Көк торғын, Көкшетауды мұнар басқан.
Кербез тау көкке бойлап бұлттан асқан.
«Оқжетпес» етегінде бейне найза
Адамзат жасағандай құйған тастан.

Тау бүркіт көк қаршыға көкте қалқып,
Шарықтап шыңында ойнап шаңқылдасқан.
Қызықты Көкшетаудың ертегісі,
Сілекей ағызады сырлы дастан.

«Оқжетпес» Бурабайдың жағасында,
Күнбатыс тауға кірген сағасында.
Басында кептер кебін қыз жырлаған,
Аңғал құз, көлдің жиек тағасында.

«Бурабай» таудың шұңғыл шарасында,
Әлгі құз «Оқжетпес» пен арасында.
Ұлылы-кішілі боп көлге төнген,
Өңкей күз күміс көлге жарасымда!

«Оқжетпес» кербез сұлу боянбаған,
Керіліп, кернеу тартып оянбаған.
Айнаға алдындағы мәңгі қарап,
Өзінің көркіне өзі тоя алмаған.

Аңғал құз «Оқжетпестің» етегінде,
Ботадай бойшаң нардың жетегінде,
Бұл күнде көлдің суы құзды ораған,
Дәл сол құз екен келдің шеті о күнде.

Әлгі құз «Жұмбақтас» деп аталыпты,
Солайша қалмақ қыздан бата алыпты.
Суретті «Жұмбақтастың» шежіресін,
Үлкеннен кейінгілер жат алыпты.

Мінеки, жұмбақтас та болған ертек,—
Жыр қылған, от басында әйел, еркек.
Қақтаған отқа бұтын балалар да,
Ши борбай, құс табанды, қарны шертек.

Осылай жыр қылады «Жұмбақтас» деп,
Дәу алып адам пішін сымбат тас деп.
Куәсі ертедегі болған істің,
«Белгісі шежіренің қымбаттас...» деп.

Барғанда анда-санда «Оқжетпеске»,
Болмайды «Жұмбақтасты» елемеске.
Елестеп көз алдыңа суреттері,
Ертегі әлгі әңгіме түседі еске.

«Жұмбақтас» — бейне арыстан шөгіп жатқан,
Айбатты жалбыр жалын төгіп жатқан.
Маңқиып «Оқжетпеске» қырын қарап,
Суына «Бурабайдың» бөгіп жатқан.

Жақын кеп, қараған жан аңғал тасқа,
Сүңиген тұңғиыққа, саңғал тасқа.
Қызықты жаратылыс суретіне,
Болмайды қайран қалып, таң қалмасқа.

Сүңиген аңғал қия, мылқау-керең;
Үңілген көлге төніп, түпсіз терең.
Қарасаң етегіне келіп тұрып,
Шымырлап түршігеді барлық денең!

Анығын ертегінің сұрасаң да,
Айқайлап етегінде айтып өлең,
Қақылдап өз сөзіңді қайта айтады,
Жалынған сұрауыңды қылмайды елең...

Бурабай желді күні толқынады,
Ысқырып, дауыл соқса, бұлқынады.
Жайындай найза тиген ойран болып,
Соқтығып қырға шапшып жұлқынады.

Кескекті арыстандай арсылдайды,
Шынжырлы ақбураша қаршылдайды.
Гүрсілдеп, көбік шапшып тасқа соғып,
Қамаған тау мен тасқа қалшылдайды.

Үнемі бір қалып жоқ «Бурабайда»,
Маужырап тыныштанад тынық жайда.
Көңілді балқытады жұмсақ тербеп,
Сипайды еркелетіп жанды майда.

Аспаннан алтын Күннің сәулесі ойнап,
Құйынып, күміс суға терең бойлап.
Құбылып ойнайды көл исінгендей,
Құлпырып сансыз түрге гауһар жайнап.

Жағалай тау мен орман анталасып,
Ортада жатқан жасыл мөлдір айна,—
Ойнайды айнадан өз жүзін көріп,
Кеш болса сансыз жұлдыз алтын ай да...

Долданып, дауыл соқса, тулап айдын,
Гүрсілдеп, аласұрды шулап айдын.
Жұлқынған шынжырынан ақ бураша,
Көпіріп соқтығады зулап айдын.

Күрсілдеп, аласұрып көбік шашқан,
Тулаған көл бейнелі — бурада айбын.
Кей күні тулаған кел, кей күн жым-жырт.
«Бурабай» тыншығады шуақ жай күн.

Шілдеде көркем айна, торғын тұтқан.
Аждаһа,— қара дауыл құралай күн.
Тағы да бір күз тас бар жағасында,
Тағы сол күміс сулы «Бурабайдың».

Орта жүз «Ақ патшаға» бағынғанда,
Патшаға хан ұрпағы жағынғанда,
Қасым хан бармай қалған, туыстары
Патшадан «байғазы» алып тағынғанда.

