Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы

4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасы Көп жағдайда көліктер мен механизмдердің дәл емес (бекітілмелі) және дәл (қондырмалы) тесіктері болады. Олар аралық және бітеу, цилиндрлік, конус пішіндес және бұрандалы болды. Соның ішінде ұзындығы диаметрінен 10 және одан да көп емес үлкен болатын терең тесіктер ерекше орын алады. Бұрғылау және қашау білдектерінде жұмыстың әр түрлері атқарылады:Тұтас материалда тесіктер жасау үшін бұрғылау операциясы қолданылады; Диамері 80 мм дейін жететін тесіктерді өңдеуге спиральды бұрғылау пайдаланылады; ■Көлемі үлкен тесіктерді дайындауға сақиналы қуыс бұрғы пайдаланылады; ■Дәлдігі жоғары тесіктер үш құралмен дәйекті түрде өңделеді: бұрғы, үңгі және ұңғы; ■Сериялы өндіріс жағдайында диаметрі 15 мм асатын тесік дайындау үшін екі реттік ұңғылау қолданылады; ■Шеге, бұрандалы шеге және тойтарма шегелердің бастиегін өңдеу жұмыстары үңгілермен, конфигурацисы соған сәйкес келетін ойымдауыш құрамалармен орындалады, тесіктің бүйір шеттері шенжоңғымен (дөңбек) өңделеді; ■Аралық бұрандалы тесіктерді өңдеуге ұзартылған жеке таңбалауыштар пайдаланылады;■Бітеу бұрандалы тесіктер дәйекті түрде екі немесе үш таңбалауышты пайдаланып өңделеді;■Тесіктерді қашау операциясы тек қашағыш білдектер арқылы іске асырылады, бұрғылағыш білдектер бұл жұмыстарға икемделмеген;■Қашау арқылы диаметрі 3...5 мм және одан да көп тесіктерді өңдеуге болады;■Мұқият қашау кесудің үлкен жылдамдығында (150.300 м/мин), терең емес кесу кезінде (0,02.0,1 мм) және шағын беріс кезінде (0,05.0,1 мм/айн) қолданылады. Бұрғылау және қашау білдектері жігі бойынша екінші топқа кіреді, оның ішінде келесідей түрлерге бөлінеді: радиалды бұрғылау, тік бұрғылау, бірайналдырғы, көпайналдырғылы, көлденең бұрғылау және орталық жартылай автомат. Көп айналдырғылы бұрғылау білдектері өз кезегінде барлық айналдырғысы бір қатарда орналасқан қатарлы болып, қоңыраулы болып және көпсериялы, және ең бастысы жаппай өндірісте пайдаланылатын агрегатты болып бөлінеді. Бұрғылау білдектерінің ішінде көлденең қашау, алмасты қашау және координатты қашау болып бөлінетін қашағыш білдектер ерекше орын алады. Солардың ішінде ең көп тарағаны көлденең қашағыш білдіктер. Алмас қашау білдіктер дәлдігі жоғары тесік жасау үшін арналған. Координатты қашау білдектері дәл және қатаң өзара байланысты тесіктерді өңдеуге арналған. Бұрғылау білдектері тұтас материалда бітеу және аралық тесіктерді бұрғылауға, кеңейтуге, үңгуге, ұңғуға, ішкі бұрандаларды кесуге және табақ материалдан дискілер кесуге арналған. Осындай операцияларды орындауға бұрғы, үңгі, ұңғы, белгі салушы және басқа құралдар қолданылады. Пайдалану саласына қарай әмбебап және арнайы бұрғылау белдіктері болады. Әмбебап белдіктері көпайналдырғылы белдіктермен және бұранда кескіш бастиектерімен жарақтандырылған, көп сериялы және жаппай өндіріске арналған арнайы бұрғылау белдіктері көп қолданысқа ие болуда. Бұл жағдайда өңдеу циклдерін автоматтандыру іске асырылады. Белдіктермен өңдеу кезінде бұрғылаудың келесі түрлері болуы мүмкін:■Цилиндрлі тесіктерді бұрғылау;■Көпқырлы және жұмыр тесіктерді бұрғылау;■Цилиндрлі тесіктерді кеңейту (диаметрін үлкейту);■Бұрандаларды кесуге арналған тесіктер дайындау, үңгу, айналдыра бұрғылау немесе қашау; ■ электр кабельдерін, анкерлік бұрандамаларды, бекіту элементтерін орналастыру үшін технологиялық тесіктер дайындау және т.б.Металлдағы тесіктің басты сипаттамасы оның тереңдігі мен диаметрі болып табылады. Металлдағы тесіктер аралық және бітеу болады. Олар көп жағдайда нығайтқыш немесе кабельді орналастыру үшін пайдаланылады. Бұрғылағыш білдіктердің заманауи үлгілері жоғары жылдамдықта жқмыс жасайды және жоғары дәлдікті тесіктер жасауға мүмкіндік береді. Бұрғылау үшін бөлшекті арнайы басқыш немесе қысқыш тетігінің көмегімен білдекке орналастырады, бұрғыны бұрғылау нүктесіне орналастырып теседі. Өңдеу жұмысы кескіш құралдың белгілі бір жылдамдықта айналуы арқылы жүзеге асырылады. Жабдықтың өнімділігі беріс және бұрғының айналу жылдамдығының артуымен жоғарылайды. Кескіш құрал тесіктің берілген өлшемдеріне сәйкес алынады, және де металлды өңдеу барысында тесіктің диаметрі діріл әсерінен бұрғының диаметрінен үлкен болады. Радиалды бұрғылау білдегінің құрылымыРадиалды бұрғылау білдектері салмағы және көлемі үлкен бөлшектерде бір-бірінен айтарлықтай қашықтықта орналасқан бірнеше тесіктерді өңдеуге арналған. Бұл білдектер бұрғылау білдектерінің басқа түрлеріне қарағанда өңделіп жатқан бөлшектің күйін өзгертпей тек бұрғылау айналдырғысын ғана орнынан қозғауға және бөлшектің кез-келген бөлігінде тесіктерді бұрғылауға мүмкіндік береді. Бұрғылау білдектерінің басқа түрлерінде ауыр бөлшекті білдектің айналдырғысына тез ауыстыру қиын және бөлшектің негізгі орналасу күйі бұзылуы мүмкін. Радиалды бұрғылау білдектерінде (41сур) дайындама тесігінің өсін айналдырғының өсімен біріктіру айналдырығыны қозғалмайтын дайындамаға қатысты ауыстыру арқылы іске асырылады. Радиалды бұрғылау белдіктері құрылымына қарай: Жалпы пайдалану білдектері ;■Ауыспалы, көлемі үлкен дайындамаларда тесіктерді өңдеу үшін пайдаланылады (білдектер көтергіш кран арқылы дайындамаға әкелінеді және тік, көлденең және еңіс тесіктерді өңдейді); ■ өздігінен жүретін, арбаға орналастырылған, тоспалар арқылы бекітіледі. 4.2 суретте радиалды бұрғылау білдектерінің көлік жасау өндірісінің түрлі цехтарынде қолданылатын айрықша сипатты сызбалары көрсетілген. Бұл білдектің негізгі түйіндері фундамент тақтайлы 6 тұғыр 1, және үстел 5, білдектің тұғырына бекітілген тіреуіш 2, тіреуішке кигізілген, тіреуіштің өсі бойынша айнала қозғалатын траверса (немесе жең) 3. Траверса 3 қондырылған бұрғылау бастиегі 4 соның бойымен бағыттауыш бойынша қозғалады. 4,2а суретте көрсетілген радиалды бұрғылау білдегі металл өңдеу өндірісінің аспаптық, механикалық және құрастыру цехтарында әр түрлі жұмыстарды орындау үшін қолданылады, ал 4,2 б – кеме жасауда және қуатты қозғалтқыш дайындайтын көлік жасайтын зауыттарда пайдаланылады. Бұл білдектерде айналдырғыны еңкейтуге, ал бұрғылау бастиегі 4 мен траверсаны 3 өз өсінен айналдыруға болады. Кеме жасау өндірісінде және металл құрастырмаларын дайындайтын зауыттарда пайдаланылатын қабырғалық радиалды бұрғылау білдегінің сызбасы 4.2, в суретте көрсетілген.    Сурет 4.3. Радиалды бұрғылау білдегінің кинематикалық сызбасы:1 — көтеру тақтайшасы; 2 — тетіктер жүйесі; 3 — қысқыш сомыны; 4, 6 — сермер; 5 — тұтқа; А — қосалқы үстел; Б — фундамент тақтайы; В — бұрылу тіреуіші; Г — көтеру механизмі; Д — бұрғылау бастиегі ; Е — жең; Б1, ..., Б7 — шығырлар; Мф1, ..., Мф6 — жалғастырғыштар; М1, М2 — электрлі қозғалтқыштар; К1, К2 — бұрамдықтар2А53 үлгісінің радиалды бұрғылау белдігінің жұмыс принципімен танысайық. Бұл білдек көлік жасау өндірісінде, сонымен қатар жөндеу цехтарында диаметрі 35 мм дейін тесіктерді өңдеуде кеңінен қолданысқа ие. Онымен бұрғылау, кеңейту, үңгу, айналдыра бұрғылау, бүйір шеттерін кесу, ұңғу, бұрандалар ою және басқа да операцияларды орындауға болады. Бұндай білдектің кинематикалық сызбасы 4.3 суретте көрсетілген. Радиалды бұрғылау білдегінде дайындама тесігінің өсі айналдырығы өсімен теңесуі оны қозғалмайтын дайындамаға қатысты ауыстыру арқылы іске асырылады, ол дайындама фундамент тақтайына (4.3сур) немесе А қосалқы үстелге бекітіледі. Тақтайға бұрылатын тіреуіш орналастырылған, оған Г көтеру механизмінің көмегімен қозғалып отыратын Е жең орналасқан. Жылдамдық және беріс бастиегі бар бұрғылау бастиегі жең бойымен қолмен қозғалады. Аспап пен дайындаманың бірігуі жеңді бұру арқылы және оның бойымен бұрғылау бастиегін жүргізу арқылы іске асырылады. Басты қозғалыс – айналдырғының М1 электр қозғалтқышынан z==33/39 тісті беріліс арқылы айналуы, беріс қозғалысы – айналдырғының z =33/54 тісті берілісі арқылы өс бойынша қозғалуы. Көмекші қозғалыс – бұрғылау бастиегінің жылжуы сермермен 6 z=16 тісті дөңгелегі (А – А қиығын қар.) және жеңге бекітілген тақтаймен біріктірілген z=24 ілме дөңгелегі арқылы іске асырылатын қозғалыс. Бастиектің қысымы – гидравликалық. Жеңнің вертикальды жылжуы М2 реверсивті электр қозғалтқышынан z = 22/45 және z =16/40 тісті беріліс арқылы екі көтеру 1 және қысым 3 сомындары бар қозғалғыш бұрандаға қарай жүргізіледі. Тіреуіштің қысымы – гидравликалық. Вертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы Вертикальды бұрғылау білдегінде басты қозғалыс айналдырғының оған бекітілген аспаппен бірге айналуы болып табылады, ал беріс қозғалысы – айналдырғының вертикальды жылжуы. Әдетте дайындама сәйкес келетін көлемде болса, білдектің үстеліне немесе фундамент тақтасына орналастырылады. Дайындама мен айналдырығының өстерінің сәйкесуі дайындаманың жылжуы арқылы жүзеге асырылады. Вертикальды бұрғылау білдектерінің бір түрі үстел бұрғылары болып табылады. Олар жеке, сериялы және жаппай өндірісте механикалық, аспапты және басқа да металл өңдеу цехтарының мекемелерінде диаметрі 0,25 ... 12 мм болатын ұсақ бөлшектерді бұрғылауға пайдаланылады. Олар ағаш немесе металл верстакқа орналастырылып бұрандалар арқылы бекітіледі. Үстел-бұрғысы білдектері түрлі үлгіде шығады, беріледі, бірақ барлығында дерлік айналыс білдекті беріліс арқылы электр қозғалтқышынан айналдырғыға беріледі. Бұдан басқа, өстік бағыттағы кесу аспабы механикалық емес, айналдырғының өстік берісінің тұтқасын қолмен қозғау арқылы жылжиды. Тіреуіштегі бір айналдырғылы вертикальды-бұрғылау білдектері диаметрі 75 мм жететін тесіктерді бұрғылауға қолданылады. Білдек жасайтын өнеркәсіпте осындай білдектердің түрлі үлгілері шығарылады, олардың барлығы жылдамдық қорабымен жабдықталған және механикалық берісі болады. Білдектің тораптары әдетте, тіреуішке қондырылады, ал білдектер үстел-бұрғыларына қарағанда, фундаментке орналастырылады. Негізінен жөндеу, аспаптық және шағын сериялы өндіріс цехтарында жұмыс істеуге арналған 2А135 үлгілі вертикальды-бұрғылау білдектерінің құрылысы 4.4 суретте көрсетілген. Бұл білдек диаметрі 35 мм дейін тесіктерді бұрғылауға есептелген. Оған 68 ...100 айн/мин айналыс жиілігін реттейтін диапазоны бар тоғызжылдамдықты жылдамдық қорабы және 0,115.1,6 айн/мин айналыс жиілігін реттейтін диапазоны бар он біржылдамдықты айналдырғы берісі қорабы орналасқан. Бұл диаметрі 35 мм жететін тесіктерді бұрғылау, кеңейту, үңгу, айналдыра бұрғылау және бұрандаларды кесу кезіндегі режимді толық қамтамасыз етеді. Белдік құрылысының қаттылығы, оның жұмыс механизмдерінің беріктігі және жетектің үлкен қуаттылығы оған қатты қорытпамен жабдықталған кесу аспаптарын пайдалануға мүмкіндік береді. 2А135 үлгілі білдіктің құрылысын қарастырайық. Білдіктің негізі және эмульсияға арналған шан болып табылатын фундамент тақтасында 3 (4.4 сур ) бұрандамен бекітілген, «қарлығаш құйрығы » пішіндес вертикаль бағыттауышы бар монолит ұстын 4 (белдіктің тұғыры) бар. Ұстынның вертикаль бағыттауыштары бойынша өңдейтін бөлшектерді бекітуге қызмет ететін үстел 9 және беріс механизмінің тіреуіштері 2 жылжиды. Тұғырдың жоғары бөлігінде жылдамдық қорабының тұрқы 7 бекітілген, оның механизмі жанынан орналастырылған электр қозғалтқышынан 6 айналады. Тікелей жылдамдық қорабынан айналуды айналдырғы 1 мен онымен бірге ортақ жылжымалы тіреуішке 2 орналасқан беріс қорабының тісті дөңгелектері 5 алады. Айналдырғы 1 ілгерімелі қозғалысты автоматты түрде беріс қорабынан 5 немесе тұтқаны 8 қолмен басқару арқылы алады. а — оң жақ жанынан қарау; б — сол жақ жанынан қарау; 1 — айналдырғы; 2 — беріс механизмінің тіреуіші; 3 — фундамент тақта; 4 — монолит ұстын (белдіктің тұғыры); 5 — беріс қорабы; 6 — электр қозғалтқыш; 7 — жылдамдық қорабы; 8 — тұтқа; 9 — үстел2А135 үлгілі білдектің кинематикалық сызбасы 4.5 суретте көрсетілген. Білдектің механизмдері айналыс жиілігі 1440 мин/айн болатын қуаттылығы 4,5 кВт электр қозғалтқышынан қозғалысқа енеді. Айналу Электр қозғалтқышының білігінен тісті дөңгелектердің 2 үштік тосқауылы орналасқан білікке беріледі, ол білікті өзіне берік бекітілген тісті дөңгелектер 1,3 және 4 арқылы айналдырады. 5 және 30 тісті дөңгелектердің көмегімен 2 білік тісті дөңгелектердің үштік тосқауылы 32 сүргектейтін 3 білікпен байланысты. Соңғысы айналуды 31, 33, және 34 тісті дөңгелектері арқылы ІV білікке, одан кейін белдіктің айналдырғысына береді. Беріс қорабының механизмі қозғалысты мына реттілікпен алады: айналдырғының оймакілтекті бөлігіне орналасқан тісті дөңгелектер 28, V білікте орналасқан 27 және 29 тісті біліктер, және 6 тісті біліктер айналуды тісті дөңгелектердің үштік тосқауылы 26 еркін айналатын қуыс VІ білікке береді, олар VІІ білікте отыратын 8, 24 және 25 тісті дөңгелектерімен үнемі тіркеулі болады. 8, 22, 23 және 24 тісті дөңгелектері үнемі 7 тісті дөңгелектерімен және VІІІ екінші қуыс білікте еркін айналатын 9 шығырдың үш дөңгелегімен тіркелген. Айналу екінші қуыс VІІІ біліктен жұдырықшалы жалғастырғыш арқылы 14 бұрандыққа және тісті дөңгелекпен 15 бір білікте отырған бұрандық дөңгелегіне 17 беріледі,ол тура айналдырық гильзасында кесілген тақтайшаға тіркелген. Осылайша, механизмнің айналыс қозғалысы айналдырғының ілгерімелі қозғалысына айналады. Айналдырғы көлденең білікте орналасқан тұтқаны қолмен қозғау арқылы жылжыта алады. Бұл білікте 18 ішкі іліністің тісті дөңгелегімен тіркескен 16 тісті дөңгелек бар. Тіреуіш тұтқаны бұрамдықтың 13, 11 бұрамдық дөңгелегінің және білдектің тұғырына бекітілген 12 тақтайшаға тіркескен тақтайша дөңгелегінің көмегімен көтеріледі. Үстел тұтқаны конус пішіндес тісті дөңгелектер жұбы 21, бұранда 20 және сомынмен 19 айналдыру арқылы қозғалады. 4.4. Кеулейжону білдегіКеулейжону білдегі – цилиндрлі бет дәне бүйіржақтарды бұрғылауға, үңгуге, айналдыра бұрғылауға, кеулейжонуға, бұрандаларды кесуге, фрезерлеуге және жонуға арналған металл кесетін білдек. Ең көп тараған түрі көлденең-кеулейжону білдектері болып табылады. Бірқатар операцияларды орындау үшін алмасты-кеулейжону білдектері, сонымен қатар координатты-кеулейжону білдектері пайдаланылады. Көлденең-кеулейжону білдегінің алдыңғы тіреу бойымен жоғары және төмен жылжитын қысқышқа орнатылған көлденең айналдырғысы бар. Көлденең-кеулейжону білдегінің тұтастыруының негізгі үш түрі: Шағын және орташа бұйымдарды диаметрі 125 мм дейін жететін айналдырғымен, екі өзара-перпендикулярлы бағытта қозғалатын үстелмен және қозғалмайтын алдыңғы тіреумен өңдеу білдектері; ■Орташа және ірі бұйымдарды диаметрі 100 ... 200 мм болатын айналдырғымен, үстелмен және өзара-перпендикуляр бағытта қозғалатын тіреумен өңдеу белдіктері; ■Аса ірі бұйымдарды диаметрі 125.320 мм болатын айналдырғымен, үстелсіз, бір немесе екі бағытта жылжитін алдыңғы тіреумен (тұғыр) өңдеу білдектері. Көлденең-кеулейжону білдегінің әмбебаптылығын қамтамасыз ететін айналдырғы қысқұрылғыны жоңғылы кескішпен алып жүретін (басты қозғалыс) қуыс айналдырғыдан, және өс бағытымен (беріс бағыты) жылжитын ішкі кеулей-жону айналдырығысынан тұрады. Радиалды құралкүймешікті бөлек жетектері бар қысқұрылғының болуы және ішкі айналдырғының болуы, сонымен қатар әр түрлі құрылғыларды пайдалану осындай белдіктің технологиялық мүмкіндігін арттырады. (мысалы, аралықтың бірігуі)Координатты-кеулейжону білдегі – құралдарды бағыттау үшін арнайы құрылғыларды пайдаланбай, тесіктерді, жазықтықтарды, ортасы өте дәл орналасқан ойшықтарды немесе беттерді таза өңдеуге арналған металл кескіш білдек. Онда жеке және шағын сериялы өндірісте кесу және өлшеу құралдарын, кондуктор, қалып, және де көліктер мен аспаптардың маңызды бөлшектерін қашау, бұрғылау, үңгу, айналдыра бұрғылау, фрезерлеу және өңдеудің басқа да түрлері орындалады. Координатты-кеулейжону білдектерінде бөлшектердің дәл өлшемдерін алу үшін қатты және реттелетін ақырғы өлшемі және индикаторлы тетігі бар құрылғылар, лимб және қосымша көрсеткіші, қателіктерді жоятын өтемдеуіші бар қозғалғыш бұрандалар және оптикалық өлшеу құрылғысы бар ауқымды білікше қолданылады. Координатты-кеулейжону білдектерінің екі түрі бар: екі ауысымды үстелі бар біртіреуішті және бір ауысымы бар екітіреуішті (порталды). Біртіреуішті белдіктерде айналдырғының бастиегі тек вертикаль бағытта қозғалады, ал екітіреуіштіде – вертикаль бағытта жылжи алатын көлденең арқалық бойынша қозғалады. Координатты кеулейжону білдектерінде бұйымдар мен кесу аспабы өзара тікбұрышты координаттарда жылжиды (2 мкм дейін сызықтық жылжу дәлдігі). Бұндай білдектердің құрылысы қозғалыстардың бірқалыпты берілісі және тез айналатын бөлшектерді мұқият теңестіру арқылы жүзеге асырылады (дірілді азайту үшін). Білдектер температурасы тұрақты 200 болып тұратын оңашаланған бөлмеде орналастырылады. Координатты-кеулейжону білдектерінде жоғары білікті жұмысшылар қызмет етеді. Бақылау сұрақтары1. Бұрғылау білдектерін қолдану аймақтары қандай?2. Радиалды-бұрғылау білдектерінің құрылымы қандай?3. Вертикальды-бұрғылау білдектерінің құрылымы қандай?4. Кеулейжону білдектерінің ерекшелігі неде?5. Кеулейжону білдегін сипаттаңдар. Тарау 5Бұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыкесу құралдарыБұрғылар. Бұрғы деп кесетін тұтас материал қабатын тесу жұмыстарын орындауға арналған берістің өстік қозғалысы және кесудің айналмалы қозғалысы бар кесу құралын айтады. Бұрғылар сонымен қатар кеңейте бұрғылауға – алдын ала бұрғыланған тесіктерді кеңейтугекіге, аралық емес тесіктерді бұрғылап тесуге қолданылуы мүмкін. Жұмыс бөлігінің құрылысы бойынша бұрғылар: ■Спиральды (бұрандалы) – диаметрі 0,1 ...80 мм және жұмыс бөлігінің ұзындығы 275 мм дейін жететін ең кең тараған бұрғылар. Олар түрлі материалдарды бұрғылауда кеңінен пайдаланылады;■Тез кесетін болаттан. Кесу бөлігінде ұштарында : 2ф=116...1180 ; 2ф0=700; 2ф0=550 бүрыштары бар үш конус болады. Ұстатқышта ені және тереңдігі 0,15D болатын науаша шығады, бұл жерде D – бұрғының диаметрі. Ұстатқыш кесу жиегінің 1/3 ұзындығы бөлігінде 250 бұрышы астында бұрғының өсіне қарай қайрақталады;■Терең бұрғылайтын (L>5D) – салқындатқыш сұйықтықтың ішкі жетуіне арналған екі бұрандалы каналы бар ұзартылған бұрандалы бұрғылар. Бұрандалы каналдар бұрғының денесі арқылы немесе бұрғының арқалағында фрезерленген жырашықтарға дәнекерленген түтіктер арқылы өтеді. Құйрық жағының құрылымына қарай бұрғылар: ■Цилиндрлік;■Конустық;■Төртқырлы;■алтықырлы;■үшқырлы;■құйрық жағының арнайы түрлері.Дайындау тәсілі бойнша білдектер:■тұтас— диаметрі 8 мм дейін жететін Р9, Р18, Р9К15 маркалы тез кесетін болаттан жасалған немесе диаметрі 6 мм жететін қатты қорытпадан жасалған спиральды бұрғылар; ■дәнекерленген— диаметрі 8 мм жететін, дәнекерлеу арқылы дайындайтын спиральды бұрғылар (құйрық жағы көміртекті болаттан, ал жұмыс бөлігі тез кесетін болаттан); ■қатты қорытпалы тілімдермен жабдықталған. Тура, қиғаш және бұрандалы жырашықтары бар (соның ішінде терең бұрғылауға арналған ю=0); ■ауыспалы қатты қорытпалы тілімдермен, немесе корпустық. Оларда тілімдер бекітілетін жақтауларды корпус деп атайды. Корпусты бұрғылар негізінен диаметрі 12 мм және одан да көп тесіктерді бұрғылауға пайдаланылады; ■ауыспалы қатты қорытпалы бастиектермен. Бұндай бұрғылар корпустық бұрғылардың баламасы болып табылады. Өңделетін тесіктің пішініне қарай бұрғылар цилиндр және конус тәрізді болады.Спиральды бұрғы және оның конус пішіндес артқы ілмекті жұмыс бөлігі 5.1 а суретте көрсетілген, цилиндр пішіндес артқы ілмекпен – 5.1 б суретте көрсетілген. 5.1 в суретте спиральды бұрғының ернеуі және үсті көрсетілген.Сиральды бұрғы цилиндрлі өзек тәрізді болып көрінеді, оның жұмыс бөлігі жөңкелерді бұруға және кескіш элементтердің түзілуіне арналған екі бұрандалы спиральды жырашықпен жабдықталған. Бұрғының жұмыс бөлігі кескіш және бағыттауыш бөліктерден тұрадыКескіш бөлігінің металл жаңқасы түсетін жырашықтардың алдыңғы бұрандалы беттерінің қиылысуынан пайда болатын артқы беті бар екі негізгі кесу жиегі, сонымен қатар артқы беттерінің қиылысуынан пайда болған көлденең кесу жиектері(бөгет) болады.Бағыттауыш бөлігінің алдыңғы беттерінің таспа бетімен қиылысуынан пайда болатын қосалқы кесу жиектері болады. Таспа —бұрандалы жырашық бойында орналасқан, бұрғының кесу кезіндегі бағытын қамтамасыз ететін және бүйір бетін тесіктің қабырғаларымен үйкелуін азайтатын бұрғының цилиндрлі бетіндегі жіңішке сызықша.Артқы ілмек бұрғыны білдекке бекітуге арналған, шылбыр - айналу сәтін бұрғыға беру үшін, табан – бұрғыны конустық ұядан шығару үшін және мойын – бұрғының жқмыс бөлігін қырнау кезінде шеңбердің шығуын қамтамасыз ету үшін арналған, Бұрғының келесідей бұрыштары бар:■ұшы 2 φ болатын бұрыш —бұрғының екі негізгі кесу жиектерінің ортасындағы бұрыш. 2 ф кішірейген сайын бұрғының кесу жиегінің ұзындығы артады, ол жылу беру жағдайын жақсартып, бұрғының беріктігін арттырады. Бірақ 2 ф азайғанда бұрғының беріктігі төмендейді, сондықтан оның маңызы өңделіп жатқан материалға байланысты болады; ■ω бұранда жырашығының еңкею бұрышы — бұрғының өсі мен таспаның бұранда сызығына жанама арасындағы бұрыш. Жырашықтардың еңкею бұрышы неғұрлым көп болса, жоңқа соғұрлым жақсырақ шығарылады, бірақ бұрғының қаттылығы мен кесу жиектерінің беріктігі кемиді, себебі бұрғының жұмыс бөлігінде жырашықтың көлемі артады. Еңкею бұрышының мәні өңделетін материалға және бұрғының диаметріне тәуелді болады (бұрғы диаметрі неғұрлым аз болса, ю бұрышы соғұрлым аз болады); ■алдыңғы γ бұрышы кесу жиегіне перпендикуляр жазықтықта анықталады, әрі оның мәні өзгереді: бұрғының сыртқы беінде оның мәні көбірек болады, ал жиек көлденеңінде азырақ болады;■артқы α бұрышы бұрғының өсіне параллель жазықтықта анықталады. Алдыңғы бұрыш тәрізді оның мәндері де өзгереді, кесу көлденеңінде мәні көбірек болады, ал бұрғының сыртқы бетінде азырақ болады; ■көлденең жиектің ѱ еңкею бұрышы негізгі және көлденең кесу жиектерінің кескіндерінің ортасында, бұрғының өсіне перпендикуляр жазықтықта орналасқан. Стандартты бұрғыларда у =50 ... 55 0. У және а бұрыштарының ауыспалы мәндері кесу жиегінің түрлі нүктелерінде кесідің әркелкі жағдайларын тудырады. Кесу барысында бұрғының бұрыштары статикадағы мәндерінен кескіштердегі сияқты өзгешеленеді. Кинематикадағы кесу жазықтығы статикадағы ц кесу бұрышына қатысты бұрылып шығады, және задында кесу барысында бұрыштар келесідей болады: γ кин = y + μ;α кин = α - μ.Спиральды бұрғының қайрақтарының ұштары мен пішіндері 5.2 және 5.3 суреттерде көрсетілген. Бұрғы қайрақтарының пішінін өңделетін материалдың қасиеттеріне қарай және бұрғының диаметріне қарай,      1 — тұғыр; 2 — жылдамдық қорабы; 3 — сүмбі; 4 — үстел; 5, 6 және 14 — тұтқа; 7 — көлденең бағыттағыш; 8 — жылжымалар; 9 — консоль; 10 — тізбек; 11 — беріліс қорабы; 12 — іргетасты плита; 13 — вертикаль бағыттағышыа — кәдімгі; б — екілік; в — көлденең алмас және таспаны қайрағыштау; г таспаны қайрағыштау: 1 — негізгі кесу жиегі; 2 — көлденең кесу жиегі; 3 — қосалқы кесу жиегі; 2ф — бұрғыныі ұшындағы негізгі бұрыш; 2ф0 — бұрғының ұшындағы қосалқы бұрыш; Z0 — екінші қайрақ аумағынығ ені; f — таспаның ені  Бұрғылау төзімділігін арттыру және қайта өңдеу өнімділігі екі бұрғылау қайрау бұрыштарын (сур. 5.3, б) 2φ = 116 ... 118 және 2φ0 = 70 ... 90° шығарады. Көлденең шетін кесу (сур. 5.3 ) таспа бұрғылау (сур. 5.3 г) мен тесіп бұрғылауды жеңілдетеді. Яғни көлденең жиегі жұқарады өстік күш азайтады және ленталар жіңішкерген тесік қабырғаларында үйкеліс жолақтарды азайып, бұрғылап қашау беріктігі арттырады. Көлденең жиек жұқарған кезде ұзындығы 50% дейін төмендейді. Әдетте жұқарып бұрғылау кезінде диаметрі 12 мм-ден артады және әр тегістеу бұрғыланады.Бұрғылаудың жоғарғы жағында бұрыштар таңдалады:2φ = 116 ... 118° болат, шойын және қола өңдеу үшін;2φ= 125 мыс өңдеу;2φ = 130° жұмсақ қола өңдеу 2φ = 130 ... 140°алюминийді, баббит пен силуминді өңдеу.Бұрғылаудың артқы бұрыштары оның диаметріне байланысты. Диаметрі 0,25 ... 15 мм болатын бұрғылау бұрышы α = 14 ... 11°; 15 ... 30 мм диаметрі бар бұрғылар α= 12 ... 9°, α = 11 ... 8° диаметрі 30 ... 80 мм болатын бұрғылау үшін қажет. Қатты қорытпалы бұрғыладың ерекшеліктері. Нәтижелі операция карбидтің жоғары беріктігі мен қаттылығы қамтамасыз етуі тиіс. Салыстырмалы тез кесетін болатты таңдайды, яғни бұрғы тез кесетін болаттан таңдайды, оған бұрғы өзегінің диаметрін 0,25 дейін арттырып қол жеткізеді. Қатты қорытпалы бұрғылауды пайдалану өнімділікті екі, төрт есе арттыратынына қарамастан, оларды пайдалану аумағы 10 % аспайды, оны қатты қорытпалардың бұрғылау кезінде қолайсыз жұмыс жағдайларымен түсіндіреді: бұрғылардың жұмсақ (консол) бекітілуі, көп өстік салмақтар, кесу жылдамдығының көлденең кесу жиегінде 0 дейін төмендейтін ауыспалы шамасы, кесілетін жоңқаның енінің үлкендігі, діріл пайда болуының және жоңқалардың бұрғы жырашықтарына жинақталу қаупі, сонмен қатар айналу санының аздығы мен қуат жеткіліксіздігі, бұрғы белдіктерінің қаттылығы мен дәлдігі. Бұрғының қаттылығын арттыру, ішкі қысымды салқындауды пайдалану және басқа жетістіктер өңделуі қиын болаттар мен қорытпаларды бұрғылауда, яғни тез кесетін бұрғылардың беріктігі төмен жағдайларда, жақсы нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұрғыны жабдықтау үшін беріктігі көбірек, ВК8, ВК10-М, ВК15-М маркалы қатты қорытпалар пайдаланылады. Бұрғының беріктігі мен қаттылығының артуы аспаптың жұмыс бөлігінің ұзындығын барынша қысқарта отырып қайта қайрау қорын қысқарту арқылы қамтамасыз етіледі. Дәл осы мақсатта бұрғы өзегінің диаметрін d0 = (0,25 ...0,35)d дейін арттырады және көлденең кесу жиегінің қайрағыштауын орындайдыДиаметрі d = 2.6 мм болатын шағын көлемді бұрғылар тұтас немесе құрастырмалы қатты қорытпалардан, артқы ілмегі болаттан (5.4 сур), ал жұмыс бөлігі – қатты қорытпадан жасалады. d = 10.30 мм болатын бұрғылар пісіріп қосылған тілімдермен немесе қатты қорытпадан жасалған қаптамалармен жабдықталады (5.4 б,в сур). Сонымен бірге бұрғының тұрқы 9ХС или Р6М5 болаттан жасалады. Бұндай бұрғылардың тұрқында әдетте бағыттаушы таспалар салынбайды, себебіқатты қорытпада болуы мүмкін кесудің жоғары жылдамдығында олар істен тез шығады және бұрғының бағыттауышы рөлін атқармайды. Кері конустылық бұрғының тек қатты қорытпалы кесу бөлігінде қосалқы 25.30`орнындағы бұрыштардың жасалуымен қарастырылады. Бұрғының тұрқы қатты қорытпалы бөліктің аяқ жағының диаметрімен салыстырғанда диаметрі 0,2.0,3 мм төмендейді. Өстік күшті төмендету үшін көлденең кесу жиегінің ұзындығын (0,10.0,15) d дейін қысқарта отырып, қайрағыштау пайдаланылады. Тілімді және қаптаманы дәнекерлеу орны кесу аумағына жақын орналасқандықтан, бұрғылау барысында кейде қатты қорытпалы бөліктің дәнекерсізденуі және бұзылуы орын алады. £       г  Егер бұрғының тұрқындағы ішкі каналдар арқылы СОЖ берісін пайдаланса бұны болдырмауға болады, өйткені СОЖ кесу температурасын, кесу жиектерінің тозу қарқынын төмендетеді және жоңқаның тесіктен сенімді түрде шығуын қамтамасыз етеді. Бұндай бұрғыларды өңделуі қиын болаттарды бұрғылау кезінде де пайдалануға болады. Кейбір шетел фирмаларында шығарылатын, бекітілген қатты қорытпалы қаптамалары және ішкі МСС келтіру каналдары бар бұрғылар көбірек сенімге ие. Бұл жағдайда қаптаманың ұзындығы (1 ...2) d тең болып, 2ф ұштағы бұрышы 1400 тең болып, бұрандалы жырашықтардың еңкею бұрышы 200 тең болып алынады, екі немесе үшжазықтықты қайрақ көлденең кесу жиегінің қайрағышымен, цилиндрлі артқы ілмек 6 дейін өтімділігімен және арнайы патронда бұрандамен бекітуге арналған қасқалшасы болады. Соңғы жылдары тұрқына механикалық бекітілген (5.4) сурет) қайта қайралмайтын біліктермен жабдықталған бұрғылар кеңінен қолданылуда. Олар тереңдігі (3 ... 4)d тең, және диамері d=20.60 мм болатын тесіктерді бұрғылауға пайдаланылады. Сонымен қатар осындай бұрғылардың сенімділігін арттыру үшін олардың тұрқына кесу аумағына МСС келтіретін тесіктер орындалған. Жоңқалайтын жырашықтар технологиялығы артығырағы ретінде көбінесе тік болып жасалады. Диаметрі шағын бұрғыларда жоңқалайтын жырашықтар еңкею бұрышы ю=200 бұрандалы болуы да мүмкін. Бұрғыларда артқы бұрышы а > 0 рараллелограм, ромб, тікбұрыш, немесе дұрыс емес үшбұрыш пішіндес алты кесу жиегі және бұрандамен бекітуге арналған конустық пішіндегі орталық тесіктері бар позитив түрдегі қатты қорытпалы ауыспалы металл тілімдер пайдаланылады. Қысым кезінде тілімдердің кесу жиектерінің бойымен жоңқалардың сенімді уақталуын қамтамасыз ететін ойшықтар немесе сфералық шұңқырлар пайда болады. Тілімдер бұрғының өсіне қатысты екі жағынан әдіпті ен бойымен ортаңғы бөлігін жауып бөліп орналасады. Тілімдердің біреуі тесіктің ортаңғы бөлігін өңдейді, ал басқасы – шет аймағын өңдейді. Бұндай бұрғылардың көлденең кесу жиектері болмайды, ал артқы ілмегі диаметрі үлкен бұрғыларда да цилиндрлі болады. Үңгі. Үңгі деп алдын ала бұрғылу, құю, соғу, қалыптау арқылы алынған тесіктерді олардың дәлдігін арттыру үшін және өңделген беттің бұдырлығын азайту үшін аралық немесе ақырғы қңдеу жұмыстарына арналған өстік көпжүзді кесу құралын айтады. Үңгілер жаппай және ірі сериялы өндірісте кеңінен таралған. Кеулейжону кескіштерімен салыстырғанда, бірқалыпты аспап бола тұра, бұйымның өлшеміне сай баптауды қажет етпейді, ол өңдеу мерзімінің қысқаруын қамтамасыз етеді және тесіктердің дәлдігін арттырады. Кей жағдайларда үңгілер әрі қарай бұрап айналдыруға дайындау үшін пайдаланылады.  Үңгілердің жұмыс қозғалысының кинематикасы бұрғыларға ұқсас. Бірақ олармен салыстырғанда үңгілер тесіктерді өңдеудің жоғары өнімділігін және дәлдігін қамтамасыз етеді, себебі әдіптің аз бөлігін түсіреді (үңгінің тереңдігі 18.80 мм тең), кесу жиектері (z = 3.4) мен бағыттауыш таспалардың саны көп. Жоңқа жырашықтарының тереңдігі аз болғандықтан олар бұрғыларға қарағанда көп қаттылыққа ие болады, ал көлденең жиектің болмауы жоғары беріліспен өңдеу жүргізуге мүмкіндік береді. Үңгілер өңдеу түрі, бекіту әдісі, құрылысы және кесетін материал түріне қарай жіктеледі. Өңдеу түріне қарай үңгілер: тесіктің диаметрін үлкейтуге пайдаланылатын цилиндрлік, ( 5.5, а сурет);■бұрандама, бұрандалардың цилиндрлік немесе конустық шұңқырлардың бастиегін өңдеуге арналған және жүздерді шешіп алуға арналған үңгілер (5.5 сурет, б, в), сонымен қатар дөңесшелердің бүйір жақтарын және тұрқы бөлшектерінің артуын жонуға арналған үңгілер (5.5, г сурет)болып бөлінеді. Бекіту әдісі бойынша:Цилиндрлік және конустық артқы ілмектері бар артқы (d = 10.40 мм, z = 3);■қондырылған (d = 32.80 мм, z = 4) болып бөлінеді.Құрылысы бойынша:■тұтас;■құрама (алынбалы-салынбалы пышақтармен, d = 40.120 мм);■диаметрі бойынша реттелетін болып бөлінеді.Кесетін материалдың түріне қарай үңгілер:■Тез кесетін;■қатты қорытпалы болуы мүмкін. Ұңғы. Ұңғылау тазалығы және дәлдігі жоғары тесіктерді алу мақсатында алдын ала және соңғы өңдеуге арналған өстік кесу құралы. Ұңғы – бұрғы мен үңгі тәрізді тесіктерді өңдеу барысында өз өсінен айналатын (негізгі қозғалыс), беріс қозғалысын атқара отырып, өс бойынша ілгерімелі жылжитын көптісті құрал. Ұңғылау дәлдігі жоғары таза өңдеуге сай келетін тесік жасауға мүмкіндік береді. Ұңғылау кезіндегі жұмыс қозғалысының кинематикасы бұрғылау мен үңгілеуге ұқсас. Үңгілерге қарағанда ұңғының тістері көп болады(z = 6... 14) ,және нәтижесінде тесіктегі бағыты артық болады. Олар үңгілеуге қарағанда әдіпті айтарлықтай аз түсіреді (ұңғылау тереңдігі 0,15,0,50 мм тең). Болаттарды өңдеу барысында бет бұлдырлығы аз болуына қол жеткізу үшін ұңғылар кесудің төмен жылдамдығында, яғни бұлтықтың пайда болу шегіне дейін жұмыс жасайды (v = 4.12 м/мин). . Дегенмен де, тістерінің көп болуына байланысты ұңғылау кезінде өнімділік жетерліктей жоғары. Тесіктердің жоғары дәлдігін алу үшін ұңғылар үңгілерге қарағанда қаттырақ шектермен жасалады, ал ұңғылайтын тесіктерді бұрғылау, үңгу немесе кеулейжону арқылы дайындайды. Бұрғылаудан кейін бірден ұңғылау тек диаметрі кіші тесіктерді өңдеу кезінде пайдаланылады. Ұңғылар келесідей белгілері бойынша жіктеледі: Жетек түрі бойынша (қол және машина); Бекіту тәсілі бойынша (артқы және саптамалы); Өңделетін тесіктің түріне байланысты (цилиндрлік және конустық);■Кесетін материалдың түріне баланысты (;(тез кесетін, қатты қорытпалы және алмас);■Құрылыс түріне байланысты (тұтас және құрастырмалы алынбалы-салынбалы пышақтармен). Цилиндрлік ұңғының құрылысын қарастырайық. Ол жұмыс бөлігінен, мойыннан және артқы ілмектен тұрады (5.6 сурет). Ұңғылардағы мойын мен артқы ілмектің міндеті бұрғы мен үңгілердегі тәрізді. Цилиндрлі ұңғылардың жұмыс бөлігі кескіш және калибрлі бөліктен тұрады. Бұрғының сол бүйіржағында ф = 45° бұрышы астында жүзі алынады, ол құралдың тесікке кіруін жеңілдетеді және кесу жиектерін зақымданудан қорғайды. Одан әрі сызбада ф бұрышты бағанды конус, оған орналасқан тістер өңдеуге берілген әдіпті шешеді. Жүзі және бағанды конус ұңғының кесуші бөлігін құрайды.Кесуші бөлік калибрлі бөлік мойын тіктөртбұрыш  Артқы ілмек     сына       Пышақ Ұңғының жұмыс жағдайын арттыру үшін кірекесу кезінде бағанды конустың ең кіші диаметрі ұңғыланатын тесіктің диаметрінен бірнеше рет кіші болып алынады. Ұңғының калибрлеуші бөлігі ұзындығының 12 жартысына дейін цилиндрлік. Қалған бөлігінде ол шағын кері конустықпен ұшталады, яғни ұңғының артқы ілмегіне қарай диаметрдің кішіреюі. Қол ұңғыларында кері конустықтың 100 мм ұзындықтағы үлкендігі 0,01 ... 0,05 мм тең; машиналық ұңғыларда қралды қатты бекіткенде – 0,04 ... 0,06 мм; қысқышқа қозғалмалы бекіткенде – 0,08.0,015 мм тең. Кері конустылық ұңғыны шығару кезінде тесіктің ауқымдалуын азайту үшін керек. Оның маңызы аз болғандықтан кейде калибрлі бөліктің ұзындығы аз болғанда кері конустылықты бірден бағанды конустан кейін цилиндрлік аумақты қалдырмай жасайды. Ұңғылардың жұмыс бөлігінің жалпы ұзындығы: қол ұңғыларында l = (4... 10)d, машиналық ұңғыларда l = (0,75...2,0)d.Ұңғылардағы алдыңғы у бұрышы кесетін қабаттың жуандығы аз бөлігінде жұмыс жасайтындықтан әдетте нөлге тең болып алынады және кесу барысының жүру сипаты алдыңғы бұрышқа емес, кесу жиегінің жұмырлану радиусына тәуелді болады. Қаралтым ұңғыларда және тұтқыр материалдарды өңдеуде алдыңғы у бұрышы 5.10° тең. Ұңғылардың артқы бұрыштары а = 4.8°.Ұңғылардың артқы бұрыштары а = 5.12° бұрышы оның артқы бетін жазықтық бойынша қайрағаннан шығады, әрі құралдардың басқа түрлерімен салыстырғанда осы бұрыштың аз мәнін таза өңдеуде, ал көп мәнін қаралтым өңдеу кезінде алуды ұсынады. Ұңғының бағанды конусындағы тістер өткірленіп қайралады, ал калибрлеуші бөлігінде ені 0,08.0,4 мм болатын, диаметрі d = 3.50 мм тесікке арналған жіңішке цилиндрлік бағыттауыш таспалар қалдырады. Оларды мұқият сапаландырудың арқасында өңделген беттің микротегіссіздіктерінің тегістелуі қмтамасыз етіледі және тесік бетінің бұдырлығын нашарлатып, ұңғылардың беріктігін төмендететін ұсақ жоңқалардың жабысуының алдын алады. Дайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау білдектерінің технологиялық жабдықталуы және арнайы құрылғылары:■Өнімділігі жоғары бұрғылау операцияларын орындау үшін;■Өндіріс кезінде металл өңдейтін жабдықтардың басқа түрлері қажет болатын кеулейжону, бұрандыою және басқа да жұмыстарды орындауда бұрғылау білдектерінің технологиялық мүмкіндіктерін арттыру үшін арналған. Пайдалану ыңғайлылығы үшін бұрғылау білдектерінің жабдықталуы мен құрылғылары екі категорияға бөлінеді: ■Білдектің мүмкіндігін арттыруға және бекітуге арналған кесу аспабы мен жабдығы. Бұл категорияға өтпелі конустық төлкелер, кеулейжону бастиектері, бұрғылау, бұрандаға арналған серіппелі және қайтымдық патрондары, түрлі жақтаулар және т.б. жатады. ■ дайындамалар мен бөлшектерді әр түрлі күйлерінде бекітуге және жайғастыруға арналған құрылғылар. Бұл категорияға түрлі өлшемдері мен бір немесе бірнеше жазықтықта бұрылу мүмкіндігі бар қысқыштар, тесіктерді бұрыштық арақашықтықтан бұрғылау және өңдеу қажеттілігінде бөлгіш үстелдер мен бастиектер жатады. Үшжұдырықтылы бұрғылау қысқы. Құрылғының құралдарды білдекке бекітуге арналған бұл түрі ішінде еңіс орналасқан үш жұдырықшасы 1 бар тұрқыдан тұрады( 5.7 сурет). Құрсау 3 қысқы тұрқының тесігіне тұрғызылатын кілтпен 4 айналдырылады, ол айналғанда сомын да 2 айналады. Бұл кезде қысқыш жұдырықшалар қысқының өсінен тарап көтеріледі, және олардың арасында бұрғының артқы ілмегі қондырылатын тесік пайда болады. Құрсау кері жаққа айналғанда қысқыш жұдырықшалар жиналып, құралды қатайтады және сол уақытта оны қысқының өсі бойынша бағыттап отырады. Кейбір білдіктерде диаметрі аз бұрғыларды цилиндрлік артқы ілмекпен бекітуге арналған серіппелі бұрғылау қысқылары және өтпелі конусық төлкелер пайдаланылады, олар құралдың артқы ілмегінің конусының номері білдектің айналдырғысының конусының номерімен сәйкес келмеген жағдайда құралды конустық артқы ілмекпен бекіту үшін қызмет етеді. Тез ауыстырылатын бұрғылау патроны. Дәлдік тесіктерді, жүзі бар, саиналы жырашықтары бар тесіктерді және бұдан да басқа бір тесіктерді өңдеу кезінде бұрғылау, үңгілеу, ұңғу және т.б. кезекпен іске асыру керек болады. а — па тронның құралды қысуға арналған кілтпен жалпы көрінісі; б — патронның құрылымы: 1 — жұдырықшалар; 2 — сомын; 3 — құрсау; 4 — кілт Егер конустық артқы ілмегі бар құралдарды білдектің айналдырғысына тікелей бекітсе және әр кез сынамен қағып отырса, бұрғылау жұмыстарының ұзақтығы артады. Өнімділікті арттыру үшін кесу құралын жылдам ауыстыруға мүмкіндік беретін тезауыспалы патрондар пайдаланылады. Патрондардың кейбір құрылымдары белдіктің айналдырғысын тоқтатпай ауыстыруға мүмкіндік береді. 5.8 суретте тезауыспалы бұрғылау патронының құрылымы көрсетілген. Ауыспалы төлкенің 5 конустық тесігіне 1 өлшемі сәйкес келетін конустық артқы ілмегі бар кесу құралы орнатылады, кейін төлке патрон тұрқының 6 цилиндрлік тесігіне орнатылады. Бұл ретте сақина 3 жоғары көтеріліп екі шар 4 тұрқының тесігіне және сақинаның 2 қырнауына түседі. 3 сақина төмендеткен кезде шарларды ауыспалы төлкенің қуысына 5 кіргізіп, патронның тұрқына мықтап бекітеді. Бұл ретте құралды ауыстыру білдекті тоқтатпай жүргізіледі. Бұл үшін 3 сақинаны сол қолмен шеткі жоғары қалпына дейін көтереді де шарлар ортадан тепкіш күш әсерінен тарап, ауыспалы төлкені босатады, ал ол өз кезегінде өзіне бекітілген құралмен бірге патрон тұрқынан оң қолмен шығарылады, оның орнына жаңа құралы бар төлке орналастырылады. Орналастырылған құралы бар төлке сақинаны 3 төменгі жағдайына түсірген кезде патронның тұрқына бекітіледі.               Патронның жинағына кесетін төлкелер жиынтығы кіреді. Бұрғылау кезінде дайындамаларды бекітуге арналған қүрылғылар. Дайындамаларды дұрыс орнатып бекіту үшін түрлі құрылғылар пайдаланылады, оларды тесікті өңдеуге қандай құрал пайдаланатынына қарай таңдайды. Тікелей жұмыс орнында қолмен немесе механикаландырылған құралдармен бұрғылау кезінде дайындамалар әдетте слесарлық қысқыштарға бекітіледі немесе тесіктерді құрылғыларды пайдаланбай өңдеу жүргізіледі, әсіресе бұл тесіктер ірі габаритті бөлшектерде өңделген кезде (орны бойынша). Бұрғылау білдектерінің барлық түрлерінде тесікерді өңдеу кезінде (үстелдік, вертикальды және радиалды) түрлі құрылғылар пайдаланылады. Көп тарағандары призма, тірек, бұрыштықтар, түрлі құрылғылы машиналық қысқыштар, бағыттауыштар және басқа арнайы құрылғылардың қатары. Ұстағыш, призма және бұрыштықтар (5.9 сурет) құрылғыларының қарапайымдылығы үшін және әмбебаптылығы үшін кеңінен пайдаланылады. Бұрыштықтардың құрылғылары әр түрлі болуы мүмкін: ■ қатты тесіктің негізгі беті және өсі тік бұрыш астында орналасқан өңделетін бөлшектерді бекітуге мүмкіндік беретін, 900 бұрыш астында орналасқан екі сөресі бар; ■ реттелетін, , бір сөресі өстік жағдайын басқасына қатысты 0 ... 900 шегіне дейін өзгерте алады. Реттелетін бұрыштықтың бұл ерекшелігі өстері 90°-тан ерекшеленетін негізгі беттің бұрышы астында орналасқан тесіктерді өңдеуге мүмкіндік береді. Машиналық қысқыштар дайындамаларды өңдеу кезінде бұрғылау білдектерінің әр түрлерінде бекітуге арналған. Олар әмбебап болып табылады сондықтан тесіктерді өңдеуде жиі қолданылады. Құрылғысына қарай бұрандалы, тез әсер ететін және пневматикалық қысқыштар болады. Машиналық бұрандалы қысқыштар жеке-дара өндіріс жағдайында кең тарады, олар белдік үстеліне бұрандамамен бекітілетін негізден, жылжымалы еріншеден, жылжымайтын еріншеден, бұрандадан және тұтқадан тұрады. Тұтқаны айналдырған кезде дайындамалар қысқыш еріншелерінің арасына бекітіледі. Иінтіректі-жұдырықшалы қысқышы бар тез әсер ететін машиналық қысқыштар (5.10 сурет) дайындамаларды тез қысуды қамтамасыз етеді, олар тұрқыдан 1 және орнатылған бұрандамасы 4 мен жылжымайтын еріншесі 5 бар бұрылмалы бөліктен 2 тұрады. Бұрғыланатын бөліктің жазық бағыттауыштарында жылжымалы еріншенің 5 негізі 9 орнатылған. Өңделетін дайындаманың сыртаумақтық өлшеміне қарай жылжымалы және жылжымайтын еріншелердің ара қашықтығы трапециалды бұрандысы бар бұрандамен 4 реттеледі. Жылжымалы ерінше 5 соңғы жағына эксцентрлі біліктің 7 екі жұдырықшасы 8 орналасқан рычагты білдіреді. Бұл білік тұтқаның 6 көмегімен, оны көлденең жағдайға келтіре отырып бұрылады.12 Сурет. 5.10. Тез әсер ететін машиналық қысқыштар1 – кораб, 2 – қайталану бөлігі, 3 - жылжымайтын ерінше, 4 – бұранда, 5 – ерінше, 6 – жұдырықша, 7 - эксцентрлі білік, 8 -екі жұдырықша, 9 - негізПневматикалық машиналық қысқыштар (5.11 сурет) сериялы және жаппай өндірісте бірдей бөлшектердің үлкен тобын өңдегенде пайдаланылады (100-ден жоғары). Бұл қысқыштар піспектік пневматикалық цилиндрмен 1 жабдықталған. Піспек соташығы 4 жылжымалы еріншені 2 қозғалысқа келтіретін түрлі иықты рычагпен 3 жалғасқан. Дайындаманы бекіту және босату тұтқаны 6 бұрау арқылы жүзеге асырылады. Тұтқаны бұрғаннан кейін орталықтандырылған жабдықтар желілерінің ауасы кері қақпақша 5 арқылы пневматикалық цилиндрге 1 келеді. Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері.  Бұрғылау барысын сипаттайтын параметрлер. Бұрғылау білдектерінде өңдеу кезінде бұрғыға кесу жылдамдығы v (м/мин) болатын айналу қозғалысы және өстік жылжу берісі - S (мм/айн) келеді. 5.12 суретте бұрғылау және бұрғылап кеңейту барыстарының сызбасы келтірілген. v Кесу жылдамдығының мәніне қарай бұрғының формула бойынша қажетті айналыс саны (айн/мин) анықталады n = 1 000v/(πD),бұнда D — бұрғының диаметрі (мм).Бұрғылау уезіндегі кесу тереңдігі t (мм) D/2 тең (5.12 а сурет), ал кеңейте бұрғылау кезінде (5.12 б сурет) t = (D - d)/2. Кесілетін қабаттың жуандық 2d және ені b миллиметрмен көрсетіледі. Бұрғылау белдіктерінде кесу жылдамдығы құралдың беріктігі мен қуат шығынына әсер етеді.   а — бұрғылау кезіндегі кесу элементтері; б —кеңейте бұрғылау кезіндегі кесу элементтері; v — кесу жылдамдығы; D — бұрғының диаметрі; d — алдын ала бұрғыланған тесіктің диаметрі; t — кесу тереңдігі; S — беру; 2d — кесетін қабаттың жуандығы; b —кесетін қабаттың ені Бұрғылау тобының білдектерінде өте қатты жылдамдықпен кесу салдары:■Бұрғының артқы бетінің тез тозуына;■Кесу жиектерінің иілу деформациясына;■Беттің қанағаттанғысыз сапасы;■Тесік тің шекті өлшемдерінің сыртына шығып кету.Бұрғылау тобы білдектерінде өте аз жылдамдықпен кесу салдары: жоңқаларды шығару жағдайларының нашарлауы;■Төмен өнімділік, және, нәтижесінде, тесікті дайындаудың өзіндік құнының жоғарылығы;■Бұдырлардың пайда болуы. Белгілі бір жағдайларды кесу құралының алдыңғы бетінде бұдырлар пайда болады, яғни металл бөлшектері алдыңғы бетке еріп жабысады, бір-біріне қабатталады да қозғалмайтын сына тәрізді денені құрайды. Айналыс беру fn (мм/об) құралдың бір айналымдағы өстік жылжу ұзындығын анықтайды және бұрғының өстік берісінің жылдамдығын анықтауға пайдаланылады. Бұрғының беріс жылдамдығы немесе минуттік берісі, vf (мм/мин) — құралдың өзі жүріп өткен жолға қатысты уақыт бірлігіне берісі. Бұл өлшемнің басқаша атауы – машиналық беріс немесе үстелдік беріс. Бұрғының дайындамаға кіретін жылдамдығы айналу берісінің пайда болуы мен айналдырғының айналу бірлігіне тең болады. Бұрғының беріс шамасы S жоңқаның түзілуінде шешуші маңызға ие, ол қуат шығыны мен механикалық және температуралық күшке әсер етеді.Берістің жоғары мәндері: ■Жоңқаның уақталуының тұрақты үдерісіне; ■Өңдеу ұзақтығының қысқаруына;■Құралдың тозуының азаюына;■Бұрғының сынуының жоғары қаупіне;■Бет сапасының нашарлауына әкеледі.Берістің төмен мәндері:■Ұзын жоңқалардың түзілуіне;■Бет сапасының жоғарылауына;■Құралдың тез тозуына;■Өңдеу ұзақтығының артуына және, соның нәтижесінде, тесікті өңдеудің өзіндік құнының жоғарылауына әкеледі. Бұрғылау үдерісін сипаттайтын негізгі факторлар мыналар: Тесіктің диаметрі;■Тесіктің тереңдігі;■Беттің дәлдігі мен сапасы;■Өңделетін материал;■Өңдеу шарттары;■Өңдеу сенімділігі;■Өнімділік. Бұрғылау жұмыстары кезінде кесу режимдерінің элементтері. Кесу режимі деп кесу үдерісінің жүру шарттарын анықтайтын элементтер жиынын айтады. Кесу режимінің элементтеріне кесу тереңдігі, беру, кесу құралының тұрақтылық кезеңі, кесу жылдамдығы, айналдырғының айналу жиілігі, кесудің күші мен қуаты жатады. Механикалық өңдеу немесе кесу құралдарының технологиялық үдерістерін таңдау кезінде кесу режимі элементтерін анықтау және тағайындау қажеттілігі туындайды. Бөлшектерді механикалық өңдеу тәжірибесі үлкен нормативті-анықтамалық материал жинақтады, оның көмегімен таңдап алынған механикалық өңдеу түріне кез келген кесу режимін тағайындауға болады. Кесу құралын таңдау кезінде бөлшек бетінің сызбада берілген қажетті бұдырлығын ескеру қажет. Осы параметрге байланысты берілген бетті өңдеуге өзіндік кесу құралы сәйкес келетін әдіс таңдалады. 5.1 кестеде бет бұдырын өңдеудің түрлі тәсілдеріне тәуелділігі келтірілген. Бұдыр параметрлері толығырақ 20 тарауда қарастырылған. Өңдеу әдістеріБұдыр параметрлеріRz, ммRa, мм8040202,51,250,630,320,16Бұрғылау—        Үңгілеуқаралтым        таза        Ұңғылауқаралтым        таза        жұқа                             Кесу режимдерін таңдау үшін құралдың материалының маңызы көп. Бұл кезде 5.2 кестедегі параметрлерге сүйену қажет. Материалдарды кесудің жоғары жылдамдығында жұқалап өңдеу (әрлеу) үшін (500 м/мин астам) өте қатты материалдардан жасалған құралдарды пайдалану ұсынылады, олардың ішінде көбірек тарағаны текшелік бор нитриді негізінде алынған материалдар болып табылады. Бұрғының беріс өлшемін таңдауда 5.3 кестеде келтірілген мәліметтерге сүйену керек. Сонымен бірге берістің 1-тобы 12-квалитетке шекті немесе шексіз жауапты емес тесіктерді өңдеуге таайындалады, ал 2- топ берісі – 10 және 11-квалитетке шекті дәлдік тесіктерді өңдеуге немесе тазалап өңдеуге тағайындалады. Кеңейте бұрғылау кезіндегі беріс үңгілеу кезіндегідей қабылданады. Бітеу тесіктерді үңгілеу және ұңғылау кезінде беріс 0,5 мм/айн аспауы керек. 5.3 кесте Тесіктерді өстік құралмен өңдеу үшін ұсынылатын берістер мм/айнӨңдеу әдісіБеріс тобыТесік диаметрі, мм2,56101216202532Құрылғылы болаттар (ств = 800...950 МПа)Бұрғылауі0,040,120,220,280,320,40,450,520,020,060,110,140,160,20,220,25Үңгілеу1——0,450,50,60,650,750,852——0,270,30,350,40,450,5Ұңғылау1——0,60,750,91,01,11,352——0,450,50,60,750,81,0Шойын (НВ < 229)Бұрғылау10,060,180,30,350,450,50,550,620,030,090,150,180,220,250,270,3Үңгілеу1——0,50,60,70,80,91,02——0,30,350,40,450,50,55Ұңғылау1——1,11,31,51,82,12,42——0,750,851,01,21,41,6 Бұрғылау кезіндегі нақты өлшемдерді анықтамалықтан алуға болады [9]. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріЗаманауи бұрғылау білдектерінде келесі жұмыстар атқарылады:■Аралық және бітеу тесіктерді бұрғылау;■Тесіктерді үлкен диаметрге дейін кеңейту беттің бұдырының квалитеті және параметрлері жоғары тесіктерді алу үшін орындалатын үңгу;■Бұрғыланған тесіктің негізіне бұранда және бұрандамалардың бас тиегіне түбі тегіс ұяларды жасауүшін орындалатын үңгіштеу; ■Өңделетін беттің жоғары дәлдігін және бұдырлығын қамтамасыз ететін цтлтндрлік немесе конустық тесіктерді ұңғылау; ■Тесіктерді болаттан балқытылған аунақшалар немесе шарлары бар жақтаулармен тесіктің тығыз және тегіс бетін алу үшін, сонымен қатар Ra = 0,63...0,08 мкм бұдырлығын алу үшін жаймалау; ■Ішкі бұрандыларды ен салушымен кесу; ■Сыртқы және ішкі ағындардың бүйіржақтарын тесіктің өсіне перпендикуляр, тегіс бет алу үшін тілу (шенжоңғылау). 5.13 суретте бұрғылау білдектерінде орындалатын жұмыстардың негізгі түрлері көрсетілген. Бұрғылау (5.13, а сурет) арқылы аралық және бітеу цилиндрлік тесіктерді алады (12. 13-ква литеттер; Ra = 6,3/15 мкм).Тұтас материалдағы диаметрі 30 мм астам тесіктер әдетте өстік күшті азайту үшін және бұрғының біршама ауып кетуін болдырмау үшін екі бұрғымен бұрғыланады. Спиральды бұрғылар бағыттаушыда бөлшектерді өңдеу кезінде тесіктің ±0,15 мм орналасу дәлдігін қамтамасыз етеді. Ұзындығы бұрғының бес диаметрінен кіші болатын тесіктерді таңба бойынша (бағыттаушысыз) бұрғылайды. Тесік дәл орналасқанда бұрғыны құрылғыға орналастырылған төлкелер арқылы немесе бөлшектің бір қабырғасында алдын ала өңделген тесіктер арқылы бағыттайды. МСС ретінде эмульсия немесе керосинді пайдаланады (шығын 10.12 л/мин).     5.13 сурет. Бұрғылау білдектерінде атқарылатын жұмыстар:а — бұрғылау; б — кеңейте бұрғылау; в — үңгу; г — цилиндрлік қашаумен ұңғылау; д — цилиндрлік тереңдіктерді үңгілеу; е — конустық тереңдіктерді үңгілеу; ж — шенжоңғылау; з — бағыттауыш бөлігі бар ойдымдауышпен үңгілеу; и — бітеу тесікті үңгілеу; к — бұрандыны кесу; л — құрамдастырылған құралмен өңдеу; м — конустық сатылы үңгімен ұңғылау; н — конустық ұңғымен ұңғылау; о — тегіс кесу жиектері бар конустық ұңғымен ұңғылау; v — құралдың айналуы; SH — беріс қозғалысы Спиральды бұрғымен кеңейте бұрғылау ( 5.13, б сурет)жұмысқа көлденең кесу жиегі қатыспайтындай етіп таңдап алатын тесіктердің диаметрін үлкейту үшін орындалады. Үңгілеу ( 5.13, в сурет) құйылған, таңбаланған немесе кеңейтілген тесіктерді кейінгі ұңғылау, кеулейжону немесе созу үшін алдын ала өңдеуге пайдаланылады. Үңгілеу дәлдігі 11... 13- квалитет ( Ra = 10/15 мкм бұдырлығында). Үңгілеу соңғы операция болуы да мүмкін. Бұрғылауға қарағанда ол жоғары өнімділік пен өңдеу дәлдігін қамтамасыз етеді. Қатты қорытпалы үңгілерде кесу жылдамдығы v = 40. 150 м/мин (суытылып шыңдалмаған бөлшектердің дайындамасын өңдеу кезінде) және v = 50.175 м/мин (суытылмаған шойынды өңдеу кезінде). Беріктілік мерзімі үңгінің диаметріне қарай 15.80 мин.Үңгілеумен бұранда мен бұрандамалардың бастиектерінің цилиндрлік (5.13, д сурет) және конустық (5.13, е сурет) тереңдіктерін өңдейді. Өңдеуді спираль құрылымдас үңгі-ойдымдауышпен жүргізеді. Кейбір үңгілердің (5.13, ж сурет) тереңдік мен негізгі тесіктің өзіктестігін қамтамасыз ететін бағыттауыш бөліктері болады. Шенжоңғылаумен (5.13, ж, сурет) сомын, бұранда және бұрандамалардың тіреуіш жазықтығы болып табылатын бүйір беттерін өңдейді. Бүйірбеттің негізгі тесікке перпендикулярлығы тілімшелі кескіште (5.13, ж сурет) және тұтас ойдымдауышта (5.13, з сурет) бағыттауыш бөліктің болуы арқылы қамтамасыз етіледі. Бұранданы кесу ( 5.13, к сурет) енсалушы арқылы орындалады, ал құрамдастырылған құралмен қиын беттерді жасайды (5.13, л, н сурет).Ұңғылау— цилиндрлік және конустық дәлдігі 7.11- квалитетті және бұдырлығы Ra = 1,25/5 мкм тесіктерді таза өңдеу. Конустық тесіктерді ұңғылау үшін алдымен дайындамадағы цилиндрлік тесіктер конустық сатылы үңгімен өңделеді ( 5.13, м сурет),одан әрі — жоңқаларды бөлетін жырашығы бар конустық ұңғымен (5.13, н сурет) және кейін – тегіс кесу жиектері бар конустық ұңғымен өңделеді. Қажетті Ra = = 5 мкм бұдырлығында дайындаманы алдын ала өлшемге 0,3 ... 0,5 мм әдіппен бұрғылайды, Ra = 2,5 мкм болғанда дайындаманы алдын ала өлшемге 0,25.0,4 мм әдіппен үңгілейді, ал Ra = 1,25 мкм болғанда дайындаманы өлшемге 0,15.0,25 мм әдіппен алдын ала қаралтым ұңғылауға ұшыратады. Бұрғылау білдектеріндегі көпәрекетті өңдеу бірнеше жұмыс барысында тез ауыстырылатын құралдары бар қарапайым немесе құрастырылғылы құралдармен орындалады. Қол берісі кезіндегі тесіктердің тереңдігі немесе сатылардың биіктігі және сызықтық өлшемдердің 0,2 мм дейін дәлдігі құрал немесе құрылғыдағы айналмалы шектеу тіоеуіштерімен қамтамасыз етіледі. Автоматтық беріс кезінде өңдеудің барлық кезеңінде білдектің айналдырғысының шығымын теңестіретін реттелетін ауыспалы төлкелер пайдаланылады, ол берісті білдектік тіреуішпен тоқтатуға мүмкіндік береді. Өңделген тесіктер штангенциркульмен, штанген тереңдік өлшеуішпен, индикаторлы іш өлшеуішпен және басқаларымен бақыланады. Бұрғылау белдіктерінің технологиялық мүмкіндіктері жұмыстардың аталып өткен түрлерімен бітпейді. Оларда сонымен қатар қуыс тойтармаларды шырайналдырғылауға, көпқырлы тесіктерді өңдеуге және басқа да операцияларды орындауға болады. Бақылау сұрақтары1. Бұрғылардың әр түрлерінің ерекшеліктерін сипаттаңдар. 2. Қатты қорытпалы бұрғыларды пайдалану аймағы қандай?3. Үңгінің технологиялық операциясына сипаттама беріңдер. 4. Бұранданы кесуге қагдай құрал қолданылады?5. Бұрғылау жұмыстарына арналған құрылғыларға сипаттама беріңдер. Тарау 6 6- тарауБҰРҒЫЛАЙТЫН ТОП БІЛДЕКТЕРІН ЖӨНДЕУ    кесетін құралды жөндеу 6.1 суретте, бұрғылау білдектерінде, өстік құралдарды бекітуге арналған қондырғы көрсетілген. Үлкен конусты артқы ілмегі 1 (сур. 6.1., а) құрылғы, сүмбінің 2 конустық саңылауына тікелей орнатылады, ал кіші конустық артқы ілмек 5 (сур. 6.1, б) сүмбіге 2 бір немес бірнеше жылжымалы төлкенің 4 көмегі арқылы орнатылады. Құрал сүмбіден шоқша 3 немесе орнатылған механизм арқылы жойылады. Кескіш құрал цилиндрлі артқы ілмегімен, өздігінен центрлеуші жұдырықты немесе цангалы патронға бекітіледі (сур. 6.1, в). Сатылы өңдеу барысында саңылау бірнеше құралмен (бұрғы, үңгі, қашау)жылдам ауыспалы патрондарда қолданылады (сур. 6.1, г). Бұранда ою барысында, тымық саңылауларда сақтық патрондар пайдаланылады, сондай-ақ реверсивтік патрондар таңбалауышты бұрандалы саңылаудан кері айналдырып бұрап шығару үшін қолданылады (сур. 6.1, д).Цангалық патронда (сур. 6.1, в қараңыз) цилиндрлі артқы ілмегі бар құрал 9, корпусқа 6 сомынды бұрап кіргізу барысында, қималы цанга 8 көмегімен сығымдалады. Жылдам ауыспалы патронда (сур. 6.1, г қараңыз) ауыспалы төлке 14 орнатлған құралмен 15, патрон корпусында 10 және төлке саңылауында 14 орналасқан 13 шарлармен айналуынан және құлауынан сақтайды. Сақинаны 12 көтергенде шарлар шашырайды және төлке 14 босатылады. Төлкені басқа құралмен бекіту үшін оны корпусқа орнатып, сақинаны босату қажет. Сақинаны жылжыту 12 бұрандамен 11 шектеледі. Сақтық патронда (сур. 6.1, д қараңыз) таңбалаушы 16 ауыспалы төлке арқылы жетектеуші жартылай жалғастырғышқа 18 бекітіледі. Жартылай жалғастырғыш 18 жақтауға еркін орнатылған және күші бұрандамен 22 реттелетін серіппе 20 әсер ететін негізгі жартылай жалғастырғыштан 19 айналма алады. Шамадан тыс жағдайларда немесе тілме соңында бұранданың 17 өңделетін дайындамамен жанасуы барысында жартылай жалғастырғыш 19 жартылай жалғастырғыш 18 тістерімен бірге іліністен шығады және таңбалаушылардың айналымы тоқтайды.                                                                                     а — үлкен конустық құйрықшамен; б — кіші конустық құйрықшамен; в — цилиндр құйрықшамен; г — тез ауыстырылатын патрон; д — реверсивтік патрон; 1, 5, 9 және 15 — құрал құйрықшалары; 2 — білдек айналдырғысы; 3 — сына; 4 — өтпелі төлке ; 6 және 10 — патрон денесі; 7, 17 және 22 — сомындар; 8 — цанга; 11 — тоқтатқыш бұрама; 12 — сақина; 13 — шар; 14 және 23 — айыстырылатын төлке; 16 — таңбалаушы; 18 және 19 — жартылай жалғастырғыштар; 20 — серіппе; 21 — жақтау тез ауыстырылатын патрондағыдай. Жартылай жалғастырғыш 18 жақтауға 21 еркін қойылған және жетекші жартылай жалғастырғыштан 19 қозғалыс алады. Ол серіппенің 20 ықпалында, және серіппе күші сомынмен 22 реттеледі. Шамадан тыс жұмыс кезінде немесе кесу соңында сомын 17 өңделіп жатқан дайындамамен жанасқан кезде жартылай жалғастырғыш 19 оның тісшелері 18 ілінісінен шығып таңбалаушы айналымы тоқтайды.