Дәуренов. Жолдас Сталин Қазақстанды мал шаруасының шығыстағы социалистік базасы болсын деді. Одақтық Совнарком Қазақстанның мал шаруасы туралы бірнеше рет арнаулы қаулы алды. Отан соғысы мынау, ол майдандағы ерге де, мұндағы елге де, осы

Наркомның кабинеті. Дәуренов мәжіліс өткізіп отыр. Екі стенографистка. Жиын ұзын көк үстел айналасында. Көмекші әйел жиі келіп-кетіп тұрады. Наркомға жақын Есенов отыр. Екінші жағында Першин. Жиылыста Сәлім, Першин, Есенов, Назарбеков, Балашов, Бектенов Сапар, Садыров, Сейітова және шабандар: Есіркеп, Әсия, Бекбол, Молтай бар. отырған бәрімізге де ерекше қарыз артады. Отан басына келген ауыр сын жылдарда, сын күндерде, біздің бәріміз де өзді-өз орнымызда сын сағатта, сын майдандамыз. Отан алдында азамат қарызын ұққан жанның бәрі де бұл санадан өз көңілін бір сәтке де босаңсытуға, бейқамдыққа салуға жол емес. Мүмкін емес. Құр ғана "еңбек етіп жүрмін, қарап жүргем жоқ" деген сөз ешқайсысымызға ақтау емес. Ол аз. Өнер сөзін күтеді жұрт та, жұмыс та. Өнімді ойы бар, бүгін мен ертеді, үлкен өрісті түгел қамтып ойлайтын табысты ойларыңды естімекпін. Мәжіліс міндеті осы. Бар деректеріңмен, талаптарыңмен, тіпті күдіктеріңмен де, таластарыңмен де осы мәжіліске әзір боп, ортаға салғалы келді деп түсінемін. Партия мен үкімет басшылығы сіздермен сондайлық арнаулы, кең еркін мәжіліс өткізуді маған тапсырды. Әуелі осыған бір келісіп алайық, сондай кеңеске әзірсіздер ме? Есенов. Жолдас министр, біз жиын ойларымызды да және таластарымызды да түгел әкеліп отырмыз. Бектенов. Таласымыз көп екені рас. Өзіңіз қоятын талапқа қарай айтсақ деген ойларымыз аз емес. Дәуренов. Мақұл, ендеше, нақтылы осы жиынның алдына қойылатын талаптың өзін айтайын. Ғылым сіздерде. Халықтың ғасырлық тәжірибесі сіздерде, тәжірибе базасы сіздің институтта, бүткіл республика мал шаруасы сіздердің тәжірибеңізден басшылық ой күтеді. Қолдарында он мыңнан аса қой бар, он жылдан аса тәжірибе жасап келесіздер. Жә, аяғы жерге тиген не бар? Қашан үлгі беріп, жеміс шашасыздар. Қазақстанның колхоз, совхозы сіздерден басшылық ойды күтеді. Жасыратыны жоқ. Мал өнімі нашар. Қыс сайын жұт бар. Жыл айнала өлім көп. Дамып ұзаған өнім аз. Көп жылдан бері тұқым араластырдыңдар, халық шаруасына, мемлекетке не шығарғандарың мәлім емес. Украина — Аскания-Нова қойын тудырды, Кавказда жаңа тұқым рамбулье шықты. Азербайжан тау мериносын тудырды. Сібір мериносы мынау қасымыздағы Рубцовкада туып отыр. Биология, генетиканың, жалпы селекцияның Қазақстанда мал жөнінде жаңа жеміс берері бар ма, жоқ па? Сіздердің сөзіңізді бүкіл Одақ халық шаруасы көптен күтеді. Таңдаулы сынмен күтеді. Жасыратыны жоқ, Қазақстанның бұрынғы мәдениетсіз өскен шаруасы пайдаланбаған, Алатау, Алтай, Сарыарқа, Сыр, Жайық, Есіл, Ертіс кең-байтақ өлкелерінің ішінде мал мекендемеген жер бар ма еді? Ол түгіл, мынау Бетпақ, Қызылқұм, Мырзашөл, Мойынқұм, Бозой, Сартауқұм, Қарақұмдардың жылына, бір мезгіл болса да, мал тұяғы баспаған топырағы, малдың азуы шалмаған қылтанағы бар ма еді? Біз сол қыстау, жайлау жерлерді неге баурамай отырмыз? Талай мемлекет сыятын шүйгін дала, салқын жон, құнарлы қорық, самал таулардың, шынын айтқанда, көп өлкелерін картаның жүзінде адам баспас мұз мұхиттай, тұл өлкедей, есіз тастап отырмыз. Ғылымдағы мешеулік — сіздерден, халық шаруасын басқарудағы кемшілік — бізден. Мен Наркоматтың олқылығын ақтамаймын. Балық басынан... Осы екі мешеулік жауапкері сіздер мен бізбіз. Менің өзім де айыптымын. Айыпты ғана емес, сол картадағы ақ алаңнан Қазақстан қалың өлкесінен ұялатын күндеміз. Отан соғысы күнінде Отан алдында ұялатын күйдеміз. Дала мен құмдарға, таулар мен қорықтарға мал бармады. Мал бармаған себебі, малға көмек ой бармады. Соны жолдас Сталин бастаған біздің орталық партия, одақтық үкімет көріп отыр. Малды бір жағынан жәйіп, көшіп өсір, мәдениеттендіріп өсір, сол тұл боп кеткен, туысып кеткен өлкені пайдаланып, малды көшіртіп өсір, бірақ тек өсір деп отыр. Бұл жолда халықтың жүз жылдаған тәжірибесіне ғылым, оқу қосылсын, ұрық берсін. Жүйе мен тәжірибе табыссын, бар ой мен өнер осы мал шаруа институты, соның тәжірибе. базасы өзінде қабыссын дейміз. Ойларында не жүр? Қолдарында не табыс бар? Қандай таласың, қандай күдігің, қандай сының бар? Соның бәрін ортаға салыңдар. Есенов. Ең әуелі, ауыл шаруа ғылымының әр сала жұмысынан екі институт ісін бөліп айтар ем. Олар жер пайдалану институты, экономика институты. Міні, мынау солар еңбегімен жасалған Қазақстанның мал шаруасы жөніндегі картасы. (Картаны ілгізіп, жанында тұрып сөйлейді.) Осы карта бойынша 175 миллион гектар жайылыспен пайдаланатын жер бар. Жаңа жолдас наркомның атаған жерлері. Осы өлкеде малды қысы-жазы жайып бақсақ, 120 миллион қой өсіруге болады. Ал бізде қазір 20 миллионға мал басы жетпейді. Егер осы жердің пішендігін шауып, малды қолдан асыраймыз десек, жиыны 50-55 миллион ғана қой өсірер едік. Бұдан бөлек біздің алдымызда басқа міндет бар, ол — Бетпақтың шөлін зерттеу жұмысы, онда 200 миллион гектар жер бар. Жаңа жолдас нарком айтқан, бұрын жылдың бір мезгілінде болса да, мал аяғы басқан, мал кіндігі өскен жер. Оның бар мүмкіндігін біз қазірге зерттеудеміз. Ал мынау 175 миллион гектар жерде қандай пішендік, қай жерде бұлақ, бастау, қай жерде құдық, бос су бар, қайсысы қыстау, қай тұсы жайлау, қаншалық мал сыйғыза алады. Және жүйе жүзінде қандай тұқым малды өсіру талап етеді, бұның бәрін біз зерттедік, білдік. Ендігі сөз мал мамандарында. Біз ғылым жөнімен, жүйемен, қай жерге қай түсті мал өсіру керек екендігін де белгіледік дейміз. Тек мал беріңдер. Малдың жаңа тұқымын беріңдер. Тек наркомға айтар бір дауым бар. Бізде көбінше, ғылым бір бөлек, тәжірибе бір бөлек келеді. Қой тұқымын асылдандыруға ығы жөн жоқ. Қай өлкеге, кімді өсіруді зерттеместен, бар жерде тұқым араластырам деп қойды қозы қоспа еттік. Қой болды қойыртпақ деген осы. Соның салдарынан Одақтың бір жеріне жараған шала-шарпы Қазақстанның екінші көп өлкелерінде жарамсыз боп отыр. Көп өледі. Шығынға тығын болар, төтеп берер ойды тәжірибе де таппады, ғылым да бермеді. Ғылым бермегендігіне кім кінәлі? Көп шығын мал шаруасын басқара білмегендігімізден болып отыр. Сол айып алдымен, мал шаруасын ұйымдастыратын аппарат, осы өзіңіздің системаңызда, сіздің аппаратта. Першин. Айып жалқаулық, керенаулықта. Малды өзі туып, өзі өссін дейді, шөп-қор жасалмайды. Шаруалар асыл тұқым алғысы келеді, күткісі келмейді. Аскания-Нова, Сібір мериносы, Кавказ жаңа тұқым қойлары, барлығы да күтіммен өсіп отыр. Асыл нәсіл еңбекпен туып, мешеуліктен жойылады. Қой жыл сайын жұттан арылмай, көбею орнына, кемумен келеді. Айып басқаруда емес, мәдениетсіздікте, жалқаулық, мешеулікте. Сол мешеулік, осы мал шаруа институты, оның тәжірибе базасы, өздеріңізде жоқ па? Сіздер мал өлтірмей отырсыз ба? Сіздер тым құрыса жаңа тұқым бермесең де, мәдениетті тәртібіңмен, күдіксіз күтіміңмен жұтсыз жыл өткізсеңіз болмас па еді? Сіздерге де мешеулікті егіп отырған біздің аппарат па? Есенов. Мәселені жолдас нарком кең қойып отыр. Әңгіме он миллион қойдың жөнінде, жолдас Першин. Тәжірибе базасының 10 мың қойы өзінің олқылығын да, табыс, талабын да ортаға салады. Бірақ оның мінімен, оның тәжірибелік ерекшелігімен, оның кейде кеткен қапысымен сіз ақталуды ойламаңыз. Мешеулікті айттыңыз, жақсы айттыңыз, бірақ сол мешеуліктің тірі пішіні, жиын пішіні он миллион жәйін тәжірибе базасына бақан тіреу етіп айтып, сонымен ақталмақ боп отырған мынау отырған сізсіз. Отан соғысы күнінде бар шаруада адам күші аз, сіз айтқан жаңа тұқым қойлар, Қазақстанға тәртіпсіз, есепсіз жайған қойлар күтімі ауыр ғой, көбінше Қазақстанның жағрафиялық, ауа райлық жайларына көніспеген қойлар, сыналмаған тұқымдар. Сіз бар жерге талғаусыз, ойсыз жаңа тұқымдарды жаппай араластыруға салғансыз да, былықтырып қойғансыз. Першин. Не дәлелмен айтасыз бұл сөзді, әлде сіздерді сынауға, сіздермен дауласуға да болмайды деп білесіз бе? Есенов. Сөзім дәлелсіз болса, дауласыңыз. Сырдағы қой Ертісте өсе алмайды. Алатау өлкесіне үйлескен қой Көкшетау, Қостанайда өсе алмайды. Сіздің өзіңізге бақтыртып өсірту керек еді. Колхоз, совхоздың шабынын кінәламай, сонда өз басынды өзің ұрар едің. Шашыңды жұлар едің. Сол көктемгі қой қозылар кезіне сізді жіберіп, 500 қойға екі кісі ғана бөліп, ондағы қозыларың екі күндей ауыздана алмай өліп жатса, қайтер едіңіз. Үлкен биік кеңседе, жақсы орында жайлы отырып алып, ой мешеулігінің анасы өзіңіз болып отырып, мешеуді алыстан іздейсіз. Жолдас нарком, айып етпеңіз, біздің ғылым орындарын ақтау үшін айтып отырғам жоқ, бірақ әуелі өз кеңсеңізді бар мінімен танып, біліп, дұрысқа бұрып салмай, іс мандымайды. Біз болсақ, ғылымдық, халық шаруашылық шын күдігімізді, дауымызды, осындай сындарымызды, бар қиын түйіндерімізді әкелдік. Уәде бойынша еркін сөйлесейік, шын сөйлесейік. Сол үшін ең алдымен өзін ақтап, өзгені сынап, кінә мен қылмысты төменгінің бәріне үлестіріп беріп, өзі тоғышарлықпен малтығып отыратын мінез соққы көрсін. Жаны ашымастың қасында басым ауырмасынның мінезіне ең алдымен тыйым болсын. Кінәні өзгеге тастап, басын амандап шығуын ойлап жиналып отырған мамандар мен шабандар емес бұндағы жұрт. Көріңіз, тыңдаңыз. Намыстанбаңыз да ұялмаңыз, сабақ та алыңыз тіпті. Қазір бар күдігі мен дауларын ортаға салғандарын көріңіз мына жұрттың. Сөйлеңіздер, жолдастар. Мен мәжілісті ерте ашуыма ғафу өтінемін. Бірақ, орайсыз сөз болса, бұдан былай да ашуланбаймын деп уәде берерім және жоқ. (Күлкі.) Сөйтіп, өнімді сөзге кірісіңіздер, жолдастар... Бектенов. Жолдас нарком! Сіз "балық басынан" дедіңіз, мен сол басты ең әуелі ғылымның басы етіп алғым келеді. Оның ішінде мал шаруа институты, оның ішінде тәжірибе базасын, профессор Балашов тәжірибесін айтамын. Қазір Қазақстандағы мал шаруасы жөнінде ең жауапты бастың бірі — екі түрлі тұқым ауыстыру бар еді. Жеңдіріп араластыру, өндіріп араластыру. Біздің базаның тәжірибесі жеңдіріп араластыруды Қазақстан шаруасына көп екті, не көп — Қазақстанды қоныс ете алмаған мәліш қой көп. Сұраңдаршы шабандардан, колхоздардан сұраңдаршы, осы күнде сол қойлар зығыр жейді. Институт бастығы профессор Балашов болып өздері іздегенін тапқан жоқ, сонымен қатар шаруасына ойланып, тартынып істе деп ақыл, көмек айтып араласқан да жоқ. Енді мал шаруасы дағдарыста. Біз сол күйдеміз. Үлкен Қазақстан бірақ тұқым қоймен күн кеше алмайды. Ал біздегі ғылым сол бір тұқымның өзін де берген жоқ. Алақандай Англия Қазақстаннан ауа райы, жағрафиялық жағдайы әлдеқалай біркелкі деуге келсе де, өзінің әр ауданына лайықтап, талай түрлі тұқым қой шығарды. Бүгінде 32 тұқым қой бар. Қазақтың өз қойын алғанда, 22 түрлі жағрафиялық айқын белгілері бар өз ішінде типтері болған. Академик Иванов он жылда Аскания-Нова рамбульесін жаратты. Сонымен қатар, академик Иванов текті нәсілдегі өзгерісті еске ала отырып, бүгінде дүниедегі атақты болған, табиғатты ұлы өзгерткіш Мичурин тәжірибесін, академик Лысенко жаңа жүйесін малдан жаңа тұқымды тәрбиемен өндіріп туғызуда ұлы жаңалықтар айтты. Кавказ қойы профессор Кулешев, академик Иванов ойларын іске асырған Филянский еңбегінен 35 жыл жаңа тұқым боп қабылданды. Азербайжан тау мериносы Смарагдов, Тимирязев, Чандерли, Садыхов, Ақбердиев және Қара Мәметұғлы сияқты үлкен шабанның тәжірибесімен туды. Кәдабек, Шамхор аудандарының тау мериносы жаз Арменияның Севан көлін жайлап, қыс Кураның бойын қыстайды. Көшпелі мал шаруасын, соған лайықты қой тұқымын тудыру керек деген Иванов ойымен туған жаңалық сол еді. Қыс қыстау, жаз жайлауының арасында Азербайжан тау мериносы 500-600 шақырым жер жүреді. Міні, жаңа тұқым тудыру деген осылай. Тудырдық па біз жаңа тұқым сондай? Тәжірибеміз он жылдан асты. Тұл жылдар. Тудырғамыз жоқ. Сонымен қатар Қазақстан мал шаруасын дағдарыста қалдырды. Үлкен ауыр дағдарыс өлкелерінде бұрын қой шаруасы болмаса бір сәрі еді, әсіресе қазақтың қазақы қойы бар еді. Қазақстанның бүгінгі құмы мен жолдас нарком айтқан алыс шексіз кең, байтақ қазақы қойы бар еді. Дүние жүзінде ең асыл қой осы еді. Оның төзімділігі, еті, сүті, тез пісетіндігі, қыс қайраты ешбір дүние жүзінің бірінде жоқ. Жалғыз міні — жүні. Біз сол қойды өз ортасында өсіре берсек, мал санының басына келгенде, бүгінгіден кем қойғанда, екі есе артық малға ие боп отырар едік.

Балашов. Олай болғанда, сізше не істеу керек, жолдас Бектенов? Бектенов. Менше, Қазақстанның көп облысында өсе алмай, өне алмай жүрген шала меринос, шалағай отарлардың бәрін қазақ қойының өз нәсілімен қайта асылдандыру керек деймін, профессор Балашов. Қазақ малы — ғасырлар тәжірибесінің малы. Соның өзін, өз ішінде асылдандыру бірінші міндет.

Бектенов. Жоқ, қазір аралассын. Бірақ ол асықпай істелсін. Ол тек тәжірибе жүзінде жүрсін. Әр тәжірибе сыналып қорытылғанда, нәтижесі жаңа тұқым болсын. Және профессор Балашов істеп жүрген тәжірибеше бір-ақ тұқым болмасын. Қазақстанның көп өлкесі өзіне лайық көп тұқым, жаңа тұқым керек етеді. Сол жаңа тұқым ішінде менің қиялым — қазақ қойының бар сыпаты сақталсын да, тек жүні асылдансын. Совет мериносы әр өлкеде әр алуан. Ғылым әр өлкенің өзінде ғасырлар бойы қалыптанған тұқымның бас қасиетін пайдаланып, жаңа тұқым жаса дейді. Сондықтан Одақтың әр республикасында ұр алуан меринос туып отыр. Тағы да профессор Балашов тәжірибесін сынаймын. Бұл кісінікі прекосқа қазақ қойын жеңдіріп, жасалып келе жатқан тәжірибе. Бұдан тұрақты тұқым шықпайды. Аз уақытта айналып прекостың өзіне барады. Және әсіресе үлкен күдігім, таласым осы тәжірибе базасы, Балашовтың қойы мына тұрған Семей облысына барса, бар прекостай итшілеп таусылады. Ол түгіл, қатты қыста мынау мыңдаған қойлар өскен Сары үйсіннің, Жалайырдың Сартауқұм, Бозой, Мойынқұмда бір қыс қыстап шығуға шыдамайды. Сол сыннан өтпей, құрметті профессордың тәжірибесі әлі "бір аяғы жерде, бір аяғы көрде" тұрған, дерексіз тәжірибе деймін. Мен бұлар тәжірибесінен жаңа тұқымды көбейтетін, Қазақстанның бар суық, қиын облыстарына cap аязына, сіреу қарына қасқарып шыдап беретін асыл текті, бұрынғы қазақ қойы текті, асыл жүнді жаңа тұқым шығармай, қанағат етпеймін. Бүгінгі нарком алдындағы үлкен жауапты мәжіліс біздің алдымызға осындай қиын өріс, үлкен өріс қойсын деп талап етемін. Бұл күнге дейінгі ғылым тәжірибесіне қанағаттанбаймын. Өзім сол сапалы жаңа тұқым үшін алысамын. Бек. Сіз өзіңіз осы жолда ешнәрсе істедіңіз бе? Балашов тәжірибесін жете білмей, жойып отырсыз, өз тапқаныңызды айтып беріңізші, шешендіктен басқа ұстатар дерегіңізді айтыңызшы. Істеген тәжірибеңіз бар ма?

Бектенов. Оным сіздің базаның адамдарына да мәлім. Мына жолдас Сейітова мен белгілеген методикамен таныс. Бек. Методика бастағы нәрсе. Біз қолдағы тәжірибені сөйлегелі келіп отырмыз, қысыр кеңес емес. Бектенов. Білемін, сіз профессор Балашов тәжірибесінің фанатигісіз. Болмаса, істің негізі методикада, дұрыс жасалған методикада екенін аңлар едіңіз.

Бек. Қой шаруасы құйынды күтпей, құнарлы істі күтеді.

Бектенов. Методикасыз құнарлы іс болмайды. Құйын деген сол болады. Мен сіздердің тәжірибеңізден де арқар қой мен қазақ қойын араластырған Белов тәжірибесінде көп ғылымдық методика бар деп білемін, олай десеңіз. (Шабандар арасында күлкі.) Бекбол. Ол әлі мойыны жіңішке, мүйізі арқардай, басын көтере алмай тұрған қой ма?

Молтай. Безеген жүйрік болу үшін май да жимайды дейді. Ол бәйге қой болса керек. Мына кісінің айтуына қарағанда, өсіретін қой сол қой ғой деймін. Әрі қой, әрі Шыңбұлаққа көкпарға салатын, тұлпар қой болса керек. Шіркін әрі қойың, әрі атың болатын малдан асыл не босын. Әсия. Әрі иісшіл, әрі дыбысшыл болса, біздің ақ қойды күзететін, сақ төбеттің орнына да жүрет те. Молтай. Е, бір қасиеті тағы шықты. Әрі қой, әрі тұлпар, әрі сырттан. Бектеновтың ғылымы бүйте берсе бізді пыраққа да мінгізер. (Күлкі.) Бектенов. Жолдастар, күлмеңіздер, сол қасиетінің Алатау, Алтай қыр - жонында қысы-жазы қажымай жүретіні өз алдына. Алтын жүнді де сол қой береді. Алыс тұқымдарды араластырып, тәжірибемен жаңа тұқым жасау деген Дарвиннің негізі іске асқаны осында болады. Ерекше тәрбиемен тұқымды өзгерту деген Мичурин, Лысенко жолының ақталуы осы болады. Ол қой ең болмаса қысыңның қандай жұты болсын қыл ауырмай шығады. Ол қой — өзінің жағрафиялық ортасының балуан қойы. Сіздер өсіреміз деп жүрген тұқым қора мен маяны ықтамаса, қысқа етер қарсылығы жоқ. Қатты қыстың алдында қасқырдың аузындағы қозыдай. Өзге облыстарды қойып, тағы айтамын, жолдас нарком, жолдас Есенов, салыңыздаршы сынға, мынау тұрған Мойынқұмның бір қатаң қысы осы он жылдық тәжірибені құйындай ұшырып кетуге мүмкін. Профессор Балашовтан, мынау барлық база қайраткерлерінен олар қолындағы он қойдың қыстық сынын, сипатын анықтап айырып, нақтылап сынап өткізбей, тұқым шығады екен деп, табыс болады екен деп, ойлаушы болмаңыздар. Сын, сын, қыс сыны, құм сыны, бұл тәжірибенің шынын ашсын. Балашов. Менің базада жасаған он жылдан артық тәжірибем бар. Жолдас Бектенов үлкен күдік айтады, өзге көп сөзінің ішінен бір сөзінде дұрыстық бар, ол — сын. Сын дегені — құмменен, қыспенен сынау дегені. Он жылдық тәжірибемізді біз де сынсыз аяқтамақшы емеспіз. Бірақ сол сынға апаратын ісің болу керек. Біз сол ісіміз бар дейміз. Ұзақ жылдар еңбегінің нәтижесі. Мынау менімен бірге істесіп келген жас мамандар Сейітова Сара, Есіркеп, Әсия, бүкіл мал шаруа институты білетін ұзақ еңбек нәтижесі. Жаңа тұқым дүние жүзінің барлығында адамның ұзақ еңбегінің нәтижесінен туған. Иванов та Аскания қойын он жыл еңбек нәтижесінен шығарды. Англияда сан тұқым: линкольн, котеволь, ромней-марш, шропшир, гемшир, шевиот сияқты тұқымдар завод қойлары саналады. Бұлар да жақсы қойлар. Ұзақ еңбектен туған тұқымдар. Кейін осы етті қойларды әр алуан асыл жүнді қой тұқымдарымен араластыру арқылы дүние жүзіндегі мәдениетті қой шаруасында дишлей - меринос, комвольный қойлар, прекос, мелешав және қарабас, ақбас қойлар туған. Сол жаңа туған тұқымдар Америкада Кордильерде, Австралияда, Жаңа Зеландияда, Колумбия, Панамада әрбір жағрафиялық, ауа райылық, жалпы табиғаттық өзгешелікке қарай бірі көшпелі асылданған, жаңғырған тұқымдар туғызды. Сол тұқымдардың бір алуаны — вертемберг қойын профессор Николаев нағыз жібек жүнді, анық көшпелі шаруаның қойы етіп өзгертті. Иванов шығарған Аскания қойы, содан тараған Кавказ қойлары, Сібір мериностері - біздің Отанның советтік шаруасының өте қызық жаңа туғызған нәсілдері. Бәрінде тұқым эволюциядан туып өзгереді. Бәрінде таңдау менен талғау үстінде табиғат жағдайы және сол жағдайда тәрбиелеу арқылы нәсілдік сыпатты өзгерту ғылымдық негіз болып келеді. Менің тәжірибем Қазақстанның ерекше жағдайына, ауыр, қиын жағдайына үйлесетін жаңа тұқым шығаруға, жаз тау жайлап, көктем мен күзде изенді, жусанды бөктерді мекендеп, қыстыгүні Мойынқұм, Сартауқұмдағы ыраң да ашық қорада, я болмаса құмдағы шұқырда, панасыз жерде, өз аяғымен жүріп, ауыр қысқа шыдап шығатын жаңа тұқым, қазақстандық тұқым шығаруға арналған. Қазақ қойының төзімділігімен бірге бар қасиетін сақтап және жүні асыл қой болған жаңа тұқымды тым құрыса Қазақстанның оңтүстік облыстарына, барлық Қазақстан қойының елу процентін беретін облыстарына қолайлы тұқым етіп шығаруға арналады. Бұл — жаңа тұқым шығару жолындағы өндіре тұқым араластыру әдісін қолдануымыз, бірақ жеңдіре тұқым араластыруды және қатар қолдануға керек. Шөбі мол, жағдайы жарамды, күтімі жетерлік аудандарда асыл жүнді қойларға жеңдіре тұқым араластыру да орынсыз емес, қайта қатар жүру керек. Тым құрыса біз жаңа тұқымдар, бір емес, әлденеше жаңа тұқымдар шығарып болғанша, соны қолдана тұру керек. Онсыз біз қазақстандық, отандық халық шаруасын қарық қыла алмаймыз. Рас, сын керек. Бірақ сынға апаратын тәжірибе нәтижесі ең алдымен керек. Осы жолда біз бір тұқым жақындап, бар сыннан өтіп болып, шын тұқым болып қалыптаса ма деген үміттеміз, сенімдеміз. Бірақ, жаңағы құм сияқты, қатты қыс сияқты үлкен сындарды, соңғы сындарды сол қойларымыз адақтап өтпей, қорытынды айта алмаймын. Қорытындымды іспенен көрсеткенше, Алматыдағы жиылыстарда құрғақ уәде беріп, құр шешендік салысып, керек те керек деп бос уәде беріп, құр көпіріп те жүргім келмейді. Оныменен сарапқа түсейік. Осы болашақ жаңа шабандар тобымызға, мал шаруа институтына, базаға көмек етіп анықтап өткізуге күш салыңыздар, көмек етіңіздер. Бек. Мен Балашов жолдастың сөзін түгел қостаймын. Бұл шаруада жаңалықты сүйген адам әрі маман, әрі шабан боп сүю керек. Әкең қазақ болғанмен, салдықпен жүріп жақсы шабан... жақсы қой тұқымын жасап, туғызып көрсін. Оның да тәжірибесіне, өзі еңбек етер болса, ерік береміз. Біздің базаны керегіне жаратсын. Ал, әзірше біз, туғалы тұрған жаңалық деп — Балашов тәжірибесін ғана танимыз. Бар көмек, бар ықылас әзір өзгеге шашырамай, әр жаққа алып ұрмай, тек бір Балашовтың ісіне берілсін. Ең болмаса, жаңағы өзі айтқандай, Қазақстанның 4-5 облысына жарайтын бір тұқымды, бірінші жаңа тұқымды туғызсыншы. Соны туғызады деп сенеміз. Бектенов. Сіздердің бұл күнге шейінгі тәжірибеңізден мен сол арманыңыз орындалмайды деп есептеймін. Тәжірибеңіз ғылымның дегенінен алыс, ол әлі жеміс бермеген тәжірибе, методикасы әсіресе дұрыс емес. Балашов. Сізді мен қалай түсінейін, жолдас Бектенов? Әр тәжірибе ғылым жолында нәтижелі болмаған күнде де керексіз саналмаушы еді. Сіз біздің нәтижемізге көзіңіз жетпей тұра, сол тәжірибе жасағанымыздың өзін де айып дейсіз бе? Тәрізіңіз солай сияқты. Бектенов. Шығар нәр жоқ, өзі аса қымбатқа түсетін тәжірибе болса, ондай үшін кінәламақ түгіл, жазалауға да болады. Балашов. Бұның бәрін сіз қазақ қойының өзіне ғана қайту керек дегенді дәлел етіп айтасыз ғой. Құмға тек қазақ қойын ғана қайырып келу керек деген пікіріңізден, екінші жаңа тұқымды сіздің қиялыңыздай етіп шығарғанша өзге тәжірибені танымаймын деген пікіріңізден мен сіздің барлық, ойыңызда үлкен тоғышарлық бар деп білемін. Сізде бір қиял бар, қарекет жоқ. Қазақ қойын мен де бағалаймын. Бірақ ол арқылы мәдениетті қой шаруасын өсіруді мұрат етемін. Ол қойдың өзіне ғана қайтып барып, сонымен отыруды кертартпалық, халық шаруасын өнімсіз, құнарсыз, нәрсіз ескілікке сүйреу деп білемін. Бектенов. Сол өзіңіз кінәлаған шаруаңыздан да өрескел, ретсіз шаруа, сыналмаған жолды ұсынып, қойды өсіре алмай, өшіріп отырған тәжірибе. Жолдас нарком айтқан өлкелер неге көбінше есіз тұр. Мал еспегеннен. Өсірер малды ұсынбай, шала-шарпыны ұсынып, халық шаруасын бөксе басты етіп отырған сізсіз. Балашов. Олай болса, сіздікі әр сылтаудан жамылып, бояуын өзгертіп кеп отырған, анық кертартпалық, хатта зиянкестік деп те айтамын. Бектенов. Қазақтың қойын зерттеуге үлкен ғылымдық тәжірибемен Бүкілодақтық мал шаруа институты да шұғылданып отыр. Сізден көрі қамқорлық ойлап, шұғылданып отыр. Ал сіздің қыңырлығыңыз ғылым атынан жасалған бос сәуегейлік, бақсы, балгерлік қана болып отыр. Балашов. Сіз ғылымды атамаңыз. Сіздің мақсатыңыз бен пікіріңіз ғылымда емес, оңай жолда. Жерді, өлкені көшіп пайдаланудың өзін біз бұрынғы ескі қазақы жолға салмақшы емеспіз, мәдениетті сапаға өсірмекпіз. Сіздікі жабайы мал мен жабайы түрдегі көшпелілік, онда ғылымның не қатысы бар еді? Бектенов. Сіз қазақ шаруасының тудырған қойын бүткіл одақтық ғылым орталығы бағалап, тәжірибелеп отырғанын есептемейсіз. Қазақ қойының өзін бұрынғы қалпының өз бойында алғанда да 22 түрлі жағрафиялық өзгешеліктері, белгілері бар екенін сол Одақтық институт еңбегі дәлелдеп отыр. Әрі асыл жүнді, әрі құйрықты қойды жасау жолында сіз әрекет еткіңіз келмейді. Бірақ осы сіз отырған өлкенің Алатау бөктерінің өзінде сондай қой сіздің база мен институтыңыздың тәжірибесінен сырт жерде оқшау туып отыр. Ол сіздің елде әлдеқайда бұрын туып отыр. Ол — дегерес қойының тұқымы. Сіздерде оны ғылым жолымен ұғынып түсіну орнына, бұл қалай туған болса, солай көп шыққан ретсіздіктен әлдеқалай туған бір тұқым деп ұғындырып жүрсіз. Анығында, дегерес қойы ұзақ жылғы тәжірибеден, қызық етіп тұқым араластырудан және, бір жағынан, асыл жүн, екінші жағынан, қазақ қойының құйрығын сақтаймын деген айрықша үлкен мақсатты талаптан туып отыр. Оны істеген адам қазір бізге мәлім, қазақтың тәжірибелі қойшысы, осы арадағы үйсін Мұқаметжан Кәрібозов деген қазақ. Рас, оның қойы түгел толық асыл жүнді емес, жарымы асыл жүнді. Сіз соған ұқсас тұқымды тудырып беріңізші. Болмаса сол тұқымның етін, жүнін және асылдандыра түсем деген талапты теріс деп көріңізші. Теріс дей алмайсыз. Бектенов. Сіз қолдап жүрген тәжірибені әлі қалың шаруа халық, біздің колхоз, совхоз халқы, шабандар жұртшылығы қабылдаған жоқ. Сұраңызшы, мал баққан, малды қолда өсірмей, бағып өсірген шабандардан. Жеңдіріп тұқым араластыру нәтижесінде оларға берілген меринос қойды қандай сипаттармен сипалайды екен. Бек. Шабандардың өкілдігін шабандармен бірге еңбек еткен кісі алады. Сізде әлі ол жоқ. Мың жылдар тәжірибесіне арқаңызды тіреп aп, сіз ендігі жаңалықты кем қойса жүз жылсыз келмейді демексіз. Жолдас нарком, әңгіме шабандарға ауыстырылғандықтан, мен енді сіздің және басшылықтың дұрыс қорытындысы үшін сөзді мұнда жиылған шабан жолдастарға беруіңізді сұрар едім. Нарком. Бұл дұрыс сөз. Біз ғылым адамдарының таласын, шабандардың тәжірибесін қоса қарап, бар жағын салмақтап отырып қорытсақ мақұл. Мұнда отырған аға шабандар, жас шабандар барсыздар. Бұрынғы қазақ шаруасы да сіздерге мәлім. Бүгінгі тәжірибелер де әр алуан қой түрінде сіздердің қысы, жазы істес болған жайларыңыз. Не білген, не тоқығандарыңыз, нені құптап, нені жақтырмағандарыңыз бар, соларыңызды сіздер де ортаға салсаңыздар екен. Бекбол. Кәрі қойдың басы үлкен дейді, шырақтарым. Ісек қой ғылымды білген өздеріңсің. Есіркеп. Қой баққандардың мақалы да қойдан келеді екен дейді-ау мына жұрт... Бұның аузына сиыр мен түйе де түспеді - ау тым құрыса. Бекбол. Біз ғылым адаспайды деп иланамыз. Асыл тұқым шығарамыз дегенге басшымыз ғылым, ғылымды ұстанған өздерің, мен болсам Балашовтың жаңа тұқым болар деген қойын өзім баққам жоқ. Бірақ жалпы тұқым араластырып жүріп, бір нәрсені қатты кейіс етемін. Осы тұқымдардың өлім-жітімі көп, қыс қана емес, көктем мен жазда да шығыны көп. Көбінің күтімі ауыр, көп береке таптырмады деп тұрмын. Жаңаны, жақсыны табамын дегенді бар шабанның іші сүйеді. Неге сүймесін. Бірақ нақтылап таппаған соң не шара. "Аллаңнан ойбайым тиыш" деп, мен қазір осы Сапар баланың жолын мақұлдап отырмын. Көшіп шаруа жүргізетін болсақ, осының сөзі сөз ғой. Ал шөбі сай, күтімі бап болса, қыс үнемі қашарда түсетін болса, онда тұқым үстіне тұқымыңды тоғыта бер. Ондағысы бір сәрі дер едім. Есіркеп. Барар жерің Балқан тау, о да біздің көрген тау. Бекбол, сен де шабан, мен де шабан. Қазақ қойы тұр ғой, онымен кешкен күн де мәлім. Жолдас нарком, әзір саны аз, бар сыннан өткен де жоқ. Бірақ осы Балашов оннан аса жыл тәжірибе жасап келеді, мен мынау келініммен, мынау Сара баламмен, Балашовпен бірге істеп келемін. Сол жылдардың бір жылы тек кетті деп жүргем жоқ, өз көкірегімше. Бұрын әр мақұлықты құдай жаратты деуші едік. Енді осы он жыл ішінде құдайсыз да жарататын ғылым құдіреті бар екен деп сенген адаммын мен өзім. Біреу қойдың жүйрігін, біреу қойдың құйрығын көксеп, қиялдап жатыр. Мен өзім осы Балашов ұстанған ғылым бұйрығын қиялдап-ақ бір жағаға жетеміз ғой деп сеніп жүрмін. Осыған мен үй ішіммен сенген кісі едім. Жалғыз балам Сайлыбек әскерге кеткелі үш жыл болды, сол кетерінде мынау келінім екеумізге осы Балашов ісінен бірдеме шығады, мен артын көрем бе, жоқ па, осының жолын құптағайсың деп еді. Баладан хабар жоқ, ал осы мен істеген еңбегім осы күнгі ермегім де, жұбанышым да болды. Оған екі түрлі үлкен сенімім бар. Біреуі — Балашовтың өзі. Ол әрі маман, әрі шабан. Қыс болса құмда, жаз болса жонда үнемі қасымда. Етегін төсек, жеңін жастық қып, айран-шалабымды бірге ішіп, өрген қоймен бірге өріп, жусаған қоймен бірге жусап, осы шаруаның ыстық, суығына бірге күйіп, бір тоңып күн кешеді. Ондай төс табандаған еңбек тек кеткенін көргем жоқ. Екінші сенімім — Балашовтың неге айтпайтынын білмеймін, біздің тәжірибе малымыз бар, өзін ақ қой деп жүрміз. Дәл сол қойдан, саны аз болса да, жаңағы мына Сапар бала атаған сыннан өтпесе де, менің күтетінім көп-ақ. Жайылысқа мығым, бойы балғын, қыс қу тақырға салсаң да, аязды күннің өзінде, тұмсығы ілінген жерде тұрып алады. Қиялдағы сан тұқымды айтпай, аспандағыны аузымен тістемей, ауыздымен алыспай, қолда бардан қорытайық та. Дәл осы Балашовтың ақ қойын сынаңдар да, сеніңдер. Іс шықса, осыдан шығады. Нарком. Есеке, сол қойды қатты қысқа, пішен қорынсыз, қорасыз қалың құмға айдап салып, бір жыл сыннан өткізу керек дейді. Мынау Сапардың пікірі сол. Соны сіз қажет деп білесіз бе? Жоқ әлде сынап болдық дейсіз бе? Есіркеп. Сынап болдық демеймін. Қатты сынау керек, дәл сол айтқанындай сынау керек, оныңа тұрдым.

