Үмбетбай Уайдин
Әдеп әлемі және
журналистика

Қазақстан Республикасының
Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша шығарылды

Уайдин Ү.
У 12 Әдеп әлемі және журналистика: Талдамалы журна-
листика, тағылымдық педагогика / Үмбетбай Уайдин.

Автор қай тақырыпқа бұрылса да әңгімесін әдеп, әсемдік
әлеміне апарып тірейді. Журналистің мәдениеті, сәлем-сауқаты,
жүріс-тұрысы, сұхбат жүргізу, хат-қолжазба­лар­мен жұмыс
мәдениеті – бәрі-бәрі әдеп, әсемдік әлемінің аясы. Кітап жалпы

көпшілікке және жоғары оқу орындарының сту­денттері мен мек-
теп оқушыларына арналған.

© Уайдин Ү., 2015
© “Білім” баспасы”, 2015

... Журналист – тұлға, лауазым,
Мінезі – дала, тау, өзен.
Басады зілдей мысы оның,
Көрсетсе кім нән, дәу өзін!

Тыңдайды оны «керең» де,
Оқиды оны кемеңгер.
Журналист деген әне, сол,
Журналист болам дегендер.

Қарғымай жардан тереңге,
Ерқара болып тек елде,
Жүрсеңдер қарын көтеріп,
Журналист болам демеңдер.

... Журналист аты – сын есім,
Тастаңдар сілкіп «жіп» ерсе.
Күліңдер қарқ-қарқ, әлдекім
Өтірік мақтап жіберсе.

Тұр күтіп қанша «келсең-кел» –
Жуан бел кесір, кеселдер!
Шегініс бір сәт болмасын,
Журналист болам десеңдер.

... Шаршамай дәулет, бақ жоқ шын,
Сапарда ұзақ жол соқсын!
Сүйсініп журфак, деканат,
Шалқайып тұрып қол соқсын.

Кіріспе
Қатар аққан қос өзен – әдеп пен әсемдік әлемі «мә­
дениет» атты телегей теңізге барып құйылады.
Мәдениет – көне дәуірден бастау алатын бүкіл­адам­

заттық құндылық, бұтағы көп биік бәйтерек. Алғашқы
қауым мәдениеті мен антикалық дәуір мәдениеті, Визан-
тия мәдениеті, Батыс-Шығыс мәдениеті, қала, дала
мәдениеті, табиғаттану, тамақтану мәдениеті, туыстық

қарым-қатынас мәдениеті, ұлттық дәстүрлі мәдениет,
халықаралық-дипломатиялық мәдениет – бәрі-бәрі «мә­
де­ниет» сөзінің аясында өрбиді.
Ел аузында «Мәдениет қол жуудан басталады»

десе, ақын Қадыр Мырза Әлі «Мәдениет кітапханадан
басталады» дейді. Қай-қайсысы да көңілге қонатыны
анық.
Мәдениет көп мағыналы ұғым. Қайсыбір мәлімет­

терге қарағанда, оның ағылшын тілінде – 160, Батыс Еу-
ропа елдері тілдерінде – 250-ден астам анықтамасы барға
ұқсайды.
Мәдениет – термин, араб тілінен енген сөз. «Маданий-

ат» – адам баласының қоғамдық санасындағы табыстары
мен ақыл-ой жөніндегі жетістіктерінің жиынтығы»
/Арабша-қазақша сөздіктен/.
Әдеп пен әсемдік те халықаралық тілде – терминдер.

Әдеп – этика, әсемдік – эстетика. Ұғым-мағына жағынан
жақын болғандықтан, бұл екі термин бір-бірін толық­
тырып, көп ретте қосарланып айтылады.
Әр ел, әр халықтың өз әдеп-мәдениеті болатыны сияқ­

ты, әр кәсіптің де, мамандықтың да өз әдеп-мәдениеті
бар. Ол қызмет бабы әдебі (служебная этика) деп атала-

Кіріспе
ды. Дәрігерлік әдеп, әскери әдеп, педагогтік әдеп, діни
әдеп дейміз – бәрі-бәрі қызмет бабы әдеп-мәдениетіне
жатады.

Журналистика – ғылым. Журналистика – тарих. Зерт­
теушілер журналистика тарихын тас дәуірінен бастала-
тынын алға тартады. Ендеше, уақыт тұрғысынан оның
«вторая древнейщина» аталуы бекер болмаса керек.

Журналистика – бейресми төртінші билік, әлеуметтік
құбылыс. Қызық та қиын, құрметті де мазасыз маман­
дықтың адамы да – осы журналист. Оның тілі – заңның
тілі, әділеттің тілі.

Журналист – жолаушы. Өйткені, ол өмір бойы жол
үстінде. Ол жүрмейтін жол, бармайтын ел, жер жоқ. Ол –
қоғамның үні, қоғамның көзі. Журналист қоғамдағы
жақсылық атаулыны жаңғыртып, жамандық атаулының

жер-жебіріне жететін қаламгер, қайраткер. Қай жерде,
кіммен сөйлессе де оның тілі – әдеп, мәдениеттің тілі.
Журналист – ой адамы. Онда ойсыз күн жоқ.
Журналист – сезімнің адамы. Жасыл жағалауды көрсе

жаны жасарып, тылсым табиғатқа қараса, сөзден жыр
төгеді.
Журналист – мінездің адамы. Ол кез келген мықты­
ның алдында «ләпбай, тақсыр» деп жүгіре жөнелмейді.

Оның пірі – халық.
Журналист өз мамандығының құлы. Өз мамандығын
сүймейтіндерге журналистикада орын жоқ. В.А. Кочет­
ковтың: «Если она сурова, если она тебе не нравится,

уходи из газеты в другую, иную профессию!» дейтіні
шындық.
Журналистік жауапкершілік – этикалық жауапкер­ші­
лік. Бұл жердегі тағы бір мақсат: болашақ журналистерге

жауапкершілікті және этика ғылымының пәрменді құрал
екендігін ұғындыру.
Қазақстан – тәуелсіз мемлекет. Оның мақсат-мұрат­
тарына, заң ережелеріне қарай журналистердің де мо­

раль­дық-этикалық ерекшеліктері байқалуда.
Журналистік этиканың аудиториясы – оқырман, көрер­
мен, тыңдарман, халық. Ол (этика) сол қоғаммен, сол

Үмбетбай Уайдин
халықпен бірге қозғалып, бірге дамиды. Қоға­мы­мызда
этикалық заңдылықтардың нормалары сақтала бер­мейді.
Бұл – этикалық проблема. Журналистік дәс­түр­лер сабақ­

тас­тығының сақталмауы, аға ұрпақ тәжіри­белерінен қол
үзу – проблемадан туындаған проблемалар. Журналист
этикасының проблемалары бізде жете зерттелмеген, тал­
данбаған. Тіпті, бұл мәселе жөнінде қазақ тілінде ғылы­

ми әдебиеттер некен-саяқ.
Журналистік қызметтің саяси, құқықтық, адамгер­ші­
лік нормалары, біздің байқауымызда, әлі де шашыраңқы.
Қазіргі бұқаралық ақпарат құралдарындағы қаптаған эти­

калық ақаулар, қым-қиғаш заңсыздықтардың орын алуы
соның салдары.
Бұл еңбек ұзақ жыл әл-Фараби атындағы ұлттық уни­
верситеті журналистика факультетінің студенттеріне оқыл­

ған дәрістердің негізінде жазылды.
Осы тұрғыдан кітаптың мақсаты: кәсіби ше­бер­
ліктерін шыңдау барысында болашақ журналистерді,
жалпы студент-жастарды тар шеңберде қалдырмай, олар­

ға әдеп-мәдениет тұрғысынан жан-жақты, кең ауқым­ды
мағлұмат беру болып табылады.

Қарсы келген мың найзадан гөрі,
қарсы келген төрт газеттен қорқу керек.
Наполеон Бонапарт
Дүниеге жарық беріп, сәуле шаша-

тын екі-ақ күш бар. Оның бірі –
аспандағы күн, екіншісі – жердегі жур-
налист.
Марк Твен

Қай елдің баспасөзі мықты болса,
сол елдің болашағы зор.
Міржақып Дулатов
І тарау

журналистика
Әуелі сәлем бер, сосын сөйле.
/Халық/
Сәлеміне қарай – адамы, әдеп-мәдениеті. Әр адамның

адамгершілігі, кісілігі, тәртібі – сәлеміне қарай.
Сәлем-сауқатқа, оның қадір-қасиетіне байланысты ба-
балардан бүгінге дейін жеткен қанатты сөздер қаншама...
«Адамдықтың белгісі –

Иіліп сәлем бергені.
Шын достықтың белгісі –
Көп кешікпей келгені».
* * *

«Иіліп сәлем бергені –
Ізгіліктің белгісі»
/Екінші нұсқа/
* * *

Замандас,
Кездескенде күліп-ойнап амандас.
/Халық әні/
Демек, сәлем-сауқатқа зор мән берген бір халық – қа­

зақ халқы. «Сәлем – сөздің анасы», «Сәлем түзу болмай,
әлем түзу болмайды», «Бір күн танысқа – қырық күн
сәлем», «Базарда мың сан адам бар, әркім танысына
сәлем береді», «Сәлемдеспек – ініден,амандық – ағадан»,

«Сәлемде – саттық, жақсыда – жаттық жоқ», «Алыстан
алты жасар бала келсе, ауыл­дағы алпыс жастағы шал
сәлем береді», «Қайырлы таң», «Қайырлы күн», «Қайыр­
лы кеш» немесе «Кеш жарық» – бәрі-бәрі сәлем-сауқат­

тың айнасы. Ал, сәлемдесе білеміз бе?
Алланың 99 аты болса, соның бірі – Әс-салам /ты­
ныш­тық, бейбітшілік/. «Ат үстіндегі адам жаяуға, түре­
геп тұрған адам отырғанға, аз топ үлкен топқа сәлем жа-

сайды. Сәлемге жауап қайтаратындарға ол үшін сауап
болады» /Хадистерден/.
Біреу сәлем бермей кетсе қайырылып,
Қабағыма ұялайды қайғы-бұлт.

Қай уақытта өкпелетіп алдым деп,
Дөңбекшимін түнде ұйқымнан айрылып.
Сырбай Мәуленов
Расында да, әлдекім, не болмаса сіз өзіңіз біреудің

сәлеміне мән бермей, байқамай қапы жіберіп алсаңыз
қандай күйде боласыз? Бұндай жәйт көбіне-көп нәзік
жанды адамдарға, ақындардың жүйкесіне үлкен жүк.
Сәлем

«Егер екі мұсылман бір-бірімен кездесе қалса, өзара
сәлемдесуге міндетті. Олар дос па, араз ба – бәрібір.
Өйткені, сәлемдесу пайғамбарымыздан қалған сүннет.
Сәлемді естіген әрбір мұсылман оны қабыл алып, жауап

береді».
Мұхамед Садық
/«Алдаспан», №5-6, 2002ж./
Көріп тұрса да көрмеген болып, сәлемдеспей өте шы­

ғатындар да аз емес.
Біреу көйлегімен әлдеқандай,
Біреу көлігімен әлдеқандай,
Біреу көлемімен әлдеқандай.

Әлдеқандайлар білсе ғой
Не күтіп тұрғанын алда қандай!

Үмбетбай Уайдин
Сәлем-сауқаттың қадір-қасиетін адамдар көбіне-көп
басына іс түскенде сезінеді, әртүрлі жағдайларда мойын-
дайды.

...Жас қайраттың көңілін сұрадым. Қатты шаршап
қалған екен. Қысқа сәлем-сауқаттан кейін күрсініп:
«Қайран денсаулық, қадіріңді білмейді екенбіз ғой.
Көшенің бергі бетінде кетіп бара жатып, арғы жақтағы

таныстарға «Ай, амансың ба?» деп жүре беруші-ек. Жо-
о-қ, амандық-саулықты көшеден өтіп барып сұрау керек
екен», –деді.
Солай, денсаулықтың бар кезінде адамдар көп нәрсеге

мән бермейді. Сәлем-сауқат та соның ішінде. «Біреумен
амандасқанда оған жылы жүзіңді беріп амандас». /Хади-
стерден/
...Астана. Өзді-өзі әңгімелесіп тұрған қаламдастарға

жақындап барып, шеткісіне қолымды ұсындым. Әңгі­
мемен байқамады ма, ол бетіме қараған да жоқ, қолын
жай ғана сілтей салды. Сол күні бір топ адамның орта-
сында тұрған Еуразия университетінің ректоры Мырза-

тай Жолдасбековпен кездесіп қалдым. Жақындай бере
дыбысымды шығарып-ем, Мырзекең жалт қарап, күлім­
сіреп қолымды алды. Жас жағынан ол менен бір жылға
кіші. Университетте дәрісін тыңдаған ұстазым. Адам

қарапайым болған сайын қадірлі ғой...
...Анадай жерде айналаға одырайып қарап тұрған дәу
қара замадасыма жақындап барып, қолымды ұсындым.
Ол сол қолын калтасынан алмастан оң қолын ұсынып

тұрып, бар айтқаны: «Қалайсың, ай? Сен қайдан жүр­
сің?»
...Редакция. Дәлізде түрегеліп қағаз қарап тұрған
қаламдасқа қолымды создым. Ол оқып тұрған қағаздан

көзін айырмай, маған жай сүлесоқ қолын созды. Сол
әбестігі есіне түсті ме, кенет бетіме жалт қарап, кешірім
сұрады.
Амандық сұрасу жайы болсын, басқасы болсын –

адамдардың қателігіне кей жағдайда түсіністікпен,
кешіріммен де караған жөн. «Не, ұйықтап жүрсің бе?»,
«Түс көріп жүрсің бе?», «Ұйқыңнан оятып жібердім бе?»

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
деп дүрсе қоя бермей, әбестігін бірер ауыз әзілмен,
тұспалмен есіне салған дұрыс. Түсінбейтін, кешір­мейтін
жағдайлар аз ба?

....Дастарқан. Шақырылған қонақтар үздік-создық
келіп, уақыт ұзап кетті. Таныс-бейтаныстар орындық­
тарда қаз-қатар отыр. Кенет бойы екі метр Хайдарбек
келіп, сол қолын қалтасынан алмай, екінші қолымен

отырғандардың бәрімен амандасып шықты. «Ана қолың
қалтаңа жабысып қалды ма?» деп, бір замандасы өзім­
сінген адамның ыңғайын білдіріп еді, оған Хайдекең
сасқан жоқ: «Ә, бұл қол өзі солай» деп, жоғарыға қарай

шығып кетті.
Ардагер қаламгер Мұзафар Әлімбаев бір мақала­сын­
да: «мен ұстазымның алдында темекі шекпеймін, сәле­
мімді үзбеймін» деп жазды. Жасы бір шамаға келсе де

ұстазының алдында темекі шекпейді, сәлемін үзбейді –
қандай тектілік! Ұстаздардың алдында қазіргі шәкірт­тер
өздерін осылай ұстай ма?
«Аурудың емі – саудың сәлемі». Науқас адамның

көңілін сұрау да сәлемдесудің бір түрі. Есті, ескерімді
адамдар: «Құдекең науқас көрінеді, барып, көңілін сұ­
рап, сәлемдесіп қайтайыншы», «Құдекеңді көптен көр­
медім, барып, сәлемдесіп келейінші» дейді.

«Студент кезімде, кейін қызметке араласқан кезімде
де ауыл жаққа жылда соғатынмын, – дейді Зарлық заман-
дасымыз. Сонда шешем марқұм кішкене демімді алған­
нан кейін: «Түгенше атаңа сәлем беріп шық. Науқас,

төсек тартып жатып қалды», «Бәжен жеңгеңе сәлем беріп
шық» деп, мазасыздана қайталап отыратын. Сондайда
сәлемге риза болған ауыл үлкендері:«Көп жаса, өркенің
өссін, қарағым!», «Мұратыңа жет!» дейтін. Байқамай

біреулерін қапы жіберіп алсам: «Сол жаман не біледі
дейсің?» деп ренжитін...
Адамы қайтыс болғандар көңіл айту «дәметіп», үйден
шықпай отырады. Бұл да сәлемнің бір түрі. Көшеде

салдыр-күлдір өте шыққан трамвайдай, сол қаралы үйдің
тұсынан әлдекім өте шықса, ол үйдің естиярлары қандай
күйде болады?...

Үмбетбай Уайдин
...Бала-шағаны еркелетіп, кейде баламен бала болып
кететін бір ақ көңіл үлкен кісі айықпас науқасқа шал­
дығады. Сол айықпас аурудың тұтқыны болған қарт қатты

булығып жөтеліп, түкіргішке түкіріп отырса, бір жас
жігіт: «Ата, қалайсың?» деп, үйге арсалаңдап кіріп келеді.
Сонда қарт түкіргішке түкіріп отырып: «не қа­лайын
сұрайсың, көріп тұрған жоқсың ба қалай екенімді? Одан

да «сәлем бере келдім» деп неге айтпайсың?» дейді.
Шаршап-шалдыққанда, ауырып-сырқағанда сәлем-сауқат
жанға қуат. Науқас адамның сіркесі су көтер­мейді. Орын-
ды сәлем олардың сырқатын сәл де болса жеңілдетсе,

орынсыз, ыңғайсыз сәлем сырқатына сырқат жамайды.
«...Біздің ауланың балалары шетінен сәлемшіл. Жол-
сапардан, кейде жұмыс жақтан келе жатып, үйге жақын­
дағанда аула балалары ана жерден, мына жерден шыға

келіп сәлемдеседі, – дейді Ұлекең. – Кейбіреулері артың­
нан қуып жетіп: «аш-ша-лаумағалейкүм» дейді. Шарша­
ғаныңды ұмытып кетесің». «Ай, баршы ары, мен сенен
сәлем сұрадым ба?» деп жекіп, балалардың сәлемін ите­

ріп жіберген ақсақал-көксақалды да білеміз.
Сәлем-сауқатқа есті үлкендер көбірек мән береді. Бір
қария етжақын інісіне назын айтып жатты. «Көздеріңнен
машинаның доңғалағы көрініп, «әтеңелеттер», сәлемдесу

дегенді білмейсіңдер. Сәлем-сауқат жоқ, үйдің тұсынан
зу етіп өте шығасыңдар. «Қалайсыз?» деп, ең болмаса те-
лефонмен болса да біреуің хабарлассаңдар қайтеді? Біз
соған да мәз боп қаламыз».

Поляк Опольский: «Кезінде қызмет бабында дүрілде­
ген, гүрілдегендердің көбісі қартайғанда – жетім» депті.
«Сонда қалай болғаны?» деп сұрағандарға ойын таратып
айтыпты: «Бір кезде ол басшылық қызметте болды.

Оның кабинетіне талайлар рұқсатпен кірді, талайлардың
оған күні түсті. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін оған
кімнің күні түседі? Күндіз-түні үйде. Ара-тұра баласы
мен келінінің шаң-шұң дауысы шығады. «Қойыңдар,

қойсаңдаршы-ей!» дейді. Шаң-шұң дауыс жалғаса бере­
ді. Содан шаршаған әке таяғын ұстап есік алдына, аулаға
шығып отырады. Өткен-кеткенге, көшкен бұлтқа қарай­

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
ды. Сәлемдескен үлкен-кіші кездессе, сәлемін алып,
әңгімеге тартады. Содан бір уақытта қайтадан пәтеріне
қарай қозғалады...»

Не түсіндік?
Бала тілді алмаса беттен алып,
Келін тілді алмаса кердең қағып.
Кемпірің де соларға қосылып-ап,

Отырарсың амалсыз жалғыз қалып.
Қайран, жастық-ай!
Кенен Әзірбаев
Қатарлары сиреп, қарттық жеңіп, сәлем күткен

кішілер көрінбей, өзімен-өзі ойға кеткен бір сәтіндегі
сезімі-ау сірә, дана қарттың?
Ассалаумағалейкүм, Алтын Орда!
Байлықтың сән-салтанат бәрі сонда...

Бұл халыққа, көпшілікке қаратып айтылған сәлем. Біздің
бала кезімізде оқушылар мұғалімнің қарасы көрінгеннен
«ағай келе жатыр», «апай келе жатыр» деп, бір-біріне ды-
быс беріп, бас киімдерін алып, қақшиып-қақшиып тұра-

тұра қалатын. Қазір жалпы тәртіп бол­ғанымен, оқушы-
жастар сол дағдыдан жаңылып қалды. Қазіргі оқушы-жас­тар
арасында мұғалімдерінің қарасы көрінгеннен үсті-басын
жинап, сәлемдесуге дайындал­мақ тұрмақ, реті келсе құр­

дасындай қылжақтап, киген киімдерін әңгіме қылып /ста­
ромодный деген сияқты/, шашының ағын-сарысын ай-
тып, сайқымазақ күлкіге айналдыратын көрінеді. Біздің
бір танысымыздың қызына мұғалім әлде үштік, әлде

төрттік баға қояды. Соған әлгі оқушы қыз қитығып:
«сіздің прическаңыз кандай тамаша» деп кекетіпті. Үй-
іші соны айтып мәз-мәйрам. Бұл шәкірт ұстазына әлден
осылай сөйлейді, кейін кімге қалай сөйлейді?

Біз қалай сәлемдесіп жүрміз? Міне: «Привет», «Здраю-
желаю», «Амансың?», «Салам», «Привет старик».
Қазақстаннның батыс жағында «Сәлем бердік» дей­

Үмбетбай Уайдин
тіндер кездеседі. Біреулерге ерсілеу естілгенімен, бұған
түсіністікпен қарауға болады.
Сәлемнің түрлі дыбыстық айтылуы бар. «Қал қалай?»,

«Қалыңыз калай?», «Деніңіз сау ма?», «Ішек-қарның сау
ма?» /Мысқыл дауыс/.
Әдеп өлшеміне жақындатсақ, бұлардың қай-қайсысы­
ның да құйылатын өзені – сәлем. Сәлемдеменің кекесін

мағынасы: «кедей мен кедейдің арасында дорба жүреді,
бай мен байдың арасында доллар жүреді...» Қашан, қай
заманда сәлем, сәлем-сауқат, сәлемдеме сайқымазаққа
айналған?!

Сәлем-сауқат қолданысында кіші-гірім ағаттық біздің
теле-радио журналистерінде кездесіп қалады. Кейде, ха-
бар аяқталғаннан кейін олар тыңдарман-көрермендерге
қаратып: «сау-саламатта болыңыздар» деп жатады. Қа­

зақ­ша ұғымға жақынырағы, біздіңше: «аман-сау болы­
ңыздар» немесе «келесі кездескенше», «келесі көріскен­
ше», «көріскенше күн жақсы болсын», «бақуатты» /бай,
қуатты/ болайық қой.

Таныстық неден басталады? Жылы жымиыстан, сә­
лемнен. Сәлемнің де сәлемі бар: ұлттық-халықтық салт-
дәстүрден туындайтын сәлем. Яғни, қол беріп сәлем­десу.
Тізе бүгіп, иіліп сәлемдесу; орыннан түрегеліп, аттан,

көліктен түсіп сәлемдесу; жеке, арнайы сәлем; жалпыға
ортақ сәлем; ресми сәлем /әнұран айтылғанда, құрметті
қонақтарды қарсы алғанда/; мектепте, аудиторияда...
Жапондар таныстарын көргенде қолын алдымен белі­

не, содан кейін иіліп тізесіне шейін апарып сәлемдесетін
көрінеді. Еңкейгенде екі көзін алдындағы адамнан айыр-
майды. Тибеттіктер бір-бірімен амандасқанда оң қолы­
мен бас киімін алып, сол қолын құлағының сыртына шы­

ға­рады. Американдықтар бір-бірінің иығынан қағып
амандасады. Ертедегі мысырлықтар «қалайсыз, терлейсіз
бе?» деп сұраған.
Біздің казақ келіндері бұрынғы заманда ата-енелеріне

ертеңгісін де иіліп сәлем беріп, дәрет суын жылытып,
аяқ киімдерді киюге ыңғайлап, асатаяқты босағаға сүйеп
қойған.