ТЕСІКТІ БҰРҒЫЛАУ ЖӘНЕ БҰРҒЫЛАП КЕҢЕЙТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫӨңделетін дайындамалар саны мен талап етілетін сапасына байланысты саңылауларды бұрғылау таңбалар немесе кондуктор бойынша жүргізіледі. Жұмыс барысында сақталуы тиіс негізгі ережелер: ■дайындамалардағы өтпелі тесікті бұрғылау кезінде оларды бекіту тәсіліне назар аудару керек. Егер дайындама үстелге бекітілсе, өңдеу соңында бұрғыға еркін шығуды қамтамасыз ету үшін оны төсенішке қою керек;■бұрғыны дайындамаға айналдырғы қозғалысы қосылғаннан кейін аз жүктемемен жақындату керек. Әйтпесе бұрғының кескіш жиектері бұзылуы мүмкін;■бұрғы өңделіп жатқан тесікте тұрған кезде айналдырғы қозғалысын тоқтатпау керек. Бірінші бұрғыны дайындамадан алып шығу керек, тек содан кейін айналма қозғалысын немесе білдекті тоқтату керек. Әйтпесе бұрғының сынуы мүмкін;■бұрғылау кезінде бұрғының қажалу, қисаю немесе тозу әсерінен шықырлау және дірілдеу пайда болса, оны дайындамадан алып шығып, одан кейін білдекті тоқтату керек;■терең тесіктерді бұрғылау кезінде, яғни тесік тереңдігі оның диаметрінен 5 есе артық болса, бұрғыны жоңқадан тазалау үшін, және оны майлау үшін өңделіп жатқан тесіктен қайта-қайта алып шығып отыру керек. Бұл бұрғының сынуы және оның ерте мұқалу мүмкіндігін мейлінше төмендетеді;■тұтас металдағы диаметрі 25 мм-ден үлкен тесікті екі ауысымда тесу керек (тесіп кеңейтумен немесе үңгілеумен бірге);■бұрғылауды тек технологиялық карта немесе анықтама кестесінде көрсетілген режим бойынша немесе шебер (технолог) ұсынысы бойынша орындау керек;■болат немесе тұтқыр материалдан жасалған дайындамадағы тесікті бұрғылау кезінде, кескіш құралдың ерте тозуын алдын алу үшін және кесу режимін ұзарту үшін міндетті түрде МСС қолдану керек.Белгі бойынша бұрғылау. Бұрғылаудың бұл түрі өңделу бөлшегінің аз болуына байланысты бағыттаушыларды дайындау экономикалық тиімсіз болғанда, жеке-дара және ұсақ сериялы өндірісте қолданылады. Бұл кезде болашақ тесіктің орталығы мен бақылау шеңбері көрсетілген белгіленген дайындамалар бұрғылауға түседі (сур. 6.2, а). Кейбір кезде белгіні бұрғылағыш салады.Белгі бойынша бұрғылау екі кезеңде орындалады: алдымен — алдын ала бұрғылау, кейін — соңғы. Алдын ала бұрғылау кезеңі диаметрі соңғы тесіктен 4 есе кіші тесікті бұрғылау арқылы қолмен берумен орындалады.        Одан кейін айналдырғы мен бұрғы кері алынады, жоңқадан тазартып бұрғыланған тесік шеңбері мен белгіленген шеңбер сәйкестігі тексеріледі.Егер алдын ала тесік дұрыс бұрғыланса (сур. 6.2, б), бұрғылауды жалғастырып аяғына дейін жеткізу керек. Ал егер тесік сыртқа шығып кетсе (сур. 6.2, в), онда тиісті түзету орындалады: жіңішке кескішпен (крейцмейселмен) екі-үш жырашықты 2 орталықтан бұрғыны жылжытатын орынға дейін ойып тесіледі. Бұрғы жырашықтар арқылы белгісалғыш белгілеген жерге беттейді. Орны қалпына келген соң, аяғына дейін бұрғылау жалғасады.Бағыттаушымен бұрғылау. Технологиялық үрдіс талабы бойынша кесу құралын бағыттау үшін және дайындаманы бекіту үшін әртүрлі бағыттаушылар қолданылады. Бұрғының бағытын қамтамасыз ететін тұрақты орнатқыш негіздегі құралдар және бағыттаушы төлкелер өңдеудің дәлдігін арттырады. Бағыттаушымен тескенде бұрғылаушы бірнеше оңай тәсілдерді орындайды: бағыттаушы мен дайындаманы орнатады, оларды түсіреді, айналдырғы беруін қосады және өшіреді.Өтпелі және бітеу тесіктерді бұрғылау. Өңделіп жатқан дайындамаларда негізінен екі түрлі тесік кездеседі: өтпелі, бөлшектің бүкіл қалыңдағынан өтеді, және бітеу, тек белгілі тереңдікке бұрғыланады.Өтпелі тесікті бұрғылау үрдісі бітеу тесіктен ерекшеленеді. Өтпелі тесікті бұрғылау кезінде бұрғы тесіктен шыққан сәтте дайындама материалының кедергісі секірмелі түрде төмендейді. Егер сол кезде бұрғыны беру жылдамдығын төмендетпесе, онда ол қарысып қалып сынуы мүмкін. Әсіресе бұл жағдай тесіктерді жіңішке дайындамаларда, өтпелі үзілмелі тесіктерді және бір біріне тік бұрышта орналасқан тесіктерді бұрғылағанда болуы мүмкін. Сондықтан өтпелі тесікті бұрғылау айналдырғының механикалық беру жылдамдығы бойынша орындалады. Бұрғылаудың соңында беру жылдамдығын өшіріп, тесікті механикалықтан төмен жылдамдықпен қолмен бұрғылау керек.Құралды қолмен беру арқылы бұрғылағанда, бұрғыны тесіктен шығару алдында жылдамдықты тағы төмендетіп, бұрғылауды бірсарынды орындау керек.Бітеу тесікті бұрғылаудың үш негізгі тәсілі белгілі:■егер бітеу тесік бұрғылап жатқан білдекте, бұрғы берілген тереңдікке жеткен кезде айналдырғының беру жылдамдығын автоматты түрде өшіретін қандай да бір құрылғы бар болса (есептегіш сызғыштар, лимбтер, қатты тіреуіштер, автоматты тоқтатқыштар және т.б.), онда бұл операцияны орындалуын баптау барысында берілген бұрғылау тереңдігіне реттеп алу керек;■егер білдекте айналдырғыны беру жылдамдығын автоматты түрде өшіретін құрылғы жоқ болса, онда бұрғылаудың керекті тереңдігін анықтау үшін реттегіш тіреуіші бар арнайы патрон қолдануға болады. Патронның тіреуіш төлкесін өңдеудің берілген тереңдігіне дененің бұрғыға қатысына қарай орнатуға және орынын алмастыруға болады. Білдек айналдырғысы төлке қапталына қарай тірелгенге дейін бағыттаушы төлке қапталына (бағыттаушымен бұрғылағанда) немесе дайындама беткейіне қарай төмен жылжиды. Бұндай патрон 0,1 ... 0,5 мм шамасында тесіктің тереңдік дәлдігін қамтамасыз етеді;■егер бұрғылаудың тереңдігінің үлкен дәлдігі қажет болмаса және көрсетілген патрон жоқ болса, онда білдекке бекітілген тіреуішті төлке ретінде қолдануға болады немесе бұрғыға бормен тесік тереңдігін белгілеуге болады. Соңғы жағдайда бұрғы белгіге бейін дайындамаға үңілмейінше айналдырғы беріліп тұрады.Бітеу тесіктің бұрғылау тереңдігін мерзімді түрде тереңдікті өлшейтін аспаппен өлшеп тұрады. Бірақ бұл тәсіл уақытты көп алады, себебі бұрғыны тесіктен шығарып жоңқадан тазарту керек, тексерістен кейін қайта оны тесікке кіргізу керек.Бұрғылап кеңейту. Бұрғылап кеңейту режимі диаметрі 25 мм-ден үлкен тесіктерді жасауда қолданылады. Бұл режимде тесікті екі рет бұрғылайды: алдымен кіші, кейін үлкен диаметрлі бұрғымен. Бірінші бұрғы диаметрі екінші бұрғының көлденең кескіш жиегінің ұзындығына шамамен тең болуы керек. Сонда үлкен диаметрлі бұрғымен өңдеу кезінде кесу күші айтарлықтай төмендейді.Бұрғылап кеңейту кезінде бұрғы өлшемін тесіктің ең кіші диаметріне сәйкес таңдау керек. Алдын ала бұрғылаумен алынға тесіктерді ғана бұрғылап кеңейтуге болады. Балқытумен және қалыптау алынған дайындама тесіктерін бұрғылап кеңейту ұсынылмайды. Өйткені бұл кезде тесік бұрғы өсімен сәйкес болмағандықтан, бұрғы тесік орталығынан қатты ауытқиды.Бұрғылап кеңейту кезіндегі ережелер мен тәсілдер бұрғылау кезіндегі ережелер мен тәсілдерге сәйкес.ІШКІ ОЮЛАР ЖАСАУІшкі оюларды таңбалаушылармен жасау үшін, алдын ала дайындалған тесік болуы керек. Егер оны балқытумен немесе қалыптаумен алса, онда ою жасау ауыр жағдайда өтеді. Себебі ішкі ою жасауға қажет шек өлшемін қамтамасы ету мүмкін емес. Тек қысыммен немесе балқымалы үлгімен балқытып алынған дайындама тесіктерін қоспағанда. Оюды таңбалаушымен жасау кезінде бұрғылаумен немесе үңгілеумен дайындама тесіктерін дайындағанда мейлінше қолайлы жағдай жасалады. Оюды нақыштау кезінде бөлшек материалы жартылай таңбалаушымен жаншылады және оюдың ішкі диаметрі бұрғылау барысында алынған тесік диаметрінен үлкен болып шығады. Таңбалаушылармен ою жасау үшін бұрғылау тесіктерін дайындаған кезде бұрғылау диаметрлері анықтамалар мен стандарттарға сәйкес таңдалуы керек. Егер ою үшін бұрғыланған тесік диаметрі ұсынылғаннан аз болса, таңбалаушыға жүктеме артады, ою жыртылғандай болып, таңбалаушы қарысып сынуы мүмкін. Егер бұрғыланған тесік диаметрі ұсынылғаннан көп болса, онда ою толық емес пішінде болады.Ішкі оюды бұрғылаушы білдектермен жасау кезінде келесі жалпы ережелерге сүйену керек:■ балқытумен немесе қалыптаумен алынған тесіктерде ою жасау ұсынылмайды. Ою жасау алдында күйікті, қақты жою үшін және оюға қажет тесік диаметрін алу үшін, көрсетілген әдістермен алынған дайындамадағы тесіктерді бұрғылау немесе үңгілеу керек;■бұрғылау білдектерінде оюды жасау кезінде таңбалаушылар қорғағыш өзін орталықтандырғыш, тербеткіш, құбылмалы және кері айналғыш патрондарға бекітілуі керек;■ою жасауға даярланған тесіктерде, таңбалаушы кіретін жағынан жүздері шешілуі керек (бұрыш 60°, биіктігі оюдың бір қадамынан кем емес);■бұрғылау білдектерінде ою жасау кезінде айналдырғы жылжуын реттеуге ерекше мән беру керек. Ол таңбалаушының кірекесуі мен бұрап шығуы бір қалыпта орындалуы үшін ауырлыққа жақсы теңгеріліп жылжуы керек. Айналдырғыны үлкен өстік күшпен жылжыту кезінде оюдың орта диаметрмен жарылуы мүмкін;■оюды жасау кезінде құралды суытып майлап отыру керек, себебі таңбалаушы үлкен жүктеме қабылдайды. Бұрғылау білдектерінде оюды тесіктерге жасау кезінде, операция соңында таңбалаушыны ойылған тесіктен шығарып алу керек. Оюды жасау технологиясы бітеу және өтпелі тесіктерде ерекшеленеді.Бітеу тесікте ою жасауды аяқтаған кезде таңбалаушыны одан тек бұрап шығару арқылы алып шығуға болады. Сондықтан осындай ою тек таңбалаушысы кері айнала алатын білдекте жасалады, яғни іске қарсы кері бағытта айналу және ою кезіндегіден үлкен жылдамдықпен шығу (уақытты өнімсіз жоғалтпау үшін).Егер ою айналдырғының айналу бағытын өзгертетін, кері айналу механизмі жоқ білдекте жасалса, онда таңбалаушыларды бекіту үшін сәйкес сақтау аспабы бар арнайы кері айналдырғыш патрондар қолданылады.Бітеу оюды жасау кезінде, кері айналу механизмі бар білдекте түпке жеткен таңбалаушы сынып қалмауы үшін арнайы сақтағыш патрон қолдану керек. Бітеу оюды жасау үшін ойылатын оюдың үш қадамына тең кішкене алу бөлігі бар машиналық таңбалаушылар қолдану керек. Ол оюды тесік түбіне мейлінше жақын оюға көмектеседі.Оюмен жаман өңделетін аустенитті құрылымы бар созымды қосындыланған болатта, сонымен қатар қызуға берік, титанды және жеңіл қорытпада оюды жасау келесі арнайы ерекшеліктері бар. Оларды осы жұмысты жасау барысында есте ұстау керек:■егер қызуға берік дайындамада жетерліктей қаттылығы болса және оны үстелге орнатқанда негіздік беткейге ою өсінің перпендикулярлығы қамтамасыз етілсе, онда оюды бағыттаушы қолданбай-ақ жасауға болады. Егер ою өсінің перпендикулярлығын негіздік беткейге қатаң түрде сақтау керек болса, ал дайындаманың қаттылығы және оның білдекке бекітілуі берілген дәлдікті қамтамасыз ете алмаса, онда оюды бағыттаушының көмегімен ою керек;■қызуға берік қорытпадан жасалған дайындамада ою жасау үшін тісшелере шахмат тәріздес орналасқан таңбалаушы қолдану керек. Өтпелі тесіктер үшін бір таңбалаушы, ал бітеуге – екі не үш таңбалаушы жиынтығы қолданылады;■қызуға берік қорытпадан жасалған дайындамада ою жасау кезінде таңбалаушыны міндетті түрде суытып отыру керек. Егер суытушы сұйықтық сорғымен берілсе, онда оның құрамына 60% сульфофрезол, 25% керосин және 15% олеин қышқылы кіру керек. Егер білдекте сорғы болмаса, онда 85% сульфофрезол және 15% олеин қышқылына тұратын сұйықтықты таңбалаушыға қылқалам арқылы жағады немесе таңбалаушыны сол сұйықтыққа батырады;■салыстырмалы түрде кішігірім берік және көп созымды алюминий және цинкті қорытпалардан жасалған дайындамаларда оюды, ою қадамына сәйкес айналдырғыны еріксіз жылдамдықта беретін білдектерде жасау ұсынылады. Егер білдекте айналдырғыны еріксіз беретін механизм жоқ болса, онда оның жеңіл қадамы қамтамасыз етілуі керек. Ол теңдестіретін жүктемені азайтумен қамтамасыз етіледі (серіппе, жүктерді). Қозғалшы бөліктердің үлкен массасы кезінде және айналдырғының үлкен өстік жүктемемен қозғалысы кезінде ою көбінесе орта диаметр бойынша бөлінеді;■силумин қорытпасынан жасалған дайындамаларда ою жасаған кезде ою жылдамдығы 1,2... 1,5 есе көп болуы керек, ал суыту — болатта ою жасағаннан гөрі, сонша рет қарқынды болуы керек;■жеңіл қорытпалардан жасалған дайындамаларды өңдеу кезінде таңбалаушыларды суыту үшін керосинді немесе 8 – 10%-дық эмульсияны қолданған дұрыс. Таңбалаушыны маймен суытуға болмайды, себебі ол кесу кезіндегі жоңқалардың жабысуынан сақтамайды және жабысқан жоңқадан оюды тазартуды қиындатады;■аустенит тобының қиын өңделетін болатынан және титан қорытпаларынан жасалған дайындамаларда М4-тен М30-ға дейінгі оюды жасау үшін тез кескіш болаттан жасалған бунақ таңбалаушыларды қолдануға болады. Бұндай таңбалаушылардың жылдамдығы стандарттыларға қарағанда айтарлықтай жоғары.БҰРҒЫЛАУ БОЙЫНША ТӘЖІРИБЕЛІК ҰСЫНЫСТАРБұрғының сыну сипатыСыну себебіАлдын алу тәсілдеріӨзектің сынуыӨтпейтін бұрғыБұрғыны уақытымен қайрау, өтпейтін бұрғымен жұмыс істеуге жол бермеу Аз жылдамдықта үлкен беруҮлкен берумен жұмыс істемеу, бұрғыны шамадан тыс жүктемеу Айналдырғыда саңылаулардың болуыБілдекті реттеу немесе жөндеу Бұрғының бұрандалы жырашығы жоңқамен бітелгенБұрғыны тесіктен жиі алып шығу және жоңқаны тазарту Өңделетін бөлшек әлсіз бекітілген және бұрғыланған кезде қозғаладыБөлшек бекітілуін тексеру Бұрғыны қайраудың кіші артқы бұрышыБұрғыны дұрыстап қайрауБұрғылау білдектерінде жөндеу және жұмыс істеу кезінде бұрғымен өңдеу технологиясы ерекшеліктерін ескеру керек. Бірнеше тәжірибелік ұсыныстарды қарастырайық. Оны негізге алу арқылы, білдекші бұрғы тобындағы білдектегі жұмыс сапасын айтарлықтай жақсарта алады.Бұрғы тобының ең көп тараған ақаулықтары бұрғының сынуы немесе оның ерте тозуы болып табылады. 6.1. кестесінде бұрғының ерте тозуы мен сынуының себебі және оның алдын алу тәсілдері көрсетілген.  Бұрғының сыну сипатыСыну себебіАлдын алу тәсілдеріКескіш жиектердің сырлануыБұрғыланатын бөлшекте қатты қосылыстардың немесе қабыршақтардың болуыТесік ішіндегі қатты жерді ұрғылау немесе абайлап бұрғылау немесе осы бөлшекті өңдемеу Жылдамдығы өте көпКесу жылдамдығын төмендету Бұрғы өтпейдіБұрғыны уақытымен қайрау Бұрғы ұшының үлкен бұрышыБұрғыны дұрыстап қайрау Бұрғының кете беруіБұрғының берік бекітуін қамтамасыз ету Бұрғы ұшында суыту жоқДұрыс суытуды қамтамасыз етуТез тозуАртқы бұрыштың жетіспеуіБұрғыны дұрыстап қайрау Кесудің үлкен жылдамдығыКесу жылдамдығын төмендету Құрылғының беріктігін төмендететін тіліктің ерте тозуы, кесу режимін дұрыс таңдамағаннан, қорытпа маркасын дұрыс таңдамаудан немесе бұрғының түрін дұрыс таңдамаудан болуы мүмкін. Өңдеу жағдайының тұрақсыздығы және МСС жеткіліксіз мөлшерде қолдану да беріктіктің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Кескіш жиектердің сырлануы кезінде бұрғының орталықтандырылуын тексеру керек. Бұрғының және дайындаманың өстестігінен ауытқуы ±0,05 мм мөлшерінде болуы керек.Білдек жүйесі қаттылығының жетіспеушілігі кезінде кескіш жиектің сырлануын алдын алу үшін берігірек қорытпа таңдау қажет. Тіліктің қатты бекітілмеуінен де кескіш жиектің сырлануы мүмкін. Тілік ұясы және бекіткіш бұрама жақсы күйде ұсталуы керек. Бұрғының тұрақты жұмысын қамтамасыз ететін келесі фактор оның білдекте берік бекітілуі болып табылады, яғни бұған қандай патрон қолданылуы маңызды.Егер тесік керекті диаметрден үлкен не кіші болса, оның себебі бұрғы өсінің орталыққа қатынасынан ауытқуы, айналдырғының соғуы, және өңделетін материалға кесу режимінің дұрыс таңдалмауының болуы мүмкін.Өңделетін беткей сапасының сәйкессіздігі әдетте жөндеудің төмен қаттылығы әсерінен пайда болатын дірілдің нәтижесі болуы мүмкін. Сонымен қатар оның себебі бұрғы ұзындығының өте үлкен болуы, бұрғының қатты бекітілмеуі, қолдану аясының сәйкес кесу режимі, немесе кесуге бұрғы беткейінің кіріс сапасының төмен болуы мүмкін. МСС жеткіліксіз жетуі немесе жоңқа көшіруі жағдайының бұзылуы да беткей сапасына әсер етуі мүмкін.Білдекшінің негізгі міндеті білдекті пайдалану сапасын көтеру және жарамсыздықты төмендету болып табылады. 6.2. кестесінде бұрғыда жұмыс істеу кезінде пайда болатын ақаулар себебі, және олардың алдын алу жолдары келтірілген. Ақау түріАқау себебіАлдын алу тәсілдеріӨрескел өңделген беткейлі тесікӨтпейтін немесе дұрыс қайраланбаған бұрғыБұрғыны дұрыстап қайрауБеру өте үлкенБеруді төмендетуЖеткіліксіз суыту немесе суыту сұйықтығының дұрыс емес құрамыБұрғыға суыту сұйықтығын беруді арттыру немесе суыту сұйықтығын ауыстыруБұрғы мен бөлшектің немқұрайлы орнатылуыБұрғы мен бөлшектің дұрыс орнатылуы мен бекітілуін тексеруҮлкен диаметрлі тесікҮлкен диаметрлі тесікҚажетті диаметрлі бұрғы таңдау  Ақау түріАқау себебіАлдын алу тәсілдеріҮлкен диаметрлі тесікКескіш жиектердің бұрыштары немесе ұзындықтары тең емесБұрғыны дұрыстап қайрауАралық төлкеде бұрғының тербелуіАралық төлкені немесе бұрғыны ауыстыруБілдек айналдырғысының тербелуіБілдек айналдырғысын реттеуАйналдырғы немесе бұрғының дүрсілдеуіБілдекті жөндеуТесіктің өстен ауытқуыНемқұрайлы бұрғылауЖұмысқа мұқиятырақ қарауБілдек үстелінде бөлшектің қате орнатылуы және әлсіз бекітілуі (бұрғылау кезінде бөлшектің қозғалуы)Бөлшектін орнатылуын және бекітілуін тексеру және оның білдек үстеліне берік бекітуБұрғыны қате қайрауБұрғыны дұрыстап қайрауТесік ауытқуыБөлшек білдек үстелінде дұрыс орнатылмаған (жоңқаның бөлшектің сүйеніш беткейіне түсуі)Бөлшектің орнатылуын және бекітілуін тексеру, үстелді жоңқадан және кірден тазартуПараллель емес төсеніштерді қолдануТөсеніштерді түзету не ауыстыруБілдек үстелі айналдырғы өсіне перпендикулярлы емесҮстелдің дұрыс орнатылуын тексеруТесік керектен тыс бұрғыланып қойдыТесік тереңдігіне тіреуіштің қате орнатылуыТіреуіштің дұрыс орнатылуын тексеру және керекті тереңдікке дәл орнатуЖұмысшының ебедейсіздігіЖұмыс кезінде мұқият болу Бұрғылау кезінде құрылғының тозуын төмендету өңдеу сенімділігін арттырады. Кескіш жиектің шамадан тыс тозуы немесе онда қақтың пайда болуы бастапқы геометрияны бұрмалайды, және осы бұрғымен бұрғыланған мүмкін тесік санын төмендетеді.Бұрғылау кезінде жоғары сапа мен сенімді өңдеуді қамтамасыз ететін үлкен фактор жоңқаұсақтау және МСС дұрыс қолдану болып табылады. Жоңқаның тесіктен оңай алынуын қамтамасыз ететін пішінмен және өлшеммен пайда болуы бұрғылау білдектерінде жұмыс істеудің негізгі сұрағы болып табылады. Жоңқаны қанағаттанарлық эвакуациясынсыз бұрғы жұмысы мүмкін емес болады, себебі тесік ішінде бұрғы тығындалып жоңқа жырасы бітеледі. Тесіктің бұрғылармен жоғарғы өнімді өңделуі үшін суыту сұйықтығын жетерліктей қолдану арқылы жоңқаның бөгетсіз шығуын қамтамасыз ету керек.Қысқа бұрғылардың көбінде жоңқаны тазарту үшін екі жоңқа жыралары болады. Заманауи жабдық және құрал бұрғының ішкі каналдары арқылы МСС жеткізілуін қамтамасыз етеді. Солар арқылы ол кесу аймағына түсіп, үйкеліс күшін төмендетеді және жоңқаны тесіктен шайады.Жоңқаның пайда болуы өңделетін материал геометриясына, кесу режиміне және таңдалған сұйықтық түріне де байланысты болады. Әдетте кішірек жоңқалар кесу жылдамдығын көбейткенде және/немесе азайтқанда пайда болады. Жоңқаның ұзындығы мен пішіні егер олар тесіктен оңай шығуын қамтамасыз етсе қанағаттанарлық болып саналады.Тұтас қатты қорытпаның және дәнекерленген тіліктердің алдыңғы бөлшегі кескіш жиек бойымен өзгереді, яғни бұрғының шетінен ортасына дейін кішірейеді. Кесу жылдамдығы да шеттен ортаға дейін азайғандықтан, бұрғы ұшы кесуге қатыспайды. Оның алдыңғы бұрышы теріс және кесу жылдамдығы нөлге тең. Бұл бұрғы ұшы жай ғана материалды басатынын білдіреді, ал ол пластикалық деформацияға алып келеді. Бұл өз кезегінде кесудің өстік күшінің өсуіне алып келеді. Егер жабдықтың жетерліктей қуаты мен қаттылығы болмаса, нәтижесінде тесік пішіні сопақ шығуы мүмкін.                Ауыстырылатын тіліктері бар заманауи бұрғыларды қолдану өңдемені үлкен жылдамдықпен және пайда болған жоңқалардың үлкен мөлшерімен жасауға мүмкіндік береді. Ол жоңқалар ішкі каналдар бойынша белгілі қысыммен берілетін суыту сұйықтығы ағынымен тесіктен шайылады. МСС-ның керекті қысымы (МПа) және мөлшері (л/мин) тесік диаметрі мен өңдеу жағдайына және дайындама материалы түріне байланысты болады.Айналып жатқан бұрғы үшін МСС-ның ішкі жеткізілуі кезінде оның қысымы ортадан тепкіш күштің әсерінен айналмайтын бұрғыға қарағанда артық болуы керек. Бұл жағдайда қысым жетіспеушілігін сұйықтықтың қосымша мөлшерімен өтеуге болады. Құбыр желісінен өту кезіндегі қысымның белгілі ысыраптары да айналмайтын бұрғы және МСС-н сыртқы жеткізілуі үшін ескеріледі. Қысым мен МСС шығынын тексеріп отыру керек. Және соңғысы ұсынылған мәннен аз болмауы керек, МСС резервуары жеткілікті мөлшерде сұйықтықты сыйдыру керек. МСС шығыны бұрғыдан шығу кезінде, яғни оның шамасын қамтамасыз ету керек жерде тексеріледі,. Шығынның және МСС қысымының ең аз мәні бұрғының түрі мен диаметріне сәйкес ұсынылады.6.3 кестеде бұрғылау білдегінде жұмыс істеу барысында пайда болатын ақауларды жою бойынша ұсыныстар келтірілген. БҰРҒЫЛАУ БІЛДЕКТЕРІНДЕ ЖҰМЫС ІСТЕУ КЕЗІНДЕГІ НЕГІЗГІ ҚАУІПСІЗДІК ЕРЕЖЕЛЕРІБұрғылау білдектерінде жұмыс істеу кезіндегі өндірістік жарақаттарды болғызбау үшін, қауіпсіздік шараларына мән беру керек. Өндірістік жарақаттардың негізгі себебі кескіш құралмен жұмыс істеу кезінде, аспаптар мен электр жетегін қолдану кезінде қауіпсіздік техникасын сақтамау болып табылады. Сонымен қатар жоңқалардың ұшуы, бөлшектерді, дайындамаларды және басқа да заттарды ұстай білуге ерекше мән беру керек.Білдекте жұмыс істеу кезінде айналып жатқан құрылғыны қоршау мүмкін емес, сондықтан айналып жатқан құрылғының тартып алу мүмкіндігін болғызбайтын арнайы киім күйінің жақсы болуы маңызды. Жыртылған, бүкіл түймелеріне түймеленбеген киім, шаштың бас киімге жасырылмауы және галстук ұштарының, әйел байлауыштарының, орамалдардың сыртқа шығып тұруы білдектің не құрылғының айналып жатқан бөлігінің тартып алуына себепкер болады.Білдектің барлық қозғалғыш және ауыстырылатын механизмдері қоршаулы болуы керек (тісті доңғалақ, шынжыр, белдік, тегершік, білік және т.б.).Қола, жез, шойын, әртүрлі қорытпалар және болаттан жасалған бұйымдарды өндеу кезінде элементті ұшқын жоңқалар мен шың пайда болады. Жоңқа білдекшінің бетін және қолын жарақаттауы (күйдіруі), ал шаң — көзіне кіріп кетуі мүмкін. Сынғыш металдар мен бейметалл материалдарды өңдеген кезде жұмыс алаңының ауасы құрамында зиян заттары бар (мысалы, қорғасын, берилий, асбест және т.б.) өңделіп жатқан материалдың шаңымен ластанады. Міндетті түрде көзілдірік киіп, сорғыш құралмен байланысқан арнайы пневматикалық жоңқа қабылдағыш орнату керек.Қайғылы жағдай дайындама немесе құрылғыны сенімсіз бекіткеннен болуы мүмкін, соның нәтижесінде олар қозғалып жарақат тудыруы мүмкін. Дайындама мен құрылғыны бекіткенде бұрандама мен сәйкес емес өлшемді «құрылған» кілт сомыннан үзіліп кетуі мүмкін.Жарақаттар кейде дайындаманы орнатқанда және білдектен өңделген бөлшекті қолмен шешкенде пайда болуы мүмкін, мысалы дайындаманың аяққа құлауы, дайындама мен білдек тұғыры арасында қолдың қысылып қалуы. Аяқтың немесе басқа дене бөліктерінің жаралануы көбінесе бөлшектерді дұрыс қоймауы, еден мен жұмыс орнының қанағаттанарлықсыз күйі себебінен болады. Ұсақ бөлшектер қатарының биіктігі 0,5 м-ден, орташаларда — 1м, ірілерде — 1,5 м көп емес болуы керек.Дайындаманы орнату және өңделген бөлшекті шешу өшірулі білдекпен және абайсыз қозғалыс кезінде білдекшіні жарақаттауы мүмкін кескіш құралдан алысырақ болған кезде орындалуы керек.Қоршаулар, құлыптаулар және жерге тұйықтаулар әрқашан әрекеттегі ережелерге сәйкес ақаусыз күйде болуы керек.Білдекшінің жұмыс орнын оңтайлы ұйымдастыру жұмыстың толыққанды қауіпсіздігін, тәртіптің болуын және жақсы еңбек жағдайын, сонымен қатар жұмыс орнындағы тазалықты қамтамасыз етуін қарастырады.Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін білдекте жұмыс істеудің алдында:■бұрғыны патронға нық бекіту;■бос жүрісте білдек жұмысын, сонымен қоса пульт ақаусыздығын оның батырмаларын қосып өшіру арқылы тексеру;■қысқыштармен немесе бағыттаушылармен бөлшекті білдектің үстелінде нық бекіту (бұрғылау кезінде бекітілмеген бөлшекті қолмен ұстап тұруға ТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ);■қорғағыш көзілдірік кию.Білдекте жұмыс істеу кезінде жарақаттан құтылу мақсатында ТЫЙЫМ САЛЫНАДЫ:■бұрғыға басты жақын еңкейтуге;■патрон немесе бұрғыны қолмен тежеуге;■білдекті өшірмей тысқары кетуге.Білдекте жұмысты аяқтаған соң келесі әрекеттер тізімі ұсынылады:■бұрғы айналуы тоқтаған соң шөткемен білдектегі жоңқаларды тазарту. Білдек үстелінің ойықтарындағы жоңқалар металл ілмекпен жиналады;■бұрғыны патроннан бөліп, білдекті шеберге немесе алмастырушы кезекшіге беру.БАҚЫЛАУ сұрақтары  1. Бұрғылау білдектерінде құралды дайындау мен жөндеудің негізгі кезеңдерін сипаттаңыз.2. Бітеу тесіктерді бұрғылаудың ерекшеліктері неде?3. Бұрғылау сапасына МСС-ның әсері қандай?4. Бұрғылау кезінде құралдың тез тозуына не себеп?5. Ішкі оюларды жасау ерекшелігі неде?ЖОНҒЫШ ТОПТАҒЫ БІЛДЕКТЕРДЕ ӨҢДЕУТарау 7. Жонғыш топтағы білдектердің құрылысы, жұмыс істеу қағидасы және кинематикасыТарау 8. Жонғыш топтағы білдектерін жабдықтау және жұмыс істеу технологиясы Тарау 9. Жонғыш топтағы білдектерді жөндеуТарау 7жонғыш топтағыБІЛДЕКТЕРДІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ, ЖҰМЫС ІСТЕУ ҚАҒИДАСЫ ЖӘНЕ КИНЕМАТИКАСЫ жонғыш білдектерде өңдеудің негізгі түрлеріЖонып өңдеу, немесе жону, — айналу денелері типінің бөлшектерін (білік, диск, өс, сұққы, шетмойын, фланец, сақина, төлке, сомын, жалғастырғыш және т.б.) жасау әдісінің кең тараған түрі. Жону білдектерінде осы бөлшектердің цилиндр, конус, шар, қырлы беткейлерін жону және қашауды, жырашықтарды ізбелеу, шет жақтарды тілу, сыртқы және ішкі оюларды ою, бұдырларды бүрлемдеу, бұрғылау, үңгілеу, тесіктерді жазу және т.б. жұмыстарын жасауға болады.Жону білдектерінде арнайы аспаптарды қолдана отырып, фрезерлеу, тегістеу, тісшелерді кесу және басқа да өңдемелер жасауға болады. Арнайыландырылған жону білдектерінде дөңгелек жұбы, жалғастырғыш, құбыр және т.б. бұйымдар өңделеді. Айналып жатқан дайындамадан жоңқаны тазарту кескіш құралмен орындалады. Оның негізгі элементі бұрышпен ұшталған сына болып табылады.Жону білдектеріндегі жұмыс дайындама мен кескіштің өзара қозғалысы арқылы қамтамасыз етіледі. Дайындаманың айналмалы қозғалысы негізгі қозғалыс, ал кескіш құралдың ілгерілмелі қозғалысы беру қозғалысы болып табылады. Сонымен қатар қосалқы қозғалыс бар. Оның кесу үрдісіне тікелей қатысы жоқ, бірақ білдектегі дайындаманың бекітілуі мен тасуын, және басқа да технологиялық тапсырмаларын қамтамасыз етеді.Жону білдектерінде келесі жұмыс түрлерін жасауға болады. (сур. 7.1 қараңыз):■ сыртқы цилиндр беткейлерін жону (сур. 7.1, а); ■сатылы біліктерді жону (сур. 7.1, б, в);■шөркелерді кесу (сур. 7.1, г);■ойықтар мен жұмырлауларды жону (сур. 7.1, д);■жырашықтарды жону (сур. 7.1, е);■тесіктерді бұрғылау (сур. 7.1, ж);■тесіктерді қашау (сур. 7.1, з, и);■өңделген дайындамаларды кесу (сур. 7.1, к, л);■ойма тілу (сур. 7.1, м);■сұлбалы ұштау (сур. 7.1, н).Жону білдектерінде сонымен қатар сәйкес аспаптар мен құралдарды қолдана отырып басқа да жұмыстар жасалады. Заманауи СББ жону білдектерінде әртүрлі перифериялық беткейлерді (тесіктер, науаша, жырашық және т.б.), сонымен қатар таңбалаушы, бұранда, тарақша және т.б. ойық өңдеуге болады.ЖОНУ БІЛДЕКТЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІЖону білдектері негізінен айналғыш денелердің жоңқаларын түсіру арқылы өңдеуге арналған. Олардың негізінде бұрғылау, кеулей жону және т.б. білдек топтары жасалған. Жону білдекері металл кескіш білдектердің айтарлықтай бөлігін құрайды және әртүрлілікпен ерекшеленеді. Жону білдектерінің негізгі түйіндері:■суыту сұйықтығы мен жоңқаларды жинау үшін кірленімен негіз;■құралкүймешікті бағыттаушыларымен және артқы қысқышымен тұғыр;■айналдырғы және жылдамдық қорабымен қозғалмайтын алдыңғы қысқыш. Ол басқа жерге де орнатыла алады, мысалы негізіне;■белгілі күйде тұғырға бекітілетін қозғалмалы артқы қысқыш;■қозғалтқыш білікшесі бар жалғастырғышпен және қозғалтқыш бұрандамен қосылған беру қорабы;■қозғалыс берілісін қозғалғыш білікшеден тақтайға немесе көлденең жылжымалар берісінің бұрандасына беру механизмі және негізгі сомынды қозғалғыш бұрандасымен қосатын механизмі бар тетік;■тұғыр бағыттаушылары бойынша қозғалатын күйме және күйме бағыттаушыларымен жылжитын көлденең жылжымалардан тұратын құралкүймешік. Күйме мен көлденең жылжымалар қолмен не автоматты түрде жылжиды;■жоңғыш ұстағышты таситын үстінгі күймешеге арналған бағыттаушыларымен бұру бөлігі Жону білдектерінің кейбір модельдерінде күймеше автоматты түрде қозғалады;Тетік механизмінде, қозғалғыш білікше мен бұранданың және күймеше мен көлденең жылжымалардың бірге қосылып кетуінен сақтайтын, бұғаттау қарастырылған. Құралкүймешіктің тез жүрісі үшін озу жалғастырғышы арқылы электрлі қозғалтқыштан келетін қозғалғыш білікшесінің қосымша жетегі қызмет етеді. Жону білдегінің кесу үрдісінде қысқыш патронда не орталықта бекітілетін дайындама айналуы бас қозғалыс жетегінен жүзеге асады. Ол керекті кесу жылдамдығын баптау үшін айналдырғы қозғалысының жиілігін сатылық және сатылық емес реттелуін қамтамасыз етеді. Білдектің барлық қозғалысы тек бір электр қозғалтқышпен жүзеге асырылатын қолмен басқару білдектерінде, қозғалыс механикалық берумен қамтамасыз етіледі. Бұл білдектерде кескіш құралдың ілгерілмелі жылжуы беру қозғалысының кинематикалық шынжырымен қамтамасыз етіледі. Оның бірінші буыны — айналдырғы, соңғысы — тісшелі-тақтайлы беру (ұштаған кезде) немесе қозғалыс бұрандасының кинематикалық жұбы — негізгі сомын (ою ойған кезде). Беру баптауы беріс қорабы (ұштағанда) немесе беру баптауының ауыстырмалы тісшелі дөңгелек түйіндерін орнатушысы — білдек ауыстобы арқылы орындалады (ойық ойғанда).Жону білдектерінің айналдырғы түйіні қатты және дірілге берік болып жасалады. Оның тірегі болып мойынтіректер қызмет етеді. Айналдырғының алдыңғы бөлігінде қысқұрылғы не патрон орнатылуы мүмкін, онда дайындамалар бекітіледі. Артқы қысқыш дайындамаларды орталықта жөндеген кезде қолданылады, және құралды бұрғылау, үңгілеу және жазу кезінде бекіту үшін де қолданылады.Жону білдегінің бас қозғалысының желісіне бір не көп жылдамдықты асинхронды электр қозғалтқыштар және көп сатылы жылдамдық қорабы (соның ішінде жылдамдықтың автоматты қорабы) немесе механикалық вариатор кіруі мүмкін.Заманауи жону білдектерінде асинхронды немесе тұрақты тоқ электр қозғалтқышы бар реттелетін электр желісі кеңінен қолданылады. Реттелетін электр желісі автоматты режимде білдектің істегі жұмыс түйіні қозғалысын бірқалыпты сатылы емес реттеуді қамтамасыз етеді. Кейде жону білдектерінде гидравликалық сияқты басқа да желілер қолданылады.Ұсақ сериялы өндірістің автоматизациясы талаптары кейбір ерекшеліктері бар СББ жону білдектерінің дамуына алып келді. Бұндай білдектерде дәстүрлілермен қатар иілген бағыттаушылары бар тұғырлы құрамалар қолданылады. Ол жоңқаны тазартуды және жұмыс орнын қорғауды жеңілдетеді. Бұл білдектердің кесу аймағы қаптамалармен жабылған. СББ жону білдектерінде айналдырғы жылдамдығы, құралкүймешік берісінің сатылы емес реттелуімен қатар бойымен және көлденеңінен қозғалысы, құралкүймешіктің тез қозғалысы, айналғыш қалпақшаның бұрылуы, бас қозғалысты қосу, тоқтату және кері айналуы, сонымен қатар құралды автоматты түрде ауыстыруы (көп құралды қоймасы бар болса) бағдарламаланады. Кейбір орталық білдектерде өздігінен қысатын шылбырлы патрондар және автоматтандырылған артқы қысқыш қолданылады. Көп жағдайда білектерде жеке электро- немесе гидрожелісі бар кері айналғыш қалпақшалары болады. Беру гидрокүшейткішті қадамдық электр қозғалтқыш, тұрақты тоқ қозғалтқышы, немесе тербету қозғалыс бұрындасы (шар) арқылы жүзеге асырылады. Қолданылатын құралдар білдектен тысқары оптикалық құрылғылар арқылы құралады немесе индикатор және үлгілер арқылы кескіштерді басқару құралдарымен құралады. Ал білдекте алдын ала жасалған блоктарды немесе бүкіл кескіш ұстағыштарды ауыстыру және бекіту орындалады.Жону білдегінің құрылымы мен құрылысының көптігінен ең көп қолданылатыны келесілер:■жону-бұрама жасайтын білдек;■жону-айналдырғы білдегі;■қарсы жону білдегі;■жону-револьвер білдегі;■бойлай жону автоматы;■көп айналдырғылы жону автоматы;■жону-фрезерлі өңдеу орталықтары.7.2 суретінде жону білдектерінің құрылым түрлері көрсетілген. Жону-бұрама жасайтын білдек. Бұл білдек түрі қара және түсті металдарды, соның ішінде конустарды ұштау, метрлік, модульді және дюймді ойықтарды кесуге арналған. Жону-бұрама жасайтын білдек жону тобының әмбебап білдегі болып табылады және ең бастысы жалғыз және көп сериялы өндіріс жағдайында қолданылады. Бұл білдектің құрылымдық құрылысы іс жүзінде бір типті        а — жонғыш-бұрандама; б — жонғыш-айналмалы; в — алдыңғы-жонғыш; г — жонғыш-айналдырғыЖону-бұрама кесу білдегінің негізгі параметрі тұғырда өңделетін бұйымның ең үлкен диаметрі, орталықтар арасындағы қашықтық және көлденең құралкүймешік жылжымаларда өңделетін дайындама диаметрі болып табылады. Жону-бұрама кесу білдегің үлгісі ретінде модификациясы машина жасауда кеңінен қолданылатын 16К20 үлгісіндегі жону білдегін қарастырайық. Оның негізгі бөлшектері (7.3 сур.):■тұғыр 7 — білдектің негізгі бөлшектері құрастырылатын үлкен шойынды негіз. Тұғырдың үстіңгі бөлігінде құралкүймешік пен артқы қысқыш қозғаласы жүретін екі жалпақ және екі призмалық бағыттауыш бар;■алдыңғы қысқыш 2 — шойын қорапша, оның ішінде білдектің негізгі жұмыс бөліктері — сүмбі мен жылдамдық қорабы орналасқан;■сүмбі — оң шетінде дайындаманы қысып тұрушы құрал (мысалы, патрон) бекітілген қуыс білік.■құралкүймешік — кескішті бекітетін және қозғалысын, яғни, оның тік және көлденең бағытта орын ауыстыруын қамтамасыз ететін құрылғы;■кескішұстағыш құралкүймешіктің үстіңгі жағына бекітіледі және кескіштерді бекітуге қолданылады. Ол негіз ұяшықтарына қарғып отыратын серіппелі доптың көмегімен төрт қалыпта бекітіледі.Беріліс қозғалысы қолмен немесе механикалық түрде жүзеге асырылады. Құралкүймешік берілістің механикалық қозғалысын қозғалыс білігі 9 және қозғалыс бұрандасынан 8 алады (жұмыс кезінде). Құралкүймешік келесі құрастыру қондырғыларынан тұрады: бойлық жылжымалы бөлшектер 6, алжапқыш 10, көлденең жылжымалы бөлшектер 2, жоғарғы (кескіш) жылжымалы бөлшектер 4 және кескішұстағыш. Беріс қорапшасы қозғалысты сүмбіден қозғалыс білігі мен қозғалыс бұрандасына беріп отыратын тетік болып табылады. Ол құралкүймешіктің беріліс қозғалысы жылдамдығының (беріліс көлемі) өзгеруіне қызмет етеді. Айналма қозғалыс сүмбіден беріліс қорапшасына қайтымды тетік (ауыздық) және ауыстырмалы кедір-бұдыр доңғалақтары бар гитара 11 арқылы беріледі. Гитара 11 білдекті әртүрлі кескіш бұрандаға баптау үшін арналған. Артқы қысқыш ұзын дайындамаларды жону-өңдеу үрдісі кезінде орталық көмегімен қысуға қажет, сонымен қатар білікті құрылғыларды (бұрғы, үңгі және ұңғы) бекіту мен беріліс қызметінде қолданылады.   Артқы қысқыш өңдеу кезінде дайындама ұзындығы диаметрден 2-3 есе артық болған жағдайда бөлшекті қысып отыратын орталықтарды құрастыруда қолданылады. Сонымен қатар бұрғы, үңгі және ұңғы тәрізді құйыршықты құралдарды орнатуға қажет болып табылады. Артқы қысқыш тұғыр бағыттаушының бойымен бойлық бағытта орын ауыстырады, сонымен қатар ±15 мм көлденең бағытта қозғалуы мүмкін. Пиноль (теміркескіш білдектің қауыз түрінде орындалатын, өстік бағытта қозғалатын бөлшегі) артқы қысқыш денесіндегі тесік ішінде бойлық бағытта, дөңгелек тұтқа айналысы кезінде бұрандалы жылжу көмегімен орын ауыстырады. Артқы қысқыш тұғырға тұтқа көмегімен бекітіледі.Білдектің электрлі құрылғысы шкафта орналасқан 13. Электрқозғалтқышты іске қосу және өшіру, білдекті жүргізу мен тоқтату, жылдамдық және беріс қорабын басқару, алжапқыш тетігін басқару, сонымен қатар білдектің басқа да басқару операциялары сәйкес басқару құралдары (тұтқа, тетік және дөңгелек тұтқалар) арқылы жүзеге асырылады.16К20 үлгісіндегі білдектің кинематикалық сызбанұсқасы 7.4 сур. көрсетілген. Сүмбінің айналу жетегі (негізгі қозғалыс) М1 электрқозғалтқышынан басталады. Сына-белдікті беріліс арқылы қозғалмалы-сырғымалы блоктармен бірге ІІ жылдамдық қорап білігі айнала қозғалады. Сүмбінің тура не қарсы айналуының іске қосылуы үйкелісті жалғастырғыш 1 көмегімен жүзеге асырылады. Сүмбі жалғастырғышты 1 солға бұрған уақытта айнала қозғалудың «тікелей» түрлі жиілігін қабылдайды. Жалғастырғышты 1 оңға бұрғанда аралық (керексіз) берілістер арқылы айнала қозғалу бағытының өзгерісі жүзеге асырылады. Жылдамдық қорабындағы кедір-бұдыр доңғалақтарды түрлі іске қосуға байланысты 12,5.1 600 айн/мин шегінде сүмбі айналу жиілігінің 22 түрлі шамасын алуға болады. Беріліс жетегі XVІІІ жүріс білігінен құралкүймешіктің бойлық және көлденең берілісін алуға қызмет етеді. Бұранда кесуге арналған кинематикалық тізбек XVІІ жүріс білігінің айнала қозғалуы кезінде қамтамасыз етіледі. Қозғалыс беріліс тетігіне 7.4 сур. көрсетілген VІ сүмбісінен келеді, немесе берілісті қадам арттыру буыны арқылы 8 және 32 есе арттыру үшін беріледі. Бұдан кейін айнала қозғалу реверсивті тетік арқылы VІІ білігінен VІІІ білігіне және ауыспалы доңғалақ гитарасы арқылы қозғалмалы кедір-бұдыр блогі бар ІХ білігіне беріледі.Беріліс қорабының бұранда кесуге арналған екі кинематикалық тізбегі бар: біріншісі — дюймдік және кесілген тізбек, екіншісі — метрлік және модульдік тізбек. 4 және 5 жалғастырғыш арқылы өтетін кинематикалық тізбек сонымен қатар 3 жалғастырғыштың өшірулі күйінде қозғалысты жүріс білігіне жіберу үшінПараметріӨлшемӨңделген бұйымның ең үлкен ұзындығы, мм1 000Жалпақ бағыттаушы тұғырдағы орталықтардың осьтік биіктігі, мм215Айналым шегі, айн/мин12,5... 1 600Бойлық беріліс шегі, мм/айн0,05...2,8Көлденең беріліс шегі, мм/айн0,002.0,11Негізгі жетек электрқозғалтқышының қуаты, кВт10Тұғырға орнатылған бұйымның ең үлкен диаметрі, мм400Құралкүймешік көлденең жылжыма бөлшектеріндегі өңдеудің ең үлкен диаметрі, мм220Сүмбі тесігінен өтетін шыбықшаның ең үлкен диаметрі, мм50Білдек ұзындығы, мм2 995Білдек жалпақтығы, мм1 190Білдек биіктігі, мм1 500Білдек салмағы, кг3 005қолданылады. 7.1 кестесінде 16К20 үлгісіндегі жону-бұрама кесу білдегінің техникалық сипаттамасы берілген.Жонғыш-айналма үстел білдегі. Білдектің бұл түрі сыртаумақтық өлшемге ие бөлшектерді жонып өңдеуге арналған. Бұл білдекпен цилиндрлік және конус пішінді зат беттерін ұштау мен қашау, бөренені тегістеу және жырашықтарды тесу жұмыстарын атқаруға болады. Білдекті қосымша құрылғылармен жабдықтаған кезде көшірме арқылы қалыпқа келтірілген зат беттерін ұштау, сонымен қатар кескіш көмегімен бұранданы қопсыту, тегістеу және кесу жұмыстары іске асырылады.Негізгі түйініне дайындама бекітілген қысқұрылғысы бар үстел және портал арқылы байланысқан екі тіреу жатады. Бұл тіреулер арқылы екі құралкүймешік орналасқан траверса орын ауыстырады. Оң, айналмалы, құралкүймешік бойлық күймеше және тік қозғалатын жылжымалы бөлшектен тұрады. Бұл жылжымалы бөлшекте айналмалы бастиек орналасқан. Оның тесігіне құралдары бар ұстағыш орнатылады. Айналмалы құралкүймешік бөрене ою, саңылау тесу және кей кезде сыртқы беттерді өңдеу жұмыстарына қолданылады. Келесі құралкүймешік ж о н ғ ы ш деп аталады. Ол айналмалы бөлшек орнатылған бойлық күймешеден тұрады, күймешеде кескішұстағышы бар жылжыма бөлшек орналасқан. Жону құралкүймешігі саңылау қашау, ішкі жырашықты тесу және конус пішінді беттерді өңдеу жұмыстарында қолданылады. Оң жақ тіреуде бойлық күймеше, жылжымалы бөлшек және кескішұстағыштан тұратын бүйір құралкүймешігі орналасқан, сонымен қатар ол сыртқы беттерді өңдеуге арналады.Жонғыш-айналма үстел білдегініің өзіндік өлшеміне қысқұрылғы диаметрі жатады. Диаметріне байланысты бір қадалы (қысқұрылғы диаметрі 2000 мм тең не одан кіші) және екі қадалы (қысқұрылғы диаметрі 2000 мм артық) білдек болып бөлінеді.Жонғыш-айналма үстел білдегінің қозғалысы:■негізгі қозғалыс — қысқұрылғының дайындамамен айнала қозғалысы;■береліс қозғалысы — құралкүймешіктің орын ауыстыруы;■қосымша қозғалыс — траверсаның орын ауыстыруы. Қозғалыстың бұл түрі құралды дайындамаға жақындату үшін қажет.Мысал ретінде 1512 үлгісіндегі жону-айналдырғы білдегін қарастырайық. Бұл білдек әмбебап болып табылады, әрі корпус, сермер, т.с.с. сияқты үлкен бөлшектерді жону-өңдеу жұмыстарына арналған. Бір қадалы жону-айналдырғы білдегінің жалпы көрінісі 7.5 сур. көрсетілген. Тұғыр 1 тіреуге 9 қатты бекітілген. Бұл тіреуде траверса 6 мен төрт орынды кескішұстағышы 12 бар бүйір құралкүймешіктің 10 қозғалысына арналған тік бағыттаушы орналасады. Тұғырдың дөңгелек бағыттаушыларында өңделетін бөліктер және құралдардың қондырғысына қажет қысқұрылғы 2 бар. Жылдамдық қорабы тұғыр ішіне орналастырылған. Траверсаның көлденең бағыттаушыларында беспозициялы айналмалы бастиегі 4 бар тік айналмалы құралкүймешік 5 орын ауыстыра алады. Айналмалы және бүйір құралкүймешіктің 10 беріліс жетегі 7 және 11 беріліс қораптарынан басталады. Айналмалы құралкүймешіктің қолмен жасалатын қозғалысы 8 дөңгелек тұтқаларымен, ал бүйір құралкүймешіктікі – 13 дөңгелек тұтқаларымен жүзеге асырылады. Білдек 3 пульт арқылы басқарылады. 7.2 кестесінде 1512 үлгісіндегі жону-айналдырғы білдегінің техникалық сипаттамалары келтірілген.Маңдай жону білдегі. Білдектің бұл түрі білік, тұрба және шойын мен болаттан жасалған дисктердің маңдай, цилиндрлік, конус тәрізді және қалыпқа келтірілген зат беттерін өңдеуге арналады. Мұндай білдектердегі бөлшектердің айналу өсі көлденең орналасады.Маңдай жону білдектерінің негізді ерекшелігі – олардың артқы қысқышының болмауында. Алдыңғы қысқышта 1 (7.6 сур.) жылдамдық қорапшасы орналасқан. Бұл қорапшаға қысқұрылғы 2 бекітілген.Өңделетін бөлшек қысқұрылғыға төрт құлақша не Т-тәрізді жырашықтарды бекітетін бұрандама арқылы бекітіледі. Екі құралкүймешігі бар көлденең тұғыр 5 қысыштан оқшау жеке тақтаға орналасады. Құралкүймешік: тұғыр 5 бағыттаушысымен    Кесте 7.2. 1512 жонғыш- айналма үстелді білдегінің техникалық сипаттамасы ПараметрӨлшемҚысқұрылғы диаметрі, мм1 120Бөлшектің ең үлкен салмағы, мм1 100Өңделетін бөлшектің ең үлкен биіктігі, мм1 000Өңделетін бөлшектің ең үлкен диаметрі, мм1 250Қысқұрылғы айналысының жиілік шегі, айн/мин1,25...250Сүмбі берілісі электржетегінің қуаты, кВт30Білдекдің габаритті өлшемдері (ұзындығы х х биіктігі), мм2 920х2 705х4 100Білдек салмағы, кг14 800көлденең бағытта орын ауыстыратын күймешеден, сүмбі осіне параллель перпендикуляр емес орналасатын ортаңғы (бұрылатын) бөліктен және қысқышұстағышы 3 бар жоғарғы бөліктен тұрады 4.Жонғыш- револьверлі білдегі. Білдектің бұл түрі калибрлік шыбықша дайындамалары және бөлшектерін өңдеуге арналған. Білдекте жону-өңдеу жұмыстарының келесі түрлері атқарылады: жұмырлау, қашау, тегістеу, жырашықты бунақтау және қашау, бұрғылау, үңгілеу, жазу, қалыпта үшкірлеу, сонымен қатар бұранданы белгі, кескіш және турағышпен өңдеу. «Револьверлі» атауы кескіш құралдардың барабанға бекітілу тәсілінен пайда болған. Мұндағы құрал тікелей револьверлі бастиекке орнатылған ұстағышқа (блок, шығыр) бекітіледі. Шығырдың екі түрін ажыратады: айналмайтын құралға арналған статикалық шығырлар (кейде бұрғыны статикалық шығырға жатқызады) және білдек мүмкіндіктерін кеңейтетін қозғалтқыш шығырлар. Қозғалтқыш шығыр көмегімен тесік бөлшектеріне ортақ емес біліктерді бұрғылау, бұранда кесу және қалыпқа келтіру жұмыстарын орындауға болады. Сонымен қатар жонғыш-айналма білдегінде негізгі сүмбіге қарама-қарсы орналасқан сүмбіқағар бар. Жону жұмысы барысында сүмбіқағары бар білдек бөлшекті бір сүмбіден екінші сүмбіге іліп әкете алады. Мұндай әрекет сүмбі тоқтауынсыз, жоғары жылдамдықта орындалады. Осылайша, бөлшекті бір құрастыру жұмысында оны екі жағынан да өңдеп шығуға болады. Жонғыш-револьверлі білдектер шыбықша мен жеке дайындамалардан тұратын қиын кескіндемелер дайындайтын сериялы өндірісте қолданылады. Осыған байланысты білдектер шыбықша және патронды деп бөлінеді. Бойлық өткірлеу автоматтары. Бойлық өткірлеу автоматтары суық тартылған калибрлі шыбықша, қалыпқа келтірілген пішін және байламға оратылған сымдардан тұратын сериялы ұсақ бөлшектерді дайындауда қолданылады. Олар мыс, қосылдыланған болат және т.с.с. өзге де түрлі материалдардан жасалған бөлшектерді өткірлей алады. Бойлық өткірлеу автоматтары, көбінесе, ірісериялы өндірісте қолданылады. Сонымен қоса қажет жабдықтарды жобалау мен дайындаудағы сериялы өндірісте орын алады. Бұл жабдықтар құлақшалар, қыспа және жылжытатын цанга, ұстағыш, құралдардың бір жинтығын максималды мүмкінше қолдануға болатын бөлшектердің арнайы тобын шығаруға арналған.Қозғалмайтын сүмбі қысқышы бар жону автоматының құрылысын қарастырайық. Тұғырдың жоғарғы жазығында сүмбі қысқыш бекітілген. Оның алдыңғы жазықтығында арнайы аспаптарды орнатуға арналған құйылмашығы бар. Артқы жазықтығында шайқау тіреуіші, ал үстіңгісінде — бойлық құралкүймешік, құралдар жетегі, сүмбі немесе айналмалы бастиек жетектері және көлденең құралкүймешік жетектері орналасқан. Бойлық өткірлеу автоматында жону патроны орнына цангті патрон қолданылады. Бұл өңделетін бөлшектің кіші габаритті өлшемдеріне байланысты. Бойлық өткірлеу автоматына арнайы цангтер қолданылады.Бойлық өткірлеу автоматы құлақша және автомат тұғырында жөнделген бөлуші білік жүйесі арқылы басқарылады. Автомат бірсүмбілі және револьверлі болып бөлінеді. Револьверлі автоматтар бірсүмбілі автоматпен салыстырғанда, бір уақытта автоматтың револьверлі сүмбіліне бекітілген түрлі бөлшектер үшін бірнеше үшкірлеу жұмысын орындай алады.Көпсүмбілі жону автоматы. Бұл автоматтар дөңгелек, алты қырлы және тіктөртбұрыш кесіліп, суық тартылған калибрлі шыбықша немесе сериялы өндіріс жағдайындағы тұрбадан жасалған күрделі және дәлме-дәл бөлшектердің жону-өңдеуіне арналған. Олармен бұранданың алғашқы және үлгілік жону, тегістеу, бұрғылау, қашау, үңгілеу, жазу, кесу, кесіп алу мен илеу жұмыстарын орындауға болады.Көпсүмбілі жону автоматтары жетегінің жеткілікті қуаты мен құрылымы жоғарғы өндірісті қамтамсыз етеді. Кей түрі бір уақытта бірнеше жұмысты атқара алады. Бұл мүндай білдектердің өнімділігін арттыра түседі.БАҚЫЛАУ сұрақтары18 - тарауа — тік өтпелі; б — бүктеулі өтпелі; в — тірек өтпелі; г — тілмелі; д, е — жонғыш; ж — кеспелі; а, а1( ф, ф1 и у — кескіш бұрыштары; а — кеспелі кескіштің кескіш жиегінің жалпақтығы Олардың көмегімен бойлық және көлденең берілістерде жұмыс істеу және үстіңгі жұмырлау, бөрене тілу мен жүздерді алуға болады.Өтпелі кескіштер таза және таза емес болып бөлінеді. Таза кескіштердің анық өңделген беттер алуды қамтамасыз ететін айналымдық үлкен радиусы бар. Ерекше таза әрі тегіс беттерді алуда үлкен беріліспен жұмыс істейтін жалпақ күректі кескіштер қолданылады. Бірақ бұл кескіштер кесуші жиек пен дайындаманың айтарлықтай ұзындық байланысы кезінде тербеліс пен дірілге бейім келеді.Өтпелі тіреу кескіштер (8.1 сур. в) 90° шамасындағы бұрышқа ие, олар сатылы білікшені жұмырлау, белдеме тілу және жұмсақ бөлшектерді ұштауда қолданылады.Тілмелі кескіштер (8.1 сур. г) беттерді, айнала қозғалудың перпендикулярлы осін жұмырлау, өткел бөренелерін тілу жұмыстарында қолданылады. Бұл кескіштер көлденең беріліспен жұмыс істейді. Жонғыш кескіштер (8.1 сур. д, е) тесіктерді өңдеуде қызмет етеді. Олар сыртқы жұмырлауға арналған өтпелі кескіштермен салыстырғанда қолайлығы аздау жағдайларда жұмыс атқарады. Жонғыш кескіштердің көлденең өлшемдері өңделмелі тесіктерден аз болуы керек. Мұндай кескіштер ұзын болады, және кескіш құлашы қашалған тесік ұзындығынан үлкен болуы қажет. Қаттылығының төмен болуы есебінен жонғыш кескіштер тербелістерге бейім болады, бұл үлкен тілік жоңқасын алуға мүмкіндік бермейді.Кеспелі кескіштер (8.1 сур. ж) жону, жону-айналма білдегі, автоматты және т.б. білдектерге шыбықшалар дайындамасын кесу мен сыртқы жырашықтарды жону дайындамаларында қолданылады.Қалыпқа келтірілген бөлшектерді өңдеуде қарапайым жону кескіштері пішіннің нақтылығын қамтамасыз етпейді әрі аз өнімді болып табылады. Ірісериялы және жаппай өндірісте күрделі бөлшектерді өңдеуге арналған кесу құралының негізгі түрі ретінде арнайы қалыптық кескіштер қолданылады. Олар пішін бірегейлі, өлшем нақтылығы және жоғары өнімділікпен қамтамасыз етеді.Бөлшекті өңдеу түріне байланысты кескіштер таза емес (алдын ала өңдеуде қолданылады) және таза (соңғы өңдеуде қолданылады) болып бөлінеді.Құрылымына байланысты кескіштер бір материалдан жасалған тұтас және ұстағышы құрылымдық болаттан, жұмыс бөлігі арнайы құрылыс материалынан жасалған құрама болып бөлінеді. Құрама кескіштің жұмыс бөлігі ұстағышқа балқытып біріктіру, дәнекерлеу немесе механикалық қысу арқылы бекітіледі.Жүзінің пішініне байланысты кескіштер тік, бүктеулі және тартылған деп бөлінеді. Кесуші жиегінің орналасуына байланысты кешкіштер оң және сол жақ болып бөлінеді. Оң жақ кескіш берілістің оңнан солға (артқы қысқыштан алдыңғысына), ал сол жақ кескіш солдан оңға қозғалысы кезінде жұмыс істейді. Кескіш түрін анықтау үшін оң алақанды алдыңғы бетке орналастырады. Егер де бас бармақ пен басты кескіш жиек бағыты сәйкес келетін болса, бұл оң жақ кескіш, қарама-қарсы жағдайда — сол жақ болып саналады. Жону кескіші кесу бөлігі болып саналатын кесу жүзінен тұрады. Ол кесу және кескішті кескішұстағышта бекітуге арналған ұстағыш жұмыстарын жүзеге асырады.Кесу жүзінің элементтері:■жоңқа келетін алдыңғы беті;■өңделетін дайындамаға қаратылған артқы беттер (негізгі және қосымша);■кесуші жиектер. Негізгі кесуші жиек алдыңғы және негізгі артқы беттердің қиылысынан, қосымша кесуші жиек алдыңғы және қосымша артқы беттердің қиылысынан жасалған;■жүз ұшы — негізгі және қосымша кесуші жиектердің түйіндесу орны. Өтпелі жону кескіштері бұл құрал-жабдықтың ең көп тараған түрі болып есептеледі. Олар сыртқы беттерді ұштау, бөрене мен ойықтарды жону және т.с.с. жұмыстарға арналған.Басқа түрлері сияқты өтпелі кескіштің де құрылымы кесу бөлігі (бастиек) және ұстағыштар тұрады. Бастиектің өзі алдыңғы 1 (8.2 сур.), негізгі артқы 3 және қосымша артқы 4 беттерден құралған. Бұл беттер қиылысы негізгі 2 және қосымша 5 кесу жиектерін құрайды.   державка – ұстаушы головка - басы 8.2 сур. Жону кескішінің құрылым элементтері: — алдыңғы бет; 2 — негізгі кесу жиегі; 3 — негізгі артқы бет; 4 қосымша артқы бет; 5 — қосымша кесу жиегі Алдыңғы бетте кескішпен алынатын жоңқа орналасқан. Негізгі артқы бет 3 негізгі кесу жиегінен 2 тұратын кесу бетіне, ал қосымша артқы бет 4 бөлшектің өңделген бетіне қаратылған.Атап өтілген беттер мен кесу жиектері қайраудан өткен соң, білдек кинематикасы есебі бойынша таңдалатын салыстырмалы екі координаталық жазықтық пен беріліс жетегі арасындағы белгілі бір бұрышта орналасады.Кескіш бұрыштары. Координата ретінде өзара перпендикуляр екі жақықтық алынады (8.3 а, сур.):■кесу жазықтығы, ол негізгі кесу жиегі мен кесу бетіне жанасатын кесу жылдамдығы векторы арқылы өтеді; ■негізгі жазықтық, ол негізгі жиек пен нормал арқылы кесу жылдамдығы векторына өтеді.Кескіш және өзге де құрал-жабдықтарға қатысты кесу жылдамдығы векторы болып бойлық береліс векторын есептемегенде, шеңбер жылдамдығы векторы табылады. Бойлық беріліс векторы шеңбер жылдамдығы векторынан бірнеше есе кіші болып келеді, сонымен қатар алдыңғы және артқы бұрыштар шамасына елеулі әсер етпейді. Кей кездерде ғана, мысалы, бұрғыларға қатысты, бұрғы осіне іргелес келген кесу жиектері нүктелеріне елеулі әсер етеді.8.3, б сур. дайындама мен кескіштің анық түр және у, а, а1, ф, ф1 кесу жұмыс сызбаларында міндетті түрде көрсетілетін геометрикалық параметрлер келтірілген. Олардың шамасының тағайындауына байланысты анықтамалар мен ұсыныстарды қарастырайық.Негізгі кесу жиегінің алдыңғы у және артқы а бұрыштары N — N негізгі қиылыс жазықтығында өлшенеді. Бұл жазақтық сызба жазықтығына сәйкес келетін негізгі жазықтыққа кесу жиегі кескінімен өтеді. N — N жазықтығы кесу кезінде дәл осында метал пішіні өзгеруі себебінен таңдалған.Негізгі алдыңғы бұрыш у — негізгі жазықтық пен алдыңғы бетке жанасатын жазықтық арасындағы бұрыш. Оның шамасының кесу үрдісіне беретін әсері зор, өйткені жоңқаға өтер кездегі метал пішінінің өзгеруі, кесу сынасына түсетін қуат және жылу салмағы, сына беріктігі, кесу аймағынан шығатын жылу бұрылысы деңгейі осы өлшемге байланысты болады. Бұрыштың мүмкін болатын шамасы 0...30° аралығында жатады. Әсіресе сынғыш кесу материалдарынан жасалған кесу сынасын берік ету үшін алдыңғы бетте беріліске байланысты нөлдік немесе теріс алдыңғы бұрыш (у = 0.-5°) пен f жалпақтығы бар жүз қайралады.Обрабатываемая поверхность – Өңделетін бетПоверхность резания – Кесу бетіОбработанная поверхность – Өңделген бетПродольная подача – Бойлық берісПлоскость резания (ПР) – Кесу жазықтығы (КЖ)Основная плоскость (ОП) – Негізгі жазықтық (НЖ)Поперечная подача – Көлденең берісГлавная секущая плоскость – Негізгі қиюшы жазықтық   А негізгі артқы бұрышы — кесу жазықтығы және артқы жазықтықпен жанасатын жазықтық арасындағы бұрыш. Іс жүзінде бұл артқы бет пен кесу бетінің үйкелісіне кедергі келтіретін саңылау бұрышы болып табылады. Ол кескіш тозуының қарқындылығына, у бұрышымен бірге кесу сынасының беріктігіне және кесу аймағындағы жылу бұрылысының жағдайына әсер етеді.Кесу сынасының жүктемесі аз, беріктігі көп болған сайын, а бұрышының мәні үлкен болады. Бұл бұрыш шамасы өңделіп жатқан және кесу материалдары қасиеттерінің бірігуі, беріліс өлшемі мен басқа да кесу жағдайларына байланысты болып келеді. Мысалы, құрастырымдық болаттың таза емес өңдеуі кезінде жылдам кесуші болат кескіштер үшін а = 6...8°, ал таза өңдеуде а = 10.12° болады.Х негізгі кесу жиегінің еңіс бұрышы — кескіш ұшымен жүргізілген негізгі жазықтық пен кесу жиегі арасындағы бұрыш. Ол кесу жазықтығымен өлшенеді, әсіресе, соққы жүктемесі кезінде А кескіш ұшын сырлаудан қорғау және жинақталған жоңқа бағытын өзгерту үшін қолданылады. Х бұрышы кескіш ұшы негізгі кесу жиегінің өзге нүктелерімен салыстырғанда төмен болған кезде оң болып саналады, және дайындамамен ең соңғы болып әрекеттеседі. Осы кезде жоңқа өңделген бет бағытына (В нүктесінен А нүктесіне) қарай жүреді, бұл оның бұдырлығын біршама жоғарылатады. Мұндай жұмыстарға таза емес өңдеуде жол беріледі, өйткені бұдан соң осындай кедір-бұдырлықты жөндейтін таза өңдеу орын алады. Бірақ таза өңдеу барысында кесу жиегіне түсетін жүктеме аз болған кезде, жоңқаны өңделген беттен айыру бірінші реттік тапсырма болып табылады. Осы мақсатта бұрыштың теріс мәні (-Х) тағайындалады. Бұл ретте А кескішіні ұшы кесу жиегінің ең биік нүктесі саналады, және жоңқа А нүктесінен В нүктесі бағытында орналасады.Х бұрышы кескіш қайрауды қиындатады, сондықтан оның тәжірибелік мәні жоғары болмайды және X = +5.-5° маңындағы шамаға тең.Ф и ф1 жоспарындағы негізгі және көмекші бұрыштары — сәйкесінше, Бпр бойлық беріліс бағыты мен негізгі жақықтыққа түсетін негізгі және көмекші кесу жиектері кескіні арасындағы бұрыштар. Ф жоспарындағы негізгі бұрыш кесу қабатының жуандығы мен жалпақтығының арақатынасын анықтайды. Ол азайған кезде жоңқа жіңішкере түседі, жылу бұрылысының жағдайы жақсарады, соның нәтижесінде кескіш беріктігі күшейеді, бірақ бұл жағдайда кесу күшінің радиал құрылым бөлігі артады. Бұл кіші диаметрлі ұзын дайындамаларды жұмырлау кезінде олардың пішінінің өзгеруі мен тербелістеріне әкеліп соғады. Осы кезде ф = 90° шамасы қолданылады.Басқа жағдайларда келесі мәндер ұсынылады:■таза өңдеуде ф = 10... 20°;■ұзындығы диаметрінен 6.12 есе көп біліктерді таза емес өңдеуде ф = 60.75°;■аса қатты дайындамаларды таза емес өңдеуде ф = 30.45°.Әдетте, өтпелі кескіштердің көмекші бұрышы ф1 = 10.15° шамасында болады. Ф1 бұрышын 0-ге дейін азайтып, берілісті біршама көбейтуге болады, демек кесу үрдісінің өнімділігін де арттыру мүмкіндігі жоғары.А1 көмекші артқы бұрышы N1 — N1 кескіні мен көмекші кесу жиегіне перпендикуляр арқылы өлшенеді және шамамен а-ға тең болады. А1 бұрышы көмекші артқы бұрыш пен дайындаманың өңделген беті арасында саңылау жасайды.У1 көмекші алдыңғы бұрышы алдыңғы бет қайралуымен анықталады және сызбада көрсетілмейді.Кескіштің кесу бөлігінің беріктігін арттыру мақсатында оның ұшын г = 0,1. 3,0 мм шамасында дөңгелету радиусы қарастырылады. Мұнда радиустың маңыздылығына қатты дайындамаларды өңдеуде зор мән беріледі, өйткені оның күшеюімен кесу күшінің радиал құрылымы артады.Кескіштерді қашау. Бұл қажет геометриялық құралдарды, яғни, жүз бетінің үстіндегі бұрыштарды алудың негізгі тәсілі болып табылады. Кескіштерді қашау құралдырды дайындау мен олардың тозу кезінде қажет. Олардың тозуы жүгіртпе жоңқа мен жүздің алдыңғы беті және дайындаманың артқы беті арасындағы үйкеліс себебінен орын алады. Бұйымдар өңделуінің сапасы мен дәлдігі тозған құралмен жұмыс жасаған уақытта тез әлсірейді, сондықтан кескіштерді жүйелі түрде қашап отыру қажет. Мұндай жұмыс ірі кәсіпорындарда арнайы құрал-жабдық цехтарында орталықтандырылған түрде орын алады. Білдекте жұмыс істеуші адам тозған кескішті құралдар қоймасына тапсырып, орнына қашалғанын алады.