Бұл еңбегімді өзіме де, өнеріме де көп қамқор болған досым
Меңдеш Халелұлы САЛИХОВҚА арнаймын

“Жас Алаш”, № 95 2009 ж.
Елтеріс қаған
Қатулана атқа қонбаса,
Мен де атқа қонбасам,

Түрік елі құм астында қалар еді.
Күл астында қалар еді.
Шүкір!
Елім– ел болды.

Жерім– жер болды.
Ерлерімді былай қойғанда,
Құлыма дейін өр болды!
Тоныкөк

Алшайып жүрдім.
Талтайып тұрдым.
Темірхан

Серік Ақсұңқарұлы
“КӨК ТҮРІКТЕР САРЫНЫНА” АЙТЫЛҒАН ҮЗІК-ҮЗІК ПІКІРЛЕР

Газета “Дат”, № 24- 25. 2011г.
Из 12- 13 тетради

Еңкіп- еңкіп соққанда
Таудың денесінен
Тастар бұршақ боп құйылды,
Серпіп – серпіп соққанда

Үзіп жібердім
Шынжыр боп шырмалған
Бұғау боп күрмелген түйінді.
Күсінгенімде –

Күн күркіреді.
Сілкінгенімде –
Жер тітіренді.
Хахахулап

Жар салғанымда
Аспандағы бұлттар
Жерге қонды.
Ахахулап

Ән салғанымда
Аспандағы құс біткен
Көлге қонды.
Еңкейгенге еңкейдім

Шалқайғанға шалқайдым.
Асқанның орманын
Отындай өртедім,
Тасқанның көлдерін

Астаудай төңкердім.
Қысқанда қу ағаштан бу шығардым.
Сыққанда
Қара тастан су шығардым.

Атанды асықтай аттым
Қарсы келгенді
Қазықтай қақтым.
Алшайып жүрдім.

Елемнің іргесінде
Өрт болып жатыр...
Жанымның ішіне
Дерт толып жатыр.

Заманның қабағынан
Қар жауып тұр.
Қар емес
Қан жауып тұр.

Қатерлі сөздер
Ауғанды бомбылағандай
Жүрегімді! –
Бомбылап жатыр.

Арман, тілегім
Қасат қарды бұза алмай
Омбылап жатыр.
Суларыма

У қосып жатқандай.
Елімді-
Бүлікке салам деп! –
Жын басып жатқандай...

Әлденелер
Жалмаңдап кезіп жүр.
Әлденелер
Жалбаңдап безіп жүр.

Шамым мен шырағым
Өшіп бара жатқандай,
Ормандарым
Жерімді тастап

Көшіп бара жатқандай.
Өзекке түскен от
Жолымды қуырып тұр.
Көз жасым

Жүзімді кесіп,
Омырауымды орып
Құйылып тұр.
Бауларым

Қурап қалардай,
Тауларым
Құлап қалардай
Қорқамын.

Еңкіп-еңкіп соққанда
Таудың денесінен
Тастар бұршақ боп құйылды.
Серпіп-серпіп соққанда

Үзіп жібердім
Шынжыр боп шырмалған
Бұғау боп күрмелген түйінді.
Күрсінгенімде –

Күн күркіреді.
Сілкінгенімде –
Жер тітіренді.
Хахахулап

Жар салғанымда
Аспандағы бұлттар
Жерге қонды.
Ахахулап

Ән салғанымда
Аспандағы құс біткен
Көлге қонды.
Еңкейгенге еңкейдім

Шалқайғанға шалқайдым.
Асқанның орманын
Отындай өртедім.
Тасқанның көлдерін

Астаудай төңкердім.
Қысқанда
Қу ағаштан бу шығардым.
Сыққанда

қара тастан су шығардым.
Атанды асықтай аттым.
Қарсы келгенді
Қазықтай қақтым

Алшайып жүрдім.
Талтайып тұрдым.

Алып едім,
Таудай биік,
Даладай кең едім.
Жұлдызы құйылып жатқан

Көк аспанмен тең едім.
Жауларым
Айтқанына жүргізіп,
Айдауына көндірмек болды

Мені өлтірмек болды.
Ернеуі таудай биік,
Даладай үлкен
Табыт жасады.

Басымды жерге тигізді
Үстіме кебін кигізді.
Бірақ мен көнбедім.
Өлтірем десе де

Өлмедім.
Табытты қайық еттім.
Кебінін жыртып
Желкен еттім.

Тәлкек еттім.
Әлі күнге мен
Табыт-қайықпен
Жүзіп келемін.

Кебінімді желкен етіп
Албастыдай өкірген,
Жындай көпірген
Арасат толқындарын

Бұзып келемін.
Е, Тәңірі,
Жолымды оңғара көр!

Майлы тоқ ішектей
Толып ағатын өзендерім
Арық қойдың
Аш ішегіндей шұбатылып

Тартылып қалды.
Күміс құйғандай
Жарқырап жататын көлдерім
Қайнап-қайнап

Суалған қазандай
Сарқылып қалды.
Кілем жабылған керуендей
Созылып жататын жоталарым –

Үйелеп қалған түйелердей –
Жұлым-жұлым болды.
Кеуіп қалған
Өзек пен сайларым

Тілінген шүберектей
Жырым-жырым болды.
Далам қурап жатыр!
Орманымды

Ара мен балталар
жіліктей сындырып,
Шұжықтай
Турап жатыр.

Кешегі
Егістік алқабым
Малайдың ерініндей,
Құлдың табанындай

Тілінген.
Кешегі жайлауым
Ібіліс аунағандай
Бүлінген.

Құлпырып жататын
Шалғын-сырмақтарым
Лас аяққа
Басылып қалғандай.

Даламның
Алтын алқасы үзіліп,
Маржан моншақтары
Шашылып қалғандай.

Иесіз қалған ауылдар
Аралдың
Жағаға шығып қалған
Кемесіндей.

Сор басқан жерлерім
Алапес адамның
Денесіндей.
Елімнің іргесін

Өріп кеткен бәлелер
Талап тұр...
Аждаhаның деміндей
Оттай жел шығып

Қонақ көрсем
Түңліктей
Желпілдеп тұратын халық ем.
Туыс көрсем

Желді күнгі ағаштай
Елпілдеп тұратын халық ем.
Досым өлсе
Ақ таяқ ұстап,

Ақ шүберек буынып
Еңкілдеп тұратын халық ем.
Менің еліме,
Менің жеріме

Көн етіктері қорпылдап,
Көне етектері салпылдап
Біреулер келді.
Желпілдеген түңлігімді

Кесіп-кесіп
Ұлтарақ етті.
Елпілдеген көңілімді
Көсіп-көсіп

Күлпара етті.
Қолыма ұстаған
Қазалы таяғыммен
Өзімді сабады

(Тәңірі оны
Түбінде табады).
Қасыма
Мола қазып қойды.

Беліме буынған
Азалы ақ шүберекпен
Өзімді асып қойды.
Бұған енді не дерсің?!

Қашан көрсең де
Су тиген қарақұрттай
Бүрісіп тұрады.
Зұлымдық ойлаған,

Мыстан кемпірдей
Тырысып тұрады.
Өзі алтын табақпен
Ас ішіп отырып

Сенің
Күміс қасығыңды
Көре алмайды.
Көне алмайды!

Шаттансаң –
Тасқа түскен
Шыныдай быт-шыт боп
Шашылып қалардай болады.

Мақтансаң –
Тұрған жерінде
Асылып қалардай болады.
Айналаға зәрін құйып

Былғап жатыр.
Ішіне мысық кіріп –
Мияулап! –
Тырнап жатыр.

Қызғаныштың уы
Жатқызбайды, –
Кешін батырып,
Таңын атқызбайды.

Биікке шықсаң –
Қан жауатын бұлттай! –
Түйіліп қалады.
Күйікке батсаң –

Бұл дүниеде көрмеген
Рахатқа кіріп –
Сүйініп қалады.
Жүретін жеріңе

Тікен төсеп,
Отыратын жеріңе
Шоқ төсеп
Тастағысы келеді.

Әйтеуір бір сұмдықты
Бастағысы келеді.
Қуанышыңда да –
Жыландай! –

Ысқырып тұрады.
Құшақтап тұрып –
Бүйіріңе! –
Біз сұғып тұрады.

Осы бір жан
Дүниеге жат сияқты,
Ішіне
Бәле-жаланы

Толтырып алған
Екі аяқты
Қап сияқты.

Ашаршылық
Алдымен талғап жұтты.
Соңынан
түк қалдырмай

Жалмап жұтты.
Жұтты,
Жұтты,
Жұтты!

Құртты!
Ақылдасатын
Дана қалдырмады.
Құшақтасатын

Бала қалдырмады.
Алатау мен Арқаның,
Алтай мен
Атыраудың арасы

Қынадай қырылды,
Шалғындай жапырылып,
Шөптей жұлынды.
Жад пен ойымда

Қайғы мен қасірет
Желдай ағылысты.
Ертіс пен Жайық,
Есіл мен Ойылда

Ісінген өліктер
Сеңдей соғылысты.
Құзғындар
Қара бұлттай қаптады.

Атқан күн батпады,
батқан күн атпады.
Біздің жеріміздегідей
Еш жерде

Құзғындар
Көп болған емес.
Біздің жеріміздегідей
Еш жерде

Құзғындар
Тоқ болған емес.
Шашылып жатты
Шоқыған, жегені...

Содан ба елімде
Құзғындар көп әлі.

Дүниені
Түстеп-танып
Ұға алмай жатырмыз
Кеңес Одағының

Ми батпағына
Кеңірдектен батқан екенбіз –
Ұмтылып
Шыға алмай жатырмыз.

Біреулер одан сайын
Төбемнен басып,
Иығыма мініп тұр.
Үмітімді

Жіптей қырқып,
Тілегімді
Таспадай тіліп тұр.
Басымды –

Күлі бұрқырап жатқан –
Ошағыма
Қайтадан тыққысы келеді.
Біреуі шығысқа,

Біреуі батысқа,
Біреуі теріскей,
Біреуі түстікке
Тартқысы келеді.

Мама бие дей ме екен?!
Бұттарын
Қазақстаныма
Артқысы келеді.

Лағынет атқырлар-ай!
Әбілет қаққырлар-ай!
Ісімді
Тындыра алмай жатырмын.

Тілімді,
Сындыра алмай жатырмын.
Бірде сөгіліп,
Бірде өріліп тұрмын.

Осы бір кезеңнен
Өтіп кетемін деп
Атымды қамшылап
Тебініп тұрмын.

Біреулер –
Өлексеге тойған иттей
Жүндері жылтырап –
Семіріп жатыр.

Біреулер –
Жоқшылықтан! –
Өз сүйегін өзі
Кеміріп жатыр.

Бірде –
Салмағы жоқ! –
Ұранның ішінде жүргендеймін.
Таласып кетпесем игі еді.

