Нұрым
Шыршығұлұлы
Біржан сал
Қожағұлұлы

Құлманбет ақын
Қашқынбай
Қожамбетұлы
Бұдабай

Қабылұлы
Кемпірбай
Бөгенбайұлы
Әзілкеш (Әзірбай)

«Нұрлы Press.kz»
Алматы

Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

Жамбылтану және халық ақындары ғылыми-зерттеу институты
Редакция алқасы:
С. Пірәлиев, С. Қирабаев, Т. Кәкішев,
У. Қалижанов, Б. Ыбырайым, Б. Сманов

«Ақындар аманаты» атты қазақтың ауызша
әдебиеті жобасының авторы:
Бекен Ыбырайым
Нұрым Шыршығұлұлы, Біржан сал Қожағұлұлы, т. б.

Шығармалары. – Алматы: «Нұрлы Press.kz», 2014 - 288 б. –
(Ақындар аманаты)

Нұрым
Шыршығұлұлы
(1831-1908)

Мен – қашанғы жүйрігің,
Топ ішінде толғаған.
Шыныменен шырқасам,
Бабам Қадыр қолдаған.

Осылайша сөйлесем,
Сөз қала ма ұртымнан.
Көре алмаған біреулер
Сөз айтады сыртымнан.

Қас жүйріктің белгісі, –
Дуды көрсе, жұлқынған.
Айтулы жүйрік мен едім,
Салдырмай қамшы, ұмтылған.

Ұсынсам, колым жетер ме,
Қырдан асқан түлкідей,
Қырмызы қызыл заманға?
Айтсам, сөзім өтер ме,

Ақылсыз туған жаманға?
Қайыра қамшы сермеме,
Сүйекке біткен шабанға.
Екі жақсы дос болса,

Бірін бірі қия алмас,
Екі жаман дос болса,
Бір мекенге сыя алмас.
Қас жаманға мал бітсе

Ебімменен жидым дер,
Қас жаманнан ұл туса,
Қатарымнан оздым дер,
Бұл күнде өзім болдым дер.

Нұрым Шыршығұлұлы
Дүние деген – сары алтын
Әркімдерді алдаған.
Желді күнгі қаңбақтай

Дүние кімнен қалмаған?!
Қабаты қалың қара жер
Талай ерді жалмаған.
Екі достың арасын

Айырады оңбаған.
Кейбір надан пенделер,
Өлесің десе, нанбаған.
Әзіретіғали, Омардан –

Дүние қалған солардан.
Біз де бір күн өтерміз,
Артықпыз ба бұлардан?!
Он сегіз мың ғаламның

Падишасы Сүлеймен –
Опасыз жалған дүние
Қалған екен солардан.
Жан жаратып, жан берген,

Тіл жаратып, тіл берген,
Аспан мен жердің арасын,
Азғантай емес, мол берген.
Он сегіз мың ғаламның

Тірісі дәурен сүрсін деп,
Өлгенін қазып көмсін деп,
Жеті қабат жер берген.
Аспаннан нұрын төктіріп,

Шапағын шашып күн берген.
Жер реңі келсін деп,
Жарқыратып көл берген.
Көлдің көркі келсін деп,

Нұрым Шыршығұлұлы
Елдің сәні келсін деп,
Қатар-құрбы тең берген.
Теңнің көркі болсын деп,

Сөйлесетін сөз берген.
Сөйлеп кызық көрсін деп,
Оралған қызыл тіл берген.
Жақсы мен жаман көрсін деп,

Жарқыратып көз берген.
Бұл дүниені байқадық
Қасиетті сол бір көзбенен.
Әр бір түрлі сөз айттық

Оралған қызыл тілменен.
Жан барында сөйлейін,
Неше күн жолдас болармыз,
Баянсыз пәни, сеніменен?

Бір күні көзің жұмылса,
Саудаң болмас елменен.
Жастайыңнан бірге өскен
Қатар-құрбы теңменен.

Төсектен жуық болармыз
Төрт қырлап қазған көрменен.
Ажал жетсе, өлерміз,
Құдіретке көнерміз,

Шабуы жоқ, жеңі жоқ
Тардан көйлек киерміз.
Қасы-көзі қиылған
Құрбыны қайдан көрерміз.

Қайғыменен өтерміз.
Жасаған Ие Жаббарым,
Жайшылықпен жүргізгей,
Мәңкүр-нәңкүр келгенде,

Нұрым Шыршығұлұлы
Бір жаннан жанды туғызған,
Өлімге жанды қиғызған,
Құдіреті күшті Құдайым

Он сегіз мың ғаламды
Бір тарының қауызына
Құдіретімен сыйғызган.
Ей, жігіттер, шүкір ет,

Әркімдердің тартқызар
Жалғыз Алла жазасын,
Уакытты күні біткесін
Келтіреді қазасын.

Кімдердің Құдай алған жоқ
Атасы мен анасын.
Інісі мен ағасын,
Қатыны мен баласын?!

Білгенге сөзім жыр болар,
Білмегенге дыр болар.
Қартайғанда сұр өмір
Жас шағыңда ду болар.

Балдан тәтті не көрсе,
Ішпесе, о да у болар.
Жібектен асыл не нәрсе?
Кимесе, о да тұл болар.

Жігітті көркем көрсеткен
Айдап жүрген мал болар.
Бақыты тайса жігіттің,
Хан тағынан айрылса,

Ақылы кетіп, дал болар.
Бәйгеден келген боз шұбар,
Мұны көркем көрсеткен
Құйрығы мен жал болар.

Нұрым Шыршығұлұлы
Ол бір шолақ тай болар.
Арқар дейтін аң болар,
Ол арқардың мекені

Асқарала тау болар.
Ер жігітті сынаған
Қарсыласқан жау болар.
Ақ, қараны айырған

Қағазға жазған хат болар.
Ұстаны көркем көрсеткен
Ұстасында дат болар.
Жігіттікте сөйлеп қал,

Асқақтаған бұл жанға
Кәрілік шіркін тап болар.
Бір күні көзің жұмылса,
Қатар жүріп шын айтқан,

Тар төсекте сыр айтқан,
Жастайыңнан бірге өскен
Қатар-құрбың жат болар.
Ерлер өтті, қарасам,

Көк сүңгісін өңгерген,
Азын көпке теңгерген,
Астана жұртын меңгерген,
Көкірегі желденген.

Ерегісіп келгенде,
Хандарды тақтан тайдырған.
Қалың дұшпан келгенде,
Жалғызбын деп қарамай,

Азды-көп жауды санамай,
Ақ сүңгісін өңгеріп,
Жауға жалғыз жөнелген.
Сүйтіп жүрген ерлерді

Бір күні тартып жер алған,
Дүнияға мен сене алман.

Нұрым Шыршығұлұлы
Нешелер жыршы өткен жоқ
Қу домбыра қолға алып,
Шаршы топта қақсаған,

Қызыл тілін баптаған?!
Нешелер сұлу өткен жоқ
Ақ бетінің ажарын
Ай менен күнге қақтаған?!

Нешелер батыр өткен жоқ
Көк найзасын саптаған,
Жау дегенде жайнақтап,
Елдің шетін жақтаған,

Дүниені солар тастаған.
Бұл дүниенің мысалы
Алыс емес, жуық-ты,
Жоғары емес, төмен-ді.

Он сегіз мың ғаламға
Патша болған Сүлеймен –
Бір өлімнің айласын,
Шыбын жанның пайдасын

Олар да ойлап таппаған.
Заманнан заман оралған,
Дүние пәни сұм жалған.
Нешелер мырза өткен жоқ

Қызыл мақпал шұлғанған?!
Шеберлерден шен қалған,
Шешендерден сөз қалған.
Алты қанат ақ орда,

Аруы өлсе, тұл қалған.
Алтын кездік жоғалса,
Былғары белбеу қын қалған.
Опасыз мынау жалғаннан,

Би баласы мақтанса,
Парадан шапан кидім дер.
Бай баласы мақтанса,
Жылқыдан жорға міндім дер.

Палуан жігіт мақтанса,
Өзінен зорға жолығар.
Шешен жігіт мақтанса,
Алқалаған шаршыда

Алаңдатар бір ділмар.
Шалқар теңіз мақтанса,
Астынан тартар құрдым бар.
Бай баласы мақтанса,

Жиюлы жатқан қоры бар.
Жарлы жігіт мақтанса,
Маңдайының соры бар.
Қызыл түлкі мақтанса,

Жеті атасы аң алған
Құба арланға жолығар.
Сыбыр-сыбыр сырғалар,
Сырласқаның бұ қалар.

Сырлы аяқтан ас ішкен
Құрбы-құрдас бұ қалар.
Ат арыса - бір тулақ,
Ажары сынып, зат қалған.

Өзекті жанға – бір өлім,
Гулей бастан аттанған.

Қайырлы болғай сапар үшбу жолың,
Құрметтеп сыйлап жүрсін жүрген жерің,
Сыртыңнан көрген жақсы дұға қылып,
Шалқысын дәрежелі айдын көлің,

Оңғарсын тілегіңді Жаббар Құдай,
Кем болма тең кұрбыңнан мұнан былай.
Талабың, қайда жүрсең, оңғарылып,
Қасыңда Қыдыр Ілияс болғай сыбай.

Лайықты дәрежелі дәулет бітіп,
Шалқысын аққан судай қант пен шай.
Патиха осылайша бермеген соң,
Көңілің тұнық судай болар лай.

Тындасаң, сөздің пәмі осылайша,
Нұрымың бата берсін, қолыңды жай:
Әуелі бай болғайсың, акырда – иман,
Мүлкіңе ие болғайсың әрне жиған.

Насихат үгіт айтып мен кетейін,
Халқына хан болады үйге сыйған.
Әркімнің өз үйіне басы сыйса,
Сонда болады қадірлі тілін тыйған.

Басыңа Қыдырменен дәулет дарып,
Құдайым рыздық бергей, ақырда – иман.
...Жарқыным, Хадишадай пақтылы бол,
Алтыннан Сүлеймендей тақтылы бол.

Басыңа бақыт кұсы ұя салып,
Дәулетке дәрежелі уақтылы бол.
Әлімде отыз ұлды Достандай бол,
Табында Омар менен Оспандай бол,

Адайда Шәбік пенен Досжандай бол,
Бабықта Мыңбай менен Селбайдай бол,

Нұрым Шыршығұлұлы
Шеркеште Құлбай менен Жүзбайдай бол.
Уызы жеті атадан арылмаған
Мысалы Бопылдық пен Тұрландай бол.

Танада Үсен, Сапы, Есенгелді,
Солармен дос, жүрият, құрғандай бол.
Таздағы Әуелбай мен Әбіштей бол,
Ысықта Қонарбай мен Жаныстай бол,

Сары Ысық Түлкібай мен Дабыстай бол.
Беріште Есет пенен Бәшендей бол,
Жаппаста Қалдыбай мен Тәшендей бол.
Жайықтың ар жағында бай Нысанбай,

Төреде Қаналы мен Әлемдей бол,
Алаша Жадыра мен Дағардай бол.
Ішінде Естемір Рысалды,
Тоқтар мен Дәулетәлі, Жанандай бол.

Толқыған он төртінші айдай болып,
Мешітте ғалым жаққан фанардай бол.
Мұстайжап болғай-дағы осы сөзім,
Базардың айтпай-ақ қой ақша бөзін.

Тәрбиең дәулетіңе лайықты,
Ұштаптың киіп тұрсың он бес кезін.
Қарасам, азаматтың аруысың,
Гауһардай жәудіреген екі көзің.

Шын жүйрік, шын асылдың тұкымысың,
Әркімдер әуес болған кәміл кезің.
Әлеумет, аз айтты деп сөге көрме,
Келеді осылайша менің сөзім.

Біссімілла сөз басы,
Көңілім, жырды қозғашы,
Адамның әдеп жолдасы.
Мұнымды жалған дей алмас

Ғазіреті ғалым молдасы.
Менің сөзім қиын-ды,
Түсінбеген адамның
Ренжір көңілі болмашы.

Он екі ата Байұлы
Сақыраның мен Нұрымы,
Су тағының құлыны,
Тайпалмас жүйрік жорғасы.

Жүргендер білмес саламат,
Дүние деген ғаламат.
Бір тамшы судан қан болып,
Анамыздың қарнында,

Бір қатар мезгіл өткенде,
Қимылдадың жан болып.
Жақұт, маржан секілді
Адамзаттың баласы

Дүниеге келді сән болып.
Өздеріңдей ағамен
Жолығысып отырмыз,
Бұйырған бірге дәм болып.

Сөйлей гөр, тілім, көмейім,
Бұлайша демей, не дейін?!
Көрген алаш көз салар,
Көлденеңдеп желейін.

Аяйын ба жел сөзді,
Бізге берген жорғалық,
Тұрмайын енді бұлданып.
Сан Пайғамбар, сахаба

Машахат шеккен құлданып.
Солардан қалған сұм дүние,
Тұрғаның ба тұл қалып?
Бала деген базарды

Сағынғанмен не пайда,
Бетінен сүйер күн қайда,
Осы күнде бір барып.
Барып сүйсең бетінен,

Тіріде қалмас есіңнен.
Кәләм бір Құран Шарипте,
Жиырма тоғыз әріпте,
Лаухы менен Махфұзда

Періштелер жазыпты
Алланың әмір бұйрығы –
Азды-көпті өмір жас,
Уақыт бітпей тұра алмас.

Басыңнан дәурен бір өтсе,
Қайтадан дәурен құралмас.
Әуелі Алла жаратқан
Ағузы менен алһам бар.

Нұрым Шыршығұлұлы
Уақытың жетіп барсаңдар,
Жұмақта сарай дарқан бар.
Құданың сөзі Құранда,

Бұл сөзіме нансаңдар.
Олардан кейін жаратқан
Арсы менен күрсіні.
Дүнияны қызық демеңіз,

Қырмызы қызыл түлкі-ді.
Шаттық үшін жаратқан
Ойын менен күлкіні.
Бұл дүнияға келген жан

Бір Құдайдың мүлкі-ді.
Ертеңді – кеш алуға,
Әзірленіп отырмыз
Уақыт болса, баруға.

Сауда берген садақа
Себепкер дейді даруға.
Қырық парызға қиналмаң,
Жарайды дейді қаруға.

Періштеміз белгілі
Бізді тергеп жазуға.
Пенденің ісі бикүнә
Алладан болған ажалға,

Қайғырып қатты налуға.
Жасында кеткен сәбилер
Қайымның мақшар күнінде
Атасы менен анасын

Түсірмейді дейді тамуға.
Жанында шарап бар дейді
Шөлдесең, ішіп қануға.
Әзірейіл хабар еткен күн

Нұрым Шыршығұлұлы
Ылажың болмас қалуға.
Жаратқан жандар көп екен
Бұрынғы өткен заманда.

Түсінік түркі сөзім бар
Кейінгі қалған адамға.
Жолдасым жомарт періште,
Қорғалап жүрміз панаңда.

Хақтағала бұйырды
Қағаз жаз деп қаламға.
Ажалды күні ақ киік
Айдамай түсер аранға.

Қайырсыз өткен Қарынбай
Үлгісі қалған сараңға.
Алла деп тәубе етпеген
Дүниясы кеткен қараңға.

Сәжде – сауап қылмаған
Жаймаған қолын азанға.
Алладан болған әмір бар
Атамыз Сафи Адамға.

Өнерің ғилым болсын деп,
Қайымнан бергі қадамға.
Атасы бірге туды деп,
Арашалап ала алмас

Өзіңнің іні, ағаң да.
Жасында кеткен сәбилер –
Қайымның мақшар күнінде
Сол дейді нағыз балаң да.

