Қадірімді білетін зорға бітемін.

Берекелі байға бітемін.

Түк шықпайтын қуға бітемін.

Баққа емес, бапқа бітемін.

Қызылшалы тасқа бітемін, – десіпті.

Шөліркеп азған сиыр сұңқылдаған суырға келіп мұрынын шүйіріп:

Жарапазанды кешкі уақыттан таң атқанша айта береді. Ауылдың басынан бастап, аяғына келгенде таң да атып қояды. Ауыл үйдің алдына таянғанда атпен тебітіп келіп:

Шықсын бейнет! – деп жарапазаншы айғай салады. «Жарапазаншы кеп қойыпты ғой» деп үй әзірленеді. Сонда жарапазаншы үйдің сыртынан:

Мойынын ағаекеме бұрып жатыр.

Жарапазан айтылған соң, әр үй өзінің шама-шарқына сәйкес не бір табақ бидай, не бір табақ күріш, не бір табақ құрт алып шығады, кейбіреу серкеш те береді. Сол кезде малға бата істетіледі.

Бата істейтін бала бір бөлек, жарапазан айтатын бала бір бөлек болады.

Жорға, жорға тай болсын!

Кейде жарапазан сөзі жақсы болғанда үйдегілер шықпай қояды, жарапазанды айта түссін деп. Жарапазан – қазақ ауыз әдебиетіндегі ислам дінінің ықпалымен бертінде қосылған жанр. Мұсылмандар рамазан айында бір ай ораза ұстап, Құдайға құлшылық етеді. Бұл – мұсылман үшін жыл сайын өтейтін парыз. Арабтар күндіз ыстықтан қорқып, түнде жұмыс (егіндікке) істеген, шаршаған егіншілер ұйықтап қап, сәресіден қалмас үшін ұзын сонарлы ән айтып оятқан. Түркияда сәресіге өстіп жарапазан айту қазір де бар. Қазақ ортасына жарапазанды дін тарату үшін де пайдаланады.

Ұлыстың ұлы күні жарапазаншы үй сыртына келіп:

Құт-береке, бәйбішеге бірге сәлем.

Пайғамбар жолын қуған адам едік.

Бұл айда ұсынамын сенім саған.

Бата берем ақ орда төріңізге!

(Отыз күн ораза біткенше жарапазан айтылады. Оразаның пітір садақасын сұратады. Мақтайды, мал алу үшін әні екі түрлі болады.)

Қандай байдың үйі екен?!

Қош-есен бол, жұртым-ай!

Қош-есен бол, жұртым-ай!

Қош-есен бол, жұртым-ай!

Бір сәт қалмай таң атса, табарсың жөніңді, жар-жар.

Қош-есен бол, жұртым-ай!

Анасына:

(1-нұсқа)

(2-нұсқа)

Бұрын Қобда бетінен қыз айттырып, малға сататын уақытта бай қызын бай баласы алса, 100-200 байтал деп келісім жасайды. Бардам деген шеруші жігіт Алтайдағы Оспанның Дариға деген қызын айттырады. Берген малға байланысты жасау істеу керек екен. Ол кезде отау көтеріп, қыздың өзіне әртүрлі киімнің бір түрінен тоғыздан және мал-мүліктерден де тоғыздан дайындайды екен. Күйеуінің ата-енесіне де киітті тоғыздан дайындау керек екен. Күйеу бала қайынға барып, бір жыл жатып, жоғары жасаулар дайын болған соң, қызды алып келе жатқанда, алдынан Сүгірбайдың шабармандары шығып, қыз жасауы мен әкеле жатқан киітті тексеріп келгенде, бір жорға ат, бір қасқыр ішік, құда-құдағидың киітінен екі түрі кем болады. Сонан соң шабармандар Сүгірбайға келіп айтқан соң, құдағиды сол жерден қайтаруды тапсырады. Шешесі кететін болған соң қызының көрісі:

(1-нұсқа)

(2-нұсқа)

(Зікір өлең)

Шақырғанда кел, перім, – деп түрегелді.

Ерте, ерте, ерте кезде Қызылкиік деген жерде Базар деген бай болыпты, төрт түлігі сай болыпты. Ошарылған малы бопты, он төрт үйлі жаны бопты. Қайыстай қара қатынын ханымдай көріпті, қисапсыз малын жанындай көріпті. Сол байдың он тоғыз жыл малын баққан Мергенбай атты құлы болыпты. Мергенбайда бала болмапты. Әйелі бай ауылының тезегін теріп, терісін керіп, отымен кіріп, суымен шығыпты. Өз үйіне де кіруге шамасы болмай, жұмыс істеп жүре беріпті. Күндердің күнінде байғұс күң өзінің жүкті болғанын біліп, Мергенбай екеуі оңаша әңгіме-дүкен құрыпты.

Ертемен жалғыз ала сиырын ыңыршақтап, Мергенбай қосын артып, аттануға бет қояды. Сол мезет бай шығып:

Мергенбай мен әйелі күн-түн жүріп, Тастының бойына жетіпті. Азап торынан құтылып, қостарын қуана тігіп, көсіле бір жатыпты қос мұңлық. Ертеңіне екеуі де аштан өлместің қамына кірісіп, аңға шығыпты. Кеш Мергенбай тауешкі, әйелі қоян соғып әкеліпті. «Кедейдің бір тойғаны шала байығаны» деп өмірлерінде тұңғыш рет бас қосып отырып, асты еркін бір ішісіпті. Мергенбай әдетінше аңға аттанғанда, әйелі байдың берген құлынын тез алайын, танып кетер деп, бай аулына кетіпті. Ол келе зарлай бастайды:

Әйел құлынды көтеріп, қосқа келсе, Мерген қосты айнала аңның етін самсатып іліп тастапты. Ала сиыр, жалғыз бұзау, жетім құлын – үшеуін ыспар әйел күн сайын бағып, асырай беріпті. Осы кезде Мергенбайдың әйелі ұл тауып, атын Серікбол қойыпты. Мергенбай бұл арада алты жыл мекендепті. Ала сиыр алтау болыпты, Серікбол алты жасар ай маңдайлы ұл болыпты, өлмелі құлын алты жасар ат болыпты. Бұл кезде Базар ел жиып, той жасапты. Ондағы ойы өзін «бай» атандыру екен дейді. Алты Алаштың аты жеткені жиналған ұлы тойда Базар тұрып, ел ақсақал, қарасақалына, молдасы мен би-төрелеріне мынаны айтыпты: – Мені өздерің білесіңдер, жеті атамнан дәулет кетпеген байдың ұрқымын. Жұрт мені Базар дейді, бай демейді. Бүгін барша жанға бай атымды мәшһүр етіп, ұлы жиын той жасап отырмын. Бәйгіге бір өзім үш жүз ат қоспақпын! – деп лепіріпті. Жиылған ығай мен сығай онан әрмен көпіртіпті. Тойға ел де жүгіреді-ау деген атын жаратқан екен, жүйрік аттанғанда жер қайысқан қолдай боп, шаңынан бұлт тұрыпты. Осы көптің ішінде алты жасар Серікбол мінген ауыздықпен алысып, Мергенбайдың жалғыз да аты кетеді. Ат түнейтін жерге Базар үш күн бұрын елу атанға қос артып, азық-түлігімен жіберген екен. Ат айдаушылар таңсәріден тұрып, шабандоздарды тамақтандырып, аттарына мінгізе бастайды. Даяшы белгі бергенде, жүйріктер жөңкіле жөнеледі. Түс ауып, кіші бесін болғанда, жиылған жұрттың қарай-қарай көзі талғанда, көз ұшынан бәйге атының шаңы бұрқ етіп шыға келеді. Алты жүз жиырма үш жүйріктен үш жүз он саңлақты ұстауға даяшылар ат қояды. Ұбақ-шұбақ жүйріктердің алдында козыкеш жерде жалғыз қара көрінеді. Ет асымдай уақытта жүйріктер келіп қалады. Бәрінен бұрын жеткен алдыңғы ат Мергенбайдың жалғызы болып шығады. Бұған Базар қатты күйінеді. – Үш жүз атымнан біреуі озып келмеді, оның үстіне бес ат бірдей мерт болды, – деп күңіреніпті байекең. Базарды «Базар бай» ататқан бұл тойға ынсапсыз бай ырза болмай, үш күн, үш түн төсектен тұрмай жатып алыпты. Ақыры, аулының бар игі жақсысын жиып алып: – Мен Мергенбайдың жүйрігін алмай, көңілім көншімейді. Ат – менікі, құлынында бергенмін. Осыған ақыл табыңдар! – деп, бай гөй-гөйге басыпты дейді. Сонда байдың бір ұлы тұрып: – Атты тегін бермейді, тартып алсақ, атты жазым етеді. Ендеше ебін тауып, ұрлап алсақ нетеді? Өзінен бір жас кіші інісін жарыс болар күні орнына ауыстырып, жүйрікті ала қою керек. Таңбаны саннан бір соқсақ, Мерген тұр ғой көргенде таласа алмай қалады, – депті. Бәрі осыған қош депті. Мерген атын үйдің іргесіне арқандап қояды екен. Базардың кіші баласы торып жүріп, өңдес атпен ауыстырып, жүйрікті алып кетеді. Мергенбай күндегі әдетінше аңға бару үшін әкелі-балалы екеуі жүйріктің қасына келеді. Ат күндегідей емес, әлжуаз сүлкиген, құлағы түсіп, салпиған. «Бұған не болып қалды екен» деп, таң қалысады. «Мұны бүгін мінбейік» деп, екеуі аңға жаяу шығады. Аңнан оралған Мергенбайға хабаршы келіп:

Мергенбай уәделі күні: – Атсыз күнде де күнелткенбіз, бар, балам, бәйгеңе! Шаба алмаса, жолда басын кесіп алып кел, – деп, қарадай жүдеген жүйрікке жалғыз ұлын мінгізіп, жолға салады. Ара қонған қалың ат ертеңінде күн еңкейе көмбеге де келіп қалады. Жиылған жұрт ұран салып, сар жазықты қиқуға көміп жібереді. Оқ бойы озық келе жатқан баран ат қиқу жете, құлаштай сілтеп, керіле созылып көмбеге қозы көш жер бұрын жетеді. Жұрт Базарбайдың торысы деп шулайды. Ат даяшыдан орала, қаптай келген жұрттың көзі кешегі мәстек торыны, оған мінген Мергенбайдың ұлын көреді. Арсалаңдап алдымен жеткен пиғылсыз бай мұны көріп, атынан ауып түсіпті! Мергенбай тыныш өмір кешіп, жүйрік торы мен өрен ұлының игілігінен көріп, өмір кешіпті.

Ерте, ерте ертеде, ешкі жүні бөртеде, екі бала ен далада ойнап-күліп аулына қайтса, елге жау тиіп, ауыл лаңға да ойран-асыр болып жатады. Жау лаңынан шошынған екі бала кең жазира далаға қаңғып кетіпті. Баланың біреуі кедейдің қара табаны екен де, екіншісі байдың аялаған ақ саусағы екен. Күні бойы бет алды лағып, әбден шаршаған екі бала тағы да жау шауып, жайраған жұртқа кез болады. Жұрттан екі бала бір дорба арпа мен бір кесек алтынды көреді. Дүниеқұмар ашқарақ бай ұлы алтынды бас салады. Кедейдің баласы қолына дорбаны алып, екеуі бірігіп, жолға түседі. Екі бала неше күн, неше түн жүреді. Әбден шаршап болдырады. Қарындары ашып, таңдайлары кеуіп, сусайды. Әсіресе, бай ұлы көп азап шегеді де, кедейдің баласы анда-санда арпадан бір асап қойып, кеңташ әндетіп отырыпты. Жанындағы жолдасына жаны ашып, әлсін-әлі «мә, арпа, жеші, өлер болдың ғой», – деп өтінеді.

Сонда бай баласы:

Олар тағы да біраз күн жол жүреді. Бай ұлы жүруге қалі келмейді. Кедейдің баласы арпасын «тегін-ақ» деп жалынса да, озбыр бай баласы көнбейді. Ақыры, жүре-жүре бір шаһардың күмбездеріне көздері түседі, бай баласы әлсіреп, құлап қалады. Кедей баласы шаһарға келіп, бір кедейге жалынады. Шайына қанған соң ол адам ас-су алып, кедейдің баласын ертіп, байдың баласына келсе, ол баяғыда жан тапсырыпты. Қасарысып қалған қолынан алтынды әзер айырып алыпты. Мұны көрген кедейдің баласы:

Алтын деген – тас екен, – деп, әндетіп жолға түсіпті. Ұзамай ата-анасын тауып, мұратына жетіпті.

Бір жетім бала байдың қойын бағып жүріпті. Ол неше жыл қой баққан ақысына байдан жалғыз қара тоқты алыпты. Бала бір күні қой жайып жүріп, арлан қасқырға жолығады. Арлан абалағы:

Олар жолда әлгі қара теріні беріп, мысықтың күшігін сатып алыпты. Керуеншілер қалаға таяғанда, шапқылап келе жатқан бір адамға жолығыпты. Ол керуеншілерге: – Қалаға аумалы тышқан келіп, ханның сарайындағы астықты тауысуға айналды. Ханның әмірімен халықтың бәрі мысық іздеуге шықты. Бір мысықтың бағасы – бес түйе жүк, – депті. Керуенбасы: – Жетім балаға бір жейде бере салайық. Бес түйе жүкті бөліп алайық, – депті керуеншілерге. Сонымен керуеншілер мысықтың күшігін бес түйе жүкке сатыпты. Жүкті өздері бөлісіп алмақ болып ақылдасқанда, түйелер тұрмай, шөгіп жатып алады. Сонда бір ақсақалды керуенші: – Қара тері – баланың еңбек ақысы. Шашау шығармай, өзіне апарып берейік, – дегенде, түйелер ұшып тұрыпты. Керуеншілер шашау шығармай, бес түйе жүкті балаға әкеп тапсырыпты.