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Сәлемнің бір қайырлысы – хат-хабар, амандық хабар.
Алыстағы ағайын-туыс, құда-жегжаттың, оқып жатқан
балаларының амандық-саулығын шыбын жаны шырқы­

рап, біреулер телефонмен айқайлап сұрап жатады. Қолы
бірдемеге жеткен енді біреулер ағайын-туыстарына, қар­
тайған әке-шешелеріне хат та жазбайды.
Сәлем-сауқаттың келесі бір қайырлысы – өкпе, наз.

Қайсыбір ағайындар болмашы нәрсеге бола торсаңдап,
бір-бірін өмір бойы көрмей кетеді де, өлім-жітімде ғана
«жақсымыз еді», «жайсаңымыз еді», «асылымыз, алты-
нымыз еді», «арысымыз еді» деп жылап жатады. Бұны

Аласаны атқа санама,
Жақсыны жатқа санама.
Жаманды еске санама,
Бір сынаған жаманды

Егіз-екі сынама.
Тіріде сыйласпаған туыс,
Көзіңе құм құйылсын
Өлгенде жылама.

Сәлем-сауқат сұрасудың тарихынан не білеміз?
Қол беріп сәлемдесу XVІ ғасырда ағылшындардан
басталған деген жорамал бар. Енді бір әдебиеттерде
сәлем-сауқат сұрасу жайын адам баласының ес біліп,

етек жиған замандарға апарып тірейді. Яғни, жол
үстінде, орман-тоғай ішінде қарсы кездесіп қалған екі
адамның біреуі қолын көтеріп, анаған алақанын көрсе­
теді. Бұл «міне, қолымда қару-жарақ жоқ, қорықпа» де-

ген белгі көрінеді.
Сәлем-сауқатқа қарап та әр халықтың әдеп-мәде­ние­
тін, дүниеге көзқарасын тану қиын емес.
«Куан» /Ежелгі гректер сәлемі/

«Деніңіз сау болсын!» /Қазіргі гректер сәлемі/
«Алланың сәлемі болсын!» /Арабтар/
«Бәрі жақсы» /Үнділер/
«Сіздерге тыныштық тілеймін!» /Еврейлер/

Үмбетбай Уайдин
«Тамақ іштіңіз бе?» /Қытай/
«Көңіліңіз жайлансын» /Парсылар/
«Қалай көшіп-қонып жүрсіз?» /Моңғол/

«Сені көргеніме қуаныштымын!» /Зулыс/
«Как Ваше здоровье?» /Орыс/. Қазақшасы кәдімгі
«Қалыңыз қалай?»
Оң қолмен төсті басып, бас изеу /өзбек, тәжік/

Екі алақанды маңдайға тигізіп, бас ию /Жапон, Бирма,
үнділіктер/
Еуропалықтар қол алысып, құшақтасып сүйіседі.
Қазақ кімге, қалай сәлем береді? Үлкендерге қаратып

берілетін сәлем бар, көпшілікке қаратып, аналарға қа­
ратып берілетін сәлем бар.
Ассалаумағалейкүм /Алланың нұры жаусын/ – үлкен­
дерге берілетін сәлем.

Уағалейкүмассалам /Өзіңе де Алланың нұры жаусын/.
Сұрақ: Киіз үй. Іште жағалай отырған үлкен-кішілер.
Келім-кетімдер қалай кіріп, қалай сәлемдеседі?
Жауап: Ассалаумағалейкүм! Сәлеметсіздер ме әже,

апа, жеңгелер!
Қазіргі қазақтар құшақтасып, төс түйістіріп сәлем­
деседі. Бұндай сәлемнің, әрине, басқа да жіңішке тұс­
тары бар.

«Қазақ әйелдері жолы үлкен қайын жұртына сол
тізесін бүгіп, ал қайын аға /қайнаға/, қайын атаның үйіне
енгенде оң тізесіне екі қолын қойып, сол аяғын бүгіп, үш
рет сәлем жасайды» /Қайсар Әлім/.

Кеңес қоғамы тұсында Сталин, тағы басқа да мемле-
кет басшылары алаңдағы халыққа қол бұлғайтын. Бұл да
сәлем.
Әскери сәлем. Әскери сәлемнің де әдеп-мәдениеті

бар. Шені төмендер шені жоғарыға сәлем /честь/ береді.
Сау-саламатсыз ба, жолдас лейтенант! Немесе капитан,
майор т.б. Бірақ, әскери адамдар бір-бірімен жалаңбас
сәлемдеспейді.

Дипломатия ұлттық салт-дәстүрлерге түсіністікпен
қарайды. Мәселен, шешен ағайындар ресми орындарда
бас киімдерімен отыра береді.

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Патшалы Ресей тұсында біздің қазақ халқының өкіл­
дері де ресми орындарда бас киімдерін шешпеген.
Сәлем-сауқаттың бұндай да әдеп-өлшемдері бар.

Кеңес қоғамы тұсында әртүрлі бүкілхалықтық ресми
мейрамдарда сәлемдесу рәсімі: «Сәлем, 1 Май!», /«Да
здравствует 1 Мая!»/, «1 Май жасасын!» деген сияқты
жаңа мағынада айтылып жүрді. Сәлемнің өлеңмен айты-

латын үлгісі қаншама.
Ассалаумағалейкүм!
Аманбысың, Кененім!
Амандаса кеп едім.

Алатауды жаңғыртты,
Зарлап айтқан өлеңің.
* * *
... Жаңа ел, жаңа жерге әнмен келдім,

Иіліп тізе бүгіп, сәлем бердім.
Рұқсат ағалардан алғаннан соң,
Жолымды құт қылғай деп отауға ендім.
/Халық әні «Жас келін»/

Сәлем-сауқат және әдеп өлшемі
Сәлем берген кісі «ассалаумағалейкүм» дегенде дауы-
сын көтеріңкірегені жөн.
Әдепті адам біреумен амандасқанда қол-иықты қоз­

ғап, ерсі қылық көрсетпейді. Құлағы ауыр еститін адамға
қол қимылымен, көзқарасымен немесе ымдап сәлем­
деседі. Бұл – түсінікті сәлем. Түсініксіз сәлемнің жа­
уабы: «Саңырауға сәлем берсең, атаңның басы» дейді.

/Халық/
Әуелі қол берген кісі қашан қолын алғанша екінші
кісі шыдамдылық жасап, күтіп тұрады. Және қол алысып
амандасқанда қабақ түйіп, не мән бермегенсіп теріс

қарамайды, қайта жарқын дидар танытады.
Дінбұзарларға қол беріп амандаспаса да болады.
Мұхамед Садық
/«Алдаспан», №5-6.2002ж./

Үмбетбай Уайдин
Қандай жағдайда сәлемдесуге болмайды?

Мұсылмандар «ал, жақсы» деп ақ ниет білдіріп,
жақсы тілекпен қоштасады.
Әдепті, мәдениетті адам бір үйге барарда алдын ала
хабарласып алады. Барған соң, есікті қағып, не жөтеліп

белгі береді. Үйдегілер естімегендей болса, сыртта тұ­
рып «ассалаумағалейкүм» деп тағы да дыбыс шығарады.
Бұған жауап болмаған жағдайда «ассалаумағалейкүмді»
тағы да үш рет қайталаған артық емес. Ал, тағы жауап

болмаса, ол жерден тезірек кетіп қалғаны дұрыс. Егер
іштен «бұл кім?» дегендей дыбыс шықса, әдепті адам
«бәленнің туысы едім», «түгеншенің танысы едім» де-
мей, өз аты-жөнін айтады.

Әдеп
Мұғалім сыныпқа немесе аудиторияға қалай кіруі ке-
рек? Қабақ түйіп, айқайлап, қырып-жойып? Әдепті
мұғалім аудиторияға күлімсіреп, жылы жүзбен кіреді.

Әдепті шәкірттер де орындарынан тұрып, оқытушы,
мүғалімдерін күлімсіреп жылы жүзбен қарсы алып,
жылы жүзбен шығарып салады. Сәлемнің бұл әдеп-
өлшемінде қазір көп ағаттық бар. Кіруге қоңырау

соғылғаннан кейін есікке қарап алаңдап, мұғалімді жылы
жүзбен қарсы алудың орнына қайсыбір шәкірттер қалта
телефондарын шұқылап, орындарынан созылып әрең
тұрады.

Небір шешуі қиын түйіндерді әдемі шешетін де –
сәлем. Демек, сәлем – такт, тактика, дипломатия.
Сәлем – балаға да, данаға да, ханға, қараға да қатысты
бүкіладамзаттық мәдени құндылық.

Ыбырай Алтынсарин бабамыздың «Әдеп» деп атала-
тын әңгімесін еске түсірейікші.

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
«Бір жұрттың бас әкімі екінші бір байға жолығып
сөйлесіп тұрғанда, қасынан бір жарлы мұжық өтіп бара
жатып иіліп, бас ұрып сәлем беріпті. Әлгі үлкен әкім

төре онан да төменірек иіліп сәлемін алады. Қасындағы
бай:

осы бір мұжыққа неге сонша бас ұрасыз? – депті.
Сонда әкім:

әдеп көрсеткенде, мен онан әдепсіз болып қалайын ба? –
дейді».
«Ұлық болсаң – кішік бол» деген осы....
Не көп – сәлемнің түрі көп: ыстық сәлем; салқын

сәлем; сәлемдеме сәлем; сарғыш тартқан сағынышты
сәлем; сәби сәлем; адамгершілікті танытатын ақжарқын
сәлем. «Әй, қатын, қалың қалай?» – деп, «әй, қатын,
байың қалай?» – деп келетін, жабайы сәлем; көздерінде

қызыл, көңілдерінде қыжылы бар адамдар арасындағы
қысқа сәлем; көп қиындығы жоқ көз қыспай сәлем; «аға
үйі» деп жарысып келетін жылмаң сәлем; арақ ішпесе
«жарымағыр» деп жамандап кететін жылдам сәлем;

ешкім елемейтін аянышты сәлем; екі есіктің арасындағы
амалсыз сәлем; ауыз жарымайтын азғантай сәлем; «сені
қойшы» дейтін селқос сәлем; жоғалып кетіп табылатын
жөтел сәлем; қолғаппен қолға ұрып беретін тұқымы

құрғыр сәлем; ыңыранған ыңғайсыз сәлем /ың-ң, ауыл-
елің аман? Ың-ң, әке-шешең аман, қуатты?/.Адамды
ойда жоқта ойға қалдыратын оқыс сәлем; есте қалатын
елгезек сәлем; есте қалмайтын иек қақпай сәлем;

жыныңды келтіретін жымысқы сәлем; «басекеңе неге сен
менен бұрын қолыңды бересің?» деп келетін бәсеке
сәлем; өмірі қысқа, өтірік сәлем; өзі қысқа, өмірі ұзақ
сәлем; қанша білдірмеймін дегенімен мықтылықтан,

іріліктен, лауазымынан – әр нәрседен хабар беретін
қитұрқы сәлем; «жаман шал, шаруаң қалай?» деп, «жа-
ман шал, шамаң қалай?» деп келетін сайқымазақ сәлем;
айбат танытатын сайтаналғыр сәлем; берісі «Тамашаға»

Үмбетбай Уайдин
түскенде-е еске түсетін ығыр сәлем; алақаныңа тиер-
тиместен қолын тартып алатын «нығыз» сәлем; қуланған
құрғақ сәлем; қор болған қайран сәлем! ...

Тапсырма
Сәлемдесе білесіз бе?
Мұсылман елдерінде ер адам әйел адаммен қол алы-
сып сәлемдеспейді. Бізде ше?

Әйелдер мен ерлердің қол алысып амандасуы Сол­
түстік Америка мен Шығыс Азияның кейбір аймақ­та­
рында да көп кездеспейді. Бірсыпыра батыс елдерінде
адамдар алғаш кездескенде бір-біріне оң қолдарын ұсы­

нады.
Арктика тұрғындары – эскимостар бір-бірімен кезде-
скенде мұрындарын үйкелейтін көрінеді.
Намасте – үнді елінде амандық-саулық сұрасудың көп

тараған түрі. Онда кездесіп қалған адамдар алақандарын
алақандарына тигізіп, одан кейін қолдарын кеуде тұсына
апарады. Бұл ішкі емеурінді білдіретін дәстүрлі сәлем.
Кейбір ел, кейбір халық әрқалай түсінетін қол алы­

судың «кілт» деп аталатын да түрі бар. Батыстықтар
үшін бұл – шынайылықтың белгісі. Ал, Азияның кейбір
елдері үшін ол – агрессия...
Қоштасудың басқаша айтылуы, екібастан – «ал, жақ­

сы.» Сол «ал, жақсыны» соңғы кезде сүйісу алмастырып
жүр. Көбіне-көп қыздар «ал, жақсы» ауыздарынан шы­
ғар-шықпастан былш-былш сүйісе бастайды. Ер адамдар
әйелдердің қолының сыртынан, бетінен сүйеді. Адамдар

қарым-қатынасының жақындығын, сыйласты­ғын білді­
ре­тін мұндай әдет, әлбетте, бұрыннан бар.
Соңғы кезде «ауада сүйісу» деген сәлемнің тағы бір
түрі пайда болды. Бұл, негізінен, әзіл-қалжыңдары жа­

рас­қан құрбы-достар арасындағы «свежий» сәлем.
/«Алтын орда»,
№29. 23-29 шілде, 2004 ж./

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Салам
Әдетте, кісі мен кісі қатты ренжіссе, қашан тіл табыс­
қанша бір-бірімен сәлемдеспеуші еді. Ал қазір, әсіресе,

қалалық жерде бір мекемеде күнде бірге қызмет істейтін
адамдар кейде бір-бірінен көңілдері қалмаса да, бір-
бірімен жүз шайыспаса да жылы шыраймен сәлем­
деспейтін кездері ұшырасады. Үлкені де, кішісі де, ұлы

да, қызы да мүлде танымайтын кісіше бетіңе қарап,
жаныңнан өте шығады. Іштей налисың. Әдепкіде, бай­
қамай қалатын шығар деп ойлайтынмын. Жоқ, бұл
олардың бойындағы күнделікті әдет, әбден қалыптасқан

дағды секілді. Еш оғаш санамайды. Сол күні қайта бір
кездескенде түк болмағандай тіл қатысып жүре береді.
Қызық.... Ешқайсысына күнің түсіп тұрған жоқ, тіпті
кейде мен де өздерінің істегенін өздеріне істесем бе деп

оқталамын, бірақ арым жетпейді. Қазақ деген атымнан
ұяламын. Бала кезде ауылда алған тәлім-тәрбиемді
оларға ерегісіп тәркі еткім келмейді.
Ал, сәлем, сәлемдесу, сәлем беру – қазақ халқының

адамгершілігі мен ұлттық тәлім-тәрбиесінің, кісілік
мінез-құлқының әліпбиі емес пе? Дала тарихында батыр-
лар мен билер, ел ағалары мен бағландары орынды
жерінде жөнін біліп, сәлем бермегені үшін елдік пен

достықтан кетіскен.
Қазақ кісіні сәлеміне қарап таныған. «Сәлемің түзу
болмай, ісің түзу болмайды», «Сәлем – сөздің анасы»
деп әспеттеген. Сәлем бермеу мен сәлемді алмау күнәнің

ауыры.
Кісі бір-бірімен сөйлесу үшін, бір-біріне бұйымтайын
айту үшін әуелі сәлемдесуі керек қой. Бір-бірімен
сәлемдеспей тіл қатысу ақылға сыймайтын нәрсе. Қазақ

халқында сәлемдесу – тұтас бір дәстүр, ұлттық қасиет.
Мен бала кезімде ынты-шынтысымен иіліп сәлем еткен
келіндерге ақсақалды аталар мен ақ жаулықты әжелердің
бар мейір-ықыласын төгіп, жырдай қылып сәлем

қайтарғанын, алғысын, ақ пейілмен батасын бергенін та-
лай көрдім. Бұл еріккен адамның ермегі ме? Біздер, бала-

Үмбетбай Уайдин
лар, алдыңнан қарсы жолыққанын былай қойғанда, сона-
дайдан көзге шалынған жасы үлкен кісіге сәлем беруге
асығып жүгіре жөнелетінбіз. Тәрбие сондай, көрген-

білгеніміз осындай еді. Сәлемдескен кісің алысың болса –
жақының, танысың болса – тумаң болатын. Сәлемдесу –
татулықтың белгісі. Иманы бар, ұяты бар кісілердің
«кеше көшеде асығып бара жатыр едім, көп кісінің ара-

сынан жыға танымай қалдым, пәленшекең емес пе екен,
жүріс-тұрысы соған ұқсады, сәлем бермей кеттім, ұят
болды-ау, сәл кідіргенімде нем кетер еді, мен екенімді
білсе ертең өкпесі қара қазандай болады-ау, бір күні ар-

найы барып сәлем беріп, айыбымды өтемесем...» деген
сөздерін талай естідім.
Неткен ірілік! Неткен кісілік! Мұндай адамдардан
садаға болмайсың ба! Осы арада сәлемге байланысты

бала кездегі бір жайт есіме түсіп отыр.
Бірде Нұрабай ата (аяғын сылтып басатын) мені
көлдің жағасында жайылып жүрген ала сиырдың
бұзауын айдап әкелуге жұмсады. Сиыр есігінің алдында

желіні сыздап, даланы басына көтеріп мөңіреп тұр.
Әншейінде жүгіруге сылтау таппай, зыр қағып құйындай
жөнелуші ем, дәл сол сәтте қырсығым ұстады ма, әлде
алыссындым ба, сөзіне құлақ аспай жалт бұрылып, ана-

дай жерде доп қуып жүрген балаларға қарай тарттым.
Бірақ бұл мен үшін төтенше оқиға болды. Ойнап та жа-
рытпадым. Әбден берекем кетті. Содан қылмыс жасаған
кісідей Нұрабай атаның көзіне түсуге батпай, үнемі

қашып жүретін болдым. Арада екі айдай уақыт өтті. Күз
кетіп, қыс түсті. Күн суық, борандатып тұрған. Бетім ал-
мадай қызарып, көзіме қар тығылып, шұлғауым қамзау
болмай керзі етікті жалаңаяқ кигендей, ауылдан жарты

шақырым жердегі бұлақтан иін ағашпен қос шелекті
меймілдетіп су алып келе жатқанмын. Кенет бір қораның
бұрышынан қақырынып Нұрабай ата шыға келгені. Қалт
тұра қалдым, шелектерім әлдебір бұталарға соғылып,

суы төгілді де қалды. Мен иін ағашты жерге тастай сал-
дым да, қолғабымды шешіп, қолымды жалма-жан
Нұрабай атаға ұмсындым. Іштей сәлемімді алмай қоя ма

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
деген қорқынышым бар. Жоқ, ол жұмсақ алақанымен
алақанымды қысып, жылытып тұрды. Маған қолымды
емес, жүрегімен жанымды жылытып тұрғандай болып

көрінді.
Емен-жарқын
күліп,
«Балалық

жасаған
шығарсың, баяғы ісіңді кешірдім, сәлем берем деп
суыңды төгіп алдың, өкінбейсің бе?» – деді. Мен
«өкінбеймін» дедім қуанып. Мен мынау қыстың қақаған

бораны мен аязында бұлақтан жүз рет су әкелуге дайын
тұрғанмын. Менің бала көңілім осы сәтте сәлемнің
қаншалықты құдіретті екенін ұғынғандай болдым. Мен
сәлем берудің өзі кешірім сұраумен бірдей екен-ау деп

ойладым. Бұлай екенін білгенде, Нұрабай атаға күніне он
рет сәлем беретін едім ғой...
Қазақ кісіге төбесінен ұрғандай қылып, әй жоқ-шәй
жоқ, «сізде шаруам бар еді» демейді, сыпайылап «сізге

сәлем бере келдім» дейді, бұйымтайын сосын айтады.
Қанша іскер болсақ та, қанша уақыт тапшы болса да
сәлеміміздің ұлттық бояуын жоғалтпағанымыз ләзім.
Қазақы сәлемнің қыр-сыры көп. Етжақын ағайындар,

шынайы дос кісілер күнде көріп жүрсе де жылдар бойы
қауышпағандай құшақтасып амандасады.
Жасы үлкен, қамқор кісі інінің сәлемін ала отырып,
ағалық пейілмен арқасынан қақса, бұл да жарасымды.

Бөтен үйдің босағасын аттаған жас келіннің беташар
рәсімінде бүткіл тума-туысқанға иіліп сәлем айтып
тұрғаны ұлттық әдебіміз бен әдетіміздің ең шырқау
шыңы десе де болады. Мұндай ғажайып салт басқа

халықтың ешбірінен ұшыраспайды. Таңданған мен
сүйсінгеннен өзге ештеңе дей алмайсыз.
Қазақ иіліп сәлем беретін, еңкейіп сәлем алатын халық.
Сәлем де сәтімен. Сыйлы, ел аузында жүрген қадірлі

кісілермен жүрдім-бардым сәлемдесу – әдепсіз­дік. Бая­
ғыда ондай қазақтарға сәлем беру, ақ батасын алу, жылы
лебізін есту үшін тіпті айлап, жылдап дайын­дал­ған. Бұл
олардың өміріндегі ерекше сәт болып қалған. Ауыздан-

ауызға беріліп, ұлағатты аңыз әңгімеге айналған.
Сыйлы, сырлас кісінің сәлемі төсек тартып жатқан
кісіге шипадай әсер еткен...

Үмбетбай Уайдин
Әлі есімде, студент кезімізде (70-ші жылдары) ауылға
каникулға барғанда үйден бір шәй ішіп алып, туған-
туысқандарға сәлем беруге шығатынбыз. Әйтпесе олар

ренжитін, ықыласыңа орай «бала ғой» деп қарамай, олар
да құрақ ұшып күтетін... Сәлем беру татулыққа, ауыз­
біршілікке шақыратын... Қазір осынау қасиетті сәле­
міміздің де сыры мен сыны кете бастағандай. Ең басты-

сы, баяғыдай таза емес...
Сәлем де сауданың көзіне айналды. Пәленшеевичке
сәлем берейін деп қалтасын қомақтайтындар жиі ұшы­
расады.

Бастық пен бағыныштының арасындағы сәлемдесу –
адам қасіретінің көрінісі. Сәлем берген қарамағындағы
қызметшілеріне қолын теріс қарап тұрып ұстата салатын
кісілерді көзіміз көріп жүр.

Құйрық-жалы күзелген, жылуы-бояуы жоқ басқа тіл­
мен әлеміштелген «саламдар», «қал қалайлар» қазақы
сәле­мімізді жұтаңдандырып барады.
Естігенде жүрегің ауырады....Шын сәлем – жан таза­

лығының айнасы...
Ғасырлар бойы кісілігіміз бен сыйластығымыздың
арқауы болып келе жатқан ұлттық шынайы сәлеміміздің
тағылымы мен тазалығынан айырылып қалмасақ етті...

Сейітқұл Оспанов.
/«Егемен Қазақстан», 9.02.2001ж./

және журналистика
Жер-жердегі газет-журнал редакциялары мен телеради-
оларда өндірістік тәжірибеден өтіп келген студенттер ау-
диторияда көрген-білгендерін кезектесіп айтып отыр. Бір

студент (Индира Өтемісова) термин мәселесін қозғады.
«Біздің факультетте арнаулы курс па екен – термино­
логияға байланысты бір іс-әрекет керек сияқты. Олай
дейтінім, оқу, жазу барысында көптеген термин­дердің

мән-мағынасын түсінбей, сөздіктерге жүгінуіме тура
келді. Сөздіктерден іздегендерімнің көзіме бірі түссе, бірі
түспеді. Көзге түскендерінің кейбіреулері жатық емес».
Жақсы ұсыныс, жақсы пікір. Бүкіл термин атаулы

қамтылмаса да студенттің бұл ұсынысы «журналистік
әдеп» пәнінде біршама ескерілді.
Термин
Термин атаулының барлығы да сөз, ал сөздің барлығы

термин емес.Термин сөзінің өзі де термин. Ол /терминус/
«шек-шегара» деген мағынадағы латын тілінен енген сөз.
Терминус /«божество границ»/ Римнің діни аңыздарында
жиі кездеседі.