Нарком. Әсия не дер еді!

Әсия. Мен Балашов пен Жәкемнің айтқанын қостаймын да, тағы бір жақсылығын атай кетейін. Ақ қойдың қозысы ерте тоғаяды. Жүні ерте піседі. Өзі өсімтал, шығыны аз. Бірінші генерациясын айтпағанда, кейінгі тұқымның өзі де әрі өсімтал, әрі берік, әрі жүндес. Бірақ алда сын бар дейсіз ғой, сол сыннан өтпеді деп, тегі, басып ұстап жүрміз бе деймін. Болмаса бар қойдан озатын бір қой осы ақ қой боп шыға ма деп жүрміз, жолдас нарком. Молтай. Әркім өзі шыққан тауын биік босын дейді ғой. Мен таза прекостың елекшісімін. Бірақ тәрбие мен тәжірибе дейсіздер ғой, жылдан жыл асқан сайын осы өлкеде осының да шығыны азайып келеді. Бақпағанға бақ келе ме? Мен осы прекоспен әлі де қажымай-ақ әлектенер едім. Осының өзін тәрбиелеп, Алатаудың тумасы етіп алсақ, содан не озсын дер едім. Першин. Осы дұрыс сөз. Бұрынғы тәжірибе, міні, осындай талапты, еңбекші шабан қолында осылайша ақталмаққа керек. Есенов. Көп сөз айтылды ғой, Бектенов жолы — оңай жол. Рас, ғасырлық тәжірибенің далаға тасталатын күні жоқ, оны қостау құр ескішілдік емес. Бірақ онымен отырар біз жоқпыз. Бүгінгі биология ғылымы сіздердің қолыңызға табиғатты өзгерту құралын береді. Бәріңіздің таласыңызда, еңбектеріңізде Мичурин, академик Лысенко аты аталып жүреді. Лысенко жай табиғаттың талдау, таңдау арқылы кіргізген өзгерісін біз аз жылда басып, жеңіп енгізуіміз керек дейді. Жолдас Бектенов! Ғылымда ертеңгіні ойласақ, озғын ой керек. Онда қиял болса, қанат болсын. Сондықтан сізге әрі асыл жүнді, әрі құйрықты жаңа тұқым табуды қиял етсеңіз мақұл дейміз. Тек ісіңмен, тәжірибеңмен жең. Өнер тауын жең дейміз. Сонда сыншыл ой зиянкестік болмай, өз ішіңнен дамып, тұқым араластырып тап, методикаңды армансыз етіп, өзің айтқан ғылыммен сұрыптап ал. Бірақ ескі күйде қалар күй жоқ. Таппай талассаң, ол ертеңгі ойлау болмас еді, кешегіге алаңдап қана қалу болар еді. Іске басыңыз. Мына мал шаруа институты, оның тәжірибе базасы сіздің де еркіңізде. Тек іспен, ізденумен жарысқа түсіңіз. Арқар қойдың тәжірибесін де өз маманына тапсырамыз, о да методикасын дұрыстап алсын. Тек моды қуған болмасын. Өнім тапсын, ғылымдық табыс болсын. Тұқым шығарсын, ол тәжірибені де аламыз. Ал, Василий Иванович, нәтижеге келгенде біз биылғы жылдарда шын нақтылы жемісті сіздің ғана тәжірибеңізден күтеміз. Сіз халық тәжірибесін де білесіз. Шабан достарыңыз, тәжірибе қойларыңыз қолыңызда. Еңкейсең құм, шалқайсаң Алатау — сіздің тәжірибе майданыңыз, бар сенімді база да, институт та, ғылым ордасы да, хатта Наркомат та сізге артады деп білемін. Жолдас нарком! Біздің тәжірибе базасына осы айтылғандардың үстіне, дүниедегі барлық қой тұқымын жиып беруге жәрдем етіңіз. Бұл — біздің ауыл шаруа ғылымы адамдарының арманы. Дүниежүзілік коллекция малы осы базада болсын. Тәжірибені бар тұқыммен жасаймыз. Біз бұдан былайғы ғылым мен тәжірибені солай қояйық. Бар маман өз білгенін, өз іздеуін сол жолға салсын. Ғылым мен тәжірибе қосылып, тұқым мен тұқым қосылып, маман мен шабан қосылып, бірін-бірі ұрықтандырып, үлкен өрісті жарыс ашсын. Біз болсақ, жыл сайын қорытынды жасайық. Нарком. Жаңа тұқым керек. Бір тұқым болса, әуелі соны туғызып беріңіздерші. Төрт облысқа жарамды бір тұқым болса, әзір бәйгенің алды сол дер едім. Соны тудыру бас міндет болсын. Ендігі бір сын соған сарықсын. Жүні асыл, еті мол, пісуі шапшаң, өсімі көп және әсіресе бағып жаюға мығым, қыс жұттан, жаз індеттен жабықпайтын қой шығайын деп тұрған сияқты. Ендеше, әрі сүтті, әрі құтты қой сол болмас па еді? Тым құрыса бір жағы Алатау, бір жағы құм болған төрт облыс оңтүстіктің, осы өлкенің мойымас бір қойын жасап берсеңіз, профессор Балашов, Есеке, сіздерден әзірге осыдан үлкен қолқа жоқ. Сіздерден соны күтеміз. Тек жетер жеріне жеткізіп, сондай тұрақты асыл нәсілді шығарып қана беріңізші, қалған міндет партия мен үкіметтікі. Бұл — мемлекеттік сын. Қазақстан халық шаруасының, республикасының сыны болып отыр. Әр маманның міндеті не екенін Есенов жолдас айырып, ашып айтып берді. Бектенов, сізден, басқаларыңыздан сол Есенов айтқан түрдегі жемісті күтеміз. Ал, жолдас Есенов! Шарт босын, сіз екеуміз шабандар мен мамандардың бар күйі - жайын үнемі білісіп тұрар серіктесі болайық. Сенің ғылымдық ордаң бар тұқымды жисын, коллекция малы болсын, оны мен міндетіме алдым. Тек қой тұқымы ғана емес. Жолдастар! Ғылым адамдары! Қойдан табылған биология заңы, селекция тәжірибесі тек қой үшін ғана емес қой. Қазақтың сиыры да, жылқысы да, тіпті түйесі де сол қазақ қойындай сіздердің ғылым санаңызда есте болар деймін. Солардың да сапаланып, жаңғырып, асылданып өсу жолында сіздердің басшылық ойларыңыз керек. Осыны қоса ойлаңдар. Сіздер қой тұқымын түгел жи дегеніңіз. Мен сиыр менен жылқының, түйенің де коллекция малын сіздердің тәжірибе базаңызға жиысуға әзірмін деймін. (Осыдан соң мәжілістің ресми жағы бітеді. Тамақ келеді. Ac үстінде әр жерде қалжың, әзіл сөздер кетеді. Бектенов пен Сара оқшау. Есіркеп пен Бекбол бірге, Молтай мен Әсия бір бөлек. Нарком Бектеновпен, Сарамен әңгімелеседі.) Бектенов (Сараға). Сара! Жұрттың бәрі сөйлегенде сіз жалғыз тартынып қалдыңыз. Сөйлеген сыннан, үндемеген сіздің сын көзіңізден әлдеқалай деп отыр деп, мен қымсынумен болсам қайтесіз. Балашов — ұстазыңыз, мен — замандасыңыз. Сіз қай оймен үндемедіңіз? Енді білсем болар меді? Нарком (Әсияға). Бәсе, тәжірибені қолмен жүргізіп, сөзбен, оймен танытпай қалдыңыз. Сіз, тым құрыса, көзінше осы Сапардың омырау, шабуыл сөздерін қалай бағаладыңыз? Соны енді білдірсеңіз бола ма? Сара. Жолдас нарком! Бұ кісінің мінезі туралы осы арада өзіңіз мен айтарлықты айтып қойдыңыз ғой деймін. Бұл кісінікі әзір шабуыл болғаны рас. Талабы мен омырауына баға берер едім. Қиял ғылымның бір қанаты деген де сөз болды ғой. Қиял маған ұнайды. Бектенов. Е, бәсе. Онда үндемегеніңіз өз ұстазыңызды қимағандық, сыпайылық сақтағандық болады да, ішіңіз мені мақұлдаған болады ғой, солай деп ұғынайын ба? Сара. Жоқ. Сапар, олай деп ұғынбай, асықпай тұра тұрыңыз. Бұл тұстағы қиялыңыздан асығыстық пен ұшқарылық бой көрсетіп жүрер. Мен үндемесем де, ұстазым профессордың ісін мақұлдаудамын. Көлеңке боп еріп жүргем жоқ, көңілім сенген зерттеу ісіне, іс нәтижесіне берік бекіп, нық сеніммен жүрмін. Солай болған соң сізді құптасам да, профессорды қостайтын болғаным ғой. Бектенов. "Ә, ә, екі кеме құйрығын, ұста жетсе бұйрығың" дегеннің кері меді? Сара. Сізді момын деп кінәлап айыптауға болмайды ғой осы, Сапар. Біресе қиял пырағына мініп едіңіз. Енді өзіңізді кеме еттіңіз бе? Бектенов. Кеме болмасам, қайық болғаным да. Уайым түбі теңіз — батасың да кетесің, тәуекел түбі қайық — мінесің де өтесің деген еді. Маған тым құрымаса сол қайық болуды да қимайсыз ба? Сара. Жоқ, тілеуіңізді берсін, қалаған қайығыңыз - ақ болыңыз. Соныңызға мініңіз де, деген жағаңызға өте беріңіз. Бірақ мен, кемеңіз бе, қайығыңыз ба, әзір сіздің кілеміңізге түскен жайым жоқ. Ісіңізбен жеңген күні тілеулестік пен сүйсіну көңілден танарым жоқ. Тек "екі кеме құйрығы" деп, асатпай жатып құлдығыңызды тарта тұрыңыз демекпін. Дәуренов ағай, менің бұл кісінің қалжыңына да, сіздің шын сұраған жайыңызға да әзіргі жауабым осындай еді. Дәуренов. Жарайсыз, Сара, түйіп айттыңыз, бірақ түсіндіріп айттыңыз. Менің көкейіме сөзіңіз де, ниетіңіз де қонды. (Бұлар күлісіп жүріп кетеді. Молтай Әсиямен әзілдесіп отыр). Молтай. Әсия, бүгін қойларыңыз жарысқа түскендей бір айқасу болды-ау. Қайран Сайлыбектің болмай отырғаны, бүгін оның шоқтығы шығар еді. Әсия. Қойлар сыры байқасқанда, өзің жеңілген кісі тәріздімісің? Қой үшін қуанушы жалғыз Сайлыбек емес, өзге де дос тілеулес ел аз көрінбеді ғой. Молтай. Ия, сүйтіп, Сайлыбек жоқ болса да, иығыңа шығушы табылады, өзім-ақ озып отырмын деп отыр екенсің ғой. Әсия. Байғұс-ау, соны жаңа біліп пең? Жұртшылық майданға кеткен ерлерді арттағы әйелдер жоқтатпасын деп отыр. Одан ештеңе аңғарғаның бар ма еді? Молтай. Ойпырмай, бұл қай жерден шаң бергенің. Жоқтатпасын дегенде, әйел мүлде еркек боп кеткен дегенің бе? Әсия. Десем дегенім, еркектің орнына соныңның намысын жыртатын болдым дегенім. Сенің қойыңнан қойым озса, Сайлыбек болмаса, өзім - ақ мақтана аламын да, саған "неғып артта қалып, өлмей еркексіп тірі жүрсің" деп табашы да бола аламын. Ал, іздегенің шын сөз болса. Молтай. Дауа болмас, толайым, тегі, бет қаратпай тұр екенсің бүгін. Қойың құмға бармай, сыннан етпей тұрып, бүйтіп еріңді сыртыңа теуіп алыпсың, қойың ертең бәйге алса, мүлде жалыңнан да сипатпассың. Әсия. Намыс шегіп, ертең қара жерге қараймын - ау десең, алдыңды көрер ақылың бар жігітсің ғой, отарыма келіп, шабаным бол.

Молтай. Айтам ғой, тегі, тең тұсым болмай, келімсегім бол де. Әсия. Біздің жұрт бүгінде адамды ісімен сына дейді ғой. Ісің тең болмаса, тең бол деп сені ардақтап аялайтын менің не күнім түсіп еді?! Саған әлі кіріптар болғаннан сақтасын. Молтай. Ой, енді қой, жаным, бақыр басты еркек емеспін бе, алды - артыңды ойлай айт! Осы менің де зарым өтер күн болмасын қайдан білдің? Әсия. Бұл сөзіңді жақсы өнерпаз боп, озғын боп тұрған күніңе сақтасаң етті, байғұс. Жадау күйде, өз бағаңды өз аузыңменен көтеріп, базарың өтіп бара жатқандай не көрінді? Жақсы болған күнінде жәй сөзің де салмақты, жабайы күйінде салмақты сөзің де қаңбақтай. Алдағы күніңді сөзбен шешпе, бәйгелі іспен көркейт дегенім ғой. Молтай. Мақұл, мақұл, бұныңды достық ақыл дейін. Ендеше, көрісерге күн жақсы болсын. Әсия. Болсын, жақсылықта көріселік. (Нарком, Бектенов, Балашовтар қайта оралып келеді. Есеновтер, Есіркептер кабинет төрінде, ақырын әңгімеде отырған. Нарком солардың қасына келеді.) Дәуренов. Есеке! Сіз балаңыздың жәйінен көптен дерек ала алмай, біле алмай жүр деп естідім бе? Есіркеп. Несін айтасың, шырағым, хабар ала алмай қапада жүрмін ғой, үш жылдың соңғы бір жарым жылы дерексіз де, дыбыссыз өтіп барады. Мына Сәлім екеуіңнен соның бір дерегін аларлық жөн бар ма, жол бар ма деп бүгін айрықша бір сұрамақ ем. Балашов. Есіркептің осы сөзін, жолдастар, сіздерге мен де айтпақ ем, сұрау салып, Наркомат атынан болса да хабар әперулеріңізді біз үлкен жәрдем санар ек, әйтпесе менің шалым құмға барар, сынға барар кезде алаңы көп және Сайлыбекті мен өзім де сондай көп ойлаймын, ол менің шабаннан шыққан үлкен серігім боп кеткен еді. Енді сіздер дерек әперетін болсаңдар, біздің жаңа тұқым қойымызды бар қиын сыннан, қапысыз сыннан өткізетін дәл осы қарттың өзі болар еді. Осының үй ішінен басқа менің сіздер атап отырған соңғы сында сеніп, сүйенер ісісім тағы жоқ. Дәуренов. Есеке, ендеше, осы сөз серт болсын, бүгін мына Сәлім екеуміз Сайлыбегіңіз туралы фронттың жоғары-төмен бар жерінен сұрастырып, дерек әперуге серт еттік, ол жағына бізге сеніңіз, алаң болмаңыз. Енді мына бауырындай боп кеткен Балашовың бар. Ер-азаматтан кем емес, келінің Әсияң бар, қызың Қанипа да бар деп естідім. Келер қыстың сынына тағы да, қарт қажырды алаңсыз бір жиып, қасқарып көре аласыз ба? Осы туралы сертіңізді сұрар ем. Есіркеп. Қайдан білейін, шырағым. Қажығып қалған көңілім болса да, айтқаныңа қызығам, сөзің көкейіме қонып тұр. Қайрат — сізден, қамқорлық бізден дедің. Басшылық — ғылымнан, тәжірибе бізден екен, тоғыз тараудың тоқайласқан жері боп тұр, сан саланың байыған, сарыққан жері база екен, онда біздің қолымыздағы үміт қып жүрген қойымыз екен. Балашов екеуміз не айтайық, тәуекел, сыртымнан сыныңды да босатпа, бірақ көз қырынды да тайдырма. Құмда жүрсем, жонда жүрсем, тоңып жүрсем, қамығып, қынжылып жүрсем, елім - жұртым, басшы қамқорым бар деп біліп жүрсем болғаны. Мен кітап тілімен сөйлеп төселмеген кісімін. Бірақ өзімнің тура кеудемнен тоқығанымша айтамын. Жаңсақ басқаным болса, түзерсіңдер. Алтын - алтын емес, адам алтын депті ғой жолдас Сталин, сол сөзін сендер балам туралы да, мына Балашов бастаған баршамыз туралы да ескерерсің деп сеніп қалдым. Қалғанын Балашов екеумізге бере бер деп бір қояйын. Отан қарызы, азамат қарызы мойнымызда. Қарағым Иса, қарагым Сәлім, қамқорлық та, достық та сендерден. Біз сендерге ерген, серігіңе жарасақ деген еліңбіз, намыс, республиканың, халықтың намысы дедіңіз, әкейіме сол әбден қонды. Ендігі бет түзеп басатын сөре сол болсын. Дәуренов. Жарайды, қария, сөзің алтын еңбегіңнің жолы болсын. Партия, үкімет сіз бен бізге бірдей сын артып, ардақты міндет жүктейді. Қырда сіз, қалада біз бәріміз бір кемедеміз деп біліңіз. Қай таудың жонында, қай қырдың астында, қай құмның шұқырында отырсаң да, оқшау кетіп елсіз, күнсізде, қу дала, қу түзде бір шоғыр адам ғана, бір үйіңнің іші ғана болып жүрсең де, өзіңнің қасында бірге ойлап, бірге толғанушылар бар деп біліңдер. Профессор Балашов, Есеке! Әсия! Осыны сіздерге арнап айтқан, әдейілеп айтқан, соңғы сөзім, сертім болсын!

Жаз. Алатау жоны, тәжірибе базасының жайлауы — Үшқоңыр. Алыста қарлы асқарлар. Сахна жартасты, тасқын сулы, көк орай биіктері кеп Шыңбұлақ бойын көрсетеді. Балашов пен Сейітова Сара шабандардың, әр отардың "отбивка" күнгі үлкен шаруасын жаңа бітіріп болған. Екеуі оңашаланып, сахна шетіндегі биікше көк дөңеске шығады. Балашов. Міні, бірнеше күнге созылған бір еңбекті, отбивканы аяқтап келдік. Қорытынды қолымызда. Ырза болатын қорытынды ма, Сара, қалай аңғардыңыз? Сара. Василий Иванович! Ақ қой туралы мен ғана емес, өзіңіз де ризасыз ғой деймін. Балашов. Семіруі жақсы. Жүні жақсы. Қозылары ерте піскен. Салмағы қазақ қойынан ауыр шығып отыр. Жазғы сында мойымас беріктігін, артықтығын анықтады. Сара. Шабандар қуанышты, ақ қойы артық болғанға бүгінгі алған бәйгесіне Есекеннің үй іші тек бәйге үшін риза емес, қойларының барлық басқа қойлардан озғанына әсіресе қуанышты. Балашов. Бекболдың қазақ қойлары да, еділбай, шу қойлары аса жақсы сапа берген. Оның да табысы аз емес. Мен Молтай үшін және қатты ризамын. Прекос тау тәрбиесін бойларына аса жақсы сіңіріп келеді. Оның да табысы аса жақсы болар еді. Сара. Молтай апатқа ұшырап қалды. Бұршақтан он қозысы өлмесе, прекосы оның үлкен бәйгелі болуына, мақтанып шығуына бар белгіні берген еді. Балашов. Мені әсіресе ақ қой, жаңа тұқым болады деген жаңа қойларымыз, Есіркеп табысы қуантады. Әсия қандай, қызы Қанипа, кемпірі Балжанға шейін бұл отар адамдары өзгеше ғой. Тек үлкен сын, анық сын алда, алыс құмда, ауыр қыста.

Сара. Ол сыннан ақ қойды алып өткізсе, өтетін кісі тек қана Есекен емес пе? Балашов. Әрине, соның отары, соның үй іші. Тек бір үлкен қиыншылығымыз бар, Сара, үлкен олқылығымыз бар. Орны толмайтын олқылық. Сайлыбек жоқ. Есіркеп болса кәрі, әрі баласын ойлап көңілі жарым. Үй іші, көмекшілері әйелдер. Тек үш-ақ әйел. Рас, Әсия, Қанипа қай азаматтан болса да кем қимыл етейік деп ойламайды. Бірақ құм деген ат үсті көп жүрісті, еркек қайратын керек етеді. Бүгінгі бөлген қозыларымен санағанда, ақ қой өзі мол отар, мың қой болды. Бұдан бұрын Қаройда, изенді, жусанды өлкеде өсіріп, тәрбиелеген сынымыз жеткілікті болмай, алыс құмға, Мойынқұм, Сартауқұмға сол мың қойлық отарын тұтас жіберіп, сынаймыз. Сара. Василий Иванович! Он үш жылдан бергі тәжірибе арқылы дүниеге жаңа келген тұқымның барлығы мың - ақ қой. Бүкіл дүние жүзінде бір-ақ мың қой екен. Бұлар жұтта қырылып қалса, нәсілге кім қалады? Шынымен бар санын түгелімен қыс пенен құмның қолына, қойнына бірақ бере салмақсыз ба? Биылғы метеорология жағдайлары алдағы қысты қатты болады деп баға айтып отыр. Жарым тұқымын тым құрыса жақын жерде, қатты қысылып кетсе сүйенерлік азық, пішен қоры бар жерде ұстамаймыз ба осы? Балашов. Жоқ, Сара, бұл жөнде ұғысып, келісіп алайық. Біз әуелі қыс жайылысына бұл тұқым қойларын ондап салдық, соңғы жылдар жүзге жеткіздік. Екі-үш жүздеп те жіберіп сынап шықтық. Жылдан жыл өткен сайын Алатау өлкесінің жайылысына, ауа райына бейімдеп, шынықтырып өсірдік, тектік сипаттарын, нәсіл өзгерістерін, тәрбиемен шынығып өзгеру жақтарын көп әзірлеп әкелдік. Осыдан он жыл бұрын, ол шақта жасырақ едім, рас, бәлки, қиялшыл болған болармын, бірақ сондағы арманым — осы тұқым санының мыңға жеткенін тосқам. Енді біздің лабораториямыз қыста — құм, жазда — жайлау, күзде бөктер болды. Сол арманды жылым, барлық көп жылдардың қорытындысын жасайтын жылым — осы алдағы жыл. Сара. Тек бар жақсы ниет, тамаша еңбектер бір-ақ қыста төгілсе қайттік? Сараң дүлей, өлі құмдар арасында аппақ сүйек боп, шашылып біте ме деп қорқамын. Олай болса, еңбек еш, талап - тәжірибе тұл болған емес пе, Василий Иваныч. Балашов. Олай болса, тұл болғаны. Бар тәжірибем, бар талабым тас-талқан боп желге ұшқаны. Жастық кезім болса бір сәрі. Өмірімнің ең өнімді, жемісті шағын Сартауқұм, Мойынқұм жеп, жұтқаны, желге шашқаны. Бірақ басқа жол жоқ, осыған бекінеміз де, соған басамыз. Мың қойсыз көп сансыз тәжірибеде тиянақ жоқ. Оған сыншы жұрт, құр ғана бір лаборатория табысы есебінде қарады да тұрды. Қазақ "шешінген судан тайынбайды" дейді ғой. Біз бұл жолы, Сара, мынау Шыңбұлақтың қарлы, суық суына, ызғарлы тасқынына іркілмей түсетін боп отырмыз. Еш еңбек болса, амал не, дәрмен қайсы! (Ойланып қалады. Екеуі де тac басында біраз үнсіз отырысады.) Балашов (аздан соң). Аз бенен көп адам айласып, күтімді асырып, өзгеше жағдайда амандап шыға алар. Менің ойым қазақ қойының мың қойына төрт кісі қыс, қиын құмда ие болып шыға алатын болса, сол ауыр жағдайдан мың қойлы осы қой отары да өзіне ешбір кешірім көмек сұрамай, сол құмның киігі көп қарақұйрығындай боп, мықтылықпен күн кешіп, сын кешіп өтсін дегемін. Біз қазір үш мың метрдей биіктеміз. Биікте әуе қандай таза. Дүние неткен жым-жырт. Сара. Биіктеген сайын үнсіздік мол, үлкен биіктің бәрінің басы ұзақ тиыштыққа шомып тұрады. Балашов. Жақсы айтасыз. Дәл айтасыз. Биіктеген сайын үнсіз, мол сабырлы, кең тыныштық бар. Табиғат даналық танытады. Дүниеде, өмірде биіктің, үлкеннің бәрі айғайсыз, дырдусыз келеді. Өз күшін танығанға да, танымағанға да, қысылғанда да, қуанған шағында да бір қалыпты сабыр тыныштықпен, салмақпен, баяу ғана елеусіз қарайтын сияқты. Сара. Василий Иванович! Сіз табиғаттан сабақ алғандай, терең ой қорыттыңыз-ау деймін. Бірақ бір шындықты ескермей, елемей отырғаныңыз бар сияқты. Анау сарқырап жатқан Шыңбұлақ ше? Маған онда, жым-жырт таудың жанды өмірінің үзілмес бір суылы бар сияқты. Ол мәңгілік құздар, тектұрлардың, терең шаттардың үздіксіз демалысы сияқты, сарындаған тынысы сияқты көрінеді. Балашов. Сара, сіз мені ойшыл десеңіз, мен сізді ақын сезімін көрсеттіңіз деймін. Сара. Мынау өңір, сонау Үшқоңырлармен, анау барлық аршалы, бетегелі нарларымен, киіздей қалың, биік көк майсаға оранған көк төбелерімен, түгелімен сан мыңдаған біздің ақ қойлар мекеніне айналғанын күтемін. Жайлау солар үшін ғана болса деп қиялдаймын. Анау отырған "Ленин" колхозы, "Киров" колхозы, "Луч Востока", "Амангелді" сияқты бар колхоз шаруасы болып әрқайсысы 15 мың, 20 мыңнан біздер өсіріп берген ақ қойларды төлдетсе деймін. Балашов. Енді сіз тағы жаңа сипат көрсеттіңіз, қиялшыл суретші қалпына ауыстыңыз. Сара. Василий Иванович! Біз бір-бірімізді жақсы мақтастық қой деймін. Бірақ сіздің терең ойыңыз да, менің қиялым да, бір тәуірі, ақ қойлардан алыстамайтыны бар еді. Әне, анау беттен бері қарай асып жайылған сол Есекең отары, ақ қойлар жайылып шықты. Көп қасиетін жайылысынан да аңғаруға болады. Бүйір сүйесіп, тығыз жүріп, жабыса жейді. Тұмсығы тиген жерде тұрып қалады. Жайылып аққан қалың жауынның ақ селі сияқты. Ендеп, көбіктеніп, алды іркіліп, қалыңдап, иіріле толқып алға басады. Жайылған түрінің өзінде де өмір үшін, тірліктегі орны үшін, жабыса тырмысып, талаптанған асыл нәсіл. Балашов. Байқауыңыздың бәрі дұрыс. Қамқорлық та, істеп жүрген ісіңізді соншалық ынтамен сүйетініңіз де байқалады. Осыныңызға көп ризамын. Есіркептің үй ішіне сіңірген, үйреткен мол тәжірибесінің бірі де осындай байқағыштық сипаты. Көнде қой, қай жерде қалай жайылады, жусағанда қалай жүреді, тынысы қалай, суға келуі қалайша, әсіресе қыстыгүні таңертең, түс, кеш кезіндегі қой мінездерін көз алмай, күн - күн сайын өзінше байқап отырады. Ғасырлар бойындағы тәжірибенің әрбір асыл жағын мен осы күнге шейін Есіркептен, бұл жағын Әсия, Қанипамен қатар үнемі оқып жүргендей болам. Сара. Дұрыс айтасыз. Менің де байқаған - тоқығаным болса, солардан. Міне, қалың жайлау, шөп те мол, су да тегін, бірақ Есіркептің қойы ғана, ақ қойлар отары ғана қалың елдің, қыруар малдың ортасында отырса да, күнде қойын жаятын сона жерді тауып отырады. Балашов. Сондықтан да бүгін оның ақ қойының отары өзгенің бәрінен озып отырған болар. Жоқ, Есіркеп, Әсияларға сеніп, сүйеніп құмға жіберем. Өзге шабандардың ешқайсысына да он жылдар табысын, бар жиған-тергенімізді құмға апаруға сеніп бере алмаймын. (Шабандар әңгімелесіп келе жатады: Есіркеп, Бекбол, Молтай, Қарсыбай, Ұлбала, Дәмелілер бар.)

