Қадыр Әлімқұлов
Әкемнің әлемі
(роман-эссе)
Алматы

Автордың бұл шығармасы – нақтылы деректерге негізделгеніне
қарамастан, көркем дүние. Кейіпкері – Ұлы Отан соғысының ІІ
топтағы мүгедегі, еңбек ардагерінің өмірбаянындағы оқшау оқиға­
ларды тілге тиек ете отырып, ұлттық ұлағатты құн­дылықтарымыз:

ата-бабаларымыздың салт-дәстүрлері, табиғат тынысынан тың
тыңдап өскен өрен жұрттың парасаты мен пайымы, мәрттігі мен
мәдениеті, өресінің өзіндік өрінен лайықты орын берген далалық
педагогикасы - текті тәрбиесі; ауылынан алыстап ешқайда шықпаса

да ғаламдық құбылыстар мен өзгерістерді саралауға тырысқан
балаң құштарлығы; тарихқа айналған тылсым мен болашақ
алдындағы парыз хақындағы пікірі жайлы жан-жақты талдау жа­
сайды. Сонысымен де өскелең ұрпақты ұлтымызды ұлықтап,

отансүйгіштікке шақыруымен қатар, жаһандану үрдісіне жұтылып
кетуден сақтандырудың сауапты жолдарын алға тартады.
Кітап көпшілік оқырман қауымға арналған.

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді.
Әлімқұлов Қадыр

«Әкемнің әлемі». — (роман-эссе) /Қ. Әлімқұлов — Алматы:
«Хантәңірі» баспасы, 2015 — 372 б.

Автор
Алғысөз орнына
Жалпы, көпшілікке кеңінен мәлім кейбір себеп­
терге байланысты жақын адамың туралы жазу

қиын-ақ. Ал, егерде ол Құдайдың құзіретімен өзіңді
жаратқан жан - Әкең туралы болса, тіпті қиынның
қиыны.
Оның үстіне, кейінгі кездердегідей зымы­

ран замандарда – тіршілік етудің бағзы түрлері
түбірімен өзгеріп, өмір сүрудің дәстүрлі салты жаңа
үрдістермен толысып, тіпті түбегейлі алмасып
кетіп жатқан тұста, ілуде бір пенденің болмаса,

әкесімен ғұмыр бойы бірге тұрып, бірге жүру кімнің
пешенесіне жазылып қойған дейсіз!
Бәлкім, олай болмақ та емес шығар?
Қазақта “Әке – балаға сыншы” дейтін әдемі

сөз бар. Ал қаншалықты сын көзімен қарағанның
өзінде, бала әкеге сыншы бола алар ма?!
Бұл, енді, қаншама риторикалық (шешендік)
сұрақ дегенде де, олай болауы ғажап емес екенін

де сол жұрттың өзі тұжырымдамап па еді? “Бір
бала бар - әкеден оза туар…”
Алайда “оза туу” мен “сыншы бола алу” мүлде екі
басқа ұғым. Ендеше бұл да - әке туралы шығарма

Қ. Әлімқұлов
“Әкең өлсе де, әкеңді көрген өлмесін” дейтін
тағы бар…
Бірақ, қалай дегенде де ниет пайда болды. Пай­

да болғанда, нақақ көздің жасы бар арзан ақшасына
атын шығарып, әкесін аңызға айналдырудан абы­
рой жинағысы келетін кейбір пысықайлардың арам
пиғылындай емес, заманының зар қақсатқан

запыранды зауалына, күнделікті тірлікте көп
кездесетін небір кемшіліктерге, әлдебір “әттеген-
айларына”; ұлттық болмысымыз бен рухани
құндылықтарымыздың құрдымға кету қаупінен қан

жұтқан тұстарда таяныш іздеуден пайда болды.
Соларды құрғақ сөз емес, тірі факті, өмірбаяндық
мәліметтер арқылы баяндай отырып келешектің
көкейіне сәуле себуден, соңымыздағылардың са­

насына салт-дәстүрлеріміздің сұлбасын сына ғып
қағу ниетінен пайда болды.
Алайда пайда болған ең ізгі деген ниеттің өзінің
іске асуы да ауыр-ақ. Арыңдай ақ қағаздың алдына

отырғаныңда “әуелде бұл шіркінді бастау қиынның”
көкесіне кезіктік.
Басқаны былай қойғанда, бастамас бұрынғы
осы бір кіріспені келістірудің өзі мейлінше

малтықтырғанын несіне жасырайын?!
Алғашында алып қашқан ауанмен астасты­
рып, әкейдің өзіне тікелей арналған сөздермен
тұжырымдамақ болдым. Ол ойымды:

“Арнау” деген тақырыптың аясындағы:
“Әке!
Кезінде көңіл бөле бермегеніммен, менің Сіз ту­
ралы бүгінде білетінім көп-ақ. Ал, білмейтінім одан

әлдеқайда көп. Ендеше не айта аламын?!.
Әйтсе де айтқым келеді. Сол біртоға білгенімді
жұпыны болса да жұртыңа жеткізсем деймін.
Әрине, елден ерек ерлігің болғаны үшін емес,

Қ. Әлімқұлов
Өйтпеген жағдайда “Әкемді білетіндердің әңгі­
мелері немесе айтқандары” деген сияқты тар аяда
да баяндауға болар ма еді?!

Осылайша ой орманынан омбылап әзер
шыққандағы шешім “Әкемнің әлеміне” әкеліп тіреді.
Өйткені соншалықты кең ауқымды болмағанымен
бұл әлемге де көптеген нәрсені сиғызуға болар еді.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні: “кеңестік
кезең” деп аталған ұсқынсыз ұғымның тұсындағы
нақты өмірде және оған дейінгі кезеңдердегі кейбір
тәмсілдерді тілге тиек ете отырып, текті тірліктің

тәлімін түзуге талпыныс жасадық. Әділ қазысы –
уақыт ұңғысындағы оқырман қауым, өздеріңіз.

Қ. Әлімқұлов
көлкілдеген сағыныш, алыстай берер арман екен.
Тамсана тұрып, сүйіспеншілікпен, соншалықты бір
қимастықпен еске алады екенсің. Алыстаған сайын

аңсарың ауа түседі екен.
Бәлкім, ол балалық бал дәуреннің қас-қағым
сәттігінен, бейкүнә пәктігінен болар? Әлде,
қулық-сұмдық, пәле-жала дейтіндерді білмейтін

аңғалдығынан шығар? Немесе қаннен-қаперсіз
еркіндігенен бе екен? Жоқ, білуге деген шексіз
құштарлығынан дейміз бе? Мүмкін, «Тезірек өссем,
ұлы істерге араласып, жасампаздық жасасам!» де­

ген маржандай мұратқа шын жүрегіңмен, мейлінше
құлшынуыңнан деу жөн бе? Қайта оралмайтынын
білгендіктен бе?!
Қалай дегенде де, мейлі қанатыңнан қайырыла

қайғырғанда, мейлі төбең көкке жете қуанғанда,
мейлі сағыныштан сарғайғанда болсын, бәрібір –
балалық кездің сағымды сәулесі алақанына салып
әлдилейді, әйтеуір.

Қолда барда қадірін білуің мүмкін емес, айыры­
лып қалған соң ғана өкінтетін өтпелі кезең секілді
ғой, ол да бір...
...Менің де кейінгі кездерде ерсі тірліктерге еңсем

езіліп, көңілім құлази қоятынды шығарып жүр. Сон­
дайда балалық шағымды сағынуды әдетке айнал­
дырып алғандаймын. Әсіресе...
Міне, осындай бір орайы келе қалатын орасан

жағдайларда... орнын толтыра алмайтын олқылық
пен орда бұза алмай опынған тұстарда немесе
ойлағаным оңынан түсіп, ортаңнан оза шабатын,
жалауың желбіреген желікті шақтарда, неге екенін,

менің де балалық кездің балдәуренін аңсарым ауа
іздейтінім бар.
Оның үстіне, әкем туралы ордалы ойдың ор­
маны да мені балалық шаққа қарай еріксіз жете­

Әкемнің әлемі
білген бес-алты жасар кезімнен бастап бастауыш
мектепті бітіргенге дейінгі жасымда, бар болғаны
бес-ақ жыл бірге өмір сүрген екенмін. Басқасының

бәрі - оқта-текте ғана кездесудің реті орайласар
бейсауыт тірік.
Сондай-ақ, менің бүгінгі бар болмысым мен
жан-дүниемді,

Асқары.» - деген шумақ та сол тұстағы,
сондай жағдайларға байланысты естеліктердің
еліктіруімен енген болатын.
Менің балалық қиялыма қанат қақтырып, әкемнің

әлеміне алғаш жетелеген жүрек қалауы да сол
бір жанартау жағдайларға байланысты. Нақтырақ
айтқанда, санаға сәуле сепкен сиқыр сезім «Батыр­
лар жырынан» басталған-ды...

Ауылдың батыс бетінде қора орнындай аумақтан
биіктейтін жатаған төбе болатын. Кешке қарай,
кейде кіші бесіннен бастап-ақ сол төбеге ауылдың

Қ. Әлімқұлов
бес ақсақалы жайғасады. Өзіндік төрде - Мір ата.
Жұрт «Ақ ата», «Абыз ата» дер еді. Шашы мен
қасы да, сақалы мен мұрты да, тіпті кірпігіне дейін

түгел аппақ қудай, киімі де үнемі ақ. Қашанда «ақ
сөйлейтін.» Жарықтық жүзге жетіп дүниеден озды.
Жадынан айырылмай, сөзінен жаңылмай кетті.
Ұрпақтары той өткізгендей етіп жөнелтті. “Сүйегі

асыл адам ғой”, “Құдайдың рахымы жауған жан ғой
атай” десті қимай қоштасқан қауымы.
Ал ол кісінің қамшылар жағына жартылай
доғаланып Толыбай және Жанахмет атайлар,

үзеңгіге аяқ артар қапталынан иін тіресе Қалыбек
және Нұрахмет атайлар жайғасады.
Не айтатындарын кім білген, әйтеуір ауыл-елдің
бар мәселесін сол бес шал шешетін. Ең бастысы,

ақсақалдардың ұйғарымы талқыланбайтын әрі
мүлтіксіз орындалатын. Орындалуын бақылаудың
да еш қажеті жоқ еді.
Менің де сол абыройлы да аяулы, асқақ та

ақпейіл ақсақалдарға, олар отырған тайтұяқ төбеге
аңсарым ауатын да тұратын. Алайда анамыз: “ол
жерге баруға, аталардың мазасын алуға болмай­
ды” дейтін. Әрі солай деуінің өзі сертке суарылған

сөздей санаңа сына боп қағылатын да, оның бай­
ыбына барып жатудың өзіне батылың жетпес еді.
Сөйтіп жүргенде, мен үшінші класты (сынып)
бітіретін кезде әкем көп жыл қой баққан адам ретінде

орталықтағы шопандар тойына қатысып қайтқан.
Сол жолы басқа базарлықтарымен бірге “Батыр­
лар жыры” деген үлкен кітап әкелді. Керемет кітап!
Әсіресе суреттерін айтсаңшы!

Осы жерде тағы бір самала сыр өздігінен өріс
іздеп тұрғандай. Иә, кітаптың суреттері шынында
да ғажап болатын. Олар балаң болмысты ғана тер­
беп қоймайды, жалпы көрген жанның көзайымына

Әкемнің әлемі
«Батырлар жыры» одан кейін де әртүрлі баспа­
лардан әлденеше рет жарық көрді. Бірақ, олардың
ешқайсысындағы сурет сәби сезімін биіктерге ба­

стайтын баспалдаққа баланып, құлыншақ қиялдың
құндағына айнала алған жоқ. Ешкімді де ертегілер
еліне ертіп кетуге құдіреті жетпеді. Кілең бір балбал
тастағы жансыз бедердей төртбақ бейне, адамнан

гөрі маймылға көбірек келіңкірейтін келеңсіз кейіп...
Өкінішті-ақ!
Ақыр айтқан соң, соңына жеткізейік: ол бірегей
батырларымыздың бейнесін бедерлеген Е.Сидоркин

деген саңлақ суретші екенін, Гүлфайруз Ысмаило­
ва деген қазақтан шыққан тұңғыш қылқалам шебері
және актриса оның зайыбы екенін кейіндері ғана
білдік.

Сол кітапты оқымас бұрын мен де суреттеріне
сағаттап қарап, небір қиялдарға бататынмын. Бірде

жауға шабамын қиял қанатында. Әрине, жаудың
бәрі ол кезде фашист болып елестейді. Бірақ алға­
шында автомат, пулеметтері, танк, самолеттері
(ұшақ) жоқ – онша қызық емес сияқты көрінген-ді.

Алайда бара-бара, суреттердің сиқырлы сәулесінен
балаң қиял өз дегеніне алып кете береді, кете
береді…
Әкей сондай кітап әкелгенін ақсақалдарға айтып­

ты. Маған: “Балам, мына кітапты ертең түс қайта,
ақсақалдар төбеге жиылған кезде алып бар» деген.
Сөйтіп сол кітаптың арқасында менің өмірімдегі
өшпес із қалдырған таңғажайып бір текті уақыт

басталған еді.
Қариялар да қатты қуанды. Алдымен суреттерін
тамашалап, кітапты әрқайсысы бір-ер аударысты­
рып, ұзақ қарады. Алғашқы боп Абыз Ата – Мір-дана:

деге де осынша дарын дарытады екен-ау?! – деп
қайран қалады.

соңынан ерген тазысы – мынау. Құдды өзің орта­
сында жүргендейсің ғой...- деп, іліп әкетеді Жанах­
мет жарықтық, таңғажайып болып.
Нұрахмет ата екеуінің сөзін нақтылай түсіп:

қамыстың арасында да осындай жолбарыстар
болған дейтін бұрынғылар... – дегенді қосады. Со­
дан сәл ойлана нақтырақ көрейін дегендей көзін
қысыңқырай отырып:

көрініп тұр ғой... Атылғанынан бұрын, айбаттанғанын
айтсаңшы! – деп, бір сілкінгені ме, болмаса дүр
сілкінгені ме – қозғалақтап қалады.
Сөйтіп суреттің сиқырлы сыры да біртіндеп сая­

быр таба бастайды. Ойларындағы ғажап әлемнен
орала алмай ма немесе «Енді не істейміз?» деген­
ге дендей ме, әйтеуір қара үзген қарттар бір-біріне
қарасып, сәл-кем толас табады.

Сосын бір-екеуі ежіктеп оқыған болды. Өнбеді.
Мандымайтынын сезген Мір ата жасаураған жа­
нарын жасқай маған: “Балам, анау етекте тұрған
жолдастарыңды ертіп кел. Қай жақсы оқығандарыңа

мына кітапты аудартайық» деген. Иә, «оқытайық»
емес, «аудартайық» дейтін, жарықтықтар. Бұл –
ауыл балаларының да алғашқы өмір сынағы, елеулі
емтихандары еді.

Әуелде “Қобыландыдан» қозғайтын.
“… “Айт, жануар, шүу!” деді,
Құбылып бурыл гуледі.
Табаны жерге тимеді,

Тау менен тасты өрледі,
Төрт аяқты сермеді,
Құлақтың түбі терледі,
Тер шыққан соң өрледі,

Әкемнің әлемі
Адырды көзі көрмеді.
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктеп тиген тұяғы

Саз балшықтай иледі…”
Ондай тұстарда қариялар:

мына ұлы да тұп-тура Тайбурылдың өзі ғой!
Құлағының түбі енді-енді терлеп келеді. Бітіріп та­
стап бір-ақ демалысын, - дегенге көндіреді.

қоймастан.
Өзім де тықыршып әзер отырған мен мақтаныштан
маңғазданған күйі зуылдата жөнелемін.
Келесі күні төбеге екі-үшеу боп, ілесе шығамыз.

“Алпамыс батырдың” алғашқы беттерін қариялар
басқаларға да оқытып көреді. Бірақ қысылып,
сасқалақтап, ежіктеп оқығандары ұнаңқырамайды.
Сыпайы ғана бірінен кейін бірін сипай қамшылайды.

босатады. Олар маған қызыға, қарттар иелігіндегі
мына бір ертегідей әлемді қимай, әзер кетеді.
Бұндай сенімге қанаттанған мен болсам:
“Байбөрі сонда сөйлейді:

Бір өзіңе жылайын,
Бүйтіп қорлық көргенше
Көзімнің жасын бұлайын.
Жалғызым менің келер ме,

Арманда кеткен баламды
Қадыр Алла берер ме?!” – деп жалғай жөнелемін.
Қарттар Алпамыстың жыры аяқталған тұста
қауқылдасып:

осы күнгінің орден-медаліне айырбстармын ба?!)
Мақтау мен алғыстың бір өзіме бұйырғанына
әбден марақайып тұрған менің жүрегім қуаныштан
қақ жарыла жаздайды. Содан құлдыраңдаған күйі

ойын қызығына батқан қатарластарыма жетем.
Сыбағаларына тиген тәттіге бәрі де қаужаңдап,
мәз-майрам болып қалады. Ендігі жерде балаларға
Алпамыстың мазмұны айтылып жатады.

Үшінші күн дегенде қариялардың қаталатқан
құмарлығы сабасына түсіп, қанағат таба бастаса
керек, оқып отырған жырымды әр жер, бір жерде
тоқтатып, өз ой-пікірлерін сыналайтын болды.

Ал төртінші күні, “Ер Тарғын” жыры тіпті аяқталмай
қойды. Әуелде, “Ай, Қартқожақ, Қартқожақ, Атаңның
басын тарт, Қожақ!” деген тұсқа келгенде Қожахмет
қария: “Балам, тұра тұршы” деп алды да:

“Ай, Қартқожақ, Қартқожақ,
Атыңның басын тарт, Қожақ!
Менің немді сұрайсың?
Бұқар барсаң, қолаң бар,

Қолаңды көр де – шашым көр!
Зергер барсаң, қасында
Алтыннан соққан түйме бар,
Түймені көр де – басым көр!

Молдаға барсаң, қасында
Қиюлы жатқан қалам бар,
Қаламды көр де – қасым көр…” деп тақпақтай
жөнелген.

ау?! – десіп, қалған төртеуі әбден риза болған.
Әңгіме:

Әкемнің әлемі
“От орнындай тұяқтым,
Омыртқаң бар отаудай.
Жауырыныңа қарасам,

Сыпыра шапқан тақтайдай.
Құйрығыңа болайын
Қынаптан шыққан қанжардай!
Жалыңа сенің болайын

Күлтеленген жібектей!
Шықшытыңа болайын
Оралып жатқан түбектей!
Құлағыңа болайын

Көлге біткен құрақтай!” - деп Тарлан тұлпарды
суреттеп келіп: “Бауыздау жеріңе болайын, Сарт
мақтадан соққан келептей!” деген жеріндегі “1” циф­
рына қадала қарап қалған бала-жыршы рөліндегі

менің беттің соңындағы сілтемені іздегенше-ақ
ақсақалдардың «айтыс-тартысы» бастала береді.
Қариялардың бірі сол сәтте-ақ:
Келеп дегені не болды екен сонда? – деп сұрап

білеміз. Ал мақтаны ата кәсіп қылып отырған өзбектер
біледі де? Бәлкім, біздің кенеп деп жүргеніміз сол
шығар? – дегенді қосқан төртінші ақсақал.
Мір ата да үндемей қалуды мін санағандай:

дей салғандай еді.
Нағыз дүрмек-дүкен содан кейінгі:

Қ. Әлімқұлов
“Омырауыңа болайын,
Еділден шыққан аңғардай!
Тебініп қиқу келгенде,

Шұбар туды шұлғанып,
Қара терге бұлғанып,
Ақ сүңгіні қолға алып,
Мінер ме еді заңғарды?!” - деген жеті жолдан соң

қызды да, кітап жайына қалды. Сол тұста Толыбай
ата тұрып:

түрі-ау? - деген Нұрахмет ата салалы саусақтарымен
сақалын сипап отырып.

сүңгітіп жібереді дегеннен шыққан да, - дер еді
Қожахмет қарт.

естігенімде жырдың осы жерінде “Ақкездікті қолға
алып” деген сияқты еді, - деп ақсақал ойланып
қалар еді.

пышақ емес пе, кәдімгі шаппалы бәкі сияқты, -
дейтін сонда Мір ата.

сұқ саусақтың ұшына дейінгі аралықты – “кез” деген
бұрынғылар… - деп қолымен көрсетіп, тәппіштеп
түсіндіреді.
Нұрахмет ақсақал көріп тұрса да көнгісі келмеген­

Бірақ “кез” дегендерін естімеппін. Тіпті, сирек
кездесетін сөз-ау, шамасы?

Қ. Әлімқұлов
өнегелерімен ізін басар ілкі ұрпағына ұлағат ұрығын
сеуіп кетті.
Мұқағали мұзбалақ селкеу түспес сергек сезіміне

сүйене отырып, өз кезінде-ақ: «Қариялар азайып
бара жатыр...» деп, жанұшыра жар салған болатын.
Қазіргі жағдай одан да қиын. Бүгінде ондай қарттар
қасқалдақтың қанынан да қат. Тіпті сирексіп кетті.