Терминдер әуелде бір халықтың тілінде пайда болып,
әрмен қарай ел-елді аралап кетеді. Ол кейде мағыналық
өзгеріске де ұшырайды.
Терминдерді аудару керек пе, жоқ па? Бұл мәселеде

әртүрлі пікір бар.
Баспасөз – жалпыхалықтық игілік. Бүкілхалықтық
болғандықтан оның тілі шаруаға да, министр, академик-
ке де түсінікті болуы шарт. Біздің баспасөз көп ретте бұл

Үмбетбай Уайдин
«...Ә.Ә. Османовтың «Ескілікті эндуративтік панкреа-
тит және панкреаттық-дубенальдық рак кезінде бауыр-
дан тыс жерлердегі өт жолдарының ауруларын хирур­

гиялық тәсілмен емдеу» деген докторлық диссертациясы
бар екен». /Газеттен/
Не түсіндік? Сөйлемдегі «эндуративтік панкреатит­
терді» қазақша ұғым-түсінікке жақындатып немесе олар-

ды айналып өтуге бола ма? Болады. Ендеше, баламала-
рын іздестіріп, терминдерді мүмкіндігінше қазақшалау
керек. Құм, топырақ, қар басып тастаған ауланы, жолды
тазартып тұрмаса жүріс-тұрыс қиындайды. Басылымдар

бетіндегі быжынаған бейтаныс сөздер мен терминдердің
аударма-баламаларын тауып, жеңілдетпесе, оқырманның
ұғым-түсінігі қиындайды. Журналистердің халық алдын­
да­ғы міндет-парызы не? Мінсіз қызмет.

Дүние жүзінде көп тараған термин – демократия. Грек
тілінен енген. Түбірі – демос, яғни – халық. Екінші жар-
тысы – кратос – өкімет немесе билік. Тұтастай алғанда,
демократия – халықтық өкімет, халықтық билік.

Мәдениет немесе әдеп, әсемдік әлемі мағыналары бір-
біріне жақын ондаған, одан да көп термин сөздерден
тұрады. Оларды аудару керек пе, жоқ па? Жауап – әркел­
кі. Біреулер аудару керек, ол баламаларды бүкілхалық­

тық қолданысқа енгізу керек десе, енді біреулер құлақ
үйренген, халықтық тұтыныста бұрыннан бар аударма-
ларды қозғамауды жөн санайды. Сөз орайында осы тер-
миндерге кішкене кідіре кетейік.

«Студент» жоғары оқу орнының оқушысы, интелли­
генцияның бір бөлігі деген мағына берсе, «конспект»
ХІХ ғасырдың ортасында латын, неміс тілдерінде қолда­
нылған «дәріс», «баяндама» деген мағынаны білдіретін

сөз деген мағлұмат бар. Терминдерді қазақшалауда
сәттілік те, сәтсіздіктер де кездеседі. Соңғы кезде басы-
лымдардан «ауысым» деген сөзді көріп қалып жүрміз.
Бұл кәдімгі «сменаның» қазақшасы. (Ұсыныс жазушы

Бексұлтан Нұржекеевтің тарапынан).
Терминкомге мотоциклді – құйынарба, конвертті –

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
хатқалта деп атайық дегендей біздің де тарапымыздан
ұсыныс болды. Әзір қолданыс байқамадық.
Телевидение мен теледидар қатар, не алмасып айты-

лып келеді. Қайсысы бұрын айтылса да құлақ үйренген,
ешкім жатырқамайды. Естуімізше, телевидениені теле-
дидар деп қазақшалаған академик, жазушы Сәбит
Мұқанов деген әңгіме бар.

Бір кезде велосипед – шайтанарба, паровоз – отарба,
революция – төңкеріс деп аударылған. Бұлар халықтың
шығармашылығы. Демек, терминология бүкілхалықтық
шаруа, бүкілхалықтық талпыныс.

Қазір самолет – ұшақ, вертолет – тікұшақ, класс – сы-
нып болып, ауызға қайсысы бұрын түссе сол қол­да­
нылып жүр. Бастапқы кезде ұшақ, тікұшақ, сынып ха­
лық­тың

құлағына
тосындау
естілгенімен,
бүгінде

бүкіл­халықтық қолданыста. Академик Әбдуәли Хайда­
ровтың «Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас» деп
аталатын еңбегі /«Рауан» баспасы, 1993 ж./ 11 принцип-
тен тұрады. Онда бүкіл халық қабылдаған, құлақ

үйренген баламаларды қаз-қалпында қалдыру жайы сөз
болады.
Бұл айтылғандар терминология әлеміне кішкене ғана
кіріспе. Енді ілгеріде аз-кем сөз болған кәсіби әдебімізге

қатысты терминдерге тоқталамыз.
Этика
Э. грек тілінен енген термин. Жалпы мағынасы: салт-
дәстүр, әдет-ғұрып, жөн-жоралғы, үрдіс /традиция, обря-

ды, ритуалы/.
Этика – философиялық категория. /Бұл терминді
ғылымда бірінші Аристотель қолданыпты деген дерек
бар/.

Этикаға мағынасы жақын термин сөздер: эстетика,
этикет, этикетка, гуманизм, критерий, такт, тактика, ди-
пломатия, мораль, ритуал, идеал, кодекс, канон, хартия,
норма, ньюанс, маневр, манера. Барлығының құйылатын

Үмбетбай Уайдин
ратып айтсақ, бұлар – әдептілік, сырбаздық, бекзаттық,
тектілік т.б.
Халық халықты қайталамайды. Қайталамайды дейтін

себебіміз, басқа халықтың салт-дәстүрін қайталамайтын
әр халықтың өз салт-дәстүр, әдет-ғұрпы бар. Мәселен,
біздің халықта сүйінші, баланы бесікке бөлеу, тұсау ке-
сер, аужар, сыңсу, беташар, тойбастар, жар-жар, қайтыс

болған адамның хабарын естірту, жоқтау, қоштасу,
жұбату, көңіл айту, бата, ақ бата, теріс бата сияқтылар
басқа
халықта

қайталанбайды.
Бірнешеуіне
кідіре
кетейік.

Аужар
Бұл жар-жардың бір түрі. Ұзатылатынынан құлағдар
болған қыз бала үй ішін, ата-анасын, туған жерін қимай
көңілсіз күйге түседі. Сондай кезде ауыл жастары

өлеңмен оның көңілін аулайды. Ара-тұра қыздың өзін де
өлең-жырмен әңгімеге тартады. «Ол жақта да қалың ел.
Бұнда ата-анаң болса, ол жақта ата-ене, қайны, қайын
сіңлілерің болады» деп әңгіме қозғайды. Аужар деге­

німіздің бір мағынасы осы. Екінші мағынасы – қызба,
қызуқанды деп те келеді.
Беташардан да мән кетті.
Домбыра ұстап қақсаған жас жігіт алашадай бірдемені

жерге жайып жіберіп, жаңа түскен келінге бала-шағаға
шейін сәлем еткізеді. Келіннің сәлемін алғандар ақша
ұстап, доллар ұстап, жаңағы жаюлы затқа қарай кетіп
бара жатады, қайтып келе жатады. Қай заманда қазақ

сәлемі сатулы болған?
Естірту
Қайтыс болған адамның қазасын етжақындарына кез-
келген адам /есер, есерсоқ/ естіртпейді. Елдің жөн біле­

тін, сөз білетін адамдары жайсыз хабарды бірден қойып
қалмай, жайлап, тұспалмен жеткізеді.
Қарашаш анамыз бақилық болғанда Жиренше баба-
мыз сырт жақта жүргенге ұқсайды. Ел-жұрт жиналып,

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Қарашаштың қазасын Жиренше шешенге қалай естір­
тудің ретін ақылдасып жатады. Сонда Әз Жәнібек хан
естіртуді өз мойнына алады.

қамшысын таянып, жерге отыра кетеді.
Заман ыңғайына қарай адамдардың қайғы-мұңын
бөлісудің, естіртудің жаңа түрлері пайда болды. Олар
жеделхат арқылы естірту, телефонмен, ұялы телефонмен

естірту, бала жұмсап естірту,т.б....
...Пойыз жолы қаланы қақ жарып жатыр. Қала
маңында тұратын біреудің баласы арғы бет, бергі беттегі
етжақындарына «апам қайтыс болды, апам қайтыс бол-

ды!» деп, үй жағалап жүріп хабарлапты. Қаза – қасірет.
Қасіретті осылай естірте ме? Ұлттық әдеп өлшемі қалай
еді?

Үмбетбай Уайдин
Қоштасу
Дүниеден баз кешерде науқасы жеңген адамдар
ақырғы демімен бала-шағасына, етжақындарына қаратып

өсиет айтады, тіршілікте артық кеткен ағаттықтары бол-
са, кешірім сұрап, қоштасады. Ұзатылып бара жатқан
қыз да ел-жұртымен қоштасады. Ана қоштасу мен мына
қоштасудың арасы, әрине, жер мен көктей. Қазір ше?

«Папа, мама, меня можете поздравлят! Я замуж выхо-
жу!» дейтіндер пайда болды.
Жұбату
Қайғыдан құса болғандарды, күрсінгендерді жанға

жайлы сөзімізбен жұбата білеміз бе? Жұбатудың халық­
тық үлгісі қаншама?
1943 жылы Жамбыл атамыздың баласы Алғадай
Украи­наның Синельниково деген қаласында ерлікпен

қаза табады. Бұл қаралы хабарды ақынға естірту үшін
Қазақстанның орталық партия комитеті мен Жоғарғы
кеңесі ақылдасып, бірнеше адам жібереді. Олардың ішін­
де Сәбит Мұқанов, Кенен Әзірбаев бар.

Жайсыз хабарды бірден бастамай, әріден-беріден жа­
ға­лап келіп, Кенекең былай дейді:
О, Жәке, басыңды көтер елің үшін,
Балаңның кегін алған ерің үшін.

Төсектен бас көтеріп, беліңді бу,
Кеп тұрған мынау халық көңілі үшін.
«Жақсыны Құдай қоя ма», «Құдайға да жақсы адам
керек дейді ғой» деген сықылды жаттанды жұбату емес.

Қаралы замандасын Кенен ақын халықты алға ұстап
қайрайды, сабырға шақырады.
Этикет
Этикет – француз тілінен енген термин сөз. Мағынасы –

тәртіп, ереже /правила/. Бір замандарда француздарда
аула тәртібі («придворная этика») деген болған. Аула

Үмбетбай Уайдин
Сүттің аты – «Айналайын». Қашан, қай заманда қазақ
сүтке «айналайын» деген? Және сүт қалай аталса да
сиырға (малға) бәрібір емес пе? Ал, енді, есімдері араққа,

макаронға, тағы басқа да анаған-мынаған қойылған әлгі
ағайындар тарапынан: «Сендерге не, біздің есіміміз
мазақ па?», «Сендер, әй, тоқтатыңдар!» деген сықылды
қатқыл дауыс шықты ма, шықпады ма – білмейміз.

Баспасөзден көзімізге түспеді.
Эстетика
Э. Грек тілінен енген сөз. Мағынасы: талғам, талғам­
паздық, көркемдік таным. Адамның көркемдікке, сұлу­

лыққа, болмысқа қарым-қатынасы туралы ғылым. Эсте-
тика жақсы нәрсенің жақсы екенін тану, бағалау.
Такт
Т. Француз тілінен латын тіліне ауысқан термин.

Мағынасы: сезім, сезім өлшемі. Такт сонымен қатар
музыкалық термин.
Тактика
Такт пен тактиканың мағынасы жақын. Тактика грек

тілінен енген термин. Мағынасы: әскери әдіс, айла, тәсіл.
Тактиканың ауыспалы мағынасы: сыпайылық, қара­
пайым­дылық, ақыл. Кейде «қу», «айлакер» мағынасында
да айтылады.

Такт, тактикасы мықты адамдар кез келген тығы­
рықтан, әртүрлі қиын жағдайлардан оңай шығып кетеді.
Халық даналығында: «бермегенді беріп ұялт», «тас­
пен ұрғанды аспен ұр», «көрінгенмен барқылдап ұрыспа –

бағаңды жоясың» деген нақылдар бар.
Кезінде бүкілодақтық староста атанған мемлекет
қайраткері Михаил Калинин өте мәдениетті, білімдар
және шешен адам болған. Ұлы Отан соғысы жыл­

дарындағы көп кездесуінің бірінде бейпілауыздау бір
әйел оның сөзін бөле беріп, ыңғайсыз мінез танытады.
Калинин оған қарап қояды да, әңгімесін әрмен қарай
жалғастыра береді. Сәлден соң әлгі әйелдің тағы да да­

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
уысы шығады. «Сен қоясың ба, қоймайсың ба?» деп,
оған бірнеше адам ескертпе жасайды. Калинин: «менің
сөзімді бөлетіндей анау кім өзі? Құртыңдар қарасын!»

демейді, абыр-дабырды жұмсақ, сабырлы дауысымен ба-
сады. Міне, тактика!
Оқырмандармен болған бір кездесуде залда отырған
біреу Сәбит Мұқановқа: «Сіз ақын емессіз» дейді. Сәбит

Мұқанов дауыс шыққан тұсқа бір қарайды да, әңгімесін
әрмен қарай жалғастыра береді. Ауызша, жазбаша
қойылған сұрақтарға көңілді жауап қайтарады. Кездесу
аяқтала бере жазушы залға қарап: «Жаңа ана жерде бір

жас жігіт маған «сіз ақын емессіз» деді-ау. Мен ондайды
көңілге алмаймын. Жас кезімде менің өзім де «Абай
ақын емес» дегенмін. Жастық не айтқызбайды» дейді.
Залдағы халық дуылдатып қол соғады.

Егер сол отырыста жазушы әңгімесін үзіп, «анау кім
өзі, менің сөзімді бөле беретіндей? Тұрсын орынынан!»
деп ашуланса, қатты қолшапалақ бола ма, жоқ па?
Міне, тактика дегеніміз әртүрлі тосын жағдайлардан

немесе тығырықтан ақылмен әдемі жол тауып шығу.
Кейде шегініс жасау.
Біз тұратын үйдің айнала-төңірегінде жаңа құрылыс­
тар салынып жатты. Күні-түні сарт-сұрт, даңғұр-дұңғыр..

Кейде бір әдемі сезіммен ой үстінде немесе жұмыс
істейтін бөлмеңде, кейде келінің, не қызың шай құйып,
жора-жолдас, іні-қарындастарыңмен дастарқан басында
отырасың. Сондай-сондайда сырттағы құрылысшылар

орысша, қазақша неше түрлі айтуға болмайтын сөздерді
аңыратады кеп... Айналада ел-жұрт, бала-шаға бар, олар
неге олай сөйлейді? Кеше ғана дүниеге келген, кеше ғана
мектеп табалдырығын аттап, ұстаздардан тәлім-тәрбие

алған шәкірттер емес пе, неге бұлар бетімен кеткен?
Әдеп қайда? Бұған қандай тосқауыл? «Әй, иттер, шама-
лап ауыздарыңа ие болсаңдаршы! Сендердің мына салып
жатқан үйлеріңнің тоқсан тоғыз пайызы былапыт сөзден,

қалғаны кесектен, бетоннан тұрады!» деп, есік-терезе­
лерден, балкондардан ескерту жасасақ, қарсы дауыстар

Үмбетбай Уайдин
естілуі мүмкін ғой. Онда біздікі білместік, ағаттық, әдеп­
сіздік.
Ертеректе құрылысшыларға арнап жазған, кейін «На-

найын ба, нанбайын ба?» деп аталатын кітабыма енген
өлеңім бар еді, бірде соның бір-екі шумағын есіме
түсірдім.
...Құрылысшы жігіттерміз, айналамыз толған қыз,

Самолетсыз төбесіне бұлттың шығып тұрғанбыз.
Ойнамаңдар, ойнамаңдар құрылысшымен бойшаңдар,
Бәріңнен де күнге жақын, күнге жақын тұрған біз!
Көп қабатты көп үйлерден құттыхана күткендер,

Құрылысшыны көрген кезде сәлемдеспей өтпеңдер.
Жаңа отаудың кілтін ұстап, күлімдескен ғашықтар,
Тойларыңа шақыруды бізді ұмытып кетпеңдер!
Осы шумақтарды күбірлеп айтып, бір күні құрылыс

алаңына қарай аяңдадым. Алаңға кірген соң өзімен-өзі
темір-терсек салдырлатып, жұмыс киімімен отырған жас
жігітке жақындап барып сәлемдестім. «Жоспарым» бой-
ынша, сәлем-сауқаттың соңына таман әлгі екі шумақ

өлеңді аңыратып қоя беруім керек еді. Бірақ аузыма
түспей, оны қара сөзге айналдырып жібердім.

кішкене өтіншпен қайырылдым. Сіздер адамдарға әдемі-
әдемі үй салып, «уют» жасап бересіздер. Құтты қоныс­
тың кілтін ұстағандар сіздерге сол үшін құрметпен
қарайды. Сол үшін олардың сіздерге деген ықыластары

білдіре отырып, енді олардың кішкене өтініш-тілектерін
де құлақтарыңызға сала кетейінші. Әдемі-әдемі үй салып
берумен бірге олар сіздерден әдемі-әдемі әңгіме де
естігілері келеді. Сіздер болсаңыздар, естіген құлаққа

ерсі неше түрлі боғауыздарды боратасыздар кеп, аңыра­
тасыздар кеп...

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Құрылысшы жігіт орнынан атып түрегеліп:

Сонда бәрін айтам, кешіріңіздер, – деді.
Кейін бір жағынан асығыс келе жатсам, сол құрылыс­
шы інім анадай жерден дауыстап, қасыма жақындап
келді де:

күліп бара жатты.
Тактика. Тактика.
Ритуал
Р. Латын тілінен енген сөз. Мағынасы: жөн-жоба,

жөн-жоралғы, ырым /обряды/.
Қазақ халқы қайтыс болған адамды қайтпас сапарға
қалай жөнелтеді? Үйден қалай шығарады – бас жағымен
бе, аяқ жағымен бе? Құран қашан бағышталады –

адамның демі таусылғаннан кейін бе, жоқ жамбасы жер-
ге тигеннен кейін бе? Жамбасы жерге тигеннен кейін.
Кейде мар­құмның қабірінің басында адамдар оның
қадір-қасиетін, тындырған істерін айтып қоштасады.

Бұлардың қай-қайсысы да қазалы жердегі жөн-жоралғы
тәртібі /ритуал/.
Нюанс
Н. Бұл сөздің түбірі – ню. Ол ағылшын тілінде «жаңа»

деген мағына береді /Нью-Йорк – Жаңа қала, Нью-Дели –
Жаңа Дели/.
Ауыспалы мағынасы: жіңішке, жіңішке ойлау /«Бұл
әңгіменің жіңішке жағы да бар ғой» – «бұл әңгіменің

нюанс­тары да бар ғой» т.б./.
Манера
Мағынасында айырмашылық болмағанымен, бұл сөз
орыс тілінде манер, манера болып екі түрлі жазылады.

Үмбетбай Уайдин
салы: мәнеріне келтіріп салу, мәнеріне келтіріп айту,
т.б.
Дипломатия

Д. Түбірі – диплома. Бұл – «сенім қағаз» дегенді
білдіретін грек сөзі. Ерте заманда гректер арнайы тап-
сырмамен сапарға шығып бара жатқан адамның қолына
аты-жөні, мекен-жайы жазылған тақтайша ұстатқан. Ди-

пломатия содан шыққан. Туынды мағыналары: ел,
мемлекетаралық дипломатия, құда-жегжатаралық дипло-
матия, ағайын-туысаралық дипломатия. Айналып кел-
генде, бұл термин де әдеп әлеміне барып тіреледі.

Маневр
М. Әскери термин. Француз тілінен енген. Мағынасы:
әскери әдіс, тәсіл, айла.
Маневр әлденені байқау, сынау мағынасында да

қолданылады. Темір жол бойында поезды әрлі-берлі
жүргізіп байқайтын жұмыс тәсілі бар. Соны да маневр
деп атайды.
Мораторий

М. Көне латын тілінен енген термин. Мораторий екі
түрлі мағынада қолданылады.

Кейбір елдерде өлім жазасына мораторий жарияланып
жатады. Бұл адам өміріне парасат биігінен қарау, адам
өліміне асығыстық жасамай, ойлану мүмкіндігін қарас­
тыру немесе өлім жазасын басқа жазамен ауыстыру де-

генге саяды.
Өлім жазасына мұсылман діні қалай қарайды? «Жа­
ман­дықтың жазасы – дәл өзіндей жаза» /Құран Кәрім/.
Норма

Н. Үлгі, ереже, тәртіп, жөн-жоба деген мағынадағы
латын тілінен енген сөз. Ауыспалы мағынасы: шек,
шама, мөлшер, деңгей, қалып.

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Критерий
К. Гректің «критерион» деген сөзінен туындаған тер-
мин. Мағынасы: өлшем, өлшеуіш, дәлел.

Мысалы: сенің бұл айтқандарың оған критерий бола
алмайды.
Басқаша айтылуы: сенің бұл айтқандарың оған дәлел
бола алмайды.

Хартия
Х. Грек тілінен. Қоғамдық-саяси мәні бар құжат. Мы-
салы: француз журналистерінің хартиясы.
Кодекс – адамгершілік, ізгілік жайындағы кітап. Заң

ережелері кітабы. Латын тілінен енген.
Гуманизм – «гуманус», яғни адамгершілік, адамгер­
шілікке берілетін ең жоғары баға, имандылық деген
мағынадағы латын сөзі. Қазақша – ақыл, парасат.

Олжас Сүлейменов бір сөзінде: «Тарихтың бетіне
қарасам, қып-қызыл қанды көремін. Қырғын соғыс...Ана
мемлекет мына мемлекетті жаулап алады да жатады.
Сонда қалай, тарих тек қырғын соғыстардан тұра ма

екен?» депті. Мәдениет әлемінің, гуманизм әңгімесінің
бір қайырлысы осы.
Ақымақтарға өмір сүру қиын. Ақылдыларға өмір
сүру одан да қиын. Қай заманда да әдепсіздіктен көре­

сіні ақылдылар, ұлы адамдар көрмеп пе еді? Грибоедов
қалай дейді? «Ақымақтар өз азабын өзі арқалайды,
ақыл­дылар басқаның азабын қосып арқалайды» /«Ақыл­
дың азабы»/.

Гуманизмнің туынды мағынасы – гуманитария, гума­
нитарлық көмек, жәрдем. Гуманитария қызыл крест, қызыл
жарты ай, тағы басқа да осындай миссиялар атқарады.
Арал балықшыларына көмек, Ауғанстанға көмек, соғыста

зардап шеккендерге көмек... Бәрі-бәрі гуманитария.
Әртүрлі себептермен бірі-бірінен көз жазып қалған
адамдар баспасөз бетінде, теледидарда бауырлары мен
етжақындарына іздеу салып жатады. Оған бір дәлел

Үмбетбай Уайдин
«Бармысың, бауырым!» телехабары. Адамдардың жоғын
тауып беру, оның ішінде етжақындарын тауып беру қандай
сауап! Демек, обал-сауаптың басқаша айтылуы – гуманизм!

Идеал
Бұл терминнің түбірі – идея. Грекше түр, бейне /об-
раз/,
ұғым,

түсінік
дегенді
білдіреді.
Ауыспалы

мағынасы: үлгі, үлгілі, пір. «Менің пірім – Сүйінбай!».
Бұның басқаша айтылуы: менің идеалым – Сүйінбай! Не-
месе «Менің әкем – менің идеалым» /студент Бейбіт
Мекеевтің бір шығармасының бас тақырыбы/.