Бірде –
Бағдары жоқ! –
Тұманның ішінде жүргендеймін.
Адасып кетпесем игі еді.

Осы бір кезеңнің
Көктайғақ белеңі-ай!
Осы бір кезеңнің
Ақ түтек әлегі-ай!

Балпаң-балпаң басқанда
Қара жер қайысты.
Алшаң-алшаң басқанда
Қара тас майысты.

Керуендерімнің салмағынан
Жоталар
Жаншылып қалды.
Жылқыларым

Суатқа құлағанда
Көлдер суалып,
Таусылып қалды.
Жауларым

Маған құл болуға
Зар боп жатты.
Сіңбірігім – қаймақ,
Сілекейім бал боп ақты.

Күбілерім
Күрпілдеп пісілді.
Сабаларым
Күркілдеп ісінді.

Астауым емен,
Шыңырауым
Шегем болды.
Төбемде құндыз,

Маңдайымда
Жұлдыз жанып тұрды.
Құсымның текпіні
Арлан қасқырды өлтірді.

Садағымның екпіні
Алты қырды төңкерді.
Қара тасты
Қара балшықтай иледім.

Жауымның жерін
Тулақ қып сүйредім.
Сөйлесем
Тілім қылыш болды.

Қақырығым – алтын,
Түкірігім – күміс болды.
Өткен заман-ай!

Елімнің іргесінде
Өрт болып жатыр...
Жанымның ішіне
Дерт толып жатыр.

Заманның қабағынан
Қар жауып тұр.
Қар емес.
Қан жауып тұр.

Қатерлі сөздер
Ауғанды бомбылағандай –
Жүрегімді! –
Бомбылап жатыр.

Арман, тілегім
Қасат қарды бұза алмай
Омбылап жатыр.
Суларыма

У қосып жатқандай.
Елімді –
Бүлікке салам деп! –
Жын басып жатқандай.

Әлденелер
Жалмаңдап кезіп жүр.
Әлденелер
Жалбаңдап безіп жүр.

Шамым мен шырағым
Өшіп бара жатқандай.
Ормандарым
Жерімді тастап

Көшіп бара жатқандай.
Өзекке түскен от
Жолымды қуырып тұр.
Көз жасым

Жүзімді кесіп,
Омырауымды орып
Құйылып тұр.
Бауларым

Қурап қалардай,
Тауларым
Құлап қалардай –
Қорқамын!

Алтын ыдысты
Балқашты көтеріп
Алдына тостым.
Алтын балықты

Аралды бердім.
Алтын айдынды
Атырауды
Алдына жайып тастадым.

Отыз тісімді опырғыздым.
Отыз елімді көндірдім.
Сарыарқаның
Төріне отырғыздым.

Алтын оқалы
Шапан кигіздім.
Арғымақ ат мінгіздім.
Қызымды күң қылдым.

Ұлымды құл қылдым.
Сонда да жақпадым.

Жан-жүрегімді күйдіріп,
Намысыма тисе –
Білемін! –
Өліспей беріспеймін.

Бірақ та
Аяқ-қолымды матап, –
Тік тұрғызып! –
Бауыздаймын деп тұрса

Не істеймін!
Желкеме мылтығын қадап
Қара жартасты –
Жалаңаш қолыңмен! –

Үңгі деп тұрса
Қайтемін?!
Қара жерге
Сүңгі деп тұрса

Қайтемін?!
Айт, емін!

Шолпан!
Сен маған –
Қайда барсам да!
Көлеңкем құсап

Еріп жүрдің.
Не істесем де
Көніп жүрдің.
Омыртқам сынғандай

Ойсырап қалған кезімде
Жебедің.
Қаңсырап қалған кезімде
Демедің.

Тәнтімін!
Сен мені жаныңдай
Жақын көрдің.
Теңдесі некен-саяқ

Ақын көрдің.
Арыстандай ақырып,
Жолбарыстай бүктетіліп
Ширыққан кезімде

Сен маған басу айттың.
Адасқан кезімде
Бетіме шыжғырып
Ашып айттың.

От пен ошағыма,
Сендей қосағыма –
Екі дүниеде ризамын.

Маған не істемеді?!
Маған не жасамады?!
Тілімді
Ұлтарақ қып кесті.

Жүрегімді
Құлдың құлағындай кесті.
Қызылқұм мен Қарақұмды –
Үндемесін деп! –

Көмейіме құйды.
Үмітімді жіптей қиды.
Маған не істемеді?!
Маған не жасамады?!

Жүрсем – құлатты.
Тұрсам – сұлатты.
Өз елімде,
Өз жерімде

Кеудемді
Алатау, Қаратаумен бастырды.
Басымды көтерсем
Сойылмен басқа ұрды.

Ой, дүние-ай!
Маған не істемеді?!
Маған не жасамады?!

Басыңа бақ қонса
Көлеңке сияқты қалмастан
Еріп жүреді.
Сен дегенде

Жанын берердей боп
Өліп жүреді.
Жаудан қорғайтын
Қамалдай болады.

Табаныңды
Жалардай болады.
«Жат!» десең
жатады

«Қап!» десең
қабады.
Қолды-аяққа тұрмай
Сыныптай

Сырғып тұрады.
Жүн-жұрқаңа дейін мақтап
Жыр қып тұрады.
Қаласаң –

Иненің көзінен өтетін
Жіп болады.
«Бүк!» десең «бүк»,
«Шік!» десең «шік» болады.

Басыңнан бақ тайса –
Тезегіне қарағандай
Айналып қарамайды.
Өмірі көрмегендей

Сәлемге жарамайды.
Құласаң –
Басыңнан аттап кетеді.
Темекінің тұқылындай

Таптап кетеді...
Қайтадан тұрып кетсең
Жайраңдап
Күліп келеді...

Бұл адам –
Адамды! –
Оп-оңай сата салатын
Мүлік көреді.

Шәкір Ыбыраевқа
Елімді
Ел етемін деп,
Жерімді

Кеңейтемін деп
Байыз таппадым!
Қылышымды
Қылдай жұқарғанша сермедім.

Найзамды
Тебендей жіңішкергенше сілтедім.
Жер қаптым.
Омалдым.

Дұшпанның мойнына
Жылан боп оралдым.
Тұман боп тұтасып,
Бұлт боп көштім мен.

Күнді де кештім мен.
Түнді де кештім мен.
Дәрмен күткем жоқ
Ешкімнен!

Қағып-қағып
Қанымды ішті.
Соғып-соғып
Сөлімді ішті.

Қайтпадым!
Омыртқамды
Күтірлетіп үзді.
Қабырғаларымды

Біртіндеп үзді.
Бірақ ештеңе айтпадым.
Қарыстым!
Өліп бара жатып та

Бөрідей алыстым.
Мен сондай болдым!

Дүние сұп-суық
Тоңдым!
Аспандағы Ай
Балқып кетердей етіп

От жақтым!
Бәрібір жылынбадым.
Мұңымды айтып –
Жата қап –

Шөптердің
Құлағына сыбырладым.
Жер-Ана селт етпеді.
(Апыр-ай,

Бұрынғылардың айтып жүргені
Ертек пе еді?!)
Шың-құздардың
Ішіне кіріп

Айқай салдым.
«Одан да шықты жаңғырық,
Бұдан да шықты жаңғырық».
Ақырында дауысым

Қаңғып кетті.
Қара қарға мазақ етіп
Қарқ-қарқ күліп
Басыма саңғып кетті.

Төбем –
Қуанғанда! – көкке жетті.
Тамырым –
Қуанғанда! –

Жеті қат жердің астына кетті.
Аспаннан
Бір бұлт алдым да
Төсек қып шалқайдым.

Алатаудан
Бір жартасты алдым да
Жастық қып жантайдым.
Неткен қуаныш!

Таусылмайды жыры гөй-гөйдің.
Алтай шөгіп,
Алатау көшкенше сөйлеймін.
Атырау суалып,

Қаратау өшкенше сөйлеймін.
Аспанда Ай лағып,
Жұлдыздар сөнгенше сөйлеймін.
Тіршілік таусылып,

Түріктер өлгенше сөйлеймін.
Таусылмайды гөй-гөйім!

Мен осы
Кімдермен жүрмін?!
Аға дегенім
Аға емес, –

Өзін өзі бұлдау сияқты.
Жаға дегенім –
Жаға емес, –
Шуаш сіңген

Шұлғау сияқты.
Ірі дегенім –
Ірі емес, –
Шөгіп кеткендей.

Тірі дегенім –
Тірі емес, –
Өліп кеткендей.
Сонда

Бұл тірліктің
Осымен қурап,
Солғаны ма?!
Немесе –

Бұл лағнет тірліктің
Ағасы, жағасы жоқ,
Ірісі, тірісі жоқ,
Сойқан мен содыр,

Обыр мен тобыр
Болғаны ма?!
Ұқпадым.

Дүние
қап-қара боп түнерді.
Дүлейлі құйын соқты.
Әлдене сұранды...

Әлдене тіленді...
Айнала түгел
Алау-далау,
Әлем-жәлем,

Ерең-серең болды.
Аласаң биік,
Биігің төмен болды.
Тіршілік

Тұншығып құрысты.
Қара нарлардай
Ап-ауыр қара бұлттар
Төмендеп кеп

Теңізден су ішті.
Көп ішті
Ырғалып...
Қарындары қампиып

Көкке көтерілді
Ыңыранып.
Жасындар жалтылдап ойнады.
Қара жаңбырдан

Көлдердің беті
Қара қазандай
Сақылдап қайнады.
Тамшыларымен

Тепкілеп тоқтатты
Есірген құйынды.
Аспаннан
Әуен,

саз,
өлеңдер құйылды.
Найзағайлар шатырлап
Қайта-қайта жанды –

Қара бұлттардың
Қампайған қарынын
Қайта-қайта жарды.
Құтқа толтырды

Сусырап жатқан жерімді.
Бұтқа толтырды –
Құрғақшылықтан! –
Қансырап жатқан елімді.

Ақтарылып тасыдым! –
Қара жартасты
Алып кете алмадым.
Көлденең жатқан

Құздарды
Жарып кете алмадым.
Ештеңе бітірмедім!
Жүріп жатқан

Сеңдердей күтірледім.
Қара қазандай қайнадым.
Келеге келген бурадай
Жынымды бүркіп.

Тісімді
Қышыр-қышыр қайрадым.
Болмады.
Жаншылдым!

Ұлы Далам,
Ұлы Елімді қуғынға салды.
Көз көріп,
Құлақ естімеген

Қырғынға салды.
Тұла бойын түгел тінтіді.
Киіздей қақты,
Тулақтай сілкіді.

Адамдарын
Бірін-біріне айтақтап,
Бірін біріне
Қан жоса қып қаптырды.