Көп ағайынның келешектің келбетіне күдіктене
қарауының салалы себебінің бірі де – сол.
Өйткені, ол жарықтықтар тек айтқанына көндіріп,
айдаған жағына жүргізетін беделді біліктілер ғана

емес, бағыт-бағдар берер Темірқазық жұлдыздай
жол нұсқаушылар мен ізашарлар да болатын.
Сондықтан да салт-дәстүрін көзінің қарашығындай
сқатаған жұртымыз небір дәуірлерден адаспай

өткен-ді.
Жиынтөбенің
қашан
олай

аталғанын,
тірі
әулиелердей болған бес ақсақалдың онда қашаннан
бастап мәжіліс құратынын білмеймін. Тек маған

сол төбе мен қасиетті қарттар бірге жаратылғандай
көрінетін. Қашан да түс ауғанша төбе бос тұрады.
Неге екенін, оған ешкім көтерілмейді.
Бес ақсақал бас қосқан соң да бейсауыт ешкім

шыға бермейді.
Үстіртін шаруасы бар адамдар ғана ақсақалдарға
барып, шұғыл мәселесін шешіп қайтады. Сөйтіп
ауылдың барлық маңызды мәселесі мен келелі

Беу, бейкүнә дүние-ай десеңізші. Бертінге дейін
аракідік милиционерді көріп қалғанымыз болмаса,
сот, прокурор, адвокат дегендерді естіген де емес
едік.

Әрине өмір болған соң, көпшілік болған соң кейбір
кішігірім кінараттарсыз бола ма, тәйірі? Оның өзі
шектен шыға қоймайтын шалыс қадамдар ғана-тын.

Әкемнің әлемі
Әрі соның бәрі сол ақсақалдардың арқасында «Бас
жарылса – бөрік ішінде, қол сынса – жең ішіндеден»
ары аспайтын еді-ау!

Әйтсе де, шарық тастай бекем, шар айнадай анық
сол шалдар тек шатақтарды тезге салады екен деу
мүлде қате түсінік болар еді. Күнделікті күйбең тірлік
пен келешектің көкжиегі арасындағы араласуды

қажет ететін қай шаруаның да шыптығын шығармай
шешетін. Шешкенде де, ауыздықпен алыспай, бас
жаққа барыспай, келте кесілмейтіндей етіп, келісе
отырып шешетін. Содан да еш мәселе ши шықпай

шешіліп, әділдікпен әдіптелетін.
Жиырмасыншы
ғасырдың
алпысыншы

жылдарының басында бірінен соң бірі бес ақсақал
да бас-аяғы бір-ер жылдың о жақ, бұ жағында
дүниеден озды. Таңданарлығы сол, шынымен-ақ
кезекке тұрғандай жастарына қарай қайтты. Және

ешқайсысы төсек тартып жатып қалмай, жылдам
аттанып кете берді. Алғаш бақилық болатын Мір
дана жетпіске жеткен үлкен ұлын оңаша шақырып
ап: “Ертең көп қонақ келгелі жатыр, дайындал”

депті де, соңғы тұяқ – Толыбай қария: “Ана шалдар
күнде шақырып, мазамды алды. Көп күттіргенім жа­
рамас?..” деген көрінеді.
Ел-жұрты бес ақсақалды да той өткізгендей етіп

жер бесікке бөледі. Соңғы қарияны жөнелткенде
ғой балаларының бірі жетімсіреп тұрған төбеге
қарап: “Бес шалдың конторы қаңырап бос қалды…”
десе, келіндерінің бірі: “О жақта да Жиынтөбелерін

тауып алып, кеңестерін өткізіп жүрген шығар,
жарықтықтар?!.” деп еді.
Иә, сөйтіп бір төбенің басына күнде шоғырланатын
бес әулие өз алдына бір-бір төмпешік боп, топыраққа

айналды.
Жиынтөбенің иелері де, киелері де сол
ақсақалдар екен-ау?! Ақсақалдармен бірге төбенің

Әкемнің әлемі
«Пәленшенің баласы өзіне өзі қол жұмсапты»,
«Әлдебіреулер түленшенің бүгін-ертең әкесінің асы­
на сойғалы отырған ту биесін ұрлап кетіпті» деген

сияқты қаңқу сөздер туып-өскен құт мекенімізді де
төңіректей торлап, елес боп кезіп жүр еді.
Содан саясаттан сиса киген «сайлау» деген
сайқал пайда болды. «Елу жылда ел жаңа» деген

сол-ау?! Біздің бала кезімізде сайлау – нағыз ме­
реке болып өтетін. Гармондатып түнімен қыдырған
жұрт мәз-майрам, шат-шадыман күйі дауыс беріп,
сосын үйді-үйіне тарасатын. Балалардың база­

ры тіпті тарқамаушы еді. Неше түрлі тәттіге ау­
ыздары жетіп, аңсаған армандарын қолдарына
қондырғандай қуанатын-ды.
Ал қазір ше? Ел есігінің алдынан басқаның ма­

лын өткізбей, бір-бірінің итін ұрып, қара басуда.
Әр көшені қойып, көрші тұрған әр үй өз алдына бір
«партия». Бұрын ешкім білмеген деуге болатын
небір «тарихи» жаңалықтар ашыла бастады. Атап

айтқанда, алақандай ауылда ондаған ұлттың өкілі
тұрады екен. Бірлі-жарым үй орыс бұрын да бар бо­
латын. Бір өзі бүкіл ауылдың кіндік шешесі атанған
Дуся апай – Евдокия Куксан со-о-нау Финляндиядан

келгенін, соғыс кезінде екі-үш үйден чешен, курд,
неміс, кәріс келгенін жұрт жапа-тармағай білетін.
Олардың сыртында татар, үйғыр, украин бар.
Қазақтың оншақты руы бар екені енді ғана белгілі

болып отыр. Бір үйдің баласындай, бір қолдың са­
ласындай араласқан ауылда албан, суан, жалай­
ыр, найман, арғынмен бірге со-о-онау батыстан
келген жағалбайлы жүр екен. Алатау асып, Іле өтіп

келген қырғыз қосылыпты, тіпті бес қайнаса сорпа­
сы қазаққа қосылмайтын қалмақ, қожа, төре мен
төлеңгіт дегендер болады екен. Демократиялық
сайлау соның көзін шұқыды.

Қ. Әлімқұлов
бірен-саран болса да кездесетін көрінеді. Ағайынын
сағалап сырттан келіп жатқандар да жоқ емес.
Елдің есебінен қоң жинайтындар пайда болды.

Әкесінің дәулетін бас-аяғы бір-ер жылда талан-
таражға салған балалар да табылып қалады.
Заман-ай десеңізші! Бес ақсақал аман болса,
бұндай сорақылықтар орын алмас па еді? Әлде,

әулие қарттардың осыларды көрмегені де дұрыс
болған деп қуануымыз керек пе?
Кім біледі...
Мен мектепте де, жоғары оқу орнында да үздік

үлгерімім үшін талай-талай мадақ естідім, кейін
жұмысқа араласып сан мәрте алғыс алып, мара­
патталдым – бірақ соның ешқайсысы бес әулиенің
“Батырлар жырын” оқытып отырып: “Әй, жарайсың!

Азамат!”, “Өркенің өссін, балам, бақытты бол! Көп
жаса!” дегеніндей әсер еткен емес.
Соғыстан соңғы оншақты жылдың жүзінде-ақ
тұрмыс түзеліп, тәттінің түр-түрі көбейді. Бірақ

соның ешқайсысы бес ақсақал қалталарынан алып
беретін бір түйір науаттың дәміндей таңдайыма та­
тып, тілімді үйірген емес!
Небір әңгімешіл адамдарды тыңдағаным бар.

Алайда олардың айтқан айшықты сырлары да дәл
бес абыздың қарапайым ғана сөздеріндей қиялымды
қанаттандырған да емес!
Келе-келе көп кітап оқыдым. Тек солардың

ешқайсысы “Батырлар жыры” сияқты арманымды
алға жетелеген емес!
Кәсібімнің нәсібіне орай бірлі-жарым алыс-жақын
шетелдерді қосқанда, кезіндегі КСРО-ның біраз

бөлігін, Қазақстанды түгелдей дерлік араладым.
Таңғажайып табиғаты көз тұндыратын, кереметтей
көрікті жерлер мен жанарыңды жасқап, жадымда
жаңыратын жәдігерлер көп-ақ. Алайда, солардың

Әкемнің әлемі
дай шуақ шаша алмады. Шаттыққа бөлеп, қайта
шақырып алуға шамалары жеткен жоқ.
Ал туырлықтай болса да туған жер, тозаңы

шықса да кіндік қаным тамған топырақ қашанда
қол бұлғауынан жаңылған емес. Өйткені оның жөні
мүлде бөлек. Себебі, ол - әкемнің соғысқа қатысқан
бір-ер жылын қоспағанда бүкіл ғұмыры өткен құтты

мекен. Сол сияқты менің де өле-өлгенше кіндігімнен
байланған киелі бесігім.
Әрі ол өңірді тек дүние есігін ашқан аймағым
деп қана ардақтамайтыным айдан анық. Оның әр

тасы – тарих, әр төбесі – көненің куәсі. Әр бұтасы –
бұрымдай, әр түп шие – жыр ыңғай. Болмысыңмен
байланбай, аңсарыңа айналмай тұра алмайды – ол!
Болмаса сол бір бетегелі гүл мекен:

Мұндалап мөлдір аспаның,
Аңсарым мәңгі тынар ма?!
Шөмеле шөпті жастанып,
Бір түнеп қайту –

Мың арман... – деген сағыныштың сарғайған
жапырақтарын сапырылыстырған, сезіміңді селдете
қапылыстырған жыр жолдарын жазғызып, жүрегіңді
жарып шыға ма?!

Аралтөбем – ар мекенім,
Өз балалық шағымдай.
Қайда жүрсем бар ма екен бір,
Жүрер кезім сағынбай?! - деп қайырылған сама­

ла боп самсаған сөздерге жан жүйеңді жанартаудай
жұлқылап, жауқазын әнінің сазын тудыра ма?!
Айтқандайын, ол әнді сол өңірде туып-өскен ба­
уырымыз, халқымыздың сүйікті әншісі Нұрғали

Нүсіпжанов нақышына келтіре орындап жүр.
Көрікті де өрісті өлкеміздің өрнекті жерлерінен
тарих тәбәрігі боп тұнған тұстары туралы кейінірек

Қ. Әлімқұлов
кеңінен әңгімелермін, қазірше аты аңызға айналған
Алтынемел асуынан өте салғанда құшақ жая қарсы
алатын Балдыбастау бұлақ-қайнары мен Іле өзенінің

іргеснідегі Қарабастау қыстағының арасындағы
тылсым табиғат пен тағылымды тіршілікті тобықтай
түйінмен тәмамдайын.
Балдыбастау өз атауын өзі айқындап тұр ғой,

ал Қарабастауға бір қайрылмай өту мүлде мүмкін
емес-ақ. Қайырылғанда да:
Қарабастау,
Қиялды ала қашты-ау.

Содан бері өзіңе бір жете алмай,
Мені де қара басты-ау!
Қырға барам,
Балалық мұндалаған...

Шеңгелің мен жидеңнің тікенегі,
Бүгінде жүрегімді тырналаған... – деп, қанатыңнан
қайырыла, тағатыңнан айырыла; қаталай-қапыла,
жан дүниеңмен асыға айқай салмасқа амалың бар

ма?!
Әр қыры – әкемнің өзіндей, әр бұлағы – көзіндей,
әр самалы – сөзіндей сүйікті де сүйкімді мекен
сөйтіп жадыңда жатталып, санаңда сақталып тер­

бете де, тебіренте де береді.
Аңсарыңды жандырып, айызыңды қандырып
асқақтай түседі.
Қай шалғайда жүрсең де жүрегіңнің түкпірінен

тапжылмастай орын теуіп, шағала көңіліңді шарқ
ұрғызған күйі шақырады да тұрады.
Ол – сонысымен де туған жер.
Ол - әкемді де, әкемнің әкесі мен ата-бабала­

рын да, мені және бауырларымды, барша ағйын-
туғанды алақанына сап аялаған, Жұмақ бағы боп
саялаған әлемде жоқ жаннат та абат Жерұйық!

Әкемнің әлемі
Жігеріңді жаныған, талабыңды таныған талбесік

Үмітіңе дем берген, желкеніңді жел керген; патша
көңіліңнің киігі, асқақ арманыңның биігі – ол деген.
Оған біз қашан да қарыздармыз.
Оған әрқашан да мың тағзым!

Балалық шақ болғанда да, оның базарлы
күндерінің қызықты кездері көп қой, бірақ негізінен
мен осы сәттерді сарғая сағынамын.
Әлбетте, фәни жалғанның есігін ашып, шыр

етіп дүниеге келгеннен кейін әрбір адамның мейлі
ол дұрыс өтсін, мейлі бұрыс болсын - әйтеуір бір
балалық базарлы дәуренді басынан өткізетіні
белгілі. Тек ендігі ұрпақ сол бес баба сияқты

әулие ақсақалдарды – қазына қарттарды көре
алмайды-ау; солардың өнегесінен үлгі қабылдап,
салт-дәстүр қалыбында тәрбиеленбейді-ау; адам
түгілі, жаратылыстың жазмышын алалау дейтінді

білмейтін, қара қылды қақ жарған әділдіктерін
әдіптеп, ойлары мен бойларына сіңірмейді-ау; індет
індеген заманда да ізгіліктерін іздемейді-ау; қиял-
ғажайып ертегілердегі әмбиелердей сол шынар

шалдарға балалық қолқабыстарын тигізіп, көсегеңді
көгертетін ақжарылқап ақ баталарын алмайды-ау
дейтін өкініш өзегін өртегендіктен де сағынатын
шығар сол сәттерді?

Ең өкініштісі, хрущевтік тың игеру тұсында
шаруашылықтарды ірілендіріп, ауылдарды бір-
біріне қосқанда бес әулие ақсақал тұрған шағын елді
мекен мүлде жоқ болып кеткен. Әрине, ешнәрсе

өзінен өзі жоғалмайды. Елді көрші қонысқа көшірген
соң үкімет ескі үйлерді бұзды. Олардың орнын
жермен жексен етіп тегістеп, үстінен түрен тартып
жіберді. «Жүгері егуге жер керек!»

Қариялар, қалай десең де, ешқашан қайтып
келмейді ғой. Егер солардың көзіндей боп, ең бол­

Қ. Әлімқұлов
маса ауылдары, үй-жайлары тұрса; ел іші көші-
қонсыз орнында қалса; бөгделермен будандаспаса
қалай болар еді деген құр қиял шығар?

Бөтен адам түгілі сонау батыстың бөтен идея­
сы билеп-төстеп бара жатқан дүмпуіне бес қария
да бөгесін бола алмас па еді? Маған салса, қанша
сойқан болса да сол бес шал ел ішін бәле-жаладан

сақтап қалар данышпандардай болады да тұрады.
Кім біледі, кім біледі?!.
Иә, туған жердің топырағы мен атырабына не
жетсін, шіркін! Қанша жырақта жүрсең де аулыңа

деген аңсарыңның аласармай, сағынышыңның
сағымданбай, елде асыр салған ағайынға деген
ыстық ықыласың ыдырамайтыны да; туған жер ту­
ралы толғаныстың ешқашан тарқамайтыны да

сондықтан.
Ақиық ақын Мұқағали Мақатаев та ол жөніндегі
жан тебіренісін: «Бір әңгіме қозғашы ауыл жайлы,
одан артық рахат табылмайды» - деп төгілдірмеуші

ме еді?
Атыңнан да, затыңнан да айналайын, аяулы бек
ардақты Ата қоныс!
Әлем әдебиеті классиктерінің бірі, француздың

ұлы жазушысы Оноре де Бальзактың «Осын­
дай адамдардан шеге жасаса ғой, шіркін!» деп
шымырқанатыны бар.
Менің де: «Әкелеріміздің қатарымен қайырылған

сол шалдар өз замандарының шегелері боп,
жұртымыздың шаңырағын шайқалтпай ұстап тұрған
екен-ау!» дегенді жаһанға жар сала, айқайлай ай­
тып, шапалағымды шаттана соққым келеді де

тұрады.
Өкініші де көп болғанымен, өзгермелі, өркендеулі
өмір ғой. Тарихты қайта айналдыра алмайтының
сияқты, тіршілікті де толастата алмақ емеспіз.

Әкемнің әлемі
сол ақсақалдардай ауыл-ағайынды аузыма қарата
алмадым демесем, ол сәби сезім мен нәресте
ниет аңсары күннен күнге көмескіленіп, балалық

балдәурен сәттің өзіндей абайлатпай алыстап ба­
рады демесем, өмірге өкпе артаудың өзі ағаттық.
... Жақында әке-шешемнің бейітінің басына ба­
рып, құран бағыштаған соң, арғы жағындағы арда

ауылдың жұрнағына арнайы ат басын тірегем. Ай­
наласына қанша түрен тартылғанымен, Жиынтөбе
жарықтық орнында екен. Бірақ, бұрынғысындай
емес: айбыны аласарып, шөгіп қапты. Маған да

біртүрлі жатырқай қарайтын сияқты...
Бес бабамның әруағын бір аунатып, қынжыла-
қынжыла қайттым.
Шіркін-ай!..

Қ. Әлімқұлов
Соғыс салған жара
немесеең сорақы сұмдық
Мен - кітаптан оқып, кинодан көргенім демесеңіз,

соғыс
атаулыны

Әкемнің әлемі
сұмдықтың анау айтқан ауыртпалығын артқан жоқ
десек те болғандай. Талғап киім киіп, таңдап ас
ішпедік демесек, аштан өліп, көштен қалмайтындай

қарапайым тіршілік кештік. Одан жақсы тіршіліктің
болуы мүмкін-ау деп ойлай алмағанымыз да ақиқат.
Керісінше, үлкендердің “Соғыс құрысын, жаман
ырым бастамаңдар” дегеніне қарамастан “соғыс”

ойнадық.
…Екі жаққа бөлініп ап, сілеміз қатқанша “атыса­
тын” едік. Кәдімгі жүгерінің мәдегін лақтырысамыз.
Ескі-құсқы шүперекке топырақ орап алып, жарамыз.

Ол – граната. Жартылай құлап, қаңырап қалған
қора-қопсыға жауынгер жасағы иә партизан боп
тығыламыз. Әрине, жеңген жағымыз - қызыл әскер
де, жеңілген жақ - фашист болып шыға келеді.

Қанша ойынның қызығына түскенімізбен көзіміз
шығып, басымыз жарылған емес.
Әлбетте соғыс болған соң жеңіл “жарақаттанатын”
кездер болады. Бірақ жылаған күннің өзінде оған

ешкім ренжімейтін. Тіпті, реніш орын алса да, ол
алысқа созылмас еді.
Соның бәрі ел еңсесінің биік болғандығынан
екен. “Соғысты жеңдік, енді бақытты бейбіт өмір

сүреміз” деген сенімнің, ұлы Жеңіс жігерлендірген
асқақ рухының көрінісі екен.
Адамдар адал еді. Шын қуанып, шын қайғыратын.
Бүкіл ауыл бір үйдің баласындай болатын. Жама­

улы киім киген жадау тұрмыстарына қарамастан,
той көп болатын. Адамдардың сол бір ақжарылқап
пейілі бізге соғыс салмағын сездірген жоқ.
Қайта қайсыбір қасіретін, көп кейін, есейгенде

ғана біле бастадық…
Рас, Кеңестер Одағының кезінде, мерзімді әскер
қатарында жүргенде, екі рет соғыс өртіне қойып кете
жаздап, Алла жар болған шығар, аман қалғанмын.

Қ. Әлімқұлов
болмағанымен, бір кісідей тәуір-ақ төлеп қайтқаны
араша түсіп, құтқарған болар?
Бала кезде байыбына бармаған болармын,

әкейдің өте сараң әңгімелерінің де әу-жайын
бертінде ғана ұққандай едім.
Соғыстың не екенін әуелгіде әкем де білмеген.
Басына түсті - баспақыл болды. Оны әкемізден

ешкім сұраған да жоқ. Қолына мылтық беріп,
ажал сепкен қарудың мәнісі мен қолданылуын
да ұқтырған ешкім болмады. Тіпті не үшін, кім үшін
соғысатындарын да саралай алмастан, қалың

қасап – қырғынның ортасынан бір-ақ шықты. Небәрі
жарты-ақ жылдай сұрапыл өрттің ортасында болып,
Жаратқан сыйлаған екі аяғының бірін орыс жеріне
тастап қайтты.

Мен әкемнің бір аяғының кемтар екенін тіпті беріде
білдім. Өмір тауқыметін ерте тартқандықтан ба, жоқ
әлде соғыс сұмдығының шындығын өз көзімен
көріп, санасымен сезгендіктен бе, өмірге қатты

құштар еді. Менің бар білетінім - сол ғана. Әрине,
суыртпақтай беріп, саралай келіп ол білгенді байы­
та беруге болар. Алайда, тоқ етері – осы.
Қайталап айтуыма тура келеді: әкей соғыс жайлы

әңгімелерді мүлде ұнатпайтын. Ел қатарлы бірнеше
медальдары да болатын. Әсте 9 мамыр - Жеңіс күні
шаруашылық басшылары қолқалағанда болмаса
оларды өңіріне тағуды да онша жаратпайтын.

Әкейдің соғыс жайлы әңгімелерін – өзіндік пай­
ымдары мен тұжырымдарын әскер қатарынан
оралғаннан кейін ғана, ара-тұра өзім суыртпақтап
сұрап білдім. Алайда, соның өзінде аса ағынан

жарыла қоймай, аракідік өз пікірлерін сынама­
лай өріп отырып, ой орманын шарлаған күйі айтып
беретін. Оқырманға ол орайдағы ойларды мынадай
жүйемен жеткізген жөн секілді.

Әкемнің әлемі
таяқ деп білмейтін бұратана халықтардың әкеміз
құралпас азаматтары мал тиейтін эшалонға
тоғытылып, Батысқа қарай бет түзепті. Екі адамға

бір қару: оның қандай қару екенін бақилық болғанға
дейін де білмей кеткен болса керек, әйтеуір “ұзын,
ауыр мылтық еді” дейтін. Менің нобайлауымша кра­
бин болса керек.