Молтай. Қарт бізді шылтың етеді-ау. Озған өзім болсам, өзімді өзім танымас па ем? Ұлбала. Бұршақтан өлген он қозың сіледі-ау сені. Жас қозылардың обалы жіберсін бе? Енді, міні, байы әскерге кеткен менің отарымнан да жігіт басыңмен артта отырсың. Молтай. Сенің байың жоқ болса, менің әйелім жоқ, бойдақпын. Өзі жас қозы, өзі прекос қозыны оған еркектен әйел өздерің мығым емеспісіңдер? Менің қайта осыныма да шүкірлік десеңші. Ұлбала. Түк шүкірлік етсемші. Әйтеуір күйеуі жоқ көп әйелдің арасында бір солқылдақ жалғыз жүрсін деп өзіңді бұлдай бересің-ау. Түшкіргеніңе де жәрекімалла дей берсін дейсің ғой. Болмаса сені әскерге жібермегенде КИЖ жақсы шабан деп алып қалды, сен босаң шығыныңды да ақтап, мақтанып басқаға міндет қылғың келеді. Бүйте берсең, әскердің өзіне жіберу керек қой. Бекбол. Бәсе, бұның аз болса да, бұның алғанының бөрі басынан садақа. Балашов бастаған осы топты бүгін қонақ ету — Молтайға жол. Есіркеп. Е, қырқылжың қарт, сөйтіп бүгін бір шығын шығып кете ме деп, озғаныңды өзгеге шығын еткің келеді-ау. Онымен құтылмайсың. Сенің үйіңде боламыз. Бекбол. Сен де аз жерден адасып-ақ болмайсың-ау, әйтеуір. Он қойды мен алам, он бес қойды сен аласың, соның қайсысы көп екенін айыра алмай-ақ қойдың-ау. Есіркеп. Менікінің жарымы Әсиянікі, одан қалғаны Қанипанікі, үйсе көп, үлессе аз емес пе? Бір басыңа аңду алған өзіңді бәйгелі демейміз бе? Сөзді қойып, мына Балашов бар, Сара бар — бүгін үйінде сый етіп тынықтырып шығар. Бұлар еңбек еткелі қашан. Бекбол. Еңбегі де жақсы, еңбектерінің сенің қойың тұрасында жеңбегі де жақсы, бүгін болмаса ертең бәйгелі қойдың балуаны болғалы тұрсыңдар, бүгін бәйгені көп алып отырсың, түйенің үлкені өткелде таяқ жейді, қарт, өзіңнің құтылар қисының жоқ па деп тұрмын. Есіркеп. Біздің қойдың жүні жақсы, одан басқа несі жақсы дейсің? Құтты қойым, сүтті қойым, үйреншікті атам баққан, етінің дәмін қойдың құты Шопан ата татқан, әрі сүтті, әрі құтты қой сенің қойың, еділбай дейсің, шу қойы дейсің, дес беремісің, қойдың тойы келгенде ауыртпалықты көтерерсің де, алдымен сенің қойың болмай — болмайды, жарқыным.

Сара. Япырай, Есекең алды-артын бірдей орады-ау Бекеңнің.

Бекбол. Орағанымен бір орайсызы боп тұр. Қарағым Сара, Балашов екеуіңмен мынау бәйгелі шабанның бәрін үйге апарайын десем, кішкене күркем әлі күйсіз болғандықтан, сыйғыза алмай, қысылып та тұрмын, Балашов екеуіңнің әсіресе биыл дәм тататын жөнің бар еді, қысылсам да қисынын таппай тұрмын. Есіркеп. Жә, болды ендеше, қара құрттың мұртындай екі мұртың тікірейіп ап, қиялап салып ақталуға кеткен екенсің, жолың болсын, жолың болғыр. Ендеше, бәрің тобыңмен біздің үйге жүріңдер. Әсия екеуміздің қонағымыз болыңдар.

Сара. Рақмет, Есеке, біз онсыз да сіздің күндегі қонағыңызбыз ғой. Есіркеп. Мейлі болсын, күнде болсаң, күнде көңілім өседі Балашов екеуіңе. Үйің тар, ыдыс-аяғың жаман, тазалығың жоқ деп, сынап жатқан Балашов бар ма еді? Айранын ұрттап, қойын құрттап өскен киіз туырлықты қазақтың қайсысынан бетер еді Балашов. Бекболдікі сыныққа сылтау ғой. Балашов. Жақсы айтасың, Есеке, мен осында айға жуық күн кештім, бүгін еңбек аяқталып отыр. Қалада, өздерің білесің, жайлы, жақсы пәтерім бар, институтта кабинетім, лабораториям, көп көмекшілерім бар. Бірақ, шынымды айтайын ба, бүгін орталарыңнан жұмысты бітіріп, қалаға қайтуға тіпті асыққым келмейді. Мынау жайлау, Үшқоңыр, Шыңбұлақта қайта мынау тірлігі мен еңбегі, өзілі мен жарысы, өруі мен жусауы, бәрі араласып кеткен. Өздеріңнің әрі момын, әрі дос-жар ортаңызда өмір сүру маған екінші бір үйім, шын Отаным ортасы боп кеткен. Бекең өзі де оны біледі. Есіркеп. Міні, міні, тауып айттың, оны білдіретін ақылды құдай бергенмен, тартпақтық, сараңдықты қоса берген емес пе. Осыған бәйге беріп жүрген Сара мен екеуіңді айтамын-ау, қой, үйге жүрейік, Балжан бағанадан Балашовтар бүгін қонақпен келеді деп күтіп жүрген. Бекболды сараңдығына тағы бек бола түссін деп, жәй қағытып тұрмын. Кемпірім бүгін түсінде жалғызын, ана Сайлыбегін көріпті. Қай бейнетте жүргенін кім біледі. Қарағымның, әке-шешесін, жар-жаранын еске алып жүр ме деп, соның амандық, тіршілігіне ағайын-туған, дос-жаран үйге кеп дәм татсын деп еді. Жүріңдер! (Сара мен Молтай қалады, басқаларының барлығын Есіркеп ертіп кетеді.) Сара. Қайран Есекең баласын күнде айтады. Соның қамырығы қартайтып та барады-ау! Молтай. Несін айтасың, Сара. Үй іші боп Сайлыбекті өзді-өзі отырып айтқанда қара өзектері қарс айрылады. Сайлыбек қандай еді, өзімнің де қимас досым еді. Қамырықтарын көргенде, мен де қабырғам қатты қайысады. Сен айтқанын, сыртқа шығарғанын білесің ғой. Іштегі тұнып жатқан уайымдары онан да көп. Кемпір мен шал түн ұйқысын төрт бөледі. Сендер әлі қысқа, құмға ақ қойды осылармен жіберем дейсің, қысқа шейін Сайлыбектен аман деген жақсы хабар келсе, онда мың қойына тағы мың қой қос. Жалғыз үй жіберсең де, жардай ауыр салмақ салсаң да, нардай көтереді. Ал бірақ Сайлыбек хабарсыз қала берсе, қыс салмағын көтере ала ма, жоқ па, білмеймін. Сара. Менің де ойымдағы уайым осы. Бірақ Василий Иванович бар ісінің тетігін биыл қорытам, биыл сарапқа салам дегенде бұларсыз, Есекеңнің үйінсіз, басқа ешкімге сене алмайды. Тапсыра алмайды. (Бектенов келеді. Сара орнынан тұрып амандасып.) Сапар! Қаладан келдіңіз бе? Нағып кешіктіңіз, ерте келмек едіңіз ғой?! Сапар. Ерте келмек едім, бірақ бір жаңа хабар жөнінде Сәкеңмен нарком екеуі ақылдасып, солардың сөз байлағанын тосып, бөгеліп қалдым.

Молтай

Бектенов. Ал, достар, нарком мен Сәкең осы жайды естіп, өздері көп ақылдасып, ойласып, Балашов пен сізге, Сара, айрықша сәлем айтты. Есекең естісе, мүлде күрт құлап, қартайып кетеді. Ол кісілер білмей-ақ қойсын, іштей бәрінің "аман емес-ау" деген күдігі бар ғой. Сонымен бара-бара көнігер, мезгіл емдер ердің жарасын. Қазір тек Әсия мен Қанипаға

Сапар. Аман емес, жолдастар, Нарком мен Сәлім екеуі қыста Есекеңе берген уәделері бойынша фронттың басынан төменіне шейін сұрау салып отырып, дерек алыпты. Осыдан бір жарым жыл бұрын Смоленск түбіндегі соғыста Сайлыбек қаза тауыпты. Ер қазасына жетіпті. Мәскеу түбінен жауды қуғаннан Смоленскіге жеткенге шейін анық арыстандай қайрат етіп еді, қайран ер еді, Ленин орденіне ұсынылған екен. Бөлімінде ол ең бір қимас, қадірлі жауынгердің бірі еді деп, өзі жаралы боп госпитальда жатқан командирі майор Сафронов фронт командованиесінің сұрауы бойынша мынадай хат жазыпты. Сайлыбек қаза тауыпты, командирі өз қолымен қойғызған жерін, қабіріне жазылған соңғы сөзін де келтіріпті, мінеки. Молтай. Қайран Сайлыбегім, қадірлесім, қимасым-ай! Кеткенбедің сен келмеске. (Жылайды, бәрі үнсіз.) ғана білдірсін де, қарттарға өлі-тірісі мәлім емес, бір соғыста хабарсыз кетті, әлде бір госпитальда жатқаны я басқа бір жермен, басқа бір жаққа ауысып кеткені мәлім емес. Ол күнгі командирлері қаза тауып, жоқ болып кетті. Содан дәл дерегін беретін кісі жоқ. Қаза тапты деп ойламаймыз деген сияқты сөздер айтып, Сара мен Балашов қарттарды жұбатып қойсын деп, әдейі тапсырды. Сара. Рас қимағанымен, қинағанымен, содан басқа ақыл да жоқ. Үміт пен уақыт қарттардың емшісі болсын. Молтай. Әй, жауыз дұспан қанішер немістің пашисі-ай, қанқор жауыз-ай, сан асылды алдың-ау. Айырдың-ау алау атқан арманды ердің талайын. Дүниеде сендей жауыз дұшпан болар мекен? Серігім-ай, бауырым-ай! (Жылап отырады. Әсия мен Қатіпа келеді.)

Әсия. Сара, қонақтар мен көкем сізді күтіп отыр, жүрсеңіздерші. Қанипа. Сапар ағай да кепті ғой, жүріңіздер бәріңіз де. Біздің қонағымыз болыңыздар.

Әсия. Молтай. Молтай, бері қарашы! Құдай-ау көзінде жас қой. Сорлы боп пем?! (Қанипамен Әсия жылап жібереді.)

Есенов Сәлімнің кабинеті. Сәлім мен Балашов.

Сәлім. Ал, Василий Иваныч! Қыс тақап келеді, сынның, соңғы рет ең үлкен сынның қысы. Біздің министр Дәуренов жолдас пен бұндағы Министрлер Советіне, Орталық партия комитетіне де біздің он үш жылғы тәжірибеміздің қорытындысы енді жаңа тұқым болып нәтиже береді. Барлық әзірлік осыған дайындалып келді, алдағы біp қыс ең соңғы асу боп, содан ақ қойдың тобы мықты боп, ойдағыдай боп өтсе, жаңа тұқым туды деп, Қазақстан өз мериносын тудырды деп, Одақтық орталық ғылым орындарына, Жер шаруа министрлігіне, Одақтық Министрлер Советіне, Ауыл шаруа академиясына білдіреміз деп, біздің республикалық жоғарғы орындар, Дәуренов пен екеуің тиімді болсаң, орталыққа білдір деп рұқсат етті. Іс сіздердікі. Ісіңізді қостау менен көтеру, бүкіл Одаққа, қала берсе дүниеге мәлім ету, еңбектеріңіздің бағасын ғылым дүниесіне, мемлекеттік жұртшылық әлеміне жеткізе таныту, лайықты бағасын әперу енді біздің міндет боп қалды. Сондықтан мынау қыс алдында соңғы рет өзіңнен ең соңғы байлаулы сөзіңізді естімекпін. Қапыңыз жоқ па? Әлі де боса бір жыл я екі жыл аңдай түсіп, соңғы сында, сонан соң салам дейсіз бе? Есіңізде босын, сізді мезгіл жағынан қысып, қуып отырған жағдай жоқ, биыл құмға жібермеймін десеңіз, ол да еркіңіз, ал енді тосарым жоқ, қапысызбын, сынға жібер десеңіз, онда нұр үстіне нұр, мен қуана түсем де, көмегіңізге барды салам. Не айтасыз маған? Балашов. Сәлім Есенович! Бұл сұрақты былайша ашық қойғаныңыз өте дұрыс. Мезгілімен де қойылған сұрақ. Мен өзімді айтайын. Он үш жылымнан, ұзақ тәжірибемнен тек кеткен бір жылым жоқ. Жыл түгіл, айым жоқ, тіпті он үш күнім де жоқ дейін, сонда қателескенім жоқ дегенім емес, көп қателіктер жасадым. Дұрыс методика тауып алғанша талайымен таластым да, кейде мен дұрыс айтып, кейде мен жаңылып, жаңсақ айтып та жүрдім. Менімен таласушылардың бәрінің сөзі теріс, өзімдікі үнемі дұрыс деп жүрген кісі мен емеспін. Бірақ бүгін қорытындыға тақап келгенде бір ғана айтарым — ғылым, тәжірибе жолында тіпті қателескенім де текке кеткен жоқ. Кейінгіге керегіне қатты жарады деймін. Қазір мен элит қойларын бөліп бітірдім. Ақ қойдан бірінші, екінші класты жаңа тұқым, жаңа нәсілдің асыл тегі осы болады деп, Сара мен Есіркеппен, ай бойына мың қойды сан рет сарапқа сап, белгілеп бөліп шығардым. Білесіз, мен бұл жолда ғалым мен сыншылардың көп дауын естіп, көп таласы мен сынынан әр алуан, әр дәреже пайда көріп жүрсем, сонымен қатар ең үлкен сыншым, анық тірек, көмекшім шабандар болған. Ақ қойды баққан Есіркептер осы күнде маған барлық, басқа зоотехниктерден, сан селекционерден қымбат екені бидай тұрсын, тіпті басқа қойларды бағып жүрген Бекбол, Қарсыбайлар, Ұлбала, Молтайлар да өздерінің әр қойы туралы көктемде, күзде, қыста маған айтатын деректерімен менің көп көмекшім болатын. Жаңағы сұрағыңызға беретін жауабыма келейін. Мен әзірмін, бірақ мың қойды кіммен жіберемін? Кімге сенемін дегенге келгенде, бір Есіркептен басқа сенерім жоқ. Соның үй іші мен өзі өздерінің де, менің де бар еңбек тәжірибеміздің тетігін қолдарында ұстап отыр. Биылғы Есіркеп, әсіресе түнеугі баласы Сайлыбек туралы хабар барғаннан бергі Есіркеп, бұрынғы қарт емес. Шашының, сақалының ағы да көбейіп, әжімі де молайып кетті. Көз алдында қайраты кеміп барады. Бұл күнде маған күдікті көп айтады. Осы соңғы сапар, соңғы сыныңа ере алмаймын-ау! — деп күдіктеніп отыр. Менің сізге айтатын мезгілімді өзім билемей, осындай өмір жағдайы, адам жайы билеп отырған хал бар, шақыртқаныңыз ақыл болды, өзім де көмек сұрамақ ем, кеңес алмақ ем, шешіп беріңіз. Есіркепсіз құмға бара алмаймын. Ал Есіркепті зорлауға, күйін көріп отырып, тағы да дел-салмын. Сәлім. Немене, баласын өлді деп Балжан екеуіне сездірген кісі бар ма? Әлде Әсия, Қанипалар білдіріп алып жүр ме? Балашов. Олар білдірген жоқ. Өзге де шабандар үй іштерімен бұл жағына келгенде үлкен адамшылық, мінезділік көрсетіп, шал мен кемпірден барынша жасырады. Қабақтарына қарап, көп жұбатулар айтады. Өзім Шыңбұлақтан кешегі күнге шейін Есіркептердің қасында болдым. Әлі баласы өлді деген жаман хабар естіген жоқ. Мен жаз бойы жазушыдай боп кеттім. Әр күн сұрай береді. Мен әр күн Сайлыбектің аман болу жолдарын әр түрлі ғып ойдан шығарып, үміт беретін сөздер айтамын. Бірақ есі бар, тәжірибелі қарттар емес пе! Бір жарым жыл хабарсыз болғаннан да қауіптенетін. Қазір хабарсыз кетті деген сөздер айтып бергенімізден бері қарай, әсіресе көңілдерінде күпті болудан босамайды.

Балашов. Оларға тағар кінә жоқ. Жылай, жүдей жүрсе де, жастар емес пе және сондай саналы жастар. Тіпті бұрынғысынан бетер бірі түндегі күзетті, біреуі күндізгі бағысты бірде-бір әлсіреткен емес. Қайта бұрынғыдан да ынталы, азаматты жоқтатпаймыз деп жанын салады. Сәлім. Олар Сайлыбек жайын осы соңғы хаттан ғана білді ме, жоқ, бұрын да сезіктенгендері бар ма еді? Балашов. Олар оқыған жастар емес пе? Газеттен оқиды, айналадан хабардар боп отырады, сондықтан бір жарым жыл хабарсыз дегенді көптен-ақ Сайлыбек жазым болған ғой деп, оңаша сырласып, жыласып, маған көп айтатын. Сіздер әперген хабардан алты ай бұрын Қанипа мен Әсия маған Сайлыбек өлген ғой, біз бос үмітпен жүрміз ғой дескең еді.

Балашов. Кеше қалаға менімен бірге келген. Бүгін осында сізге келмек еді! (Сәлімнің хатшы әйелі кіреді.)

Сәлім. Мұнда шақырыңыз. (Есіркеп кіреді. Сәлім орнынан тұрып.) Әссәләумағалейкум, Есеке! (Қолын алып амандасады.) Бір жайдан сіздің ақылыңызды сұрайық деп, Есекең екеуміз әдейі сәлем айтып шақырып ек. Келгеніңізге рақмет. Қазір мен министрге келгеніңізді хабарлайын. Сол кісіге барамыз! (Телефонмен министр Дәуреновпен жалғасады. Телефонда сөйлейді.) Исеке! Сіздің әнеукүнгі Балашов пен Есіркеп турасындағы маған берген тапсырмаңызды, ол кісілерді осында шақыртып әңгімелесейік, ақылдасайық деген тапсырмаңызды орындап едік, қазір ол кісілер келіп, менде отыр. (Телефонды тыңдап.) Я, Есекең де келді. Дені сау, үй іші де амандық дейді. Сізге сәлем айтады. Ал біз сіздің кеңсеге барсақ деп едік, қазір уақытыңыз бола ма? (Тыңдап.) Ә, онда тіпті жақсы, мақұл, мақұл тосамыз. (Балашов пен Есіркепке.) Министр өзі келмекші. Есекең келген болса, өзім барайын, сәлем берейін, мені сол кеңседе тосыңдар деді. Қазір келеді.

Есіркеп. Рақмет, шырағым. Інілік бейілдеріңе рақмет.

Есенов. Есеке, осы күнгі шабанның көбі құмды қыстаудан тосаңсып кетті-ау, ә?! Құмның өзі де қыспен бірге қабағы салбырап, адамды жүдетіп тұратын ауыр өлке ғой, ә?! Есіркеп. Е, көптен құмға бармаған шабандардың шау боп кеткені бар ғой, Сәке. Бірақ үйренбегенге солай, өзіміз бала күннен-ақ сол құмның құланындай шұқырында туып, шоқысында ойнап өскеннен бе, құм қорқытады екен демейміз. Қайрат барда, көңіл берікте құм уайым, қыс уайым ба, тәйірі. Рас, қайрат керек қылатыны бар, оған көңіл алаңсыз болса, өзгесін қойшы. Кейде бір уайымға құмды айтсаң, екінші уайым - қайрат қайтқан кәрілікті айтсаңшы. Үшінші, үй - жәйдің, өмір жәйдің үзілмес мұңы тағы жүреді. Бәрінен де сондайды айтсаңшы. Болмаса бір құмның өзі болса, қанша жүдеу, қанша құрдым болғанымен, ол алаңсыз күнде кісіні жеңуші ме еді, жабықтырушы ма еді. Сәлім. Рас айтасыз. Құм да, құм емес те, көңілде алаң болса, уайым болса, салбырап жүдеу көрінеді ғой. Адам жұты сыртта болмайды. Іштегі мұң мен уайымда ғой. Сонда дүниенің көгеріп тұрғаны да, қуарып жұтап тұрғаны да бәрі бір бәс болады. Және құм жүдеу көңілге ол әсіресе жадау, жүдеу пердедей болады.

Есіркеп. Өзің құмда болғаның бар ма еді?

Есенов. Бар еді, Есеке. Жаңағы өзіңіз нобайын айтқандай, басымнан кешкен бір ауыр шағым бар еді. Ол кезде жасым он бірде болатын. Әзім деген ағам бар еді. Әкеден ерте айрылып, сол ағамның тәрбиесінде өскем. Азамат соғысының уақыты, ол кісі большевик еді. Жұмыскерден шыққан, қазақтың алғашқы большевигінің біреуі болатын. Сібірге Колчак орнап, ағам қашқылықта жүрді. Бір шақ ақтар, алашордалар ұстап алып, қатерге түсті. Колчактың өлім вагоны деген вагонына салып, атуға бұйырылғандардың вагонына салып, Сібірдің алыс бір жағына алып бара жатыпты, сонда ағам жолдан қашып, аман-есен елге келді. Бірақ ауылға жетуі мұң екен, артынан он екі кісі отряд қуа келіп, тағы ұстап алды. Қасымыздағы орыс поселкесінің кедей крестьяндары ағаммен дос болатын. Түнде соларға шауып барып, хабар айттым. Әкем жоқ, өзге аға бауыр жоқ. Шешеміз зарлап жүр. Әлімді отряд әкетіп барады деп жылап айттым. Сонда поселкенің жиырма шақты жігіті шапшаң қаруланып алып, отрядты түнде ұйықтап жатқан жерінде бас салып тегіс байлап алып, ағамды азат етті. Отрядты өзінің қолына берді. Сол күні ел болып, поселке болып жиылып, көп арбалар әкеліп, ағам мен мені жаңа бір жаққа ұзатып салатын болды. Жөнелдік. Бірнеше күн жүрдік. Отряд жендеттерінің қолдары артына байлаулы, ағам Түркістанда большевик үкіметі бар, Бетпақтың құмынан өтеміз де, сонда барып, Отанымызды табамыз, сені сонда оқытамын деп, мені де ала кеткен. Бірнеше күн жүрген соң, енді арба жүретін жол болмады. Бізді ұзата шыққан достар арбаны алып қайтатын күн болды. Ағам сонда таңертең қолына мылтығын алып, отрядтың ішінен төрт адам бастықтарын, бұзарын іріктеп алып кетіп, өзі бір жаққа айдап әпкетті де, бірталайдан соң жалғыз өзі қайтып келді. Қалған отряд кісілерін айдалаға апартып, жаяу қаңғыртып қоя берді де, өзі мені ертіп, тағы бір ғана жолдас алып, осы Бетпақ құмына қарай тартып берді. Қыс түсті. Қалың құмның ішінде, Шу аяғына тақай бере, елге іліндік. Әлі де алда алыс жол бар. Елге іліндік те, жаңа бір көз ашыла ма дегенде, үлкен сорға түстік. Ағам сүзек болып ауырып қалды. Мен бала, жолдасымыз елді жөнді білмейтін тек бір момын адам еді... Құмды сонда көрдім. Үйге кірсем, ыңқылдап, өне бойы от жалындап, қиналып, азап шегіп жатқан ағам. Жалғыз ағам, елдің көптігі, дүниенің кендігі немене. Менің басымдағы бар аспан жылап тұрғандай, бір ағамның тілегіндемін. Тысқа шықсам, сонда құм, айнала құм, құлазыған өзі суық, өзі сараң, сұр дүние. Жасым он бірде-ақ. Қуат-қайратым да жоқ. Әрі жалғызбын. Әрі білген білігім де жоқ. Ағам жайланып жататын жақынымыз да жоқ, танысымыз да жоқ. Сол ыстығы асқындап тұрған қатты аурудың үстінде және бір ауылдан бір ауылға жылжып ауысып жүріп ауырып келеді. Бір күні бір қадам болса да Түркістанға қарай, совет үкіметі бар жерге қарай, жақындай бергіміз келеді. Алдымызда асқардай. Сол асқарға өрлеп шықсақ, ар жағында амандықтың, жақсылықтың, кішкене өмірімнің күні күліп шыққандай болады. Бірақ құм. Құм — тауымен, қу — шұқырымен, сараң шөп ыраңымен, сояу қурай сүткенімен күн сайын бір күйден аумайды. Жүдеу күй. Жүріс баяу, жол өнбейді. Күнде құм, күнде құм. Сол жолда жүре ауыра бейнет шеккен ағам, жер ортасы көктөбеде қаза тапты. Өлерінің алдында бір арманы мен едім. Әкеңнен бір жетім қалып ең, жетім етпеспін деп ем, менен тағы жетім қалдың ғой. Енді кішкене жүрегіңе қайраттан басқа жиярың жоқ. Өлмейсің. Құмнан да қорықпа, басыңдағы ауыр күннен де қорықпа. Тарта бер, алға қарай тарта бер. Алдында -Түркістан, большевик Отаны. Мынау менің хатым да арызым. Қай шаһарға ілінсең, сондағы партия, басшылық орнына көрсет деп, қолыма қағаз берді. Мен сонымен бала өмірімнің ең алғашқы ауыр күндерін бастадым. Жаңа айттыңыз ғой, құмда көңіл орнында болса, бәрі оңай деп. Мен сонда ағам кішкентай сәл тәуір болғандай, бері қарағандай болса, қуанып қарағанымнан ба, білмеймін, құм таулары да, шұқырлары да, жайылған малы, жайғасқан елі де сондай бір жақсы рахат дүние сияқтанып кетеді. Ал ағам қысылса, құм дегеніңіз мойныма түскен қыл тұзақтай, темір құрсаудай көрінеді, құтқармастай. Сонда байқап едім, қайда жүрсе де, кісіге құм қиын емес, көңілдегі күй қиын екен. Үміт пенен қуаныш, қуат серік көрінсе, ақыл, қайрат сүйеніш боп жүрсе, құм да бір, құз да бір екен. Есіркеп. Ой, Сәке-ай! Сен де жас басыңнан осындай ауыр күй кешіп едім десеңші. Қабырғаны қайыстыратын жәй екен. Ібірәтті әңгіме екен ғой мынауың. (Дәуренов кіреді, Есіркепке сәлем беріп, қос қолдап амандасады. Бектенов және Бек бірге келген.) Дәуренов. Есеке! Мына Сәлім сізге айтқан болар. Сізге ақыл салудан бұрын, әуелі мен, мына басқа жолдастар, сіздерге жәйді мәлім етейін. Біздің ЦК мен Министрлер Советінің рұқсаты бойынша, мен қазір Мәскеудегі одақтық Жер министрлігін, Ауыл шаруа академиясын, Мал шаруа институтын хабарландырып қойдым. Осы қыс бойында, жаңа тұқым қой туралы бар сындарыңызды жасаңыздар. Көктемде, қой қоздар кезде, соңғы сындарыңызды ада қып, қорытындыңызды жасаңыздар дегенім. Соған Одақтан сыншы комиссия белгіленді деген хабар алдым. Ол жақ біздің ісімізді сынменен қорытуға осылайша әзір отыр. Жә, біз қалаймыз?

Есенов. Біз сынға шыдаймыз да, барды саламыз дегем жоқ па?

Дәуренов. Ендеше, неге мына Бек, институттың директоры, жаңа маған келіп, әлі қалай бекінеріміз мәлім емес, қыс құмға барамыз ба, жоқ па, анық байлай алмай отырмыз дегені несі.

Есенов. Рас, дәл сол жердің ақылдасатыны бар, Есеке.

Дәуренов. Сонда биыл қыс тағы созылып, тағы құмға бармай қалу мүмкін бе? Онда сыннан өткеніміз қайсы? Онда қорытынды жасауға бір жыл емес, тағы бірнеше жыл керек болмай ма? Тегі, құмнан өтпей, алты ай қыс сонда қыстатпай, сол құмда қоздатпай қорытынды жасай аламыз ба? Бектенов, сіз не айтасыз?

Бектенов. Құмда қыстатпай, қорыта алмаймыз.