Бірін біріне
Мал құсап бақтырды.
Жайқалған шалғыным
Дөңкиген тасқа толды.

Елімнің омырауы
Қып-қызыл қанға боялып,
Етегі жасқа толды.
Құтырып алды!

Арыстарымның терісін –
Тірідей! –
Сыпырып алды.
Әруақтарымды күңірентіп –

Аяғынан сүйреп! –
Моладан шығарды.
Неткен халық ек шыдамды?!
Көген қырқылып,

Керме мен желі үзілді...
Қара нарларымның –
Омақасып! –
Белі үзілді.

Қазанаттарымды
Қыл бұрау салып
Шырқыратты.
Сай-сүйекті сырқыратты.

Жүрмесін деп
Табанымды тіліп
Жылқының қылын
Қиып салды.

Басын көтермесін деп
Мойныма құрық салды.
Сөйлемесін деп –
Аузыма! –

Кірдің тасындай ап-ауыр
Құлып салды.

«Алланың өзі де рас, сөзі де рас...»
Күмәнім жоқ, Данышпан!
Рас! Рас! Рас!
Не істеймін бірақ та

Бұл өмірдің бәрі лас!
Лас! Лас! Лас!
Мен қазір
Қоқыста жүргендеймін.

Бастар жарылып,
Қарындар ақтарылып жатқан
Тартыста жүргендеймін.
Бастар жарылып,

Қарындар ақтарылып жатқан –
Дүниенің! –
Өкпе-бауырын жеп
Құзғындар ұшып жатыр...

Қаңғыбас ит біткен
Сол дүниенің
Қанын жалап
Ішіп жатыр.

Тойынғаны соншама –
Лобылып –
Құсып жатыр...
Рас! Рас! –

Дінім-ай!
Лас! Лас! –
Дүние-ай!

Басына
Қара бұлт бүркеніп
Қаратау болып теңселді.
Төбесіне

Жасын ойнатып
Алатау болып қозғалды.
Гулеген сайын желпінді,
Үрлеген сайын қозданды.

Жүрегі
Сарнап жылады.
Қобызы
Аңырап жылады.

Қазандай қайнады.
Хазардай көпірді.
Отқа түсіп қақталған,
Төске түсіп тапталған

Алтын балдақты ақ семсердей
Сілтеген сайын жетілді.
Құйып төккенде
Данамен де мұңдасты,

Даламен де мұңдасты.
Қышырлатып тісін қайраған,
Қарпып шайнаған
Қарт бурадай

Жын шашты.
Шерді қозғады.
Қамаулы
Жылқыдай кісінеп,

Ботасы өлген
Інгендей боздады.
Біреуді шақырды,
Біреуді батырды...

Құйрығымен жұр ұрған
Арыстандай ақырды.
Садақтайын иілді.
Жолбарыстай бүгілді.

Дауылды күнгі
Теңіздей тулады.
Жауынды күнгі
Ормандай шулады.

Кенезесі кеуіп келгеннің
Таңдайын жібітетін
Бұлақсың.
Қара түнекте қалғанның –

Кеудесінде –
Үміт боп жанатын
Шырақсың.
Аспан астындағы,

Жер бетіндегі
Жұмақсың.
Панамызсың!
Анамызсың!

Жесірді есіркеп –
Бауырыңа бассаң –
Жанына
Тамшыдай мөп-мөлдір

Сыр құйып жібересің.
Жетімді мүсіркеп –
Маңдайынан сүйсең –
Қанына

Нұр құйып жібересің.
Сенің жарығың түскенде
Тондар жібіп,
Мұз біткен

Еріп жатады.
Бұл дүние
Ананың бауырындағы
Баладай балбырап

Омырауыңды
Еміп жатады.

Тамырдың ішіндегі
Құнардай нәрлісің.
Мәңгісің!
Сен Алланың

Шапағатынан құйылған
Сәулесің!
Сәулені
Оқ атып

Құрта алмайсың!
Сәуле – тесілмейді.
Сәулені
Қылыш сілтеп

Қырқа алмайсың!
Сәуле – кесілмейді.

Қабағы
Жауар бұлттай түйіліп,
Қастары
Адырнадай иіліп

Әр сөзін
Жебедей қадап сөйлесе
Мүлгіген жұртты
Дауылдай сілкілеп кеткен.

Әр сөзін
Еменнің шор көзіне
Шегедей қадап сөйлесе
Естіген жұрт

Күндей күркіреп кеткен.
Шерхан Мұртаза!

Жел құсап
Есіп сөйлемейсің.

Қылыш құсап
Кесіп сөйлейсің.

Көктегі бұлттардай
Көшіп сөйлемейсің.

Сеңдер соқтығысып жатқан
Асау ағысқа
Омыраулап кіріп
Кешіп сөйлейсің.

Сен кейде
Жауға соғыласың.
Жау да теңселеді.
Сен де теңселесің.

Сен кейде
Тауға соғыласың
Тау да теңселеді,
Сен де теңселесің.

Опасызды көріп
Күйініп тұрасың.
Сондай кездерде
Жұдырықтай түйіліп,

Қаршығадай
Шүйіліп тұрасың.
Ессізді көргенде
Ашудан

Қабынып кетесің.
Толқын ұрған жартастай
Тас-талқан боп
Жарылып кетесің.

Халқың сені
Арда туған
Арысым дейді.
Жонына қол тигізбейтін

Барысым дейді.
Шерхан Мұртаза!

Елімнің үстіне
Елдерді көшіріп төкті.
Ерегесіп ем
Өшігіп кетті.

Қолымдағыны
Тартып алып ішті.
Аузымдағыны
Қарпып алып асады.

Ұлт пен ұлтты
Араластырып бұлғап,
Даламды алып астау қып
Қойыртпақ жасады.

Тілімді бұзды.
Дінімді үзді.
Өліп жаттық тіл қатпай.
Өлігімізді

Сүйреп тастады
Ит тартқан тулақтай.
Өз елім өзіне
Кірме болды.

Түрмелердің
Арғы жағы да түрме,
Бергі жағы да түрме болды.

Дәл қазір
Жерім де ауру,
Елім де ауру.
Жерім –

Ауру болмай қайтсін?!–
Тұла бойы
Жара.
Елім –

Ауру болмай қайтсін?! –
Тұрған бойы
Нала.
Қыс-тәуіп келіп

Жерімнің жарасын –
Үш ай бойы! –
Ақ дәкемен
Таңып шығады.

Ай менен Күнім –
Жыл он екі ай! –
Кезекпенен
Дертті елімді

Бағып шығады.
Көктем мен жаз –
Жерімді –
Жасыл көрпемен

Жауып қояды.
Аспаным
Түнімен елімді күзетіп –
Шырақтарын! –

Жағып қояды.
Бұлттарым –
Жаңбырын төгіп! –
Жерімнің жарасын

Жуып тұрғандай.
Соққан желдерім –
Елімді торыған! –
Бәле-жаланы аластап

Қуып тұрғандай.
Айығып кетер ме екен?!

Жері құт қайнатқан,
Ошағы құрт қайнатқан;
Ібілісіңді іреп,
Албастыңды

Алып ұрып жайратқан;
Бөрігін шекелеп киіп,
Осқыра қарайтын;
Шайқап төгіп,

Шалқалап ішетін;
Сөйлесе –
Көмейі көріктей керіліп,
Ауызы астаудай толып,

Алқымы сабадай істетін
Еңсесі биік
Ел болам деп ем!
Өркеші биік

Ел болам деп ем!
Өзімнің қандастарым,
Үйрек жүнді оттастарым,
Қарға жүнді қаттастарым –

Біреуі жағамнан,
Біреуі балағымнан алды.
Қағыстым!
Алыстым!

Күн етем деп мен
Қараңғы түнді.
Өз сауысқандарым
Шықылықтап,

Өз қарғаларым
Қарқылдап күлді.
Өз иттерім
Арпылдап үрді.

Табанға салды.
Талауға түсірді.
Тазы қуған түлкі етті.
Күлкі етті.

Қаратауға
Сүйеніп жылап ем –
Қайғымнан! –
Қаратау шөгіп кетті.

Алтай тауға
Сүйеніп жылап ем –
Қасіретімнен! –
Алтай таудың мұң-зары

Кеудесін керіп кетті.
Алатауға
Сүйеніп жылап ем –
Күйігімнен! –

Алатаудың мұз-қары
Қорғасындай еріп кетті.
Атырауға
Төгіліп жылап ем,

Ол менімен қоса жылады.
Сарыарқаға
Егіліп жылап ем,
Ол менен аса жылады.

Құшағым –
Тауды құшақтайтындай –
Кең еді.
Көңілім –

Шалқып жатқан
Көл еді.
Өлдім.
Сөзім –

Жартасты жарып жіберетін.
Көзім –
Тік қарасам! –
Кімді болсын

Жағып жіберетін.
Сөндім.
Қазір кіммін?
Кім екенімді білдім! –

Үмітімді күте-күте
Мойным
Қайырылып қалды;
Қазанға түсетін бастай

Жағым
Айырылып қалды.

Мұхтар Құл-Мұхамедке
Қаhарландым! –
Бір қолыммен
Тау шайқадым.

Бір қолыммен
Теңіз сапырдым.
Жалын шашып,
Орман жапырдым.

Әруақтарымды шақырдым!
Бәйтеректерді
Түп-тамырымен суырып алдым.
Арыстанның аузындағысын

Жағын айырып
Жұлып алдым.
Шаптырғанда
Шүмегін жарып жіберетін

Балпанақтай
Ұлдар таптырдым.
Ібіліс, жындарды
Ешкідей бақыртып

Таудан асырып лақтырдым.
Сатқынды
Жерден алып,
Жерге тығып жібердім.

Қатыгез қаттыңды
Құмдай етіп
Үгіп жібердім.
Найзағайлар да долданып

Қара бұлттарды
Жарқылдап тіліп жатты...
Әруақтардың сүйектері
Жердің астында

Өз тілін,
Өз дінін білмейтін
Біреулер –
Аспаннан түскендей! –

Шалқалап жүр.
Әйелдерім –
Албастының шапанындай! –
Ала қапшықты

Арқалап жүр.
Намысым –
Еден жуатын шүберектей! –
Босағада қалып

Тапталып жатыр.
Өзге елдер
Улы қоқысын –
Менің жерімді

Шылапшындай көріп
Ақтарып жатыр.
Мен қазір
Мәңгіге сөнбейтін

Өрт жұтып отырмын.
Мен қазір
Емге көнбейтін
Дерт жұтып отырмын.

Алтын сақамды алам деп
«Отырса тұра алмайтын,
Тұрса отыра алмайтын»
Мыстан кемпірмен алыстым.

Ол да қарысты,
Мен де қарыстым...
Бір тісін жұлып ап
Тауға лақтырдым.