Дәл қай жер екенін де білмейді: “Жеті тәуліктен
соң құмды далаға ене түстік” дейтін еді. Сталинград
қаласы, Дон өзені деген географиялық атауларды
тілге тиек ететін. Шамасы Ұлы Отан соғысының та­

рихында “Сталинград шайқасы” деген атпен қалған
қанды қырғынның қасабына іліккен сияқты.
“Жүріп келе жатқан поезды неміс самолеттері
бомбалай жөнелді” дейтін.

қарай қашыңдар! - деген пәрмен естіледі. Оны
да жанындағы серіктері түсіндірсе керек. Бүкіл
эшалондағы ешнәрсені ұқпай, от пен оқтың асты­
на қамалған қалың нөпір бірін-бірі итермелей,

жанұшыра жүгіргенде соңдарынан ілесіпті. Бом­
бадан аман қалғандарын жау самолеттері қардай
бораған оқтың астына алған. Өліктерге сүріне
жүріп, әйтеуір қол созымдағы орманға ілігіпті. Ша­

буыл саябырсып, қайта жиналғандарында бір эша­
лоннан бірде бір сау вагон қалмаған екен. Мыңға
тарта адамнан елу-алпысының ғана аман қалғанын
бір-ақ біліпті.

Міне, әкеміз үшін соғыс солай басталыпты.
Одан кейінгі сұрапыл сойқан жәйі төмендегідей.

дарды алғаш көруіміз емес пе, есіміз шығып-ақ
қалды. Тіпті не болып жатқанын ұғып болғандай
жағдай жоқ. Құлақ тұндырған дүрсіл мен жерді
дірілдеткен жойқын соққыға; жанарды тұмшалаған

Қ. Әлімқұлов
у-шуға бойымыз үйрене бастады ма, болмаса, аяқ
астынан орын алған ақырзаман апатты санамыз
әлі қабылдап үлгермей жатты ма – әйтеуір оларға

ешкім онша мән беріп жатпаған сияқты. Мән берер
еді-ау, оған мұрса қайда?!
Әйтсе де, қай-қайсымыздың да көз алдымыздан
көпке дейін еш кетпей қойған суретті көрдік қой...

Әртүрлі кейіпте қан-жоса боп, жартылай көмілген
адам өлігіне қарауға дәтің шыдамас еді. Ал, енді
бір бейшараның жұлынған қолының қан сорлаған
жеңімен қоса самырсын бұтағына ілініп тұрғанын

көргенде құйқа тамырымыз шымырлап қоя берген...
Сәл әріректе жарылған бомба қазып кеткен үй ор­
нындай шұқыр. Оның жиегінде жартылай көмулі,
жартылай жанып кеткен тұқыл дене...

Қанша сасып, үрей құшып тұрсақ та біреулер
лоқсып, бетін бұрып кетіп жатыр. Енді біреулер
көргісі келмей көздерін көлегейлеген болады. Әйтсе
де, бәріміз-ақ танауымызды тұмшалауға әуре

болғанымыз бар. Өйткені, біржолата жауып алайық
десек – тұншығып өліп барамыз, жаппайық десек -
қолқаны қапқан алапат ауыр иіс шыдатар емес.
Кейінірек білдім, адамның қан-жынымен қоса

денесі жанған кезде сондай бір сұмдық сасық иіс
шығады екен.
Сөйтіп, соғыс дегеннің не екенін санамызбен
ұқпасақ та, нағыз жан алысып, жан берісер қан

майданға – қасапқа кіргенімізді сонда барып бір-
ақ, әрі нақты ұғындық. Шүкіршілік жасайтынымыз –
аман қалғанымыз, ал шайқасқа кірмей жатып, мерт
болғандарға не деуге болады?!

Алайда, қаймана қазақ үшін соғыстың сұмдығы да,
сорақысы да көп екен. Кейінірек, сол оқиғадан бір-екі
аптадан соң тағы бір бомбалаудың астында қалдық.
Бірақ ол кезде біраз жеңіл жараланғандарды, тіпті

Әкемнің әлемі
уақыт болатын. Оның үстіне, окоп-траншея қазып,
шабуылдан қорғануға әзір де едік. Өзі де бір тал­
ма тұс-тын. Екі-үш күннен бері оқ-дәрі жеткізілмей,

«жау бізді қоршап алыпты» деген қаңқу сөздер ай­
тылып қап жатқан.
Аяқ астынан ию-қию шу шығып, ысқырған
бомбалар төбемізден жауып кеп бермесі бар

ма. Үйреткендері бойынша окоптың қабырғасына
бетімізді беріп, жүрелей отыра қалыстық. Басқаға
қайдам, маған тым ұзаққа созылған сияқты көрінді.
Өйткені ауыр соққылардан жердің өзі тітіркеніп кетті.

Жер мен көктің арасы тұтасып бара жатқандай.
Түтін мен шаңнан ешнәрсе көрінер емес. Үрейлі
үн, түнек...
Құм аралс топырақ қойын-қонышымызға құйы­

луда. Баяғы сол сүйкімсіз иіс қолқаны қабады. Адам
баласының үні естілмейтіндей, бірақ азан-қазан.
Шын мәнінде қаншаға созылғанын бір Құдай
біледі, меңіреу тыныштық орнады. Тырс еткен ды­

быс жоқ. Қорқыныш емес, бір түсініксіз мазасыздық
миға шегедей қадалады. Сол-ақ екен: «Шамасы ме­
нен бөтен тірі жан қалмаса керек, енді не істеймін?»
деген сұрақ сапырылыса жөнелді.

Қойын-қонышымдағы құм-топырақты қаққан бо­
лып орнымнан тұрғанда бір-ақ байқадым, құлағым
бітеліп қалған екен. Ауырсынып, ыңырсыған дау­
ысты естіп, бір-ер адым аттағанымда есімнен та­

нып қала жаздадым. Самырсынның тұқыл түбіріне
сүйенген біреу отыр... Қарны жарылып кеткен екен.
Ішектері шашылып қалыпты. Соны жанталаса жина­
стырып, ішіне тығып әлек. Бірақ ішек-қарын ырқына

көнбейді, қайта сыртқа сырғып түседі. Өңінде қан-
сөл жоқ. Қаншалықты қиналып, ауырсынғанымен
үндемейді. «Айта алмай отыр-ау» деп ойлағанмын.
Сөйтсем, тістеніп алған екен, бейшара. Қайсар аза­

Қ. Әлімқұлов
Абыр-гүбірді естіп, көрген-білген басқа да тірі
қалғандар жинала бастады. Оншақты болып абды­
рап тұрып қалдық. Не істерімізді білмейміз. Сасып та

қалғанбыз-ау. Оның үстіне, қолымыздан не келген­
дей, тәйірі? Өзімізден береке қашып, жанашырлық
танытқымыз-ақ келеді. Жәрдемдескіміз-ақ келеді.
Бірақ, қайдан?..

Бұндай халдің қаншаға созылғанын да бағамдау
қиын. Әйтеуір бір кезде зембіл көтерген фель­
дшер де жетті-ау. Бәрімізді ығыстырып, қасындағы
көмекшісімен алып кетті. Ішектерін жинастырып,

дәкемен орап қойғанын ғана көрдік.
Кетіп бара жатқанда байқағаным, байқұстың
ішектерімен алысуға да әл-дәрмені келмей қалған
болса керек. Сұлқ жатыр екен. «Жаңағысы – жан­

далбасы, талқаны таусылған екен» дегенді біреу да­
усы дірілдей, үрке айтқан. «Көретін жарығы болса
әлі жазылып та кетер?..» деген үміт үні де естіліп
қалды.

Не айтатыны бар, соғыс деген де - бір басқа түскен
сын. Тәлейіңе қарай неше түрліні көресің. Ел басы­
на туған күн болғандықтан көнесің. Шымырқана
жүріп шыдайсың. Тіпті жайшылықтағыдай шаршап-

шалдығуға, ауырып-сырқауға да мұрсаң жоқ қой.
Жалпы қалай дегенде де, батырды – батыр, қор­
қақты – қорқақ дейсің. Ал, сұрапыл соғыс кезін­де
әртүрлі жағдайға байланысты осы екеуінің ара-

жігін ажырата алмай қалатын жәйттер де кез­
десіп жатады. Жан алқымға келген тұста қардай
бораған жау оғына қарамай, жалаң мылтықпен
алдыға тұра ұмтылып, мұрттай ұшқанды соның

қайсысына жат­қызуға болады? Немесе, тізеден
төмен жұлынып қалған аяқтан атқылап жатқан
қанды алғаш көргенде есінен танып құлаған еркекті
не деп жазғырғандайсың? Ал, өмірді өлердей жақсы

көргендіктен тірі қалғысы келтіндерді кіналай алар
ма едің?

Әкемнің әлемі
Бір ауыз сөзбен айтқанда, Құдай басқа бермесін
деңіз. Соғыс деген – ең сүйкімсіз нәрсе. Алайда,
пешенеңе жазылса - қашып құтыла алмайсың ғой.

«Қырық жыл қырғын болса да ажалды өледі» деген
емес пе. Талқаның таусылмай өлмейтініңе сенуің
керек. Өзіңді снедіруің керек. Тірі қалуды ойлап бас
сауғалай беруге де болмайды. Онда жаңағы айтқан

қорқақтың шегіне шығып кетуің мүмкін. Сондықтан
басқа түссе – баспақшыл, «құрығанда жастығымды
ала жығылармын» дегенге көндігуге керек.
Адам көрмеген соң біле де бермейді, соғыста не

бір қисынсыз оқиғалар да орын алып жатады. Тіпті
ойыңа түгіл, түсіңе кіре бермейтін нәрселерге еріксіз
куә болуың ғажап емес. Әрине, бар ауыртпалық
адам баласына түседі ғой, әйтсе де ол соғыс

темір-терсектің, яғни қару-жарақтың соғысы-тын.
Біздің естіп өскен ертегі-аңыздарымыз бен қисса-
дастандарда қылыш-найза сияқты бес қару мен
мініс жылқысы ғана болса, өткен соғыс жақындамай-

ақ жайпап салатын жойқын қаруға басымдық
берді емес пе? Сондықтан оның құрбандығы
да көп, шығыны да шаш етектен болды. Сонау
аспаннан бомбалап, астан-кестеніңді шығарады.

Шақырымдаған жерлерден зеңбірекпен, жүз-екі жүз
қадам жерден автомат, карабинмен атқылайды.
Жерді селкілдеткен танкі дегенің де өріп жүр.
Ал енді мынадай кереғарлыққа не дерің бар?

Тегінде, шабуылдаған жақ үстем болуға тиіс қой.
Бұл соғыста ол жағы да керісінше көрініс тапқан
сияқты. Алдын ала әзірленіп, окоп-траншеяларға
бекініп алған жақ шабуылдаушыларды баудай

түсіреді. Титықтатып, есінен тандырады. Қайткенде
де, түгелдей жойып жібермегенімен, қатарын
кәдімгідей-ақ сиретіп тастайды.
Бірақ адамнан айла артылған ба? Шабуылда­

ушы жақ алдымен «артиллериялық даярлық»
дегенді қолданатын болды. Мүмкіндігі болған кез­

Қ. Әлімқұлов
де, одан да бұрынырақ аспаннан бомбалап та ала­
ды. Сөйтіп, ту талақайы шыққан қарсы жаққа ес
жиғызбай тарпа бас салады.

Жеке өз басым үшін сондай тосын жағдайлардың
ең сәттісі былай болған еді. Жалпы мен өмірімде
өкіметтің асханасынан тамақ ішіп көрген пенде
емеспін. Оған ең басты себеп әкемнің өлер алдын­

да өсиеттей ғып айтқан мына бір сөздері болды.
Қазан төңкерісі болып, ел екіұдай күй кешулі кез
еді. Тікелей біздің ауылдарда ешқандай дүмпу
болмағанымен, біреулер «жақсы болды» деп

алақандарын ысқыласа, екіншілері азын-аулақ
байлығының тағдыры үшін бастарын қатырып,
біртүрлі кезең орнаған-ды.
Алайда бұндай сүргінді заман біздің ауыл-

аймақта одан бірер жыл бұрын-ақ белең ала
бастаған. Әуелгіде соғысқа қара жұмысшы алу
науқаны етек алды. Содан үріккен біраз ағайын
азамат атанған жігіттерді таулы-тоғайлы бұлақ ба­

старына мал баққызып, тығып жүрген. Артынша
Іленің арғы бетіндегі туыстар «Ақ патшаға адам
бермейміз!» деп ереуілге шығыпты. Біздің жақтан
да оншақты жүрек жұтқан аптал азамат солардың

қатарына аттанған. Бірлі-жарымы оққа ұшып, екі-
үшеуі тұтқынға түсіп, аман қалып, елге оралған бес-
алтауы тағы тау-тасты паналауға мәжбүр болады.
Міне, сондай аласапыран тұста, елу төрт жасын­

да әкем аз күн ғана ауырып, аяқ астынан дүние
салды. Мен сонда - он үштен он төртке қараған боз­
баламын.
Жарықтық тірі пендеге қиянаты жоқ сабыр­

лы адам еді. Бес уақыт намазын қаза қылмайтын
пірадар да болатын. Қандай жолмен екенін қайдан
білейін, өлетінін сезді. Бақиға аттанарынан бір
күн бұрын бізді - үш ұлын жанына шақырып алып,

Әкемнің әлемі
қара тартуымыз керек екенінен бастап, өзіміздің
ауызбіршілігімізге дейін жайып салды.
Содан сәл ентігін басып:

кетпесеңдер болар еді... – дегенді күрсініске көме,
әзер айтты.
Бұл маған да, басқа ұрпағына да аманаттаған
соңғы сөздері болатын. Алдында отырғанда-ақ

іштей «Дінімді де, ұлтымды да, салтымды да сат­
паймын!» деп, ант бергендей едім. Шама-шарқымша
оны орындауға тырыстым. Жолға шыққанда да бір
күндік, тіпті бір тәуліктік жерге қоректенбей-ақ жүре

беремін. Жазды күндері шөл қысса, шай ішумен
ғана шектелемін. Өкіметтің асханасынан тамақ
жемедім деуімнің бір себебі – сол. Ал, оны айтып
отырғаным, жоғарыда ескерткенімдей, соғыста

жүргенде тірі қалуыма бірден бір септігі тиген
жағдай, сол асхананың тамағын жемейтіндігім аман
алып қалды.
Ол өзі былай болды.

Орман ішіндегі шағын деревнияны басып алдық.
Жау мүлде күтпеген болуы керек, алғашында естері
шығып, жөнді қарсылық та көрсете алмады. Ал,
естерін жиып үлгергенде қапы қалған еді. Шегіне

атысып, елді мекенді тастай қашудан басқа амал­
дары қалған жоқ. Біраз өлексесін қалдырған күйі
әзер құтылды.
«Офицерлер тұрған үйді мұқият қарап шығыңдар,

құнды құжаттар табылып қалуы мүмкін» деген тап­
сырма берілген екен, біздің бөлімше еңселі клуб
үйіне кіргенбіз. Самсата жайылған дастарханды
көргенде көзіміз тұнып, жанарымыз жасқанды. Шы­

нында да көз сүрінетіндей-ақ көрініс қарсы алған.
Айға жуық уақыт қыспақта қалып, ауыз толтырып
ас жемеген жауынгерлердің сілекейі шұбырып,
жұтқыншақтарының жүгірмесіне амалы жоқ еді.

Қ. Әлімқұлов
Неше түрлі консерві, колбаса, арақ-шарап, аппақ
тоқаштар...
Жағдайды бағалау қабілеттері қайта оянған тұста

жауынгерлер де тарпа бас салды. Біреуі колбаса­
дан бір қарпып, екіншілері консервілерді қасықтап,
үшіншілері қырлы стаканды толтыра арақ-шараптан
тартып жіберіп, қиярды қыршылдата шайнап деген­

дей, жапыра кіріскен. Асығыс-үсігіс қауқылдасқан
болады. Соғыс кезі екені мүлде ұмытылғандай...
Мен есіктің көзінде не істерімді білмей, состиып
тұрып қалыппын. Сержантымыз:

жетеді... - дей беріп, қақалып қалған адамдай,
ар жағын айта алмады. Ауа қармап, оң қолымен
кеңірдегін сығымдаған күйі кескен теректей құлап
түсті. Сол-ақ екен қасындағылар да бірінен соң бірі

жығылып, тыпырлап жатты.
Мен ешнәрсе түсінетін емеспін.

жиғандай болдым. Тек алғашында «сержант
қайталап сұраған екен» деп қуанып қалғанмын.
Сөйтсем, сержантым сол орнында серейіп жатыр.
Басқа жеті-сегізі де тұяқ серпетін емес.

Сонда ғана байқадым, жанында екі офицері бар
полк командирі екен.
Содан олар да құлап жатқандарға алғашында
таң-тамаша болып, сосын тосырқай қарасты.

Өй, мыналар қашан үлгерген-ей? - деген
офицерлердің біреуі.

қой? – деп екіншісі иығын қиқаң еткізген.
Полк командирі екеуінің сөзін қорытындылағандай:

деп қорқамын, - деген бойы жығылып жатқан
жауынгерлердің жанына жетіп барды да, бір-
екеуінің тамағындағы тамырларын саусақтарымен
басып көрді.

улап кеткен екен... – деп бас киімін шешіп, қайтыс
болған срабаздарына жауынгерлік құрмет көрсетті.
Кейін менен қалай болғанын сұрады. Ас-суды
түгел тексреді – расында да солай болған екен.

Міне, мен осылайша оншақты адамның арасынан
жалғыз аман қалдым.
Әрине, пешенеңе жазылғаны да. Болмаса,
солардың ешқайсысы тамақсау, қомағайлығынан

дәмге бас қойған жоқ. Мен де, солай болуым мүмкін-
ау деген сақтығымнан аман қалған жоқпын. Тіпті,
өз көзіммен көрмесем, сенбейтін де шығармын?
Жаратқан Иемнің жар болғаны ғой.

... Әкем солай дейтін.
Мен не дейін?!
«Асхананың тамағын ішпеуші еді» дегеннен
дендейді, осы тұста алдыға оза отырып, тағы бір

орай мен орын алған оқиғаны ортаға сала кеткім
келеді.
Біз ес білгенде әкеміздің бір аяғының кеміс екенін
онша аңғарған да емеспіз. Оны да анамыздың

әңгімесінен білдік қой. Қатарымнан қалмаймын
деген қайсарлығынан соғыс салған жарақатты да
жеңгені-ау?! Бір қора қоймен қотандасып, оңашаға
шығып кетуін сондайда түсіндік.

Ақыры, аяғының кемшіндігін ретке келтірген
соң таудан ойдағы ауылға түсіп, тепсе темір үзетін
жігіт ағаларымен үзеңгілесіпті. Хрушевтің жүгері
науқанына орай алдымен сушы, кейіннен звено

жетекшісі болды.
Сол «қатардан қалмау» қағидасымен намысын
жанудың арқасында бір жылдары жоғары табыстарға
қол жеткізіп, Бүкілодақтық халық шаруашылығы

жетістіктері көрмесінің (ВДНХ) Алтын медалін алған
екен. Ал, жоғарыда аталған мекеменің жарғысы
бойынша ондай атаққа ие болған адам медаль мен

Қ. Әлімқұлов
куәлікті Мәскеуге, көрменің кеңсесіне барып, өзі
алатын болған. Арғы-бергі теміржол ақысы, жатын
жері, ас-суы түгел тегін. Тегін болғанда, көрменің

есебінен.
Міне,

әкеміз
медальді
жеңіп
алғанымен,

Мәскеуге барудан бас тартады. Басқалар сатып ала
алмай жүрген ондай «курортқа» неге бармағанын
сұрағанымызда анамыз алдын орап:

жер көріп келесің, барып қайт» деп едім, көнбеді.
Асхананың тамағын ішіп қоямын деп қорықты ма,
айтқанынан қайтпады ғой, - деп қалды.
Сонда ол ойды салмақты түрде жалғап, әкей бы­

тәуір тірлік дейсің бе? Облыстан бес-алты адам­
ды жинап, бір дөкей бастап барады екен, астан
арылтпас-ау? Алайда, ары-бес, бері – бес, он
тәулік бойына вагонда түк істемей жата алмаймын

да. Екі қолым алдыма симай, жынданып кететін
шығармын? – деп бір қойған. Содан сәл ойланып:

Содан зәразап болдым ба, кежегем кейін тартып,
әйтеуір жолға жібермеді... – дегенді қосты.
Иә, адам санасына саяхат жасай аласың ба,
әңгіме сол сөздермен тамамдалды.

Айтпақшы, Алтын медаль мен куәлікті облытсық
кәсіподақ комитетінің төрағасы шаруашылыққа ар­
найы келіп, жұртты Мәдениет үйіне жинап салта­
натты жағдайда тапсырыпты.

Әлбетте, әкей бұлайша тігісін жатқызып,
әңгімелеп отырмас еді. Жарықтық өзі де сөзге
сараң жан болатын, ал соғыс туралы тіпті ешнәрсе
айтуға құлқы мүлде жоқ еді. «Оның несін айтатыны

бар? Қасіретті қаузағаннан не опа»- дейтін. Содан
сәл сабасына түсіп:

аяғы бес-алты ай ғана мылтық асынғаным болма­
са, соғысып жарытқаным шамалы. Тірі немісіңді
көрмедім десем де болады. Көздеп-ақ талай
оқ аттық, бірақ ол дұшпанға тиді ме, жоқ па – кім

біліпті?- деумен қайыратын.
Ал жоғарыда баяндалғандар әкейдің әр кез­
де, әртүрлі жағдайларға байланысты там-тұмдап
суыртпақтаған сырлары. Тігісін мен жатқыздым.

Алайда, әкей сияқты соғыс жайлы ешнәрсе айта
қоймайтындардың бәрі бірдей айтатыны жоқ деген
ұғым тумаса керек. Ауыр күндерді, сын сағаттарды
жадында жаңғырту олар үшін оңай емес те шығар?!