Жеке өндіріс жөндеу цехі, әртүрлі шебер, механика цехтарында жонушы құралдарды қашау-ажарлау білдектерінде өз бетімен қашауға тура келеді. Бұл білдектің тұғырында 1 (8.4 сур. қараңыз) орнатулы екіжылдамжықты электрқозғалтқышы бар сүмбі бастиегі 4 орналасқан. Ротор білігінің екі шығу шетінде ажарлағыш шеңберлер 3 бекітілген. Электркорундтан жасалған бірінші шеңбер жылдам кесетін болат кескіштерді қашауға арналған, екіншісі жасыл кремний карбидінен жасалып, қатты қорытпа кескіштерді қашауда қолданылады. Қашау барысында кескі негізі тіреуге 7 орнатылады. Сегмент 8 және айналма үстелшесі 9 көмегімен ажарлағыш шеңбер 3 ортасына қарай кескіштің қалпы реттеледі, және шеңбердің жұмыс бетіне қажет бұрышта орналастырылады. Жүз ұшы шеңбер ортасы деңгейінде не одан сәл жоғары, бірақ 10 мм артық емес, болуы керек. Кескіштерді қашау кезінде қашалатын бет арқылы айналма шеңберіне жақындатылады. Ал ажарлау шеңберінің тозуы бірқалыпты және қашалатын бет тегіс болуы үшін кескіш жұмыс беті бойымен үздіксіз қозғалады. Ең алдымен жүздің негізгі және көмекші беттері, одан соң алдыңғы беті қашалады. Негізгі және көмекші кесу жиектерінің қиылысында жүзі бен дөңгелектеу жасалады.Қашаудан кейін кесу жиегі бойымен жіңішке аумақтардағы артқы және алдыңғы беттерді жетілдіру (сүрту) жұмыстары жүргізіледі. Бұл жиек түзулігі мен кескіш беріктігін арттыруды қамтамасыз етеді. Кескішті жетілдіру эльбор (жылдамкескіш болат үшін) немесе алмас (қатты қорытпа үшін) жетілдіру шеңберлерінде орындалады. Жүз бетінің қашау бұрыштары арнайы үлгі және бұрыш өлшегіш арқылы бақыланады.Қашау білдегімен жұмыс кезінде келесі жұмыс қауіпсіздік ережелері сақталуы тиіс:■қашауды бастамас бұрын білдектің барлық механизмінің толық дұрыстығы, қоршау шеңбері мен оның айналысының дұрыстығына (шеңбер кескішке айналуы тиіс) көз жеткізу;■тіреу орнатылуының дұрыстығын тексеру қажет. Тіреу мен шеңберің жұмыс беті арасындағы саңылау 3 мм аспау (8.5 сур.);■тіреу және шеңбер қоршауынсыз жұмыс істеуге тыйым салынады;■жұмыс алдында қашау алаңын қорғаныш мөлдір экранмен жауып, қорғаныш көзілдірігін тағу.Кескіштерді қолдану ережелері. Қолдану кезінде кескіш тозу шамасын азайту және қашау санын азайту үшін жонушы кескіш қолданудың келесідей ережелерін сақтауы қажет:берілісті өшіру алдында кескішті дайындамадан алыстату, бұл кесу жиегін сырланудан сақтайды; ■1... 1,5 мм; жүз бетінің артқы беті бойынша айтарлықтай мұқалуына жол бермеу, кескішті кесу жиегінің бұзылуы, яғни, негізгі артқы бет жалпақтығы 1...1,5 мм болғанға дейін қашап отыру;■кескінің қызмет жасау уақытын өсіру мақсатында, жүз бетінің кесетін шетін түрпілі немесе алмасты кайрақпен әрдайым қайрап тұру қажет;■кескілерді құрал-саймандар сөресіне барлығын бірақ сала салмаған жөн. Кескілердің жиегі құрал-саймандар соресінің қабырғасына немесе қатты заттарға соғылмауына мұқият болған жөн.Кескіні орнату тәртіптері . Кескінің дұрыс жумыс жасауы үшін білдектің орталығына байланысты дұрыс орнатылуы және сенімді бекітілуі қажет. Кескінің төбесі білдектің ортасына байланысты нақты орналастырылуы кескінің тозуын төмендетіп, өңделген заттардың сапасы мен нақтылығын жоғарылатады. Себебі, өңделген бөліктің нақты бұрыштарының дұрыс кесілуі кескінің орналасуына байланысты. Кескіні орнату барысында, оның төбесі білдектің орта сызығына сәйкес қондырылуын ескеру қажет. Егер кескі одан төмен орналасса, кесілетін заттың бөлігі ортадан тайып кетуі мүмкін. Егер орта сызықтан жоғары орналасса , кескінің қатты қызуына және тез тозуына алып келеді. Бірақ, оған қарамстан, кескіні орнату барысында, оның жұмысын жақсарту үшін кішігірім ауытқуларға рұқсат беріледі. Мысалы, алғашқы өңдеу кезінде кескінің төбесі өңделген бөлшектің диаметріне байанысты орта сызықтан 0,3.1,2 мм жоғары орналасады. Ал, нақты өңдеу кезінде сол шамаға төмен орналасады.Егер, кескінің төбесі орта сызықтан жоғары орналасса, алдыңғы бұрышы өседі, ал артқы бұрышы кеміп, кесу бұрышы да азаяды. Бұндай орнату кесу жағдайын жақсартады. Бірақ бұл, тербеліс туындауына және дәлділіктің томендеуіне, өңделген заттың бетінің кедір-бұдырлығына, кейде кескінің істен шығуына әкеліп соғады. Егер кескінің төбесі орта сызықтан төмен орналасса, керісінше, алдыңғы бұрыш кеміп, тіпті 0° тан аз болады. Ал, артқы бұрыш көбейеді (кесу бұрышы да өседі). Осындай орнатылуда бөліктің майысуы мүмкін. Кескіні орнатудың барлық түрінде өткірлену бұрышы орта сызыққа байланысты бірқалыпты болып қалады. Конустарды өңдеген кезде (әсіресе үлкен конустіктегі) өтпелік кескілерді құрастырылған конусқа қарама- қарсы орнату қажет.Орта сызыққа байланысты кескілерді орнату барысында берілетін жалпы кеңестер:■Күрделі құрылымды беттерді өңдеу барысында, нақты өңдеу кезінде, конустарды өңдеу барысында кескінің төбесі міндетті түрде орта сызық бойында орналасады. ■Сыртқы алғашқы өңдеу кезінде, нақты ұштау және сынамалы кескінді кескен кезде,орта сызықтар өңделген бөліктің диаметрінен 1/100 аспауы қажет.■Сыртқы нақты өңдеу және сынама ұштау барысында кескінің төбесі орта сызықтан 1/100 диаметрден аспау қажет. ЖОНУ ТОБЫНЫҢ БІЛДЕГІНДЕҚҰРАЛДАРМЕН ДАЙЫНДАМАЛАРДЫ БЕКІТУГЕ БЕЙІМДЕУҚұралдарды бекітуге бейімдеу. Жону білдегінде кескі кескіұстағышқа бекітіледі. Оның құрылысы 8 суретте корсетілген. . Ортаға дәл келтіріліп жонып тегістеуде үстіңгі бөлшектерге бұрандалы аяқпен 3 коникалық жақтау 5 орнатылған. Жақтаудың конусында төрт жақты кескіш бастиегі орналасқан 6. Тұтқаны айналдырған сәтте 4 бастиек 2 астыға қарай коникалық жақтаудың кесіні бойымен 3 төмен орын ауыстырып, содан тығырық арқылы 1 мықты мойынтірек арқылы жақтаудың коникалық бетінде 3 кескіш бастиектің мықты отырғызылуы қамтамасыз етіледі. Бұрылыстардан бекітілу барысында кескіш бастиек сыртында орналасатын кішкене шар арқылы ұсталынады. Олар коникалық жақтаудың негізінде 3 және кескіш бастиекте 6 ойық болып жасалған. Құралдың ұстанымын өзгерту керек болған жағдайда, тұтқа 4 сағат тіліне қарсы бұрылады. Бұл жағдайда,бастиек 2 коникалық жақтаудағы конуста 6 кескіш бастиектің узаққа созылуын төмендетіп, кері айналып коникалық жақтаудың кескіні бойымен орын ауытырады. Бастиекпен 2 бір уақытта кескіштік бастиек 6кескіш бастиекпен 6 және бұрандамен 7 уйкеле жалғанған тежегіш қалыбы арқылы бұрылады. Бұл жагдайда коникалық жақтаудың негізінде орналасқан шар серіппені қысу арқылы саңылауға кіргендіктен, кескіш бастиегінің бұрылуына кедергі жасамайды. Сурет 8.6. Кескішұстағыш:Егер жұмыс барысында тұтқа 4 (қысылған қалыпта) ыңғайсысыз қалыпта тоқтап қалса, шайбының қалыңдығын өзгертіп 1,метал жонушыға ыңғайлы жағдайға орнықтыруға болады..Суппорт кескіұстағышта бекітілген, кескіш құралды өңдеу кезінде орын ауыстыруға арналған. Бойлық суппорттың құрылысын қарастырайық. (сурет. 8.7)қолмен басқарылатын жоңып бұранда жасайтын білдекке арналған.Ол бағдарлайтын шойын сермер арқылы орын ауыстырып, дайындамалар бойымен орын ауыстыруды қамтамасыз ететін күймешеден (бойлық жылжымалар) 1 тұрады. Күйменің 12 бағдарлауымен және тұтқаның көмегімен 14 көлденең жылжымалар (көлденең суппорт) кескіштердің дайындамлар ларосьімен орын ауыстыруын қамтамасыз етеді. Бұрылма тақта бағдарымен 5 тұтқаның көмегімен 10 үстіңгі жылжымалар орын ауытырады. Олар тақтамен бірге көлденең жазықтықта қарама- қарсы жылжымаларға қатысты орын ауыстырып, дайындама осьінің бұрышы бойынша кескінің орын ауыстыруын қамтамасыз етеді. Винттік бастиек арқылы орын ауыстырып 7, және кескілерді аз уақыт жұмсау арқылы қайта орнатуды қамтамасыз ететін ,төрт қалыпты кескіұстағыш, 6 тұтқа 9 арқылы бекітіледі. Автоматты токарлы білдектерде сайманды тез ауыстыру үшін айналғыш қақпақша қолданылады. Ол білдек суппортына тіке тесіп өтетін саңылаумен шойын денеден тұрады. Корпустың көлденең саңылауында кескілерді бекіту үшін аяғында дабыл орналасқан айналдырғысы бар. Дабылғыда кескілер көлденең немесе тік бұрыш жасай орналасатын арнайы құрылғыларды бекітеді.Оны бірнеше токарлы операциялар қажет бірнеше кішкене бөлшектерді өңдеу үшін, токарлы білдекке орнату, еңбектің өнімділігін жоғарылатып, бөлшектердің дайындалу циклінің азайуына алып келеді. Жону білдектері тек кескілерді орнатуға дағдыланған ғана емес, басқа да кесетін саймандар үшін басқа да айналмалы бастиектермен жабдықталған.Кейбір айналғыш бастиектерде бұранданы бекіту үшін жебеушіні орнататын мүмкіндік бар. Дайындамаларды бекітуге бейімделу. Жону білдегінде дайындамаларды орнықтыру оның пішініне, өлшеміне, технологиялық жүйенің мықтылығына, өңделудегі беттердің сапасымен дәлділігіне байланысты.Өңделудегі дайындама жону кезінде білдекке сенімді бекітілуі және кесетін құралға байланысты дұрыс орнатылуы керек. Ол үшін дайындамаларды бекітіп орнату үшін әр түрлі бейімдеулер қолданылады. Олардың ішінде ең жиі қолданылатын патрондарды, орталықтарды, қысқұрылғы мен сүйеніштерді қарастырайық.Ұзындығы диаметрінен 4 есе көп болатын бөлшектердің өңделуі патронда бекітілген күйінде өтеді. Жону білдектерінде екі, үш, төрт жұдырықты патрондар, қол немесе механикаландырылған қысқыштары қолданылады. Екі жұдырықты өзіцентрленетін патрондарға әртүрлі пішінді құймалар мен бумалар бекітіледі. Бұндай патрондардың жұдырықтары тек бір бөлікті бекітуге негізделген. (сурет. 8.8, а) негізінде осесиметикалық бөліктерді бекітуге қолданылады. Онда ұстау жұдырықтары бір уақытта радиалды түрде патронның ортасына немесе кері орын ауыстыра алады. Үшжұдырықты озіцентрленетін патрондарға дөңгелек немесе алтыбұрышты немесе үлкен диаметрдегі дөңгелек шыбықша бекітілуі мүмкін.Төртжұдырықты патрондар(сурет. 8.8, б)әр жұдырықтың тәуелсіз орын ауыстыруына ие. Олар бейсеметриялы және қиын бөлшектерді, текше кесіндісіндегі шыбықшаларды және тікбұрышты бөлшектерді орантып бекіту ушін қолданылады. Шылбырлы патрондар орталықта бекітілген қозғалыстарды дайындамаларға тапсыруға қолданылады. Оларда ойық бар, онда қамытша тісі немесе мойынша тісі орнатылған. Ол қамытшаның бетіне сүйенеді және айналған кезде оған бекітілген дайындама мен бірге орынын ауыстыруға әкеледі. Дайындама қамытшаға бұранда арқылы бекиді. Көбінесе, өзінен тартылатын артқы ілмегінің төменгі бөлігі оське байланысты эксцентрлі орналасқан және кесігі бар қамытша қолданылады. Алдын ала дайындаманың созылуы артқы ілмек арқылы жүзеге асады. Ал, жону өңдеуі кезінде қамытшаның артқы ілмегі арқылы патронның тасқынын саусақпен нақты созу жүзеге асады.Cеріппелі патрондар алдымен өңделген беттер бойынша ең алдымен,шыбықшаны бекіту үшін қолданылады. Құрылысы бойынша патрондарды тартылмалы, қозғалмалы, қозғалмайтын цангамен деп бөледі. Тағайындалуы бойынша оларды түсетін және қысылатын деп бөледі. Түсетін цангалар үш толық емес кесігі бар соңы бір-біріне бүктелген серіппелі желек құрайтын шыныққан болат төлкелерге ұқсайды.Түсетін цанганың пішіні мен өлшемі шыбықшаның пішініне сай болуы тиіс. Түсетін цанга осьтік орын ауыстырумен және гидромеханикалық немесе жұдырықтық механизмнен таратылып түсетін құбырға бұралып кигізіледі. Білдекті жүктеу барысында шыбықша түскен цанганың желектерінің арасынан өтіп, оларды екіге айырады. Желектер оздерінің серпінділік кушімен шыбықшаның бетіне түседі. Тусетін құбырдың орын ауыстыруы барысында тусетін цанганың желектері үйкеліс кушінің әсерінен қысылып, шыбықты беру барысында тіркелу күшін көбейтеді. Шыбықты бөлшектер (біліктер, осьтар), ұзындықтары диаметрінен 4 есе үлкен, көбіне ортасында өтпелі кескілерді қолданумен бойлық ұшталуға тап болады. Ол үшін дайындаманың соңында жақпаның астында бұрғыланған центрлік саңылау коникалық базалы бетінің бұрышы орталық саңылау бұрғыланған 60° және қажет жағдайда, 120° (сурет. 8.9 а).Бұл саңылаумен дайындама шығып тұрған орталықың аяғына кигізіледі. (сурет. 8.9, б). Коникалық бетті көлденең ауысу бойынша өңдегенде шарлы орталық қолданылады (сурет. 8.9, в). Қиылған орталық (сурет. 8.9, г) дайындаманы кесілген жерінен кесуді жүзеге асырады. Үлкен ішкі диаметрден тұратын дайындамалар саңырауқұлақтық орталыққа орнатылады (сурет. 8.9, д). Кіші диаметлардың соңы кері орталық арқылы өңделеді (сурет. 8.9, е).Барлық орталықтарда құйрық бөлігі коникалық болып табылады. (сурет. 8.9, ж) Сүмбінің қатты айналу барысында дайындамаға кіретін бөлігі корпуспен мойынтірек арқылы байланысқан айналмалы центр орнатылады (сурет. 8.9, з).Жону арқылы өңдеу кезінде алдыңғы орталық бөлшекпен бірге айналымда болады және тірек қызметін атқарады. Ал, артқы орталық айналымда болмайды. Сол үшін, қатты қызығаннан тозып,мықтылығын жоғалтады. Тозғанның алдын алу мақсатында артқы орталықтың жұмыс бөлігі қатты қоспадан дайындалады. Кейде дайындаманың цилиндрлік бөлігінің артқы жағынан орталық саңылауына қызып кеткенде , конустың орталығына түсіп ,оны майлап , үйкелісті төмендететін қою жағындыны құяды.Қысқұрылғы фланецке бекіген, білдектің сүмбісіне орнатылған, радиалды саңылауларды көрсететін тегіс диск. Олар, дайындамаларды патрондарға бекіту мүмкін емес , болған жағдайда ғана қолданылады.Дайындама планшайбыға тегіс тақтайша немесе ұстағыш арқылы бекітіледі. Сурет. 8.10. Дайындаманың қысқұрылғыға бекітілуі:1 — қысқұрылғылар; 2 — қарсы салмақ; 3 —өңделетін бөлшек; 4 — бұрыштықҚысқұрылғылар сүмбіге оралған, асимметриялы және қиын бөліктерді өңдеген кезде қолданылады.Қысқұрылғылар 1 (сурет. 8.10) радиалды кесілген саңылау. Өңделудегі бөлік планшайбыда бұрандамамен 3 бекітіледі. Кейде алдымен бұрыштық қойылып 4 , артынан оған өңделетін бөлшек қосылады. Бекітілген бөлшек қарсы салмақпен теңеседі 2.Люнеттер қатты емес біліктерге білдектік өңдеу процессі кезінде дайындама сығылмауы үшін қосымша тірек ретінде қолданылады.Люнеттер қозғалмалы және қозғалмайтын деп бөлінеді.  а — қозғалмалы люнет: 1 — айналдырғы; 2 — люнет; 3 — қамыт; б — қозғалмайтын люнетҚозғалатын люнет (сурет. 8.11, а) құралкүймешіктің күймесіне бекіп, өңдеу кезінде дайындама бойына орын ауыстырады. Оның дайындамаға тірек болатын екі жұдырықшасы бар. Ал, кескі үшінші тірек болып табылады. Қозғалмалы люнетті қолданған кезде 2, бөлшек айналдырғыға 1 қамыттың 3 көмегімен бекиді.Қозғалмайтын люнет (сурет. 8.11, б ) сомын мен бұранданың көмегімен тактайша ретінде бекіп, білдектің бағдарлаушы тұғырына бекиді.Люнеттің корпусының үстіңгі бөлігі шалқаймалы болғандықтан, өңдеудегі дайындаманы жұдырықша мен доңғалақшаға алып қайта қондыруға мүмкіндік береді. Олар оған тірек болып, бұрандамен қысылады. Дайындама орнатылып болған соң бұранда бұрамамен бекітіледі.БІЛДЕКТЕ КЕСУ РЕЖИМІ МЕН ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕССТЕРбілдектік топЖаңқа дайындау. Металды кескімен өңдеген кезде жаңқалар пайда болады. Жаңқа пайда болуы металдың қисаюымен , кесетін сайманның тозуымен, және жылу бөлінумен жүретін күрделі физикалық құбылыс. Кесу процессінің заңдылықтарын білу бөліктерді сапалы, үнемді, өнімді және кесу режимін дұрыс таңдауды қамтамасыз етеді. Кесілген жаңқалар химиялық құрамына, металдың құрылысына, кесу режиміне, кесетін сайманның геометриясына байланысты әртүрлі түр мен пішінге ие болады. Жаңқаның пішініне, еніне , әсер ететін негізгі ықпал кесу тереңдігі болып табылады. Жаңқаның келесі түрлері болады:■Элементтік жаңқа (сурет. 8.12, а) тұтқырлығы төмен және қатты материалдарға білдектік өңдеуді төмен жылдамдықпен кескен кезде пайда болады. (мысалы,қатты болатты білдекпен өңдегенде).Осындай жаңқа бөліктері бір-бірімен әлсіз немесе мүлдем байланыспайды;■Сатылық жаңқа (сурет. 8.12, б) алюминий және оның құймалары және орташа тығыздықтағы болатттарға білдектік өңдеу жасаған кезде пайда болады. Ол кескі жағынан тегіс, ал ішкі жағынан кетілген таспа ретінде болады;  Сур. 8.12. Жаңқа түрлері:а — элементтік; б — сатылық; в — төгілген спиральді; г — төгілген ленталы; д — мертік■Төгілмелі жаңқа жұқа болатты, мысты, қалайыны, қорғасынды, қалайыны және кейбір пластмассаларды білдектік өңдеу кезінде пайда болады. Бұл жаңқа спираль түріне ие (сурет. 8.12, в) немесе ұзын лента түрінде (сурет. 8.12, г);■Шатынау жаңқасы (сурет. 8.12, д)қатты майыспайтын материалдарды (шойын, қола) кескен кезде пайда болады және бөлек бөліктерден тұрады .Жаңқалардың бұруда жақсы жағдай жасау үшін, бөлінуімен бұйралануын белгілі бір ұзындықта жүзеге асыру керек. 200 мм бұйраланған жаңқа талаптарға сай келеді.Сақина түрінде диаметрі 10-15 мм болып кесілген жаңқаларды жақсы деп есептеуге болады. Ол аз көлем алып, жеңіл тасымалданғанымен құрал-сайманның тұрақтылығын төмендетеді. Ұсақталып бөлінген жаңқа қанағаттандырарлық деп есептелінеді. Кескілердің тұрақтылығын төмендеткенмен бірге, бұндай жаңқажа-жаққа шашырап, білдектің бетіне түсіп, оның түйіндерінің жұмысын бұзады.Жаңқалардың спираль, түзу лента, шомақ ретінде қалыптасуы талаптарды қанағаттандырмайды.Жеңіл және қол жетімді алайда шектеулі мүмкіншіліктері бар кесу түрі немесе жаңқаларды бұйралау әдісі болып табылады. Бұл әдіс қиын жағдайларда алғашқы байқама ұштау барысында қолданылады. Байқама және жартылай нақты ұштауда бұйралау мен бөліктеудің рлерібірнеше тү қолданылады. Кесетін құралдың әсерінен кесілетін материал қысылуға ұшырайды. Қысу процессі (созылу процессі сияқты) мықты әрі майыспалы процесстермен жүзеге асады. Кесетін сайман тек кесінетін қабат емес, өңделген материалдың үстіңгі бөлігін де деформацияға ұшыратады. Тереңдігі жүздеген бөліктерден бастап, бірнеше миллиметрларға дейін баруы мүмкін.Деформацияның әсерінен өңдеудегі материалдың беткі бөлігі мықталып, төзімділігі артс терып, майыспалылығы азаяды. Өңделетін материал неғұрлым жұмсақ әрі майыспалы болса, солғұрлым тойтырсқа төзімді болып табылады. Шойынның болатқа қарағанда орнығу қабілеті төмен. Орнығу дәрежесі мен тойтарыс тереңдігі кесудің тереңдігіне байланысты осіп, кесудің жылдамдығына байланысты азаяды. Қайралған сайманнан қарағанда қайралмаған сайманның тойтарыс тереңдігі 2-3 есе көп. Кейде кесу барысында кесетін жиектің алдыңғы бетіне шор түзіп өңделетін материал жабысып қалады. Ол сына тәрізді және оңделген материалдың мықтылығынан қарағанда 2-3 есе артық. Жарты бөлігі жаңқамен ал, жарты бөлігі келесі бетке басылған күйінде қалады.Шордың бөлігінің жұлынуы кескіш жүздің бойымен бірқалыпты емес болғандықтан, ол кесу тереңдігінің бірден өзгеруіне әкеліп соғады. Бұл қайталама периодикалық жағдайлар өңделген бесынттің сапасын төмендетеді. Өңделетін материалдардың майыспалылығы өскен сайын оның шоры да өсе бастайды. Сынығыш материалдарды өңдегенде , мысалы шойын, шоры пайда болмауы мүмкін. Кескіш саймандарға арналған жабдықтар.Сайман жабдықтар саймандардың кесу қасиетін жақсартуда , еңбектің өнімділігі,сапасы мен туралығына маңызды рөл атқарады. Жоғары кесу қабілеті бар саймандарды алу үшін, жабдықтар келесі талаптарға сай болуы тиіс:■Жылуға төзімділігі жоғары;■Қатты және мықты болуы;■Суық және ыстық қалыпта өңделуге алуы.;■Жеткілікті жылу өткізгіштік қабілеті, температураның құбылмалылығына төзімділігі;■Үнемді болуы.Сайманды болаттар көміртекті, қоспалы, тез кесетін болып бөлінеді..Сайманды көміртекті болаттар, өз кезегінде, жоғарғы және жай сапалы болып бөлінеді. Соңғыларында күкірт пен фосфор аз болады 0,03 % әрқайсысында. Кәдімгі сапалы болаттарға У7... У13, ал жоғарғы сапалыға— У7А...У13А жатады.Бұнда сандар көміртектердің пайызды мөлшерінің оннан бір бөлігі болып табылады.Одан басқа болаттың құрамына қалдықтар ретінде Cr мен Nі 0,15.0,20 % шамасында, соныен біргем Mn және Sі 0,15.0,30 % әрқайсысында болады.Көміртекті сайманды болаттар төмен кескіштік қабілетке ие. Олардың жылу ұстау қабілеті 200 °С қа дейін. При температуре резания более 200 °С тан жоғары температурада болат бірден мықтылығы мен тозімділігін жоғалтқандықтан бұндай жағдайда қолданылмайды. Қоспалы сайманды болаттар озінің құрамында мынандай, Mn,Sі, Cr, W и V қоспаларды қамтиды.Бұл болаттар көмітекті боаттарға қарағанда жоғары кескіштік қабілетке ие. Олардың жылуға төзімділігі 250 °С, олардың төзімділігі жоғарырақ. Қоспалы болаттар кесетін, өлшейтін саймандарға қолданылады. Кесетін саймандардың негізгі таңбасы болып 9ХС, ХВГ, ХВСГ және Х6ВФбелгілері, ал таңбадағы цифрлар құрамын белгілейді.Әріптің сол жағындағы бірінші сан көміртектің оннан бір бөлігі болып табылады. Оң жағындағы әріптер қоспалы элементтердің пайыздық мөлшерін көрсетеді.Егер көміртектің немесе қоспалы элементтің мөлшері 1 % жақын болса, сан қойылмайды.Тез кесетін болаттар қоспалы болаттарға қарағанда жоғары кескіштік қасиетке ие және әртүрлі саймандарды дайындауда қолданылады. Тез кесетін болаттар әріп және сандармен белгіленеді. Мысалы Р9, Р6М3 ижәне басқа. Алғашқы әріпР (рапид) тез кеседі деген мағынаны білдіреді . Одан кейінгі сандар вольфрамның орта мөлшерін процентпен көрсетеді. Басқа сандар лы болаттардағыдай мағына береді. Сайманды болаттарда беріктік Роквелла (HRC) шамасымен есептелінеді.Саны көп болған сайын, беріктігі де көп. Мысалы, алмаз, ең берік материал, Роквелла шамасы бойынша беріктігі 100 бірлікке тең .Тез кесетін болаттар өзінің қасиетімен және қолдану аймағымен ерекшеленіледі. 65 HRC дейін беріктікке, 620 °С жылуға төзімді майысуға төзімділігі 3 000...4 000 МПа болатын болаттар көміртекті және аз қоспалы мықтылығы 1 000 МПа болатын сұр шойын мен түсті металдарға жатады. Жақсы шығарылымды болаттарға вольфрамды маркадан Р18, Р12, Р9, Р9Ф5 және вольфрамомолибденді маркадан Р6М3, Р6М5, беріктігін 62 HRC дейін температурасын 620 °С сақтайтын болаттар жатады. Тезкесетін жоғары шығары шығарылымды болатар кобальт немесе ванадимен, беріктігі 73.70 HRC жылуұстағыштығы 730.650 °С және майысу төзімділігі 250.280 МПа болып табылады.Бұл болаттың кесу қабілетін жоғарылату оның құрамындағы көмірсуды 0,8 ден 1 %дейін, және қосымша циркони қоспасымен, азотпен, ванадимен, кремнимен және басқа элементтармен байланысты.Тез кесетін жоғары шығарылымды болаттарға 10Р6М5К5, Р2М6Ф2К8АТ, Р18Ф2, Р14Ф4, Р6М5К5, Р9М4ЕВ, Р9К5, Р9К10, Р10К5Ф және Р18К5Ф2, мықтылығы 64 HRC 630...640 °С температурасына дейін.Қатты құймалар металлокерамикалық және минералокерамикалық болып әр түрлі пластина түрінде шығарылады.Қатты құймалардан жасалынған саймандар тез кесетін болаттан жасалғандардан қарағанда тез кесу жылдамдығына ие. ВК тобының вольфрамды құймалары карбидпен вольфрамнан және кобальттан тұрады . Оларға ВК3, ВК3М, ВК4, ВК6, ВК60М, ВК8 және ВК10М маркасының құймалары жатады. В әріпі карбид вольфрамын, К — кобальт, ал сан — кобальттың құймадағы проценттік мөлшерін білдіреді. М әріпі ұсақ дәнді деген мағынаны білдіреді. Құйманың осындай құрылысы сайманның төзімділігін арттырып, бірақ соққыға деген қарама-қарсылығын төмендетеді. Вольфрамды құймалар түсті метал және құймалары , шойын, бейметал (резиналар, пластмассалар, шынылар және т.б).Титан-вольфрамды құймалар ТК тобында және вольфрам карбидтерінен, титан және кобальттан тұрады. Бұл топқа Т5К10, Т5К12, Т14К8, Т15К6 және Т30К4 құймасындағы маркалар жатады. Т әріпі мен одан кейінгі сан титанның пайыздық мөлшерін, ал К әріпі мен дейінгі сан карбид кобальттың мөлшерін, ал қалғаны вольфрам карбидінің мөлшерін көрсетеді. Титан-вольфрамды өңдеу үшін қажет. Титан-вольфрамды құймалар ТТК тобында вольфрам карбидтерінен, титан, тантал және кобальттан тұрады. Бұл топқа ТТ7К12 және ТТ10КВ-Б маркасындағы құймалар, 7 ижәне10 % титан карбиді және тантала, 12 және 8% кобальт, алқалғаны — вольфрам карбиді. Бұл құймалар басқа саймандардың жабдықтарын қолдану пайдасыз болған жағдайда және өңдеудің қиын түрінде қолданылады. ВК3 и ВК4 маркасындағы кобальттың аз пайыздық мөлшері бар құймалардың тұтқырлығы аз болғандықтан жұқа жаңқаларды шешуде қолданылады. ВК8, Т14К8 және Т5К10 маркасындағы кобальттың үлкeн пайыздық мөлшері бар құймалардың тұтқырлығы көп болғандықтан қалың жаңқаларды шешуде қолданылады. ВК3М, ВК6М, ВК10М маркаларының ұсақ дәнді ВК4 және Т5К12 улкен дәнді маркалар пульсирленген жүктеме түскен кезде қолданылады. Қатты құймалар үлкен температураға төзімді. Вольфрамды және титан-вольфрамды қатты құймалар 800... 950 °С тық температуралық өңдеуде озінің беріктігін сақтағандықтан, кесудің үлкен жылдамдығында жұмыс жасауға мүмкіндік береді ( болат өңдеуде 500 м/мин ке дейін алюминийді өңдегенде 2 700 м/мин дейін).Қатты құймаларды қолдану кескілер үшін 95 % құрайды. Кейде құймалардың кесетін пластиналарын тозуға төзімді материалдың (карбид, нитрид және карбонитрид титан және т.б.) жұқа (5.10 мкм) қабатымен жабқандықтан пластинаның төзімділігін 2.3 есе арттырады.Металлокерамика, композитер және алмаз перспективті сайманды жабдықтар болып табылады. Элемент дефицитін қамтамасыз етпейтін сайманды жабдықтарын іздеу алюмин оксиді негізіндегі металокерамикалық пластиналарды жасауға әкеліп соқты. ЦМ- 332, ВО13 және ВШ-75 маркасының оксидті керамикасы таралған. Ол жоғары температураларға төзімділігімен ( 1 200 °С дейін) және тозға төзіділігмен ерекшеленгендіктен, металдарды үлкен кесу жылдамдығында өңдеуге (шойын— 3 700 м/мин дейін) мүмкіндік бередіВ3, ВОК-60, ВОК-63 и ВОК-71 маркасындағы кесу саймандарын жасау үшін (қара) керамика қолданылады. Кескінің кесетін бөлігін жасау үшін ең жақсы жабдық ретінде эльбор-Р, композит, исмит және гексанит-Р атымен танымал кубтік бор нитридінің поликристаллдары қолданылады. Фреза мен кескіштер 4мм диаметрдегі және 6 мм ұзындықтағы кескіш элементтердің поликристаллдарын қамтиды.Түсті металдан, құймадан, пластмассадан және басқа бейметалдардан жасалынған жабдықтарды ұштау үшін салмағы ,21 .0,85 карат болатын табиғи алмаздан жасалған кескіштер қолданылады. Қатты құймаларды ,жоғары кремнилі материалды, шыныпластиктерді, және басқа пластмассаларға өңдеу жасағанда карбонадо түріндегі синтетикалық алмаз қолданылады;                Әр түрлі өңдеу әдісіндегі кесу жабдығының белгілері 8.1 Кестеде берілген.Білдекті өңдеу процесін көрсететін параметрлер. Жаңқаны шешу процесін талдау үшін кескіге түсетін күшті қарастырамыз (сурет. 8.13, а). Есептеулер үшін біріңғай әсер етпейтін кесу күші қолданылады. Жону-бұрандаккескіштік білдекке өсі х — білдектің орта сызығы, у өсі — көлденең сызығы       Сурет. 8.13. Жонып өңдеу процесі:а — кескіге әсер етеін күш: Ру1 және Рп1 — кескінің алдыңғы бетіне әсер етеін мықты және пластикалық деформация күштері ; Ру2 и Рп2 — кескінің артқы бетіне әсер ететін мықты және пластикалық деформация күштері; Т1 и Т2 — кескінің алдыңғы және артқы бетіне әсер етеін үйкеліс күштері; б — құрам бөліктеріне кесу күшін ыдырату: Рх — білдектің орта сызығына әсер ететін күш; Ру — кесу күшінің радиалды бөлігія; Pz — кесу күшінің вертикалды (тангенциалды) ; Р — кесу күшінің бірдей әсер етуші бөлігі ; v — дайындаманың айналуы; 5пр — бойлай берілубілдектің орта сызығына перпендикуляр болады z өсі — линия, x —0—у жазығына перпендикуляр(сурет. 8.13, б).Кесу күшінің радиалды бөлігі Ру x—0 — у жазықтығына әсер етіп дайындама өсіне перпендикуляр болады. Ру күші арқылы x —0 — у жазықтығындағы дайындаманың майысуы анықталады.Рх кескісіне әсер етеін күш x—0 — у жазықтығына өс бойымен әсер етеді. Осы күшпен білдектің беру механизмі мен майысу уақыты анықталады. Pz и Px күшінен соммалық майысу уақыты арқылы кескі озегінің мықтылығы анықталады.Кесу күшінің нақты шамаларының есебі анықтама әдебиет қолданылып, жүргізіледі. [9]. Кесу қуаттылығы (кВт) мына формуламенмұнда Pz — кесу күшінің вертикалды бөлігі (Н); v — кесу жылдамдығы(м/мин).Кесу тереңдігі t (мм) өңделген және өңделудегі беттер арасындағы қашықтық.Бөліктерді алғашқы өңдеген кезде, максималды кесу тереңдігі t беклгіленеді , ал нақты кесу кезінде әдіп екінемесе одан көп өткелден өтеді. Әр келесі өткелде алдыңғысынан қарағанда кесу тереңдігі төменірек болады. Соңғы өткелдің тереңдігі төңделген беттің түзулігі мен кедір-бұдырлығына байланысты белгіленеді. Кей кездерде кесу күшін төмендету үшін өткел бірнеше жұмыс жолдарына бөлінеді: 60 % —алғашқы , 20...30% — жарылай нақты және 10...20% — нақты өңдеу кезінде.Жұмыс барысында келесі кесу тереңдіктері ұсынылады t (мм):■Алғашқы өңдеу t > 2;■Жартылай нақты немесе нақты өңдеу t = 2,0.0,5;■Бөлімдік өңдеу(3,2 мкм > Ra > 0,8 мкм) t = 0,5.0,1.Беріс S (мм/об) деп дайындаманың бір айналымына байланысты кескі сайманының өткен жолы аталады.Алғашқы өңдеу кезінде жүйенің мықты және төзімділігіне, білдектің мықтылығына, өзге факторлармен кесуші сайманның тұрақтылық уақытына байланысты максималды жіберілуді таңдайды.Нақты өңдеу кезінде өңделген беттің кедір-бұдырлығына байланысты тағайындайды. (табл. 8.2).8.3 Кестесінде алғашқы ұштау кезіндегі ал, 8.4 Кестеда нақты ұштау кезіндегі берістер көрсетілген. Өңдеу әдістеріБұдырлық параметрлеріRz, мкмRa, мкм8040202,51,250,630,320,16ЖонуАлғашқы        Нақты        Жұқа        ҚашауАлғашқы        Нақты        Жұқа        Дөңбек ұштауАлғашқы        Нақты        Жұқа         Кесте 8.3. Құрылмалық болатты алғаш өңдеген кездегі , қатты құйылмадан берілетін пластинаның жіберілуі (мм)Пластина қалыңдығы, ммКесу тереңдігі, мм, көп емес 47132241,31,10,90,862,62,21,81,584,23,63,62,5106,15,14,23,6 Ra, мкм бетінің кедір-бұдырлығының параметріКескіштің төбесінің радиусы, мм0,40,81,21,62,02,40,630,070,100,120,140,150,171,250,100,130,1650,190,210,232,50,1440,200,2460,290,320,35Көлденең кесіндінің бірдей ауданында аз жіберіліс пен және үлкен кесу тереңдігімен жұмыс жасалса, кескіге салмақ аз түседі. Ал білдекке керісінше көп жіберіліспен аз тереңдіктегі кескімен жұмыс жасалғанда салмақ аз түседі. Кесу жылдамдығы бұл ұштау кезінде кез-келген нүктенің, бөліктің өңделген бетінен бір минутта өтетін жол ұзындығы (м/мин) Тұрақтылық периоды Т (мин)кескіш элементтің екі көршілес нүкте аралығындағы тоқтаусыз. Ол оның сұраныс бойынша максималды ұзақ уақыт бойы дайындаманы өңдеуімен сипатталады. Кесілген элементтің тұрақтылық уақытының мағынасы ретінде : 15; 30; 45; 60; 90 и 120 мин дұрыс мағынасын таңдаған . Тұрақтылық уақытының аз мағынасын кішігірім саймандарға тағайындаған дұрыс.Жону жұмыстары кезіндегі нақты шамаларды анықтама кітапшасынан таңдап алуға болады [9].Кескіш саймандардың тозуы. Кескіш саймандардың кесу барысында тозуы көліктің тозуынан айтарлықтай айырмашылыққа ие. Кесу алаңы жоғары температура және қысыммен сипатталады..Өңделген материалдың механикалық қасиеті неғұрлым жоғары болса және оның құрамында көміртек, хром, вольфрам, титан және молибден көп болса, оның тозуы жоғары болады. Тозудың уақытына кесу жылдамдығы қатты ал, жіберіліс пен кесу тереңдігі аз әсер етеді.Саймандар артқы және алдыңғы беттен тозады. Суытпа-жақпалардың кесу процессіне әсері. Олар кесу процессіне жақсы әсер етеді . Кескіш құралдың тозуын айтарлықтай азайтады. Өңделген беттің сапасын жоғарылатады. Энергияны үнемдеп, жаңқа пайда болуын азайта отырып шорлардың жиналуын азайтады.Шойын мен басқа жұмсақ жабдықтарды өңдегенде суытпа-жақпаларды қолданбайды. Себебі, оларға әсер етпейді. Қатты құйылмалы саймандармен үлкен жылдамдықта жұмыс жасағанда, әрдайым улкен мөлшерде жақпаларды қолдану керек. Бұл жақпалар тұтқырлы, майыспалы, металдарды деформациялағанда тез майысатын жағдайда өте керек. Бұл жағдайда, қиықтың қалыңдығы мен кесу жылдамдығы өскен сайын жаңқа пайда болу жақпамайлардың әсерінен азаяды.Суытпа-жақпалар жоғары суытатын, майлайтын, коррозияға қарсы қасиеттерге ие болып, жұмысшыға кері әсерін тигізбеуі керек.Барлық сұйықтықтарды негізгі екі топқа бөлуге болады:■суытатын,үлкен жылу сіңірілгіштікке ие су ерітінділері мен эмульсиялар;■майлайтын, үлкен майлылыққа ие: минералды майлар, керосин және майдағы ерітінділер. Сонымен қатар күкірттенген майлар сульфофрезолдар, белсенді қоспа ретінде күкірт қосылған майлар қолданылады.ЖОНУ ТОБЫНЫҢ БІЛДЕКТЕРДЕГІ ЖҰМЫСТАР түрі Беткі жақтарын өңдеу кескіш құралдың бойлық немесе көлденең жағынан жүргізіледі. Бойлық берілісінен өңдеу кезінде беткі жағының формасы жасалуы іздер тәсілімен, ал көлденең берілісте – негізінен көшірме тәсілімен жүргізіледі. Жонғыш білдектерде өңдеу түрлері 7.1.с.көрсетілген.Жонғыш білдектерде ең таралған өңдеу түрі қайрау болып табылады. Ол қаралай аяқтау және таза түрмен аяқтау түрлеріне бөлінеді. Қаралай қайрау кезінде өңдеу әдібі 2... 5 мм алынады, ал таза түрде — 1.2 мм және одан кем.Жонуды дөңгелектелген кескіш ернеулі кең кескіштермен жүргізеді.Қашау алдын ала тесілген не дайындалған операцияларда алынған тесіктер сыдыра және таза (дөнгеленген кескіш енегімен) шапқылармен орындалады.Дөңбек төселген беті тілікше шапқылармен орындалады. Дөңбек төселген беттерін қашау кезінде дайындамалар сыртқы цилиндрлі беттерін өңдеу кезіндегі сияқты бекітіледі. Патронда бекіту кезінле дайындама ұшып шығуы неғұрлым төмен болуы тиіс. Дайындама дөңбегін кесу кезінде оны артқы ортасы қысатын жерімен бекіту кезінде арнайы кесілген тірек жылжымайтын ортасы қолданылады.Дайындамалардың сыртқы конустық бетін жону келесі тәсілдің біреуімен токарь-бұранда кесу білдектерінде жүргізіледі:■кең токарь шапқысымен (с. 8.14, а) 30 мм дейін ұзындықта жасалатын қысқа конустық беттері өңделеді. Олар бойлық және көлденең берілісте жонылады. Бұл тәсіл өңделген цилиндрлі беттерден жүздерін алған кезде пайдаланылады;■жоғарғы суппорт күймешесінің бұрылуымен (с. 8.14, б). конустық беттерін өңдеу кезінде жоғарғы суппорт күймешесі өңделетін конус шыңында бұрыш жартысына тең бұрышқа бұрылады. а білдегінің орта сызығына бұрыштап жоғарғы суппорттың қол берлісімен жонылады. Ондай тәсілмен жоғарғы суппорттың күймешесі жүрісі шамасынан ұзындығы аспай жасалатын конустық беті өңделеді. Жонылатын беттің конус бұрышы кез келген;■көлденең бағытта артқы басшасының корпусы ығысуымен (с. 8.14, в). Өңделетін дайындама шарик орталарына қондырылады. Артқы басша корпусы білдек ортасының перпендикулярлы сызығы бағытында оның табанынан қатысты ығысады. Бұл ретте дайындама айналу осі білдек ортасы сызығына орналасады, ал жасалатын конустық беті— білдек ортасы сызығына параллелді. Сөйтіп көлденең шапқы берілісімен (2а < 8°) үлкен емес конусы бар ұзын конустық беттерде жонылады. Ішкі конустық беттерін жону сыртқы сияқты, бірақ арнайы конустық үңгісімен не ұңғысымен орындалады.40 мм дейін жасалатын ұзындықта фасонды беттерін жону токарьлі фасонды шапқылармен орындалады. Тек Бп көлденең берілісімен жонады (с. 8.15, а). токарьлі-бұранда кескіш білдектерде өңдеу үшін негізінен өзекті, призмалық немесе дөнгелек фасонды шапқылар қолданылады, қалған түр шапқылармен токарьлі жартылай автоматты және автоматты фасонды беттерде жонылады.ұзын фасонды беттері конус сызығы орнында орнатылатын фасонды копир арқылы бойлық беріліспен өтпелі шапқылармен өңделеді (с. 8.15, б). Жонғыш-бұрандалы кескіш білдектерде бұранданы кесу шапқылармен орындалады. Шапқылардың кескіш жүздерінің формасы профилмен және кесілетін бұрандалардың көлденең қиық өлшемдерімен анықталады. Шапқы білдекте шаблон бойынша орнатылады. Бұранда SHp шапқының бойлық берілісімен кесіледі. Бұранданы кескен кезде (с. 8.15, в) бойлық суппорт, кесілетін бұранда қадамының тұрақтылығын қамтамасыз ететін, шапқы тегіс келіп тұратын қозғалыста болу үшін жүріс бұрандадан келіп тұратын қозғалысты алады. Сонымен қатар таңбалаушы және кескіш бұрандалармен токарьлі-бұрандалы кескіш білдектерде бұранда кесілуі мүмкін.Қосымша арнайы құралдарды қолдану кезінде кей токарьлі білдектерде, соның ішінде айналмалы патронмен револьверлі басшаларда қосылысты өңдеу жүргізілуі мүмкін. Бұл жағдайда токарь білдегінде шапқымен өңдеуден басқа көп емес ажарлау, фрезерлі өңдеу, сонымен қатар радиальді тесіктерді тесу жүргізілуі мүмкін. Дайындаманы қайта қондырусыз бір білдекте қосылысты өңдеу жүргізу мүмкіндігі бөлшек өнімділігі мен дайындау нақтылығын арттырады.Бақылау сұрақтары 1. Әртүрлі шапқылардың ерекшеліктерін сипаттаңыздар.2. Өтпелі шапқылардың қолданы аясы қандай?3. Ұзын өлшемді бөлшектерді өңдеу үшін жабдықтау мысалын келтіріңіздер.4. Келтекті кесудегі технологиялық операциялар сипаттамасын беріңіздер.5. Бұрандама кесілуі қандай жону білдектерінде жүргізіледі?             9 – тарау ЖОНУ ТОБЫ БІЛДЕКТЕРІН РЕТКЕ КЕЛТІРУ КЕСКІШ ҚҰРАЛДЫ РЕТКЕ КЕЛТІРУҚалыпты қайрау процесі шапқы ұстағышта шапқының дұрыс қондырылуымен анықталады. Оның алдында ұстағыштың беткі тіректерін сүрту қажет. шапқы орта сызықтарына перпендикулярлы және олардың биіктігіне нақты оның өзек қалыңдығынан 1,5 артық емес әдеттегі неғұрлым төмен ұшып шығумен қондырылады (вибрация болуын болдырмау). Биіктігі бойынша шапқы қондырылу дұрыстығы тексеру үшін артқы басша пиноліне ортасы қондырылады және орта шыңына шапқы шыңы келтіріледі. Егер шапқы шыңы орта шыңынан төмен болса, онда шапқының тірек беті асытна өлшеуіш төсемені салу қажет (үшеуден артық емес). Шапқы екі қолмен төбе кілтін бұраған кезде екі бұрандамадан кем емес берік бекітілуі тиіс.Өсіне бұрыштап, 90° ажыратып шапқыны орнату, немесе шапқы ұстағышта бекітілген басқа шапқының жұмыс позициясына шығару қажет бұрышқа сағат тіліне қарсы шапқы ұстағыш бұрылысымен жүргізіледі. Алдын ала қысқыш тұтқасын бұрап жіберу қажет. кейде тік бұрышты ұстағыштармен төрт шапқы бекітілуіне есептелген стандартты шапқы ұстағыш орнына арнайы шапқы ұстағыштар қолданылады.Әмбебабпты шапқы ұстағыш токарь білдегінің суппортында орнатылады және дөнгелек кескіштерді бекіту үшін қызмет етеді. Корпуста бір біріне 90° бұрышпен орналасқан төрт өтпелі тесіктері бар. Тесіктерге эксцентриялық орналасқан тесіктермен орналасқан кескіш төлкелері қондырылады, бұл төсемесіз биіктігі бойынша кескіш жүзін тез орналастыруға мүмкіндік береді. Әмбебапты шапқы ұстағышта терең тесіктерді үшкірлеу, ішкі бұрандаларды кесу және т.б. үшін қатты және серіппелі ұстағыштары бар.бұрандамасына киіледі және ұстағышпен бекітіледі. Тігінен ұстағыштар ауысуы тік бұрышты кескішпен жабдықталған бұранда бұрылысымен жүргізіледі, ал оларды бикітігімен бекіту стопорлы бұрандалармен жүргізіледі. Әр ұстағышта бір мезгілде екі шапқы бекітілуі мүмкін. Орта бұранда қысқыш планка арқылы екі шапқыны қысады. Бұрғыларды, ұңғыларды басқа құралды қондыру үшін корпус пазаларында қондырылатын ілдіріктері бар.Шапқыны кесудің қажет тереңдігіне қондыру сынама жоңқалар, дайын бұйым бойынша немесе көлденең беріліс лимбасы пайдаланумен жүргізіледі. Бірінші жағдайда шапқы оның бетіне тиуіне дейін айналма бөлшегіне жалғанады, сосын оңға, көз мөлшермен кесу тереңдігі белгіленеді. Бөлшек қолмен 5... 7 мм ұзындығына үшкірленеді, тоқтатылады және үшкірлеу диаметрі өлшеуі жүргізіледі. Егери диаметр қажеттіден артық болса, процесс қажет өлшем алынбайынша жаңадан кесу тереңдігімен қайталанады. Одан кейін автоматты беріліс қосылады және бөлшек бүкіл ұзына бойы үшкірленеді.Бірнеше бірдей бұйымды дайындау кезінде тереңдікке шапқы қондыру тек бірінші бөлшек үшін жүргізіледі. Бірінші бөлшекті үшкірлегеннен кейін ол шапқы құралым бұзылмауынсыз алынады, суппорт оң жаққа қойылады, жаңа бөлшек қоныдырлады және оның өнделуі қосымша жөндеусіз жүргізіледі. Тексеріс шапқы тозуын болдырмау үшін ғана жүргізіледі.Кесу тереңдігіне шапқы қондыруын жеделдету үшін жону білдектері суппорттың көлденең берілісі бұрандасының алдыңғы бұрандасына кидірілген бөлгіштері бар сақинаны білдіретін арнайы құралмен жабдықталған. Бұл сақина лимба деп аталады, ол бұрандамен бірге айналады. Бұранда бұрылысының есебі лимбамен бір осьте отырған жылжымайтын төлкеге қатерлерге қатысты жүргізіледі. Әдетте билдекте лимба бөлінісі бағасы туралы, яғни лимбаның бір бөлінісіне бұранда бұрылысы кезінде шапқы жылжу шамасы туралы сілтеме болады. Кесудің қажет тереңдігіне шапқы келтіру үшін алдымен дайындама диаметрі штангенциркулмен өлшенеді және алуға жататын металл қабаты қалыңдығы жатады. Одан кейін айналмалы дайыдамадан оның шыңына жетуіне дейін шапқы келтіріледі және лимбаларды бұра отырып, оның нөл бөлінісі жылжымайтын төлкеде тәуекелмен бірге орналастырылады. Одан әрі суппорт артқа және оңға әкетіледі және бұранданы есептелген бөліністер санына бұра отырып, қажетті кесу тереңдігі орнатылады. Өлшемге бұранда айналымын келтіру бұранда мен сомын арасында саңылаулар ықпалын болдырмау үшін бір бағытта (сағат тілімен) ғана жүргізіледі.Қажет кесу тереңдігіне шапқыны келтірудің келесі мысалын қарастырамыз, егер дайындама диаметрі 52 мм болса, ал бұйым диаметрі үшкірлегеннен кейін 50 мм болуы тиіс. Лимбаның бөлініс бағасы 0,05 мм.Көлденең берілісі бұрандасын қанша бөлініске бұру қажеттігін есептейміз. Бұранданы бір бөлініске бұру кезінде шапқы алдыға 0,05 мм жылжиды, яғни бөлшек радиусы 0,05 мм кемиді, ал диаметрі 0,1 мм кемиді. Осыдан, егер бөлшек диаметрін 2 мм кеміту немесе шапқыны 1 мм алдыға жылжыту қажет болса, бұранданы 20 лимба бөлінісіне бұру керек.ЖОНУ БІЛДЕКТЕРІНДЕ ЖҰМЫС ЖАСАУ БОЙЫНША ТӘЖІРИБЕ ЖҮЗІНДЕГІ ҰСЫНЫСТАР Жаңа білдекте жұмыс жасау алдында токарь өндіруші зауыт білдегінде қосымша берілетін құжат - «Білдекті пайдалану жөнінде нұсқаулықпен» танысуы қажет. Онда көрсетілген:■қызметінің қысқа сипаттамасы және білдек қолданылу саласы;■білдекті тасымалдау, қорбаынан ашу және қондыру нұсқаулығы;■негізгі жинақтау бірліктерінің (түйіндері) құрастру сипаттамасы;■білдекті іске қосу және қызмет көрсету нұсқаулығы;■электр жабдығы паспорты және білдектің электр сызбасы. Нұсқаулықтың жеке құраушы бөлігі ретінде білдек пасопрты болып табылады, онда көрсетілген:■білдектің техникалық сипаттамасы;■білдектің жинақтау бірліктері ерекшелігі (түйін);■кертік дөңгелектер, бұрамдық, бұрамалар және сомындардың негізгі параметрлер кестесі;■білдектің кинематикалық сызбасы;■басқару ұстағышын көрсетумен білдектің жалпы пішіні;■бас қозғалыс тізбегі басқаруы тұтқалары және тура және кері айналымда шпиндель айналымы тиісті жиілігі көрсетілген кесте;■беріліспен басқару тұтқалары мен бұрандалар берілісі мен қадамдарының тиісті шамалар көрсеткішінің кестесі;■майлау қажет нүктелер мен беттерді көрсетумен майлау сызбалары;■білдек қуаты;■мойынтіректер және т.б. ерекшелігі.Білдекті дұрыс пайдалану кезінде дәлдікке білдекті тексеру қажет. токарь білдегі үшін әрт тип дәлдігі нормалары дәлдікке білдектерді тексеруге арналған нұсқаулықта көрсетілген. Әдетте бұл тексерісті техникалық бақылау қызметкерлері жүргізеді (ОТК), ал токардің өзі білдекті егер бөлшектерде өңдеу ақаулары туындаған жағдайда ғана тексереді.Дәлдікке токарьлі-бұрандалы кескіш білдектерін тексерісінің негізгі түрлері ретінде алдыңғы басша шпинделінің центрлеу мойыншасының радиалды соғысын тексеру, алдыңғы басша айналдырғы мен артқы басшы пионолінің өстермен дәл келуін тексеру, суппорттың бойлық қозғалысы бағытында алдыңғы басша шпинделінің осіне параллел болуын тексеру болып табылады.Алдыңғы басша айналдырғысының центрлеу мойнының радиалды соғысын тексеру бағыттаушы тұғырда орнатылған индикатормен жүргізіледі. Индикатордың өлшеуіш штифтісі центрлеу тигізуі тиіс. Айналдырғыға 10... 20 айн/мин айналым жиілігімен баяу айналма қозғалыс беріледі, индикатор бойынша тілі ауытқитын бөліністер саны анықталады, 0,01 мм көбейтіледі және соққы шамасы алынады. 400 мм өңделетін дайындаманың үлкен емес 400 мм составляет 0,006.0,015 мм құрайды.Алдыңғы басша айналдырғысы мен артқы басша пинолі өстері дәл келуін тексеру үшін пинолмен ығыстырылған артқы басша оралараы арасында шамамен 1/2 ең көп қашықтықта қондырылады. Айналдырғы мен пинолде бекітілген орталары арасында дәл цилиндр ілдірігі қондырылады, ал суппортта — өлшеу штифтісі ілдірікке жанасатындай индикатор орнатылады.Суппорт бойлық бағытта қозғалады, ал индикатор бұл ретте шпиндельосіне қатысты пиноль осы ығысуын көрсетеді. Өлшеу тік жазықтықта жасалады, бұл ретте индикатор жоғарғыдан ілдірік бетіне тиеді, ал көлденең жазықтықта — алдынан мойын бетінде. Рұқсат етілетін ауытқу 0,01 мм (пиноль осі тек шпиндель осінен биік болуы мүмкін).Алдыңғы басша айналдырғысы өсінің суппорттың бойлық ығысу бағытанда параллелдігін тексеру үшін шпиндель тесігініе дәл шыңдалған және ажарланған цилиндр ілдірігі тығыз қонырылады, ал суппортта өлшеу штифтісі ілдірік бетіне тиетіндей индикатор қондырылады. Суппорт тұғыр бойына ығыстырылады. Индикатор суппорттың бойлық ығысу бағытына шпиндель осі параллелдігі ауытқуын көрсетеді. Тік жазықтықта рұқсат етілетін ауытқушылық 0,03 мм болуы тиіс, ал көлденеңде — 300 мм ұзындықта 0,015 мм.Токарь токарь білдегін келесі пайдалану ережелерін сақтауы тиіс.Ауысым алдында токарь білдекті аусушыдан қабылдауы тиіс. Қабылдау кезінде қажет:■Білдектің жалпы жағдайы мен қозғалтқыш қосылуын;■Алдымен айналдырғыға аз айналым жиілігін беруімен опробовать работу фрикцион жұмысын сынауға және жылдыамдық қорапшасында, берілісі қорапшасы мен фартук механизмінде ешқандай күдікті шуылдар болмауын есту арқылы тексеруі;■айналдырғының аз жиілікте айналу кезінде ағынды май көрсеткіші бойынша майлағыш сорғы жасап тұрғандығын тексеруі;■бағыттаушы тұғырларды, жапырылған не сызылған жерлері болуын тексеруі;■суппорттың күймеше жүрісін, суппорттың көлденең және жоғарғы жылжыма бөлшектерін, алынбалы сомын тұйықталуы және тарқатылуын, берілісі ажыратылып-қосылуын тексеруі;■салқындатқыш сұйықтық пен құбыр жүйесі берілісі үшін сорғы жөндеулі болуына көз жеткізуі;■білдектегі жарық құралдары жөндеулі болуына көз жеткізуі;■ сақтандырғыш қалқанының жөндеулі болуына көз жеткізуі;■ Жерге жалғануының жөндеулі болуына көз жеткізуі.Уақытымен және дұрыс білдекті майлау картасына сәйкес майлау, ретімен тексеріп, мерзімімен майлау тесіктерін тазалау, жылдамдықтар қорапшасында, берілісі қорапшасында және суппорт фартугында майлағыш ауыстырылуын қадағалауы.Майлау білдектің ұзақ үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету үшін қажет. Жылдамдықтар қорапшасын, беріліс қорапшасын майлау үшін автоматтандырылған орталықтандырылған жүйе қолданылады, оның көмегімен ол айналдырғы мойынтіректеріне және май таратқыш лотоктарына беріледі. Осы жүйеде майдық болуын және жұмыс дұрыстығын бақылауды май көрсеткіш арқылы жүргізуге болады, онда дискісі білдек майлағыш жүйесі қалыпты жағдайда болған кезде айналады, ол ол тоқтатаған кезде білдекті өшіріп, сүзгіні тазалау қажет.Бұл үшін ол резервуардан алынып, алдын ала құбырды ағытып, платсмасса ілдірікте сүзгілеуші торлы элементтер алынады. әрбір элемент толықтай тазалануына дейін керосинде жуылады.Көлденең жылжымалы бөлшектерінің бағыттаушы күймешелері де кезектесіп бағыттаушыларда майлағыш жұқалтыры пайда болуына дейін тез жүрісте оларды ауыстыра отырып, ауысымның басы мен ортасында орталықтандырылып майланады.Жүріс білігінің, жүріс бұрандасы мен артқы басша тіректері артқы басшадағы резервуарлардан фитильдермен майланады.Ауыспалы тегершіктер мен ауыспалы аралық тегершік осі қолмен консистентті майлағышпен майланады, ал қалған нүктелері – май шелек көмегімен. Білек паспортына майлағыш картасы қосымша беріледі, онда майлау тәсілдері мен мерзіміділігі, және де майлағыш материалдар ауыстыру мерзіміділігі мен олардың маркалары көрсетіледі.Жұмыс кезінде бағыттауыш тұғырларға дайындамалар, бөлшектер. Кескіш және өлшеуші құралдарды салмау. Осы мақсат үшін ағаш планшеттер қолдану.Шапқы ұстағышты сенімді бекіту үшін тұтқада балғамен не металл өзекпен соққылауға болмайды. Мерзімімімен шапқы ұстағышты шешіп, кірден тірек бетін тазалау, керосинмен жуып, фиксаторлар ұяшықтарын сүрту.Білдек қозғалтқышын ұзақ уақытқа қосулы күйде қалдырмау, дайындалатын бөлшектер өлшеуі, электрэнергиясын берудегі үзілістерде, білдектегі жөндеу не реттеу жұмыстары кезінде сөндірмеу. Қолмен жұмыс жасау кезінде (жазу, бұранданы таңбалауышпен кесу, пинолді қол берілісімен тесу және жылтырату), суппорттың автоматты берілісі қажет емес кезде, бейтарап күйге, трензель тұтқасын қойып, беріліс механизмін сөндіру.Білдекті мұқият жұмыстан кейін тазалау, бағыттауыш тұғырларда және суппорттарда жоңқа, кір мен ылғал қалмауын қадағалау. Сүрткіш материалдарда жоңқа және сүрткіш беттерінде түктер іздері қалмауы тиіс.Шойын дайындамаларды өңдеу кезінде ауысымында бірнеше рет кейіннен майланатын, бағыттауыш тұғырлар мен күймешектерден жоңқа және шаңды мұқият алып тастау қажет. Шойын дайындамаларды өңдеу бұйымдардың жалпы мөлшерінен 20 % аспайтындай жүргізу қажет. Егер одан кейін СОЖ қолданумен болат дайындамаларды өндеуге өту кезінде, алдымен бьағыттауыштар шойын жоңқадан, кір мен майдан тазаланып, керосинде малынған шүберекпен сүртіліп, сосын құрғатылып, қайтадан майланады.Айны бір реттен сирек емес білдек пен жұмыс орнына жалпы жиылыс жүргізіледі:■Білдек сода ерітіндісімен жуылып, сүртіледі;■Астау торы жуылып, резервуардағы эмульсия толықтыай ауыстырылады;■Жүріс бұрандалары жуылады;■Бағыттауыштары мұқият тазаланды;■Қорғаныш қапталдардың ішкі беттері сүртіледі;■Тор астындағы, білдек айналасы мен тумбочка астындағы жұмыс орны тазаланады;■Қажетіне қарай тор да тазаланады;■Жұмыс тумбочкасы ретке келтіріледі.Жалпы жиылыстан кейін білдек толықтай майланады.Жылына екі рет білдек пен жұмыс орнына жан-жақты жиыстыру жұмыстарын жасайды.Білдек фундаментте не вибротіреуіштерде сенімді орнатылуы тиіс. Білдек бекіткіштерде байқалған босатылған жерлері туралы шеберге хабарлау қажет. Білдек орналасқан бөлмедегі температура 10...30 °С болуы, салыстырмалы ылғалдығы 80% артық, температурасы 10 °С не болмаса 60%, температурасы 30 °С. Ұзақ уақытқа тоқтатылған білдек ( 5 тәул артық) жабынмен жабылуы тиіс. Білдекке жүйелі күтуді жүгізу жабдықтың ұзақ пайдалануын және өнделетін бөлшектер сапасын арттырады.барлық сырланбаған беттері мұқият майлануы тиіс.  ЖОНУ БІЛДЕКТЕРІНДЕ ЖҰМЫС ЖАСАҒАН КЕЗДЕ НЕГІЗГІ ҚАУІПСІЗДІК ЕРЕЖЕЛЕРІ  Жарақаттарды алмау және қауіпсіз еңбек жағдайларын жасау үшін токарь жалпы ережелерден өзге токарь тобы білдектерінің ерекшеліктерімен шартталған ерекше ережелерді сақтауы тиіс.1. Патрондар, қысқұрылғылар мен басқа құрал-саймандарды арнайы қармауышпен жабдықталған жүк көтергіш арқылы қондыру және алу қажет. Алдыңғы басша шпинделі құралын қондыру алдында кірден тазалап, мұқият сүрту керек.Пневматикалық, гидравликалық немесе электромагниттік жетектермен жабдықталған құралдарды пайдалану кезінде ауа мен сұйықтық, және де электр жетегі келтіретін коммуникациялар жағдайын тексеру қажет. Оларға білдектің жылжымалы бөлшектері ықпал етуіне жол бермеу.Аса тозған технологиялық жабдықтарды қолданбау (патрондар, орталар, өтпе төлкелер мен т.б.).Орта өсіне және суппортта олардың сенімді бекітуіне қатысты шапқыларды дұрыс орнату үшін өлшеуіш ажарлағыш төсемелерді орнату, олардың өлшемдері шапқылар тұтқасы тіреку бөлшегінің сызықты өлшемдеріне сәйкес келеді.Шапқыларды шапқы ұстағыштан неғұрлым төмен ұшып шығуымен (ол шапқы ұстағыш биіктігінен 1,5 есе аспайтындай) және екі бұрандамадан кем емес бекітулі қажет.Артқы басша мен револьвер басшада осы дайындаманы өңдеу кезінде қолданылмайтын құралдарды қалдырмау.Шыбық материалды өңдеген кезде, шпинделдің қарсы ұшынан шығып тұрған ұшын бүкіл ұзына бойы қоршау қажет. Бұл қоршау берік әрі тұрақты болуы тиіс, ал шыбық ұзындығы бідектін паспорт деректеріне сәйкес келуі тиіс.Білдек құрылғысында дайындаманы мүмкіндігіне қарай үлкен ұзындығында бектіуге тырысу. Дайындаманың шығып тұрған жағында 2-3 диаметрден аспайтын ұзындықта болуы тиіс, үлкен ұшып шығу кезінде оны тіреу үшін артқы басшаны пайдалану қажет.Орталарында бекітілетін дайындамаларды өңдеу кезінде қауіпсіз қайыс патрондарды қолдану керек. 12 диаметрден артық ұзындықта, және де 8 диаметрден артық ұзындықта дайындамалардың жылдамдықты не күшпен қайрау кезінде люнеттерді пайдалану қажет.Құйылмалы жоңқаны беретін тұтқыр материалдардан дайындамаларды өңдеу кезінде жоңқа орауыш немесе салынбалы жоңқа сындырғыштары, ернекернеуі бар шапқыларды қолдану.Ұшқыш жоңқа жасайтын нәзік материалдарды өңдеу үшін, құйылмалы жоңқаны ұсату үшін кесу кезінде арнайы жоңқа шағылдырғышты, жылтыр экрандар не жеке қорғаныш құралдарын қолдану (көзілдірік, жылтыр қалқандар).Білдектен жоңқаны арнайы күршекпен, қылқан не қырғышпен алып тастау.Кесу аймағына МСС дұрыс келуін қадағалау.Дұрыс жұмыс тәсілдерін қолдану:■Кескіш құралды айналмалы дайындамаға келтіру, оның айналасын құралды алған соң сөндіру;■дайындаманың кесілетін жерін қолмен ұстамау;■қол операцияларын жасау кезде (дайындама соғылуын жою, кесу, жылтырату және т.б.) суппортты және артқы басшаны (револьвер басы) қауіпсіз қашықтыққа қайтару;■кесу және жалтырату кезінде оңға бұрылыспен 45° бұрышта білдекте тұру;■жалтырату кезінде қысқыш қалыптарды пайдалану.Жылдамдықтар, берілістер қорапшалары мен фартукте бақылау көзшелері арқылы май деңгейін тексеру. Майды барлық майсауыттарға құю, онда білдек пасопртына сәйкес қол майлағышы көзделген.Бағыттауыштар жағдайын тексеру және қажетіне қарай оларды кірден тазалап, майлау.Жұмыс жасап тұрған білдек арқылы қандай да бір заттарды бермеу, жүріс кезінде сомындар, бұрандамалар мен басқа білдектің жалғау түйіндерін тартпау.Білдек құрылғысы не дайындамаға қолмен басу арқылы айналымалы шпинделді тежемеу.Өңделетін бөлшекті фрикцион сөндіргеннен, суппорт пен артқы басшаны (револьвер басы) қауіпсіз қашықтыққа қайтарғаннан кейін ғана өлшеу.Білдекке сүйенбеу және білдектің бағыттауыштарына дайындама құралдар мен басқа заттарды орналастырмау.Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін жұмыс басталу алыднда токарь білдегінде білдек жағдайын тексеру қажет:■Бөгеткіш қалқандар мен жерге жалғау жетегі сенімді бекітілуіне көз жеткізу;■Білдекті басқару органдары жөндеулі болуын тексеру.Білдектің барлық байқалған жөндемсіздіктері туралы шеберге хабарлау және оларды жоймауынсыз жұмысқа кіріспеу.Жұмыс кезінде еңбек қауіпсізідігін жасау үшін токарь тиісті:■Құрал-саймандар құрылғылар мен дайындамаларды сенімді бекітуге;■Жөндемсіз немесе елеулі тозған құрылғылар мен кілттерді пайдаланбауға;■Жұмыс орнында тәртіп сақтау: дайындамалар мен бөлшектерді дұрыс салу, өтетін жерлерді бөгемеу, жоңқаны уақытымен жинау, аяқ астында құрғақ ағаш тор болуы;■электршкаф есіктері мен қақпақтарын ашпау, электраппаратурасының қандай да бір терттеуін жүргізбеу;■жұмыс жасап тұрған білдекті қадағалаусыз қалдырмауға. Жұмыс орнынан тіпті ұзақ емес кез келген кету кезінде білдекті тоқтату.жұмыстар аяқталғаннан кейін токарь білдегінде келесі әрекеттер реттілігі ұсынылады:■электр желісінен білдекті сөндіріп тастау;■жұмыс орнын тәртіпке келтіру ■білдекті майлау.Бақылау сұрақтары 1. Шапқыларды дайындау және ретке келтірудің негізгі кезеңдерін сипаттаңыздар.2. Жону білдегінің ретке келтіру ерекшелігі неде?3. Жону білдегінде орталарында өңдеу ерекшелігі неде?4. Жону білдегінде профилактикалық жұмыстары қандай?5. Жону-бұранда кесу білдегінің негізгі түрлері қандай? ФРЕЗЕР ТОБЫНЫҢ БІЛДЕКТЕРІНДЕ ӨҢДЕУ ЖҰМЫСТАРЫ         10 - тарау. Фрезер тобы білдектерінің құрылысы, жұмыс жасау принципі және кинематикасы 11- тарау. Фрезер тобы білдектерінде жұмыстар, жабдықталуы және технологиясы12 - тарау. Фрезер тобының білдектерін ретке келтіру 10 - тарауФРЕЗЕР ТОБЫ БІЛДЕКТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ, ЖҰМЫС ЖАСАУ ПРИНЦИПІ ЖӘНЕ КИНЕМАТИКАСЫ  ФРЕЗЕР БІЛДЕКТЕРІНДЕ ӨҢДЕУДІҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ Фрезерлеу (фрезерлік өңдеу) — бұл механикалық өңдеу процесі онда құрал (фреза) айналма қозғалысын жасайды, ал өңделетін дайындама — түсіп тұратын қозғалыста. Бүгінгі таңда ол кеңінен көптеген материал түрлеріне, әсіресе металл үшін кеңінен қолданылады.Дайындама өңдеуде осы тәсілдің мәні, операция кезінде кескіш құрал айналады, ал дайындама бекітіледі және тек түсіп тұратын немесе фрезаға қарсы немесе одан үлкен емес айналма қозғалысын ғана жасай алады. Осы технология тегіс беттер және де айналу денелерін өңдеу үшін қолданылады.Білдек шпинделі орналасуына және өңделетін дайындама бекітілу қолайлығына қарай фрезер өңдемесі болуы мүмкін:■тігінен;■көлденең;■әмбебабпты.Өндірісте көлденең және тігінен фрезерлеуге, сонымен қатар әртүрлі құралмен әр түрлі бұрышта фрезерлеуге мүмкіндік беретін әмбебабпты-фрезер білдегі қолданылады.Құрал типіне қарай (фрезалар) фрезер өңдемесі болады:■келтекті. Бұл фрезерлеу кезінде үлкен беттер (жазықтығы) өңделеді;■ұштық. Бұл фрезерлеу кезінде паздар, жырашықтар, отаулар, құдықтар (өтпелі паздар), қалталар (жақтары бір беттен артық шығатын паздар ) және терезелер (бір бетке қарай шығатын паздар) өңделеді;                     Сурет 10.1. фрезерлеу түрлері:а — цилиндрлік; б — дискілі; в — ұштық; г, д — келтекті; е — фасонды ■перифериялық;■фасонды. Бұл фрезерлеу кезінде профиль беттері өңделеді: күрделі көлемдік формада бөлшектер, тегершіктер, бұрамдықтар, рамкалар және т.б;■мамандандырылған.10.1 –суретте әр түрлі фрезерлермен фрезерлеу көрсетілген.  ФРЕЗЕР БІЛДЕКТЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ Фрезер білдегі — фреза арқылы сыртқы және ішкә жазық және фасонды беттерді, паздар, ойықтар, айналу дженелер беттері, кертік дөнгелеутер мен т.б. кесумен өідеу үшін металл кескіш білдек. Бұл білдектер кеңінен қолданылып, екі негізгі топқа бөлінеді:■ жалпы қызметтегі білдектер, олар көлденең және тігінен болады. Осы топқа консольді және консольді емес, бойлық-фрезерлі, үздіксіз фрезерлеу (карусель және барабанды) жатады;■мамандандырылған. Осы топқа көшірме-фрезерлі (V бөлімде қарастырылған), кертік фрезерлі, бұранда фрезерлі, шпонкалы фрезерлі (VІ бөлімде қарастырылған), шлице фрезерлі және т.