Қырыққан бас Назар батырдың өр кеуде ерлігімен де, қайыспас қайсарлығымен де, шалдырмас шешендігімен де аты алты алашқа кең жайылыпты. Сол Назар батыр ерегеспен ұрлық істеп, қалмақ пен найманға маза бермепті. Бір сәті келгенде Назарды наймандар ұстап алып, қалмақтарға байлап беріпті. Олардың қолында байлауда бір жыл жатады. Қапысын тауып, қашып шыққан Назар тұтқында көп жатып, әбден әлсірегендіктен ұзап кете алмай, жазыққа жатып қалады. Таңертең қуғыншылар қиналмай-ақ тауып алады. Қалмақтар қашқынды атқа сүйретіп өлтіруге үкім қылады. Мойнына қайыс арқанды салып жіберіп, кең жазыққа түс ауғанша сүйретіпті. Әлден уақытта өлді-ау деп жендеттер тоқтайды. Жазагердің жансыз жатқанына бәрінің көзі жетеді. Сонда да жендеттердің біреуі көзін әбден жеткізу үшін, атынан түсе қалып, өліп жатқан Назардың май табанын пышағымен тіліп жібереді. Өлік селт етпейді. Жазалаушылыр қайтып кетеді. Олар жолына түсіп, көзден таса болды-ау деген кезде «өлген» Назар басын көтереді. Сөйтсе, батыр мойнына арқан түскенде кеңірдегіне басбармағын сала қояды да, сүйретілген кезде арқанның қылқындыруына иегімен тіреп, дес бермей қойыпты. Ал, табанын тілгенде тырп етсе, өлтіретінін біліп, қыңқ етпепті есіл ер! Жарасын шоқпытымен таңған Назар, түн қараңғысымен қалмақтың қорасынан бір қойды ұрлап алып, тау үңгірінде апта жатып, айығып шығады. Есін жиған ер қалмақтан ат ұрлап мініп, еліне келеді де, кешікпей кері оралып, өштескен найманына бет қояды. Найманның іргесін түріп қойып, жылқысын шауып әкетеді. Келер жаз Назар найманда ашылған жәрмеңкеге келеді. Қайтарында жайылып жүрген тоғыз ақ бас атанға кез болады. Атандарға қызыққан Қырыққан бір бас тоқты алып кеп сойып жібереді де, қанымен түйелерінің басып бояп тастайды. Өзі алыстан шолып, мал иесінің келуін аңдиды. Ұзамай ол да көрінеді. Ол түйелерге барып, кері қайтады. Назар алдынан оза шығып, сәлем беріп, жөн сұрайды. Жүргінші: – Тоғыз ақ бас атаным бар еді. Соны айдап әкетейін деп келсем, орнында жоқ, өзің көрмедің бе? – дейді. Назар азар да безер болып, өзінің де қызыл бас тоғыз атанын іздеп, дал ұрып жүргенін айтады. Ал, анау: «Е, жәрмеңкеге келген сорлы екен ғой» деп ойлайды да, өзі әлгінде көріп қайтқан атандарға жібереді.

Назар тегін олжаға белден батып, тартып отырады.

Әлгі пақыр біраз күн өткен соң алданғанын біледі де, артынан қуып, жолға шығады. Назардың еліне келсе, көрші-қолаңымен тоғыз атанды бөліп сойып алған Назекең қоныс аударып, көшіп кетіпті. Қуғыншы жұрттан атанның бір тобығын тауып алады да, Назарды қуып кете барады. Назарды әзер тапқан қуғыншы даудың дабылын үдетіп, «атанды әкел» дейді. Беттетпеген Назарға: – Түйенің тобығы жұртыңнан табылды, төреге жүр! – деп сүйрелейді. Сонда Назар: – Қане, тапқан тобығың? – дейді. Анау тобықты қойнынан суырып алғанда, оны Назар жұлып ап, бір тығып, бір-ақ жұтыпты. Тобық тамағынан өткен кезде байлаулы тымағының бауы тырс етіп, үзіліп кетіпті. Іс насырға шауып, даугер Назарды төреге алып келіпті. Төре даугерге: – Куәң бар ма? – дейді. – Бар куәм түйемнің тобығы еді, оны мына найсап жұтып қойды! – депті. Сонда Назар: – Төрелігіңе құлдық тақсыр-еке! Бұл адамның нағыз жалақор екенін өзіңіз де көріп отырсыз. Егер осы адам түйе тұр ғой, қойдың тобығын жұтып берсе, тоғыз атаның тіркеуімен мен-ақ тауып берейін! – депті.

Қайдан жұтсын, тапқыр батыр даудан осылай құтылыпты.

Ерте, ерте, ертеде бір қарияның келіні болыпты. Ол өзі өте жұмсауық екен, маңайындағы ауыл үй адамдарын талғаусыз жұмсай беріпті. Көршілері оны «жұмсауық келін» деп атап кетіпті. Мұны естіп бір күні қария отауына беттейді. «Келінге барып хабарласайыншы, мені де жұмсар ма екен» деп ойлайды ол.

Қарт отауға таяй бергенде, үйден:

Баяғыда бір қу жігіт болыпты. Ол үнемі ел аралап қожа, молданы күлкі етіп, жарлы-жақыбайды жадыратып жүреді екен. Бір күні ел аралап келе жатқан әлгі қу жігіт бір науқас кемпірдің үйіне тап болған екен дейді. Ауруынан қорыққан кемпір молла шақыртып, күнде бал аштырып, құмалақ салдырып отырады екен. Ал моллаекең аңқау кемпірді алдап, Алла атынан ақы алып отырады. Мұны білген қу жігіт молланы бір қатыруды ойлайды да, кемпірдің баласына шешесінің бір кезек киімін ұрлатып алдырады.

Жігіт моллаға түнде келіп кемпірдің баласы болып:

Артына қараса, түк жоқ. Босап кеткен кісесі салбырап тұр. Әруақ қуды деп қашқан бойы, кісенің жанын соғып тарсылдағаны екен. Молла ентігін басып, үйге кірсе, әлгі кемпір алдында отыр. Шошынғаннан молланың тілі күрмеліп қалды. Балалы екеуі жабылып жүріп, есін әзер жиғызады. Тілге келген молла асып-сасып кемпірге өзіңді жолда көрдім, түнде өлгенің қайда, әруағың анау жолда жүрген, өзің мынау тірі отырған, – дейді. Кемпір: – Мені өлтіріп, дүниемді алғалы жүрсің, – деп ойбай сап, елді жиып, молланы ауылдан қуып жіберіпті. Еш нәрсенің байыбына бармай, әбден шошыған дүмше аулына барар жолдағы әруақтан шошып, басқа жолмен кетіп, әлі күнге дейін адасып жүрсе керек.

Ерте кезде бір шал мен кемпір болыпты. Ол екеуінің он сиыры болыпты. Ол он сиырдың біреуіне шалы мініп, бағып жүреді екен. Он сиырдың біреуін сол жерде қасқыр жеп жүреді екен. Бір күні кемпірі шалынан: – Сиырлар қайда? – деп сұрағанда, шалы: – Сиырды мен алтын мен күміске сатып жүрмін, – дейді. Сиырларының бәрін қасқыр жеп болғаннан кейін, кемпірі шалынан: – Енді алтын мен күмісті алып кел, – дейді. Сонан соң шал қалған бір өгізіне мініп алып, қаңғып келе жатқанда, алдынан бір ақ там кезігіпті. Шал сыртынан: – Үйде кісі бар ма? – деп айғайлапты. Ол үйдің ішінде екі жалмауыз кемпір отыр екен. Олар: – Бұл кім? Бізге ешуақытта адам жоламаушы еді, мынау бір керемет шал ғой, – деп қорқып, тығыла қалыпты. Олардың қорыққанын біліп, шал ақырып, үйіне кіріп барыпты. Содан кемпірлер қорқып, шалды асты-үстіне түсіп күтеді. Ертеңінде екі кемпір ақылдасып, шалдың күшін сынамақшы болады. Бір су құятын үлкен сабалары болыпты. Сонан су құйып көтертеміз депті. Содан соң кемпір сабаға су құйып жатқанда, бір кемпір арт жағынан қатты жел шығарып алыпты, содан оянып кеткен шал ұшып, суға түсіп ағып бара жатып, бір үлкен тастан ұстай алыпты. Кемпірлер қорқып: – Андағы тасты не қыласыз? – депті. Шал қулығын асырып: – Бұл тасты жәнегі аузына бітей қояйын, – депті. Кемпірлер қорқып, сабаны өздері көтеріп барыпты. Сөйтіп, шал ертеңіне еліне кетпекші болыпты. Кемпір: – Жұмысыңыз бар ма? – деп сұрағанда, – бір қап алтын, бір қап күміс бер, – депті. Содан соң оны беріпті. Шал оны не өзі, не өгізі көтере алмайтын болып, кемпірлерге көтер деп бұйырыпты. Екі кемпір қорыққанынан көтеріпті. Шалдың үйіне таяғанда, баяғыдағы көк қасқыр алдынан шыға келіп, кемпірлерге: – Мына шалдан несіне қорқасыңдар? Мұның он сиырын мен жеп қойғам. Енді астындағы өгізі мен өзі қалды, – дейді. Бірақ та оған кемпірлер сенбей, шалдан қорқып, үйіне дейін келе жатыпты. Кемпірлердің демімен шалдың жаман үйі желбіреп тұрады. Сонда шалдан сұрағанда: – Танымайтын кісі келсе, жеп қоюшы еді, – депті. Содан кейін шал кемпірлерге қасқырды қосақтап келе жатқанда қасқыр өліпті. Шал оның терісін сыпырып алып, кемпірлерді ертіп, үйіне келеді. Содан соң кемпірі: – Не асамыз? – депті. Сонда кемпіріне: – Қоңыр қойды сойып ас, ол жоқ болса, қасқалдақтың төсін ас, ол жоқ болса, мына екеуінің бірін сойып, бірін ас, – депті. Кемпірлер қашып кетіпті. Сөйтіп, шал кемпірлерді бір емес-ау, бірнеше рет қатырыпты.

Осыдан 200 жыл бұрын Сартха деген батыр болыпты. Ол алып тұлғалы екен. Сартха Бейжіңде бір бай қытайдың қызына ғашық болады. Қыздың Сартхаға көңілі жоқ болды. Ақыры, Сартха соғыс ашатын болғандықтан, былай деп серт береді: – Сен мені аламын десең, моңғолдың Ховд өзенінің суын Бейжіңге ағызып келсең, барамын, – дейді. Сосын Сартха Ховд аймағының Эрднэбуран сұмынының бас жағындағы Қапталдың аузынан бастап арық қазыпты. Ол жолда Бұлжым, Сарсұдық, Зурган, Таван Хайрхан деген жерлерді бастырып және күннің шығысынан Ховд аймағының Манхан, Цецаг сұмынын бастырып, Гов-Алтай аймағының сырт жағын, Заах сұмынының жайлауын, Тонкол деген жерді басып, ары Моңғол шекарасынан асып, шекараның аржағы Алатау, Аж, Богда, Бақантыны басып, Бейжіңге апарыпты. Богда тауынан асырғанда сегіз бүтін, бір жарты айналып асырыпты. Сартха батырдың күрегінің сабы Матшадан жуан екен. Ховд аймағының жерінде бар дейді. Оған тас көктеп шығыпты. Бейжіңге су барғанда Сартха күпіршілік ойлап, мен қыздың әкесіне бармай, қыздың өзіне барам деп, қызға барып: – Боз інгендей боздатып суыңды алып келдім. «Міне» дегенде, су тартылып қалыпты. Сол жерде Сартха өліп кетіпті дейді.

Ерте, ерте, ертеде бір бай болыпты. Оның Алтынасық атты қызы, Құлмерген атты ұлы болыпты. Бір күні Алтынасық пен Құлмерген жардың астында ойнап жүргенде, елге жау тиді деген хабар тиіп, елі үркіп кетеді. Алтынасық пен Құлмерген жылай-жылай елін іздеуге кетеді. Бірақ қанша іздегенмен таба алмайды. Құлмерген оның сайманынан жалғыз қыл садағы болады. Құлмерген аң атып, Алтынасық аң терісінен киім тігіп, ағаштан шатыр жасап алып, аң етін жеп, өмірін өткізе береді. Құлмерген аң атып жүрсе, жылаған баланың даусын естиді. Дауыс шыққан жақта үш қырқаның ар жағында бесіктен сыпырылып түсіп, жылап жатқан бір баланы көреді. Оны көтеріп алып келіп, қарындасына асыратады. Бала сағат сайын емес, күн сайын, ай сайын өсіп, алты айда алты жасқа жетеді. Алтынасықтан бала бірде ағасы Құлмергеннің жанының қайда тұратынын сұрайды. Баланы қышқашпен бір салып: – Сенің онда нең бар? – дейді. Баланың жылаған дауысы үш таудың ар жағында жүрген ағасына жетеді. Дауысты естіп, үйге келеді. Болған жайды қарындасы хабарлап береді. – Оны не істеуші еді, менің жанымды неге айтпадың? – дейді. Құлмерген: – Жаным садақтың ұшында, жалғыз тал қыл бар. Егер сол қыл қиылса, мен өлемін, – деп айтады және қарындасыммен төбелеспе деп, ағалық кеңес береді. Олар садақты есікке байлап қояды. Егер қастық істемек ойы бар біреу есік ашса, садақ сол кісінің жүрегіне тисін деген оймен сол түнде бауыры садақтың ұшындағы қылды тұрып қиып тастайды. Таңертең Алтынасық тұрып, шай қайнатып, ағасына тұр десе, төсекте өліп жатқан ағасын көреді. Жылап-жылап, кеселдің бауырынан келгенін біліп, оны өлтіріп, он екі жілігін он екі қырқаны асыра лақтырады. Өзі елін іздеуге шығады. Темір таяқтан тебендей, темір етіктен теңгедей қалған кезде, бір жылтыраған отты көреді. Келсе, бір кемпір, бір шал сексен жасқа келгенше перзент көрмеген олар сұлу қызды асырап алмақшы болады. Қыз өз басынан кешкен өмірін толық баяндайды. Шал айтады: – Бір қу асық жілік бар, соны тауып шақсаң, ішінен темір қазық шығады. Соны ағаңның түскиізіне қақсаң, ағаң «уф» – деп тұрады, – дейді. Қыз ағасын іздеуге қайта шығады. Баяғы үйіне келіп, ағасының түскиізіне қазық қаққан кезде, киік үркіп, шарбақты бауырына түсіріп, ол кетеді. Енді қарындасын іздеуге Құлмерген шығады. Бір елге келіп, ең шеткі үйіне келсе, бір кемпір, бір шалдың үйі екен. Ол өз басынан кешкен өмірін айтады. Сонда шал былай дейді: – Алтынасық атты қызды осы елдің патшасы айттырып алғалы жатыр, – депті. Ағасы: – Өлсем де қарындасымды көріп өлейін, – деп, қалай көрудің жолын сұрайды. – Бір сайдың ішінде құла өзен бар. Сен кешке соған барып жасырынып отырсаң, жеті құлан келеді. Оның ішінде сарбас құланды атып, ішін жар. Сол кезде ішінен бір сандық түседі. Соны ашсаң, жеті балапан бар. Оның басын жұл, – дейді. Кешке өзенге барады. Аңдар келіп, оны атып қайта келсе, ел ішінде хан қансырап өліпті деген хабар тарайды. Алтынасықты көруге сарайға келеді. Қарындасы ағасын көргенде, беті от болып жанып, ұялады. Бірақ екеуі бірін-бірі аман көргеннен кейін, оның бәрі басылады. Алтынасық пен Құлмерген патша қысымынан құтылып, өз-өз сүйген адамына қосылып, мұратына жетеді.