Жаңа тұқым туды деп ауызға да ала алмаймыз. Қасиеті бар қойдан бөлек дегенде, құм мен таудың өзгеше қойы дегенде, нені айтамыз? Ондай хәлді профессор Балашовтың өзі де жақтамас деймін. Балашов. Құмда қыстатпай, соңғы сыннан, қорытынды сыннан тұқым өтті деп мен айтпақшы емеспін. Бектенов. Осы мың қойлық отар, биыл құмға бармаса, жаңа тұқым боп шығуы былай тұрсын, менің білуімше, ол енді жылдан жыл санап аза да береді. Қазіргі күнде қанының сегізден бес бөлімі прекос. Тәрбиемен жаңғыртып, төзімділік қасиетін өсіріп, нығайтып бекіту орнына, ылғи жыл сайын оңай жағдайда өсіре берсек, бұның прекостан жаңа қасиеті, түк артықшылығы болмайды. Онда таза прекостың өзін тәрбиелей берсекші. Жаңа тұқым таптық дегенді жапсақшы. Бек. Сөйтіп, құмға бармасаң ісің, тәжірибең бәрі жалған демексің ғой. Құмға құйған судай батқаны да, кеткені дейсің ғой. Әйтеуір осы қойдың тұқым болып шығуынан да күмәнді, сенімсіз болуын көп айтудан, күдік көбейтуден сен де тыйылмай қойдың ғой. Бектенов. Күдіксіз ғылым жоқ. Мен сол күдікті болғандықтан, биыл сенің базаңда он түрлі тұқымды аналог методымен қатар сынға салып отырмын. Тәжірибе болса — тәжірибе. Сол тұқымның біреуіне, тәжірибеден өтпей, ойдағыдай сынды кешпей, алдын ала құр тілеулестікпен қостаушы, жақтаушы болайын деп отырғам жоқ. Мақтану үшін жалған жақтаушы көмекші емес. Қысқасы, жаңа тұқымға құмға бару керек. Болмаса, Мәскеудің жаңағы жолдас министр айтқан комиссиясы да қабылдамайды. Комиссияның бір мүшесі мен екем. Алдын ала айтып қояйын — көктемде құмда қоздатпайтын болсаңдар, сондағы нәтижелеріңді көзімен көріп, қолымен ұстап шықпай, ең алдымен мен өзім қостамаймын. Есенов. Жә, жә! Қорытпай тұра тұр, шырағым. Қыс пенен құм қазір біздің де көкейімізді тескен барымыз. Тек қалай ұйыстыру, кімге бастатып, қай отарды жіберу жөнінде әңгіме боп отыр. Дәуренов. Ал, енді бәсе соған келейік. Балашов! Сіз отар құмға баруға әзір дейсіз ғой. Балашов. Қой жағынан қарасаң бәрі әзір. Әзір емес бір қойым жоқ. Мың қойлы отарды жаңа тұқымның бар санын, жұтағаны жұтап қалар, түгелімен құмға, сынға салмақпын. Дәуренов (Бекке). Бек, енді сені бөгеп отырған тұсауды айтшы. Сен неге осы ең соңғы жарым жылда, бір қысқа келгенде жалтақтап, күдіктене бересің? Бек. Исеке, күдік иесі тек жалғыз мен бол сам, жарам оңай ғой. Сіздер мына Секең екеуіңіз бұйырасыз да, мен құп деймін де тарта берем, орындаймын. Бірақ, осы арада шынды ашып сөйлесейік, менің қолымнан келетін болса, мың қойды құмға өзім-ақ әкетер ем. Бірақ қойға, қойға менің себім аз. Мен керек емеспін, бабын білетін басқа кісілер керек. Ал жіберуге сіз әзірсіз, республикадағы ғылым орталығының бастығы мына Сәкең әзір. Институт директоры дегеніңізден шықпайды, мен әзірмін. Тәжірибеге барын салғалы отырған профессор Балашов әзір. Бірақ бұл кісі бір жағынан әзір де, бір жағынан ауыр салмақ күдік айтады. Мені етегімнен тартып отырған сол. Мың қой барады. Бірақ сенімді иесімен барады. Ол адамдар бармаса, қой өзге шабанға сеніп бара алмайды, текке қырылады. Онда жібермеймін дейді. Балашов. Рас, осылай екені рас. Сенімді қолдап айтсақ, сынға барды салам, сенімсіз болса, бірді де күмәнді жолға жіберуге жайым жоқ. Есенов. Есеке! Аңғарып отырған боларсыз. Бұлардың бәрі тура айтпаса да, төңірекгеп отырып, бір кісіге ойысып келеді ғой. Тетігі бәрінің көңіліндегі біреу-ақ. Ол мынау отырған қарт Есекеңнің өзі ғой. Дәуренов. Бәсе, шынына келші. Бұлар ғана емес. Анығына келгенде, сен екеуміздің де айнада орағытып кеп, тоқырайтын қазығымыз қарт Есекеңнің өзі десеңші. Сөз жүйесін тапса, мал иесін табады дейсің бе! Есенов. Үстінен дәл түстіңіз, жалтарғанмен жал таппаспын. Ал, ендеше, бәріміздің бірігіп байлайтын түйін сөзімізге мал иесінің өзі айтсын да, Есекең айтсын да. Есіркеп. Сай сайға құяды, бәріңнің сөзің сарқып келіп, бір сағаға құйып жатқанын сезіп отырмын. Бәрінің басында жауаптылық бар. Бәрімізге ортақ қам-қарекет қой. Мен ойымда өзгем бар, бөлек жайым бар деп, ойдағымды айтып қайтейін. Менің де қазір көкейімде отырған біреу-ақ, тек сол он үш жылдың, мына Балашов бастаған еңбектің бір тетігі, тиянағы болса екен деген арман. Бірақ соның өзін қадағалап, қапысыз ойлаған сайын, түп жауаптылық менде боп, қапы кетірсем, мен кетірем бе деп қорқам. Басқа хас арманым жоқ. Тек қайратыма сене алмаймын. Қартайдым. Қолымнан келмей ме деп, бәріңнің сеніміңді апарып жарға жығам ба деп қорқамын. Жақсы болғанмен, серіктерің әйелдер, мен босам қайраты аз шал боп барам. Балашовты аяймын. Малды аяймын. Ойлаймын да, сенгені де абырой, бірақ сеніміңді ақтай алмаймын деп, әлсіздік етемін ғой деп, алдын ала мені осыдан азат қыл деп, ашып айтуым тағы абырой ғой деп отырмын. Дәуренов. Есеке, бұныңыз арзан сөз емес. Бұлдану емес, шыныңызды айтып отырсыз. Жауаптылықтан ұялам деп айтып отырсыз. Оныңызға құлдық дейік. Бірақ бұл қой тұқым болған күнде, шын асыл нәсіл болған күнде де, бақташыны ылғи тепсе темір үзетін жастан, сауыт киіп, сайман асынған батырдан, балғыннан ғана бақташы ғып, жиып береміз деп кім кепіл болады? Сөзді кесіп айтайын, асыл тұқым екені рас болса, со сіздің әлсіз күшіңізбен де асылдығын көрсетіп, ақтап шықсын. Баққаныңызға татымай, еңбектеріңізді ақтамай, Есекеңнен артықты бер, болмаса, қырылып қалам десе, сол қой қырылса қырылсын. Біздің сенгеніміз сіз, сізге сенбейтін қой болса, онда өлмесе ома қапсын. Балашов. Рас айтады. Жаңа тұқым болғанда шыдамдылығы, беріктігімен тұқым болады, онысы болмаса, нәсілдігінің керегі жоқ. Есіркепке серік болуға жарамаса, оны қой қылып ұсынбаймын да. Қарт, өзіңнің аз күшіңді ақтап шықпаққа сенің оң көзіңмен қарағаныңның қадірін білмей, қанағат қылмаса, мың қойға жүз қойшы салып, жаңа тұқым таппай-ақ қойдым. Есенов. Есеке! Бұл да бәріміз үшін керек және сізге де арылып алатын ашық сөз. Бұрынғы құмға барып жүрген кездегі малды әдеттегі бағып-қағу, бас-көз болудан артық өзгеше қайрат салып, өкпеңді аузыңа тістеп жүріп, өлсең де қойдың қасында өл дейтін кісі жоқ сізге. Ерекше қайрат тілемейміз, осы күнгі Есекеңдік қалпыңыздан басқа түк тілеріміз жоқ. Есіркеп. Тәңір-ау! Құмға жалғыз өзім барып, жұтатып, қырып жатсам да, маған сын жоқ дегеніңіз бе?! Дәуренов. Сын жоқ дегеніміз. Сіздің қолыңыздан жұтаса, сіз білген, сіз жайған құмды жерсінбесе, сын жоқ. Дегеніміз — деген. Есіркеп. Қой, жігіттер! Бұрынғы жаға жыртқан ақ сүйек жұттарда біреу қатты жұтап, біреу шала жұтап жатса, біреуге біреудің шылбыр созатын, біреу аттай, біреу астай болса, аз күн талшық азықтай болса да, ат сауырын беретін сәл-пәл көмегі болады. Сендер қойға қысас қылғанда тек сыннан басқа қарасар, қайрылысарымыз жоқ дедіңдер ме? Бек. Жоқ, құмға барған күндегі қыс қатты, жыл жұт болған күнде де қамды қазір айтып қайтейік, қой мүлде құрып бара жатса, барлық шара біздікі, онда қарап тұрып өлтіртпеспіз, құмда жол жоқ болғанмен, сізге көмек бермей, мынау Бектенов комиссия боп келгенде, оны тағы айып қып, айғақ қып, кінәға тіркер болса да, қойыңа самолетпен концентрат, нәрлі азық жеткізуге міндеттіміз. Он үш жылдық еңбектеріңді біржолата құмға апарып, шашып-төгіп кел деп отырмаспыз. Балашов. Ол бір соңғы шара, Есеке! Сенгенде оған сенбе, өзіңе сен, қойыңның қасиеті мен күшіне сен. Құмнан нәр таппай, самолеттен жем жеп шыққан қойдың асылы да, нәсілі де текке керек емес дерміз. Есіркеп. Оған қарап қалған күн өзімді де қарық қылмас, бірақ әйтеуір жапа-жалғыз кете қалсам, тым құрымаса сыртымнан қам ойлаушы бар деген көңілге бір тиянақ, дертке дәрмен ғой. Болмаса самолетіңе сеніп барғаным, қарлығаштың қанатымен берген суға сенген есепті ғой. Бірақ сөз тетігі онда болмады, жаңағы мына жолдас министр мен Сәкеңнің айтқанында бәрі қамтылды ғой. Енді кесесе беріп, саудалай беріп қайтемін. Бұны да Отан тілегі дейін, қартайсам да, бір майданның жекпе-жегіне бір шығып көр деген кезең екен. Майдан жалындаған жастың қыршын өмірін де қиып жатыр ғой. Соларды ойлағанда, менің аянар нем болар дейсіз. Азар болса, тағы да шашымның біраз ағы көбейе түсер, бетімнің біраз әжімі қосыла түсер, әлде дес беріп Балжан бақыр кешегі шалым ғой деп, оны біраз байқамай да жүрер, сөйтіп мен барайын, Балашов жолынан немді аяйын. Балашов (барлық ырза болған адамдардың ырзалық сөздерімен катар). Есеке! Рақмет! Ес білгеннен бергі еңбекті өмірімнің қақ жарымының қорытындысы еді, өмірдегі, еңбектегі талайдан бергі талабым мен тілегімнің тетігі еді. Сондықтан да сенсем саған ғана сенем деп, барымды берсем, сенің ғана қолыңа берем дедім. Менікі ғана емес, көп табысы өзіңдікі де. Айтпасам да, барлық жәйді өзің ойлап, өзің таптың. Қадірлі қартым, досым, жолың болсын. (Екеуі бірінің бірі қолдарын қысып, қатты құшақтасады.)

Сахна тойға арналған қызық сәні бар, өзгеше бір көріністі байқатады. Біріне-бірі есіктерін тақап, жиі қонған бес үй. Солардың ортасындағы дөңгелек алаңның үсті жабық. Ол жер көп бояулы, кең шатыр тәрізді. Әр үйдің есігі осы алаңға шығады. Аланда тойға жиылған мәжіліс. Әр үйде де қонақтар бары байқалады. Ән, айтыс, сауық, домбыра, баян, кейде скрипка лебіздері естіліп жатады. Ортадағы аланда, төрде Балашов, Есіркеп, Бекбол, Бек, Сапар, Сара, Молтай, Әсиялар. Бек (қасына Молтай, Қанипаларды алып). Қадірлі қонақтар! Мынау жас жолдастар тапсырып, мен бір өтініш айтқалы тұрмын. Рұқсат па?

Бек. Айтсам, біздің шаруа адамдарының бүгін бір жақсы бас қосуы екен. Алты ай жазды еңбекпен ада қып, енді қатты сыны бар қысқа тақап кеппіз. Малменен жан-жаққа тарап, айырыла көшеміз. Бұл — сол малды ұзату тойы. Қыс боса қайтейік! Қысқа қарсы еңбек бар, қажырлы еңбек жеңбек бар. (Молтайға.) Ұйқасып кеткенін қарай көр! Ия, сүйтіп, біреу қойымен тау жонына, Үшқоңыр, Шыңбұлақ, Түлкілі сайға кетеді. Біреу шырқап құмға кетеді. Тағы біреулер Назарбай асуы, Қарғалы қатарларында қалады. Шабан атаулы тойға кетсе, маман атаулы қойды қайтіп амандайым деген ойға кетеді. (Молтайға.) Тағы ұйқасып шыққанын көрдің бе? (Жастар күліп қостайды.) Біреу құмға кетеді, құмдағы сынға кетеді. Біреу қойшымен жонда, біреу мұнда, біреу онда болады. (Күлкі.) Бәлки, тегі-тегі, бүгін толайым, бар сөзім өлең боп кетіп жүрмесін. Екейде елу ақын, алпыс бақсы деп бұрын әзіл айтады екен. Өзім Айқым болсам да, ақындық жұқты ма деймін. Тағы ұйқасты ма? Ал, қадірлі қонақтар, осы менің аузыма өлең тегін түсіп тұрмаған білем. Ал осы қауымдағы өлең айтқысы келген көп ақын-әнші көңілден кеп, менің аузыма оралып тұрған болар. Қысқасы, мына жастар ән салайық, өлең айтайық, айтысайық, жарысайық дейді. Мақұл ма? Рұқсат етсеңіздер, енді мәжіліс өнерге, шеберге жол берсін, мақұл ма?

Дауыстаp. Бәрекелде! Сөз-ақ! Ән... өлең, айтыс босын! Дегенің босын, Беке! Бек. Дегенім босын ба? Олай болса, тойбастар мына үлкендерден босын да. (Молтайға.) Бұл да ұйқасқа жүре ме, Молтай? Молтай. Е-е, шала-шұрпы бұл да кәдеге жарайды. Айтысты өзіңіз бастасаңыз қайтеді.

Бекбол. Жә! Бір атаның ұлы, өзі ұлы орыс халқының азаматы мына Балашов бастасын.

Балашов. Беке, мені қой, қойсаңшы.

Бекбол. Е-е, төскейде мал, төсекте бас қосылған Балашовсың. Бір ауыз ән таппайсың ба? Балашов. Жоқ, ауылдың алты ауызы қайда? Әуелгі әнді, Бекбол, өзің, Бекбол айтады.

Есіркеп. Рас, сөз тапқанға қолқа жоқ. Жығылдың, Бекбол. Өзің баста. Бекбол. Сен менің тек жығылғанымды бағып отырасың-ау! Кәрі басыммен бар жастың алдына түс дегенше, қорғамассың ба? Есіркеп. Қорғап сені жау алып бара ма? Ағаң Жамбыл дүние жасының алдына түсіп, ән салғанда, кәрімін деп қашан іркіліп еді? Айт, баста!

Дауыстаp. Бәрекелде! Мақұл айтты. Беке, кәні, Беке!

Бек. Әкпел домбыраны! (Домбыраны Бекболға беріп жатып.) Бәсе, сөз жүйесін тапса, домбыра иесін табады. Жол ағадан болғанда, тон - жағадан деген. Өз сөздеріңіз тағы бар. Тек бастап беріңіз. Содан соң айтпаған жасты мен көрейін. Жаңа жәй сөйлеген кісіге жағаласып, ұйқас қосып отырған Сара, Сапарлар да отыр. Тіленген оған айтқызбай қоярмыз ба. Тек қана бастап беріңіз.

Бірақ жаңа мынау үлкендер маған айтқын деп зорлап еді. Мен бұларша бомайын, тегі. Мен бар кәрінің атынан айттым. Бұларды енді қостамай, қалғанын жастар өздері айтсын. Мен осы мына Есіркеп, Балжан бәріміздің тобымыздан айттым. Енді өзгең, жасың айтқын. (Есіркептер мақұлдайды.) Сапаp. Оныңыз өздеріңізге мақұл босын. Бірақ жаңа Сара Балашов үшін айтуға әзір. Сол сертін орындасын.

Сара. Бұл сіз айтатын сөзге ұқсамайды ғой? Ісіңіз бен сөзіңіз қайшы болғаны ма?

Сара. Сыншылық — шартты достық қой. Жақсы болсаң жақсы, жақсы болам деген ғой.

Бектенов. Тұрақты достық сол емес пе екен?

Сара. Достық қарауылсыз-ақ бірге көшіп, бірге көріп, бірге шыдасатын достық болмаушы ма еді? Сапар. Уай, шатақ ақ қой, қырсық ақ қой болдың-ау сен! Сыналайық деп біз, сынаудамыз деп сіз дүрді араз боп-ақ біттік-ау.

Бек. Қой. Қысылғанда қосылып, кең-байтақта айырыла кететін саған қосып қайтем?

Бек. Қой, сен жеке, жалғыз мына шабандарға өзіңізді, біреудің жетегіне ермей, өздігіңізбен жеке таныстырып, жеке айтасың.

Молтай. Сіздер, қам қылыпсыздар ғой бәріңіз де. Бүгін бәріңіз де айтуларыңызды күтеміз. Ол мұндағыларымыздың да тегіс алдымызды ашады. Сөйтіп, Беке өзіңіз де, бәрі-бәріңіз де айтасыз. Сапар (Бекке). Ал менің қол-аяғымды ғана байлап беретін кісімеді-ау. Кел енді, өзің бірге қосыласың.

Молтай. Жаса, Сара! Жақсы айтты. Естідің бе, шабандар, Балашовтың, Сараның сөзін аңғар. Жауапсыз қалар кеп емес. Қайда, қайдасың, ақын шабандар! Ұлбала, Дәмелі, қарап қалар сендер мең?

Бек. Ал, сыншы Сапар, халық сыны өзіңді қалай қармайды.

Сапар. Аптықпа! Аңғарсаңшы! Жаққан күні өзімді табатын болмады ма, кәрі-жасы да?!

Ұлбала

Дәмелі

Дәмелі. Шіркін, қандай айтушеді, тек Сайлыбек кеткелі әнді, өлеңді қойып кетті ғой.

Қарсыбай. Бәрекелдай, Әсияны естірмеді, Беке.

Бек. Амал қаны. Осы күні айтпайтын болды ғой. Айтқызудың амалын өздерің таппасаң, ренжіп қалады ғой мен айтсам.

Ұлбала (күліп). Уа, қу-ай! Айласын қарашы. Қанипа ән білмейді, соны қысам дейді ғой.

Дәмелі. Қанипа қысылған соң, Әсия ара түседі дейді. Қарасаңшы. Молтай. Өй, тіл-аузың шоққа болсын. Үш жылдай естімей кеткен Әсия лебізін естіртем десем. О несі, өзімді тақымдап... Қарсыбай. Молтай, есебін таптың. Ал енді көзді жұм да, кесе бер. Не қыласың, Әсияны бір тыңдайық. Өзі де сергіп қалсын. Қайтуші еді, өлгеннің артынан өле ме?

Бек (Молтайға). Бас әніңе! Қадірлі қонақтар! Енді мынау Молтай шабан емес, ақын шабан шығам дейді. Айтыс бастайым дейді. Кіммен айтысатынын өзі білсін. Молтай. Кіммен айтысам? Әнім — еңбегімнің әні. Әнімнен еңбегім де бөлек емес. Еңбекте кіммен жарыссам, айтысымда да сонымен жарысам.

Есіркеп. Уай, әкем, не деп кеттің, тегі, сен? Өлеңмен өтірік айтушы ме еді кісі деген.

Бос болып шықпады ма мақтанғаның.

Сара. Қанипа-ау, мынау қайтеді? Асып барады ғой Молтай. Өтірік деші тым құрыса.

Қарсыбай

(өзге үйде айтушыларға дауыстап). Уай, тоқтаңыздар! Мұнда келіңіздер тегіс. Қызық айтыс мұнда басталады. Әсия, Әсия... Молтай мен Әсия айтысады...

Жұрт (бәрі үйден шығып жиылады). Бәрекелде, сөз-ақ... Әсияны тыңдаймыз. Сағынып ек. Айтқын. Молтай да тыртысып бағар. Ал, Молтай, өлмесіңді, сөзіңді бақ, соқ, баста!

Бек

Молтайдай елден асқан сер қасқаның. (Жұрт ду күліп, Әсияны қошеметтейді. Молтайға айтқызбайды.)

Дауыстаp. Өлдің, Молтай, мұрттай ұштың! Доғар.

Бек. Төрелігі Бекеңдікі, Бекең айтсын. Бекбол. Уай, айтып-айтпай несі бар? Алып соқты, жұлып соқты десең бәрі болды. Атаңа рақмет, Әсия шырақ! Молтай. Жә, халайық, жеңілдім. Міні, жолым, міні, сыбағам. (Домбырасын Әсияның аяғына қояды.) Ал тек бір-ақ ауыз — басқа бір бөгде сөз айтқызасың ба, жұрт?

Жалғыз-ақ Әсиядан ән есіткен, Молтайдың іші кепсе, ешнәрсе етпес. (Жұрт қатты күліп, бұны да жақсы қостайды.)

Есіркеп. Соны айтсаңшы. Айтыста алдырғанын білмегеннен жаман бар ма? Ұялмас бетке жалықпас жақ бітеді деп. (Үлкендер тұрып, тарай береді.)

Сара (Сапар мен Молтайға). Молтай, мен де сондай ырзамын.

Молтай. Е, Сара, оны айтпасаңыз да білемін ғой. Сіздер ақ қойды баққан Әсиядан кімнің озғанын сүйермін дейсіз. Тек мені жеңдірген прекостың жаман жасық төлі ғой. Мына Сапар ағай да мықты, мықтым тудырып бермей, менің бағымды байлап тұр. Сара. Бәрі рас айтқаныңыз. Соны айт және әсіресе жеңілгеннің бәрі тоқтар жерін сендей білсін де. Ер сыпаты ғой. Сапаp. Е-е, жеңіліп ер атын алғанына тырысып, алысып көрдім деуші болса, жақпайым деп тұр-ау.

Сара. Тек сол көмбеге жағаласып жетпей, жарысып жеткенде мына Молтайды көрсеңізші, жарысып жетпесін білген соң, жағаласпай-ақ қалды ғой.

Сапаp. Бұныңызға дауым бар, Сара! (Екеуі күліп кете береді.) Молтай (Әсияға оралады. Орталық оңашаланған, тамақ тартыла бастаған. Қонақтар пар-пары, топ-тобымен дабырласып үйді-үйлерге кетісіп жатыр. Кейбір үйлерден ақырын, баяу ән келеді, кейде сызылып тартылған қобыз, скрипка күйлері келеді). Әсия-ау, осы жұрттың бәрі жеңіп шыққан тап мендей, мені мақтағаны несі осы?

Әсия Жұрт былай тұрсын, Молтай, мен де елден ерек сүйсініп отырмын. Молтай. Е, менің тойтыраңдап барып жығылғаным ба тыраң асып, не қылығым асыпты?

Әсия. Қасиетің асыпты.

Молтай. Әнің шыққанына бір ырза болып ем, әзіліңе тағы ырзамын десем бе екем?

Молтай. Көңіл қалыспаған құрбыластығың ғой. Айтыспай біліскен қабақтан асылы бар ма екен?

Әсия. Сыйластық сақтамаған оңа ма?

Молтай. Айтыс былай тұрсын, көптен іш тартып сөйлескен де жоқ едім, шынынды айтшы, жалғыз жүріп, барыңды жыр етесің бе, қалай? Әсия. Жыр ететінім рас. Жаңғырығым жартас, тым-тырыс тау тындап тұрғандай болған соң әр жайды тере берушем. Молтай. Сондай оңашадағы сырыңды да бір тыңдамаппын. Менен де мақрұм кім бар дейсің?

Әсия. Өзім айтқызғалы отырмын ба осы?

Молтай. Өзің емес, өзегімді жарған өз ішімдегім еді. Күндер кетіп, жылдар жылжып жатыр ғой. Тірлік өз тілегін етпей қоя ма? Арзан тілек айтпаймын, Әсия. Бір жерде сен жалғыз, бір күйде мен жалғыз. Жастай білген қадірлесім ең. Ендігі қадірінді мен сақтайын, келер өмірді екеуміз бір қосайық десем, мен кімге тентек көрінер екем. Алдымен өзіңе жат көрінер ме осы сөзім?

Әсия. Біз заманымыздың ұл-қызымыз, алдымызды андамасақ, азаматтығымыз кәні? Соғыс анау, басың жас, денің cay, артыңа алаң қалдырып қайтесің? Бұл бір деші. Молтай. Отан қорғаудан тартынып іркілген мен жоқ ем, өзің білесің, бірақ мұндағы еңбегі керек деп жібермей жүр ғой.

Әсия. Туған әке-шешем жоқ. Жәкемнің үй іші әкем-шешем боп кетті. Мен оларды соғыс бітпей, күдерін үзбей, өксігін баспай қия алам ба? Қайтіп тастаймын.

Молтай. Олар іштей күдер үзді ғой.

Әсия. Үзген жоқ кәрілер. Әлі де күн сайын түсінде көріп, күңіреніп күтумен жүр. Мен өзгерсем, Сайлыбек өлгенін естіртпей көмгенім болмақшы.

Молтай. Ендеше, келер күнді уақыт шешсін. Бүгін күнде серт етпейін. Әсия. Серт етпе, бәсе. Серт ете де алмайсың. Тағы бір үлкен асу жатыр той. Ол да жүктің ауыры.

Молтай. Ол тағы қайсысы еді?

Әсия. Жәкем ақ қойдың отарын алып, құмға кетуге бекінді. Алматыда бар басшы азаматқа сөз беріп қайтты. Оның сөзі — менің де сөзім. Бұл қыстың сынынан, құмынан кешіп өтпей, мен де сан жылғы еңбегімді садаға етем бе? Құмға жалғыз жіберіп, Жәкемді жер қылам ба? Жоқ, Молтай, тілек бір, ниет берік болсын. Бірақ Жәкем отары биылғы қыстан аман шықпай ... сыр болып іште қалсын. Оның кәрі көңілін әрі баласы алаң етсе, әрі мен жаралы етемін. Жылдар еңбегін желге шашқаным ғой. Әкемдей боп кеткен оған айтар не қалды. Молтай. Әсия-ау, соның бәрін ойлап келгенде де өзіңе не қалды, маған не қалдырдың?

Әсия. Саған берік сырым, болар жырым деген шыным қалса болмай ма? Молтай. Болмасына не шара! Жаным Әсия! Арманым ең, асыл жар, әзілмен айтыспас та ем, жеңілгенім бағым екен.

Әсия. Менің де мынау жарық айлы кештей өткенім — жанған шағым ба екен.

Қыс. Құм іші. Құм төбелер арасындағы шұқырда отырған жалғыз үй, Есіркеп үйі. Үйде Әсия, Қанипа. Қанипа (тыстан келіп). Бүгін тағы тұрақтамайды ғой деген. Шұбыра береді. Шұбыра береді. Әсия. Тұмсығы ілінсе тұрып алушы еді, шөбі әбден біткен ғой, бұл қоныстың да.

Қанипа. Тағы көшпей, тағы құмға батпай болмас. Елден де шырқап ұзап барамыз жалғыз үй. Әсия. Жәкем құмнан қоныс тауып келсе жарады. Оның да шөбі жаман боп жүрмесе... Қанипа. Онда жайылыс болмаса, қайда барарды кім білсін. Бұ да бір уайым боп түр. Әсия. Осындай күнде... Қыс қысылшаңына отар жаңа түскенде, қиын күнде мені айтсаңшы. Қанипа. Менің де ойым он бөлінеді. Қойды бір ойласам, сені екі ойлайым. Жәкем білсе, ол не дейді. Әсия. Білмеймін, айналаңның бәрі тығырық боп кетті. Тек сол қапалыста жүріп тым құрыса мені неге бір ұрыспайсың?

Қанипа. Тым құрыса қасында Молтай болса... Онда бір сәрі. Онда екеуіңді қосып отырып шын-ақ қатты ұрсар ем. Биыл қыс біздің үйге, біздің шаруаға қандай қыс еді. Керегі не, енді мынау күйің де. Молтай да жоқ. Жалғыз басың. Әсия. Ұятымды арқалап Жәкем жүзіне көрінгенше, ол білгенше, басқа бір жаққа безіп кетейін десем, барар жерім де жоқ. Әке-шеше менде жоқ. Молтайдың да жалғыз басы еді. Бір сенен басқа тірегім де жоқ. Ал сенің бір жағында мен, бір жағында Жәкем. Қанипа. Мен апамды бірдеме етіп жұбатар ем, тоқтатар ем-ау алдасам да, Жәкемді айтсаңшы енді.

Әсия. Апаң не деді? Не деп жылап жүр? Қашан айтып ең?

Қанипа. Бағана таңертең айтып ем. Қой шетінен қайтпай жүргенін көрмеймісің? Көз жасын үйде көрсетпейін деп жүр ғой.

Қанипа. Айттым ғой. Соған тиетін болған, мен де сырларын білетұғын ем. Әлде кімнен дегізбей, әкесі бары да тәуір екен деп, оған біраз тоқтағандай болды. Әсия. Ренжітсем де, менің қор болғанымды қоса ойлайды...Үйтпесе апам бола ма? Қанипа. Қыс аяғына жеткенше жасыра тұрсаңдар нетуші еді деп те көрді. Баласы қозғалыпты деп ем, ендеше, шал білмей қоймайды. Ол білсе, отқа түседі. Анық сор мынау ма еді деп, осыдан соң ағыл-тегіл жылап жөнелді. Сайлыбек өлген ғой. Бұл бір сұмдық емес, көп қаза ғой менің басыма келген. Айтпай тығып жүрсіңдер ғой, өлген ғой жалғызым деп, Сайлыбекті жоқтап, дауыс айтып қалды. Ана жүрегі жаңыла ма. Әсия. Соңғы тірегі сол үміті еді... Сонысынан да айырар болдым ба сорлы қарттарды. Қанипа. Әлде бір ойдан екеуіне Сайлыбектің өлгенін естіртсем бе дейім? Сонда сенің бар шыныңды да айтар едік. Қылмысты кісі болмай, жазықсыз болар ең. Молтайға тимек болғаның, оның тек әскерге шұғыл кетіп қалғанынан тойларың болмай қалғанын, бәрін шыннан ашсам жетеді. Бір қыс болса бұлар көзінде қылмысты, ұятты кісі боп қайтіп жүресің? Шынында да сенің қылмысың бар ма? Тек Сайлыбектің өлімін білсе, басқаны өздері де көтерер еді ғой... Әсия. Жоқ, Қанипа, достығың ғой, менің ұятымнан қысылғаның ғой. Қимайсың, білемін. Бірақ менің жүгімді жеңілдету үшін қарттарды тозаққа салам дегенге көне алмаймын. Бұны айтпа. Баласы өлгенін қазір білсе, мынау елсіз, күнсізде екі кәрі жылаумен көздері көр болады. Түс көрсе, бал ашса, үмітпен жүр ғой. Мынау қинау қыста ендігі жалғыз тіректерін құлатпа. Онымен түзелетін дүние жоқ. Қанипа. Сенімен араз боп, саған лағынет айтса, әрі Молтай жоқ, әрі мынау шағыңда, сенің өзіңнен не қалады? Кінәсіз күйіп, отсыз өртенумен сен қайтіп жүресің... Әсия. Мен жаспын ғой... Мен көтерем, өлер деймісің. Жаңсақ бастым. Бекер асықтым. Жүгін өзім көтерем. Отарды да өз көзімнен тастамайым. Тек кәрілерді өртеме. Бұныңа рұқсатым жоқ. Жалғыз-ақ Жәкем осы үйден қумаса болғаны. Өздерін күтіп, отарды сақтап, бұрынғы қайратымды істеп шығамын.

Қанипа. Барлық қиыншылықты бір басыңа алғаның ба?

Әсия. Қысылған шақта сен барсың ғой шынымды білетін. Одан қалғанда, тірі жүрсе, Молтайға, оның хатына сүйсініп жүрермін. Қанипа. Осы қинау күйіңнің бәрін Молтай біліп жүрсе де бір сәрі еді. Өзі біліп пе екен? Хатың жетіп пе? Әсия. Соңғы хатым әлі жетпепті. Бірақ мынау алдыңғы хатында сондай бір жұбаныштар айтқан. "Асыл жар" деп өлең шығарып жазыпты. Оңашада сол "Асыл жарын" әнге де салып жүремін. Мені сондай тілек, тірек барда қайғы жеңбес. Тек қарттарды қажытып алмайық. Онда отар ойран болады. Осыныма бақ.

Қанипа. Сүйтіп, Жәкеме жәйді айтамыз ғой?

Әсия. Жүзім шыдамайды. Бірақ енді жасыратын жәй қалған жоқ. Айт, өзің айт. (Есіркеп келеді.) Есіркеп. Балаларым, менің үш күндей құм кезіп, не тауып келгенімді білдіндер ме?

Есіркеп. Құмда түнемей, кім үйін тігіп тұр еді, балам-ау! Азығым бар, атым мықты. Құмға бір кіріп алған соң армансыз шолып алайын, қыс қыса берсе, ақ қойдың жаны қайда-қайда қалады деп, даланың тағысындай жорта бердім.

Есіркеп. Қой жүдеп қапты. Жаңа жолай қарап кетіп ем. Енді бір күн аял қылмастан құмға тарту керек. Құмның бергі шеті сәл екен. Бірақ арырақ кірсем, қызығы сонда шықгы. Биыл изені етектен, еркөк дейтін шөбі де тықыр боп, дәнді боп шығыпты. Құмыңызда боранды қалың қарлы жұт та болады. Сондай бір қырсық шалмаса, мал амандығына сенеді. Жалғыз үйіңізбен құмға бата бергеннен басқа амал жоқ. Балаларым, сендермен ақыл қосқалы отырмын. Жұртымыз сенді, азамат атаулы сендер мен Балжан төртеумізді төрт батырдай көріп отыр. Ақ қойдың отарын амандап шығып, азамат боламыз десек, енді артқа, өзге елге аландағанды қоялық. Қыс ортасы осы ғой. Енді құмның от жерлерін қуалап көше берейік. Қай шұқырда он күн, қай шұқырда он бес күн жайылыс бар, қай жерде отын болар сүткен бар, ескі көң бар. Бәрін тегіс болжап келдім. Осыдан көшкенде қонатын шұқырдың басына қарақшы да тігіп келдім. Енді екеуің отарыңды амандай, ілгері тарта беруге шыдаймысыңдар, жоқ па?

Әсия. Әттең, Жәке-ай! (Шұғыл өзгеріп шығып кетеді.) Есіркеп (жалт қарап, сескеніп қап). Бұ қалай? Кебім жақпады ғой Әсияға. Бұған жақпаса, мен қайда барам. Тас діңгектей сүйенген, сенгендерім сендер емес пе ең? Әсия емес пе еді? Ол ұнатпады ма? (Балжан кіреді.) Енді қайтіп қойды амандаймыз? Не болған? Бұнысы қалай, Қанипа-ау. Ақылдасқысы да келмеді. Құмға да бармайық дегені ме? Айтсаңшы жәйін. (Қанипа үндемейді.) Сен айтшы тым құрыса. Не болған өздеріңе, түгі? Әсия бұрынғы Әсия емес қой.

Балжан. Ұялғанынан жерге кіргендей болады сорлы, бақыр. Менен де бүгін түскендей именіп жүр.

Есіркеп. Е, не ғыпты, не жазыпты ол?

Қанипа. Жазғаны сол, Жәке, Әсия жүкті боп қапты. Ішінде төрт айлық баласы бар. Есіркеп. Не дейді, не дейді, тәңір-ау, мына сорақылар. Аядай үйіме, аялап алақаныма салған күйіме не деген арамдық, қандай азғындық кірді деп тұрсың. Шын ба, сен, сен айтшы, әй, өзің. Балжан. Не дейін, мен не дейін, байғұс-ау! Жаманат жалған болушы ма еді? Жерге кіріп отырғам жоқ па, мен де. Есіркеп. Арлы яма ұятсыздық кірді десеңші. Бұны естігенше, өл, жоғал десеңші. Сайлыбекті сүйтіп қор етті ме? Енді несіне жүр менің қасымда? Осындай жат па еді маған Әсия? Бұндай деп пе ем? Бұнысын білсем сенер ме ем, биыл берер ме ем елге сертімді. Япырай, тірідей ел бетін көре алмастай, көрге көмді-ау мынау мені. Жоғалмай неге жүр? Қайтермін. Жоқ, өлсем де құтылам мұнан, кетсін, кетсін. Жоғалсын көзі. Қарасы өшсін, қараң өшкірдің. (Әсия кіреді.)