б. білдектері жатады.Фрезер білдектерінде (айналым) бас қозғалыс фрезамен жүргізіледі, ал беріліс қозғалысы (түсіп тұратын) - дайындамамен жүргізіледі, бірақ кей жағдайларда (мысалы, ірі бұйымдарды өңдеу кезінде) фрезада да қатынасуы мүмкін.Білдектердің типтік өлшемдері үстелдің жұмыс беті ауданымен ажыратылады. Осы белгі бойынша білдектердің бес градациялары ажыратылады:■0 — тип өлшемі соответствует габаритным размерам стола 200 х 800 мм үстелінің ауқымды өлшемдеріне сәйкес келеді ;■1 — тип өлшемі 250 х 1 000 мм үстелінің ауқымды өлшемдеріне сәйкес келеді;■2 — тип өлшемі 320 х 1 250 мм үстелінің ауқымды өлшемдеріне сәйкес келеді;■3 — тип өлшемі 400 х 1 600 мм үстелінің ауқымды өлшемдеріне сәйкес келеді;■4 — тип өлшемі 500 х 2 000 мм үстелінің ауқымды өлшемдеріне сәйкес келеді.Консольді құратырмадағы әмбебабпты – фрезерлі білдегі к шпинделдің осі көлденең орналасуымен сипатталады, фреза ілдірігін бекіту үшін ілмесімен аузы бар, және де әр типтегі фрезалармен жұмыс жасауға арналған. Онда бұрылыс (көлденең жазықтықта) үстелі бар, ол көлденең, ұзына бойы және тігінен бағыттарда жылжи алады, бұл бұранда жырашаларын фрезерлеуге мүмкіндік береді.Көлденең –фрезерлі білдек әмбебабпты фрезерлі білдекке ұқсас, бірақ оның үстелі бұрыла алмайды.Тігінен - фрезерлі білдек құрастырмасы жағынан көлденең және әмбебапты білдектерге жақын, бірақ олардан шпиндель осінің тік орналасуымен ажыратылады.10.2 суретінде консольді фрезерлік білдектер ұсынылған. Оларда массасы кем және басқа типтердегі білдектермен салыстырғанда аз алаңды алады. Основным конструктивным отличием Консольді-фрезерлік білдектердің негізгі құратырма ерекшелігі 2 бағыттауыш тұғыр бойында тік бағытта жылжитын 1 консолі болуы. Консольде көлденең бағыттауыштар бар, онда дайындама бекітілетін 4 негізгі үстелі, 3 жылжымалы бөлшектері.Кең әмбебабпты көлденең консольді-фрезерлі білдек (с. 10.2, а) жылжымалы ауызда бекітілген 5 қосымша шпиндель басымен ерекшеленеді, ол тік жазықтықта кез келген бұрышта бұрылады. Одан да көп әмбебабптылықты білдекке көлденең жазықтықта кез келшен бұрышпен бұрылатын шпинделімен 6 салынбалы фрезер басы болуы беріп. Осы білдектерде бұрылыс плитасы жоқ.            а — көлденең-фрезерлі білдек: 1 — консоль; 2 — тұғыр; 3 — жылжымалы бөлшектер; 4 — үстел; 5 — қосымша шпиндель басы; 6 — қондырмалы фрезер басы; б — көлденең әмбебабпты білдек: 1 — консоль; 2 — тұғыр; 3 — жылжымалы бөлшек; 4 — үстел; 5 — аралық бұрылыс плитасы; 6 — шпиндель; 7 — аузы; 8 — сырға; в — тік консольді фрезерлі білдек: 1 — консоль; 2 — тұғыр; 3 — жылжымалы бөлшек; 4 — үстел; 5 — тік шпиндель басы Консольді көлденең әмбебабпты білдектер (с. 10.2, б) 3 жылжымалы бөліктерінде 5 аралық бұрылыс плитасы орнатылған, көлденең бағыттауышында 4 үстелі жылжиды. Білдек 6 шпиндель көлденең орналасқан, 2 тұғырында 8 сырғасын ұстайтын негізгі 7 аузы бекітілген. Фреза немесе фрезалар жинағы ілдірікте бекітіледі, оның бір ұшы шпинделде орнатылады, ал басқасы - сырға тесігінде.Тік консольді-фрезерлік білдекте (с. 10.2, в) 5 тік орналасқан шпиндель басы бар, ол тік жазықтықта бұрыла алады. Осы типтегі білдектер құратырмасы бар, онда шпинделдің осьтік ығысуы бар.Консольді емес тігінен -фрезерлі (с. 10.3, а) және көлденең-фрезерлі білдектер (с. 10.3, б) ажыратылады, 3 үстелін алып жүретін 2 жылжымалы бөліктері 1 көлденең бағыттауыш тұғыр бойында жылжиды, ал 4 шпиндель басшасы 5 бағыттауыш тіреуіші бойында тік бағытта ығысады.Бойлық –фрезерлі білдектер (бір тіреуішті және екі тіреуішті) негізінен бүйір фрезалармен ірі ауқымды бөлшектерді өңдеуге арналған. Осы білдектерде көлденең бағыттауыш тұғырлар бойында үстел жылжиды, арқамен немесе бағыттауыш порталмен жылжитын бағыттауыш арқалықтарда байланысқан шпиндель бастары жылжиды.Карусельді-фрезерліе және барабанды-фрезерлі білдектерде тік айналу осімен көп қырлы барабаны немесе көлденең айналу осімен дөңгелек үстелі бар, бұл дөнгелек берілісті қамтамасыз. Тіреуіштер не порталда бір немесе бірнеше шпиндельдермен шпиндель бастары орналасқан. Бұл білдектер ірі сериялы және бұқаралық өндірістегі әртүрлі бөлшектерді өңдеуге арналған. Фреза білдектерінің тұғырлары мен тіреуіштері қаттылық қабырғаларымен қорапшалы формада корпус құмасын білдіреді және білдектің негізгі түйіндерін орналастыру үшін қызмет етеді. Тұғырларда түйіндер ығысу үшін құюлы не салынбалы бағыттауыштар бар. Фрезерлі білдектердің ен таралған типтері кең әмбебабпты, көлденең, тік және әмбебабпты білдектер болып табылады.Консольді көлденең –фрезерлі және әмбебабпты фрезерлі білдектерде көлденең және тік жазық беттерін, паздар, бұрыштар, рамкалар, кертік дөнгелектер және т.б. өңдеуге болады. Бұрылыс үстелі бар әмбебабпты білдектерді барлық мүмкін бұрандалы беттерді фрезерлеу үшін пайдалануға болады. Осы білдектердің технологиялық мүмкіндіктері бөлгіш, соққыланатын, салынбалы әмбебабпты бастар мен басқа құрылғыларды қолданумен кеңейеді.Консольді-фрезерлі әмбебабпты білдектер көлденең-фрезерліден тік оське қатысты үстел бұрылысын қамтамасыз ететін құрастырма болуымен ерекшеленеді. Кең әмбебабпты фрезерлі білдектер әмбебабпты білдектерден тұғырында арнайы аузы болуымен ерекшеленеді, онда шпиндельмен қосымша басы және басқа құрастырма параметрлері орнатылған. Фрезерлі білдектердің бөлшектері мен түйіндері кеңінен сәйкестендірілген.Тік консольді-фрезерлі білдек құрылысы. Тік фрезерлі консольді білдектің құрастырма ерекшеліктерін және жинақталуын қарастырамыз. Онда ұсақ және ірі сериялы өндіріс жағдайларында қатты балқу және тез кесілетін құралмен шойын, болат пен түсті металл бойынша әртүрлі фрезерлік жұмыстарды орындауға болады.тік фрезерлі консольді білдектің 12 іргелі плитасында (с. 10.4) 1 тұғыры орнатылған.  Тік бағыттар бойынша 10 колоннасында орналасқан жүріс бұрандасынан 13 тұғыры 8 жылжымалы бөлшегі орналасқан 7 көлденеі бағыттауышы бар 9 консольде ығыстырылады. Бойлық бағыттауыш жылжымалы бөлшектерде 4 үстелі бекітілген, оның бойлық жылжуы 14 қол тұтқасымен жүргізіледі, ал көлденең – 5 тұтқасымен. Үстелдің тік ығысуы (консольмен бірге) 6 қол тұтқасымен жүргізіледі.3 шпиндель айналу жиілігі 2 жылдамдықтар қорапшасында орналасқан сатылы тұтқалармен өзгереді.11 беріліс қорапшасы консольде орналасқан, тұтқалар арқылы көлденең және көлбеу бағыттарда үстел берілісінің қозғалыс жылдамдығы сатылы өзгереді. Беріліс жетегінде жеке электр қозғалтқышы бар.Тік консольді білдектердің техникалық сипаттамалары 10.1.кестесінде келтірілген.Консольді емес тік фрезерлі білдегінің құрылысы.Осы типтегі білдектердің ерекше құрастырмалары болып табылады:■Консоль болмауы;■Қатаңырақ тұғыр мен тіреуіш;■Жоғарылатылған қуаты;■Бұрамдық-рейкалы жетек.Консольді емес тік 6А54 моделдегі фрезерлі білдек негізінен бүйір фрезералармен, соның ішінде қатты балқу пластиналармен үлкен бөлшектерді өңдеуге арналған. Бұл білдектер жеклей және сериялық өндірісіте қолданылады. Онда кесудің жоғарғы жылдамдықтарында үлкен әдіптермен дайындама өңдемесі болуы мүмкін.Консольді емес тік фрезерлі білдектің жалпы пішіні 10.5.сур.көрсетілген. 1 жылжымалы тұғырда 4 кірес үстелі бар, онда көлбеу бағыттарда 2 бағыттауыш тұғырлар бойынша және бойлықта 3 бағыттауыш жылжымалы бөлшек бар. Жылдамдықтар қорапшасымен 7 шпиндель басшасы 9 тік бағыттауыш тіреуіште бекітіледі. Бас айналым қозғалысы — шпинделге кертік берілістер арқылы 1 460 айн/мин айналымның атаулы жиілігінде 8 электр қозғалтқышынан қатынасады. шпиндель айналу жиілігі сатыларының саны — 16, ең аз жиілігі — 39,6 айн/мин, ал ен көп жиілігі — 1 240 айн/мин.Үстел берілісінің көлденең және бойлық қозғалысы тұғырдағы 10 беріліс қорапшасынан жүргізіледі. Ең аз бойлық берілісі Бпр = 47 мм/мин, ал ең көп Бпр = 1 600 мм/мин.                                    1 — тұғыр; 2 — бағыттауыштар; 3 — жылжымалы бөлшектер; 4 — үстел; 5 — пульт; 6 — шпиндель; 7 — айналдырғы басшасы; 8 — электр қозғалтқыш; 9 — тіреуіш; 10 — беріліс қорапшасыЕң аз көлбеу беріліс Бп = 24 мм/мин және ең аз Бп = 770 мм/мин.Айналдырғы гильзасының (айналдырғы айналу жиілігі мен берілістің өзгеруі), айналдырғы басшасы, жылжымалы бөлшектер, айналдырғы гильзасының автоматты көтерілуінің барлық қондырмалы жылжулары және түйіндер блокталуы білдектің гидравликалық жүйесі арқылы жүргізіледі. Білдекті басқару 5 аспалы пульттен жүреді.Консольді емес тік 6А54 моделдегі фрезерлі білдек техникалық сипаттамалары 10.2.кестесінде келтірілген.Бойлық-фрезерлі білдектің құрылысы. Білдектің осы түрі білдек үстелінде көп орынды құрылғыларында орнатылған ірі ауқымды дайындамаларда (не олардың тобы) әртүрлі жазықтықтардың негізгі бүйір фрезаларында өңдеуге арналған. Тұғырда бекітілген осы білдектің тік тіреуіштерінде бүйір фрезерлі бастары, тік фрезерлі бастары бар арқалықтар орналасқан. Әр баста шпиндельдердің жеке айналу жетегі бар, шпиндельдер осьтері көлденең және тік жазықтықтарда жылжи алады, сонымен қатар белгілі бір бұрышта орнатылады.Көлбеу фрезерлік білдектің бойлық берілісінде үстел бар, көлбеу-тік фрезерлік бастары, ал тігінен-бүйір. Барлық фрезер қастарында жалпы беріліс жетектері бар .  Көрсеткіші Шамасы Білдек дәлдігінің класыНҮстелдің жұмыс бетінің ауқымды өлшемдері (ені х ұзындығы), мм630х1 600Х Өс бойынша үстел жылжуы, мм1 000Y осі бойынша үстел жылжуы, мм600Айналдырғы айналу жиілігі ең аз/ең көп, айн/мин25/1 250Бас қозғалыстың электр қозғалтқышы: қуаты, кВт13Дүкендегі құралдар саны 12Электр жабдығымен білдектің ауқымды өлшемдері (ұзындығы х ені х биіктігі), мм, артық емес3 315х4 205х4 000Білдек массасы (СБҚ, гидростанция мен электрошкаф жүйесінсіз), кг13 000 10.6 суретте бойлық-фрезерлі білдектің жинақтау схемасы берілген.6М610 моделдегі бойлық-фрезерлі білдекті қарастырамыз, ол қара және түсті металдардан корпусты бөлшектердің, және де фрезерлеу, тесу және үшкірлеу тәсілімен пластмассалардың кей түрлерін кешенді өңдеуге арналған. Білдек бойлық жылжымалы үстелден және жылжымайтын порталдан тұрады. Ондай жинақтау білдектің жоғары қаттылығын қамтамасыз етеді, бұл бөлшектердік қаралай және таза өңдеуін жүргізуге мүмкіндік береді, және де ұзақ пайдаланған кезде білдек дәлдігін сақтайды. Білдек тік фрезерлі-үшкірлеу айналдырғы басшасы және салмалы әмбебеабпты бүйір бұрылысты (90° арқылы) басымен жабдықталған, бұл бөлшекті бір қондыру кезінде бес жағынан өңдеуге мүмкіндік береді. Бүйір басы бекіткішін қондыру механикаландырылған. Білдекте сандық индикация құрылғысы және алдын ала жинақтау кезінде жұмыс органдарының автоматты ауысуы бар.6М610 моделдегі бойлық-фрезерлі белдіктің техникалық сипаттамалары 10.3.кестесінде келтірілген.     а — бүйір пішіні; б — алдыңғы пішіні: А — үстелдің жұмыс беті ұзындығы; Б — үстел ені; В —көлденең шпиндельдер арасындағы қашықтық; Н — үстелдің жұмыс бетінен көлденең шпиндель осіне дейінгі қашықтық; Н1 — үстелдің жұмыс тік шпиндель осіне дейінгі қашықтық; С — көлденең басшалар арасындағы қашықтық; К — үстелдің жұмыс бетінен тік басшаға дейінгі қашықтықКесте 10.3. 6м610 модельдегі бойлық-фрезерлі білдектің техникалық сипаттамаларыПараметріШамасы Үстелдің жұмыс бетінің ені, мм1 000Үстелдің жұмыс бетінің ұзындығы, мм3 150Үстел жүрісі, мм3 6501 м ұзындықта үстелдің өңделетін бөлшегінің ең көп массасы, кг3 150Үстелдің жұмыс бетінен тік басшадағы сырғақтың шпиндель келтегіне дейін ең көп қашықтығы, мм1 000Тік басшадағы сырғақ жүрісі, мм1 000Үстелдің жұмыс бетінен арқалыққа дейінгі қашықтық, мм900Үстел ортасынан тіреуішке дейінгі қашықтық, мм840Арқалық бойында тік басша жүрісі, мм2 400Үстелдің ортасынан салынбалы басының көлденең шпиндель келтегіне дейінгі ең көп қашықтық, мм900 ПараметріШамасы Үстелдің ортасынан салынбалы басының көлденең шпиндель келтегіне дейінгі ең көп қашықтық, мм800Бас жетектің электрқозғалтқышының қуаты (я шпиндель айналымы), кВт 37…45шпиндельдегі ең көп айналмалы сәті, кН • м5шпиндель айналу жиілігі, айн/мин10...2 000Білдектің ауқымды өлшемдері (ұзындығы х ені х биіктігі), мм10 550 х 7 000 х 5 500Білдек массасы, кг38 500  Бақылау сұрақтары 1. Фрезер білдектерінде қандай өңдеу түрлері жүргізіледі?2. Фрезер білдектерінің негізгі типтерін атаңыздар.3. Кең әмбебапты консольді-фрезер білдегінің құрылысы қандай?4. Консольді емес тік-фрезер білдегінің құрылысы қандай?5. Бойлық-фрезер білдегінің құрылысы қандай?                           11 - тарауФРЕЗЕР ТОБЫ БІЛДЕКТЕРІНДЕГІ ЖҰМЫСТАР, ЖАБДЫҚТАЛУЫ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯСЫ   фрезалар жіктелуіФрезалар — бұл жазықтықтарды, пазалар, фасонды беттер, айналу денелері, сонымен қатар материалдарды кесу үшін қолданылатын көп кертікті кескіш құралдар. Дайындамамен байланыста фрезерлеу кезінде, әдеттегідей, ауыспалы қалыңдықта жоңқаны алатын бірнеше кертіктері болады. Бұл ретте кескіш жүздерінің белсенді көп жинақ ұзындығы арқасында фрезерлеудің жоғары өнімділігі қамтамасыз етіледі, оның артуына фрезерлеудің жоғары жылдамдығы ықпал етеді, ол салқындатуды қамтамасыз ететін және кескіш ұшада жылу кернеуін түсіретін кесу аймағынан кертіктердің мезгілімен шығып тұру есебінен мақсатына жетеді.Фрезерлеу кинематикасы қарапайым: фреза бас жетектен айналуды алады, ал дайындама білдек үстелінде бекітіледі. Білдектің жеке жетегінен беріліс қозғалысы кинематикалық түрде фреза айналуымен байланысты. Ол тік сызықты, айналмалы, не бұрандалы, ал фрезаның кескіш жүздері— тік сызықты, оське көлбеу, бұрандалы не фасонды болуы мүмкін. Бұл фрезалар құратсырмасының зор алуан түрлігі жасалуын және олардың кең қолданылу аясын шарттандырады.Фрезаларды келесі негізгі белгілер бойынша жіктеуге болады:■ кесікіш кертіктер құрастырмасы және фрезаны қайрау тәсілі бойынша болады:✓аса үшкір кертіктерімен;✓артық беттегі қайта қайраланатын кертіктерімен;✓алдыңғы қырынан қайта қайраланатын шүйделенген кертіктермен;фреза құралы айналу осіне қатысты кескіш жүздері формасы мен орналасу жағынан бөлінеді: ✓цилиндрлік;✓дискілі;✓келтекті;✓ұштық;✓бұрыштық;✓фасонды;■фреза өсіне кертіктер бағыты бойынша болады: ✓тура кертікті;✓бұрандалы;✓көлбеу кертіктермен;■бекіту тәсілі жағынан фреза білдегінде бөлінеді:✓ілдірік асты тесігі бар қондырмалы;✓цилиндрлік не конустық артқы ілмегімен ұштық;■фрезалар құрастырмасы бойынша бөлінеді:✓бүтін;✓қондырмалы кертіктермен жинақтамалы, соның ішінде қатты балқымадан не аса қатты материалдардан (СТМ) дәнекерленген не механикалық бекітілетін кескіш пластиналармен.11.1 сур.құрал айналу өсіне қатысты кескіш жүздердің әртүрлі орналасуымен фрезалардың негізгі түрлері келтірілген.Цилиндрлік фрезалар (с. 11.1, а) жазықтықтарды өідеген кезде көлденең – фрезерлік білдектерде жазқтықтарды өңдеу кезінде қолданылады. Олар бұрандамалы және тік кертікті болады. Бұрандамалы кертіктері бар фрезалар баяу жұмыс жасайды, және олар өндірісте кеңінен қолданылады. Тік кертіктермен фрезалар тар жазықтықтарды өңдеу үшін ғана қолданылады, онда бұрандамалы кертікпен фрезалар артықшылығы кесу процесіне аса ықпал ете қоймайды. Цилиндрлік фрезалар тез кескіш болаттан жасалып, қатты балқыма және бұрандамалы пластиналармен жабдықталады.Дискілі фрезалар (с. 11.1, б) пазалық, екі және үш жақты болады және пазалар мен жырашықтарды фрезерлеу кезінде пайдаланылады. Пазалық және дискілік фрезаларда цилиндрлік бетте ғана кертіктері болады және терең емес пазаларға қатысты өңдеуге арналған. Пазалық фрезаларда келтіктер бойында үйкелісті азайту үшін ф1, бойынша 30' тәртіпте қосалқы бұрыш көзделеді, яғни фреза қалыңдығы күпшектегі орта бөлігіне қарағанда периферияда артық жасалады. Пазалық фрезаның маңызды элементі ретінде оның қалыңдығы болып табылады, ол 0,04...0,05 мм жіберілуімен орындалады.кертіктерді қайыруына қарай, ішкі үйкеліс нәтижесінде, фреза қалыңдығы кемиді. Алайда бұның іс жүзінде мағынасы жоқ, себебі осы кемудің шамасы аса емес.келтек фрезалар (с. 11.1, в) тік-фрезерлі білдектерде жазықтықтарды өңдеу кезінде кеңінен қолданылады. Олардың осі бөлшектің өңделген жазықтығына перпендикулярлы қондырылады. Цилиндрлі фрезалардан айырмашылығы, онда кескіш жүздердің барлық нүктелері профилдеуші болып табылады және өңделген беті болады, келтек фрезаларда кертіктердің кескіш жүздері ғана профилдеуші болып табылады, ал келтек кескіш жүздері — қосалқы. Кесудің негізгі жұмысы сыртқы бетінде орналасқан бүйір кескіш жүздермен орындалады.Келтек фрезалар көп емес әдіп кезінде де баяу жұмыс жасауын қамтамасыз етеді, себебі дайындамамен байланыс бұрышы оларда дәіп шамасына тәуелді емес және фрезерлеу енімен және фреза диаметрімен анықталады. Келтекті фреза цилиндрлік фрезамен салыстырғанда ауқымды және қатты болуы мүмкін, бұл кескіш элементтерді қолайлы орналастыруға және берік бекітуге және оларды қатты балқымалармен жабдықтауға мүмкіндік береді. Келтекті фрезерлеу әдетте цилиндрлік фрезерлеумен салыстырғанда артық өнімділікті қамтамасыз етеді, сондықтан бүгінгі күні жазықтықтарды фрезерлеу бойынша көпшілік жұмыстар орындалуда.Ұштық фрезалар (с. 11.1, г, д) жиектік қуыстар, ойықтар мен өзара-перпендикулярлы жазықтықтардың корпусты бөлшектеріндегі терең пазаларды өңдеу үшін қолданылады. Олар білдек шпинделінде конустық немесе цилиндрлік артқы ілмекпен бекітіледі. Осы фрезаларда кесудің негізгі жұмысы цилиндрлік бетте орналасқан бас кескіш жүздерде орындалады, ал қосалқы келтек кескіш жүздері тек қана жырашықтың түбін тазалайды. Ұштық фрезалар, әдетте, бұрандамалы не көлбеу кертіктермен әзірленеді, олардың еңістеу бұрышы 30... 45° дейін жетеді. Ұштық фрезалардың диаметрі жырашық енінен кем таңдалады (0,1 мм дейін), себебі фрезерлеу кезінде оның бөлінісі байқалады. Ұштық фрезалардың түрі кілтекті қос кертікті фрезалар болып табылады. Олар, бұрғыға ұқсап, берілістің осьтік қозғалысы кезінде материалға тереңдеп, тесікті теседі, ал сосын жырашық бойында қозғалады. Осьтік беріліс сәтінде кесудің негізгі жұмысы жүздермен орындалады, олардың біреуі тесік тесілуі үшін фреза осіне дейін жетеді. Шпонкалы фрезаларды қайта қайрау келтек жүздердің артқы беттері бойынша жүргізіледі. Бұл ретте фреза диаметрі өзгеріссіз сақталады, бұл паза өлшемі тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін қажет.Ұштық фрезалар ішінара кесілген кертіктеріне қарамастан жоғары өнімділікке ие болып келеді.Бұрыштық фрезалар (с. 11.1, е) бөлшектердің бұрыштық пазалары мен еңіс жазықтықтарды фрезерлеу үшін қолданылады. Бір бұрышты фрезаларда ұштық бетте және келтекте орналасқан кескіш жүздері бар. Қосбұрышты фрезаларда екі аралас ұштық беттерде орналасқан кескіш жүздері бар. Бұрыштық фрезалар әртүрлі құралдардағы жоңқа жырашықтарын фрезерлеу үшін құрал өндірісінде кеңінен қолданылады. Бір бұрышты фрезалармен жұмыс жасау кезінде кесудің осьтік күшейюі туындайды, себебі дайындама металын кесу негізінен ұштық беттегі кескіш жүздермен жүргізіледі. Қос бұрыщты фрезаларда кертіктің екі аралас бұрыштық жүздері жұмыс кезінде туындайтын осьтік күштері біршама бір бірін өтейді, ал симметриялық қос бұрышты фрезалар жұмысы кезінде олар өзара теңестіріледі, сондықтан қос бұрышты фрезалар баяуырақ жұмыс жасайды.Білдек құрылысында жиі кездесетін бөлшектердің Т-тәріздес пазаларын өңдеу үшін Т-тәріздес фрезалар қолданылады. Олар ауыр жағдайларда жұмыс жасайды және жоңқа қайтуы қиындауынан және оның пакеттелуінен жиі сынады. Әр кертік фрезаның бір айналымына екі реттен жұмыс жасайды. Жоңқа қайтаруын жақсарту үшін ондай фрезаларды әртүрлі бағытталған кертіктермен және 9j = 1 .„2° тең келтекрде бұрышымен жасайды.Фасонды фрезалар (с. 11.1, ж) бөлшектердің әртүрлі фасонды бетерін өңдеу үшін аса таралған. Ондай фрезаларды қолданудың артықшылығы фрезерленетін беттер енінен ұзындықтың аса қатынасымен дайындамаларды өңдеген кезде аса байқалады.Қатты балқымамен жабдықталған фреза құрастырмаларының ерекшеліктері. Фрезалар құрастырмалары және оларды жұмыс жасау жағдайы төмен беріктілігімен және нәзіктігімен ие болған, жоғары өнімді қатты балқымалар, минералокерамика мен СТМ үшін оларды кеңінен қолдануға мүмкіндік береді. Қатты балқымалардың кең қолданылуына фрезерлеудің келесі артықшылықтары ықпал етеді:■тасымалдау қабілеттігін қамтамасыз ететін аз қалыңдықта және ұзындықта жоңқаның қолайлы формасы;■кескіш элементтердің жылулық кернеуін төмендететін кесу процесінің үздіксіздігі;■жоғары қатылығы және вибротұрақтылығы.Осы қасиеттері ауыспалы пластиналарды (СМП) қолдану үшін қолайлы шарттар жасады, фрезалар корпустарының үлкен ауқымды көлемдері оларды бекіту элементтерін орналастыруға мүмкіндік береді.Фрезерлеу процесінің кемшіліктеріне жатады:■соққылармен жұмыс жасау;■тербеліс пен вибрацияны келтіретін тегіс емес фрезерлеу жағдайларында жоғары жұмыс ықтималдығы;■нөл қалыңдықта жоңқаны кесу (цилиндрлік фрезерлеу);■ұштық, дискілі және пазалық фрезалар жұмысы кезінде қиындатылған жоңқа бөлінісі; Дәнекерленген пластиналар ұсақ өлшемді фрезаларды әзірлеу кезінде ғана қолданылады, онда пластиналардың механикалық бекіту элементтерін орналастыру мүмкін емес. Бірақ осы жағдайлардың өзінде де қиын өңделетін материалдарды кесу кезінде бүтіндей қатты балқымадан әзірленген және арнайы пресс-формаларда престеу арқылы алынған монолитті фрезаларға назар аударылады.    /қатты балқыма қаптамасы          с. 11.2. Аз диаметрдегі қатты балқыма фрезалары:а — бүтін қатты балқымалы келтек фреза; б — тар дискілі фреза Монолитті фрезалар мен олардың кескіш бөлшектерін әзірлеу тәсілдері алмаз дөңгелектерімен қатты балқымалы дайындамалардан ажарлау әдісімен және де кейіннен оны пісіруімен пластикаландырылған дайындамалардан кесумен қолданылады. Мысалы, диаметрі 3... 12 мм ( с. 11.2, а) бүтін қатты балқымалы ұштық фрезалар өндірісі, және де тар дискілі және тік не бұрандамалы кертіктерімен басқа түрлерінің өндірісі игерілген (с. 11.2, б). бұл ретте ұштық фрезалар цилиндрлік артқы ілмекпен не болат артқы ілмекпен дәнекермен жалғанатын коронкалар және қондырмалар түрінде әзірленеді.Бүгінгі таңда құралдары корпусына қатты балқымалы пластиналардың дәнекер әдісіндегі орта және ірі өлшемдегі фрезалар құрастырмаларында, кескіш пластиналарда фасонды формасы болған жағдайда ғана қолданылады. Мысалы, 11.3 сур. дәнекерленген бұрандамалы пластиналары бар цилиндрлік фреза көрсетілген, оларды тек үлкен емес ұзындықта әзірлеуге мүмкіндік бар. Әр кертік осындай пластиналардан жинақты білдіреді, ал олардың түйісулері жоңқа бұзғыш жырашықтар түрінде ресімделген. Ондай фрезаның негізгі кемшілігі бір пластинасы болсын сынған жағдайда, барлық кертіктерді қайталама дәнекерлеу және қайрау қажеттілігі болып табылады. Бұрандамалы дәнекерленген пластиналармен жұмыс бөлшегінің көп ұзындықта ұштық фрезалары да әзірленеді.Цилиндрлік фрезалар олардың құрастырма ерекшелігі және кесу талаптарына қарай келтек фрезалармен салыстырғанда елеулі сирек қатты балқымалы СМП жабдықталады.Келтек фрезалар көп қырлы пластиналардың әртүрлі бекіту әдістеріне жол береді, сондықтан бүгінгі күні ондай фрезалардың әртүрлі типтегі мол саны шығарылады, олардың аса күрделісі кескіш жүздердің ең аз радиалды және келтек соққыларын алу мақсатымен, корпустағы пластиналар орналасу ретін жүргізуге мүмкіндік береді.Келтек фрезаларын қазіргі құрастырмаларда талдауы көрсеткендей, СМП қолдануда негізгі бағыттары болып табылады:■пластиналар бекітуі тікелей корпуста не оның құрамды бөлшектерінде;■пластина астына 2-3 базалармен қосымшаларды пайдалануы;■фреза айналу осіне қатысты пластиналардың кескіш жүздері орналасуын реттеу механизмі.Кеңінен параллелограмма формасында, 3-4 қырлы пластиналар, сирек дөнгелек және 5 қырлы, геометриялық параметрлері бойынша теріс және оң, бекіту үшін тесіктерімен және онсыз қолданылады. Пластиналар бекітілуі тесік арқылы бұрандалармен не рычагтармен, және де корпуста не қосымшада ұяшыққа пластинаға қабысатын ұшалармен жүзеге асырылады.ұштық фрезалардың артқы ілмектері цилиндрлік, конустық не арнайы қысқа цилиндрлік болуы мүмкін. Қатты балқымалы пластиналармен жабдықталған дискілі фрезалар шамалы уақыт бұрын әдетте дәнекерленген нұсқада қолданылған.қыздыру кезінде кескіш пластиналарды қайрау және дәнекерсіздендіру қиындығынан (әсіресе ұш жақты фрезаларда) СМП механикалық бекітуімен фрезалар кеңінен алынуда. Осы фрезалар құрастырмаларында негізінен келтек фрезалар құрастырмаларында сияқты бекіту элементері қолданылған.Фрезалардың құрал материалын таңдау дайындаманың өнделетін материалына, өндеу түзімдері мен технологиялық операциялар өнімділігі бойынша талаптарға байланысты. Құрал материалдарының толық сипаттамасы 8.3.б.берілген. 11.1 кестеде әртүрлі өңдеудегі фрезаның құрал материалы маркасы көрсетілген.фрезер тобының құрал-саймандарын және дайындамаларын бекітуге арналған құрылғыларБілдекте фрезаларды бектіу үшін құрылғылар. Фрезерлеу білдегінде жұмыс жасайтын адам өз білдегіндегі шпиндель ұясы конусының типі мен нөмірін және шпиндельдің алдыңғы ұшының бекіту өлшемдерін білуі міндетті.Фрезерлі білдектердегі айналдырғы ұясы конусының айналдырғы алдыңғы ұшының бекіту фланецтің өлшемдері стандартталған, сондықтан стандартты артқы ілмекпен әзірленген ұштық фрезалар мен фреза ілдіріктері фрезер тобы білдектеріне дәл келеді.Фрезерлі білдектердегі шпиндель алдыңғы ұшында ішкі конусы бар, онда құралдың артқы ілмегі қондырылады. Құралға айналуды айналдырғы келтегіне пазаға қондырылған және бұрандамалармен бұралған шылбырлармен беріледі. Тікелей бекіткіш фланецке отырғызылатын құрал алдыңғы ұштағы цилиндрлі қайрақпен центрленіп, 4 бұрандамалармен бекітіледі.Аса күшті емес жұмыс жасайтын диаметрдегі фрезалар фреза келтектері және сомынмен тарту салдарынан сақиналар келтегі арасында туындайтын үйкеліс күштерімен ілдірікте бұраудан ұсталынады. Осы үйкелістің ауыр жұмыс кезінде жеткілікті емес, фреза ілдірікте кілтек арқылы ұсталынады. Ілдіріктің орта (жұмыс) бөлігі бойында кілтекті жырашық фрезерленген, онда фреза киілетін және сақиналар қондырылатын шпонка бекітіледі.Аса ұшуды қажет етпейтін кілтекті фрезалар мен дискілі фрезаларды бекіту ұштық ілдіріктерде жүргізіледі.Ұштық артқы ілмегімен фрезалар, олардың көлемі айналдырғының конустық ұясы көлемімен дәл келеді, артық ілмекпен шпиндельге қондырылып, онда тартпа (шомпол) арқылы бекітіледі. Бұл фрезаның көлденең және де тігінен фрезерлі білдектерде бекітудің ең қарапайым тәсілі.Цилиндрлі отырғызу тесігі бар фрезалар, шпиндельдің цилиндр ұшына отырғызылып, тікелей шпиндель ұшының бұрама тесігіне сәйкес кіретін 4 бұрандама арқылы оның келтегіне бекітіледі.Дайындамалар бекітуге арналған құрылғылар. Фрезер білдектерінде дайындамаларды бекіту үшін әртүрлі бекіткіш түрлері қолданылады. Фрезер құрылғылары көбінесе көп позициялы болып жасалады, және де әр позицияда бір-екі дайындама өңделеді.Қажетіне қарай дайындаманы нақты бөлшек офрмасына және өндеу талабына әзірленген арнайы құралды пайдалануға болады. Сенімді бекітуден өзге, құрылғыларға дайындамалар базалану дәлдігінің талаптары қойылады. Құрылғылар дайындамалардың күшпен бекітуі үшін және де өндеу дәлдігін қамтамасыз ету үшін де қолданатындығын айта кету керек.  Фрезер тобының білдектерінде технологиялық процестер және кесу түзімдері фрезерлеу кезінде кесу түзімін таңдау. Әр технологиялық операция ұшін кесу түзімі технологиялармен беріліп, есептеледі, ал аз сериялы өндіріс не операциялық технология ретті әзірленбеген жалғыз бөлшектерді әзірлеу кезінде фрезершіге жиі өзіне тиімдірек кесу түзімін таңдауға тура келеді. Білікті жұмысшылар жиі осыны алдын ала есепсіз өз тәжірибесі негізінде жасайды. Қателеспеу үшін және төмен өнімді емес жоспарды таңдау не керісінше аса қатаң жұмыс түзімін таңдамау үшін оған қарапайым есеп жасау керек.Фрезамен уақыт бірлігінде кесілетін металл көлемі, беттерін өңдеу кезінде (мм3/мин) формуламен есептеуге боладыW = tBSм,онда t — кесу тереңдігі (фрезерлеу), мм; В —фрезерлеу ені, мм; Sш — минуттық беріліс, мм/мин.Фрезерлеу ені әдетте өнделетін бетінің енімен шектелетіндіктен, онда осы формулаға қарап өңдеу жеделдетуі үшін, кесу тереңдігін, берілісті не кесу жылдамдығын арттыруы маңызды емес. Алайда іс жүзінде құрал тұрақтылығына қарай, ен алдымен кесу терендігін арттыру, сосын берілісті және кесу жылдамдығын арттыруды ескергуе тура келеді. Жұмысты мүмкіндігіне қарай бір жұмыс жүрісінде бүкіл әдіпті шешіп, неғұрлым кесу терендігімен, неғұрлым рұқсат етілетін берілісіті беріп, сосын таңдалған тереңдікте және берілісіте кесудің жіберілген жылдамдығын қабылдау қажет. Егер кесу түзімі элементтерінен кез келгенін арттырса, онда басқа тең жағдайларда құрал тұрақтылығы кемиді. Бірақ арттыру шамамен 2 есе ал кесу жылдамдығы шамамен 4 есе артық кесу терендігіне қарағанда құрал тұрақтылығына әсер етеді, сондықтан фрезаның берілген тұрақтылығында неғұрлым көп шамада кесу тереңдігімен және беріліспен жұмыс жасап, ен көп өнімділікке жетуге болады .Кесу түзімін тандау кезінде өндеуге әдіпті де ескеру қажет. Егер ол салыстырмалы үлкен емес болса, бөлшек беті кедір бұдырлығына талаптар жоғары емес болса, дайындаманы бір жұмыс жүрісте фрезерлеуге болады. Бірақ бүкіл әдіпті бірден алу, фреза бұзылуы немесе білдек аса қуатты болмауынан, мүмкін емес. Осы себептермен беріліс шамасы да шектеледі. Егер түзімді таза фрезерлеу үшін таңдаса, онда ең көп берілісті берілген өңдеу бұдырлығымен шектейді, сондықтан жиі өңдеу уақытын қысқартудың жалғыз жолы кесу жылдамдығын арттыру болып қалады. Сондықтан қатты балқитын фрезаларды алу пайдалы, бірақ олармен жоғары жылдамдықтарда жұмыс жасай отырып, кесудің ең көп жылдамдығы осы білдек үшін шекті айналу жиілігімен шектеледі, ал кесуге қажет қуаты кесу жылдамдығына пропорционалды артады.Кесу терендігін алып, беріліс пен кесу жылдамдығын таңдау қажет. Оларды біліп, білдек шпинделі айналуының қажет жиілігін есептеу де қиын емес. Білдекті күйге келтіру кезінде жуық ең аз айналу жиілігін алу қажет.Фрезерлеу кезінде күші мен қуаты. Дайындаманы өңдеу үшін кесілетін қабат, яғни кесу күші кедергісін жеңе отырып, металдың белгілі бір қабатын алу қажет. Оның шамасы өндеу жағдайына байланысты. Қаралай фрезерлеу кезінде, дайындамадан бірнеше миллиметрге металл қабатын шешкен кезде, кесу күші зор, ал тазалай фрезерлеу кезінде он еседей кемиді, сондықтан фрезалар геометриясы мен құрастырмасын таңдау, құралдар мен білдектерді жобалау кезінде міндетті түрде өңдеу сипаты мен кесу күші шамасын есепке алады.Фрезерлеу кезінде құралға қандай күштер ықпал ететінін қарастырамыз. 11.4 сур.қарсы және жолай фрезерлеу кезінде цилиндр фрезасы жұмыс сызбасы көрсетілген. Фреза кертігіне әсер ететін әр күштен (R1, R2, R3 ...), екі құраушыны бөлуге болады: біреуі фреза ортасына бағытталған, — радиалды (N1, N2, N3 ...) және екіншісі оған перпендикулярлы, — айналасындағы күші (P1, P2, P3 ...).P1, P2, Р3 ... күштері фреза айналуына кедергі келтіреді, ал N1, N2, N3 ... күштері фрезаны өнделетін бөлшектен тебеді. Егер жұмыста бір мезгілде фрезаның бірнеше кертіктері болса, онда оның айналуы үшін жеке кертіктерге әсер ететін айнала күштерінің геометриялық сомасына тең күш салу қажет. Бұл жиынтық айнала күшті Р деп белгілейміз.Фрезерлеу қуаты немесе тиімді қуаты N3 (Вт) — бұл кесу процесіне тікелей жұмсалатын және кесу жылдамдығына анайла күші жасалуына тең қуаты, яғни а — қарсы жылжу кезінде; б — жолай жылжу кезінде; Rlt R2, R3 — нәтижелеуші күш, фреза кертігіне әсер ететін; Nj, N2, N3 — радиалды күші; Pj, P2, P3 — айнала күші; Рд — қарсы тұратын күші; Рг — көлденең күші; Рв — тік күші; v — фреза айналу бағыты; S — беріліс қозғалысыN3 = Pv,онда Р — айнала күші (Н); v — кесу жылдамдығы (м/с).Формулада көрініп тұрғандай, тиімді қуатты Р күш шамасын және и скорость резания v кесу жылдамдығын біліп, анықтауға болады.Кесу түзімдерінің анықтамалары бойынша қабылданған кесу түзімі үшін тиімді қуатын тікелей анықтауға болады. Осы шаманы паспорттағы білдектің электр қозғалтқышы қуатымен тексереді. Яғни осы таңдалған кесу түзімімен жұмыс жасауға болады ма және білдек қуаты жағынан жеткілікті жүктелген бе. Бұл ретте қозғалтқыш қуаты кесу процесін ғана қозғалтып қоймайды, сонымен бірге білдек механизмдері қозғалысына келтіруі айтылады, сондықтан  онда Мд - білдек электр қозғалтқышының қуаты (Вт); п -білдектің КПД. 11.4 суретіне қайтып келеміз. Фрезаның айналымнан өзге – бас қозғалыстан, үстел – беріліс қозғалысы бар. Сондықтан осы қозғалысқа Рд күші Р күші шамасына тең, бірақ бағыны бойынша кері қарсы қозғалады. Рд күшін Рг көлденең және Рв тік құраушыларға бөлеміз. (с.11.4, а және б), сызбаларын салыстырып, қарсы фрезерлеу кезінде фреза білдек үстелінен дайындаманы үзіп әкетуін, ал жолай фрезерлеу кезінде ол дайындаманы үстелге қабыстыратындығын және оны беріліс бағытына жылжытуға тырысатындығын көреміз. Фреза үстел қозғалысына ықпал етеді. Расында да жолай фрезерлеу кезінде беріліс күші 20...30 % кем, яғни қарсы кезіне қарағанда Рв күші ықпалынан. Жолай фрезерлеу кезінде ол үстелге дайындаманы қысып, бағыттаушыларда үйкелісті арттырады. Сол кезде Рг күшінің ықпалымен білтек үстелі бірде тежеледі, бірде алға жылжуға тырысады (беріліс бағытында) және бұл құбылыстар дайындамаға фрезаның кезекті кертігі кіруіне қарай бір-бірінен соң жүреді. Егер бұрама жүрісте бұрандама – үстелдің бойлық берілісіндегі сомын саңылауы болса, үстел қозғалысы секіріп жүреді және қалыпты кесу процесі бұзылады. Жолай беріліспен осы фрезерлеуден барлық білдектерде мүмкін емес. Білдектерде үстел берілісі механизмінде саңлауларды жою үшін арнайы құралы болуы тиіс.Қарастырылған күштер тік кертіктерімен цилиндр фрезасы жұмысы кезінде әрекет етеді. Іс жүзінде жиі металға баяу енгізілетін бұрандамалы кертіктері бар фрезалар қолданылады және фреза тегіс жұмыс жасайды.Фрезерлеу кезінде кесу түзімдерінің есебі. Кесу түзімінің элементтері ретінде жылдамдық, беріліс және кесу тереңдігі болып табылады. Фрезерлеу кезінде екі негізгі қозғалыс ажыратылады: өз осі айналасында фрезаның айналуы – басты қозғалыс және фрезаға – беріліс қозғалысына қатысты дайындаманың жылжуы. Фреза айналу жылдамдығын кесу жылдамдығы дейді, ал жылжу жылдамдығын – беріліс дейді.Фрезерлеу кезінде кесу жылдамдығы – бұл жол ұзындығы (м), оны бір минутта бас кескіш жүзі нүктесінің айналу осінен тым алыстатылған нүктесі өтеді. Кесу жылдамдығын, фреза диаметрі мен оның айналу жиілігін (минутына айналымдар саны) біліп анықтау оңай. Фрезаның бір айналымында кертіктің кескіш жүзі D диаметрі бар айналасындағы ұзындыққа тең жолды өтеді:l = πD,онда l — айналу жиілігі (айн мин); D — фреза диаметрі (мм).Уақыт бірлігінде фреза кертігінің жүзімен өткен жолдың ұзындығы (мм):L = ln = πDn,онда n — айналу жиілігі (айн/мин).Фреза диаметрінің өлшем бірлігі — миллиметр, ал кесу жылдамдығы – м/мин, сондықтан v (м/мин) кесу жылдамдығы үшін формуланы келесі түрде жазуға болады Өндірістік жағдайларда жиі кесудің берілген жылдамдығын алу үшін n (айн/мин) фреза айналудың қажетті жиілігін анықтау қажет. Бұл үшін келесі формула қолданылады1 000уn = 'nDФрезерлеу кезіндегі беріліс үш құраушыға бөлінеді: кертікке, айналымға беріліс және минуттық беріліс. Sz (мм/мин) кертікке берілісі деп бір қадамға, яғни екі көршілес кертіктер арасындағы бұрышқа фреза бұрылысы уақыты ішінде дайындама (немесе фреза) ығысатын қашықтықты атайды. St, (мм/мин) айналымға беріліс деп фрезаның бір толық айналымының уақыты ішінде өңделетін бөлшек (немесе фреза) ығысатын қашықтықты атайды:Sо = Szz,онда Z — кертіктер саны.SH (мм/мин) минуттық берілісі деп бір минутта кесу процесінде дайындама (немесе фреза) ығысатын қашықтықты атайды:SH = St,n, немесе SH = SzZn.Минуттық берілісті біліп, бөлшекті фрезерлеу үшін қажет уақыты есептеу оңай. Бұл үшін өңдеу ұзындығын бөлу жеткілікті, яғни минуттық беріліске фрезаға қатысты дайындама өтуі тіис жол. Сөйтіп, минуттық беріліс шамасы бойынша өңдеу өнімділігі туралы айтуға болады. t (мм) кесу тереңдігі деп өңделген бетке перпендикулярлы өлшенген өңделетін және өңделген беттері арасындағы қашықтықты немесе фрезаның бір өтуі үшін алынатын металл қабатының қалыңдығын атайды.Білдекті ретке келтіру кезінде өңделетін материалдың фрезерлеу тәсілінің кескіш құралы мүмкіндігіне және өңдеу ерекшелігіне қарай кесу тереңдігін, беріліс және кесу жылдамдығын анықтайды. Дайындамадан уақыт бірлігінде фрезаның металлын неғұрлым көп мөлшерде алатын болсағ соғұрлым фрезерлеу өнімділігі жоғары болады. Басқа тең жағдайларда фрезерлеу өнімділігі кесу тереңдігі, беріліс немесе кесу жылдамдығы артуымен арттылады. Фрезерлеу кезінде бетінің бұдырлығы. Өңделген бетінің сапасы туралы айтқанда әдетте дұрыс емес болса да бетінің бұдырлығын көздейді. Бетінің сапасы бұдырлығымен ғана емес, сонымен бірге беткі қабат сапасымен сипатталады. Өңдеу кезінде кесумен бөлшектің беткі микрогеометриясы ғана емес, сонымен бірге беткі қабатының құрылымы, оның механикалық қасиеттері өзгереді. Кескіш құрал ықпалымен жұқа беткі қабатта өңделетін металл тойтару, яғни тығындануды алады. Беткі қабатының деформациясы жоғары температуралар мен қысымдарда жүреді. Металдарды шапшаңдықпен кесу кезінде кесу аймағында температурасы 800... 1 000 °С және одан артық жетеді. Күшті пластикалық деформация нәтижесінде және жоғары температураға дейін қыздыру кезінде металлдың беткі қабатының құрылымы мен қасиеті негізгі металлдан күрт ажыратылуы мүмкін.Өзгермелі қасиеттермен беткі қабат тереңдігі және оның жағдайы өңделетін металл қасиеттері мен құрылымына, өңдеу түріне, кескіш құрал геометриясы, кесу түзімі және басқа себептерге байланысты. Сыдырмалы өңдеу кезінде тойтарылған қабат тереңдігі 0,5 мм аспауы, ал таза өңдеу кезінде 0,1 мм дейін төмендеуі мүмкін.Беткі қабаттың сапасы зауыт және зерттеу зертханаларында бақылауға алынады. Цех жағдайларында әдетте өңделген бетінің бұдырлығы өзгерісімен шектеледі.11.5 суретінде фрезерлеу кезінде бетінің профилі жасалу сызбасы келтірілген. Барлық сызбаларда фрезерлеу тереңдігі және бір кертікке беріліс бірдей. Бұл кезде бетінің қай профилі алынатындығын салыстырамыз және өңделген бетінде тегіс еместік биіктігі қандай факторларға тәуелді екенін қараймыз. 11.5 суреті. Фрезерлеу кезінде бетінің профилі жасалу сызбасы: а – кертіктерінің үшкір шыңымен келтек фрезасы (дөңгеленбеген); б – дөңгеленген шыңы бар келтек фрезасы; в – цилиндр фрезасы. Тегіс емес биіктікке келтек фреза кертігінің шыңы дөңгелену радиусы (немесе цилиндр фрезасының радиусы) және де беріліс ықпал етеді. АБВ үшбұрышында (с. 11.5, а) БД биіктігі ha ойығына тең. Sz берілісі кему кезінде АВ үшбұрышының табаны мен БД биіктігі кем болады. Келтек (с.11.5, б) және цилиндрлік (с. 11.5, в) фрезалар үшін тегіс еместік биіктігі беріліске байланысты және оның кемуімен азаяды.Дөңгеленген кертіктер мен цилиндр фрезалары бар фрезалар үшін тегіс еместік биіктігін келесі формулада анықтауға боладыh = Sz2/(8R),онда R — кертік-келтек фреза шығы дңгеленеу радиусы немесе цилиндр фрезасының радиуысы (мм).(с. 11.5, асызбасы бойынша жоспарда кертік бұрыштарының тегіс еместік биіктігіне ықпалы туралы айтуға болады. АБВ үшбұрышында қосалқы бұрыш кеміген кезде беріліс өзгерісінсіз S тегіс еместік биіктігі ha = БД кемиді. Сол сияқты ф бұрышының кемуі кезінде болады. Жоспарда бұрыштардың дөңгеленген кертіктері үшін тегіс еместіктер кескіш жүздің қисық сызықтық телімімен жасалса, тегіс еместік биіктігі ықпал етпейді. Бұл жағдайда тегіс еместік биіктігі R фреза кертігі шыңының дөңгелену радиусына және Sz. Беріліс шамасына ғана тәуелді. Кесу тереңдігінің кемуі 1 -11 дейін (с. 11.5, а) тегіс еместік биіктігіне ықпал етпейді. Өңделген беті бұдырлығын кему үшін берілісті жоспардағы бұрыштарды азайту, фреза кертігі шыңының дөңгелену радиусы немесе цилиндр фрезасының радиусын арттыру қажет деп қорытынды жасауға болады. Егер қосалқы бұрышты жоспарда нөлге дейін жеткізсе, тіптен тегіс бетін алуға болады. Басқа жағдайлар үшін Sz, ф, ф1 және R қарай тегіс еместік шамасын есептеуге болады.Қаралай және таза фрезерлік өңдеу кезінде 11.2 кестесіне сәйкес өңделген беті бұдырлығының сипаттамасы қамтамасыз етіледі.ЖОҢҚА ЖАСАЛУЫ ЖӘНЕ ӨҢДЕУ САПАСЫФреза әдетте бір немесе бірнеше бағыттарда кесіледі: радиалды, перифериялы, және осьтік (с. 11.6). Фрезерлеудің әр күрделі тәсілін фреза айналуымен ұштасуында негізгі үш ығысуларға бөлуге болады.Фрезерлеудің екі әдісі бар: жолай және қарсы, олар құралға қатысты дайындама қозғалысының бағытымен анықталады. Олардың айырмашылығы кесіктен фреза кертіктерінің кіру-шығу жағдайларынан тұрады. Жолай фрезерлеу (с. 11.7, а), немесе беріліс бойынша фрезерлеу, - бұл дайындама және вектор қозғалысының бағыты кесу жылдамдығы векторына дәл келуі. Бұл ретте кертік кіру жерінде жоңқа қалыңдығы кесілетін жерге неғұрлым көп және шығу жерінде нөл мағынасына дейін кемиді.Қарсы фрезерлеу (с. 11.7, б), немесе дәстүрлі, кесу жылдамдығы және дайындама берілісінің қозғалысы кезінде қарама қарсы жаққа бағытталуы байқалады. Кірекесу кезінде жоңқа қалыңдығы нөлге тең, ал шығу кезінде – ең көп.Қарсы фрезерлеу жағдайында, пластина нөл қалыңдықтағы жоңқамен жұмыс жасау бастағанда, фрезаны қысатын және бір бірінен дайындаманы қысатын үйкелістің жоғары күші туындайды.Кертіктің кірекесуінің бастапқы сәтінде кесу процесі жоғары температурасы және жоғары үйкеліспен бірге жүретін тегістеуді еске түсіреді. Жиі бұл бөлшектің беткі қабатының қажет емес тығындануына келтіреді.Жолай фрезерлеу кезінде пластинаға кіру жағдайлары қолайлырақ. Кесу аймағында жоғары температуралар болдырмауына және дайындама материалының тығындануға бейімділігін неғұрлым кемітуге мүмкіндік болады. Жоңқаның үлкен қалыңдығы бұл жағдайда артықшыл болып табылады. Кесу күштері дайындаманы білдектің үстеліне қабыстырады. Ал пластиналар сенімді бекітуге бейімдеп корпус ұясына келтіреді. Фрезерлеу процесінде жоңқа кескіш жүзге жабысып, келесі кірекесу сәтіне жұмысқа кедергі келтіреді. Қарсы фрезерлеу кезінде бұл пластинамен дайындама арасында жоңқа тұрып қалуына және пластина зақымдануына келтіруі мүмкін. Жолай фрезерлеу ондай жағдайларды болдырмауға мүмкіндік береді.Жолай фрезерлеу егер жабдық қаттылығы, бекітуі және өңделетін материалдың өзі осы әдісті қолдануға мүмкіндік берсе, қажет болып табылады. Сондай-ақ жолай фрезерлеу процесі қиындықтармен бірге жүреді. Кесу күштері фрезаны өңделетін әдіске тартуды және дайындаманы қысуға тырысады. Кесу жылдамдығының бағыты және берілісі дәл келгендіктен үстелдегі беріліс механизмінде саңлаусыз жетек қажет. Үстел кесу күштерінің немесе дайындаманың ықпалымен ығысу сынып кетуі мүмкін кертікке берілістің күрт артуына келтіреді. Егер вибрация қауіптілігі жағдайында жолай фрезерлеу қолайлы. Фреза көлемінің және бөлшек бекітілу әдісінің дұрыс таңдауының маңызы зор. Кесу күшінің бағыты вибрацияларға бейімділігіне ықпал етеді. Фреза мен дайындама осьтерінің өзара орналасуы. Фреза диаметрін таңдау әдетте өңделетін дайындама еніне және де жабдықтың қуатты сипаттамаларына байланысты. Бұл ретте сәтті фрезерлеуді анықтайтын маңызды фактор өңделетін бетімен фрезаның өзара орналасуы болып табылады. Фрезамен дайындама өлшемдері қатынастарының үш мүмкін нұсқалары ба:■ фреза диаметрі дайындама еніне тең немесе біршама кем, бұл кірекесу және шығу жерінде жұқа жоңқаны жасайды, не болмаса өңдеу бінеше өтулерде жүргізіледі. Бұл дайындаманың көлемдері аса үлкен, ал фреза диаметрі үлкен емес жағдайлар үшін тән;■20... 50 % артық фреза диаметрінің дайындама енінен, бұл келтек фрезерлеу кезінде ең жақсы нұсқа болып табылады;■Фреза диаметрі дайындама енінен елеулі артық және фрезаның осі өңделетін беттен тыс орналасқан. Бұл нұсқа келтек фрезерлеу және ұштық фрезалармен өңдеу үшін тән.Фрезерлеу ені келтек фрезалармен өңдеу кезінде фреза диаметрін таңдауға күшті ықпал етеді. Бұл жағдайда 20.50% фрезерлеу енінен асатын фреза диаметрін таңдау ұсынылады. Егер өңдеу бірнеше өтулерден жүргізілсе, онда әр өту үшін кесу ені фреза диаметрінен 3/4 тең болуы тиіс. Бұл ретте жоңқаның қалыптасуымен кескіш жүзге жүктеме оңтайлы болады6\7.Фрезер тобы білдектеріндегі жұмыс түрлері Фрезер білдегіндегі негізгі жұмыс түрлері. Фрезер білдегінде әртүрлік бөлшектер өңдеуін, соның ішінде күрделі түрлерін жасауға болады. 11.8 суретінде фрезер білдегінде негізгі жұмыс түрлері берілген.:■көлденең жазықтықтарды фрезерлеу (с. 11.8, а, б) көлденең фрезерлі және тік фрезерлік білдектерде жүргізіледі. Бұл жұмысты фрезаның қаттырақ бекіту салдарынан тік білдектерде жүргізу жөн;■тік жазықтықтарды фрезерлеу (с. 11.8, в) көлденең фрезерлі және бойлық фрезерлі білдектерді келтек фрезерлі бастарымен жүргізіледі, ал тік фрезерлі білтектерде – ұштық фрезаның бүйір кертіктерімен (с. 11.8, г);■еңіс жазықтықтарды фрезерлеу (с. 11.8, д), көлденең фрезерлі білдектерде қос бұрышты фрезамен бір бұрышты жүргізіледі, не болмаса келтек фрезерлі басымен - (с. 11.8, е) бұрышта орнатылған шпинделі бар тік фрезерлі белдектерде;■паздарды фрезерлеу : (с. 11.8, ж) бұрыштық, тікбұрыштық (с. 11.8, з), Т-тәріздес (с. 11.8, и), «қарлығаш құйрығы» типтес С. 11.8. Фрезер білдегіндегі негізгі жұмыс түрлері:а, б — көлденең жазықтықтарды фрезерлеу; в, г — тік жазықтықтарды фрезер; д, е — еңіс жазықтықтарды фрезер; ж, з, и, к — паздарды фрезер; л — құрмалас беттерді фрезер; м, н — фасонды беттерді фрезерлеу; о, п, р, с, т — шпонкалы жырашықтарды фрезер; v — фреза айналымы; S — беріліс қозғалысы; d — фреза диаметрі (с. 11.8, к) тік фрезерлі білдектерде ұштық, Т-тәріздес және бір бұрыштық фрезалармен жүргізіледі;■құрмалас беттерін фрезерлеу (с. 11.8, л) бойлық фрезерлі және кейде көлденең фрезерлі білдектерде фрезалар жинақтарымен орындалады;■фасонды беттерін фрезерлеу (с. 11.8, м, н) тиісті профильдегі фасонды фрезалармен жүргізіледі;■шпонкалы жырашықтарды фрезерлеу дискілі фрезамен (с. 11.8, о) және дискілі шпонкалы фрезамен (с. 11.8, т), тік фрезерлі білдектерде – ұштық фрезамен (с. 11.8, п, р) немесе шпонкалы фрезамен (с. 11.8, с) көлденең фрезерлі білдектерде шпонкалы жырашықтарды фрезалауға болады;■бұрандамаларды фрезерлеу бұрандамалы фрезерлі білдектерде дискілі бұрандалы және тарақты бұрандалы фрезалармен жүргізіледі. Бұрандалы фреза айналымды алып, бойлық беріліс алады. Ал дайындама – айнала беріліспен айналымды. Дискілі бұрандалы фреза фрезерленетін бұранда көтеру бұрышына сәйкес бұрыштап орнатылады. Ирек тісті бұрандалы фрезамен жұмыс жасағанда алдын ала фрезаға кірекесуге қозғалысы хабарланып, сосын көлбеу берілісті сөндіріп, көлбеу қозғалысты қосады;■кертік дөңгелектерді фрезерлеу көлденең немесе әмбебап фрезерлі білдектерде модульді дискілі фрезалармен жүргізіледі және тік фрезер білдектерінде модульді саусақ фрезалармен жүргізіледі. Фрезерлеу көшіру әдісімен, онда әр жырашық жекелей кесіліп, ал дайындама бұрылыстары бөлініс бастарында жүргізіледі. Бұл жұмыстарда фреза тек айналады. Ал дайындамаға бойлық беріліс хабарланады. Әр жырашықта фрезамен өтуден кейін білдек үстелі кері қайтып, дайындама 1/Z бұрылады, және келесі жырашықты фрезерлеу және т.б. үшін қайталама жұмыс циклі басталады. Фрезерлеу әдісін таңдау нұсқаулықтары және бетінің тазалығын қамтамасыз етуКелтек фрезерлеу. Мүмкіндігіне қарай паздар және тесіктер қиылысуымен жазықтықтар фрезерлерін болдырмау қажет, себебі мұнда кескіш жүздер үздік кесумен қанағаттанарлықсыз жұмыс жасайды. Фрезерлеуден кейін тесіктер дайындау операциясын орындау қажет. Ондай нұсқа мүмкін болмаса, онда фрезермен қиылысу кезінде тесіктерді ұсынылғаннан 50 % беріліс шамасына төмендету қажет.Үлкен жазықтықтарды өңдеу кезінде бетін периметр бойында, бірақ параллельді өтетін бірнеше жерлерде емес айналып өтіп, дайындамасымен фрезаның байланысын үзбеу қажет. Бұрыштар өңдемесін фреза қамту бұрышын күрт ұлғайтумен байланысты вибрациялау туындау мүмкіндігін болдырмау үшін фреза радиусынан асып түсетін радиус бойынша жүргізу қажет.Тар пазалардың фрезерленуіАлдын ала тесу арқылы толық пазға фрезерлеу.Ұзын және тар пазаны өңдеуді айнала интерполяциямен орындау мүмкін емес, паздың толық еніне өтуге жүргізу қажет. Егер жабдықтың қуаты мүмкін болса, паздың соңғы көлеміне неғұрлым жуық фреза диаметрін таңдау дұрыс.Ондай өңдеуден кейін таза операцияда неғұрлым төмен әдіп қалады. Паздың алдын ала тесуі үшін фреза диаметрінен 5... 10 мм артық тескіш таңдау қажет. Тесудің неғұрлым тереңі фреза диаметрінен артық болмауы тиіс. Сенімді жоңқаның эвакуациясы үшін кесудің бастапқы сәтінде берілісті төмендету қажет. Тесу және плунжерлі фрезерлеу.Диаметрі Dc 1 мм фреза диаметрінен артық бұрғыны таңдау қажет. кесудің неғұрлым радиалды тереңдігі 12 мм (Dc = 50 мм кезінде). Кертіктер кесуде бір мезгілде қатысатын саны екіге тең болу тиіс.Екі осьтер бойынша кірекесу.Кіре кесудің неғұрлым көп бұрышы фреза диаметріне байланысты (фреза үшін Dc = 50 мм кіре беріс бұрышы 5°). Неғұрлым көп өңдеу өнімділігі үшін кертіктердің көп емес қадамымен қалыңдығы 12 немесе 16 мм пластиналарды және фрезаны таңдау қажет.Жазықтықтар және көпжақтармен бірге жүретін бөлшектерді фрезерлеу технологиясы. Бір бөлшектің ұштас беттері, яғни әртүрлі жазықтықтағы беттері параллельді, перпендикулярлы немесе кез келген бұрышта орналасуы мүмкін. Ондай жазықтықтарға тік бұрышты және квадрат призма, куб , алты қырлы , пирамидалар және т.б. жатады.Ұштас жазықтықтары бар дайындамаларды өңдеу келтек, ұштық және цилиндр фрезалары, фрезалар жинақтарымен тік және көлденең фрезерлі білдектерде жүргізіледі. Білдек үстелінде әмбебап немесе арнайы құралдарда бекітіледі.Көпқырлы жақтарды өңдеу. Шыбықтан квадратты фрезерлеу кезінде дайындама ұзындығына қарай келесі тәсілдермен бекітіледі:■Үш жұмылдырық патронда;■Үш жұмылдырық патронда және артқы басша ортасында;■Әмбебап бөлініс басы ортасында және артқы басшасында.Квадраттар қырларын фрезерлеу ұштық, келтек, дискілі фрезалармен және де тік, көлденең фрезерлі білдектерде бөгіш баста дайындама бекітуімен дискілі фрезалар жинағымен жүргізіледі .Алты қырлы жақтарды өңдеген кезде дискілі фрезалар жинағын қолданумен жоғары өнімділікке жетуге болады.Өткір және доғал бұрыштармен жазықтықтарды өңдеу еңіс жазықтықтарда сияқты жүргізіледі. Әмбебап көлденең фрезерлі білдек кескілерінде дайындамаларды қайта қондырумен өңделген ұштас жазықтықтардың өзара орналасуы (параллель және перпендикулярлы) штангенциркуль, бұрыштық, лекаль сызықтары сызықшалары, және рейсмассалармен бақылау жүргізіледі. Доғал және өткір бұрыштардағы жазықтықтар цилиндр немесе келтек өңдеуге қарамастан шаблондар және рейсмасалармен бақыланады. Бақылау сұрақтары1. Фрезалар алуан түрлігі ерекшеліктерін сипаттаңыздар.2. Келтек фрезалардың қолдану аясы қандай?3. Фрезерлеу кезінде жоңқа жасалу ерекшелігі қандай?4. Келтекті ырезерлеудегі технологиялық операцияға сипаттама беріңіздер.5. Көп қырлыларды ярезерлеу ерекшелігі неде? 12 –тарау ФРЕЗЕР ТОБЫ БІЛДЕКТЕРІН РЕТКЕ КЕЛТІРУ12.1. Фрезерлеу түзімдерін таңдау және кескіш құралын ретке келтіру Дайындаманы өңдеу түзімдерін күйге келтіру және құралды ретке келтіру кезінде келесі нұсқауларды орындау қажет:- Фрезаның таңдалған диаметріне білдек қуаты мен қаттылығы сәйкес келуі;- Құралдың неғұрлым аз ұшу ықтималдығымен өндеуді жүргізу;- Фреза қадамын таңдау кезінде, ьір жағынан, вибрациялар болдырмауға тырысу, яғни жұмыста бір мезгілде көп кертіктер болмауы, ал басқа жағынан,тар беттерді және қабыршақтары бар дайындамаларды өңдеу кезінде кесу процесін, тым аз кертіктер болмау үшін, баяулауын қамтамасыз ету;- Таңдалған берілісте кесілетін қабат қалыңдығы кертікке құралдың интенсивті тозуына келтірмеуіне көз жеткізу;- Мүмкіндігіне қарай жолай фрезерлеуді пайдалану;- Жұмсақ кесу және тұтынылатын қуатты төмендету үшін оң геометриясы бар пластиналарды пайдалану;- Өнделетін беттің енін ескеріп, фреза диаметрін таңдау;- Жоспарда дұрыс бұрышты таңдау;- Дайындамаға қатысты фрезаны дұрыс орналастыру;- Қажетіне қарай ғана салқындатуды пайдалану, әдетте фрезерлеуді онсыз жүргізу;- Фрезаны пайдалану нұсқаулығын ұстану және құрал тозуын бақылау;Өідеу тазалығы микро тегіс болмауы және толқынды болуымен сипатталады. Ең үздік өңделген бетті тазалағыш пластиналарды қолданып, алуға болады. Егер беріліс шамасы фреза айналымында жүзінің ұзындығынан кем болса, онда түпкілікті осьтік бағытта шығып тұрған пластинаның өзімен ресімделеді. Әдетте тазалау пластинасы 0,05 мм фрезада кескіш пластиналарға қатысты осьтік бағытта болады. Тазалау пластинасының кескіш жиегі білдек шпинделінің еңістеу кезінде де бетінің сапасын қамтамасыз ету үшін үлкен радиуспен орындалған. Фреза айналымында беріліс таза жүзі ұзындығынан 60 % аспауы тиіс.Ұштық фрезалармен өңдеу кезінде бетінің тазалығы фреза соғылуы және оның бекітілу сапасына байланысты. Қанағаттанарлықсыз жағдайда тек бір фреза кертігі бетін қалыптастырады. Кей материалдар үшін қарсы фрезерлеу жолай бетке қарағанда бұдырлық бетін жақсы қамтамасыз етеді. СОЖ қолдануда әсіресе тұтқыр материалдарды өңдеу кезінде сапалы бетін алуға көмектеседі.Таза фрезерлеу кезінде кесу тереңдігі үлкен емес болуы тиіс, себебі бұл ретте құралдың неғұрлым төмен қысылуы қамтамасыз етіледі.ФРЕЗЕР БІЛДЕКТЕРІНДЕ ЖҰМЫС ЖАСАУ ЖӨНІНДЕ ПРАКТИКАЛЫҚ ҰСЫНЫСТАР Фрезерлеу кезінде туындайтын типтік проблемалар және олармен күресу тәсілдеріФрезерлеу кезінде аса вибрацияланулар туындауы1. Бекіту қаттылығы жеткіліксіз кезінде. Кесу күші бағытын анықтау және осымен сәйкес бекітудің тіреу элементтерін орналастыру қажет. Кесу тереңдігі кему есебінен кесу күшін төмендету.2. Дайындама қаттылығының жеткізіксіздігі. Оң геометриясымен тікбұрышты ойықтарды өңдеуге фрезаны таңдау қажет (жоспарда 90 градус). Кесу тереңдігін кемітіп, кесу күшінің осьтік құраушысын төмендету.3. Құралдың көп емес ұшып шығу кезінде. Ұшып шығуды азайту қажет.4. Тікбұрышты ойықтарды фрезерлеу кезінде шпиндель қаттылығының жеткіліксіздігі. Неғұрлым ықтимал диаметрдегі фрезаны таңдау. Қарсы фрезерлеуді көру. Білдек шпинделі соғу шамасын тексеру.5. Берілістің тегіс еместігі. Қарсы фрезерлеуді көру. Үстел берілісі механизмінің люфтілерін таңдаңыздар.Өңделген бетінің қанағаттанарлықсыз сапасының туындауы.Фреза айналымына аса берілісі кезінде. Фреза мен шпиндель осьтерінің дәл келуін және қолданылатын пластиналарды тексеру. Индикатор бойынша биіктігін қойып, шпиндель соғуын тексеру және фреза бекіту беттерінің жағдайын қарау. Фаска енінен 70% дейін айналымға беріліс мәнін кеміту. Мүмкіндігіне қарай таза операциялар үшін пластиналарды пайдалану..Қақ жасалу кезінде. Температура арттыру және СОЖ берілісін тоқтату үшін кесу шапшаңдығын арттыру қажет.Беті кесілу кезінде. Шпиндель еңісін тексеру қажет (шамамен еңісі 0,10 мм/1 000 мм болуы тиіс). Таза операцияларда шпиндельдің осьтік соққысы 7 мкм аспауы тиіс. Кесу тереңдігі кему есебінен кесу күшінің радиалды құраушысын кеміту қажет. Кем диаметрдегі фрезаны таңдап, өңделетін бетке пластинаның тазалау жүзі орналасу параллельдігін тексеру. Оны жоғарғы және төменгі шыңға орнатуға болмайды. Фреза бекітілу қаттылығына көз жеткізіп, бекіту бетін тексеру керек.Дайындама бетінің бетін боялу кезінде. Кертікке берілісін кеміту және үлкен емес қадаммен фрезаны таңдау. Кем қалыңдықта жоңқа кесілуінен пластиналар шығу жерінде алу үшін дайындамаға қатысты фреза орналасуын өзгерту қажет. Артқы беті бойында тозуды қадағалау және қажетті мәндерден аспауы қажет. Жазықтықтар фрезерлеуі жағдайында пластиналардың қабаттануы болуы мүмкін, кесу аймағынан пластиналар шығатын жерде жоңқалардың үлкен қалыңдығында. Фрезамен дайындаманың өзара орналасуы өзгеру есебінен фреза шығу жерінде жоңқа қалыңдығын кеміту керек. Қарсы фрезерлеуді қолдану, кертікке берілісті кеміту және кем диаметрдегі фрезаны таңдау. Тікбұрышты ойықтарды фрезерлеу кезінде пластиналар қабаттануы.Кескіш жүздерге жоңқа жабысуы және ойық бетінде майысулар жасалу кезінде. Қарсы фрезерлеуді жолай түріне өзгерту. Сығылған ауаны қолданып, жоңқа жабысуына кедергі келтіретін тым үшкір кескіш жүзді пластинаны таңдау керек. Артқы беті бойында тозуды қадағалау және қажет мәндерден аспау керек.Бірнеше өтулерде жолай фрезерлеу. Бір өту кезінде операциялар орындау мүмкіндігін қарастыру қажет. Кескіш жүзі және ойық беті арасында жоңқаның тұрып қалуы. Қарсы фрезерлеуді көру қажет. Төзімдірек балқыту маркасын таңдау және операцияны көлденең фрезерлі білдекте орындау керек.Фрезерлеу кезінде кескіш пластиналардың тозуы. Фрезер білдектерінде өңдеу және реттеу кеізнде туындайтын маңызды мәселе құрал тозуын есепке алу болып табылады. 12.1 кестесінде фрезерлеу кезінде фрезалардың кескіш пластиналары тозуы сипаттауы жоғары тозу себептері талданып фрезалар тозуын төмендету шараларына нұсқаулықтар берілген.