Ерте заманда Әліп деген хан болыпты. Оның жалғыз ұлы болыпты. Ұлы сиықсыз, ақылсыз, жігерсіз болған екен. Хан баласының мұндай болғанына қатты қайғыланады. Көзім жұмылса, мына жаман ұл мирасқорым бола алмас, алтын тақ, қисапсыз мал-мүлік біреудің жемі болар деп ойлайды. Хан уәзірлерімен елдің игі жақсыларын жинап, ақылдасады. Олар ханға: – Балаңызға елден таңдап, ақылды қыз алып беріп, одан немере сүйсеңіз, мирасқорыңыз сол болар, – деседі. Хан бүкіл елден қыз таңдап, өзіне лайықты келін болар адам таппайды. Хан бір күні еліндегі атақты суретшіні шақырып алады да:

Көштің ең соңында көк өгізге күркесін артып, өгізді өзі жетелеп, қызына өгізді айдатып, мүсәпір шал келеді. Шалдың қызы аса көрікті екен. Ол суретті тамашалап тұрады да:

Бұл жайды бақылаушылар ханға келіп айтады. Хан ойланып қалады. Қызды баласына айттырайын десе, ол төменгі нәсілдің адамы. Айттырмайын десе, елден ақылды қыз табылмайды. Хан уәзірлері мен игі жақсыларына ақылдасып, өзі барып, қызды көріп сынамақшы болады. Хан күркеге келгенде, қыз тезек теріп кетіпті де, күркеде шал ғана отыр екен. Хан шалға әмір үнмен:

Қызы тезектен келгенде, шал қатты мұңайып, аһылап-үһілей береді. Қыз әкесінің мойнына оралып, неге мұңайғанын сұрайды. Шал болған оқиғаны баяндайды.

Қыз сәл ойланып тұрады да:

Ертеңінде хан келіп, аттан түскелі жатқанда күркеден қыз шығып:

Шал күркесіне келіп, хан жарлығын айтады. Қыз әкесіне қияқ жұлып әкеледі де шідер түйдіреді. Оны темірдің үстіне салып өртейді де:

Шал ханға келіп, қызының айтқанын істейді. Хан шалға:

Барғанда хан үйінің туырлығы мен шиінің арасына кіріп ханға тілдес. Сонда үйге де кірмей, далаға да тұрмай сөйлескенің, – дейді. Шал қызының осы ақылын бұлжытпай орындайды. Хан сынамақ үшін берілген үш шартты да мүдірмей орындауға айла тапқан қыз екенін біледі де, қызды баласына айттырады. Ұлан-асыр той жасап, келін түсіреді. Хан келінінің бұрынғы атын өзгертіп, Аққайшы қояды. Онысы қайшыдан өткір деген мағынада екен. Хан бір күні ұлын шақырып алады да:

Жігіт келіншегінің айтқанын істейді. Жігіт буаз биені мініп, шауып келсе, биенің артынан құлынның басы салақтап шығып тұр екен. Хан баласына:

Аққайшы хан әмірін естіген соң күйеуіне:

Жылжып жылдар өтеді. Аққайшының данышпандылығы бүкіл елге аян болады. Күндерде бір күн Әліп ханның елін басқа бір ханның қалың қолы келіп, жаулап алады. Хан қолға түсіп, сол елге тұтқын болып кетеді. Бір күні хан Әліпті алдына алдыртып:

Үш елші Әліп ханның еліне жетіп, бас уәзірге хатты береді. Хатты оқығанда Әліп ханның бәйбішесі, баласы уәзірлері қуанады. Тек Аққайшы уайымдайды. Ол ханның бәйбішесін, уәзірлерін, елдің игі жақсыларын бір жерге жасырын жиғызады да, ханның жазған хатын шешеді.

Бірін бара кесіп отқа жақ дегені оның бірін бара өлтір, бірін жолда жақ дегені – енді бірін жолда өлтір, бірін көзіме көрсет дегені, үшіншісін тірі әкел дегені. – Мүйізді малды алдына айда дегені қару-жарағы сай әскерді алдына жүргіз дегені, – дейді. Әліп ханның уәзірлері Аққайшының ақылымен әскер жинап, Аққайшыға бастатады. Әскер жайбарақат жатқан хан еліне тұтқиылдан шабуыл жасап басып алады. Әліп ханды тұтқыннан босатып, ырғап-жырғап, еліне келеді. Әліп хан еліне келіп, отыз күн ойын, қырық күн тойын істеп, елін жинап, жұрт алдында Аққайшыға тағын береді.

Бір атақты ұры болыпты. Ол жапанда жаяу келе жатып, бір керуеншілерден мінетін ат сұрайды. Керуеншілер басы артық ат жоқ екенін айтады. Ұры:

Ол тоғайда керуеншілерді тонайтын бір жыртқыш жолбарыс бар екен. Керуеншілер от жағып, көліктерін байлап тастап отырғанда, жолбарыс таяп келіп, оттың сөнгенін бағып тұрады. Сол кезде ұры да жолбарыстың арт жағынан келіп, керуеншілердің ұйқыға кетуін күтеді. Керуеншілер ұйықтады-ау деген кезде, ұры таяп келіп ең жақын тұрған шұбарға сап етіп, қарғып мінеді. Шұбар ат шошып зыта жөнеледі. Сонда ұрының салған әні:

Тағдырым жолықтырды медет кәрім, шу, жануар, – деп тепкіленіп қояды. Сонда жолбарыс та:

Бұл арада сілейіп неғып жатырсың? – деп сұрайды. Сонда жолбарыс:

Сонда жолбарыстың айтқанына көнбей, маймыл ұрыға барып, өрмелеп ағаш басына шығады. Ұры да қайла іздейді. Жейдесін шешіп, тұзақ еседі де, маймылдың енінен іліп алып, тарта бастайды. Жан даусы шыққан маймылға жолбарыс келіп:

жөнеледі. Керуеншілер күн жүріп, ұрының қасына келіп қонады. Ұры керуеншілерге өткен түнгі көргендерін айтады.

Керуеншілер:

Бір атты бұл жігітке бермек екен, – деп, араларынан ат шығарып, жігітке мінгізіпті.

Ертеде бір кемпір мен шал өмір сүріпті. Мал дегеннен сауатын үш сиыры болыпты. Шал күн сайын сиырын жайып келеді де, кемпірі сүт пісіріп, тамақ істейді екен. Бір күні сиырдың бірін қасқыр жеп кетеді. Кешкісін үйіне келген шал кемпірінен қорқып:

Шал ертеңінде қалған екі сиырын өріске апарып жайып отырғанда, дағдылы қасқыр келіп, тағы бірін тартып жейді. Шал кемпіріне:

Дәнігіп, аңдып жүрген қасқыр өріске келген жерінде шалдың жалғыз сиырын тартып жеп кетеді. Бар сиырдан осылай айырылған шал жылай-жылай үйіне қайтады. Ол кемпіріне келіп: – Алтынға қызығып қалған жалғыз сиырды тағы саттым, – дейді.

Сонда кемпірі:

Шал үйіне есен жетіп, кемпірі екеуі алтынды сатып, тамақ тауып жеп, күнін көре береді. Сөйтіп, «қорыққан бұрын жұдырықтайды» дегендей, бірінші жыртқыш екінші жыртқышты құртып, кемпір мен шал бұрынғысындай өмір сүріпті.

Өте ерте кезде Есірік деген ел болыпты. Ол елдің Әулеки деген биі болыпты. Әулеки би еліндегі игі жақсыларды жиып, ислам діні шыққанына жар шашып, халқына ораза, намаз ұстаудың амалын іздестіреді. Жиылған адамның ешбірі ақыл айтпаған соң, бес мықты жігітті сайлап алып, елінен жеті жүз ділдә жиып береді де:

Мұрал жігіттерді аттарынан түсіріп, бөлек байлатады.

Сосын біріне санатса, аттары бесеу болып шығады. Енді аттарыңа мініңдер, – дейді.

Жігіттер сонда өздерінің түгел екендігін біледі. «Бұл бір білгіш адам екен, осыған ораза, намаз тапқызып алайық», – деп ойлайды.

Жігіттер:

Жігіттер:

Ораза, намаз тапқан бес жігіт Әулеки биге келіп, екі шелекті тапсырады. Әулеки би тыңдап көрсе, шынында да, ораза, намаз күбірлеген сияқты болады. Сосын елінің игі жақсыларын жиып, үлкен ақ орданың ішіне бәрін жалаңаш кіргізіп, есігі мен түндігін жаптырып алады да, екі шелектің аузын қатар ашады. Неше күннен бері ашыққан аралар игі жақсы, уәзір, байлар мен билердің жалаңаш еттеріне қадалып, шаға бастайды. Отырғандар төзе алмай, орданың быт-шытын шығарып, қашып шығады. Ісіп-кеуіп далаға қашып шыққан уәзірлер мен байлар өздерін түгендесе, Әулеки би жоқ болып шығады. Әулеки биді іздеп сұрастырса, бір қойшы:

Ерте, ерте, ертеде жеңін сүйреткен Есенбай деген шал болыпты. Есенбай, жаңадан алған тоқалы, асқан сұлу қызы – үшеуі ғана тұрады екен.

Шалдың сұлу қызына жігіттер қызығып, көз салып жүрсе керек.

Бір күні айлалы Асан деген жігіт шалдың үйіне келеді. Шал оны үйіне кіргізбей, далада жүріп алады. Сол кезде, өлген біреуді жерлеуге әкетіп бара жатқан адамдарға қарап Асан:

Шал: – Жыламайды, күрсініп отырады, – деп кете береді. Ызаланған шал үйіне келіп тоқалы мен қызына:

Есенбай ойланып барып, ол ақымақ емес, ақылды жігіт екен, барып жауабын берейін, – деп жігітке келеді. Асан қыздың қайтарған жауабынан сілкініп отырамын дегені бой түзеп отырамын дегенін түсінеді де, шалға:

Қыздың сілкінгеніне тоямын дегенін Есекең «жетім қызды мүсіркеген екен ғой» деп ойлайды да, жігітті үйіне ертіп барады. Бірін-бірі осылай көрген жігіт пен қыз бірін-бірі ұнатып, қосылып, мұраттарына жеткен екен дейді.

Ерте заманда өзі жарты болса да, ақыл даналығы жағынан жұрттан асқан бір адам болыпты. Оның үйемелі үш ұлы болыпты. Ол қартайған шағында науқастанып, өлім халінде жатып, үш ұлын шақырып алып:

Бала екінші аптада келгенде алтын тұрманды қаракөк ат, үшінші рет келгенде, үстінде сауыт-сайманы бар ақбоз ат келіп, алдыңғы қара аттың айтқанын айтып, бір-бір тал жалын беріп кетіпті. Бала көрген-білгенін екі ағасына да, басқаға да сездірмейді. Бес-он қойын бағып жүре береді. Сол заманда сол елдің ханының екі сұлу қызы бар екен. Үлкен қызы бойжеткен, тұрмысқа шықпақ болыпты. Ол әкесіне:

Бала екінші күні қаракөк атты секіртеді. Ол екі сатыдан өтіп, үшінші сатыға ілінбей қалады. Үшінші күні батырдың сауытын киіп, сайманын асынып, ақбоз атты ырғытады. Ақбоз ат үш сатыдан да ілінбей өтеді. Бала алтын сақинаны іліп әкетеді. Бала сол күйінде көрінбей кетеді. Сақинаны сақтап, бес күн қойын бағып жүре береді. Хан бүкіл халықты жинап, сақинаны алған ақбоз аттыны таппайды. Сөйтіп, елдегі қойшы-қолаң, еркектің бәрін жинайды. Қой бағып жүрген жерінен баланы да алып келеді. Сақина баладан шығады. Баланың аты Ерболат екен. Хан қызын ұзатпақ болады, «отыз күн ойын, қырық күн тойын жасаймын» деп, жар салады. Ерболатты қызға көрсетеді. Жұпыны баланы көріп қыз серттен таяды. Екінші шартымды орындасаң ғана тиемін, – дейді. Ерболат екінші сертін де орындамақ болады. Қыз Ерболатқа:

Ерболат қара атты шақырып мінеді де, Самұрық ханның шаһарына сапар шегеді. Жолда қара атқа тіл бітіп: – Көзіңді жұм да, мен аш дегенде аш, – дейді. Бір уақытта көзін ашса, үлкен шаһардың қасында тұр. Қара ат Ерболатқа: – Ханнан тіл алу үшін сарайға енесің. Бірақ қайта тірі шығу қиын. Егер бір амалын тауып, сыртқа шықсаң, онан соңғысын мен амалдаймын, – дейді. Ерболат ханның сақшылары арқылы сарайға енеді. Келген шаруасын айтады. Ерболатты бір күн тынықтырып, әңгімесін бастайды.