Жасаған Ие Алладан,
Бұл дүние кімнен қалмаған?!
Сираттың майдан жолына
Пендесі болмас бармаған?!

Нұрым Шыршығұлұлы
Алланың досты Мұхаммед,
Хазіреті Нұх тағы
Мұсылманды қамдаған.

Намруд-Шадат отына
Ибраһим еді жанбаған.
Құдай үшін үй салып,
Бір ниеттен танбаған,

Жалған сөзге нанбаған.
Дүйсенбі күні алуға
Алласы қалап арнаған,
Бәйтілланы салдырып,

Медина, Мекке тұрғанда,
Ғарафаға кажы етіп,
Халық кеңес құрғанда,
Сояйын десе, қара жоқ,

Алла ісіне шара жоқ,
Жалғыз ұлы Исмағұл –
Оны да шалған құрбанға.
Себеп болар ма екен деп

Қиямет күні бір жанға.
Қырық жыл қашып қиналып,
Ақтық ісін барлаған,
Қорқыт атам – ол қорқып,

Құдайға жылап зарлаған.
Ағузы, алһам бір әліп
Лаухы менен Махфұзда,
Жазылған екен шығарып.

Ғаламдар айтса, тыңдалық,
Жалған емес, бұл анық.
Қараңғы жерде қабір бар,
Иманды кұлға тым жарық.

Нұрым Шыршығұлұлы
Құдайымның дұшпаны
Тәкаббар болған бұлданып.
Бес жасына келгенде,

Бесті бедеу мінгізіп,
Қасыңа ертіп қыдырдың,
Бұ дүнияда құлданып.
Бақида базар деп кетті,

Бұл пәниден құр қалып.
Құшақтап біраз сүйгенің
Алладан болған мырзалық.
Алладан әмір бар болып,

Елу мың ерен жар болып,
Қайым – мақшар күн болмай,
Көруге күн жоқ бір барып.
Кімдер өтіп, кім қалған,

Ойласаң мына сұм жалған.
Жүйрік өткен жүлде алған,
Ата-анадан үлгі алған.
Патша Құдай, мырзасың,

Жаратқан жанның жұмыласын.
Дәуіттің ұлы Сүлеймен
Алып құшқан мың қатын,
Құрмет етіп бір басын.

Бұған да Алла бермеген
Дүнияның перзент-қымбатын.
Расулалла дегендер
Бұл сөзімді тыңдасын.

Халқың қатты қайғырған,
Мұңайып құрбы-құрдасың.
Құл болған соң ғұмырсыз,
Бізден бұрын бір патша

Нұрым Шыршығұлұлы
Өткен екен ұғымсыз.
Ғарапат таудың басында,
Мекке шәрдің қасында

Құрбанға шалған қырық түйе
Жарылғай гөр деп пір ие,
Атын айтсам білерсіз,
Аты болар ер Ие.

Пендесі жоқ-ты пікірсіз,
Тасбих, тәуба, зікірсіз,
Ағузы, алһам әйет бар
Бір Құдайға шүкірсіз.

Жұмақтағы бір терек,
Ол теректің басында
Әнжім деген жапырақ.
Бұл дүниенің жүзінде

Шыққасын Нұржан жасынан,
От пенен суға түсер деп,
Өсіріп едің бақылап,
Аузыменен жем берген

Балапан кұстай асырап.
Терезе әйнек секілді
Сынған күні шатынап,
Ғайыптың құсы болды ғой,

Кеткен соң қолдан шашырап.
Қайғырғаннан пайда жоқ
Қан түкіріп аһлап.
Пәниліктен өткен соң,

Бақилықка жеткен соң,
Адамзаттың баласы
Келмегі жоқ-ты қатынап.

Нұрым Шыршығұлұлы
Пәниге біткен бәйтерек
Сынар-ақ бір күн шатырлап.
Жапанда болса бәйтерек,

Басы сау жанды бай демек.
Қорқыт ата қобалжып,
Дүниені кезіпті,
Өлмейтін жер қайда деп.

Қырық жыл қашып қиналған
ІІІыбын жанға пайда деп.
Кете алмаған жөн тауып,
Айнала теңіз, мұхит бар

Өткелсіз жатқан дайра деп.
Алладан болған ажалға
Таба алмай ақыл, айла деп.
Еділден келдім еңменіп,

Сақырада қоныс жай ма деп.
Қалышты қалай демеңіз,
Төресі кеткен төрінен.
Балапан жүзер су болды

Акқан жастар көзінен.
Дүнияның жүзіне
Адам туып көрінген.
Тіршілікте баяндап

Құтылмаған ешкім өлімнен.
Төрт мың төрт жүз сахаба –
Солардың бәрі көмілген.
Қауырсыны қатпаған

Балапаның ұшты көлінен.
Қайғы еткенің қарсылық,
Адаспа, Қалыш, жөніңнен.

Нұрым Шыршығұлұлы
Маңғыстаудың ойында,
Көлденең шыңның бойында,
Мен болғанмын баяғы

Балаңның қызық тойында.
Бұрынғы ата сойында
Қыдыр көрген Жанғабыл
Бай болды деген бар дабыл,

Базарлы болып бата еткен
Баласы мұның Алданұр.
Амантайдың атасы
Асыл тастан ақ мешіт

Салдырған дәулет сарп етіп,
Құдайға құлдық еткен дұр.
Сенек пенен Сұмсаға
Құдай үшін үй салған

Амандық пенен Амантай,
Болар ма адам солардай!
Базарлы болып, бата еткен,
Қолға алып қағаз, қаламды-ай.

Қол тапсырған қор болмас,
Үйір қылып жаранды-ай.
Баланың бағын білмейміз
Кейінгі қалған заманда-ай.

Ақ мешіттің ажары
Иманды құлға жабысқан.
Бір күндері болғанда
Хабар келді алыстан:

Ақсұңқардан айрылған,
Оң қанаты қайырылған
Хабарым бар деп Қалыштан.

Нұрым Шыршығұлұлы
Құдайың сүйіп, қол берген
Тұлымын сипап ұл берген,
Ұлының аты Нұрберген.

Алласы дәмін айырып,
Нәсібі болды бұл жерден.
Сегіз жұмақ сарайға
Сәбилер келді түрленген.

Берекеті берулі
Періштемен күн көрген.
Ата-анасын жылатты,
Алмаған Құдай кімдерден?!

Пайғамбардың баласын
Айырған Құдай жасында.
Әзірейіл келсе, қарамас
Жылаған қатын-балаға.

Ғаріптікті көп көрген
Жетімдіктің хақында.
Қырық жасына келгенде,
Көктен кітап ендіріп,

Алтын тәжі басында,
Ақырет алыс демеңіз,
Ғарасат майдан қасында.
Құдай берген кұлыңнан,

Соларды сипап тұлымнан,
Жақсылардан қалған сөз,
Ғалымдардан алған сөз,
Жалғандық шықпас мұнымнан.

Ақ сүт берген анасы
Үзгенде күдер шыбыннан,
Ғұмырдың ұзын-қысқасы
Жазылған шығар бұрыннан.

Нұрым Шыршығұлұлы
Айтты деп, көрме Нұрымнан.
Ажалды күні ақ киік
Аранға келіп ұрынған.

Қадір білмей, қапы етпе,
Шам шәрінің базары
Қасыңнан, Қалыш, құрылған.
Бәйнекеден туғанның

Бірің – сұлтан, бірің – хан.
Көкорай шалғын гүлсіңдер
Пақыр, міскін бұрылған.
Адамды азды демеңіз,

Заманның түрі бұзылған.
Көңіл деген қыран құс
Күнде толып бұзылған.
Лаухы менен Махфұзда

Нәсібің жерден сызылған.
Жасаған Ие жар болып,
Жаңылтпағайсың тұзыңнан.
Шекіресі біз кімнің,

Сан пайғамбар, сахаба
Солардың көзі жұмылған.
Жар болсын Алла дініңе,
Тасбих айтқан тіліңе,

Сасқан күні сандалып,
Барасың аға, ініңе.
Жасаған ие жар болар,
Сиынсақ Бекет піріне.

Кешегі өткен Нұрберген
Сүюші еді бетіңнен,
Тіріде кетпес есіңнен.
Сауабы тигей садақаң,

Нұрым Шыршығұлұлы
Жетім менен жесірден.
Жалғыздар жатыр жапанда,
Жарылғай көрші, Ие Алла,

Ғарапаға қажы етіп,
Бір Құдайдан дәме етіп,
Кетіпті Нұржан сапарға.
Мәдинеде Мұхаммед –

Сонда барып жатарға.
Қайым мақшар күн болмай,
Келе алмас біздің қатарға.
Алланың үйі – ақ мешіт,

Келер деген соған көңіл бар
Атасы қалған мұқамға.
Атасы сарай салдырып,
Таудың тасын алдырып,

Алдырған тасы лағыл-ды.
Басына әйет етің деп,
Жыңғылдан астау салдырды,
Сусынын шайменен қандырды.

Шатыланып жүрген Қалыштың
Қайғымен басы қаңғырды.
Қайғы деген қатты дерт
Ішін оттай жандырды.

Әкім болып ел билеп,
Лебізіне жұртты нандырды.
Онан да пайда көрген жоқ,
Кешегі Нұржан жалғызы

Бір көруге зар қылды.
Шалықтап жүрген күніңде
Шаршаған, Қалыш, шамаң бар.
Қайғың күшті, дертің зор,

Нұрым Шыршығұлұлы
Аллаға қандай шараң бар?!
Нұржан сапар етті деп,
Бұ дүниядан кетті деп

Хабар айтқан адам бар.
Жалғыздың мұңы жаман деп,
Тілектес болған адамдар.
Қайғыңнан хабар есіттің,

Қайғысыз елдің қамын жеп,
Сапардан келмей, кешіктің.
Ішінде Нұржан қалыпты
Алтын сарай мешіттің.

Бір күні Қалыш түс көрген:
Түсінде жатқан зынданға
Аңдамай келіп түскеннен,
Құдайлап қайтқан еліне,

Мекен еткен жеріне.
Шағынуға шама жоқ
Жолдас, құрбы, теңіне.
Алладан әмір болған күн,

Адамның болмас ебіне.
Кешегі кеткен Нұрберген
Арасат майдан күнінде
Шыққан еді тап болып

Тарихтың кеңіне.
Жараның ұшқары айтпайды,
Келген адам кезіне.
Жайлы жерге жата алмай,

Бұйрықты дәмін тата алмай,
Нұрмағамбет молласы,
Бірге жүрген жолдасы,
Хақтың ісін айтуға

Нұрым Шыршығұлұлы
Батылы жетіп айта алмай,
Аманияз, Тілеке –
Олар да шыққан хабарға,

Алыс та болса барарға.
Хақтың ісі болғансын,
Қарамас адам ажарға.
Қалыштың көңілі бұзылды,

Түскен соң басы базарға.
................................................
Қайғырған халқың қасыңда
Қарындасқа жолды деп,

Бос қалғанға ұқсайды
Нұрбергеннің орны деп.
Есіткен жерден еңіреп,
Қайғысы көп-ті бегірек.

Амантай ишан басына,
Ақ мешіттің қасына
Қойғызды халқың белгілеп.
Белгісін көріп жығылды

Асасымен жер тіреп,
Мекке менен Медине
Кетсемші деп тентіреп.
Құдайымның өз мүлкі,

Неғылса да еркі деп.
Жасы үлкен ағасы –
Ішінде Досжан данасы,
Қайғысыз елдің қамын жеп

Жүр еді Қалыш панасы.
Қайырылғанға ұқсайды
Оң жағынан қанаты.
Бәйнеке туған елінен

Нұрым Шыршығұлұлы
Бүтін еді жағасы.
Үйрек ұшып, қаз қонған
Келіспей кетті сабасы.

Керуен келмес, білемін,
Айдасаң тұрып, шамасы.
Кімдерге сайғақ болған жоқ
Саздау жердің ағашы?!

Кімдерге сарай болған жоқ
Қара жердің қабаты?!
Мәриям ана секілді
Нұржанның туған анасы.

Анасының асылы,
Малы менен басына
Туғаннан дәулет дарыған.
Тілеумағанбет нағашың

Уызында жарыған.
Дұшпанды қуған шулатып
Жайықтың екі жағынан
Дұшпанның атын атауға

Қорқамын жұрттың заңынан.
Онан туған Мәтжан бар
Талай ханнан дәм татқан,
Отырып бірге тағынан.

Қысылған күн маңынан,
Кетпейді халық жанынан.
Болат найза бұралып,
Өзінің ұшпас сабынан.

Туып еді Нұрберген
Сары алтынның қабынан.
Адамды адам айырмас
Алланың берген бағынан.

Нұрым Шыршығұлұлы
Ойнайтын күліп шағынан.
Бұрынғы өткен ата-ана,
Хақтың ісі болмаса,

Жер астында жата ма?
Пайғамбардан бата алған
Отыз үш мың сахаба,
Өткен Хауа анамыз,

Уақыт болса, барамыз.
Алып қалар адам жоқ,
Келсе бір күн қазамыз...
Сол жандардың бәрі жоқ,

Осыны, Қалыш, енді бір
Өзіңіз байқап қараңыз.

(Адайдың Шенен деген биі өлгенде жоқтағаны)
Адал менен арамды,
Танытқан бізге Құранды,
Құранды берген Құдай-ды!

Тіл таңбалы Адай бар,
Әулие Бекет ұранды.
Айтайын деген сөзім бар,
Қаумалап келіп, астана,

Жиылып басың құралды.
Жүйрігім кетті қолымнан
Байраққа қосқан тұмарлы.
Сен қолымда жүргенде,

Ат орнына жұмсадым
Тай, жабағы, құнанды.
Әуелі, Алла піріңнен,
Қорқамын, заман, түріңнен.

Кешегі кеткен Шенен ер
Қатепті қара нар еді
Төс табаны түрілген.
Жүйрік еді саңлақты

Байрақты жерде жүгірген.
Қара қылды қақ жарған
Алысқа кеткен атағы,
Қайыспас қара нар еді,

Қозғалмайтын қатебі.
Әріден тартсақ Мөңке би
Түп нағашы атаны.
Қалай деп айта тұрсақ та,

Нұрым Шыршығұлұлы
Суытпас кімнің шатағын
Ажарым еді Шенен ер
Жапырақтай жайқалған.

Жау жағыма пана еді,
Дұшпанның бетін қайтарған.
Бұл өлімге не шара,
Кеше бар да, бүгін жоқ,

Қадірлес болған ағаға,
Базынамды енді айта алман.

(Әкесімен қоштасуы)
Жаратқан Ием оларды –
Шамшы менен Қамарды.
Ғұмырсыз құлдар көп өтті,

Жан барында шалқ етіп,
Құруға керек базарды.
Асылы нұрдай балқыған
Қиюға болмас ажарды.

Керуен жөнеп кеткенсін,
Сындырып болмас назарды.
Лаухы менен Махфұздан
Берейін, білсем, хабарды.

Бір төбенің басында
Бақпаған кімдер мазарды?!
Ғазірейлі періште
Әкелген күнде қазаңды,

Мәңкүр-нәңкүр періште
Ерікке қоймай шараңды,
Тергеуге келер жазаңды.
Алһам бір аят оқыған,

Алла, бір қабыл ете гөр
Ертең де, кеш те азанды.
Тамұққа жолдас етіпті
Қайырсыз туған сараңды.

Аққа жолдас етпегей
Асылы басқа харамды.
Жақсыға жолдас етпегей
Ниеті бұзық жаманды.

Әуелі Тәңірім жаратқан
Он сегіз мың ғаламды.