Тау қозғалып,
Теңселіп кетті,
Жота-төбелер
Жер шөгіп кетті.

Шыңдардың
Тоқсандағы шалдардай
Шашы ағарды
Тастары

Кесілген бастардай домаланды.
Бір тісін жұлып ап
Мұхитқа лақтырдым.
Мұхит

Тоқсан жыл қорланды.
Тоқсан жыл долданды.
Жағалаудан сарқырап төгілді.
Кемелерің

Қақырып сөгілді...
Жеңіске жеттім!
Жаным марқайып қанды.
Күн қайта шықты.

Наурыз келді!
Қара жер семіріп
Бөгіп жатыр.
Төрт түлік малым

Даламның
Көлдей етегін толтырып
Төлдерін төгіп жатыр.
Өрісім у-шу болып

Көңілімді қозғап тұр.
Қошақандарым
Сыбызғыдай ән салып,
Құлыншақтарым

Күміс қоңыраудай жар салып,
Ботақандарым
Иір мойынды қобыздай
Боздап тұр.

Көкпеңбек мұздары
Тасқа түскен шыныдай
Шатырлап сынып жатыр.
Жап-жасыл көктері

Жерді көктеген инедей
Жапырлап шығып жатыр.
Алған демі
Көріктен шыққан ауадай

Аңқылдаған;
Қаздары
Қауырсындарын
Гармондай созып қаңқылдаған;

Бұлттарының
Дертіп тұрған желіндері
Сыздап иіп кеткен;
Аққулары

Аспанның аппақ
Қанатты домбырасындай
Күйлерін құйып төккен;
Ісініп толған

Саба мен местерде
Қымызын пісіп жатқан;
Батпақтай қою,
Балдай маңызды

Уызын ішіп жатқан
Наурыз келді.
Сөйлесе –
Жыланды іннен шығарған,

Көңіліңді суарған
Азаматын
Айдай әлемге жарқыратып;
Түңілікпенен дем берген,

Түтікпенен жем берген
Қазанатын арқыратып
Наурыз келді!

Сені біз
Анамыз дейміз.
Сен үшін
Күйеміз, жанамыз дейміз.

Сөйте тұра
Жаншып, таптаймыз.
Отқа қақтаймыз.
Адамдар сені

Ендік пен бойлықтың
Жіптерімен
Байлап тастаған:
Торға түскендейсің!

Маңдайың ашылмайтын
Сорға түскендейсің.
Неткен
Тентек, тасырмыз:

Бір бүйіріңді тесіп,
Бір бүйіріңді
Кесіп жатырмыз.
Сені қайғы-қасірет

Шырмауға айналды.
Барқыттай
Жасыл көйлегің
Шұлғауға айналды.

Жалмаңдаған
Болат темірлер
Сені қаршылдатып шайнап
Кеміріп жатыр.

Содан біреулер
Борсықтай болып
Семіріп жатыр.
Кеңістігіңнің

Беті тілініп
Кесік-кесік болды.
Орман-өкпелерің
Құрт түскендей

Тесік-тесік болды.
Сор басқан жерлерің
Төгілген жының сияқты.
У құйылған өзендерің

Жарадан аққан
Ірің сияқты.
Пана іздегендей
Кеңістіктің ішін

Аралап барасың.
Тебілген доптай боп
Домалап барасың!
Жер шарым-ау!

Жерге қолымды салсам
Байлық ұстадым.
Көкке қолымды созсам
Айды ұстадым.

Адамдары құшақтаса
Балаға айналдым.
Сөйлессе данаға айналдым.
Толқын кеп қақса

Азан да қазан болдым.
Қайтадан көктедім.
Дауыл кеп соқса
Күлтопырақ, тозаң болдым.

Жоғалып кетпедім.
Кетілсем,
Жетіліп жаттым.
Тірідей молаға көмді.

Елімді ойлап
Моламда да
Өкіріп жаттым!
Маған енді не дейсің?!

Бүгін тал түсте
Шындықты айта алмаған
Сөздің
Атасы өлді.

Елдің
Батасы өлді.
Сөздің киесі –
Сөздің шырқыраған –

Жанындай болып
Ұшып кетті.
Сол, сол-ақ екен
Өтірік пен өсектер

Күмпілдеп
Ісіп-кепті.
Жалалар –
Қарғадай қаптап –

Жалпылдап ұшып,
Қарқылдап жатты.
Дарақы сөздер –
Жазықсыз жандарды –

Арпылдап қапты.
Жансыз сөздер
Желдей есті.
Арсыз сөздер

Сеңдей көшті.
Қадір-қасиет
Безіп кетті.
Елімді

Жыландай сумаңдаған
Зымиян сөздер
Кезіп кетті.
Сөздің атасы өлді!

Арқырап жатқан
Таудай қара тасқынға
Қасқайып қарсы жүретін
Қайығым едің.

Қайығыңды
Құйрығымен бір қағып
Астаудай аударып тастайтын
Жайыным едің.

Ертісім едің,
Еділім едің.
Жайығым едің.
Ойымыздың –

Бұлтты көкпен таласқан! –
Алатауы болдың.
Маңдайымызды сипаған
Періштенің

Алақаны болдың.
Сарқырамадай –
Бұрқырап төгіліп –
Қайнап тұратын едің.

Атылатын айдаhарды да –
Сөзбен арбап! –
Байлап тұратын едің.
Нұрға шомылып,

Жап-жарық сәуле ішкендей
Аппақ едің.
Ашулансаң –
Аяз,

Қуансаң –
Аптап едің.
Еміренсең –
Еліңді теңіздей шалқытып,

Тебіренсең –
Жеріңді
Балқытып жіберетін едің.
Қара жерге

Қалай сиып жатырсың?!
Қара ормандай халқыңды
Қалай қиып жатырсың?!

Сойым мен кескегім
Жыртылған қайыққа
Ескек болды.
Қобыландым қолбала,

Құртқам күң,
Тайбурыл мәстек болды.
Қасиетті жерім –
Аяғын сүртпестен! –

Әркім кеп отыратын
Бөстек болды.
Отын жақтырды.
Доңызын бақтырды.

Қорасын қалатқызды.
Табанымды жалағандар
Табанын жалатқызды...

Шіркін-ай!
Парықсызды –
Құлақшекесінен! –
Құлаштап тұрып ұрсам.

Оспадарды –
Тыр жалаңаш шешіндіріп –
Тікенек, шеңгелдің арасымен
Бақсыдан қашқан

Жындай етіп қусам.
Қатыгезді –
Кеспек құсатып! –
Балтамен

Қақ жарып тастасам.
Обырлардың қарнын
Ақ семсермен
Ақтарып тастасам.

Елімді басып жатқан
Уайым-қайғыны –
Жел болып соғып
Алып кетсем;

Өшкен ошақтарды
Қайтадан жағып кетсем.
Сатқынды
Табаныма салып

Балшықтай
Илеп тастасам.
Сұм мен сұрқияны –
Сирақтарынан ұстап! –

Елсіз шөлге
Сүйреп тастасам.
Бірақ
Мұның бәрі арман ғой!

Жалған өмірдің
Арманы да
Жалған ғой!

Ертегі әлемім!
Сені еске алып ем
Күндей күркіреп,
Айдаhардай бүктеліп

Долданды тереңім...
Көзді ашық-жұмғанша
Аяқтарына
Тас байлап жүгірген,

Табандары тілінген
Желаяқтарым жетіп келді.
Көлтауысарларың
Бір шара қымыздай

Бір көлді басына
Бір-ақ төңкерді.
Дәулерім
Тауларды қақпақыл қып

Ойнап отырды.
Төбелері бұлттардан асып
Бойлап отырды.
Отқа салса күймейтін,

Суға салса батпайтын
Батырларым
Бұғауларын быт-шыт қып
Қаhарланып жетті.

(Түңлікпенен дем берген,
Түтікпенен жем берген
Тұлпарларым
Тас қамауды

Тас-талқан етті.
Отыз күн ойындар,
Қырық күн тойлар өтті...
Мен сонда қайраттандым.

Мен сонда айбаттандым.
Бойыма күшім сыймай
Тасыған өзендей болдым.
Асу бермейтін

Кезеңдей болдым.
Қарсы келгенді
Қақ айырып жайраттым!..
Сонан кейін дамылдап

Найзағайлардың бұтақтарын
Отын қып сындырып
Қазан қайнаттым.

Бәрі де тарыдай ұсақ
Құмдай майда.
Бір кездегі
Таудай зорайып жататын

Ірілігім қайда?
Қайда?
Жауынды күнде де
Ағашпен ағашты ысқылап

Шырақ жағатыным қайда?
Қотанға түскен қасқырды
Қуып жетіп –
Тірідей! –

Тақымыма
Бір-ақ басатыным қайда?
Сыздықтатып, тамшылатпай
Тасты сойып

Шаптыратыным қайда?
Іштен шалып,
Оң жамбасыма салып,
Шалқая беріп

Лақтыратыным қайда?
Қайда?
Енді бүгін
Өрт тартқан ебелектей

Неге жалпылдап құлаймын?
Дауылды күнгі
Киіз үйдей боп
Бүкіл денеммен селкілдеп

Неге солқылдап жылаймын.
Неге?

Жәрдем Кейкінге
Мен сенің
Қасыңа барсам –
Мәуелеп піскен

Баққа кіргендеймін.
Мен сенің
Қасыңа барсам –
Тақсіреті жоқ! –

Таққа мінгендеймін.
Мен сенің
Жаныңда тұрсам –
Шалғын толқып жатқандай.

Мен сенің
Жаныңда тұрсам –
Теңіз шалқып жатқандай.
Сенімен сөйлессем –

Жанымның ішінде! –
Бір демде
Бау өсіп шыққандай.
Сенімен кездессем –

Іргемнен! –
Тау өсіп шыққандай.

Жалына қол тимеген,
Мойнына бұғау түспеген
Тарпаң едім.
Құмырсқадай қыбырлап,

Үні шықпай сыбырлап
Кішірейіп келсе –
Жауыма да! –
Дарқан едім.

Қапалансам –
Тұңғиыққа
Батырып жібердім.
Қаhарлансам –

Теңізіңнің өзін
Сапырып жібердім.
Мейірімім
Қара темірді балқытып,

Қара тасыңды идірді.
Аптабым –
Жер түгіл –
Судағы балықты күйдірді.