Кеңес қоғамы тұсында халық партияны, көсемдерді,
батырларды идеал тұтты. Ата-аналар балаларына Мар-
кен, Маркс, Марлен, Мэлс деп солардың есімдерін қойды.
Тапсырма

Теледидарда Ғабит Мүсірепов жайында хабар өтіп
жатыр. Хабардың бас жағында жазушының 80 жылдық
мерейтойынан үзінді көрсетілді. Жазушы халыққа басын
иіп, тағзым етті.

Жол бойында зираттың тұсынан өтіп бара жатып неме-
се ауыл-аймақ жаққа жол түскенде үлкен-кіші азаматтар
жүрістерін іркіп, бет сипай ма, ата-бабалар қоры­мына,
оқыған мектептеріне қайырыла ма? Ондайлар бар ма, жоқ

па? Барды айтсақ, біз білетін талай қалалық азаматтар
ауыл жаққа жолдары түскен сайын ата-баба­ларының
зират-қорымдарына қайырылып құран бағыш­тайды. Ас
береді. Қарттармен сәлемдесіп, өмір­ден оз­ған­дардың от-

басыларына бас сұғып, ізет біл­діреді.
Бұған керісінше жақты айтсақ, кейбір қалалықтар
ауылға барса, ауыздары арақтан босамайды. Карта.
Жырқ-жырқ күлкі. Қарқылдап күліп, зираттың тұсынан

олай өтеді, былай өтеді. Іркіліп бет сипау қаперлеріне
кіріп шықпайды. Сөйтіп жүргенде бір ай демалыстары
өте шығады. Содан қайқайып қалаға келіп, жұмыстарына
қосылып кетеді...

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
* * *
Көйлегінің екі жеңін түріп алған бір журналист
облыстық партия комитетінің бірінші хатшысының

кабинетіне арсалаңдап кіріп барып, сәлем береді. Хатшы
оған көзін тоқтатып:

Мына жердегі тұспал, біздіңше:
«Киіміне қарап, қарсы алады,
Болымына қарай шығарып салады».
* * *

Қарындары жарқырап, ыңғайсыз киінген екі-үш орыс
тілді әйел журналистер әкімнің кабинетіне кіріп келеді.
Әкім олардың сәлемін қабылдар-қабылдамастан түсін
суытып:

ма? Кешіріңіздер, дұрыстап киініп келіңіздер, – дейді.
Не түсіндік?
* * *
Әскер

қызметінен
босағаннан
кейін
Бауыржан

Момыш­ұлы Алматыға келіп, бірыңғай жазу-сызумен ай-
налысады. «Наша семья», «За нами – Москва» атты
кітаптары бірінен кейін бірі жарық көреді.
Бір күні қалалық кеңес батырға жаңа үйдің ордерін

тапсырады. Ордерде көрсетілген үйге келсе, есік алдын-
да бір орыс тілді кемпір отырады. Батыр одан жөн
сұрайды. Сонда кемпір тұрып: «маған осы үйден пәтер
тиіп еді, қалалық кеңестегілер қайтып алып, бір әскери

меймін! Берсеңдер бос үй беріңдер, – деп, ордерді қала­
лық кеңеске қайтып береді.
Не түсіндік? Мәрттік? Тектілік? Ірілік? Бәрі!

Үмбетбай Уайдин
* * *
Не әділ болса, сол мәңгілік.
Джузеппе Феррари

Адамның ең асыл қасиеті – жақсылығы.
Мартирос Сарьян
Жасында әдеп үйренбеген кісіден өскен соң қайран
жоқ.

Сайф Сараи
Әдептіліктің алды – абайлап сөйлеу.
А.Иүгінеки
Рухыңды сақтаймын десең, ұлтыңды тәрбиеле.

Платон
Ұлыңды бөтен үйден тойдырма, қызыңды бөтен үйге
қондырма.
Халық даналығы

Ойлау таңданудан басталады.
Аристотель

принциптері
Өткен дәрісте пәнге қатысты бірсыпыра термин сөз­
дердің баламалары талданды. Түсінуге ауыр терминдер
мен тосын сөздердің баламалары алдағы дәрістерде жал­

ғасады.
Бұл дәрістегі тосын сөздер мораль және принцип.
Мораль. Латын тілінен енген сөз. «Моралис» – адам­
гершілік, ізгілік, имандылық.

Ол құдайдың ұлы емес».
Әр мамандықтың өз әдеп-мәдениеті, өлшемі, тәр­
тібі, талаптары бар. Сол әр кәсіптің, мамандықтың
шарт-талаптарына қарай әр қызметкердің де жұмыс

стилі, жүріс-тұрысы, ұстанымы қалыптасады. Мәселен,
әскер қызметкерлері әдеп-мәдениетінің нормалары,
негізінен, жүріс-тұрысынан: «Бермен кел!» («Ко мне!»),
«Оңға!», «Солға!» деген бұйрықты пәрменнен баста­

лады.
Жүріс-тұрыс (сарт-сұрт) жағынан журналистердің
әскер қызметкерлерімен сәйкестігі бар. Оның себебі,
әскер қызметкерлері сияқты журналистердің де аяғына

Үмбетбай Уайдин
тыным жоқ. Олар ылғи да ой үстінде, жол үстінде, іс са-
парда.
...Салдары қыруар көп істің –

Журналистердің қолы ыстық.
Әр күні қауырт-қарбалас:
Аэропорт. Вокзал. Жол үсті.
Журналистика – өмір. Егер ол нағыз журналист болса,

егер ол журналистикаға жүрек қалауымен келсе, оның
өмірі жылдармен емес, жазғандарымен есептеледі.
«...что бы ни случилось, что бы ни произошло, а мате-
риал должен быть доставлен во время. Во имя этого не

будешь спать ночь, вторую, третью, во имя этого проша-
гаешь полсотни, сотни километров, во имя этого пропу-
стишь чьи-то очень важные именины и наживаешь се-
мейные неприятности, во имя этого обойдешься без вы-

ходных, обморозишь ноги,если зима. Поссоришься с
тем, с кем не хотел бы ссориться, на что только не пой-
дешь во имя этого, чего только не перетерпишь. Таков
закон. Если он для тебя суров, и ты им не доволен, уходи

из газеты в любую иную профессию, но не прикидывай-
ся журналистом, газетчиком».
Вс.А.Коетов
Журналистика – мазасыз мамандық. Небәрі, бар-жоғы

бес-он бет материал үшін журналист әне, жүздеген,
мыңдаған шақырым жер жүріп қайтады. Сондықтан
«журналист – халықтың елгезек қолғанаты».
Журналист еместер түн қатып баспаханаларда кезек­

шілік атқармайды. Фотоаппараттарын арқалап ел-жер
араламайды, ұйқылары қанық, жандары тыныш...
Журналистің қызмет-бабы барысындағы бүкіл мораль­
дық-этикалық принциптер – осы жолдардың жиынтығы.

шілікпен қараса, халықтың ой-пікіріне де сондай жауап­
кершілікпен, құрметпен қарайды.

ман үшін не істеуім керек, жазған-сызғандарымды оқыр­
ман қажетсіне ме, жоқ па дегендей мазасыз сұрақтар
тұруы керек. Және соған жауап іздейді.

журналист оқырманға ақиқатына әбден көзі жеткен,
анық­талған шығармалар ұсынады. Деректерінен күдік,
күмән пайда болса, оны кейінге ірке тұрады.

қаралап та жазуына қатаң тиым салынған. Ондай
жағдайда журналист өзінің ар-иманы алдында, Заңның,
халықтың алдында жауап береді, моральдық өтемге
шейін барады.

масына, кәсіби деңгейіне қарай бейімделіп, онымен
бүкпесіз, ашық-жарқын әңгімелеседі. Тұрпайы мінез,
дөрекілік танытпайды.

барысында адамдардың уақытын алмайды. «Қай жерде,
қай уақытта кездескенді қолайлы көресіз?» деп, уақыт
белгілеуді адамдардың өз ықтиярына салады.

ды. Сондықтан парасатты журналист адамдардың ішкі
құпиясын қазып сұрай бермейді, заң орындарына жасы-
рынып бармайды.

да: «мақала бірдеме жазғандай болсаңыз мына нәрсе­
лерді кіргізбей-ақ қоярсыз, жай өзіңіз үшін айтып отыр-
мын» дей қалса, журналист оны ескеруі тиіс.

хаттарға да, хат авторларына да құрметпен қарайды.
«Осылай да жаза ма екен?», «бос сөз», «мылжың» деп,
авторлар хаттарын ысырып тастау журналистің үлкен
әдепсіздігі.

авторлардың аты-жөнін сызып тастап, орнына өзінің
аты-жөнін жазуына немесе авторларға өз аты-жөнін
тіркеп жазуына /соавтор/ қатаң тиым салынады.

қатаң сақтайды.
Тапсырма
Қызмет этикасы
неге белден басыла береді?

Қанша жыл өтсе де мәні мен маңызын жоғалтпайтын,
ескірмейтін әдебиет пен өнер туындылары классика
делінеді. Сол секілді мерзімді басылым беттерінде де,
бұдан біраз жылдар бұрын жазылса да, көкейкестілігі арта

түспесе, бір мысқал да кемімейтін материалдар да
ұшырасып тұрады. Мысалы, бұдан жеті жыл бұрын,
дәлірек айтқанда «Егемен Қазақстанның» 1998 жылғы 20
наурызында «Басшы болдың ба – бас қамын ұмыт» атты

жан-жақты зерттеліп, терең талдау жасалып, салыстырыла
жазылған мақала осы пікірімізге толық дәлел бола алады.
Ең бір сүйсінерлігі, ол дәл бүгін жазылғандай әсер
қалдырады. Ал ондағы көтерілген мәселелер әлі күнге

дейін сеңі сөгілмей жатқаны кәміл. Оқырманның есіне
сала кетейік, аталмыш мақалада қай кезде де маңызын
жоймайтын мемлекеттік қызметкерлердің қызмет этика-
сы туралы сөз болған еді.

Қазақстанда бұдан бес жыл бұрын мемлекеттік
қызметшілердің қызмет этикасы туралы ереже бекітілді.
Бірақ ол тым біржақты, солғын, шолақ, тайыз жазыл­
ғандай әсер қалдырады. Барына мәзір десек те болар еді.

Алайда, мемлекеттік кызметте жүрген лауазым иеле­
рінің кей жағдайларда қолда бар қызмет этикасы ере­
желерінің өзін белден баса беретіні қынжылтады. Атал­
ған мақалада көрсетілгендей, мемлекет қызметкерлерінің

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
қолы, ары таза болмаса, ол мемлекеттің беделі өсе қоя
ма? Мұның өзі ерте ме, кеш пе мемлекеттік қызмет­
керлердің қалыпты мінез-құлық дағдыларынан, қызмет

этикасынан ауытқымауын бақылауға алу қажеттігін
туғызады.
Кейде құқық қорғау органдары тарапынан мемле­кет­
тік қызметкерлердің қылмыстық әрекеттеріне қатысты

тергеу жүргізіліп, іс қозғайтын деректер кездесетін де
шығар. Алайда, олардың қызмет этикасына катысты
мәселелермен айналысқанын естімеппіз де, көрмеппіз де.
Өйткені оған қажетті заң құрығы жоқ. Құлық та

жетіспейді. Бізде оның бәріне ұсақ-түйек деп қарау
үрдісі басым. Ал бетімен кету осы ұсақ-түйектен баста-
латынына ешкім басын қатырғысы келмейді.
Қане, ашығын айтайықшы. Ол нендей ұсақ-түйек?

Айталық, бірқатар аудан, кент, қала, облыс басқарып
отырған басшылардың өзінің атында болмағанымен,
әйелінің, ұл-қызының, яки күйеу баласы мен жиенінің
атында ресторан, дүкен, салон, компьютерлік ойын зал-

дары бар екені талас туғызбайды. Оған олардың бүйрегі
бұрылмайды деп айта алар ма екенбіз? Қаржы жұмса­
латын жобаларға тендер жарияланғанда, не лицензия,
жер телімдерін бергенде де олар өз пайдасына қарай

ықпал жасауы әбден мүмкін. Ал осыны ұсақ-түйек дей
аламыз ба? Былайша қарағанда, құжат жүзінде бәрі де
заңға сыйымды секілді. Осы «заңға сыйымды істің» арғы
жағында қызмет этикасынан ауытқудың небір көрініс­

тері жатқанын екінің бірі сезе бермейді.
Қоғамдық өмірімізде төмендегідей жәйттер де жиі
ұшырасып тұрады. Бір кезде республика қалалары мен
облыс орталықтарындағы зауыт, фабрикалардың бірін

ұзақ уақыт басқарғандардың бірқатары атқарушы билік
тізгініне ие болып жатады. Мұндайлар облыс әкімі
болмағанмен соның орынбасарларының бірі немесе мә­
жі­ліс,сенат депутаттары болуы да әбден мүмкін. Содан

кейін не болды дейсіз ғой. Оны да айтайық. Содан кейін
халық арасында әлгі зауыт, фабрика әкім орын­басары­
ның, яки мәжіліс, сенат депутатының жеке меншігі деген

Үмбетбай Уайдин
пікір қалыптасады. Жел тұрмаса шөптің басы қимыл­
дамайды. Мұндай халықтық ой-пікірлерді де жоққа
шығара алмаймыз. Бұл басшылар акциялардың қомақты

бөлігіне ие болып, көл-көсір пайдаға да кенелуі ғажап
емес. Оған да етіміз әбден үйреніп кеткен. Жә, қайтесің,
соны әңгіме деп отырсың ба дей саламыз. Бізде о баста
тәп-тәуір қолға алынған мемлекеттік қызметкерлердің

салық декларациясын толтыру үрдісі де жойылып бара-
ды. Өкінішті-ақ.
Мәселен, Америка Құрама Штаттары Конгресінің Се-
натында 1964 жылдан бері этика жөніндегі комитет

жұмыс істейді екен. Олар арнайы қабылданған этика
кодексі негізінде сенаторлардың қызмет ережесі ауқы­
мы­нан ауытқымауын қадағалап отыратын көрінеді. Әрі
арыз-шағымдармен жұмыс істеп, әртүрлі ақыл-кеңестер

береді екен. Құптауға тұрарлық қағида.
Тағы бір айтарымыз, жергілікті деңгейде қызмет эти-
касын сақтай бермейтін басшылар мен мемлекеттік
қызметкерлер де жиі ұшырасып тұрады. Осыған бір мы-

сал. Бірде Орал қаласындағы бір басқарма бастығының
бойынан ұзақ жылдардан бері байқалған этика дағды­
сынан ауытқу дерегі жөнінде сол салаға жетекшілік жа-
сайтын Батыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары

Станислав Качалоға мәлімдеуге тура келгені бар. Обалы
не керек, ол бұл мәселеге түсіністікпен қарағандай сыңай
танытты. Мәселенің мән-жайын зерттеп, қорытындысын
хабарлауға уәде етті. Бірақ уақыт созыла берді.

Осы жәйтке байланысты тағы бір хабарласқанымызда,
ол ыршып түсті. «Адамға тіпті жұмыс істеттірмедің ғой»
(байқайсыз ба, сіз деген сыпайыгершіліктің ізі де жоқ)
деп дауысын көтеріп, тәп-тәуір зіл көрсетті. Сөйтіп, біз

бұл мәселеде онымен түсіністік таба алмадық. «Бір
қызым бар, ол одан да өткен сорақы» демекші, орынба-
сардан қарауындағы қызметкердің қызмет этикасына
қатысты мән-жайды білмек болғанымызда алған жауабы-

мыз осындай. «Сенген қойым сен болсаң» дегендей, бұл
кезде орынбасардың өзі де қызмет этикасын бұзғаны
анық еді. Бұдан кейін бұл тақырыптағы әңгіменің өзін

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
жалғастыра берудің де ыңғайы келмейтін секілді. Деген-
мен, баспасөздің тәрбиелік ықпалы деген бар. Осы жол-
дарды да сондай оң ниетпен жазып отырмыз.

Қызмет этикасынан ауытқудың басты себебін арнайы
әзірлік пен дағдының кемшілігінен іздегеніміз жөн.
Өкінішке қарай біздегі мемлекеттік қызметкерлердің
бірқатары «Мемлекеттік қызмет туралы» Заң мен Үкі­

меттің өзге де ережелерін белден басуға бейім тұрады.
Оған құрметпен қарау сезімін орнықтырмаған.
Тұжырымдап айтқанда, олардан мұны сұрап, талап
ету жағы да кемшін бе деп қаласың. Ал кезінде респу-

бликада, облыстарда құрылған тәртіптік кеңестер қызмет
этикасы, басшы беделі, бет-бейнесі тұрғысында едәуір
қызмет атқарған еді. Ал қазір олардың орнында қалған
мекемелер тек ақпар жинаумен ғана шұғылданатындай

әсер қалдырады.
Темір Құсайын.
/Қызмет этикасы неге белден басыла береді?
«Егемен Қазақстан», 9.02.2005 ж./

заңдылық, заңсыздық
«...Мемлекеттік қызметкерлердің жеке
бас этикасы күн тәртібінен түспейді.
Мемлекеттік

қызметкерлердің
бойында
адамға
жаны

ашымаушылық,
безбүй­
ректік, селқостық деген қайдан ғана пайда
болады? Мемлекетке қызмет ету, ең алды-

мен, халыққа қызмет ету деген сөз.Каби-
нетке кірген сайын осы сөзді іштей бір
қайталап қойған артық емес».
Нұрсұлтан Назарбаев.

/Асықсақ та аптықпайық.
«Егемен Қазақстан», 25.01.2002 ж./
Бұл тақырыпта да айтылатын ойдың құйылатын
байтақ көлі – журналистің кәсіби әдебі.

Адам баласы жауынан қалай, немен қорғанады?
Таяқпен? Танкпен? Заңмен?
Журналистердің де, журналист еместердің де өмір­
дегі, қоғамдағы басты қалқаны – әуелі заң, кодекс. Заң

дегеніміз не? Заң – әр қоғамның, әрбір жеке адамның
өмір сүру ережесі. Заң – тәртіп, талап, тиым, шара, жаза.
Әлбетте, шара бар да, жаза бар. Шара қолданады,
жазаға тартады. Ауызша ескерту, екінші қайтара ескерту,

жазбаша ескерту, көпшіліктің талқысына салу, қызмет­
тен босату – бәрі-бәрі тәртіп, шара. Шараға қарағанда
жазаның табиғаты қаталдау. Жазалаудың түрі көп. Ол –
дүре, дарға асу, зындан, түрме, абақты т.б.

Заң – жалпы есім: шариғат заңы, жаратылыс заңы,
өмір заңы, неке заңы, Ом заңы, қайшылық заңы, ұлттық

Бұлардың ішінде бүгінгі тақырыпқа тікелей қатыс­
тысы 1-ші, 5-ші, 7-ші тараулары.
«...Сөз бостандығын теріс пайдалануға жол беріл­
мейді. Қоғамдық құрылысты күштеп құлатуға немесе

өзгертуге, республиканың егемендігі мен территориялық
тұтастығын бұзуға шақыру, соғысты, зорлық-зомбылық
пен қатігездікті, нәсілдік, ұлттық, діни астамшылықты
немесе төзімсіздікті насихаттау және рулық артықшы­

лықтарды, қатігездік пен зорлыққа табынуды насихат­
тауға жол берілмейді».
/Сөз немесе баспасөз бостандығы/
«...Журналист лауазымды адамдардың қабылдауында

болуға, суретке түсіруге, куәлік көрсетіп шеру /демон-
страция/, митингілерге, табиғат апаттары болған жерлер-
де болуға, өзінің намысына қайшы келетін материалды
өз қолын қойып жазудан бас тартуға, редакция материал-

дарын әзірлеу барысында мазмұны бұрмаланған матери-
алдардан өзінің қойған қолын алып тастауға, авторлық
құпияның сақталуын ескеруге құқылы.
/Журналистің құқықтары/

«...Журналист редакцияның ішкі тәртібін орындауға
немесе
жарғысын
/устав/

басшылыққа
алуға,
азаматтардың құқықтарын, заңды мүдделерін, ұлттық
қадір-қасиетін, мемлекеттік органдар мен ұйымдардың

құқықтарын құрметтеуге міндетті».
/Журналистің міндеттері/
Журналист бұл міндеттерді ұстанбай, заңды белінен
басса, онда ол заңның алдында жауап береді.

Үмбетбай Уайдин
басқандай, осылай сөйлейді. Ал, өмірде? Баспасөз бет­
терінде? Телерадиода?
Қай заман, қай қоғамда да заң – заң. Қайшылықсыз

адам, қайшылықсыз қоғам жоқ. Кеңес қоғамы тұсында
да жақсы заң, жақсы идеялар болды. «Еңбек ет деген осы
заң, дем ал деген осы заң, білім ал деген осы заң» – сол
қоғамда да көп айтылды. Заңға қаратып айтылған мұндай

жақсы сөз қазір аз ба? Оған қарап бүгінгі өмірде
заңдылық, заңсыздықтар жоқ дей аламыз ба? Біреулердің
бірнеше үйі бар. Ал, көп балалы Жанна Сембекова
қорада тұрады. /«Айқын», 12.01.2010 ж./. Бұны қалай

түсінеміз? Заңдылық? Заңсыздық? Қайшылық?
Қоғамның әрбір мүшесі, оның ішінде журналистер де
заңның әділдігіне зәру. Өйткені, қайнаған өмірдің қақ
ортасында жүретін, кейде арандап, күйіп кететін де со-

лар. Халықтың жоғын жоқтап, мұңын мұңдаймын деп
жүріп оққа ұшып жатқандары қаншама?!
«Жариялылықты қолдау жөніндегі қызмет» жетекшісі
Борис Тимошенконың мәлімдеуінше, 10 жылда Ресей

федерациясында 148 журналист қаза тапқан. Сонымен
қатар таяу жылдағы редакциялар мен журналистерге
қоқан-лоққы көрсетілген 99 оқиға тіркелген» /«Алматы
ақшамы», 16.01.2003 ж./. Біздің республикамызда мұн­

дай фактілер жоқ па? Өз ажалдарынан дегенімізбен,
сатирик-журналистер Нуриден Муфтаховтың, Жұматай
Сабыр­жан­ұлының, Тоқтархан Шәріпжановтың қазасын
зерттеген кім бар?!

Бізде заң жұмыс істейді ме? Істемей ме? Кодекске
келсек, ығы-жығы пікір. Журналист Талғат Ешенұлы
«журналистерге кодекс керек пе, жоқ па?» деген сұраққа:
«журналистерді қорғайтын халықаралық заң актілері

бар. Ата заңымыз бар. БАҚ туралы заң бар. Респу­бли­
калық журналистер одағының жарғысы бар, әрбір газет-
журналдардың өз тәртіп-ережелері бар. Олай болса,
заңды көбейте берудің не қажеті бар?»– дейді. /Өзіміз

туралы. «Егемен Қазақстан», 27.02.2002 ж./
Апталық «СолДАТ» басылымының бас редакторы
Ермұрат Бапи: «маған ешқандай кодекстің керегі жоқ.

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Кодекс менің жүрегімде, ішімде» дейді. «Экспресс-К»
газетінің шолушысы Андрей Ждановтың пікірі Талғат
Ешенұлының пікіріне жақын: «Азаматтық дейміз бе,

процессуалдық, жеке бастың құқығы дейміз бе – бізде
кодекс баршылық. Ар-ұят, жалпы мәдениет деген кодекс
тағы бар. Біздің кәсібімізге қатысты кодексті мен
қатардағы журналистерден гөрі БАҚ басшыларына қыз­

мет етеді дер едім».
Әркімнің өз пікірі өзінікі. Жеке пікірімізді айтсақ, ко-
декс керек. Республикамызда 3 мыңның о жақ, бұ
жағында басылымдар бар болса, оның 80 пайызға жуығы

мемлекеттік емес. Сол мемлекеттік емес, яғни тәуелсіз
басылымдардың көпшілігі заңды баса-көктеп, кәсіптік
этиканың нормаларын сақтамай, ойларына не келсе,
соны айтып кетеді. Желеу – демократия. Іші «тыр­

жалаңаш» сөз, «тыржалаңаш» суреттерден тұратын сары
басылымдар тіпті бетімен кетті. Неге бұлай? Себебі, заң
әлсіз, заң тайғанақ. Заң әлсіз, заң тайғанақ, жалпақ ше-
шей болса, ақпарат рыногы бетімен кетпегенде қайтеді?