Нұрым Шыршығұлұлы
Бұлардан соң жаратқан
Лаухы мен Махфұз, Кәләмды,
Атамыз Сафи Адамды.

Тоқсан құрсақ көтерген
Жаратқан Хауа – анаңды.
Пейіштерден белгі етіп,
Жұмақтан берген тағамды.

Дүниеге келіп бұлардың
Аты бір қалған заман-ды.
Алысқа кетіп келмейсің,
Аңғардым, ата, шамаңды.

Сіздер түгіл, өткізген
Мұхаммед досты, жаранды.
Ниеті түзуі жандарға
Жақын еткей араңды.

Несібең үшін жөндегей
Лаухы, Махфұз, Кәләмды.
Ата бір деген асқар тау,
Балам деп бізді, басқарды-ау

Он сегіз мың ғаламды,
Ғазірейіл періште
Бәрін де қолдан атқарды-ау.
Тәуекел хаққа сиынып.

Ізденіп едім қарттарды-ай.
Қайырлы болсын заманың
Артыңда қалған жастарға-ай.
Ақыл бір таппай ойланып,

Келуші едік сасқанда-ай.
Сермесем, қолым жетпейді,
Жұлдыздай болдың аспанда-ай.
Жан ата, сені сағынсам,

Нұрым Шыршығұлұлы
Оңғарып Алла көргізгей
Қиямет күні мақшарда-ай.
Заманнан заман оралған,

Ойлап тұрсам сан алуан.
Адам – ата, Хауа – ана
Дүниеге келіп жоғалған.
Хазіреті Омар, Оспаннан –

Бұл дүние қалған солардан.
Зұлқарнайын Ескендір
Патшалар өтіп жол алған.
Он сегіз мың ғаламға

Дәуіттің ұлы Сүлеймен
Мәртебелі хан болған.
Есендік күнде аңқыған,
Саламат күні шалқыған,

Ерік кете бастан келе алмай,
Атамыз Адам осылай
Өлмей қалған жоқ екен
Әуелгі түрлі заманнан.

Әуеліде Мұхаммед
Құдайымның достысы –
Бұл да кеткен екен қазадан.
Мұндай да мекен тұтынып,

Дүниеге келдік жаңадан.
Құдай үшін Ибраһим
Құрбан шалған арадан.
Алла деп Хаққа тапсырып,

Айрылған жалғыз баладан.
Тоқсан құрсақ көтерген
Қалыппыз Хауа – Анадан.
Бес-алты ауыз сөз сөйлеп,

Нұрым Шыршығұлұлы
Неге керек көп сөйлеп,
Қысқартайын сағадан.
Маңғыстаудың ойында

Шақпақ-Ата, Қараман,
Ол туыпты Шопан-Атадан.
Әуелде Жаббар жасаған
Біреу – ерте, біреу – кеш

Келе жатыр қашаннан.
Арқадан іздеп шыққаным
Ағайын тума халық едің.
Көкірегім болса шат,

Көрейін деген алқа едің.
Әркімді елден айырған
Азалдан мына «қоян жыл»
Құданың құран сөзінде

Ізденуге шарт едім.
Маңғыстаудың ойында
Жолығысып қайтарға
Жасы бір жеткен қарт едің.

Іздеген атам Шыршығұл
Дүйсенбі күні дүниеден
Сапар шекті жылқы жыл.
Құдай деген құл түгіл,

Ардақты біздей ұл түгіл,
Хазіреті Кенған, Жүсіп те
Атасынан айрылып,
Алаң болған, біз түгіл.

Маңғыстаудың ойында
Балапаның өргізіп,
Көрсетіп едің көп қызық.
Біз ізденіп келмесек,

Нұрым Шыршығұлұлы
Жайын мұның кім білер,
Алланың әмір еткен күн
Ойлаған едім бір кідір.

Мен келсем, атам бар екен,
«Шырағым аман ба екен?» – деп,
Бір көруге зар екен.
Атаға шырын бала екен,

Балаға шырын ана екен,
Баланың көркі ата екен.
Тарығып келдім дегенде
Қайыспас қара нар екен.

Торығып келдім дегенде,
Ақыл табар дана екен.
Борандар шулап, жел соқса,
Басымда тұрған пана екен.

Атасы барда арман жоқ,
Ордасы толып отырған
Ортасында хан екен.
Қанша қайғы шексем де,

Уақыты болған қаза екен.
Ата деген алтыным,

Алыстағы шатақ, жақынның
Сұрады бізден әр сырын.

Білдіртті сондай ақылын.
«Жан ата, қалай айттың?» – деп
Бармады сұрар батылым.
Бір табақтан дәм татып,

Нұрым Шыршығұлұлы
Отырдым бірге алты күн.
Ауырды атам жеті күн,
Топырағы бұйырған

Ішінен қайтты халқының.
Маңғыстауда көп шайқы
Оңдағай сүйеп пақырын.
Сан пайғамбар сахаба

Дүниенің білген қапылын.
Ауырды атам жеті күн,
Айырды Құдай несібін.
Сегіз күнде селті жоқ,

Біле алмадым нешігін.
Тоғыз күнге толғанда,
Оныншы күн болғанда,
Атам ашарға ұқсайды

Жәннаттың сарай есігін.
Адамды Алла жаратқан,
Жерден алған топырақ
Қайта өзіне қосуға

Жібереді екен сейілін.
Пенденің бекер бетіне
Неғылып бұзсын шешімін.
Пайғамбар деуге Айса емес.

Әулие деуге шайқы емес,
Қайғы еткен жандар есімін.
Қайғылы жандар қарайды,
Кеткен соң бірі иесінің.

«Ағузыбіллә алһам» деп
Оқыдым аят басыңа,
Келіп тұр балаң қасыңа.
Алпыс жас ғұмыр сүргенің

Нұрым Шыршығұлұлы
Болған жоқ себеп жасыңа.
Қош болғай атам бұл уақта,
Кідіртпе Құдай жауапқа

Мәңкүр-нәңкүр сұрақта.
Ат жығылғанға ұқсайды
Таудан аққан бұлаққа.
Сүңгі тигенге ұқсайды

Алтын баулы қияққа.
Пір ишанға жол берді.
Қалармын деп ұятқа.
Құдайтағала құлым деп.

Жұмеке ишан пірім деп,
Жайын білген жақсылар
Айту парыз бұйрық деп,
Пайғамбарға дұға етіп,

Айтушы едік жүзін тек.
Алладан бұйрық атама –
Маңғыстауда үзілмек.
Қарындас, халық қасында,

Қуандым бұған шүкір деп.
Тұтынған пірің Арқада,
Қабаты қалың қалқада.
Маңғыстауда көп шайқы

Атам бір келді алқаңа.
Жолы бір жырақ, жүгі ауыр,
Кете гөр салып арқаңа.
Құдайдан қайтсын құрметің,

Сиындым шайқы баршаңа.
Қожаназар, Балдаман,
Хақтың ісі қалай деп
Көңілді басып зарлаған,

Нұрым Шыршығұлұлы
Ақ көңілді Түрікпенбай
Қиналып жанын қарнаған.
Боқсары мен Исағұл

Ағайын бұл да қамдаған.
Айтжанның ақыл, ниеті
Жақындық етіп аңдаған.
Атаны мен нарларын,

Аямады барларын,
Бар ма еді жерің арнаған.
Қарындас, халқың қаулысы
Жоқты барға жалғаған.

Ниеті түзу атамның
Бұйырған жері осы еді,
Алысқа көңілім бармаған.
Дүние кімнен қалмаған,

Нелер жанды алмаған?!
Дүниенің қызығы
Әркімдерді алдаған.
Қайғырғанмен қайтейін,

Осылай бұйрық болған соң
Жаратқан Жаббар Алладан.
Сабырым еді саламат,
Құдайға шүкір, қанағат.

Аман-есен келгенім,
Жақсы еді бұл бір ғаламат.
Қайғылы қаза тап болып,
Хабарың болды жаманат.

Артыңнан, ата, барармын,
Дүниеде қалдық аманат.
Шайқылардан шарапат,
Қайғылы өлім көп көрген

Нұрым Шыршығұлұлы
Жүрегім болды зарапат.
Пайғамбардың сүндеті –
Бала іздену әкені,

Бермесін Құдай қатені.
Алдыңа салып өсірген
Біз едік шырын әсемі.
Топырағы бізден болар деп,

Жоқ еді жұрттың қапері.
Дүйсенбі күні қаза етті
Иманды құлдың әсері.
Бұл бір күні дүние өттің,

Жапырағың күйзелттің.
Ақ пен қара танытып,
Артыңда калған балаға
Ғылымның жөнін үйреттің.

Екі-үш ұлың жас қалды,
Неғылып оны сүймессің.
Бұл сәбилер дұға етсе,
Оттарға түссең, күймессің.

Алладан әмір келген соң,
Артыңда біз бір дұғашы.
Тап қылма күнге шығасы.
Маңғыстаудың қара ойы

Атамның қалды мұрасы.
Тататын суың болсын да
Зәмзәмнің бұлақ жырасы.
Өзіңді Хаққа тапсырдым,

Сөзімнің, ата, расы.
Аттандым, ата, аман бол,

Нұрым Шыршығұлұлы
Тап болмағай тарлық жол.
Ораза менен намазың,
Алла қабыл ойласа,

Ізгі жолдас саған сол.
Сыраттың қыл көпірі
Алдыңнан болсын қара жол.
Асыра тартып ойлама,

Білгенге пікір – сана сол.
Жолы бір жырақ, жүгі ауыр,
Құдай, өзің пана бол.

Әуелі, Құдай, пана бер,
Денсаулығын және бер.
Иінімде екі періште,
Аузыма жауап сала бер.

Жалындым, Құдай, өзіңе,
Өзіңнің берген деміңе.
Ақсұңқар торға ілінер
Бір жейтұғын жемінен.

Сақидың қолы тартылар
Айдарға малдың кемінен.
Ажары кетер арудың
Айрылса қосақ-теңінен.

Жан жаратып өндірген,
Бәрін жерге көмдірген.
Қорқыт ата қобалжып
Сол себептен көп жүрген.

Нешелер жақсы кеткен жоқ,
Дүнияда жүріп жөн білген.
Адам асыл жаралған
Топырақтан тән болып.

Құралындық, білемін,
Бір тамшы судан қан болып,
Алтыншы айдың жүзінде
Қыбырлаған жан болып.

Жақұт, маржан, гауһардай
Адамзаттың баласы
Дүнияға келген сән болып.

Нұрым Шыршығұлұлы
Бір теректен сан бұтақ
Шашыраған екен дән болып.
Жолығысып отырмыз

Лаухы менен Махфұзда
Жазылған бізге дәм болып.
Несібесі көлдей шалқыған,
Асылы нұрдай балқыған

Алланың досты Мұхаммед –
О да бір кеткен халқынан.
Он сегіз мың ғаламның
Өкінген бәрі артынан.

Кім айрылып калған жоқ
Жалғыз бенен жалқыдан?!
Адамзаттың баласы
Асыл болып жаралған

Ақ күміс пен алтыннан.
Қыран бүркіт секілді
Көкірегі көкке талпынған.
«Алла бір» деген тағылым,

Тағатты жанға панасың.
Мақшар күнгі сапарға
Саламат болып барасың.
Біліп айтса ғалымдар

Құранның оқып сарасын,
Жетпіс жылдық жол дейді,
Жебірейіл жазса қанатын,
Жер мен көктің арасын.

Жаратушы Алланың
Өзі білер шамасын.
Алладан соңғы Мұхаммед

Нұрым Шыршығұлұлы
Он сегіз мың ғаламнан
«Алла» деген адамнан
Аямай кеткен панасын.

Досы екенсің деп Алланың,
Кідірткен жоқ-ты қазасын.
Тар лахатқа бармасқа
Адамның бар ма шарасы?!

Соның үшін жаратқан
Адамзаттың баласын.
Кімдер мекен еткен жоқ
Қара бір жердің қабатын?!

Жапанда болса бәйтерек,
Басы есен жанды бай демек.
Әзірейіл бармас қашық жол
Іздеген Қорқыт қайда деп.

Қырық жыл жүріп қыдырған
Шыбын жанға пайда деп.
Айнала теңіз, мұхит бар,
Өткелі жоқ дария деп,

О дағы кете алмаған жөн тартып,
Таба алмадым ажалға
Ешбір лаж-айла деп.
...Қауырсыны қатпаған

Балапан ұшты көлімнен.
Ақ сүтін берген анасы
Қабырғасы сөгілген.
Баласы өлген пақырдың

Жемісі жерге төгілген.
Айтқанды айып етпеңіз.
Адасқан аққу секілді
Кетіп жүр билік өзімнен.

Бісмілла сөз бастайын, Хақ-Жасаған,
Екеуді жұп, біреуді тақ жасаған.
Несіне айт дегеннің іркілейін,
Тіл менен сөйлесін деп жақ жасаған.

Бір Құдай әуеліде жаратқанда,
Екеуді жұпты етіп шақ жасаған.
Бір қызын пайғамбардың Әли алған,
Той-тойлап өлең айтпақ сонан қалған.

Бір қызы пайғамбардың Матбададай
О дағы аршыланға жылай кеткен.
Қыз бала, кетемін деп көп жылама,
Пайда жоқ жылап шеккен қасіреттен.

Қыз бала ержеткен соң елім дейді,
Жат елге көндіккенше семірмейді,
Үйреніп шыны Мысыр болғанынша,
Ондағы ел мындағы елдей көрінбейді.

Ол жерде бір жыл тұрсаң, үйренерсің,
Үйренсең, бұл қоныстан жиренерсің.
Молладай қырағаттап түзеп алып,
Сұңқардай бабын тапқан күйленерсің.

Ол жерде болса бабың, айналарсың,
Нәсіпке Аллаң қосқан байланарсың.
Бәрі де өткен істің осындай деп,
Азырақ, есің болса, ойланарсың.

Кім білсін ойланғанмен Хақтың ісін,
Көрінед аузыңды ашсаң меруерт тісің.
Адам Ата, Хауа ана – олар да өткен,

Нұрым Шыршығұлұлы
Көңіліңді мен ауладым оның үшін.
Биік бол, биік болсаң, асқар таудай
Басына бақ қондырған дәулет құсын.

Жақсы бол, жақсы болсаң, болғаныңша,
Астана көп жиналса, шығармысың?!
Ойласам, осы тойың болған тойың,
Шалқыған айдын көлдей толған тойың.

Құрметтеп құрбыларың ортаға алып,
Басыңа мен бір бұлбұл қонған тойың.
Тұсыңа келіп тұрмын бұлбұл сайрап,
Қарайсың төңірегіңе көзің жайнап.

Тұғырда тулап тұрған сен бір сұңқар,
Қырғауыл етін жеген, шекер шайнап.
Қондырып биялайға томағалап,
Құсбегі, қойдың қалай жіпсіз байлап?

Бір білсе, қадірімді қыз білер деп,
Той болса, қуанамын алақайлап.
Көшкенде жүгіңді арттың құба нарға,
Құдайым берді бақыт қуанарға.

Жат елге жастан барсаң жабығар деп,
Азырақ күлдіргі айттым жұбанарға.
Самаурын шай қайнаттың алтын сандық,
Шай берсең шекер төгіп – о да сәндік.

Құдайым, байға бәрі жарасады,
Жарлыға жараспайды еткен паңдық.
Әлеумет, сөз баста деп әмір етсең,
Біз енді қайран жұрттың тілін алдық.