Кене хан Қасым ұлы қырға көшкен,
Үстінен туыстары шағынғанда.
Патшаға қарадың деп елді шапқан,
Хандығын Абылайдың сағынғанда.

Үркітіп дүйім елді бүлдіргенге,
Шулатып жабықтарын тілдіргенге.
Мәз болған хандарыңыз,— ел шапқызып,
Торсықты керегеге ілдіргенге.

«Қасым хан, туғанда қан уыстаған»,
Мәз болып. «Кенесары ту ұстаған».
Кене мен ағалары жауласыпты,
Сияқты Абылайдан туыспаған.

Бұл сөзім емес онша көне сарын,—
Әңгіме, сексен жылдан емес ары.
Шауыпты қырдан келіп ағаларын,
Абылай немересі — Кенесары.

Тасқанда көлдің өсіп кенересі,
Су қайтса биіктейді кемері өсіп.
Түстік жақ Бурабайдың бір құзына
Қоныпты Абылайдың немересі...

Кемерде қалың орман, құз тас шошақ...
Кененің қолы келіп құрған ошақ...
Қарауыл таудан аса баршы салып,
Сол құзда Кенесары жатқан мошап.

Сол құзда жатқан мошап үйілісіп,
«Жат болған» Көкшетауға күйінісіп.
Шаппақ боп, дуан менен таудағы елін,
Күштерін жиып, тастай түйінісіп.

Содан соң мәңгі тастап бекінісін,
Қолымен Кене кеткен шегінісіп.
Мүлде енді шөлге кеткен аулын шауып,
Қасымның екі ағасын, екі інісін.

Үйшік бар, әлгі құзда үңгірлеген,
Ішіне кірсең үйдей күңгірлеген.
Аталған «Кенесары үңгірі» деп,
Көрсеңіз тәрізді іші дым кірмеген.

Дүниеде әрбір бөлек жердің аты,
Себеппен қойған бәрі елдің аты.
Әлгідей себептермен атаныпты,
Шыңдар мен тау ішінде көлдің аты.

Солайша құздар мен қол атаныпты,
Зерек жұрт хикаясын жат алыпты
Қате айтсам, әңгімені қағыс естіп,
Кешірер тарихшылар қаталықты...

«Бұл іске «Бурабайдың» тасы куә,
«Оқжетпес», «Жұмбақтастың» басы куә.
«Сыбырлап, сыр ұрлаған қара орманның
Бүкір бел кәрісі мен жасы куә».

Тарихқа болмаса да онша дерек,—
Әркім-ақ оқып көрер қылса керек.
Көрейік толық білген жазсын жақсы,
Еш ертек меншікті емес ешкімге ерек.

Талай сыр ертегіні ел айтады.
Ызыңдап таудан соққан жел айтады.
Жасырын сыбырласқан жапырақтар,
Күндіз-түн күңкілдеген қол айтады.

Толғанып төмен қарап шал айтады,
Тамсанып таңырқанып бала айтады.
Тау, тасты тұнжыраған куә қылып,
От басы қатын-қалаш — бәрі айтады.

Ертегі болмаса да хатта қалған, —
Аузында шежіренің қартта қалған.
Қарттардың баян қылған әңгімесін
Есіткен кейінгілер жаттап алған...

Жыршы ақын домбырасын шертіп төрде,
Ертекпен таныстырар ашып перде.
Тыңдаған алқа-қотан әлеуметтен,
Талапкер жат алады, болса зерде.

Домбыра түптен қозғап жырын сарнап
Күрсініп толғанады қоңыр перне.
Қоздатып көшкен елдей шұбыртады;
Моншақша тізбектеліп айтқан терме...

Домбыра сарнайды үдеп күйін кертіп;
Толғанып жырлайды ақын талмай шертіп.
Ертегін Көкшетаудың баяндайды,
Ұзаққа шапқан аттай шоқып, кертіп.

Тыңдаған алқа-қотан әлеуметті
Ертекші тамаша етіп алады ертіп.
Тамсанып ертегіге ертедегі
Әлеумет теңселетін күймен елтіп...

Ертекке енді әлеумет емес құмар...
Ескілік еңбекші елге болмас тұмар.
Еңбек пен өнер күйін естісе енді,
Әлеумет анталасып елтіп тынар...

Заманның қызықты енді болашағы,
Еңбекші ел үрдіс көшіп қонашағы.
Енбекші ел ынтық болар күйлер шертсең
Әлемнің мехнатынан қола шағын...

Адам бар өнеріне бас иетін,
Құрметіне ескерткіш қып тас үйетін.
«Өнерлі кей ұлдарын» еске салып,
Енді айтам Көкшетаудың қасиетін.

Көз салсаң Көкшетаудың қай жағына,
Айнала құлашын кең жаймағына —
Қара орман, су мен өзен, айдын көлдер,
Сан өлке кіреді оның аймағына.