Әкемізге
қарағанда,
соншалықты

Әкемнің әлемі
тапсырып тастап қойыпты. Оқта-текте аузына су та­
мызып, екі-үш күнде дәкесін ауыстырғандары бол­
маса оған қарауға мұршалары да келмепті.Өзінің

қайсарлығынан, намыскөйлігі мен пысықтығынан
жазылып жүр.
Алғаш ауылға азып-тозып, арып-ашып, қос
балдаққа сүйеніп әрең келгенде құдды тірі аруақ-

тын. Сол аяғы жерге жарты метр жетпейді. Асты­
нан кепе қозы еркін өтіп кететіндей. Сол сұрапыл
намысшылдығының арқасында жамбасын да, жа­
нын да қинап жүріп, ел қатарына қосылып кетті.

Басшылар күзетші болыңыз деп те көрді. Кемтар
атануға наыстанып бір отар қойды қоймай жүріп
қалап алды емес пе?!
Әбден кейіндері соғыс туралы бәрі де айтылып,

жазылып та болды-ау деген тұста өзі де майдан
даласын мол шиырлаған Константин Симоновтың
кітабынан мынандай жолдарды оқығаным бар.
«Көптеген жылдардан кейін есімізге түсіріп, «соғыс»

деген сөзді айтуымыз мұң екен, Сталинградтың көз
алдымызға келе қалатыны даусыз: зымырандардың
жасындай жарқылы мен өрттің жалқыны, құлақ
тұндырған бомба жарылысының жарқылы... күйіктің

күлімсі иісін де лажсыз сезінеміз.
Иә, мұнда өмір сүру өте қиын, әрі ең бастысы –
мұнда іс-әрекетсіз өмір сүру мүлде мүмкін емес.
Алайда, мұнда шайқаса жүріп, фашистерді өлтіре

жүріп өмір сүруге болады. Мұнда солай өмір сүру
қажет. Отқа оранып, түтін мен қанға бөккен қаланы
қорғай жүріп, біз мұнда солай өмір сүретін бола­
мыз! Ажал төбемізден қаншалықты төне түскен

сайын даңқ та соншалықты қолтығымыздан демей
түспек...»
Не алып-қосатыны бар? Осы сөздер Еділ өзені
боыйдағы қаһарман қала үшін шайқасқан барша

Қ. Әлімқұлов
Әрине, 1418 күнге созылған Екінші Дүниежүзілік
соғыс сұрапылында ірілі-ұсақты шайқастардың аз
болмағаны ақиқат. Әйтсе де, Сталинград қаласы

үшін болған ұрыстың орны да бөлек, маңызы да
орасан зор.
Біріншіден, саяси тұрғыдан алғанда КСРО
көсемінің есімін еншілеген қаланың тізе бүгуі Кеңес

жауынгерлерінің рухын жаншып, бүкіл елдің еңсесін
езіп жіберуі сөзсіз еді.
Екіншіден,
экономикалық

тұрғыдан
Қапқаз
өңірінің мол мұнайлы аудандарына иелік ету –
соғыс қимылдарының үстемдігін қамтамасыз етуге

жол ашар еді.
Үшіншіден,
тактикалық
тұрғыдан

қарағанда,
өңірді елден кесіп тастау - арғы жағындағы Орта
Азияға, тіпті Үнді мұхитына дейінгі жердегі бүкіл ел­
дерге еркін шығуға мүмкіндік туғызар еді.

Міне, сондықтан да неміс жағы Сталинград
маңына орасан күш шоғырландырып, қаланы
қайткенде де басып алуға үлкен күш жұмсап бақты.
Тіпті, Сталинград майданының қолбасшылығына

тағайындалған Паульске сол күні Үшінші Рейх
империясының ең жоғары әскери шені – генерал-
фельдмаршал атағын беріп, үлкен үмітпен аттанды­
рып салған болатын.

Алайда адам баласының ойлағаны бола бер­
ген бе, генерал Шумилов басқарған Кеңес
жауңынгерлері теңдессіз ерлік жасады. Әр көше, әр
үй үшін қырылысқан қанды шайқаста қаланы ғана

емес, бүкіл елдің абыройын қорғап қалды. Қорғап
қана қалған жоқ, абыройын аспандатып жіберді.
Екінші жағынан, жау 600 мыңдай жауынгерінен
айырылды. Оның төрттен бірі өз еріктерімен

беріліп, тірідей тұтқынға түсті. Сөйтіп фашистік
Германияның жеңілісті білмейтін жаужүрек сарбаз­
дары туралы аңыздың күлі алғаш рет көкке ұшты.

Әкемнің әлемі
Ең соңында, пенделік тұрғыдан алғанда деп,
төртінші тармақты қосуға болар еді. Ол – сол
соғысқа әкемнің де қатысып, қан төккендігі.

Міне, там-тұмдап айтқандағы ол тұстың тарихы
осылай.
Алайда соғыс басталмасын деңіз, ал бір басталды
екен, соғыс салдарының соңы болмақ емес. Қанша

айтылып-жазылып, киноға түсіріліп жатқанымен,
соғыс ақтаңдақтары ашылып бітпейтін де болар.
Алысқа бармай-ақ өзім көзіммен көріп, куәсі
болған, құлағыммен естіп, жадыма түйген екі-үш

мысалға тоқталып өтсем, төмендегідей желі тарты­
лар еді. Әрі оларды күні бүгінге дейін көп адам біле
де бермейді. Мен қал-қадірімше көркем дүниелерге
арқау еткен болдым. Тек олар да оқырмандарына

әлі жете алмай жүр.
Сонау

Қ. Әлімқұлов
Нанды жегісі келеді де тұрады. Әрі қанша жесе де
ешқашан тоймайды. Үнемі аузы жыбырлап, нан шай­
нап жүреді. Ақырында, дәрумен жетіспеушілігінен

айықпас дертке душар болып, он екіде бір гүлі
ашылмаған күйі қайтыс болды.
Енді бір қандасымыз НКВД-нің құйыршығы ретінде
броньмен соғыстан құтылған екен. Бейбіт күнде

одан да қуылыпты. Содан соғыстан жараланып
келіп, көп кешіпей дүние салған тетелес ағасының
құжаттарын иеленіп, соғыс ардагерлеріне тиесілі
жеңілдіктерді түк қалдырмай пайдалаланған. Оны

айтасыз, барлық салтанатты жиындарда төралқада
отырып, мінберлерден сайраған пақыр туралы куә
болған жақын жандарының әңгімесін естіп жағамды
ұстағаным да бар.

Бірақ обал мен сауапқа опасыздық жүрген бе,
ғибратсыз ғұмырының соңында масқара болып,
әшкереленіпті.
Тағы бір тексіз тірлік мынандай. Оны студент

кезімізде бір курстасымыз айтқан еді. Соғыс
тауқыметі белортадан ауған тұста ағайындас ата­
лары бір қолынан ба, әлде бір аяғынан ба айыры­
лып (ұмытып та қалыппын, әрі оның соншалықты

маңызы да жоқ) ауылға оралыпты. Бас көтеретін
басқа ешкім болмаған соң бригадир деген мансаптың
тізгіні қолына тиген екен. Биліктің дәмін алған соң,
онсыз да өлместің күнін көріп жүрген қатын-қалаш,

кемпір-шал мен бала-шағаға бүйідей тиіп, апшы­
сын қуырғанымен қоймай, еркек кіндіктінің елесін
аңсап, есі шығып жүрген келіншектердің көрпесін
көтеруге де дағдыланып алған көрінеді.

Әлгі шолақ белсенді сондай бір тоят түнінен кейін
ауыл маңындағы қырмнада қалғып-мүлгіп жатса ау­
ылдан аңдыздап келе жатқан бір баланың «Сүйінші!
Сүйінші!» деген дауысы естіледі дейді. Екі өкпесін

түскен.
Сонда бригадирдің түсі бұзылып, тынысы тары­
лыпты. Бар болғаны:

масы келіп, сұлай кетіпті.
Оған енді не деуге болады?
Ол да – тарих. Ол да – соғыс салған
ауыртпашылықты майданнан кем арқаламаған

ауыл-ел тұрғындарының келеңсіз болса да бір
көрінісі. Жоққа да шығара алмайтын, алып тастауға
да болмайтын шындық – ол.
Бір-екі жыл орта мектепте мұғалім болып жұмыс

істегенім бар. Сол тұста педагогикалық училище
бітірген Отто Боргер деген жігіт неміс тілінен сабақ
беретін. Жүз грамдатудан қашпайтын, орыста­
нып кеткендігі болмаса, өте биязы, аса мәдениетті

азамат еді. Гете мен Гейненің өлеңдерінің көбін
жатқа оқитын. Тілдің өзі қатқыл дегенмен де, жақұт-
жыр қай тілде де жүрекке жылы, құлаққа жағымды
естілмей ме? Отто оқыған өлеңдер де сондай-тын.

Көңіл күйі көкке қол созған сәттерде «...Да хор
ман шөн ди нахтигаль...» деп, тебірене төгілдіретін.
Онысымен қоймай, М.Лермонтов аудармаларын
тақпақтайтын.

жақсы аударған! – деп қойып, мен де «қараңғы түнде
тау қалғыпқа...» басамын. Таң-тамаша қалады.
Обалы қане, аузын ашып, көзін жұмып тыңдауға
әзір еді.

Әңгіме соғысқа байланысты ойымды жаңа бір
арнаға бұрып жіберген Отто достың оқыс қылығы
хақында. Кезекті тоғызыншы мамыр - Жеңіс күні
болатын. Әдеттегідей бүкілхалықтық мерекені

Қ. Әлімқұлов
көтеріңкі көңіл-күймен қарсы алып жатқанбыз.
Мұғалімдер ұжымы мен оқушылар бар-баршасы
шат-шадыман. Тек, О.Боргер ғана бір шетте

тұрысың не? Сен де шаттансаңшы, - деп, қойып
қалмасым бар ма?
Ол болса, түрін тіпті сұстылау етіп:

ал, мен - неміспін. Ендеше мен үшін бүгін траур
күні...
Сасып қалып:

шайған болып өңін жылытты.
Бар болғаны - осы. Әйтсе де санама сан-алуан
сәуле сеуіп, неше түрлі ойға жетелеген әңгіме күні-
бүгінге дейін құлағымда күмбірлеп, көз алдымда

кес-кестеуін қойған емес. Өйткені, әзіл де болса,.
астарында ақиқаттың арнасы мен мұндалаған ауыр
шындық шығандап болса да шырай танытатын.
Әрі мұндай мысалдарды көптеп келтіруге де бо­

лар еді. Бірақ, мәселе онда емес, мәселе – әкемнің
«ең сорақы сұмдық қой соғыс» деген пікірін пай­
ымдауда. Ендеше, бұл мысалдар да сол сөздердің
суретіне аз-кем штрихтар ретінде қолданылған бе­

дерлер мен бояулар деп түсінген жөн-ау.
* * *
Иә, адамзат баласы жаратылып, қолына алғаш
ағаш пен тас қару алғаннан бері соғыс толастаған

емес. Бізге жеткен жәдігерлерден белгілі өмір-
тірліктің де, өркениеттің де даму тынысы соғыстар
тарихы түрінде түзіліп келгенін аңғару қиын емес,

Қ. Әлімқұлов
Қол көтеріп, қосыла кетпегеннің өзінде, «бәлкім,
солай да шығар?..» деп күлбілтелеуге де көнбейтін
салмақты-ақ сауал. Өйткені: «жазықсыз жанды

өлтірген адам – барлық адам баласын өлтіргенмен
тең күнаһар болады...» дейді Жаратушы Иеміз
(«Мәида» сүресі, 32-аят).
Не деп болады?!

Өмір бойы соғыс сұмдығының ауыртпалығын
арқалап,
өле-өлгенше
ұрпағының

ондай
сорақылыққа ұрынбауын тілеп өткен адамның
ұрпағы ретінде аз-кем де болса адам баласын
сақтандыру – менің де перзенттік әрі пенделік па­

рызым. Осы бір ойларды сондықтан да сыналап
отырмын.

Әкемнің әлемі
Кенжеақын аға
немесе көрген түстей келбет
Әкеміз үшін соғыс қаншалықты күйзелісті болып,

күрт келте қайырылғанымен, сол кездегі Әлімқұл
әулетін оның соншалықты қатыгез құрбандықтарға
душар еткені де айқын ақиқат. Әлімқұл атамыздың
үш ұлы: Нүсіпжан 42 жасында, Нүсіпақын 39 жасын­

да және Кенжеақын 32-інде түгелдей бір жылдың
ішінде соғысқа аттанған. Содан ортаншы ұл – біздің
әкеміз ғана тірі қайтыпты. Үлкен әкеміз Нүсіпжанға
қатысты “майданда қаза тапты” деген қара қағаз,

ал кіші әкеміз Кенжеақын хақында қасіретті “қара
қағаздан” бір де кем емес “із-түзсіз жоғалып кетті”
деген үшбұрышты үшбу хат келіпті.
…Алайда, өмірде не болмайды?! Соғыс салған

жараның жанды жылатар, сүйегің ғана емес,
санаңда сырқыраған салдары бітіп болмайды екен.
Тіпті, не қуанарыңды, не қайғырарыңды білмей
сарсаңға

Қ. Әлімқұлов
саусақтарын сүңгітіп жіберіп, алшаңдай басып, жүре
береді. Мен желе ілесемін. Сол кезде көрші үйді
нұсқап:

Мынау кімнің үйі? - деп сұрайды сыбырлағандай.
Әлсейіт атанікі.
Ол кісінің балалары қайда?
Ой, ол кісінің балалары жоқ қой?..

мен де одан бетер таңданып.
Ол үндемейді. Тек мырс етеді де әрі қарай адым­
дайды.
Сөйтіп шағын ауылдың аяғына шыға қоямыз.

Ауылға күні кеше ғана келген адам бұлардың
бәрін қайдан біледі деп қайран қаламын. Екіұдай
күй кеше тұрып:
Иә, - дей салам.

ма, белгісіз, біртүрлі айтады. Мен үндемей қойған
соң:

сұрайды.
Ой, ол күйеуге тиіп кеткен…
Ағай алдымен “е-е-е” деген сияқты онша анық
емес бір өзгеше үн шығарады да, артынша терең

күрсінеді. Мен түк те түсінбеймін. Ол кезде өкініш
дегенді қайдан ұға қоюшы едім?!
Әне-міне дегенше түнделеткен тірліктің бір ап­
тасы да өте шықты. Бірді-екілі етжақын ағайын

түнделетіп қонақ қылды. Күндіз түпкі бөлмеден
көп шыға бермейтін. Күн ыстық болғандықтан ол
бөлменің терезесін қараңғылап тастаушы еді. Бірде

Әкемнің әлемі
байқамай кіріп қалсам, ағай терезеге тұтылған
шүберектің етегін түріп қойып кітап оқып тұр
екен. Беріле, құмарта оқиды. Сәбит Мұқановтың

“Ботагөзі” болар деп топшыладым кейіндері.
Кейде аулаға шығып шылым шегеді. Сондай са­
наулы күндердің бірінде алқын-жұлқын боп Омар­
бек ата жетіп келсін. Астындағы қажыған қара

жылқының да танауы едірейіп кетіпті. Атынанан
түспеген күйі асығыс сөйледі.

қамап қойдым. Өзі де бір өңкиген, тайыншадай ірі
неме екен... Соны өлтіру керек!
Тәтті көрген баладай ағайдың көзі жайнап кетті.
Жүзі бал-бұл жанып тұрып:

мын да… - Солай дегенде атайдың еңсесі түсе бер­
ген. Сонысын сездіргісі келмесе керек:

екі айда бір-екі рет қана аспанға атқан боламын…
Әйтпесе атпаймын да, - дегенді ақталғандай
аптығып айтты.
Ыңғайсыз әңгімеден қалай құтыларын білмей

тұрғандай біраз желкесін қасып еді, есіне бірдеңе
түскендей шоқша сақалын селт еткізіп жүзін тіктеп
алды. Тіпті, жерден жеті қоян тапқандай қуана
сөйледі.

-Ой, Сәшке деген, Сарыөзекте тұрады. Іледегі
Мекалай деген бәкіншіктің бауыры. Ағасының
амандығын біліп, қайтып бара жатқан беті де?

Әкемнің әлемі
тастайтынның өзі.
Ағай да ырғалып-жырғалып жатпады. Екі оры­
спен орысша амандасты да мылтығын әзірлеп,

оқтап алған күйі топырақтан соғылған дуалдан ішке
қарғып түсті. Қойнынан бірнәрсені алып, етігінің
қонышына сүңгіткен. Жүзі күнге шағылысып, жарқ
ете қалғанда байқадым, әкейдің “чешен тамырым

берген” деп тығып жүретін қанжар-пышағы екен.
Қабан әу дегенде қозғала қойған жоқ. Құдды қой
бауыздайтындай қамсыз тұрған адамнан қаймықты
ма, әлде не істерін білмей сасып қалды ма, әйтеуір

қалшиған күйі біраз тұрды. Содан соң ғана ба­
рып, есін әзер жинағандай жинақыланып алды да
шыңғырып тұра ұмтылды. Алып денесіне қарамай
ағып келе жатқандай көрінді маған. Үсті-басымды

үрей кезіп барады. Көзі не деген қаһарлы еді,
қанталап кеткен.
Өзін жан-тәсілім етпек жанға жұлдыздай ағып,
жақындап келеді. Әне-міне дегенше ағайды жарып

жіберетіндей. Бірақ ағай саспады. Үйреншікті кәсібі
сыңайлы. Сол-ақ екен көз ілеспес жылдамдықпен
мылтықты кезей қойды. Бұрқ еткен түтін мен шаңқ
еткен дауыс қатар шықты. Тұмсығын қан жауып

кеткен қабан тағы бір шыңғырып жіберіп, тоңқалаң
асты. Жүйткіген дыю таяқ тастамнан жалғыз адым
жерге жетіп құлаған. Бос топырақ шаң боп бұрқ
етті. Ағай дереу қарғып барып, бақырып жатқан

қабанның үстіне құлады. Сүрініп кетіп жығылды ма,
әлде әдейі жата кетті ме, деп ойлап үлгергенімше
болмады: сол қолымен құлағынан тұқырта ұстап, оң
қолындағы қанжарды құлаштай сермеп, қабанның

қолтығына екі-үш рет сүңгітіп жіберді. Шошқа қорс
етті ме болмаса қор ете қалды ма, әйтеуір бір сүйкісіз
дыбыс шығарды да сұлқ жата берді.

Әкемнің әлемі
отырғызып жібермек болып бірге кеткен. Ертесінде
күреңітіп, күйзеліп келді. Шаршап, шөлдеп келді деп
ойлаған болуы керек, анам дереу шай қамдаған.

Оны да құлықсыз ішті. Бір-екі шыныны сораптап
зорға бітірді де кесенің бетін басып, “болдым” де­
ген ишара білдірген. Сосын жамбасап жатқан күйі,
құлазыған үнімен ұзынырға әңгімесін бастаған.

Әрине, әкей әңгімесін анама айтты. Алайда бірі бол­
маса бірі есінде қалар дегені шығар, маған да тыңда
деген емеурін танытты.
Ол кезде әкемнің айтқандарын түгел түсіндім, бәрі

де есімде деп күнаһар бола алмаймын. Кейіндері
көбісін қайта сұрап жүріп, жүйесіне түсіргендегі сол
сөздердің ұзын-ырғасы мынандай-тын.
Кенжеақын ағамыз - қазақша айтқанда, кіші әкеміз

оқ пен оттың арасында жүріп, соғыс сұрапылын бір
кісідей-ақ көрген сыңайлы. Сегіз ай бойы өмір мен
өлім арпалысқан соғыс өртінде қан кеше жүріп Смо­
ленск қаласына дейін барған. Бірнеше рет жеңіл

жараланғаны болмаса, дене бітімі дін аман, Алла
тағала сақтапты. Днепр өзенінен өтетін қисапсыз
қырғында арғы бетке алғашқылардың бірі бо­
лып жетіп, ерен ерлік көрсетіпті. Сол үшін “Қызыл

Жұлдыз” орденін де алған екен. “Өзі де қайығын
қара суға қарсы есетін қуатты да қайсар еді. Жас
кезінде Іле өзенін өрлей талай жүзген: балық
аулауға, аң-құс атуға қатты құмар-тын” деп қоятын

әңгімесінің ара-арасында.
“Қырық жыл қырғын болса да ажалды өледі” деген
емес пе, Кенже-ағамыз да шыбын жанын шүберекке
түйіп

алып,
құрсанған
қас-дұшпанмен
шама-

шарқынша шайқасып-ақ бағыпты. Бірақ “шөлмек
мың күнде сынбайды, бір күнде сынады” дегеннің
кері келіп, ойламаған жерден омақаса құлайды.
“Омақаса құлайды” дегенді шынында да лайықты сөз

Қ. Әлімқұлов
меген, зымыран (снаряд) жарықшағы жараламаған,
ешкім мылтық найзасын болмаса қанжар сұқпаған

жақын жерге түсіп, жарылған бомбаның дүниені дүр
сілкіндірген даусы мен қуатты соққысынан құлағы
тас бітеліп тұнған күйі есінен тана құлаған ғой.
Әскери госпиталда сол жатқаннан мол жа­

тыпты. Құлағы - естімейді, басы - көтертпейді.
Ми қыртыстарының қақсайтыны соншалықты -
ешнәрсені есіне түсіре алмайды. Ояуында басы ай­
налып, лоқси береді екен де, көзі ілініп кетсе - шошып

ояна береді екен. Әңгіме осы тұсқа келгенде ана­
мыз: “Шошып қалған ғой, сол жердің топырағымен
ұшықтап жіберетін ешкімнің табылмағаны-ау, ә?”
дейтін. Әй, аңғал анашым-ай!