Енді не болды?
Аптығым басылып қалды.
Шаттығым таусылып қалды.
Қазір мен –

Тұяғы жарылған
Тұлпармын.
Мүйізі сынған құлжа,
Қанаты сынған

Ұлықбек!
Өлеңдегі серігімсің!
Қып-қызыл
Сөздердің шоғын үрлеп

Күрсініп жатқан
Көрігімсің.
Жерімнің үстінен
Бұрқыраған дауыл өтсе –

Сенің жаның
Алай-дүлейлі
Шаңға айналады.
Елің жараланса

Сенің сөздерің –
Сорғалаған –
Қанға айналады.
Жарылыстардан

Далам
Айырылып, жыртылып жатқанда;
Үмітім
Кесіліп, қырқылып жатқанда –

Айтып жыладың
Қиянат, зорлықты.
«Заман-ай» деп зарлаған
Алтайдан шыққан дауысың

Алатауды жылатып,
Атырауды толқытты.
Шемен боп қатқан
Шердің түйінін

Шешіп жүргендейсің.
Аспандағы
Бұлттармен бірге
Көшіп жүргендейсің.

Сөніп қалған оттарды
Жағып жатқандайсың.
Ертіс пен Еділге қосылып
Ағып жатқандайсың.

Жалалы сөз күні
Қайғыдай боп
Қабарып тұрасың.
Жауыңның қылта тұсына

Жебедей болып
Қадалып тұрасың.
Оңаша қалсаң
Лапылдап жатқан жалын мен

От лақтырып жатқан
Жарқылға толасың.
Шарқ ұрып ұшасың!
Қонсаң да –

Томарға емес –
Шағала құс құсап
Толқынға қонасың.
Күлсең де

Күрсініп күлесің!
Жүрсең де
Жердің шетінде,
Желдің өтінде жүресің!

Өйткені заманың
Орай да борай соғып тұр.
Тағдырың солай болып тұр,
Ұлықбек!

Қарап тұр әлемге –
Көзі қанталап,
Адам біткенді –
Бұтын бұт,

Қолын қол етіп! –
Тастайды
Ағаштай жаңқалап.
Адалды арам аяғымен

Былғап
Кешіп тастады.
Әйелді аңыратып
Қос емшегін қылышпен

Кесіп тастады.
Атамның басына тепті.
Уын өзегіме құйды.
Зәрін өзеніме төкті.

Бомба боп жарылып
Жерімді
Қақыратып жыртты.
Ұрпағымды –

Құрсақта! –
Тұншықтырып құртты.
Жерімнің үстіне –
Қабағынан! –

Қар жауды.
Елімнің үстіне –
Күннің шапағынан
Өртеніп жатқан бұлттардан –

Аллатағала!
Мен қазір
Жалғыз қалғандаймын!
Тілейтінім:

Дауыл соғып аударылсам –
Өзімнің жел қайығымда –
Аударылайын.
Суға кетсем –

Өзімнің Жайығымда,
Өзімнің Ертіс пен Ілемде
Суға кетейін.
Жауларым қуансын.

Мүрдем кетейін!
Егер құздан құласам,
Өзімнің құзымнан
Құлайын.

Егіліп, еңреп жыласам –
Өзгенің емес! –
Өзімнің үйімде
Жылайын.

Осы тілегімді
Бере гөр, құдайым!
Мені аралап кессе –
Өзгенің емес! –

Өзімнің арам кессін.
Мен де бір түйінмін! –
Мені шешсе –
Өзгенің емес! –

Өзімнің балам шешсін.
Күлге айналып сөнсем –
Оттай намысымды
Жаудың алдында

Асырып сөнейін.
Егер мен асылып өлсем –
Өзгенің арқанына емес –
Өзімнің арқаныма

Асылып өлейін.
Тілейтінім:
Жала жапса да
Жала іздемейін.

Дүние
Астаң-кестең болса да –
Басқа елден! –
Пана іздемейін!

Елім текті еді.
Бірақ
Орнынан тұра алмайтын
Дертті еді...

Көзі шоқтай қанталап,
Айналасын
Азан да қазан етіп,
Жын мен перісін шулатып

Дабыл мен қобызын арқалап, –
Қалшылдап құтырған,
Оттың үстінен секірген,
Өгіздей өкірген,

Бұлтпен көшіп,
Желге мінген
Жалба-жұлба бақсы жетіп келді.
Буырқанған теңізді

Құмның үстімен жүргендей
Кешіп келді.
Шоқ түкірді,
От бүркіді.

Өзін
Қылышпен тіліп жіберді.
Денесін сығып,
Бүркіттей бүріп жіберді.

Дүниедегі
Бүкіл жынын жиды.
Қайнап тұрған суды
Үстіне құйды.

Аусыл бұқадай пысқырды.
Жыландай ысқырды.
Өңешін жыртып қышқырды.
Жын ұрғандай жылады,

Пері соққандай күлді.
Бөрідей ұлыды.
Бөрібасардай үрді.
Қып-қызыл қанжар жұтты.

Темірді матадай жыртты.
Жауырын қақтырды.
Өзін өзі
Жерге соқты.

Аспанға лақтырды.
Басын тасқа ұрды.
Шашын
Бытырлатып жұлды.

...Жерім
Селт етіп қаймықпады.
Елім дертінен
Айықпады.

Мен қазір –
Қабарып батып отырмын! –
Мұң мен қапаға.
Ақылым – айран,

Миым – атала.
Үмітім –
Шіріген жіп құсап! –
Бырт-бырт үзіліп жатыр.

Ойларым
Ойран болып –
Бомба түскен үйлердей
Бұзылып жатыр.

Тауды басып жатқан
Қара бұлттарға
Көміліп қалғандаймын.
Пойыздың астына түсіп,

Кіндік тұсымнан кесіліп
Бөлініп қалғандаймын.

Жоқ кезімде бермей
Бар кезімде бергенің
Не керек?
Тар кезімде көрмей

Нар кезімде көргенің
Не керек?
Не керек?
Жыртылған қайықтай

Тозғанымда
Демемей,
Кемедей озғанымда
Демегенің не керек?

Қайырылған шегедей
Болғанымда
Жебемей,
Жебедей атылғанымда

Жебегенің не керек?
Не керек?
Бар кезімде сұрамай
Жоқ кезімде

Өтініп сұрағаның
Не керек?
Тірімде жерге тығып,
Өлгенімде

Өкіріп жылағаның
Не керек?
Не керек?

Мен сенің
Қолыңа түссем –
Терімді! –
Тірідей сыпырып аласың.

Сыпырып алған терімді
Шүберек құсатып
Шеңгелге жайып қоясың.
Қолыңа түссем

Дарға асасың.
Асып қана қоймайсың –
Буынып тұрған кезімде –
Астына от жағасың.

(Сол кезде мені –
Білемін –
Ешкімнің жоқтамасын!)
Сенің жаның сайтанда –

Шапсам да!
Шабылмайсың.
Сен –
Қаралы үйдің! –

Қызын зорлаудан
Тайынбайсың.
Сен! –
Өтірік, өсексің.

Есексің.
Қара бәлесің,
Қара жаласың.
Егер мен өлсем –

Қабіріме –
Бір уыс топырақ емес,
Бір уыс тікен саласың.

Ұшсам –
Атты.
Жүзсем –
Ау құрды.

Жатсам –
Аттан салды.
Жүрсем –
Қақпан салды...

Содан бері
Күнімді санап жатырмын.
Жарамды жалап жатырмын.
Жұлқынып жатырмын, –

Құрған аудан шыға алмай
Жайындай
Бұлқынып жатырмын.
Амалым бітіп

Құрып тұрмын.
Ақ қар, көк мұзда
Қақпаннан босай алмай
Жүзінде қан-сөлі жоқ

Боп-боз Айға қарап
Бөрідей ұлып тұрмын.

Аңыз
Ерте, ерте, ертеде
Қойының үстіне
Бозторғай жұмыртқалап,

Итінің басына
Іркіт төгілген
Байтақ өлкеме –
Соңынан

Қып-қызыл өрт ерткен,
Демімен
Дүниені дертті еткен
Жауыздар тап берді.

Жасылымды құртты,
Асылымды жұтты.
Күйреген қала қалды
Бүлінген дала қалды...

Бір тайпа елден
Бір әйел мен
Бір ғана бала қалды.
Әйел текті еді.

Қаны қатқан кекті еді.
Баласын атқа мінгізіп
Алып қашты.
Қаптаған жауды

Қылыштай тіліп
Жарып қашты.
Қалың жау соңына түсті.
Әйел текті еді

Қанына қатқан кекті еді.
Аспан түнеріп
Найзағай шатырлады.
Жау жақындады.

Ажал боп алқымдады.
Әйел тарағын лақтырды.
Тарақ түскен жерге
Ну орман өсіп шықты, –

Бәйтеректер мен емендер
Көзді ашып-жұмғанша
Қара жерді тесіп шықты...
Дұшпан біткен

Орманда адасып кетті.
Бір-бірінен көз жазып
Жан-жаққа тарасып кетті...
Орманнан шығып.

Тағы да қуды.
Әйел текті еді.
Қанына қатқан кекті еді.
Семсердей жарқылдап,

Қылыштай қайралды.
Ол енді айнасын лақтырды.
Айна түскен жер
Өзенге айналды.

Жау бірақ одан да өтті.
Дүние қабарып
Тіршілік түнеріп кетті.
Ол енді қанжар лақтырды.

Қанжар түскен жер
Ақар-шақар тауға айналды.
Жау таудан өте алмады.
Әйелге жете алмады.

Дүние жел боп есті.
Замана бұлт боп көшті...
Сол баладан
Бір дүйім ел өсті.

Даламның үстін
Түндей қап-қара бұлт басты.
Біреулер олай қашты,
Біреулер бұлай қашты...

Жанталасып
Найзағайдың бұтағын ұстап ем
Олар сынып кетті...
Бәйтеректің бұтағын ұстап ем

Жел соғып
Жапырақтай жұлып кетті.
Тастарға жармасып ем
Тастар

Менімен бірге домалады.
Қолымды
Күн-түні балталады.
Жанымды

Күн-түні жаралады.
Мойнымды
Күн-түні аралады.
Сонда да болмадым.

Сен мені
Алдап, арбап
Күліп тұрасың.
Ішіңнен –

Мақау иттей! –
Үн шығармай
Үріп тұрасың.
Баратын жерімнің бәріне

Торыңды жазып қойғансың.
Басатын жерімнің бәріне
Орыңды қазып қойғансың.
Тіктеп келсем –

Жықпыл-жықпылға кіріп
Түлкідей
Сырт қашасың.
Бұрылсам –

Соңыма арпылдаған
Ит қосасың.
Адамды адамға
Айдап саласың,

Қайта-қайта
Қайрап саласың.
Шіркін-ай, –
Күндердің күнінде! –

Мазақ етіп
Күндей күркіреп күлсем ғой.
Қара бұлттардың ішінде
Сілкініп жатқан

Найзағайлардың бұтақтарын
Суырып алып
Жоныңнан таспа тілсем ғой.
Айызым қанар еді.

Ғасырлардың түбінен
Бостандығымды іздеп шықтым.
Садағымды алдым,
Найзамды ұштадым.

Жолға шығарда
Қотыр тай ұстадым.
Қолым тигенде ол –
Құнан,

Жүген салғанда –
Дөнен,
Ер салғанда –
Бесті болды.

