Абай 1845 жылы осы күнгі Шығыс Қазақстан облысының Шыңғыстау ауданында туған. Ата тегі үстемдік етіп келген тұқым. Үлкен әкесі Өскембай өмір бойы би болып өткен. Өз әкесі Құнанбай көп заман Тобықты баласына старший (ол уақыттың дәреже ретінен қарағанда болыс) боп кеп, бір уақыт Қарқаралы өкірігіне аға султан да болады. Абай әкесінің алты баласының ішінде ертеден дәме қылғаны болды. Сол себепті оны әкесі жас күнінде Семейге апарып, Ақымет-Риза деген имамның медресесіне оқуға береді. Бірнеше жыл сонда мұсылманша оқып жүріп, әредікте 3-4 ай орысша да оқиды. Мұсылманша оқудан алғаны: арап, парсы ақындары мен шағатай үлгісіндегі түрік әдебиетімен танысу болған. Бірақ оқуы ұзаққа бармаған, 13 жасынан ары, сол шала сүрлеу оқудың да есігі жабылады. Ру тартысында жаңғыздық сезе бастаған әкесі, мұны оқудан алып, өзге жұмысқа қосады. Ол жұмысы: ел сөзі, ел билеу жұмысы. Осындай тартыс-даудың қалың ішіне кіріп, белшесінен батып жүрген уақытта Абай, қара күш, айламен қатар, тіл безеуді, шешендік жүйріктікті де үлкен құрал қылған. Естімеген шешені, ақыны, ескі сөзі кемде-кем болады. Уақытындағы не жүйрік, білгір, ділмар болса, соның ешқайсысынан кем түспей, асып түсіп отыратын болады. Көн жерде өзі де өлеңдетіп, тақпақтап сырлап, сымбаттап сөйлейтін болады. Өлең жас күнінен білінген өнері болса да, дәл жаңағы қызу тартыс кезінде, жас шағында өріс ала алмайды. Ақындықты бойына ылайық өнер деп білмейді. Ол кезде ақындық: тіл безеген, соны кәсіп қылған әлсіздің, құнсыздың ісі сияқты болғандықтан, Абай өзі де солай қараған. Сол себепті ерте уақытының өлеңі әлдеқалай, суырын салу ретінде айтылып, сол айтылған жерінде қала берген болатын. Өлеңге Абай бері келіп, орта жасқа іліне беріп қана ауысады. Бұған бірнеше себептер бар. Қалада жатсын, елде жүрсін, кітапханамен байланыс жасап ап, ұдайы іздену, тінтінумен болады. Сүйтіп, кітап қарастырып жүргенде Семей кітапханасында Михайлиспен тамыс болады. Бұл Семейге Петербургтан айдалып келген жылдың социалистерінің бірі болатын. Патша үкіметіне қарсы алысқан, бұқарашыл-халықшыл социалистер еді. Саяси басшысы, санашыл Чернышевскийлер болатын. Михайлис өзін Чернышевскийдің шәкіртімін деп санаған. Абай: "Дүниеге көзімді ашушы Михайлис" деген. Осы достары берген көп кітапты оқу — Абайдың ішкі дүниесін де қатты өзгерткен сияқты, "күншығысым — күнбатыс, күнбатысым — күншығыс боп өзгеріп кетті" — деп өзі айтқан екен. Міне, оқу, өсу арқылы ой өрісі осындай болып, сыртқы орын дәрежесі, әдеті бұрынғыша боп, Абай бір қос қыртыстық, қайшылыққа ұшырайды. 20 жыл бойына созылған әдебиет қызметі Абай ішіндегі сол мол қайшылық, екі ұдайылықты баян етеді. Анығында, бұл қайшылық Абайдың өз басының ғана қайшылығы емес. Оның табының қайшылығы. Мұны шығарған таптың сол күнгі, сол XІX ғасыр аяғындағы шаруашылық әлеуметтік, тарихи жолындағы қайшылықтың салдары еді. Жылдан жыл асқан сайын Абай оқи-оқи үдей береді. Оқыған сайын білімге құмарлығы артады. Семей қаласынан 250 шақырым жерде жатқан қыстауынан, қалаға әдейі кісі жіберіп, оқып бітірген кітаптарын жеткізіп, екінші тың кітаптар алғызып оқитын болған. Көп оқығаны әдебиет, әсіресе, орыстың классик әдебиетін түгел зерттеп, тексеріп шыққан. Содан ары жалпы тарих, табиғат