Нұрым Шыршығұлұлы
Мәслихат біз етелік сіздіңменен,
Жарқырап дидарлассаң біздіңменен.
Байрақты қайда осындай болса мәжіліс,

Жүйріктің жері бар ма жүгірмеген?!
Оздырып салтанатын миллион жұрттан,
Қашаннан шынжырлысың үзілмеген.
Алашқа көсемдікпен салсаң үлгі,

Көрмекші жұрт шұбырар ізіңменен.
Дүбірің жер жарады тұлпардайын,
Шүкір ет бергеніне мұнша Алланың.
Ішінде өңкей қыздың аққуға ұқсап,

Отырсың ел билеген сұлтандайын.
Басыңнан өтер дәурен – жалған пәни,
Өтпесе, бұрынғылар, көрсет, кәні?!
Басымнан шіркін дүние өтеді деп,

Қайғырып, қасірет шеккен жұрттың бәрі.
Зауық етіп осындайда өлең айтпақ
Қашаннан келе жатқан елдің заңы.

(Қадірлес қызы ұзатылғанда айтқан қоштасу
толғауы)
Жүйрігің көрсе дуды желігеді-ай,
Құландай желге шапқан елігеді-ай.

Ел-жұртпен қоштасатын шағың жетті,
Асыл ең көрісетін келіп ұдай.
Қырымның жұрт жиылған қызығындай,
Бедерің бес жасыңнан тұр бұзылмай!

Қып-қызыл екі бетің алмадайын,
Базарда бұлы қымбат қырмызыдай.
Бай болсын, мырза болсын бұлаңдаған,
Жүйріктің жері бар ма сыналмаған.

Сейілдеп серуенге шыға келсең,
Қорынып, қасыңда ешкім тұра алмаған.
Асылдай ақ күмістен айырулы-ай,
Қасиетті бір мінезің абиұрлы-ай,

Ақ бетің ақ жауқазын айға меңзес,
Бұқардың бұлы қымбат ақ ұнындай.
Тең бар ма пікірліге, жас та болса,
Сайқылық қызға лайық, қызба болса,

Аты әйел кейбір шабаз еркек тайлас,
Жігіттен өнері артық, қыз да болса.
Құдайым берген ақыл, келбетпенен
Пенде жоқ бұл өмірде кез келтпеген.

Жарлы, бай, жақсы, жаман ала жасап,
Адамды бір-біріне теңгертпеген.

Нұрым Шыршығұлұлы
Үстем қып мерейіңді бой сақтама,
Басыңнан өтер дәурен көлбектеген.
Кешікпей біреу алар ықтиярыңды,

Жинаған қазынаңды еңбекпенен.
Бұл сөзді неге айтты деп айып етпе,
Мінезім жеңіл еді елбектеген.
Бір гүлсің бақшадағы ашылмаған,

Науқаның әзір күнге басылмаған.
Көтеріп дәрежесін қанша айтсам да,
Жауаптың бұлын білмес нәсілі жаман.
Сөзімнің өзге нарқын біле бермес,

Болмаса өздеріңдей асыл жаннан.
Жарлы, бай, жақсы, жаман ала жасап,
Еркінше еліктірген қапыл заман.
Дәулетті өзгелерді көрсем-дағы,

Періште көрінеді басың маған.
Ак бетің әйнегіндей Орынбордың,
Шашың бар панарындай жайған тордың.
Гауһардай екі көзің дөңгеленген,

Ақ жүзің жүйесіндей жоғарғы һүрдің.
Бал жалап, шекер жеген бір бұлбұлсың
Рақатын көрген талай айдын көлдің.
Үлгісін көріп өскен асыл жердің

Баласы аяулы ата асылымсың,
Азбаған тұқымындай алтын зердің.
Бір түні қара лашын кетсе қағып,
Кетерсің көркін алып рулы елдің.

Ажары ақ бетіңнің айға меңзес,
Бұл дәурен бір күн-ақ-ты қайта келмес.

Нұрым Шыршығұлұлы
Пендеге шыны қаза келген күні,
Дүниеден қосын түзеп, кім жөнелмес?!
Ерке өстің ата-енеңе жасыңда, қыз,

Бұл күнде қосылғайсыз асылға, қыз.
Қуалап дүние түбін, малды ойласаң,
Бір күні өтер дәурен қапылда, қыз.
Сермесең неге қолың – соған жетер

Тұрғанда қызыл шарқат басыңда, қыз.
Елжіреп іші-баурың елді ойласаң,
Бір жүрген қатар құрбы, теңді ойласаң,
Көл болып көздің жасы көп жыларсың,

Тетелес аға менен жеңге ойласаң.
Басыңда қызыл шарқат боп тұрғанда,
Сол күнің болар дәурен, енді ойласаң.
Басыңнан өтер дәурен пелде-пелде,

Отырсың жөнейін деп бөтен елге.
Көрген жан таң қалғандай бір бала едің,
Тәрбиең сай келетін рулы елге.
Қалған жол аға-жеңге, ата-анадан,

Ойлапты осы ақылды көңіл делбе.
Дүниеде ешбір адам түк ойламас,
Уақытында болып өтсе сендей пенде.
Дабысың дауылпаздан еш кем емес,

Жайылар әлде даңқың әрбір жерге.
Сыйлаумен жасы үлкеннен алғыс алсаң,
Жеткенше қор болмассың басың жерге.
Алыпты Адам Ата Хауа ананы,

Айтса да мен айналман
Көлденеңнің сөзіне.
Әшкере болған ісің бар
Жиылған жұрттың көбіне.

Айдыннан ұшқан аққудай
Келіп қондым еңменіп
Әтекеңнің төріне.
Қанатым талмас, тау қайтпас,

Еркіндеп келіп қонған соң
Дарияның сіздей көліне.
Айрылсақ сізден қонғандай
Елсіз де жердің шөліне.

Жауһарлы болат секілді,
Қарасам, тақсыр, өңіңе.
Әділет ісің болғанмен,
Қарамай айтам көңіліңе.

Сіз бір туған ақсұңқар,
Ұшар деп келдім жөніне.
Атадан туған төртеуің,
Хан ұлдары секілді

Деңгел еді көркемің.
Төртеуің қатар тұрғанда,
Осы бір байтақ қазақта
Бар ма еді сенің өлшеуің?!

Араңа шайтан кіре алмай,
Өсіп еді өркенің.
Айырған алтын секілді
Нұр сәулелі жүздерің.

Қарасам бүгін, өзгеріп,
Солғын тартқан өңдерің.

Нұрым Шыршығұлұлы
Атаның асыл баласы,
Араздықпен өштесіп,
Айрылар болған жөндерің.

Ақылды беріп ашуға,
Шайтан болды ергенің.
Ел жабылып сұраса,
Бір тілегін бермедің,

Әтеке, емес білгенің.
Өлгенше қалмас есіңнен
Жаманнан қорлық көргенің,
Сол болар сіздің өлгенің.

Тең атаның баласы,
Теңдесім сіздер болмасаң,
Аразы мен татуы
Не керек маған өңгенің?!

Сол себептен келгенім,
Қағбаға тауап еткендей,
Иіліп сәлем бергенім.
Талайдың тауын қайырып,

Тек өзіңді жөн дедің.
Халықтан жеке туғандай,
Адамды тең көрмедің.
Өнер қонған кеудеге

Жеделдес мен де бір інің,
Қолынан дәмді көп татқан,
Татулықпенен отырып,
Аға менен жеңгенің.

Ел қазығы едіңіз,
Бақытына болған пенденің.
Хақ кәләмнің жолында
Тәубасы қабыл болмайды

Нұрым Шыршығұлұлы
Такаббар болған менменнің.
Адасып, көнбей ерлерім,
Айрылар болды елдерім.

Алыстағы дұшпанға
Алынар сүйтіп белдерің.
Сен – ақсұңқар құстың баласы,
Тұғырда тұрар талпынып.

Дәреже қонған басың бар,
Бақытың аз күн артылып.
Өзіңнің тума, халқыңның
Тілегін бермей келесің,

Тұрса да күнде сарсылып.
Халықтың көңілін қалдырма,
Зар боларсың бір күні,
Есікті кетсе сарт ұрып.

Теңдесім, сізге айтамын,
Озалдан бақытың жөн алған,
Үйіңе келген қонағың,
Пақыр да болса төр алған,

Жауабыменен сөз алған.
Халықтың мен де бірімін,
Бұл бетіңді таста деп,
Тілегім осы сұранған.

Дұшпаныңды қас көріп,
Ашуыңды дос көрсең.
Бұл тілекті бермесең,
Айтқаныма көнбесең,

Сағынып аңсап аға деп,
Енді сәлем бере алман.
Менен бұрын сен өлсең,
Құрметтеп қолдан көме алман.

Нұрым Шыршығұлұлы
Енді қайта оралып,
Босағаңды көре алман.
Атаның ұлы азар ма

Бастары түспей базарға?!
Жасақты жау көрінсе,
Ер ойланар шабарға.
Жалғызбын деп жасқанбай,

Жолығып соған қаларға.
Жаманға барда бұйым сол,
Басыма тарлық түсті деп,
Жұмсасаң, бармас хабарға.

Адасты шайтан азғырып,
Адам Ата, Хауа Ана
Жәннаттан шықты каңғырып.
Осыларды үлгі етіп

Мен айтпасам, кім айтар
Көңіліңді мендей қалдырып?!
Төріңе шықпас жаманды
Би етерсің алдырып,

Ақылыңды шалдырып,
Сусынын шәйға қандырып.

Жоғалды бізден түйе қисық өркеш,
Көріпті күні кеше үдерген көш.
Міндім де кер бедеуге, іздеп шықтым.
Таба алмай елге қайттым, еңбегім еш.

Әлеумет, күні бүгін жиналыпсың,
Түйені о бейнелі көрдіңіз бе,
Қараймын әрбір жерден түсіп енді,
Түйенің білінбейді жосығы енді.

Келгенде жас елуге болып жоқшы,
О дағы бізге Алланың қосуы енді.
Ақ тұмсық, мұрыны бар томпағырақ,
Арасы екі өркештің алшағырақ,

Өзі де биік емес, талпағырақ.
Кез келсе, ойпаң жерге түнейтұғын.
Жануар бір мінезі жалтағырақ.
Жануар бір мінезі құспайтұғын,

Алдынан келсе кісі ұстайтұғын,
Арасы екі өркештің сөгіліңкі,
Шудасы тізесіне төгіліңкі,
Шуылдап шу дегенде жүре бермес,

Нұрым Шыршығұлұлы
Арғымақ асыл буданнан.
Ақсұңқар ұшты қолымнан
Құладын менен қуды алған.

Молдағали армансыз,
Артыңда екі ұл қалған.
Әжіғали інісін
Бұқара жұрты құлданған.

Асылдан алған аруы
Бұ да арманмен қалулы.
Қос балапан қолында
Отыр екен бағулы.

Тоқтамыс еді арғы атаң
Туғаннан Қыдыр дарулы.
Елінің қамын ерте ойлап,
Ақылменен қамданған.

Қалам алып, хат жазса,
Көрген жандар таңданған.
Асылы қара болғанмен,
Кем бе еді сұлтан, хандардан?!

Халықтың бақыты қайтқан күн,
Айрылдық сондай жандардан.

...Нұрым жол жүріп келе жатып, Кіші жүздегі Тана
Жиенбет руының бір үйіне кезігеді. Ол үйде сол елдің
төрт ақыны отыр екен. Көптен кездесуге құштар ақындар
Нұрым түсіп жатыр дегенді есітіп, қуанып кетеді. Қонақ

үйге кіре бергенде, олар өлеңді төгілте жөнеледі:
Біріншісі: Сұрасаң руымды, біз Танамыз,
Екіншісі: Жиенбет Тана ішінде атанамыз.
Үшіншісі: Сайқыдай ел ішінде көп жүрмейміз,

Төртіншісі: Ақыннан үйге келген бата аламыз.
Нұрым да оларға қолма-қол жауап береді:
Руға қайдан қалдым «Таналаған»,
Көп қарға бір сұңқарды қамалаған.

Ортаңа мен бір келген көкжал бөрі,
Төрт төбет айналамда абалаған.
Нұрым сөзіне риза болған Жиенбет ақындары оны
қонақ етіп, ақыл – кеңес алады.

Жас ақын Қашаған атышулы Нұрым жыраудан бата
ал­мақ боп үш рет барса да, кездесе алмайды. Оны естіп
Нұрым риза болып:

ауылына өзі келеді.
Кашаған ауылда болмай шығады. Ақыры екеуі бір
тойда кездеседі. Нұрым Қашағанның ақындық дарынын
байқау үшін:

еді, үлкейгесін естен шыға бастапты. Соны сенен сұрап
алайын, – дейді.

айтысып жатыр демей ме? – дейді Қашаған.
Нұрым айтады:

берерсіз, жете алмасам, өзімнен көрейін.
Нұрым:
Саламатпысың, шырағым,
Алдыңа келді қарт аға.

Нұрым Шыршығұлұлы
Сен талай түстің алқаға.
Тілің – шешен, ернің – еп,
Айтқыш деп жүр ғой сені көп.

Білмегенді білгеннен
Сұрағанның несі шет?!
Мәжіліске басы бірігіп,
Көп жиналған екен аламан.

Естуім бұрын көп еді,
Көргенім бірақ жоқ еді,
Бір-екі сөз сұрайын
Ақылға кәміл данадан.

Бала, білсең, хабар бер,
Үдірегелі Хауа анадан
Қанша заман өтті арадан?
Дүниенің басы неден жаралған?

Жер мен аспан бұ не зат?
Мақұлық қалай тараған?
Адам, Лаухы, һәм Ғалам
Баршасы неден жаралған?

Өлгенге мансұқ, неше аят
Анау отыз парадан?
Мыңсуалмас, Есеттей
Көл едің айдын жаппалы,

Сен – қазақтың тақтағы.
Талайға айтып жібердім,
Құр адасып қайтарды
Дым білмейтін ақымағы.

Білгіш болсаң, Қашаған,
Осыны ойлап тап тағы?
Қашаған:
Көрген жоқ едім бұрында,

Нұрым Шыршығұлұлы
Білмейтін едім сырыңды.
Кұдай қайдан тап қылды
Сүйіндіктегі Нұрымды.

Батаңды берсең, жылдам бер,
Басқа бір жаққа бұрылмай.
Құс қарайтын еді қырымға,
Ит қарайтын еді жырымға.

Айтқыш деп еді бұл аға,
Алады екен ғой бүгін тынымды.
Иманнан жарық болмайды
Таспихқа айтып санаған.

Жұмаққа барад дейді тергеусіз
Алласы анық қалаған.
Дүниенің басы әуелі
Меруерт тастан жаралған.

Меруерт тас еріп су болған,
Судан түтін бу болған,
Аспан, жер содан жаралған.
Адам, Лаухы, Ғалам, – баршасы

Сол заттан дейді жаралған.
Он сегіз мың ғалам болғанда,
Үш бөлім болып тараған.
Алтауы болар жәмәдәт,

Алтауы болар нәбәдәт,
Алтауы болар хайуанат.
Үш алтыны қоса ғой,
Он сегіз мың жан болад,

Білмеген адам таң болад.
Шариғат жолы бойынша,
Өлгенге намаз, ысқат шарт.
Нұреке, енді тілің тарт,

Нұрым Шыршығұлұлы
Көп ішінде көлденең
Туысына ұрынған
Дүниеде жаман зат.

Нұрым:
Шамданба, шайыр данамыз,
Білмеген соң бұ сөзді.
Сұрамай неғып қаламыз?!