Фрезерлеу кезінде вибрацияларды ескерту. Жиірек құралдың үлкен ұшып шығуымен өңдеу үшін вибрацияға қарсы адаптерлер қолданылуда. Бұл бөлшектердің күрделі формаларымен қатар олардың өңдеу кезеңін неғұрлым көбірек қысқартуға тура келеді. Бұл ретте маңыздысы бөлшек орнатылу саны болып табылады, онда үлкен ұшып шығуда құралға кең қолжетімдігі арқасында оны азайтуға болады. Бірақ басқа жағынан бұл дайындама бекітілуінің қаттылығы мен сенімділік жетіспеушілігіне келтіріледі. Терең таңдамаларды фрезерлеу кезінде неғұрлым өнімділікке жету үшін ілдірікті таңдауға дұрыс қарау қажет. Неғұрлым кем ықтимал ұзындықта ілдірігімен бастау қажет, себебі құралдың көп ұзындығы елеулі вибрацияларды туындатады. Ең терең қуыстарды өңдеу үшін вибрацияға қарсы адаптерді қолдану қажет. Вибрациялармен проблема болдырмас үшін кесу түзімдері шектелген жағдайда вибрацияға қарсы адаптер аса маңызды. Конусты вибрацияға қарсы ілдіріктер білдектегі бекіту және де фрезаны қондыру кезінде де дәл келеді. Олар кез келген типтегі фрезалар үшін бекіту қаттылығының оңтайлы нұсқасы болып табылады.Дайындамамен құралды бекіту фрезершінің қажетті талабы кесу күшін өңдеу кезінде бекіту беріктілігі артатын дайындама болып табылады. Дайындамаларды жеткіліксіз қатты бекіту кезінде құралда үлкен ұшып шығулары бар өңдемені болдырмау ұсынылады.Тозу сипаттамасыСебебі Жоюы Өнделген беті сапасын нашарлатуын және/не өлшемінің рұқсат ету өрісінен тыс шығуын туындататын артқы беттегі тез тозу Тым үлкен кесу шапшаңдығы не тозу тұрақтылығы жеткіліксіз. Аса төмен берілісі Кесу шапшандығын азайту. Тозуға төзімдірек балқу маркасын тандау. Берілісті арттыру Өнделген бетінің сапасын төмендететін және кескіш жүзң нақысы қауіптілігін туындататын артқы беттегі ағып кетулер жасалуы Өнделетін материал кесу кезінде беріктеледі. Қыртысы бойынша Кесу шапшандығын азайту. Тозуға төзімдірек балқу маркасын тандау. Кесу шапшандығын арттыру Өңделген беті сапасының нашарлауына әне артқы беті бойынша аса тозуына келтіретін кескіш жүзін бояу Қатты балқымадағы аса нәзік марка. Пластина геометриясы жеткілікті беріктілікті қамтамасыз етпейді. Қақ жасалуыТөзімдірек балқыма маркасын таңдау. Төзімдірек геометриясы бар пластинаны таңдау. Кесу шапшандығын арттырып, не болмаса оң алдыңғы бұрыштармен пластинаға көшу.Өңдеу басында берілісті кеміту Оның боялуы және өнделген беті тазалығын нашалатуына келтіретін ұсақ перпендикулярлы кескіш жүзі сызаттарыТермиялық сызаттар температура өзерістері салдары өзгеруі:Үздік кесілуі;СОЖ қосу тұрақсыздығытемпература тербеліс кедергісі жақсы, берік балқымадағы марканы таңдау . салқындату мол болуы және үздіксіз не болмаса тіптен болмауы Қақ өндеу тазалығын нашарлатады және оны үзілу кезінде кескіш жүзі боялуына келтіреді Төмен кесу шапшандығы. Небольшая подача. Кескіш жүзде теріс алдыңғы бұрыш Кесу шапшандығын арттыру. Берілісті арттыру. Оң алдыңғы бұрышпен пластинаны таңдау Өнделетін беті сапасына жабдық жай күйі мен қаттылығы әсер етеді. Айналдырғы не беріліс механизмдердің мойынтіректерін аса тозуы, білдекте, фундаментте қатты емес бекітілуі және жоғары вибрациялар өнделген бөлшек бетінің қанағаттанарлықсыз сапасына келтіруі мүмкін.Фреза диаметрін дайындама еніне қарай таңдау қажет. Кертіктерінің көп мөлшері фрезаға ауырлық түсіруін ескеріп, фреза кертіктері қадамын таңдау керек. мүмкіндігіне қарай кесу күші төмендеу үшін оң геометриясымен құралды қолдану қажет. Құрал мен дайындаманың дұрыс өзара орналасуы маңызды.Айналдыырғы келтегінен ең ойық кескіш жиекке дейін ретке келтірудің ортақ ұзындығы 4... 5 диаметрден асатын болса, өңдеуді вибрацияға қарсы жабдықтауды пайдаланумен жүргізу қажет. Қондырмалы демпфермен ілдіріктер де фрезерлеуде қайрау кезінде сияқты маңызды. Ондай құрал ішінде инерциялық дене серпімді ілінген, ол өндеу кезінде вибрациялар туындаған кезде фреза ұшымен фазаға қарсы ауытқиды және оларды минимумға келтіреді.ФРЕЗЕР БІЛДЕКТЕРІНДЕ ЖҰМЫС ЖАСАҒАН КЕЗДЕ НЕГІЗГІ ҚАУІПСІЗДІК ЕРЕЖЕЛЕРІ Фрезер білдегінде жұмыс жасау алдында келесі ережелерді орындау қажет:■Білдектің ішікі қарауын жүргізу;■Бағыттауыштар жағдайын тексеру;■Ұшалар реттелу дұрыстығын тексеру;■Жылжымалы атқару органдары қысқыштарының жағдайын тексеру;■Басқару пульті мен басқа түйіндерде зақымданулар болмауына көз жеткізу;■Білдектің майлану жүйесін тексеру;■май қыздыру үшін 15.20 мин майлау сорғыларын, білдек гидростанциясын қосу;■ретке келтіру түзімдерінде пкльтте басқару органдары жағдайына атқару органдарының ауысу сәйкестігіне көз жеткізу;■барлық түзімдерде қолмен басқару кнопкалары мен ажыратып-қосудан атқару органдары ауысу дұрыстығын тексеру;■автоматтың түзімде білдек жұмысын сынау. Бірінші жұмыс жүрісі қосалқы болуы тиіс (дайындаманы өндемеусіз). Дайындаманы құралда орнтау, ал кескіш құралды білдек шпинделіне. Дайындама мен құрал білдектің ойық жерлерені тимейтіндігіне көз жеткізу; шпиндельдің қажет айналу жиілігін орнату. Айналдырғы шапшандығының ажыратқышы жүріс кезінде тыйым салынады.Айналдырғы гильзасын бір тұтқамен қысу қажет. Екінші қысқыш (сомын кілті) ауыр жұмыс түзімдерінде қолданылады. Үстел қысқышы оның жылжымайтын бекіту үшін ғана қолданылады. шпиндель айналу бағытын тандау қажет. «Жалпы іске қосу» басқышына, одан кейін «Айналдырғы іске қосу», сосын «Жасау» басқышын басу керек. После нажатия на кнопку «Жалпы тоқтату» басқышын басқан соң (білдекті қайта қосу үшін) білдек пультінде «Кернеуді беру» басқышына басу керек. жұмыстың әр түріне көшкен кезде жұмыс түзімі ажыратқыштарын қадағалау қажет.Жарақат алуды болдырмау үшін фрезерші білдектегі жалпы ережелерден өзге, фрезер білдегіндегі ерекше ережелерді сақтауы тиіс:■білдекте құрылғы, фреза мен дайындаманы сенімді әрі қатты бекіту;■міндетті түрде жоңқаны аулау және қайтару үшін қоршаулар мен құрылғыларды қолдану, ал бұл мүмкін болмаған жағдайда жеке қорғаныш құралдарын қолдану (көзілдірік немесе қалқандар);■қылауларды алу үшін слесарь құралын немесе абразивті кесекті өңделген бөлшекті алу және оны өзгерту кезінде қылаулар немесе өткір жүздері қолдарды жарақаттамау үшін пайдалану;■сығылған ауамен үстелді үрлеуге және жұмыс білдегінде металл қылдандар мен күршектерді пайдалануға тыйым салынады;■жоңқаны жұмыс кезінде тек қылшақпен алу, оның тұтқасы 250 мм кем емес болуы тиіс. Еденде шашылған жоңқа болуына жол бермеу;■құрылғы, үстел және қылшақ тұғырынан жоңқаны алып тастау, үстелді және басқа қылшақпен жинауға қиын жерлер немесе үшкірленген ағаш шыбықпен үстел пазаларын тазалау. Жоңқаны білдек табанынан арнайы жәшікке салып жинау;■фрезерлеу кезінде дайындаманы өлшеуге тыйым салынады;■ білдекте қолғап немесе перчаткада, сонымен бірге бинттелген саусақтамен, қорғалмаған резеңке қолғаптармен жұмыс жасауға тыйым салу ережелерін бұзбау.Фрезер білдектерінің перспективаларына тоқталамыз.Ең алдымен шапшаңдықты фрезерлеу песпективаларын айту қажет. Жоғары шапшаңдықтағы (10 000 айн/мин дейін) электршпинделімен жабдықталған фрезер білдектерінде жоғары төзімді қатты балқымалы құралмен қара және түсті металдардан корпусты бөлшектердің жоғары шапшаңдықты өңдеуді жүргізуге болады. Болат және шойыннан бөлшектерді кесу жылдамдығы айналу сәті, кему және жұмыс шпинделімен беру жылдамдығының айналу жиілігі арту есебінен 500 м/мин аспайды (70...250 м/мин әдеттегі өңдеумен салыстырғанда). Жоғары жылдамдықтағы өңдеуге өту 2.3 есе өңдеудегі классикалық технологиялармен салыстырғанда өнімділікті арттыруға, өңделетін беттер сапасын арттыруға және соңына дейін жеткізу операцияларын қысқартуға мүмкіндік береді.Жоғары шапшаңдықтағы өңдеуге кесу күші елеулі кемуі тән, бұл қатты емес бекітілген және жұқа қабырғалы бөлшектерді өңдеу кезінде маңызды. Жоғары жылдамдықта фрезерлеу кезінде жылу тез арада қыздыруды және бөлшек деформациясын төмендетіп, жоңқамен кесу аймағынан қайтады.Перспективалы ретінде өңдеуші фрезерлі орталықтарын құру және енгізу болып табылады. Фрезер өңдемесін ғана емес, сонымен бірге бұрғылау, үшкірлеу және басқа операциялар қажет бөлшекті өңдеу кезінде күрделі профильдегі сериялық білдектерді пайдаланып әр кез бөлшекті бір мамандандырылған білдектен басқасына қою қажет, бұл ретте дәлдік пен өнімділік жойылады.Өңдеуші орталықтар болат, шойын, түсті және жеңіл металдар, сонымен қатар басқа материалдардан күрделі конфигурациядағы бөлшектердің көп операциялық өңдеуіне арналған. Ондай білдектерде фрезерлі операциялармен бірге дәл бұрғылау, үшкірлеу, зеңкерлеу және тесіктерді жаюды жүргізуге болады. Білдектер ЧПУ үш немесе төрт координатты құралымен және қадағалаушы электр жетектерімен жабдықталады, бұл күрделі қисық сызықтық беттерін өңдеуге мүмкіндік береді.Өңдеу орталарының маңызды артықшылығы білдек үстелінде дайындаманы бір рет бекіту кезінде оны толықтай өңдеуге болатын кезде күрделі бөлшектерді кешенді өңдеу болып табылады. Бақылау сұрақтарыФрезер білдегінде дайындау және ретке келтірудің негізгі кезеңдерін сипаттап беріңіздер.Фрезер білдегінде құралды бекіту ерекшелігі неде?Фрезер білдегінде дайындаманы бекіту ерекшелігі неде?Фрезер білдегінде дайындаманы ретке келтірудің ерекшелігі неде?Фрезалар тозуын төмендетудің негізгі әдістері қандай?КӨШІРМЕ БІЛДЕКТЕРІНДЕ ӨҢДЕУ ЖҰМЫСТАРЫ      13 - тарау. Көшірме білдектердің құрылысы, жұмыс принципі және кинематикасы14 - тарау. Көшірме білдектерінде жабдықтау және жұмыс технологиясы13 - тарауКөшірме білдектердің құрылысы, жұмыс принципі және кинематикасыКӨШІРМЕ ФРЕЗЕР БІЛДЕКТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫСЫКөшірме-фрезер білдектері қисық сызық беттерін (контурлы фрезерлеу) және көлемді рельефтерді (көлемді фрезерлеу) өңдеуге арналған. Олар ашық және жабық контурларға (шатундар, тегіс жұмылдырықтар, матрицалар мен пуансондар және т.б.) және әртүрлі бөлшектер әзірлеу кезінде көлемді өңдеуге арналған (турбиналар қалақшалары, есу бұрандамалары және сорғылар, пресс-формалар рельефтері және т.б.). Көшірме-фрезерлік білдектерде соңғы өңделген бөлшек үлгісі бар, ол көшірме, шаблон, модель, эталон бөлшегі, сызба немесе басқарма бағдарламасы түрінде берілген. Үлгі тапсырма беруші құрал болып табылады, ол тапсырма беретін құралдағы форманы кескіш құралымен жасау үшін көшірме құралының қайталанба қозғалысын атқару органымен көшірме құралы арқылы байланысты. Көшірме құралы ретінде қуыс бұрғы, көшірме саусақ, көшірме ролик және фото элемент болып келеді.Көшірме-фрезерлік білдектерді екі сызба бар: бақыланбайтын жүйе және бақылаушы жүйе.Бақыланбайтын жүйенің көшірме білдектерінде немесе тура әрекет ету білдектерінде қуыс бұрғының өзара орналасуы (көшірме саусақтың және кескіш құралдың өзара келісуі тапсырма беруші және орындаушы құралдар арасында қатаң байланыс арқылы жүргізіледі). Бақыланбайтын жүйенің қарапайым көшірме фрезерлік білдектері ретінде пантограф деп аталатын шарнир механизмі арқылы фреза жылжитын білдектер болып табылады.Бақылаушы жүйемен көшірме білдектері автоматты жүйе болумен ерекшеленеді, ол және кескіш құрал және олардың орналасуына қадағалайтын өзара орналасуын білдіреді. Олар қатаң байланыстағы білдектерде жоқ күшейту құралдарының болуымен сипатталады.Бақыланбайтын жүйенің көшірме-фрезерлік білдегінің жұмысы келесідей. 13.1,а суретте ондай құралдың принциптік сызбасы көрсетілген. 2 көшірме шпинделі 8а және 8б жетектері арқылы 3 көшірме саусағы 2 көшірме басына қатаң бекітілген, үнемі 4 көшірмесімен байланыста болатын 2 өзара перпендикулярлы бағыттарда қозғалады. 8а жетегі 4 көшірме басқышынан жүргізіледі. 2 көшірме басының қозғалысы қатты байланыс арқылы 1 шпиндель басына беріледі. 7 кескіш құралы 5 білтек үстелінде 4 көшірме сияқты орналасқан 6 дайындаманы өңдейді. 13.1, б суретінде 2 тұтқамен басқарылатын көшірме-фрезерлі білдек құрылысының сызбасы көрсетілген. Ол екі түйіннен тұрады: шпиндельдің тік қозғалысының кинематикалық тізбегіне кіргізілген көшірме аспабы және кірес үстелі.   . 13.1 - сурет. Фрезер білігінде көшіруге арналған құрал:а — қадағалаусыз жүйе: 1 — шпиндель (фрезер) басы; 2 — көшірме басы; 3 — бұрғы қуысы (көшірме саусағы); 4 — көшіргіш; 5 — білдек үстелі; 6 — дайындама; 7 — кескіш құралы (фреза); 8а және 8б — жетектер; б — екі тұтқамен басқарылатын: 1 — үстел; 2 — фреза; 3 — шпиндель; 4 және 11 — тұтқалар; 5 — білік; 6 — серіппе; 7 және 12 — өзектер; 8 — мойынтірек; 9 — көшірме саусақ; 10 — ауызы; 13 — кронштейн; 14 — жылжымалы бөлігі; 15 — табаныол көлденең жазықтықта кез келген бағытта тұтқадан жылжиды. Жылжымалы бөлік табаны тік фрезер білігі үстелінде бекітіледі. 15 бағыттаушы табандар бойында 14 жылжымалы бөліктің бойлық бағытында жылжиды, олар жоғарғы бөлігінде төменгісіне перпендикулярлы екінші жоғарғы бағыттауыштары бар. Жоғарғы бағыттауыш жылжымалы бөліктер бойында бір үстелі жылжиды. Құрал үстелге 14 жоғарғы жылжымалы бөлік бойында жүруге және олармен бірге 15 табаны бойында перпендикулярлы бағытта жүруге мүмкіндік береді. 15 табанына 13 кронштейн бекітілген, ал 1 үстеліне – 10 аузы. Шар құрсауына 11 тұтқасымен жалғанған 12 өзегі қондырылған.11 тұтқасының жылжуы тек үстел немесе тек жылжымалы бөлік жылжуын туындатады. Бұрыштағы тұтқа бұрылысы үстелдің күрделі қозғалысын туындатады. 1 үстелінде көшіргіш және өңделетін бөлшек бекітіледі. 9 көшірме саусағының көшіргішпен байланысқа дейін тік жылжуы және 2 фрезаның синхронды қозғалысы 4 тұтқа бұрылысымен жүргізіледі. Көшірме саусақ үстел жылжыған кезде көшіргіш басуымен жылжиды. 4 тұтқасы 8 мойынтірекпен корпус арқылы өтетін 5 білікке бекітілген. Білікте екі кертік дөңгелек бар, біреуі 3 шпиндель рейкасымен ілініскен, басқасы 7 өзек рейкасымен. 6 серіппесі 2 фрезаны және 4 тұтқасына ықпал ету тоқтаған кезде 9 саусағын тігінен жоғары көтереді. 4 тұтқасы фрезаны тік қозғалыспен басқарады, ал 11 тұтқасы үстелдің көлденең ығысуларымен басқарылады.  КӨШІРМЕ-ФРЕЗЕРЛІ БІЛДЕКТЕ ӨҢДЕУ ЖҰМЫСЫ13.2 сур.бақылаушы басқару жүйесімен көшірме-фрезерлік жұйесінің жұмысы көрсетілген. 0,05мм дәлдікпен кеңістіктегі және контурлы формаларды өндеуге арналған электронды басқарумен 6441Б моделдегі жартылай автомат жұмысын қарастырамыз.Өңдеу гипс ағаш, алюминий не масштабы 1 : 1 пластмассалар немесе шаблондар бойынша дайындалған арнайы моделдер бойынша жүргізіледі. 1 үстелінде 2 көшіргіші және 17 өнделетін бөлшек бекітілген. Ұстел 18 редукторынан қозғалады. Көшіргішпен байланысты көшіргіш аспаптың 3 саусағы орналасқан, ол 5 шпиндель басшасында бекітілген, 4 кронштейнде орнатылған. Басша шпинделінде 16 фреза орнатылған Басша 13 редутордан 14 арқалық бойында қозғалады.өз алдымен 14 арқалық 15 редуктордан тіреуіш бойында қозғалады. Білдек жұмысын көшірме-өлшеуіш құралы басқарады, ол көшірме аспабын білдіреді, оның негізіне 3 көшіргіш саусағы ауытқуын өзгертетін индуктивті датчик қойылған, нәтижесінде трансформатордың зәкірі мен өзекшесі арасындағы саңылау өзгереді. Осы өзгерістер электронды күшейткіштер арқылы жылдамдығы мен жұмыс органдарының қозғалыс бағытын өзгертетін электр сигналдарын туындатады.Тапсырма беретін құралдың (көшіргіш) кез келген жылжуы көшірме-өлшеуіш құралының орналасу келіспеушілігіне келтіреді. Тапсырма беретін құралдың алдыңғы және келесі жағдайын өзгертіп, көшірме-өлшеуіш құралы күшейткіш құралға аз қуатты сигналдар түрінде көрсеткіштер айырмашылығын береді. күшейткіш құралдан сигналды алып, атқару құралы көшіру және өндеу ауқымына қарай бөлшек дайындамасында келіспеу шамасын қайталай бастайды.Атқару құралының жылжуы дереу кері байланыс арқылы көшірме-өлшеуіш құралына қайта беріледі. Көшірме аспабынан электр сигналдары 6 кіру каскадына түседі, ол келіспеу шамасын белгілейді және оны екі құраушыға таратады – бақылаушы берілістің 8 электронды күшейткішіне және тапсырма беретін 7 электронды күшейткішіне береді. Бұл келіспеушілік шаманың екі күшейтілген сигналы 10 және 11 электр машина күшейткіштерінің (ЭМУ) жүйесіне қозғау жүйесіне беріледі. 9 электр қозғалтқышынан айналу қызметін орындап, осы ЭМУ 13 пен 15 редукторлар электр қозғалтқыштарына бұйрық береді. Қазіргі заманғы білдектерде ЭМУ орнында реттелетін жартылай жетекті электр жетегі қолданылады [3].Бір қима өтуден кейін ұштық тіреуіш 18 редукторының электр қозғалтқышы тізбегіне 12 ажыратқышты қосады және мерзімдік берілісті жасап, келесі жолаққа бір үстелін жылжытады. 12 ажыратқышын бастапқы күйіне қайтарып, 13 пен 15 редукторлары жұмысына енгізіледі, бұл кезде 15 редукторы кері бағытта арқалықты жылжытады.Көшірме-өлшеуіш құралы фрезерлеу екі әдіспен көшірме саусағымен модельді ұстау арқылы жүргізіледі: көлденең және тік жолақтар әдісімен.Көлденең жолақтар әдісі кезінде (с. 13.3, а) білдек үстелі тапсырма беретін автоматты көлденең қозғалысты жасайды, ал фрезерлік басы - S жолағы шамасына үздіксіз бақылаушы бойлық және мерзімдік тік жылжуды жасайды. \ г£///////////>І Тік жолақтар әдісі кезінде (с. 13.3, б, в) фрезер басы тапсырма беретін тік және бақылаушы бойлық жылжуды жасайды, ал үстел – мерзімдік көлденең жылжуды  С. 13.3. Модельді қолмен ұстау әдістері:а — көлденең жолақтар әдісі; б, в — тік жолақтар әдісі; S — жолақ шамасы S шамасына жасайды. Бақылаушы құралдың саусағы модельге тиіп, автоматты түрде өңделетін бөлшек бойында фрезаны бір мезгілде жылжыту және көшірілетін модель рельефі бойында саусақты жылжыту үшін жетектерге команда (импульстер) береді, себебі бақылаушы саусақ және фрезада фрезер басының жалпы корпусында бекітілген.13.4 суретінде бақылаушы саусақ жұмысының сызбасы көрсетілген. 1 бақылаушы саусақ белгілі қысымда А моделі рельефінің бетіне тиеді, ал осы қысым өзгерген жағдайда саусақ осьтік жылжиды, ол шарик арқылы оның іш жағынан төрт төлкеге беріледі, ал соңғысы серіппе арқылы реттеуіш бұрандама ұшына тиеді. Сөйтіп, саусақтың осьтік жылжуы оның қысымына тәуелді басқарылады.4 төлкесімен жалғанған 3 жүк серіппеге ілінген бақылаушы саусақтың аталған осьтік жылжуы 5 трансформатор өзекшесіне беріледі. Өзекше аталған жүктер ұшында ілінген. Трансформатордың магнит өрісінде 5 өзекшесінің жылжуы электр магнит импульстерін өзгертеді, олар күшейткіш құралдарға бағытталып, сосын күшейе келе беріліс электр қозғалтқыштарымен басқару тізбегіне түседі.   Кесу күші моделімен (шаблон не көшіргішпен) қабылданатын механикалық көшірме құралдарынан (бақылаусыз жүйе, бақылаушы жүйелерде бақылаушы саусақ модель бойында жылжып, атқару органдарына ғана команданы береді, олар білдектің жұмыс органдарының тиісті қозғалысын жүргізеді, сондықтан бақылаушы көшірме құралдары модельге өте аз қысымда жұмыс жасайды. Бұл әзірлеу кезінде арзан және қарапайым модельдер беруге және фасонды беті профилінің нақты өтулерін өңдеуді жүргізуге мүмкіндік береді. Модельге бақылаушы саусақтың аз қысымдары өңделген беті бұдырлығының жоғары дәлдігімен класын қамтамасыз етіп, фрезерлеудегі оңтайлы түзімдерде өңдеу жүргізуге мүмкіндік береді. Электр механикалық және гидравликалық көшірме жүйелермен көшірме фрезерлік білдектер көбінесе қолданылады.  Көшірме-фрезерлі білдектердің түрлері және олардың жұмыс принциптеріКөшірме-фрезерлі білдектер келесі түрде болады:■Шпиндельдің көлденең орналасуымен және дайындамалар бекіту жазықтықтарының тік орналасуымен білдектер;■Шпиндельдің орналасуымен және үстелдің көлденең бетімен (консоль және консольсіз типтегі білдектер).Шпиндельдің көлденең орналасу білдектеріне жатады:■Көлденең шпиндель және жылжымайтын тіреуішпен контурлы және көлемді көшіруге арналған көшірме фрезерлі білдектер;■Көлденең шпиндель және жылжымалы тіреуішпен контурлы және көлемді көшіруге арналған көшірме фрезерлі білдектер.Шпиндельдің тік орналасуымен білдектерге жатады:■Контурлы көшіруге арналған пантографы бар көшірме фрезерлі білдектер;■Көшірме құралымен тік фрезерлі консольді білдектер;■Кірес үстелі және көшірме құралымен тік фрезерлі білдектер;■Тік шпиндельмен контурлы және көлемді көшіруге арналған көшірме фрезерлі білдектер.6441Б көлденең көшірме фрезерлі жартылай автомат.13.5 суретінде 1:1 масштабындағы модельдер бойынша бөлшектерді көлемді фрезерлеуге 6441Б модельдегі көлденең көшірме фрезерлі жартылай автомат көрсетілген. Бұл білдек ожау, турау штамптарын, және де металл модельдер мен пресс формаларды өңдеуге арналған.6441Б модельдегі көлденең көшірме фрезерлі жартылай автомат бақылаушы жүйесі бар. Ол электр механикалық көшіру жүйесімен жабдықталған. 13.6 суретте кинематикалық сызба көрсетілген.Білдек бір біріне қатысты бөлшектер мен фрезалар қозғалыстарын қамтамасыз етеді: басты қозғалыс, 6 шпиндель блогының тік және көлбеу жылжуы (13.5 с.), 3 кронштейнмен бірге 2 үстелдің бойлық жылжуы, онда өңделетін бөлшекпен модель орнатылған.Басты айналмалы қозғалыс тізбегі М1 (32) (с. 13.6) электр қозғалтқышынан шпиндельге 1, 3, 5, 7 — 8, 9— 10 белдік берілісі, блоктары арқылы жүреді. Электр қозғалтқыш қос шапшаңдықты болғандықтан, шпиндельде 12 түрлі шапшаңдық алуға болады.6 шпиндель блогыныңкөлбеу жылжуы М435 тұрақты ток электр қозғалтқышы 11 —12, 13 —14 и 15 — 16 және кертік дөңгелектері арқылы жүргізіледі және 30 бұрандасына беріледі.6 шпиндель блогының тік жылжу тізбегі, басын М2 (33) тұрақты ток электр қозғалтқышынан алып, сосын, 17 — 18, 19—20 және 21—22 кертік берілісі арқылы 29 бұрандасына беріледі. Үстелдің М3 (34) тұрақты тоқтың өзіндік электрқозғалтқышынан және 23—24, 25— 26, 27—28 тісті доғалақтар арқылы бойлай жылжуы бұрамаға 31 беріледі. Бұдан әрі үлгісі 6441Б білдектің техникалық сипаттамалары келтірілген. 6441Б модельдегі көлденең көшірме фрезерлі білдегінің техникалық сипаттамасыПараметрі МәніҮстелдің жұмыс беті өлшемдері(ені х ұзындығы), мм 630х 1 200Бұйымның өңделетін бетінің ең көп өлшемдері (ені х ұзындығы), мм 500 х 900Айналдырғы өсінен үстел бетіне дейін қашықтық, мм 100...600Айналдырғы және көшірме аспабы осьтері арасындағы қашықтық, мм 600.750Айналдырғының белгіленген жылжуы, мм 125Айналдырғының айналу жиілігі, айн/мин 63.3 150Беріліс жетегінің жылдамдығы (үстел, шпиндель басшасы), мм/мин 25.315Мерзімді беріліс жетегінің жылдамдығы,мм/мин 0,06.16Бас қозғалыс жетегі электр қозғалтқышының қуаты Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныҮлгісі 6А54К тік-фрезер білдегі. Арнайыландырылмаған өндіріс жағдайында ойығы тайыз ұсақ қалыптар мен баспаққалыптарды фрезер білдектерде орнатылатын көшірме құрылғылар көмегімен өңдеуге болады. Үлгісі 6А54К тік –фрезер білдегі аз сериялы және дара өндіріс жағдайларында қара және түрлі-түсті металлдардан бөлшектерді өңдеуге арналған. Ол бақылайтын жүйесі бар білдек болып табылады. Білдектің дәлдік сыныбы Н. Үлгісі 6А54К білдектің айқыш үстелі бар және көшірме құрылғысымен жабдықталған. Осы білдектің техникалық сипаттамалары одан әрі келтірілген.   6А54К модельдегі тік-фрезер білдегінің техникалық сипаттамасыПараметрі МәніҮстелдің жұмыс беті өлшемі(ені х ұзындығы), мм 630х 1 600 Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныбілдек массасы, кг 13 000Көшірме білдектері болып тек көшірме –фрезер білдектер ғана табылмайтынын, сонымен бірге жону –көшіру, бейінді ажарлағыш, электррезеңкелі көшіру-тігін, көшірме-лазерлік, көшірме-нақыш және басқа да білдектер табылатынын ескере кеткен жөн. Үлгісі 6Г463 пантогра¬фты нақыш көшірме-фрезер білдегі.Нақыш және жеңіл фрезер жұмыстары үшін пантографты көшірме-фрезер білдектері қолданылады. Үлгісі 6Г463 нақыш көшірме-фрезер білдегі сәйкес көшіргілер мен көлемді үлгілерді пайдаланып, жазықтықта және көлем бойынша көшірме жұмыстарын орындауға арналған. Ол бақылайтын жүйесі жоқ тіке әрекет ететін білдектерге жатады. Бұл білдекте әртүрлі фасонды пішіндерді, оюларды, өрнектерді, жазбаларды және т.б. нақыштап жасауды жүргізуге болады. Білдекте көшіру көшіргі контурымен қармаушы саусақтың жылжуы көмегімен қолмен жүзеге асырылады. Пантографтың сәйкес баптауымен көшіру масштабын 1 : 1-ден 1 : 100 дейін реттеуге болады. Білдектің дәлдік сыныбы Н. Пантографты көшірме-фрезер білдек айналдырығысының өсі тік және үстелдің жұмыс беттері көлденең орналасқан бір бағаналы құрылым түрінде орындалған. Бағанаға пантограф 5 (13.7 сурет) бекітіледі, оның көмегімен үлгі (көшіргі) 1 көшіріп алынады. Көшірме қуыс бұрғы 2 қозғалысты көшіргіден айналдырғыға 4 пантограф 5 арқылы береді. Пантограф иіндері қармаушы саусақ пен білдек айналдырғысын қосады. Тұғырдың тік және көлденең бағыттаушылары бойынша үш өзара перпендикуляр бағытта жұмыс үстелі 6 жылжиды. Өңделетін дайындама (бөлшек) 3 жұмыс үстеліне бекітіледі. Үлгі жұмыс үстелі орналасқан жазықтықта орналасқан арнайы көшіргі үстеліне орналастырылады. Бұл өңделетін бөлшек пен көшіргінің жұмысы үшін ыңғайлы қалыпты қамтамасыз етеді. Айналдырғы бағана сыртына бекітілген электрқозғалтқышпен айналымға келтіріледі. Пантографты көшірме-фрезер білдектегі нақыш жасайтын жұмыстар жонғыш-фреза деп аталатын арнайы құрал көмегімен жүргізіледі. Оның тік бағытта жылжуы айналдырғы иінтірегін түсіру немесе көтеру жолымен жүргізіледі, және де нақыштау тереңдігі жонғышты тіреуішке дейін түсірумен анықталады. Бұдан басқа, айналдырғыны бүйірлік айналдырумен жонғыш-фрезаны қосымша түсіруге немесе көтеруге болады, бұл ретте нақыштаудың анық тереңдігі оның ішіне құрастырылған арнайы шығыршықпен бекітілуі мүмкін. Пантографты баптау бойынша ұсынымдар мен құрылым сипаттамасы 14 тарауда берілген. Үлгісі 6Г463 нақыш көшірме-фрезер білдегінің техникалық сипаттамалары келесідей.  Үш өзара перпендикулярлы бағыттарда тік және көлденең бағыттаушы тұғырлар бойында 6 жұмыс үстелі жылжиды. 3 өңделетін дайындама жұмыс үстеліне бекітіледі. Модель жұмыс үстелі сияқты жазықтықта орналасқан арнайы көшірме үстелінде орналасады. Бұл өңделетін бөлшекпен көшіргіш жұмысы үшін қолайлы. Шпиндель колонна сыртына бекітілген электр қозғалтқышпен айналымға келтіріледі. Пантографы бар білдекте гравирлеу жұмыстары кескіш-фреза арнайы құралымен жүргізіледі. Оның тік бағытта қозғалысы шпиндель рычагы түсу-көтерілу арқылы жүргізіледі. Сол кезде гравирлеу тереңдігі тіреуге дейін кескіш түсуімен анықталады. Шпиндельдің бүйір айналуымен кескіш-фрезаны түсіруге-көтеруге болады, бұл кезде гравирлеудің белгілі бір тереңдігі арнайы сақинамен бекітіледі.Пантографтың құрастырма сипаттамасы 14 тарауында берілген.Үлгісі 6Г463 нақыш көшірме-фрезер білдегінің техникалық сипаттамалары келесідей. Параметр МәніҮстелдің жұмыс беттерінің өлшемі (ені х ұзындығы), мм 250 х 500X және Z өстері бойынша ең үлкен жылжуы Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұны Компьютер техникасының дамуы мен СББ бар білдектерді қолдану көшірме білдектерді, әсіресе бақылайтын жүйесі жоқ білдектерді қолдануды шектеулі ететінін айта кеткен жөн. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ  1. Бақылайтын жүйесі бар және жоқ көшірме-фрезер білдектеріне салыстармалы баға беріңіз.2. Көшірме құрылғының жұмыс қағидасы қандай?3. Көшірме білдектердің қолданылу облысы қандай?4. Көлденең көшірме-фрезер білдектегі өңдеу ерекшелігі қандай?5. Тік көшірме-фрезер білдектегі өңдеу ерекшелігі қандай?                                14 - тарау ЖАБДЫҚТАР МЕН КӨШІРМЕ БІЛДЕКТЕРДЕГІ ЖҰМЫС ТЕХНОЛОГИЯСЫ БАҚЫЛАЙТЫН ЖҮЙЕСІ ЖОҚ КӨШІРМЕ БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ЖАБДЫҚТАР  Үшөлшемді пантограф бақылайтын жүйесі жоқ (тікелей әрекет) көшірме білдектер құрылымының негізгі ерекшелігі болып табылады. Ол топсада еркін ілінген және әртүрлі көлемді нақыш жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді. Пантографтың жұмыс қағидасы оның айналдырғысы мен қармаушы саусағының тілімшелер мен топсалар жүйелері арқылы механикалық қатты байланысуынан тұрады. Осының салдарынан тапсырылған масштабта айналдырғы үлгі контурын қайталайды. Бұл ретте көлемді үлгі (көшіргі) мен өңделетін бөлшек оюшының көз алдында бір жазықтықта орналасады, бұл оған пантограф иіндерінің кез-келген қалпында тұрып не отырып бірдей ыңғайлылықпен жұмыс істеуіне мүкміндік береді. Еркін ілінген пантографпен жүргізілетін бедерлі жұмыстарда, нақыш жасау тереңдігі жоңғышты орнатқаннан кейін үлгі бойымен қозғалатын қармаушы саусақпен реттеледі. Тереңдікті белгілеу нониусының дәлдігі 0,1 мм дейінгі бөлігі бар, бірақ дәлдігі 0,02 мм дейінгі аралық белгілейтін мәндерге де рұқсат етіледі. Пантографты бедерлі жұмыстардан жазықтықтық жұмыстарға қайта баптау немесе кері қарай істеу үшін бағана тәрізді аралық бөлшек – шектегіш қызмет етеді. Ол орнатылған кезде пантограф жазықтықтық нақыш жұмысы үшін, ал ол болмаса – көлемді нақыш жұмысы үшін бекітіледі. Көшіру өлшемдері азайған кезде де, ұлғайған кезде де пантографты орнату оның иіндерінде нақышталған белгілер бойынша жүзеге асырылады (14.1, а сурет). Пантограф 1:1,5-тен 1:10 дейінгі масштабтарда кез-келген ұлғайтулар мен азайтуларды орындауға жол береді. Көшірмені қажет масштабқа кішірейту немесе үлкейтуге қажет баптау кезінде пантограф иіндерін орнату пантографтың қозғалтқыштары мен иіндерінде сәйкес сызықшалы белгілерді қиыстыру жолымен жүргізіледі. Бүтін сандармен көрсетілген беру қатынасымен көшірме өлшемдерін айқын кішірейту немесе үлкейтуді алу үшін а, c екі қозғалтқышты (14.1, б сурет) пантограф иіндеріне, ал b қозғалтқышты тәуекел масштабының сәйкес өзгерістерінде аралыққа орнатқан дұрыс.  Қозғалтқыштар қозғалтқыш сызықшасы (маркасы) иін немесе арқалық сызықшасымен сәйкес келетіндей болып орнатылады. Пантограф айналдырғысы а (14.2 сурет) шарикті мойынтіректерге құрастырылған, олардың арқасында айналдырғының ең төмен, сонымен қатар ең жоғары айналу жиілігінде жонғыш-фрезаның люфтсіз бірқалыпты айналуы жүзеге асырылады. Жонғыш-фреза мен айналдырғының дұрыс орнатылуы (өстестігі) ішінде жонғыш сомынмен бекітілетін арнайы кесетін конустық цангалармен қамтамасыз етіледі. Жонғыш-фрезаның тік бағытта жылжуы айналдырғы иінтірегін түсіру немесе көтеру жолымен жүргізіледі, бұған қоса, нақыштау тереңдігі жонғышты тіреуге дейін түсірумен анықталады. Бұдан басқа, айналдырғының бүйірлік айналуымен жонғыш-фрезаны қосымша түсіруге немесе көтеруге болады, бұл ретте нақыштаудың анық тереңдігі оның ішіне құрастырылған арнайы шығыршықпен бекітілуі мүмкін. Пантографты білдекке арналған кесетін құрал болып жонғыш-фрезалар табылады. Олардың пішіндерін таңдау үшін шешуші болып әрбір нақты жағдайдағы жұмыс түрі табылады. Жазықтықтық нақыштама үшін ең жиі қолданылатыны – конустық жонғыш-фрезалар. Бедерлі жұмыстар үшін жонғыштардың әртүрлі бейіндері қолданылады. 14.3 суретте пантографты білдектерде механикалық нақыштау кезінде қолданылатын жонғыш-фрезалардың тек кейбірлері ғана суреттелген. Пантографты білдектердегі жұмыс үшін қажет жиынтықтаушылар (құралдар мен аспаптар) болып келесілер табылады: ■әртүрлі пішіндегі жонғыш-фрезалар;■дайындаманы жұмыс үстелінде бекітуге арналған қысатын тақтайшалар;   ■сандық және әріптік қимаүлгілер жиыны;■қармаушы саусақты бекітуге арналған тіреу;■білдекке қызмет көрсетуге арналған әртүрлі қосалқы құралдар. Еңбек өнімділігі мен нақыштау сапасын көтеру үшін өңделетін беттерге сәйкес жонғышты қайрау қажет. Жұмсақ металлдар мен материалдардан жасалған бөлшектерді нақыштау үшін қосындыланған болаттан жасалған жонғыш-фрезалар жарамды, өйткені өзінің беріктігінің арқасында олар әрқашан таза және тегіс із береді. Еңбекті көп қажетсінетін нақыштау кезінде тезкесетін болаттан және қаттылығы жоғары металлдардан жасалған жонғыш-фрезалар қолданылады. Кез-келген көшірме-фрезер білдегі үшін үш-төрт жинақ әртүрлі қысатын цангалардың болуы маңызды, олардың көмегімен әрқашан жонғышты керек өлшемде бекітуге және жонғыштың бейіні мен қалыңдығына байланысты қармаушы саусақтың бейіні мен диаметрін таңдауға болады. Сәйкес шамалардың қатаң шамаластығын сақтау қажет. Пантограф қармаушы саусағының жұмыс шеті нақыштау кезінде әдетте эбониттен, плексиглас, жезден және т.б. дайындалатын көшіргі контуры бойынша бірқалыпты жылжу үшін тегіс жақсылап тегістелуі тиіс.  КӨШІРМЕ-ФРЕЗЕР БІЛДЕКТЕРДЕ БАҚЫЛАЙТЫН ЖҮЙЕНІҢ ЖҰМЫСЫ Бақылайтын жүйесі бар көшірме-фрезер білдектердің құндылығы онда тетік (көшірме саусақ немесе қуыс бұрғы) пен фреза арасында қатаң байланыстың болмауынан тұрады. Бұл қуыс бұрғы мен үлгіге (көшіргі) жүктемені қысқартады және жұмсақ металлдардан, пластмассадан, гипстен және тіпті ағаштан жасалған үлгілерді қолдануға мүмкіндік береді. Бақылайтын жүйеде фрезаның жылжуына дабыл тек өңделетін дайындама мен үлгінің геометриялық өлшемдерінде қате, қайшылық, яғни қуыс бұрғы мен фрезаның қозғалысында үйлесімсіздік пайда болған кезде ғана беріледі. Үйлесімсіздік пайда болған кезде бақылайтын жүйе білдектің жұмыс тәртібін өзгерте отырып, оны жояды. Осы тәртіппен білдек қайтадан жойылатын үйлесімсіздік қайтадан пайда болғанға дейін жұмыс істейді. Көшірме-фрезер білдектердегі бақылайтын жүйе күрделі бөлшектерді дайындаған кезде жоғары өнімділікті, дәлдік пен тазалықты алуға мүмкіндік береді. Тапсырылған беттер пішінін автоматты алу арқасында білдекпен жұмыс істейтін адамның еңбегі күрт жеңілдейді. Электрмеханикалық бақылайтын жүйе қағидасы келесілерден тұрады:■басқарушы құрылғы кернеу шамасымен U және «+» немесе «-» белгісімен сипатталатын электр дабылын өндіріп шығарады;■дабыл басқарушы құрылғыдан атқарушы құрылғымен қатаң байланысқан электрқозғалтқышқа түседі. ■ атқарушы құрылғы басқарушы құрылғы дабылының «+» немесе «-» белгісіне сәйкес келетін бағытқа және басқарушы құрылғы дабылының U кернеу шамасына мөлшерлес жылдамдықпен жылжиды. Мысалы, U = 0 болған кезде атқарушы құрылғы жылжымайды,ал U = +0,1 Umax болған кезде атқарушы құрылғы оң бағытқа ең жоғары деңгейден 10 рет аз жылдамдықпен жылжиды. Электрмеханикалық бақылайтын жүйенің жұмысын қарастырайық (14.4, а сурет). Бақылайтын жүйенің сезімтал элементі болып, араларында жазық серіппеде 1 үлгіні айналып өтетін қуыс бұрғымен байланысатын якорь 2 ілінген А және В екі индуктивті орауыштан тұратын индуктивті көшірме бастиек (14.4, б сурет) табылады. Якорь 2 қалпының кез-келген өзгеруі а немесе b әуе саңылауларының өзгеруін, демек, оның А және В орауыштарындағы кернеуін тудырады.Якорьдің 2 орташа күйі кезінде (14.4, в сурет) а мен b саңылаулары тең және индуктивті тоқ кернеуі U = 0. Якорьді солға жылжытқан кезде а саңылауы b саңылауынан кіші бола бастайды, сол кезде индуктивті тоқ кернеуі U = UA - UB,                      Двигатель задающей подачи-Тапсыратын берістің қозғалысыКопировальная головка-Көшірме бастиекУсилитель-КүшейткішКопир-КөшіргіДвигатель следящей подачи – Бақылайтын беріс қозғалысы  14.4 сурет. Электрмеханикалық бақылайтын жүйенің жұмысы:а — жүйенің құрылымы; б — индуктивті көшірме бастиек; в — кернеу диаграммалары; 1 — жазық серіппе; 2 — якорь; А және В — индуктивті орауыштар; а және b — әуе саңылаулары; U — индуктивті тоқтың жиынтық кернеуі; UA —А орауышындағы кернеу; UB —В орауышындағы кернеу; Ss, St және SF — тапсыратын, бақылайтын және қорытқы беріс. UA және UB — А мен В орауыштарында сәйкес индукцияланған кернеу.Якорьді оңға жылжытқан кезде а саңылау b саңылаудан үлкен бола бастайды және индуктивті тоқтың кернеуі U = Ub - UaКөшіргі бойынша бақылаған кезде қуыс бұрғының бірте-бірте өстік жылжуы күшейткішке берілетін U кернеудің бірқалыпты өзгеруін тудырады (14.4, в суретті қараңыз). Көшірме бастиекті күшейткеннен кейін беріс механизмдерінің түйіндерінің қозғалысын қамтамасыз ететін басқарушы кернеу қалыптасады. Күшейткіш айнымалы тоқты түзетеді. Егер басқарушы кернеу оң болса, қозғалтқыш беріс механизмін бір бағытқа, ал егер теріс болса қарама-қарсы жылжытады. Бұған қоса басқарушы кернеудің шамасы үлкен болған сайын беріс механизмі қозғалысының жылдамдығы жоғары болады. Қуыс бұрғы үлгі контурын бойлай үстелдің екі өзара-перпендикуляр жылжуын (беру) геометриялық қосу нәтижесінде жылжиды. Тапсыратын беріс Б бағыты өзгертілмейтін болып табылады. Тапсыратын беріс бағытына перпендикуляр Sc берісінің бағыты бейін көлбеуінің әрбір өзгеруі кезінде өзгеруі мүмкін. Бұл беріс бақылайтын болып табылады. 14.4 суреттегі сұлбада тапсыратын беріс болып тік, ал бақылайтын болып көлденең табылады. Осылайша, Sp қорытқы беріс әрбір сәтте Бз тапсыратын және Sc бақылайтын берістердің тең әсерлі күші ретінде анықталады.Көшірме білдектердің келешегіне тоқталайық. Күрделі бұйымдарды дайындау үшін соңғы уақытта БСБ бар білдектер жиі қолданылуда. Алайда, көшірме жағдайларының бірқатарында, әуелгі кезекте көшірме-фрезер білдектер ауыстырғысыз болып қала береді және оларды қолдану экономикалық орынды болып табылады. Мысалы, өнеркәсіптік өндірісте осындай күрделі пішін беттерімен бөлшектердің едәуір көпшілігі және олардың осындай кеңістіктік өзара орналасуы мен үйлесуінде қолданылады, оларды математикалық тұрғыда сипаттау өте қиын, сондықтан да құрал мен дайындаманың қозғалысын басқарудың сандық бағдарламасын әзірлеу мүлдем мүмкін емес немесе бұл үлкен қиыншылықтармен, уақыт, құралдар шығындаумен және көптеген қатемен байланысты. Осындай бөлшектің үлгісін жеңіл өңделетін материалдан (сүрек, гипс, пластмасса, жеңіл қорытпа және т.б.) дайындаған анағұрлым жеңіл. Бұл үлгі көшірме-фрезер білдекте орнатылады, білдектің қуыс бұрғысы көшіргі бетін трассалайды. Осымен бірге білдектегі қуыс бұрғы мен құрал (фреза) бір-бірімен бірдей қимылды жүзеге асыратындай етіп байланысқан. Қуыс бұрғының қозғалыс траекториясы үлгі (көшіргі) беттерінің контурын береді, ал құрал, өз кезегінде, қуыс бұрғы траекториясын толықтай көшіреді. Контурды қармалауға арналған оптикалық құрылғысы бар контурлық фрезерлеу үшін көшірме-фрезер білдектер ұсынылады. Оларда үлгінің рөлін сызба немесе қақтама атқарады. Сонымен қатар перспективалық болып жону-көшірме білдектерін пайдалану табылады. Мұндай білдектерде өстерді өңдеуге мүмкіндік бар. Өстің дайындамасы болып әдіпті өстер өлшеміне кесілген және екі жағынан орталықтандырылған соғылма табылады. Дайындаманы өңдеу бір қондырғы кезінде екі гидрокөшірме құралкүймешіктермен, тіреулер бойынша алдын-ала және көшіргі бойынша ақырғы жүргізіледі.  БАҚЫЛАУ сұрақтарыПантограф құрылымы қандай?Пантографтың айналдырғысы қалай жұмыс істейді? Көшірме білдектерде бақылайтын жүйе қалай жұмыс істейді?Көшірме білдектерде қандай кесетін құрал қолданылады? Көшірме білдектің дәлдігін не анықтайды?        КІЛТЕКТІ БІЛДЕКТЕРДЕ ӨҢДЕУ            15 – тарау . Кілтекті білдектердің құрылғысы, жұмыс қағидасы мен кинематикасы 16– тарау. Жабдықтар мен кілтекті білдектердегі жұмыс технологиясы       15 – тарау КІЛТЕКТІ БІЛДЕКТЕРДІҢ ҚҰРЫЛҒЫСЫ, ЖҰМЫС ҚАҒИДАСЫ МЕН КИНЕМАТИКАСЫ  жалпы мәлімет Кілтекті қосылыстар құрылымының қарапайымдылығы мен сенімділігіне, төмен құнына және құрастыру мен бөлшектеу ыңғайлылығына байланысты машина салуда кең таралды. Кілтек — екі жапсарлас бөлшектер жіктерінде осы бөлшектердің салыстырмалы айналуы немесе жылжып кетуін болдырмау үшін орнатылатын металл бөлшек. Ол біліктің тегершікпен, тісті доғалақпен, сермермен және білікпен бірге айналатын басқа бөлшектермен қосылысында айналу кезін беру үшін қызмет етеді. Жұмыс кезінде кілтек иілу, кесу мен қысу деформациясына ұшырайды. Ағаштан жасалған құрастырылымдарда сонымен қатар кілтекті қосылыстар қолданылады. Бұл жағдайда ағаш кілтек қолданылады. Машина салуда кілтектердің әртүрлі түрлері: призмалық, сегментті, сына және т.б. қолданылады. 15.1 суретте жабыдқтың көптеген түрлерінде кеңінен қолданылатын кілтектер келтірілген. Кілтектердің негізгі түрлері сатндартталған. Біліктер мен төлкелердегі (кіпшектердегі) кілтекті ойықтарды әртүрлі металл кесетін білдектерде алынады. 15.2 суретте кілтекті ойықтардың келесі білдектердегі өңделу құрылымдары келтірілген:■тартылатын (15.2, а сурет);■фрезер (15.2, б, в, г сурет);■қашағыш (15.2, д сурет).Стандарттармен (МЕМСТ) кілтектің білік пен күпшекке орнатылу тереңдігі бойынша кілтекті қосылыстың екі орындалымы қаралған. Егер күпшек шойыннан немесе білік материалына қарағанда беріктігі төмен материалдардан жасалса, онда күпшекке терең орнатылатын бірінші орындалым, ал қалған жағдайлар үшін күпшекке терең орнатылмайтын екінші орындалым қолданылады.   Кілтектер Призмалық Сына Сегментті Арнай                 15.1. сурет. Кілтектердің негізгі түрлері КІЛТЕКТІ БІЛДЕКТЕРДІҢ ЖҰМЫС ҚАҒИДАСЫ Кілтекті-фрезер білдектер. Кілтекті білдектердің бұл түрі кілтекті ойықтарды фрезерлеуге арналған. Бір білдектерде призмалық кілтектерге ойықтар, ал басқаларында сегментті кілтектерге ойықтар фрезерленеді. Призмалық кілтектер ойықтарына арналған білдектер келесідей болады:■фрезаны жырашықтың толық тереңдігіне, одан әрі жырашық ұзындығына баяу бере отырып, тік кесумен жұмыс істейтіндер;■әрбір жүріс соңында жырашық тереңдігі бөлігіне (маятникті беріс) тік кескен кездегі фрезананың өңделетін дайындамаға қатысты шапшаң дүркін-дүркін ілгерілемелі-қайтарымды жылжуымен жұмыс істейтіндер;■эксцентрлік орнатылған фрезамен немесе фрезаның тербелуші қозғалысымен жұмыс істейтіндер. Кілтек ойығын өңдеу сызбасы 15.3 суретте берілген. Саусақты фрезаның диаметрі D ойықтың ені В бойынша таңдалады. Фрезаайналмалы негізгі қозғалысқа, ойық бойымен тік сызықты беріске және жүріс соңында тік беріске ие болады.692Д кілтекті-фрезер білдегі кілтекті ойықтарды ені 4...25 мм және тереңдігі 26 мм дейінгі өлшейтін және өлшемейтін фрезалармен өңдеуге арналған. Өңделген ойықтың N9 квалитеті бойынша дәлдігі, ойықтың өңделген беттерінің кедір-бұдырлығы: қабырғасының Rz = 20, түбінің — Rz = 40.15.4 суретте тік бір айналдырғылы кілтекті фрезер консоль білдегі көрсетілген. Негізінде 1 тұғыр 12, фрезер бастиегі 11 мен бағана 2 орналасқан. Бағанада жүріс бұрамасы орнатылған, оның көмегімен үстелді 5 әртүрлі биіктікке қолмен орнатуға болады. Бастиектің 11 жазық бағыттаушыларында 7 гидрожетектен бойлық орын ауыстыруды қабылдайтын айналдырғы күймешесі 8 құрастырылған. Тұғырдың 12 тік бағыттаушыларында 6 үстелмен 5 консоль 3 құрастырылған. Үстіне дайындама бекітілетін үстелдің 5 тік жылжудан басқа тағы тұтқадан 4 көлденең жылжуы бар. Айналдырғы күймешесінің 8 әрбір бойлық жүріс соңында Үлгісі 692Д кілтекті-фрезер білдегінің техникалық сипаттамалары келесідей. Үлгісі 692Д кілтекті-фрезер білдектің техникалық сипаттамалары фрезер бастиегінің айналдырғысы автоматты түрде бір өткенде алып тасталатын қабат тереңдігіне төмен тік жылжиды. Білдек жартылай автоматты циклмен жұмыс істейді. Фрезер бастиегінің айналдырғысы үшсатылы сыналы белдікті беріліс 9 арқылы екі жылдамдықты электрқозғалтқыштан 10 айналыс алады. Бұл берілістің болуы айналдырғының алты әртүрлі бұрыштық жылдамдығын алуға мүмкіндік береді. Білдектің гидрожетегі күймешеде 8 орналасқан. Күймеше сояуышы бастиек фланеціне бекітілген бойлық берістің қуаттық гидроцилиндрінен жылжиды. Әрбір жүріс соңында фрезерлеу тереңдігіне беріс тік берістің қуаттық гидроцилиндрімен жүргізіледі. Үлгісі 692Д кілтекті-фрезер білдегінің техникалық сипаттамалары келесідей. Кілтекті-фрезер білдектің техникалық сипаттамалары Кілтекті-тарта жонғыш білдектер. Кілтектерді дайындау бойынша ең тиімді технология болып кілтекті тарта жонғыш білдектерде өңдеу табылады. Бұл білдектер фрезерлеумен және қашаумен салыстырғанда өнімділікті 8.15 ретке жоғарылатуды қамтамасыз етеді. Тарту — металлдарды кесу арқылы өңдеудің ең озық әдістерінің бірі.  Ол механикалық өңдеудің фрезерлеу, сүргілеу, қашау, үңгілеу, күшейту, кеулей жону, қырнау мен ұштау секілді түрлерінің орнын сәтті ауыстырады, ал кейбір жағдайларда механикалық өңдеудің жалғыз тәсілі болып табылады. Тарта жонғыш білдектерді өндіріске енгізу маңызды экономикалық әсер береді. Білдектердің жартылай автоматты немесе автоматты циклдері бар және автоматты желілерге қосарлай салуға икемделген. Тарта жоңғыш құрал ерекшеліктеріне байланысты тарта жонғыш білдектердің көпшілігі арнайы және мамандандырылғана болып табылады, өйткені олар бір типті бөлшектердің біреуін немесе тобын өңдеу үшін жөнделеді. Дөңгелек саңылауларды, кілтекті, оймакілтекті және басқа да жырашықтарды тарта жону тарта жону жұмыстарының ең көп таралған түрі болып табылады. Соңғы жылдары тік орындалған кілтекті-тарта жонғыш білдектер дамуға ие болды. Бұл білдектерде дөңгелек және фасонды саңылаулар, кілтекті және оймакілтекті жырашыөтарды адаптер мен бұрма үстелдің көмегімен, кілтекті және оймакілтекті жырашықтарды конустық саңылауларда көлбеу адаптердің көмегімен, сонымен қатар сыртқы, жазық немесе фасонды беттерді тарта жонып өңдеуге болады. Білдектер жонғыштармен, сонымен қатар тартумен де қайта жөндеп жұмыс істей алады. Кілтекті-тарта жонғыш білдектердің құралды салқындату жүйесі бар және бұрма-бөлгіш үстелдермен жабдықталуы мүмкін. Кілтекті-тарта жонғыш білдектер өнеркәсіпте, әсіресе жеке және ұсақ сериялы өндірісте кең қолданысқа ие болды, елеулі әмбебап болуының арқасында өңдеудің жоғары дәлдігі мен тазалығын қамтамасыз етеді, шағын габариттік өлшемдерге ие және ірігабаритті бөлшектерді (ескіш бұрама, диаметрі үлкен доғалақтар және т.б.) өңдеу үшін ауыстырғысыз болып табылады. Көптеген жағдайларда кілтекті-тарта жонғыш білдектер қашағыш және тарта жонғыш білдектердің орнын сәтті ауыстырады. Бұл жағдайда айналаны бөлу үстіне өңделетін бұйым орнатылған және бекітілген үстелді қатты тіреуге дейін бұрумен қамтамасыз етіледі. Өңдеудің жоғары дәлдігі мен алынатын беттердің тазалығы ойықтың одан әрі қолмен қиюластыруды болдырмайды. Кілтекті-тарта жонғыш білдектерде сонымен қатар әртүрлі бейінді ойықтар ауыр машина жасауда, турбина жасауда және ірі электр машиналары мен генераторлар өндірісінде қолданылатын ірі габаритті өлшемдердегі бөлшектердің саңылауларында өңделе алады. 1 — өңделетін бөлшектің тереңдігі; 2 — өңделетін бөлшектің ұзындығы; 3 — әдіп; 4 — бөлшек; 5 — жонғыш; 6 — көлденең жүріс бұрамасы; 7 — тік жүріс бұрамасы Бұл үшін өңделетін ойықтың бейініне сәйкес келетін арнайы жонғыш қолданылады. Ойықты өңдеу автоматты түрде жүргізіледі, жұмыс жүрісінің жылдамдығы мен тартымдық күш сатысыз реттеледі.  Қашағыш білдек. Кілтекті білдектердің бұл түрі негізінде кілтекті ойықтар мен әртүрлі фасонды саңылауларды дара және ұсақ сериялы өндіріс жағдайларында өңдеу үшін қолданылады. Өңдеу кезінде құралкүймешіктерде бекітілген жонғыш, сырғақпен бірге тұғырдың бағыттаушылары бойымен тік қайтарымды-ілгерілемелі қозғалыс жасайды. Үстел бойлық, көлденең және дөңгелек берісті қамтамасыз етеді. Үлгісі ГД200 қашағыш білдекті қарастырайық. Гидравликалық жетекпен жабдықталған бұл білдек кілтекті ойықтарды, оймакілтектерді, жырашықтарды фасонды және жазық беттерде ара және ұсақ сериялы өндірісте дайындау үшін арналған. Білдектің екі жаққа 90° бұрышта қашауға арналған бұрма кескіш бастиегі және конус саңылауларында кілтекті ойықтарды дайындауға арналған тік жазықтыққа 5° дейінгі бұрышқа қашауыш жылжыма бөлшектерінің көлбеу құрылғысы бар. ГД200 қашағыш білдегі  265 мм дейінгі диапазонда тік қайта орнатылатын қашауышпен жабдықталған, бұл білдекте өңделетін бұйымдардың номенклатурасын едәуір кеңейтуге мүмкіндік береді. Үлгісі ГД200 қашағыш білдектің техникалық сипаттамалары келесідей:■қашауыш жүрісінің ұзындығы — 20...200 мм;■сыртқы беттерді/ішкі беттерді өңдеген кезде өңделетін бұйымның биіктігі— 300/100 мм;■ кесу күші — 15 кН;■негізгі жетектің қуаты — 3,6 кВт;■білдектің габаритті өлшемдері (ұзындығы х ені х биіктігі) — 1 900 х х 1 270 х 2 175 мм;■білдектің салмағы — 2 000 кг.Сүргілеу білдегі. Кілтекті білдектердің бұл түрінде жазықтық, ойықтар, әртүрлі бейін оймалары, фасонды саңылаулар, кілтекті жырашықтар және т.б. өңделеді. Сүргілеу білдектеріндегі жұмыс келесі реттілікпен жүргізіледі. Басында болашақ бөлшектің 4 ұзындығы 2 (15.5 суретті қараңыз) мен тереңдігі 1 икемделеді. Содан соң құралкүймешікте бекітілген жонғыш 5 көмегімен әдіп 3 шешіледі (кесіледі). Көлденең және тік жүріс бұрамаларының көмегімен жонғыш көлденең 6 және тік 7 бағыттарға жылжытылады. БАҚЫЛАУ сұрақтары Фрезер білдектерінде кілтекті жырашықтардың қалыптасу ерекшеліктері неден тұрады?Кілтекті-тарта жону білдектері қалай жұмыс істейді? Кілтекті-қашағыш білдектер қалай жұмыс істейді? Кілтекті-сүргілеу білдектері қалай жұмыс істейді? Кілтекті-фрезер және кілтекті-тарта жону білдектерін өнімділігі бойынша салыстырыңыз.  16 тарауКІЛТЕКТІ БІЛДЕКТЕР ЖҰМЫС ТЕХНОЛОГИЯСЫ МЕН ЖАБДЫҚТАРЫ КІЛТЕКТІ БІЛДЕКТЕРДІҢ ЖАБДЫҚТАРЫКілтекті фреза. Кілтекті ойықтарды жасау мен өңдеу үшін артқы ілмек пен кесетін бөліктен тұратын кілтекті фрезалар қолданылады. Кесетін бөлік, өз кезегінде екі ернеу мен екі тістен тұрады. Кілтекті фрезалардың екі түрі дайындалады: ■ конус түріндегі артқы ілмекті. Конустық артқы ілмекті фрезалардың диаметрі 16... 40 мм;■ цилиндр түріндегі артқы ілмекті. Цилиндрлік артқы ілмекті фрезалардың диаметрі 2... 20 мм болуы мүмкін.Кілтекті фрезалардың кесетін бөлігі Р6М5 маркалы тез кесетін болаттан өндіріледі. Фрезалардың қимыл процесі бұрғы жұмысына ұқсас, бірақ жоғары дәлдігімен ерекшеленеді. Кілтекті фрезалар ойықтар дайындауда ауыстырғысыз құрал болып табылады, өйткені өстік және бойлық берістермен жұмыс істей алады. Фрезалардың ернеулері ішке бағытталған, бұл оларды басқа құралдардан өзгешелендіреді. Кілтекті тарта жону. Кілтекті білдектер жабдығының бұл түрі әртүрлі бұйымдар саңылауларында кілтекті өтпелі ойықтарды кесу үшін қызмет етеді. Кілтекті тарта жонудың екі түрі болады: жазық денемен және цилиндрлі денемен тарта жону. Жазық денемен тара жону ең көп қолданылады, ол өз кезегінде келесі тарта жонуға бөлінеді: ■ қалың денемен. Дене тістерге қарағанда қалыңдау болады, бұл тістің ені аз болған кезде тарту қаттылығын қамтамасыз етеді. Мұндай тарта жону ені 3... 10 мм ойықтарға қолданылады;■ жінішке денемен немесе таспалы. Қалыңдығы тістердің қалыңдығы секілді, және ені 12 . 45 мм ойықтар үшін қолданылады.Өнімнің сериялылығы аз болған кезде тарту бір тартумен жүргізіледі, ал ойықтың тереңдігіне әрбір өтпеден кейін аспаптың бағыттаушы ойығына тарту астына салынатын төсемдермен қол жеткізіледі. Кілтекті тартулар жұмыс кезінде аспаптың бағыттаушы ойықтарына қозғалады. Ені 16 мм асатын ойықтар үшін кілтекті тартулар құрамалармен орындалады. Цилиндр денемен тартулар, әдетте цилиндрлікпен біртұтас ретінде немесе құрамалымен бірге дайындалатын бір кілтекті тартулар болып табылады. Мұндай тартулар бағыттаушы жақтауларсыз жұмыс істейді. Құрамдастырылған құрама дөңгелек кілтекті тартулар саңылау мен кілтекті ойықты тарту операцияларын қоса атқарады. Кілтекті секция бұрамалармен бекітіледі. Дөңгелек кесетін тістер тек тарту бөлігінде ғана орналасқан, ал тегістейтін тістер – оның тартуды бөлшек саңылауымен бағыттайтын және беттерді тазалығының жақсаруына септігін тигізетін басқа бөліктерінде орналасқан. Кілтекті секцияға қиықжиекті бекітіледі. Тарта жону — өңделетін беттердің пішіндері мен өлшемдерінің жоғары дәлдігін қамтамасыз ететін ішкі және сыртқы беттерді өңдеудің жоғары өнімді технологиялық процесі. Дайындаманы механикалық өңдеу көп тісті алмас кесетін құрал – тартажонумен (16.1 сурет) орындалады. Өңделетін беттердің сипаты бойынша тартажону негізгі екі топқа бөлінеді: ■ тұйық беттерді өңдейтін ішкі; ■ әртүрлі бейіннің ашық беттерін өңдейтін сыртқы. 16.1. сурет. Кілтекті ойықты тарта жону:1 — өңделетін бөлшек; 2 — адап¬тер төлкесі; 3 — тарта жону; L0 — тарта жону ұзындығы; b — тарта жону ені; Sz — тіске беріс; Dr — кесудің негізгі қозғалысы   Тарта жонумен кедір-бұдырлығы аз және 6... 8-ші квалитетке сәйкес келетін өлшемдердің дәлдігі жоғары беттерді алу қамтамасыз етіледі. Бұл процесс ірі сериялық және бұқаралық өндіріс жағдайларында пайдалы болып табылатын бейінді саңылаулар мен сыртқы беттерді өңдеудің жоғары өнімді технологиялық тәсілі болып табылады. Өзімен бірге тарта жонудың өңделетін дайындама беттерін бойлай жылжытатын салыстырмалы тік сызықты жұмыс қысымының жылдамдығы кесу жылдамдығы болып табылады. Оның тиімді мәні 0,1 .0,2 м/с құрайды. Тарта жону кезіндегі түбегейлі кинематикалық сызба беріс қозғалыстарын қарастырмайды. Құралдың өзіндік құралымдық ерекшелігі болып кесетін тістер биіктігінің немесе диаметр өлшемінің жүйелі ұлғаюы табылады. Әрбір кезекті кесетін тістің көтерілуі алдыға орналасқанның үстінде тіске беруге баламалы. Жалпы жағдайда, кесу тереңдігі негізгі қозғалыс бағытына перпендикуляр жазықтыққа негізгі кесетін алмастың кескініне сандық түрде тең. Әртүрлі геометриялық пішіндердің саңылауларын көлденең-тарта жону білдектерінде тарта жонады. Тарта жонылатын саңылаулардың өлшемдері 5.250 мм құрайды. Тік сызықты жасаушылары бар әртүрлі геометриялық пішіндердің сыртқы беттері тік-тарта жону білдектерінде, сондай-ақ конвейер түріндегі үздіксіз өңдеу білдектерінде тарта жонылады. Сыртқы тарта жонумен сүргілеу, фрезерлеуді, ал кейбір жағдайларда тегістеуді де ауыстыруға болады. Қашау кескілер. Кілтекті білдектің жабдықтарының бұл түрі тік сүргілеу кезінде материалды өңдеуге арналған. Қашау кескілер бөлінеді:■өтпелі екі жақты 45° бұрышпен. Бұл кескілермен жырашықтар, ойықтар, оймалар, кертпештер мен кесулер орындалады. ■кілтекті ойықтарға арналған кескілер. Осы кескілермен жасалған кілтекті ойықтар бөлшектерді білікпен және кілтекпен қаттылап қосу үшін қолданылады. Қашау кескілердегі кесетін бөлік Р6М5, Р18 материалдары мен қатты қорытпадан дайындалады. Білдектерде ұашау кезінде кескі тік бағытта қайтарымды-ілгерілемелі қозғалыстарды ғана жасайды, ал беріс қозғалысы дайындамамен жүзеге асырылады. Сүргілеу кескі. Сүргілеумен өңдеу пішіні бойынша жонғышқа ұқсас кескілермен сүргілеу білдегінде жүргізіледі.  Дегенмен жону өңдеуінен айырмашылығы сүргілеу дайындаманың немесе кескінің ілгерілемелі-тік сызықты қозғалысы кезінде жаңқаны үзік-үзік алып тастап отырып орындалады. Ойықтар кескінің тік берген кезде өңделеді. Тік бұрышты ойықтар ойып жасалған кескімен сүргіленеді. Тұтас металлда өлшемі ірі ойықтарды өңдеген кезде бастапқыда оның түбіне шағын әдіп қалдыры отырып, тар ойық кесіледі, ал содан соң өлшейтін кескімен ойықтың түбі кесіледі және қорғалады. КІЛТЕКТІ БІЛДЕКТЕРДЕГІ ЖҰМЫС ТЕХНОЛОГИЯСЫ Кілтекті жырашықтарды фрезерлеу. Кілтектерді дайындау технологиясын таңдаған кезде бұл операцияны тек мамандандырылған кілтекті-фрезер білдектерде ғана емес, тік-фрезер және көлденең-фрезер білдектерде орындауға болатынын білген жөн. Кілтекті жырашық келесідей болады:■ашық немесе толассыз, ол бүкіл білік бойымен өткен кезде;■жабық немесе тұйық, ол білік бөліктеріне фрезерленген және оның ешбір бүйіржағына шықпаған кезде;■жартылай жабық немесе жартылай тұйық, ол біліктің бір шетінде фрезерленген және бүйіржағына шыққан кезде. Ашық кілтекті жырашықтар көлденең-фрезер білдектерде дискілі фрезалармен фрезерленеді, жабық және жартылай жабық кілтекті жырашықтар арнайы шеткі (кілтекті) фрезалармен көлденең- және тік-фрезер білдектерде немесе арнайы кілтекті білдектерде фрезерленеді. Ойықтарды фрезерлеуді автоматтандыру тәсілдері. Ойықтар мен жырашықтарды фрезерлеу операцияларын автоматтандыру мақсатында маятникті деп аталатын берісі бар кілтекті-фрезер білдектер, әрбір жүрістен кейін фрезаны тереңдікке кесу үшін беріс, сондай-ақ үстелдің тік және кері бойлық берісі автоматты түрде, фрезершінің қатысуысыз орын алған кезде, қолданылады. Осының арқасында бір фрезерші бір уақытта бірнеше білдекке қызмет көрсете алады. Кертпештерді, кілтекті жырашықтарды және тік бұрышты ойықтарды фрезерлеген кезде ақаудың келесі түрлері ықтимал. Кілтекті жырашық өсінің білік өсіне дәл келмеуі (симметриясыздық немесе параллельсіздік). Ақау жөнделмейді. Себеп: дискілі немесе кілтекті фрезаның өсі бойынша дұрыс орнатпау. Жырашықтың немесе ойықтың ені сызбалық өлшемнен үлкен.Ақау жөнделмейді. Себептер:дискілік фреза кесігінің дүрсілі немесе кілтекті шеткі фрезаның өстік дүрсілі. Жырашықтың немесе ойықтың ені сызбалық өлшемнен кіші. Ақау жөнделмейді. Себептер: фрезаны қайта қайрау кезінде ол ені бойынша (дискілі фреза үшін) немесе диаметрі бойынша (шеткі және кілтекті фрезалар үшін) өзінің өлшемін жоғалтты, ал фрезерлеуші оның өлшемін тексермеді. Ақауды түзету үшін қосымша өтпе қажет. Кертпеш, жырашық немесе ойықтың тереңдігі сызба өлшемініен үлкен. Ақау жөнделмейді. Себеп: білдек үстелін жылжытқан кезде фрезерлеуші үстелдің тік берісінің лимб шкаласы бойынша санауды дұрыс жүргізбеді. Жабық кілтекті жырашықтың немесе жабық ойықтың ұзындығы сызбалық өлшемнен үлкен. Ақау жөнделмейді. Себептер: неправильно установлены үстелдің бойлық берісінің механикалық сөндіру тіреулері дұрыс орнатылмаған, фрезерлеуші үстелдің механикалық берісін уақытында сөндірмеген немесе қолмен берісті фрезерлей отырып, белгілеу қатерін мұқият қадағаламаған. Жабық кілтекті жырашықтың немесе ойықтың тереңдігі мен ұзындығы сызбалық өлшемдерден кіші. Ақау жөнделеді, қосымша өту қажет. Себептер: фрезерлеу тереңдігін белгілеген кезде мен үстелді бойлық жылжыту кезінде фрезерлеушінің мұқиятсыздығы. Кертпештің,кілтекті жырашықтың немесе ойықтың өңделген беттері тапсырылған тазалыққа сәйкес келмейді, шеттері жыртылған және жаншылған. Ақау жөнделмейді. Себептер: фрезерлеудің дұрыс емес режимі, фреза тісіне көлемді беріс, кесу жылдамдығының аздығы немесе салқындататын сұйықтық болмаған кезде кесу жылдамдығының жоғарылығы. Бөлшек беттері жаншылған және жапырылған. (қайрақ, призма, білік). Ақау, егер бөлшектер одан әрі тегістеуге жатпаса, жөнделмейді. Себептер: бөлшекті қысқан кезде қысатын еріншелерде жұмсақ қаптаманың болмауы немесе бөлшекті бекіткен кезде соққы іздерінің болуы (жез балғаның орнына болат балға қолданылды). БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ1. Тарта жону және қашағыш білдектерде кілтектерді тудыру мен өңдеуге салыстырмалы баға беріңіз. 