Айбары, сұсы болмаса заңның «бар» атынан не қайыр?
Демек, бұқаралық ақпарат құралдарына ақылды, ай-
барлы, сұсты Заң керек. Ол – кодекс!
Қазақстан

журналистерінің
бірінші
конгресінде
сөйлеген сөзінде Президентіміз сұқ саусағын жоғары

көтеріп: «БАҚ саясатшылардың, шенеуніктердің, қаржы-
өнеркәсіп топтарының қолшоқпарына айналды. Олар
өздері ұйымдастырып, бұқпантайлап жөндеріне жүреді.
Журналистерді бір-біріне айдап салады» деді. Бұл

әңгіменің де тұмсығы айбарлы, қауқарлы Заңға, Кодек-
ске барып тірелмей ме?
БАҚ-қа кодекс керек! Керек болатын себебі, «ақы­
мақтар өз азабын өзі арқалайды, ақылдылар ақымақтың

бейнетін қосып арқалайды». Журналистердің де түрлі
заңсыздықтардан туындайтын азабы мен бейнетін екінің
бірі біле бермейді. Қиянаттың қаны қарайған қара
пышағы қаншасының тамағына тақалды!..

Талантты сықақшы, журналист, әлгінде аты-жөні
аталған Жұматай Сабыржанұлының қазасы қиянаттан

Үмбетбай Уайдин
болды деген әңгіме бар. Қиянат оны итше талайды. «Ана
тілі» газетінің бір санында оның мемлекеттік тіл пробле-
масына байланысты мақаласы жарық көреді. Содан

қазағы, орысы, басқасы бар – оны жан-жақтан қыспаққа
алады. «Инфо-цес» деп аталатын апталықта Респу­
бликалық «Ана тілі» газетінің атына ашық хат жарияла-
нады. Онымен де тынбай, Сабыржанұлының мәселесі

облыстық мәслихаттың кезекті сессиясында күн тәрті­
біне қойылады. «Мені талап жатыр, сендер не дейсің­
дер?» дегендей Сабыржанұлы «Ана тілі» мен «Заң
газетіндегі» әріптестеріне мойынын бұрып қарайды. Бұл

басылымдардағы журналистер
қимыл-әрекетке
енді
кірісе бергенде қиянат /заңсыздық/ күш алып кетеді.

Жаны ышқынған автор өзіне келтірілген моральдық
және материалдық шығын үшін «Ашық хаттың» әр авто-
рынан 100 мың, «Инфо-цес» апталығы мен «Цесна»
корпорациясының «Акцент» жарнама-ақпарат агенттігі­

нен жарты миллион теңге өндіріп беруді талап етіп,
Заңға жүгінеді.
...Бәлкім, бірер деректен мүлт кетуі де мүмкін. Сонда
солай талап жеуге бола ма? Заңның күші қайда? Иман,

әдеп? Мәдениет қайда?
Біз білетін Жұматай Сабыржанұлы нағыз қайсар
мінездің қазағы болатын. Ғабит Мүсіреповтың «Тұтқын
қыз» деген кітабында «Ғажайып бір адам» деп аталатын

әңгіме бар /303-бет/.
«Айтарын айтады да, содан кейін ешкімнің сөзіне
құлақ аспайтын мінез көрсетіп, ал мұрны құрғыр еш
нәрсеге түсінер де, қосылар да емес». Осы жолдарға

көзіміз түскенде көз алдымызға Жұматай келеді. Журна-
листикада сондай мінездер азайып қалды!
Заңдылық. Заңсыздық. Бір мойындайтын шындық,
журналистикадағы кейбір мүлт кетулер – заң ережелерін

жетік білмеуден. «Әрқайсымыздың білуге тиісті нәрсеміз –
заңды нашар білгендей, ештеңені де нашар білмей­ті­
німіз».
О.Бальзак

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Адамзаттың тірлігі – жақсы-жаман жіптен тоқылған
мата.
В.Шекспир

Жаман адамдарға көзжұмбайлық жасаушылар жақсы
адамдарға зиян келтіреді.
Публий Сир
Сыртынан сәнді, қатар кетіп бара жатқан екі жасты

көргенде сүйсініп тұрасың. Ал сол екеуі қабысып, жұрт
көзінше сүйісіп жатқанын көргенде теріс қарайсың.
...Махаббат пердесі – ұят, әдеп.
Ғабиден Мұстафин

Ақсақалдық жасына жетіп ақиқатты айтпасаң, абы-
ройлымын деме.
Мұзафар Әлімбаев
Сендер бізге демократияларыңды айтпаңдар, түрме­

леріңді көрсетіңдер. Демократияларыңды сол арқылы
білеміз.
Уинстон Черчилль
Әділ адамның адамгершілік қасиеттері заңды жоқтат­

пайды.
Менандр
/Ежелгі грек философы/
Заң жоқ жерде қылмыс та жоқ.

Апостол Павел
Қосымша тапсырма

Хатқа жауап
«Автор» сөзіне кішкене түсініктеме.
Автор «өзі» деген мағына беретін, түп-төркіні гректің
«autos» сөзінен шыққан халықаралық термин. Мысалы:

автомобиль /өзі жүретін арба/, автобиография /өзінің
өмірбаяны/, автограф /өз қолтаңбасы/, автор – шығар­
маның иесі, өзі.
Редакция, баспаларға күн сайын почта, электронды

почта /факс/, телефон арқылы жер-жерден ондаған, жүз­
деген хат-хабарлар келіп түсіп жатады. Қайдан, кімнен
келсе де хат-хабарлар хат бөлімінде арнаулы журналға
тіркелінеді. Содан кейін әр салалық бөлімдерге тараты-

лады. Редакция қызметкерлерінің атына келген хаттар
ашылмай, әркімнің жеке өзіне, ал аса маңызды хабарлар
бас редакторға, не оның міндетін атқаратын қызмет­
керлердің қолына беріледі.

Үлкен басылымдар жер-жерде меншікті тілшілер
ұстайды. Олардың да хат-хабарлары журналға тіркеледі.
Авторлардың ой салатындай ұсыныс-тілектері, не редак-
ция қызметкерлерінің атына сын-ескертпелері болса, он-

дай жағдай ұжымның назарынан тыс қалмайды.
Қайдан, кімнен келсе де авторлар қолжазбаларының
тағдырын шешетін – редакция қызметкерлері. Журна-
лист әр хатқа аса жауапкершілікпен, әдеп, әділет көзімен

қарайды.
Авторға, автордың қолжазбасына құрметпен қарау
қай қоғамда да бірінші кезекте. Еңбекшілердің қол­
жазбаларына құрметпен қарау жөнінде Кеңес қоғамы

кезінде бірнеше қаулы-қарарлар қабылданды. Олар: «Со-
вет баспасөзі мен радиода қоғамдық бастамаларды одан

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
әрі жақсарту туралы», «Совет баспасөзінің жұмысшы
және село тілшілерінің бұқаралық қозғалысына басшы­
лықты жақсарту туралы» қаулы-қарарлары. Ол қаулы-

қарарлар қазірде де маңызын жойған жоқ.
Хаттың да хаты бар. Мемлекетаралық ресми дипло­
матиялық хаттар; түрлі қатынас хаттар; шыңғырып шын­
дық іздеген шағым хаттар; «алтыннан ардақты, күмістен

салмақты» деп келетін амандық хаттар; сарғайған
сағынышты хаттар; құлаш-құлаш ғашықтық хаттар; басы
әріден басталып, аяқ жағы бұйымтайға тірелетін жылмаң
хаттар; асықпай отырып, бойға сіңіріп оқитын ойлы хат-

тар; оқыған сайын жаның жадырап, бір жасап қалатын
көңілді хаттар; айдақтатып-сойдақтатып жазылатын
ұшы-қиыры жоқ көкмылжың хаттар; қара аспанды жерге
төндіріп, жау жоқ жерде жау шаптыратын «аттан!» хат-

тар; тұла бойы «ішіп қойды, жеп қойды, обып жатыр,
құртып жатыр» деп келетін ақырзаман хаттар; нақты
мекен-жайы көрсетілмеген домалақ немесе арыз-шағым
хаттар.

Редакция қызметкерлері хат-қолжазбаларды бөлек
қойып, ыңғайға келмейтіндеріне ауызша, жазбаша жауап
береді. Кеңес қоғамы кезінде ыңғайға келмейтін хат-
хабарларға бір айдай уақыт ішінде жауап қайтарылатын.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі уақытта да сол тәртіп, сол
талап.
Дәлелдері жеткіліксіз, түсініксіз хаттар заң орындары
мен жергілікті әкімшіліктерге жіберіледі. Қайсыбір арыз-

шағым хаттар редакция қызметкерін іссапарға шыға­
рады. Журналист жазылған жайды әбден жеріне жеткізе
зерттеп, ақ-қараны анықтайды. Есімдері жазылмаған, не
бөтен адамның атынан жазылған «жаптым жала, жақтым

күйе» сықылды дерек, мағлұматы мардымсыз, жауапсыз
жазылған бейәдеп хаттарды хат бөлімі бөлек жәшікте
ұстайды. Кеңес қоғамы тұсында шығып тұрған «Ара–
Шмель» журналының редакциясына келіп түскен бірер

хаттарға назар аударайық.
«...Біз қазір тек өз жеріміздің (СССР) ішіндегі ел
мемлекетінің көркеюіне шұғыл кірісуіміз бәрінен өте,

Үмбетбай Уайдин
өте және өте керек екенін білгеніміз жөн. Ел мәде­
ниетінің ісіне кірісуіміз керек. Жасасын Марксизм!»
«...Ел тоқ, жер тоқ, нұр заман, жыр заман.

Бұл кезең коммунизм дәуірінің басы, ал аяғы не бо-
лып жатыр?
Жолдастар!
Коммунизм болып тұр.

Өйткені халық кенеліп толды. Дүние жетерлік бол-
ды».
Алдына келген авторға да, олардың шығармасына да
құрметпен, ақыл-парасат көзімен қарайтын адал, әділ,

білімдар, іскер, өз сөзін дәлелдей алатын және ретті жер-
де кіммен де болса тайталаса алатын табанды журналист
бар; «тастап кет, көрерміз» деп дүңк ете қалатын журна-
лист бар; өзі түрте білмейтін, түрте алатындардың жаз­

ған-сызғандарын қиып-қиып қиқалап тастайтын «қайшы­
сы өткір» журналист бар; «ну, хорош, жақсы» деп
шығарып салатын журналист бар. Айналып келгенде,
қолжазбаның қандай журналистке тап боларын автордың

талғамы біледі.
Кеңес қоғамы тұсында республикамыздағы бір бас­
паға ұзақ жыл төсек тартып жатқан науқас журналистің
қолжазбасы келіп түседі. Михаил Шолохов жайында

жазылған бұл естелік қолдан-қолға көшіп, баспада бір­
неше жыл шыр айналып жүріп алады. Оқып танысқан­
дардың ауызынан «жарамайдыдан» басқа сөз шықпайды.
Кейінірек ол қолжазбаға осы баспаның редакторы Өркен

Кортиковтің көзі түсіп, ол бас алмай оқып шығады да,
жалма-жан «құдайшылығын» қағазға түсіреді. Сөйтіп,
жылдар бойы жолы болмаған қолжазбаның ойда жоқта
бағы жанады.

Н.А.Островскийдің «Как закалялась сталь» /«Құрыш
қалай шынықты»/ деп аталатын қолжазбасымен алғаш
танысқан баспагер-журналистер: өмір шындығына жана-
спайды. Бас кейіпкер майданда болып жарытпаған,

қатардан ерте шығып қалған дегенге ұқсас пікір айтып,
қолжазбаны іске асырмайды. Қолжазба кейін Марк Бори-

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
сович Колосовтың қолына тиіп, содан кейін барып бағы
жанады.
Автордың да авторы бар: кәнігі /профессионал/ автор

бар; күлді-бадам бірдемелерін әкеп тастап, содан редак-
ция мен баспаларды ығыр қылатын автор бар; әр
мықтысын бір айтып, айбат шегетін автор бар. Кім болса
да әділ, адал, мәдениетті журналист ақыл-парасатын

үнемі іске қосып, автормен жұмыс істесе біледі. Тапсыр-
малар береді.
Көптеген қолжазбалар редакцияларға авторлардың
өздерімен келеді. Журналистің кәсіби әдеп-мәдениетінің

бір жіңішке тұсы осындайда байқалады.
Аудиториямен диалог

сөйлесіп отыр. Ішке есікті қағып, қарт кісі кірді. Осы
кезде журналист үлкен кісіге қандай ізет, ілтипат таны-
тады?
Студент:

ырса, келген кісіге көзі түсер-түспестен қаламын
қағаздың бетіне қойып, орнынан атып тұрады. Сосын
үлкен кісіге жақындап барып сәлемдесіп, қарсы алдын­
дағы орындықтардың біріне қолымен ишара жасайды.

Үлкен кісі отырғаннан кейін: «а-ал, аға немесе әжей,
құлағым өзіңізде» деп, жылы жүз танытады.

жағдайда ше?
Ақсақал ішке кіруін кіріп, есік алдында тұрып қалды.
Журналист оны көрмеген, байқамаған болып, құлағын
телефоннан айырмай әңгімесін әрмен қарай жалғастыра

бере ме, жоқ...
Студент:

сөйлесіп отырған кісіге: «кешіріңіз, мында автор келіп
қалды. Кейін хабарласарсыз» немесе «мен өзім хабар-
ласармын» деп, тұтқаны орнына қояды да, үлкен кісіге
жылы жүзін қаратып сәлемдеседі. Орындыққа отыр­

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
ма? Жоқ, әрине. Балаға ең жақын сөздер: «Айналайын»,
«қарағым», «шырағым». Немесе атымен атау. Яғни,
хаттың ең бастапқы қаратпа сөзі: Серік! Сергей! Талғат!

Бауыржан! Не болмаса: «Жас дос, Серік!», «Сүйкімді
дос, Сергей!», «Жас тілші, Жанар!», «Өнерпаз Өмір­
бек!», «Жас талапкер, Жарас дос!» т.б.
Баспа, редакция – ресми орын. «Айналайын», «қара­

ғым», «шырағым», «інім», «қызым» деген қаратпа сөз­
дер­дің жиі қайталана бергені де орынды бола қоймас.
Сондықтан есімінен басталғаны жөн.
«Құрметті» – үлкен сөз. Бұл үлкен сөзге кез-келген

бала, әрине мән бермейді.
Хат дәлелді, сыпайы тілмен жазылуы керек. Хат
жазған адамның ақыл-парасаты, білімі, білігі, ой-өрісі
хаттан көрініп тұрады. Айталық, қолжазба пайдаланыл-

мады. Не себепті пайдаланылмады – дәлелдеп жазу па-
рыз. Бір мысал:
«Құрметті Құрал Тайыров мырза!
Қолжазбаңызбен таныстық. Дерек көздері жете зерт-

телмегенге ұқсайды. Сондай ретпен пайдалана алмадық.
Қатысып тұрыңыз.
Сәлеммен...»
* * *

Хаты көп газеттің – қанаты көп.
* * *
Таудай факті таудай оқиғаға апарады.
* * *

Елгезек тілші етігіне маза бермейді.
* * *
Жақсы тілші жайдарыланып келеді,
Жаман тілші айбарланып келеді.

* * *
Мылжың тілшінің сұрағы таусылмайды.

Үмбетбай Уайдин
* * *
Жас журналист жасқаншақ,
Зердесіз журналист – мақтаншақ.

* * *
Есірген журналист еріксіз өтірік айтады.
* * *
Жақсы журналист жаңашыл келеді.

* * *
Сылбыр редактор сипақшыл келеді.
Сылдыр редактор цитатшыл келеді.
* * *

Авторсыз газет – аққусыз көлмен тең.
Әзілхан Нұршайықов
Тапсырма

6-тақырып. Сөз әдебі және норма
Әрбір жақсының өлшеуі бар,
өлшеуінен асса жарамайды.
Абай

Норма – үлгі, заң, ереже, тәртіп, жөн-жоба, нобай
мағынасындағы латын сөзі. Ауыспалы мағынасы: шек,
шама, тең, деңгей, қалып, өлшем, мөлшер,қана.
Шек: шектен шықпау, шектен аспау;

Шама: шамадан аспау, шаманы байқау, шама-
шарықты білу;
Тең: тең бөлу, теңдей бөлу, қылдай бөлу, қақ бөлу,
қақ жару;

Мөлшер: мөлшерлеп беру, мөлшермен ішіп-жеу;
Қана: қанадан аспау, мөлшерден артық кетпеу;
Қалып: қалып сақтау, қалыптан шықпау /Ол көп
өзгер­мейтін, құбылуды білмейтін бірқалыпты адам/.

Деңгей: теңіздің деңгейінен жоғары, төмен.
«Жауынгерлік әзірлік қай деңгейде?», «Айтыс деңгейі –
ауылдың алты ауызы».
Норма, нормативтің бір мағынасы – өлшем, өлшеуіш.

Өлшем: салмақ өлшемі, қашықтық өлшемі, тереңдік
өлшемі, ұлттық ұғымдағы ақыл-ой, парасат өлшемі,
ғылыми-математикалық өлшем.
Мағына жағынан нормаға ең жақын термин – крите-

рий. Кей жағдайда бұл екі сөз бірінің орнына бірі
қолданыла береді.
/«Сенің бұл айтқандарың нормаға келмейді». – «Сенің
бұл айтқандарың оның критерийі емес»/.

Үмбетбай Уайдин
Қазақтың ұлттық ұғымдағы ұзындық өлшемдері қалай
аталады? Адым, қадам, аттам, табан, шақырым, аршын,
әудемжер.

Әудемжер жүре алмаймын аяғымнан,
Ұстаймын екі қолдап таяғымнан.
Ақан сері
Бой, кісі бойы /1,70–1,75 метр шамасы/, белуар /аяқ­

тың басынан белдікке дейінгі аралық. – 1 м. 35 см/,
қарыс /бармақ. – 33-34 см/, сүйем, бір сүйем /бармақ пен
сұқ саусақты кергендегі аралық – 21-22 см/, сынық сүйем
/саусақ пен бас бармақтың аралығы, – 17-18 см/, елі, екі

елі, үш елі, төрт елі /қатар тұрған 4 саусақтың еніне тең –
8 см/, бармақ елі, шынашақ елі, тұтам т.б.
Әрмен қарай: көш жер, ит өлген жер /«Жақсы ит
өлімтігін көрсетпейді»/, ит жеккен жер /«Ит жеккенге ай-

далып кетіпті»/.
Халық ұғымында «ит жеккен жер» – Сібір.
«Ит жеккен жер» – «ит өлген жер» емес. «Ит жеккен» –
қашық, адам аяғы жете қоймайтын жер. Сталиндік

зобалаң жылдарында адамдар сол «ит жеккенге» айдал­
ған.
Қазақ халқының ендігі бір өлшемі – «кісі бойы». Су
шыққанға дейінгі құдықтың тереңдігі – кісі бойы, екі кісі

бойы аталады.
Қазақтың тағы бір ұлттық өлшемі: белуар. «Өткелдің
суы белуардан екен», «белуардан кешіп өтті», «шөп, егін
белуарға келіпті, аттың бауырынан келеді екен» деп жа-

тамыз. Тайыз, бітік мағынасында.
Арқан. «Күн арқан бойы көтеріліпті.»
Уақыт өлшемі: бие сауым уақыт, қас-қағым сәт, көз­
ді ашып-жұмғанша /секунд/, сүт пісірім уақыт.

Қосылғыштардың немесе көбейткіштердің орында-
рын ауыстырғаннан қосынды да, көбейтінді де өзгер­
мейді. Шақырым мен километр бұған кереғар. Адамдар
оған қарамайды, ауызға қайсысы бұрын түссе, соны айта

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
салады. Метр мен адымды да солай айта саламыз, жаза
саламыз.
Адым жай жүріспен бір басқан екі аяқтың аралығы

немесе 60 сантиметр шамасы.
Құлаш, кере құлаш деген де өлшем бар. Кере құла­
шымыз 1 метр шамасы. Немесе 70-75 сантиметр.
Үнді жерінде дүниеге келген шығыс халықтарының

ортақ мұрасы – «Ману бақтары» әдеп кодексі саналады.
Кодексте қыз баланың 64 түрлі өнер-білім, іскерлігі жай-
ында айтылған. Күлтегіннің өнегелік жазба жәдігер­лік­
тері, Ахмет Югнакидің «Ақиқат сыйы», Жүсіп Баласа­

ғұнның «Құдатқу білігі», Қорқыт баба мен Ұлықпан
Хакімнің насихат сөздері, ұлы жыраулар мен аттары
аңыз болған Аяз би, Жиренше, Қожанасыр, Алдаркөсе,
Асанқайғы бабалардың әңгіме-өсиеттері – бәрі-бәрі әдеп

кодекстері.
«Аяз би, әліңді біл. Құмырсқа, жолыңды білді» қалай
түсінеміз? Әдеп тұрғысынан онда «Көрпеге қарап көсіл»
деген тұспал жатыр.

Ұлықпан хакім «үш мыңдай насихат сөз жаздым.
Соның үшеуін ғана бөліп алдым. Олар: Алланың бар
екенін, ажалдың бар екенін ұмытпау және елге, халыққа,
біреуге жасаған жақсылығыңды ұмыт, міндетті қыз­

метіңді міндетсімей атқар» депті. Халық: «Жақсылық
жаса­саң – жасыр, жақсылық көрсең – асыр» дейді.
Мораль­дық кодексіміз осы!
Тағы да Ұлықпан Хакім бабаға жүгінейік.

«Құдайдан қорқып, халыққа ынсаппен қарап, үлкен­
дерге қызмет, кішілерге шапағат, дәруіштерге рақым,
дос-жарандарыңа кеңес, дұшпандарыңа жұмсақтық, қыз
балаларға сабыр, ғалымдарға тағзым қылып өмір сүр.

Біреудің малына көз сүзбе» /«Ана тілі», 18.05.1995 ж./.
Норма. Кодекс.
Әдеп, әсемдік әлемінің келесі өлшем, өлшеуіштері –
заң ережелері: канон, құжат, уставтар. «Адамның қадір-

қасиетіне қол сұғылмайды» /Қазақстан Республика­сы­
ның конституциясы, 17-бап/.
Өмірде?

Үмбетбай Уайдин
Әдеп, әсемдік әлемінің келесі өлшем-өлшеуіші –
халықтың қанатты сөздері.
Әдеп-әсемдік әлемінің тағы бір өлшем, өлшеуіші бұ­

рынғы, соңғы ұлы адамдардың ұлағатты сөздері, ой-тұ­
жырымдары /«Ұлы адамдар ұлы категориямен ойлайды»/.
Әкесіз ұлдың ауызы үлкен.
/Қазақ халық даналығы/

Ақымақтардың ұстазы сөз емес, бақытсыздық.
Демокрит
Көптеген адамдар жақсы нәрселер айта алады, бірақ
тыңдай білетіндер тым аз, өйткені бұл үшін ақылдың

күші қажет.
Рабиндранат Тагор
Заман азса, тіл сөйлемес, пұл сөйлер,
Адам азса, діл сөйлемес, жын сөйлер.

Мұзафар Әлімбаев
Әр халықтың тиым сөздері де әдеп әлемінің өлшеуіші.
Өйткені, әр тиым сөздің тұла бойында «олай айтуға, олай
жазуға болмайды, олай етуге болмайды» дегендей тәртіп

Неге? Емексиді. – Сойылған малдың қанын түлік көзін­
ше, әсіресе сиыр малына көрсетіп төкпейді. Неге?