түс көріппін. Ақ сақалды, ақ шапанды қария: “Балам,
алдыңда үш таңдау тұр: соғысқа кірсең - опынасың,
осында қалсаң - шоқынасың, еліңе қайтсаң -
өкінесің, - дегенді анық айтты. Әкеміз Әлімқұлдың

әкесі Жақсыбай бабамыз болар деп шамаладым…
Сол түс көрген түні есі кіре бастаған сияқты. Қара
терге малынып, титықтап ояныпты. “Опынысы -
ажал шығар, өкініші - ол да бір тажал шығар, не де

болса - егер таңдау туа қалса - “шоқынармын” депті
де қойыпты. “Өйткені онсыз да орысша шүлдірлеп,
шошқаның етін жеп жүрміз ғой. Сонда шоқынбаған
неміз қалды?!” – дегенді діттегені.

Сондай ойлармен сансырай оянып, көзін ашқанда
Светкасын (Светлана да) көріпті. Жадындағы көп
нәрсе жойылып кеткендіктен біреуге ұқсатып қатты
қиналған ғой сонда. Екі ай өткенде ғана есі еміс-еміс

кіріп, басының ауырғаны бәсеңдеп, құлағы біртіндеп
ести бастайды. Сөйтсе, Светлана сұлу ауылдағы,
бір кезде қолы жетпей қалған Ілежан-қызға қатты

Әкемнің әлемі
ұқсайтын болып шығады. Осы жерде “қолы жетпе­
ген” деген сөздерді қысқаша түсіндіре кетейін.
Ілежан - ертеректе біздің өңірге Тезек төреге

ере келген төлеңгіттер тұқымынан тарайтын аз
санды атаның қызы. Төңкеріс жасап, қай жерде
де төр менікі деп, баса-көктеп кірген Кеңес өкіметі
қыздың

әкесін
бай-құлақ
ретінде
кәмпіскелеп

(тәркілеп), тігерге тұяғын қалдырмай, тоздырып
жіберіпті. Ашық қарсылыққа қауқары жоқ, әйтсе
де көкірегіндегі қыжылын жасыра алмаған сияқты.
Әйтеуір Кенжеақын ағамызбен көңіл қосқан Ілежан-

қызды көрші ауылдағы ауқатты біреудің баласына
қосып жібереді. Буындары бекімей жатып жетім
қалған үш ұлдың біреуі - Кенже-әкеміз бармағын
шайнап қала беріпті…

боп кетіп, екі-үш күннен кейін белгілі болғанда - інім
қатты күйзелді. Күйеуін сойылға жығып, тартып
алып келмек те болды. Кенжеақын қызу қандылау
еді: оны да істесе - істеуі мүмкін. Ағайын-ел боп жа­

тып, әрең тоқтаттық. Бірақ сол оқыс оқиғадан кейін
інім мүлде өзгеріп кетті. Жанып тұрған от жігіт бірте-
бірте сөне берді. Ешнәрсеге зауқы жоқ, сүлесоқ
күйге түсті. Не шаруаны да амалдың жоғынан

істейтіндей-тін. Соғысқа да азаматтар ел мен жерді,
ағайын-туғанды қимай-қимай қоштасып, көздеріне
жас алысып аттанғанда - Кенжеақын селт етпеді.
Тіпті соғысқа кетіп бара жатқанына қуанатын да

сияқты еді.
Осы жерде алдыға оза тағы бір әңгіме айтқым
келіп отыр. Өйткені ол да сол Ілежан апамызға бай­
ланысты болып тұр.

Жоғарыда кіші әкеміздің түнде мені ертіп алып
ауылдың шетінен шығатынын, сол кезде оқшау
тұрған үлкен үйді нұсқап: “Қалыбай атайдың үйі

Әкемнің әлемі
дірілдеген түндер өте береді, өте береді… Жасын­
дай жарқыраған жастықтың жарға соққаны ма, жоқ
әлде жапырақ жайып, жемісін бергіні ме - қыз ауыр

аяқ болып қалады. Сөйтіп “Қуған жетпейді, бұйырған
кетпейді” дегендей, екеуі түсіністік тауыпты.
Адамның тағдыры деген де тақтайдай түзу
жол емес қой. Ауруынан бірсыдырғы айығып,

өз бөлімшесін тапқан күйде соғысқа қайта кіруге
тиісті Кенжеақын ағай ойламаған жерден әскери
ұрыстардан сытылып шыға береді. Бас дәрігермен,
басқа да әріптестермен келіскен Светка (ағай со­

лай атайтын) ауыр контузия алған, екінші топтың
мүгедегі, соғыс қимылдарына жарамсыз деген
құжат (документ) алып береді. Өз құжаттарын
да заңдастырып алған болса керек, ағамыз екеуі

еш алаңсыз Куйбышев қаласы (қазіргі - Самара)
қайдасың деп тартып отырады.
Қыздың әкесі өңірдегі өте ықпалды адамдардың
бірі екен. Қорғаныс комитетінің Куйбышев облы­

сындағы өкілдігінің жауапты қызметкері болғанға
ұқсайды. Білетіндердің айтуына қарағанда ол
облыстық партия комитетінің хатшысы сияқты ла­
уазым көрінеді. Броньмен соғысқа жібермей, алып

қалған. Алғашқы бейбіт жылдарда сол Юсупов
обкомның хатшысы да болыпты.
Міне, қыздың сол өте ықпалды әкесі екеуінің
заңды некесін қидырып, Кенжеақын ағамызды

әйелінің тегіне (фамилиясына) көшіріп, Куйбышев
қаласының іргесіндегі өз үйіне тұрғызып қойыпты.
“Сақ болыңдар, елдің көзіне көп түсе бермеңдер!”
дегенді қатты тапсырып, өзі қорғап-қоршап жүріпті.

Үйелмелі-сүйелмелі Зоя, Оля деген екі қыздары
дүниеге келіпті. Төртеуінің бірге түскен фотосуретін
елге келгенде қалдырып кеткен. Сырт жағында
мекен-жайы (адресі) бар болатын. Сол суретті

Қ. Әлімқұлов
бір тал ұлы - Ерназар ағамыз әскер қатарынан кел­
генде: “Іздеп барамын” деп алған екен, жоғалтып
жіберіпті. Ал, үйленген соң іздеп бару ниетінен де

айырылып қалған. Сөйтіп нақты дерек жойылып
кеткен. Жалғыз ғана мағлұмат әкеміздің жадында
сақталыпты. Алғашында төте жазуды, кейін латын
әріптерін бірер айдан оқыған кісі нәтижесінде шөре-

шөре болып қалған да. Біріншісін - дүмше молда,
кейінгісін - ликбездің (сауатсыздықты жою) шала са­
уатты насихатшысы оқытқан.
Кім біледі, бәлкім сондықтан да шығар, әкеміздің

жадында сақтау қабілеті өте күшті еді. Келінінің
аты-жөнін, қыздарының есімдерін, мекен-жайын
және басқа да бірқатар деректерді кейініректе мен
әкеміздің сол зерделі зейінінен алдым. “Куйбышев

облысы, Карснояр ауданы, Белозер селосы, фа­
милиясы - Юсупов” дейтін. Әрине орысша жақсы
білмеген адам оларды қолмен қойғандай айта ал­
майды да. Мәселен, Куйбышевті “Қойбішіп” дер еді.

(Құдай-ай десеңізші, бала кезде ондай сөздеріне
жата кеп күлуші едік-ау). Қалай болғанда да, сол
мағлұматтар сәл де болса өз көмегін көрсетті ғой.
Әрине, дені сау адамның армансызы болмай­

тын шығар? Мені де сол жылдарда Кенжеақын
ағамызды іздеп барсам, отбасы, ошақ қасын көрсем,
сөйтіп амандық-саулықтарын біліп, қуантып қайтсам
дейтін қайырымды ой қармап алды. Қармап алды

да, құшағынан босатпай қойды. Босатпай қойғаны
соншалық, тіпті аңсатқан арманыма айнала берді.
Алайда “арманыма айнала берді” деуім де ағаттық
болмаса жарар еді. Өйткені ол ой балаң арман

ретінде көкейімде біраздан бері жүрді емес пе?
Енді, міне, кезі келген тұста жеделдетіп жүзеге асы­
руымды да уақыт шіркін алдыға тартқан.
Бірақ армандаған нәрсенің бәрі бірдей, еш

тулай
соққан

жұдырықтай
жүрегім де қиялымды шартарапқа шалықтатып,
ауыздақталмаған арғымақтай алып ұшады. Жөңкіле

Қ. Әлімқұлов
жеткен жүрдек автобус ауыл орталығына келіп
аялдаған. Қарсы беттегі дүкенге кіріп-шыққан бірлі-
жарымды адамнан сұрастырып едім, ондайларды

білмейтін болып шықты. Сатушылар да танымай­
тындарын айтты. Бірақ сөздерінің соңына: “Осы
көшенің аяғында баба Шура деген кейуана бар, бір
білсе - сол кісі біледі” деген мағлұматты қосты.

Юсуповтардан
айырмашылығы
“баба
Шура­

ны” жұрттың бәрі біледі екен. Тез-ақ таптым. Ақ
шашты, етжеңділеу кемпір емен-жарқын қарсы
алды. Қазақстаннан келгенімді естігеннен кейін
тіпті көңілденіп кеткендей көрінді. Өз бағынан өзі

қайнатқан салқын да дәмді компотын аузыма то­
сты. Шөлімді басқызып, сабасына түсірдім-ау деген
кезде ғана жөн сұрасуға кірісті.
Алдыға оза айтайын. Қамқор жанды қарттан

естігендерім екіұдай күй кешкізді. Алғашында
жалғанды-ау деп жандандыра бастаған үміт жібі
үзіліп бара жатты. Жастықтың желігімен “әртүрлі
жағдайлар болуы мүмкін-ау?” дегенге де мойын

бұрғызбаған көзсіз тәуекелмен алыс жолға аяқ асты
тартып кеткеніме де өкіндім. Алайда ағайдың со­
нау алыс күндердегі “бізді іздеп кел, әпкең мен
қарындасың бар” деген ақтық аманатын орындап,

қарызымнан құтылуға шын ниетіммен ұмтылыс жа­
садым ғой…” деген ақтарылған ой да атойлайтын­
дай…
Александра Петровна әжей (“баба Шура”) біртоға

байсалды, тіпті тұйықтау болып шықты. Әлде абай­
лап сөйлеп, Кенжеақын ағамызды артық ауыз
сөзден “құтқарып қалғысы” келгені ме, кім білсін,
суыртпақтаған сұрақтарыма ғана қысқа қайырып

жауап бергені болмаса, шешіле қоймады.
Өзі көп жылдар бойы осы шаруашылықтың жылы­
жайында көкөніс өсірумен айналысып, зейнеткерлік
демалысқа шығыпты. Күйеуі мен ұлы соғыста қаза

Қ. Әлімқұлов
“Баба Шура” аз сөйлегенімен, осылайша ағынан
жарылған. Менің де тұрған жерінен қашқандай бо­
лып қоныс аударған ағамыздың үй-ішінің жанын

жралағым келмеді. Оның үстіне, Башкирияңыз да
біраз жер. Тіпті, «біраз жер» екенін былай қойғанда,
кіші әкемді оның қай қиырынан іздемекпін? Бәлкім,
іздеуге де тәуекел етер ме едім, уақыт та тығыз бо­

латын. Екі-үш күннен кейін оқуға кіруім керек.
Міне, менің ағамды іздеген іңкәр ниет, ақ арма­
ным осылайша опат болды…
Тек анамызбен арада болған бір әңгіменің әуенін

алданыш қылып, көпке дейін өз-өзіме келе алмай,
өзегімді өртеген өкініштің өксігін жұтып жүрдім де
қойдым. Ал, ол мынандай әңгіме-тін.

болып кететінін сездірді ме екен, ауылдағы аз сан­
ды орыстарға үйірсек еді, - деп бастайтын анамыз
Кенжеақын қайнысы туралы тұжырымын әріден
сабақтап.

-Дұрысы жеті-сегіз орыстың өзі қалыптас ұл-
қызы соның аузына қарап, айтқанынан шықпайтын.
Әділдігі үшін бе, батылдығы үшін бе кім біледі.
Әйтеуір, солармен қоян-қолтық араласа жүріп,

тілдерін де үйренді, алғашқылардың бірі боп темір-
терсекті де (техника) меңгерді. ҚТЗ, ШТЗ деген
темір тісті доңғалағы бар тракторлар тоқтап қалса,
бұзылған жерін жөндеуге де білек сыбана кірісіп

кетіп, май-май боп жүретін. Тіпті, темекі тартып,
арақ ішуді де ерте үйренді.
Тентектеу де еді. Тентек болғанда да, көшенің
анау-мынау шатағы емес, ақылды тентек-ті. Бұла

күші бойына сыймай тұратындықтан да шығар, ба­
сынан сөз асырмайтын. Әйтсе де оның бәрі ретімен
ғана болатын. Өздігінен, қисынсыз қызбалана да
бермейтін. Әйтеуір бозбала біткен содан пана

Әкемнің әлемі
Ауыл ақсақалдары да: «Кенжеақын, қарағым,
жастарды жинап бәленшенің анадай шаруа­
сына қолқабыс жасап жіберіңдер, пәлен деген

бала бұзылып жүрген сыңкайлы, өздерің тезге
салсаңдаршы» деп қолқанат санайтын. Бірақ, оқта-
текте болмаса ондай оқыс оқиғалар орын ала да
қоймайтын ауылда.

«Ат құлағында ойнайтын» демегенмен, жылқы
баласына қатты құмар еді. Ағаларын қоймай
қолқалап жүріп, су жорға алғызғаны да бар. Қыста
қоянға тұзақ құрып, жазда Іледегі бәкіншік доста­

рына барып, балық аулап келетін. Сөйтіп ауыл елді
қарық етіп жүретін.
«Ер азығы мен бөрі азығы жолда» деген емес
пе, Кенже қайным қалай болғанда да көштен қалып,

аштан өлмес еді. Жалғыз атты жарлы болғанымен,
еті тірі ер ретінде, сезімтал жүректі сері ретінде
ауыл-ел жұрты қатты қадірлейтін.
Келісті де келбетті жігіт-ақ еді, не керек, Ілежан

ішіне түскен індет болды ғой...-деп аяқтап, күрсініске
көмілген күйі көпке дейін ойланып отырып қалатын.
... Әкей, жалпы, соғыс туралы көп ешнәрсе айта
бермейтін. Тіпті суыртпақтап сыр тартқанның өзінде

ашылап ештеңе айта қоймас еді. Әрі не айтса да
аяғында: “Соғыс деген - қасірет қой. Құдай ешкімнің
басына бермесін” деп бітіретін.
Ол кісіге қарағанда інісі анағұрлым сауаттырақ

болған сияқты. Соғыс туралы да өз түсінігі, өз
көзқарасы қалыптасқан ба деп қаласыз. Әрі сол
ойларымен әкеймен де бөлісіпті. Кейінірек әкеме:
“Кенжеақын аға неге олай істепті?” деген сұрақ

қойғаным бар. Сонда әкей: “Балам, оның себебі көп
сияқты. Бірақ, ең бастысы, ол соғысқа қарсы екен”
деп еді.

ғана емес, біздің жақтың жүргізген соғыс қарекетіне
қарсы… әділетсіздік көп дейді.

көрейін: “Ең алдымен, өзіміздің адамдарды
қисапсыз шығынға ұшыратып, қынадай қырды, -
дейді. “Өзіміздің адамдар” біз үшін ғана солай, ал
бастықтар үшін - бұратана халықтар еді, - дейді.

Мәселен: қазақ, қырғыз, өзбек, түркімен, тәжік,
татар, башқұрт, бұйрат, якут, әзірбайжан, тағы
басқалары. Ол сорлылардың көбісі орысша бір
ауыз да сөз білмейтін, өмірінде қолына мылтық

ұстап көрмеген, жастары ұлғайып, балалы-шағалы
болған, қулық-сұмдықтан ада, табан ақы, маңдай
терімен ғана күн кешкен және де көпшілігі кедей-
кепшіктің ұрпағы болғандықтан Кеңес үкіметіне

көзссіз сенетін сорлылар еді, - дейді. Міне, сол сор­
лыларды “Ана төбеде жау жатыр, соларды қуып
шығу керек!” деп бақайшығына дейін қаруланған
немістерге қарай қойша айдайды. Оңды-солын

әбден барлап, жақсылап тұрып бекініп алған жау
аясын ба? Байқұстар шыбынша қырылып қалады.
Ал шабуылды дұрыстап ойлап алып ұйымдастырса,
шығын анағұрлым аз болар еді: мың адам емес, бар

болғаны жүз адам ғана қаза табар еді.
Бұратана байқұстарды қырып тастау арқылы
жаудың қай жерде қандай қаруы, шамамен қанша
күші бар екенін біліп алған соң, орыстар мен

солардың ағайындарын “наркомның жүз грамын”
ауыздарына ақ қып тамызып жібереді. Әбден
титықтап, сырын алдырған жауға уралай ұмтылып,
“жеңіп шығады”.

ешқайсысының
соғысқысы келіп тұрған жоқ дейді. Олар негізінен
немістер басып алған елдердің азаматтары көрінеді,
яғни, біздің бұратана халықтар сияқты. Амалдары

жоқ, қорыққандарынан ғана қолдарына қару алған.
Өйтпесе өздерін атып тастайды.
Жараланған неміс солдатын да (сарбаз) көріпті.
Мұрты енді ғана тебіндей бастаған жас өрім дейді.

Ол байқұс та: “Азын-аулақ жеріміз, бес-алты бас
малымыз бар момақан ғана шаруа едік. Алды-
артымызға қаратпай айдап салды, қайтейін…” деп
жылапты.

Әкей - жаны жайдары болғанымен рухы күшті
адам-тын. Ақитаттың ақ сөзіне келгенде ешкімге
бетің бар, жүзің бар деместен айтып салатын.
Әуелде: “Ол да бір шіріген жұмыртқа болды ғой…”

дейтін шығар дегем. Жоқ, ешуақытта інісі туралы
оны айтпаған күйі көз жұмды. Не де болса, жан
сыры ішінде кетті. Ал, менің олай дейтінін күткен
себебім: әкелеріміз - кедейдің балалары, өздері де

жастайларынан жетім қалып, сирақтары шыққан
сұраншақтар болмағанымен, бірде бар, бірде жоқ
можантомпай күй кешкен, қанша шаруақор болса да
бүйірлері шықпаған жандар-ды. Тек: “өтірік айтқан

Қ. Әлімқұлов
ма - оны бір Құдайдың өзі ғана білсе керек. Әрі ол
інісінен біржола күдер үзгені сияқты естілді маған.
Тағдыр-ай десеңізші…

Бұл да сол соғыс атты сұмдықтың сорақысы, зор
ақысы!

Әкемнің әлемі
Қасқыр ит
немесе қазынаның бір қатпары
Ежелден-ақ «Иесін сыйласаң – итіне сүйек та­

ста» дегенге діттеген ел емеспіз бе? Әрі астындағы
тұлпарын, қолындағы сұңқары мен үй іргесіндегі
сырттанын қастерлеген халық үшін ондай сөздің
неге айтылғанын анықтап жатудың өзі артық болса

керек.
Жақсысы мен жаманы бірдей әрі қашан да қатар
жүретін жұртымыздың жадында «Ит ұяласын таны­
майды» немесе «Итті қонақ жараспас» деген сали­

халы сөздер де сайрап жатқаны және даусыз.
Сондай-ақ, «Ит ішпейтін тамағынан дәме етеді»,
«Ақсақ иттің ойы арғы жақта» деген сияқты
тіркестермен де жалғастыра беруге болады. Бірақ,

бұлар иттен гөрі, иттік істеген адамдарға қарата
ашына айтылған кейіген көңілдің көрінісі деп білген
жөн болар?
Иә, қазақтың жеті қазынаның бірі - ит туралы

қанатты қағидалары көп-ақ. Әйтсе де, «Жақсы ит
өлігін көрсетпейді» деген мәтелдің мәні мүлде бөлек
сиқты. «Малым – жанымның садағасы, жаным

рухы мен мұзарт мәрттігімен қапысыз қауышып жа­
туы ұлтымыздың жаны мен ұлағатын айдан анық
айшықтап тұрған жоқ па?!
«Ит иесіне тартады» деген де сол қазақ...

Ендеше, әкей өміріндегі өзекті өрімнің біріне
айналған сондай бір орайлы оқиғаны ортаға сала
кетейін.

Қ. Әлімқұлов
* * *
Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарындағы
өтпелі кезеңнің тұсында Ресей телеарнасынан То­

льятти қаласында итке ескерткіш орнатылғандығы
туралы шағын хабар берілді. Экраннан әлгі
ескерткішті әр жағынан қайта-қайта көрсеткен соң
құлақ түрсем, мәселе былай болыпты. Қаладан

шыға беріс трассада иттің иесін машина қағып,
өлтіріп кетеді. Содан бір жыл бойына жаңағы ит
иесі өлген жерде шоқиып отырыпты да қойыпты.
Біреулер үйлеріне алып кетіп, асырамақ та болған

екен, көнбеген... Қарнын тойғызып алады екен де,
қайта қашып өз орнына келіп отыратын көрінеді.
Питомникке алған екен, күндіз-түні ұлып, естерін
шығарып, ақыры қашып шығыпты.

Күнде жол бойында шоңқиған күйінде қозғалмай
отыратын ит туралы бүкіл қала жұрты хабардар бо­
лады. Бірінен соң бірі тамақ әкеліп, күтімге алады.
Алайда тура бір жыл өткенде жаңағы ит ұшты-күйлі

жоқ болып кетеді. «Өлігін көрсетпейін деген ғой»
дегенді пайымдайтын пенделер жылу жинап, иттің
нақты көшірмесін қоладан құйғызған.
Қарап отырып қайран қалдым. Ескерткішке емес,

елдің мынандай қиын-қыстау замнада ауыздарынан
жырып ақша жиғандарына, өліп қалған итке сон­
ша құрмет көрсеткендеріне таңдандым. Өздері де
қаншықтай қатындардың кірпияз күшіктердің аузын

жалағаны көз алдыма келді. Байқұс қандендерді
нешетүрлі
етіп
күзеп,

ермек
қылғандарын,
соншалықты қымбат киім киіндіргендерін талай рет
көргенмін. Сол есіме түсті.