Екі аяқтыдан есті болды.
Асу-асу тауларда
Темір таяқ алдым.
Темір етік кидім.

Аязға тоңдым.
Аптапқа күйдім.
Жеті басты
Жалмауызға жолықтым.

Құлдай қиналдым,
Күндей торықтым.
От дариясын кештім.
Шыңдардың үстімен

Бұлт боп көштім.
Арсы-гүрсі шулаған
Теңіздерден өттім.
Қанымды төктім,

Қабырғамды сөктім.
Жол ұзақ болды, –
Артым құз,
Алдым мұзарт болды.

Замана суығы
Жүрегімді сығып,
Жанымды қарыды.
Астымдағы тұлпарым

Тулақтай арыды.
Темір етігім
Теңгедей болды.
Темір таяғым

Тебендей болды.
Мен оған зорға жеттім.

Арақты –
Көк теңізде жүзгендей! –
Жүзіп ішті.
Албастыдай арқырап,

Жын сияқты бұрқырап
Қызып ішті.
Шөлден кенезесі кепкендей
Жұтынып ішті.

Сабалақ жүнді сайтандай
Құтырып ішті.
Арын арбап ішті
Жанын жалдап ішті.

Теректей тіп-тік азамат
Қисалаңдап
Теңселіп кетті.
Таудай биік азамат

Шөмейіп
Жер шөгіп кетті.
Қылыштай өткір,
Құрыштай берік жігітім –

Былжыраған! –
Бір шайнам
Сағызға айналды.
Қыпшақ пен

Оғыздың ұрпағы,
Қорқыттай зарлы
Қобыздың ұрпағы,
Асанқайғыдай

Абыздың ұрпағы, –
Дөңкиіп
Шалшықта жататын
Доңызға айналды.

Белдеріне
Алты құлаш арқан ораған
Демдерінен бұрқырап
Дауыл бораған.

Денелерін матаған шынжырды
Он жігіт шіреп тартқан.
Табандарын тасқа қойып
Тіреп тартқан,

Жын ұрғандай аласұрған
Екі балуан ортаға шықты.
Бірін бірі көргенде
Көздері қанталап

Жалба-жұлба түктері
Тікендердей тікірейіп кетті;
Атылатын аңдардай
Жауырындары бүгіліп

Бүкірейіп кетті.
Біреуі
Бұқадай басын шайқап
Айқай салды.

Біреуі
Құтырған бурадай
Жер тарпып
Сойқан салды.

Жұрт азан да қазан боп
Шулап жатты.
Қос балуанның
Бұлшық еттері

Толқындардай бүктетіліп
Тулап жатты...
Біріне бірі тап берді.
Екі жартас

Соғысқандай болды.
Екі бұлт
Қағысқандай болды.
Дөң жер ойпаңға,

Ойпаң жер
Дөңге айналды.
Алқынған демдері
Жалын болды.

Құйылған терлері
Жауын болды.
Біреуі булықты,
Біреуі тұншықты...

Ошақтан шыққан түтіндей
Денелерінен
Будақ-будақ бу шықты.
«Әуп» деп көтергенде

Бір жартасты бір жартас
Алып бара жатты.
(Дүние төңкеріліп
Ауып бара жатты).

Бір бұлтты бір бұлт
Сүйрегендей болды.
Қабырғалар күтірлеп
Күйрегендей болды...

Екі балуан күресіп жатты.
Тіршілік
Дәл солардай
Бірін бірі ала алмай

Мені «үп» деп
Ұшырып жібергің келеді, –
Қураған
Жапырақ деймісің.

Мені
Жермен жексен қып
Тегістеп тастағың келеді, –
Үйілген

Топырақ деймісің.
Байқа!
Ұмтылсаң –
Жерге «бұрқ» еткізіп

Тындыра саламын.
Сілтеген қолыңды
Шырпыдай «бырт» еткізіп
Сындыра саламын.

Таулар
Түйелердей тулап;
Ормандар
Жесірлердей шулап;

Қара жер
Селебе тілген
Қарындай қақ айырылып;
Дүние

Асты үстіне шығып,
Үсті астына түскен
Замандар болған...
Сонан кейін де

Тәубаға келмеген
Адамдар болған.
Ой, тоба-ай!

Жан-жағымнан талады.
Талады!
Біреуі –
Жүрегімнің тұсынан! –

Инесін тықты.
Біреуі –
Аш бүйірімнен! –
Бізін сұқты.

Сонан кейін
Тілін сұқты.
(Тілін сұққан жерден –
Қан аралас –

Ірің шықты).
Біреулер –
Сұп-суық
Тікенек көздерімен! –

Шабақтап кетті.
Тілім аузыма сыймай
Салақтап кетті.
Қаштым!

Алдымдағы ағаштарды –
Шыбық құрлы көрмей! –
Жапырып қаштым.
Дүниені

Басыма көтеріп –
Бар даусыммен! –
Ақырып қаштым.
Жан дүнием –

Шырқырап! –
Зар қақты.
Тұла бойымды –
Жауындай сорғалаған –

Қан жапты.
Аяғымның
Астына қарамай –
Шоқ пенен шөңге демей! –

Басып келемін.
Ара талаған
Аюдай қорбаңдап
Қашып келемін!

Несін жасырамыз!
Түңіліп тұрмыз.
Сонда да алдында
Желді күнгі ағаштай иіліп,

Бүгіліп тұрмыз.
Әлі піспеген бордай боп
Үгіліп тұрмыз.
Сен болсаң

Желдеген түйе құсап –
Танауың делдиіп! –
Қарамайсың.
Тек тұрмай

Жалаңды жағып
Қаралайсың.
Қорлап жатырсың!
Барымды да,

Жанымды да
Алтайдан Атырауға дейін
Алып ау құрып
Торлап жатырсың.

Біреуіміз
Ауаға тұншығып
Жағада аласұрып жатқан
Балықтаймыз.

Біреуіміз
Көлденең көсіліп жатқан
Қаралы табыттаймыз.
Қазір елім

Алақапшық көтерген
Ала шапқын.
Сен болсаң
Сол момын елге де –

Жерімде тұрып,
Төрімде отырып –
Майлы қара күйедей
Жала жаптың.

Бір тамшысын
Тамызбай
Балымды ішіп тұрсың.
Бір тамшысын

Ағызбай
Қанымды ішіп тұрсың.
Жерімді
Бүлдіріп бітірдің

Асымды ішіп
Аяғыма түкірдің.
Бетпе-бет кездесуге
Елден қашасың.

Кекірейіп
Кердең басасың.
Басындың.
Ашындым!

Бүгін мен
Дүниеге симай
Шалқып тұрмын.
Қорғасындай еріп,

Балқып тұрмын.
Бір қолыммен
Сарыарқаның жонын сипап,
Бір қолымды

Алатаудың иығына
Артып тұрмын.
Аспанға зорға сиып, –
Қанатыммен жел тұрғызып

Ұштым.
Атырауды көтеріп ап
Жуындым.
Балқашты көтеріп ап

Іштім.
Аспанның шамдарын
Жеріме әкеліп
Жағып қойдым.

Ауыл мен қалаларымды
Орден мен медальдардай –
Жарқыратып! –
Даламның омырауына

Тағып қойдым.
Алтын Күн мен
Күміс Ай
Бойыма нұрларын

Құйып тұрды.
Ақша бұлттар
Сүттей аппақ боп –
Дәл төбемде! –

Оң жақтағы
Айым құлады.
Сол жақтығы
Күнім тұтылды.

Маңдайымдағы
Жұлдызым сөнді.
Арыстаным жығылды.
Арысым өлді.

Неден мерт болдың, батырым?
Зулап ұшқан жебені
Ауада ұстап ап
Тізеге сап

Сындыратының қайда?!
Жауыңды
Көжектей алқымынан сығып
Тұншықтырып

Тындыратының қайда?!
Жолбарысты
Құйрығынан ұстап
Басыңнан асырып

Лақтыратын едің.
Ішіңдегі оттың қызуынан –
Аласұрып! –
Аптығатын едің.

Өртеніп кеттің бе?!
Жатсаң – төбедей,
Тұрсаң емендей едің.
Тасқын аса алмас

Көлдегі кемердей едің.
Неден мерт болдың, батырым?
Елің егіліп тұр, –
Көзден аққан жастары

Нөсер боп төгіліп тұр.
Бәйтерекке байлап қойғанда
Бәйтеректі қопарып
Арқалап кететінің қайда?!

Темір торларды
Ағаштай сындырып,
Отындай бұтарлап
Жаңқалап кететінің қайда?!

Неден мерт болдың, батырым?
Ақылың
Інжу-маржанға толы
Сандықтай еді.

Ақырып шыққан дауысың
Жапырып жіберетін
Қаған айтқан
Жарлықтай еді.

Алтай тауға
Қара бұлттар ағылды...
Шынардан иген шаңырағың
Қара жамылды.

Неден мерт болдың, батырым?
Сенің
Алтын құтыңның қуатын
Күміс құрсағыма құйып,

Арыстанның жүрегімен
Жерігімді басып
Он бала таптым. –
Байлыққа кенелдім,

Бақытқа баттым.
Сол он балаңды
Жауыңа
Ертең аттандырам.

Сенің кегіңді алады!
Кегіңді алмаса
Сол жерде өлім табады!
Өмірем қабады!

Бүгін мені
От жағып
Құрта алмайтын,
Оқ атып тесе алмайтын,

Семсер сілтеп
Жырта алмайтын
Күмән мен күдік
Басып тұр.

Жаным жасып тұр!
Алатауымның шыңдары
Арық атанның
Өркешіндей боп

Құлап қалғандай.
Көлім суалып,
Шалғыным
Қурап қалғандай.

Әлдекімдер,
Жасыл жайлауымды
Түкті кілемдей орап
Иықтарына сап –

Алып кеткендей.
Ормандарымның
Бұтақтарын турап,
Діңгек-жіліктерін

Шағып кеткендей.
Аққуларымның ұясы,
Бұзылып жатқандай.
Аспанымның алқасы –

Тырналардың тізбегі –
Быт-шыты шығып
Үзіліп жатқандай.
Арманым мерт болып

Үмітім жанып кеткендей.
Көктегі күнім тайып,
Айым ауып кеткендей.