Қанипа. Абайлап айтсаңшы, Жәке. Айналанды ойлап айтсаңшы.

Есіркеп. Ойлайтын нем қалды. Құрттыңдар ғой мені. Құртты ғой Әсия. Іште бір жара, тыста бір жара боп шықты ғой. Үй ішім мынау, балам анау, жалғыз басым ұят пен жаза алып отырмын ғой... Мал мынау. Қыс. Жұт алқымнан келгені тағы, міні. Күзден неге өшпеді қарасы. Мені ел аулаққа, есізге, құмға әкеліп, көзімді оямын деген қастығы ма еді? Неге қалмай, мұнда келді.

Қанипа. Әсия саған еріп келген жоқ. Шаруаға сенімен тең қып, өкімет жіберген соң келмеді ме?

Есіркеп. А-а, солай ма? Ендеше, бірігіп aп аластағаның мен екем. Мен кетейін. Жақсы ит өлігін көрсетпейді деп еді. Ит құрым жоқпын ба? Қаңғырып кетіп мен жоқ болайын, бұл қорлықгы көтеріп тірі жүргенше. Әсия. Жәке, Жәкетай, сіз неге кетесіз! Сіз жан баласына жазықты емессіз. Әрі кәрі басыңызбен үйіңізден кетіп не көрініпті. Кетуші табылады. Көзіңізге күйік болмай, кетейін, мен кетейін. Есіркеп. Рас, Сайлыбектен жолыңды айырған соң, мені неғыласың. Бетіңнен жарылғасын. Әсия. Жарайды ендеше, сыйыса алмадым ғой, мен кетейін. Қаңғып кетсем де, қазір-ақ кетейін. (Киімін қамдап, жөнелуге айналады.)

Қанипа. Олай болса, ал мынау үйінде өзің қал. Жалғыз қал. Мен де саған жоқпын. Мен де кеттім. Әсия, аяғың ауыр күйінде есіз құмның ішінде, қаңғыртпаймын жаңғыз сені, мен бірге кетем. Ала кет мені. Балжан (екеуін ұстап). Құдай-ау, не деп тұрсың, түге? Сен екеуің мені көзіңе ілесің бе, жоқ па? Ұрысқан әкең, ал менің не жазығым бар еді? Мен анаң, мені қай жағыңа тастап барасың екеуің, тегі.

Балжан. Кетпейді, кетпейсің. (Aт дүбірі естіледі.) О, тәңір, қарс айрылды ғой сорлы жүрегім. Сорлы басым қаңғыды ғой. (Балашов, Бек кіреді. Амандық, үй іші жым-жырт).

Балашов. Немене, амансыңдар ма? Шал, қалың қалай?

Бек. Әсия, Қанипа, дендердің cay ма? Малдарың аман ба? Шеше, күйің қалай? (Амандық солғын.)

Балашов. Бәсе, қойынды жаңа көріп келдік. Көп қойдың бүйірі солып қапты. Құмға жете алмай отырмысың?

Есіркеп. Менің қанатым қырқылып отыр.

Бек. Не болған өзі? (Әсияға қарайды, ол шығып кетеді.) Немене, шығындарың асып бара ма? Есіркеп. Шығыным асып тұрғаны рас. Бірақ әзір мал шығыны емес, адам шығыны. Баламдай боп кеткен мынау жаңағы келінім өліп отыр.

Балашов. Не дейді. Қандай жұмбақ?

Есіркеп. Жұмбақ сол. Жақсы келдің. Келініммен айрылғалы отырмыз. Ол кеткелі жатыр.

Есіркеп. Отарды ол ойлайтындай боп отырмын. Балам жоқта, бала көтеріпті. Жүкті бопты. Кәрі мені құмға әкеп, жерге тықпақ бопты. Соны жаңа біліп, не ол кетсін бұл үйден, не мен кетейін деп отырмын. Оны кетірсең, мен бірге кетем деп мынау қызым Қанипа жаңа бірге жиналды. Осы тойдың үстіне кеп отырған жоқпысың екеуің.

Бек. Қанипа-ау, бұ не, жарықтығым-ау?

Қанипа. Онысы рас, Әсияға Жәкем кет деді. Ол кетпек болды. Елсіз, күнсізге екіқабат Әсияны жалғыз жіберіп мен адаммын ба, жоқ қасқырмын ба жаны ашымас? Төрт жыл күйеуін тосқан да сол еді. Бұзық емес еді. Соны ұғынбасақ, адам болғанымыз қані. Өзі де бір жағынан малды ойлап, бір жағынан Жәкемнен қысылып өлердей боп жүр, қайтейін, мен қайтейін. Есіркеп. Балашов-ау! Қазақ пенен орыста, алыс пенен жақында қай күн қысылсаң, сол күн ақыл саларым өзің ең. Айтшы осы. Осындайға қай әке шыдайды? Мен осы бауыздалып өлсем, орынсыз деп айтар жан болар ма? Қанипа. Сөзі, міні, осы. Не кетем, не өлем дейді. Әкемдей болған едіңіз, Балашов, бабын табыңыз мына дертіміздің. Айтыңызшы ақылыңызды. Балашов. Есіркеп, маған ақыл саласың. Ал мен айтатын ақылым, ойлансаң, ашуланбай ойласаң, өзің білмейсің бе. Сен өзің бар шабанға ақыл айтатын адамсың. Сенің келінің, қызың жаман адамдар ма еді? Бұзық емес еді ғой. Бірақ жас болған соң, жастық болмай ма? Соны білмесек, сені мен біз неге көп өмір жасадық, ойланбасақ бала болмаймыз ба. Бұл жерде сенен де, менен де Қанипа ақылды болып тұрған жоқ па? Ойлашы, қарт. Есіркеп. Жоқ, жоқ, айтпа, Балашов. Кетір, кетір бірімізді. Айыр. Айырыңдар мені мына келінім, мына пәледен.

Балашов. Ойланбадың ба? Сөзің тек осы ма, Есіркеп.

Есіркеп. Бұдан айырмасаң, мал да қырылады. Ақылдасым болғанда қанатым еді. Енді үй ішінде оқтай атысып отырып, ол қайтіп малға қарайды. Мен қайтіп алаңсыз қайрат етем. Сөзім біреу-ақ. Айырыңдар. Әкетіндер ертең. Әкете көріңдер.

Бек. Есеке-ау, үшеуден үшеу қалып сілең қатады ғой.

Есіркеп. Сілем қатса қатсын. Соны жоқтатпасты өзіме алам. Күндіз де бағушы, түнде де күзетуші болам. Бердім ғой сертті Исаға. Дегенімнің жолында өлетін жанмын мен. Өлсем де осы отарды амандап өлем. Биылғы қыс мені ажалға бастаған қыс болды ғой. Қаңғып жалғыз кетейін, сол жалғыздығыма өкінбей, тыным алмай, барымды еңбекке берем де бітемін. Балашов. Жоқ, сен өлгенше қой өлсін. Оған рұқсат берер біз емес. Сенің қолыңнан өлмеске жұмсайтын қасың біз емес. Әсиясыз күшің жетпейді. Босқа өлтіре алмаймын сені мен.

Бек. Тым құрыса біз қайтып кісі жіберейік, соған шейін шыдаңыз, Есеке! Есіркеп. Жоқ! Оған да шыдарым жоқ. Бір күн бірге кешу жүз күн қуатымды алады. Сенемісің осыған, жандарым. Бек. Есеке! Біз сізге артқан міндетті Әсияға да артқамыз. Оның мойнында да өкімет алдында жауаптылық бар. Жаңағы сөзіңізді ойланбасаңыз, сіз қателесесіз. Әсия сізге келін болса, өкімет алдында жауапты қызметкер. Мемлекеттік міндет үстінде тұрған қызметкер. Сіз босатсаңыз да, мына күнде біз міндеттен босата алмаймыз. Арттағы отарлардың не боп жатқанын білдіңіз бе өзіңіз?

Қанипа. Не боп жатыр?

Бек. Көріп келдік. Осы құмға шейін қар қалың түсіп, сіреу боп қалды. Бар отарда жұт араласып отыр. Құмға ілінген өзің болмасаң, енді артқа, кейіндеп қалған отарлар болса да қалың қардан жүре алмайтын боп отыр, артқа да кете алмайды. Жем, көмек және жете алмайды. Олар жұтайтын боп отыр. Аман қалсаң қалатын тек өзің ғана деп келмедік пе?

Бек. Бәсе, онда біз бірге көшіріп апарып саламыз. Ал сізге құмда бір төрт емес, тағы төрт жерде төрт кісі болса да аздық қылмай ма. Әсия кетсе, бар тынысың біткені емес пе? Балашов. Тым құрыса біз қайта қайтып, орнына кісі жібергенше, шыдам тап. Болмаса... Бітті, бәрі бітті, қырылды деп біл. Бар еңбек... Бар мал. Өзім өртедім, жоқ қылдым де. Есіркеп. Ойпырай, қинады-ау мені мына күн. Отқа салды-ау мына күй. Еркіммен кеп, еріксіз торға түстім-ау. Бүйткенше бейбітшілікте отырып бомбы түскендей, бұлан-талан үйде отырғанша, анау жеміт жауға қарғыс оғымды атып, жастығымды алып өлсем етті...

Құм шұқырдың ішінде Есіркеп үйі. Бұл сахнаның бір шеті.

Өзге жердің көбі сырт. Құм таулар. Үй биікше жерде. Арырақ ойдым-ойдым, онда қой жатқан тәрізді. Түн. Аспанда ауыр қара бұлттар көшеді. Әсия қой күзетіп жүр.

Қанипа. Аяғында қайырмасы жоқ еді. Өзің қостың ғой. Қалай дедің? (Әндетеді. Әсия косылады.)

Әсия. Хат та, хабар да жоқ. Молтай жәйі да мұң боп барады. Соны қосқаным ғой. Қанипа. Бүгін Молтайдан бір дерек болар-ау деп өзім де күтіп ем, болмады ғой. Әсия. Маған батқаны қандай. Бірнеше айдан бері бір тіл әкелуші жеткен екен. Содан Молтай хаты келмеген соң... Не болғанды кім біледі... Бірдеңені бұда сезе ме... ішімдегі кішкентай құлыншағы да бүгін көп қозғалады. Қанипа. Қойшы, апамша бал ашпай. Хаттар кешігіп келіп те жүреді ғой. Өзің ойлағаныңмен қоймай, ұлымызды, кішкентайыңды да ойлантпай тек жүрсеңші. Әсия. Қашпай, оны да ойламай тура алам ба? Аз заманда кішкентай дүниеге келеді екен. Бірақ қандай дүние қарсы алғалы тұр, бұны бөтен көрер, жат көзбен қарар дүние жоқ па? Молтай тірі деп жүрсем... Әлі де нар жүгі болса да көтере бермес пе ем. Қанипа. Кішкентай балаға қанша дүние қажет. Өзің жат көрмессің. Мен өзің деймін...

Қанипа. Таң атқан соң жарықта өзіңе көрсетіп, қуантайын деп ем. "Социалистік Қазақстан" бетінде біздің отар туралы, сын еңбегіміз туралы үлкен сөз жазылыпты. Жәкем мен сенің еңбегіңді аса мақтапты. Екеуіңнің суретіңді де басыпты.

Әсия. Не дейсің, айналайын-ау! Мені де шын жазып па?

Қанипа. Жазғанда қандай! Суретіңді тіпті үлкен қып Жәкеммен бірдей етіп басыпты, тіпті сондай сұлу етіп басыпты, үріп ауызға салғандайсың. Әсия. Айналайын елім, жұртым-ай! Әнеукүні суретімізді әкетіп еді. Балашов пен Бек қой, жәкетайларым. Көңілің өскірлер. Көңілімізді, күйімізді алты қырдың астында жүрсек те бағып жүрген. Көңілімізде достық барын танытты-ау. Енді бүгін қажыр ма екем. Қанипа. Әлі ашқам жоқ, оқығам жоқ, оның үстіне министрдің өзі, Исекең өзі Жәкеме және хат жазыпты.

Әсия. Оны оқыдың ба, не депті?

Қанипа. Әлі ашқам жоқ, Жәкем даладан жаурап кеп еді. Асын ішіп, жылынып, жайлансын деп қойдым. Қазір оқимын. Бірге жүріп тыңдасаң қайтеді. Әсия. Күн жаман боп тұр. Бұлтты көремісің, құм ұшқындайды. Аспан қап-қара. Дауыл бола ма деп тұрмын. Күзетті тастамаймын. Бірақ жылдам барып оқы да, маған кеп айт. Бар, шапшаң. (Қанипа кетеді. Әсия "Асыл жар" әнін салып кетеді.)

Есіркеп. Әсияны да жазыпты. Кәзит Әсияның бұнда қандай боп жүргенін қайдан біледі.

Қанипа. Бұнда бәріміздің еңбегімізді жазып отыр. Әсияның еңбегі өз еңбегіңнен кем бе еді?

Қанипа. Жұрт үй іші тұрмысқа сіз сияқты ата-келін деп, баяғы бабамыздың көзімен қарамайды ғой.

Есіркеп. Жаманды жаман деп те қарамай ма сонда?

Қанипа. Сіздің жаман дегеніңіздің бәрі шын жаман ба екен? Ол — үй іші, бас мәселесі. Оны жұрт сынайды да, бірақ дұрыс орындасаң кешіре де біледі. Үй іші мәселесі адамның өз басының, өз еркі, өз арымен шешілетін жұмысы деп біледі. Есіркеп. Сонда соғыста жүрген совет азаматы Отанын қорғап жүргенде, бұнда жүріп қиянат істесін деп пе? Қой, ақтамай! Айтпа ол сөзіңді!.. Қанипа. Оның рас қой. Бірақ Сайлыбек келгенде, жауабын Әсияның өзі береді. Өзі де өзіңіздей тең азамат қой.

Есіркеп. Қой ақтамай, қой ол сөзіңді.

Қанипа. Жәке, бір-ақ сөз сұрайын. Дәл осы істі Әсия істемей, Сайлыбек істесе қайтер ең?

Есіркеп. Қандай істі?

Қанипа. Мысалы, Әсия жолаушы жүргенде Сайлыбек басқа әйелді алатын боп қалса, тіпті Сайлыбек осы жолдан басқа бір әйел дос тауып, соны үйіңе өзімен бірге ала келсе, қайтер ең? Үйге жолатпай, аулақ.кет деп қуар мең? (Есіркеп үндемейді.) Қумас ең. Той да жасар ең. Ал біздің жұрт осындайда ер де, әйел де тең дейді. Сіз болсаңыз келінім, жесірім деп отырсыз ғой. Есіркеп. Жә, қой, ақтаушы болмай. Одан да ана Исаның хатын оқып бер маған. Сен ауламайсың менің көңілімді, сол дауалайды. Тек жапанда жалғыз қаңғып, құландай оқшау жүрген менің жәйімді айтты мекен... Бұлай бақ, бұлай қақ деп өзім ойлап жүрген отар жайын айтты ма? Оны да сынайын. Оқышы кәні! Қанипа (оқиды). "Қадірлі қартым Есеке! Тамам отардан бөлініп, жаңғыз өзің қалып, құмға жалғыз үй кеттің деп естіп жүрмін. Сый болса, сый болсын деп, шыдай беруге бекінгеніңді білмей жүргеніміз жоқ. Анау майданда жаумен жағаласып жүрген ерлермен өзіңіз де теңсіз. Жұртпен жағаласқан кәрі батырымыз деп отырмыз. Тек жолыңыз болсын! Алыста, жалғыздықта жүріп әр түрлі мұң ойлайтыныңды да білеміз. Профессор Балашов бар жайыңызды айтып келген. Соның хабарларынан соң осы хатты жазып отырмын. Бір мұңың — Сайлыбек, бір мұңың басындағы — міндет. Үй іші уайымыңыз барын білеміз. Осының бәрінде жалғыздық қапалықта бір өзім-ау, ай далада жалғыздыққа тасталған, ұмытылған бір жанмын ғой деп ойлай көрмеңіз. Сіздің ісіңізді, ішіңізді — ол жағына барған кісі жоқ. Артыңда қамыңды бірге ойлап отырған елің бар. Жалғыздықтағы қиындықты айтарсыз, айып етпеңіз. Өзіңіздей көпті көрген көнеден ұққан бір мысал сөзім бар еді. Соны айтайын. Өмірдің ауыры мен жеңілін, ашуын өң мен түстей бірдей татқан тәжірибелі бір қарт айтып еді. Бүркіт жұмыртқасын жалтыр тастың басына сақылдаған сары аязда, ақпан-қаңтарда салады екен. Салады да, өзі бауырына баспай, қасына барып отырады. Тек күн жылынып, көктем болған соң ғана басады дейді. Жұмыртқасын балдыр күнінен ыстық-суыққа шынықсын деп сүйтеді екен. Жұмыртқасын жауын-шашында бауырына басып отырмайды. Қара өзегін қақ жарып шыққан өз баласын жақсы көргендіктен өмірдің ауыр-жеңіліне шыдатып, солай қиында, қинауда өсіреді екен. Сонда кей жұмыртқасы аязға шыдамай шатынап, жарылып та кетеді. Сынбай шыдағанын кейін бауырына басып, бүркіт ана бала ғып өсіреді екен. Міңі, сіз де барлық үйіңізбен, малыңызбен бұндағы жұртыңызға сол аязда туған бүркіт ұясындайсыз. Сүймегеннен, жәйіңізді ұқпағаннан иесіз-елсізге жалғыз тастап отырғамыз жоқ. Тек осыны ескеріңіз. Не қиыншылық болса да, осыны ойлай шыдаңыз. Содан әрі өлмеген жанға жадырап жаз да шығар. Ұябасар ана қырандай, жылы ұясына Отаның-анаң да ала білер. Осыны ойлаңыз. Айтарым осы-ақ. Қош, Есеке. Іңің Иса". Есіркеп. Япыр-ай, ә! Мынау жанашырдың сөзі-ау! Бірге туған бауырдай не қамқор оған. Әкеңдей жанқиярдың айтатын сөзі ғой. Анада бір осы құмға кетуге бекінуіме себеп болған Сәлімнің де сөзі бар еді. Он жасында, бөтен ел ішінде осы құмда жалғыз ағасы өліп, жетім қалып, сонда да күндер кешіп жүріп, адам боп шыққанын айтқан еді. Мынау мынадай жан сөзін айтып отыр. Бұл маған айтқан қамқор сөзі. Азаматтарым, елім-жұртым, көңілді дауаларсың, осылай. Өзен, өзек, жыраға жұртшылықтың қадірлі ұлы, қасиетті азаматтары болғандықтан, дауларсың да. Іштегі жара — анау Сайлыбек, сырттағы жара — мынау Әсия, маған енді не тірлік, не жұбаныш қалды деп жүрсем — жалғанның жарымы жанашыр досың бармын деп отыр ғой мынау сөз.

Балжан. Уа, о не, Әсия қарағым? Жаурап жүрсің бе? Үйге кірші. Әсия (тыстан). Жаурағам жоқ. Бірақ дауыл қатайып, кұм борап тұр. Қойлар ереуілдеп, тегіс тұрып алды. ығып кете ме жаурап. Және қасқыр ұлып тұр.

Әсия. Білмеймін, тілеуі құрғыр. Тегі-тегі, осы құмның бәрі қасқыр боп кеткен бе деймін. Жан-жақтан ұлып, азан сап тұр, жалмауыздар. Жүрші, қойдың ең шетінде екеу болайық тым құрыса (Екеуі де кетеді.)

Балжан. Е, немене! Сенің өзіңе не боп кеткен осы. Баласын қайтіп ойламайсың.

Қанипа. Қойға пе болу қиын боп тұр. Қасқыр осы шұқырды тек қамап алғандай, айнала ұлып тұр. Тақап қалды тіпті. Шығыңдаршы.

Балжан. Жүгірші, ұмтылшы.

Есіркеп. Қазір, қазір! Япырай, қыс бойы жұт тұмсығын да, құс тұмсығын да тигізбей, өкпемді аузыма тістегендей аман сақтап кеп ем. Жүрші сен де, шықшы бір шетіне. (Жөнеледі.) Балжан. Еңбегіміз шашылып, есіл мал кесірге ұшырар ма екен? (Тысқа шығады. Әр тұстан қой күзеткен айғай, айтақтары естіледі.)

Қанипа (айғайлап жүгіреді). Қасқыр, қасқыр!

Балжан. Қасқыр! Тілеуің құрғыр жалмауыз, айтақ, ұмтыл! О, сығыр, қырып кетті-ау. Қойды қақ жарды. Босып, шошып жүргенін қарашы жануардың. Әсия! Жаным! Әсия... Қасқыр... Кеп қалды ма?! Әні! Ойбай, міні, тажал, тажалдың иесі... Әсия... Е-е! Айналайын-ай! Сәулем-ай! Әсия-ау... Қалқам-ау! Бәсе, бәсе, ұр, ұр! Серейттің бе? Сәулем-ау?! Әсия (бәрі шыға береді, қолында шоқпары, үлкен көкжалды сүйреп алып шығады). Міні, апа! Мынау арланы. Бәрін бастап жүрген осы сұм.

Балжан. О, сәулетайым. Азамат, еркек садаға кетсін сенен!

Әсия. Алдыма өзі келгені. Қойға аузын салып, көзі тұнып кеткенін көрмеймісің.

Балжан. Сәулем-ай, қайтіп шошымадың... Тыным алшы, малы құрсын. Әсия. Жоқ, жоқ, атамаңыз, апа. Қойды бөліп әпкетті ме деймін масқара қып. Мынаны тағалжан. Тоқта! Өлесің ғой. Қайтіп жүгіресің, жаным-ау. Болмады, жан ұшырды-ау! Жүгіріп те кетті тіпті. Ә, сұмқадам. Мә! Мә! (Қасқырды ұрады.) Осы шұқырдан басқа жер құрып қалды ма саған, жалмауыз!

Балжан. Әсия емес пе ұрып жыққан. Жанын сап жүрген осы емес пе? Жаңа бөлінген қойды тағы қуып кетті. Артымнан атпен жетсін деді. Есіркеп. Бәсе, жаңа қатты үркіп жүрген қой тыныш тауып қап еді. Мынау — күшік бөрілерді бастаған үлкені, арланы ғой.

Балжан. Уа, айнал, айналсаңшы Әсиядан. Ұмтыл, мін, мінсеңші атқа. Есіркеп. Мінейін. Жөнелейін. Айналайын-ай! Әсия-ай! Азаматым-ай! Серігім-ай! (Жөнеледі.)

Балжан. Айтақ, айтақ-ау! Айтақ!

Есіркеп отары. Үйдің сырты көрінеді. Алысырақта жас қозы қамалатын жер үйшіктер нобайы білінеді. Үй жанында діңгектерге отыртқан шатырша-көлеңке. Онда сырмақ, алаша.

Балжан (Қанипаға). Немене, енді қайтпексің?

Қанипа. Қайтерді білмеймін. Бір жұмадан бері күніне жүз-жүзден туады. Қояр жер жоқ, қырылады-ау енді.

Балжан. Түні суық, биылғы қыстың бізден аяғаны жоқ қой.

Қанипа. Үйшікке сыймай жатса, күнде жүз қозыдан туады. Енді қатып өлетін болды ғой. Шығын деген енді жетті отарға. Балжан. Есіл мал-ай. Құмнан қайтып, тіпті қасқырдан да аман шығып еді. Енді қозысын өлтірсек не болдық. Ұлбала неге келіпті? Қанипа. Әсияның орнына келіпті. Кісі келген соң Әсия бұл үйден кетсін деген емеспеді Жәкем. Балжан. Босанғаны жаңа да. Енді торалып болмай, астынан су шыққандай қуатын болдық па... Не боп кеттік осы біз... Қанипа. Әсияның өлі айырылу болмаса, бізден тірі айырылайын дегені жоқ еді. Жәкем жылымытып кетті ғой бір бетімен. Балжан. Бала туғалы тіпті үйге басын да сұққысы келмейді. Сылтауратып оңашалана береді. Сайлыбек келіп қалса, не бетімді айттым дегенде... Күйіктен көкірегі қарс айрылады. Қанипа. Ендеше, әне Әсияны кетіретін Ұлбала келді. Тыңайып болмай ол қуылатын болды. Сонда да қой уайымын, отар мұңын да үнемі ойлайды. Әсия мен кетсем де, Жәкем биылғы еңбегінен игілік көрсе екен дегенді өз тірлігінен артық ойлайды... Жақсы еді-ау. Есіл Әсия... болмадың-ау сен де маған. Балжан (Әсия шығады). Сен неге шықтың? Әлі торалып болмай неге шығасың, жатсаңшы.

Әсия. Жазылдым, қорықпа! Немене қозы көбейіп, қояр жер болмай, жастай суықтан қататын болды ма?

Балжан. Өлгені жоқ, енді өлетін боп тұр. Бүгін туғандарды үйшікке алып, алдын шығармай болмайды да. Оны шығармайын десең, қатып өледі түнде. Шал да қысылып, безек қағып жүр. Әй, биылғы қыс-ай! Қу немістен кем болмадың-ау, сен де маған.

Әсия. Балашовтар не дейді?

Қанипа. Қозылардың салмақтарын өлшеп жатыр, таңертең келгеннен бері әлі түк айтқан жоқ. Әсия. Қозыны үйшіктен шығаруға болмайды, әлсіз, өліп қалады десе, біржола сорладық -ау!

Балжан. Несін айтасың, бар үйшік лық толып болды.

Қанипа. Сен әлі жата тұршы, үйге баршы. Кішкентайыңды қарашы, Жеңісбекке әуелі.

Әсия. Маған не болар дейсің.

Балжан. Қарағым - ай, тым құрыса босанған күнінде де тыным таппадың - ау, баршы үйге. Әсия. Тоқтаңыз, Балашовтар келеді. Тым құрыса солар бір тыныс болар жол табатын шығар. (Балашов, Сара, Есіркеппен бірге.) Қанипа. Немене, Сара, қозылар қалай? Қайда қоямыз ендігісін? Біздің тынысымыз мүлде тарылды ғой. Сара. Тұра тұр. Қысылған жерлеріңді біліп тұрмыз. Василий Иванович қорытынды айтады. Балашов. Салмақтар тегіс мәлім. Сіз өлшеулеріңізді көрсетіңізші, Сара. (Сараның қағазын алып қарап.) Менікі де осындай. Қозылар туралы ғана емес, бұл ақ қойдың қыстан қалай шыққанының да соңғы дерегі. Сара. Шешуші дерегі. Василий Иванович, сіздікі мынау. Салмақ қандай жақсы, өлген бір қозы жоқ. Қатты жұттың өзінде де ақ қойдың сүтті шыққанынан күйлі шыққаны осылай ғой. Балашов. Дұрыс... дұрыс айтасыз, Сара. Ендеше, Қанипа, қорқынышың бекер дейік.

Балашов. Жоқ, Қанипа, бұларды енелері мамық төсекте өсірем деп сертпен тапқан жоқ. Бұ да тәрбие. Үндеме, шыныға берсін қиындыққа. Алдыңғы туғанның бәрін шығарыңдар, босаған орынға жас қозыларды алыңдар. Үш күннен артық үйшікге тұру керек емес. Тәрбие, тәжірибе деген осы. Бұл тұқым он жыл бойында асылданғанда осымен асылданған болар. Шығарыңдар!

Әсия. Онда суық түндерде өлген де боп еді ғой.

Балашов. Жоқ, саспаңдар. Былтырдан биылғы төл тағы аса түскен. Былтырғы жылы қыста туған қозыларыңнан биылғы қатты қыста туған қозыларыңның алғашқы күнгі салмағы да артық тұр, міне. Сара. Ал үш күн, бес күн тұрғандар салмағы және былтырғыдан әлдеқайда артық. Балашов. Бұ да биылғы құмның қосқан қасиеті. Алысқа, қалың құмға, бар бейнетке сендер қандай шынықтың. Қойларың, қозыларың да сондай болған.

Сара. Биылғы сапасы бөлек.

Балашов. Менің отаршы, зимовщиктерім, төрт геройым, үндемендер, шығара бер қозыны.

Сара. Әні, сүйтіп қауіпті, күдікті жой, Қанипа.

Балжан. Уа, дегенің ғана болсын. Аузыңнан айналайын. Жанымыз мұрнымыздың ұшына келмеді ме, тіпті мына Әсиям да тыңайып болмастан төсектен ыршып тұрмады ма жаңа.

Балашов. Енді келсін комиссия, сыншы комиссия көріп шықсын даулы отар күйін.

Есіркеп. Бектенов те бар ма? Даулысы сол еді ғой.

Балашов. Бар, одан басқа сынайтындар да бар. Әдейі қоздап жатқан күндерден қой, қозы жәйін көріп қорытпақ. Сенің де, менің де біріміздің он төрт жылғы еңбегіміз өкімін онсыз да олар бүгін айтпақ. Есіркеп. Өздері өзге отарларды біле ме? Олардың шығынын, төлін түгел біліп келе ме?

Әсия. Болмаса тек бізді ғана қаралап, жаманшылығымызды айтар ма екен? Балашов. Біліп келеді. Кейінгі бар отарды аралап, бар деректеріңді жинап келіңдер. Салыстырып сынаңдар деп, өзге отарларға жібергем.

Есіркеп. Бектенов тарлан ғой — менің таласым. Мұрты қара құрттың мұртындай тікірейіп ап, сол шығар бүгін менімен мақтанып сайысатын. Бірақ тәуекел. Сонда да көріп алдым.

Қанипа. Комиссия ол отардың шығынын, төл санын, бәрін біліп жайлап келе ме? Сара. Оны біліп келмесе, біз өзіміз туралы қорытынды жасағанға қанағаттанамыз ба? Бүгін келеді... Бүгін аса бір қызық күн.

Балашов. Министр өзі бастап, Сәлім де келе жатқан жоқ па?

Есіркеп. О, не дейсің? Жаным - ау, бүгінгі күн бар күннің бәйгелісі, таразысы десеңші! Қанипа. Келді, келе жатыр. Әні, бері келеді. (Министр, Сәлім, Бек, Бектенов, Першин түгел шығады.) Дәуренов (Есіркептермен тегіс амандасады). Есеке, қыста, құмда келе алмасақта, енді тым құрыса мына қайтқан сапарыңызда, құмнан шығарыңызда жетпесек, айып болар деп келдік.

Есіркеп. Рақмет, Исеке, бұларыңа да рақмет, қарақтарым.

Есенов. Есеке, алты ай қыс құм мен жұты, қысы мен қасқыры бір сынап еді. Енді елге қарай басқанда алдымнан тобыңмен тағы тосып түрмедің, тағы сынағалы жеттің бе? — деп, оныңызды да ашып айтып қойыңыз. Біз сынай шыққан топпыз ғой. Есіркеп. Сөзіңді біреу сөйлесе, аузың қышып бара ма, Сәке? Өзің айттың, енді ар жағын мен несіне айтайын. Есенов. Ендеше, бұнысы рұқсаты ғой Есекеңнің. Ал, сыншы комиссия, сіздер кірісе беріңіздер. (Балашов, Бектенов, Першин, Сара, Бек, Қанипа, Әсиялар екшеліп бөлек кетеді. Қолдарында қағаздары.)

Есіркеп. Қыс қиын болды ғой, бірақ екеуіңізді тірі көрсем, бір алғысымды алдымен айтармын деп ем. (Балжан ас әкеледі.) Дәуренов. Есеке - ау, біз сізден өзімізге ұрысқан, наразы сөз естиміз десек, әлі алғысыңыз да бар ма еді? Есіркеп. Осы отырған екеуіңнен алтын — алтын емес, адам — алтын деп айтқан Сталин сөзін ақтағандарыңды көрдім. Соны басымнан атқарып ырза болдым. Есіркеп. Адамға тірлікте не жақын? Жан жақын да! Сол жаным қысылып жүрген шақта, қазіргі күні, Исеке, сіздің жазған хатың қандай болды десеңші. Одан бұрын, Сәлім інім, күзде бір айтқан місәлің, жетімдік шағың о да үлкен тірегім боп еді. Екеуіңнің екі сөзің қыстайғы қорегім болды. Несін айтасың. Есенов. Есеке - ау, жақсы сөз, тілек айтылар онда. Ол көмегіңізге жарайды деген кімнің ойында бар. Есіркеп. Ойбай, о не дегенің, Сәке... жақсы сөз — жан азығы. Басшысы надан болса, елі кеще болады депті бұрынғы нақыл. Баяғыдан патша билегенде, не өнер тапты біздің ел. Өнер атаулы еңбекпен, бейнетпен табылады. Маған соны тап дедің де, сынға салдың. Бірақ сала отыра, елім - жұртым боп, басшы азаматым боп сүйеп отырмадың ба. Мен хатыңды дәл қойға қасқыр шабатын күні түнде жаңа оқып отыр ем. Құм, бар жауы бір-ақ ақтарылар отарыма. Қасқыр да, бәрі де түйілер. Оның арты тағы не болды. Он күндей мына үйдегі әйелдерге білдірмей, іштей тынбадым ба? Қасқырдан соң қой аман қалса, ол іш тастамай ма деп, он күн әрі күндіз, әрі түн осы үй ішімнен ұрланып үнемі қой шығарып бағумен болдым.