2. Кілтекті фрезалар құралымының ерекшелігі неде? 3. Кілтекті кескілер құралымының ерекшелігі неде? 4. Кілтекті тарта жону құралымының ерекшелігі неде? 5. Кілтектерді фрезерлеудің ерекшелігі қандай?   АЖАРЛАҒЫШ ТОП БІЛДЕКТЕРІНДЕ ӨҢДЕУ                         17– тарау. Ажарлағыш топ білдектерінің құрылғысы, жұмыс қағидасы мен кинематикасы 18– тарау. Ажарлағыш топ білдектеріндегі жабдықтар мен жұмыс технологиясы 19– тарау. Ажарлағыш топ білдектерін жөндеу 17 – тарауАЖАРЛАҒЫШ ТОП БІЛДЕКТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛҒЫСЫ, ЖҰМЫС ҚАҒИДАСЫ МЕН КИНЕМАТИКАСЫ 17.1. АЖАРЛАУ ТҮРЛЕРІ Ажарлау — бұл қатты материалдардан (металл, әйнек, гранит, алмаз және т.б.) жасалған бөлшектерді өңдеу бойынша механикалық немесе қолмен жүргізілетін операция. Механикалық тегістеу қатты және морт материалдардан жасалған дайындамаларды микронға дейінгі дәлдікпен берілген өлшемге өңдеу үшін, сонымен қатар бұйым беттерінің кедір-бұдырлығының аз болуына қол жеткізу үшін қолданылады. Ажарлау кезінде салқындату ретінде әдетте МСС қолданылады. Ажарлау кезінде өңдеуге әдіп қажақты құралдармен – бір-бірімен байламмен бекітілген және ажарлағыш шеңбердің (шеңбер перифериясы) кесетін беттерінде орналасқан түрпілі түйірдің үлкен мөлшерінен тұратын кеуек дене болып табылатын – ажарлағыш шеңбермен кесіледі. Шеңбер түйірлері мен байлам арасында ұсақ тесіктер бар. Ажарлағыш шеңбер түйірлері пайда болған қаттылығы жоғары материалдар түрпілі деп аталады. Ажарлау ажарлағыш шеңбер өз өсін айнала отырып, ажарлағыш шеңбер түрпілі түйірлер ұштарымен металлдың (жаңқаның) жұқа қабатын алып тастайтынынан тұрады. Ажарлаумен өлшемдер мен пішіндердің жоғары дәлдігін, сонымен қатар беттердің қажет кедір-бұдырлығын алуға болады. Өнеркәсіпте ажарлаудың келесі түрлері жиі қолданылады:сыдыра ажарлау — ірі-түйірлі үлкен әдіптерді алып тастау (17.1, а сурет);кесіп алу (тілу, кесу) — материалды қажақты шеңбермен кесу. Қажақты кесу қазіргі кезде кесудің басқа түрлерінің ішіндегі ең өнімді түрі болып табылады;дөңгелектік ажарлау — бөлшекті орталықта немесе патронда айналу кезінде шеңбермен ажарлау процесі (17.1, б сурет);■центрсіз ажарлау — өңделетін бөлшек айналыс алатын және орталықтарда бекітусіз ажарландырылатын ажарлау, бұл ретте негіз болып өңделетін беттер табылады. Дөңгелектік центрсіз ажарлау кезінде екі шеңбер де бір жаққа : жұмыс шеңбері - 30...35 м/с жылдамдықпен, ал жетекші - 60... 100 есеге аз жылдамдықпен әртүрлі жылдамдықпен айналады. Ажарлайтын бөлшекке арналған тіреу болып жұмыс және жетекші шеңберлер арасындағы қыры шабылған пышақ табылады. Пышақ бөлшектің орталығы шеңберлердің орталықтарынан жоғары немесе төмен тұратындай орнатылады. (17.1, в сурет); ■ішкі ажарлау — цилиндр және конус пішінді саңылауларды ажарлау. Бөлшек пен білдектің құрылымына байланысты ажарлау бөлшек айналған кезде немесе оның қозғалмайтын күйі кезінде жүзеге асырылады. Ажарлау шеңбері өңдеу кезінде 20...35 м/с жылдамдықпен тек өз өсін айнала ғана айналмайды, сонымен қатар 20.30 м/мин дөңгелектік берісті өңделетін саңылау өсін айнала айналады;■жазық ажарлау — шеңбер бүйіржағымен немесе перифериямен жүзеге асырылатын жазықтықтарды ажарлау (17.1, г сурет);■бұрандаажарлау — әртүрлі бейінді бұрандаларды (үшбұрыш, трапеция және т.б.) және таңбалаушы, бұрандалы калибрлер, домлайтын шығыршықтар, металлкесетін білдектер мен өлшеу құралдарының аралығын ажарлау; ■тісті ажарлау — тісті доғалақтардың барлық түрін ажарлау; ■жануыштау — кедір-бұдырлығы 0,3.0,08 мкм және беттер пшіні мен өлшемдерінің дәлдігі екінші сыныпқа дейінгі саңылауларды қажақ білеулермен бабына жеткізу процесі; ■супераяқтау — 0,16.0,02 мкм кедір-бұдырлыққа металлдың аз орымы (диаметрге 10.12 мкм) кезінде қол жеткізу үшін ажарлау. Процесс бұйымның шеңберлік төмен жылдамдығында (8.40 м/мин), ұсақ түйірлі қайрақтардың төмен қысымдарында (1,5.3 кгс/см2) 2 . 5 мм амплитудамен минутына 500.600-ден 2 000.3 000 дейінгі қос жүріс жиілігімен олардың тербелмелі қозғалыстарында жүзеге асырылады. Супераяқтау кезінде бедерлеу азаяды, металлдың толқындылығы мен ақау үстіңгі қабаты жойылады. Супераяқтаудан кейін құрылымдық өзгертулерсіз беріктелген үстіңгі қабат қалыптасады, бұл бөлшектердің пайдаланушылық қасиеттерін жақсартады. Жұмыс құралы – бір-төрт қайрақты қажақты бастиек; ■сұйықтықтық өңдеу мен жылтырату — қажаққа қаныққан сұйықтық 50 м/с және одан да жоғары жылдамдықпен өңднелетін бетке, оның кедір-бұдырлығын азайта отырып, соғылатын өңдеу процесі; ■таспалы ажарлау мен жылтырату — бұйымды мата мен қағаз негіздерде ажарлау қабығынан жасалған шексіз ажарлау таспасымен өңдеу (17.1, д сурет);■жетілдіру мен үйкеліс — еркін қажақ түйірлерімен суспензия мен паста түрінде, сонымен қатар 0,16.0,08 мкм және одан да жоғары кедір-бұдырлықты, сондай-ақ арнайы жетілдіру шеңберлерімен және беттер өлшемдері мен пішіндерінің (бірінші сынып және одан жоғары) жоғары дәлдігін қамтамасыз ететін шаржылау ысқылағышымен қажақты өңдеу. а — бойлық беріс арқылы дөңгелектік сыртқы ажарлау: 1 мен 4 — ажарлау шеңберінің қозғалысы; 2 мен 3 — ажарлайтын бөлшек қозғалысы; б — кесу арқылы дөңгелектік сыртқы ажарлау: 1 мен 3 — ажарлау шеңберінің қозғалысы; 2 — ажарлайтын бөлшектің қозғалысы; в — центрсіз ажарлау: 1 мен 2 — ажарлау шеңберінің қозғалысы; 3 — тіректі пышақ ; 4 — ажарлайтын бөлшектің қозғалысы; г — дөңгелектік ішкі ажарлау: 1 — ажарлайтын бөлшек қозғалысы; 2, 3 пен 4 — ажарлау шеңберінің қозғалысы; д — шеңбер перифериясын жазықтықты ажарлау: 1 — ажарлау шеңберінің қозғалысы; 2 — ажарлайтын бөлшек қозғалысы; е — шеңбер бүйіржағын жазықтықты ажарлау: 1 — шеңбер бүйіржағының қозғалысы; 2 — ажарлайтын бөлшек қозғалысы 17.2 суретте ажарлаудың негізгі түрлерінің сұлбасы: көрсетілген: ■бойлық беріс арқылы дөңгелектік сыртқы ажарлау (а сурет);■кесу арқылы дөңгелектік сыртқы ажарлау (17.2, б сурет);■центрсіз ажарлау (17.2, в сурет);■дөңгелектік ішкі ажарлау (17.2, г сурет);■шеңбер перифериясымен жазықтықты ажарлау ( 17.2, д сурет);■шеңбер бүйіржағымен жазықтықты ажарлау (17.2, е сурет).Ажарлау кезінде кесудің негізгі қозғалысы болып құралдың қозғалысы табылады. Қажау шеңберінің перифериясымен және бүйіржағымен ажарлауға бөлінеді, бірінші жағдайдай кесетін бөлшек болып шеңбердің сыртқы беті, ал екінші жағдайда шеңбердің бүйіржағы табылады.  АЖАРЛАУ ТОБЫНЫҢ БІЛДЕКТЕРІ Кесетін құралы ретінде қажақтар қолданылатын металл кесетін білдектер ажарлағыш деп аталады. Ажарлау түрлері мен ажарланатын беттерге байланысты олар келесі түрлерге бөлінеді: ■дөңгелектік ажарлауға арналған білдектер, оларға центрлік және центрсіз жатады; ■іштей ажарлауға арналған білдектер;■жазықтықты ажарлау білдектері;■бейінді ажарлауға арналған білдектер, оларға бір- және көп жіпті ажарлауға арналған кескі ажарлайтын, оймакілтек ажарлайтын, тісті ажарлайтн және т.б. жатады; ■анық операцияларға арналған арнайы ажарлау білдектері. Бұл білдектербір айналдырығылы да, сонымен қатар көп айналдырғылы да бола алады;■тазалай өңдеуге арналған білдектер (жетілдіру, жануышты, үйкейтін, супераяқтау, шеңбермен және таспамен қолмен және механикалық жылтырататын және т.б.). Дөңгелекті ажарлау білдектері ең көп таралуға ие болды. Бұл білдектерде дайындама орталықта немесе патронда орнатылады және ажарлау шеңберіне қарсы айналымға жүргізіледі. Білдек үстелімен бірге дайындама қайтымды-ілгерілемелі қозғалыс жасай алады. Ажарлау шеңбері үстелдің әрбір жүрісінің (немесе қос) соңында кесу тереңдігіне көлденең жылжуды алады. Дөңгелектік ажарлау білдектерде әдетте сыртқы цилиндрлік және конустық беттер, сондай-ақ дайындама бүйіржақтарын ажарлайды. Кесетін дөңгелек ажарлау білдектерінде сыртқы цилиндрлік, конустық және фасонды беттерді ажарлау кең шеңбермен (ені дайындама өлшемінен үлкен) жүргізіледі, ал бойлық беріс мұнда жоқ. Іштей ажарлағыш білдектер ішкі айналу беттерін ажарлауға арналған. Өңделетін дайындамасы ажарлайтын саңылау өсінің айналасында айналатын, ал жарлағыш шеңбер – өз өсінің айналасында айналатын іштей ажарлағыш білдектер ең көп таралған. Айналымға келтіру қиындық тудыратын ірі дайындама саңылауларын өңдеген кезде планеталық іштей ажарлағыш білдектерқолданылады, оларды ажарлағыш шеңбер өз өсінің және ажарлағыш саңылау өсінің айналасында біруақытта айналады. Центрсіз-ажарлағыш білдектер сыртқы және ішкі цилиндр беттерге арналған. Сыртқы беттерді ажарлау кезінде дайындама (түйіскен дайындамалар қатары) екі қажау шеңбері – ажарлағыш (кесетін) және жетекші арасында орналасады және тіреуші пышаққа қысылады. Жетекші шеңбердің үйкеліс күші есебінен көлбеу қондырғысының салдары тек қана айналмайды, бірақ ілгерілемелі жылжиды (бойлық беріс). Көлденең беріс сонымен қатар жетекші шеңбермен жүзеге асырылады. Жазықтықты ажарлау білдектері дайындамалар жазықтығын перифериялармен немесе ажарлау шеңберінің бүйіржағымен өңдеуге арналған. Шеңбер перифериясымен жұмыс істейтін білдектерде, үстіне дайындама бекітілген үстел қайтымды-ілгерілемелі немесе айналатын қозғалыс жасайды, ал айналатын ажарлау шеңбері әрбір жүріске көлденең беріс немесе үстел айналысын, сонымен қатар кесу тереңдігіне жылжуды алады. Мамандандырылған ажарлау білдектері әдетте, тапсырылған нысандағы бөлшектерді өңдеуге, мысалы иінді біліктер мойындарын, қалыптар, қимаүлгілер бөлшектерін, оймакілтекті бөлшектер және т.б. ажарлауға арналған. Дайындамаларды осы білдектереде өңдеу көбінесе көшіру әдісімен, айналып өту әдісімен сирек жүзеге асырылады. Ажарлағыш білдектердің жалпы тобына сонымен қатар тазалай өңдеу білдектері: бабына жеткізу, жануышты, ысқылау, жылтырату, қайрағыш, оймакілтекті тегіс ажарлау мен қажақты құралмен жұмыс істейтін басқалар кіреді. Дөңгелете ажарлау білдектері. Ажарлау топтарының бұл түрі цилиндрлік, конустық және бүйіржақ беттерді сыртқы ажарлау үшін қызмет етеді. Білдектер қарапайым және әмбебап болып бөлінеді. Біріншісі конустығы аз (6° дейін) конустық беттерді өңдеуге, ал екінішісі алдыңғы және ажарлағыш басшаның біруақытта бұрылу мүмкіндігі есебінен үлкен конустықпен өңдеуге мүмкіндік береді. Білдектер жартылай автомат немесе автомат цикл бойынша жұмыс істейді және өңделетін дайындаманың едәуір диаметрімен және ұзындығымен сипатталады. Үлгісі 3М151 Дөңгелете ажарлау білдектері — тегіс және үзік-үзік цилиндрлік, сонымен қатар еңістеу конустық беттерді бойлық және кірме ажарлау әдістерімен сыртқы ажарлау үшін арналған жартылай автомат. Дөңгелете ажарлау білдегін құрастыру 17.3 суретте көрсетілген. Білдек ажарлау процесінде дайындама өлшемдерін белсенді бақылау аспаптарымен жабдықталған. Білдектің дәлдік сыныбы П. Білдектегі барлық қозғалыстарды анықтау үшін үлгісі 3М151 дөңгелете ажарлау білдегінің кинематикалық сызбасын қарастырайық (17.4 сурет). Негізгі қозғалыс – ажарлау шеңберінің айналуы, ø112/ø147(128) берілісі арқылы жүзеге асырылады. Дөңгелек беріс - ø63/0130 — ø63/ø168 берілісі арқылы қамтамасыз етілетін өңделетін дайындаманың айналуы. Бойлық беріс – үстелдің гидроцилиндрден автоматты түрде қамтамасыз етілетін дайындамамен тік сызықты қайтымды-ілгерілемелі қозғалысы. Көлденең беріс – ажарлау басшасының үстелдің бір жүрісінде мерзімді радиалдық жылжуы автоматты түрде гидроқозғалтқыштан 1/50, 39/39, 2/40 мен 10 берілістері арқылы жүзеге асырылады. Қосымша қозғалыстар: үстелдің сермерден 17/51, 51/51, 1/31 берілістері арқылы және z = 20 доғалағымен төрткілдеш берілісі арқылы қолмен бойлық жылжуы, сермерден 39/39, 2/40 берілістері арқылы және қадамы Р = 10 мм бұрама – сомын берілісі арқылы қамтамасыз етілетін ажарлау басшасының қолмен көлденең жылжуы, артқы басша күпшесінің қолмен жылжуы, сонымен қатар білдектің жұмыс органдарын гидрожетектің көмегімен бекітіп тұратын жылжуы. Шеңбер қайрау механизмінің жетегі М х 2 сермерінен және гидроцилиндрлерден қамтамасыз етіледі. Үлгісі 3М151 білдек жұмысы кезінде дайындама үстелдің бұрма тақтасында орналасқан алдыңғы және артқы басшалары орталықтарында орнатылады. Цилиндр бөлшектерін өңдеген кезде басшалар орталығының өсі үстел бағыттаушыларына парраллель, ал конустық бөлшектерді ажарлау кезінде ол бөлшектің конустық бұрышының жартысына тең бұрышпен орналасқан.               А — алдыңғы басша; Б — ажарлау шеңберін қайрау құрылғысы; В — беріс механизмі; Г — артқы басша; Д — ажарлау басшасы; Е — үстелді қолмен жылжыту механизмі; П — қайрау құрылғысының күпшесі; Л — лимб; М1 және М2 — электрқозғалтқыштар; М3 және М4 — гидроқозғалтқыштар; Мх1 және Мх2 — сермерлер; Мф — жалғастырғыштар; Мэ1 және Мэ2 — электромагнит жалғастырғыштар; Ц1, Ц2, Ц3 және Ц4 — гидроцилиндрлер; Шп — айналдырғы; Рк — тұтқалар; Ст — төменгі үстелҮлгісі 3М151дөңгелете ажарлау білдегінің техникалық сипаттамаларыПараметр МәніОрнатылатын бұйымның ең үлкен диаметрі Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұны Ажарлау шеңбері ПП600 х 80 х 305Орнатылатын шеңбердің ең үлкен Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныОйып орнататын берістердің жылдамдық шектері, мм/мин 0,1 ...4,5Бұйымның айналу жиілігі (сатысызреттеледі), көлем/мин 50.500Ажарлау башасының мерзімді берілуінің диапазоны ,мм/қос.жүріс 0,001.0,05Білдектің габаритті өлшемдері, мм: Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныІшкі ажарлау білдектері. Ажарлағыш білдектердің бұл түрлері цилиндр және конус пішінді өтпелі және бітеу саңылаулардыажарлау үшін, сондай-ақ бүйіржақтарды өңдеу үшін арналған. Мұндай білдектерде ең жоғары деңгейдегі диаметрі 25.800 мм саңылаулар тегістеліп ажарланады. .Үлгісі 3К228В ішкі ажарлау білдегі цилиндрлік және конустық, бітеу және өтпелі саңылауларды шыңы 60° дейінгі конус бұрышымен, сондай-ақ дайындаманың ішкі және сыртқы бүйіржақтарын тегістеп ажарлау үшін қолданылады. Білдек ажарлау шеңберлері мен бұйым айналдырығысының айналу жиілігінің, көлденең беріс шамасының және бөлшектердің тиімді режимдерде өңделуін қамтамасыз ететін үстел жылжуы жылдамдығының кең диапазонына ие. Үлгісі 3К228В білдек В дәлдік сыныбының дәлділігі жоғары болып табылады. Білдек тұғырында бұйымның басшасы орналасқан, оның айналдырғы патронында ажарлау бөлшегі қысылады. Тұғыр теңселісінің бойлық бағыттаушысына үстел орнатылған, оның көлденең бағыттаушыларына айналдырғыны ажарлау шеңберімен алып жүретін ажарлау басшасы орналасқан. Тұғырдың ішіне тұғыр гидрожетегі құрастырылған. Білдекті басқару органдары тұғырдың алдыңғы панелінде орналасқан. Білдек бұйымның сыртқы бүйіржағын оның саңылауын тегістеп ажарлағаннан кейін бірден тегістеп ажарлауға мүмкіндік беретін бүйіржақ ажарлау аспабымен жабдықталған. Бүйіржақ ажарлау аспабы алдыңғы басша корпусында құрастырылған. Негізгі қозғалыс электрқозғалтқыштан жазық белдікті беріліс арқылы жүзеге асырылады. Ажарлау айналдырғылары - кезекпен істелген диаметрі 60... 160 мм тегершікті, сонымен ажарлау шеңберінің айналу жиілігінің өзгеруіне қол жеткізіледі. Білдектің дөңгелек берісі – сыналы белдікті беріліс арқылы біліктің айналу жиілігін сатысыз реттеуібар тұрақты тоқтың электрқозғалтқышымен қамтамасыз етілетін ажарланатын бөлшектің айналуы. Білдектің бойлық берісі – қозғалыс жылдамдығын сатысыз реттейтін гидрожетектен жүзеге асырылатын үстелдің қайтымды-ілгерілемелі қозғалысы. Үстелдің сонымен қатар қолмен бойлық жылжу механизмі бар. Бұл жағдайда айналу сермерден тісті доғалақтар арқылы төрткілдеш доғалақ пен тақтайшаға беріледі. Үлгісі 3К228В ішкі ажарлау білдегінің техникалық сипаттамалары одан әрі келтірілген. Үлгісі 3К228В ішкі ажарлау білдегінің техникалық сипаттамалары Параметр Мәні Ажарланатын саңылаудың ең үлкен диаметрі, Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныӨңделетін дайындаманың айналу жиілігі(сатысыз реттеледі), көлем/мин 100.600Ажарлау шеңберінің айналу жиілігі,көлем/мин 4 500; 6 000;9 000; 13 000Ажарлау шеңберінің көлденең берісі,мм/жүріс 0,001; 0,002;0,003; 0,004;0,005; 0,006Ажарлау шеңберінің ең үлкен өлшемдері, мм: Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныӘмбебап ажарлау білдектері. Ажарлау білдектерінің бұл түрінде өңдеуді сыртқы да, сонымен қатар ішкі ажарлау шеңберлерімен жүргізуге болады. Сұлбада (17.5 сурет)қалыптық ұяқалыптың 2 болат дайындамасының ішкі қиықжиегінің ажарлануы орындалатын тұғырдың осындай жинақтау мүмкіндігі көрсетілген көрсетілген. Бөлгіш басша кез-келген бұрышпен қамтамасыз ажарлауды 1 етеді. Өңделетін бөлшек 2 пен ішкі ажарлау шеңбері 3 қарама-қарсы бағытта айналады. Сыртқы ажарлау шеңберінің 5 көмегімен бөлшектің сыртқы беттерін ажарлау жүргізіледі. Құралымында сыртқы ажарлау кезінде пайда болатын қажақ шаңды 4 сору бойынша құрылғы қарастырылған. Центрсіз дөңгелете ажарлау білдектері. Центрсіз кірме ажарлаумен беттері цилиндрлік, конустық, сфералық және фасонды бөлшектерді, сатылы біліктер мен беттері бытыраңқы бөлшектер өңделеді. Центрсіз ажарлау кезінде бұйымның пішін тудыруы жетекші және ажарлайтын шеңберлі дайындамалармен жанасқан кезде, сондай-ақ тіреуіш пышағымен орын алады. Өңдеу кезінде бастапқы олқылығы бар дайындама бірте-бірте цилиндр пішінін ала бастайды. Бұл әсер арнайы пышақты қолданған кезде, дайындама ажарлайтын және жетекші шеңберлер орталықтары сызықтарының үстіне жоғары орналасқан кезде, сонымен қатар өңделетін бұйымның айналу жиілігі көбейген кезде күшеяді. Өңделетін бөлшек еркін тіреуіш пышақпен және басшаның жетекші шеңберімен пайда болған призмаға бекітілмей, айналады. Бұл бөлшектің қысылған кездегі деформациясын болдырмайды, ал призмада айналу ажарлау беттерінің қаттылығынан ауытқуды тиімді жоюға мүмкіндік береді. Бөлшекті сапалы өңдеу үшін ол өзіне басшаның ажарлайтын шеңбері тигенге дейін айнала бастауы қажет, бұл едәуір дәрежеде тіреуіш пышақтың жағдайымен анықталады. Пышақ қаттылығы жоғары және кедір-бұдырлық параметрлері Ra = 0,08... 0,16 мкм тік сызықты тіреуіш беттермен бірге, бөлшек пен пышақ арасындағы үйкеліс коэффициенті ең төмен болатындай болуы тиіс. Үлгісі 3М184И центрсіз дөңгелете ажарлау білдегінің техникалық сипаттамалары одан әрі келтірілген.  Үлгісі 3М184И центрсіз дөңгелете ажарлау білдегінің техникалық сипаттамалары Параметр МәніӨңделетін дайындама өлшемдері, мм: Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныЖазық ажарлау білдегі. Жұмыс қағидасы бойынша ажарлау білдектерінің бұл түрі келесі білдектерге бөлінеді: ■шеңбер перифериясын ажарлауға арналған; ■шеңберді бүйіржақпен ажарлауға арналған. Үстел пішіні мен оның қозғалу сипаты бойынша жазық ажарлау білдегі келесідей болады: ■үстелдің қайтымды-ілгерілемелі қозғалысымен;■үстелдің айналу қозғалысымен. Әмбебаптылық дәрежесі бойынша білдектер бөлінеді:■әмбебапқа;■жартылай автоматтарға;■автоматтыларға.Білдектер дөңгелек және жартылай дөңгелек үстелді, көлденең және тік айналдырғылы болып шығарылады. Жартылай автомат жазық ажарлау білдектері – беленді бақылау аспаптарымен жабдықталған білдектер. Мұндай білдектердің негізгі түйіндері болып ажарлағыш шеңбердің жетегі, бойлық, көлденең және тік берістер механизмдері мен үстел жетегі (үстелі дөңгелек білдектер үшін) табылады. Бойлық және көлденең беріс механизмдері гидравликалық, ал тік беріс механизмі – тіреуіш механизм түрінде орындалады. Үлгісі 3Е711В білдектің тікбұрышты үстелі мен көлденең айналдырғысы бар. Ол дайындамалардың жазық беттерін өңдеуге арналған. Білдектің дәлдік сыныбы В. 17.6 суретте үстелі тікбұрышты және айналдырғысы көлденең жазық ажарлау білдегін жинақтау көрсетілген. Білдек тұғырында1, онда орнатылған гидроцилиндрден қайтымды-ілгерілемелі жылжу жасайтын үстел 5 орнатылған. Дайындаманы бекіту әдетте үстелге бұрандалып бекітілген магнит тақтаның 12 көмегімен жүргізіледі. Тұғырда қаптамамен 7 жабылған ажарлағыш шеңбердің 11 көлденең айналдырғысы бар ажарлағыш басшаны 10 тірейтін бағана 9 құрастырылған. Тұғырда тұрған ажарлағыш басшаның беріс механизмдері берістің көлденең қозғалысын (үстелдің әрбір қос жүрісінен кейін) және берістің тік қозғалысын (дайындаманың өңделген бүкіл бетінен әдіпті шешу бойынша әрбір жұмыс жүрісінен кейін) хабарлайды.  Айналдырғы ажарлағыш басшаға кіріктірілген электрқозғалтқыштан айналады. Беріс механизмдері панельден 2 басқарылатын гидростанциядан 13 май түсетін гидроцилиндрлерден жұмыс істейді. Үстелдің тағайындалған қолмен жылжуы (бойлық бағытта) сермер 3 көмегімен, ал ажарлағыш басшаның (тік бағытта) тағайындалған қолмен жылжуы – сермер 8 көмегімен жүзеге асырылады. Білдекті қосу мен ажырату басқару пультімен 4 жүргізіледі. Жұмыс істеу кезінде өңделетін дайындамасы бар магнит тақта қаптаммен жабылады 6. МСС беру сорғымен 14 күбішеден жүзеге асырылады. 17.7 суретте көлденең айналдырғылы жазық ажарлау білдегінің сұлбасы келтірілген. Негізгі қозғалыс – ажарлағыш шеңбердің айналуы М1 электрқозғалтқышынан 7 мен 8 тегершіктер және белдікті беріліс арқылы жүзеге асырылады. Айналдырғының айналу жиілігі тұрақты. Ажарлағыш бастиектің түсуі немесе көтерілуі бұрама 6 механизмі көмегімен бұрамамен және бұрамдақты доғалақ 3 қатты байланысқан сомынмен 5 орын алады. Бұрамдақтың 4 шапшаң жылжу кезіндегі айналуы электрқозғалтқыштан М2 цилиндрлік тісті беріліс арқылы 1 және 2 тісті доғалақтарға, ал автоматты тік берісте – үстелдің көлденең немесе бойлық реверс сәтінде жұмыс істейтін қалақты сорғыдан, шаппа 24, доғалақпен 22 бекітілген храповик 23, және одан әрі 20 және 21 доғалақтар арқылы бұрамдыққа 4 жүзеге асырылады. Тік берістің шегі - 0,002... 0,05 мм/қос жүр. Үстелдің қолмен бойлық жылжуы сермерден 11, 13, 14, 15 тісті доғалақтар мен тақтайша 12 арқылы жүзеге асырылады. Сермердің бір айналымында үстел 18,1 мм-ге жылжиды. Үлгісі 3Е711В тікбұрышты үстелді және көлденең айналдырғылы жазық ажарлау білдектің техникалық сипаттамалары бар, одан әрі келтірілген. Үлгісі 3Е711В жазық ажарлау білдектің техникалық сипаттамалары  Параметр МәніҮстелдің жұмыс беттерінің өлшемдері, мм: Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныАйқыш құралкүймешіктің көлденең жылжу жылдамдығы, м/мин 0,1.0,09Ажарлағыш бастиектің тік жылжуының жылдамдығы,м/мин 0,01.0,09Білдектің габариттік өлшемдері, мм: Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныҮлгісі 3Е711В білдек негізгі болып табылады, оның негізінде әртүрлі қолдану облыстарына арналған жазық ажарлау білдектерінің үлкен сериясы құрылған. Үлгісі 3П756Л жазық ажарлау жартылай автоматының жылжымалы дөңгелек магнит үстелі мен тік айналдырғысы бар. Бұл білдек ферромагнит қорытпалардан жасалған әртүрлі машина жасау бөлшектерінің жазықтығын ажарлағыш шеңбердің бүйіржағымен ажарлауға арналған. Білдек ірісериялы және бұқаралық өндіріс жағдайларында қолданылады және мойынтірек шығыршықтары бүйіржақтарын ажарлау үшін мойынтірек өнеркәсібінде кеңінен қолданылады. Білдектің дәлдік сыныбы П. Үлгісі 3П756Л жазық ажарлау жартылай автоматы ажарлағыш шеңберін Ra = 1,0 кем емес металл жұлдызшамен қайрау кезінде, ал шеңберді Ra = 0,63 мкм кем емес қарындашпен қайрау кезінде өңделген беттердің кедір-бұдырлығын қамтамасыз етеді. Білдектің ажарлағыш басшасы оған салқындататын сұйықтық пен қажау шаңының түсуінен толық жабылған. Білдекті беру механизмі өте аз ыжлжуларға сезімтал. Алдын-ала қолжазбалық ажарлау кезінде бағанның ажарлағыш басшамен бірге көлбеуі ықтимал. Үлгісі 3П756Л білдектің бағыттаушы күймешесі мен үстелін майлау автоматты түрде жүзігі асырылады, бұл олардың тозуын болдырмайды және күймешенің негізгі жылжуы мен үстелдің айналуын қамтамасыз етеді. Бөлшектерді ажарлағаннан кейін магнитсіздендіру білдекте орындалады. Электрмагнит тақтаны, басқару тізбектерін, түйіспесіз ауыстырып қосқыштарды, сонымен қатар ажарлағыш басшаның жылжуын іске қосқыштарды қуаттау жартылай өткізгіштерде жиналған түзеткіштер көмегімен қамтамасыз етіледі. 17.8 суретте үлгісі 3П756Л жазық ажарлау жартылай автоматының құрылғысы көрсетілген, онда келесі түймешіктер мен білдекті басқару пультінің ауыстырып қосқыштары белгіленген: ■1 — білдектің жұмыс режимін ауыстырып қосқыш;■2 — беріс қорабының жұмыс режимін ауыстырып қосқыш тұтқасы; ■3 — автоматты берісті қосу түймешігі;■4 — уақыт релесін реттегіш (өңдеу уақытының қажет ұсталымына орнатылады);■5 — беріс механизмі жылдамдығын реттегіш. Осы түймешіктер мен ауыстырып қосқыштардың арналуы туралы толық 19 тарауда айтылған.Үлгісі 3П756Л жылжымалы дөңгелек магнит үстелі мен тік айналдырығысы бар жазық ажарлау дартылай автоматының үлгісі техникалық сипаттамалары бар, одан әрі келтірілген.  3П756Л жазық ажарлау жартылай автоматының техникалық сипаттамалары Параметр МәніҮстел айнасының өлшемі (жұмыс беттерінің диаметрі), Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныБілдек салмағы, кг 10 300Бабына жеткізу білдектері. Ажарлағыш білдектердің бұл түрлеріне жануышты, ысқылау және супераяқтауға арналған білдектер жатады. Олар өңделетін беттердің дұрыс геометриялық пішінен ауытқуын түзету мен олардың жоғары сапалы беттерін қамтамасыз ету қызмет етеді (Ra = 0,16... 0,32 мкм).Жануышты білдектер ішкі беттерді және кейде сыртқы беттерді өңдеу үшін қолданылады. Олар тік, көлденең және көлбеу, бір айналдырғылы және көп айналдырғылы, әмбебап және арнайы болады. Жануышты білдек – бұл жануыштауға арналған ажарлағыш-ысқылағыш металл кесетін білдек (жануыштаумен өңдеудің тәсілі туралы толығырақ 18 тарауда баяндалған). Жануышты білдектің айналдырғысында кесетін құрал - ұсақтүйіршікті қажақ білеумен жабдықталған жануышты бастиек (жануыш) бекітіледі. Білдек құралының негізгі қозғалысы (айналмалы) бөлек электрқозғалтқышпен немесе гидротурбинамен, ал беріс қозғалысы (тіксызықты, қайтымды-ілгерілемелі) әдетте гидрожетекпен жасалады. Бұдан басқа, қажақ білеуді жануышты бастиекке радиалдық беру механизмі бар, ол білеулердің өңделетін беттерге шапшаң жеткізілуін, сонымен қатар олардың жұмыс уақытында тозуының автоматты түрде өтелуін қамтамасыз етеді. Жануышты өтпелі және бітеу саңылаулар үшін жартылай автоматты жануышты білдектер кеңінен таралған. Жануышты бастиек біруақытта айналмалы және қайтымды- ілгерілемелі қозғалыс алады. Корпуста ( 17.9, а сурет )  17.9. сурет. Бабына келтіру білдегінің жабдығы:а — жануышты бастиек: 1 — қажақ білеулер; 2 және 3 — корпустар; 4 және 6 — топсалар; 5 — серіппе; vs — бастиектің айналуы; S^ — бойлық жылжу; Sp — радиальды жылжу; б — ысқылау сұлбасы: 1 — ысқылағыш; 2 — айырғыш; 3 — диск; 01, 02 және OZ — айналу өстері; v1 — ысқылағыштың айналуы; v2 — дискінің айналуы; в — ысқылауға арналған кассетаның планетарлық жетегі: 1 — орталық тісті доғалақ; 2 — кассеталар; 3 — дайындамалар; 4 — сыртқы тәж; 5 — дайындама қозғалысының траекториясы; v1 — орталық тісті доғалақтың айналуы; v2 және v3 —кассеталардың айналуы; v4 — сыртқы тәждің айналуы; v5 — кассеталардың тісті доғалақтарының айналуы; г — сыртқы беттердің супераяқталуының сұлбасы: 1 — айналу қозғалысы; 2 және 3 — қайтымды-ілгерілемелі қозғалыс; д — ішкі беттерідң супераяқталуының сұлбасы: 1, 3, 4 және 5 — айналу қозғалысы; е — супераяқтау бастиегі: 1 — құрал-саймандық ұстағыш; 2 — сояуыш; 3 — серіппе; 4 — корпус; 5 — бағыттаушы; 6 — нұсқағыш; 7 — шкала; vs — дайындаманың айналуы; S^ — бастиек берісінің қозғалысы                  түйірлігі жұқа қашақ білеулі 1 жақтау орнатылған. Білеулер радиалдық бағытта білеулерді серіппемен 5 әрбір қос жүрістің соңында ажырататын корпустардан 2 жылжи алады. Бастиек білдектің айналдырғысымен топса 6 арқылы жалғасқан. Бастиек корпусында топса 4 бар. 4 және 6 топсалар бастиектің өңделетін саңылауда өздігінен орнатылуын қамтамасыз етеді. Айналдырғы жетегі тік-бұрғылайтын білдек айналдырғысының жетегіне ұқсас. Жүрістің қайтымды-ілгерілемелі жылжуы гидрожүйемен қамтамасыз етіледі. Ысқылау білдектері әмбебап және арнайы арналып шығарылады. Олар әртүрлі сыртқы және ішкі беттерді майлайтын және біріктірме материалдармен (бензин, керосин, майлар) араласқан және ысқылағыш-құралдың немесе дайынздаманың бетіне салынған ұсақтүйіршікті қажақпен өңдеу үшін қызмет етеді. Ысқылағыштар шойынна, қоладан, болаттан және басқа материалдардан жасалады. Дайындамалар пішіні дайындама пішінімен анықталатын айырғыш 2терезесіне салынады (17.9, бсурет). Айырғыш 01 және 02 өстерін айнала әртүрлі жылдамдықпен қарама-қарсы бағытта айналатын ысқылағыш 1 пен дискі 3арасына эксцентриситетпен е орнатылады. Айырғыш (OZ өс)дара жетектен көлденең қайтымды-ілгерілемелі қозғалыс алады. Нәтижесінде беттің жоғары сапасы (до Ra = 0,32 мкм) мен өңдеудің дәлдігін 6-шы квалитетке дейін қамтамасыз ететін дайындама мен ысқылағыштың күрделі салыстырмалы қозғалысы туындайды. Металл орымы 0,003...0,03 мкм.Ысқылағыш білдектерде планетарлық жетек қолданылады (17.9, в сурет).Орталық тісті доғалақ 1 пен сыртқы тәжімен 4 бекітілуде дайындамасы бар кассеталар бар. Доғалақтарды айналдырған кезде кассета домалайды. Бұл ретте дайындамалар өңдеудің жоғары дәлдігін қамтамасыз ететін ысқылағыш беттерімен күрделі траекторияны 5 сипаттайды. Супераяқтауға арналған білдектер айналудың ішкі (17.9, д сурет), сыртқы (17.9, г сурет), жазық беттерін Ra = 0,1 мкм кедір-бұдырлыққа дейін өңдеуге арналған.Өңдеуге әдіп мүлдем қалмайды. Құрал ретінде өңделетін беттерге серіппелермен немесе гидравликалық қысылатын ұсақтүйіршікті білеулер қолданылады. Супераяқтау бастиегі (17.9, е сурет) құрал-саймандық ұстағыш 1 бекітілген сояуыштан 2 тұрады. Білеулерді ұстағышқа қысу күші серіппені 3 ұстағышты өңделетін беттерге жеткізген кезде қысу есебінен жасалады және нұсқағыш 6 бойынша шкалада 7 белгіленеді. Бұл механизм бағыттаушылар 5 бойынша тербелу есебінен тербеліс қозғалысын жасайтын корпуста 4 жұмыс істейді. Үлгісі 3Б814 тік-бабына келтіру екі дискілі білдегі болаттан, шойыннан, қоладан, кермикадан және пластмассадан жасалған дайыныдамаларды өңдеуге арналған. Бабына келтіру айырғыштың эксцентрикті немесе планетарлы жетекпен жүзеге асырылады. 17.10 суретте үлгісі 3Б814 білдегінің кинематикалық сұлбасы көрсетілген. Білдектің негізгі элементі болып қатты тұғыр табылады. білдектің жоғарғы бөлігінде теңселу мойынтірегінде жоғарғы бабына келтіру дискісі 1 мен басқару пультін орнатуға арналған жылжымалы панель 2 орналасқан бұрма консоль құрастырылған. Білдектің негізгі қозғалысы (төменгі бабына келтіру дискісін айналдыру) және беріс қозғалысы (айырғыштың айналуы немесе жазық параллельді қозғалысы) М электрқозғалтқыштан сыналы белдікті беріліс, z = 21, 31 және 31 –мен тісті доғалақтар арқылы ІІІ немесе ІV біліктерге және одан әрі бұрамдықты беріліс арқылы айырғыштың V орталық білігі мен қысқұрылғысына бабына келтіру дискісі орнатылған айналдырғысына VІ жүзеге асырылады. z = 21-мен тісті доғалақтың қалпына байланысты ІІІ білікке немесе ІІІ және ІV екі білікке айналу біруақытта берілуі мүмкін. Төменгі ысқыштың айналу жиілігі n = 1 430(110/154)(21/31) х х (3/50) = 41,5 көлем/мин.Тегершіктерді өзара қайта орнату есебінен 0... 110 және 0... 154 мм ысқылағыштың айналу жиілігі 81 көлем/мин қамтамасыз етіледі. Айырғыштың айналуы екі тәсілдің біреуімен жүзеге асырылуы мүмкін:■вал ІІІ білік сөндірулі және айырғыштың айналуы VІ және V біліктер, арқылы айналасында жиілігі n = 42 көлем/мин z = 21 пен z = 39 үш сателлит домалайтын тісті доғалағы арқылы жүзеге асырылады; ■ІV білік сөндірулі және айырғышқа айналу ІІІ білік арқылы с z = 81 ішкі ілініс доғалағы құрастырылған К айналдырғыға беріледі. Онымен z = 39 пен n = 70 жылжымайтын тісті доғалақты айнала айналу жиілігі көлем/мин сателлиттер домалайды. Жазық параллель қозғалыс айырғышқа планетарлық механизм жетектегіштің бүйіржағында орнатылған орталық эксцентрикпен беріледі. Эксцентриситет е = 0... 20 мм. Дайындамалардың жоғарғы және төменгі параллель беттерді бабына келтіру кезінде ысқылағыштың айналуы тоқтатылады, ал жоғарғы ысқылағыш өздігінен айналудан кідіріп қалады. Үлгісі 3Б814 білдектің техникалық сипаттамалары:■ысқылағыш диаметрі — 450 мм;■дайындамалардың ең үлкен өлшемдері: дөңгелек 115 мм, квадраттық 80 мм және цилиндрлік — 50 мм;■айналу жиілігі: айырғыштың — 9; 19; 17; 28; 37 және 54 көлем/мин, ал төменгі ысқылағыштың — 41 және 81 көлем/мин;■жоғарғы ысқылағыштың қысу күші — 0.1 600 Н,■беттерді өңдеудің кедір-бұдырлығы Ra = 0,02...0,08 мкм;■білдек салмағы 1100 кг. Арнайыландырылған ажарлағыш білдектер мен автоматтар сыртқы және ішкі мойынтірек шығыршықтарын ажарлау үшін шарикті мойынтіректі өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. БАҚЫЛАУ сұрақтары Ажарлау білдектерінің негізгі түрлерін атаңыз.Дөңгелете ажарлау білдегінің құрылғысы қандай?Жазық ажарлау білдегінің құрылғысы қандай?Бабына жеткізу ажарлау білдектерінің негізгі түрлерін атаңыз.Жануышты білдектің құрылғысы қандай?     18 – тарауАЖАРЛАҒЫШ ТОПТЫҢ БІЛДЕКТЕРІНІҢ ЖАБДЫҚТАРЫ МЕН ЖҰМЫС ТЕХНОЛОГИЯСЫ кесетін құралдарАжарлау процесін сипаттауАжарлау — металлдарды кесу элементі түйір болып табылатын қажақты құрал көмегімен кесу процесі. Қаттылығы, жылуға тұрақтылығы жоғары және жиектері өткір түйірлер ажарлағыш шеңберлер, сегменттер, бастиектер, білеулер немесе қабықшаларда арнайы біріктіретін заттектермен біріктірілген. Түйірлер пасталар мен ұнтақ түрінде қолданылады. Қажақ материалдың (18.1 сурет) ажарлағыш шеңберде біріктіретін (цементтейтін) заттекпен берік бекітілген шығыңқы түйірлері, шеңберді жоғары жылдамдықты (80 м/с дейін) шеңбер айналған кезде дайындамадан металл қабатын өте ұсақ жаңқа түрінде кесіп түсіреді (тырнайды). Жаңқалардың көп мөлшері (минутына жүздеген миллионға дейін) және олардың аз қалыңдығы (бірнеше микрон) кесуге біруақытта қатысатын ең кескіш түйіркескінің көп мөлшерімен себептеседі. Кесіндінің аз қимасы кесудің жоғары жылдамдығының салдарынан ажарлау өңделген беттердің жоғары дәлдігі (2... 1-ші сынып) мен кедір-бұдырлығының аздығын (7.12-ші сынып) қамтамасыз етеді, сондықтан бұл процесс көбінесе ақырғы (әрлейтін) операция болып табылады. Дегенмен, ажарлау металлдың үлкен көлемін қажақты құралды кескіге немесе фрезаға ауыстырған кезде алып тастау үшін де сәтті қолданылады. Ажарлау кезінде жаңқа пайда болу процесі фреза тісімен жүзеге асырылатын кесу процесіне жақындайды. Ажарлау кезінде пйада болатын кесетін қабаттың өлшемінің аздығына қарамастан жаңқа фрезерлеу кезінде пайда болатын жаңқа секілді түр мен құрылымды иеленеді. Мұнда сонымен қатар иілгішті және пластикалық деформация, жылу шығару, орнығу, тозу және т.б. орын алады. Бірақ барлық түйірлер жұмыста бірдей қатыспағандықтан, қалыпты (ұсақ) жаңқамен қатар ажарлау кезінде жоғары температурада бірігетін металл шаң да пайда болады. Ажарлау кезіндегі жоғары температура (1 000... 1 500°С дейін) түйірлердің кесетін бөлігінің геометриясы дұрыс болмау (теріс алдыңғы бұрыш) мен кесудің үлкен жылдамдық нәтижесінде туындайды. Түйірлердің тозуының көбеюімен ажарлау кезінде температура көтеріледі, бұл бөлшектің, күйдіру, құрылымдық өзгертулер мен сызаттардың өңделген беттердегі деформациясына апарып соқтыруы мүмкін. Болаттарды ажарлау кезінде температураны төмендету үшін мол салқындату (10.60 л/мин) қолданылады. МСС сонымен қатар ауадан түрпілі және металл шаңның жойылуына және шеңбердің ұсақ тесіктерінің қалдық өнімдерінен тазалануына септігін тигізеді, өнімділікті көтереді және өңделген беттердің кедір-бұдырлығын азайтады, сонымен қатар қыздыру салдарынан пайда болатын шеңбер байламдарын төмендетеді және жұмсартады. Металлды кесумен өңдеудің басқа түрлеріне тән жалпы құбылыстармен қатар, ажарлау процесінің келесідей ерекшеліктері бар: ■ажарлағыш шеңбердің кескіш жиегі тұтас емес, үзік-үзік, өйткені түйірлер бір-бірінен біршама қашық тұрады;■геометриялық пішіннің бастарында дөңгелектенген, дұрыс емес ажарлағыш шеңбердің түйірлері шеңберде еркін орналасқан, бұл алдыңғы бұрыштың теріс және тұрақты емес мәндерінің себебі болып табылады; түйірдің кесетін бөлігінің пирамида тәрізді және дөңгелектенген пішіндерінің салдарынан әрбір түйір-кескімен өңделген беттерде түзілетін ойдымдардың тереңдігі мен ені арасындағы күрделі тәуелділік туындайды;  ■жұмыс процесінде ажарлағыш шеңбердің өздігінен ұшталуы мүмкін, яғни өтпей қалған түйірге жоғары жүктеме әсерімен ол уатылуы немесе көбінесе байламнан кесуді жалғастыратын жаңа өткір түйірлерді жалаңаштатып, үгітілуі мүмкін;■түйір ұшы мен кесудің нөлдік қалыңдығын кесуден (яғни кесу кезінде) бұрын дөңгелектеу салдарынан түйірлер алдыда келе жатқан түйір-кескілермен пайда болған кесу беттеріне қатты үйкелуге ұшырайды; ■жаңқаны түйірмен алып тастау процесі қысқа кезең ішінде орын алады (0,0001 ...0,00005 с). Аталған ерекшеліктер ажарлау кезінде кесу процесін бөлшекті өңдеудің басқа түрлері кезіндегіден күрделірек етеді. 18.1.2. Қажақты құралдарҚажақты (ажарлау) құралдар қатты негізде ажарлағыш материалдар пішіндерімен, өлшемдерімен, оның түйіршіктілігімен, байламымен, қаттылығымен және дәлдігімен, теңгерімсіздігімен, ал алмаз және эльбор құралдар сонымен қатар жұмыс үстелінде түйірлер шоғырлануымен сипатталады. Кейбір технологиялық операцияларда сонымен қатар қажақты пасталар, ұнтақтар мен басқа да қатты негіздегі немесе ұқсас құралдар қолданылады. Қажақты құралдардың пішіні, өлшемдері мен басқа да геометриялық параметрлер білдекпен тапсырылады, онда оларды пайдалану болжанады, сонымен қатар өңделетін пішінімен, өлшемдерімен және құралдар қозғалысының сипатымен тапсырылады. 18.2 суретте қажақты құралдардың негізгі түрлері көрсетілген. Ажарлағыш (қажақты) шеңберлер (18.2, а шеңбер) негізгі қозғалыс айналмалы болған жағдайда қолданылады, сондықтан олар айналу денесінің пішіні бойынша әртүрлі болып табылады. Негізгі орындалу нысандарының ажарлағыш шеңберлерінің қолданылу облыстарын қысқаша қарастырайық. Тік бейіннің ТБ жазық шеңберлері дөңгелек сыртқы, ішкі және центрсіз ажарлағыш үшін, сондай-ақ шеңбер перифериясын жазық ажарлау үшін және құралдарды ұштау үшн қолданылады. 2П конус екі жақты бейіні бар жазық шеңберлер тегершік тістерін ажарлау мен кескілерді ажарлау үшін қолданылады. ПВ қырнауы бар және ПВД екі жақты қырнауы бар жазық шеңберлер      қырнауларда қысатын фланецтерді орналастыруға мүмкіндік береді және осының арқасында бүйіржақты жонып, дөңгелете ажарлауды қоса атқарады. Бұл шеңберлер сонымен қатар центрсіз ажарлау кезінде жетекші шеңберлер ретінде қолданылады. Цилиндрлік және конустық шеңбер-айшанақтар ЦА және КА құралдарды ұштауға және бүйіржақты жазық ажарлау үшін қолданылады.Табақшалы шеңберлер Т фрезалардың алдыңғы шеттерін ұштауға және бабына жеткізуге, қашауыш тістері мен басқа құралдарды өңдеу үшін қолданылады. Алмаз шеңберлер (18.2, б сурет) жазық тік бейінді, айнашақты, табақшалы, дискілі және т.б. болады. Олар қатты қорытпа құралдарды ұштау мен бабына жеткізу үшін, сонымен қатар қиын өңделетін ажарлау мен бейметалл материалдарды кесу үшін қолданылады. Эльбор шеңберлердің пішіндері алмаз шеңберлерге ұқсас. Олар шыңдалған болатты (60 HRC) ажарлау, тез кесілетін болаттан жасалған құралдарды тазалай ұштау үшін, кескілерді тазалай ажарлау кезінде, сонымен қатар ыстыққа төзімді және тотқа-төзімді болаттарды өңдеу үшін қолданылады. Ажарлағыш шеңберлер өлшемдерін мүмкіндігінше үлкен алу қажет, өйткені бұл жағдайда ажарлау жағдайлары жақсарады және өңдеу құны төмендейді. Бұл ретте шеңбер өлшемдерінің жоғарғы шегі білдектің құралымы мен өлшемдерімен, кейде өңделетін дайындаманың өлшемдерімен және пішіндерімен шектеледі. Сонымен, мысалы, саңылауды ажарлау кезінде шеңбер диаметрі өңделетін саңылау диаметрінен 0,7...0,9 аспауы тиіс. Ажарлағыш бастиектер (18.2, в сурет) — бұл шағын диаметрлі (3...40 мм) ажарлағыш шеңберлер. Олар болат артқы ілмекке жапсырылады және ішкі ажарлау үшін, сондай-ақ дайындамаларды ажарлағыш машиналар көмегімен қолмен тазарту үшін қолданылады. Ажарлағыш білеулер (18.2, г сурет) қайтымды-ілгерілемелі қозғалыс жасайтын құралдарда қолданылады, мысалы жануыштау немесе супераяқтау кезінде, сондай-ақ слесірлік жұмыстар кезінде қолданылады. Жануыштау немесе супераяқтау кезінде білеулер арнайы болат бастиектерде бекітеледі. Ажарлағыш сегменттер (18.2, д сурет) жазық ажарлау үшін қолданылады. Бұл жағдайда ажарлағыш шеңбер бастиек немесе патронда бекітілген бірнеше сегменттерден тұрады. Ажарлағыш қабықша — бұл иілмелі немесе байламмен бекітілген ажарлағыш материал қабаты жапсырылған құрамалы негіздегі (қағаз бен мата) қажақты құрал. Қабықшалар қол мен машиналық тазалау, сондай-ақ бөлшектерді әрлеу үшін парақ немесе таспа түрінде шығарылады. Қажақты материалдар түрлері. Қажақты материалдар — бұл түйірінің қаттылығы жоғары және кесу қабілетіне ие табиғи немесе жасанды шығарылған минералдар. Қажақты материалдардан ажарлағыш құралдар дайындау үшін олар сұрыптауға, ұсақталуға, уатуға және бөгде заттардан тазалауға ұщырайды. Қажақты материалдар өңделетін материалдардың физикалық-математикалық қасиеттері мен ажарлау жағдайларына байланысты таңдалады. Табиғи қажақты материалдарға алмаз, корунд, зімпара, кварц, әк және кейбір басқалар жатады. Жасанды қажақты материалдар құрамы мен қасиеттерінің жоғары қаттылығымен, жоғары біркелкілігімен сипатталады. Олар қажақты құралдардың әртүрлі түрлерін дайындау үшін кеңінен қолданылады. Жасанды қажақты материалдарға қалыпты және ақ электркорунд, монокорунд, жасыл мен қара кремний карбиді, бор карбиді, синтетикалық алмаздар мен бордың текше нитриді жатады. Түрпілі түйіршік. Түрпілі түйіршіктер пішіні, түйіршіктілігі, қаттылығы мен физикалық-механикалық қасиеттері бойынша сипатталады. Түрпілі түйіршіктердің пішіні олардың ұзындығы 1, биіктігі h мен енінің b арақатынасымен сипатталады. Осы үш шаманың түйірі жақын немесе тең, изометриялық деп аталады. Түрпілі түйірдің әдетте түйірлерді азайтып төмендейтін дөңгелену радиусы 3... 30 мкм дөңгелектенген шыңдары бар. Түрпілі түйірдің шыңдағы бұрыштары орта есеппен 106.110° құрайды. Түйіршіліктік түйірлердің ірілігімен және олардың сызықты өлшемдерімен сипатталады. Үлкен тілім түрінде алынған қажақты материал қажет өлшемдегі түйірге айналғанға дейін ұнтақтауға ұшырайды. Ұнтақталғаннан кейін түйірлер бөгде қоспаларды жою үшін магнитті, химиялық және термиялық өңдеуден өтеді. Қажақты ұсақтау өнімдерін өлшемдер бойынша бөлу 3-ке (дюйм жүйесі бойынша —320 қоса есептеп) дейінгі түйіршіктілік үшін елеуіштерде елеу ұяшықтарының сәйкес өлшемдерімен, ал аз өлшемдер үшін – гидравликалық жіктемелермен орындалады. Әрбір елеуіш түйірлерді сызықтық өлшемдермен өзінің ұяшығынан ірілеулерін ұстап қалады.  Түйіршіктік бойынша түйірді ұсақтау үш топқа бөлінеді:■ысылматүйір — 90...10;■ысылмаұнтақ — 320.100;■микроұнтақ — М40...М5.Құралды таңдаған кезде қажақты өңдеу операциясы үшін елеулі мәнге келесі факторларға байланысты таңдалатын материалдың түйіршіктілігі ие: ■материалдарды өңдеген кезде алынып тасталатындар мөлшері; ■беттерді өңдеудің талап етілетін кедір-бұдырлығы мен дәлдігі; ■өңделетін материалдың физикалық қасиеттері. Ірітүйіршікті құралдар қолданылады:■кесу тереңдігі үлкен сыдыру мен алдын-ала операциялар кезінде, үлкен әдіптер жойылған кезде;■қуаты мен қаттылығы жоғары білдектердегі жұмыста; ■шеңбердің ұсақ тесіктерінің толып қалуына және оның беттерінің «тұздауға» апаратын материалдарды өңдеу, мысалы жез, мыс пен алюминийді өңдеген кезде; ■өңделетін бөлшектері бар шеңбердің түйісуінің үлкен алаңы, мысалы жоғары шеңберлерді пайдаланған кезде, шеңберді бүйіржақпен жазық ажарлау кезінде және ішкі ажарлау кезінде. Орта – және ұсақтүйірлі құралдар қолданылады: ■беттердің 0,32.0,08 мкм кедір-бұдырлығын алу үшін; ■шыңдалған болаттар мен қатты қорытпаларды өңдеген кезде;■құралдарды ақырғы ажарлау, ұштау мен бабына келтіру кезінде;■бөлшектің өңделетін бейінінің дәлдігіне қойылатын жоғарғы талаптар кезінде. Түрпілі түйірлер өлшемдерін азайтып, олардың кесу қабілеті жұмыс беттерінің бірлігіне түйір мөлшерінің көбею есебінен, түйірдің дөңгелектену радиустарының азаюы мен дара түйірлердің аз тозуы көтеріледі. Дегенмен түйірлер өлшемдерінің азаюы шеңбердің ұсақ тесіктерінің едәуір азаюына апарады, бұл ажарлау тереңдігі мен операцияда алынып тасталатын әдіптің шамасын төмендету қажеттілігін тудырады. Түрпілі түйірлер анағұрлым аз болса, уақыт бірлігіне өңделетін дайындаманың материалынан соғұрлым аз алынып тасталады. Ұсақтүйірлі құралдар ірілеу түйіршікті құралмен салыстырғанда өздігінен ұштауға аз қабілеттікке ие, бұның нәтижесінде жылдам өтпей қалады және «тұздалады». Қазіргі уақытта аралық түйіршіктік деп аталатынның түрпілі түйірлері одан да кең қолданысқа ие болып келе жатыр (20, 32 және 63). Түйіршіктілігі 32 болатын ажарлағыш шеңберлерді түйіршіктілігі 40 болатын шеңберлердің орнына қолдану шеңбер төзімділігін 60 % дейін көтеруге және өңделетін беттердің кедір-бұдырлығын азайтуға мүмкіндік береді. Алдын-ала және құрастырма ажарлау кезінде түйіршіктілігі 40 болатын шеңберлерді түйіршіктілігі 60 болатын шеңберлермен ауыстыру металл орымын 20 % дейін шеңберлер төзімділігін 18% дейін көбейткен кезде көтереді. Осылайша, өңдеу режимін, құралды қайрау мен түйіршіктілікті тиімді үйлестіру беттерді өңдеудің жоғары дәлдігі мен сапасын алуға мүмкіндік береді. Түйіршіктілігі 25 және одан да аз болатын алмаз бен эльбор құралдар дайындамаларды алдын-ала және ақырғы ажарлау кезінде қолданылады. Қажақты құралдардың түйіршіктілігін таңдау бойынша ұсынымдар одан әрі келтірілген.  Қажақты құралдардың түйіршіктілігін өңдеу түріне байланысты таңдау Ысылмаматериал түйіршіктілігі, нөмір Өңдеу түрі250 және одан астам Металлургия өнеркәсібінде сыдыра ажарлау125... 80 Сыдыру операциялар: дайындамаларды, құймаларды, соғылмаларды және қалыптау дайындамаларын тазалау80.50 Шеңберді бүйіржақпен жазық ажарлау, орта және ірі кескілерді ұштау, қажақты құралдың қайрау және қажақты кесіп алу63.25 Алдын-ала және құрама ажарлау (алдын-ала және ақырғы ажарлау бұйымды білдектен шешпей орындалады), кесетін құралды ұштау Тереңнен жазық ажарлау (бейінді) 32.16 Ақырғы ажарлау, бейінді беттерді өңдеу, ұсақ құралды ұштау мен морт материалдарды ажарлау Әрлеме ажарлау, қатты қорытпаларды бабына жеткізу, кесетін құралды бабына жеткізу, алдын-ала жануыштау және жұқа алмасты ұштау6.4 Металлдарды, әйнекті, мраморды және т.б.әрлеп ажарлау, кескіажарлау мен ақырғы жануыштауМ40 және ұсақ Супераяқтау, ақырғы жануыштау, калибрлердің өлшеу беттерінің жіңішке алмастарын бабына жеткізу және бүйымды ұсақ адыммен кескіажарлауҚажақты құралдар байламы. Қажақты құралдар байламы ажарлағыш материалдар түйірлерін іліністіру мен оларды ажарлау процесінде алдын-ала бояудан ұстап қалу үшін қызмет етеді. Ол қажақты шеңберлердің жұмысқа қабілеттілікке үлкен әсер тигізеді. Қажақты шеңбердегі байламның саны, түрі, сапасы мен біркелкілігіне шеңбердің қаттылығы, беріктігі, құрылымы, теңгерімсіздігі мен ажарлаудың рұқсат етілетін жылдамдығы байланысты. Кесу процесінде мұқалып қалған түйір жаңа өткір шеттерді ашып тастай отырып, боялады немесе уатылады, яғни құрал, өзінің кесетін қасиеттерін автоматты түрде ұстай отырып, өздігінен ұшталады. Дұрыс сақталмаған байлам кезінде қажақты құралдардың не «тұздаумен» сипатталатын құралдар өзінің кесу қабілетін жоғалтқан кезде ұсақ тесіктер уатылған байламдар мен жаңқамен бітеліп қалу салдарынан не әбден жұмысқа қабілетті түйірлердің құйылуымен сипатталатын қалыпсыз тозуы орын алады. Бірінші жағдайда өңделмейтін беттерде күйдіру, ал екіншіде – шеңберлердің жоғары тозуы байқалады. Қажақты шеңберлерді дайындау үшін бейорганикалық (керамикалық және силикат) және органикалық (бакелит және резеңкелі) байламдар қолданылады. Олардың ішінде ең көп таралғаны керамикалық, бакелит және резеңкелі байламдар. Қажақты құралдардың құрылымы. Қажақты құралдардың құрылымы олардың түйірлер, байламдар мен ұсақ тесіктер арасындағы көлем бірлігіне сандық ара ақатынастарға байланысты құрылымымен сипатталады және 0 –ден 12 дейінгі нөмірлермен белгіленеді. Құрылым нөмірінің ұлғаюымен түйір мөлшері азаяды, ал байлам көлемі ұлғаяды. Құрылымы 0...3 қажақты құралдар түйірлері өте тығыз орналасқан және бейінді ажарлау үшін пайдаланылады. Құрылымы 5.8 қажақты құралдардың түйірлері, байламдары мен ұсақ тесіктерінің көлемінің орта арақатынасы бар және жұмыстың барлық түрі үшін қолданылады. Соның ішінде, 5.6 құрылымы сыртқы және центрсіз ажарлау үшін, 7.8. құрылымдары – жазық және ішкі ажарлау үшін, ал 8.9 құрылымдары – кесіп алу үшін қолданылады. Ашық құрылымды (9.12) қажақты құралдардың түйірлерінің көлемді мөлшері ең аз және ұсақ тесіктерінің өлшемдері үлкен. Осындай құралдармен жұмыс жаңқаны бұруды және ажарлау өңірін салқындатуды жақсартады, сонымен қатар шеңбердің «тұздалуының» туындауы мүмкіндігін азайтады. Бұл жоғары жылдамдықты режимдерде жұмыс істеуге және өңделген беттерге ақаулардың түзілуін болдырмауға мүмкіндік береді. Қажақты қабатта алмаз және эльбор түйірлердің шоғырлануыҚажақты қабытта алмаз және эльбор түйірлердің шоғырлануы алмаз және эльбор шеңберлерінің кесу қабілеттерінің шартты сипаттамалары болып табылады. 100%-ды шоғырлануға қажақты 1 см3 қабатқа алмаз немесе эльбор түйірінің 0,878 г (4,4 карат) құрамы қабылданады , бұл оның 25 % көлемін құрайды. Алмаз немесе эльбор түйірінің шоғырлануының ұлғаюымен шеңберлердің кесу қабілеттері мен тұрақтылығы жоғарылайды. Ақырғы ажарлау мен бабына жеткізуу үшін алмаз немесе эльбор түйірінің 100%-ды және 150%-ды шоғырлануы бар шеңберлер, ал бейінді ажарлау үшін - 150%-ды и 200%-ды шоғырлануы бар шеңберлер ұсынылады. Қатты қорытпа құралдарын алдын-ала ажарлау мен ұштау металл байламда шоғырлануы 100%-ды және 150%-ды шеңберлермен, ал ұсақмодульді фрезалар, қатты қорытқы құралдарды кескіажарлау алмаз түйірлерінің 150%-ды шоғырлануы бар шеңберлермен орындалады. Қажақты құралдардың қаттылығы. Қажақты құралдардың қаттылығы — бұл байламның түйірді, оған сыртқы күштер әсерін тигізген кезде құралда ұстап тұру қабілеті. Құралдың қаттылығы анағұрлым аз болған сайын, одан мұқалып қалған түйірлер соғұрлым жылдам және жеңіл жойылады. Қажақты құралдар қаттылығының келесі шкаласы белгіленген:■М1...М3 — жұмсақ;■СМ1 және СМ2 — орташа жұмсақ;■С1 және С2 — орта;■СТ1... СТ3 — орташа қатты;■Т1 және Т2 — қатты;■ВТ1 және ВТ2 — өте қатты;■ЧТ1 және ЧТ2 — ерекше қатты.Мұнда 1, 2 және 3 сандары қажақты құралдардың қаттылығын оның үдеу тәртібімен сипаттайды. Қажақты құралдардың қаттылығы екі негізгі әдіспен анықталады: ■құм ағынды. Құралдағы 15 Мпа қысыммен берілетін, ауамен шығарылатын кварцты құмның анық көлемінің әсерімен пайда болатын қуыстың тереңдігі бойынша сипатталады; ■Роквелла қаттылықты өлшеу аспабында болат шарикті қысып басумен.Көптеген ажарлау жағдайларында жоғары өнімділік пен үлкен тұрақтылықты қамтамасыз ететін қаттылық дәрежесі орташа қажақты шеңберлер қолданылады. Центрсіз, ішкі және жазық ажарлау кезінде дөңгелекті сыртқы ажарлау кезіндегіге қарағанда жұмсақтау шеңберлер, бейінді ажарлау, кескіажарлау, диаметрі шағын үзік беттер мен дайындамаларды ажарлау кезінде, сонымен қатар МСС қолданып, ажарлау кезінде қаттылау шеңберлер қолданылады. Қажақты шеңберлерді таңдаудың жалпы ережесі мынадай: өңделетін материал анағұрлым жұмсақ болған сайын, шеңбердің қаттылығы соғұрлым жоғары болуы тиіс және керісінше. Мысалы, күйдіру мен сызаттардың пайда болу қаупін жою үшін жұмсақтау шеңберлер қолданылады. Қажақты құралдардың дәлдігі. Түйір құрамына, беттердің шекті ауытқуларына, олардың өзара орналасуына, кестенің, сызаттар мен қабыршақтардың болуына қойылатын талаптарға байланысты ажарлағыш шеңберлер АА, А және Б дәлдіктің үш сыныбын шығарады, ал қалған құралдар (ажарлағыш бастиектер, білеулер мен сегменттер) – А және Б екі сыныбын шығарады. Дәлдік сыныбы АА шеңберлердің тапсырылған өлшемдерден аз ауытқуы бар. Б сыныбының құралдары үшін рұқсат етілетін ауытқулар өз кезегінде АА сәйкес сыныбынан үлкен А сыныбы шеңберлерінің ұқсас параметрлерінің ауытқуынан 1,5 ...2 рет асады. АА дәлдік сыныбының шеңберлері барлық өңделу топтарының материалдарынан жасалған дәлдігі жоғары дайындаманы ажарлаумен дәлме-дәл өңдеу үшін, сонымен қатар ерекше дәл дайындамаларды жылдамдықты және жоғары жылдамдықты дәлме-дәл ажарлау қолданылады. А дәлдік сыныбының шеңберлері барлық өңделу топтарының материалдарынан жасалған дайындаманы ажарлаудың ақырғы өңдеуі үшін, сонымен қатар жылдамдықты және жоғары жылдамдықты ақырғы ажарлау үшін қолданылады. Қажақты өңдеудің жауаптылығы аз операциялары үшін Б дәлдік сыныбының құралдары қолданылады. 18.1.2. Ажарлағыш шеңберлерді таңбалауАжарлағыш шеңберлерді таңдау үшін олардың сипаттамаларын білу қажет. Ол шартты белгілер түрінде өшпейтін бояумен шеңберлердің беттеріне салынады. Таңбалау, мәні бойынша, қажақты құралдардың төлқұжаты болып табылады. Ажарлағыш шеңберлерді таңбалау 10 әріптік-сандық белгі тобынан тұрады. Шеңбер түрі: Д — кеспелі дискілер, 1 (ПП) — тіке бейін, 2 (К) — сақиналық, 3 (3П) — конус бейін, 4 (2П) — екі жақты конус бейінмен, 5 (ПВ) — қырнаумен, 6 (АЦ) — айшанақ цилиндрлі, 7 (ПДВ) — екі жақты қырнаумен, 10 (ПВДС) — екі жақты қырнаумен және күпшекпен, 11 (ЧК) — айнашақты конустық, 12 (Т) — табақшалы, 14 (Т) — табақшалы, 23 (ПВК) — с конустық қырнаумен, 26 (ПВДК) — екі жақты конустық қырнаумен, 27 (5П) — орталығы батырылған , 36; 37; 40 — престелген бекіту элементтерімен.Сегмент түрі: СП — тікбұрышты, 1С — дөңесті-ойысты, 3С — дөңесті-жазықе, 4С — жазық-ойысты, 5С — трапеция тәріздес, 6С — едендерді ажарлату үшін, 7С — жазық ажарлау үшін, 9С — рельстерді ажарлау үшін. 1.1.Білеу түрі: БП — тікбұрышты, БКв — квадрат, БТ — үшбұрышты, БКр — дөңгелек.Шеңбер өлшемдері: D — сыртқый диаметрі, T — биіктігі, H — саңылау диаметрі.Ысқыламаматериал: 14А (A) — қалыпты электрокорунд, 25А (WA) — ақ электрокорунд, 38А (ZK) — циркони электрокорунды, 53С; 54C (C) — кремний карбиді қара, 63C, 64С (GC) — кремний карбиді жасыл.МЕМСТ (ИСО) бойынша түйіршіктілігі:■ысқыламатүйір 50 (F36); 20 (F70);■ұнтақтар 12 (F100); 6 (F180);■микроұнтақтар М40 (F360); М14 (F600).МЕМСТ (ИСО) бойынша қаттылығы:■өте жұмсақ BM1 (F); BM2 (G);■жұмсақ M1 (H); M2 (І); M3 (J);■орташа жұмсақ CM1 (K); CM2 (L);■орташа C1 (M); C2 (N);■орташа қатты CT1 (O); CT2 (P); CT3 (Q);■қатты T1 (R); T2 (S);■өте қатты BT1 (T); BT2 (U);■ерекше қатты Ч^ (VW); ЧT2 (YZ).Құрылымы:■жабық 1 — 2 — 3 — 4;■орташа 5—6—7;■ашық 8 — 9—10;■кеуектілігі жоғары 11 — 12.Байлам:■керамикалық К;■бакелит Б;■бакелит с графитпен толтырылған Б4.Жұмыс жылдамдығы, м/с — 20; 25; 30; 35; 40; 50; 60; 80; 100.Дәлдік сыныбы — АА; А; Б.Теңгерімсіздік сыныбы — 1; 2; 3.18.1 кестеде нақты ажарлау шеңберінің мысалы келтірілгенАжарлағыш шеңберінің тозуға төзімділігі. Тозушылық —Сыртқы үйкеліс пен жоғары кернеудің әсерімен жұмыс істеген кездегі материал беттерінің бұзылуы немесе бүлінуі. Түрпілі түйірлердің тозуы әдетте бүкіл өңдеу бойына біркелкі орын алмайды. Жұмыстың бастапқы кезеңінде түрпілі түйірлердің көтеріңкі кесетін шыңы байқалады және шеңбердің жұмыс беттерімен біруақытта пішіні бойынша ақау және тиімсіз бағдарланған түйірлер бөлек түсіп қалады. Тозудың бастапқы сатысы ұзақтығы бойынша қысқа және қайрау режиміне байланысты. Ол қайрау кезінде бойлық берістің азаюымен көбейеді. Ажарлағыш шеңбердің қалыпты жұмысы кезеңінде түрпілі түйірлер жиектерінің механикалық тозуы орын алады, бұл ретте ол баяулайды, ал түйір дөңгеленеді. Түрпілі түйірге жүктеме едәуір болған кездегі көтеріңкі режим кезінде түйірлерден ірілеу элементтердің түйірлерінен қашаулану байқалады. Тазалай ажарлау кезінде, түрпілі түйірлерге жүктеме азайған уақытта, оларды ұсақ түйіршіктер қашауланады. Басқа тең жағдайлар кезінде жеңілдеу режим әдетте шеңбердің мұқалуына, ал жоғарылаулары – оның өздігінен ұшталуына сәйкес келеді. Ажарлағыш шеңбердің тозуы сонымен қатар оның сипаттамалары мен өлшемдеріне байланысты. Ол түрпілі түйірлер өлшемдерін көбейтіп, шеңбер қаттылығын төмендетіп, оның диаметрін азайтып және керамикалық байламнан бакелитке өтуімен үдейді.  