Арымас аттар мінетін,
Тозбас тондар киетін;
Қара тастарды қақ жарып
Қарағайлардай

Қаптап өсетін;
Қара нарлары
Шудалары желкілдеп
Қара бұлттардай көшетін;

Айғырлары
Күнге қарап кісінеп,
Биелері
Айға қарап құлындаған;

Кетіссе –
Бұрылмаған.
Сөздерін
Тасқа қашаған;

Алыпсоқтарының итаяғын
Оюлап
Жезден жасаған;
Алтайды жастанып жатса

Аяғы Үрімге жеткен,
Керілсе
Үрімнен де өткен;
Кермелеріне

Тайбурыл мен
Керқұла байланған;
Алты айшылық жолдарды
Алты күнде айналған;

Қамалдары
Құлжалар шыға алмас
Ақар-шақар құз болған;
Қағандары

Күн астындағы
Күнікей қызды алған;
Тәңірден басқа
Қайтпаған ешкімнен;

Ібіліс, жындарға
Қара тастарды түттіріп,
Дию мен періге
Құмнан арқан естірген;

Күн жағы
Күміс діңгекті,
Ай жағы
Алтын діңгекті

Ордада отырған;
Сол жақтан келгенді
Жапырған;
Оң жақтан келгенді

Опырған;
Желдей аңқылдап,
Сұңқардай саңқылдап сөйлейтін,
Даладай кең,

Таудай биік халық едік.
Алып едік!
Сол елді
Алқымынан сыға-сыға

Шымшық торғайдай
Шиқылдап сөйлейтін
Төменшік етті.
Төбесінен ұра-ұра

Таудай денесін шөктіріп
Төбешік етті.
Шүкір!
Қайтадан көтеріліп келем!

Баяғы Айым
Қайта туардай!
Баяғы күнім
Қайта шығардай!

Менің кеше –
Аяғыма! –
Қара тас байлап қойды.
Алшаңдап

Жүре алмадым.
Төбеге шығып
Туымды тіге алмадым.
Менің кеше –

Аузымды! –
Буып қойды.
Айтарымды айтқызбай
Таспамен тігіп қойды.

Менің кеше –
Көзімді таңып қойды.
Көрсең –
Көзіңді жоямын деп

Қасыма табыт қойды.
Менің кеше –
Қолдарым бұғаулы болды.
Бұлқынсам –

Сұраулы болды.
Соның бәрін көрдім.
Соның бәріне көндім.
Бүгін –

Тас алынды.
Бұғау шабылды.
Таспа кесілді.
Ауыз шешілді.

Бірақ
Аяғымыз
Бағымызға қарай емес,
Сорымызға қарай

Бастайтыны несі?
Аузымыз
Жақсылықты айтпай
Бәле-жаланы айтып

Қақсайтыны несі?
Көзіміз –
Өзгені емес! –
Өзімізді аңдып,

Бағып тұрғаны қалай?
Қолымыз
Құшақтаудың орнына
Өзімізді жағадан

Сонау ерте заманда
Аңдаусыз жатқан
Аңқау елімді,
Аттан түсіп

Семіріп кеткен
Жалқау елімді, –
Жау шапты.
Қара құрымдай қаптады.

Талауға түсірді.
Табанға салып таптады.
Аяғына бұғау,
Мойнына құрық салды.

Еркек кіндікті
Түк қалдырмай
Қырып салды.
Әйел біткен сұңқылдап

Шаштарын жұлып,
Беттерін
Қанжоса қып осып,
Күл шашып,

Топырақ лақтырып сарнады.
Маңдайын
Қос қолдап ұрып,
Қара жерді тоқпақтап

Қанішер сол елді
Күнімен,
Түнімен қарғады.
Таңға қарап қарғады,

Қанға қарап қарғады,
Айға қарап қарғады,
Күнге қарап қарғады,
Отқа қарап қарғады

Оққа қарап қарғады.
Орындарына қарғап жатты.
Орындарынан қарғап тұрды.
Жердің үсті

Талақтай түрге еніп,
Аспан асты
Әруақтай күңіреніп
Зарлап тұрды.

Айнала
Алағай да бұлағай боп
Ібіліс, жындармен
Өшіккендей болды.

Тәңірі ием
Қарғысты
Есіткендей болды.
Дүние түнерді.

Аспанға
Талақтай қағынып,
Өкпедей ісінген,
Жай атып,

Жасын лақтырған
Қап-қара бұлттар шықты.
Бір жұртты қырып салған
Елдің үстіне

Сол бұлттар
Ағылып жетті.
Самұрық құстың қанатындай
Бауырынан

Дауыл соқтырып
Сабылып жетті.
Аспан қақырып жарылды.
Әлдене есірді,

Әлдене қабынды...
Сол елдің үстіне
Қара бұлттардан
Қара шұбар жыландар

Жауып тұрды.
Аспаннан ирелеңдеп
Күндіз-түні ағып тұрды.
Сумаңдап түсіп

Қанішер елдің
Есігінен де кірді,
Тесігінен де кірді,
Бесігіне де кірді.

Уын шашты.
Қанын сорды.
Сол ел
Қынадай қырылды.

Өткен заманда –
Елімді –
Тауға апарып бір соқты.
Тасқа апарып бір соқты.

Дүниені жын соқты.
Қанын сорды.
Жалаңдаған орағымен
түп-тұқиянымен орды.

Асты, атты.
Қалғандарын
Балғасымен ұрып
Еменнің көзіне сіңіріп

Шеге етіп қақты.
Елімді –
Зорлық пен зомбылық! –
Қолындағы ұршық қылды.

Доңыз сарыған
Суға тығып
Тұншықтырды.
Апыр-ай!

Тау-тасқа соққанда да –
Ондырмай соққан екен –
Әлі күнге
Есімді жия алмай отырмын.

Жасымды тыя алмай отырмын.
Орғанда да
Түбімнен орған екен
Қаулап

Кете алмай тұрмын.
Бүгінімді ертеңге
Жалғап
Кете алмай тұрмын.

Жан-жағыма
Бұрылмай жатырмын.
Еменнің көзіне –
Қаққанда да! –

Сіңіріп қаққан екен
Суырылмай жатырмын.
Көзіме
Жас алып тұрмын.

Тұншықтырғанда да –
Буындырып
Тұншықтырған екен! –
Жөндеп сөйлей алмай

Еліне теңдік сұраған
Арыстарымның
Мойнына бұғау түсіп,
Аяқ-қолдары

Матап байланды.
Жат ел, жат өлкеге –
Ібір-сібірге, –
Одан да әріге

Малша айдалды.
Төбедей арыстарым
Бір уыс болып,
Түймедей түйіліп қалды.

Тілерсектері қанжоса боп –
Көк мұзға!
Қиылып қалды.
Оппа қардан

Омыраулап шыға алмай
Құлап жатты.
Тастардай шашылып
Сұлап жатты.

Арып, ашыды.
Биттеп құрттады.
Зәр ішіп,
Запыран ұрттады.

Азап пен қорлықтың
Бәрін көрді.
Сонда да
Ұйықтаса – түсінде,

Оянса – есінде
Елін көрді.
Елінің жерін көрді.
Иілген шөптей болып

Бүгіліп тұрса да,
Терілері
Сүйегіне жабысып,
Жіптей жіңішке сіңірлері –

Үзіліп кетердей! –
Ілініп тұрса да –
Елін ойлап егілді,
Жерін ойлап сөгілді.

Ақ түтек борасын
Аспанның астын толтырып
Ышқынып соғып тұр;
Бет қаратпастан

Ысқырып соғып тұр.
Жер үстін жалмап
Сыпырып кеткендей,
Дүние жұтылып кеткендей.

Астыққа толып
Қампиып жататын
Алып қамбалардай,
Қап пен қанарлардай

Жота мен белдер де
Көрінбейді.
Дөңес пен дөңдер де
Көрінбейді.

Көк пен жердің арасында
Көзге көрінбейтін
Ғаламат шеңбер-доңғалақтар
Зырқырап, зуылдап,

Шуылдап айналып –
Көмейінен! –
Ұйтқыған ақ қарды
Құйып жатыр.

Қайқаң жерлерден сыпырып,
Ойпаң жерлерге
Қуып жатыр.
Жын қаққандай

Бұрқырап жатқан,
Әбілет соққандай
Жұлқылап жатқан
Сойқан дүниенің

Тегершік, тұтқасындай –
Тал менен теректер! –
Дір-дір етіп тұр.
Дүлейлі алапат қуат

Жер үстін
Сүргін етіп тұр.
Сұрапыл құдіретті күш
Дүниені

Тарпып жатқандай;
Аптыға асап
Қарпып жатқандай;
Астыққа толы

Қап пен қанарлардай
Дөңкиген
Жота мен белдерді
Диірменге салып

Жұмағали Әбуұлына
Мені, қазақты, –
Жан-жағымнан анталап! –
Құртқысы келді.

Дүкендегі матадай –
Дар еткізіп! –
Жыртқысы келді.
Су шүберектей

Сығып тастағысы келді.
Шөлдегі құмдай
Үгіп тастағысы келді.
Білемін:

Жұғымым аз,
Жатқа мұздаймын.
Бірақ мұз емеспін!
Жел үңгіп,

Күн кеміріп,
Жаңбырлар тамшыларымен
Мүжіп жатса да
Құламайтын құздаймын!

Ұсақсың, майдасың, күйкісің.
Әлдекімдердің –
Балағында жүрген! –
Битісің.

Жүн-жұрқа мен
Қоқыстың ішінде
Қыбырлап жатқан
Құртсың.

Қыртсың!
Жоқ нәрсені теріп
Байбаламға саласың.
Айтпады деме –

Түбінде! –
Айдалада қаласың.
Қоймайсың!
Өсек-жалаға тоймайсың.

Мен сені
Биттей сығып тастар ем –
Асыл тырнағым! –
Қан болады ғой.

Құрттай мыжып тастар ем –
Асыл аяғым! –
Былғанады ғой.

Сен, өмір,
Қаталсың, қаттысың.
Ащысың!
Сонда да тәттісің.

Бірде жазамсың.
Бірде қазамсың.
Сонда да базарсың.
Мен сенен –

Қаншама рет! –
Опық жедім.
Қырқылып қарайдым.
Сонда да мен саған –

Түрменің тесігінен! –
Сығалап қараған жандай
Ынтығып қараймын.

Ислам, Әли, Әуелхандарға
Сендер бізді
Жотаның үстімен жүргіздіңдер,
Таулардың үстіне мінгіздіңдер.

Қазақтың талай ақыны кірмеген
Бұлттардың ішіне кіргіздіңдер.
Күндей күркіретіп күлгіздіңдер,
Талай-талай тарихты білгіздіңдер!

(Әкім інілерім мен
Ақын інілерім
Шұрқырап табысты.
Өзен мен өзен қосылғандай

Бұрқырап табысты).
Ормандарға кіріп
Қайындардай болдық.
Өзендерге түсіп

Жайындардай болдық.
Өгемдей сарқырадық.
Бөгендей жарқырадық.
Шардараны шайқап іштік.

Қызылкөлді – рас! –
Тұзды екен
Байқап іштік...
Күн де жанып тұрды.