әлем
әдебиетінің
жауқазын
жауһарларына айналған шырайлы шығармалар да

аз емес қой. Мәселен, Джек Лондонның «Ақ азуы»
мен Мұхтар Әуезовтің «Көксерегі» әлімсақтан-ақ

Қ. Әлімқұлов
ақылды хайуан ғой, айтқаныңды ұғады, әттең…
сөйлей алмайды” деп жатамыз. Жоқ! Иттер өзінше
“сөйлейді” де. Тек адамдар аңғалдығынан олардың

“тілін” ұға бермейді. Өйткені, ойын жеткізбек болған
ниетіне жете мән беріп, назар аудармайды.
Әкейдің Қасқыр ит туралы әңгімелері менің бұл
ойымды орнықтыра түсетін. Неге десеңіз, әкеміздің

ұстаз алдын көрген арнайы білімі болмағанымен,
табиғаттың тынысын тыңдап өскендігі қашан да
танылып тұрар еді. Демек, өз өмірлік тәжірибесі
негізінде жинақталған мол танымы бар болатын.

Желдің өтін, жердің отын барлап өткен кәсібі де оған
өз септігін тигізген болар?!
Ал, жыл он екі ай бойына қыстау – көктеу – жай­
лау – күздеу деумен дегбірсіз көшіп-қонып, түз

тағысынан басқаны көп көре бермейтін қойшы үшін
иттің орны өте ерекше-ау. Өйткені, ит – шопанның
сенімді серігі. Көмекшісі де – сол. Керек десеңіз,
жалғызсыраған жанның айнымас досы, сырмінез

сырласы да. Бәлшөк те әкеміз үшін нақ сондай
еді. Әкей ол итпен кәдімгі адаммен сөйлескендей
тілдесіп жүретін. Ит те иесіне мөлие қарап оты­
рып, айтқанын ағынан жарыла орындайтын. Тіпті,

өзіне сеніп тапсырма бергеніне қуанып кететін бол­
са керек, құйрығын бұлғаңдатқан күйі құлдыраңдап
жүгіре жөнелетін. Қойды қораға қамағандай үйіріп
тастайтыны еміс-еміс есімде.

Әкей кейінгі күндердің өзінде, әңгіме бола қалса:
“Әй, Бәлшөк сияқты ит жоқ қой…” деп айызы қанып
отыратын. Сондай сәттерді пайдаланып мен де
сұрағымды сыналай қоямын. Жарықтық, жады­

рап жүре береді. Әңгімесін де әсерлемегенмен,
мәнерлеп айтуға тырысып, сүйсіне сабақтайды.
Сол бір сері күндеріне қайта оралғандай қомданып,
қоңданып қалатын. Соның өзінен-ақ ол кісінің Қасқыр

итке деген қалтқысыз ризашылығын мен де сезе
түсуші едім.

күнкөріс. Мал да, жан да жұтаң шақ. Содан бір-екі
күн бұрын қой ферме Айнабек келіп:

жаймаңыздар, тіпті, отарыңызды күнгей бөктерге
өргізбеңіз. Әскерлер келіп, жаттығу өткізеді, абай­
сызда қаңғырған оққа ұрынып қалмаңыздар, - деген.
Сырмінез жігіт болған соң:

натады дегендерің не пәле? – деп күдігімді білдіріп
едім:

ау! “Елге солай деп хабарларңдар” деген бастықтар.
Ал, шындығында солдаттарға (сарбаздарға) ет
үшін қарықұйрық атып қайтпақ көрінеді. Өкімет со­
лай шешсе, біз не дейік?.. Тек, тірі жанға тісіңізден

мен Іленің арасындағы аумақты жазықта үйір-үйір
боп өріп жүретін. Өздері де тым әдемі ғой, жану­
арлар! Қап-қара құйрықтарын көкке шаншып алып
жүгіргенде шаң қаптырады. Содан да қарақұйрық

атанған да...
Соғыс жылдарында бірлі-жарым шал-шауқан
қақпан құрып, ауыл-елді аштыққа ұрындырмапты. Ал,
мылтық алып, соңынан ешкім өкшелеп қумаған соң,

жақсы өсіп-өнген де. Жалпы мал мол болғандықтан
ба, біздің жақта аңшылықты арнайы кәсіп қылған
адам аз ғой. Тіпті, жоқтың қасы. Қазіргілердікі кәсіп
емес, нағыз қиянат десеңші. Аңның дағдысын,

жүретін жолын біліп, соңынан түсіп тер төкпегеннен
кейін ол құмарлық бола ма, тәйірі?
Қалмағы бар, қазағы бар; жер ауып келген ка­
загы бар; төңкеріс тұсындағы ақ- қызылы бар;

Қ. Әлімқұлов
басқа ұры бар – әйтеуір ет жейтіннің бәрі бірігіп,
өңірдегі аң атаулыны жер бетінен жойып жіберуге
жақын қалған. Абырой болғанда соңғы жылдарда

қорық ұйымдастырылып, келе-келе ол ұлттық парк­
ке айналды да аң мен құстың құрып кетуге қараған
бірнеше түрі аман қалды.
Болмаса, тауда – арқар мен тауешкі, жазықта

қарақұйрық пен елік өріп жүретін. Бассыздар ба­
удай түсіріп, қырды-ақ. Бірақ ол аңқұмарлық та,
күн көрістің амалсыз әрекеті де емес, барып тұрған
жауыздық еді. Басқаша қалай деуге болады?

Бір сөзбен айтқанда, қазіргілердікі нағыз
күнаһарлық.
«Иә, ол да бір сөзінің сәуегейлігіне сенген
ғалымның «Біз табиғаттан рақым күтіп отыра ал­

маймыз, оның бермегенін тартып алу - біздің
міндетіміз!» дейтін фәлсапасын төңкерісшіл өкімет
саяси науқандарының бірінің сойылын соққызу үшін
ұрандатып ала жөнелген жылдар еді ғой» деп мен

де ойыма орана кетем. «Құдай-ау, өзің табиғаттың
төл перзенті бола отырып, оған қол көтергенің қалай
болмақ? Әрі мұның өзі: «Анамның міндеті – мені туу
еді, туды. Енді мен оны тепкілеп жүріп өзіме қызмет

еткізуім керек!» - дегендей болып шықпай ма?
Бірақ таңданатын несі бар: бір емес, бірнеше
ұрпақты әкесін өлтірген Павлик Морозовты
өнеге етіп тәрбиелеген тексіз саясатқа не деу­

ге болады? Тек, ақшасы болса – болды, тілін
де, ділін де, дінін де ұмытып, қызмет қылуға әзір
қайсыбір қандастарымыздың бұл қылығын қатты
алаңдататындықтан ғана айтып отырмын. Амал

жоқ...
Мотоциклге не машинаға мініп алып, арнайы
жарық (прожектор) түсіріп, қырғынға ұшыратады.
Көзіне жарық түскен соң аң байқұс су қараңғы

Қ. Әлімқұлов
иттің екі алдыңғы сирағы бірдей салбырап жатыр.
Оқ тиген болуы керек, жіліктері шорт сынып кеткен.
Тек терілеріне ғана ілініп тұр.

Мен қазақшалап сұраймын, әскер бала орысша­
лап бірдеңелерді айтады. Жорамалдап сезінгеніміз
болмаса,
бір-бірімізді

түсінбейміз.
Ұққаным:
бастықтары “бұл ит енді мал болмайды, атып таста!”
деп жұмсаған сыңайлы. Бала-жігіт оның иесі ретінде

әбден бауыр басып кеткен, атуға қимай тұр. Иті бар
болғыр бәрін сезіп жатқандай. Абайлап барып жо­
нынан сипап едім, мыңқ етпеді. Көзінде – жалыныш
сияқты аянышты сәуле. Менің де ойымда үміт нұры

жарқ ете түсті. “Жау жағадан алғанда, бөрі – етек­
тен” демекші, қасқыр қағынып тұрған тұс болатын.
Иттерге пысқырмайды да. Әбден басынып біткен.
“Бір қайрат қылса – осыдан шығар?” дегенім ғой.

Байқаймын, менің ниетімді жігіт те ұғып тұр.
Жүзіне жылу жүгіріп, өңі кіріп қалыпты. Қалбаң
қағып, асты-үстіме түседі. Самбырлап бірдеңелерді
айтып жүр. “Бәлшөк, Бәлшөк” дейді, мені көрсетеді

де “хорошо” деп қояды. “Ендігі қожайының осы кісі,
тыңда” дейтін сыңайлы. “Хорошосы” мені мақтап,
“жақсы адам, саған да жақсы қарайды” дегені болса
керек. “Бәлшөгі” дәу де болса иттің аты ғой деп ша­

малап үлгергем.
Жерді нұсқап, “мылтығыңды осында ат!” деп ым­
дадым. Алғашында түсінбеген. Әйтеуір ұқты-ау!
Содан соң “енді ана жолдастарыңа, бастықтарыңа

қарай зыт” дегенді ымдап, ишарасын көрсеттім.
Онымды бірден ұқты. Жүрелеп отыра қалып иттің
басынан сипады. Бас салып сүйіп-сүйіп алды. Онысы
онша ұнамаса да баланың жанын түсіндім. Екеуінің

көзіндегі қимастықты көріп тұрып: “Уәйімдеме, әлі-ақ
жазылып кетеді. Сенен кем бақпаймын” деп айтқым
келген. Айтпадым. Айтқанмен – түсінбейді. Ал,
дұрыс қарайтынымды онсыз да сезіп тұрған сияқты.

Әкемнің әлемі
Бір кезде барып орнынан ұшып тұрды да қырдың
жотасына қарай жүгіре жөнелді. Оншақты қадамнан
соң тоқтап, мылтығын бір атты. Содан соң артына

Жауынгер қыр асып, көрінбей кеткеннен кейін де
бозқарағанның ішінде тығылып біраз отырдым. Еш
сыбыс жоқ. Содан барып күпәйкемнің сыртынан жа­
мылып жүрген ескі сулығымды иттің үстіне жаптым

да үйге қайттым.
Сонымен не керек, ауылға барып Асан атаңды
алып келдім. Саусақтарының сиқыры бар жан еді
ғой, жарықтық, сәбиді мәпелегендей сипалап оты­

рып жарасын емдеді, сынықты салды. Ырғайдан
тақтай жонып, таңып тастады.

месе емшімін” деген емес. Бірақ жұрт қолқалап
қоймайтын. Өйткені Асекеңе сенетін. Содан да
жаны қысылғандар оған бар үмітін арқалататын.
Білікті адам ғой…

техникумға түскен екен, бір жыл ғана оқыпты. Әкесі
қайтыс болып, оқуын жалғастыра алмаған. Одан
тұрмыс құрып, үйлі-баранды болған. Енді есін жи­
дым дегенде соғыс басталған. Ауыр жараланып,

әрең оңалды ғой…
Мен байқамай:
Бір жыл ғана оқыған ба? – деп қаламын.
Мен Асан атамның біліктілігіне күдік келтіріп

отыр дей ме екен, әкей маған жақтырыңқарамай
қарап алады да, өз сөзін дәлелдей түскісі келгендей
әңгімесін әрі қарай жалғайды.

күл-
қоқысты тіміскелемес еді. Қанша аш болса да
қыңсыламайтын, сұраншақтанбайтын. Уақыты кел­
генде өзі тамақ ішетін түкпірдегі арнайы дегерінің

жанына барып жатады.
Бір уақыт астан қалған сүйек-саяқты қосып, ке­
бектен көже қайнатып беретінмін. Құдды адам
сияқты: ризашылығын білдіргендей, еркелеп қарсы

алады.
Иә, бекзат болмысты болатын.

Әкемнің әлемі
сылдай үріп барып, тағы да кілт тоқталды. Бөтен
ешқандай дыбыс естілмейді. Тіпті түсініксіз… «Әлде
күн қытымырланған соң жаралы тауешкі немесе

қарақұйрық қора сағалап келіп қалды ма екен?»
Не де болса, байқайыншы деп, жеңіл киініп,
мылтығымды іле далаға шықтым. Түн тастай
қараңғы. Нөсерлеткен жаңбыр төпеп тұр. Бөгде ды­

быс естілмейді. Сол кезде найзағайдың жарқылымен
жағаласа ит тағы да қораның бір қабырғасы болып
барып бітетін жартасқа қарай арпылдай ұмтылды
да, қайтадан тым-тырс бола қалды.

Мылтықтың
аузын
жорамалдап
жартасқа

қараттым да шүріппесін басып қалдым. Бір нәрсе
апыл-ғұпыл қашқан сияқты болды. Алайда неге
жорырымды білмеймін, жүгіргенде аяғының дыбы­
сы біртүрлі дүңкілдеп, тұншыға шығатындай. «Түйе

болғаны ма?» деген ойдың сап ете түскені сол
еді… жасын ойнап, найзағай жарқ ете қалған: қас
қағым сәттің арасында андыздай шауып, алшақтап
бара жатқан атты кісіні көріп қалғандай болдым.

«Тұра тұр, тұра тұр… Сонда бұл атының тұяқтарын
шүперекпен орап алып, арнайы әзірленіп келген
қаскөй болды ғой?»
Солай деп ойлауын ойласам да: «Өңір ұры-

қарыдан ада еді, кім болуы мүмкін?» деген екінші
ой қосарлана кетті.
Қора-қопсыны аралап келіп, төсегіме қисайғам,
кірпігімді іліндірмеді. Күдіктенгеніме қарамастан түн

тыныштығын бұзған жұмбақ оқиға да қайталанбады.
Жаңбыр басылған соң таң бозымен тысқы шыққам.
Шатқал жақтан суық жел тұрыпты. Жұмарланған
бұлт жөңкіле көшіп барады. Жан-жағыма байып­

пен қарап та үлгергенім жоқ, Бәлшөгім жаныма
жүгіріп жетті. Содан басын шұлғып алып, жартасқа
қарай тұра жүгірді. Бес-он қадам жерге жеткенде
тоқтай қалып, маған қайырылып қарады. Тағы ба­

Қ. Әлімқұлов
сын шайқай шұлғып, құйрығын қамшылады. Түсіне
қойдым: мені шақырып тұр. «Соңымнан жүр» дегені.
Орнымнан қозғалғаным сол еді, құлдырыңдай

жөнелді де жартастың түбіне барып шоқиып отыр­
ды. Бірдеңені иіскегендей тұмсығын тұқырады.
Маған көрсеткені. Қасына келгенде бір-ақ байқадым,
иттің алдында кәдімгі құрым етіктің сыртынан киетін

бақабас рәзіңке кәлөш жатыр. Жап-жаңа. Ішіне
жаңбырдың суы толып қалыпты. Соның өзінде
қызыл құрымы мен мұндалап, жалт-жұлт етеді.
Басқа ешнәрсе жоқ. Ізді жаңбыр шайып кеткен.

Алайда осының өзі-ақ біраз мағлұмат берер еді.
«Жарайсың!» деп Бәлшөктің жонынан сипап қойдым
да кәлөшті үйге алып келдім. Сыңар кәлөш кімге
керек дейсің? Тек итімнің ерлігі мен адалдығының

көзқақты куәсіндей сақталар дегенмін.
Қайда-а-ан?! Ол ойым да орнықсыз болып шықты.
Сол оқиғадан кейін үшінші күні қойды бөктерге
құлатып қойып, жайбарақат жайылып жүрген соң өзім

де бір шоғыр тобылғының түбінде жамбастап жатыр
едім. Күн кіші бесінге таяп қалған тұс. Ит тау аңғары
жаққа қарап үре бастады. Басымды көтеріп, көз тігіп
қарасам – салт атты адам асықпай аяңдап келеді

екен. Бағыты – бізді бетке алған. Үстіндегі адамды
танитын емес, арақашықтық біраз жер, астындағы
атын да шырамата алмадым. Біздің ауылдың адам­
дары мен көрші-қолаңда мұндай жылқы жоқ. Өзі де

ірі денелі, келісті мал екен. Алыстан қаракер көрінді.
Алғашында «Теріскей жақтың жоқ іздеп шыққан
малшыларының бірі шығар?..» дегем де қойғам.
Жоқ, олай болмай шықты. Жақындаған сайын

жалғыз атты жолаушының жоқ іздеуші емес екнедігі
де, мүлде бейтаныс, бөтен адам екені де айқын
аңғарыла берді. Тіпті тойлы ауылға келе жатқан
тоқмейіл де құрметті қонақ сияқты. Мейманасы

Әкемнің әлемі
бір өзгешілік бар. Жылқысының да анау-мынау ша­
руаторы емес екені көзге ұрып-ақ тұр. Ер-тұрман,
жүген-әбзелдері де әдемі, бұл жақта қат келісті

дүниелер.
Өзі де өңі сәл суықтау демесең, келісті шал.
Сұстылау көрсетіп тұрған қалың мұрты мен қаба
сақалы болса керек. «Ақсақал» дейін десем, бет-

аузын басқан түгі не ақ емес, не қара емес – жирен­
ге жуық бір белгісіз түс.
Жиырмашақты қадам қалғанда тізгінін іркіп, ат­
тан түскен. Қимылы да ширақ: ердің алдыңғы

қасынан ғана ұстап, жерге тік күйінде дік ете түсті.
Жас жігіттің шалт қимылына көбірек ұқсайтындай
жинақы қозғалыс.
Осы тұста ит те оқыс мінез көрсетіп қалды.

Жалпы, Бәлшөк менің жанымда болса еш адамға
үрмейтін. Бейтаныс жолаушы аттан түсіп, алдыға
қарай адымдағаны сол екен, айбат шегіп, «ыр» ете
түсті. Ызалана ырылдағанын сезіп тұрмын. «Мүлде

танымайтын адамға сонша кектенгені несі?» деп ой­
ланып қалдым. Сөйткенше болған жоқ, бар «құпия»
өзінен өзі ашыла берді. Аттың арғы қапталында
болғандықтан сол аяғын көрмегенмін ғой, енді

байқасам – оң аяғында сыңарсыз кәлөші бар екен.
Жалма-жан мылтығымды оңтайлай ұстап, орным­
нан қалай ұшып тұра келгенімді өзім де байқамай
қалдым. Бірақ бейтанысым сасатын емес. Бет-

жүзіндегі бір тамыры бүлк етпеді-ау бәтшағардың.
Оның есесіне:

міне – иманым! – деп алдыма екі-үш қадам қалғанда
қос тізерлеп отыра кетті.
Ол емес, енді өзім састым. Сасқанда: қорыққам
жоқ, қобалжығам жоқ, бірақ не істерімді, не дерімді

білмей дал болдым. Бұндайды бұрын кім көріпті?
Атып тастай алмайтыным – айдан анық. «Жарай­

Қ. Әлімқұлов
ды, кешірдім!» дей салудың да жөні жоқ… біртүрлі,
ыңғайсыз сияқты. Сонда не істеуім керек?
Әккі

неме
болса
керек,
менің

бүгежектеп
тұрғанымды сезген-ау, түк те болмағандай сөзін
жалғап кетті.

демей ме? Сен де кеш мен бейбақты. Ат-шапан
айыбыңды төлеймін.
Сәл бөгелді. Ойланып отырғанын, қиналып әрең
айтып отырғанын білмеймін, тежеліп қалды. Дау­

ысында не үрей, не ешқандай жарықшақ жоқ, толқу
да білінер емес. Тек қадала қараған көзі өңменімнен
өтіп, ішіп-жеп барады.

келіп тұрмын. Ақыреттік құлым бол десең – көнемін;
қорғанышым, көмекшім бол десең – оған да әзірмін;
кешірмеймін десең – атып таста, ешкім құнымды
сұрамайды. Оллаһи-білләһи, - деп бетін сипады да

лардың бәрінен болмағнымен, көпшілігінен он-он
бес қойдан «алдым». Екіншіден, «Нүсіпақын сияқты
қойшылар төрт аяқты қасқырға да, екі аяқты ұрыға
да қойын алғызбайды!» деген қауесетті тексеріп

Мақтағанды кім жек көрсін, мен де жұмыр басты
пенде емеспін бе, кәдімгідей марқайып қалдым. «Әй,
кәз-зап-ай! Жанды жерімнен сипауын қарашы». Ол -
ойым. Осалдығымды сездіргім келмей, дауысымды

Қ. Әлімқұлов
Тағдыр да. Сол жолы қолын қағып, қайтарып
жібергенімде қалай болар еді, оны бір Құдай біледі.
Өжеттігін бағалаған болуым керек, сағын сныдыр­

мадым – қолын алдым.
Қанша қаскүнем болса да ет пен сүйектен
жаратылған адамзаттың баласы емес пе, тебіреніп
кетті. Тіпті күнәмнан осыншалықты оңай құтылармын

алмаймын, әкем әлі тірі. Ағам жоқ еді, аға таптым
деп жүрейін…

сыйласуға, қарау болсаң – шайқасуға әзірмін! –
дедім.
Сөз осылай тәмамдалған.
Сөз тамамдалғанымен шақырылмаған қонағым

кібіртіктеп кете алмай тұр. Айта алмайды, аяғына
қарай береді. Ұқтым.

келдім» дегеніңе ешкім сене қоймас, кәлөшіңді киіп
кет, - деп үйге ертіп келдім.
Үйге кірмеді. Керегеге сүйеніп отырып нан ауыз
тиді. Бір тостаған айранды сіміріп салды да бетін

сипап жолға шықты. Шешең сыңар кәлөшті алды­
на әкеп тастай беріп: «Ұялмай осы үшін келіп пе?..»
деп күңк еткен. Былайырақ шыққан соң сол ойды
сабақтады.