ғылымы, философия кітаптарын оқыған. Бұл оқыған кітаптардың ішінде Дарвин, Спенсер, Дреперлер де бар. Оқуы тегінде жалғыз орысша емес, мұсылман ғұлама шайырларын да (ақындарын) тастамаған сияқты. Ғылым іздеуді жалғыз өз басына ғана алмай, балаларын да оқытқан. Ең көп оқыған баласы Абдырахман 90-жылдарда күрт аурудан өледі. Оның артынан, сүйеніш боп жүрген мықты інісі Оспан өледі. Осы екі өлім Абайға бас қайғысының ішіндегі үлкен қаза боп тиеді. Екеуінің өліміне арнап шығарған күйініш, қаза өлеңі ақынның көңіл лирикасының ішіндегі ең бір күшті сөздері. Абай осы сияқты әралуан соққылармен шөгіп келе жатқанда, 1904 жылы ең жақсы көрген өнерлі баласы Мағауия өліп, соның артынан қырық күннен соң өзі де өледі. Абайдың жиырма жылдық ақындық еңбегінің ішінде көптен көп жазғаны қоғамдық тақырыптар болады. Бір өлеңінде үйрен, ұғын, түзел деп, ұстаздық етіп жетектеймін десе, басқа бір топ өлеңінде түзелмегенге күйініп, қиналып, ызамен сөйлеп, ұрсып, жерлеп, шенеп айтады. Тағы бір топ өлеңінде: неше түрлі қып айтқан жұмсақ үгіт өсиетке де, ұрсып айтқан ашу сөзге, сынға да түзелмеген соң — енді қайғырып, күңіреніп, "жалғыз түзеуші мен ғана болдым, сендер ұғымсыз, меңіреу топ, көп болдың, дегенімді істей алмадым, пайдаңды түсіндіре алмадым" — деп әлсіз басшы болғанын білдіріп, өкініп сөйлейді. Міні, бір алуан өлеңі осындай жайға арналған. Осы сияқты шығармаларының ішінде: "оқу, білімге жармас, баланды оқыт", "еріншек болмай, орнықты кәсіпке салын, сауда қыл, шаруаңды мықты ұста" - дейді. Бұрынғы "қалғыған, еңбексіз, өнерсіз тіршіліктің мезгілі кетті; енді жаңғырған дәуірге бейімделіп, өнерлі бол, мағыналы қайрат тап" — дейді. Барлық шығармаларының нәтижесінде Абай: өз дәуірінің барлық болмысын алып, соны өте үлкен, айқын сурет қып тегіс көрсетеді. Ақын айнасы арқылы сол кезде болған атқамінер тобының неше алуан сорақы, қыңыр, жиренішті пішінін түгел тануға болады. Абай өз дәуірінің айнасы, өз тұсының қайшылығын тереңнен қамтып, көркем сөзбен, жанды образбен суреттейді. Қоғамның ілгері басуына, еркін өсуіне бөгет жасап, аяқтан алып отырған реакцияшыл бектерді қатты сынайды, кекетеді. Патшаның қазақ даласындағы өкілдері болған болыстарды, сұрқия, сұм қуларды қатты шенейді, өзінің реалистік сыныменен ол сияқты кедергілерді жойғысы келеді. Қоғамды ілгері сүйрейді. Мәдениетті боп өсу жолын арман етеді. Ол үшін қоғамына оқы, үйрен, еңбек қыл, өнер тап, шаруа өсірудің жолын меңгер, деп үндейді. Бірақ осы айтылғандардың барлығын да бейбітшілік жолымен, үгіт арқылы жүзеге асырғысы келеді. Өжет күш, тап күресі арқылы қоғам тұрмысын құруды айтпайды. Қоғам тұрмысын ақыл айтып, үгіт үшін негізінде қайта құрғысы келеді. Бұл Абайдың екендігін, революцияшылдыққа жетпегенін білдіреді. Абай — қазақ әдебиетінің атасы, жаңа әдебиеттің басы. Міне қазақ әдебиетіне Еуропа әдебиетінің үлгісін ендірді, байытты, поэзия тілін жасады. Қысқа өлеңдермен көп берерлік, бас-аяғы жұмырланып теп-тегіс келген өлеңді жасады. Өлеңнің лирика түрін туғызды. Қысқасы, қазақ кең жолға шығарды. Сондықтан, Абайдың қазақ өжетіндегі еңбегін бағалап, Қазақстан үкіметі 1934 жылы жылдың юбилейін өткізді. Абайдың поэзиясын сын көзімен оқысақ, оның бүкіл бірақ әдебиетіндегі ролін дұрыс танитын боламыз.