Сылдырлап жасыл өзен аққан көлбеп,
Күміс су, маржан құмды шалқар көл көп.
Өзенге күркіреп кеп өзен құйып,
Шымырлап, көк үйірім кеткен сел боп.

Жаз жасыл, күзде сары бетегелі,
Қиырсыз, құлашты кең жайған бел көп.
Бітік, ну — өсімдігі, шөбі — шүйгін,
Жатады қара жерге майлы шел боп.

Жайылған Көкшетаудың аймағында,
Мал бағып, егін салған кәсіпті ел көп.
Төбенің басына да егін шығып,
Төрт түлік мал өседі бұла-төл боп.

Ертіс пен орап аққан Есіл, Нұра,
Бұларға сансыз өзен құйған жыра.
Әр таудан өзен атқып, тулай гүрлеп,
Тастарды домалатқан құмын сыра.

Созылып көк жібектен Нұра иреңдеп,
Құяды Қорғалжынға болып мұра.
Ертіс пен Есіл орап кетеді өтіп,
Құдиып мұзтеңізге бетін бұра...

Сансыз кел айдын-шалқар жатқан шалқып,
Түрлі құс мөлдір суда жүрген қалқып.
Қаз-үйрек, шағала, аққу мың түрлі әнмен
Күй қосад көлдің басын думан, даң ғып.

Құмы — інжу айна көлдің күйін тыңдап,
Адамның жадырайды көңілі балқып.
Көк орай, көл айнала белуардан
Көк майса гүл иістері шығады аңқып...

Түрлі құс жасырынып ну құраққа
Теңселген сылдыр қағып ту құраққа.
Секілді ойын қылған қыз-келіншек
Тығылған пай шымылдық судыраққа.

Көлінде, өзенінде толған балық,
Еңбекші ел кенеледі балық алып.
Балығын құстарымен кәсіп қылып,
Сонымен пайдаланған талай халық.

Барсаң да қай өлкеге белден шалғын,
Оралған белуардан балдыр-балғын.
Мас болып шұбар ала гүл иісіне,
Келеді сансыз гүлді құшып алғын.

Толқыған алқара көк теңіз-сынды,
Келеді көк майсаға шалғы салғын.
Тыныс ап, жұпар иісті құшағында,
Келеді төсіңді ашып жатып қалғың.

Жайқалған қара орманда қарағайы,
Тораңғы, қызыл, аппақ ала қайың.
Ағаштан түрлі керек сайман жасап,
Алады еңбекшіл ел қарамайын.

Ән салып гүлден гүлге қонақ болып,
Жинайды аралар да дала майын.
Молдалар қызықтырған ұжмағынан,
Бірде кем ормандарын санамаймын.

Ауасы дертке дауа Көкшетауды,
Молда айтқан мың ұжмаққа баламаймын.
«Ұжмағын» Көкшетаумен қатар қойса,
«Ұжмақты» ақы берсе қаламаймын...

Жатқандай қара жері майға шылқып,
Қап-қара семіз қыртыс, борси былқып,
Астыққа қарық болад, бірі жүз боп,
Еңбекші ел салып егін жерді жыртып.

Көрінген мал құлағы, жері құтты,
Құнарлы, берекелі, майлы, сүтті.
Қап-қара топырағы түбіт түкті,
Көкшетау елемеген талай жұтты.

Уа, шіркін! Мұндай жерлер көпке-ақ ұнар
Қара жер, жібек түкті, құтты құнар...
Екеуін «ұжмақ» пенен таңданатын,
«Құда» екең, болар ма еді, мені сынар!..

Кені бар Көкшетаудың қызыл алтын,
Өлшеуіш дүниенің еңбек нарқын.
Түлкіше қасақана қашқан жортып,
Құмар ғып жер үстінің барлық халқын.

Жеріне Көкшетаудың сіңген қашып,
Кәпір тас, жылтыраған қызыл жалқын...
Жер үңгіп, тасты қашап, алтынды алған,
Жұмыскер қиын істің қылған парқын.

Дүниеге тегіс совет орнағанша,
Шіркінге қарар ма екен пенде салқын.
Табынбас алтынға адам сонда ғана —
Коммун боп өзгерткенде сана-салтын.

* * *
Елдерін араласаң өскен, өнген,
Суретті көркем түрлі көп ескі өлең.
Кең көкірек, керней дауыс, ақын, әнші —

Келеді жігіттері боп өскелең.
Іс қылған адамының денесі ірік,
Жігерлі, ер көңілді, еті тірік.
Ақын да, палуан да, әнші де көп,

Дей алмас көрген адам мұны өтірік.
Ерлер бар — бітістері жасыл, құрыш,
Ерлер бар — айтса қайтпас, алмас қылыш;
Ақын бар — алмас садақ, тілдерінен