Сен бір қойма, дүкенсің
Ұрулы тұрған құлыбың.
Ашармен келіп ашпасақ,
Ішіндегі тауардан

Бүгін қалай аламыз?!
Алдында сенің сөз айтқан
Жасы үлкен ағаңыз.
Дұшпаның емен, Қашаған,

Аяғыңнан алатын,
Қапталдан ауыз салатын.
Қашаған, саған бір сұрақ:
Екеуі жансыз, екі арам

Бейішке кім ед баратын?
Дүлдүлді мініп парлатқан,
Кәпірдің шәрін қандатқан
Шәһимардан Ғалиға

Жәбірейіл келгенде,
Келіп хабар бергенде,
Неше қылыш келген екен жәннаттан?
Ніл дарияның көпірі

Болған екен не заттан?
Көлде жүрген күмпілдек,
Судан даусы шықкан әупілдек,
Бұл болған екен қай жақтан?

Нұрым Шыршығұлұлы
Суда жүрген итбалық,
Неден азған екен бұ халық?
Қашаған:

Әлеумет келсе жиылып,
Айтқан сайын сөздерім
Келе берер құйылып.
Отырмайын сарғайып,

Кісіден көмек сұраман
Тілемсектей қол жайып.
Менің айтқан сөзімді,
Нұреке, көрме сен айып.

Нұреке, сенің қаңқуың –
Қапталымнан жабысқан
Жақтырмайтын шаншуым.
Ұраным Қосай болғасын,

Бүйірімнің тартуын.
Бүйірім, әттең, бұрып тұр,
Амалы түскір құрып тұр.
Басқа біреу болғанда,

Маған қиын емес еді
Табаныммен тарпуым,
Азуыммен қарпуым.
Өзім әзер жүргенде,

Қай-қайдағы пәлелерді артуын!
Білсеңіз, кылма келемеж,
Келемежің жөн емес.
Сол дүниені жаратып жатқанда

Қасында тұрған мен емес.
Бірінші айтқан жұмбағың:
Әзіреті Мұса пайғамбар
Аршы ағланы кезгенде,

Нұрым Шыршығұлұлы
Екі арамы дегенің –
Еріп барған қасына
Қытымыр деген қызыл ит,

Жеті қазынаның бірі еді.
Екіншісін айтайын –
Астына мінген есегі.
Дүниенің бәрін сұрайсың,

Бар деп пе ең менде есебі.
Екі жансыз дегенің:
Біреуі – Айсаның аса таяғы,
Біреуі – Ідірістің кебісі.

Естуіміз шын болса,
Сол төртеуі, Нұреке,
Тергеусіз барады дейді бейішке.
Дүлдүлді мініп парлатқан,

Кәпірдің шәһрін қандатқан
Шаһимардан Ғалиға
Жәбірейіл келгенде,
Келіп хабар бергенде,

Хамсос пенен Самсадай,
Зұлпықар мен Зұлқажжа –
Жәннәттан келген мәрт қылыш.
Ұрыс сайын әр жерге,

Заманда өткен баяғы
Барған екен төрт қылыш,
Болмаса да аяғы.
Перғауын мен Мұсаның

Көп соғысы болғанда,
Ніл дарияға ұрғанда,
Көпір болған деседі
Мұсаның аса таяғы.

Нұрым Шыршығұлұлы
Суда жүрген әупілдек –
Қарсы болған бұйрыққа
Перғауынның дейді өзі.

Асасын тартып алғанда,
Перғауынның әскері
Суға болды бұ қарық.
Мұса қолын сілтепті,

Кетсін деп көрмей ол жарық.
Суда жүрген итбалық –
Перғауынның әскері,
Қарғаған соң Құдайым,

Осылай азған дейді бұ халық.
Нұрым:
Шабысың енді түзелді,
Жаңа ғана бой жазып.

Естімішің көп екен
Өлең менен жырға азық.
Пайғамбардың кезінде
Қанша қауым өтіпті

Өз пиғылынан өзі азып?
Қашаған:
Сұрасаң, жауап берейін,
Ғазіреті Нұхы пайғамбар

Тағат еттің деп жылаған.
Айтқанына көнбеген
Қауымында бір адам.
«Бұл шәһрдің жүзіне,

Алла, пәле жібер!» - деп,
Шынымен сонда сұраған.
Сұраған тілек бойынша,

Нұрым Шыршығұлұлы
Жердің бетін қаптап ғаламат,
Қырық аршын терең су алып,
Нұхының қауымын су жұтты.

Әзәзіл шайтан азғырып,
Тура жолдан жазғырып,
Лұд пен Ауқат қауымын
Деп айтады жер жұтты.

Нұреке, мысал айтайын:
Сақырада көшіп жүргенде
Нар аунаса шаңдаққа,
Аяғы тиіп, бақыртар,

Бота менен тайлаққа.
Қапталдағы көп жаман
Сені мен маған ұрынса,
Түсіп кете жаздайды

Түбі жоқ терең айлаққа.
Қанатты тұлпар сен едің
Қосылып жүрген байраққа.
Дүбірлі дүлдүл шайырсың,

Кіші жүз бен Орта жүз
Атағың кеткен аймаққа.
Батаңды берсең, жылдам бер,
Ұзаққа созып жайлатпа.

Білмейді екен осы жұрт
Кімнің жақсы, жаманын,
Кімнің де жүйрік, шабанын,
Оқулы менен наданын,

Жаңа қызып келеді
Парлап жүйрік табаным.
Насихаты түзік-ті
Жасы үлкен ағаның.

Нұрым Шыршығұлұлы
Тағы бір мысал айтайын:
Құс үлкені қара құс,
Көлемі дардай, күші жоқ.

Күші жоқтығының себебі –
Бармағының ұшы жоқ.
Бүркіт те жүрер қаусаңдап,
Бүркіттің жейтін жемдерін

Қырғи құс қағып кететін
Екі көзі жаутаңдап.
Шағала менен шақшақай,
Айтайын бәрін тастамай,

Шабағы менен шаянын
Бергісі келмес басқаға-ай.
Байғұз деген құс болар,
Қүдіретімен Алланың

Бір торғай күнде түс болар.
Жапалақ деген құс болар
Төбеде тұрып таранған.
Өзінен басқа неме жоқ,

Жан-жағына қаранған.
Қара қарға қалбағай
Алатын жемін ала алмай,
Ұшады да қонады.

Қапталдағы көп жаман
Сені мен маған келгенде,
Кем болып қалар салмағы-ай.
Шымшық деген зәредей

Бір кішкене құс болар,
Тұла бойы менмен күш болар.
Қыранға келіп тап болса,
Жемсауына барып мыш болар.

Нұрым Шыршығұлұлы
Біреуге біреу ұрынса,
Толып жатқан іс болар.
Сынамақ болған сұрқылдар,

Сені мен менен озғанша
Жыл айналып қыс болар.
Сөйтіп, жұмбақтарының Қашаған бәрін де шешеді.
Айтыс соңында Нұрым Қашағанға риза болып:

лікте шылбырыңнан ешкім ұстай алмас, мына тойды сен
баста, сен тұрғанда, ағаң демалғандай екен, – деп батасын
береді.

Берішқызы талайды сөзбен буған атышулы ақын бо­
лыпты. Бірде Нұрым Берішқызымен айтыспақ болады.
Нұрымның інісі Тастемір де ақын, өнерпаз, сал-сері екен.
Ауыл ақсақалдары:

ді. Нұрым інісі Тастемір болып айтысады.
Нұрым:
Әуелі сөздің басы біссімілла рахман,
Мал жиса адалдықпен – ақырда иман.

Татар дәм күнде айырмас, жерім алыс,
Бұл тойға болдым душар жұртты жиған.
Айтайын әп дегеннен, ақын апа-ай,
Сөзіммен салған жерден сені жанай.

Ерегес екіталай болған жерде,
Салдыртып озып жүрміз біздер талай.
Байрағын бізге берген талай жүйрік,
Дүниеден кім кешпейді болса бұйрық.

Алқада көп ұзатпай кідіртермін,
Кезегін енді сөздің сізге қидық.
Берішқызы:
Сен, жігіт, айқай салдың мазамды алып,

Берішқыз атым менің, тұрсаң танып.
Қорықпай қыз тұсына келемін деп,
Сан жүйрік құр сандалған есі танып.
Көрмеген бұрын жүзін құрбы екенсің,

Нұрым Шыршығұлұлы
Нұрым:
Сұрасаң руымды – Жаманадай,
Қолымда көк қаршыға томағалы-ай.

Ерегес екіталай болған жерде,
Байрақты бізден бұрын кім алады-ай?!
Тастемір өзім атым, ағам Нұрым,
Алқада жан сөйлемес бізден бұрын.

Айдаған әркімдерді Ақтағала-ай,
Ай, апа-ау, сөз сөйлейсің қалай-қалай?
Келгенде қызыл тілге қыз-қызысып,
Белгілі толы жұртқа сөздің пәмі-ай.

Берішқызы:
Өзім де ойлап едім Адай-ды деп,
Жасымнан көріп жүрмін талайды көп.
Әуелде үйден ойлай шығып едім,

Құр айқай тап болар деп өлеңі-ай жоқ.
Әуелі келген жерден бір шошындым,
Адайда айтқыш Нұрым осы ма деп.
Жолаушы болсаң, байғұс, қалма жолдан,

Сан жүйрік жас екен деп әуре болған.
Қыдырып бұл Адайлар жүре береді,
Үстіне киіп алып сары тоннан.
Нұрым:

Бұл Адай кисе-дағы сары тонды,
Беріштің талай қызы тоқал болды.
Жұт болса, біздің елден тұқым қалады,
Бір бай жоқ бұл Беріште жеті баулы.

Қыдырып Беріш деген жүре береді,
Беріштің бізде бар-ды төрт-бес ауылы.

Нұрым Шыршығұлұлы
Абылды Қабыл, сірә, өлтірген соң,
Мұсылман кәпірменен, сірә, даулы.
Қызыл тіл сөйлей-сөйлей желдей ескен,

Беріштің бір өнері - ағаш кескен,
Мал берсе, Беріш қызын бере берер,
Сізді де тоқалдыққа берер дескен,
Жағалай Жайық бойын қоныс етіп,

Орыспен сыбаймыз деп желдей ескен.
Берішқызы:
Халқының кім күймейді жаласына,
Жоқ жайым сеніменен таласуға,

Беріпті жас кезімде мені-дағы
Бір байдың әлпештеген баласына.
Сен, жігіт, көлбей кеттің елді мақтап,
Артыңда ештеңең жоқ қойған сақтап.

Харазм барған Адай сорлы Адай ма,
Қоян жыл о да қайтты жасық қақтап.
Сен жеңдің, біз жеңілдік, ақын жігіт,
Сенімен айтысуға тілім мүкі.

Қарасам, төрт аяғым бірдей ақсақ,
Құдайым бізге бермес енді жақсы ат.
Бұ дәурен екі айналып сірә келмес,
Өз елім аяғымнан ала берді,

Біз болдық мұнан былай пайда көрмес,
Таздағы Ораз жырау душар болып,
Мұны да жеңіп едім жасымда он бес,
Қызыл тіл, он сегізде бір сүріндің,

Таусылмас ұры-қасық, ел-теңізге,
Бізді де айтқыш деп еді бірді-бірге.

Нұрым Шыршығұлұлы
Жіберген ел шабарын Иса болыс,
Атамыз Сарыарқаны еткен қоныс,
Бұ құрбы қызыл тілге болмайды деп,

Шулайды қырда қазақ, тоғайда орыс.
Талайды келекеге еткем мазақ,
Шулаған тоғайда орыс, қырда қазақ.
Сөз таппай қапияда сүрінгеннен,

Жаксы екен ақыретте тартқан азап.
Нұрым:
Жақындап жаңа келдім, кетпе қашып,
Бір сөзім бір сөзімнен кетеді асып.

Харазм барған Адай сорлы Адай ма,
Қоян жыл о да қайтты қақтап жасық.
Енші алып шыққан Иса Тіленбайдан,
Ерім еді атағын жұртқа жайған.

Шынымен сол Исамен айтысам деп,
Құдаша, корықпадың ба бір Құдайдан?
Тіліңді қысқартарсың Иса деген,
Нұрымнан Иса-екемді көрме төмен.

Бүлдіріп Форт қаласын қайратпенен,
Жалындай ол пәлеге қарсы жүрген,
Оязға өзі барып жауап берген.
Заңына жетік едім Арқа жақтың,

Беріштің талай қызы опық жеген.
Беріштің бас жігіті Қаныш сардар,
Төреге Беріш қызы сондай қардар.
Ежелден аты шыққан Нұрым едім,

Нұрым Шыршығұлұлы
Берішқызы:
Сен, жігіт, елімізге жала жаптың,
Орынсыз өтірікті қайдан таптың?

Бұл сөзің өз басыңа болар тажал,
Әдетін қайдан білдің Арқа жақтың?
Қарабау, Қаракөлде жүрмедің бе?
Сөзбенен құр өтірік күрмедің бе?

Әншейін жеңу үшін сен айтасың,
Неше күн жолдас болар бұл дүние?!
Байландым өз аузымнан жеңілдім деп,
Арқадағы сиазды көргенің жоқ,

Ішінде сол сиаздың болған болсаң,
Беріште мөрлі билер кімдер-кімдер?
Нұрым:
Заңына жетік едім Арқа жақтың,

Қызығын көріп жүрміз біткен бақтың.
Сарайшық-Сарайжүңке Беріш жері,
Сол елдің жүрген жерін қайдан таптым?!
Жанпейіс, Әлден, Берген, Елеш, Телеш,

Және де Бегіс пенен Қара Құлкеш –
Арысы бұл еліңнін жаман емес.
Бұл қыз бен бұл төрені қайтеміз деп,
Жиналып талай билер қылды кеңес.

Сиазды құрған жері Жаманқала,
Сыймады Беріш шулап жерге дала.
Талтаңдап қақ ортаңнан орыс кетті,
Япырым-ай, тумады ма қанды бала?

Нұрым Шыршығұлұлы
Үйінде жатыр едім Елеш бидің,
Сөзіне Беріштердің жаман күйдім.
Сөйлесіп бір орыспен жатқаныңда,

Төрт жігіт аңдып барып алмады ма
Суырып сонда ішінен ақ боз үйдің?
Бұл сөзім алқада айтпас бір сөз еді-ау,
Кісіге қарап тұрған өзің тидің.

Адайдың бір жиынында бес жүз киіз үй тігіліп, Кі­ші
жүздің барлық руынан қонақ шақырылады. Әлім­нен жүз
елу кісі келеді. Ішінде Жаскілең ақын бар екен. Күтушілер
алдынан шығып, аттан түсіре бер­ген­де:

кел­дім, – дейді.
Нұрым арнайы тігілген бір ақбоз үйде отыр екен. Со­ның
қасынан Жаскілеңге бір үй тігіледі. Шай ішіл­ге­сін, төрт-бес
жолдасымен Жаскілең Нұрымға барып сә­лем береді.

Нұрымның жасы үлкен екен. Амандасу үстінде Әлімді
мақтап, Адайды қағыта сөйлейді.

салтын, дәулеті мен ерлігін айтайын, – деп Жас­кі­лең до­
мбырасын қолға алып, жырлай жөнеледі.
Жаскілең:
Руың сенің сары Адай,

Әлімім елге ағадай.
Әлімім жұрттың асылы,
Ақ күмістен тазадай.
Жазымдықпен жеңбесең,

Тарттырармын, Нұрым, жазаңды-ай.
Аржағың, Адай, белгілі
Мен айтамын, сен тыңда
Есетімнің ерлігін.

Өтіп кетті демесең,
Мен білмеймін Есеттің
Әзіретіғалидан

Нұрым Шыршығұлұлы
Бір кішкентай кемдігін.
Бір ерлігі Есеттің
Тәуекелмен іс еткен –

Арыстандай төрені
Өлтірген Орда ішінде,
Өлшеу бар ма күшінде?!
Адай, Әлім болғалы

Елеңдетіп тең мінген
Екі бірдей жорғаны.
Өтірік айтпа, рас айт,
Адайыңда бар ма еді

Тап Есеттей болғаны?
Біздің Әлім ішінде
Әлібек пен Достан бар,
Жетімдегі Қостан бар.