Ақсұр жігіт менің атымды жамылып таққа отырды. Маған дәм таттырмады. Жемтік іздеп қайда болса, сонда қаңғып кеттім. Күндерде бір күн жемтік іздеп, тіміскілеп жүр едім, бір әби адам кезікті. «Өзі бір келісті төбет екен, асырап алайыншы» – деді де, «күшік-күшік» деп шақырды. Мен әлгіден қалмай еріп отырдым. Бай мол тамақ берген соң «ит үргенімен жағады» дегендей түнде тыным таппай, қой қораны күзеттім. Бір күні қораға үш ұры кірді. Қыңсылап, есік тырмалап едім, бай қару алып, сыртқа шықты. Сол-ақ мұң екен шарбақ қораға кірген үш ұрының кеудесіне қарадым. Байдың малайлары қаптап келіп, үш ұрыны биге байлап-матап беріп жіберді. Мен сонымен «айлалы төбет», «ақылды төбет» атандым. Маңайдағы елдің бәріне танылдым. Тағы бірде бір бай келіп, маған итіңді бер деп, қолқа салып жатқанын көрдім. Әлгі байдың әйелі босанған сайын шілдехананың алғашқы үш күнінде туған бала жоғалып кетеді екен. Биыл тағы босануына бірнеше күн қалыпты. Шілдехана күзетуге мені алмақ екен. Сонымен ол: – Итімді көзден таса қылмаймын деп, мені әлгі үйге ертіп келді. Байдың әйелі аман-есен босанды. Шілдеханада отырғандар түн ортасы ауа қалғып-шұлғи бастады. Мен аса сақтық жасап, оң жақта ұйықтамай отырдым. Бір уақытта шаңырақтан бір қырғи келіп, баланы іле бергенде, арс етіп жабыса түсіп, баланы айырып алып қалдым. Шілдеханадағылардың бәрі оянып кетті. Бай менің маңдайымнан, жонымнан сипап, тәтті тағамдарды алдыма төкті-ай келіп. Күндіз ұйқымды қандырып алып, келесі күні баланы қаршығадан, үшінші күні бүркітттен қорғап қалдым. Өстіп үш күн шілдеханада баласы аман қалған бай ұлан-асыр той жасады. Менің иеме көп мүлік, мал берді. Менің ием малды айдап, мүлікті артып, үйіне келді. Ием мені екі інісіне мақтап көпіріп отырды. Ақыры, ағайынды үшеуі таласып еді, иемнің бәйбішесі былай деді:

Мен үшеуіне де ермей, бет-алды жортып кеттім. Баяғы әйелім – Гүлдің сарайының алдына келдім. Гүл мені көріп: – Мына пәле тойынып алыпты ғой. Сені бұл күніңе де зар қылайын, – деп, мені жұдырықтай торғай бейнесіне айналдырып жіберді. Бір күні көп торғаймен бидай шашып, тұзақпен торғай ұстап жейтін екі баласы бар кемпір-шалдың үйінің қасына келдім. Қасымдағы торғайлар тұзаққа түсе-түсе таусылып, мен тұзаққа түспей, жалғыз қалдым. Шал қоймай жүріп, ақыры, мені қолына түсірді. Ол мені ұстап тұрып, қысып жібергенде, жаным шығып кете жаздап, «мен саған не істедім» деген сөз шығып кетіпті аузымнан.

Мен алты жыл оқи жүріп, оны асырадым. Шал күндерде бір күн қасына мені шақырып алып:

Мен екі баланы ертіп, сарайға келдім. Сарайға келсем, Гүл шашын тарап отыр екен. Мен оны тарғыл мысық бейнесіне айналдырдым да, таққа отырдым. Ана даладағы итпен таласып күжірейіп тұрған сол, – деп сөзін аяқтапты Самұрық хан. Самұрық хан әңгімесін аяқтаған соң, Ерболатқа түсін өзгерте қарап: – Иә, жігітім, енді өлесің, сен әзірлен! – деп бұйырады. Ерболат аспай-саспай орнынан тұрып: – Тақсыр, өлімнен қашпаймын. Өлер алдында дәрет сындырып келейін, – дейді. Хан рұқсат береді. Ерболат қақпадан шыға бере, қара ат іліп алып, көзден ғайып болады. Жолда қара атқа тіл бітіп:

Ерболат қыздың бөлмесіне келсе, сұрша жігіт ұйықтап жатыр. Қыз баласын шомылдырып отыр. Ерболат сұрша жігіттің басын шауып өлтіреді. Қызды, баласын көтеріп әкесіне ертіп келеді. Болған оқиғаны бастан-аяқ баяндайды. Хан Ерболаттың ерлігіне разы болады.

Хан Ерболатты өзінің бас уәзірі етіп, кіші қызын Ерболатқа қосады.

Бір жарлы шал болыпты. Оның бір ұл, бір қызы болыпты. Ұлы мен қызы 17-18 жасқа келгенде шалдың кемпірі қайтыс болыпты. Кемпірі қайтыс болған шал қолындағы бірлі-жарым ірі қарасы мен жиырма шақты ұсағын беріп, өзі сияқты бір кедейдің жалғыз қызына баласын үйлендіріпті. Шалдың келіні асқан сұлу болыпты. Үйленген соң, көп кешікпей шалдың ұлы қайтыс болыпты да, келіні жесір қалыпты. Шал келіні басқаға тұрмысқа шықпапты. Күндерде бір күн шалдың үйіне кісі келіп қонады. Оның бірі қарапайым киім киіп, ел арасына сейілге шығып жүрген басқа бір елдің ханы екен. Оның көзі шалдың сұлу келініне түседі де:

Хан қайтып оралмайды. Келіншек босанып, ұл табады. Баланың атын Төлепберген қояды. Ай артынан ай, жыл артынан жыл жылжып өте береді. Төлепберген он алты жасқа толады. Батыр тұлғалы, шешесі сияқты асқан көркем болып өсе береді. Күндерде бір күн ас берген үлкен той болады. Басқа елден де жүйрік ат, атақты балуандар келеді. Төлепбергеннің өз елінде түйе балуан деген балуан бар екен. Ол барлық балуанды жығып, ең ақырында, Төлепбергенмен күреседі. Төлепберген оны үйіріп, асықша атқанда, қабырғасы күйреп, аяғы сыныпты. Әбден масқара болып, баладан жығылып, мертіккен балуан:

Төлепберген айдан ай өтіп, шаршап-шалдығып келіп, иен даладағы үлкен қорғаны бар қалың бейіттердің арасына келіп түнепті. Түнде қорғанның бір шетіне бір топ адам келеді де, бір нәрсені тез көміп кетіп қалады. Төлепберген көмген нәрсені ақтарып көрсе, алтын сандық екен. Сандықтың ішін ашса, өне бойы қан-қан сұлу қыз жатыр. Сандыққа қоса салған тоғыз алтын ақша, бір уыс тұз. Қыздың шала жаны бар. Төлепберген қызды су жағасына көтеріп келіп, қанын жуып-шайып, су жұтқызады. Қызға ес кіріп:

Қыз Төлепбергеннің қолына жиырма бес алтын ақша ұстатып:

Қыз Төлепбергенге патша киімін кигізіп, арғымаққа мінгізеді де:

Тағамдар әзірлейді. Кешке екі патша келеді. Төлепберген мен қыз оларды қарсы алып күтеді. Сарайдың төңірегіндегі биік таққа Төлепберген отырады. Онан соңғы екі таққа екі патша отырады. Қырық дию оларға қызмет етеді. Ән-күй тартылып, қызу думан болады. Төлепберген мен қыз екі патшаны жібермей, қондырады. Төлепберген ұйықтап жатса, біреу келіп оятады. Қараса, өзінің жолдас қызы. Қыз Төлепбергенге, қырық диюге екі патшаны өлтірткендігін айтады.

Қыз Төлепбергенге сырын айтады.

Төлепберген: – Әкемді өз зейнетіммен іздеп табамын, – деп, қыздың айтқанына көнбепті. Төлепберген көнбеген соң, қыз Төлепбергенге алтын ақша беріп, арғымақ мінгізіп, әкеңді тапқан соң, маған қайта орал, – деп қоя береді. Төлепберген айдан ай өткенде бір қалаға келіп, саудагер болып, дүкен ашыпты. Оның тұрпаттылығына қала халқы қайран қалыпты. Бір күні үлде мен бүлдеге бөленген үш қыз келіп, Төлепбергенді қонаққа шақырыпты. Төлепберген үш қыздың сарайында тамақ ішіп отырғанда, екі мүсәпір адам келіпті. Олар тамақ ішіп болған соң кетіп қалады. Төлепберген үш қыздың сарайына түнейді. Ертеңінде сол қаланың патшасы Төлепбергенді шақырып алып, түнде қайда болғандығын сұрайды. Төлепберген болған оқиғаны айтыпты. Төлепберген қонақ болып отырғанда келген мүсәпір болып барған патша мен уәзірі екен. Патша әмір етіп үш қызды да, Төлепбергенді де дарға асып өлтірмек болады. Дарға асқалы жатқанда, Төлепберген қолындағы патшаның аты бар жүзікті патшаның алдына лақтырып:

Бір байдың тоғыз ұлы болыпты. Бай сегіз ұлын үйлендіріп, отау түсіріп, енші береді. Ең кенжесі Жартыетекті үйлендірмейді. Жартыетек өркеуде, есерсоқтау, басқаның айтқан ақылына көне қоймайтын, кімнен болса да, тайынбайтын жігіт екен. Жартыетек бір күні әкесіне:

Сонымен Жартыетек ләм демей, үйден шыққан бойында жылқыға келеді де, көкбесті деген жүйрікті ерттеп мініп, беті ауған жаққа жүре беріпті. Жартыетек бір күні үлкен өзенге кез болады. Өзеннің жағасында аспанмен тілдескен бәйтерек тұр. Өзеннен өтпек болып өткелдің аузына таяй бергенде, алай-дүлей боран соғып, өзен буырқанып, таси жөнелді. Жартыетек өте алмай, кері шегінеді. «Ей, жігіт, тілдесе кет» деген дыбыс естіледі. Жартыетек жалт етіп, жан-жағына қарайды. Ол бәйтеректің басынан төмен түсіп келе жатқан қарт ананы көреді. Ана Жартыетектің қасына келіп, таяғына сүйеніп, отыра кетеді. Оның жүзінен қайғы-қасірет басқандықтың белгісі білінеді. Ананың көкірегі қарс айрылып, уһілей отырып:

Жартыетек қарт ананың қасында екі күн болады. Қарт ананың күншілік жердегі кедей жатақтың ішінде қара борша күркесі бар екен. Ол сол жерден осы бәйтерекке күнде жаяу келеді екен де, бәйтеректің басына шығып, қызын жоқтап, зарлайды екен. Жартыетек қарт анаға өз жайын айтады. Екі күн өтіп, үшінші күн боран басылып, күн жайма-шуақ болады. Өзеннің тасығаны басылады. Жартыетек Айнаны іздемек болады. Қарт ана Жартыетекке батасын береді. Жартыетек өзеннен өтіп, сапар шегеді. Жартыетек бір күні жолда келе жатып, екі тауды екі қолымен көтеріп, алма-кезек ауыстырып тұрған бір алыпқа кезігеді.

Көлжұтқыштың жанына бұлар таяй бергенде, көлді аузынан қайта төге салады.

Үшеуі жол жүріп келе жатқанда, жайма-шуақ күн лезде бұзылып алай-дүлей боран соғады. Үшеуінің алдына таудай алып құс келіп қонады. Жаңағы дауыл соның екпіні екен. Ол құстың бір аяғы жоқ, сыңар аяқ екен.

Серіктері Жартыетекті осы бәйтеректің қасынан тосып алмақ болады. Жартыетек Теміраяқты өлтіріп, Айнаны әкелуге кетеді. Жартыетек Теміраяқтың зәулім сарайының есігінің алдына келіп, анадай жерде тұрған жасауылдың біріне:

Жартыетекпен алыса түседі. Сол кезде Айна қолындағы балапанды өлтіреді. Теміраяқ сонда да күш бермейді. Айна жүгіріп барып, Теміраяқтың төсегінің астындағы жетінші балапанды өлтірген кезде Теміраяқ омақасып құлайды. Жартыетек Айнаны ертіп, алыптардың қасына келеді. Сол кезде Теміраяқтың жендеттері келіп қалады. Көлжұтқыш жанындағы дарияны ұрттай салып, олардың үстінен төге салады. Жартыетек алыптарды ертіп, Теміраяқтың сарайына келеді де, тұтқын қыздарды азат етеді. Таукөтергіш, Алыпқұс, Көлжұтқыш – үшеуі осы сарайдың иесі болады. Алыптар Айна мен Жартыетекті еліне жеткізеді. Айнаның шешесі Айнаны Жартыетекке ұзатады.

Жартыетекті бүкіл ел өзіне басшы қылады. Сөйтіп, Жартыетек мұратына жетеді.

Ерте заманда байлығы асқан бай болыпты. Ол күндерде бір күн науқастанып, өлім халінде жатып, Мұратбек деген жалғыз ұлын шақырып алыпты да:

Жылжып жылдар өте береді, байдың малы таусылып, Мұратбек пен шешесі әбден күйзеледі. Бір күні Мұратбек шешесін жетелеп, асбұзылға келеді. Асбұзылдың иесі қартаң сарт адам екен. Мұратбек оған:

Аспазшы Мұратбекті қызметке алады. Шешесі екеуі тамақ асырап, бірнеше жыл осында тұра береді.

Бір күні қала ішінде жаршы шығып:

Шешесімен қоштасып, байдың керуенімен еріп, жолға шығады. Екі-үш жүз түйелі керуен жолда жатып, алтын ер-тоқымды арғымақ мінген, сәнді киінген жас жігітке тап болады. Ол керуенбасшысына жолығып:

Оған керуенбасы:

Алуан түрлі тағамдармен, арақ-шараппен сыйлайды. Ойын-сауық көріп, ырғап-жырғап қалады. Жігіт керуенбасына бөлек үйге төсек салдырады.