Жақсы сөз естігенде мал екеш малдың да жаны кіреді.
«Әукім, әукім» деп әукесін қасыса сиыр жақсы ииді/.

ырым. Күйеуі қайтыс болған әйелдер бүйірін таянып жы-
лайды. Жоқтау айтады.

болмайды. Неге? Жаман ырым. /«Жау!» «Жау!» «Өрт!»/.
Ұлттық жөн-жоралғылар және нормалар
* * *
Біреумен сөйлескенде бетіне қадалып қарап, тақалып

тұрма.
* * *
Кемтар адамға күлме.
* * *

Біреудің дүниесіне қызығып, ішегіңді тартпа.
* * *
Сынған, жоғалған нәрселеріңді айтып зарлай берме.
* * *

Сұраншақ болма.
Мұсылман дінінің
моральдық-этикалық өлшемдері
* * *

Күреске түсіп жыққан адам емес, ашу үстінде өзін
ұстай білген адам күшті.
* * *
Сыпайылық – даналықтың белгісі.

* * *
Қарапайым киіну – имандылық белгісі.

Үмбетбай Уайдин
* * *
Кімнің кішкентай сәбиі болса, оған сәбише қылық
көрсетсін. /Баламен балаша сөйлес/

/Мұхаммед Пайғамбардың хадистерінен/
Әр адамның өз деңгейі, ой-өріс, ақыл-парасаты, өнері,
қабілеті, дарын, таланты бар. Олар қалай бағаланып
келеді?

«Жақсының жақсылығын айт – нұры тасысынның»
нормалары сақталып жүр ме? Шамадан шығып кету жоқ
па? Бүгінде екінің бірі ұлы, данышпан, кемеңгер, ғұлама,
ұлттық шеңберге сыймайтын нартұлға, таутұлға, тауасар,

біртуар, бірегей, алып, ақиық, аңыз, құбылыс, классик,
дана, заңғар, дарабоз, сайыпқыран, аса көрнекті қыран,
сардар, халқымыздың маңдайына біткен жарық жұл­ды­
зы, бәйтерек, майталман, алты алаштың ардақтысы, жұл­

дыз. Бұған кім не дейді?
Әр сөздің мағынасы бар да, естілуі және бар. Қазақ­
тың «яғни» сөзі орыс ағайындарға ыңғайсыздау естіледі.
Әсіресе теле-радиодан берілетін репортаждарда, фотоса-

лондарда «кодак» сөзі үлкен әріптермен жазулы тұрады.
Бұл сөздерді тұтынбау керек деген тиым жоқ. Мүмкін­
дігінше көп қайталамау, ыңғайы келсе басқа сөзбен ауы-
стыру, не айналып өтуді мегзеп отырмыз.

Қазіргі бұқаралық ақпарат құралдарында моральдық-
этикалық шама сақтала ма? Ел-жұрт не дейді?
«... Соңғы жылдары қазақ баспасөзінде әдеп, ұят, жал-
пы, баспасөздің жауапкершілігі мен этикасы дегендерді

ұмыту мүлдем дағдыға айналып кетті. Бүгіндері газет-
журналдар біреуге жала жапқан, боқтап-балағаттаған,
ғайбаттаған материалдарды еш қымсынбастан баса ба-
стады...»

Бекділдә Алдамжаров
/Отырсаң – опақ, тұрсаң – сопақтың кері...
«Жұлдыз», №2, 2005ж./
«... БАҚ туралы дұрыс тілдік қолданыс та, ауытқу да,

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
қулар да аса көп данамен таралады. Сондықтан жур­
налистердің сөзді ойнатудан бұрын ойланғандары жөн».
Бағдан Момынов

/Сөз және бұқаралық ақпарат құралдары.
«Ана тілі». 29.12.2005ж./
Бұқаралық ақпарат құралдарындағы сөз әдебі, тілдік
қолданыс нормасы қазір ғана емес, кеңес қоғамы тұсын­

да да жиі ауызға алынды. «Лениншіл жас» газетіне хат»
деп аталатын мақаласында ақын Жұмағали Саин редак-
ция ұжымына қаратып: «біраздан бері көзге түсіп жүр­
ген, жанымызға батып жүрген бір елеулі кемшілік тура-

лы болмақ» дей келіп, әрмен қарай «мақалалардың
сөй­лемдері теріс, сөз қолданыстары жаңсақ » деп біраз
дәлелдер келтіріп, зілсіз ағалығын, үлкендігін жазады.
«Сендер осы не оқыдыңдар?», «сендер қазақсыңдар ма?»

деп, жерден алып, жерге салмайды.
Кәнігі журналист, үлкен аудармашы Нияз Сыздықов
«Жас алаш» газетіндегі бір материалдан «жүрген қызым
бар» деген сөздерге көзі түсіп, астын сызады да, редак­

циядағы іні-қарындастарына: «насихаттық жақсы мақала
екен. Бір әттегенайы, жап-жақсы кейіпкердің аузына сон-
дай сөз салыпсыңдар. Шырақтарым-ай, байқасаңдаршы»
депті.

Редакцияның әдепті қызметкері «ой, осы шалдар-ақ...
тырнақтың астынан кір іздеп» деп шап ете қалмайды,
«аға, жақсы, ескереміз. Үлкендігіңізге үлкен рахмет»
дейді.

Ғалым, профессор Бағыбек Құндақбаев: «сендер өнер­
ді жаза білмейсіңдер. Сендердің тілдерің дөрекі, қасаң.
Бір шығармада «Абылайды аттан аударып тастады» де-
ген сөйлем жүр. Соны жұмсартуға болмай ма?» деп жасы

кіші бірер журналист інілеріне өзімсінген дауыспен
ескерту жасайды.
Сөз әдебінен, тілдік қолданыс нормасынан туындаған
бұл сын-ескертпелер табу, эвфемизм терминдерін қоз­

ғады.
Дүние жүзінің көптеген халқы қасқыр, құрт, қандала,

Үмбетбай Уайдин
рак деп тура мағынасында емес, өзгертіп айтады. Немесе
құлаққа жеңіл, жұмсақтау сөздермен ауыстырылады.
Қасқырды қалай дейді? Бөрі, ит-құс, қара құлақ, серек

құлақ, теріс азу, қара ауыз, ұлыма. Рак – қылтамақ, обыр,
бейдауа ауру. Демек, табудың тура мағынасы: тиым
салынған, айтуға болмайтын сөздер, ұғымдар. Ақыл-есі
дұрыс адам науқасқа «сен өлесің» демейді /Олай деу

көргенсіздік, тәртіпсіздік/. Керісінше, аяқ-қолы сырқы­
рамайтын, тұмауратпайтын кім бар? Анадағыдай емес,
тіфә, тіфә, ажарың жақсы екен. «Ауырып тұрдың – аунап
тұрдың демей ме» деп, науқастың жанын жұмсақ дауы-

спен сипалайды. Бұл жолдардың түйіні: жанды жаралай-
тын да сөз, жаңалайтын да – сөз. /Слово лечит, слово ко-
лечит/.
Кебек жесең де қыстан шық,

Не жедің деп кім сұрар.
Кебенек кисең де жаудан шық,
Не кидің деп кім сұрар.
Бұл жолдардағы «кебек», «кебенек» көне сөздер. Ке-

бек – тарының қауызы /қабығы демейді/. Келіге бір
түйгеннен кейін тарыны суырып, қауызын ұшырып
жібереді. Өйткені, онда құнар болмайды. Екінші түйіл­
гені талқан деп аталады.

Кебенек – су өткізбейтін, малшылар жауын-шашында
киетін сырт киім. Кебенек ешкі малында кездесетін
індет. «Кебенек келгір» – қарғыс. Кебек, кебенек, кебін,
кебен сырттай ұқсас сөздер. «Кебін киген келмейді, кебе-

нек киген келеді» деген де бар. Кебін қайтыс болған
адамның сүйегін орайтын мата. Ақырет киімі. Кебен –
үйінді шөп.
Табу мен эвфемизмнің бір қайырлысы – ат тергеу.

Сарқыраманың арғы жағында,
Сылдыраманың бергі жағында,
Маңыраманы ұлыма жеп жатыр,
Жанымаға сүйкемені әкел...

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Этнопедагогикалық әдеп. Тұспал. Сарқырама –
өзен, дария, бұлақ. Маңырама – қой, ұлыма – қасқыр, жа-
ныма – қайрақ, сүйкеме – пышақ. Демек, ауылда Өзен­

бай немесе Дайрабай, Бұлақбай, Қойлыбай, Қасқырбай,
Қайрақбай, Пышақбай сияқты үлкендердің есімдері бо-
луы мүмкін. Әдепті қазақ әйелдері олардың есімін тура
атамайды. Бұл ұлттық әдептің классикалық үлгісі.

Қазақ әйелдері қайны, қайын сіңлілерінің де аттарын
атамаған. Олар Шырақ, Төрем, Ақтөре, Төрежан, Кербез,
Ақкербез, Кербез жігіт, Мырза жігіт, Мырза бала, Ақ
жігіт, Сылқым жігіт, Ортаншым, Кішкенем, Кенжем, Ұл,

Үлкен ұл, Кіші ұл, Тентек, Ақтентек, Ерке, Еркем, Ер-
кеш, Еркетай, Еркежан, Шырайлым, Шашбаулым, Ерке­
сылқым, Көзжақсым, Көзайым, Көр­кем, Әсем, Әсемқыз,
Әсембала аталып кете береді. Бұлардың басқаша аталуы –

аттергеу.
Қазақ әйелдері ата-енелерінің де аттарын атамай ата,
әже, ене дейді.
Дене бітіміне, кәсібіне, жағымды, жағымсыз іс-қы­

лық­тарына қарай кейбір еркетотайлау әйелдер ауылдың
үлкен-кішілерін: Дүкенші, Дүкенші қайнаға, Кілтші қай­
наға, Ақсақ, Шойнақ, Қисық, Ағаш аяқ, Мылтық /Бүкір/,
Қыршаңқы, Қонжық, Месқарын, Семізсары, Семізмалай,

Леонов /Леонов кайнаға/, Соқыр, Сарыазбан, Қара
айғыр, Пайдақара, Қабасақал, Қабан қайнаға атайды.
Ауыл-ел арасында үлкен-кішінің кәсіп-мамандығына
қарай да қойылатын: Ұста, Ұста ағай, Ұста бала, Молда

бала, Мұғалім, Тілші, Кілтші, Қоймашы, Желтабан, Сұлу
қайнаға, Есепші қайнаға, Етікші қайнаға, Бұзаутіл қай­
наға, Машинашы атам, Гүрілдек атам, Аттеріс қайнаға,
Енем, Үлкен үйдегі енем, Кіші үйдегі енем, Дәу енем,

Кішкене енем сияқты аттергеулер де ұшырасады.
Жасы үлкендердің бір-біріне қаратпа сөзі: Мәке, Сәке,
Мөке, Мырза, Ханым, Отағасы.
«Мырза», «ханым» қай жастағы адамға қаратып айты-

лады? Соңғы кезде мектеп жасындағы оқушыларға да
«Мырза», «Ханым» дейтін болдық. Әдеп шек-шама­сы­
нан ауытқудың бір мысалы осы.

Үмбетбай Уайдин
Міне, табу, эвфемизм терминдерін өмір мысалдары-
мен таратып айттық.
Табу терминінің жазылуы: французша табоу, ағыл­

шынша табоо. Қай тілде қалай айтылып, қалай жазылса
да мағынасы бір: қатаң тиым салу, тоқтату.
Эвфемизм терминінің түп төркіні грек тілінен. Мағы­
насы: дұрыс сөйлеу, дұрыс жазу. Ауыспалы мағынасы:

естіген құлаққа ерсі, тұрпайы, дөрекі сөздерді жүрекке
жылы, жанға жайлы сөздермен ауыстыру.
Қарттар,
қариялар,

шал-шауқан,
кемпір-сампыр,
өлмелі кәрі-құртаңдар, зейнет жасындағы адамдар, егде
кісілер, жасы асқандар, кәрі қыздар, отырып қалған

қыздар, екеу болу бақытын күткендер. /«Отырған қыз ор-
нын табар».../. Бұлардың қайсысы естіген құлаққа ерсі,
қайсысы жанға жайлы, жүрекке жылы? «Өтірікті соғып
жіберу» мен «қосыңқырап жіберудің» қайсысы құлаққа

жеңіл?
АҚШ-та 40-қа жуық, ал Қытайда сауда саласында
істейтіндерге елуге жуық сөз тіркесін қолдануға үзілді-
кесілді тиым салынған. Олар: «Сіздің шаруаңыз емес»,

«Неге желімше жабысып қалдыңыз?», «Білмеймін, ба-
сымды қатырмаңыз» т.б. /«Қазақ елі» газеті, 20 қазан,
1995 ж./
Әдеп-мәдениет нормасына байланысты біздің мемле­

ке­тімізде де заң-ережелер аз емес. Өмірде ше? БАҚ не
дейді?
«...Мәулен Балақаевты бұрын-соңды көрмегендер
сырт­қы түріне қарап, өз қандастарымызға жатқыза бер­

мейді...» /«Деген екен». «Өнер» баспасы/.
Біреудің жүйкесінің жұқарып жүретін кезі болады.
Түр-түсінің қазаққа ұқсамауы, кім біледі, профессор-
ұстаздың жұқа жері шығар. «Бір қараған адам», «бір

көрген адам» деп жұмсартуға болмай ма?
«...Соттың ішінде сирек те болса пара алмай істі әділ
шешетіндер бар.» /Газеттен/.
«Сирек те болса» /?/ Сонда сот атаулының барлығы да

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
«Өмірдің өзі түс көргендей өте шығады екен» деуші
еді тоқсан алтысында тоңқалаң асқан бір атамыз.
Жалаладдин Әлиханұлы

/«Қазақ елі», 20 сәуір, 1995 ж./
«Тоңқалаң асқан?»
«...Қазір әдеп пен ұяттан айырылғанымыз соншалық,
орыс тіліндегі газеттер әркімнің ойына не келсе, соны га-

зет бетіне шығаруды әдетке айналдыруда. Мәселен, «Ар-
гументы и факты» апталығының соңғы 14-санындағы
«Қазақстан» қосымшасының «Бәсекелесімді атып өлті­
ретін киллерді /жасы 30-дан аспаған, көзі жақсы көретін/

жалдаймын. Ақысы келісім бойынша, Тел. 8.290...0-475.
Жүздік» деген хабарландыруды оқығанда жаның қалай
түршікпейді? /«Алматы ақшамы», 8 сәуір, 1998 ж./
Түсініп көр!

Бата-тілек әдебі
...Асың, асың, асыңа,
Береке берсін басыңа.
Қырғауылдай жорғалап,

Бөденедей жорғалап,
Қыдыр келсін қасыңа.
Жақсы досқа берер асың осы болса,
Қыдыр түгіл /...!/ келмес қасыңа.

«Өмір» журналы, №1.
Тарақты Шалқарбектің батасы.
Жаңаарқа ауданы, Жезқазған қаласы.
...Қара ала ат пен торы ала ат,

Келінді құдай балалат. /?!/.
Қыз тумасын, ұл тусын,
Бәрімізге қолғанат.
Керегенің басынан кенек кетпесін,

Борбайының арасынан /.../ кетпесін.
Сол басылым. «Өмір», сол номер.
Бұлардың сыртында «т-а-к», «да-а-аа» сияқтылар жә­
не жатыр.

Үмбетбай Уайдин
Көшеде, көпшілік көліктерінде, мінбеде, бұқаралық
ақпарат құралдарында қалай сөйлеп, қалай жазып
жүрміз?

«... телеарналар арқылы сөйлеушілердің көбісі қазақ
тілін дұрыс білмейтін, тілге жауапсыз қарайтын, әйтеуір
бірдеңе деп былықтыратын адамдар болып келеді».
«Қазақ тіліндегі хабарлар шұбар тілді қойыртпаққа айна-

ла бастады».
Сабыржан Шүкірұлы
/Біз қалай сөйлесеміз? «Ана тілі», 22 наурыз, 2003ж./
Автор мақаласында модный, современный, функция,

концепция, архитектура, энциклопедия, уникальный,
штраф, учет, претензия, трибуна, коллективизм, рынок,
дизентерия, контрабанда, цензура, машиностроение, гос­
органдар, прокаттар, тариф, сертификат, резервуар, ры-

чаг, квота, эпидемия, отставка, глинозем, телекоммуни-
кация, иновация, новигация сияқты кірме сөздерді тілге
тиек қылған.
Біз өзімізді дастарқан басында қалай ұстаймыз,

қалай сөйлеп, қалай ойнап-күлеміз?
«... Вообще-то мен сөзімді орысша сөйлеуші едім. Но
қазір тосымды қазақша айтамын. Алмабай мне как друг,
бір жағынан брат, әйелі жағынан – сват. Я, Алмабай, сені

қатты уважаю. Кеше Маруся звонить еткен соң бүгін
сенің 41 жасқа толған юбилейіңе подружкаммен келіп
тұрмын. Ну, что тебе пожелать, саған основной нәрсе –
море бақыт, долгий өмір, мықты денсаулық тілеймін. Ко-

нечно, бала-шағаң көп болсын. Қазір өмір сүру трудно,
бірақ сенің күшің бар, дерзай. Сені постоянно телевизор-
дан көріп тұрамыз. Сен уже звездасың. Жарқырай бер,
гори-гори ясно. Елуге келіп еңсеріп, алпысыңда Англия-

да демалып, жетпісіңде тағы бір женись, сексеніңде
селкілдемей, тоқсаныңда торт жеп, жүз жасыңда бренди
іш». Бүгінгі грандиозный тойға подружкам екеуміз до-
машный кинотеатр әкелдік, от чистого сердца қабыл ал!»

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Жұрттың бәрі келіншектің тілекті ана тілінде айт­
қанына «мәз болысып», алақандарын қуана соқты.
Саят Қамшыгер

/«Тойдағы тілек»/
Не түсіндік?
Әрмен кеттік.
Бірінші тілек /тост/:

«... Сара, саған тілерім, ұзақ өмір, көктемдей сұлулық,
жаздай ыстық махаббат, күздей асыл байлық, аппақ
қыстай кіршіксіз көңіл және «Өмір» атты қиын да
қызықты дүниеден тек «Бақыт» атты гүл шоғын сыйлай-

мын...»
Екінші тілек:
«Сара, саған тілер тілегім толып жатыр. Аңсаған
арманыңа жетіп, қалаған оқуыңа түсіп, ата-анаңның бо-

рышын ақта...»
Үшінші тілек:
«Өмірде бақыт, қажымас қайрат, талмас қанат, ашық
аспан, мөлдір махаббат, қалаған мамандығыңның иесі

болуыңа тілектеспін...»
Төртінші тілек:
«Менің саған тілерім, Сара, ұзақ өмір, мол бақыт,
қажымас қайрат, талмас қанат, арман деген асыл мұра­

тыңа, махаббат деген бағалы мақсатыңа, өмір деген іңкәр
үмітіңе жетуіңе және аспан ашық боп...»
Бесінші тілек:
«...Саған тілерім, Сара, зор денсаулық, мол бақыт,

қажымас қайрат, талмас қанат тілеймін. Сүйгеніңе қосы­
лып, сүйіктіңнің сүйкімдісі бол...»
Алтыншы тілек:
«Мен саған зор денсаулық, қажымас қайрат, талмас

Үмбетбай Уайдин
мөлдір махаббат, таусылмас арман, таудай талап, оқуда
озат және құдай қосқан қосағыңмен бірге бол. Қысқасы,
мен саған зор денсаулық, мол бақыт, қажымас қайрат,

аспаның ашық, жолың жазық болуын тілей отырып,
бақытыңа нұр жаусын деймін».
Шәкірттер, дастарқан басында ақ тілек айтушыдан
ешкім де шешендік талап етпейді. Дұрысы, әркімнің өз

сөзі, өз сезімі, өз тілегі... Пікір айтайық.
Біз қай тілде хат жазысып жүрміз?
«Муратик, саған много уақыт хат жаза алмадым. По-
тому что, қол тимеді. Прямо, уақыт жоқ, понимаешь?

Знаешь, ғапу прошу.
Особенно қазір осень влияет. Күзгі сарғыш жапырақ­
тардай көп нәрсені сағынамын. Ауылды ойлаймын, сені
тоже. Смыслын басқаға ауып кетпе? Сен ауылда таныс­

тырған жерлесің бар ғой, ә, Булат, прямо өзі қызық жігіт
екен. Қасымдағы қыздар бәріміз оны бір күн көрмесек,
просто скучно. Четвергте қара теңізге шомылдық. Ой,
как там было весело! Субботада базарда сауда жасадық.

Алматыдан келген бір журналист аға сауда жасап тұрған
мені көріп, жайымды сұрады. Мен қатты ұялып, аптасы-
на 50-70 доллар табатынымды айттым. Просто, ұялып
қашқақтай бердім.

Недавно бір подругамның имениесін өткіздік. Мен та-
нец «животаны» биледім. Мұндай вечерде, конечно,
өлең пели и аздап пили. Ал түнге кешкі Стамбул көрі­
ністерін тамашалап, үйге әзер қайттым. Сен туралы ску-

чать етіп жүрмін. Просто не знаю, осы хатты поэтому
жазып отырмын. Пожалуй, ертең некогда. Арғы күнге
приглашением бар. Скоро ВУЗ-да фестиваль өтеді. Фес­
тивальда занят болам. Сен, Муратик, почаще маған хат

жаза бер, жаза бер.
Стамбул.
/Қолға түскен хат/
Не түсіндік?

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Тағы да дастарқан. Тілек, тілек.
Дастарқан басында кім болмайды: батагөй қария да,
ақ жаулықты ана да, бетінен иманы тамған келін де,

ибалы іні-қарындас, шәкірттер де. Оған-бұған ұрынып,
той-қызықтың шырқын бұзатын телі-тентек те сонда.
Той-қызықтың шырқының бұзылуы, ия, көбіне-көп со-
лардан.

Сөз орайында, бір сәт ақын Қадыр Мырза Әлидің сұқ
саусағына көз салайық.
... Қалжыңдалық,
Қатты-қатты ойналық.

Күлгенді де,
Ілгенді де қоймалық.
Қай-қай сөз де айту үшін жаралған,
Бірақ соны айтқан абзал ойланып!

Дастарқанда,
Клубтарда,
Бақтарда,
Сырым мол деп,

Сырыңды мол ақтарма.
Отырғанда алаяқтың жанында
Түлкі жайлы мысалдарға көп барма.
Қанішермен ерегіспе,

Кектеспе.
Әділдіктің жолын және көп кеспе.
Өзі отырып келген жанға –
Қайтесің –

Түрме менен сала берме сотты еске!
Өз ақылын қойған адам күзетке
Бәрін ұғар,
Бәрін байқар мезетте.

Перзенті жоқ ата-ананың алдында
Көп балалы үй жөнінде сөз етпе!

Үмбетбай Уайдин
Ойда болсын,
Есте жүрсін мәңгіге:
Тұлпар жайлы сөз жақпайды әңгіге.

Ағайыны өлген үйде асылып,
Арқан жайлы айтылмайды әңгіме.
Осы сөзді,
Осы ақылды ал естіп.

Атам менің сөйлер еді дәл өстіп.
Бәйбішесі қалған үйде қартайып,
Тоқал жайлы сөз қозғасаң – әбестік!
Жақсыны да,

Жаманды да тапты ана.
Жөнімен айт,
Жөн-жосықсыз даттама.
Түсіп қалған бастығыңның көзінше

Жаңа келген бастығыңды мақтама.
Не демейді құрдасына құрдасы!
Жаман кейде кейбір сөздің бұрмасы.
... Бір орманның кетуіне өртеніп,

Жетіп жатыр сіріңкенің бір басы!
Әр той-қызықтың, әр дастарқанның өз тақырыбы бар.
Қандай тақырыптағы дастарқан болса да ажар-көркі –
көңілді әңгіме, күлкі. Күле, күлдіре білеміз бе? Баспасөз

не дейді?
«... Әй, ботқа бет, бері кел. Пай-пай, мына жарты гек-
тар бетті ауырсынбай қалай көтеріп жүрсің-ей? Ха-ха-ха!»
«... Сөйтіп коммерсант болып кеттім де, заводты тас­

тап... Әй, сен бір диірменге түссең бүтін шығатын­дардың
бірісің ғой. Бірақ өлмейсің, сені ана қара қа­ты­ның
өлтірмейді. Жердің түбіне түсіп кетсең де құ­ла­ғың­нан тар-
тып шығарады. Пысық қой қара қаты­ның...»