Көшкен күні желіде
Ұмытылып қалып боздаған
Жүз аруана, тоқсан нар.
Байлық жағын сұрасаң,

Әнеки, сондай жоспал бар.
Қарағұл мен Дауылбай
Құлындатып қулықтан
Жүз биені байлаған,

Мыңнан жылқы айдаған.
Мен көрмеген Есеттен
Артық ерің қайда бар?
Әлімнен озған Тайшыбай,

Байлық жағын қоялық
Біразырақ айтып-ай.
Қорықсаң, Нұрым, шақыршы

Нұрым Шыршығұлұлы
Әулиең мен шайқыңды-ай.
Көп ұзатпан сені мен,
Күні бүгін алмаса

Бергенін Құдай қайтып-ай.
Біздің Әлім мырзасы
Қырмызы қызыл асылдың
Талайын жүздеп алдырған.

Айналасына алтын зерлер салдырған,
Салтанатын сүйтіп оздырған.
Құдіреті күшті Құдайым,
Шын қаһары келген күн

Он сегіз мың ғаламды
Сыйғызған жалғыз қауызға.
Ескілікте болмаса,
Жаңалықта кімің бар,

Айтатын алып ауызға? –дейді.
Сонда Нұрым айтыпты:
Жасаған Жаббар, Жан Ие,
Жұмыла бәрің әнбие,

Маңғыстаудың ойында,
Көлденең шыңның бойында
Үш жүз алпыс әулие,
Шын күнәлі болмасам,

Осы жерде бір сүйе.
Маңғыстауда берекет,
Әнеки, сонда керемет.
Кетсе, кемін толтырған

Нұрым Шыршығұлұлы
Садуақас сахидан
Біздің Адай елінің
Жомарттығы кем емес.

Көлденең қазақ баласы
Адайға тіпті тең емес.
Анау барып көрсеңіз,
Маңғыстаудың қара ойы,

Әулиесі қойдай күңіренген,
Адам қияр жер емес.
Сенің айтқан Есетің
Мақтайтұғын ер емес.

Менің жалғыз көргенім,
Жаскілең, жалғыз сен емес.
Шамасыз жерге шарқ ұрып,
Досқа күлкі, пақыр-ай,

Дұшпанға болдың келемеш.
Анау Көкаланың құмында
Әлімді қойдай шулатып
Біздің Адай шапқанда,

Тегін олжа тапқанда,
Бердібекке тиіп еді
Алпыс кілем ағалық.
Әлімге сонан қалып па еді

Батырлық пен даналық?!
Күні бүгін болғанда,
Өтірік айтып мақтанған
Мынау пақыр Жаскілең,

Бұған қайтіп наналық?!
Есетің сенің ер болған
Кешегі бір кезеңде

Нұрым Шыршығұлұлы
Ұлық пен төре шуылдап,
Бөрідей түскен артына.
Діні үшін емес, күні үшін

Таныс болған орыстың
Гүбірнатыр сортына.
Байұлы деген халқымнан,
Дұшпандасқан зарпынан

Адай деген ауылымның
Аруағы асты Алшыннан.
Ерлерім қолда барында
Қос арғымақ талпынған.

Бір аттанып шыққанда,
Біреуінің дәл басы
Мың кісіге шарп ұрған.
Бір мырзаның үйінде

Сексен-сексен құлы бар.
Сексен құлдың қасында
Сексен күңнен жұбы бар.
Бір мырзамның үйінде

Жүзден інген боздаған.
Шынын айтып мақтасам,
Кедейімнің үйінде
Мыңнан саулық қоздаған.

Арғын менен Алшында
Бізден байлық озбаған.
Жерің бар ма, Жаскілең,
Кедейліктен тозбаған?

Бір мырзамның белінде
Ақ күмістен қыны бар.
Сары ала тон, қылыш бау
Мың биенің пұлы бар.

Нұрым Шыршығұлұлы
Қаруының өзінде
Бір кісінің құны бар.
Адайымның дәулетін

Кәні, шамаң келсе, жұлып ал.
Жеңілетін Нұрым жок,
Біраз жатып тыным ал,
Көзіңнің ұйықтап шырымын ал.

жұртта қалады дейсің, соны көрмей, көздерің қайда кет­
кен? – дейді бір Адай адамы.
Той бастаушылар жеңісті Нұрымдікі деп жариялайды,
Нұрымға той бастатады.

Нұрым Шыршығұлұлы
Қуып шыққан қырық жігіт
Ат құйрығын сүздіріп,
Қатын-бала, қара орман

Қалғанына күдер үздіріп.
Байбоз, Жамбоз – екі ауыл,
Ол ұрыспай нағылсын:
Сегіз арыс Адайдың

Қасқа, жайсаң қандысы,
Аты шыққан даңдысы.
Көп жүрмеген жабының
Жолда қалды жалдысы.

Жау көрмеген жаманның
Үйінде қалды малдысы.
Қуып шыққан қырық жігіт
Құланқақтың сыртында

Жәуміттің көрді қарасын.
Арада үш-төрт күн жүріп,
Қуып шыққан сол кісі,
Толарсақтан саз кешіп,

Шыбындай жаннан баз кешіп
Енді қарап тұрмайды,
Құланақтың сыртында
Араласып жәумітпен,

Соғыс етті әрнешік.
Ол ұрыспай нағылсын
Ардақтап өскен ұл үшін,
Арулап сүйген қыз үшін,

Елсізде қалған құрбы үшін,
Тарығып тұрған мұңды үшін.
Аттанған күні Төлен би:
«Мен садақа, – деген – жұрт үшін!»

Сол сапарда бір берді
Орақ та Мамай, Қарасай

Нұрым Шыршығұлұлы
Үстіне келген дұшпаннан
Қайтқан жоқ еді назары.
Кейінгі қалған Адайға

Тасболат батыр, Тілеген
Жетісті сонан хабары.
Сол хабарды есітіп,
Екі жүз кісі қол болып,

Бәйменбет, Тайлан ақсақал
Қуып шықты жолданып.
Маяның ұлы Бәйменбет
Айтыпты ақыл мол салып,

Атасы Әнет болғалы
Тұқымынан бар еді
Арылмаған жорғалық.
Құланды қақтан қайырған

Ерлерімнің қайраты
Бұл дүниеге болды анық.
Шапты деп жәуміт елімді,
Аламын деп кегімді,

Әулиеге сиынып,
Шайқылар тәмәм жиылып,
Тілеген аяқ, тел жүріс
Тентектер іштен тыйылып,

Тататұғын түз нәсіп
Әркімге сонан бұйырып,
Бақытты Мыңбай бас болып,
Дұшпанымен қас болып,

Самның шеті Жарқұдық
Тағы да барды жиылып.

Нұрым Шыршығұлұлы
Жалғыз өркеш нар байлап,
Түнеп өтті басына
Жан басына қой байлап.

Тіледі ерлер сапарын,
Амантұрлы батырдың
Ат үстіне мінгелі
Кетпеген қолдан намысы.

Қазасына тап болды
Сарттың қазған жабысы.
Амантұрлы батырдың
Ағайыны жоқ екен

Ат құйрығын саларға,
Сүйегіне барарға.
Шабайдың ұлы Ер Сүгір
Шаппады десе, нанар ма?!

«Бергей, – деп, – Алла тілекті»,
Тоқтатып алып жүректі,
Үшке дейін ұрынды
Түтеп тұрған қамалға.

Қияметтік дос үшін
Шабайдың ұлы Ер Сүгір
Басын салды базарға.
Амантұрлы батырдың

Дәл жүректен оқ тиіп,
Ордан болды жазымы.
Қазасына тап болды
Сарттың қазған қазуы.

Айтқанменен не пайда,
Алланың солай-дағы жазуы.

Біржан сал
Қожағұлұлы
(1834-1897)

Біржан сал Қожағұлұлы
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Адамға зияным жоқ жүрген жанмын.
Адамға анау-мынау бас имеймін,

Өзім сал, өзім сылқым, кімге зармын!
Жасым бар жиырмада, жасырмаймын,
Басымнан дұшпан сөзін асырмаймын.
Елімнің еркелеткен серісімін,

Атымның қақ тұрады сауырына,
Қос тепкі салып келем бауырына.
Қолыңнан шай құйдырып ішейін деп,
Келеміз Айтбай сұлу ауылына...

Мамекең Айтбай десем күлімдейді,
Сұр жорға астымдағы сүрінбейді!
Аққудай аспандағы жүз құбылтып,
Сал Біржан ән салуға мүдірмейді.

Мен жаздым сәлемдеме қаламқасқа,
Сүйгенім болмаған соң сенен басқа.
Бір жауап құрбысына қайтарар деп,
Жалынып мұңымды айттым сұлу шашқа.

Қайырмасы:
Қаламқас, қалдың кейін, мен не дейін,
Барармыз дәм бұйырса, кешке дейін.

Қолыма асынғаным алтын балдақ,
Мен келдім Әсемкерді суға жалдап.
Құйрығын екі-екіден талдап өріп,
Қылтитып мініп шықтым қалқаға арнап.

Болғанда кешке таман апақ-сапақ,
Алдымнан шықты сәулем – аппақ шапақ.
Кигені қара қамшат оқалаған,
Басында бір шоқ үкі бұлғалақтап.

Атымның, шаужайынан ұстай алды,
Мен кеттім сол қалқаны сөзбен алдап.

Бір атты сатып міндім елу беске,
Болмайды шапсаң-дағы қара кешке,
Бозбала, бекер сал боп неге керек,
Салып қал шын сал болсаң «Ақсеркешке».

Бәйгеден озып келген атты алайын,
Ер жігіт сынамай ма бақталайын.
Жиылып үлкен-кіші отырғанда,
Толқытып «Ақсеркешке» ән салайын.

Жем жейді қара арғымақ «түрт» дегенде,
Аяғын әсем басар «қық» дегенде.
Жерлерге үш күншілік болады азық,
Аузынан жан қалқаның «үп» дегенде.

Бір атты сатып алдым елу беске,
Ертеден болдырмайды қара кешке.
Аралап неше дуан жүрсем-дағы
Өзімдей жан салмайды «Ақсеркешке».

Мінезі жүйрік аттың соқпа-ай, соқпа,
Айтамын мен өлеңді осынау топқа,
Сөйлеп қал, қызыл тілім, өлмей тұрып,
Өмірің бір азырақ бар ма-ай, жоқ па?.

Қайырмасы:
Хайрым-хайрым-хайрау-хайрау-хайрай.
Ал десе еркін жүйрік азғындаған,
Ақылға кейбір надан бағынбаған.

Жігіттік бойға таққан бір гауһар тас,
Қартайсаң қайта айналып тағылмаған.
Қайырмасы:
Хайрым-хайрым-хайрау-хайрау-хайрай.

Астымда Керкекілім бұлаңдайды,
Сұлу қыз кербезденіп сылаңдайды.
Ауылын сүйген жардың іздеп бармай,
Көңілім еш уақытта тына алмайды.

Жадағай-жайсыз жерден жүре алмаймын,
Жадырап сенсіз жерде күле алмаймын.
Жасымнан ғашық болып, сүйген сәулем,
Басқаны бір өзіңнен біле алмаймын!

Қарағым, айналайын, көз көргенім,
Жоқ сенен көңілімде өзге менің,
Сөзің бал, тісің меруерт, беу қарағым,
Есімде «мен сендік» деп сөз бергенің.

Қайырмасы:
Ахау Бірлән,
Әнім түрлен,
Ән еді, жаңа шыққан, ахау, үри-ай.

Көрінер сұлу жирен жарағанда,
Шаштарың гүл-гүл жайнар тарағанда,
Таңданып жығылуға таянамын,
Мойныңды бұра тастап қарағанда.

Ғашықпын тағат-сабыр ете алмаған,
Мұратқа көп ізденіп жете алмаған.
Қайырса қара қарға қаз алмайды,
Жібекті жүн қылады, түте алмаған.

Қайырмасы:
Ғашығым, асылым,
қайғың менен-ай жасыдым.
Ғашық жар

Қиын екен жалғанда сүйген ғашық,
Сөйлеспесе екеуі мауқын басып.
Қайырмасы.
Ғашық жар енді аман бол!

Жапырақ жарған ағаштай, жан сәулешім,
Топ ішінде тұрса екен шоқтыгы асып.
Қайырмасы.

Қарқаралы басында жалғыз арша,
Хатқа жүйрік сол қалқа мұсылманша.
Кішкенеден бірге өскен сәулем едің,
Ғұмырың аз ба, көп пе, әлде қанша?

Қайырмасы:
Өттің жалған, кештім сайран.
Уә, шіркін, қыз бала-ай!
Жастықтың әсерімен еттім сайран!

Көл жағалай бітеді көкше құрақ,
Ән салмағың қайда еді-ау Ләйлім шырақ!
Қозыбайдың үйінде мәжіліс боп,
Біржан салған ән екен «Жайма-шуақ».

Аты еді бұл әнімнің, «Жонып алды»
Алғандай сұлу жонып өрім талды.
Жасымнан сүйіп айтқан ән болған соң,
Жаңылмай әлі күнге есте қалды.

Жан едім, әсем әнді сүйіп айтқан,
Жағымды көпке бірдей, жұрт ұнатқан.
Келетін нақысына жүз құбылтып,
Кейде өрлеп, кейде шалқып, баяулатқан.

Кім сүймес көкке өрлеген әсем әнді,
Көңілдің күйін шерткен көркем-сәнді,
Болғандай бойға қуат, ойға азық,
Балқытып еріткендей тербеп жанды.

Ақ тұйғын құс, қолымда сырғақты ма,
Басып-басып алайын ырғақтыма.
Бозбала, саған айтар өсиетім:
Жақын жүр әлпештеген ардақтыға.

Жанып тұрған жас өмір алқызыл гүл,
Сипаттауға қызығын жетпейді тіл.
Жауқазын желбіреген жастық шақта,
Өмірдің мағынасына түсіне біл.

Өрісім өрдегі «Алтай Қуандық-ты»
Әр кімге көрсетіпті жуандықты.
Аққошқар – Сайдалының заманында,
Бір келден қырық мың жылқы суарыпты.

Көлі бар «Аққошқардың» саумал атқан,
Бір көлден қырық мың жылқы ішіп жатқан,
Байлығын «Аққошқардың» баян қылсам,
Бес жүз ат Орынборға бір күн сатқан.

Қызы едің Ақтентектің Шұға, Мақпал,
Әр жерде сабырлы ерді тәңірім сақтар.
Көңілі бір-біріңмен болса ғасыл,
Ауылын сұлу қыздың жігіт жақтар.

Қайырмасы:
Гей-гигей-гек-гек-гей-гигей-гек-гек,
Лиллай-лиллай, Лиллай-лиллай,
Лиллай-лиллай-лай-лау.

Қызы едің Ақтентектің Ажар атың,
Ешкімнен кейін емес салтанатың.
Алыстан ат терлетіп келіп едім,
Жүрмісің есен-аман, перизатым.

Сайына Шағырайдың-ай-ау ағып кеттім,
Жыраға тырнағымдай-ай-ау неғып кеттім.
Бұрында жаңылмайтын-ай-ау байғұс басым,
Неліктен осы жерде-ай-ау қапы кеттім.

Қайырмасы:
Үриау, үриау, үриау,
Ей Мақпал, мен разы-ай-ау, сертке жетсең,
Жер жерден қиын-қыстау-ай-ау, аман өтсең.