Балжан. Бізге сездірсеші ол қорқынышты.

Есіркеп. Сездіріп қайтем. Онсыз да бұлар құрақ ұшып, өкпесін аузына тістеп, жанталасып жүргенде, арық атқа қамшы ауыр деп, бұл уайымды білдірмей-ақ қояйын дедім. Сәлім. Есеке - ай, ішіңізде қанша қалтаңыз бар екен осы сіздің. Біз болсақ, ал енді сол қатер бар дегендей дабыл ұрамыз. Түк пайдасы болмаса да, еңбек сертімізді шашырата береміз. Есіркеп. Әйтеуір сол қалтамның бәрінде жатқан екеуіңнің хаттағы айтқан өсиет сөздерің болады да, өзіммен өзім сырласып, мұңдасқанымда сол бір сөздерден ұдайы жұбаныш тауып ап, сонымен әл жиып жүрдім. Министр. Жақсы көп, Есеке. Үлкен қажырлы еңбек өзі адамға тәрбиеші, тез де болады ғой. Сіздің еңбегіңіз, еңбек үстінде тапқан мінезіңіз өзі көпке жақсы үлгі. Сіз бізден нәр алдым дейсіз. Мен сіздің сырыңызды тыңдап отырып, сізден сабақ алып отырғандаймын десем, не дейсіз. Есіркеп. Тек сабақ жақсылыққа себеп болсын. Кімнен сабақ болсын. Ісімді мыналарың не деп шығар. Бектенов, комиссия не дер. Мен осы отырғанда, тілім анау-мынау деп отыр ғой, ал көңілім алпыс жасты ұмытып, тап бір атқа шапқан баладай боп отыр. Сүйреңдеген сөзуар шалдың малы мақтандырмаса, сүрен аттағаны сол да. Осы ой бар үй ішімнің көкейін тескен ой десеңші.

Сәлім. Есеке, осыншалық жанын берген еңбектің жанбағаны болар дейсіз бе? Есіркеп. Кім білсін, менің кәрілігім емес, еңбегімнің дәрілігі болса, соны таныса болат та Бектеновтер. Министр. Сынасын, армансыз сынасын... Өзімізге өзіміз кешірімпаз болсақ, қарық болмаймыз. "Жеңсікшіл ел жетпей мақтайды, жел өкпелер шын деп ойлайдының" керегі жоқ емес пе! Есір к е п. Асыл сөз... Мен бұл Сапар деген баланың омырауын өз басым қатты қостайым. Құр көкірек емес, дауым да, таласым да, санасатыным да жатады. Мен әлі оны құт қой деп сынға, құмға салып көремін. Бұл бала іс шығаратын бала болды. Есенов. Сонысы ма, жоқ, тек күдігі, дауы коп қатты екпінді омырауына әйтеуір Мәскеу коммисиясы сынның үлкенін осыған табыс етіп отыр. Онда да үлгі емес қой. Келе жатыр, не дер екен өздері. (Балашов та бар. Комиссия қайта келеді. Бәрінің қолында қағаздары.)

Дәуренов. Жә, комиссия деректері жетерлік пе?

Першин. Бізде өзге отардың бәрін қарап келген дерек бар еді. Мұндағыны және тегіс алып шолып, бұрынғы бірнеше жылғы белгілерімен салыстырып тұрмыз. Есенов. Деректер болса, жолдас министр, осыдан бір жыл бұрын қаладағы кабинетіңізде басталған мәжілістің аяғы сол мәжіліс ретімен бүгін мына Қан шеңгелде, Есекең үйінің отарында, тағы да мәжіліс ақ қойлар жанында созылды деп жариялайсыз да. Дәуренов. Сондағы жиын түгел екен-ау. Ал мәжіліс құмар болсаңдар, созылды дейік. Кәні, салыстырған деректеріңді айтыңдаршы. Балашов. Ақ қойдың Сара мен Есіркеп уәде берген әуелгі бір қасиеті - жүні жібек болмақ еді ғой. Әуелгі сынды содан бастайық. Саулық қойлар жүнінің әр талының жіңішкелігі, бредфорд классификациясы бойынша, 64 сапалы 21,9 микрон, еркек қойдікі — 60 сапалы 24,4 микрон. Дұрыс па осы айтқаным, жолдас комиссия мүшелері?

Першин. Дұрыс.

Есіркеп. Құм, бұл қойдың жүні әсіресе құмда құлпырады, жәйлі болды ғой. Шудалана түседі екен құмда.

Балашов. Бозой мен Мойынқұмда, қалың құмда тек қана жайылыспен қыстап шыққанда, 44—45-жылдың 150 күндей қар жатқан ұзақ қысында ақ қой қандай сан көрсетті.

Балашов. Үш қыстың екі қысы жұты қалың қыс еді... Сонда прекостан дөңгелек есеппен 10,1% шығын, қазақ қойынан 3% шығын, ал ақ қойдан 2,5% шығын шықты.

Першин. Дәл, дұрыс.

Балашов. Өсіміне келсек. Соңғы үш қыстың салыстыру есебі бойынша, қазақ қойы 100 саулыққа 105 қозы болса, ақ қойдың өсімі прекоспен тең: 100 саулыққа — биыл 135 қозы, тұсақ қоздағаны — 122 қозы, прекос — 115 еді.

Першин. Бұл есеп те дәл.

Балашов. 1943—44 жылдың жайлы қысында, мартта ақ қой құмда қысқы жайылыста 6 кг салмақ қосқан. Қазақ қойы күзгі салмағын ғана сақтаған. Қоспаған еді. Першин. Бұл да дәл. Және ақ қой қозысының таралуы тез табылып, өсуі жағынан да артық сапа танытып отыр. Министр. Ал осы сапалар, осы деректер жаңа тұқым, асыл тұқым туды деуге жетерлік пе, жоқ па? Бектенов. Бұл айтылғандардың бәрі рас. Фенотиптік ерекшелік жағынан бұның бәрі нәтиже есебінде мәлім. Бірақ осыған биологиялық, жүйелік дәлелдер қажет. Оған химиялық анализ қажет. Сол жаңа тұқымның анатомиялық, физиологиялық қандай өзгерістері бар екен! Соның дерегі бар ма?

Балашов. Жоқ. Ол біздің алдымыздағы міндетіміз.

Сәлім. Фенотиптік ерекшеліктер тектік сипатты, тұқым өзгеру сипатын, танытпай ма? Он жылдық тәжірибемен осыншалық өзгеріске жетсе, ол кездейсоқ па?

Бектенов. Ғылымдық дәл дерек тілесек, біздікі теріс пе?

Бек. Тұқым өзгергеніне сенбей тұрмыз ғой, тегі. Генді іздеп тұрған шығармыз. Менделизм, морганизм, Бенсон, Чермак салған формальная генетика жолы әлі біздің мойнымыздан арылып болмағаны да бар ғой. Сара. Ол қатал сын, өрескел дау болар, Бек... Солар оны айтып тұрмаған болар.

Бектенов. Есеке, менің бір сұрағым сізде. Дәл осы қойыңмен сол Бозой, Мойынқұмда Шу қойы, не еділбай қатар жетіліп, қайсысы озар еді?.. Соны айтыңызшы. Есіркеп. Е, бәсе, маған да бір сөз келсін де. Мен айттым, Сапар шырақ... Айтсам, мен өзім қазақ қойын, соның ішінде Шу қойын, тағы әлдеқандай бу қойын түгел көрген кәрі қазақпын. Анау Арыстанбап, Әзіреті сұлтаннан, мына шеті Алакөл, Ақсуға шейін осы бір жағы құм, бір жағы жаз жайлау Алатау ғой. Соның бәрін білген едім. Осы өңірге, құмға бұл ақ қойдан өтетін қой жоқ. Атам қазақ, киіз туырлықты қазақ боп қой баққалы, осы өлкеге бұндай қой салып көрген жоқ. Түкті қошқарым, құтты қошқарым, батпан құйрық келенайым деген баяғы Қарынбай, Қарабай, Шығайбайдан бергі бар қойлы байды тірілтіп әпкелші. Мына қойды көрсе, соларың да бұрынғысын садаға қып, осыны әке деп құшақтай түсетініне қолыңды бері әпкел. Исеке, бар Қазақстанға тарат осы қойды. Сара. Бар Қазақстан емес, Есеке, Қазақстан қойының 50 процентін беретін түстік, шығыс облыстарға деп ұсынамыз біз.

Министр. Асықпай-ақ қойындар. Ол сендердің ықтиярың, ғылымға зорлық жоқ... Бірақ шындықтан, нақтылы қолда тұрған дәл шындықтан жалтаруға да жол жоқ. Мен, мына Сәлім екеуміз ұйымдастырушымыз... Біз өз қорытындымызды өзімізше жасасақ, оған ерікті шығармыз. Есенов. Біз осыны анық табысымыз деп бекінген жұртпыз... Енді осы Балашов пен Сара, Есіркеп тәжірибесін, бар түлік малын тарату біздің мал шаруа институтының міндеті болады, бұл — бір. Екінші, Исеке, Министрлер Советімен қаулы ұсынып, осы тұқымды келер жылдар 10 мың... 30 мың, содан ары 1948 жылы 70 мыңға жеткізуді колхоз -совхоздарға шарт етіп қоюыңызды өтінемін. Анық есептерім бар, зерттелген есептер. Қазір төрт облысқа, кейінірек Қазақстанның оңтүстік, шығыс — алты облысқа осы тұқым таралатын босын деймін. Ал өзім сізді ғылым ордасы атынан - ақ тұқымды тудырған табысты Отанымыздың ең үлкен сыйы Сталин атындағы бәйгеге ұсынамын. Дәуренов. Сәлім бір қорытындыны айтты, сол бағыт қой. Соғыс аяқталып келеді. Соғыс бітісімен алда Сталиндік бесжылдық қайта туын көтереді. Тағы бастайды Отан шаруасын. Сол алғашқы бесжылдық міндетінің бірнеше облысқа белгіленетін бағыты шаруаның бір саласында, қазір осы Есекең үйінің жанында шешіліп отыр... Екінші міндет тағы тұр, ол — құмға келетін осы малды өсіретін, қысы, жазы көшуден толасы жоқ мал иесі шаруалар қамы, адам қамы. Мал жағдайын асырумен шұғылданып жүріп, әлі сол мал соңындағы адам жәйін аз ойлаппыз. Құм мал құты болса, адам жұты болмасын. Осы Есекең өз үйі, мынау жаңа босанған Әсия жағдайы қандай, жүрейік, шолайықшы біраз. Балашов. Бұл сөзді аса жақсы бастадыңыз, жолдас министр. Неге... Неге құмда мектеп, клуб, радио болмасқа... неге жайлауда. Ол жайлауда малды жайып өсіргеннен басқа шаруа түрі болмайды. Онда өзінің шалғынынан басқа өсімдік, тіпті жоңышқа да өсе алмайды. Бірақ ол мал мен адам курорты... Неге сонда мектеп, клуб, радио, бар көркемөнер, білімді, мықты, тұрақты мәдениет орнамайды. Болмаса, міні, көріңізші. (Дәуренов, Есенов, Балашовтар жүріп кетеді. Сара, Бектенов бөлек.) Сара. Сапар, мен сізді жете түсінбей тұрмын ба? Осы сіз шын тартынып тұрған жоқсыз ба?

Бектенов. Мен айтқалы тұр ем. Сіз жетекшім - ақ болыңыз. Мені сіздердің еңбегіңіз жеңді.

Бектенов. Ендеше, мен Василий Ивановичті құттықтаймын, табысына қуанамын... Тәжірибесінен, еңбегінен оқимын.

Сара. Бәсе, ендеше, сіздің азаматтық қасиетіңізді мен де қадірледім, Сапар. Бектенов. Бірақ мен әлі дәмем үлкен болғанмен, дерегіме жеткем жоқ қой. Менің ісім алда тұр. Қиялым әлі үлкен. Келер сын жылдарда сол өсе берсе деген ғылым қиялым барын білсін. Бір тұқым емес, сан тұқым. Бірінен-бірі асқан тұқымды Арқаға, Ертіс, Жайық, Сырға да бере берсем деймін.

Сара. Жетпеген арман емес. Талап жолындасыз. Жол алыс болса да жақсы, жарқын ғой.

Бектенов. Сүйсіндім, Сара. (Министрлер келеді.) Василий Иваныч! Биологияның жүйелік талаптары алдағы ғылымдық міндетім дедіңіз ғой. Соныңызда анық оқымыстының жауабы айтылды. Мен ойланып болдым, болдым да сізді құттықтаймын. Үлкен шын достықпен, сіз тапқан тәжірибеден өзім де оқып, үлгі алам деген сертпен құттықтаймын. (Екеуі сүйіседі.) Балашов. Менімен қатар, мынау қартты қоса құттықтаңыз. Әсияны да бірге құттықтаңыз.

Бектенов. О қадірлі қарт, сенен де оқимын.

Есіркеп. Оқығаның сол босын, Сапар, тағы да осындай, мен құмға алып кететін жаңа тұқым бер. Және сен соны бересің. Бектенов. Беремін, Есеке... Айтқаның өмірлік міндетің деп тұрмын. Сол тұқымды тағы осы жақсы үйіңмен, мынау шешем, мынау Қанипа, анау батыр серігің Әсиямен бірге құмға алып көшетін күнді тосамын.

Балжан. Менен кетем деп тұрған жоқ па бұным. Ішімнен тумаса да, туғаннан артық жұбанышым болған жаным еді. Кетем, Ұлбала менің орныма келді. Жәкемнің айтқан сөзі орындалсын. Мен мына жаңа туған кішкентайыммен кеттім деп тұрған жоқ па.

Есенов. Бұл қалай? Осылай ма еді, Есеке - ау?

Есіркеп. Ендігі сөз менде қапты, Сәке... Исеке! Менде екені рас... Мынау кішкентайға ат та қойылған жоқ еді... Жүзіне де қарағам жоқем. Әлі жүрегім жылынып болған жоқ-ты бұған. Бірақ, Әсия, сен сөзімді тыңдашы. Жадырап жаз да шықты. Қара тастан басқаның бәрі жібіп, исініп, қуанышпен гүл атып тұрғанда, жібімес, иілмес мен бе едім. Молтай менің еңбек досым болатын. Бөтенім емес-ті. Өзім етіп өсірмесем, маған серт... Бөтен едің десе, бұған серт. Жеңдім кәріліктің кәрі күйін. Жауды құртатын жеңіс тақап келгенде туған қошақан еді бұл. Мені де жеңіп туды. Бұның аты Жеңісбек босын. (Баланы қолына алады.) Қошақаным, балбөпем, Жеңісбегім босын бұл менің... Сен ешқайда бармайсың. Бұл менің бауырымда өседі. Молтайын, әкесін тоссын! Кел, кеш, балам, кәрі Жәкенді... (Әсияны сүйеді.)

Жерлер: Үшқоңыр, Шыңбұлақтар (үшеу), Екінар, Түлкілі сай. Сәт жайлау, Қасқасу пішендіктері, Үлкен Дегерес, Кіші Дегерес. Асулар: Жанама, Қарлытау, Ақшоқы, Жасылкөл. Онда қымыз айрандай. Оның дәмі қыста да мықты болады. Алғашқы күн таңертең. Бұлттан аспан айыққан. Таудағы жалтыр, ашық күн қуанта шығады. Биікше төбенің басынан ой жақта көкжиек шексіз бар екенін танытады. Ұшқан құс, жүретін аң (аспанда шаңқылдаған қыран) дегендей, биікте ауа таза. Дүниеге мейірін, табиғат даналық танытады, биіктеген сайын үнсіз сол сабырлы, кең тыныштық бар. Үлкен биіктің бәрінің басы ұзақ тыныштыққа шомып тұрады. Үлкеннің бәрі айғайсыз, дырдусыз өз күшін танығанға да, танымағанға да бір жақты, елеусіз қарайтын тәрізді. Мол, кең дүние көрінеді. Сол да бір шетте суық төбе, онда, жырақ шетте Талғар биігі. Ауыл қасында тай шаптырымда қарлы биік. Одан бері басына түндегі жауыннан қар боп түскен боз көрпе жатыр. Мұсылман шалдарының тығыз өскен шашындай қалың ақ сияқты. Дүние мол, бірақ сол мол дүние ортасында жан-жануар тегіс дыбыссыз болса, арадан тек бірнеше және кішкентай жандар тек дүниенің кендігімен ойнағандай жиі-жиі өздерінше үн салады. Оның бірі, әсіресе тынымсызы аспанда шырылдайтын бозторғай. Қалқып, қалықтап жүз бұралтып, таңертеңгі таза аспанды сүйісіп мауықтағандай, үнсіз дүниені, жақсы таң мен таза әуені шаншылған нәзік былдыр үнімен оятады. Бұған қосыла оқта-текте таулар да, биязы көкек тастан сұлқ - сұлқ үн қатады. Анда-санда сықыр-сықыр, қырқ - қырқ етіп маған белгісіз бір құс үн береді. Тыр-тыр деп қатар айтады. Жым-жырт таудың жанды өмірінің өз үні, бір суылы бар. Ол — қалың, мәңгілік тек таулардың, терең құз шаттардың үздіксіз дем алысы, сырылдаған тынысы сияқты тасқын бұлақтар сарыны. Күн әлі биіктеп көтерілген жоқ. Сондықтан тек көк қойнаулардан түскен алаңқайларда орналасқан мал атаулы да зор тыныштыққа бой ұрған, айналада үн шығатын жерде отар көрінеді. Ақкөбіктей, үйірімге тыққан тұтас көбіктей қоралы қойлар тып-тыныш, қыбырсыз жатыр. Бір қозы, бірде-бір саулықтар да үн қатпайды. Мал өрген жоқ. Жылқылар кең көгал беткейде шашыраған қалпында, таудың кесек-кесек тасындай сілейіп, мызғымай тұрып қалған, түнгі жайылысынан тойған мал таңертеңгі шағырмақ күнге бой қыздырып, тапжылмастан сүйсіне жылынып, қалғып тұр. Жатқандары жатқан күйде, тұрғаны тұрған күйде таңертеңгі қатты бір соңғы ұйқыда. Кей төбешіктің, кейбір бұжырқай тастардың ығынан бозғыл үйлердің төбелері көрінеді. Шанжау - шанжау оқшау, сирек үйлер, қостар, солардан жіңішкелеп көк түтіндер көріне бастады. Үйлер жанында қоралы қойлар тығыз, тұтас жайғасқан. Бір қора қойлар төменірек, біреулері жоғарырақ төскейде, кейбірі тіпті тасқа жабыса өрлеп қонған. Оянған тау, жайлау үні әуелі сирек - сирек, шанжау - шанжау шығады. Бірер рет үлкен қой маңырады. Жіңішке үнмен ұйықтап тұрған енесін қасынан таппаған құлын кісінейді. Ерте өрген сиырға, теріс жайылып бара жатқан қой алдына бұйрықты үн берген шабандар да үні келеді. Алғаш оянып, адам үніне елігіп, қостап үрген кейбір иттер даусы келеді. Бұл өңір — Үшқоңырлар мен барлық Аршалы, Тасты, Нарларымен және киіздей қалың биік көкмайса шалғындарға оралған көк төбелерімен түгелімен-ақ қойлар мекені, жайлау солар үшін КИЖ жайлауы. "Ленин" колхозы мен "Киров", "Луч Востока", "Работник" сияқты талай бай колхоздар бар. Бәрінде ақ қойлар шаруа құты болған. 14 мың, 20 мың қойлары бар колхоздардың көбінде ақ қой мыңдап төлдейді. КИЖ қой емес, жылқы да асылдандырады. Тәжірибе үшін түйелер де жияды. Коллекциялы шаруа бір саладағы табыс тәжірибесін аққойлармен тындырмақ емес. Жылқы, түйе, түрлі түліктің бәріне алыс мүддені асырмақ осында, үлкен өріс бар. Қой да бір-ақ тұқым емес, талай жаңа туысын, жаңғызын бермек. Ол да емес, жақында, қасында тұрған жаңалықтар.

1. Әсия, Қанипа әзілі, мал жәйі. Қысылу. Екінші, Әсия жәйі, Есіркеп құмға кеткен, тыным жоқ. Бұларға сенген. Ол не дейді. Сайлыбектің өлгенін айту ма деп Қанипа ойлайды. Әсия салмақты өзі көтермек. Айтпа дейді. Молтай әскерде, керек жер де жоқ, жөн де жоқ. Молтайды кінәлайын десе, ол үзіліп сүйіп, хат жазады асыл жары. 2. Шешеге білдірген. Ол уайымда. Шалға не деп айтармыз. 3. Есіркеп келеді. Құм жақсы, кету керек. Елге қарау керек емес. Азамат қарызы, қыздарына шыдаңдар... Әсия жыламсырап шығып кетеді. Есіркеп түршігеді. Әсияға жақпады ма, не болған. 4. Қанипа, Балжан жәйді айтады. Шал алай-былай тулап: елге не бетімді, балама не бетімді айтам. Жыланды асырап отырсың демей ме? Әсия кетеді. Ұрыс. Шал кетем дегенде, Қанипа Әсиямен кетпек. 5. Балашовтар, Бектер келеді. Мал хәлі жаман. Бар жерде жұт тақау. Құмға кетпек, бірақ шал үнсіз, не болған? 6. Балашов — Қанипа. 7. Балашов — Әсия. 8. Балашов — Бек — шалға тым құрыса кісі жібергенше... Шал сергелденде. Балашовтар өздері құмға бірге көшіріп салмақшы.

Коллекционное стадо...

Фенотипич. особенности — ясны как результат. Нужны биологич. теоретич. обоснования путем химич. анализа.., анатомич., физиолог, изменения надо изучать...

Ермеков — отстаивал курдючных овец... его.

Даже в суров, северных условиях наши овцы могут себя вести лучше, чем прекосы. Наши условия юга — даже суровее чем условия в Англии. Мы с 40 года - все громче говорим о воспроизвод. скрещиваний. Но в колхозе пока мы не можем полностью этот лозунг осуществлять... Там больше идет поглотит, метизация. Две новые породы: 1. Дегересская - на основе шропшира. 2. На основе метиз. с гемширом. Герефорды путем метизации должны дать не только мясную, но и молочную породу... Это особенно важно для колхозов. Дегересская заманчива признаками: 1. Полугрубая шерсть — удобная для англ. прядильной. Вообще, в Англии больше полугрубой шерсти. 2. Курдюк — "келте құйрық". Основа с одной стороны чуйская порода. Недостатки — рано линяет, встречаются редкошерстные. По выносливости — уступает казахским тонкорунным. Скороспелость - общий рост организма, живой вес. Костный при осенней отбивке... Элит, выше І, ІІ, ІІІ классов... Отбирается из І класса — требования бонитировки к каждому классу особые — форм. генетика. Хромосомы — гены в них — как полагают---хромосом в половой клетке человеке. Все свойства живых орг. — в хромосомах. Гены носят признаки засухоустойчивости, морозостойкости.

Ген — никем не наблюдается ... генетики выводят из наблюден. — о них. Мичурин разбил эту теорию на голову. Ветка... дает новое растение. А в ветке нет ген. Метод ментора, метод вегетатив — он опроверг... что все наследованное в хромосомах. Лысенко — можно достигнуть всего одним воспитанием — без гибридизации, без скрещивания.

В Наркомземе — 43 г. на перепутии. Есть вырождение чистопородной и все слабее. 1. Спор относительно поглотит, скрещивания — не везде оправдан. Где нет учета, там хуже, в 41 г. Новая тенденция — возврат к курдючной и третье предложение с воспроизвод. скрещиванием. Еще новая тенденция — обратное скрещивание курд, баранов (едильбая) с метисами. Гетерозис — промышленное скрещивание — явление первой генерации. 2. Бонитировка через много лет. Редкошерстный с утонченной тониной. Сухость шерсти — недостатки... Бальмонт, Естемес — спорят. 3. При первой сцене — защитники поглотит, скрещ. — требуют продолжения. Заставить людей создавать условия, косить сено, ставить кошары. Слово науке. Бальмонт, Иванов ищут его в Аскания-Нова... в кошарных условиях — воспроизводит, скрещивание его идея. Надо создать свое — на этом заканчивает. Мы начали работать в таком направлении — повернуть все в связи с отгонным животноводством... Освоение пастбищ... Глава министерства поддерживает эту идею. ВАСХНИЛ — расширенное совещание. Бүркіт алу жөнінде. Аю үңгірі. Асыл бүркіт тау басына суырды бауырдан алып, биіктегі балапанына көтеріп, кезектеп апарады. Шын жақсы бүркіт қаңтарда жұмыртқалап, үш айға баспай, суыққа тастайды. Тек қасына қонып, қарап отырады. Тек мартта ғана баса бастайды. Жаман бүркіт төменге ұялайды. Суырды төмен тарту оңай. Қырғыздар үш жылдан бері 12 арқанмен бүркіт балапанын алып жүр дейді. Тек теке, елік жеп жүрген осы бүркіт.

Қасқыр ұясы... суырға қақпан.

Сөздер: қызық қалжыңдар айтады. Қасқыр да қас қылмайды жолдасына... қызың ... Мыңбаев қалжыңдайды: Мұрты қарақұрттың мұртындай боп тікірейіп, — дейді. Прекос қойды жамандайды. Егіздер бар, ауызданбайды. Көп өледі. Саны жетпейді. Қыс екінші, тоғызыншыда қыстаймын. Жем берем. Адамым жетпейді. Бекен шал өзінің ұялғанын айтады. Астымда өгізім, ат болмай, көште бүркітті қолыма ұстап келе жатсам, суретші кез келіп, бөгет жасай береді. Ұят қой, түге, болмайды, қой десем, тегі болмайды. Біреу көрсе, қандай ел бұ дейт қой... дейді. Тағы да таңертең... Көп отардың қойы биік тастың түбінде, алыста бір отар бар. Қойы ерте иіріліп, кеш өреді. Шабан шын шабан болса керек. Өзге отарлардың бәрінің қойлары өрген. Анда-санда саулықтар момын үнімен маңырайды. Жас қозылар жауап қатып қалады. Алыс төстен. Терең тұман шаттан, Шыңбұлақтан, биік жер тасасынан, қалың арша арасынан, кең көк төбеден, ұзақ мол көгал жазықтан — үнемі, үнемі таңғы, ертеңгі үндер келеді. Қойлар үні, мыңғырған мал... қалың мал. Маңырасып, маңғыстап, әсем өсіп-өнеді. Қашаған қорыған жылқышылар ағызып, тасырлатып, шауып шықты. Өзі де шапқан жүйрік ат, бедеу биелердің деміккен ауыр тыныстары естілді. Ұзын қамшы, құрықпен қашалаған боз биені шықпыртып ұрып қайырып жүр. Кішкентай аппақ, құты қашқан биелер мен құлындар арасына түсіп қашып, аяқ астына оралып, бөгет жасайды. Жылқышы бөлейін деп шаптаса беріп, келе жатып, қалың шөпке жата қалып жалт беріп, тағы бұрыла қашады. Даланың жайын андары, ешкілерінің мінез - айласын да істейді. Естеместің қоралы қойы бел астынан бері жайылып шықты. Ендеп жайылған қойдың алды жайылып аққан жауындағы сел алды сияқты. Ендеп, көбіктеніп, алды іркіліп, қалыңдап иіріле толқып, алға басады. Бұл қалың қатар оншалық енді болмайды. Бүрсүйісіп, тығыз жүріп отырған қойлар бір-ақ қатар сияқты. Ал артқы қойлар шет -шетке бірінің артынан бірі сиырша шұбырады. Тамаша реттілікпен сиырдың шұбырғанына ұқсайды. Қайыруға тез көнеді. Алысқа ғана естілетін әмір дыбысымен елу-алпыс қойлық бір ағымды бірі бір-ақ қайырады. Соның көмейінен шыққан үн жанды селді жалт бұрғызды. Бір қой бұның бетіне көнбей, қиыс жайылып, төмен кетіп барады. Соған ызаланып, "Мына кәрі жалмауыз, мына жалмауыз қақпас" — дейді. Мыңдаған қой ішінен ол қойдың кәрі саулық екенін танып айырады. Қазіргі тау тамаша. Тағы да өзінше әр таң жаңалығымен жаңаша, тамаша. Алыстағы Талғар биігі көкпеңбек көк көлеңкелі, зеңгір тасты, күміс мұзды бойлары, жоталары ертеңгілік ғажайып көріністей. Жақын биік ақ шоқылардың қарлы қыраттарының қатпарларында қара көк көлеңке тау тыныштығының ұзын қарағай пердесіндей. Аспанда торғай шырылдайды. Оқта-текте көкек сұңқылдайды. Кей-кейде бытпылдақтап бөдене қызық үн қатады. Ешбір басқа жан естімей, өздерін шатастыртпастай, өзінің айқын, шолақ, бірақ естен кетпес үні бар. Бұ да бір дүниеде мықты, өшпес орны бар кішкентай да қайратты, тұрақты зат, кейбір тағдырлардан бұл әлдеқайда сенімді, ұзақша өмір тұлғасындай.

Түйе мінген әйелдер келеді. Бозінген бақылдап ренішпен келеді.

Бас тентек баласын мақтайды, аяқ тентек атын мақтайды, орта тентек қатынын мақтайды.

Банкетті суреттегені тамаша... Арақтар бөтелкелері қызық. Ақ киім киген әйелдер сумаңдап жүр.

Бұрын басшысы пашша болса, елі кеще болар дегенді бұрынғылар қата айтылған дейтін. Жау жоқ деме, жар астында.

Құм жақсылығы — қойдың жүні ұзарады. Ауру мал семіреді, жақсысы — оты күшті. Құм шөбі жасықтау болғанмен, шудасы жақсы, шашақталып жақсы боп кетеді. Жайлау — салқын, құрттауы кем. Қозы келше болмаса, кеселден, жарадан қақас болады.

Тышқақ болған қаракөл қозылар бар еді. Сол күз қиын, көп өлді.

Ескі бір асты айтады. Бес-алты самауыр бажылдап қайнап тұр. Жайшыбексіз оның алтын жүзігін де көрем деп келеді. Бала Шапырашты деп, Алпысбай, Айекең жас ақын туралы айтады. Ақынның бір жаманы бар. Әркімге кеп атанды дуа шалған, қуа шалған деп сөйлейді. Керек емес дуадан болып тұрғанды айт. Жайшыбек жиырма түн соны көтерген атын сыйлады ақынға. Сол сөзді ғибрат қылдым дейді, ақын болып тұрғанды айту керек екен дейді. Абылғазы бай болған, кіре тартады. Кіресінің алды Алматыда тұрғанда, арты Ұзынағашта болады екен. Үлкен Сара ақын болды. Қыран болыс Шапырашты түгел жиылды. Патшаға әскер бермейміз дейді. Бекболат атасы Әшкені хан туымен көтерем дейді. Бала үшін, халық үшін баталасады. Жеті болыс Шапырашты Бекболатты хан сайлайды. Тау-таудың асуын алады. Шықпаған кісіні өлтіреді. Ел ту байлап, ат шапқылап жүреді. Мылтық даусы шықты. Көп-көп жасты қырып жібереді дейді. Өңкей күрең атпен әскер шыға келеді. Әскер арасында Иса Тергеусізов. Үлкен Сарқұнан сөресі деген жерде жиылып, баталасыпты. Соның ісін айт дейді. Асау Төлебай: біздің ел асау болады. Сәт пен жауласа түсіппіз, жерге таласыппыз. Бегімбетов Ұзынағашта орыстың малын бағады. Бекболаттар баталасты деп донос жасаған. Сол екен, біздің ауылда Тастановтан көзбе-көз сұрағанда танады. Бекболат жандаралға: "Қызталақ, басың патша боп аздың ба? Қылатыныңды қыла бер". Бәрін қылған мен қызталақ депті. 30, 40 кісі абақтыда жатқан. Мұсақан 26 жаста. Үйге тамақ келгенде құран оқып, тіріге оқып отырмын... өлеміз... же дейді екен. Кейін атылған. Шапырашты, Дулаттың қырық, елу кісісін аман сақтап кетіпті. Жандаралға біздің қатын-баламыз, со Дулаттың, сенің де қатын-балаң туар деймін. Дарға асқанда бір шабарман қазақ араласыпты. Бекболаттың қызына қырындаған, соны Бекболат боқтап қуған. Сол да құн берген. Бірақ қазақ көрсетіп, о да асылды. Бір айша Елеп бастаған қол кетер, тез ер дегенде, Сәт орнынан бір шайқалған, осыны қостама, жанталаспасын, сабетті қостама деген. Жұрт Сәт адасты деді. Айтқаны рас келді. Орнынан бір шайқалып түңілді. Енді қостаса деді.