Орынтай Көмеков
/Қалжыңдаса білеміз бе?
«Әділет» газеті, 12.03.1993ж./

Үмбетбай Уайдин
Заманында тіл тазалығына орыстың зиялы қауымы­
ның қалай алаңдағаны баршаға мәлім. Шет ел сөздерін
орынды-орынсыз қолдана береміз. Кемістіктер, кемші­

ліктер немесе олқылықтар деуге бола тұрса да «дефек­
тілер» деудің не қажеті бар?».
Біз қазақ тілін бүлдіріп жүрміз. Қазақта «свежий»
сөзінің 80-нен астам баламасы бар екен. Ал біз екі

сөзіміздің бірінде «свежий газет», «свежий сүт» дей са-
ламыз. Не керек, тіліміз барған сайын кірме сөздермен
былығып барады. Дәлел: «сәпсім, мәшін, аптабыс, вап-
ше, пожалыста, падажди, ладно, тышто, қарашо, давай,

інтересно, серьезно, прямі, ну, заныт, өшірет, прости,
примерні, приблизительно, или, ну, тойыс, знашить,
только, уже, канкретно, постоянно, мешает, обьязатель-
но, обет /обед/, какраз, пашти, тошно, тошке /точка/,

рожке /ручка/, может, помоему, междупрочим, обышно,
возможно, наобарот, ужын /ужин/, дрож, кашы, сібет /свет/,
тряпке, ушетшік, қыладілнік, квартір, күліш /ключ/, об-
шым, а то, на то, за то, тото, чето, сразм».

Сейілбек Қышқашұлы
/Кірме сөздерден туған қорқыныш.
«Жас Алаш», 22 ақпан, 2001ж./
Әркімдердің ауызынан құлағым шалған, бірді-екілісі

өзімнің ауызымнан ұшып шыққан бұндай қисайған-
мисайған сөздер менің дәптерімнен де табылып қалады.
Бастадық.
Мәшін, терренкур /терең көр емес/. Бұл екі тілдің

қосындысы. Алғашқы жартысы – француздың жер, орын
деген мағынадағы сөзі. Екінші жартысы – кур. Немісше.
Мағынасы емдеу. Сонда терренкурымыз емдейтін, сауық­
тыратын жер, орын деген сөз екен. Сирек кездесетін тер-

мин болғандықтан әдейі тоқталдық. Смотри /ты смотри/,
обстоятельство, выход, голубчик, золотой /мой золотой/,
охран, охрана, баран, дармоед, инсульт, инфаркт, сантех-
ник, ксерокс, зараза, кашалок, кашмара, резюме, перерас-

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
товка, туалет, пока, ремень, ремонт, надоело, концовка,
комуслуг, клиент, командировка, канцелярия, коммента-
рий, ужас, ужасно, служебный /служебный телефон/,

кончай /кончаймаймын/, офис, наоборот, календарь /күн­
тізбе, күнпарақ/, добро, доброе утро, добрый день, до-
брый вечер, спокойной ночи, кредит, сандал, сандалик,
визитка, остановка, дача /саяжай деп жүрміз/, пляж /жа­

ғажай деп жүрміз/, дежурный, будка, самопал, мигайт
/шам мигайт етіп тұр/, подарка, гостиница, чао, в натуре,
отвечаю, базара нет, сдвиг /сдвиг жоқ/, изоляция, под-
ставка, настольный, чмо, укол, уполномочие, удоволь-

ствие, режім, вождизм, детсад, садик, версия, электорат,
промоутер, экстремизм, реквизит, бутафор, момент,
гольф, астма, бруцеллез, геморрой, ожог, паралич, пара-
зит, радикулит, рак, матизм, диабет /сахарный диабет/,

язва, удобно, неудобно, каприз, частный, честное слово,
ей богу, многоэтажка /многоэтажкадан үй алды/, крутой,
аллергия, блин, острый /маған бұрыш араласқан острый
тамақ жеуге болмайды дейміз/, каридор, мораторий,

каша, суп, уточнить, морозильник, чепуха, массаж, уча-
сток, участковый, враш, пассажир, повар, слабость, ерун-
да, казенный, котлован, подвал, курортное место, душ,
умывальник, әшки, пекарный, грузовик, все, бесполезно,

спикулянт, зубочистка, даром /даром алмаймын/, авария,
криминал, кризис, критический, момент, баклашка, на-
парник, подруга, зараза, природа, водитель, идеал, иде-
альный, лампошка, лепешка, булочка /бөлкей/, магазин,

роддом, көкне /кухня/, мощный, состоятельный, показу-
ха, настроение, рок, поп, шоу, рокер, брок, полотенца,
салфетка, энергия, проходной, проходимец, тротуар,
привет, пока, помогайт /қолыңнан келсе помогайт ет/,

операция, желудок, браконьер, званок, детектив, ночной
клуб /жынойнақ/, псих, овчарка, блин, застой, платный /
мыс. платныйға түсіпті/, капот, водовоз, кантор, завклуб,
завмаг, заявка, завсклад, интрига, интригант /мыс. ол ба-

рып тұрған оңбаған, интригант адам/, свинья, идиот,
школ, здан /здан үй/, керуха, зам, карьера, округ, объект,

Үмбетбай Уайдин
объектив, субъект, тезист, бизнес, округ, медицина, ка-
краз, замыкание, лампошка, отменить, ипотека, сертифи-
кат, инновация, одурел /а/, дура, дурак, дурной, сотовый,

иммунитет, собрание, пигмент, ультрадыбыс, окурка,
ряд, рядом, проездной, ведомость\мыс. ақшаны ведомы-
спен беріп жатыр/, строго, пропал, звандау, зажигалка,
спишка /сіріңке, шырпы, күкірт, т.б./, банкрот, скорый /

скорый поезд, скорая помощь/, инкассатор, секция, диа-
спора, школ, бронь, заказ, обгон, байкот, и так та/ онсыз
да/, аппарат, пар /ыстық пар, бу/, подушка, конечно, на-
рушать, виноват /өздері виноват/, тройник, пост /

посткеңестік/, рупор, формация, банк, банкир, киллер,
трагедия, трибуна, бартер, капризный, ненормальный,
шарлатан, ничего /ничего, пойдет/, подойдет, аргумент,
факт, овыш, находка, находок /стол находок/, порядок,

закон, варенье /мыс. биыл варенье қайната алмадым/, где
то, что то, что бы, пешеход, простыня, грелка, посуда,
покуда, завтрак, прямо, ну прямо, кавалер, необходимо,
пахан, пробка, индеец, картошке, капченный, жареный,

жаропонижающий, стоп, стопкран, наушник, вечер, не-
обходимо, действительно, случайно, валюта, континен-
таль, безвыходное положение, хирургия /грек тілінен/,
педиатрия, оперативка, олимпийка, трусы, шортик, шут-

ник, заинтересован, шантаж, двухкомнатный, двухспаль-
ный, туберкулез /құрт ауру/, туберкулезная палочка, на-
града, лауреат, ясно, понятно т.б.
Бұлардың сыртында айтуға ауыз бармайтын былға­

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Тапсырма
Әдеп әлемі және журналистік шығармашылық
(Тақырыптар)

Қалжыңының сиқы-ай!
«... Жаман есекке жарбиып мініп алған әңгүдік. Бас­
қаша мүмкін емес. Аяғындағы резіңке кебісті қараңыз.
Балақты қайырып алып «еңіретіп» келеді. Екі қолды ер­

битіп өзімен-өзі...»
Автордың /Мекейұлы/ қыстырма сөзі: «Халықты қор­
лағаны ма, мақтаған түрі ме? Жо-о-қ! Мәселе қолда емес.
Мәселе жүректің тазалығында». «Мүмкін, мереке қар­

саңында қалжыңдағысы келген шығар. Бірақ тұтас халық
нағашысы емес қой. «Әзіл айтсаң әділ айт» деген қазақ­
тың мақалы бар емес пе?»
/«Жас Алаш», 20.03.1994ж./

М.Мамытұлы
/«Аруана», 20.05.1994ж./

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Сонда студенттер адам санатына жатпағаны ма?
Күлкі. Күлкі. Күлкі жайында қаншама тұспал тиым
сөз бар.

«Іріген ауыздан шіріген сөз шығады». «Сөйлей
алмаған, күле білмеген ауыздан бірдеме артық».
«Күліп тұрған бетті жұдырықпен ұрмайды». «Жүзінде
күлкі үйірілмеген адамның сауда дүкенін ашуға құқы

жоқ» /Қытай даналығы/. «Қайғылының көзінше қарқыл­
дап күлме», «Аузының әзілі жоқтың қолында қолшоқ­
пары». «Күлме досқа, келер басқа» /Қазақ/. «Ойын – ар-
зан, күлкі – қымбат» /Абай/. «Көз екі түрлі жағдайда

күледі: иесі қуанғанда және қуланғанда» /Ғаббас Қабыш­
ұлы/.
Бұқаралық ақпарат құралдарында орнын таппаған
сөздер, бір қайнауы ішіндегі сөйлемдер қаншама. Басы-

лымдар мен авторлардың аты-жөндерін жыбырлатпай,
ойымызды дәлелдейік.
«...Егер сіз бақытты болғыңыз келсе, денсаулығыңыз­
дың қадірін білгіңіз келсе, көп бас қатырмай Көкеевтің

кітабын алыңыз» /Газеттен/.
«Көп бас қатырмай» (?)
«Бір қызығы, бұл ірі көкөніс ешқандай жасанды
қоспалар мен тыңайтқыштардың көмегінсіз өсіп шыққан

екен» /Газеттен/.
«Көмегінсіз» (?)
«... Тасқын қасиетті өліммен көз жұмғанын білеміз.
Кетерінде бір ауыз ескертпеді ме?

екен /.../.
Расымен де, қасиетті өлім ғой. Өзінің де жаны қинал­
ған жоқ, бізді де қинамады . /Газеттен/.
Не дейді?

«Қазақстанда ақпарат алу қаншалықты қиын болса,
Грузияда соншалықты оңай».
Не дейді?
«– Айбат Жақсылықұлы, білетін адамдар сізді текті

Үмбетбай Уайдин
теміржолшылардың отбасынан шыққан деп сендіре­
ді...»
«Текті теміржолшы» (?)

«Осындай игі жұмыстардың нәтижесінде далада босқа
жанып тұрған газ алаулары ауыздықталды».
«Ауыздықталды» (?)
«Бейбіттің адамгершілігіне ғашықпын».

«Адамгершілігіне ғашықпын» (?)
Тәнтімін, қызығамын десе ше?
«Нұрбақыт бәрімізді бақытты етті».
«Нұрбақыт бәрімізді қуанышқа бөледі». «Нұрбақыт

бәрімізді қуантып, төбемізді көкке жеткізді» десек ше?
«Жалғыздың шаңы шықпас» /Бас тақырып/.
Солай ма? «Жалғыздың үні шықпас, жаяудың шаңы
шықпас» емес пе?

«Ұмыт қалған қазақ жауынгері» /Бас тақырып/.
Ұмыт қалған ба, әлде ұмыт болған, ұмытылған ба?
Радио: «Алматыда таңғы сағат – 11».
«Таңғы сағат – 11» (?) 11 дегеніміз сәске түс емес пе?

«Дүлей жаңбыр екі елді мекенге шығын әкелді».
«Дүлей жаңбыр»? «Толассыз жауған жауын-шашын
шығын әкелді» десек ше?
«Иті иесіне тартқан. Үруді білмейтін бір керемет».

Ал, керек болса!
«Біз /.../ әлі жиырмаға да толмаған жас мемлекетпіз».
Қалай жас мемлекетпіз?!
«Орыстың бір ғұламасы «Россия менсіз күнін көрер-

ау, мен Россиясыз бір күн де өмір сүре алмас едім депті
ғой».

Үмбетбай Уайдин
«...Сонда Энгельстың риза болғанын көрсеңіз. «Дұрыс
істедіңіз, бауырым. Бұндай иттерді осылай жазалау ке-
рек» деп күректей алақанын иығыма салды».

«Иттер»? «Жазалау»?
Радио: «Тоғыз жасында қобызға ғашық болып...»
«Ғашық болып» (?) Қызықты, құмар болды, құмартты,
үйір болды десек ше?

«Қайтыс болған әйелдің сүйегі аулаға шығарылды.
Бала-шағалар дауыс шығарып жылай бастады. Молда
«айқайламаңдар!» деп тиып тастады».
«Айқайламаңдар» (?) «Сабыр сақтаңыздар» десе ше?

Радио: «Әр заманның тұсында бір сұрқылтай де-
ген...»
«Әр ханның тұсында бір сұрқылтай» емес пе?
Радио: «Абай атамыздан асқан құсбегі болмаған.»/

Абай атамыздан асқан ақын жоқ» десек бір жөн, асқан
құсбегі неге болмасын/.
Астананы күлкіге көмген әзіл. КВН» /Бас тақырып/.
«Күлкіге көмген» дейді? «Әзіл-қалжыңға бөлеген»,

«күлкімен тербеткен» десе ше?
«Көшеде кездесіп қалып», «мынаны қараңызшы» деп
баласына нұсқады».
«Нұсқады» (?)

Мағынасы жақын болғанымен «көп», «мол» сөзде­
рінің өз қолданыс аясы бар. Қайсысы дұрыс: көп пішіл­
ген көйлек пе, мол пішілген көйлек пе? Жазушылар
Одағы үйіне мол қаламгер жиналды дегеніміз дұ­рыс па,

болмаса көп қаламгер жиналды дегеніміз дұрыс па?
«Көп» сөзі тұрған сөйлемдегі көптік жалғауы – лар, лер,
дар, дер жайында не айтамыз? Көптеген адам жиналды,
көп адам сөйледі деудің орынына көп адамдар жиналды,

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
«... Кеттім мен кешіп белшемнен,
Төгіліп жатқан маржанды.
Мөлдірлік деген өлшеммен,

Бағалау үшін бар жанды».
«Белшеден кешу» (?) Терең, тайыздығына қарай су
тізеден, белуардан келеді. Бойлайды, бойламайды. Бел-
шеден батады.«Кеттім мен кешіп белшемненді» қалай

түсінеміз?
Халық қалай дейді? – «Баламен балаша сөйлес». Де-
мек, әдепті әке: «Неменеге ырылдап қалдың? Құрт
қараңды!» деп ақырып-бақырмайды.

Әр адамның өз ой-өрісі, өнері, қабілеті, дарын-та­
ланты, ақыл-парасатының өлшем-деңгейі бар. Бұлар қа­
лай бағаланып келеді? «Жақсының жақсылығын айт –
нұры тасысынның» өлшем-нормалары сақталып жүр дей

аламыз ба?
«Біз жақсылықты қолпаштап жүріп, жамандыққа да
жол ашып беретінімізді ескере бермейміз».
Ф.Ницше

«Қыранға айтар теңеуді көрінген құсқа тели беретін
болдық».
Ғабит Мүсірепов
«... Сөз қадірін бағаламай, жақсы сөздерді оңды-

солды бората беретін орынсыз жомарттық та сөз
білмеудің бір түрі».
Ілияс Омаров
Біз сөз әдебі мен сөз қолданысы өлшемінің о жақ-бұ

жағынан келдік. «Жаңылыспайтын жақ, шалыс баспай-
тын тұяқ жоқ.» Артық-ауыс сөз, жаңсақ пікір қалам
ұстайтын, ұстамайтындардың қай-қайсысының да жаз­
ған-сызғандарында кездеседі. Өзімізден де табылады.

Үмбетбай Уайдин
күндік, сөзі мың күндікті» жадымыздан шығармау неме-
се жауапкершілік деген де бар ғой. Жауапкершіліктің бір
қайырлысы – «біліп жазу, сүйіп жазу».

Ғабиден Мұстафин
«Басылым басшысына тартады» /Газеттен/.
Не түсіндік?
«Сөз өнерінің дертіне шалдыққан Нұрпейісов әр

сөзіне асқан жауапкершілікпен қарайды».
Дархан Қыдырәлі
/Әбдіжәміл әлемі. «ҚӘ», 16.10.2009 ж./
«Мен өз жазғандарыма қараған сайын түзете бергім,

түзете бергім келеді де тұрады. Тіпті бөтен кітап оқып
отырсам да үстінен редакциялап жібергім келіп, қолым
қышып тұрады».
Әлібек Асқаров

/«Алматы Ақшамы», 29 қараша, 2007ж./
«Түзете бергім, түзете бергім келеді де тұрады» дей­
ді? Жазу өнеріне деген сол адалдық, жауапкер­шілігінен
ғой, бұл автор «Өр Алтай мен қайтейін биі­гіңді» деп ата-

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Тапсырма
Тақырыпқа қатысты мына сөздер мен ой орам­да­
рының мән-мағынасын ашып, талдайық.

/Армян халық даналығы/
Мың сөз ойлап тауып, бір сөз таңдап алу қандай
қиямет-қайым.
Лев Толстой

* * *
Өткір сөздің оттығы болады,
Іскердің шоқтығы болады,
Әдепсіздің боқтығы болады.

/Қазақ халық даналығы/
Адамның бұзылуы оның тілінің шұбарлануынан бас­
талады.
Д.Дидро

Әкең өлсін...
Қазір бүлдіршіндер тілді теледидардан үйренеді.
Тәрбиені сол жәшіктің ішіндегі атыс-шабыс, айтыс-
тартыс, көргенсіз қылықтардан алады.

Сол теледидардан өзгелерге еліктеп, еркін сөйлеген
болып қисалаңдап тұратын іні-қарындастарымыз тіл
шұбарлап қана қоймай, салт-дәстүрді өзгертіп, мақал-
мәтелді бұрмалап, сөз мағынасын өзгертіп әуре. Сол

қисық қылықтардың қайталана беруіне қарағанда, шама-
сы, ол хабарларды талқылап, кемшіліктерін көрсетіп
көзге шұқып жатқан ешкім жоқ-ау деген ойға келесіз.
Журналистер «арқасында, нәтижесінде» деген сөздер­

ді «салдарынан, кесірінен» сөздерімен ауыстырып алға­
лы қашан...

Үмбетбай Уайдин
Мысалы: «Осының арқасында кемшіліктерге жол
беріл­ді», «Соның салдарынан осындай табысқа жетіп от-
ырмыз», – дегендерге құлақ үйренді.

Бір ініміз: «Дүкеннің сөрелері шар домалатқандай
бос», – деп соғып тұр /Хоть шаром покати/. Осы жерде
халықтың «жылан жалағандай» деген тіркесі сұранып
тұрған жоқ па? Өткенде бір хабарға қатысқан қарын­

дасымыздың: «Әкең өлсін, әкеңді көрген өлмесін» деген
сөзін естігенде жағамды ұстадым.
Қазақтың мақалы қашан «Әкең өлсін!» – деп қарғап
еді? Дұрысы: «Әкең өлсе өлсін, әкеңнің көзін көргендер

өлмесін» емес пе? Тағдырдың бұйрығына шара жоқ, әкең
өлгенмен, сол әкеңді жоқтатпауға тырысатын заманда-
стары аман болсын деген періште тілек емес пе?
Бүйтіп көз жұма қарасақ, мемлекеттік тіл деп атала-

тын, орысша мен қазақшаның арасында дүбәра тілдің
пайда болмауына кім кепіл?
Қонысбай Әбіл.
/«Егемен Қазақстан», 31.01.2007 ж./

Жаңа қазақтардың жиналысын көріп пе едіңіз?
Товарищи... то есть, дамы... а-а-а... извините, ханым-
дар и мырзалар! Бүгінгі собраниеміздің повестке дня­
сын­дағы вопрос біреу: «Ұжымдағы государственный

язык­тың жағдайы туралы».
Докладчик мен өзім, то есть ұжымның басшысы Боль-
шевиков Жаңақазақ Коммунистович.
Да, ханымдар и мырзалар! Я сразу могу сказать, что

бізде гос язык жақсы развивается. Например? Я сам не-
сколько лет назад қазақша білмедім. Теперь сами видите,
даже қазақша доклад жасап тұрмын. Но бізде немножко
кемшіліктер бар. Например, іс қағаздары еще на русском

нетіп жатыр. Мен ойлайм, бұл вопросты переводчик
алып неғыламыз... І-і...шешеміз.
В прошлом году бізге бюджеттен көп ақша бөлінді.
Госязык үйрену үшін. Год оқыдық. В результате, вот

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Шүлдірбай Мәңгүртович пять слов, Орыскүл Шалақа­
зақов­на десять слов үйренді. Молодцы! Біз на этом же
собрании оларға денежный премия береміз. Подойдите,

пожалуйста? Шүлдірбай Мәңгүртович. Вот вам Орыскүл
Шалақазақовна, десять тысяч теңге. Спасибо... То есть
коп-коп рахмет вам. Біз еще раз газетке береміз, мақтап.
Ханымдар мен мырзалар! Давайте қазақша сөйлеңдер.

А то совсем скоро бәрі госязыкке өтет, тогда қиын болат.
Вообще, біз почему изучаем только госязык-ты? Ведь ел-
басы сказал же, развивать всех языков, пусть и бізде де
звучат многоголосье языков. Госязыкке преимущество

беру дурыс емес...
Ну, ханымдар мен мырзалар, сіздер мені конечно из-
вините, на этом собраниені аяқтаймын. А то жұмыс
қалып кетет. А, айтпақшы, чуть не забыл, Гәлдүргүл

Сақаубаевна, я вас очень прошу, осы собраниенін прото-
колын писать не госязыке? Ничего страшнего, орысша
тілде жазыңыз! Ведь в акимате тоже білмейді қазақ­
шаны, оларға и так удобно даже.

Әбдісәли Дәулетбаев
/«Жас Алаш» №7, 25.01.2007ж./

7-тақырып. Сыр-сұхбат және кәсіби әдеп
Ақылды болғың келсе, есті сұрақтар
қоюға, мұқият тыңдауға, сабырлы жа­уап
беруге және айтарың болмаса үнде­меуге

үйрен.
И. Лафатер
Журналист – педагог-тәрбиеші. Ол ойдың, тәртіптің,
білік-білімнің адамы, шешендік өнер, бүкіладамзаттық

мәдениетті бойына жинаған интеллект, эстет.
Журналист – психолог. Ол адамдардың ішкі әлемін
көзқарастан, қас-қабақтан, дауыстан таниды.
Журналист небір күрмеуі қиын, күрделі мәселелерден

білік-білімімен, әдебімен, дипломатиямен оңай жол тау-
ып шығып кететін ақыл-парасат иесі.
Жақсы журналист – принциптің адамы. Ұстанымы
мықты журналист «мейлі, солай болса солай-ақ болсын»

деп, оп-оңай жығыла салмайды. Қандай жағдайда да
оның сөзі «айтқаным – айтқан».
Журналист қай жерде қалай жүріп-тұрады? Адамдар-
мен сыр-сұхбат, әңгіме-дүкен барысында өзін қалай ұс­

тайды? Оның бұл қыры адамдармен сыр-сұхбат, әңгіме-
дүкен барысында айқын байқалады.
Сонымен, сыр-сұхабт, әңгіме-дүкен барысында жур-
налист өзін қалай ұстайды? Бұл мәселеде журналистке

қойылатын шарт-талаптар қандай? Еске түсірейік.
Әдепті, білікті журналист халықтың алдында екі қо­
лын қалтасына салып немесе шалқайып, қайқайып, тал-
тайып отырмайды. Баламен балаша, данамен данаша

Үмбетбай Уайдин
көрермен басылымдардан іздейді, теледидардан күтеді.
Іздеген, күткен қандай жақсы!
Сыр-сұхбат жүргізетін журналистердің атына орынды

сын-ескертпелер де аз емес. Кідіре кетейік.
«...Осы біз елге сауал қойғанда журналистік әдеп­тілікті
сақтап жүрміз бе?» «...Жасанды сөздерімен нешеме
құбыл­тып сауал қоямын деп, айтар ойы күңгірт тартып,

айдалаға лағып кететін, өзін кербез ұстап кер­дең­дейтін
журналистер де бар».
Өтеш Қырғызбай
/Тілші тергеуші емес.