Жанымды бір тиындай-ай-ау, көрмеуші едім,
Өзің біл ғашығыңды-ай-ау, зар еңіретсең.
Қайырмасы:
Шаһардың Иранбағы-ай-ау, гүліндейсің,

Зайтундей ерте піскен-ай-ау, күлімдейсің.
Көп ішіп бойға сіңген-ай-ау, апиындай,
Денеме қанша айтсам да-ай-ау, білінбейеің,
Қайырмасы.

Жігітке кедейшілік ол сергелдең,
Жоқ болса жалғыз атың, өлгенмен тең.
Үйіңе құрбың келіп құр аттанса,
Не керек дүниеде үміттенген!

Қайырмасы.
Шешеннің сөз шығады таңдайынан,
Жұмақтың сізге мекен қандайынан?
Бар болып, байлар кімді асырайды,

І түрі
Таңбасы жоқ, ені жоқ Бурылтайдың,
Сағасы өткел бермейді терең сайдың.
Құба жонға жүгіртіп шыға келсем,

Жұрты жатыр, өзі жоқ қалқатайдың.
Қайырмасы.
Ақау бикем, жар-жар,
Алма мойын, ақ сұңқар.

Қ,ош есен бол, құрбым-ай!
Құрбылықпен жүрдім-ай,
Ақау айдай, жариям айдай,
Жардың көңілін қалдырма, қыз қалқатай.

ІІ түрі
Таңбасы жоқ, ені бар Бурылтайдың,
Сағасы өткел бермейді-ау терең сайдың.
Жүгіріп құба деңге-ай шыға келсем,

Жұрты жатыр, өзі-ай жоқ қалқатайдың-ау.
Қайырмасы.
Шалушы-ед түйе барып талдың басын,
Кетіп ем болжау қылып, ай-ау, жардың тасын.

Жеріңнен болжалдасқан-ай табылмасаң,
Сыпыра төгіп кетем, ай-ау көздің жасын.
Қайырмасы.

Біржан сал Қожағұлұлы
ІІІ түрі
Қамшы бастым асыға Бурылтайға,
Өткел бермей тоқтатқан терең сай ма?

Жұрт жаңғыртып орнынан бір күн түнде,
Қалқатайдың ауылы кетті қайда?
Қайырмасы.

Аты жоқ құс болады көкек деген,
Алдында терезенің секектеген.
Ойымда үш ұйықтасам бар ма менің,
Айрылып сені, сәулем кетед деген.

Қайырмасы:
Ей, ат жоқ көкек, бей, ат жоқ көкек!
Кім сүймес шешек атқан көкек айын,
Бейне жаз, менің сүйген сәулетайым.

Ақ қалқам отыр ма екен, жатыр ма екен,
Ей, көкек, ұшып барып білші жайын!
Қайырмасы:
Шекеңе селдіретіп айдар тағып,

Көкек – деп бос жүргенше секең қагып,
Қосайын өле-өлгенше мен әніме,
Қалқадан хабар әкел ұшып барып.
Қайырмасы.

І түрі
Телқоңыр қайтып кетті елге таман,
Ит-құстан барар ма екен есен-аман?
Ит-құстан аман-есен бара қалсаң,

Сәлемді үш қайтара айттым саған.
Жүгіріп жалаң аяқ шықтым қырға,
Басқаға жолда тұрған мойның бұрма.
Кеткенде аулың шалғай, беу қарағым,

Біржан сал Қожағұлұлы
ІІ түрі
Жүйрік ат, қыран бүркіт, қазақ атым,
Құлақ сал «Телқоңырға», азаматым!

Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Тез жеткіз Телқоңырдың аманатын.
Телқоңыр қайтып кетті елге таман,
Ит-құстан барар ма екен есен-аман.

Қалқаға үш қайтара айттым сәлем,
Ит-құстан бара қалса есен-аман.
ІІІ түрі
Телқоңыр қайтып кетті елге таман,

Ит-құстан барар ма екен есен-аман?
Ит-құстан барса жақсы есен-аман,
Дау-жанжал бүліншілік, елім жаман.
Жібердім Телқоңырды елге бар деп,

Жүруге бұл өлкеде жолың тар деп.
Жаныма бағалаған жануарым,
Шығардым осы әнімді саған арнап.
ІV түрі

Телқоңыр қайтып кетті елге таман,
Ит-құстан барар ма екен есен-аман?
Ит-құстан қалса егер есен-аман,
Қалқаға үш қайтара-ау, шіркін, айттым сәлем.

Жүгіртіп жалаңаяқ шықтым қырға,
Басқаға жолда тұрған, шіркін, мойның бұрма!
Басқаға жолда тұрған мойның бұрсаң,
Біржанды зар қыларсың «Телқоңырға».

Ләйлім шырақ дегенде, Ләйлім шырақ,
Таудан аққан құм қайрақ сен бір бұлақ.
Қайыс болсын, жіп болсын, неге керек,
Шідерімнің бағасы қырық қысырақ.

Қайырмасы:
Өзіме бер, шідерімді тауып алсаң,
Елу теңге берер ем, сүйінші алсаң,
Жерде шіріп қалса да өзіме бер,

Шыбын жаным қиналсын, бітім алсам.
Қайырмасы.
Ләйлім шырақ, дегенде, Ләйлім шырақ,
Мен де өзіңдей жас едім жаңа талап.

Біреуге Ташкент барған алдырып ең,
Қызыл жібек, қырмызы, пұт-бес қадақ.

Ар жақта отыратын Көлбай – Жанбай,
Шідерімді кім алды Ләйлім алмай?
Балағы шідерімнің алтын еді,
Асығыстан барамын сұрай алмай.

Қайырмасы.
Көлбай, Жанбай дегенге, Көлбай, Жанбай,
Тізгінімді кім алды, Ләйлім алмай?
Көлбай – Жанбай, тыңдашы, асыл тасым,

Біте қайнап, бірге өскен замандасым!
Көктен жел, жерден шайтан әкеткен жоқ,
Ұрлап алған – өзіңнің, қарындасың.
Қайырмасы.

Сегіз би съезіне бердім жөнге,
Шідерімді таң қалар көрген пенде.
Шідерімнің бағасын сұрасаңыз,
Бағасы болады оның жүз мың теңге.

Қайырмасы.
Көлбай – Жанбай дегенге, қалқам шырақ,
Ағып жатқан құм қайрақ, сен бір бұлақ.
Бағасын шідерімнін, сұрасаңыз,

Біржан сал Қожағұлұлы
Қайырмасы.
Көлбай – Жанбай дегендер асыл сүйек,
Бір тәңірден мен жүрмін тілек тілеп,

Форымын шідерімнің, сұрасаңыз,
Сап күмістен балағы, алтын тиек.
Қайырмасы.

Көлбай – Жанбай дегенге Көлбай – Жанбай,
Шідерімді кім алды қыздар алмай?
Шідерімнің бағасы атыммен тең,
Ақырында қоймаймын сенен алмай.

Қайырмасы.
Шідеріме сен, Көлбай, қылма зорлық,
Шідерсіз ат тұрмайды, о да – қорлық.
Ат-көліксіз қалам ба, шідерім жоқ,

Шідер үшін, сіздермен араз болдық.
Қайырмасы.
Өзі жалғыз, өзі асау күрең төбел,
Жексем – арба, мінсем – құс, жүрер жедел.

Сатпаймын да, бермеймін еш адамға,
Қолқа қылсаң, басқаны ал, шідерді алмай.
Қайырмасы.

Айжанның разы болдым құрметіне,
Жайылар бұл құрметің ел шетіне.
Мал мен бас, ықыласың бәрі бірдей,
Оралған бәрі тегіс ниетіңе,

Қызы екен Айжан сұлу Ақжол байдың,
Құрметін көріп едім мен талайдың.
Бұралған нәзік белі талшыбықтай,
Бұралған жағасында аққан сайдың.

Сіз бұрын естіп пе еңіз Біржан серді,
Бұл Біржан аралаған талай елді.
Жалғанда ырысың бар жан екенсің,
Құлағың естігенді көзің көрді...

Алтынмен тең түспейді інжу-маржан,
Асылдан кем болмайды алмас-бірлан.
Әніме сегіз дуан таңырқаған,
Баласы Қожағұлдың атым Біржан.

Дегенге Орынтай-ды, Орынтай-ды.
Қыздардан биыл менің жолым тайды
Қолымды Орынтайға бір жеткізсең,
Берер ем жеңгелікке торы тайды.

Ғашықпын бір өзіңе, Орынтайым,
Басқаны жолда тұрса, не қылайын!
Ойымнан жатсам-тұрсам бір кетпейсің,
Жолыңа сәруәр еткен бір – нұр естен кетпес,

Сен үшін не болсам да уақа етпес.
Жолыңа шашсам-дағьі дүние малын,
Сонда да, Орынтайым, қолым жетпес.
Қалқама хат жаздырдым алақандай,

Тоғыз қыз бір өзіңнің садағаңдай.
Айналып дүние сұмға қолым тимей,
Талпындым көк қауырсын балапандай.
Өлеңім ағын судың басындай-ды,

Найзағай аспандағы тасқындай-ды.
Алмасаң тар қойныңа өзің тартып,
Мойныңа өзім барып асылмаймын.
Басынан Бүркіттінің түн қатайын,

Шылбырын Кершұбардың шұбатайын.
Кершұбар маған десе арам қатсын,
Іздеп келген қалқама тіл қатайын.

Пар жектім қос күреңді сүмеңдетіп,
Жеріңе уәғада еткен келдім жетіп.
Уәғадаң өткен айдың жүзінде еді,
Барады әлденеше күндер етіп.

Қарағым, қарақаттай – көз жанарың,
Ерігіп жаңа келді сөз ажарың.
Жәрмеңке – жас уақыт өтіп кетіп,
Бұл күнде тоқталып тұр сол базарың.

Қараша қыстың басы, болады күз,
Дәм жазып осы ауылда болдық қон кез.
Сіздің ел біздің елмен не деспейді,
Құрбым-ау, оған бола қамықпа, қыз.

І түрі
Қара нар жүк көтермес бел кеткен соң,
Кең жайлау құлазиды ел кеткен соң,
Бірге өскен кішкенеден, қалқатайым,

Жүремін кіммен ойнап сен кеткен соң.
Қайырмасы:
Беу, өттің дәурен,
Өттің сайран,

Жігіттік дағуасына қалдым қайран.
Шалшық су құдық болмас қазбаған соң,
Сабырдан ат өте алмас саздаған соң.
Жете алмай мұрадыма болдым ғарып,

Әуелде тағдыр өзі жазбаған соң.
Қайырмасы:
Беу, өттің дәурен, өттің сайран,
Жігіттік дағуасына қалдым қайран.

Қазғанмен су шықпайды тау басынан,
Бір лексе сөз кетпейді сау басыңнан.
Ер жігіт бір қисайса түзелмейді,
Әуелде жаңылған соң тәубәсінан.

Ахауға мен салайын ари-айдай,
Артымда құрбыларға сөзім қалды-ай,
Үш жүздің, баласына еркеледім,
Әншілік бұдан артық болсын қандай?

Ахауға мен салайын он екі алуан,
Сөзімде менің, айтқан жоқ тұр жалған.
Арасын Орта жүздің аралап ем,
Өтерсің бізден-дағы, дүние жалған!

Жігітке жарамайды ызақорлық,
Дауысқа келмесе де, еттім зорлық,
Бозбала, сала білсең осы әнге бас,
Аңызым жаңа шыққан «Орынборлық».

Қолыма ұстағаным қу қарағай,
Не болды, дауысым, саған, сырғанамай!
Күлмейін, ойнамайын десем дағы,
Барады өтіп дәурен бір қарамай.

Ажарың ақ түлкінің ажарындай,
Кұс кетпес айдын көлден күз арылмай,
Ауылдан қыз кеткен соң, қызық кетер,
Тарқаған жәрмеңкенің базарындай.

Домбыра алдым қолға сегіз перне,
Қызығы бұл шіркіннің тарқар жерде,
Қолға алып арлы-берлі тартқанымда,
Жаны жоқ кеудесінде адам дерге.

Мен Біржан болғалы талай заман,
Пар келмеген еш әнші тіпті маған.
Бір сұлу қыз Найманда бар дегенмен,
Бек мұқтаж көруге болдым соған.

Мен Біржан болғалы биыл емес,
Өлең шіркін біздерге қиын емес.
Алты қырдың, астынан ән шырқасам,
Дауысым отарбадан кейін емес.

Қарайып қара көлде қамыс қалды,
Ауылы ғашық жардың алыс қалды.
Ауылы ғашық жардың алыс қалып,
Сағынғаннан қараумен кезім талды.

Мен өзім Жетісуға барып қайттым,
Манабын жақсылардың көріп қайттым.
Қыздары Жетісудың сұлу екен,
Жиғаным-тергенімді беріп қайттым.

Басына кәмшат бөрік қиғашырақ,
Қыз сапы бас болғанда, біз – шамшырақ.
Ала үйрек, алма мойын перизатым,
Болмаппын сізбен таныс бұрынырақ.

Қайырмасы:
Ақжорғажан, Ақжорғажан,
Жігітке қыз сыйласа-ай-ау болмайды арман.
Мінгенім дәйім менің Сұрқызылтай-ай,

Көңілім сізді көріп бір бұзылды-ай.
Көзіме әйбаттанып көрінесің,
Бейіште сегіз сарай хор қызындай.
Серінің серменуге көңілі ауды,

Ойландым бастайын деп бір хиялды.
Түсті ғой, жолдастарым, сәуле еске,
Ап келші қамыс құлақ Бозқоянды.
ІІ түрі

боз үйден таң алдында шығар күйеу,
Артынан жары қарар бетін басып.
Келгенше енді айналып кім бар, кім жоқ,
Қарағым, бір сүйгізші, аха-хай-ау, –

Ер жігіт дүниені көрген артық,
Дүниеде не бар-жоғын сезген артық.
Түскендей аспан жерге іс болса да,
Бел байлап, тәуекел деп төзген артық...

Қол берген қиын жерде жолдас артық,
Бас тартқан жолдасынан оңбас артық.
Өзіңмен бірдей жанып, бірдей күйген,
Досыңнан қатын-балаң болмас артық.

Жігітке сайран етіп жүрген артық,
Жігіттік бір кеткен соң келмес қайтып.
Дүниеде үйде жатып босқа өлгенше,
Жан-тәнің бірдей жанып күйген артық.

Осылай бозбалаға салдым нұсқа,
Өмірің зайып болар бекер босқа.
Көргенің бір күнгідей болмас сірә,
Міне ажал, келді наубат деген тұста..

Үйімде жатыр едім көрінбей-ақ,
Ән салсам кез келгенде ерінбей-ақ.
Қолым қысқа болған соң, амал бар ма,
Бір биеден құлын туар өзіңдей-ақ!

Ұсынсам қолым жетпес туған айға,
Айтсам да арызым жетпес бір құдайга.
Жылына бес жүз теңге тапсам-дағы,
Жақпадым өзім әкем Тұрлыбайға.

Кетейін сөйлеп-сөйлеп сөз келгенде,
Түзелер қисық ағаш тез келгенде.
Өлеңді мұнда айтпаған, қайда айтамын,
Жақсылар, тату жолдас кез келгенде.

Қасеке, Назар, Нияз-ата-бабам,
Сөйлейін бір азырақ келсе шамам!
Тоқсан түйе, тоғанақ жүгіменен,
Бай-батшаңыз келді ме есен-аман?

Ей, Байпақ, өлең айта келдім саған,
Қалтаңда бір сом болса, берші маған!
Біржанды өліпті деп естігенде,
Сабаң мен азаң болсын салған маған.