Таңертең керуенбасы жігітпен қоштасып жүрмекші болады. Жолжомарт «қош тамағын берем», – дейді. Бағанағы ұнды қосып, алуан түрлі тамақ әзірлетіп, арақ-шарап береді. Мұратбек керуенбасына:

Мұратбек керуеншілерге:

Керуеншілер өзара ақылдасып: «Егер Мұратбек тірі шықса, өзімізге қауіп төндіреді. Мына мүлікті мен таптым», – дейді. Сондықтан құдыққа қалдырып кетелік деседі. Сөйтіп, арқанды қияды да, көшіп жүре береді. Мұратбек құдықтың түбінде қайғы-қасіретке батады. Ол тағы тәуекелге бел байлап, қайраттанып бағады. Бір кезде арт жағындағы есіктен бір дыбыс естілді. Жүгіріп есікке келді де, есікті қақты. Есік ашылды. Кіріп барса, жайнаған жиһазды үй екен. Құс төсекте шалқасынан түсіп, кеудесіне домбыра ұстаған, сәнді киінген ақсақалды қарт адам жатыр. Ол жетпеген арман, бітпеген арман деген күй тартады. Шал бір мезгілде басын көтеріп, Мұратбекке отыр дегендей ишарат білдіреді. Шал көзін жұмып, ойға батқандай болды да:

Алғашқы кезіккен қыздың қасындағы шал емес, сұлу жігіт. Саған құбылып көрініп отыр. Оларға жауапты дәл бердің. Егер бірін жамансың десең, басың алынатын еді. Екінші, сен олардан тайсалмадың. Олар тайсалмаған адамға тимейді. Олар алғашында маған да солай істеген. Қазір олар маған қызмет етеді. Мен ән-күйдің ғалымы едім. Атым – Сандал, жасым 150-де, жердің үстінен асты қызық, жердің үстінен аспан әлемі қызық. Мына өзен-су, бау-бақша, үй, алтын-күмісті шығартқан – мен. Жер астындағылар – менің нөкерлерім. Олар мен не істесем, соны істейді. Тек олардың серті бойынша жер үстінен келгендерді өлтіру-өлтірмеуді солар біледі, өлмей қалған адам маған келеді. Енді сенің тағдырың менің қолымда, – дейді қарт.

Қарт жанындағы бір түймені басып қалды. Алуан түрлі тағамдар әзір болды.

Шал Мұратбекке осыны айтты да, құдықтан шығарып жіберді. Мұратбек шалдың айтқанын жаза бастырмай орындады. Мұратбек Жолжомарттың сұлу келіншегі Айкүмісті алып, еліне қайтады. Шешесін табады. Мұратбектің зеректігі елге аян болады. Мұратбек ақылымен асып, өз еліне хан болып, мұратына жетеді.

Бұрынғы өткен заманда Жылысбай деген бір кедей адам болыпты. Бар кәсібі ұрлық екен. Ұры болғанда ана-мына емес, баукеспенің өзі болыпты. Оның ұрлаған нәрсесін дүниеде адам баласы сезіп, көзі шалып көрмеген екен. Сиқырлығы жоқ болсадағы, сиқыршылардан ептілігі асқан ұры болыпты. Жылысбай ұрының жас ортасына келіп қалған кезінде көрген Сапар деген жалғыз баласы болған екен. Жылысбай жасы ұлғайып, жалғаннан өтетініне көзі жетіп, жалғыз баласы Сапардың өмірі туралы қиялды бір қайғы ойлапты. Қайғысы: «Өмірімді дерлік ұрлықпен өткіздім. Дүниеден ұрлыққа менен епті, менен ыспар адам болмады. Ұрлықтың арқасында қарным аш, киімім жыртық болып көрген жоқ. Ал енді, міне, артымнан алдым жуық, жасым болса ұлғайды. Ерте ме, кеш пе, бір өлімнің бары рас. Ажалым жетіп бір күні өліп кетсем, Сапарым қалай кәсіп етіп, қалай өмір сүрер екен? Кедейліктің кесірінен оқу да оқыта алмадым немесе ұрлықтан пайда тауып, осының өміріне пайда тиерлік мал жинап, артымда қалдыра алмадым. Не бір өнердің соңына түскізіп, соның құйрығын ұстатып кете алмадым. Ұлыма әкелік борышымды өтей алмай, мойнымда кететін болды-ау. Қалай күн көріп, кәсіп етер екен? Енді ойлағанмен кеш қалдым. Бәрібір кешіктім», – деп көп ойланып, тарығып, ақыры, мынандай ойға келеді. «Өзімнің бар білетін өнерім – ұрлық. «Ұрлық түбі – қорлық» дегенімен, өз басым қорлық көріп көргенім жоқ. Енді бұған сол ұрлықтың әдіс-амалдарын үйретіп кетейін. Ұрлықтан қорлық көріп барып, Құдай өзі кешейін десе қиын ба?» Бұл сырды қасында айтса:

Баласы бұған не қарсылық, не разылық білдірмейді. Әкенің баласына қас істемеуі нақ, өзіңіз біле беріңіз деп ғана жауап береді. Жылысбай сонда баласына: – Алдымен ұрлыққа өзімнің қандай епті екендігімді саған көрсетемін, содан кейін басқадай әдіс-амалдарымды үйрете жатармын, – деп баласын ертіп, тоғайды аралап жүріп кетеді. Келе жатса, бір ұзын шынар ағаштың басында ұя басып отырған қарғаны көреді.

Сонда Сапар былай деп әкесіне аз ғана өсиет айтқан екен:

Сіз ұяға өрмелей жөнелгенде, мен сіздің бір етігіңіздің ұлтанын сөгіп, алып қалғанымды әлі сезбей тұрсыз ғой, – дегенде, Жылысбай етігіне қарап күліп жіберіпті. – Жәке, бір білместігіңіз бар екен, өзіңізді-өзіңіз ұмыту деген аңғалдыққа жатады. Осындай ұлы іс жолында жүрген адамға мақтан пайда болғаны масқараға ұрындыруы мүмкін. Бұл – жүйрікке бір-бір томар деген сөз. Енді үйге барып, ұлтаныңызды жамап алыңыз, – депті Сапар. Жылысбай сонда қатты қуанып: – Құдайдан тілеген тілегім орындалған екен. Енді күні бүгін өлсем де арманым жоқ, ұрлықты менен асып істемесең, кем түсер түрің көрінбейді. Қанша епті болғаныммен, жалғыздық көріп жүрген жерім көп еді, – деп, баласын ертіп үйіне келіп, етігін жамап алып, енді қандай ұрлыққа бару жөнінде Сапарға кеңес беріпті:

Сөйтіп, әкелі-балалы екі ұры ханның қазына сарайына келеді. Сарайдың айналасындағы күзетшілердің жанынан өтіп бара жатып, ескілікті талмасы ұстаған адам болып, сереңдеп, талып қалады. Күзетшілер талып жатқан адамға көмектесіп, шуылдасып жүргенде, Сапар сарайдың терезесін бұзып, ішіне түсіп, өзі көтергенінше алтынды алып кете барады. Алтынды Сапар алып болды-ау деген кезде Жылысбайдың талмасы тәуір болып, басын көтеріп күзетшілерге:

Сарайға түнде кім келгенін білген бір де күзетші жоқ. Таң атып, күн шыққаннан кейін, қазына сарайды тонатқандарын білісіп, ханға хабарлапты. Сонда хан ойланып отырып, бұл ұрының оңай ұры емес екендігін біледі де, мынандай жария шығарады: – Осындай қалың күзеттің біреуіне шалдықпай, алтынымды ұрлаған ұры, ұры атасы адам болу керек. Шын сондай ұры атасы адам болса, келіп, сол әдісімен тағы ұрлап көрсін. Күзетшілерге ұсталып қалса, менен рақым табамын демесін! Бірақ сол алтынды алып кеткен терезенің алдынан терең ор қаздырып, ордың ішіне адам денесі толық сиғандай кеспек ыдысқа толтыра май құйып, майға шайыр араластырып қайнатып, ордың аузын жұқалап, шөппен жауып қояды. Ханның бұл жариясын естіген Жылысбай баласына: – Балам, елу жыл жалғыз жүріп, жан адамға сездірмей, жаһанның жан кеспесі болып келіп едім. Алтын ұрлаған хан менің намысыма тиіп, жария шығарып отыр. Намысым қозып, нар тәуекел дегелі отырмын. Сен қорықсаң, үйде қал. Мен барып, байқап көрейін дегенде, Сапар: – Бәрібір ғой! Сіз ұсталып қалсаңыз, мені сіздің балаңыз деп үйден де ұстап алады емес пе, онан да екеуіміз де барайық, – деген ақылға келісіп, ханның қазына сарайына келеді. Ханның қандай амал істеп қойғанын бұлар сезген жоқ. Күзетшілер кешегі өздері бұзып, алтын алып кеткен терезе жақта молырақ жүргендерін көріп, сол жақтан көрініс беріп қашып кетіп қалғанда, әкесі сарайдың басқа жақ терезесін бұзып, ішіне түсіп, алтынды алып болып, баласына жалғастырып жіберіп, енді өзі шыққалы жатқанда, күзетшілер біліп қалып, сол терезеге қарай ұмтылады. Жәкең кешегі бұзылған терезені қағып жіберіп, сыртқа қарай қарғиды да, ханның май құйып қойған кеспегіне шоп беріп түсіп кетеді. Сапар сезіп қалады да, күзетшілер ана терезеге үймелеп, іштегі ұрыны ұстап аламыз деп ханға кісі жіберіп, сырттан басқадай тағы бір жарым кісі іздесіп, у-шу болысып жүргенде, Сапар келіп, әкесі түскен жерді көрсе, ыстық шайырлы майға күйіп, баяғыда дүние салыпты. Көп ойланып тұруға уақыт жоқ, әкемнің денесін таң атқан соң көреді де, мені де ұстап құртады. Ал бүгін денесін алып кетуге мына қарбаласта шама да келмейді. Енді не істеу керек, – деп аз тұрады да, ханға танылмас үшін өліктің басын кесіп алып, денесін құдықтың түбіне тастап кетеді. Бұл қылықты білген күзетші де, хан да болған жоқ. Ұры қазына сарайдың ішінде деп таң атқанша берік күзетіп, таңертең жарықта ұстаймыз десіп гуілдеседі. Таңертең сарайдың есігін ашып қараса, ұры жоқ. Бұл қайтіп кетіп қалды десіп қарап жүрсе, май құйып қойған құдығынан бас жоқ өлік табылады. Хан аузын басып, санын бір-ақ соғады. Құдықтан өлікті шығарып алып келеді, бірақ кім екені, қандай екені, кәрі ме, жас па түгі білінбей, хан тағы алданып қалады. Екінші алданғанын білген хан енді қандай амалмен алдап ұстау керек деп ойлап отырып, өзінің бой жетіп отырған қызымен ақылдасады. Сонда қызы әкесіне:

«Бұл да ақыл екен» деп, қызының айтқандарын түгел істеп, хан жатып қалады. Бұл жиынға Сапар да келген еді. Хан қонағасын «жақсылап» бергізіп, сыйғандарын сарайдың ішіне, сыймағандарын ауланың ішіне, қайда болса, сонда жатқызып, неше қабат күзет қояды. Ханның қызының жататын бөлмесі жеті бөлмелі сарайдың ең түпкісі екен. Сол жеті есікке мықты жеті жігіт күзетші қойылған екен. Жанынан үміті бар адам қыз жатқан бөлмеге кіретіндей ешбір мүмкіндік жоқ еді. Қалың жігіттердің ішінде Сапар да жатты. Оның көпке дейін ұйқысы келмей, алуан түрлі ой ойлайды. «Япыр-ау, бұл ханның қалай істеген қылығы, жалғыз қызын күйеуге бергенде, өзінің ақымақтығын жұртқа білгізіп, баласының арын айрандай төгіп, хан болмай, хас ақымақ болғаны өзіне біліне ме екен? Әлде басқадай ойлаған ойы бар ма екен? Сен хан, менің жігіттік, жігер-намысыма тиіп, жылжытпа амалмен ұстамақ екенсің ғой. Олай болса, сенің намысыңа, шымбайыңа мен де тиіп, масқаралап кететін амалды ойластырармын деген ойға келіп, орнынан қозғалды. Алдырайын дегенде, алжаса кететін қашанғы заң емес пе? Көп күзетші бір-біріне сеніп, маужырасып қалғуға кетісті. Олардың қалғығанын аңдып тұрған Сапар қараңғыны пайдаланып, ара-арасымен жүріп, ақырғы күзетшіге келгенде, ол ояу екен. Есіктің алдында ары-бері жүріп, есікке барып, қайта айнала бергенде күзетшінің артынан Сапар да ере жөнелді. Күзетші есікке барып, енді қайта айнала бергенде, қыз жатқан есікке жып беріп, кіріп үлгереді. Сапардың ойы оймақ пен тарақ емес, хан қызына жолығып, оны да масқаралап кету еді. Сол мақсатымен келген бетте іркілмей қызды оятты. Аздан соң Сапар ебін тауып, кезігіп тұрармын деп қызбен қоштасып, қайтып келген жолмен кеңге шығып айнала қараса, қызыл өрт жағып жіберіпті. Сапар бағанағы жолмен қыз жатқан бөлмеге қайта кіріп, қыздың жастығының астындағы жібекке түйілген қызыл ретті тарақ, оймағын алып шығып, өзінің бетіне салған таңбадай таңбаны сол сарай төңірегінде жатқан қалың жігіттердің бетіне түгел жағып, тарақ пен оймақты сарай есігінің есік алдына қыстырып, өзі жатқан орнына келіп, ұйықтап қалады. Таңның саз беруін асыға күткен Ханыша күннің шығуын әрең тосты. Таң ата уәзір, сардарларды Ханыша шақырып алды. Оларға түндегі болған уақиғаны түгел баян етті дағы, мына қонақ болып жатқан жігіттерді түгел оятып, қатарға тұрғызып, бетінде қызыл реті бар жігітті ұстаңдар! – деді. Ханыша өзі бас болып, ұры ұстаушы жігіттерді оята бастағанда, бояу жағылған жігіт бірден кезікті. Бас салып оны ұстаған дүбірімен басқа жігіттер оянып кетіп, бастарын көтеріп алғанда, көбінің беттері қызыл бояу. Шаш ал десе бас алатын жігіттер. Міне, бояулы, әне, тағы, міне, тағы, ойбай, тағы және біреу, ұстаңдар, ұстаңдар десіп бояулы жігіттерді шетінен матай берді. Ұсталғандардың ішінде Сапар да тұрды. Ханыша аң-таң, өзінің жаққаны бір-ақ адам. Бұл не болып кетті, тіпті, рет бетіне жағылмаған адам қалмапты. Ханыша дағдарып тұрып, амалы таусылып, бұл жолы да алданып қалғанын айтты. Хан да қалай алдап ұстаудың амалын ойластырып бақты. Бұл жолы мынандай амал тапты. Осы менің қолымдағы басы жоқ өліктің туыс, жанашыры оның денесін көргенде, бір жыламай, дәті қалай шыдар екен? Осыны барлық халқыма тұтас көрсетсем, өлікті көріп жылаған адам, менің ұрым болады да шығады емес пе деген шешімге келіп, әруақтың басы жоқ денесін ханның ордасының есігінің алдына кәрі-жасын түгел өткізеді. Уәзір, бек, сардарларына: «Өлікті көріп жылаған кім болса да ұстаңдар!» деген жарлық береді. Бұл жарлық бойынша халық шұбырып өтіп жатты. Бірақ өлікті көріп, жыламақ түгіл сескеніп кетіп жатты. Мына хабарды естігенде, Сапар мықтап састы. Оның сасатын жөні де болды. «Қырық жыл отасып келген жолдасының қорлықпен өліп, болмағанда денесі бүтін де емес, денесін көргенде дәті шыдамай, шешем жылап жібередідағы, хан тап сол жерімізден ұстайды» деп ойлап сасқан еді. Бірақ бұған да бір амал тапты. Кішкене үйсымақтарын жығып, тура көшетін болады. Жалғыз өгізі бар екен. Бар жүгін соған артып болып қалғанда, Сапар шешесіне былай дейді: – Шеше, біз қазір хан ордасының алдынан өтеміз. Орданың алдында әкемнің денесін көргенде өзіңіз де жыламай кете алмайсыз. Егер сіздің жылағаныңызды көрсе, ханның сайлауыттары бұлтартпай екеуімізді ұстап алады. Сіз жылағанда мынандай сылтаумен жылаңыз. Жүктің ең үстіне үлкен қазанды бос қояйық. Сіз жылай бастағанда, мен өгізді тулатамын. Содан қазан құлап жерге түсіп сынатын болсын. Сынған қазанды сылтау етіп, мені қарғап, жылай бересіз, – деп шешесіне айтып қояды Сапар. Өгізіне жүктерін артып, қазанды бос бастырып, ханның ордасына да жақындайды. Жылысбайдың басы жоқ, май мен шайыр араласып жабысқан былғанышты денесін көріп, қорлықпен өлгенін есіне түсіргенде, кемпірдің көңілі босап, еңкілдеп, жылай бастағанын сезе қойған Сапар:

деп айқай салып, бір ауыз өлең айтып жіберіп, өгіздің құйыршығына бір қарыс бізді шаншып кеп жібергенде, өгіз мөңіреп барып, қарғып-қарғып кетеді. Алдымен қазан ұшып, тасқа түсіп, төрт бөлінеді. Баласының тентектігін кемпірдің мынадай шығынға ұшырағанын хан да, халық та көріп тұр. Жылаудың жыны қысып жатқан кемпір ойбайын сала жөнелді. – Қаңғырып жүргенде, қай қағынған, ойбай, қағынды алғыр-ай! Қапсағай ұлы атамнан қалған жалғыз мұрамды құрттың-ау, құт-берекемнің ұйытқысы еді. Һу жалғыз, құртып тындың-ау!

Шаңырағым тағы сыныпты, Қиратып бітті-ау, түгімді қоймай, – деп, жер-көкті қарғысты баласына жаудырған болып, ойбайын салып жатыр. Бірақ қарғыстың сөзіне мән берген адам болмады. Шешесі қарғап емес, алғап жатқанын сезген адам болмады. Азан-қазан долы қатынның бейнесімен жылап-еңіреп баласын таспен атып қуып жүргенде, Сапар шешесіне еркелеген және өтірік қорыққан болып, ішек-сілесі қатып күле қашып жүріп, елді бір-бірден шұбыртып өтіп жатқан жерге келіп: – Ағатайлар, мені жылдам өткізіп жіберіңдер. Шешем қазан сынғанын менен көріп, қуып жүр. Маған атқан тасы өздеріңізге тиіп кетіп жүрмесін, – дегенде, әлгілер бірі қашып, бірі қуып жүргенге мәз болысып, мысқылдап күлісіп Сапарды өткізіп жіберіп:

Бұл қылықты хан да көріп, өзі де ақыр заман долы адам екен. Қазынадан бір жүз ділдә беріп: – Қазан сатып ал, – деп ашуын басқызып, жолға салып жіберіңдер, – депті. Ханның жарлығы орындалды. Бір жүз ділдә беріліп, кемпір өз жолымен жүгін артып кете барғанда, Сапар да шешесінің соңынан еріп кетіпті. Орданың алдынан өлікті көріп жыламақ түгіл, қабақ шытып та өткен адам болмады. «Ұры болса да тегін ұры емес. Ұрылардың сырттаны екен» деген ойға келеді. Дегенмен мал ашуы жан ашуы дегені рас қой. Хан тағы ойланып, мынандай ақылға келдідағы, ол ойын жария қылып, тақтаға ілдірді. Жариясында: «Енді орданың есігінің алдына мына бассыз өлікті көрнекті жерге қоямын. Екі босағадан қарама-қарсы қатарластырып, дауыс шақырым жерге созылтып, екі қатар әскердің көзіне көрінбей, өліктің қасына келіп қайтып кетсе, ұрланған алтынымды үріндіге жіберіп, барлық қылмысын кешемін. Жүрегінің батылдығын осыдан сынаймын. Бұған таба алмаса, тоқты, лақ, жырым, шеттіктің ұрысы екен деп, қолыма түскен күнде адам баласы көрмеген қорлықпен өлтіремін» депті. Мына жарияны көргенде, Сапарға мынандай ойлар келді: «Япырым-ау, өлім айдаған тышқан мысықтың құйрығымен ойнайды. Оның кебін киіп алысқанда емес, арыстанмен ойнағанда немен тынам. Ұрлық істеп, мен не марқадам табам. Ұрлықтың түбі – қорлық екені де белгілі нәрсе ғой. Сорлы әкем бұл ұрлықты өнер деп маған өлім жолын үйреткенше, өмірдің өзіне сай өрмекші ғұрлы жан бағатын бір кәсіпті неге қалап алмады екен. Ұрлыққа сондай епті болғанда, өмірге де сондай бай адам емес пе? Сол байлығын не өзіне, не халқына тигізе алмай, өз басы қор болып өліп, енді, міне, менің басымды өлім саудасына салып қойғаны. Жарлық қатты, жан тәтті. Жарлық қаһарынан қорқып, жан әкем, басыңды өз қолыммен кестім. Мұнан қорлық не бар? Екі бөлек денеңді біріктіріп, бір жерге көме алмасам, әкелік қарызыңды өтей алмаспын. Арманы таусылмай, анам да зарлаумен өтер. Мына ханның ендігі ойы шыжық қоңырсытып, қақпанға түлкі шақырғанның кебі емес пе?

Түлкі де қақпанды оңайлықпен киіп алмайды.

Амалын тауып, қақпанды шаптырмай, шыжығын теріп, жеп кете береді емес пе? Түлкіден адамның бір амалы артық деуші емес пе? Мен адам емеспін бе? Бір амал тауып, осы ханды тағы да санын бір соқтырып, шамам келсе, әкемнің денесін де ұрлап алып, басына қосып көмейін» деп ойлайды да, өткелге атпен бармақ екен. Сапардың әкесінен қалған жалғыз-ақ аты бар екен. Атының бір жақ қабырғасын қазанның күйесін майға араластырып болды. Сонда атының бір жағы – қара, екінші жағы қалпынша болды. Әлгі түні ай жарық екен. Атына мініп алып, қарама-қарсы тұрған екі сап әскердің ортасымен жүре берді. Мына келе жатқан адамның аты баран деп, мінер жағындағы әскерлер түстеп тұрса, қамшы жақтағы әскерлер ақ атты адам, – деп, түстеп тұрады. Бірақ көрген жерден бас салмай, ордаға барып қайта қайтқанда, ұстаймыз десіп, тек бөгенайын ғана байқап дайындалып тұрады. Бұлар мені қайтқанымда ұстамақ болып дайын тұр дегенді Сапар жорамалдап білген еді. Осылай ордаға да жетіп, тамның қабырғасына сүйеулі тұрған әкесінің өлігін іліп ала, жалт беріп, қайта қашады. Сапардың келгендегі мінер жағында тұрған әскер қамшы жағындағы әскердің баран аттысын қуады да, ал қамшы жағында тұрған әскерлер мінер жағында тұрған әскердің ақ аттысын қуады. Осылай жапа-тармағай у-шу болып, бірін-бірі қуып жүргенде, Сапар бір тоғайдың ішіне кіріп, адастырып, әкесінің өлігіне басына қосып, жерлепті. Мұны естіген хан аң-таң болады. Хан енді ары-бері ойлап, ақырында, мынандай шешімге келеді. Осы ұры ерлігін де, ақылдылығын да, даналығын да көрсетті. Мен іздеп таппадым. Бастапқыда ызамен іздедім. Келе-келе бұл істің қызығын көргім келді, бәрін де көрдім. Тіпті, осы істеп жүрген ерлігіне сүйіндім. Алдау-арбау деп ойлама. Өзі маған келіп, осы істеген әдіс амалдарды ауызекі айтсын. Мүмкін тек өз басына ғана емес, халыққа пайдаң тиетін адам болуың да ықтимал. «Ерді кебенек ішінде таны» деген ғой, – деп, хан жария шығарады. Бұл жарияны көріп, Сапарға да дұрыс ой келеді. Ұрлық пен сұмдықтың сұрқиясы болғаннан да ұлылықтың құлы болғаным жөн екен. Халықты бастап отырған ханымыздың да хас ақымақтық қылықтары көп. Оны да әшкерелеп берсем халыққа қиянаты азаяр. Жанымнан қорқып жасырғанмен жалғанды арқалап кетпеуім нақ деген шешім ойға келіп:

Ұрым келді деген ханда да ой жоқ еді. – Иә, пақырым, қандай мұқтаждығың бар. Тілегің орындалды ма, айт? – деді Сапарға. Ол: – Құлдық тақсыр! Құлдық тақсыр! Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш, – деген екен. – Мейіріміңізді тілеймін. – Хан екен деп қорықпа, қаталығын алдына сал. Қаралығын асқанмен, қасиетіңді білер деген-ді, тағы сол ата-бабаларым айтқан екен. Келіп алып, несін жасырайын. Сізбен жасырынбақ ойнап жүрген мен едім, тақсыр. Хандығыңызды бұлдасаңыз, қасиетіңіз таяр! Сізге орасан сұмдық еттім. Жолына өзі салар, құлдық еттім! – деп, Сапар отырып қалыпты. «Мынандай жас бала осындай сұмды, қулықтың кенін қайдан аралап тауысып жүр екен» деп ойланады да, хан, уәзір, бек сардарын жиғыздыдағы ұры Сапарға сұрау бере бастады.

Қандай ісі ұнамды екен, жаратшы, – деп бір ауыз өлең айтып жіберіп: – Әкемнің аты – Жылысбай, өз атым – Сапар, бізде жанашыр ағайын деген болмайды, – дегенде, хан:

Менің өз атымды қалайша Жылысбай қойғанын кім білсін. Мен өз баламның атын Сапар қойғаным, өзім бір саяхатпен сапарда жүргенімде туған бала болған соң, қыз да болса атын Сапар қойып едім, – депті хан жанындағыларға. Сонда әлгі ұры Сапар:

Жалғыз менің ішіме жалғыз ғана аяқ ас сияды. Көптің ақылы біріксе, көмескіні табады. «Ащы менен тұщыны татқан біледі, алыс пенен жуықты жортқан біледі» деген мақалды еске алғанда, осы жас бала болғанмен, жортып та, татып та көргенге ұқсап отыр. Қой асығын қор тұтпа, қолыңа толса, сақа тұт, – деп, хан көпшілікке ескерту айтты да, ендігі сөзді ұры Сапарға берді. Ол:

Ұры Сапардың бұл кеңесін тыңдаушылардың кейі күліп, кейі таң болып, кейі риза болып, кейі ыза болады. Хан Жылысбай бұларға назарын аудармай, ұры Сапарға тағы сұрау берді.

Көрдіңіз бе, менің әкем сізден тәлім алып, ұры болса, мен әкемнен тәлім алып, ұры болғанмын. Менің әкеме қатысым қалай болса, әкемнің сізге қатысы дәл солай. Сіз патша адамсыз. Сізге қараған әлеумет халық түгелдей сіздің балаңыз десек те қателеспейміз. Осылардың бай, кедей болуы, ұры, қарақшы, жомарт, момын, жаман, зәлім, ғалым, шешен, дәрігер, қорғаншақ, батыр, батыл болулары, қысқасы, сізге байланысты. Осының түбіне жете ойламапсыз. Сіз сол мен ұрлаған алтынды халықтан қалай алып, қазынаға салуды ғана көздедіңіз. Бұл қылығыңыз көрнеу ұрлық, ұрлық дейтінім, сол мен ұрлаған алтынды халықтан жиғызып алып, орнына не бердіңіз? Сіздің бергеніңіз мен сендердің хандарыңмын деген атағыңыз ғана емес пе? Ал сол жиылған алтыннан халыққа тиер пайда бар ма? Жоқ, болмаса, кәріп-кәсірге жылына бір рет жейде кигізбейсіз. Сіз ханмын мен деп халыққа еркелік істесеңіз, мен ханның ұлымын деп, сізге еркелік істедім. Шын қамқоршы болса, менің бір еркелігімді кешірер деп едім. Көшкенді қойып, кесепат жолға сүйрелеп, асқындырып, түрлі-түрлі сұрқиялыққа өзіңіз жетелеп кеттіңіз. Мен сіздің орныңызда хан болсам, алтынды қазынаға жинап қойып, көзімді суарғанша сол алтынның күшімен халыққа білім таратқан болар едім дегенде, хан: – Алтынмен қандай білім табылмақ? – депті.