«Алматы ақшамы», 31.02.2011 ж./
«...Кейбірі тіпті сөз етуге тұрмайтын ұсақ-түйектер.
Мәселен, «Ертеңгісін қандай тамақ ішесіз?», «Гольф ой-
найсыз ба?», «Сахнаға киетін киімді қалай дайындай-

сыз?» және т.б.»
Нұрдаулет Ақыш
/Дүниенің тірегі әншілер ме?
«Ана тілі», №19, 2011 жыл/.

«...Жұрт түсінсін, түсінбесін, тойларды қазір жаппай
эстрада жаулап алған. Үлкен де, кіші де сол айқайды
тыңдап отырады. Ол тойдан бір адам баталы сөз, ұлттық
ойды оятатын сөз тыңдамайды».

Ақұштап Бақтыгереева
/«Айқын», 30 қараша, 2007 ж./
Бұл авторлар әрине, қазіргі қазақ журналистикасында­
ғы интервью жанрының әттегенай­ларына бекер алаң­

даушылық білдірмеген болса керек. Сонда ол «әттеген­
ай­лардың» себеп-салдары неден?
Себеп-салдар көп. Олар: біліксіздік, білімсіздік, тәжі­
ри­бесіздік, мінез қайшылығы және... журналисти­каға

басқа кәсіп мамандарының түрлі себептермен баса-
көктеп еніп кетуі. Тағы да баспасөзге жүгінейік.
«...Қазіргі Қазақстанның жағдайын қарап отырсам,
кәсіби емес мамандардың, яғни эстрада, спорт жұлдыз­

дарының эфирге шығып кетуінен сөздің қадірін қашыр­
ғанын байқау қиын емес. Өздері сұхбат алып отырған

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
кісілерінен деңгейінің көп төмендігі қойған сұрақтан
ғана емес, сөйлеуінен көрініп тұрады»
Бекжан Әшірбеков

/Тарихтың бетін жаба салу оңай, қайта ашу қиын.
«Айқын», 30.04.2011 ж./.
Әдеп, әдептілік өлшемдері, талаптар қатыспайтын
кәсіп, мамандық жоқ. Медицина ше?

«...Үшінші шарт – адамдармен, науқастармен тіл та-
бысып сөйлесе білуі, қарым-қатынас мәдениеті, айталық,
науқастың
диагнозын

барынша
сыпайы
жеткізуі,
көңіліне қарауы, яғни дәрігерлік дипломатияны игеруі.

Төртіншіден...
Бесіншіден...»
Айқын Ақанов – Қорған Аманжол
/Сұхбат. «Егемен Қазақстан», 26.04.2011 ж./

Кәсіби журналистикада да, негізінен, осы әдеп
өлшемдері, осы талаптар.
Әр адам – құпия-құлып. Кілті сәйкес келмесе құлып,
құпия өздігінен ашыла ма? Журналист шеберлігінің бір

қыры сол адамдар құпиясын ашып, танымдық-тағы­
лымдық құндылықтарды қалың жұртшылыққа жеткізе
білуінде ғой. Әр адам ішінде бұғып жатқан құпия
құндылықтарды журналист сонда қандай әдіс – тәсілдер­

мен сыртқа шығара алады? Оны, әрине, әр журналистің
такт, тактика, дипломатиясы – ішкі мәдениеті, шеберлігі
біледі.
Ақылды, әдепті, білімдар журналистер адамдармен

әңгімелесе біледі. Қай жас, қай жыныс, қандай маман­
дық-кәсіптің адамы болсын – олардың алдына бірі біріне
онша ұқсамайтын, бірі бірін қайталамайтын сауал-
сұрақтармен, яғни жан-жақты дайындықпен барады.

Абатбай Кірқабақов сондай журналист. Оның «Үш
қиян» баспасынан жарық көрген /2009 ж./ «Тіршілік
толғауы» атты кітабы өлең, аударма, толғаныстардан
және жиырмаға тарта адамдармен жүргізген сыр-сұхбат­

тардан жинақталған. Сыр-сұхбатқа қатысқандар кәсіп-
мамандық, мінез-құлық, жаратылыс-табиғаты жағынан

Үмбетбай Уайдин
бірі біріне ұқсамайды. Кілең жайсаңдар. Бәрі де ағынан
жарылып сөйлейді. Олар өмірде бар, өмірде жоқ ақын-
жазушылар Мұзафар Әлімбаев, Қалтай Мұхамеджанов,

Фариза Оңғарсынова, Қадыр Мырзалиев, Герольд Бель-
гер, Жұмабай Тәшеновтың жары Райса Күлшіманова,
Сағи Жиенбаевтың жары Өзипа Әсембайқызы, Төлеген
Айбергеновтың жары Үрниса Төлегенова, Смағүл Елу-

бай. Олар өнер мен ғылымның әр саласының өкілдері –
академик Әбдірахман Нұрлыбаев, Шәдібай Абдоллаев,
Төрегелді Шарманов, Николай Беклемишов, Әлмағамбет
Дайыров, Ханиса Сәтбаева, Жағда Бабалықұлы, Жеткер-

ген Арзықұлов, Сахи Романов, Ермек Серкебаев, Жұма­
бай Медетбаев, Әбілсейіт Айханов, Тимур Сегізбаев, Ба-
уыржан Ибрагимов.
Абатбайдың қызмет орны «Денсаулық» журналының

редакциясы. Сондай ретпен деп түсіндік, сыр-сұхбат ба-
рысында ол кімге қандай сауал – сұрақ қойса да медици-
наны айналып өтпейді. Мінекей.
«...Өз денсаулығыңызды бұрын қалай күттіңіз, қазір

қалай күтініп жүрсіз?» /Жасы тоқсанды алқымдаған
Мұзафар Әлімбаев ағаға қаратып қойылған сұрақ/.
«...Адам баласы өмірге келгеннен кейін, әрине, сау-
саламат, әрі ұзақ жасағысы келеді. Осыған орай сіз

ұстанған принциптер қандай?» /Ақын Фариза Оңғарсы­
новаға қаратып қойылған сұрақ/.
«Денсаулық болса көңіл-күй де бар. Осы екеуіне руха-
ни байлықтың тигізер әсері қандай?» /Қадыр Мырзалиев-

ке қаратып қойылған сұрақ/.
«Денсаулық – терең байлық» дейді ғой халқымыз... Өз
денсаулығыңызға қай кезден бастап көңіл бөле баста­
дыңыз?» /Герольд Бельгерге қаратып.../.

«Халқымыздың денсаулығын жақсарту жөнінде көке­
йіңізде жүрген ойлармен бөліссеңіз?» /Медицина ғылым­
да­рының докторы, профессор Шәдібай Абдоллаевқа
қаратып.../

«– Николай Дмитриевич, ұзақ жасаудың қандай-
қандай негізгі субъективті өзгерістері бар?» /Академик
Н.Д. Беклемишевке қаратып.../ т.б.

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Сұрағына қарай – жауабы. Сұрақтардың ұзын ырғасы
осы бағытта. Ешкім бірін бірі қайталамайды, керісінше
бірін бірі толықтырып отырады.

Бүкіләлемдік медицинада адамзат ашқан, ашып бол­
маған әлі қаншама құпия-сыр жатыр. Құлағымызға ти-
меп еді, қаламдас қатарымыз Смағұл Елубаев пен зайы-
бы Жұмажан екеуі ұзақ уақыт ем қонбаған бір науқаспен

шырмалады. Күндердің күнінде құдай сәтін салып, әлгі
сыры беймәлім сырқаттан олар ақыры ақи-тақи құты­
лады.
Смағұл тоқсаныншы жылдардың ортасында «Пара-

сат» журналында бас редактор болып қызмет атқарып
жүріп, Мюнхендегі «Азаттық» радиосына ауысады. Оған
басты себеп әйелінің қатерлі ісік ауруына шалдығуы.
Дәрігерден дәрігер... Операция столы...

«Операция өте қызық болды. Мен дәлізде күтіп отыр-
дым. Операция небәрі 12 минутқа созылды. Сурет ала-
тын аппарат арқылы ішекке кішкене түтікше жіберді.
Жеңгеңіздің өзі де: «Оны экраннан көріп отырдым»

дейді. Сол бір ішектің қалтарысында жара пайда болған
екен. Жаңағы жараны барды да аппарат тістеп қырқып
алып шықты» дейді. /Сұхбаттан үзінді/.
Сөйтіп, жазушының жұбайы құлан-таза айығып

кетеді. Енді өз жағдайына бұрылайық.
Университеттің соңғы курсында кітап оқыса, көпші­
ліктің ортасында болса шаршайды, жарықты жаратпай-
ды. Дәрігерлер жүйкенің жұқаруынан дейді. Берегірек

келе талып, құлап қалатын жағдайға ұшырайды. Жапон
аппаратының көрсетуі бойынша мида қан толып қалған
/тромба/. Отасыз үміт жоқ. Оған Смағұлдың жүрегі да­
уаламайды. Өзін тыңдайық.

«Чехиядағы бір дәрігерге бардым. Ол Германиядан
алдырған «Жасартушы» деген 150 компоненттен тұра­
тын дәріні маған екі ай бойы құйды. Оның әсері кәдім­
гідей елеулі болды. Жарықтан қорқу, көпшілік жиналған

жерде тез шаршау өзінен өзі кетті».
Қандай қызық мағлұмат. Егер журналист сұхбаттасу­
шыға: «Ертеңгісін қандай тамақ ішесіз?», «Гольф ойнай­

Үмбетбай Уайдин
сызбаға» ұқсас сауал-сұрақтар жаудырса, оқырманға
мұндай мағлұмат жете ме, жетпей ме?
Йодтың емдік қасиетін біреу білсе, біреу білмейді.

Жемсау /зоб/, баспа /ангина/, атеросклероз, жүрек-қан та-
мырлары мен іш аурулары, күйік – бәрі– бәріне бірме-бір
ем «йодты кисель» деп аталатын қоспаны қайсымыз
білеміз? ҚР Ғылым академиясының Қ.И.Сәтбаев атында­

ғы геология институтының зертхана меңгерушісі Әбді­
рахман Нұрлыбаевтың 3 жастағы немересі іші ауырып
ауруханаға түседі. Бірақ, ешқандай дәрі-дәрмек әсер ет-
пей, баланың жағдайы қиындай бастайды. Содан баланы

ауруханадан шығарып үйге әкеліп, «йодты кисельді»
қолданып көреді. Екі күннен кейін бала тәуір боп кетеді
/«Бейқамдық түбімізге жетпесе жарар еді» деп атала-
тын сұхбаттан/.

Автордың сыр-сұхбаттарынан заман, қоғам проблема-
лары мен адамдар тағдырын қозғайтын әңгімелерді де
ұшырастырдық. Қарт қаламгер Мұзафар Әлімбаев аға­
мыздың шығармаларын біршама білгенімізбен тағдыры­

нан бейхабар-тұғынбыз. Әке-шешесінен ерте айырылып-
ты. Бақытсыз балалық шақ. Одан ары: соғыс. Жарақат.
Үш операция столы. Жосалыдағы ұшақ апаты...
Сыр-сұхбаттардан қиянат талаған тағдырларды да

ұшы­растырдық. «Лениндік сыйлыққа ұсынылған Жұма­
бай Тәшеновтің үстінен өз қандастарының бір тобы арыз
түсіріп, жолын байлады. Бұл жағдай адам баласына зәре­
дей де қиянаты жоқ абзал жан Жұмекеңнің жүрегіне жа-

зылмастай жара салып, ол жүрек талмасымен ауруханаға
түсті» /«Мыңнан озған тұлпар»/.
...Журналистің сыр-сұхбат, әңгіме-дүкен үстіндегі
кәсіби әдебі, міне, тағы да алдымыздан шықты.

«...Кім көрінген эфирге шығады да, аузына түскен
сөзді айтып отырады. Көбісінің тілі – шұбар, жұтаң».
«Біз байырғы мәдени-рухани әлемімізді қайта түлет­
кеніміз дұрыс. Оның негізі шешендік өнерде жатыр»

Манап Ахмет – Тоқтарәлі Таңжарық
/Сұхбат. Шешендік пен көсемдік – егіз ұғым.
«ҚӘ», 4.12.2009 ж./.

Үмбетбай Уайдин
Сыр-сұхбат мәселесінде сөз білетін, жөн білетін және
сүйкімді адамдардың жолы болғыш. Сұп-суық бетпен:
«Сізбен сөйлесуге бола ма?», «Сізден интервью алуға

бола ма?» деп, қақиып тұрған журналистке кім «иә»,
«жарайды» деп ыңғайға келе қалады. Ондайлардың ал-
дынан шығатын сөз: «кешірерсіз, асығыспын. Уақытым
да, дайындығым да жоқ». «Кешірерсіз, сіз мені енді көп

мазаламаңыз». Бұл айтылғандар журналист Абатбай
Кірқабақовтан аулақ. Адамдар кодының кілті Абатбай­
дың жан қалтасында.
Абатбай Кірқабақовтың «Тіршілік толғауы» атты

кітабының көлемі 25 баспа табақ. Ал, таралымы – 500
дана. Қаражат тапшылығынан болар, таралым тым жары-
тымсыз. Қаражат көзі табылса бұл рухани дүние тұтас,
не журналистикаға қатысты бөлігі қайта басылып, жур-

налистика қарбаласына енді кірісе бастаған жастардың
қолына тисе, бөтен болмас еді. Біздің байқауымызда
қазіргі журналистикада теориялық әдебиеттер баршы­
лық. Керісінше, бір кездегі «Мен-журналистпін» /Әзіл­

хан Нұршайықов/, «Жол үстінде журналист» /Намазалы
Омашев/, «Қазақ радиодраматургиясы» /Темірғали Көп­
баев/ сынды танымдық-тағылымдық әдебиеттер көзге
көп түспей кетті.

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
Тапсырма
Сөйлем қалай құрылған?
«... Ауылда екі қолы алдына сыймай жүрген жасы мен

жасамысы, кәртемішіне (?) дейін түгел ағылатын...» «Өзі
жоқтың көзі жоқ», сүйегі баяғыда шіріп (?) кеткен
қайраткердің атын жамыл да, «ақшаны күрей бер»
Алмас Нүсіп.

/Қазаннан қақпақ кетсе...
«Жас қазақ», 29.04.2013 ж/.
«... Алапат көшкіндер тек адамдарды ғана емес үйір-
үйірімен жортып жүретін қасқыр екеш қасқырларға

шейін (?) басып қалып, олар да қардың астында жан
тапсырады» (?).
«Үйір-үйір қасқырды» қалай түсінеміз? Үйір-үйір
жылқы, қора-қора қой деген сияқты тұрақты тіркестер

бар емес пе еді? «Қалың қардың астында жан тапсырды»
ма, жоқ «қалың қардың астында көміліп қалды» ма?
«...Қоңыр үнімен баппен сөйлеп тұрған асабамыз күл­
кі­лі әңгімелерге (анекдот) үйірлеу екен. Бірден халықты

қыран-топан күлкіге кенелтейін десе керек, жұртшы­
лықтың аяғынан сарсылып, тойдың басталуын күткен екі
үш сағаты уһ дегенде әрең өтіп, тиісті-тиісті орындарына
отырып, астан ала бастағандары сол еді, естір құлаққа да

ерсілеу анайы анекдоттар зал ішін жайлап кетті.»
«Тиісті-тиісті орындарына отырып» па, жоқ «әркім өз
орнына отырып» па? Қайсысы дұрыс? Сосын зал ішін
анекдоттар қалай жайлайды?

«... Сұхбаттарының түрі: «Үйленгенсіз бе?» «Неше
балаңыз бар?» «Қыздар сізге көп ғашық болды ма?»,
«Зайыбыңыз қызғанбай ма?», «Көлігіңіз қандайдан» әрі
аса алмайтын, түкке керегі жоқ дәйіс (?) сөздер ғана.

Пікір айтайық.
«... Алматыдан Атырауға дейінгі барар жол 35 сағат
30 минутты құрайды.»
Неге барар жол? Екі арасы немесе екі аралық

Үмбетбай Уайдин
«Құрайды?»
«... Қызылорда облысында құрылысы жүріп жатқан
мектептің бір қабырғасы опырылып түсті. Айдың күні

аманында осылайша білім ордасы жергілікті жұртты бір
дүрліктірді».
«Айдың күні аманында» ма әлде «айдың, күннің ама-
нында» ма?

Үйдің төбесі опырылып құлап, ортасына түседі.
Қабырға қалай опырылады? Гүрс құлады десек бір сәрі.
Пікір айтайық.
«... Бірде мен Алматы қаласының нақ (?) ортасындағы

бір фотосалонның алдынан «срочное фото» деп жарна-
малап қойғанын көрдім. Сірә, аудармашы ол сөзді «ско-
рый поездбен» шатастырып алса керек. Дұрысы, «шұғыл
фото» боп аударылуға тиіс.»

Не түсіндік?
Халықтың қайғы-қасіретін ойнап отырып жеңіл жазу­
ға болмайды.
Тахауи Ахтанов

Неге?
Мені адалдық, әділеттілік, қарапайымдылық, шынайы
берілгендік сияқты ешқашан өзгермейтін адамгершілік
құндылықтары туралы түсініктің құбылмалы бола бас­

тағаны қатты күйіндіреді.
Өмірбек Байгелді
Неге?
Мен ақшасыз адамды адамсыз ақшадан жақсы көрем.

Фемистокол
Көп ауыз сөйлесе, бір ауыз жоқ болады.
/Қазақ даналығы/
Не түсіндік?

... Бостандық дегеніміз – бас өзімдікі деп бетімен
кетіп, ауыз өзімдікі деп бей-берекет сөйлеу емес,
демократияның әлемге аян өз заңдылықтары бар.
Иманғали Тасмағамбетов

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
...Біздің көпшілігіміз дастарқан басында сұлу сөйлей­
міз. Біздің сол сұлу сөзіміз өмірдегі әртүрлі жағдайларда
үйлесім таппай жатады. Біздің сорымыз содан.

Шынында да...
Дулат Исабеков
Тақырыпқа қатысты әдебиеттер

Үмбетбай Уайдин
мен іс тындырады» депті. Философтың бұл сөзі,
біздіңше, «жігіттің жүргенін сұрама, тындырғанын сұра»
деген қазақ даналығымен мағыналас. «Кісінің сөзіне

қарама, тындырған ісіне қара» дегенге де жақындап
қалады.
Дауыс. Дауыс.
Дауыс танимыз ба? Әйел, еркек дауыс; ертек дауыс;

бесік тербеткен «әлди-әлди» дауыс; дүниені көшірген
есек дауыс; салтанатты, қуанышты дауыс /«Әже-е, ата-а,
көкемнен хат келді!»/. Алғыс дауыс /«Көп жаса, көсегең
көгерсін, жаным!»/. Қарғыс дауыс /«Жолың болмасын!»,

«Бала-шағаңның қызығын көрме!»/. Кіжінген, кісімсіген
кіржік мұрын дауыс; кішірейген дауыс /«Құрметті құда,
біздің тараптан бір қателік кетті. Ғафу етіңіз»/. Бала
жұбатқан дауыс /«Сенің ақылың бар ғой. Сен ата, әже ба-

ласы»/. Бала жылатқан дауыс /«Болды, әй, ырылдама.
Өшір үніңді!»/. «Төрем», «кенжем», «шашбаулым» деп
келетін жүзі жайдары жеңге дауыс /«Кенжем, жол соғып
тастаған жоқ па? Не ішесің?»/. Шаршатып тастайтын

шарылдақ, шаң-шұң дауыс; шаршағанды басатын шағала
дауыс; қайтып айналып келіп, қайтып айналып келіп жер
тепкілейтін зірк-зірк дауыс; ауызы бұртиған, дүңкетпе
дауыс /«Өй, кетсінші әрі, мен үшін айлық алып жүр ме»/.

Бұйрық райлы ар-гүр дауыс /«Оңға!», «Солға!». «Өл-
тіріл, осыны орында!», «Тұрыңыздар, сот келе жатыр!»/.
Ұйқы үркітетін үрейлі дауыс /«Жауынгер жайшылықта,
халық ортасында/ бұзаудай момын, жайдары, тыныш бол­

сын. Ал соғысқа кіргенде аш бүркіттей ызаланып, ащы
айғаймен жаудың үрейін ұшыратын болсын.» /Шың­
ғысханның «Ұлы жарғы» – «Великая Яса» заң-жар­ғы­
сынан/. Ит қуғандай ерсі дауыс /«Ай, мына қаңғы мұнда

нағып жүр? Кет, әй, енеңді ұрайын!/.
Дауыс. Дауыс.
Жаны ауырған адамның жан дауысы шығады. Еште-
меге басы ауырмайтын, дүние өртеніп жатсын – қос

қолды қолтыққа тығып, міз бақпай: «маған бәрібір, мне
все равно» дейтін жарықтықтардан қандай дауыс
шығады? Мұны сенің сұрағыңның орайында айтып от-

І тарау. Әдеп әлемі: Талдамалы журналистика
ырмын. Адам жүрген жерде проблема екі есе, үш есе.
Бала жүрген жерде одан да көп. Мектепте анда-санда
бірер мұғалімдердің жан дауысы шығып жатады. Тәртіп

тұрғысынан ондайға мен өзім түсіністікпен қараймын.
Алайда, дауыстың да дауысы бар ғой. «Бізді құдай бүй­
тіп өмір бойы қысып қояр деймісің, біздің де қолы­мызға
қарға тышар» деп келетін өкпелі дауыс; қазір бақы­рып,

қазір басыла қалатын өтпелі дауыс; өңмеңің­нен өтетін
өкпек жел дауыс; анауысы басыла бергенде мынауысы
жалғастырып әкететін «апалы-сіңлілі» дауыс; сиыр
қайыр­ғандай естілетін арқыраған дауыс; даң­ғырлаған,

қаңғырлаған қаңылтыр дауыс; «өй, әкеңді» деп бастала-
тын өкірген өктем дауыс; «жаным-күнімнен» бастау ала-
тын жалынышты дауыс; шаң боратқан шаң­қылдақ дау-
ыс; боғауыз араласқан, жаңғырығы шам сөн­діретін,

есті­ген құлаққа бір түрлі... ауыр дауыс; үй жығатын дау-
ыл дауыс; «айтқан жоқпын ба, айттым ғой, сен жалмауыз
тыңдайсың ба» деп, бұрнағы күні басталып, бүгінге
шейін жалғасып келе жатқан көп сериялы жанжал дауыс.

Әр адам – пенде. Көп қайшылықты жеңілдететін бір
ауыз ақылды сөз. Оған да шүкір.
Дауыс қайдан шығады? Ауыздан. Ауыз жайында не
естіп білдің? Еске түсірейік. Оймақтай ауыз; ашық ауыз;

берекесіз, бейпіл ауыз; дуалы ауыз; жайын ауыз; өкпе
толы бұртиған ауыз; итаяқ ауыз; қыңыр-қырсық ауыз.
Біздің бір білместігіміз, барлық жақсы-жаманды байғұс
ауыздың үстіне үйіп-төгеміз. Ерін ше? Шүртиген ерін;

үлбіреген ерін; түрік ерін; дүрдік ерін; салпы ерін;
кеберсіген, тобарсыған ерін; тілік ерін; қоян жырық ерін.
Болар. Неменеге күлесіңдер?
Адамдар адамдарды сөзінен, көзінен, қас-қабағынан