Сен өзің туғаныңнан маймақ едің,
Есіл бойын Көкшолақпен жайлап едің.
Қаңғырып Қызылжардың көшесінде
Қылжаңдап арақ ішкен парнақ едің.

Жігіт болар, мінекей, осындай-ақ.
Жігітке бақыт бітсе, гүлденеді,
Кешегі қалыбыңа тартпа бірақ.

Ассалаумағалейкүм, атың Мұса,
Жүзіңді бір көруге едім құса!
Қуандық-Сүйіндіктің қазығысың,
Кешегі өтіп кеткен әкеге ұса.

Шорманнан туған екен төрт асылтас,
Дәуірлеп орнап отыр мал менен бас.
Мұстафа, Аужан, Иса, Мұса мырза,
Ығыңды паналаған дос пенен қас.

Атың Мұса болғанда, әкең – Шорман,
Артық қылса, әр кімді тәңірім қылған.
Өзің сұлтан болғанда, інің – болыс,
Егіз болып бар ма екен сендей туған?

Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Адамға зияным жоқ жүрген жанмын.
Өлеңнің бес-алты ауыз арқасында
Үш жүздің баласына ашына-жаймын.

Сіз шыққан арғы атаңнан шынжыр балақ,
Орнаған сізге бақыт аямай-ақ.
Мұсеке, сізге өтірік, маған шын,
Тай -құнан топтан озып, болдым саяқ.

Мұсеке, біздің әнге кенелерсің,
Әнімді естігенде бұлбұл дерсің!
Ән салсам дауысымды көкке шырқап,
Бұл үйдің сындырамын терезесін.

Балқожа, сенін, әкең – Құдайберген,
Әрқашан жаман болмайд жақсыға ерген.
Кешегі жаңа закон шыққан кезде,
Оязнай елге шығып бала берген.

Иіс-қоңыс, іріп-шіріп жатқанында,
Қолыңнан Азнабай ұстап берген,
Көтерем аусыл болған өгіздерше,
Жаңа шығып келесің биік өрден.

«Көн құрысса, қалпына барад» деген,
Атаңды мен қайтейін аштан өлген.

Тұрлыеке, үміткерміз бір құдайдан,
Қарада хан өтпепті Абылайдан.
Тұсында Абылайдың құтпан болған,
Сөйлейін баян қылын Жолдыбайдан.

Сұрасаң руымды Алтай-Қарпық,
Мен келдім дуаныңа шеру тартып,
Алым жоқ, рамат та жоқ, ел жайында,
Шен алдың осы күнде, ол бір анық.

Болғанда өзің советник, Жүсіп қазы,
Әулие боламысың бұдан артық.
Мал мен бас, бақыт, өнер бәрі түгел,
Теңіздің мұқитындай тұрсың шалқып.

Алтынжан, сен де Керей мен де Керей,
Ән салсам бүлкілдейді айыр көмей!
Алтынжан, домбыраңды маған берші,
Тағы да істеп берер арық Керей.

Алтынжан, домбыраңды сұрағаным,
Домбыраң маған тіпті ұнағанын,
Құбылтып неше түрлі әнге қоссам,
Қояр еді жас бала да жылағанын.

Алтынжан, домбыраңды берсең маған,
Риза боп жүрер едім мен де саған.
Дәм жазып бір жат елге бара қалсаң,
Еске алып, барып жүрер Біржан ағаң.

Жанбота, осы ма еді өлген жерім,
Көкшетау боқтығына көмген жерін?
Кісісін бір болыстын, біреу сабап,
Бар ма еді статьяда керген жерің?

Қайырмасы.
Жанбота өзің – болыс, әкең – Қарпық,
Ішінде сегіз болыс шенің артық.
Өзіңдей Азнабайдың поштабайы

Қолымнан домбырамды алды тартып.
Тартса да, домбырамды бергенім жоқ,
Есерді поштабайдай көргенім жоқ.
Қамшымен топ ішінде ұрып еді,

Намыстан, уа, дариға, өлгенім жоқ...
Қайырмасы.

Созады Біржан даусын қоңыр қаздай,
Басқаға бір өзіңнен жүрмін жазбай.
Бас қосқан мәжілісіміз болады деп,
Жанбота, мазамды алдың ала жаздай.

Біржанды өзің қойдың еркелетіп,
Салады Біржан әнді ентелетіп.
Есерге поштабайдай көз алдыңда,
Біржанды қойғаның ба желкелетіп?!

Жанбота, жоқтамадың, кетті кегім,
Өтпеді басқа елге болыстығың!
Неше жыл арасында өтсе-дағы,
Бір жоқтар сүйегімді Иса інім.

Бұрынғының биіндей би қалмады,
Бүгінгінің биінде ми қалмады.
Хатым – құран болмаса молдалардан,
Өлікке тамнан басқа сый қалмады.

Бұрынғының билері тамам болды,
Ендігінің билері жаман болды.
Арғымақтың аяғын арқан шалып,
Есек озып бәйге алған заман болды.

Үш жүзге бойың жеткен биік аршын,
Үш жүзден таңдап алған ғашық жарсың,
Именбей ақ төсіңнен аймалатшы,
Иіскеп шыбын жаным сая тапсын.

Жайлауы еліміздің – мидай дала,
Түріндей масатының күрең ала.
Ел кезіп, өз үйіме оралғанда,
Мұңдасым, көңіл ашар Әпіш қана.

Жылама енді, анасы, сен де бекер,
Біржанға уақыт жетті алыс кетер.
Артымда жастай қалған құлындарым,
Тірлікте әлі-ақ бір күн, өсіп жетер.

Атығай қайран елім, қоныстасым,
Бар еді, құрбы-құрдас, шын мұңдасым.
Құданың құдіретімен уақыт жетті,
Барады алыс жолға ғарып басым.

Сәлем айт, Атығайдың баласына-ай,
Жасы кіші, жасы үлкен ағасына-ай.
Ортаңда түрлендіріп ән салғанда,
Біржанға қалушы еді таласып-ай.

Сәлем айт, құрбы-құрдас замандасқа,
Көп еді мұңдастарым ауылдаста.
Саулықта ойнап-күліп жүретұғын
Мұңшылдық түсіп тұр ғой ғарып басқа.

Қазғанмен су шықпайды қыр басынан,
Бір іліксе сөз қалмайды сау басыңнан.
Ер жігіт бір қисайса оңалмайды,
Басында жаңылған соң таубасынан.

Ұшына орамалдың, түйдім сусар,
Көп жылқы көк алалы көлде жусар.
Кешегі ел қыдырған есер шақта,
Ән еді Біржан салған «Жанбас сипар»,

Деген сон, біз қартайдық, біа қартайдық,
Белгісі қартайғанның серттен тайдық.
Қанекей, соныменен шыққан мүйіз,
Қасына сұлулардың көп жантайдық.

Берген соң тәңірім әмір, ақ бас болдық,
Бала мен ағайынға жақпас болдық.
Көрген соң көзі құрғыр шыдай алмай,
Ойланып адам ебін таппас болдық.

Ай қараңғы көрінер солған сайын,
Пенде азар кемеліне толған сайын.
Адамға ашу – пышақ, ақыл – таяқ,
Таяқ та мұжылады жонған сайын.

Мінгенім дәйім менің – күрең бесті.
Жүрісіне жануардын, көңілім өсті.
Есіме сен түскенде, қайран елім,
Шығарған әнім еді «Көкейкесті».

Мінгенім ел көшкенде көкше бесті,
Жекейден Мамай көлге елім көшті.
Есіме түскенінде, құлындарым,
Елжіреп іші-бауырым жерге түсті.

Біреудің, аспанда жүр даражасы,
Біреудің көкте қолы, жерде басы.
Жақсының жаман менен айырмасы –
Ойласаң, жер мен көктің екі арасы.

Жігітке ақыл – пана, уайым – қорған,
Сабыр сақтар жігітті қазған ордан.
Көрмегенді көрдім деп айтқан адам –
Білсеңіз, ол бір жаман хайуаннан.

Бүркітті, асуыңнан талай өттім,
Қалың, ну орманыңда сайран еттім.
Айнала Жөкей көлдің жағалауын,
Шіркін-ай, бір көруге арман еттім.

Ар жақта Керей, Уақ, Мәті – Дәулен,
Сайланған жігіттікте бұл бір дәурен.
Ішінде осыншалық формың артық,
Жаратқан құдай артық, жалғыз сәулем.

Біржан деп атым шықты алты алашқа,
Құдайым берсін ғұмыр Теміртасқа.
Жасына алпыс бестің келгенімде,
Құдайым берді науқас ғарып басқа.

Ал, дүние, өтеріңді біліп едім,
Білдірмей серілікпен жүріп едім.
Бұл күйде арық қойдан бағам кейін,
Үш жүзді сайран қылған Біржан едім.

Қарасу есік алды лайланды,
Бай қылмақ, кедей қылмақ құдайдан-ды.
Қамзолдай қысқа пішкен дөңгеленіп,
Дүние өтерінде шыр айналды.

Ағаш үй от жаққаным қобылан пеш,
Құдай-ау, ғапу етіп күнәмді кеш!
Теміртас, Асыл, Ақық – қарақтарым,
Байлаулы арқандағы қолымды шеш.

Теміртас, Асыл, Ақық, қалдың зарлап,
Ежелден мирас екен зарлап қалмақ.
Көз көрген құрбыларға сәлем деңдер,
Дұғасын оқи берсін әдейі арнап.

Ел кездім кертөбелмен арықтатып,
Жақсыға сөз сөйледім анықтатып.
Үш жүздін, ортасында Біржан едім,
Бүл күнде қойды құдай шалықтатып.

Теміртас, Асыл, Ақық, балдан тәтті,
Кем қылмай өсіріп ем салтанатты.

Біржан сал Қожағұлұлы
Әкең ем аяйтұғын жаның ашып,
Шешсең-ші, білегіме арқан батты!..
Саясы кем болады қу қайыңның,

Жігіттер керегі не құр уайымның.
Келгенде алпыс жасқа қонды қонақ,
Білмеймін не қыларын құдайымның.
Ақ үйдің ай көрінер маңдайынан,

Шешеннің сөз шығады таңдайынан.
Теміртас, Асыл, Акық қарақтарым,
Сүйгізіп жүрсеңдерші маңдайыңнан.
Теміртас, Асыл, Ақық қарақтарым,

Үкідей жақсыларды балақтадым.
Бірге өскен құрбы-құрдас, замандастар,
Есікке келе ме деп алақтадым.
Салғаным ағаш үйге взвотты пеш,

Жаратқан мен пенденің күнәсін кеш.
Сан денеме қыл арқан жаман батты,
Қайдасың, Асыл, Ақық, қолымды шеш.
Теміртас, Асыл, Ақық, балдан тәтті,

Қинауға салады екен адамзатты.
Үкідей желпіндірген, қарақтарым,
Шешсеңші, білегіме арқан батты!
Арқаның түгел көрдім кәрі-жасын,

Біржан сал Қожағұлұлы
Ойланам, ауруымның түрі жаман,
Біржанның кім ұстар деп домбырасын.
Аурудан ақыл кетіп адасам ба?

Жақсымен бұрынғыдай жаңнасам ба?
Білмеймін бұл аурудың не қыларын,
Егерде алам десе таласам ба?
Жәкейдің ат суардым тұнығына,

Ажалдың кім ілінбес құрығына.
Кешегі ел қыдырған есер кезде,
Қызыл су жұқпаушы еді жұлығыма.
Туған ел, көрші-қолаң қоныстасым,

Нағашы, қайын жұртым, ауылдасым.
Аз күнде алыс жолға сапар шегем,
Аман бол, бәрің-дағы, бауырласым.
Қара нар жүк көтермес саздаған соң,

Су шықпас ойпаң жерден қазбаған соң.
Жете алмай мұратыма болдым қапа,
Тағдырда хақ-тағала жазбаған соң.
Жұрт қойған «Біржан сал» деп атымды атап,

Олжаға батушы едім қысырақ матап.
Елімнен озып шыққан ақын едім,
Біржанды сырқат деген шыққан лақап.
Секірткен тау мен тасқа, қарақтарым,

Дүниеде баға жетпес, шырақтарым.
Сол құдай, Шөжені алған, мені алмай ма,

Біржан сал Қожағұлұлы
Тиыш болар біраздан соң құлақтарың.
Теміртас, Асыл, Ақық, затың басқа,
Құдайым өмір берсін Теміртасқа.

Келмейді көп айтуға менің шамам,
Сәлем айт, құрбы-құрдас, замандасқа.
Алдымда шамшырағым, Теміртасым,
Тілегім сенің ұзақ болсын жасың.

Хош болыңдар, бауырым, балапаным,
Байқаймын ажал шіркін құтқармасын.
Білмеймін таң атып, күн батқанын-ай,
Аяқ-қолым байлаулы жатқанын-ай.

Үш жүзге мәлім болган Біржан едім,
Дариға, қолға арқанның батқанын-ай.
Теміртас, Асыл, Ақық, қарақтарым,
Алдында жақсылардың бұлғақтадым.

Өгіздей өрге тартқан әкең өлсе,
Не болар сонда күнің, шырақтарым.

Патша заманында байлар өз балаларының орнына ке­
дей балаларын оқуға жіберетін болғаны белгілі. Кедей
балаларының кейбірі оқу бітіріп, ауылда тілмаш болып,
шаруалары түзеліп байып, тіпті «ханға сәлем бермейтін»

халге жеткен.
Соның бірі Омбыда оқыған Құдайбергеннің Балғожасы
деген болады.
Бір күні тілмаш Балғожаның үйіне Біржан сал келіп

ән салады. Балғожа Біржанды кемітпек болып, әніңнің
ақысы деп үш сом ақша ұсынады. Біржан ақшасын өзіне
лақтырып жіберіп:
Балғожа, сенің әкең Құдайберген,

Әрқашан жаман болмас жақсыға ерген.
Кешегі жаңа закон шыққан кезде,
Оязной келіп елден бала терген.
Бит басып, іріп-шіріп жатқаныңда,

Азнабай өз қолымен сені берген.
Көтерем, аусық болған өгіздерше,
Жаңа шығып келесің биік өрден.
«Көн тартылса қалыбына барад» деген

Әкеңді мен ұрайын аштан өлген» – деген екен.
Асығыс киімін киіп, шығуға айналған әншіні Балғожа
тоқтатып, кешірім сұрап, қонақ қылып, қайтадан қазан
көтереді.

1898-жылы басылған алғашқы нұсқасы
Қызы екен Тастанбектің ақын Сара
Бәйгеден күнде келген жалғыз қара.
Қыз да болса адамның жүйрігі екен,

Көрмедім сөзді адамды ондай дана.
Қызы екен ақын Сара Тастанбектің
Жақыны, заты Найман, Маман, Толқын,
Есімбектің,

Сауық қып Садыр – Матай жиылысып
Аулына алдырыпты Тұрысбектің.
Аулына Тұрысбектің Сара кепті,
Өлеңді жүндей сабап дүрілдетті.

Сол кезде он жетіде ақын Сара
Жел сөзге адам болмас одан епті.
Сараның атын білед Арғын-Найман,
Жүйрік шыққан аталық Қаптағайдан.

Баласы Қожағұлдың сері Біржан
Сараны іздеп шықты әлдеқайдан.
Елі Керей Біржанның ұраны Алтай-Қарпық,
Қызыққа тірлігінде жүрген батып.

Атасы Алтай-Қарпық, елі Арғын,
Сауықпен жүрген сері дүрілдетіп.
Сараны есітіпті Біржан анық,
Бұған да жүрген жігіт өнер дарып.