Алты құн аш жүргеннен ақыл сұрама.

Тағы таңертең ашық, күндегіден жылырақ, ыстық болуға да мүмкін. Аспанда қалың көк мұнар бар. Сол көк мұнардан Талғар биігі көрінбейді, бұлт жоқ. Бірақ әуе өзі сондай құр буланып, кілегей көк, сұрғылтым көкжиек түсіндей... Дөң астынан үнемі үзілмей қойлар, қозылар маңырағаны естіледі, үзілмей тұрған жайлау әні. Бұлтты, тұманды аспанда өзге үн де оншалық күндегідей ұлғайып, даурығып шықпайды. Сондықтан болу керек Шыңбұлақта (сулы). Қазір зорға ғана баяу желдің иен басынан үзіп өткен сулығындай ғана жетеді. Көмейде, ауылда, аршалы қабақтан әйелдер даурығып келеді. Арша, қу арша сексеуілге ұқсас. Оны сүйреп, тартып, тамырынан опырып үзіп алады. Кесіп шабуға келмейді. Сол аршаны ұсатқан әйелдер жер ошақ басында тақылдатып ұрса — қозғалысынан тарсылы кейін естіледі. Қолы көтерілгенде аспанда үн атылғандай. Кеше дауылдатып, жауындатып тау күні бұзылды, табаннан өту керек. Боз қыраудай деген өлең ойға түседі. Тау күні қызық мінезді, ол қартаң байдың ерке, сұлу әйеліндей. Қазір күліп ашылып, қазір қабақ түйіп бұлттанып, қазір құйындатып, желдетіп кінәні артып, қазір шарт-шұрт айғай ашу айтып, сол көзі жасқа толып, күнәні теріп (күркіреп), қазір бірер сағат аспай лақтырып сындырып, табанда теуіп, бұршақтай жауып, құбылып кеп, бұдан сәл уақытта да дауылынан да, жауынынан да тыйылып үндемей қап, биік бастарынан бұлт көшпей бүркініп, таулар аздап аршылып, жайлаулар жайнап құбылғандай күзем боп қалады. Енді ашу не үшін еді дегендей өкініш ой қосып, өзі қайта күліп, жадырап, жасаулы, сәнді дүниесін бәрін де сүйіп, сүйсініп, еркелеп, кешкі күнді жаңағы дауылдатқан жел ұйытқып, төгіп, шелектеп құйып төккен сел бәрі ұмыт. Күн жайнап, қуанта күліп ашылғанда, жаңағы ашулы құбылыс жаңа болды ма, жоқ па деп ұмытуға асығасың. Ендігі көркімен тал бойыңды алып, асылып назданып тұрған сұлу, кешпесі жоқ қартаң ғашық еріндей құбыл дүниені қайта сүйесің. Бұрынғыдан да ынтығып сүйесің.

Қой. Қойлар бел астынан ұзақ-ұзақ маңырайды.

Жайлаудың тынысы суылдап аққан сулар болса, үндері мың күйдей. Аршалы биіктен құзша тас, төскей тұсынан, жақын жасыл белдерден сан үнмен маңырап жатқан қойлар даусы екен. Тау — қойдың бесігі. Кәрім 178 мың га мал жаятын жер бар, бізде карта бар. Бар Қазақстанда қанша жайылыс жер, енді қанша құдық болмақ, өзен, қаншалық пішендік бар. Бәрін біледі. Соны 30-жылдан 40-жылға шейін екі институт: экономический институт, институт животноводство зерттеп, қанша мал өсіруге болатынын, қай тұқымды қандайлық физиологиялық состояниеде жіберуді бәрін білді. Тек зерттелмеген Бетпақдала. Онда 200 миллион га. Бұл жаңағы есепке кірмейді. Бетпақ Балқаштың оңтүстік-батысынан басталады. Шуға жетпейді. Бұл көлдердегі Сарысудан жүз шақырым төмен Қызылорда, Созаққа тақап келеді. Осыны жүріп қазақ пайдаланған. Біз енді зерттеп, біліп алғалы жүрміз.

Николаев А.И. — о поглотительной метизации и о различных формах воспроизводительного скрещивания. Для наиболее полного сохранения генетического сходства у животных новой породы с улучшаемой местной породой первоначальный отбор животных нужно производить из числа метисов низкой кровности (І-ІІ генерации). Опыт Мичурина, акад. Лысенко - о воспитании организма в определенных условиях, о возможности изменения наследственных свойств в нужном направлении, о необходимости практиковать выращивание молодняка и содержание взрослых животных в условиях, типичных для районов и хозяйств будущего распространения породы. Необходимо выращивать молодняк и содержать взрослых овец в течение всего года именно в условиях отгонно-пастбищного содержания. Для быстрейшего консолидирования новой породы овец, по мере выявления ценных по продуктивности и качеству потомства баранов-производителей, необходимо широко применять линейное разведение, для чего в первый период практикуется тесный инбридинг (прежде всего на овцах) с переходом в последующем к умеренному инбридингу. В период с 1931 по 45 было обеспечено выведение новой породы — "каз. тонкор. овец" на основе скрещивания каз.курд. маток с баранами прекос и последующего разведения "в себе" метисов низких генераций с осторожным принятием крови рамбулье (начиная с 1939 г.) Консолидирование новой породы на основе этого скрещивания еще не вполне закончено, но созданное в результате этой работы стадо полугрубошерстных, мясошерстных овец в колич. 750 голов представлено в массе животными с хорошими мясными формами. Здесь речь идет о метисах гемпшир х казахских курд. І, ІІ генерации и от разведения "в себе". Они, несмотря на очень суровые условия содержания, чувствуют себя вполне удовлетворительно и развиваются лучше чистопородных гемпширов. Основные положения этой методики, кроме овцеводства, могут быть использованы также и в коневодстве при выведении, на основе скрещивания, новых пород лошадей в условиях табунно-пастбищного содержания. Возможно использование этой методики и в мясном скотоводстве (местной породы х герефордский скот) для выведения пород мясного скота, приспособленных к местным условиям.

Довести к концу 48 г. в колхозах общее поголовье каз. тонкорунной породы до 70 тыс. голов.

Пути и методы улучшения животноводства КазССР 1947 г., 3 февраля (не прочитано.....что нового?)

Ермеков М.

Развитие мериносного и метисного овцеводства в КазССР и основные принципы организации метизации овец.

Велика заслуга Лысенко в разработке теоретич. вопросов наследственности и изменчивости. Раньше была на ходу концепция представителей формальной генетики — о неизменности наследственных веществ, т.е. генов, и их независимости от внешней среды.

Три правила Менделя — "закон кратных отношений" по генетикам. Закон кратных отношений заимствован из химии из закона кратных отношений Дальтона. Глубоко укоренившееся среди большого колич. специалистов-зоотехников формальное генетич. понятие о наследственности не могло не сказаться на практике организации племенного дела (селекции и межпородной гибридизации с/х животных. Оно же явилось причиной неправильного направления в зоотехнич. науке и послужило в известной мере тормозом для развития соц. животноводства. В Казахстане имеется полувековой опыт разведения мериносного овц-ва. Первое стадо завезено в Акм. обл. в 1897 г.

Дальше Семип., Семиречье, Тург. обл.

Мериносы мазаевского типа с низкой продуктивностью. Влияния на овц-во не имели.

Даже в 28 г. овц-во Каз-на представлено грубошерстными овцами. Метизация в массовом масштабе — лет 12—15 тому назад (с 1928 в совхозах, с 1932 в колхозах).

В метизации есть этапы.

Первый этап с 1930 г. по 34 — не вполне удовлет. — в качестве улучшения использ. мериносов, бараны новокавказского типа.

Третий этап 40—44 гг. — резкое снижение тонкорунного и метисного овцеводства. Почему так? Правильно ли то, что в Казах-не мы стали на путь метизации значит, части курдючн. овец тонкорунными породами? Правильно. Весь вопрос в правильном понимании метизации как процесса и, следовательно, в правильном ее применении в производственных условиях. Мынбаев — в ин-те голая, сухая метизация, ограничивающаяся только фиксацией фактов. Необходимо изменить направление метизации и методы ее организации, исходя из задачи создания в Казахстане новых высокопродуктивных пород овец, действительно отвечающих требованиям экономики. Организовать работу на местах т.о., чтобы путем селекции метисов на принципе отбора и подбора создать нужные типы и породы овец для различных природных зон и районов Казахстана. В Англии несколько десятков пород выведено, а там меньше территории, чем в Казахстане, в несколько раз.

Нужно — курд, мясосальное овц-во, тонкорунное и полугрубошерстное. В Институте коневодства заслушаны сообщения о двух новых породах лошадей. Путем воспроизводительного скрещивания получена порода англо-донской — прозвана "задонская". От стрелецких жеребцов уцелевшие только два "Цилиндр" и "Ценитель" и от терской кобылы через использование чистокровных и высококровных арабских жеребцов и кобыл получена целая группа лошадей.

Выдрина. "Новаторы" "Каз. правда", 14/XІ 45 г.

Естемес — в зиму 43 года отход у тонкорун. был в 2,5 раза меньше, чем в отарах курдючных. В начале зимы нужно пасти, разделив на два стада. Слабые ярки должны пастись отдельно и на лучших участках. Снег в последнюю зиму лежал 155 дней и с уплотнением. Отход 2,2 процента против 3 в курд, отарах. Көктеу жерін қозыларға сақтау керек. Жаз ерте жайып, күндіз жақсы ықтыру керек. Сөткесіне екі суару керек. Нелидько — Начальник животноводческого управления Наркомзема "Каз. правда", 24.09.45 г. Было много споров о путях селекционно-племенной работы. Одни предлагали на основе метизации курд, овец тонкорунными баранами создавать курдючного мериноса "курдюкос". Эту работу вел не только Казахский научно-исследовательский институт, но также Всесоюзный институт животноводства. Получалось малое количество, такое направление селекции племенной работы не имеет перспективы. Бальмонт. Овцы проходят 500 километров. Получаем не только хорошую породу пастбищного мериноса, но и опыт 15-летней работы по ее выведению, который будет использован специалистами земельных органов и совхозов. К концу 1950 года — в республике до 5,5 млн, продано 900 баранов, нынче 400. Первая очередь внедрения — Ал.-Ата, Талды-Кур., Джамб. Вторая — Южно-Казах., Семип. Вост.-Каз. К концу 46 года в трех областях должно быть до 3,2 млн голов, или 55 проц. всего поголовья овец колхозов республики.

Бальмонт. Плоды напряженного труда. "Каз. правда", 24 октября 1945 г. Новую породу тонкорун. овец было решено консолидировать путем соответствующего отбора и подбора из числа метисов низкой кровности, возможно полнее сохранивших ценные качества курдючных овец и хорошо приспособленных к круглогодичному содержанию на пастбищах в условиях отгонного животноводства. Основным типом скрещивания было — спаривание маток метисов первой генерации с однородной полугрубой шерстью с тонкорунными баранами, отобранными из числа метисов второй генерации по поглощению прекоса. В результате — животные, включающие 5/8 крови прекоса. Наряду с этим спаривали маток метисов второй генерации по поглощению на прекоса (3/4 кровных), обладающих однородной полугрубой и тонкой шерстью с тонкорунными баранами, метисами второй генерации. Кроме того, в первый период практиковалось спаривание маток метисов первой генерации, имеющих однородную полугрубую шерсть с аналогичными баранами.

Это — давало меньший результат, чем первые два случая.

Мичурин, Лысенко — за счет воспитания организма в определенных условиях, направляя соответствующим образом его развитие, можно изменить наследственные свойства в нужном направлении. Чтобы быстрее консолидировать новую породу овец за счет разведения "в себе" метисов первой-второй генерации, отбор животных внутри получаемого стада мы проводили трехступенным. Отбирались матки первого, второго классов. Матки с неоднородной шерстью третьего и четвертого классов использовались лишь в первый период работы для получения метисов второй генерации по поглощению (3/4 кровных) путем покрытия их баранами прекос. В дальнейшем, по мере накопления в стаде метисов с однородной шерстью, они выбраковывались из стада. Элита новой породы имела минимум, установленный методикой, следующий — живой вес бар. — 90 кг, маток — 60, настриг шерсти не ниже 7 см и тонина — не грубее 60 качества по Прадфордской классификации. При отборе баранов-производителей большое внимание обращалось на оценку их по качеству потомства. В стаде несколько линий, ведущих начало от неродств. между собой баранов-производ. К сожалению, мы не имели для скрещивания лучших представит, походных пород. Курд, овца А-Ат. обл. осенью 57,1 кг, средний настриг 2,3 кг, баран прекос 90,1 кг и настриг 6,1 кг. В 45 году овец новой породы было 2,300, из них 1,200 маток случного возраста и 390 ярок рожд. 45 г. Взрослые бараны новой породы 95 кг, настриг 7,6 у взрослых. Длина шерсти у взрослых 9,8 см. Взр. матка 64 кг, настриг 4,27, длина 8,7. Юго-восток Каз-на имеет около половины общ. поголовья овец республики.

Созданы высокопродуктивные стада мериносов, выдающиеся советские породы и типы асканийского, кавказского и сибирского рамбулье. Профессора Кулешов и Иванов М.Ф., выдающиеся бонитеры-овцеводы Слодкевич, Друлев, Синицкий и др. последователи Кулешова и Иванова разработали новую, передовую советскую методику селекц. работы среди тонкорунных овец. В большинстве районов СССР поглотительная метизация. Однако Иванов, а еще ранее Кулешов указывали, что этот метод улучшения овец не может подходить для всех районов и хозяйств. Иванов — создат. новой породы, более продуктивной, чем местные, и более устойчивой и приспособленной к окружающим условиям, чем завозные породы. Они и сами создали новые породы и типы.

За 17 лет в Союзе заново было создано тонкорунное овц-во.

В результате в 40 г. возникла возможность нашей промышленности отказаться от импорта тонкой и полутонкой шерсти. Значит, увеличилась доходность колхозов от разведения тонкорун.овец на фермах. В результате десятилетней работы акад. Иванов создал стадо высокопродуктивных асканийских рамбулье, по своей продуктивности не имеющее себе равного в СССР.

Кавказский рамбулье — Фимянский в 1935 г.

Сибирский рамбулье — в Рубцовском совхозе, в колхозе "Сибмеринос" Рубц. р-на Алтайского края, апробирован в 1942 г.

С 1932 по 40 гг. было завезено 1532 головы асканийских рамбулье и рамбулизированных северокавказских мериносов. Соврем, мериносы Кедабакского и Шалихорского районов получены в результате сложного воспроизводит, скрещивания мериносовых овец различных направлений, с одной стороны, и местных грубошерстных овец "бозах" с мериносами — с другой. Летом кедаб. овцы идут на высокогорные пастбища к озеру Севан в Армении, высота 2000—3200 м, к сентябрю они возвращаются на надежные земли колхозов, а затем уходят на зимние пастбища в долину реки Кура, покрывая расстояния в 500—600 км. Старый зоотехник Смарагдов, селекционеры рассадника Темиразов, Чандирли; зам.директор. опытной станции Садыков, Гусейнов — директор, Ахвердиев, Кара Мамед Оглы — старший чабан. В 1945 г. комиссия Нар.з. СССР присвоила наименование "азер.горный меринос". На базе массовой поглотит, метизации грубошерстных маток мериносами, в настоящее время созданы крупнейшие стада тонкорунных овец. Эти овцы по своей продуктивности во многих случаях не уступают чистокровным мериносам. В Левокумском, Арзгирском и др. р-нах Ставропольского края, в колхозах Пролет., Орловского, Зимовниковского и др. районов Ростовской области выведены мериносы, имеющие средний настриг 4—5 кг и более однородной шерсти.

Методы селекции прекосов были менее известны советским овцеводам, чем методы селекции др. тонкорунных пород, поскольку прекосы являлись для нас совершенно новой породой. Конечно, основные положения методики селекции асканийского рамбулье, разработ. акад. Ивановым, применимы ко всем породам тонкорунных овец, в том числе и к прекосам. Но специфические особенности прекосов были еще мало изучены нашими специалистами. Всесоюз. ин-т живот-ва начал работу в 1933 г. в овцеводч. племенном совхозе "Котовский" и работой руководил бонитер Глембоцкий. Длинная — иначе камвольная — шерсть особенно хороша, если длина сочетается с толщиною — так требует шерстеобрабатыв. промышленность. Такая шерсть идет на самые дорогие ткани, но получить такую шерсть в большом количестве весьма затруднительно. Среди овцеводов распространено мнение, что эти два признака — длина и толщина — несовместимы, как несовместимо якобы высокое развитие мясности с высоким развитием шерстной продуктивности. Работа ВИЖа доказала ошибочность этих предвзятых мнений, тормозивших работу селекционера-овцевода. Важно вести индивидуальный племенной учет продуктивности и происхождения. Это позволило построить и использовать стройную систему отбора и подбора. Отбор производителей базируется на испытании по качеству потомства. Раньше отбор производителей базировался только на их собственной конституции и продуктивности — это впервые подчеркнул академик Иванов; — он это же использовал при создании асканийского рамбулье. Положено начало цельным линиям. Использование линейной селекции дало результаты — быстрейшую консолидацию селекционированных признаков, увеличение числа рекордистов и выявление ряда производителей, обладающих исключительной константностью в передаче потомству своих ценных особенностей.

Кормление решает качество продуктивности.

Первоочередная задача научно-исслед. учреждений — детальное выяснение вопроса о типе кормления тонкорунных овец.

Литература 1. Бальмонт — Овцевод.-о Каз-на и пути его улучшения. 1939 г. 2. Лысенко — О наследственности и ее значимости. 1944 г. 3. Мичурин — Сочинения, том 1 . Принципы и методы работы. 1939 г. 4. Мичурин — Полувековые итоги и перспективы моих работ. 1934 г. 5. Темиразов К.А. — Дарвинизм и селекция. 1937 г. 6. Иванов — Создание новых пород овец в СССР . 7. Ермеков — Тургенский овцеводч. совхоз. 1939 г.

Бальмонт — выведение новой породы казахских тонкорунных овец. 1946 г. Каз. курд, овцы обладали хорошей мясосальной продуктивностью, скороспелостью, нетребовательностью к условиям содержания, высокими нагульными способностями и приспособленностью к использованию бедных изреженных пастбищ — давали незначит, количество крайне грубой, неоднородной шерсти. Метизация грубошерстн. маток баранами прекос, рамбулье, начиная с 1930—32 гг.

Постановление СНК, ЦК ВКП(б) от 7.03.36 г.

В 1942 г. полугрубой шерсти заготовили в четыре раза больше, чем в 1936 г., удельный вес полугрубой довели до 54 % в заготовках по республике. Постан. СНК СССР от 12 мая 1944 г. "О мероприятиях по дальнейшему развитию животноводства в колхозах КазССР".

Тонкой шерсти в 1942 г. в заготовке оказалось лишь 3,8 %.

Для быстрейшего качественного преобразования грубошерстного овц-ва в Каз-не наибольшее значение имеет поглотительная метизация. Но также большую роль должно сыграть воспроизводительное скрещивание. Ценность его — способствует созданию новых пород и типов овец.

13 Каз-не естественные пастбища составляют свыше 175 МЛН. га - на них можно при пастбищном содержании обеспечить 120 млн. голов в переводе их на овец. При стойловом с сенокошением на этой территории можно обеспечить лишь 50—55 млн. голов.

Нужны новые породы для них. Об этом говорил и академик Иванов М.Ф. 1931 год. Каргалинский племхоз. Задача. Новая порода должна иметь вес 95—100 кг у баранов, 60—65 — у маток, настриг 6—8 у баранов и 4 — у маток при плодовитости овец новой породы как минимум 120—130 ягнят на 100 маток. Дарвин — скрещивание первоначально различных видов, по-видимому, играло важную роль в образовании наших домашних пород — все заводские породы произошли в результате скрещивания. В XVІІІ столетии Англия на базе малопродуктивного грубошерстного овцеводства создала имеющих мировую известность английских мясных овец: линкольны, котсвольды, ромни-марши, шропширы, гемпширы, шевиоты и др. заводские породы. В недалеком прошлом этим же методом созданы вюртембергские овцы. Проф. Николаев — "вюртембергское овцеводство является типичным кочевым тонкорунным овцеводством". Скрещивая различные тонкорунные породы и англ. мясных овец между собой, созданы в мировом культурном овцеводстве — дишлей-мериносы во Франции; нем. камвольные овцы (прекос и мелешаф), нем. черноголовые и белоголовые мясные овцы; кордильерские овцы в Австралии и Новой Зеландии; Колумбия; Панама и ромельдейли — в Ам. и оксфордширы — в Англии. У нас асканийские рамбулье выведены акад. Ивановым; кавказские рамбулье и сибирские мериносы — интересные новые типы мериносов. Все это продукт человеч. труда, который оказывал решающее значение на эволюцию пород. Здесь нельзя отрицать и определенной роли природных условий, естеств. отбора. Дарвин — "усовершенствование ни в каком случае не достигается скрещиванием различных пород.... А в тех случаях, когда было применено скрещивание, самый строгий отбор оказывается еще более необходимым, чем в обыкновенных случаях". (Экологические признаки?) Результат взаимодействия наследственных свойств с факторами окружающей среды — продуктивность и устойчивость животных. Почему избран прекос? Животных желательного типа в первой генерации нельзя иметь вообще.

Опыт Мичурина и Лысенко показал, что за счет воспитания организма в определенных условиях, направляя соответст. образом его развитие, можно изменить наследственные свойства в нужном направлении — мы практиковали очень суровые условия выращивания молодняка и содержания взрослых животных опытного стада. Подкормка только в суровую зиму... Ашық қора, шұқыр. Мы использовали для скрещивания лишь 1200 голов каз.курд. маток с средним жив. весом в 57,1 кг и настригом 2,31 кг. И прекос был средней породы 90 кг, настриг 6,11 кг. Только с 1937—38 гг. использовали группу высокопродуктивных баранов прекос. Дарвин — "так как изменения, явно полезные или приятные для человека, могут возникать только случайно, то понятно, что вероятность их появления будет возрастать с числом содержимых особей. Отсюда численность в высшей степени влияет на успех" — выбраковка не должна позволять уничтожение животных-маток. В отношении баранов-производителей необходимо проводить очень жесткую браковку.

Элит? Линейное разведение? Межлинейное скрещивание в целях создания в стаде новых высокопродук. линий животных.

Характеристика исходных пород овец.

Семиреч.курд. и небольшой процент чуйских и джаркент. курд. овец. Шерсть — пух 82 %. Промежуточный волос — 9,96 %, ость и мертвый волос - 7,75 %. Средняя толщина пуха 23,0 микрона, промежут. 46,4 микрона и ости 82,6 микрона.

Матки — метисы первой генерации, полученные в хоз-ве в 1932—34 гг. и дополнительно выделенные в 1934 г. из Кастекского овцесовхоза, по мясной продуктивности и настригу шерсти уже довольно значительно превосходили каз.курд, маток из сходного стада. Ошибка первого периода — не использовали маток первой генерации с неоднородной шерстью (3—4 классов), которых в массе получается 70 - 80 %.

Исходным матер, для консолидирования новой породы тонкорунных овец, которая, возможно, полнее сохраняла бы цельные качества курд, овец, служили метисы, полученные в основном за счет скрещивания маток І генерации с однородной шерстью 1 и 2 классов с тонкорунными баранами ІІ генерации по поглощению, в результате которого получились животные, имеющие, грубо говоря, 5/8 крови прекоса и в небольшом объеме за счет скрещивания маток ІІ генер. по поглощению с однородной полугрубой и тонкой шерстью с тонкорунными баранами ІІ генерации. Можно обеспечить быстрое размножение тонкорунных овец новой породы, отвечающих поставленным требованиям, как за счет разведения "в себе" уже созданного стада тонкорунных овец новой породы, так и за счет использования тонкорунных баранов новой породы для улучшения маток метисов прекос, полученных в результате различных типов скрещивания.

Полупустыня Бозой или пески Приилийские Муюн-Кумы, горные жайляу в Заилийском Ала-Тау — условия суровые, исключительно пастбищное содержание без подкормки даже грубыми кормами. Только бараны-производители в зимний период, в большинстве случаев, получают подкормку грубыми кормами. В 1940—42 гг. были проведены спец. опыты по изучению этого вопроса. Осенью 1940 г. в целях изучения влияния различных условий зимнего содержания и кормления на развитие молодняка, рост и качество шерсти, были выделены 94 головы лучших тонкорунных ярок из приплода рожд. 1940 г., отбор которых был произведен с особенной тщательностью в отношении живого веса, длины шерсти и характеристики животных по основным элементам крови, и из числа этих ярок, по методу аналогов, были созданы три опытные группы, находившиеся с начала и до конца опыта в различных условиях содержания и кормления. Одна — без всякой подкормки на уроч. Бозой. Вторая опытная группа содержалась в обычных хозяйств, условиях до 25 дек., выпасалась на тех же пастбищах, а с 25 дек. — была переведена на стойловое содержание, с кормлением исключит, сеном из расчета по 2,5 кг на голову в сутки, и третья опытная группа с начала стойлового содержания (декабрь месяц) получала сено и, кроме того, с 1 ноября 1940 г. дополнит, подкармливалась концентратами по 250 г в день.

Первая вышла лучше. №

Первая группа не была на джайляу, а находилась круглогодично в условиях полынно-изеновых полупустынных пастбищ в летне-осенний период.

Сейчас новой породы овец свыше 2000, в том числе 1200 голов маток случного возраста и 390 голов ярок рожд. 1945 г. Племхозы "Пролетарский", "Котовский" и "Иличевка", "Сергиевский" и эксперим. база. Пегость на голове и ногах — не является существенным недостатком, она встречается и у ряда существующих заводских тонкорунных и полугрубошерстных пород овец.

Новая порода зимой в отд.годы по 3—4 м. не поится, поедает снег. В период зимовки 1942—43 (очень суровой) отход тонкорунных новой породы за зимние и последующие весенние месяцы (декабрь — апрель) в среднем по стаду состав, исего 0,9% и был даже меньше, чем у каз.курд. овец, в то нремя как у чистопородных прекосов, содержавшихся в ииде опыта на зимних пастбищах, отход был в 8 раз больше и составил 7,1 %. В зимовку 1943—44 гг. отход новой породы и каз.курд. составил около 3%, а у мериносов типа прекос 10,4 %. В зимовку 1943—44 гг. овцы новой породы дали привес около 6 кг и в начале марта 1944 г. имели сред, живой вес 75 кг, в то время как казахские курдючные матки, так же как и матки прекос, несмотря на благоприятные условия иыпаса в песках Приилийского Муюн-Кума, за период зимовки лишь сохранили живой вес, который они имели осенью, при довольно значительном снижении упитанности. В зимовку 1944—45 гг., когда снежный покров лежал более 150 д., мы имели такое же положение. А поголовье мериносов типа прекос (в основном за счет молодняка) уже значительно увеличилось — повысился общий отход по стаду мериносов типа прекос до 13,7 %. В среднем за три последние года, из которых 2 зимы были весьма неблагоприятными в отношении использования зимних пастбищ, отход по стаду тонкорунных овец составил 2,5 %; по каз.курд. 3,0%, а по мериносам типа прекос 10,4 %. Плодовитость тонкорун. новой породы приближается к плодовитости мериносов (прекос), и в этом отношении они существенно превосходят каз.курд. овец. Ягнят 135 % у взрослых маток, 122 % у маток первого окота, а у прекосов от первого окота 115 %. Деловой выход тоже лучше. Скороспелость тоже хорошая.

Показатели при забое также лучше. Мясо сочнее, есть межмускульные жиры. Баран-основатель линии 8549. Настриг шерсти он повышает почти на 20 %, живой вес на 3 % и длину шерсти на 6 %. Имеются 4 линии.

Рассуждения о том, что сочетание длинной камвольной шерсти с высокой толщиной весьма затруднительно, являются, на наш взгляд, не вполне обоснованными.

Комиссия Наркомзема Союза ССР 28 сентября 1945 г. присвоила наименование "казахская тонкорунная". Предложила размножить ее в колхозах А-Ат., Джамбулской и Талды-Кург. обл. Они будут размножены в условиях отгонного живот-ва в районах Юго-Восточ. Казахстана, где сосредоточено более 50% общего поголовья тонкорунных и полугрубошерстных овец республики. 1. На экспер. базе на основе скрещивания каз.курд. маток с баранами прекос и последующего разведения "в себе" метисов прекос х казахская курдючная выведена новая порода тонкорунных овец, обладающая хорошей мясо-шерстной продуктивностью. 2. Выведение новой породы тонкорун. овец осуществлено на основе воспроизводительного скрещивания при разведении метисов низких генераций и выращивания животных новой породы в суровых условиях круглогодичного пастбищного содержания, за счет чего обеспечено сочетание ценных особенностей местных курдючных овец с тонкой шерстью мериносов типа прекос. 3. Шерсть очень хорошего качества. Средняя толщина шерсти у маток 21,9 микрона (64 качества по Прадфордской классификации) и у баранов 24,4 микрона (60 качества по Пр.клас-ции). 4. Овцы новой породы обладают крепкой сильной конституцией, хорошей подвижностью, существенно отличаясь по этим признакам от чистопородных прекосов. В отношении роста и развития костяка по основным примерам они превосходят обе исходные породы, участвующие в скрещивании. Немногим уступают каз.курд. крупных отродий при наличии у них лучшей ширины и глубины туловища и достаточно хорошо выраженных мясных формах. 5. По воспроизводит, способности значит, превосходят каз.курд., почти не уступая последним в отношении скороспелости.

Длина шерсти лучше, чем у прекосов.

Устойчивость и приспособленность к круглогодичному пастб. содержанию в условиях отгонного животноводства с длительными переходами с одних пастбищ на другие — тонкорунные овцы новой породы не уступают курд, и значит, превосходят мериносов типа прекос.