Ал халқымыздан жаман, қорғаншақ, ұры-қары, қияңқы, бетімен кету, біреуді-біреу күтіп, сыйлауды білмеу, үлкен-кішілік жоқ болудың барлығы осы білім жоқтыққа әкеп соғады. Осыларды ойлайтын сіздің өз басыңызда түсінік аз болған соң, момын халықтың басына кім әкеп, осы білімді құйып жіберер дейсіз. Әлде болса, кеш емес. Бос тұрған алтынның пайдасын халық игілігіне жұмсауды тілеймін. Ұрлығым үшін жаза кесем десеңіз, оныңызға құлдық. Жазадан ағартып, кешіп жіберсеңіз, халыққа салмағыңызды салып қана бұрынғыша сіз отыра берсеңіз, мен тағы тыныш отыра алмай, қайтадан сіздің алдыңызға жазаға келетін боламын. Сондықтан халық игілігінен өзіңіз бас тартпайтын болсаңыз, қылмысты қылығымен ақтап алып, осы өзім айтып отырған өнердің біреуін үйретіп, сол тапқан білімімді халық игілігіне арнауыма жағдай жасауды тілеймін. Тек қылмысымды кешіре гөр деп жаным үшін жалынбаймын, – деп ұры Сапар сөзін бітірген екен. Жылысбай хан ұры Сапардың сөзін тыңдап болып, би, бектеріне қарап:

Қожанасыр бірде ағаштың бұтағына мініп, түбін арамен аралап отырады. Қасынан өтіп бара жатып, мұны көрген жолаушы:

Өзеннің тереңіне жетіп, су қапталына келген есек тұра қалады. Қожа абайламай, үшінші рет тебініп жібереді. Есек ышқына бергенде «өлген деген осы екен» деп, Қожа суға құлай кетеді. Осы замат өткелге бір топ кірешілер келіп өтпекші болады. Қожадан үріккен түйелері суға түспей қояды. Керуеншілер: – Неғып жатырсың, тұр! – дейді. Қожанасыр: – Өліп жатырмын! – деп тұрмайды. Не де болса керуеншілер өтпекші болып суға түсе-түсе қалады. Қожадан үріккен түйе жатта тулап, жүгі шашылып, су бетін тәтті кәмпит жауып кетеді. Қожанасыр: – Ақыретке барғанда алдыңа тәтті кәмпит келеді деген осы-ау! – деп тере бастайды. Күйіп кеткен керуенбасы Қожаны қамшымен тартып-тартып жібереді. Шыдай алмаған Қожа ұшып тұрады. Қожекең керуенбасының қамшысын болмай отырып, сұрап алады. – Бұл өлген адамды тірілтетін қамшы екен, – деп жатта жабысады. Қамшы қолға тиген соң, Қожа есегіне мініп алып, ақыретке бір рет барып келдім деп жүріп кетіпті.

Қожанасыр базардан бір қой алып келе жатып, бір топ балаларға тап болады. Ерігіп, ойын баққан балалар ақылдасып, Қожанасырға былай дейді: – Жұрт ертең заманақыр болады дейді. Сондықтан бір күнгі өмірімізді жырғап өткізейік. Жалғыз қойды апарып байиын деп пе едің, сояйық та жейік, – дейді. Қожа тұрып: – Түстік өміріңе кештік мал жи деген екен, сосын алып ем бұл қойды. Мен байып, Меккеге енді бара алмаспын. Заманақыр басталыпты ғой. Кедейдің бір тойғаны шала байығаны деген, келіңдер, сойсақ, соялық, – деп, келісе кетеді. Қой еті өздері әкелген қазанға түскенде қулықтарына разы болған балалар өзенге шомыла бастапты. Қожекең олардың бар киімін жиып әкеп отқа сап, етті тездетіп, қайната береді. Балалар ашуланып, Қожаға жабыла кетеді. Сонда Қожа: – Ертең ақырзаман болса, бәрібір, киімнің қажеті не? – деп, еріккен балалардың қолдарына бір-бір жілік ет ұстатып, жалаңаш айдапты.

Қожанасыр ауыл арасында жүріп, бір топ жолаушыға кез болады. Бұлар амандасып болысымен жолаушылар Қожадан: – Ныспың кім? – деп жөн сұрайды.

Аналар Құдайды құрдас етті деп айыптап, ханға алып келеді. Хан қаһарына мінеді. Қожа дат сұрап:

Қожанасырды бір күні хан үйіне шақырып, Қожа жақсы көретін мәндір шелпекті сиырдың жас қиымен қосып істеп, алдына тартыпты. Хан өзіне тәтті қосқан мәндір шелпек алдырады. Аңғал Қожа шелпекті асап жіберіп, түкіріп, қаша жөнеледі. Хан кегін Қожадан өмірінде бір алып, айызы қана күліп қала береді. Қапысын күткен Қожа бірде бір серкенің терісін бітеу сойып, ханның суға шомылатын жеріне өлшеулі күні келіп, тұлыпқа түсіп жатады. Бір кезде хан суға түсіп шыға бергенде, Қожа хан киімін тығып алып, теріні салдырлатып:

Қожанасыр бір баймен әңгімелесіп отырады. Сөз арасында Қожа байға насыбай шақшасын ұсынады. Өзі насыбай атпайтын Қожа шақшасын кепкен саңырауқұлақтың үгіндісіне толтырып қойған екен. Озбыр бай «бір атсам да бірегей атайын» деп, алақанын толтыра салып, шірене атып жібереді. Үгіндіге қақалып-шашалып, біраздан соң байекең есін әзер жияды.

Бір күні Қожанасыр жолаушылап келе жатып аңда жүрген ханға кездесіп қалып, әңгіме-дүкен құрысыпты. Хан отырып: – Менің алашұбар атым бар. Шапса, шаң ілеспейді, желсе, жел жетпейді, – деп бөсіпті. – Менің асыл текті есегіме не жетсін, ақырғанда даусы айшылықтан естіледі, – дейді Қожа хан қытығына тиіп.

Қожанасырға бір-екі бай келіп: – Сенің әкең суға ағып кетіпті. Бағанадан соны іздеп таппай келдік, – депті. – Судан қалай іздедіңдер? – дейді Қожа. Аналар: – Ағын бойын қуалай іздедік, – дейді. Сонда Қожа тұрып:

Еріккен хан елін жинап алып:

Мұны естіген Қожанасыр: – Жер кіндігін тауып, жұлдызды санап берейін, – дейді. Қожа таяғымен жерді олай өлшеп, бұлай өлшеп, кіндігі осы ара деп, бір жерді түртеді. Хан: – Емес! – деп ақырады. – Онда өзің көрсете ғой, – деп, ханды орнына сылқ еткізіпті тапқыр Қожа.

Қожанасыр бірде үйінде отырып, бұл үйде не ат жоқ, не ет жоқ, енді қайтер екенбіз деп, әбден тарығады. Отырып-отырып, бір кез сыртқа шығады да, кетіп қалады. Әйелі оның не істегелі кеткенін біліп, бір торғай ұстап, тығып қояды және бір алмас кездік әзірлейді. Кешінде Қожа бір қойды сүйреп келе жатады. Мұны көріп әйелі, алмас кездікті алдына байқатпай, шаныша қояды. Қожекең үйге енген кезде, әйелінің етегінің астынан бір торғай пыр етіп, ұша жөнеледі. Қожа бұған қайран қалып қояды. Қойды сойып, терісін сыртқа жайып қояды. Қой иесі іздеп келіп, Қожанасырдан осындай қойым жоғалды, көрмедің бе, Қожа? – деп сұраса, – Көргені несі, біз сойып алғамыз, – депті. Сонда әйелі: – Өтірік айтады, біз қашан сойдық? – дейді.

Таңдайбай күндердің күнінде бір топ адамдармен бірге сауда жасауға базарға келеді. Олар базар жанындағы қос теректің түбіне қостарын тігіп тынығады. Әбден тыныққан жүргіншілер келген жұмыстарына кіріседі. Таңдайбай жолдастарына осы жолы жемеңқор бір саудагерді алдайтынын айтады. Бір көзін қысқан Таңдайбай соқыр кісі болып, базарға еніп кетеді, айтқан саудагерлерін де табады. Жолдастары саудасын істеп болып, кезек ең соңында тұрған Тәкеңе де келеді. Ол: – Балам, ақшам қоста ұмытылып қалыпты. Екі қап ұн алмақшы едім, бере қойшы, айналайын. Мына әзір көліктермен жеткізіп алайын, ақшаңды қате қылмай, қол жеткізейін, – дейді. Саудагер: – Танымайтын сізді қайдан іздеймін? – деп көнбепті. Сонда Тәкең қос теректің түбіндегі қара соқырдың қосы қайсы десең, мені білмейтін пенде жоқ, – деп болмапты өзеленіп. Саудагер келісім беріпті. Алушысы келмеген соң саудагер іздеп шығады. Ешкім ондай адамды білмейтін болып шығады. «Сұрай-сұрай Меккеге де барады» деп, іздей-іздей Таңдайбайдың қосына да келеді. Олар да білмеуші едік дейді. Әбден тарыққан саудагер отырып:

* * * Ел ішіне Россиядан алымшыға екі орыс келіпті. Түтін басы екі ірі қара алып жатыр. Малды жиып болған соң орыс жеріне әкеткелі жатыр деген өсек гулеп кетеді. Орысқа алым төлемейтінін білетін Таңдайбай бұның таза іс еместігін сезеді. Сұрастыра отырса оның бірі қазақша дым білмейді де, екіншісі өтірік шүлдірлейтін болса керек. Ауылына алымшылардың келетін күнін аңдып отырып, Тәкең төріне екі кебіс, бір көсеу тастап қояды. Келімсектермен әңгіме ұзаған сайын әлгі екеуі бірі кебісті айналдырып, бірі көсеуді жона бастайды. Сөз бітіп, ел тысқа шығарда біреуі кебістерді біріне-бірін кигізіп тастап шығады. – Керей көсеу жонады. Қазақтың ең тыныш отырғаны екі кебісті біріне-бірін сұғып кетеді деген осы. Мыналарың түс бояп, жұртты алдап жүрген керей, найманның өз қулары екен, – деп Таңдайбай малды елге таратып беріп, екі пысықты келген жағына қайыра қуып жібереді.

* * * Өмірінде сөзге дес бермеген шешен де тапқыр Таңдайбай: – Өзім өз болғалы екі рет екі қыздан жеңілген едім, – депті. Ел аралап келе жатқан шешен ел шетінде тезек теріп жүрген бір қызға жөн сұрауға бұрылады. Қыздың қызыл көйлегі қолтық тұсынан жыртылып, қыз тәні ағараңдап тұрғанын көрген Тәкең келе сала:

Қыз да іздегенге сұраған болса керек:

* * * Бір топ жігіттермен келе жатқан Таңдайбай бір байдың ауылына бұрылады, серіктері: – Бұл байдың сараңдығы Шығайбайдан кем емес. Өзі үйінде күндіз әсте болмайды. Ал, бәйбішесі тастан да қатты, –дейді. Ендеше дейді Таңдайбай: – Мен шешініп, атқа жайдақ ішкі киімдеріммен ғана мінейін де, дәл бай үйіне қарай қашайын. Сендер шу болып мені қуып келіп, тап-таптың астына алыңдар. Онан арғысы менің мойнымда болсын, – дейді. Иә, дескен жігіттер шешенді тұра қуады. Ол шауып кеп, бай үйіне жып береді. Кемпір сасып, ұшып тұрады. – Ойбай, шешеке, өлтірді. Мені қуғыншы кеткенше жасыра тұр. Құлдығың болайын, – дейді. Сасқан бәйбіше қазан жақтағы шиге жасыра қояды. Ши іші құрт, ірімшік, қаймақ пен майға толы еді. Қуғыншылар әңгір-мүңкірге ұқсап, опыр-топыр үйге кіріп келеді. Ши ішінен екі қолына қос табақ құрт пен май қаймақты ала шыға келіп Таңдайбай:

* * * Елінің атақты бір даукесі ауылдасының атын даулап, алып кетті деп естиді Тәкең бір күні. Бұған қайдан шыдасын, пәлеқордың алдын орай шауып, бір шілік ішінен жол торып, пішенге жата қалады. Жазықсызды жәбірлеушіні есінен кетпестей етіп қорқытуды ойлап шешініп жіберіп, балағын түрінген шешен үсті-басына күл мен батпақты сыбап алады. Әлгі адам тұсынан өте бергенде, Таңдайбай білдіртпей келіп, ат жүгенін сыпырып алып, өз басына кие қояды. Сәл жүріп, босаған ат ұзаған соң, шешен шегіншектей қалады. Артына жалт қараған жалақор шошып кетіп, аттан жалп етіп, ұшып түсіпті. «Байтал түгіл бас қайғы» деп, еліне әзер жетсе керек.

* * * Талайды тарықтырған тапқыр Таңдайбайды бір замандас әйелі әжуа етуді ойлап жүреді. Оның да сәті түсіп Тәкең жып етіп, бір күні жетіп келеді. Енесі келіншекке: – Шай ас дейді. Шай әзір болады. Келіншек дастарқан жаяды, шайды құярда шәйнекке қос уыс тұзды бір-ақ салады.

* * * Тілі мірдің оғындай Таңдайбайды би төрелер мен бай ұлықтар иттің етінен де жек көріпті. Олар Таңдайбайдан қолынан келген жамандықтарын аямапты. Тәкең де бас имей, есесін жібермепті. Сондай бір еселескен ерегес кезінде көптен тісін қайрап жүрген төре жігіт астында тайпалған торы жорғасы бар серігі екеуі қарсы ұшыраса кетіпті. Сәлемдесіп жатқанда төренің аты есінейді. Мұны көрген Тәкең бір жымың етіп, кенет дау сала жөнеледі.

Ат ер-тұрманы алынып, Тәкең жаман шылбырын жорға басына салыпты. Таңдайбай аттың таңдайында қалы бар екенін мана есінегенде көріп қалған еді.