кәлөш үшін келген жоқпын. Кешірім сұрап, аяғыңызға
жығылайын деп келдім.

Кәлөшім басқа қораның қасында қалса, ешуақытта
бермас та едім. Сіздің өжеттілігіңізге тәнті болып,
өзіңізді көргім келді.

Қ. Әлімқұлов
да басқа иттер сияқты екен ғой?…» деп жүрегімді
тоқтатқандай болғанмын. Қай-да-ғы! Нанды жеп
бола сап қайта арсылдайды. Тағы лақтырам – тағы

жеп алады да қайта ұмтылады. Қашанғы аңдысатын
едік, Құдай біледі. Наным да таусылар еді… Екі-үш
қайталағанда өзіңіз шықтыңыз…

«Жаным қысылғанда кімді де жазым қылуым әбден
мүмкін» деп қалдың. Солай-ақ дейік. Мен де ит
үрген жаққа қаратып тұспалдап мылтық аттым. Оқ
тура барып, сені тапса – не болар еді?

жазылғанды көреді. Алайда көріп-біліп тұрып, кісіні
ату деген - оңай шаруа емес қой.

қатысып, адамдарды арнайы атып қайтқан қанды
қол жан емеспін бе?

атсаңыз адам деп емес, жау, дұшпан деп аттыңыз.
Оның үстіне, сіз атпасаңыз, сізді ол атады. «Ат!»
деген бұйрығыңыз тағы бар…

жаныңды шүперекке түйіп, өмірден баз кешетіндей
не басыңа күн туды? Құдай да: «Сақтансаң –
сақтаймын»
деген.

Тепсе
темір
үзетіндейсің.
Қиындықтан қаймықпайтының да көрініп тұр. Неге

ұрлық істейсің деймін?
Қайтіп ақталарын білмей, өтірігін құрастырып тұр
ма, сәл бөгеліп қалды. Сосын бетіме тесіле қарап
тұрып:

өкіметтің малын ғана ұрлаймын десем – «қандай
айырмашылығы бар: ұрлықтың аты – ұрлық» деп
түсінбейсіз. Сондықтан былай дегенім жөн болар:
мына көршідегі өзбек деген елде сауда жасамаған

Әкемнің әлемі
Ал орыстар арақ ішпегенді адам қатарына қоспайды.
Сол сияқты бізде де ұрлық істемейтін, өмірін қатерге
тігіп көрмегендерге мүсіркей қарайтын, тіпті жек

бірақ мынауың – елге жала жабу сияқты. Бірлі-жарым
баукеспенің өзін-өзі алдаусыратып ақталғандағы
түрі ғой бұның? Енді былай болсын: өтірік айтқан,
ұрлық істеген адам маған жақын бола алмайды.

ұрлық істемеймін. Еркектік сөзімді беремін! Оны
айтасыз, енді сіздің өңірден бір де бір тышқақ лақ
ұрланбайды…
Екеуміз қайта қол алыстық.

«Жігіттің екі сөйлегені - өлгені» деген де мақал бар.
Соны ұмытпа.

ұқсайды» деген сөз бар. Бәлшөкті сізге Алла берген.
Сіз де ұмытпаңыз! Ал енді сау болып тұрыңыз. Екі-
үш күннен кейін арнайы келіп қайтамын, - деп атта­
нып кеткен.

жаман” демекші, ұсынысын қабыл алмасам, жа­
панда жалғыз отырған үйге қайта ұрынып, қастық
қылуы мүмкін деп қорықтыңыз ба? – деп сұрап едім
әкейден.

бар емес пе? Жоқ, қорыққан да, қаймыққан да, тіпті
үрейленген де емеспін. Біз – “Құдай өзі берген жа­
нын өзі алады”, “Қорықаннан жан қалмайды” деген
түсінікті сіңіріп өскен адамдармыз. Өзекті жанға –

бір өлім, пешенеңе жазылғаны болады да?!
Жалпы, біздің ауылға соғыс жылдарында жер
аударылған көп адам келді ғой. Әрқайсысы үш-төрт
үйден: немістер, кәрістер, шешендер, ингуштер,

Қ. Әлімқұлов
күрділер қоныстандырылды. (Мен де жақсы білемін,
соңғыларын әзірбайжандар деп әкелген, кейін Мес­
хет түріктері деді. Өздері “күрділерміз” десті. Әрі

өмірге тым икемсіздеу, ықылас-ұмтылыссыз жан­
дар сияқты әсер қалдыратын. Хусейн деген бір жігіт
ағасы жасындағы адамды жараған бура таптап
өлтіріпті. Содан кейін үш отбасы да Хусейн бауыр­

ларын жер қойнауына қалдырып, басқа жаққа көшіп
кетіпті).
Біраз чешен азаматтарын Нажимитденге дейін де
білетінмін. Ел болған соң, неше түрлі адамдар кез­

десе береді де. Қай-қайсысының да жайсаңымен
қатар жаманы да жүреді. Тек, чешендердің (мен
осылай алып отырмын, болмаса әкей де , былайғы
жұрттің бәрі де “шешен” дейді”) бір ерекшелігі бола­

тын: өмірге, басқа жұртқа деген бір өшпенділігі бар
сияқты еді. Дінге құлай берілгендеріне риза болу­
шы едім. Алайда: “Алла” деп, ант ішкендей болып
тұрып өтірік айтып, ұрлық істегендерін ұнатпадым.

“Кілең қайсар жігіттерді содан да Құдай қолдамайды-
ау?” деп те жорамалдаушы едім. (Әрине, олардың
сан ғасырлар отаршылардың бұғауымен алы­
сып, қанды қырғыннан көз ашпағанын, сол кездің

өзінде халықтар достығының үлгісіміз деп көкірек
соққан Кеңес үкіметінің де арттарынан шырақ алып
түскенін, бүтін бір ұлтты бір түннің ішінде қойдай
тоғытып, қияндағы қазақ жеріне қаңғытып жібергенін

леу, көкірек көзі ояу, өтірік айтпайтын, мәрт жігіт, -
дейтұғын. Демек, олай деуге негізі болып тұр-ау?!
Ол енді келер-келмес, араласармыз-араласпаз­
пыз, оны бір Құдай біледі, әйтеуір жаңбырлы түннің

оқиғасына қанық боп, Бәлшөгіме тағы бір мәрте
ризашылығымды
жаудырып,
күнделікті

күйбең
тірлікпен жүріп жаттым. Содан кейін де араға бір-екі

Әкемнің әлемі
күн түсіп кеткен. Өзіміз отырған сайдың желкеснідегі
Жыланды жазығына қойды қаптатып жіберіп, қарап
отырғам.

мен де сұрай қоямын. Өйткені жыланға байланы­
сты да біраз әңгіме атйқаны бар болатын.
Осындайда ойды ой түртіп, ортаға тықпыштамай-
ақ қояйын деген орамымды ойқастатып жібермей

ме? Бұл тұрғыдағы аңыздай айтылғанына қара­
мастан, өмірде нақты болған жәйіт жөніндегі
әңгіменің бірі төмендегідей.
Ауылдың күншығыс бетінде жерінің сортаңдау­

лығына қарамастан, доғаланған топ жыңғыл өсетін
де ортасындағы ойдымда бүлкілдеген қайнар
бұлақ болушы еді. Жылғасы да, жұрнағы да жоқ.
Тек суын қанша алсаң да тартылмайтын, мүлде ал­

май қойсаң да кенересінен артылмайтын. Сәдірмек
деген әпенделеу атамыз жұрттан жырылып, сол
жерде оңаша тұратын. Азан шақырып қойған атын
ұмытып, ауыл-ағайын Төкіш деп кеткен жалғыз ұлы

әскер қатарынан келген соң жалаңтөстеніп алып,
жуынайын деп қайнарға қарай бармай ма? Алдынан
ысылдаған қарашұбар жылан шығады. Мейманасы
тасыған жігіт оны өлтіріп тастайды.

Келесі күнгі таңертең табалдырықтың аузында
дәл сондай екі жылан жататын көрінеді ысылдай
айбат шегіп. Оларды да ойланып жатпай өлтіріп
тастайды.

Үшінші күні үш жылан жатады дейді. Абырой
болғанда анасы араласып, бастарына ақ құйыпты.
Содан саябырсыған сыңайлы.
Бірақ құлағдар болған үлкендер қауіп қылады.

Жаманшылықтың хабарындай қабылдап, Төкішке
налиды. Сөйтіп жүргенде қаптаған жылан қайнарды
қоршап алып, суға жан жолатпайтынға жетеді.
Жұрттың дегбірі қашып, берекелері безеді.

Қ. Әлімқұлов
Шаруашылық орталығына шабарман шығып, аудан
мен облысқа қолқа салынады.
Ақыр аяғында өкімет араласқандықтан, Алматы­

дан арнайы ғалымдар келіп, зерттеп-зерделеген соң
әдейі жабдықталған машиалармен қайнарбұлақтың
басынан жылан тасылды дейді. Тіпті апталап ол
жерді әскер мен милиция қоршап тұрған көрінеді.

Жұрттың жыр ғып айтқаны: «Он сегіз мың жы­
лан аулапты!» болып, біраз жыл жаңғырыққан. Сол
тұста аудан немесе облысқа барған ауылдастары­
мыздан былайғы ел «Оу, әлгі жыландарың не бол­

ды?» деп, жөн сұрасатын болыпты-мыс.
Ал, өзіміз бала кезде жыланның неше түрін
көрдік. Тіпті Үйеңкілі өзенінің иірімдерінде сары­
бас су жыландармен бірге талай жүздік те. Алайда

қыста қар жатпайтынын өзің де жақсы білесің,
жауған күйі еріп кетеді ғой. Демек жердің асты
жылы. Білгіштер уран бар екен, алтын мол екен,
сондықтан жыланның көп болуы – заңды деп жа­

тады. Кейіндері біз көп жылан байқағанымызбен,
үйірін көрмедік. Соғыстан кейін-ақ сол жерлер­
де жүрдім, байқамадым. Енді бірлі-екілі жылан
қай жерлерде де бар шығар? Есесіне қарақұрт көп.

Бірақ одан қиянат көрген адамды жолықтырған
жоқпын. Ал енді, мына қызықты қара: қазақы қой
сол қарақұртыңды қуып жүріп жейді және қарақұрт
жеген қой қолма-қол қоңданып, тез семіреді. Оны өз

көзіммен көріп, көкірегіме түйгем...
Жазықтың қарсы қапталына отарын оттатып
көрші шопан Сыдық келе қалған. Екі-үш жас кішілігі
бар, бір атадан тарайтын ағайындас адам болатын,

келіп сәлем берді.
(Бойы биік, бірақ ылғи еңкіш тартып, бүктетіліп
жүретін бір мейірбан жан еді, жарықтық. Менің де
есімде…)

Әкемнің әлемі
Мал-жанның амандық-сауалығын сұрасып, оны-
мұныны әңгімелеп біраз отырдық. Малына алаңдап,
асыға берді. Бұрын ондай дағдысы жоқ еді, оның

үстіне отары көз алдымызда жусап жатыр. Соның
жөнін сұрағанымда:

сияқты еді. Ертеңгісін, өргізерде санағанымда – он
үш қойым кем боп шықты. Қайтара санауға мұршам
болмады. Жаңа қайырып жүріп байқасам: бір қоңыр
төбел еркек қой мен семіз ту саулық көрінбейтін

сияқты… - дегенді сенімсіздеу айтты. Табылып
қалатынына әлі де үміт артатын сияқты. Тіпті,
санағанда қателестім бе екен дейтін ой да жоқ еме­
стей.

Қылп ете қалдым. Нәжімитден есіме сап ете түсті.
“Енді ешқашан ұрлық істемеймін, бұл өңірден мал
жоғалмайтын болады” деген сөздері құлағымда
жаңғырығатындай. Бірақ інішекті қобалжытпай-ақ

ғой, жаңылысып, қате санаған шығарсың? Бөлініп те
қалуы мүмкін… - дей салдым.
Әлгі әңгімеден кейін, ертесінде ежелгі танысым­
дай, артынып-тартынып чешен тамырым келіп тұр.

Екі езуі екі құлағында. Өңгеріп келген екі қабын
түсіріп, үлестіріп жатыр. Маған келіскен ер-тоқым
әкепті. Керемет-ақ! Жұрт “офицер ері” дейтін. Он­
дай ер үлкен қызметтегі мықтылардың ғана қолына

май, иттей боп отырғанда, сіз ер-тұрманға қарай
бергенсіз, - дейді бәтшағар қутың-қутың етіп. Ой,
Алла-ай десеңші, адамнан айла артылмайды екен-
ау?!

Қ. Әлімқұлов
Қонақ болып жағдайын айтып, асықпай аттанды.
Қу кәсібі болмаса, кәдімгідей-ақ көкірек көзі ашық
жігіт екен.

ұрланғаны мәлім болып отыр. Әнеукүнгі уәде
күшінде ме? – дегем. Тұспалым емес пе, болмаса
кешеден бері іркіп отыра алам ба, тәйірі.

мын да, енртең түнде орнына қайтарамын! – дегенді
нық айтты.
…Қойшының тіршілігі де қай бір оңған тіршілік
дейсің, күнделікті күйбеңмен ұмытып та кетіппін, екі-

үш күннен кейін жолыққанда Сыдықтың өзі былай
деген:
-Нүсеке, мен шаршаған шығармын. Неше күннен
бері кем болып жүрген он үш қойым ертеңгісін

санағанымда түгел болып шықты. “Бөлініп қап,
өрістен қосылған ғой” дейін десем, кешкі санақта да
жоқ еді…

жүргенсің ғой? – дегеннен басқа не дейін?
Шынында да, біреу емес, екеу емес – он үш қойды
бірдей ұрлап кету дегенің – қиынның қиыны емес
пе? Жарайды, соны кәсіп қылып жүрген қулар ғой,

ұрлады. Ал, сол он үш қойды білдірмей, қайтадан
қораға кіргізіп кету деген… басқаны қайдам, менің
миыма сыймайтын-ақ нәрсе.
* * *

Осы жерде әкейдің әңгімесін доғара тұрып,
мен бір шегініс жасайын. Әрине, итке байлнысты
менің бала жадымда айтарлықтай ешнәрсе жоқтың
қасы. Ал айтайын деп отырғаным, сол итке байла­

Әкемнің әлемі
тіршілік-тірлігіне қатысты бір-ер мағлұмат. Қасқыр
иттің тағдырына содан соң қайта оралармын.
Мен Нәжмитденді қойдың қотанынан көрмеген

сияқтымын. Мүмкін көрсем де есте қалмаған бо­
лар, кім біледі? Есесіне, оның Дәуіт деген баласы­
мен бір жаз бойы ойнағанымды ұмыта да алмайтын
шығармын?! Бәлкім балалық шақтағы еш алаңсыз

беймарал санама сәуле шашып тұратындығынан
болар? Кей-кейде ет жүрегім елжіреп, соншалықты
бір сағынышпен еске алатыным бар.
Өзімнен екі жас үлкен ағайым Елеу екеуіміз тете

болғандықтан шығар, шекісіп қала беретінбіз. Ол
да қайбір қақтығыс болсын, әйтеуір жоқтан өзгеге
ерегісе түсеміз де. Дәуіт бізден бес-алты жас үлкен
еді әрі біздің түсінігімізде білмейтіні де, қолынан

келмейтіні де жоқ ересек бала-тұғын. Оның үстіне,
қаншалықты өжет болса, соншалықты мейірбан-ды.
Елеу бауырымыз екеуіміз кезекті бір ұстаса
қалған тұста:

қандассыңдар. Сондықтан бір-бірлеріңмен соғысуға
болмайды. Қайта, біреуіңе басқа бала тиіссе –
екеуің жабылып сабауларың керек, - дейді.
Ол «өсиет» бізге, әрине бірден дарып кетпейді.

Дей тұрғанмен де, ұстасуымыз бірте-бірте сирексіп,
сөз мәні сүйегімізге сіңе береді. Әлбетте, ондай
тілекті ата-анамыз да қақтығыса қалған сайын
құлағымызға құяды десем артық айтқандық емес.

Бірақ балаң санамызда: «Әке-шгеше болған соң
айтуға міндетті ғой» дейтін ұры ой сығалап тұратын.
Ал Дәуіттің айтуы – мүлде бөлек мазмұнға ие бола
қояды.

Дәуіт те бізді тәрбиелеуден жалықпайтын. Өзі
де білгіш-ақ еді. Дүкеннің ойыншығы деген ұғым
да жоқ уақыт қой. Малдың сүйек-саяғынан, ырғай,
тобылғыдан, қораның қамысынан, тері мен жүннен

Қ. Әлімқұлов
неше түрлі ойыншық жасап береді. Мәселен, қойлы
ауылда не көп – асық көп. Елеу екеумізде екі дор­
басы бар. Оқта-текте ермек демесең екеуден екеу

қашанғы ойнай береміз. Оның үстіне, Елеу ересек­
теу болған соң ұта береді. Несі қызық?
Міне, сол көзге ілінбей, шашылып жататын
асқытарды Дәуіт тастың қынасына бояп берген­

де – мүлде басқа. Кәдімгідей жаңа ойынның түрі
ойлап табылғандай болғанымыз әлі есімде. Ал
әрқайсымызға іріктеп отырып, сақа сайлап, оларға
қорғасын құйып бергені ше?

Дәуіт сондай-ақ құрт пен ірімшікке қатты құмар
еді. Рахаттанып жейтін. Біз оның үйінен арнайы
алып келетін шөрек-нанына керемет қызығатынбыз.
Ол жүгерінің ұнынан, ұнынан да емес, қол диірменге

тартылған талқанынан пісірілетін. Таңсық болғаннан
соң да ма, жеңсік астай болып көрінуші еді.
Бір сөзбен айтқанда Дәуіт біздің балалық
дәуренімізді

дауылдатып
өткен

думанды
күндеріміздің көмескі көрінісіндей көкейімізде қалып
қойды.
Бүгінде ғой біздің санамыздың бір түкпірінде

«белгілі емес пе?» немесе «Е-е-е, соны қойшы!»
деп бас қатыра бермейтін болып, сондай қалыпқа
етіміз өліп кеткен. Ойлана қалғанның өзінде «оның
қандай пайдасы бар: тиімді ме, тиімсіз бе, ел ол ту­

ралы не деп ойлайды?» деген сияқты сан түрлі са­
уалды саралап, кимелеген күдікке көмілдіріп әуре-
сарсаңға түсеміз.
Ал бала жанының нұрлы жүрегіне, күнге телміре

тілеу тілеген күнбағыстың көзіндей нәзік те мейірбан
жүрегіне әрбір әдемі сөз, әрбір әдемі әрекет, әрбір
әдемі
жаңалық

жанартаудың
бұлқынғанындай,
жасынның жұлқынғанындай әсер етер еді. Әрі
ол әсер арада қаншама жылдар өтсе де сағымға

Әкемнің әлемі
жарқырай жаңғырып, әр еске алған сайын аялап,
саялап, әлдилей бермек, әлдилей бермек...
Мен мектепке баратын болғанда әкей өкіметтің

отарын өткізіп, қойшылықпен қоштасты да ауылға
көшіп келді. Ол кезде Дәуітпен тіпті бір үйдің бала­
сындай болып кеттік. Жазда – балық аулап, өзенге
шомыламыз, қыста - қоянға тұзақ құрамыз, күзде

шөп, отын тасып қорятынымыз тағы бар.
Әрине оның бәрін, негізінен Дәуіт атқарады ғой.
Бірақ мені қасынан тастамайтын. Өзі не істесе,
маған соны үйретеді. Мен де қызығып, көрген-

білгенімді Дәуітше істеуге тырысатынмын.
Күндердің күнінде, 1961 жылдың күзінде жер
аударылып келген шешендер туған жерлеріне

қоштасу рәсімі туралы көз көріп, құлақ естігендердің
әңгімесі көп-ақ. Мен соның екеуіне ғана тоқталайын.
Біріншісі, үш үйлі шешен әулетінің , жалпы
саны жиырма шақты жанның біздің ауылға, оның

жұртына, сол арқылы бүкіл қазақ халқына, оның
қасиетті жеріне деген риясыз ризашылығы хақында.
Әлбетте, ол тұста өздері де «Құдайлап» әзер
отырған ауылдстарымыз зорлық пен зомбылықпен

жер аударылып келген жұртты қуана, құшақ
жая қарсы алды дей алмаймын, бірақ олардың
да тұрлаусыз тағдырына түсіністікпен қарап,
жанашырлық танытқаны, бүтін дәнді бөліп жемесе

де там-тұмдаған талқанын қонақжайлық қалпымен,
бауырмашыл салтымен бірге жегендері хақ. Көптігін
көрсетіп, әлімжеттік жасамағаны, жаттығын таны­
тып, өзекке теппегені тағы рас. Қолынан келген­

ше қамқорлық жасап, ретіне қарай көмек қолын
созғаны да, қалыпты тіршілік етіп, өсіп-өнуіне
кедергі келтірмегені де ақиқат.
Соның қайтаруындай, ертең көшеміз деген кеште

Қ. Әлімқұлов
үлкен той болды. Сол тойға ауыл адамдары түгел
шақырылып, бір шала мереке орын алды. Сол кеш­
те шешен әулетінің ақсақалы тоқсанға келген Тоқ

ата қазақтарға жылап тұрып, аппақ қудай басын
жерге жеткеше иіп тұрып мың мәртебе алғыс айтты.
Тебірене тұрып небір тәуір сөздерді төгілдірді.
Өздері де ауылдағы ауқаттылар қатарында-

тұғын. Соғыстың салдарынан сорлап қалған жесір­
лер мен жетімдерге басы артық мал-мүліктерін
атап, ағайынның көзінше үлестіріп берді. Біреуіне

уіне - лақты ешкі, бсқаларына кебеже, арба, одан
кейінгісіне сандық дейсіз бе, былайғы жұрт та
жырғап қалды.
Әкейге шашасына шаң жұқпас кер жорға сый­

ланыпты. Жәушеңділікте анау-мынауға қозғала
қоймайтын әкейдің қалбалақтап, балаша қуанға­
нын сонда алғаш рет көрген шығармын?! Жылқы
жануардың да соншалықты сұлу мүсінді бола­

тынын сонда алғаш рет аңғардым-ау деймін?
Кейінірек ер қанаты атанған түлік түрінің тектілігін
де сол кержорғаны білу арқылы танығаным да жа­
сырын емес.