Тәжірибе базасы сіздің института 10 мыңнан аса қой бар. Он жылдан аса тәжірибе жасалып келеді аяғы жерге тимей. Қашан оның жемісін шашасыңдар. Жасыру жоқ. Мал өнімі нашар. Қыс сайын жұт бар. Жыл айнала өлім көп, дамып ұзаған өнім жоқ. Көп жылдан бері тұқым араластырдыңдар, не шығарғандарың мәлім емес. Кавказ рамбульесі, меринос, Аскания-Нова қойы биология генетикасының, Мичурин, Тимирязев, жаңа Мичуриндер тәжірибесінің Қазақстанда мал жөнінде жемісін берері бар ма? Жоқ па? Сіздерді кім күтеді? Қазақстан колхоз-совхоздарын бүкіл Одақ халық шаруасы күтеді. Жасыратыны жоқ, қазақтың бұрынғы надан кезінде мәдениетсіз, еңбексіз өскен шаруасы пайдаланбаған, Алатау, Алтай, Сарыарқа, Жайық, Есіл, Ертіс кең-байтақ өлкелердің ішінде малға толмаған жері бар ма еді? Ол түгіл, мына Бетпақ, Қызылқұм, Мырзашөл, Сартауқұм, Мойынқұм, Нарынқұмдардың жылына бір мезгіл болса да мал тұяғы баспаған, малдың азуы шалмаған қылтанағы бар меді. Біз сол қыстау, жайлау жерлерді неге баурамай отырмыз. Талай мемлекет сыятын шүйгін, салқын жон, самал тауларды картаның жүзінде адам баспас мұз мұхиттай шөл дала етіп қойып отырмыз. Ғылымдағы мешеулік, сіздерден қалған шаруасын басқарудағы мешеулік арқасында біз сол картадағы ақ алаңнан, Қазақстан халық өлкесінен ұялатын күйдеміз. Дала мен құмдарға, таулар мен қорымдарға мал бармады. Малға көмек бармады. Соны жолдас Сталин бастаған біздің өкімет көріп отыр. Малды біз қасынан жайып, көшіп едік. Жол боп кеткен, түсіп кеткен өлкені пайдалан, малды көшіріп өсір, мәдениеттендіріп өсір, бірақ тек өсір деп отыр. Бұл жолда халықтың жүз жылдаған тәжірибесіне ғылым қосылып ұрық берсін. Жүйе мен тәжірибе табыссын. Бар ой мен өнер осы мал шаруа институты өзінде табыссын дейміз. Ойларында не жүр, қолдарында не табыс бар? Қандай таласың, қандай күдігің, қандай сының бар? Барын ортаға салыңдар. Есенов. Ауыл шаруа ғылымынан екі институт ісін бөліп айтам. Олар — жер пайдалану институты, экономика институты. Міне, картасы Қазақстанның. (Карта жанында сөйлейді.) 175 миллион гектар жайылыспен пайдаланатын жерлер. Осы жерде малды қысы-жазы жайып бақсақ, 120 миллион қой өсіруге болады. Бізде қазір 20 миллионға мал басы жетпейді. Егер осы жердің пішендігін шауып, малды қолдан асырайым десек, 50-55 миллион ғана бас мал өсіреміз. Әлі міндет бар. Бетпақтың шөлі, онда 200 миллион гектар жер бар. Оның не мүмкіндігі бар, біз зерттегеміз жоқ. Өзге 175 миллион гектар жерде қандай пішендік, қай жерде бұлақ, бастау, қай жерде құдық, бос су бар, қайсысы қыстау, қай тұсы жайлау, қаншалық мал сыйғыза алады — бәрін білдік. Ендігі сөз мал мамандарында. Біз ғылым жөнімен, жүйемен, қай жерге қай түсті мал өсіру керек, кейін білеміз. Тек мал беріңдер, тұқым беріңдер. Наркомға айтар бір дауым бар. Бізде іс көбінше бір бөлек (өзінің аз табысымен), тәжірибе бір бөлек келеді. Қой тұқымын асылдандырудағы жол жоқ. Қай өлкеге нені өсіруді зерттеместен, бар жерде тұқым араластырам деп, қойды қозыға қоспай ектік. Бұның салдарынан бір жерге шала-шарпы тараған тұқым екінші жерде көп өледі. Шығын ғылымнан емес, басқарма білмегендіктен екенін ескертем. Сол айып алдымен сіздің аппаратта. Першин. Айып жалқаулық, керенаулықта. Малды өзі туып, өзі өссін дейді, шөп қоры жасалмайды. Асыл тұқым әлсіз келеді, күткісі келмейді, мешеулікте. Есенов. Сол мешеуліктің сыры, пішіні, жиын пішіні мынау отырған сізсіз. Соғыс, адам жоқ, қойлар күтімі ауыр ғой. Сыналмаған тұқымдар, азамат аз, бар жерге талғаусыз жаңа тұқымдарды араластыруға салғансыз да, былықтырып отырсыз. Сырдағы қой Ертісте өсе алмайды. Алатау өлкесіндегі қой Қостанай, Көкшетауда өсе алмайды. Сіздің өзіңізге бақтырып өсірту керек еді. Шабанды кінәламай, өз басынды өзің ұрар ма едің? Шашынды жұлар ең. Сол көктемгі қой қоздар кезіне жіберіп, 500 қойға бір-екі кісі ғана бөліп, ондағы қозыларың екі күндей ауыздана алмай тұрса, жамыраған қозыларың өліп жатса, жақсы кеңседе жайлы отырып алып, мешеулік анасы өзің боп отырып, мешеуді алыстан іздейсің. Жолдас нарком, айып етпеңіз, әуелі өз кеңсеңізден көруге рұқсат етіңіз. Бір жылдық халық шаруашылық шын күдігіңізді, дауыңызды, сындарыңызды, қиын түйіндеріңізді әкелдің. Шын сөйлесеміз, солай болсын деп нарком айтты. Сол болсын деп біз қостаймыз. Ендеше, бұрын ақтап, өзгені сынап, төмендегінің бәріне кінә мен қылмысты ойластырып беріп, өзі тоғышарлықпен отыратын мынандай жаны ашымастың қасында басым ауырмастың мінезіне ең алдымен тыйым болсын. Кінәні өзгеге тастап, басты амандап шығуы үшін ойлап жиналып отырған мамандар мен шабандар емес бұндағы жұрт. Көріңіз, тыңдаңыз. Намыстанбаңыз да ұялмаңыз, сабақ та алыңыз тіпті. Қазір бар күдігі мен дауларын ортаға салғандарын көріңіз мына жұрттың. Сөйлеңіздер, ғапу өтінем ерке ашуға. Сөйтіп, өнімді сөзге кірісіңіздер, жолдастар... Бектенов. База тәжірибесі... Не көп, малшы қойы көп, сұраңдаршы шабандардан, колхоздан. Содан біз ығыр дейді. Іздегенін тапқан жоқ. Ойланып, тартынып, міне, деп араласқан да жоқ. Енді мал шаруасы дағдарыста. Біз сол күйдеміз. Соколовтың сұрауы бойынша "Сізше не керек" дегенде, қазақ қошқарымен қайта қашыру керек, көп жерде солай ету керек. Қазақ малы — ғасырлық тәжірибе малы. Оның жүнінен басқа сипатының бәрі дүниеде жоқ. Жаңағы құм, жонға қатты қыста ізбасшы сиыр шығатын. Сол соның өз ішінде асылдануын арттыру керек.

Нарком. Сіз тұқым араластырма дейсіз бе?

Бектенов. Араластырсын. Бірақ ол асықпай істелсін. Ол сыналып шықсын, тапсын, ғылым — менің қиялым. Қазақ қойы құйрығымен сақталсын, тек жөн тапсын.

Бек. Ол жолда істедіңіз бе?

Соколов. Менің он жылдан аса тәжірибем бар. Текке кетер демеймін, бүгін де текке кеткен жоқ. Алдыма сенімім бар менің, тәжірибемнің ертеңгі күні бар. Оған менімен бірге алысып келе жатқан Есіркептей тәжірибелі қарттар, Әсиядай жастар, шабандар, сендер деп білемін. Жаңа тұқым табу керек. Бірақ Дарвин, Мичурин айтқан, Лысенко айтқан жолдар керек. (Қойлар тарихына кетеді.) Мәдениетті қой шаруасы керек. Оған бар әдісті қолдану керек. Поглотить етер ең, мүмкіндік бар жерде ол да қажет. Қазақ қойын да пайдалану керек.

Сұрақ. Өз тәжірибең не берді?

Бек. Қойды Алматыда, жиылыстарда жүріп сүю аз. Әрі шабан боп сүю керек. Әкең қазақ болғанмен, салдықпен жүріп жақсы шабан шыққанын көргем жоқ. Құйрыққа ынтықтар сол құйрық пен жақсы жүнді жасап, туғызып көрсін дер ем. Соколов тәжірибесі дұрыс. Игнатов өріс асыл тұқымдарға тисін дейді. Содан талғау жаса дейді. Арқар мен қазақ қойының тәжірибесі, асыл тұқым мәселесін, жаңа тұқым мәселесін осы шешеді. Бар қойдың түп тегі жабайы, тұрпайы түрі қойды наследств, измелчивает. Тәжірибені мен осыған пайдаланам. Жантасов. Ең артық тәжірибе осы. Мән, жөнін, бетін, қазақ қойынан артық қасиетін айтамын. Тасқа жүргіш, сақ, тебіншіл, иісшіл. Игнатов тәжірибесі дұрыс. Садыров. Өзі семіз, тығыз, өзі сүтті қойдан бәйге шығарайын деппең? Сақ қойға қора күзеттірмек пе ең? Соколов тәжірибесі дұрыс. Бектенов. Соколов тәжірибесі ғылымның дегенінен алыс. Ол әлі жемісін бермеген тәжірибе, методика дұрыс емес. Соколов. Қазақ қойына қайта қайыру сіздің приказ болса, ол тоғышарлық. Сізде қиял бар, қарекет жоқ. Қазақ қойын мен де бағалаймын. Бірақ оның қасиетін алып, жүндес қоймен араластырам. Мәдениетті қой шаруасын өсіру осы жолда. Біздікі кер тарту. Бектенов. Сіздің тәжірибеңіз жеміс берген жоқ. Осы күнге шейінгі ретсіз шаруа бір база емес, ғылым әнімен барлық Қазақстанда сыналмаған жолды ұсынып, қойды өсіре алмай, өшіріп отырған сіз. Құмдар, нарком айтқан өлкелер неге көбінше иесіз, мал өспегеннен. Өсірер малды ұсынбай, шала-шарпыны ұсынып, бөксе басты етіп отырған сізсіз.

Соколов. Сіздікі зиянкестік, кертартпалық жол.

Бектенов. Сіздің ғылым атынан шарлатандық ғылымды ақтағандық. Иванов, Николаев, Мичурин... Соколов. Сіз ғылымды атамаңыз. Ғылым атынан істегендер сіздей емес, 10-15-20 жыл өмірін тәжірибеге беріп, неше алуан тұқымдарды шағылыстыра барып тапқан. Сіз оңай жол деп, көшін пайдалануды қазақтың бұрынғы көшпелілік күйіне салмақсыз. Бектенов. Сіздің жол шапшаңдату атымен барлық шаруаны қиын тығырыққа қамау. Шабандардан сұраңыз. Сіз халық тәжірибесінде үйренбепсіз, шабандар пікірін тыңдап, ұғынып та көрген емессіз. Бар Қазақстандағы мал баққан шабандардан сұраңызшы. Мың жылдар тәжірибесі не тыңда дейді. Оны түзеу ұзақ жылдар керек етеді. Бек. Шешендік, даукестік те кәсіп болған. Шабандардың үлгісін шабанмен алады. Мың жылдар тәжірибесіне сүйеніп, өнеге, жаңалық, кем қойса, жүз жылсыз келмейді демексіз ғой.

Нарком. Шабандар сөйлесінші, Есіркеп, Бекбол, не айтасыздар. Бекбол. Кәрі түйенің жасы үлкен, ісек қойдың басы үлкен дейді, шырақтарым. Ғалым адаспайды деп иланамыз. Бірақ қайта-қайта қойыртпақтап асыл тұқым шығарам деп жүрміз. Жүнінде аз тәуірлік бар. Бірақ оның шығыны көп, қыстай, жаздай шығыны көп. Күтімі ауыр қой осы қой болды. Әлі бұл береке таптырмай тұр. Алдымен уайым тыныш деп жаңаны, жақсыны табам дегенді бар шабанның іші сүйеді. Бірақ таппаған соң не шара. Мен мына Сапар жолын қуаттаймын. Бар шабан солай ойлайды деп білем. Көшетін болсақ, әзірге осы жол. Әлі шөбі сай, күтімі сай болса, онда бір сәрі. Есіркеп. Барар жерің Балқан тау, о да біздің көрген тау. Қазақ қойы тұр ғой, онымен кешкен күн де мәлім. Әзір саны аз, бірақ осы Соколов оннан аса жыл тәжірибе жасап келген. Соның бір жылы тек кетті деп жүргем жоқ. Бұрын құдай жаратты деуші едік әр мақұлықты. Он жыл ішінде неше құбылып, өзгеріп келе жатқан малдың да шетін, бетін көріп келеміз. Мен осы Соколов ісінің түбінен бірдеме шығады деп сенемін. Әзір саны аз, әзір көп сынға түскен жоқ, неге айтпайтынын білмеймін. Бір тәжірибе малымыз. Мына Әсия да біледі. Біреу жүйрік қойын бәйгеге қосып жатыр. Әскерге кеткен балам Сайлыбек Соколовтың оң көзі боп алып еді. Мынау келінім екеумізге кетерінде де осы Соколовтың ісінен бірдеме шығады, мен көрем бе, жоқ па, осының жолын қостағайсың деп еді. Одан хабар жоқ, көңілім де содан кірбің еді, бірақ менің бір сенгенім бар. Соколов әрі маман, әрі шабан, көнбіс болса, құмда жаз болса айранымды бірге ішіп, қасымда екеуміздің бір сүйсінген қойымыз бар. Тұмсығы ілінген жерінде тұрып алады. Жайылысқа мығым бір қой бар. Мен осы Соколов ісін қостаймын. Әсия. Қозысы ерте тоғаяды. Ертесіне ол жайылысқа жақсы бірінші генерациясын сынағанда, кейінгі тұқымның өзі де, әрі өсімтал, әрі берік, әрі жүндес ақ қойымыз бар. Мен Соколов айтқанынан шын шығады дейім. Алдағыны кім біледі. Сыннан өтпеді деп тең басып ұстап жүрміз. Болмаса, бар қойдан озатын бір қой енді шықты ма деп жүрміз, жолдас нарком. Мен Соколов қойын қостаймын. Молтай. Мен прекостың әлекшісімін, бірақ тәрбие мен тәжірибе депсіздер ғой. Жылдан жыл асқан сайын прекостың өзін тәрбиелеп, Алатаудың мүддесі етіп алса, осыдан не озсын деймін. Першин. Осы дұрыс сөз. Бұрынғы тәжірибе, міні, осындай талапты, еңбекші шабан қолында осылайша ақталады. Есенов. Бектенов жолы — оңай жол, ғасырлық тәжірибенің далаға тасталатын күні жоқ. Бірақ онымен озар біз жоқпыз. Биология табиғатты өзгерту құралын береді. Жай табысқанның мың жылдық талдау-талғау арқылы кіргізген өзгерісін Лысенко аз жылда біз басып жетіп, енгізуіміз керек дейді. Сізге құйрықты жүндес қой тап дейміз. Тәжірибеңмен жең. Өнер тауып жең дейміз, зиянкесшіл емес. Бірақ өнер көрсет, дамыт, тұқым араластырып тап. Методикаңды алып, армансыз өзің айтқан ғылыммен қолдан. Бірақ ескі күйде қалар күн жоқ. Ол ертеңгі ойлау болмас еді, сізге бір міндет осы. Игнатов сізге арқар қойдың тәжірибесін де тапсырар, бірақ методикаңды сен дұрыста, мүдіріс болмасын. Өнім табыс, ғылымдық табыс болсын. Әйтпесе соғысқа мықты мүйізі бар, шабысқа жүйрік... бар. Бірақ мүйізін көтере алмайтын, мойыны әлсіз қой еті аз, шабысы мықты қой әзірше көп жағынан күлкі халінде шығар, тұқым шығар. Ол тәжірибені де аламыз. Соколов. Сіздің тәжірибеден ең алдымен нәтиже күтеміз. Сізде құзда ақ отта, тауда еркіңізде, он мың қой сіздің қолыңызда. Сіз халық тәжірибесін де білесіз. Сенімді институтқа барады. Филиал, Наркомат та, сізге артамыз, 12-13 тұқым қолыңызда бар, жолдас нарком. Дүние жүзінде 26 тұқым қой бар, осының бәрін де базаға жиып, коллекция стадо жасамақ, филиал арманы соны бізге жасап бермек. Дүниедегі бар қойдың тегінен алғызып, осы ғылымдар, осы шабандар қолына тигізуге көмек етіңіз. Біз тәжірибені солай қояйық. Соколов, Игнатов, Бектенов, Назарбеков, мына Сара жас маман, әрі тәжірибелі топ маман бәрі оз білгенін, өз талабын істесін. Жарыс ғылыммен қосылып, тұқым мен тұқым қосылып жарыс ашсын. Енді жыл сайын қорытынды жасайық. Нарком. Жаңа тұқым табу, соны тудыру — ең үлкен міндет. Сын соған сарқады, рас емес пе? (Бар маман, әсіресе Соколов қостайды.) Жүні асыл, еті мол, өсуі шапшаң, өсімі көп және әсіресе бағып жаюға мығым, қыс жұттан, жаз індеттен арық. Әрі сүтті, әрі құтты қой. Ең болмаса бір жағы Алатау, бір жағы құм болған төрт облыс қойы, Талдықорған, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік — осы өлкенің мойымас бір қойын, Соколов, сізге артамыз, сізден күтеміз, сізден соны күтеміз. Тек шығарыңыз сондай тұрақты жаңа тұқымды. Қалған міндет біздікі, өкіметтікі. Бұл — мемлекеттік сын. Қазақстан халық шаруасының, республикасының сыны деп отыр. Бектенов. Сіздің тәжірибеңіз, Игнатов, сіздің тәрбиеңіз. Бәрінен де өз алдына айқын етіп мықтап өрісті күтеміз. Першин, сіз аппараттың мешеулігін жоясыз. Осы ғалымдар, мынау Есенов керегін, көмегін іздену жолындағы сәтсіздігіне айып тағуды іздемей, өзімізді ақтауды ізде. Осылар тәжірибесінен мін шығару міндетіңіз болсын. Есенов. Шабандар мен мамандардың екеуміз үнемі білісіп тұрар досы болайық. Сенің филиалың бар құтымды жисын. Қой тұқымы ғана емес. Жолдас мамандар, қойдан қалған биология брагы қой үшін емес қой, қазақтың сыры да. Жылқысы да, тіпті түйесі де сіздердің ғылым санаңызда, өзінің сапаласып өсу жолында, сіздердің басшылығыңызды күтеді. Оны қоса ойлаңыздар. (Шай үсті қалжың кеңес. Молтай Әсияға, Бектенов Сараға қалжыңдар айтады). Нарком, Есенов Сарадан жөн сұрайды. Ол — Соколовтың көмекшісі, бірақ Бектеновтың да жолы болуын қатты сеніммен күтеді. Жас көңіл аласұрғыш, бәрін алғысы келеді деп Бектенов қалжың етеді. Қарық қылған, жарытқан, жетістірген біреу болса көрерміз. Бізге де тоқтарсыз, бірақ тапсаңыз екен. Жайлау күніндей Молтай Әсияға қалжың айтады. Күтуден, уәдеден айықпайды дейді. Әсия оның қалжыңына суықтау, бірақ ұтқыр жауап береді. Есіркепке нарком, Есенов достық сенім артады. Есіркеп баласының уайымын, хабарсызын білдіреді. Хабар әперсеңдер екен, нарком Есенов, Садыров серт береді. Баласынан дерек әпермек. Молтай, Әсия осы жайын үнсіз тыңдайды. Соколов Есіркеппен сырлас. Сайлыбек мұңын Соколов бірге ойлайды. Сара, Соколов, Есіркеп, Бек, Әсия, Садыров бір ниетте. Он жыл текке кетпек емес. Қай тәжірибе болса да әзірмін. Тек балам көңілімді тыныш етсе, мен Соколов жолынан жарық күтем. ... Қазақстан, одан ары бар Отан соғыс күні бізден шын өнер күтеді дедім ғой. Көкейіме қонды. Басшың сізден қайрат, бізден ұрық пен нар ғылым, үш тоғыз осы екен, үш тараудың сайға сарыққан жері база екен, онда біз екеміз. Сыртымнан қатал сыныңды да босатпа, бірақ көз қырыңды да алма. Құмда жүрсем, жонда жүрсем, бүгіп жүрсем, қынжылып жүрсем, елім, жұртым, басты қамқорым бар деп біліп жүрсем болғаны. Алтын — алтын емес, адам — алтын депті ғой Сталин. Соны өздерің істе ақтарсың деп сеніп қалдым. Қалғанын Соколов екеумізге бер. Азамат қарызы, Отан қарызы мұным да. Қарағым Иса, қарағым Сәлім, қамқорлықта, достықта сендерге біз ерген серігіңе жарасақ деген еліңбіз... Нарком. Бәсе, ғылым тәжірибемен қабысқандай. Тұқым мен тұқым жақсы қабысып табыссын. Бізбен сіздің қабысып табысқан жеріміз де сол болады. Жолдарың болсын, бәріміз бір кемедеміз. Өйткені партия, үкімет сіз бен бізге бірдей сын артып, ардақты міндет жүктеді. Өзіңнің қасында, қай таудың қойнында, қай қардың астында, қай жонның шұқырында отырса да, бірге ойлап, бірге толғанушылар бар деп біліңдер.

Жайлауда, Шыңбұлақта көрікті дүние. Балашов, Сара жайлауды рахат санайды. Тау басын Балашов та сүйеді. Атқа мінген Балашов пен Сарада қуанышты сенім бар. Тынығу ерекше, сезу ерекше, ойы жақсы, қозылары ерте піскен, жүні жақсы, салмағы ауыр, тауға да берік. Енді үлкен сын қыс, қыс. Еңбек үлкені Есіркеп пен Әсия, Қанипаларда. Екеуі де олардың адамшылығын сүйеді... Саржазда болған Балашов жаңа келген. Осында тынығам. Лаборатория, кабинет, бәрінен менің кабинетім осы жер. 13 жыл осында осылай кештім, сүю, сену керек бұларға. Бекбол да жақсы. Молтай да жарығым. Тек он қозысын бұршақ соққаны болмаса, бәрің де жақсы алар едің. Бекбол, Ұлбала, Молтай, Қарсыбай, Есіркеп қалжың айтады Бекболға. Сыйыңнан сол, мұртың қара құрттың мұртындай салбырап кетіпті. Қояқ қой, мен өзім соям, түсіме Сайлыбегім кіріп еді. Ағайын, Балашовтар, сол баланың саулығына дәм татайық. Үйіне шақырады. Молтай, Әсиямен қалжыңдасады. Сайлыбекті де сағынған құрбы. Бектенов келеді, Сайлыбектің саулығына ас ішпек. Ол өлген. Молтай жылайды. Әсия жүрегі сезеді, Қанипа сезеді. Сара, Балашов екеуін жұбатады. Кәрілерден жасырыңдар дейді, олар жасырмақ. Баласын білсе, қыс сынына бара алмайды. Балашов Есіркепке өзі естіртпек. Бала өлген емес, хабарсыз кеткен дейді. Әсияларға анық халді, өлгенін, қандай ерлікпен өлгенін айтып береді. Командир хаты екен. Сара Балашовқа ақыл айтады. Есіркептен қыс сынын атқаруды Сәлім өзі және нарком сұрасын дейді. Мың қой. Келешекте бар еңбек те осында. Сара, Бектенов, ...Сара романның... Бектенов, Бекбол жақсы. Өзімнің тәжірибем жақсы дейді. Аналог әдісін қолданып, бар қой түрінен өзімдікін асырам дейді. Сара сеніміңе ырзамын, бірақ жассың дейді. Бектенов сендердің хатың тұқым емес, қалыптанбағы қиын, әлі сын коп. Әсіресе қыста қирайды. Көптеп құмға апарып көр, сонда айнисың, жүнінен де береке кетеді. Әсіресе көктемде қозыдай таусылады. Өсімсіз өзі келсе сол дейді. Сара сенің ісің сын болуына тілеулеспін, қыңыр болма, үстірт болма дейді.

Сәлімнің кабинетінде. Сәлім мен Балашов тұқым шығармақпын. Бірақ алдағы қыс үлкен сыным. Есіркеп болса өзі бағып, өзі өсірген, соның ойы, шыны болмаса, іс нашар. Есіркеп келеді. Сәлім, нарком телефон соғады. Балашов, Есекең келеді. Көрсем деп едіңіз. Сізге барайықпа... Есекеңдер келсе, өзім барайын, сәлем берейін деп нарком өзі келмек. Ол келгенше Сәлім Есіркепке әңгіме айтады. Құм. Бала кезі, 10 жаста. Ағасы Колчактан қашқан. Орыс поселкелері Колчак арбасынан құтқарып алады, қашырады. Құмда, қалың құм ішінде ағасы сүзек боп ауырады, өледі. Бұған хат береді. Жетім бала. Түркістан барып, сонда тәрбие алады, адам болады. Соқыр не, құмдағы өмір не — сонда көрген еді... Ауру ағам, өзім бала, бір жағы қуғынында қайғы зарын сонда танып ем... Есіркеп түсінеді, Сәлімді ұнатады, "Қайғысыздан сақ бол, қайғылыға жақ бол" — деп ағай айтқан екен... Нарком келеді. Баласы жөнінде жұбаныш айтады. Үлкен сын алда тұр, осы қыста бақ тәуекел деп іске бастаңдар... Бек, Сара, қойға бар көмегін, көлігін әзір етіңдер дейді. Есіркеп құмда ер азамат қайраты керек. Мен кәрі, келінім, қызым, әйелімді... Молтай: әйел де болса ерден артық дейді. Балашов олардың ырзалығын және оларға ерден артық сенетінін айтады. Әсіресе сын қой қоздарда. Онда әйел артық. Қыс және өзім барам дейді. Есіркеп, сен болсаң арқамда Алатауымдай тірегім бар көрушем. Әрі маман, әрі шабан саған сендім... Көндім дейді. Сәлім өзі ұзатып салмақ, нарком бәріне тапсырды. Қыс хабарласып тұрам... Үлкен үй аз тобымен сені әр күн есінен шығармайды дейді.

Күз. Қарғалы бойында. Ел айырыла көшкелі жатыр. Біреу құмға, біреу тауға, біреу бөктерге кетеді. Жастар жиыны. Айтыс. Малды ұзату, түйін, еңбек жыры. Әсияны айтысқа шақырады жұрт. Ол айтыспайды. Шаруаларын мінейді. Әсия болса ызаланады. Айтысқа түседі. Молтайды күлкі етеді. Молтай қозы өлтірген бұршақтан. Бұл той Молтайдың қозы өлсе де, өзі аман қалған тойы деп, тойбастар айтады. Молтай жеңілсем де, талай жыл үндемеген Әсияны жырлаттым дейді. Әсия жарқын. Осы кеште Әсияны Молтай сүйеді, екеуі арзан ойын емес, алыспақ, тиіспек, бірақ биыл қиын, сыннан өтеміз, көктемде болсын тойымыз дейді. Қанипа қостайды.

Құм іші. Қыс ортасы. Елден бөлініп кеткен Есіркеп отары қалың құмның шетінде отыр. Қыс ауыр, шөп нашар. Енді құмға кірмей болмайды. Мал тұрақтамай жылжи береді. Кей қойлар жүдей бастады деп осындай қиын жайды Қанипа айтады. Әсия түсінеді. (Ол түн күзетінде.) Бірақ өз уайымын қоса білдіреді. Екеуі жылайды. Шал Есіркеп құмға қоныс қарай кеткен, ол не дейді. Қанипа жасыра алмай, шешесіне айтады. Қатты реніш, уайым. Сайлыбек өлді дегенді айта алмайды. Молтай әскерге кеткен. Әсия өзге жаққа кете де алмайды. Кемпір қызына кейіс айтады. Шалға не деп білдіреміз деп дел-сал болысады. Шал құмнан келген. Құм жақсы. Тек мал сонда қалады. Қалған елге қарау керек емес. Көшу керек. Азамат қарызы бізден соны талап етеді. Елсіз болсын, қыс қатты болсын, барды саламыз. Балаларым, шыдаңдар. Әсия жыламсырап шығып кетеді. Үй үнсіз, Есіркеп: Әсияға ұнамады ғой. Бұл қалай? Не болған? Ол болмаса, мен мың қойды міндетіме алармем. Бұл тұста асырай алмаймыз. Елге, жұртқа қай бетімді айтам? Қанипа, Балжан жайды ұғындырды. Шал бүгілді. Қатты ашулы. Түйіліп қалды. Кетем, өлем дейді. Әсия, ол кетем дейді. Балашов, Нартай жетеді, екі жақпен сөйлеседі. Мал халі қысталаң. Бар жерде де ауыртпалық. Құмға кетпей күн жоқ. Бірақ күй мынау. Айыр мені мына келіннен. Балашов Әсиямен сөйлеседі, қостайды. Бірақ екеуі де жараса алмайды. Балашов, Нартай тым құрыса кісі жібергенше бір тұрындар... Өздері құмға бірге көшіріп салатын болады. (Бұлар бұрынырақ жеткен, қой аралап жүрген болу керек.)

Құмда. Үй іші араз. Әсия кетер еді. Барары жоқ. Әсия, Қанипа бірге оқыған. Екі жас әйел. Совет жасы. Олар шынымен шал ашуын жеңер еді. Мал үшін барды көтерер еді, бірақ шал жылынар емес. Үнемі көрісу мен ашуда, шал мен кемпір уайымы. Қанипа қимайды. Молтайдан да хабар жоқ. Кемпір бұл күнде Қанипа айтуымен Әсияны жақсы көреді, жаны ашиды. Далада бір қойшы әкеп беріпті, хат кепті. Газет кепті. Қалың қыс ортасы, мал жұтап жатыр. Бұлар аман. Министр хат жазыпты. Сәлім: мына хат халықтың хаты, ақсақал, қосарым жоқ. Бірақ ойланарсың дейім. Еңбегің елдің көңілінде. Ұмытылған бір жан екем деме. Мінеки, газет бар қазаққа, Қазақстанға ер еңбегіңді танытып отыр, суреттері басылған. Балашов басып әкеткенде... шұқырда отырған жайлары басылыпты, газетке жазылыпты. Есіркеп: япыр-ай, азаматтарым-ай... бұнысы азаматтық екен-ау! — депті. Талайдан міні түзеліп, сөйлегені осы түн. Дауыл, қасқыр шабады. Әсия жалғыз малда болатын. Қанипа жүгіріп кетеді. Шал: Әсияға жаның неге аши береді дейді. Кемпір Әсияның баласы шата емес екенін айтады. Айқай, қалың қасқыр шапты, бәрі ұмтылады... Әбігер... Жалғыз Әсия үлкен ерлік еткен, қасқырды өлтірген, қой бөлініп кеткен. Соған жүгіреді. Шал атқа жөнеле бере: "Айналайын Әсия-ай... Қадіріңді білмеппін ғой" дейді.

Көктем. Қой қорада жатыр. 45-жыл көктемі. Мал хабарын Әсия мен Қанипа талай жазып жеткізген. Қанипа, Балжан, Әсиялар құрақ ұшады. Қозы көп туып жатыр. Үйшік алғашқы күн жетпейді. Қозылар өледі-ау, бұл уайым Есіркепке де, Әсия жаңа ғана босанған. Көмек жоқ, жетпей жатыр. Әсияны кемпір тұрғызбайды, өзі күзетеді. Қозы бағысады. Қозы көбейіп кетті, түн суық... Қайтпек... Балашов, Сара жетіспеді... Сара мен Балашов кеткен. Қозылар өлшенеді. Списогын шығартады. Көңілді. Дүние кең. Балаға ат та қойылған. Сәлім. Нартай, Бек, республика комиссиясы жетеді. Першин, Бектенов — бәрі өлшеуге алады. Өзге қазақ қойымен салыстырып келген. Бұл отар бәйгелі. Бар дерек түйіні — қозы салмағы. Соны... Осының бәрі қазақ қойынан артық. Бектенов Балашовтың қойын аралайды. Сара бұнысын жақсы көреді. Дүние жайнаған... дүние көктеген, неміс жеңілуге айналған. Сәлім енеді. Бәйгеге саламын, қайда болса жарысқа, жарыққа саламын. Министр, ЦК бәрі деректі күтіп отыр. Дүниеге жаңа тұқым туғанын паш етем дейді. Есіркепті, Әсияны Балашов көтереді. Жау жеңілгелі жатқанда сендер ерлік еттің. Бектенов: қой жақсы, бірақ мынау одан артық... Қыс ең қатты қыс еді. Шал бала туралы жібімеді. Қойдың енді танылуы бар, ол алда.

Қарғалы бойында күзде Есіркеп тойы. Министр, Сәлім, бар маман, бар шабан жиыны. Еңбек етуші Балашов, Сара, Әсия еңбегі жанды, қой тұқымы танылды. Есіркеп деп Сәлім жариялайды. Қанипа, Балжандарға ақша сыйы берілген. Ғылым мен тәжірибе табысса, осылай нәтиже шығады. Бектенов: мен құттықтаймын, бірақ бәйге әлі алда, ертеңіне қарау керек, әлі де осы шаруадан тұқым шығарамыз, бұдан да жақсысын шығарамыз. Министр: Сталиннің бесжылдық, партияның жаңа ұраны. Құм мен таулар мал, жаңа малдар күтеді, жаңа тұқымдар күтеді. Ғалымның осы табысын енді сиырға, жылқыға, түйеге де қолдану шарт. Бүгін алдың мәлім. Есіркеп тәжірибесі Сараларды өсірсін. Бірақ Совнарком осы қой тұқымы туралы қаулы етті. Бектенов, сендерден де осындай жеміс күтіледі. Істе жас болмай, бас болу міндетің. Ол талапты қуанып құттықтайды. Сара сүйсінеді. Бек жетеді, жаңа, ең жаңа хабар. Қазақ қойы — қаз.тонкорунный Сталин бәйгесін алған. Балашов бар тобымен бәріңе алғыс. Барша жас қуанады. Сара — халық еркесі. Бектенов сүйсініп мақтағанда, Сара оны сүйгенсіп айтады. Молтай аман, қайтпақ хабары келген, Әсия соны сағынған қиялын жырлайды... Есіркеп өзінің алдына Жеңісбекті алып, бұрынғы санадан кешкенін айтады. Министр мен Сәлімге айтады. Мен сан тұқымды араластырып, содан асыл тұқым алам деп жүргеннің бірімін. Сол кәдірімді Отаным, елім бағалапты... Сол үшін Есіркеп сүйініп, кәсібім, еңбегімді неше нәсілден жиренбей, үрікпей, барымен құшақтасып, ішек-қарын араласып жүріп, бір шөкімдей ет басына келгенде тарынғаным не? Баланың бәрі бала. Өз балам қып өсіре алмасам, өзіме сын. Бұрынғыны жеңіп өсіргенімде, сен жат едің десе, бұған сын. Молтай да жатым емес, еңбек досым, балам... Аман келсін, өз балам болады. Сәке, бір есімнен кетпес сөз айттың-ау. Қыс бойы құмда сол азық, жол азық болады екен. Уайымдаған адам өседі, өзгереді екен. Бері aп келші, анау атсызды, аты Жеңісбек болсын, өмірі алдыма алғаным осы еді. Жеңісте тудың және мені жеңіп тудың, ұзақ өмір жаса дейді. Келе, Балашов, мені сен оқыттың, осынша ағарып отырғаным сенің ісінді қостағаннан екен. Кел, тағы тұқым тудырайық. Балашов: министр айтты, әр қаулың жаңа тұқым күтеді дейді. Сталиндік жаңа бесжылдықта екі тұқым, жаңа тұқым бермесек, бар Қазақстан шабанына айыпты болайық дейді. Енді жаңа бесжылдық жаңа тұқымдармен шығарлық жаңа бел болсын десіп екеуі құшақтасады.