Шенді шекпен жапқанға.

Салынып ап мақтанға.

Жоқты-барды шатқанға.

Сүйіншіге шапқанға.

Ақыл көзбен баққанға.

Бір дәмдіні татқанға.

Бекер төгіп шашқанға.

Түсірмекші қақпанға.

Жамандықтан қашқанға.

Кешікпей-ақ тосқанға.

Қалмады елге тығындап.

Бас изеймін шыбындап.

Шала ұғамын қырындап.

Орнықпайды зуылдап.

Құр күлемін жымыңдап.

Ылау деп, үй деп дікілдеп.

Жүрек кетті дүпілдеп.

Болсын, бәрің түгін" — деп.

Сайманымды бүтіндеп.

"Бергем жоқ, — деп - белімді..

Кәдік қылар жерімді.

Мақтанның арты көрінді.

Ісі арамы жеңілді.

Ноқтаға басы керілді.

Бәрі сөз боп терілді.

Өз малым деп қойған мал Иесіне берілді.

Кептірді сонда ерінді.

Бір кептірмей терімді.

Боқтап жүрмін барқылдап.

Тиіп те кетті бартылдап.

Қойын кетті алқылдап.

Құр жүгіріп тарпылдап.

Жақсы ақыл деп күп деймін.

Боламын ғой деймін зар.

Сөгіс естіп тозды ажар.

Кісі емеспін, кел, құтқар.

Неге болдым мұнша іңкәр.

Басым сотқа айналар.

Өз бетімен не табар.

Аяғында сандалар.

Темір көзді сарайды.

Өнерпаз болсаң, аркалан.

Кетігін тап та, бар, қалан.

Қашқанға да, қуғанға.

Сол жарасар туғанға.

Мақтанды іздеп, қайғы алма.

Майданға түспей, бәйге алма.

Артылам деме өзгеден.

Азапқа қалма өзгеден.

Еңбегің кетпес далаға.

Үйретуден балаға.

Бейне қолдың сал асы.

Шариғатқа шаласы.

Тырысар, келсе шамасы.

Табылмас ғылым сарасы.

Орыста қалар жал асы.

Көңілінде жоқ санасы.

Демес мұны тілі ащы.

Жазықсыз күнде сөгуге.

Жол таба алмай жүруге.

Корены ойға кіруге.

Жалқауланба еруге.

Занимайся промыслом.

Қалайша қайда енуге.

Қырқын мінсе, қыры артылмайтын осы бір қырт мақтан деген бір мақтан бар. Сол неге керек? Неге жарайды? Ол әpі істі білмейді. Намысты білмейді. Кең толғау, үлкен ой жоқ. Не балуандығы жоқ, не батырлығы жоқ, не адамдығы жоқ не ақылдылығы жоқ, не арлылығы жоқ. Мойнын бұрып қойып: "ой, тәйірі-ай, қойшы әрі, кімнен кім артық дейсің", "кімнің басы кімнің қанжығасында жүр", "менің қазаныма ас салып беріп жүр ме?", "мен одан сауын сауып отырмын ба?" — деп бұлғақтап, немесе: "аяғаным жаным ба, ой, тәйір-ай, өліп кетпей неге керек?", "азар болса, осы үшін атылып, айдалып кетсем де көнгенім-ақ", "әйтеуір бір өлім бар ма?" - деп қалшылдайтын кісі көп қой. Өздерің көріп жүрсіңдер, осы айтқан сөз бойына лайық қазақ көрдіңдер ме? Өлімге шыдайтұғын қазақ көргенім жоқ. Өлімге шыдаймын деген де қазақ көргенім жоқ. Аз кеңірдегін ғана көрсетеді-ау, "қиылып қана қалайын" деп. Егер осы сөз бойына лайық кісі көрінсе, ақылы жоқ болса да, қайратыменен кісі айбындыратын адам болғаны ғой. Егер де шын айғайды көргенде кірер жерін таба алмайтын дарақы, жұртты осы сөзімен "айбындырамын", "мына кәпірден кісі шошитұғын екен" — дегізіп, айбындырайын деп айтып отырған құр домпытпасы болып, босқа қоқиып отырса, соны не дейміз? Ей, жанға мырзалық қылатын ердің жадағайда-ақ: сертке тұрыштық, малға мырзалық, дүниені бір тиын есеп көрмейтін жомарттық сияқты, әртүрлі белгілері бойында тұрмас па еді? "Ұялмас бетке талмас жақ береді" деп, көп мылжыңдаған арсыз ұятсыздықтың бірі дағы!