Несін айтсыз, әкей әдемі әбзелдерін тағып
алып, сол сайгүлігімен той-томалақтарда талай-
талай желпінген жігіттерді тамсандырды ғой... Он­
дайда маған әкем мен кер жорға бөлінбейтін бір

бүтіндей де көрініп кететін. Сонда: «Шіркін, жанда­
рында Қасқыр ит болар ма еді!» дегенді өкінішпен
армандайтынмын. Алайда адам баласының арма­
ны таусылған ба?!.

Екіншісі - менің туған жердің бір уыс топырағы
туралы түсінігіме тың мазмұн қосқан маңызды
оқиға-тын.
Түннің бір уағына дейін тойлап, таң алдында

Әкемнің әлемі
күн кірпігін қағуы мұң екен, Тоқ ақсақалдың ауласы­
на қайта қотарылған. Өйткені сол күні орталықтан
көлік келіп, олар жүктерін тиеп алып көшулері керек.

Бізге ғой көштің толық мағынасы көмескі де,
«шешендерді» тиеп әкетуге машина келеді» деген
хабардың дүмпуі әлдеқайда маңызды. Оқта-текте
болмаса машина көре бермейтн кезіміз емес пе,

көріп қалу – нағыз той.
Түске таянғанда көлік те келіп жетті-ау. «Урал­
ЗИС». Одан басқа машинаның түрі болуы мүмкін
деген ой орала қоймайтын тұс. Күнделікті тіршілікке,

әсіресе жолда, еліне барған кзедегі алғашқы
қажет болатын буынтықтарын тиеп боп, өздері де
жайғасты. Сол кезде қария өз тілдерінде бірдеңе
деп еді, Висит деген баласы бақшаларынан жар­

ты қаптай кәдімгі топырақты әкеліп, машинаға
салды. Басқаға қайдам, маған бұл әрекет біртүрлі
көрінді. Бағасы бәлендей мал-мүлкін тегін таратып
жатқанда, түкке тұрмайтын топырақты не қылады?

Сонда менің есіме, Қасенбай атайдың сөзі
мен соған байлакнысты өз пайымым түсе кеткен.
Қасенбай баласына Ілияс деп ат қойғаны үшін
І.Жансүгіров атылып кеткен соң «халық жауы» боп

жиырма жыл Қиыр шығыста түрмеде отырып кел­
ген аталас ағайынымыз. Қамауда өкпе ауруына
шалдыққан екен, елге келген соң сегіз айдан соң
қайтыс болды. Күрк-күрк жөтеліп жүріп жалған

дүниеден өткен-ді. Сол кісі лайым: «Туған жердің
бір уыс топырағы бұйыратын болды ғой, бүгін өліп
кетсем - арманым жоқ!» деп отыратын жөтелден
сәл құтылғандай тұстарда. Бала пайыммен: «Е,

туған жердің топырағы өлгенде керек екен ғой?»
деп ойлайтынмын.
Ал, бұлардың жөні бөлек емес пе? Тоқ қария
болмаса, басқаларының өлімді ойлайтын реті

Қ. Әлімқұлов
топырақтың қажеті қанша? Жалпы олар өлуге емес,
өз туған топырақтарына барып өмір сүруге, қуана-
қуана қайтып бара жатқан жоқ па? Сұрақ көп, жауап

жоқ.
Осыны Дәуітке айтқанмын. Айтпақшы, Нәжмитден
«ата кәсібін» қойған соң, достарынан қағажу көріп,
біздің ауылға көшіп келген. Жекеменшіктің малын

бағып, ауыл арасына абыройлы азаматқа айналған
болатын. Дәуіт иығын қиқаң еткізді де әкесінен
сұрады. Әкесі маған күле қарап тұрып:

барып бас қойсақ, іш ауруына шалдығамыз.
Сондықтан барған бойда мына топырақтың бір уы­
сын шелектегі суға саламыз. Соны тұндырып ішіп,
жерсінгенге дейін солай пайдаланамыз, - деген.

Сонда менің сәби түсінігіме «е-е, үлкендер айта
беретін бір уыс топырақ тіршілік ету үшін керек екен
ғой?» деген ұғым ұрығы түскен.
Айтпақшы, шешендер машинаға отырған кезде

терісі еді. Жеңіл ғой, ала кет. Қасқыр итті де есіңе
ала жүрерсің – деген.
Тамыры теріні алып тұрып, әкеймен төс
қағыстырып қайта қоштасқан-ды.

қызмет етті, - деп бастар еді ит туралы әңгімесінің
соңын әкей әжәптәуір мұңая отырып. – Ақыры ажалы
да адам баласының аңға деген қаскөй қатыгездігінің
сладарынан жетті.

Алдымен адам қасқырға қиянат жасады. Сосын
қасқыр адамға кектеніп, өш алуға кірісті. Оны қайдан
түсінсін, өз міндетіне адал ит қасқырларға қарсы
шықты. Сөйтіп, аз-кем арпалыстың ақырында ит те,

қасқырлар да өлім қапты. Адамдар түк болмағандай,
қу тіршіліктерін қаузап, күйбеңдеп жүріп жатыр…

Қ. Әлімқұлов
әзер бітірген соң, училищеге - трәктірдің оқуына
барған. Басқа балалар ешнәрсені оқымай-ақ ау­
ылда мәшине болмағанымен трәктірді шырқ иіріп

жүр емес пе? Оның немен тынғанын қайдам,
әйтеуір әскерге алып кетіп, Сыдықтың көзі үш жылға
ашылған-ды.
Сол бала әскерден келіпті дегенде амандық-

саулығын білуге Сыдықтың үйіне бір бардық, екі-
үш күннен кейін үйден дәм татсын деп шақырып,
арнайы қонақ қып күттік – екі көрдім ғой: әскер де
түзей қоймаған сыңайлы. Бойы өсіпті демесең,

ойының өскенін байқай алмағанмын. Қайта, орыс­
ша бірмедемелерді былдырлап, бөсіп сөйлеп,
берекемізді қашырған. Міне, сөйткен Бекбатыр
Бәлшөктің де түбіне жетіп тынды...

Сыдық байқұстың бір жағына шығуына болатын
еді де. Тепсе, темір үзетін соқталдай жігіт. Үйленем
десе, біреудің қызын алып беріп, отау ғып шығарып
қояр да еді. Бірақ Жаратушы саңлау бермеген соң

бәрі де бекер екен. Салақтап жүріп алды. Адамның
түк істемей, қалай бос қарап отыратынына қайран
қаламын. Жарты сағат – бір сағат бос болып қалсақ

қандай екенін ұқпайсыз. Шіркіннің іші де пыспайды
екен!
Ешнәрсе істемегені-ақ жөн екен… Аяғының уы
бар ма бәтшағардың, жүрген жеріне шөп шықпайтын

ғой!
Бір-екі ай қыдырыстады. Бір-екі аяқ босатқаннан
басқаны білмей тағы жатты. Содан Сыдықтың шолақ
мылтығын шошаңдатып тау-тас кезуді әдетке айнал­

дыра бастап еді. Арқар, тауешкі атып, суыр аңдып
жүреді де. Сөйтіп жүріп Желтиместің желкесіндегі
қасқырдың апанына, яғни - ұясына кезігеді.
Сол арада қасқырдың іні бар екенін біз де

Әкемнің әлемі
дегендей, ит-құс өз апанының айналасындағыларға
тиіспейді, қайта қорғыштап жүреді. Ол – адамдар­
ды аяғандығы емес, бөлтіріктерін қорғағаны, ізін

жасырғандағысы.
Сандалып жүріп сол қасқырлардың мекеніне
Бекбатыр тура тап келсін. Басқа үш бөлтірігі адам­
ды бұрынырақ байқап қалып, індеріне жасыры­

нып үлгерген көрінеді. Әлжуаздау біреуі қолға
түсіп қалады. Соны Сыдықтың үйіне алып келіпті.
Жөндеп қарамағандықтан ба, жоқ, әлде, иттер та­
лап тастады ма екен, бөлтірік өліп қалған. Бек­

батыр болса оны да ешкімге айтпастан қораның
артындағы қоқысқа тастай салады. Міне, Сыдықтың
қонысына деген қасқырлардың өшпенділігі содан
басталады.

Тегінде “Қасқыр да қас қылмайды жолдасына”
деген де рас, сол “достарының” “иттігіне” шыдай
алмағандығы да шындық. Ақиқатын айтқан абзал,
“Қасқырдың аузы жесе де – қан, жемесе да – қан” деп

қаралай беру де қиянат қой. Өңірдегі елге де, малға
да өгейілік танытпай, өз бетінше өніп-өсіп, өмір сүріп
жатқан; жыртқыш та болса жан иесіне, адамзат ба­
ласына өзі барып ұрынып отырмаса – қасқырға

қандай кінә тақпақпыз? Сорлыны соған мәжбүр
еткен өзімізді жазғырғаннан басқа амал қәне?! Ең
өкініштісі – күні бүгінге дейін көпшілігіміз олай пай­
ымдамаймыз, әттең! Хақ тағала дүниедегі ешнәрсені

де артық не кем етіп жаратпаған: табиғаттың өзіндік
тепе-теңдігі де, үкілі үйлесімі де – сонда дегенді мой­
ындай алмаймыз. Ал, күпіршіліктің көкесі - өзімізді
Құдай санауға бейімделіп бара жатқанымызда.

Әуелі бір-екі рет өрісте жүрген отарға тұтқиылдан
тиіп, оншақты қойды алқымдап кетіпті. Ол тұста
қандыауызға айналып қалған үш бөлтірігімен бес
қасқырлы үйір екен. Болмай бара жатқан соң,

Қ. Әлімқұлов
Жасырынған бөлтіріктің біреуі топтың ішінен тура
Бекбатырға атылыпты. Абырой болғанда, сақадай
сай келе жатқан қарулы жігіттердің бірі ырдуан

қамшымен ұрып үлгеріпті. Екінші бөлтірікті оқпен
жыққан көрінеді де, қалған үш қасқыр қара үзіп,
құтылып кеткен.
Араға апта салып үш қасқыр түнделетіп қой

қораға түседі. Дүрліктіріп, оншақты қойды тағы бау­
ыздап тастапты.
Тіпті, басынған болса керек, бір күннен кейін
қайталап шапқан ғой. Соның ертесінде Сыдық аға

әкейге ол оқиға туралы былай деп әңгімелеп беріпті.
Қасқырлар түні бойы қораны торып жүріп алыпты.
Әшейінде құйрықтарын бұтына қысып, доңайбат
көрсетіп қана шәуілдегені болмаса, қыңсылап

қора-қопсыға қашып тығылатын иттері өршелене
үріп, қораны айнала шапқылап, кәдімгідей қайрат
көрсеткен ғой. Өзі де қайран қалыпты. Бір өзгерістің
барын біліп, барлай қараса: өзінің үш иті төртеу бо­

лып кеткенін аңғарады. Тіпті, алғашында иттерінің
арасында бірге жүгіріп жүрген “қасқырды” көргенде…
ешнәрсе ұқпай қалыпты.

жүрген… Сіздің Бәлшөк екен. Ол қашан, неге кел­
ген… түсінсем бұйырмасын, - деп таң қалыпты
Сыдық аға.
Ақырында қасқырлар таң атар шақтың таяу екенін

аңғарса керек, ашық айқасқа шығыпты. Үш бірдей
қасқыр тап беріп, тұра ұмтылғанда иттер де не
істерлерін білмей сасқалақтап қалыпты. Ал Бәлшөк
болса қарсы жүгірген. Арындап келіп қалған арлан

айласын асырып, қасына жеткенде бұлт ете түскен
итке шалына, бір аунап кеткен көрінеді. Сол мезетте
арланды айбат қып соңынан ерген қасқыр да иттің
қапталына келіп қалған екен… қас қағым сәтте қаңқ

Әкемнің әлемі
Қасқырлардың пысы басып, әбден қорқып қалған
иттер де ұяластарының қайратын көріп қауқарланып
қалса керек, қашпай, қарсылық көрсете бастап­

ты. Осы тұста Сыдық та мылтығын атып, айқайлай
ұмтылған.
Екі қасқыр сытылып шыққан бойда жан тасалап
жотаға қарай қаша жөнеліпті. Бәлшөк қуып жетіп,

арланның сауырынан шаппақ екен, әккі қасқыр
сауырынан сипай қамшылағандай ғана тістетіп,
айбат шегіп, ырылдай қашып, азуын дарытпапты.
Қаншық та қолма-қол қайырылып, жабыла кеткісі

келгендіктен ит те көп құлшына шайқаспаған сияқты.
Соны аңғарған қос қасқыр жоннан асып жайына кет­
кен көрінеді.
Ертесіне, жарық түскен соң тұрмай жатып қалған

бөлтірікті қарап көріп, терісін сыпырып алғанмын.
(“Бөлтірік” дегенді Арлан мен Қаншық қасқырларға
қатысты айтады да, болмаса ол да үш жасар бөрінің
өзі емес пе?!) Бәлшөк омыртқадан орақ аузымен ора

тістеген екен, белін опырып, жұлынын үзіп жіберген.
Омақаса құлаған күйі сеспей қатыпты. Тіпті, қыңқ
ете түспек түгілі, қыңсылауға да мұршасы келмеген
сияқты. Ойпыр-ай, Қасқыр ит дегеннің өзінде, иттің

мойны мұншалықты күшті болады екен-ау?!
Терісін сыпырғанда анықтап қарадым: иттің
азу тістерінің орны мен омырылған омыртқаның
жарақатынан бөтен бірде-бір сызат жоқ. Еш жері

жараланбаған. Сонда қаусыра тістеп көтеріп алған
да бір жұлқыған болып шығады! Бітті. Міне – қуат,
міне –күш! Әрине, ондай тәуекелге бел будыратын
өжеттіктің өлшемі айтпаса да түсінікті ғой…

Содан оншақты күн қасқырлар қарасын мүлде
көрсетпеген. “Қасқырлардың қаскөйлігінен құтылдық-
ау, сонымен” дегендей дегбірсіз тыныштық та
қалыптаса бастапты.

Қ. Әлімқұлов
қарсылығын да айқын аңғарды, олар енді ұрпағын
жалғастыру үшін қолайлы жер іздеп алысырақ
жаққа кеткен шығар? – депті Сыдық көршісі. Әкей

де – адамдарды ада алаң қылмаған, малды да
дүрліктірмеген, бірақ орны толмас орасан оқиғаға
көзсіз куә болған бір тылсым түн түнекке сіңіпті. Ол
да бір қаншалықты қайғылы болса, соншалықты

қайран қалдырар, әрі-беріден соң табиғаттың
төл перзенттері: түз тағысы мен адам қызметіне
өткен солардың тұқымдастарының өзара тіршілік
телімі үшін болған, жан берісіп, жан алысқан ақтық

айқастарының; өмір мен өлім бетпе-бет келген
оқиға-тын. Ол, сондай-ақ, сөйлесе алмағанарымен,
түйсіктерімен түсініскен, сезімдерімен ұғысқан,
беріспеуге бекінген ата жаулардың ақырғы арпалы­

сы да еді.
Әкейдің айтуына қарағанда, түн ортасы ауа иттің
“ыр-р” еткені тұншыға естілген көрінеді. Содан сәл-
пәл тыныштықтан соң арырақтан иттердің “шаңқ-

шұңқ” еткен дауыстары естілгендей болады. Біраз
құлақ түрген екен, ешнәрсе ести алмапты. Бірақ,
тыншып жата да алмаған. Мылтығын оңтайлай
ұстап, тысқа шыққанда қарсы алдынан шоқ шашып

тұрған қос жанарды көреді. Өңменінен өтеді дейді.
Кәдімгі қасқырдың түн түнегін тілімдеген екі көзі
қалт жібермей қадалып қалған ғой.
Жалпы, қандай хайуан болса да, ойламаған

жерден оқыс кездесіп қалмаса, немесе ұрпағын
қорғау үшін басын қатерге тіккенде болмаса – адам­
нан қаймығатыны хақ. Ал қолында ажал шашқан
қаруы бар, өз қорғанынан шыққан адамнан қорқып-

сескенбеуі мүмкін емес. Жоқ, мүлде қыңбайтын
көрінеді. Қайта, бірдеңе айтқысы келгендей ыза­
лана ырылдап, адамның өзіне қарай жылжыпты.

Әкемнің әлемі
Әдетте, тұра ұмтылуға тиісті жыртқыштың мынадай
қылығын әкей де ұға алмаған. Әбден жақындап,
атылуға ыңғайлы бес-алты қадам қалғанда екі

шоқтың ортасын қарауылға алып, шүріппені ба­
сып қалған екен, ұшып түскен қасқыр жанталасып,
жатқан орнынанда шыркөбелек айналыпты. Әкем
осы тұсын айтқанда: “Қасқырдың күші ме, жоқ жаны

ма- құйрығында болса керек? Қандай қасқыр бол­
масын, жантәсілім етерде жанталасып құйрығының
ұшын тістеуге тырысады…” деп қоятын.
Екінші қасқырдың да, иттің де үні шықпайды екен.

Қашқан да, қуған да сыбыс жоқ дейді. Қалай болғанда
да мылтық үні естілгенде – иттердің арқаланып,
қасқырлардың жүні жығыла бастайтыны даусыз.
Санасына сіңісті болған сол пайымын басшылыққа

алып аз-кем тың тыңдайды. Еш дыбыс та, сыбыс
та жоқ болған соң арғы-бергі үй маңын шолмай ма?
Сөйтсе, қасқыр мен ит ұстасқан күйі қатып қалған
екен. Екеуінде де тіршілік белгісі болмағанымен,

екеуі де тірі көрінеді. Бірақ үстілерінен қоралы қой
айдап өтсең де селт етер мұршалары қалмаған:
иттің арлан қасқырдың алқымынан алып, тамағынан
тістеген күйі, жағы қарысып қалыпты.

... Тағы да жан ұшырып жетіп, Асан қарияны алып
келгенмін. Үйтіп-бүйтіп жүріп, әрең дегенде жағын
босатқан. Арланның денесі суып та қалыпты. Иттің,
әйтеуір кеудесінде жаны бар дегенің болмаса,

қимылдауға шамасы жоқ. Кірпіктерін әзер қозғайды.
Сол аяғы қайтадан терісіне ғана ілініп тұр. Үсті-басы
қан-қан.

біліп жүр-ау, ә? – деп басын шайқай берді Асан атаң.
Мен:

Қ. Әлімқұлов
боп біткен сол аяғының жаралы жерін шайнап та­
стапты. Содан ит те екі жақтаған жаудың алмай
қоймайтынын түсініп, тамағына жабысқан күйі,

тіршілігінен баз кешіп, тастүйін тәуекелмен қатып
қалған да?!

қарысып, сіресіп қалған тұста қаншық ту сыртынан
ауыз салған сияқты.

иттің азуынан тірі құтылмасын ұғып, өлімге бас
тігіп барғаны емес пе?! Бәлкім: “Ал, енді менің
алаңдайтын ешкімім қалған жоқ. Ендеше, тірі
жүрудің маған да түкке қажеті жоқ. Ат мені!” деп

әдейі барған шығар, алдыңа? Қанша ақылдымыз
дегенмен, аңның тілін түсінбейміз… түсінгіміз де
келмейді… - деп сөзінің соңын жұтқан.

расы көп, Қаншық құныға қауып , талап тастаған.
Қимылдамай жатқан қас жауын аясын ба? Әбден
қансыраған… Мен аянып тұрған жоқпын, ем
қонбайды, - деді.

Түн жарымына таман тұрып қарағанымда тым-
тырс жатыр еді, таңертең үшті-күйлі жоқ. Алғашында
қуанып ем. Артынша-ақ ауыр мұң мен мұндалай
қойды. Қарастырып жүріп ізін таптым. Бірден

таптырмағанын да түсіндім: біраз жер үш аяқтап
жүріпті де әлі біткенде бауырымен сүйретіле жыл­
жыпты. Сөйтіп жүріп, өзін алғаш көрген жерім – бір
топ бозқараған бұталарына тірелген. Соның ара­

сында өліп жатыр…
Әбден бауыр басып кенкен екем, қатты қиналдым.
Бірде – бала боп ойнақ салатын, бірде - ақылды

Әкемнің әлемі
қамқоршың боп “қол ұшын беретін”, кейде – орын­
сыз ренішіңе “мұңая” қалатын кейбір қылықтары
есіме түсіп көңілім босады. “Арулап көмдім” десем

артық болар, қарға-құзғынға жемтік қылмайын деп
топырақпен жасырып, көміп тастадым.
Әй, өзі де бір итім-ақ еді-ау! Ондай адал да
ақылды, қарулы да қайсар ит туыла бермейді, -

дегендегі үні қамыққан қырылға, өзегін өртеген
өкініштің суретіндей күрсініске көміліп естілер еді…
Әкей өмірінен өзіндік ерекше орын алған Қасқыр
ит хикаясы – осы.

* * *
Иә, әкейдің Бәлшөкке деген бейілі бөлек бола­
тын. Бейне бір тағдырлас танысын еске алғандай
елегізе де елжірей әңгіме қылар еді.