18.1. кесте. Ажарлағыш шеңберді таңбалауҚұрал түріАжарлағыш шеңберінің өлшемі (сыртқы диаметр х иіктік хсаңылау диаметрі)Ажарлағыш материалдың маркасы ТүйіршіктілікҚаттылықҚұрылымБайлам түріЖұмыс жылдамдығыДәлдік сыныбыТеңгерімсіздік сыныбы1500 х 63 х 30525A50K6Б35А2  Ажарлағыш шеңбердің тозуы қайрау тәсіліне байланысты. Ол алмаз-металл қарындаштармен қайраудан қатты қорытпа дискілер мен түрпілі түйірлер, сонымен қатар металл дискілер мен жұлдызшаларды қайрауға ауысқан кезде ұлғаяды. Тозған шеңбердің жұмысын алдын-ала аяқтау үшін және, өңдеу кезінде ақауды (кедір-бұдырлық, дәлдік, күйдіру және т.б.) болдырмау үшін шеңбер тұрақтылығы критериін иемдену, яғни белгісі шеңберді қайрау қажеттегін көрсетуі қажет. Шеңбер тұрақтылығының объективті критерийлері болып келесілер қызмет ете алады: ■пішіннің олқылығын және биіктіктің микро кедір-бұдырлығын ұлғайту;■ажарлау күшінің өсуі;■шеңбердің мұқалуы (тозу алаңшаларын оның жұмыс беттерінде ұлғайту);■ажарлау кезінде шуылды күшейту;■өңделетін беттерде қырлылығының пайда болуы;■діріл амплитудасының үдеуі. Ажарлағыш шеңбері тұрақтылығының кірекесу мен бейінді ажарлауы кезіндегі критерийлері болып көп жағдайларда пішіннің олқылығының ұлғаюы мен жасаушылардың тік сызықты еместігі табылады. Жартылай тазалап және тазалап ажарлау кезінде тұрақтылық критериі болып көбінесешеңбердің жүзі қайырылу салдарынан кесу қабілетінің төмендеуі табылады, бұл ретте тұрақтылық кезеңінің соңына ажарланатын беттерде қырлылық пайда болады. Ілеспе құбылыстар болып сонымен қатар тұрақтылық кезеңінің соңына шуылдың өзгеруі орын алады. Жылу өткізгіштігі төмен қосындыланған болатты өңдеген кезде және өңдеу режимін аса көтеріңкі болған кезде ажарлағыш шеңбер критериі болып өңделетін беттердегі күйдірудің туындауы табылуы мүмкін. Қиын өңделетін қорытпаны, сонымен қатар жабысқақтығы жоғары болатты ажарлаған кезде ажарлағыш шеңбердің тұрақтылық өлшемі түрпілі түйірдің шыңдарына металлдың шеңбердің жұмыс беттерінің одан әрі бұзылып, жабысуы болуы мүмкін. Ажарлағыш дөңгелекті жартылай жүзін қайырумен және жартылай өздігінен ұштаумен жұмыс кезінде оның тұрақтылық кезеңі берісті төмендетумен, шеңбердің айналма жылдамдығын көтерумен, өңделетін беттер диаметрінің ұлғаюымен, сонымен қатар шеңбердің диаметрі мен енінің ұлғаюымен өседі.  ТЕГІСТЕУ ТОБЫ БІЛДЕКТЕРІНЕ ЖАБДЫҚТАР МЕН ДАЙЫНДАМАЛАРДЫ БЕКІТУГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРАЛДАР  Тегістеу шеңберін бекіту. Тегістеу шеңберін білдек айналдырғысына қондыруды тиянақты орындау қажет. Дұрыс бекітілмеген немесе теңгерілмеген шеңбер жұмыс барысында үзіліп кетуі мүмкін. Диаметрі 100 мм төмен шеңберлер айналдырғыға бос кигізіледі және ернемектер және бұрандалар арқылы бекітіледі. (18.3. сурет, а). Шеңбер мен ернемек арасында резеңке немесе теріден жасалған серпінді төсеме салынады, бұл шеңбердің біртекті қысылуы үшін қажет. Диаметрі 100 ....1000 мм болатын шеңберлер ауыспалы ернемекте бекітіледі (18.3 сурет , б), мұнда шеңбер мен ернемек мойны арасында өлшемі 0,1 .. 0,3 мм болатындай саңылау қалуы қажет.Ернемектер 2 бұрандалармен бекітіледі. Шеңбердің қапталымен картонды төсемелер бекітіледі. Дөңгелекті саңылауда 4 теңгерімсіздеу жүктері орналасқан. Тегістеу білдектеріндегі дайындамаларды орнату мен бекіту. Сыртқы дөңгелек тегістеуде дайныдамаларды қысу мен қондыру үшін патрондар мен түрлі құрылымды жақтаулар, сонымен басқа да мен құралдар қолданылады. 18.3 сурет. Тегістеу шеңберін бекіту сызбасыа — ернемекермен: 1 және 2 — ернемектер; 3 — бұрандалар; 4 — төсемелер; 5 — шеңбер; б — өтпелі ернемектер: 1 және 2 — ернемектер; 3 — шеңбер; 4 — дөңгелекті саңылау  Ішкі тегістеуде арнайы құралдар мен өзексіз қысқыштар қолданылады. Жазық тегістеуде магнитті (электрмагнитті) тақтайшалар, ауыспалы еріншелері бар қысқыштар, тұрақты жазық және дөңгелек тақтайшалар, иілетін жазық тақтайшалар, сонымен бірге тұтас формалы дайындамаларды бекіту үшін бұрыштық тақтайшалар қолданылады. Дайындамаларды бекітетін патрондар (біліктер, цилиндрлер және т.б.) дөңгелек тегістеу білдектері жабдықталуының басты элементі болып табылады. Өзекті дөңгелек тегістеу білдектерінің білігін іске қосу үшін қысқышты құбылмалы типті патрондар – өздігінен қысқыш құбылмалы патрондар қолданылады. Шығыршықты қысқышы бар патрондар сыртқы беттіктер бойынша цилиндрлі бөлшектреді қысуға арналған. Магнитті немесе электрмагнитті тақтайшалар жазықтегістеу білдектерінде дайындамаларды бекітуге арналған құралдардың ішінен кеңінен тараған. Тақтайшалардың шарғылары арқылы тоқты өткізгенде, олар магнитті тартылыс күші есебінен дайындаманы үстелге бекітеді, ал шарғы арқылы өтетін тоқты сөндірсе, магнитті тартылыс күші жойылады (қалдықтық магнетизмді есептемегенде).Жазық тегістеу білдегіндегң дайындамаларды бекітудің әдістері.Жазық тегістеу білдегіне дайындаманы орнату әдістері әр түрлі болып келеді, олар қалпына, өлшеміне және өңделінетін дайындама материалына, сонымен бірге өндіріс көлеміне байланысты болып келеді.Магнитті (элеткромагнитті) тақтайшалардың артықшылықтары: ■Тез бекіту мен дайындамаларды босату;■Бір уақытта бірнеше дайындамаларды бекіту мүмкіндігі;■Магнитті тақтайшаларға басқа қондырғыларды бекіту мүмкіндігі;■Дайындаманың базалық беттігінің магнитті лар бетіне жақсы бекітілуі;■Күрделі формалы (мысалы, шығыңқы жерлері бар) дайындамаларды бекіту үшін түрлі магнитті блоктармен жабдықталған тұрақты тегіс және домалақ тақтайшалардың, тақтайша-бұрыштарын пайдалану мүмкіндігі Дегенмен, магнитті тақтайшалармен дайындамаларды бекітудің кейбір кемшіліктері де бар:■Қалдықтық магниттеудің болуы, ал бұл өңдеуден кейін тақтайшалардың магнитсіздіктеуін талап етеді;Өңдеудің нақтылығын төмендететін, жұмыс кезіндегі электромагниттті тақтайшаларды қыздыру; ■Тақтайшаларға жылжыту кезінде жұқа дайындамалардың пішінінің бұзылуы (босатудан кейін дайындама бастапқы қалпына келеді);■Магнитті емес материалдардан жасалған дайындамаларды бекітудің мүмкін еместігі.Электрмагнитті тақтайшалардың қызып кетуін болдырмау үшін импульсті магниттері бар комбинацияланған тақтайшалар қолданылады. Мұндай тақтайшалар тұрақты магнит ретінде жұмыс жасап, жүйелі түрде электромагниттің қосылуы жүріп, тартылыс күшінің ұлғаюын қамтамасыз етіп және қызып кетуді болдырмайды. Магнитті тақтайшалар құйылған немесе дәнекерленген қорпустан 1 (18.4. сурет), өзектерден 2, шарғылардан 3 және қақпақтардан 4 тұрады. Тақтайшаның жоғарғы жағында 96 саңылаулар орындалған, олар екі қатар бойына орналасқан. Тақтайшаның төменгі жағында 12 өзектердің шығыңқы жерлері кіреді. Өзектердің төменгі бөлігіне мыс сымдарынан жасалған шарғылар кигізіледі, ал корпуста қалған бос кеңістік магнитті емес массамен бітеледі.Магнитті тақтайша, орамалардағы МСС –тың түсіп кетуін болдырмас мақсатында оқшауланады, содан соң білдек үстеліндегі Т-тәріздес саңылауларында орнатылады және бойлық пен көлденең беру бағытына тақтайша айнасының параллельді орналасуын қамтамасыз ету үшін қажет. Магнитті тақтайшалар тұрақты тоқпен қоректенгендіктен, қондырғылар арнайы тоқты өндіретін немесе ауыспалы тоқты тұрақты тоққа айналдыратын қондырғымен жабдықталуы тиіс. Дайындаманы жасауды тоқтап қалуын болдырмас үшін, тоқ келмей қалған жағдайда арнайы блоктау қарастырылған, бұл тоқ келмей қалған жағдайда автоматты түрде беруді сөндіріп, үстелді тоқтатады.  ТЕГІСТЕУ ТОП БІЛДЕКТЕРІНДЕГІ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСС ПЕН КЕСУ ТӘРТІПТЕРІ Тегістеу кезіндегі кесу күші мен қуаты. Тегістеу езінде тегістеу шеңберінің бір абразивті түйіршігі металдың аз ғана қабатын алып тастайды. Бірақ, бір уақытта көп түйіршіктер қатысқандықтан, кесудың жалпы күші үлкен болады. Осы күш үш құрамдас бөлікке бөлінеді (18.5. сурет):■ Рх (Н) — тегістеу шеңберінің осі бойымен бағытталған 1 күш (беру күші) және шеңберді немесе дайындаманы 2 бойлық беруге қажетті күш; 18.5 Сур . Тегістеу кезіндегі кесу күшінің сызбасы : 1 — тегістеу домалағы; 2 — дайындама ; Рх — тегістеу шеңберінің осі бойына бағытталған күш; Ру — тегістеу шеңбері радиусы бойымен бағытталған күш сила, Pz — жанасу шеңбері бойынша бағытталған күш;Р — нәтижелі күш; гз — дайындаманың қозғалу жылдамдығы; ук — шеңбер айналмасының жылдамдығы; S — берудің сызықтық қозғалысы   ■Ру (Н)— тегістеу шеңберінің радиусы бойынша бағытталған және оны дайындамадан итеруге ұмтылатын күш (өңдеудің дәлдігіне едауір әсер етеді);■Pz (Н)— шеңбердің жанасуына бағытталған күш (осы күш бойынша тегістеуге қажетті электрқозғалтқыш қуаты анықталады).Кесу күші Pz [9] көрсетілген эмпирикалық формубойынша анықталады. Ру кк күші = 1,3Pz, ал Рх күші = (0,1 ...0,2)Pz.Тегістеу шеңберінің айналуына қажетті электрқозғалтқыш қуаты (кВт):Рэ = PzvK/(102η),Мұндағы: ук — шеңбер айналмасының жылдамдығы (м/с); п — басты қозғалыс механизмінің ПӘК .Тегістеу шеңберінің кесу қабілеті (Н-мм3/с): Kp = ОмРу,Мұндағы:QH — уақыт бірлігіндегі алынатын метал көлемі (мм3/с). Тегістеу кезіндегі кесу тәртібін таңдау. Тегістеу кезіндегі кесу тәртібінің негізгі элементтері:■Доңғалақ жылдамдығы ук (м/с);■Дайындаманың жылжу жылдамдығы (айналмалы немесе келу) уз (м/мин);■тегістеу тереңдігі t (мм) — дөңгелек немесе жазық тегістеу кезінде бір жүріс немесе екі ретті жүріс бойынша бойлық беру нәтижесінде және кирекесу тегістеуі бойынша радиалды беру Sp нәтижесінде шеңбердің қапталымен немесе шетімен алынатын металл қабаты ■бойлық беру SHp — дайындаманың дөңгелек тегістеу кезінде тегістеу шеңберінің өз осі бойынша бір айналымға миллиметрмен қозғалуы немесе жазық тегістеу кезінде шеңбер шеті бойынша миллиметрмен қозғалуы.Тегістеу кезіндегі кесу тәртіптері төмен баға бойынша өңделетін беттіктің жоғары өнімділігі пен берілген тегістігін қамтамасыз ететіндей болуы қажет.Бұл үшін дөңгелек жылдамдығы ук максимальды шекті болуы таңдалынады. Тік профильді дөңгелек беріктігі пішінді профиль дөңгелегінен жоғары болады. Сондықтан, пішінді профилдің айналым жиілігі де төмен болады.Қолмен беру беру кезінде дөңгелектің сыртқы жылдамдығы ук механикалық беру кезіне қарағанда төмен болады, өйткені, соңғысы біртекті болып келеді.Дайындаманың қозғалысының жылдамдығы кз артқан сайын шеңбердің өңделетін беттігі арасындағы жанасу уақыты мен дайындама қызуының уақыты төмендейді. Бірақ, дірілдің пайда болу қауіптілігі бар. Төменгі шегі уз күйіктердің пайда болуын шектеуі қажет, ал жоғарғысы – дірілдің пайда болуын болдырмау қажет. Тегістеу тереңдігі t абразивті түйіршіктің көлденең өлшемінен 0,05 аспауы қажет. t үлкен болған сайын, тегістеу шеңберінің саңылаулары жаңқалармен тез толып, ол бітеліп қалады. Сыдрып тегістеуде t таза тегістеуге қарағанда жоғары болады. Қатты емес және қатты металдан жасалған дайындамаларды тегістегенде t төмендетеді. Көлденең беру SHp дайындаманың бір айналмасында сыдырып тегістеуде 0,4...0,85 болып, ал таза тегістеуде шеңбер биіктігінен Т 0,2...0,4 деп алынады.Көлденең беру жоғарылағанда 5пр өнімділік жоғарылайды, бірақ беттіктің тегіссіздігі артады.ук, уз, t және Бпр мәндері тегістеудің белдігі бір түрлеріне және өңделінетін дайындама метариалдарына [9] келтірілген нормативтер бойынша таңдалынады. 18.2 кестесінде түрлі тегістеу кезіндегі ук, уз, t және Бпр мәндері көрсетілген. 18.3 кестесінде алмазды тегістеудің ұсынылатын тәртіптері келтірілген.Тегістеу кезіндегі майлау - салқындату сұйықтықтары (МСС). МСС өңделетін бөлшек пен абразивті құрал арасындағы аралық бөлім болғандықтан, өңдеудің жоғарылау тиімділігіе әсер етіп, және тегістеу кезіндегі маңызды рөлге ие. Тегістеу кезіндегі МСС пайдалану келесілерді қамтамасыз етеді:■кесу аймағында абразивті құралдың түйіршіктері мен бөлшектің өңделінетін беттігі арасындағы байланысқа кедергі болатын қорғау қабатының түзілуі – жылудың бөлінуінің төмендеуіне және абразивті түйіршіктерге металдың жабысып қалуын болдырмайды;■кесу аймағынан пайда болатын жылулықты әкету;■кесу аймағынан тегістеу қалдықтарын және т.б. шаю мен әкету  Кесу әрекетіне әсер ету сипаты бойынша МСС-ның үш тобын ажыратады:■салқындататын. Жоғары жылу өткізгіштік, жылу сиымдылықты, бутүзілудің жасырын жылулығы бар, үлкен тығыздық пен аз ғана кермектілігі бар орталар үлкен салқындату қабілеті бар. ■химиялық қарқынды. Ортаның химиялық қарқындылығы - оның молекулаларының байланысушы беттіктерде еру қабілеті төмен қасиеті бар, химиялық қосылыстарды тұзу қабілетімен анықталады.■беттік-қарқынды. Қандай да бір сұйықтыққа қатысты беттік қарқынды заттар дегеніміз – сұйықтықпен байланыста болып, беттік тартылысты төмендетіп және соның нәтижесінде металды беттікпен жоғары молекулалық байланысқа ие болады. Бұл қоспалар жақпа мен метал арасындағы байланысты бекітеді.      18.2 кестесі Сурет. Түрлі тегістеу кезіндегі кесу тәртібі Өңделетін материал Тегістеу әрекетінің сипаттамасы Дөңгелек жылдамдығы кк, м/сДайындау жылдамдығы v„ м/минТегістеу тереңдігі t, ммБойлық беру SnpРадиальды беру Sp, мм/айналДөңгелек сыртқы тегістеу Конструкциялық материалдар мен жабдықты болаттарӘр бір жүріске бойлық берумен:Алдын-алаСоңғы30...35.25.550,01...0,025 0,005...0,015 —Оймалы:Алдын-алаСоңғы30...35   0,0025... 0,075 0,001...0,005Қатты құймаларАлдын-алаСоңғы.30.3510...20 20...300,0075...0,010,5... 0,8 м/мин 0,3... 0,5 м/мин—Доңғалақ ішкі тегістеу Конструкциялық материалдар мен жабдықты болаттарЖалпы қолданыстағы білдектерде :Алдын-ала Соңғы30...3520...400,005... 0,02 0,0025...0,01(0,4... 0,7)Т" (0,25... 0,4) Г—Қатты құймаларЖартылай автоматты білдектерде :Алдын-ала Соңғы.25.30.30.500,005...0,01 0,005... 0,00750,4... 0,5 м/мин 0,2... 0,4 м/мин—   Шеңбердің перифериясы бойынша жазық тегістеуКонструкциялық материалдар мен жабдықты болаттар Алдын-алаСоңғы30...35.30.200,015...0,04 0,005...0,015  Қатты құйындыларАлдын-алаСоңғы .30.35.5.30,03...0,04 0,01...0,020,5... 1,0 мм/ход 0,3... 0,4 мм/ход—Шеңбердің қапталын жазық тегістеу Конструкциялық материалдар мен жабдықты болаттарАлдын-алаСоңғы25...30. 12.30,015...0,04 0,005...0,01      18.3. кестесі. Алмазды тегістеудің ұсынылатын тәртіптеріНегізгі параметрлерІшкі тегістеу Дөңгелек тегістеу Жазық тегістеу Егеу ЖетілдіруДөңгелек жылдамдығы, м/с10...2525.3525.3525.3525.35Бойлық беру , м/мин 0,5...2,0 0,5.1,5 3,0.9,0 0,5. 1,0 0,3...0,5Көлденең беру , мм/дв. жүру — — 0,5.1,0 0,01.0,02 0,005.0,01Бөлшектің айналу жылдамдығы, м/мин20.2515.30   Кесу тереңдігі, мм0,005.0,0150,005.0,020,01.0,03——  Практикада келесі МСС түрлері қолданылады: ■Сулы химиялық ерітінділер, антикоррозиялы және жуу құралдарын жоғарылату мақсатында сілтілі металл тұздарының аз ғана мөлшері бар, мысалы, кальцийленген сода, калийлі тұз бен, үшнатрийфостфат, үшэтаноломин және т.б.;■Сулы майлы эмульсиялар,бұл эмулсолға суды қосқанда пайда болады, мұнда су – сыртқы жабық орта, ал май – ішкі дисперсті фаза. Майлы эмульсиялар артықшылықтарына коррозияға тұрақтылық, жоғары жылулық тұрақтылық және өңделетін беттіктің тегіс еместігін жақсартуды жатқызуға болады. Өңдеудің ауыр жағдайында күкірттенген майлардың қарқынды эмульсиялар қолданылады. Күкірт пен хлорлы қоспалары бар майларды қиын өңделетін болаттарды тегістегенде қолданылады, мұнда дөңгелек профилінің нақтылығын ұзақтау сақтауға болады. Майдың кемшілігіне жылудың бөлінуін және тегістеу жабдығының қасында арнайы вентиляцияны қондыру қажеттілігін жатқызуға болады. Болаттан жасалған дайындамаларды тегістеу кезінде келесі МСС түрлері кеңінен тараған:■1%- кальцийленген сода ерітіндісі және 0,15%-дық натрий нитриті ерітіндісі ;■2%-дық сабынды ұнтақтың сулы ерітіндісі;■5...7%-дық эмульсолдың сулы ерітіндісі;■Олеин қышқылы негізіндегі нейтралды эмульсолдың 3,5%-дық сулы ерітіндісі.Алюминийден жасалған дайныдаманы тегістеу кезінде керосин немесе минералды май қосылған керосин қолданылады. Болат пен мыстан жасалған дайындамалар негізінен салқындатусыз тегістеледі, бірақ бұл жағдайда шаңсорғыштардың болуы қажет. 18.4. ТЕГІСТЕУ ТОБЫНЫҢ ҚОНДЫРҒЫЛАРЫНДАҒЫ ЖҰМЫС ТҮРЛЕРІ Тегістеу кезіндегі кесу жылдамдығы жүзді өңдеу бойынша кесу жылдамдығынан асады және 25.30 м/с құрайды (қалыпты тегістеу), 35.60 м/с (жылдамдықты кесу) және 60 м/с астам (жоғарыжылдамдықты тегістеу) құрайды. Мұнда кесу жылдамдығы беру жылдамдығынан әлдеқайда жоғары. Тегістеу білдегіндегі маңызды қозғалыс – бұл тегістеу шеңберінің айналуы болып табылады, мұнда кесудің жылдамдық ук (м/с). мөлшері анықталады. Берудің қозғалысы тегістеу әдісімен және тегістелетін беттік қалпымен анықталады. Сыртқы беттіктерді дөңгелек тегістеуде дайындама жылдамдықты айналмалы беру бойынша Бкр айналады және бойлық беру бойынша қайтымды-ілгерімелі қозғалыс SHp алады, ал тегістеу шеңбері – жүйелі көлденең беруді SH алады (18.6 сурет, а).Тереңдік дөңгелек (қадамдық) тегістеу – біржақты бойлық берумен 5пр әдіп тереңдігінде t орнатылған шеңбермен жүзеге асырылады, бірақ мұнда көлденең беру болмайды. (18.6. сурет, б).Кирекесу тегістеуде тегістеу шеңберін үздіксіз көлденең беру бойынша дайындаудың барлық табанында жүреді. (18.6 сурет, в).Ішкі тегістеу білдектеріндегі бойлық (18.6 сурет, г) және киренесу (18.6 сурет, д) қозғалыстары сыртқы тегістеуге ұқсас жүргізіледі. а — сыртқы дөңгелек; б — сыртқы терең; в — сыртқы сыртқы кирекесу; г — ішкі бойлық; д —кирекесу; е — жазық шеткі; ж — жазық шеңбер қаплталымен; з — суперфиништі; и — қапталды; к — жонуыштау; v3 — дайындаманың қозғалыс  Жазық тегістеуде дайындамада қайтарымды-ілгері беру қозғалысы Бпр,беріледі, ал тегістеу шеңберіне – жүйелі түрде берудің көлденең қозғалысы Бп ьберіледі және әдіпті шешкеннен кейін дайындама ұзындығы бойымен тереңдігіне t жүйелі түрде тік беру жүзеге асады (18.6, е суреті).Дөңгелек үстелі бар жазық тегістеу білдектер дайындаманы шеңберлі беруге ие және жүйелі түрде шеңберді тік беру жүреді (18.6,ж сурет). Тегістеу шеңбер шетімен жүзеге асады.Арнайы қапталды тегістеу білдектерінде тереңдік тегістеу қолданылады. Шеткі шеңберлер дайындаманың екі жағында әдіп тереңдігімен бірдей орналасып, ал дайындамалар (сақинаның) бағыттаушы сызықтар (18.6.и сурет). арасындағы берудің үздіксіз қозғалысын Бпр алады. Егер өлшем, өңделетін бөлшектер биіктігі бойынша ұлғаятын болса, онда шеңберлер түзетіліп және жүйелі түрде бойлық беру Бп.бағыты бойынша жақындасады.Өңдеудің әрлеу түрлері құралдың және дайындаманың айналмалы және келу қозғалысының жылдамдығымен сипатталады. Суперфиниште абразивті діңгектер қайтымды-ілгерімелі қозғалыстарын vs жылдамдығымен алады, ал дайындама - уз жылдамдығымен айналымды алады (18.6, з сурет). Діңгектер дайныдамаға тқрақты күшпен қысылады. Жылдамдықтарың өлшемдестігі абразивті түйіршіктер траекториясының айқас торын алумен қамтамасыз етіледі. Саңылауларды жонуыштауда қозғалыссыз дайындамаларда діңгектер ұқсас vs қозғалыстарға ие (18.6, к сурет).Әдіпті шешу радиальды бағытта діңгектерді күштеп ажырату есебінен жүзеге асады. Дөңгелектегістеу білдектеріндегі дайындамаларды өңдеу. Цилиндрлі беттіктерді дөңгелек тегістеу 18.7. суретте көрсетілген сызбаралардың біреуі бойынша жүргізілуі мүкін. Бойлық беру бойынша тегістеу (18.7, а сурет) дайындама буртекті айналады Бкр және қайтарылма-беру Бпр қозғалысытарын жасайды. Дайныдаманың әр бір қозғалысының соңында тегістеу шеңбері автоматты түрде Бп ауысады және келесі қозғалыста бөлшектің қажетті өлшеміне жетпейінше, металлдың қажетті жаңа қалыңдығы кесіліп алып тасталынады. Шеңбердің айналым қозғалысынң жылдамдығы vR кесу жылдамдығын қамтамасыз етеді.Бөлшектерді өңдеудің өнімді әдісі кірекесу тегістеуі болып табылады (18.7 сурет, б). Бұл өңдеу түрі қатты дайындамада және тегістелетін алаң ені тегістеу шеңберінің енімен жабылуы мүмкін жағдайларында қолданылады. Тұрақты беру арқылы Бп (м/айналым дайындама) өнімнің қажетті өлшемі алынғанға дейін шеңбер жылжытылады. Осы әдіс фасонды беттіктерді және сақиналы ойықтарды тегістеуде де қоладынлады. Тегістеу шеңбері беттік немесе ойық пішіні бойынша толтырылады. 18.7.Сурет дөңгелек тегістеу білдектердің дайныдамаларын өңдеу сызбасы : а — бойлық беру бойынша тегістеу; б — кирекесу тегістеу; в — тереңдік тегістеу; г — кертпеш бойынша тегістеу; д — құрамдастырып тегістеу; ук — шеңбердің айналым қозғалысының жылдамдығы; SKp — айналымдап беру; Snp и Sn — сызықтық беру   Тереңдік тегістеуде (18.7 сурет, в) бір қозғалыста материалдың қажетті тереңдігі бірден алынып тасталынады. Тегістеу шеңберінде ұзындығы 8....12 мм болатын конустық алаңы қалыптасады, соның барысында, тегістеу кезінде негізгі қабатты кесіп алып тастайды, ал цилиндрлі бөлімі өңделген беттікті қорғап тұрады. Өңдеудің осы әдісінде көлденең беру болмайды. Кертпешпен тегістеу (18.7 сурет , г) – бұл болйық беру арқылы тегістеу мен кирекесу тегістеу әдістерінің үйлесімділігі. Өңдеудің осы әрекеті екі сатыдан тұрады. Бірінші сатыда дайындама кирекесу беру Sm бойынша тегістеледі, жүйелі түрде шеңбер енінен 0,8... 0,9 – ға үстелді жылжытып тұрады. (18.7 суретте , г үзік сызықпен көрсетілген).Екінші сатыда сөніп тұрған беру жағдайында SH беттікті тазарту үшін бойлық берудің бірнеше қозғалысымен орындалады. Көп жағдайда бөлшектерде цилиндрлі және жазық (қапталды) беттіктерді өзара дұрыс орналасуын қамтасыз ету қажет. Бұл үшін тегістеу шеңбері 18.7, д. Суретінде көрсетілгендей орындалып және белгілі бір бұрышқа бұрылады. Тегістеу шеңбердің конустық алаңдарымен жүзеге асырылады.Бөлшектің цилиндрлі беттігі 18.7а суретінде көрсетілген сызбаға сәйкес тегістеледі. Мұнда кесу тереңдігіне жүйелі түрде Бп беру әрекеті жүреді, ал беттіктің қапталын өңдеу қолмен берумен аяқталады немесе дайындаманы шеңберге бірқалыпты келтірілумен аяқталады.Сыртқы конустық беттіктер екі негізгі сызба бойынша тегістеледі. Дайындаманы өзекте өңдеуде (18.8 а, сурет) үстелдің жоғарғы бөлігі өзектермен қоса бұрылады, мұнда пайда болатын конустық беттік жалпы бойлық беру Snp. бағытымен сәйкес келуі тиіс. Одан әрі бөлшек цилиндрлі беттіктерді тегістеуге ұқсас етіп тегістеледі. Дайындаманы консольды бекітуде (18.8 сурет, б) а бұрышыан б бұрылады. а — өзектерде дайындамаларды өңдеу; б — дайындамаларды консольдә бекіту; ук — шеңбердің айналым жылдамдығы; S^ — айналымды беру ;— бойылқ беру; Su — көлденең беру; а — алдыңғы басшаның/ бабка бұрылу бұрышы. Ішкітегістеу білдектерінде дайындамаларды өңдеу. Ішкі тегістеу термиялық өңдеуден өткен дайындамалардағы саңылаулардың жоғары дәлдігіне қол жеткізу үшін қолданылады. Ішкітегістеу білдектерінде өтпелі, өтпелі емес (тұйық), конустық және фасондық саңылаулар өңделінеді. Тегістеу шеңберінің диаметрі тегістелетін саңылау диаметрінің 0,7...0,9 құрайды. Шеңберге айналымның жоғары жиілігі беріледі, бұл жиілік жоғары болған сайын, шеңбер диаметрі соғұрлым кіші болады.18.9 суретте жұдырықты патронда дайындаманы бекіту бойынша тегістеу сызбасы көрсетілген. Ішкітегістеу білдектерінде ішкі қапталды беттіктер де өңделеді. Ішкі фасондық беттіктер арнайы түзеілген шеңбермен кирекесу әдісімен тегістеледі. Ішкі конустық беттіктер алдыңғы басшаның бұрылуы арқылы тегістелгенде, пайда болатын конус - бойлық беру бағытымен қатар орналасуы тиіс.Үлкен көлемді және үлкнн салмақты дайындамаларды жоғарыда көрсетілген әдістермен тегістеу тиімсіз болып келеді. Бұл жағдайда планетарлы тегістеу қолданылады. (18.9 сурет, б). Дайындама білдек үстелінде қозғалайтындай етіп бекітіледі. Тегістеу шеңбері өз осі бойымен айналып, сонымен бірге саңылау осімен қоса SHA беру айналасымен айналады, бұл айналым берумен бірдей. (18.9,б суретінде планетарлы қозғалыста жартылай айналым қозғалысын жасаған шеңбер жағдайы үзік сызықпен көрсетілген)..        Планетралы тегістеумен беттіктердің ішкі фасонды және қапталды беттіктерін тегістеуге болады. Жазық тегістеу білдектерінде дайындамаларды өңдеу. Практикада жазық тегістеудің төрт сызбасы таралған (18.10 сурет). Осы өңдеуде шеңбердің шеткі жағы және қапталымен тегістеледі. Дайындамалар 2 тік бұрышты немесе дөңгелек үстелдерде 1 магнитті тақтайшалар арқылы бекітіледі, сонымен бірге қысқышты бейімдегіштерге бекітіледі. Бір немесе бірнеше дайындамаларды бекіту мүмкіндіг бар.Одан әрі тоқ қосылып, дайындамалар және магнитті тақтайшаға тартылады.Шеңбер сырты бойынша тегістеуде дайаындамалар тік бұрышты немесе дөңгелек үстелдерде орналасады. Тік бұрышты үстелдер қайтару-келу қозғалыстарын жасап, бойлық беруді қамтамасыз етеді. Кесудің тереңдігіне беру үстелдердің шеткі қалпында беріледі. Көлденең беру дайындама енінен шеңбер ені кем болған жағдайда қажет. (18.10 сурет, а).  18.11 сурет . Тісті тегістеу әдістері:а — көшіру; б, в — екі тәрелкелі шеңбермен домалатуг —абразиві бұрамдықпен домалату Дөңгелек үстелдер (18.10 сурет, в) айналмалы беруді қамтамасыз етіп, айналым қозғалыстарын жасайды. Қалған қозғалыстар тік бұрышты үстелдердегі тегістеугедей жүргізіледі. Шеңбер қапталымен тегістеу шеңбер шетімен тегістеуге қарағанда, өнімді болып табылады, өйткені, мұнда бір уақытта абразивті түйіршіктердің көп мөлшері қатысады (18.10, б, г сурет). Бірақ тікбұрышты үстелді пайдаланып, шеңбердің шетімен тегістеу қапталмен тегістеуге қарағанда жұмыстың алуын түрін орындауға мүмкіндік береді. Мысалы, онымен саңылау түбі өңделеді, сәйкес қалып бойынша тегістеу шеңберін толтырып, профильді тегістеу жүргізіледі, және өзге де жұмыстар жүргізіледі.Тісті шеңберлерді тегістеу. Тегістеу арқылы өңдеуде тістітегістеу ерекше орынды алады. Ол үшін абразивті құралдар көшіру және домалатып майыстыру (домалату)әдістерімен жұмыс жасайды.Көшіру әдісі бойынша тіктісті цилиндрлі шеңбердің тістерін тегістеу – өңделелтін шеңбер тістері арасындағы колеса (18.11, а сурет) ойықтар профиліне сәйкес келетін, профильді фасонды тегістеу шеңберімен жүзеге асырылады да, одан әрі шеңберлің әр бір тісіне бөлінеді.Домалату әдісімен тегістеуде шеңбердің кесу беттігі өңделетін шеңбердің бастапқы айналымымен домаланып, қалыпты тісті төрткілдеш профиліне сәйкес келуі тиіс. Осы әдіспен бір уақытта тістер арқылы бөлінген немесе әр бір тіс бойынша (18.11,в сурет), екі тәрелкелі шеңберлермен (18.11, б сурет) домалату кезінде, ал үздіксіз домалатуда – абразивті бұрамдықты пайдаланады (18.11, г сурет).Шеңбер тістерін домалату әдісімен тегістеу – дәлділік класы АА болатын, тәрелкелі шеңберлердің тік бұрышты қабырғалық жағымен жүзеге асады, және бұл жағдайда тіктісті төрткілдеш/рейка профилі пайда болады. Осындай шеңберлермен ені 2...3 мм болатын жіңішке сызықты шеңбер тістері тегістеледі, сондықтан кесу аймағындағы қысым мен қызу үлкен емес, ал өңдеу дәлдігі жоғары болады. Абразивті шеңбердің тозуынан болатын қателіктердің алдын-алу үшін тісті тегістеу білдектері шеңберлерді автоматты түзету қүралдарымен жабдықталған. Шеңбердің тістерін бұрамдық профилі бар, абразивті шеңбермен домалату әдісімен тегістеу - ілгеріленген әдіс болып табылады. Бұл - термиялық өңделген цилидрлі шеңбердің тістерін өңдеуді қамтамасыз етеді. Мұнда шеңбердің бұрамдық профилі тісті тегістеу білдегінде жаймалаушы аунақша немесе профилді алмазды кескіш түрінде пайда болады.Тіктісті конустық шеңберді тегістеу тістердің ойықтарының әр бір жағында бөлек, екі шеңберлі домалату әдісімен жүреді (18.12, а сурет) немесе бір уақытта оның екі жағында (18.12, б сурет) жүреді.  18.12 сурет. Екі конустық беттіктермен жұмыс жасайтын дискілік шеңбермен, тіктісті конустық шеңберді тегістеудің сызбасы:а — тістер арасындағы ойықтардың әр бір жағынан, бөлек; б — тістер арасында ойықтардың екі жағы бойынша, біруақытта  Қисықсызықты тісті шеңберлерді тегістеуді келесі айналымдар бойынша жүргізіледі.:■Табақшалы –цилиндрлі;■Табақшалы –конустық.                           18.13 сурет. Қисық сызықты тісті конустық шеңберлерді тегістеу әдістері:а — табақшалы-цилиндрлі шеңбермен айтап тегістеуб — домалатудың/ обката табақшалы-конустық шеңбері және табақшалы-конустық шеңбермен кирекесу; 1 — білдек бесікшесі/ люлькасы;2 — табақшалы шеңбер; 2’ — цилиндрлі табақшалы шеңбер профилі; 3 — дайындама; v —кесу жылдамдығы; va6lі — домалату жылдамдығы       Домалату әдісі бойынша табақшалы-цилиндрлі шеңбермен тегістеуде (18.13, а сурет) білдектің бесікшесінде/люлькасында 1 орналақан табақшалы шеңбер 2 өз осі айналасында кесу жылдамдығы v бойынша айналып және бір уақытта бесікше осіне қатысты домалату жылдамдығы бойынша уобк айналады. Бұл жағдайда, бастапқы контур бұрышында орналасқан шеңбердің конустық беттігі - жазықтөбелі өндіруші шеңбер тістерінің қабырғалық беттігін жасайды. Осы шеңберде табақшалы шеңбердің қарқынды беттігі түріндегі бір материалды тісі бола тұра, дайындамамен ілініп 3, ондағы ойық прфилін тегістейді. шеңбердің тістерінің саны) Осы әрекетті z рет (z – кесілетін қайталаған кезде, шеңбер толығымен тегістеледі. Ойықтан ойықты тегістеуге өту кезінде шеңбер айындамадан шығарылады.Домалату әдісі бойынша табақшалы-конустық шеңбермен тегістеуде (18.13, б сурет) шеңбер 2 бір осьтік қимасында цилиндрлі табақшалы шеңбер 2 профиліне келетін профиль бар. Бастапқы беттік арқылы өтетін А-А қимасында абразивті құралдың жұмысшы контуры көрінеді, ол екі сызылған эллипс түрінде болады. Осындай контур - өңделетін беттікпен кішкентай жанасу алаңына ие және аз жылу бөлінеді, сондықтан табақшалы-конустық щеңбермен тегістеу табақшалы-цилиндрлі шеңбермен тегістеуге қарағанда қнімді болып келеді және күйіктердің пайда болуы жағынан қауіпті болып келеді. Тісті тегістеу үшін, әсірессе қатты қоспаланған болаттар үшін жұмсақ тегістеу шеңберлері қолданылады, өйткені олар сызаттар мен күйдіруді туындатпайды. Бірақ, олардың түйіршікенуі тегістелетін шеңбер модуліне байланысты: модуль кішкентай болған сайын, түйіршіктену де төмен болады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫТегістеу шеңбері түрлерінің ерекшеліктерін сипаттаңыз.Алмазды тегістеу шеңберінің пайдалану аймағы ?Магнитті тақтайшалардың жұмыс принципі мен пайдалану аймағын сипаттаңыз.Шеңбердің қапталы бойынша тегістеу технологиясын сипаттаңыз.Тісті тегістеудің технологиялық операцияларына сипаттама беріңіз. 19 тарау ТЕГІСТЕУ ТОБЫНЫҢ БІЛДЕКТЕРІН БАПТАУ Тегістеу шеңберін түзету мен теңгеру Тегістеу шеңберін түзету. Тегістеу шеңберінің кесу қабілеті мен дұрыс геометриялық пішінді жасау үшін түзету қолданылады. осы ірекет барысында бітеліп қалған қабат алынып тасталып, түйіршіктерде жаңа үшкір қырлар түзіліп, шеңбердің жаңа геометриялық пішіні түзіледі. Өңделінетін беттітің тұзелігі мен тегістігіне қойылатын талапқа байланысты алмазды және алмазсыз түзету қолданылады. Алмазды түзетудің артықшылығы – алмаздың тозуға төзімділігі мен жұмсалатын аз күш, осының нәтижесінде тегістеу шеңберінің геометриялық пішінінің дәлдігін қамтамасыз етеді, яғни өңделінетін беттіктің аз тегіссіздігі мен жоғары ділдігіне қол жеткізіледі. Алмазды құралды пайдалану – түзету әрекетін автоматтандыруға мүмкіндік береді. Алмазсыз түзету - тегістеу шеңберінің жоғары кесу қабілетін қамтамасыз ету үшін, бірақ өңделінетін беттіктің дәлдігіне және тегіссіздігіне аса маңызды талаптар қойылмайтын жағдайда қолданылады.Тегістеу шеңберін алмазды түзету. Түзетудің бұл түрі қайрау, тегістеу және домалату әдістерімен жүзеге асады. Қайрау әдісімен түзету – сынғыш абразивті материалды(тегістеу шеңбері) жоғары қаттылықты түзету материалымен (алмазбен) жылдамдықты үйкеу арқылы беткі қабатты алу. Қайрау әдісі бойынша тегістеуде - тегістеу шеңбері айналады, ал түзетуші құрал түзуші шеңбер бойымен айналмай жылжып тұрады. Тегістеу әдісімен түзету айналым жылдамдығы тегістеу шеңберінің айналу жылдамдығынан әлдеқайда төмен болатын түзету құралдарымен жүзеге асады. Түзету құралы білдектің өзегінде, өңделетін бөлшектің орнындағы шеткі жағында бекітіледі және бөлшек электрқозғалтқышының айналуы есебінен айналады немесе тегістеу шеңберінің басшасына қондырылған арнайы жабдықта орнатылады.Соңғы жағдайда түзету құралынын айналуы бөлек электр қозғалтқышымен қамтамасыз етіледі. Домалату әдісімен түзету тегістеу шеңберіне түзету құралымен жанасу арқылы және үйкеліс күшінің есебінен мойынтіректерде айналып тұру есебінен жүреді.Түзету құралының қысымынан бөлек түйіршіктер бұзылып және тізбектен сынып түседі, содан соң тізбектің өзі де сынып түседі. Беттіктің шығыңқы бөлімдерінің бұзылуы есебінен кесу қабілеті мен шеңбердің геометриялық қалпы қалпына келеді.Тегістеу шеңберін түзету үшін алмазды құралдар. Тегістеу шеңберін алмазды түзету көлікқұрылысындағы алмаздың қолданылуы маңызды облысы болып табылады. Тегістелетін бөлшектерді өңдеудің сапасы, шеңбер беріктігі және тегістеудің өнімділігі көп мөлшерде тегістеу шеңбері қалпының дәлдігімен және оның беттігінің микрорельефімен анқталады. Бұл түзету құралдарының құрылымына, оның тозуға төзімділігімен, сонымен қатар түзету тәртібі мен қабылдауына байланысты.Тегістеу шеңберінің алмазды түзетудің алмазсыз түзетумен салыстырғанда артықшылықтары бар. Тегістеу шеңберімен жанасатын алмазды құралдардың кішкентай беттігінің көмегімен аз ғана күш жұмсалады. Мұнда алмаздың жоғары тозуға төзімділігімен қоса шеңбердің дәл геометриялық қалпына қол жеткізуге болады, сонымен бірге тегістелетін бөлшектер беттігінің тегістігіне және жоғары дәлдікке қол еткізуге болады.Алмазды құралдармен түзетуде тегістеу шеңберінің беріктігін алмазсыз түзету құралдарына қарағанда 1,5... 1,6 есе жоғарылатуды қамтамасыз етеді.Өндірісте тегістеу шеңберін түзету үшін келесі алмазды құралдар қолданылады: ■Алмазды-металды қарындаштар;■Жиектемелерге бекітілетін табиғи қалыпты алмаздар;■Қырланған (тегістелген) алмазды құралдар (кескіштер, инелер);■Алмазды шеңберлер және металды байламдағы білеулер19.1. суретте қайрау әдісі бойынша тегістеу шеңбері үшін құралдардың құрылымдары көрсетілген:■Қалпақпен бекіту кезіндегі (19.1, а сурет) және нақыштаудағы (19.1. сурет, б) жиектемедегі алмаз;■Дәнекерлеу немесе нақыштау кезіндегі алмазды ине (19.1, в сурет);а — қалпақпен бекітудегі жиектемегеді алмаз; б — нақыштаумен бекітуде бойынша жиектемедегі алмаз; 1 — бекіткіш сомын/ гайка; 2 — жиектеме; 3 — алмаз; 4 — қалпақ; 5 — қуыс; в —жиектемедегі алмаз геометриясы: L — ұзындығы ; D — диаметрі; а, р — алмазды қайрау бұрыштары; г — алмаздары тізбек бойынша орналасқан алмаздарды қарындаш (01), қабат бойынша (02), сфералық беттіктерде (03), бағдарланған алмаздар (04): 1 — алмазды түзету; 2 — жиектеме; l — қарындаш ұзындығы. Тізбек бойынша орналасқан алмазды қарындаштар (01), қабат бойыша (02), сфералық беттікте (03) және бағдарланбаған алмазды түйіршіктер (04) (19.1, г сурет). Өндірісте алмазды-металды қарындаштар кеңінен тараған, мұнда алмазды түйіршіктер ұнтақты металлургия әдісімен арнайы қоспа бойынша цементтелген. Осы қоспа алмаз сияқты жылулық кеңею коэффициентіне ие, сондықтан қарындаш температурасы өзгерсе, алмазды түйіршіктер қысымды сезбейді.Алмазды түйіршіктердің орналасуына байланысты алмазды-металды қарындаштардың үш түрі шығарылады:■С — қабат бойынша орналасөан алмазды түйіршіктер (19.1. сурет, г (02) қараңыз);■Н — нақты орналаспаған алмазды түйіршіктер (бағдарланбаған) (Сур.. 19.1, г (04)суретті қараңыз), сонымен бірге сфералық беттікте орналасқан (19.1, г (03)суретті қараңыз);■Ц — қарындаш осі бойынша орналасқан алмазды түйіршіктерімен (19.1, г (01) суретті қараңыз).С типті қарындаштардың екі маркасы шығарылады: көптүйіршікті жоғары төзімділікті және алмазды түйіршіктердің саны 12...14 болатын және алмазды түйіршіктердің саны 5..7 болатын автоматты түзетуге арналған бірқабатты техникалық алмаздар. Осы алмазды-металды қарындаштар таза тегістеуде абразиві шеңберді түзетуде қолданылады. Н типті қарындаш түрлі сапалы алмаздан жасалады: ұсақталған, ұсақтүйіршікті тегістеу шеңберін дөңгелек және өзексіз тегістеуде қолданылады, сонымен біржелілі бұрандалытегістеу, тәрелкелі және тістітегістеудегі дөңгелектің дискілік түзетуде қолданылады. Ц типті қарындаштар жоғары сапалы салмағы 0,03... 0,50 карат болатын алмаздан жасалады және шеңберді ішкі және сыртқы тегісеутеуде кеңінен қолданылып, сонымен бірге фасонды беттіктердің дөңгелек және өзексіз тегістеуде қолданылады. Табиғи қырлары бар жиектемеге орнатылған алмаздар (жиектемедегі алмаздар) алмазды қарындаштарға қарағанда артықшылықтары бар, өйткені олар сапасы жоғары алмаздан жасалып, яғни олардың беріктігі де оғары болады. Алмазды түйіршіктер жиектемеге соғу немесе дәнекерлеу арқылы бекітіледі. Осы құралдың кемшілігі ретінде олардың қымбат бағасын және қайтадан дәнекерлеу қажеттігінің болуын жатқызуға болады. Ал бұл тегістеу әрекетінің жоғарылауымен байланысты.Алмазды түйіршіктерді дәнекерлеу үшін мыстымырышты, күміс және мырышты-алюминийлі дәнекерлеу қорытпасын қажет етеді. Қырланған алмазды құралдар күрделі профильді шеңберлерді түзету үшін қажет.Олар алмаздың түрлі профильдерімен кескіштері түрінде жасалады. Тегістеу шеңберін алмазды құралдармен түзетудің технологиялық әрекеті. Алдымен амазды қарындаштар құралға берік орнатылып, айналып тұрған тегсітеу шеңберіне жақындатылады. Ц типті қарындаштар олардың осі тегістеу шеңберінің айналуына 10....150 бұрышына еңкею керек және шеңбер қапталына параллельді жазықтығында жату керек. Алмазды түйіршіктерде үлкен тозған алаңдары пайда болған шамасына қарай кесу қабілетін қалпына келтіру қарындаштары ось бойымен 50.60° бұрышқа бұрылады. С типті қарындаштар тегістелетін беттіктің дәл геометриялық формасын деген жоғары талаптарында тегістеу шеңберіне қатысты еңкеюсіз орнатылады. Шеңбердің кесу қабілетін жоғарылату мақсатында осы марканың қарындаштары түзету кезінде айналу жағына қарай еңкею бұрышымен бекітіледі. Тегістеу шеңберін автоматты түзету үшін, әсіресе жаппай өндірісте алмазды аунақшаны пайдалану тиімді болып табылады. Тура және фасонды профильді акнақшалар қолданылады. Аунақшаның ішкі жағы – болаттан жасалған, ал сыртқы жағында алмазды қабат орналасқан. Алмазды аунақшаның өлшемдік тозуға төзімділігі алмазсыз түзету құралдарына қарағанда 50.100 есе жоғары. Алмазды аунақшаның түзету қабілеті тегістеу шеңберін түзетуді барлық мезгілінде тұрақты болады. Өйткені, кейбір түйіршіктер мұқалған болса, олардың орнына жаңасы іске қосылады. Алмазды аунақшамен түзету кезінде тегістеу шеңберінің геометриялық формасының тұрақтылығы және оның кесу қабілеті қамтамасыз етіледі. Мұнда оның өнімділігі мен өңдеу дәлдігі жоғарылайды, тегістеу шеңберін түзетудің үзақтығы қысқарады, оның шығыны төмендейді және өңделген беттіктің тегіссіздігі төмендейді.Түзету алмазды құралдар тек дұрыс жұмыс жасацтын білдектреде ғана қолданылуы мүмкін. Түзетуден бұрын беру механизмдерінің дүрыстығын, тегістеу шеңберінің теңгерілгендігі және өңделінетін шеңбер беттігіне қатысты алмазды құралдың дұрыстығын тексеру қажет. Тегістеу шеңберн түзету теңгстеу әрекеті сияқты шарттарда жүргізіледі. Түзету үшін қатты салқындату (15...20 л/мин) қамтамасыз етілуі қажет және салқындататын сұйықтық ағыны үстелдің барлық беті бойыен ағуы қажет. Үзілісті ағын тәртібінде берілетін сұйықтықты беру жағдайын болдырмау қажет, өйткені бірден өзгеріп тұратын температура жағдайынан тозудың жоғары мүмкіндігі туындайды. Түзету тәртібі алмазды түйіршіктердің салыстырмалы өнімділігін қамтамасыз еткен жағдайында таңдалынады және өңделінетін беттіктің тегіссіздігінің дәлдігі мен берліген техникалық шарттарға байланысты таңдалынады. Шеңбердің шеңберлік күші тегітеудегідей таңдаған жөн. Бұл шеңбердің дұрыс форман қамтамасыз етеді, ал бұл өз кезегінде нақты жұмыста үлкен мәнге ие.Алмаздың бойлық және көлденең беру мөлшері өңделінетін беттіктің тегіссіздігі мен дәлдігіне қойылатын талаптарға байланысты таңдалынады. Бойлық және көлденең беруді жоғарылату – тегістеу шеңберінің кесу қабілетінің жоғарылауына әкеліп соқтырады, бірақ бір мезгілде өңделген беттіктің тегіссіздігі де төмендейді. Беруді төмендету өңдеу сапасын жақсартады, бірақ тегістеу шеңберінің кесу қабілетін төмендетеді. Түзету кезіндегі жылжу саны тегістеу шеңбері беттігінің күйіне және шеңбердің формасын толық дұрыстауды қамтамасыз ететін қабатты алынуын қамтамасыз ету қажет. Жиі түзетуді жүргізгенде, түзету шеңберінің пішіні сақталғанда және тек түйіршіктерді мұқалтқанда - бір ғана екі ретті жүрісті жүргізу жеткілікті. Осы жағдайда тура жүрісте бойлық жүру жүргізіеді, ал беруісз жүретін кері жүрісте шеңбер беттігінің тегістеу қамтамасыз етіледі.Тегістеу шеңберін алмазсыз түзету. Тегістеу шеңберін түзетудің бұл түрі тегістеудің әдісі ретінде және домалатуда жүргізіледі. Осы түзету керамикалық байланыстағы қара кремний карбидінен жасалған шеңбермен жүзеге асырылады. Тегістеу әдісі бойынша түзетуде түзетуші шеңбер түйіршіктігі түзетілетін шеңбер түйіршіктерінен 1..2.номерге жоғары боуы тиіс, ал қаттылығы Т— ВТ шегінде болуы тиіс. Домалату әдісі бойынша түзетуші құралдың түйіршіктігі түзетілетін шеңберлің түйіршіктігінен 2..5. номерге жоғары болуы тиіс, ал қаттылығы — ВТ—ЧТ болуы тиіс. Түзетуші шеңбер диаметрі тегістелетін шеңбер диаметріне байланысты және 60.200 мм шегінде болады. Алмазсыз түзетуде , алмазды түзету сияқты түзетуші құралдар қатты салқындатылуы қажет. Тегістеуші түзету сапасынан өңделетін бөлшек беттігінің сапасы байланысты екенін естен шығармау қажет.Тегістеу шеңберін теңгеру. Тегістеу білдегінің айналымдарының үлкен жылдамдықтарында оның аз ғана теңгерімсіздігі үлкен ортадан тепкіш күшін туындатып, ал ол өз кезегінде білдек жұмысын бұзып, өңделінетін бөлшек сапасына теріс әсер етуі мүмкін.Теңгерілмеген шеңбер жұмысы білдектің қарқынды қажуын туындатады, ең алдымен айналдырғы ернемегі тозады, одан соң бөлшек беттігінің тегіссіздігі жоғарылайды, абразивт құрал шығынын және оны түзету құралы шығынын көбейтеді, сонымен бірге шеңберде кернеудің ұлғаюы мен осының нәтижесінде оның бұзылу жағдайлары да артуы мүмкін: Тегістеу шеңберінің теңгерімсіздігі оның орталық салмағының айналым орталығымен сәйкес келмеуінен пайда болады. Оның негізгі себептері:■Шеңбер денесінде массаның бртекті таралмауы■Шеңбердің геометриялық пішінің дұрыс еместігі (қапталды қабырғалардың параллельлі еместігі және т.б.)■Білдектің айналдырғы өсіне қатысты шеңбердің эксцентриситеті (ернемектерде шеңберді дұрыс емес босату) немесе ернемектердің теңгерімсіздігі.Стандарт талаптарына сәйкес диаметрі 125 мм болатын және биіктігі 8 мм болатын шеңберлерді білдектерге орнатудан бұрын алдымен зауыт-пайдаланушымен теңгеруден өту керек, бұл зауыт-жеткізуші орындаған теңгеруге байланысты емес. Көбінесе статикалық және динамикалық теңгеру қолданылады.Статикалық теңгеру – статикалық тегіссіздікті жоятын әрекет. Динамикалық теңгеруді туындататын шеңбердің шағын биіктігінің нәтижесінде, жұптардың иін күші де улкен емес боалды, сондықтан шеңбердерді тек статикалық теңгеруден өткізеді. Шеңбер биіктігі 200 мм немесе одан жоғары болса, онда динамикалық теңгеру пайдаланылады. Шеңберді статикалық теңгеру абразивті зауыттарда орындалады. Шеңбер теңгер.імсіздігі оны ернемекте қондыру кезінде өзгереді және түзетуге байланысты, онда ол қосымша ернемекте теңгеріледі. Теңгеруді жүргізу үшін келесі құрылымдарды теңгеру білдектері қолданылады: ■Диаметрі 600 мм болатын шеңберлерді теңгеру үшін білікшелері бар■Диаметрі 700 мм болатын шеңберлерді теңгеру үшін білікшелері бар Шеңбер теңгерілгеннен кейін, ол ернемектермен бірге бірінші түзету үшін тегістеу білдегінде орнатылады. Одан әрі екінші ретті теңгеруден өтеді де,жұмыс жасау үшін шеңбер білдекке орнатылады. Тегістеу шеңберінің жұмысы кезінде бірнеше рет теңгеру жүргізіледі. Теңгеруді қайталап жүргізу жауапты өңдеу әрекеттерін жүргізетін шеңберлерге жүрігзу қажет. (1 ....2 дәлдік класы, өңделген бөлшектің беттігінің тазалық классы, домалану бойынша келіспеушіліктер және т.б.) және үлкен диаметрлі шеңберлерге де жүрізіледі. Егер шеңберді теңгеруге келмесе, онда оны өзге шеңберге ауыстыру қажет. Теңгеруден кейін білдек қаппен жабылады. Жабдықталулар (ернемектер, жиектемелер және т.б. ) шаңнан тазартылады, ондағы сыртқы ақаулардың жоқтығы тексеріледі, машиналық майдың жұқа қабатымен жағылады және стелаждың ұяшықтарына жинақталады. Жиектемелерді арнайы көпұяшықты тіреулерде сақтаған ыңғайлы. Кей жағдайларда зауыт-жеткізулерден алған шеңбердің теңгерімсіздінің мөлшерін тексеу қажет. Мысалы, тегістеу шеңберінің шекту теңгерімсіздігін бақылау үшін теңгеру білдегінде теңгеруді жүргізу қажет. Шекті дисбаланс пен осы өлшем мен түйіршіктер бойынша шеңбер дисбалансы стандарттар бойынша анықталады. Теңгеру таразылары диаметрі 200.600 мм болатын тегістеу шеңберін теңгеруге арналған. Тегістеу шеңберін алдын-ала түзету. Осы технологиялық әрекет тегістеу шеңберінің теңгерімсіздігін төмендету мақсатында қолданылады. Тегістеу шеңберін пайдалану практикасы көрсеткендей, оның беріктігіне әсер ететін және оның өнім беттігін жоғары сапалы өңдеуін анықтаушысы – шеңбердің минимальды теңгерімсіздігі. Оны төмендету мақсатында алын-ала түзету қолданылады. Кейбір зауыттарда планшайбамен қоса шеңберді алдын-ала өңдеу үшін арнайы білдектер қолданылады. Оларда шеңберді шеті бойыншажәне қапталы бойынша түзетуге болады. Алдын-ала түзетудің келесі артықшылықтары бар:■Тегістеу шеңберіндегі жаңа айналымдағы түзету ұзақтығын төмендетеді;■Екінші ретті теңгеру үшін тегістеу білдегінен шеңберду шешу қажеттігін жояды■Түзетуге кететін құрад шығынын төмендетеді■Бөлшектерді өңдеу сапасын жоғарылатады■Тегістеу айналдырғысының мойынтірегінің беріктігін жоғарылатады. Тегістеу шеңберін беріктігі бойынша сынау. Білдекте жұмыс жасау үшін тегістеу шеңбері беріктігі бойынша сыналады, бұл жоғары жылдамдықпен сынамалы түрде айналдырылады. Осы үшін арнайы білдектер шығарылады, олардағы шеңбердің жылдамдығы стандарт бойынша пайдалану жылдамдығынан 1,5 есе жоғары жылдамдықты қамтамасыз етеді. Сынау уақыт бойынша белгіленген сынау жылдамдығымен жүргізіледі. Қазіргі кездегі сынау білдегіндегі сынау тәртібі автоматтандырылған. Басқару пульт арқылы жүргізіледі. Сынау белгіленген тәртіппен жүргізіледі: екпін, сынау жылдамдығында тұру мен толық тоқтағанға дейін тежеу. Айналым саны сатысыз реттеледі. Білдектер көтеру-бекіту құралдарымен жабдықталып, бұл ауыр еңбек азайтыппен сынау сатыларын төмендетеді.Тегістеу шеңберін автоматты теңгеру. Тегістеу шеңберінің дисбалансының ауытқуына үнемі қадағалау және теңгеру әрекетін толық автоматтандыру – өңделген өнім беттігінің жоғары сапасын қамтамасыз етеді. Автоматты теңгеруге арналған құрал ауытқу хабаршысы бар элекронды өлшеу құралынан тұрады. Тегістеу шеңберінің теңгерімсіздігі өлшеу құраларымен анықталады. Теңгеру ортасы – білдектегі салқындату үшін қолданылатын сұйықтық. Бұл сұйықтық элекронды-өлшеу құрал белгісімен клапан арқылы беріледі және қорғау қаптамасында орнатылған шүмектер блогына келеді. Шеңберді теңгеру үшін қажетті сұйықтық - айналдырғы ауытқуының рұқсат етілген деңгейіне жетпейінше, жіберіліп тұрады. 19.2 сурет .Тегістеу шеңберін автоматты теңгеру жүйесі: 1 — гидростатикалық мойынтірекк; 2 — құбырлар; 3 — сильфон; 4 — қозғалудың индуктивті хабаршысының зәкірі; 5 — қозғалудың индуктивті хабаршысының шарғысы; 6 — күшейтудің электрондық сызбасы; 7 — шөткесі; 8 — коллектор; 9 — электрқозғалтқыш; 10 — теңгеру жүгі; 11 — айналдырғы; 12 — тегістеу шеңбер 19.2. суретінде қысым хабаршысы белгілері бойынша тегістеу шеңберін автоматы теңгеру жүргізетін құрал көрсетілген. Орындаушы құралда екі электрлі микроқозғалтқыштар бар, олар шеңбермен қоса теңгеру жұктерін өзара перпендикулярлы бағытта жылжытады. 19.2. суретте бір қозғалтқышпен басқару сызбасы көрсетілген, ал өзгені басқару - бірдей болып табылады. Хабаршы ретінде гидростатикалық мойынтірек, шеңбердегі радиалды күштенуге байланысты қалташадағы сұйықтық қысымы атқарады. Қалташадағы қысым екі сильфонға 3 беріледі, олар қарама-қарсы қалташадағы қысымның айырмашылығын өлшейді. Осы айырмашылық индукциялық жаңартушының 5 зәкірінің 4 қозғалуына және электрлді дабылға ауысады. Дабыл күшейіп және байланыс қылшақтары 7 мен колеектор 8 арқылы өтіп орындаушы қозғалтқышқа 9 беріледі. Ол айналып, теңгеру жұгін 10 қажетті бағытта жылжытады. Басқа қалташа жұбындағы қысым дәл осы әдіспен тегістеледі. Қарастырылған автоматты теңгеру жүйесі өңделінетін өнімде тегістеу шеңберінің радиалды қысымын реттеуге, шеңбер дисбалансына байланысты пайда болған дірілді басуға мүмкіндік береді. Шеңбер теңдігі оның тозуынан бұзылады.Содан бөлек, оның саңылауларында МСС адсорбцияланады. Білдек сөнген кезде, ондағы сұйықтық шеңбер саңылаулары арқылы төменгі бөлікке ағып, осының нітижесінде шеңбер дисбалансы пайда болады. Білдекті іске қосқан кезде жүйе автоматты түрде тегсітеу шеңберінің теңгеруін қалпына келтіреді.  ТЕГІСТЕУ ҚҰРАЛЫН ҚОНДЫРУ БОЙЫНША НҰСҚАМАЛАР 19.2.1. Дөңгелете тегістеу білдегін баптауТүрлі білдектерді баптау олардың құрылымына, сонымен қатар ондағы өңделетін бөлшектерге байланысты. Барлық дөңгелек тегістеу білдектеріне келетін баптаудың жалпы нұсқамаларына тоқтала кетейік.Ең алдымен, тегістелетін өнімнің алдыңғы және артқы басшасы орнатылады. Бұл үстелдің кез-келген жерінде, тегістелетін өнім өзегі үстелдің бұрылу осіне сәйкес келетіндей етіп орындалуы қажет.Конустық өнімдерді тегістеу кезінде бұру үстелін қоныдруды жеңілдетеді. Содан соң тегістеу шеңберін түзету жүреді және осыдан кейін бір жүріспен өтіп, өнімнен аз ғана жоңқасы алынады. Одан кейін өнім өлшенеді, бұл қанша материал алынуын және үстелді бұруға қандай түзетулер енгізу керектігін анықтау үшін қажет.Сынау жүрісінде өнімнің геометриялық формасының дұрыстығы белгіленген шекте сақталса, онда алынуға тиісті металл қабатының қалыңдығы анықталады, осыған сәйкес тегістеу шеңберін беру лимбасындағы бөлінулерді санау қажет.Есептеу кезінде беру лимбасындағы бөліктемелерге дейін өңделсе, онда ол қайтадан калибрмен немесе микрометрмен өлшенеді, және қажет болған жағдайда бөлу есебін қайтадан жүргізіп және содан кейін өнім белгіленген өлшемге дейін өңделінеді. Конустық өнімдерді тегістеу үшін білдектің жоғарғы үстелін сәйкес бұрышқа қою керек. Алдымен оң қысу қаптамасындағы шамамен бөлімдері бойынша жүргізіледі. Ал үстелдің қажетті бұрышқа соңғы нақты орнатылуы сынамалар бойынша жүргізіледі. Ол үшін шеңбер өнімге ұшқын шыққанға дейін жақындатылады және қолмен үстелге жылжытылады. Егер ұшқын өнімнің барлық ұзындығы бойынша біртекті болса, онда автоматты беру қосылады. Барлық ұзындықты тегістеннен кейін, оның конустығы тексеріледі және қажет болған жағдайда үстел бұрылмасының түзетілуі жүреді. Жалпы білдек құрылымына келетін тегістеу ұзындығынан өңделінетін беттік көлемі төмен болатын бірдей бөлшектердің үлкен партиясын тегістеуде – білдек үстелінде алдыңғы және артқы басшасын жүйелі түрде орындарын алмастыру қажет. Бұл жағдайда тозу бағыттаушы тұғырығы бойымен таралатындай болуы керек. Бұл білдектің дәлдігін сақтауға септігін тигізеді. Дөңгелектегістеу білдегін баптауды жеңілдететін бойлық берудің лимбасын қолдану қажет. Білдекке өнімді орнатпас бұрыс тегістеу әдіп мөлшерін анықтау үшін өлшенеді. Білдекке өнім орнатылғаннан кейін, оның айналуы қосылады. Қажетті жылдамдықпен айналып тұрғанына және үстелдің қозғалысы бағытын қосу тіремелерінің жағдайына талап етілген тегістеу ұзындығына сәйкес келгеніне көз жеткізгеннен кейін, өнімдер бір-біріне ұшқын пайда болғанға дейін жақындастырылады. Осы жағдайда лимб босатылып, бойлық беру сермерін қозғалтпай – бойлық беру механизмінің корпусының нолдік бөлінуі мен лимбтің нольдік бөлінуі арасындағы бөлінулер саны өнім диаметріне қарағанда әдіптің жартысына сәйкес келетіндей болуы қажет. Осыдан кейін, лимбті бекітіп, өнім тегістеледі бұл жағдайда лимбтың нольдік бөлінуі мен бойлық беру механизмін қосу арқылы бойлық беру тірнмесін автоматты беру қосылады. Нольдік деңгейге дейін екі-үш бөліну арасында өнім өлшемі өлшенеді (бөліну бағасына және білдек типіне байланысты), бұл артық материалды алып тастамауды болдырмас үшін және қажет болған жағдайда баптауға сәйкес түзетулер енгізу үшін қажет. Осы партияның келесі тегістелуін автоматты беруді сөндіретін бойлық беру шектеулерімен орнатылған бағанамен өндіріледі және жүйелі түрде шеңбердің тозуын қалпына келтіру үшін ретке келтіріледі. Дөңгелектегісеу білдегі дәл болып келеді, сондықтан оны әрдайым үлгілі тәртіпке сақтау қажет. Осы шартты орындамаған жағдайда оның дәлдігі жойылуы мүмкін. Тегістеу білдегіне және түрлі жабдықтарға жұмыс беттіктерінің тозуы мен соның есебінен шеңберден сынып кеткен абразивті материал бөлшектері кері әсерн тигізуі мүмкін. Осы бөлшектер , сонымен бірге шаң-тозаң өңделген және бағыттаушы беттіктерді сызып, біртіндеп білдектің өзінің баптау дәлдігін бұзады. Білдектің беттігінің дәлдігінің жай-күйіне мұқият қарау керек және алдыңғы және артқы басшасын жылжытқанда, үстелдің бағыттаушысын сүртіп тұру қажет. Салқындатқыш сұйықтығы тез арада қою қабатын түзеді, бұл қабат металдың тегістелген жоңқа бөлшектерінің абразивті бөлшектерінің білдектің көп бөліктеріне жабысып, жұмысшы беттіктердің тозуын туындатады, ал білдек көріксіз сыртқы келбетке ие болады. Жиі тегістеуде, өнім өлшеміне салыстырмалы қатты емес шектерінде, жоғары дәлдікпен микрондарен берілген ауытқу шегінде геометриялық форманы дәлдікпен ұстау керек, сондықтан сыртқы дөңгелек тегістеуде ең маңызды шарттар ретінде - өзектер жай-күйі мен өнімнің өзектік саңылаулары болып табылады. Жоғары сапалы діл тегістеу қозғалыссыз, немесе өлі өзектерді қолданумен жүзеге асырылады. Білдек өзегі мен өнімдегі орталық тереңдену міндетті түрде дөңгелек болуы тиіс. Дөңгелек емес өзектерде немесе өзектік тереңдіктерде өнімде дәл бағана жоқ және тегістеу күші әрекетінен өзектік бағана дәлсіздігін қайталайды. Білдек өзегі мен өнімдегі орталықтық тереңдену дөңгелек болып қалуы үшін олардың беттік жанасуы алаңы үлкен болуы тиіс. Бұл жағдай, бір осьте орналасқан жағдайда болса, және өзектердің қырлану бұрыштарында және өзектік саңылаулар бірдей болған жағдайда ғана жүргізілуі мүмкін. Өзекті саңылаудың қосылу нүктесінде домалануды болдырмаудан, оның түбін бұрандауға ұсынылады. Өзектік саңылаулардың осындай құрылымы түрлі диаметрлі өнімдерді өңдеу кезінде бірдей өзектерін қолдануға мүмкіндік береді. Сапалы тегістеу беттігін алу үшін және тегістеудің экономикалық әрекетін қамтамасыз ету үшін өнімнің өзектік саңылау тереңдігі берік тіректі құруға жететіндей болуы қажет.Шыныққан өнімдерде өзектік саңылау формалары қиғаштанған, ал олардың беттігі қабыршақтармен қапталған, сондықтан, білдек өзегін бұзып алмас үшін және сапалы тегістелген беттік алу үшін - өзектік беттіктерді өнімді білдек өзегіне қондырмас бұрын тегсітеу қажет. Тегістеу кезінде орталықтар майлануы қажет. Майлау ретінде машина майына араласқан қорғасынды ақ сыр колданылады. Осындай майлау ауыр өнімдерді тегістеу кезінде жақсы нәтиже береді. Ірі өнімдерді ұзақ тегістеуде үздіксіз майлауды қамтамасыз ету үшін майсауыттармен жабдықталған арнайы өзектерді қолдану ұсынылады. Мұнда өзектреден өнімді шешпей-ақ, өзектік саңылауларды инемен майлау жүреді.Алдыңғы және артқы басша күпшелері өз ұяшықтарында кішкентай саңылаумен орналасады.Тегістеу білдегіне орнатқанда, өнім өте тығыз немесе өзектер арасын өте бос қысылмауын қадағалап отыру қажет. Жұқа өнімдер артқы басшаның күпшесін қолдану арқылы тегістеледі, олар серіппе әрекетімен қысылады. Бұны орындаудың себебі – тегістеу кезінде өнім қызып, өзекті жылжытуға ұмтылады, осыдан ондағы қысым жоғарылайды. Егер күпшені қатты қысса, онда жұқа өнімнің майысуы пайда болып, ондағы тегістеу дәлдігі жойылады. Ауыр өнімдерді тегістеу кезінде артқы басша пинолі қозғалыссыз орнатылады, өйткені, серіппе қысымы өнім өзегінде айтарлықтай салмақты ұстап тұру үшін жеткіліксіз болып қалуы мүмкін. Тегістеу кезінде өнім металкесу білдектерінде сияқты қатты қысылып орнатылмайды, өйткені тегістеу кезінде түсірілетін күш мөлшері үлкен емес. Жиектемеге жұқақабырғалы өнімді орнатқанда, мысалы, төлкелер, өнімді жиектемеден шешкеннен кейінгі сыртқы диаметрі – жиектемеде өлшенген диаметрінен төмен болуы мүмкін. Егер төлке саңылауында дәл цилиндрлі формасы болмаса, онда өнімді жиектемеге қысқанда деформацияланып, оның сыртқы беттігі де бұзылып, және жиектемеден шешкен кезде бұзылған цилиндрлі формаға ие болуы мүмкін. Осы себептен де өтпелі жиектемеде жұқақабырғалы өте ұзын өнімдерді де тегістеуге болмайды. Егер өнім саңылауы тіксызықты болмаса, онда ол остік бағытта қысылып қалады. Босденелі түтіктәріздес өнімдерді тегістеу кезінде, оларды өзектерде орналастырғанда, ішкі қиықжиектері таза және жеткілікті түрде үлкен және өзек бұрышына сәйкес келетініне көз жеткізу керек.