш нансо-

ғар жолбарыс!
Жолбарыс: Сонда да еттің жүрер жолы бөлек қой! Нан-
басаң, қазақтардан сұра!
Пони: Білмеймін, құрдас, біреудің етін біреу қалай жей-

ді, миыма қонбайды! Жарайды, бос сөз бауырсақ болмас,
бір харекет қылайын. Сен сияқты өте жақсы көретін досым-
нан аянып қаламын ба?
Жолбарыс: Мен де сені өте жақсы көремін! Жақсы кө-

ретінім сондай – жеп қойғым келеді!
Пони: Пау, шіркін-ай, бұл не деген махаббат! Жарайды,
қалжырасаң қарағайдың түбінде қиялға батып сұлай тұр!
(Жолбарыс бұрылып, қарағайдың түбінде жатып қалады.