Таңдайбай келе жатып бір үйге түседі. Серіктерімен сәлем беріп, кіріп келеді. Үйде бәйбіше мен келіні ғана бар екен. Қария: – Қонақтарға сырмақ сал, – дейді. Таңдайбайды таныған кесір келін сырмақты қабаттап тұйығын отқа қаратып сала қояды. Таңдайбай малдасын құра төрге қарап, отыра кетеді. Көптің ішінде теріс қарап отырған адамға таңданып, кемпір мұның не десе:

* * * Таңдайбайдың нағашысы найман екен. Бірақ нағашысына бұрын бармапты. Бірде алыстан ат арытып іздеп шығып, нағашы ауылына келеді. Үйде жүн сабап жатқан үш-төрт қыз керей келеді, «керей келеді» деп, шу ете түседі. Тәкең үйге кіреді. Бір қыз:

Бір жиын тойда төрге шығып алған шешенсымақ төре жігіт босағадағы Таңдайбайға дес бермепті. Шешенді де іліп-шалып болмапты. Сонда Таңдайбай отырып: – Мырза жігіт, шынында да, шешен адам екенсің! Мен жазбай таныдым, хас шешеннің таңдайының қатпары артық болушы еді. Келші, шырақ, санайын, – депті. Бұған иланып қалған даңғой жігіт жетіп келіп: – Сана, Тәке, сана! – деп, аузын аша беріпті. Таңдайбай төренің аузына былш еткізіп бір түкіріп: – Міне, саған шешендік, – депті. Керей кебек жейді деген сөздің төркіні былай екен: Найманға бір керей, жолаушы барады. Ас әдеті бойынша наймандар қонақ қолын сүртсін деп бір тегене кебек әкеп қояды екен. Ондайды көрмеген керей жігіт бұйыртса, тойып қалдық қой деп, кебекті бір асап қалып, қақалыпты-мыс.

Аңшы Алтай тауында аң аулап жүреді. Аңшы бір шоқы тастың басына шықса, астында бір топ тауешкі жусап тұрады. Аңшы тауешкілерді атуға қимай қарап тұрып, ешкілерге бұқпантайлап келе жатқан аюды көреді. Аңшы не боларын көрмекке аңдып отырады. Аю таяп келіп, бір үлкен тасты алады да, тауешкілерге қарай атып жібереді. Аюдың тасы бір ешкіні жұлып түседі. Аю қарбаң-құрбаң етіп тастан жүгіріп түсіп, өлген тауешкіні әдеті бойынша көтеріп, жерге бір соғып, жей бастайды. Аңшы аюды атуға оқтала беріп, қарсы беттен бауырлай жылжып келе жатқан бөріге көзі түседі. Қасқыр баспалай аюға жақындай береді. Аюға бес-алты қадамдай қалғанда, қасқыр серпіле секіріп, аюдың астынан өте шығады. Еттің қызығына түскен аю арс етіп, өз бауырын өзі қауып алады. Аңшының көзіне алыстан аюдың бауырынан бірдемелерді алып тастап жатқаны көрінеді. Сонша болмай-ақ, аю өз олжасын құша жата кетеді. Әлден уақыттан кейін қасқыр қайтадан келеді. Бұл жолы қасқыр қасына аю қарсылық көрсетпей, жата береді. Аңшы аюға бір сұмдықтың болғанын біліп, қасқырды атып түсіреді. Аңшы келсе, аю әлдеқашан өліп қалыпты. Қасқыр шапқан кезде оның жұқа шабын жарып кетіпті. Дүлей аю өзінің шабынан шығып тұрған ішек-қарнын өзі суырып алыпты да өлім қауыпты. Тағы бірде аңшы аң аулай келе жатып, мына бір қызықты көріпті. Жайыла-жайыла інінен ұзап кеткен суырды жем етуге байқаусыз аңдып келе жатқан қасқырды көреді. Суырға әбден тақап қалған бөрі кенет өз алдына ырылдап, секіріп ала жөнеледі. Суыр алғашқы кезіккен інге еніп кетеді. Ал қасқыр өзінен-өзі қарғып-шоршып, арпалысып жүр. Мұны көрген аңшы шоши бастайды. Аңшыға бөрінің алқымында бір нәрсе жабысып жүргенге ұқсап көрінеді. Қасқыр біраз тулап барып, құлап түседі. Аңшы байқай-байқай қасына келсе, қасекең өліп жатыр. Тамағынан қан жосып жатыр да, анадай жерде шақар сасықкүзен қарап тұр. Қасқыр алғаш суырды көргенде, қасқырды сасықкүзен көріпті. Есіл-дерті суыр боп келе жатқан бөрі алқымына сасықкүзеннің жабыса қалғанын да ә дегенде аңғармай қалыпты.

Ал аңшының мерген оғынан сасықкүзен де мүлт кетпей, мерт болыпты.

Қалмақ шауып, Тобықты быт-шыт болады. Екі бөлініп, бір тобы Қарамеңде бастап Әмударияға барып, өте алмай, тұрақтап қалады. Кеңгірбай тобы бері үркіп, Кеңдірлі жеріне келеді. Мұнда келіп, орысқа бодан болып, соған иық тірейді. Сонда Әмудариядағы Қарамеңдеден сәлем келеді. Ол Кеңгірбайларды өз жеріне шақырған екен. Сыр бойына ел ауған деген осы. Кеңгірбай Ордың қара ағашы Кендірлік (Ертіс) жағалауында екен.

Аты жақсы дариядан ары өтелік. 1777 жылы қалмақтан үркіп, Бабаң (Әнет) бастап, Қаратаудан асады. Көштің алды-артын шолушы батырлардың бірі ақын абайлап тұрса, ерін жау өлтірген, ерісі бұзылған (кимешегі жыртылған) бір әйел күңіреніп, дауыс қып айтып келе жатса, бір бос жетім тайлақ көшті кимелей беріпті.

Сондағы айтқаны:

Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман, – деп, ауған халық бір көлге кеп сұлап жатады (діңкелеп). Ортадан біреу тұрып: – Уа, балалар, бұл сапарға ат қойып, артқыға тарих қалдырайық, – депті.

Сонда ол: – Осы сапарды «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама», – деп атайық дейді. Отағасы: – «Ақтабан» боп жаяу шаңдатып шұбырып келеміз, ал «Алқакөл» дегенің – мына көл. «Сұлама» дегенім – мына өзгеріп, болдырып жатқанымыз, – депті. Жұрт қолдап, шу етеді. Алқакөлден Сарыарқаға келген біздің керей, сол Сарыарқадан ауған керей. Әз-Жәнібек бастап келіпті. Көбі Қалбада қалыпты. Онда Наймандардан қорлық көріп, қайта көшіп, Алтайдың күн бетіне келіпті. Бастаған Ырымның (аймақ бастығы болған) бабалары: Шошаш, Бардыбайлар, Шобаштың бейіті Алғадай, Сарбас деген Алтай бөктерінде тас бейіт мола, кебежелеп, ағаш қоршап, ішіне тас үйген. Барлыбайдікі – Аласа Алтай бөктері Қызылтас тауы. Теректі Буыршынның алқымында екен (түрі әлгіндей бейіт). Ел Сарыарқадан ауғанда:

Елдің бір саласы Үшторғайты бойына келіпті (Алтай жері). Қалба, Бөкеннен кеп ауғандағы айтатыны:

Әннасқа сахабалар айтты сонда:

10. Мешітте имамдардың сөзін ұғып.

Аламаннан Алаш деген бір ұл туды, 20. Өнері төмен емес бір баладан.

Далада Алаш атам келе жатыр, 30. Кісі екен шамасынша болған батыр.

Ешкімен Мединеден келіп тұрмын, 40. Менен сен қорқып, кейіп, қылма уайым.

50. Аралап көп халықты көрмеймін мен.

Жалаңаш баба деп қойған әулие атын, 60. Именбес Алаш батыр, енді қаш.

Қазақ деген баласын алған ертіп, 70. Созағы үйде жоқ боп малға кетіп.

«Ғаламның он сегіз мың падишасы, 80. Қолда!» деп аузына алды бір Құдайды.

90. Жүрсең жолың болсын!

Қара бақан, қара шоқпар 100. Сойылың болсын!

Жалаңаш баба бата беріп болды ғайып, 110. Алаш атаң бата алып кетті байып.

Үш Арыс халық болып өскеннен соң, 120. Үш жүз деп үшеуіне есім қойды.

Ұрпағы Орта жүздің алты ағайын, 130. Білген соң оқығанға болар дайын.

Шежіреден көрген соң жаза салдым, 140. Білмейді атақ қуып сұрамаған.

Байы өлген соң, қайнағасы алам депті, 150. Сені алмай босқа неге қалам депті.

Аты екен Абақ деген қатын екен, 160. Тойғандай адам пәнде көрсе көркін.

170. Кітаптың әрбіріне көзін салды.

Ашамайлы Керей деп ат қойыпты, 180. Ержетіп Құттыберді жасамай ма.

Қатынның енді көшпес несі қалды. 190. Сабырай мен Орай көшті Сарыарқаға,

Абайлап ата жөнін, мәнісін біл. 200. Қойлаудан Ителі атам туған жалқы,

Таныңдар ата-ананы көңіл бөлмей. 210. Дін күтіп, шамаң барда өнер ізде,

Талап қылып, жас балалар, сендер де ұқ, 228. Несін айтты деп сөкпей бұрынғыны.

Бөрте, Қаржау, Ақша мен Ақсары деп, 10. Он бір дедім осымен Сәмембетті.

22. Біріне он екі абақ бұл қосылад.

1. Жәдік 2. Жәнтекей 3. Шеруші 4. Ителі 5. Қарақас 6. Молқы 7. Сарбас 8. Жастабан 9. Көнсадақ 10. 10. Меркіт 11. Шыбарайғыр 12. Жиеншора Ұзынмонтық! Шимойын!

24. Он екіге қосылып қарамады.

Шеруші, Жәдік, Жәнтекей немерелес, 10. Елдейдің бел баласы Жәдік екен.

Қасына шерушіні ертіп алып, 20. Жәнтекей жылап жүрді тоқтамастан.

Бұлардың бұл ісі дұрыс емес, 30. Екі жетім балаға қылған күші.

Жәдіктің бәйбішесі Молқы қызы, 40. Аң қарар Жәдік атам жазы-қысы.

Сол кезде иен жерде өскен қазақ 50. Пышақтай боп осы күнде қонышқа сыйдың.

Үлкені төрт Мәліктің Құттыберді, 60. Құттыберді деп айтар біраз елді.

Азаттың өз баласы үшеу екен, 70. Өсіп-өніп көп жұрт боп келе жатыр.

Байтөбет бәйбішеден туған бала, 80. Бабасы өліп жас бала болған ала.

Мойнақтан Төленші деп бір ұл туды, 90. Шамамша ұқтырайын артын ойлап.

Досымбектен Нұрпейіс, Жамаубай-ды, 100. Бізге жақын ағайын анандай-ды.

Біреуден біреу көрмек ескі қаде, 110. Билігі бір Алланың құдіретте.

Сол жерде арғынменен сөйлеседі, 120. «Бауырымды шешеммен бер» деседі.

Өзгесін баян қылып тағы айтармыз, 130. Байназар деген туған бәйбішеден.

Өксікбай Талдыбайдан туған бала, 140. Қабаны төре өлтірген қылып жала.

Атаның атын балалар ұғынып ал, 150. Жұрт жиылса шығады сөз таласы.

Қонақтың қатынынан туған Торай, 160. Хат жазып ұқтырайын қарап тұрмай.

Ата-бабам бәрі де дүние салған, 170. Қаза жетсе қалмайды жанның бәрі.

Оразалы баласы Ақылбай-ды, 180. Ақылбай теріс істі мақұлдайды.

Бытырап бет алдынан кететұғын, 190. Жабысты біздің елге біраз ұшық.

Кенжесі Оразалы Көпберген-ді, 200. Білмейді ашуланып жек көргенді.

Құдайға тәуекел қып ұмтыла бер, 210. Адамды құр тастамас ой мен сана.

Кенжесі Жадыра еді орнын басқан, 220. Әкесі бай кісі еді дәулеті асқан.

Қараталдың қатынын әмеңгер деп, 230. Жыл уағы болғанда Қонақ алды.

Алдаяр, Алдаберген, Тайырберген 240. Ұлықтап қойған екен осы құрлы.

Қаметжан, Шолақетек, Түсіпбай деп, 250. Қалғанынан үш кісі үш ұл көрген.

Жанқабылдан Уақыбай, туды Көкіш, 260. Бастан кешкен бір күнде әртүрлі іс.

Осының ұрпақтарын таратайын, 270. Әуелі мәдет сұрап Алла Хақтан.

Бибатыр Жәнебатыр жасында өлген, 280. Айтайын ата жөнін көріп білген.

Садырдың жеті-сегіз өз кіндігі, 290. Өркендеп ілгерлеген бас пенен мал.

Тоқбайда да бар еді үш-төрт бала, 300. Жақып, Түсіп, кенжесі Боғдабайлар.

Жантемірден Бабай деген туды жалғыз, 310. Мал бағып жүруші еді қысы, жаз, күз.

326. Пақыр-мүскін разы бейшаралар!

Шәкемен бір туысқан Бұрымбет-ті, 10. Ол адам қатын алмай жасында өтті.

Қали менен Тәжиде екі бала, 20. Тәжиді жасында алған Хақ Тағала.

Жықай мен Тәкенде бес бала бар, 38. Бұлардың жөнін болжап есептеп тұр.

Немере бірге туған бауырларым, 10. Секілді алыста жүр қытай мен сарт.

Кенжесі Нияз деген бір бала бар, 20. Жақын жүрсе біреуге бір адам жар.

Байқап бас аяғыңды алды-артың тар, 30. Адамға көп емес пе дұшпан пәле.

Атаңның атын ұқ десем бәрі жалқау, 48. Аздан соң ұқтырар жан таба алмайды, Тамат, тамам!

Сол кезде жалғыз-жарым болғанменен, 10. Көбейтіп ұрпақтары кетеді ұзап.

Ат қойған Ақарыс пен Бекарыс деп, 20. Кенжесін түсінеміз Жанарыс деп.

Айтайын түсіндіріп екі Арысты, 30. Ұлы жүз – Үйсін болып тұра тұрсын.

Керейт Жантілеу менен Орамадан 40. Кіші жүз боп бір келер жеті атадан.

Зорлық қып алайын деп қайынағасы, 50. Сол үшін елден шыққан бастабында.

60. Бір балам бар байымнан жұрағатым.

Жиған мал арам қылар мүкәммалды.