Сендер де жанып тұрдыңдар
Жанымызды алау етіп
Жағып тұрдыңдар.
Араларыңда

Ақ жүрекпен ақтарылып
Жарылып жүрдік.
Ағаштардың жапырақтарын –
Күн өтпесін деп! –

Жамылып жүрдік.
Адамдармен кездесіп
Алыптарға айналдық.
Бұрқырап тасыған

Ақ жал толқынды
Шабыттарға айналдық.
Мыңжылқыдай марқайдық,
Қазығұрттай қартайдық.

Қара күштің иесі
Қажымұқанның жерлесі,
Бегалыұлы Нармахан,
Саған тұғыр екен

Әр тауың мен әр жотаң.
Сен Қажымұқандай
Тас көтере алмайсың.
Сен Қажымұқандай

Темір ие алмайсың.
Сен тіпті
Қыбырлаған құмырсқаға да
Тие алмайсың.

Бірақ сен сөйлесең
Ордабасы, Өгем де,
Қазығұрт пен Бөген де
Сөйлеп тұрады –

Сол кезде адамның басына
Тауға жиналған бұлттай
Ой кеп тұрады.
Сен темір түгілі

Бұтақ та сындырмайсың.
Бұтақ түгілі – өзгеге! –
Туған жеріңнен
Жапырақ жұлдырмайсың.

Сен бірақ
Ерсініп келгенді –
Тоңқалаң асырып! –
Сөзбенен түйреп жібересің.

Пәлсініп келгенді –
Қара балшық қып
Сөзбенен илеп жібересің.
Илеп жібересің де

Кесек қып құйып –
Ит саритын! –
Қораның бұрышына
Қалап тастайсың,

Немесе,
Сөздердің дойырымен
Қанжоса қып
Сабап тастайсың...

«Бас жарылса – бөрік ішінде,
Қол сынса – жең ішінде».
Осылай жұбатасың.
Жұбатамын деп

Жылатасың.
Осы сөзіңнен шошынам.
Бөрігім мен тонымды
Қорқаулар алып кетсе –

Жарылған басым мен
Сынған қолымды
Немен жасырам?!

Айдалада
Жалғыз қап –
Жабығып тұр едім.
Өрт шалған ағаштай

Қамығып тұр едім.
Аспаннан
Үйдің орынындай
Мұнтаздай бұлт түсіп

Мамығына орап
Мені
Көкке алып кетті.
(Байқадым,

Мені танып кепті).
Аспанға шықтым.
Бір сәтте жеп-жеңіл
Аппақ түбіттей болдым.

Уайым, қайғысыз
Аппақ үміттей болдым.
Періште қыз іздеген
Жігіттей болдым.

Ақ бұлттарға
Армансыз шомылдым...
Содан кейін
Қара жартастай

Қара бұлттарға
Соғылдым.
Соғылдым!
Қара бұлттардан

Қып-қызыл
Найзағайлар шығып
Шатырлап кетті.
Аспан

Күркіреп, күтірлеп
Сеңдер соғылғандай
Сатырлап кетті...
Сонда ғана

Талықсып жатқан елімді,
Сусырап жатқан жерімді
Есіме алдым.
Найзағайлардың бір бұтағын

сындырып алып
Таудан асып бара жатқан
Бұлттарды
Сауырынан сабалап жүріп

Қайырдым.
Аңғар-аңғарларда
Қосақталып жатқан
Бұлттарды

Бауырынан – жағалап жүріп –
Айырдым.
Отығып жатқан
Отар-отар қойлардай,

Құйрық-жалдары желбіреген
Табын-табын жылқылардай,
Шудалары желкілдеген
Иір мойын түйелердей –

Бұлттарды! –
Ыққа қарай
Жөңкілтіп қудым.
Желге қарай

Желпінтіп қудым.
Біразын
Маңғыстау құлатып,
Біразын

Торғайға тоғытып,
Біразын
Шыңғыстау асырдым.
Шексіз қуандым.

Шексіз тасындым.
Жерге түстім...
Қайтадан қамықтым.
Қайтадан жабықтым.

Қайық деп мінгенім
Табыт болды.
Гүлтәж деп кигенім
Қамыт болды.

Бал деп жегенім
Желім болды.
Көргенім –
Өлім болды.

Қараған тесігім
Көрдің тесігі болды.
Қаққан есігім
Түрменің есігі болды.

Ортаға көкпар тасталды.
Сұрапыл дода басталды.
Жұрт біткен
Көкпарға лап қойды.

Біреулер еліріп
Тебініп жатты.
Үріккен аттар
Қамшыға көміліп жатты.

Шаң-тозаңдар
Күн көзін көмгендей болды.
Тұйыққа тіреліп –
Шақыр да шұқыр,

Үйме де, жүйме боп –
Айқасқан сендердей болды.
Бір шабандоз
Жолыңдағының маңдайын

Қақ айырып жарып кетті.
Оның басына
Ауаны тілген қамшылар
Жыландай ысқырып

Жауып кетті.
Біреу кеп
Біреудің өңменінен
Түйіп жіберді.

Оның атының айылын
Басқа біреу
Кездігімен қиып жіберді...
Аттардың

Деміккен өкпесі
Сенектей болды.
Делдиген танаулары
Шелектей болды.

Додаға бірі шығып,
Бірі кірді.
Тұяқ тураған жусаңдар
Құмдай иленіп,

Күлдей үгітілді.
Қиқу мен
Шудан шошыған
Құс біткен

Бұлттардың ар жағына асты.
Бұлттар
Оқ тиген
Алып мақұлықтай күркіреп

Тауларға қашты...
...Атының сауыры
Төңкерілген қазандай;
Дауысы

Шақырған азандай;
Ердің үстіне
Құйылған шойындай;
Мойыны

Бұқаның мойнындай;
Түсі
Қара көмірдей;
Білектері

Белтемірдей, —
Бір шабандоз
Сұрапыл доданы
Сендей қақыратып кеп

Көкпарды көтеріп алды.
Жанына жан жолатпас
Оттай боп
Өртеніп алды.

Біреулер
Құм қапты.
Біреулер
Жер жастанды.

Өңмеңдеп ұмтылып,
Едіреңдеп жұлқынған
Алапат тартыс басталды...

Қаланың қақ ортасында
Алаңның
Тап ортасында
Екі қазақ төбелесіп жатыр.

Біреуі біреуін
Баспен соқты,
Жерде жатқан
Таспен соқты.

Біреуі біреуін –
Тепкілеп! –
Қамырдай иледі.
Біреуі біреуін –

Арам қатқан! –
Малындай сүйреді.
Еттері –
Жыртылған шүберектей! –

Жалбырап сөгілді.
Тістері –
Жүгерідей! -
Cаудырап төгілді.

Өшігіп, ашынып соқты.
Бұғып қалып –
Бастарынан! –
Асырып соқты.

Бірін бірі –
Қырқылған! –
Кеспектей етті.
Ит тартып –

Жыртылған! –
Бөстектей етті.
Гүрзідей соққыдан
Беттері быт-шыт боп

Бұзылып жатты.
Шықшыттары – ілмешектей! –
Үзіліп жатты.
...Құдай-ау,

Бұл дүние не боп барады?!
Айнала қарасаң
Бір қазақты бір қазақ –
Аямай! –

Тонап жатыр.
Бір қазақты бір қазақ –
Аямай! –
Сабап жатыр.

Өзгені айтсам
Қол жетпейтін
Аспан мен таудай еттім.
Өзімді айтсам

Өңменінен итеріп,
Өзегінен теуіп
Жаудай еттім.
«Ағамыз» ақырса

Бақшадағы
Шоқпыт қарақшыдай
Жалбаң қақтым.
Шақырса

Боқтық көрген қарғадай
Қалбаң қақтым.
Арқамнан қақса
Туысымды ұстап бердім.

Кеудеме
Темірін тақса
Қойнына қыз сап бердім.
Жасыл жайлауым

Сортаң мен сораң болды.
Қазғаным –
Өзімнің көрім,
Көмгенім –

Бұқадай басыңды шайқап
Жұлқынып тұрғаныңа қарап,
Ұмтылып тұрғаныңа қарап
Қорқатын едім.

Жарып тастай ма деп
Аяғымды тартатын едім, –
Ұқтым:
Мүйізің

Киіз боп шықты.
Күнге шағылысып
Жарқырап тұрғаныңа қарап
Кемел деп ойлап ем,

Терең деп ойлап ем, –
Ұқтым:
Тобықтан келмейтін
Тайыз боп шықтың.

Талтайып тұрғаныңа қарап
Тұлғаңа тоймайтын едім.
Жартас деп ойлайтын едім, –
Ұқтым:

Жүн толтырған
Қанар боп шықтың.

Ұлы далам
Жерге ұрған қарбыздай
Қақырап жарылды.
Күннің көзі

Өлік шыққан үйдегі айнадай
Қара жамылды.
Жердің астынан
Жетіқат аспанға жететін

Өттей улы
Саңырауқұлақтар өсіп шықты.
Жер-ананың омырауын
Ойран қып тесіп шықты.

Дүние күл болып өшті.
Шаң-тозаңдар
Бұлт болып көшті.
Тіршілік

Тұншығып бүрісіп қалды.
Алып далам
Кепкен терідей
Бір уыс боп

тырысып қалды.
Дөңкиген тастарың
Жарылған ірінді жарадай боп
Ағып кетті.

Көк тіреген теректер
Өрт тиген шырпыдай боп
Жанып кетті.
Бауыр езіліп

Өкпе-өзек қағынды.
Абайдың сүйегі
Сүйменмен ұрғандай шағылды.
Ішкенім ірің,

Жегенім желім болды.
Татқаным у,
Тапқаным өлім болды.
Жан біткен

Елес боп көшіп,
Сұлба боп шұбырды.
Мал біткен
Шыбындай қырылды.

Тілектерім
Пышақ кескен тоқымдай
Тілім-тілім болды.
Жүректерім

Ит тартқан балақтай
Жұлым-жұлым болды.
Жұмыртқалар іріп
Су болып ағып жатты.

Жапырақтар шіріп
У болып тамып жатты.
Қаңқасы қалған қарттарым
Қалақтай боп

Қалқайып тұрды.
Балаларым
Алпыстағы шалдардай
Шашы ағарып

Мұңайып сөйлесең –
Өмірден тәшпіш көріп! –
Жүрегіңнен
Қан сорғалап тұрғандай.

Тыңайып сөйлесең –
Тіліңнен –
Бал сорғалап тұрғандай.
Кімді болса да

Алдап аласың.
Арбап аласың.
Жең ұшымен жалғасып
Жалдап аласың.

Күл астындағы судай
Білдірмей бүлдіретін
Бұзықсың.
Май табанында –

Жасырынып жатқан –
Алмас тырнағы бар
Мысықсың.
Ішіңде! –

Үйдей үлкен
Бәле жатыр.
Сол бәлені мекендеген
Ірің ішетін құрт пенен