Өнімнің тыныш, тепе-теңдік айналуы - дәл және жоғарысапалы өңдеудің алудың қажетті шарты болып табылады. Сондықтан, симметриялы емес өнімдерді тегістегенеде, оларды теңдесту үшін қосымша жүктер қосады. Тізгінді қысқұрылғысында қарсы салмақты бекіту - қозғалыссыз өзектер арасындағы өнімдерді тегістеуде қолданылады, бірақ бұл пайдасыз болып табылады, өйткені, теңдестіруің осындай әдісі кері нәтиже береді. Тізгінді қысқұрылғысы және өнім өздігінен екі бөлік болып саналады, өнім теңдестірілмеген болғандықтан, қысқұрылғының да теңдестігі бұзылады, және жалпы осы жүйенің қозғалысы да теңдестірілмеген болып табылады. Өнім беттігінің тегістеу дәлдігіне жоғары талаптар қойылады, сондықтан ол тегістеу білдегіне орнатылғанда қатты дене деформациясыз орнатылуы қажет. Кішкентай ғана артық қысып қалу өнім днформациясына немесе ақауға әкелуі мүмкін. Өнімді білдекке орнатқанда, ол өзінің формасын өзгертпеуіне мұқият қадағалау керек, артық шамадан тыс кернеу мен қысылып қалмауына және шалыстанбауын қадағалап түру қажет.Егер осы талаптар орындалмаса, онда өнім тегістеуден кейін алынған формасында тек оған бекітіліп тұрғанда ғана сақталып тұрады, ал білдектен шешіп алынғаннан кейін оның бастапқы формасы жоғалады. Қысу құралдарының құрылымы жоғарыда көрсетілген талаптарға сәйкес келіп, өнімді тез қондыруды қамтамасыз етіп, сонымен қатар білдекке қызмет көрсетуді қиындатпау керек. Әмбебап тізгінді қамытты бекіту арқылы білдек өзегінде өнімді қондыру тек жеке және ұсақсериялы өндірісте қолданылады. Сериялық және жаппай өндірісте осындай қамыттарды қолданбау қажет, өйткені, оларды қондыру ұзақ уақытты алады. Тізгін формасы өнім формасына байланысты таңдалынады.  19.2.2. Тегістеу кезінде пайда болатын ақаулар және оларды жою әдістері  Тегістеу кеінде келесі ақаулар пайда болуы мүмкін:Өнімдер өз қалпын өзгертуі мүмкін. Жұқа өнімдерді жасау кезінде деформацияны болдырмау мүскін емес, сондықтан тегістеу мен түзетуге ерекше мән беріледі. Мұндай өнімдерді түзету мен дұрыстау қызу күйнде жүргізіледі. Салқын кездегі жүргізілген дұрыстау кезінде ішкі кедергі пайда болып, олар тегіс емес металл бойынша тегістеуден кейін жоғалады, осының нәтижесінде жабдықтан шыққан өнім дұрыс емес қалыпқа ие болады. Дәл осындай жағдай бойынша термоөңделген өнімдерді балғамен дұрыстауды олданбау қажет, өйткені, балғамен тегістеліп, тегістеуден кейін алынған өнім бұрынғы қалпына келеді. Өте ұқыпты түзеу жағдайында да тегістеуден кейінгі өте жұқа өнімдер металл қабатын тегіссіз алынбауы себебінен өз қалпын өзгертеді. Осы жағдайды болдырмау мақсатында, шыңдалған өнімдер екі сатыда тегістеледі: ■Алғашқы тегістеу, мұнда әдіптің көп бөлігі алынып тасталынады■Бірнеше сағат өткеннен кейін жүргізілетін таза тегістеу және мұнда аз ғана әдіп қалдырылады.Өте жіңішке өнімді сериялық өндіруде барлық өнім сериясы алдын-ала тегістеледі, содан соң таза тегістелу жүреді, бұл алдын-ала тегістеуден кейін кернеуді түзету үшін уақыттың қалуы үшін жасалады.Сызаттың пайда болуы. Бұл ақау өнімнің ішкі және сыртқы қабаттарының әр түрлі температураларынан пайда болатын ішкі кернеуі өнімнің қарсыласуынан асқан жағдайда орын алады. Өнімдегі температуралардың әртүрлілігі болатты тегістеу, термоөңдеу, соғу мен илемдеу нәтижесінде пайда болады. Сондықтан, болатты тегістеу кезіндегі пайда болатын сызаттардың пайда болуын анықтағанда - өңдеу алдында болған температуралық тәртіптің әсері есептелінеді. Болаттың беріктігін төмендететін ақаулар (шлакты қосындылар, ликвациялар, дұрыс емес қайнатылған саңылаулар және т.б.) құймаларды жасағанда пайда болуы мүмкін, бірақ олар білінбейді де тегістеу алдындағы механикалық өңдеу кезінде байқалмай кетеді. Осындай ақаулар, болаттың беріктігін төмендетіп, сонымен бірге соғу мен өте төмен температурада илеу нәтижесінде пайда болады. Дегенмен, көбінесе жарықтар/ сызаттар дұрыс емес термиялық өңдеу нәтижесінде пайда болады. Қатты әсер ететін көміртектендіру құралдарын қолдану, сонымен бірге цементтеудің жоғары температурасы өнімнің сыртқы қабатының шамадан тыс көміртектендіруге әкеліп соқтырады. Осының нәтижесінде пайда болған цементит, перлит түйіршіктері арасында орналасып, болат құрылымы беріктігін төмендетеді. Сонымен бірге, сәтсіз термиялық өңдеу кезіндегі өнім беттігінің шамадан тыс көміртектендірудің теріс қасиеті – беттік цементтеу қабаты мен өзегі арасынағы бірсарынды ауысудың жоқ болуы. Дұрыс емес цементтеу кезінде өнім беттігінде сызаттардың қою желісі пайда болады, бұл сызаттар өнім өзегі мен цементтеу қабаттарының жылулық кеңею коэффициенттері айырмашылығынан пайда болады. Осындай цементтеу нәтижесінде алынған қабат берік емес болып, оңай қатпарланады.Өңделетін беттіктің төмен сапасы. Өнімнің өңделетін беттігінің сапасына өлшем дәлдігіне сияқты ерекше мән беріледі. Машинадағы жұмыс жасап тұрған бөлшектер беттігінің сапалы тегіс болуы – олардың тозуына әсер етеді. Неғұрлым тегіс болған сайын, жұмыс жасағанда да тозуға төзімді болып келеді. Өнімнің беттігінің жоғары сапалы болып шығудың қажетті шарты - таза түзету кезіндегі білдектің тыныш соққысыз жұмыс жасауы болып табылады. Осындай соққылардың пайда болу себептері келесідей болуы мүмкін:■Білдектің дұрыс құрылмауы немесе тіректегі тұғырықтың дұрыс орнатылмауы■Жақын арада тынышсыз орналасқан білдектер■Тегістек білдегі айналдырық мойынтіректерінің тозуы■Тепе-теңсіз (теңгерімленбеген) шеңбер немесе оның соғуы■Тепе-теңсіз өнім■Білдекте орналасқан электрқозғалтқыштың тепе-теңсіз роторы■Жетегіш белдігінің (тегізсіз қалыңдығы, әр түрлі ұзындық және т.б.) төмен сапасыСапасыз тегістеудің тағы бір себебі – алдыңғы және артқы басшалардың/ бөлшектердің дұрыс бекітілмеуі, сонымен бірге өнімде дірілдің пайда болуын туындататын өнім өзектерінің дұрыс бекітілмеуі болып табылады. Осы дірілді жою үшін білдектегің бұрандалар мен қысу бөлшектерін бекіту жеткілікті болып табылады.Тегістеу кезіндегі жергілікті қызу. Тегістеу соңғы жұмыс әрекеті болып табылатындықтан, өнімдегі түрлі саңылаулар, бунақтар, тесіктер және өзге де элементтер тегістеуге дейін жасалуы қажет, өйткені, өңдеу кезінде кернеудің қайта тарауы жүреді де, ал бұл өнімнің майысуына әкеліп соқытауы мүмкін.Өнім пішінінің өзгеруі немесе бұзылуына тегістеу кезіндегі жергілікті қызу үлкен әсер етеді. Бұл жеткіліксіз салқындау мен тежеліп қалған шеңбер жағдайында пайда болуы мүмкін. Әсіресе боспішінді өнімді өңдеу кезіндегі жергілікті қызу өте қауіпті болып келеді.Ұзын өнімдерді тұйық (майланған) шеңбермен немесе жеткіліксіз салқындату жағдайында тегістеу кезінде өнімнің ұрылуы сияқты әсер туындап, біртексіз ұшқындау байқалады. Индикатор бойынша тексеру кезінде бұл соғу байқалмауы да мүмкін, бірақ алынатын қабаттың қалыңдығы ұлғаюының көрсеткіші болып табылатын - біртіндеп ұшқындаудың жоғарылауы байқалады да, бірақ беру әрекеті жүргізілмейді. Осындай ұшқындау жергілікті жылыту нәтижесі болып табылады.Тұйық тегістеу шеңберімен жанасқан өнім жанасу желісі бойынша қызып, ал металл осы жерде кеңейеді. Ал өнімнің теріс жағында жылыту байқалмайды, осыдан, металлдың кеңеюі де болмайды, сондықтан өнім тегістеу шеңбері жағына қарай майысып, өнімнің шығыңқы жерлерінде кесу тереңдігі жоғарылайды.Салқындату мен жылыту қарқындылығы біртексіз болғандықтан, өнім максимальды түрдегі пішіннің бұзылуына жеткенен кейін, осы қалпын белгілі бір уақыт аралығында сақтайды да, содан соң шеңбермен жанасудан шығады. Салқындағаннан кейін, өнім тегістеліп, шеңбермен жанасады. Осылайша, үзілісті ұшқындау пайда болады. Кейде өнімді 0,01 мм мөлшерлі тегістеу шеңберін берген жағдайда, өнім 0,2 мм-ге тегістеледі, бұл жағдай тек жергілікті жылыту мен осы қалыптың бұзылуына байланысты орын алады.Өнімнің геометриялық қалпының бұзылуы. Ұзын және жіңішке өнімдерді люнеттер көмегімен тегістеу люнетсіз тегістеуге қарағанда әлдеқайда жеңіл болып табылады. Бірақ, оларды ескермеу, өнімнің геометриялық қалпының бұзылуына әкеліп соқтырып, салыстырмалы түрде тегістеу шеңберінің тез қажуына және өнімділіктің төмендеуіне әкеліп соқтырады. Ұзын өнімдерді люнетсіз тегістеу кезіндегі тегістеу шеңберінің тез қажуы келесі жағдаймен түсіндіріледі: тартылған қыл тербелістері сияқты болып келетін өнім дірілі абразивті түйіршіктердің тез жұқаруына әкеліп соқтырады. Люнетті пайдалану бөлшекті ұстап тұру үшін қажет, осының көмегімен шеңбер мен өнім арасындағы жанасу кезіндегі, өнімнің жеткіліксіз беріктігінің есебінен пайда болатын, бөлшектің майысуы мен дірілі кетеді.Люнетті пайдалану кезінде алдымен төменгі негіз, содан соң көлденең негізі сығылады. Көлденең негіз дәлме-дәл орнатылады, өйткені, оған, негізінен, өнімнің нақты өңделуі байланысты. Көлденең негізді тарту өте тиянақты қатынасты талап етеді. Яғни, өнімді өңдеу кезінде төменгі негізді тығыз орнатып, ал көлденең негізді диаметрінің төмендеуі бойынша қысу қажет. 19.2.3. Жазық тегістеу білдектерін баптауТікбұрышты немесе төртбұрышты қиманың бөлшектері тікбұрышты үстелі бар жазықтегістеу бідектерінде шеңбердің шеті бойынша тегстеледі.Төлке, сақина сияқты бөлшектер және биіктігі жоғары емес өзге де ұқсас бөлшетер дөңгелек үстелі бар білдектерде шеңбер шетімен және бөлшектерді магнитті тақтайшаларға орналастыру арқылы тегістеледі. Осындац бөлшектердің шетінің саңылауға перпендикулярлылығы қте қатты шектеу бойынша қамтамасыз етіледі. Жаппай өндірісте осындай типті бөлшектерді тегістеу екіжақты қапталдытегістеу білдектерінде жүргізіледі, бұл – жоғары өнімділік пен қапталдың нақты параллельдігін қамтамасыз етеді. Диск, тақтайлар сияқты жіңішке бөлшектер шеңбер шетімен тегістеледі. Осындай бөлшектерді тегістеу кезінде туындайтын қиындық – оларды орнату. Өйткені, олар шалыстануға/коробление ие, сондықтан беттікке дұрыс жанаспайды. Магнитті қосқан кезде бөлшек жазылады, бірақ білдектен шешкеннен кейін шалыстану қайтадан қалпына келіп, тегістелген жағы жазықтығын жояды. Осындай бөлшектерді тегістеу - бөлшекті жиі бұрау арқылы төменгі тәртіпте және бір жүрісте аз ғана әдіппен жүргізіледі. Кей жағдайларда теістеу магнитті тақтайшаларды қоспай-ақ жүргізіледі. Бөлшек беттігін майдың жұқа қабатымен жағу ұсынылады, өйткені, беттігі тақтайшаға жанасып және тегістеуді магнитті қоспай жүргізуге болады.Бағыттаушы тұғырды тегістеу арнайы біртіректі немесе екітіректі бойлық тегістеу білдегінде жүргізіледі. Оларды өңдеудің қиындығы – бағыттаушылардың жеткіліксіз берріктігіне байланысты, бұл өз кезегінде тегістеу кезінде деформацияға әкеліп және жоғары дәлдікті алу немесе беттіктің тазалығын қиындатады. Осыған байланысты, өңдеудің дұрыс сызбасын, шеңбер сипаттамасы және тегістеу тәртібін дұрыс тағдау үлкен мәнге ие. Соңғы уақытта, бағыттаушыларды теістеу үшін эльбордан жасалған шеңберлер сәтті қолданылып жүр. Олар бөлшектің қызуын төмендетіп, яғни шалыстану да төмендейді. Параллельді қапталдары бар бөлшектер (поршеньді/піспекті сақиналар, аунақша) қапталдың параллельділігінің жоғары дәлдігін қамтамасыз ететін екіжақты қапталды тегістеу білдектерінде тегістеледі. 19.2.4. Жазықтегістеу білдегін баптау әрекетінің реті Жазық тегістеу білдегін баптауды 3П756Л жартылай автоматты модел мысалында қарастырайық (17.8 суретті қараңыз). Ол үстелдің таңдалған айналым жиілігін қондырудан басталады. Бұл жылдамдық қорабының тұтқасын қосу бойынша өнімді белгілі бір тәртіп бойынша өңдеуге сәйкес жүргізіледі.Таңдалған беру мөлшерін қондыру келесідей жүргізіледі:■Бері қорабының тұтқасы 2 «Автоматты беру» қалпына орнатылады■Сатыларды ажыратқыш-қосқышы 1 уақыт релесі бойынша«Бөлек жұмыс» қалпына бұралады;■Уақыт релесінің реттегіші 4 өңдеудің қажетті уақытына қойылады;■Реттегішті 5 бұрау арқылы, беру көрсеткіші бойынша қажет етілген бастапқы жылдамдық бекітіледі. ■реттегішпен өңдеудің қажетті уақыты өткеннен кейін 5 таза беру дің қажетті жылдамдығы орнатылады.■автоматты немесе қолмен (3Д756 моделді білдектер үшін) тегістеу шеңбері өңделетін бөлшекпен жанасуға дейін әкелінеді (ұшқындар пайда болғанға дейін), содан соң батырманы басқаннан кейін 3, автоматты беру қосылады.Жеделдетілген қозғалу және автоматты беру - тұтқа осінде орналасқан бағдартқыш 2 сәйкес соңғы сөндіргішке қосылған жағдайда ғана қосылады. Қосу тұтқасы бекіткішпен үш жағдай бойынша бекітеледі. Олар жеделдетілген қолмен жылжуға сәйкес келуі керек (мөлшерлеп және автоматты түрде).Автоматты беруді қосқан кезде тұтқа бірден тұрақты қалыпқа қойылады. Беру механизмінде тісті жұпқа тістер келмей қалған жағдайда – іліністегі тегершікке итеретін серіппе әрекет етеді. Мөлшерлеп беру тұтқаны төмен қарату арқыл жүзеге асады, мұнда тұтқадағы шүріппе шаппа доңғалағын бір тіске бұрайды. Шүріппенің бұру бұрышы корпустың алдыңғы қабырғасында бұрандамен реттеледі. Жаңа немесе тозған тегістеу шеңберін қондыру немесе ауыстыру екі төсеме арқылы жүзеге асады. Олардың қалыңдығы шеңберді бекітуді қамтамасыз ететіндей болуы қажет (төсемелер білдекпен бірге жеткізілмейді). Тегістеу басшасы төсемелер арқылы білдек үстелінде бекітілген шеңбердің қысқұрылғысына дейін төмендетіледі. Қысқұрылғысы айналдырғыға қосылып, ал теігстеу басшасы жоғары көтеріледі. Тегістеу шеңберін қысқұрылғысына бекіту техникалық күкіртті құю арқылы жасалады. Тозған шеңберді шешу кері ретпен орындалады.Жұмысты бастамас бұрын, тегістеуге арналған дайындамалар бекітілетін магнитті тақтайшаның жазықтығын тексеру қажет. Осы тақтайшаның тегістеу басшасына қатысты дұрыс орналасуы тексерілуі қажет. Жазықтықтың дәлдік нормаларынан ауытқуы байқалса, онда тақтайшаны теңгстеу қажет. Тегістеу үлкен емес айналымдарында және 0,011 м аспайтын бойлық берумен жүргізіледі. Әдіптің жалпы көлемі 0,04...0,05 мм аспауы қажет. Тақтайша беттігінде көрінбейтін сызықшалары болуы тиіс, жылтыр дақтарсыз және күйген іздерсіз болуы тиіс. Магнитті тақтайшаның тіксызықтығын және жазықтығын тексеру үшін оның беттігіне түрлі бағыттар бойынша биіктіктері бірдей боалтын екі калибрлеу тақтайшалары бекітіледі, олардың үстіне тексеру қырымен бақылау сызғыштары қойылады. Сызғыш пен арасындағы тесік тақтайшалармен және қуыс бұрғысымен өлшенеді. Теңгерісміздік тек ойыс жағына қарай рұқсат етіледі. тегістеу басшасына қатысты үстелдің жағдайын реттеу - бағананның үш тіремелерін қолмен реттеумен жүзеге асырылады, олар тұғырда орналасып, екеуі бағыттатушы жағынан, ал үшіншісі қарама-қарсы жағынан бекітіледі. Бөлшектерді үстелге бекіту мезінде, оладың үзіліп кетуінен сақтау мақсатында, бөлшектерді болат сақиналарымен қоршау керек, олардың биіктігі мм кем емес болуы тиіс.Білдекті пайдалану кезінде олардың бөлек түйіндерін және элементтерін реттеу қажеттілігі туындайды, бұл оларды қалпына келтіруге және қалыпты жұмыс жасауы үшін қажет.Қажет етілетін сынабелбеудің беру тартылысын қамтамасыз ету үшін қысу сыналарын сығып, сыртқы төртбұрышты бұранданы бұрып, моторасты тақтайшасын электрқозғалтқышымен қажетті тартылысқа дейін жылжытып, қысу сынасын бұрандалармен тарту қажет. Бағана – тегістеу баршасы түйіндесуіндеі люфт пайда болған жағдайда және олар бағыттаушы тегістеу басшасы сыналарын тозуынан болса, осы сыналарды кезкепе-кезек 0,02 ...0,03 мм шегінде тесікке дейін тарту қажет. Жүйелі түрде, тегістеу шеңбері қапталының және электрмагнитті үстелдің жұмыс беттігіе қатысы орналасуының дұрыстығын тексеру қажет. Бағананың алдыңғы және артқы тіремелерін реттеу арқылы бұйымдағы тегістеу шеңберінің айқас іздеріне қол жеткізуге болады. Бағананың оң қабырғалық тіремесін реттеу арқылы үстелдің жұмыс беттігінің жазық еместігін жоюға болады (дөңес немесе ойыс).ТЕГІСТЕУ БІЛДЕГІНДЕ ЖҰМЫС ЖАСАУ КЕЗІНДЕГІ НЕГІЗГІ ҚАУІПСІЗДІК ЕРЕЖЕЛЕРІ  Тегістеу білдегінде жұмыс жасау кезіндегі негізгі қауіпсіздік ережелері. Жұмыс барысында шаң шығатын жабдықтарды (құрғақ тегістеу) бөлек ғимаратта орнату қажет, бұл ғимаратта әр бір шаң шығаратын жабдықтың қасында сору ауа алмасу жүйесі мен сору қондырғылары орнатылулары боуы тиіс. Тегістеу шеңберімен байланысты жұмыс жасағанда, жұмысшы қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқамасын алуы қажет. Жұмысты бастамас бұрын келесісі қажет:■жұмыс орнынтексеріп шығу, білдектен және еденнен жұмыс жасауға кедергі болатын барлық заттарды алып тастау. Егер жұмыс орнының едені тайғанақ болса, эмулсиямен жағылған болса немесе салқындатқыш сұйықтықпен құйылған болса, оны ағаш үнтақтарымен сеуіп, аяқ астына ағаш торды салу қажет;■жұмыс киімін ртеке келтіріп, киімнің желпілдеген етектері болуы қажет (түйін, тағылмаған жеңдер, жиденің етектері және т.б.);■жүмыс орнының жарығын тексеру, білдектің жергілікті жарықтығын реттеу, электршамын сұрітп оның арматурасын сүрту;■алдын-ала сақтау және қорғау құралдарының, абразивті құралдардың және өңделетін бөлшектердің ақауларының бар-жоғын тексеру, ■білдектің жақпаларын салқындатқыш сұйықтығын қамтамасыз ету мен тексеру, онымен бірге сақтау мөлдір экранын орнату мен қорғау көзілдірігін кию;■қосу мен тоқтату қондырғысының, жылдамдықты ауыстыру механизмдерінің ақауларын тексеру, сонымен бірге білдектің өзінен-өзі қосылып кетуіне жол бермейтін қондырғылардың ақауларының жоқ екендігіне көз жеткізу.Тегістеу шеңберін жұмысқа дайындау. Тегістеу шеңберін жұмысқа дайындау жабдықты қараудан басталады. Өндіруші зауыттан, базадан немесе қоймадан алынған барлық шеңберлер ондағы сызаттардың, ақаулардың жоқ екендігіне тексеріледі. Сызаттардың жоқ болуы шеңберді (қапталынан) ағаш балғамен жайлап соғу арқылы тексеріледі. Ағаш немесе металды өзекке ілінген сызаттары жоқ шеңберді соғу кезінде таза дыбыс шығару қажет. Егер дірілді дыбыс шыққан болса, онда шеңбер жарамсыз деп танылуы қажет. Диаметрі 150 мм асатын шеңберлерде абразивті құралдың шеткі жағында рұқсат етілген шеңберлі жылдамдығы белгіленуі тиіс. Ал диаметрі 150 мм төмен болатын шеңберлердің рұқсат етілген жылдамдығы 25-30 м/с асуы қажет.Тегістеу шеңберін дайындаудың келесі сатысы - шеңбердің беріктігін тексеру. Қайрау білдегін немесе диаметрі 150 мм және одан асатын, жылдамдық шеңберінің диаметрі 30 мм болатын тегістеу білдегін қондырмас бұрын, оларды жұмыс жасау жылдамдығынан 1,5 есе асатын жылдамдықта сынайды.Сынау арнайы сынауға арналған білдектерде жүргізіледі.Сынау кезіндегі шеңбердің айналу ұзақтығы келесідей болуы қажет:■диаметрі 150.475 мм болатын шеңберлер үшін – 5 минуттан кем емес■диаметрі 500 мм және одан да асатын шеңберлер үшін – 7 минуттан кем емес■диаметрі 30.90 мм болатын жылдамдықты шеңберлер үшін – 3 минуттан кем емес механиалық қайта өңдеуге жататын, химиялық өңдеуден өткен немесе рұқсат етілген жұмыс жылдамдығы туралы ешқандай ақпарат берілмеген шеңберлерді 10 минут бойына, жұмыс жылдамдығынан 60 % асатын жыдамдықта сынайды.Сынау білдегінің сыртқы қорабы болаттан жасалып, сынау кезінде үзіліп кету жағдайлары орын алған жағдайда, шеңбер қалдықтарын ұстап қалу үшін қажетті мөлшерде берік болы қажет. қораптың есіктері берік жабылады.Әр бір сыналған шеңберде сынау туралы белгі боуы қажет, мұнда сынау кітапшасы бойынша шеңбердің реттік нөмірі, сынау күні мен сынауға жауапты тұлғаның қолы (шартты белгісі) болуы қажет. Осындай белгі бояумен немесе арнайы құлақшамен жасалады. Белгісі жоқ тегістеу шеңберін қолдануға тыйым салынады.Тегістеу шеңберін жұмысқа дайындаудың маңызды элементі ретінде білдекке шеңберді бекіту болып табылады.Шеңберлер ернемектермен немесе бұрандалармен номативтік талаптар бойынша бекітіледі. Шеңберді екі жағынан да қысатын саұиналы беттіктер диамерті мен өлшемдері бірдей болуы қажет.Ернемектердің қысу беттіктерінің ені бойынша эластикалық материалдан жасалған төсемелер (тығыз қағаз, картон немесе резеңке) орнатылады. Олар екі жағында да болып, олардың сыртқы радиусы ернемектердің қысу беттігінен барлық шеңбер бойынша 1 мм асатын болуы қажет. Осы төсемелердің қалыңдығы шеңбер диаметріне байланысты 0,5... 1 мм аралығында болуы қажет. Нормалармен бекітілегн ернемектің сақиналы қысу беттігінің минимальды ені - шеңбер диаметрі мен саңылау диаметріне байланысты.Шеңбер саңылауының диаметрі айналдырғыға орнату орнының диаметрінен үлкендеу болуы тиіс және қажетті саңылауды қамтмамасыз етуі қажет.Осы диаметрлер арасындағы жылдамдықты шеңберлер үшін келесідей айырмашылықта болуы қажет: ■саңылау диаметрі 100 мм — 0,1 .0,5 мм дейін;■саңылау диаметрі 101.250 мм — 0,2.0,6 мм;■саңылау диаметрі 250 мм — 0,2.0,8 мм асса.Шеңбер саңылауы диаметрі мен орнату орнының диаметрінің айырмашылығы – қалған шеңберлерге кеелсәдей болуы қажет:■саңылау диаметрі 100 мм — 0,1 .0,8 мм дейін болған жағдайда;■саңылау диаметрі 101.250 мм — 0,2.1,0 мм болған жағдайда;■саңылау диаметрі 250 мм — 0,2.1,2 мм асқан жағдайда. Ернемектерге шеңберді қондырғаннан кейін олардың шетіне қатысты орталықтануы бойынша түзетіледі және айналдырғы осіне қабырғаның біреуінің перпендикулярлылығы бойынша түзетіледі.Шеңберді бекіту үшін қолданылатын бұрандалар тек бұрандалы кілтпен ғана бекітітледі, оларды соғуға рұқсат етілмейді.Ернемектерге шеңберді қондыруда бұрандаларды бекіту жұптап жүргізіледі, яғни ернемектің қарама-қарсы жағында диаметральды орналасқан бекітудің жұптары кезектеп бұралады, бұл дөңгелек бойынша бұрандаларды бұрау күшінің біртекті таралуын қамтамасыз етеді. Жұмысқа дайындау кезінде тегістеу шеңберін теңгеруге ерекше мән беру қажет. Теңгеру әрекетінің ұзақтығына қарамастан, жақсы түзетілген шеңберлерді қолдану, олардың тегістеу мен қайрау сапасының жоғары болуымен және жұмыс қауіпсіздігі мен білдек жұмысының ұзақтығымен өтеледі.Өтпелі ернемектер – төлкелерде бекітілетін, диаметрі 125 мм және одан жоғары шеңберлер, шеңберден шықаннан кейін теңгерілуден өтуі қажет. Бұл әрекет білдек айналдырғысы осіне қатысты шеңберлердің теңгерімсізідігін жояды.Шеңберлер теңгерімсіздігінің ең жиі кездесетін себептері – түрлі бөліктер бойынша шеңберлердің әр түрлі тығыздығы, саңылау беттігіне қарағанда сыртқы беттіктердің дұрыс емес орналасуы және шеңбердің өзге де ақаулары, ернемектерде шеңберлердің шашырап орналасуы, сонымен бірге ернемекке тиісті шеңбердің ауысуы бойлып табылады. Тегістеу шеңберінің теңгерімсіздігі айналу осіне қарағанда ауырлық ортасы жылжып кеткенде анықталады (статикалық теңгерімсіздік), немесе айналудың бос осінің сәйкес келмей қалған жағдайында немесе инерцияның басты орталық осі мен айналым осінің сәйкес келмеуі (динамикалық теңгерімсіздік) бойынша анықталады. Статикалық теңгерімсіздігі айналусыз байқалуы мүмкін, ал динамикалық теңгерімсіздік – тек динамимкалық тәртіпте анықталады, яғни орнатылған шеңбер бойынша білдек айналдырғысы айналғанда анықталады.Шеңбердің теңгерімсіздігі айналдырғы мойынтірегіне қосымша жүктемені туындатады, олар айналдырғы айналымдары санына тең болатын жиілік бойынша өз бағытын өзгертеді, сондықтан шеңберлердің теңгерімсіздігі білдектің тербелісі мен дірілінің себепкері болып табылады. Бұл жағдай тегістелетін беттік сапасының төмендеуіне және ернемектердің уақытынан бұрын тозуына әкеліп соқтырады.Теңгерімсіздікті түрлі арнайы құралдар көмегімен, теңгерімдеу құралдарымен,жабдықтарымен, теңгерімдеу машиналары және білдектермен анықтауға болады. Ең қарапайымдысы – статикалық теңгерімдеу болып табылады.Статикалық теңгерімсіздікті анықтау үшін тегістеу шеңберлер ернемектермен бірге теңгерімдеу жиектемесіне орнатылады, оның беріктігі 50 HRC төмен болмауы тиіс және бағаналарда бұрылу осіне қатысты оңай бұрылуы керек. Статикалық теңгерімде шеңберлер талғаусыз тепе-теңдікте болады, ал теңгерімсіздікте олар ауыр бөлігімен төмен қарай орналасады. Егер шеңберді жайлап итеру арқылы бәсең айналдырса, онда олар тұрақты тепе-теңдік жағдайы маңында тербеледі.Тегістеу шеңберінің теңгерімсіздігі «ауыр» орын жағынан метариалды алып тастау арқылы жойылады немесе «жеңіл» орны жағына салмақты теңестіруді салу арқылы жойылады. Шеңберді теңгеруде өзге де әдістер қолданылады, бұл теңгерімсіздік арнайы теңгеру жүктерін («сухариктер») жылжыту арқылы жүреді, олар ернемектерде немесе арнайы құралдар мен жабдықтрада орналасады.Қорғау құралдары мен тіреулер. Тегістеу білдектерінде жұмыс жасайтын тұлғаның жарақат алуының себебі - қоршалмаған тарату механизмдері және білдектердің айналып тұратын бөлшектері. Қазіргі кездегі білдектердің көбісінде тұрақты қоршаулар бар, олар сыртқы қорапқа берік бекітілген болып келеді. Қажетті қоршаулары жоқ білдектерде жұмыс жасауға тиым салынған. Тегісеу шеңберінің қаптамасы болаттан жасалған немесе соғылған шойыннан жасалып, қажетті беріктікке ие болуы қажет. Шеңбер өлшемдері мен қаптама материалына байланысты оның қабырғаларының қалыңдығы 4...36 м төмен болмауы тиіс. Тегістеу шеңбері тозған сайын, оның диаметрі кішірейіп, бұзылып немесе үзіліп кеткен жағдайда, шеңбер қалдықтарының қаптамадан шығып, ұшып кету қаупі бар. Тегістеу шеңберін орнату кезіндегі қауіпсіздік шаралары. Білдек айналдырғысында қондырылған барлық шеңберлер алдын-ала бос түрінде 5 минут айналады және мінетті түрде қорғаныш қаптамасы болуы қажет. Шеңбердің бррік және сенімділігіне көз жеткеннен кейін, оларды жұмыс беттігіне орнату жүргізіледі. Тегістеу шеңберін орнату туралы толығырақ 19.1. бөлімінде көрсетілген.Алмазды немесе алмазсыз түзету құралы сәйкес ұстағыштарда орнатылып немесе білдекте берік қатайтылады. Қолмен түзету құралдарында түзету кезінде олардың қолдан шығып кетуінен сақтайтын, тірекке бекіту мен тіреуіш алаңдары болады Қолмен үстап, абразив бөлшегімен түзетуге тиым салынады. Түзету құралын беру механизацияланған болуы тиіс немесе автоматтандырылған болуы тиіс, ал олардың мөлшері рұқсат етілген шектен апауы қажет.Түзету құралының типі мен түзету тәртібі абразивті өңдеу түріне, білдек құрылымынң ерекшеліктеріне және орындалып жатқан жұмыс сипатына сәйкес келуі керек.Тегістеу шеңбері мен түзету беттіктері жанасқанда артық жүктемені болдырмау мақсатында, түзету құралын тегістеу шеңберінің беттігіне өте сақ жақындату қажет,Тегістеу шеңберін орнату келесі ретпен жүргізіледі:■тегістеу шеңберінің айналуы қосылады■орнатылатын құрал айналып тұрған шеңбер беттігімен жеңіл жанасқанға дейін абайлап жақындатылады;■салқындатқыш сұйықтық қосылып және тегістеу шеңбері мен орнатылатын құралы аймағына сұйқтық ағыны бағытталады■үстелді көлденең беру механизмі қосылып, орнатылып жатқан қондырғы тереңдігіне жібермей ақырғы жіберу жүргізіледі■ұсынылатын тәртіптерде орнату жүргізіледі■орнатылып болғаннан соң, щеңбер шығарылып, тегістеу аймағынан ұстағыштар шығарылады. Егер орнатылатын қондырғы алынатын болса, онда онда орнатылып болғаннан соң оны шешіп, абразивті шаңды сүртіп шығу қажет. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ: Тегістеу құралының дайындау және баптаудың негізгі сатыларын сипаттаңыз.Тегістеу шеңберін орнатудың негізгі әдістері?Тегістеу шеңберін теңгеру не үшін қажет?Тегістеу шеңберінің қатты желінуі неге байланысты?Тегістеу құралының баптауында қандай ерекшелік бар?      ӨҢДЕУ САПАСЫН БАҚЫЛАУ   20– тарау. Өңдеу сапасын және бақылау-өлшеу құрылғыларын тексеру әдістері. 21– тарау. Металл кескіш білдектерін дәлдік нормалары бойынша тексеру20 - тарауӨңдеу сапасын тексеру әдістері және бақылау-өлшеу аспаптары Машина бөлшектерін өңдеу сапасы екі критерий бойынша анықталады: өңделген беттің кедір-бұдырлығы және өңдеу дәлдігі. Ұзындығы базалық ұзындыққа тең, қаралып отырған аумақтың және бөлшектің беткі бедерін түзетін, микротегісеместіктер жиынтығы кедір-бұдырлық деп аталады. Бұйымның кедір-бұдырлылығы бағаланатын аймағының ұзындығы базалық ұзындық болып саналады. Базалық ұзындық кедір-бұдырлық класына тәуелді және ол кедір-бұдырлылықтың 1,2,3 классы үшін 8 мм, ал 13 пен 14 классы үшін 0,08 мм-ге тең.Көп жағдайда беттің кедір-бұдырлығы Ra немесе Rz параметрлерінің бірімен анықталады.Rz (мкм) он нүктесі бойынша профильдің тегіс еместігінің биіктігі АВ еркін сызығынан өлшенген, базалық ұзындық шегіндегі бес үлкен ойысы және профильдің бес үлкен дөңесі ұзындықтарының орташа абсолютті мәндерінің жиынтығы болп табылады:       Мұндағы, ht — профильдің АВ базалық түзуінен ауытқуы (максималды және минималды), мкм. Ra профильдің орташа арифметикалық ауытқуы дегеніміз – бұл, m ортаңғы түзуінен профильдің ауытқуының абсолютті мәндерінің арифметикалық орташасы:  мұндағы, у — m орта сызығынан профильдің ауытқуы, мкм.20.1.суретте, а базалық сызық шеңберінде, m орта сызығынан профильдің ауытқуы көрсетілген. Кедір-бұдырдың пайда болуының барлық себептері үш топқа жіктеледі:■Өңделіп жатқан бетке қатысты, құралдың кескіш ернеуінің орналасуы ;■Өңдеудегі металлдығ серпімді және пластикалық деформациясы; ■Технологиялық станоктық жүйедегі діріл.  Кедір – бұдырдың түзілуінің геометриялық себептері. Кескіштің бір айналымына дайындық берілістің шамасына S (мм/айн) (сур. 20.1, б) ауыстырылады. Дегенмен, өңделген бетте металдың кескішпен алынбаған және қалдық тарақшаны m түзетін кей бөлшектері қалып қояды. Қалдық тарақшалардан тұратын, тегіс емес беттің пішіні мен көлемі S берілісі және кесуші құралдың пішінімен анықталады. Мысалы, беріліс кемігіен кезде тегіс еместіктің көлемі азаяды. Ф және ф1 бұрыштарының өзгерісі, жоспарда тек биіктікке ғана емес сонымен бірге беттің тегіс еместік пішініне де әсерін береді. Радиусы үлкен әрі басы дөңгелек пішінді кескіштер қолданылса, сәйкесінше тегіс еместіктің де пішіні дөңгелек тектес болады. Дегенмен, кескіш басыны дөңгелегінің радиусының артуы Rz кедір-бұдырлық биіктігінің тһмендеуіне алып келеді. Кескіш құралды дайындау барысында және оның мұқалуы барысында, құралдың кескіш жүзінде өңделіп жатқан беттің кедір-бұдырлығын арттыратын тегіс еместік пайда болады а — тегіс еместік биіктігі; б — реттегіш профиль; m — профильдің орта сызығы; у1 — профильдің ауытқуы; h1 — профильдің минималды биіктігі; h2 — профильдің максималды биіктігі АВ — базалық түзу; S — беріліс; ф және ф1 — жоспардағы бұрыштар Құрылғы жүзінің тегіс еместігінің кедір-бұдырлықа әсері, әсіресе Rz өлшемімен жүздің тегіс еместігіні шамалас болған сәтте, аз беріліспен жұқалап егелген кезде жүзеге асады. Кей жағдайларда өңделуші бетте жүзді кетілдіру профильін толықтай көшіру жүргізілмеуі де мүмкін, себебі жоңқаның және өңделуші беттің пластикалық деформацияланған металлы кейде кесуші шеттерінің кетіліруінде ісінеді, ол тегістікті тежейді және оларды барынша ұсақ етеді. Соның нәтижесінде өңделген беттің кедір бұдырының биіктігі кей жағдайларда кесуші жүздің кертігінің тереңдігінен төмен қалады. Дегенмен, мұндай жағдайларда да жүздің кертігінің өңдеудегі беттің кедір-бұдырлығына әсері маңызды келеді. Қолда бар тәжірибелік ақпараттар бойынша, кесуші құралдың мұқалуы және онда өңделген беттің кедір бұдыр кертіктерінің пайда болуы қарсаңында төмендегілер артады: ■50... 60 % егелген сәтте;■100.115 % цилиндрлік фрезерлермен фрезерлеу кезінде;■35.45 % кеспелтек фрезерлермен фрезерлеу;■30.40 % бұрғылау;■20.30 % жазу.Берілген кесуші құралдың мұқалуы барысында өңделуші беттің кедір бұдырының артуы кесуші жүзде пайда болатын кертіктердің геометриялық ықпалымен ғана емес, сондай-ақ жүздің дөңгелену радиусының өсуімен де байланысты. Радиустың бұл өсуі, беттің кедір бұдырының артуына соқтыратын, беткі қабат металының пластикалық деформциясының деңгейін арттырады. Кертіктің және кесуші жүздің мұқалуын жою үшін, құралды мұқият жетілдіру (алмазды) және уақытылы қайрап отыру ұсынылады. Тегіс еместіктің туындауының қарастырылған геометрилық себептері қайрау барысында келесі түйіндер үшін негіз болады: ■Жоспарда негізгі ф және көмекші ф1 бұрыштарының өсуі тегіс емсетік биіктігінің өсуіне әкеп соқтырады. Таза жону барысында ф және ф1 бұрыштарының мәні аз өту кескішін қоданған дұрыс және аса қажет себепсіз бұтаулы кескіштерді пайдаланбаған дұрыс; ■Кескіш басының дөңгелену радиусының артуы беттің кедір-бұдырының биіктігін төмендетеді; ■Құралдың кескіш бетімен кедір-бұдырды жетілдіру арқылы (барынша алмазды) азайту кескіш жүздің тегіс еместігінің өңдеудегі бетке әсерін жояды. Жетілдіру сондай-ақ кескіш құралдың тұрақтылығын арттырады, сонымен бірге оның қолданылу үнемділігін арттырады. Өңделген бетте тегіс еместіктің түзілуін құралдың кескіш ернеуінің қозғалысынан қалған іздер ретінде қарастыруға болады. Мұндай профиль ретті деп аталады (сур. 20.1, б қараңыз).Ретті профильдің түзілуіне кескіштің геометриясы, ф және ф1 жоспарындағы бұрыштар, сондай-ақ беріліс көлемі S әсерін береді. Бұл әсер формула арқвылы сипатталады:    Пластикалық және серпімді деформацияның өңделген беттің кедір-бұдырына әсері. Пластикалық материалдардан жасалған бөлшектерді кесу арқылы өңдеу барысында беткі қабат металы нәтижесінде өңделген беттің тегіс еместігінің пішіні мен көлемі айтарлықтай өзгеретін (әдетте мұндайда кедір-бұдырлық артады) пластикалық деформацияға ұшырайды. Сынғыш металдардан жасалған бөлшектерді өңдеу барысында металдың жеке бөлшектерін жұлу қадағаланады, сонымен бірге тегіс еместіктің пішінінің өзгеруіне және биіктігінің өсуіне әкеледі. Кесу жылдамдығы қайрау барысында пластикалық деформацияның дамуына әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Өңделген беттің кедір-бұдырлығы өз деңгейінде алдымен қақтың пайда болуымен және жаңқалардың түзілу процесімен байланысты. Қақ түзілмейтін, аз жылдамдықтағы (v = 2...5 м/мин), аймақтарда өңделген беттің тегіс еместігінің өлшемі айтарлықтай емес.Кесу жылдамдығының артуымен, беттің тегіс еместігінің өлшемі, есептік өлшемі басым болатын өзінің максималды мәніне 20.40 м/мин жете отырып артады. Кесу жылдамдығының ары қарай өсуі өңделген бет кедір-бұдырының биіктігін және қақты азайтады. Қақ түзілмейтін жылдамдық (v > 70 м/мин) аймақта, беттің кедір-бұдыры минималды келеді. Мұндай жағдайда кесу жылдамдығының одан әрі артуы беттің кедір-бұдырының биіктігін аз-маз төмендетеді. Кесудің жоғары жылдамдығында пластикалық деформацияланған беткі қабат тереңдігі айтарлықтай емес және кедір-бұдырлық өлшемі есептелген мәнге жақын. Сынғыш материалдардан жасалған бөлшектерді өңдеу жағдайында (мысалы шойын) металдың жеке бөліктерін кесумен қатар, беттің кедір-бұдырын арттыратын, металдың негізгі массасынан ретсіз әлсіз қашаулау және олардың жылжуы орын алады. Кесу жылдамдығының артуы бөлшектердің қашалуын азайтады және өңделіп жатқан бет тегісірек болады. Өңделген беттің дәлдігі және күйі шешуші мән беретін, металды таза өңдеу барысында, құралдарда қақ пайда болмайтын, ал беттің кедір-бұдырлығы аз болатын жылдамдық аймағында жасауға тырысу керек. Кесудің кедір-бұдырлыққа үлкен әсер беретін келесі режимі беріліс деп аталады. Кесудің нақты процесінде кескіштің алдыңғы жағында және өңделген беттің астында ретті профильге біраз кемшілік беретін пластикалқ деформация аумағы пайда болады. Пластикалық дефорацияланған металл кей жерлерде микротегіс еместікке ұшырайды және кей жерінде металдың жеке бөліктері бөлініп қалады, сондықтан нақты мән Rz былай жазылуы мүмкін:  Мұнда, ARz — металдың пластикалық деформациясы арқылы орын алған, микротегіс еместік биіктігінің өсімі. Сәйкесінше, пластикалық деформация неғұрлым аз болса, соғұрлым микротегіс еместік биіктігі төмен болады. Пластикалық деформация мөлшері көбіне өңделуші металдың қаттылығына және аз-маз кесу тереңдігіне t тәуелді.Өңделген бет кедір-бұдырына дірілдің әсері. Кесу құралдарының, білдек және дайындаманың дірілі өңделген беттің кедір-бұдырлығына ықпал етеді.Кесу процесінде, сыртқы күштер әсерінен болатын білдек-дайындама-құралдар жүйесінің еріксіз тербелістері және пайда болуы металдың кесілген қабатының периодты орнығуымен (тойтару) және кесу немесе қажалу шартының өзгерісімен байланысты келетін автоматты тербелістер туындайды. Жүйенің еріксіз тербелістері, қозғалысының тегіс болмауының себебі болып табылатын әрі білдектің жеке механизмдерінің дефектілерімен (тісті берілістің дәлсіздігі, айналмалы бөліктердің нашар балансы, белдіктің қанағаттанарлықтай тігілмеуі, подшипниктердегі өлшеусіз саңылаулар және т.б.) шартталады.Өңделуші бетке қатысты кескіш құралдардың жүзіндегі дірілдер өңделген беттің кедір-бұдырының артуының қосымша көзі болып табылады. Әлбетте, өңделуші бетке қатысты құрал жүзінің ауытқуының амплитудасы екі есе артса, беттің кедір-бұдырының биіктігі де артады. Өңделген беттің кедір-бұдырына білдектің күйі де үлкен ықпалын береді. Басқа жабдықтардың дірілінен оқшауланған дірілтіректе немесе массивті іргетаста орнатылған әрі жақсы реттелген және жаңа білдектер минималды кедір-бұдырлықпен қамтамасыз етеді. Кескіш құралды орнату үшін қосымша құралдар және дайындаманы бекіту үшін тетіктің айтарлықтай жоғары қатаңдығын жасау минималды кедір-бұдырмен қамтамасыз ету үшін маңызды процесс болып табылады. Мысалы, үшжұдырықшалы өздігінен центрленетін қысқыға бекітілген шыбықшадан алтыатарлы білдекте дайындаманы өңдеу жағдайында, өңделген беттің кедір-бұдырлығының биіктігі, дайындамамен үлкен жанасу бетіне ие және оның орнықтылығын туындататын қалыпты цангалы қысқыдағы шыбықшаның қысылуы барысындағы биіктікке қарағанда 30...40 %-ға артық. Өңделген беттің кедір-бұдырлығына, кесу күшінің ауытқуына себепші болатын тегістеу барысында алынатын әдіптің тегіс еместігі салдарынан алмазды-жону білдегінде жұқалап тегістеу барысындағы технологиялық жүйенің дірілдері зор ықпал етеді. Механикалық өңдеудің саналуан түрімен (фрезерлеу, бұрғылау, қырнау, жетілдіру, т.б.) беттің кедір-бұдырын пішімдеу қайрау кезіндегі заңдылықтарға бағынады. Бұл заңдылықтардың сипаты, механикалық өңдеудің әр түрінің ерекшеліктерімен байланысты келетін дірілдер, пластикалық деформация және геометриялық себептердің әсерінің өзгерісне қарай түрленеді. Бөлшектерді дайындау және жинаудан кейін орын алатын беттің бастапқы кедір-бұдырлығы іске қосу процесінде өзгереді (тербелістің үйкелуі, жылжудың үйкелуі және т.б.). Осыдан кейін алынған беттің, минималды иілуді қамтитын және кірісте машинаның ұзақ қолданылуын сақтайтын кедір-бұдырлығы – оптимальді кедір-бұдырлық деп аталады. Оның параметрлері үйкеліс бөлшектерінің материалдарына және оның құрылымына, жақпаның сапасына және жұмыстың өзге де шарттарына тәуелді. Беттің кедір-бұдырлығын бағалау құрылғылары және әдістері. Өңделген беттің кедір-бұдырлығы екі негізгі әдіспен анықталады: сапалық және сандық. Сапалық бағалау әдісі өңделген бетті құралсыз көзбен немесе микроскоппен, сондай—ақ қолмен қармалау (саусақпен, алақанмен, тырнақпен) арқылы визуалды салыстыруға негізделген. Визуалды әдіс арқылы беттің кедір-бұдыры нақты анықталады, өте жұқа өңделгендерінен басқа. Визуалды әдіспен беттің кедір-бұдырлығын бағалау үшін қолданылатын эталондар да, беттің осы пішіні секілді әрі сол әдіспен бөлшектің өзі жасалған материалдардан дайындалады. Өте жұқа өңделген бетті сапалы бағалау микроскоп немесе бестік және одан да артық үлкейтілетін лупаның көмегімен өткізіледі. Бағалаудың сандық әдісі беттің микро тегіс еместігін профилометр немесе профилограф құралдарының көмігіне жүгіне отырып өлшеуге негізделген.Профилографтар — бұл кез-келген жазбада (фотоүлдір, фотоқағаз) үлкейтілген масштабта профильдің микро тегіс еместігінің суретін алуға мүмкіндік беретін құрылғылар.Б.М. Левиннің профилографа сызбасы 20.2. суретте көрсетілген. а. лампадан түскен жарық сәулесі 1, 2 түзуі арқылы, саңылау 3 және 5 оптикалық жүйесі арқылы өтіп,айнаға құлайды 7 және 8. Айна 8 қармаушы инемен 9 байланысты. 7 айнадан, содан соң 8 айнадан шағылған жарық сәулесі, 4 айнаға түсе отырып, 6 оптикалық жүйесінен өтеді және одан әрі 14 цилиндрлік линзасына, саңылау суретін 3, барабанда 12 орналасқан жарықсезгіш үлдірде 13 проекциялайды. Изображение щели проецируется в виде световой точки. Бетінде кедір-бұдырлық өлшенетін бөлшек 10, заттық үстелдің 11 жоғарғы дискісінде орналасады. Синхронды қозғалтқышты айналдыру барысында үстел бөлшекпен бірге инеге 9 қатысты сатылы түрде қозғалады, ал барабан 12 айналады. Осылайша, жарықсезгіш фотоүлдір арқылы сыналып отырған бөлшектің өңделген бетінің профилін қайталаушы жарық сәулесінің жолының суреті алынады. Профилометрлер, суретті алу кезеңінен өте отырып, профильдің тегіс еместігінің қажет өлшемдерін шығарады.В.М. Киселев құраған профилометр әрекетінің принципі, қармаушы ине қозғалысының нәтижесінде кернеудің ауытқуын өршітумен бекітіледі. 20.2 суретте, б осы профилометрдің сызбасы көрсетілген (модель КВ-7). Дөңгелену радиусы 12 мкм, ұшы алмазды ине 1, 2 пружинаға ілінген. Оның төменгі ұшы бөлшек бетінің тегіс еместігін қармайды, ал жоғары ұшы магниттің 5 полюстерінде 4 және 6 орын ауыстыратын, индукционды катушкаға 3 байланған. Осы қозғалыс арқылы өршіту тогы күшейткішке содан соң гальвонометрге беріледі. Инені бет арқылы жылжыту жылдамдығы 10...20 мм/с болатын электржетек көмегімен іске асырылады. Тексіріліп жатқан бөлшек бетіне түсірілетін ине қысымы 5.25 кПа құрайды. Профилометрге осциллографты қосу барысында зерттеудегі беттің профилограммасын алуға болады. Беттің кедір бұдырлығының сандық көрсеткіштері. Беттің кедір бұдырлығына қойылатын талаптар бөлшек бетінің функционалды мәнімен және олардың құрылымдық ерекшеліктерімен көрсетіледі. Машина құрылысы өндірісінде, сәйкес класстарының бетінің жиілігін сипаттайтын жүйе ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. 1975 жылдың 1 қаңтарынан бастап енген жаңа жүйе, бұрын қолданылған жиілік класстарын жоққа шығарды. Жаңа жүйе параметрлерінің кеңейтілген кешенді параметрлері, пайдаланудың түрлі типіне арналған беттер үшін негізді талаптарды орнатуға себепші болды. Беттің кедір-бұдырлығының сандық мәнін анықтауда, есеп, профильдің т орта сызығы деп қабылданған бірлік базада жүргізіледі (сурет 20.1, а қараңыз). Өлшеу базалық түзудің 1 шегінде өтеді, яғни 1 жоғары қадамға ие, беттің кедір бұдырлығын тегіс еместіктің басқа түрлерін санаққа алмай (мысалы толқындылық) өлшеу үшін таңдалған, бет аумағының ұзындығы. Базалық ұзындықтың сандық мәндері мына қатардан таңдап алынады: 0,01; 0,03; 0,08; 0,25; 0,8; 2,5; 8; 25 мм.Кедір-бұдырлық бойынша талап қойылмайтын беттер үшін, кедір-бұдырлылық техникалық эстетика, коррозиялық тұрақтылық жәнедайындау технологиясымен анықталады.20.1 кестеде өңдеудің әртүрі үшін кедір-бұдырлық шамасының мәндері келтірілген. Беттің кедір-бұдырлығының сәйкес мәндері өңдеудің келесі түрлеріне беріледі: ■Rz = 40...320 мкм, ыспалы өңдеу — қайрау, фрезерлеу және сүргілеу;■Rz = 10.40 мкм, Ra = 1,25.2,5 мкм, жартылай тазаланған өңдеу — қайрау және фрезерлеу;■Ra = 0,16.1,25 мкм, тазаланған өңдеу — қырнау, жұқалап қайрау, созу және жазу;■Ra = 0,0125.0,16, ақырғы өңдеу — сылау, асаажарлық және жануыштау.КласстопRa, мкмRz, мкмБазалық ұзындық 1, ммӨңдеу1——320.1608ыспалы2——160…80  3——80…40  4——40…202,5Жартылай тазаланған5——20…10  6а2,5..2,0 0,8  б2,0.. 1,6    в1,6.1,25   7а1,25. 1,0  Тазаланған б1,0..0,8    в0,8.0,63   8а0,63..0,50    б0,50..0,40    в0,40..0,32      КласстопRa, мкмRz, мкмБазалық ұзындық 1, ммӨңдеу9а0,32..0,25toоо0,25Тазаланған б0,25..0,20    в0,20..0,16   10а0,160..0,125  Ақырғы б0,125..0,100    в0,100..0,080   11а0,080..0,063    б0,063..0,050    в0,050..0,040   12а0,040..0,032    б0,032..0,025    в0,025..0,020   13а0,100..0,080 0,08  б0,080..0,063    в0,063..0,050   14а0,050..0,040    б0,040..0,032    в0,032..0,025    Өңдеудің дәлдігіӨңдеудің дәлдігі машина бөлшегін өңдеу сапасының маңызды критерийі болып саналады. Өңдеу дәлдігі жасалған бөлшектің берілген пішін мен өлшемге сай келу деңгейі болып табылады. Көптеген жағдайларда бөлшектің формасы белгілі геометриялық денелер жинағымен анықталады: цилиндрлік, конустық, жазықтық және т.б. Бөлшектің берілген талаптарға сәйкестігінің негізгі критерийлері:■ пішіннің дәлдігі, яғни бөлшектің әр бетінің ұқсас деп саналатын геометриялық денелермен сәйкестік дәрежесі;■Бөлшек бетінің өлшемдерінің дәлдігі; ■Беттің өзара орналасу дәлдігі. Беттің орналасуы мен пішінінің ауытқуы. Нақты бет пішінінің номиналдыдан ауытқуы, яғни берілген сызбадан ауытқуы, соңғы нормаль бойынша өлшенген номиналды және нақты бет аралығындағы Д арақашықтығымен бағаланады. Беттің орналасуы мен пішінінің ауытқуы ГОСТ бойынша тәртіптеледі. Оларың ішінде көп кездесетіні: ■Жазықтықтан ауытқуы:/ дөңестік — нақты профильдің барлық нүктелерін іргелес түзуден жою шетінен ортасына қарай азаятын, түзуліктен ауытқу (сур. 20.3, а, в);/ ойыстық — нақты профильдің барлық нүктелерін іргелес түзуден жою шетінен ортасына қарай артатын, түзуліктен ауытқу (сур. 20.3, б, г);■Шеңберден ауытқу:a сопақтық — үлкен және кіші диаметрлері өзара перпендикуляр бағытта болатын, нақты профилі сопақ пішінді фигуралы келетін шеңберден ауытқуы (сур. 20.3, д);а бедерлілік — нақты профилі көпбедерлі фигураға ие болатын, шеңберден ауытқу (сур. 20.3, е);  Сур. 20.3. Нақты бет пішінінің ауытқуы:а, в — дөңестік; б, г — ойыстық; д — сопақтық; е — бедерлілік; Д — дәлсіздік; dmax — цилиндрдің максималды диаметрі; dmіn — цилиндрдің минималды диаметрі   Сур. 20.4. Профилдің бойлық қимада ауытқуы:а — конус тәрізділік; б — бөшке тәрізділік; в — ершік тәрізділік; Д — дәлсіздік; dmax — цилиндрдің максималды диаметрі; dmіn — цилиндрдің минималды диаметрі■Профилдің бойлық қимада ауытқуы отклонения — мыналарды көрсететін параллельді және параллельді емес болып сипатталады:а конус тәрізділік — тік сызықты, бірақ параллельді емес көрінетін профильдің ауытқуы (сур. 20.4, а); / бөшке тәрізділік — профильдің тік сызықты емес, ал диаметрі қиамның шетінен ортасына қарай артатын ауытқуы (сур.20.4,б); а ершік тәрізділік — профильдің тік сызықты емес, диаметрі қиманың шетінен ортасына қарай азаятын ауытқуы (сур. 20.4, в);■Орналасудың ауытқуы беттің (осьтің) нақты орналасуының олардың номиналды орнығуынан ауытқуымен сипатталады: а дөңбек соғу — нақты дөңбек бет нүктесінен базалық айналу осіне перпендикуляр жазықтыққа дейінгі үлкен және аз арақашықтықтың айырмашылығы; а радиалды соғу — нақты бет нүктесінен осы оське перпендикуляр қиманың базалық айналу осіне дейінгі ең үлкен және ең кіші айырмашылығы; а өстердің немесе жазықтықтардың перпендикуляр еместігі— берілген ұзындықта осьтар немесе ось пен жазықтықтар арасындағы арақашықтық, мысалы: 100 мм ұзындыққа 0,025 мм; а жазықтықжәне айналу өсінің параллель еместігі— берілген ұзындыққа жанасушы жазықтық пен ось аралығындағы ең үлкен және ең кіші А-В арақашықтықтар айырмасы;а өстік сәйкессіздік — берілген қимадағы өстер арасындағы арақашықтық немесе қарастырылып отырған беттің толық ұзындығындағы базалық беттің өсі мен қарастырылған өстің ең үлкен арақашықтығы.Өңдеудің дәлдігін анықтайтын факторлар. Дәлсіздік —Бөлшектің нақты бетінің сызбада берілгеннен ауытқуы. Дайындаманың нақты қозғалысы және білдектің қаралған кинематикалық сызбасымен сәкес болмауының нәтижесінде, өңдеудің дәлсіздігі туындайды. Өңдеу дәлсіздігінің құрамына кіреді: ■Білдектің кинематикалық сызбасының және кей түйіндерінің дәлсіздігі салдарынан туындайтын білдек жұмысының дәлсіздігі; ■Құрал мен дайындаманың өзара орналасуының дұрыс болмауынан, сондай-ақ тірек пен тоқтауды реттеудің дәлсіздігінен болатын баптаудың дәлсіздігі. Баптаулар дәлсіздігі өз кезегінде бөлінеді: ✓кескіш құрал баптауының дәлсіздігінен; ✓білдек – тетік – құрал – бөлшек (БТҚБ) технологиялық жүйесінің серпімді деформациясы; ✓кескіш құрал және өңделуші дайындаманың, білдек түйіндерінің температуралық деформациясы; ✓кескіш құралдың тозуы. Білдек және кескіш құрал баптауларының дәлдігі барлық өңдеудің дәлдігін анықтайтын маңызды фактор болып табылады. Білдек осіне қатысты кескішті жоғары-төмен жылжыту қарсаңында дайындаманың диаметрі өседі. Білдектің айналмалы центрінің соғысы центрлік саңылау осіне қатысты дайындаманың өңделудегі бетінің соғысына әкеледі. Өңделген дайындаманы басқа центрлік соғысқа ие бөтен білдекке орнату кезінде, түрлі жағдайда өңделетін дайындаманың осьтестігінен ауытқу болуы мүмкін. Технологиялық жүйенің қатаңдығы деп, өңделіп жатқан бетке перпендикуляр бағытталған радиалды кесу күшінің осы бағытта дайындаманың өңделуші бетіне қатысты кесуші ернеуіне жылжуына қатынасы айтылады. Кесу күшінің ықпалынан технологиялық жүйе элементтерінің БТҚБ (кескіштің иілімі және қысылуы, дайындаманың иілімі және т.б.). серпімді деформациясы пайда болады. Егер кесу күшінің әсерінен дайындама және құрал деформацияланбаса, онда өңделген бет цилиндр пішіндес болады.Десек те, дайындама мен кескіштің серпімді деформациясы нәтижесінде өңделген бет диаметрі, кесу күшінің шамасы және кескіштің ұшқыны қаншалықты үлкен болса, соншалықты үлкен болатын дәлсіздік шамасына берілгеннен өзгешеленеді. Өңделуші беттің әр түрлі нүктесіндегі технологиялық жүйе қатаңдығы әрқалай болады. Мысалы, үшжұдырықшалы қысқыда консольді бекітпе барысында бөлшек қатаңдығы қысқыдан өшіру шамасы бойынша азаяды. Сәйкесінше, бойлық беріліспен өңдеу барысында бөлшектің бүгілу нұсқамасы кесу күшінің әсерінен өңделген беттің ұзындығы бойынша өзгереді, нәтижесінде бөлшек пішінінің дәлсіздігі – цилинд орнына конус тәрізді болады. Кескіұстағыштан ұшқынның шамасына тәуелді кескіш құралдың деформациясы, әсіресе терең саңылауларды қашау кезінде айтылады. Технологиялық жүйе қатаңдығын арттыру – өңдеу дәлдігін алу және кесудің жоғарыөнімді режимдерін қолданудың үздіксіз шарты болып табылады.Кесу құралының және өңделудегі дайындаманың, білдек түйіндерінің температуралық деформациялары өңдеудің дәлдәгәне үлкен әсерін береді. Кесу процесі кезінде технологиялық жүйелер буындары қызады, ол температуралық дәлсіздіктердің туындауын болдырады. Құралдың қызу салдарынан оның кесуші бөлігі артады, бұл ұзын беттерді өңдеуде өлшемдер мен пішіндердің дәлсіздігіне алып келеді. Кесу қарсаңында жылу бөлінетіндіктен өңделуші дайындама қызып кетеді, ол қаншалықты ұзақ болса, соншалықты бірқалыпсыз қызады. Артынша оның пішіні мен өлшемі өзгереді, ол өңдеуге қосымша дәлсіздік береді.Өңделуші дайындаманың қызу температурасы оған берілетін жылу мөлшеріне тәуелді, ол өз кезегінде кесу режимі және материалының жылусыйымдылығына, дайындаманың массасына тәуелді. Дайындама массасы неғұрлым көп болса, соғұлым ол температуралық деформацияға аз ұшырайды.Білдек жұмысы кезінде мойынтірек пен түйіндерде үйкелістің салдарынан жылу бөлінеді, нәтижесінде білдек бөлшектері мен механизмдері қызады. Жоныу-бұрама жасайттын білдекте ең алдымен алдыңғы қысқыш қызады. Артқы қысқыш, суппорт және тұғыр айтарлықтай қызбайды. Білдек бөлігінің үлкен массасы әсерінен, өңдеудің дәлдігіне аз-маз әсерін тигізетін ақырын температуралық деформация ағыны болады.Өңдеу дәлдігіне, нормалы өңделуші бетке бағытталған, кескіш құралдың өлшемдік иілімі зор ықпал етеді.Сонымен бірге, өңдеудің дәлдігіне дайындаманы өңдеу өтетін, өндірістік мекемеде темпертураның ауытқуы да әсерін береді. Бөлшектердің дәлдігіБөлшектерді жасау барысында барлық параметрлерді жұмыс сызбасына сай ұстауға тырысамыз. Дегенмен, бөлшекті абсолютті дәл етіп жасау мүмкін емес, сондықтан өңдеу нәтижесінде саналуан дәлсіздіктер кездесуі мүмкін. Жасалып жатқан бөлшек параметрлерінің берілген параметрлерге сәйкестік дәрежесін бөлшектің дәлдігі деп атаймыз. Бөлшектің нақты өлшемі оны өңдеуден кейін өлшеу арқылы алынады. Нақты өлшемді берілген өлшеммен салыстыру өлшемдері бойынша өңдеудің дәлдігін сандық түрде көрсетуге мүмкіндік береді. Берілген өлшем бір санмен емес, аралық айырмасы өлшем шегі деп аталатын, оның екі шектік рұқсат етілген өлшемімен сипатталады. Бөлшектің дәлдігі жоғары болса, өлшемге шектеу аз болады.Өлшем – таңдалған бірліктегі сызықтық шаманың сандық мәні. Өлшемдер бөлінеді:■Нағыз, өңдеу, дайындау кезінде алынған; ■нақты, бөлшекті өлшеу кезінде алынған;;■шектік (максималды және минималды);■номиналды, құжаттарға сәйкес (сызбаларға), есеп басында қызмет етеді, «нөлдік түзу» деп жиі айтылады. Бір-біріне киіліп тұратын екі бөлшекті қосқанда, қапсырылған және қапсырған беттер бөлінеді. Машина құрастыруда ең кең таралғаны бөлшектерді тегіс цилиндрлік (І) және жазық параллельді (ІІ) беттермен жалғау болып табылады. Цилиндрлік қосылыстарда саңылаудың беті біліктің бетін қапсырып тұрады. Қапсырушы бет – саңылау деп, қапсырылушы – білік деп аталады. «Саңылау» және «білік» атаулары, өзге де цилиндрлік қапсырушы және қапсырылушы беттерге де қолданылады (сур. 20.5).Қондырылатын өлшем (отырғызу) — саңылау немесе тартылыстың бар болуымен анықталатын, бөлшек қосылысының сипаты. Отырғызудың үш түрі бар: саңылаулы (S), тартылысты (N) және өтпелі (SN).Саңылау — саңылау мен білік өлшемдерінің әртүрлілігі, егер саңылау өлшемі білікткінен үлкен болса. Тартылыс — саңылау мен білік өлшемдерінің әртүрлілігі, егер білік өлшемі саңылаудан үлкен болса. Квалитет (дәлдік дәрежесі) — Жүйенің шектік мәнінің өрбу дәрежесі. Квалитет деп, номиналды өлшемге байланысты өзгеретін шектер жиынтығы түсіндіріледі. Квалитетттер ұштасатын және ұштаспайтын бөлшектердің шегін қапсырады. Шектер және отырғызулардың бірлік жүйесінде (ШОБЖ) өлшемдердің дәлдік деңгейін қалыптастыру үшін 20 квалитет орнатылған: 01; 0; 1; 2... 18. Дәлдікті 01 квалитетінен 18 квалитетіне дейінгілерден азайтамыз. Квалитеттің шегі шартты түрде латын әріптерімен белгіленеді 1Т, квалитет нөмірімен бірге, мысалы, 1Т7 – 7-квалитет шегі (одан әрі «шек» сөзін жүйе шегі деп түсінеміз).Қазіргі таңда өлшеу қондырғылары мен құралдарының шектері ІТ01...ІТ7 мәндеріне ие, отырғызғылардағы өлшемдер шегі – ІТ3...ІТ13, кедір бұдырлы қосылысты өлшемдер мен жауапсыз өлшемдерінің шектері – ІT14...ІT18. Әр квалитет үшін шектік бірліктер және шектер бірлігі сандары негізінде шектер өрісінің қатары заңды түрде құрастырылған.Дәлдік деңгейлері ІТ квалитеттерімен келесі бұйымдар мен қосылыстар үшін сипатталады:■ақырғы шамасы — ІT01, ІT0, ІT1;■калибрлер — ІT2 .ІT4;■ұштасатын қосылыстар — ІT5...ІT12;■ұштаспайтын еркін қосылыстар — ІT13...ІT18.Әрбір квалитетте шектер номиналды өлшемдердің өсуімен бірге артады, бірақ квалитет арқылы анықталатын (оның реттік нөмірі) дәлдік деңгейімен сәйкес келеді.Нақты номиналды өлшем үшін әр квалитетке арналған шектер бірдей болмайды, сол себепті әр квалитет сол немесе басқа тәсілді және бұйымды өңдеу саймандарын қолдану қажеттігін айқындайды.Жауапты әрі өте дәл қосылыстағы бөлшектердің өлшемдері, мысалы тербеліс подшипниктері, бүгілмелі білік мойны, дәлдіктің жоғарғы класына жататын тербеліс подшипниктерімен жалғанған бөлшектер, жоғарғы дәлдіктегі және дәл металлкескі білдектердегі және сүмбілер және т.б. 5 және 6-шы квалитет бойынша жасалады. 7 және 8 квалитеттер ең көп таралған болып есептеледі. Олар сайман құрастыру және машина құрастыруда, сонның ішінде металлкескіш білдіктер бөлшектерін құрастыруда дәл жауапты өлшемдер үшін қарастырылған. Мысалы, құйылмалы немесе штампты алынған бөлшектер, фланецтер, қақпақтар өлшемдері сияқты, үлкен ауытқулар мен саңылаулар рұқсат етілетін жасаушы қосылыстар бөлшектерінің өлшемдерін 11 және 12 квалитет бойынша тағайындайды.13...18 квалитеттері бөгде бөлшектермен қосылысқа түспейтін бөлшектер, яғни еркін өлшемдер үшін, сондай-ақ алдағы уақтта өңдеуді қарастыратын дайындамалардың өлшемдері үшін арналған.Әртүрлі квалитеттер мен нақты номиналды өлшемдер үшін шектердің сандық мәндері стандарттарда және анықтамалық әдебиеттерде келтірілген [4,5]. 20.2 кестеде кей квалитеттер үшін шектердің сандық мәндері берілген.20.2 кестедегі мәліметтер бойынша, егер мысалы, білік диаметрі 16 мм және 7 квалитет (ІТ7) бойынша ұзындығы 300 мм болып жасалса, онда диаметрі бойынша 18 мкм, ал ұзындығы бойынша 52 мкм-ден артық емес дәлсіздік рұқсат етіледі. Кесте 20.2. Кей квалитеттер үшін шектердің сандық мәндері Номиналды өлшемдер аралығы, ммКвалитет010171011121518артықдейінмкммм030,30,50,81040600,10,41,4360,40,61,01248750,120,481,86100,40,61,01558900,150,582,210180,50,81,218841100,180,72,71201801,22,03,5401601600,41,66,32503152,04,06,0522103200,522,18,13154003,05,07,0572303600,572,38,94005004,06,08,0632504000,632,59,71 6002 0009,013181506009201,56,023 Шектік өріс – жоғарғы және төменгі ауытқулармен шектелетін өріс. Ол шектің мәнімен және оның номиналды өлшемге қатысты күйімен анықталады.Графикалық суретте шектік өріс, нөлдік түзуге қатысты төменгі және жоғарғы ауытқуларға сай келетін екі түзу арасында бекітілген (сур. 20.6).ШОБЖ-да ауытқулардың негізгі 27 түрі қарастырылған. Саңылаулар мен біліктер үшін шектердің барлық өрісі латын алфавитінің әріптерімен белгіленеді: саңылаулар үшін (І) — бас әріптермен (А, В, С, D және т.б.) және біліктер үшін (ІІ) — кіші әріптермен (а, b, с, d және т.б.). Шектер өрісінің қатары екі әріппен белгіленеді, ал 0,W, Q және L әріптері қолданылмайды.Отырғызу үшін негізгі ауытқулар::■саңылаулы — A(a)...H(h);■тартылысты — P(p)...Zc(zc);■өтпелі Js(js), J(j), K(k), M(m) и N(n).Шек негізгі ауытқу мен квалитеттің үйлесімімен көрсетіледі. Сызбаларды күрделендірмес үшін, номиналды өлшем мм-мен, ал ауытқу мкм-мен көрсетілетін шектер өрісінің сызбалық немесе шартты-графикалық орнығуы енгізілген.Бірнеше түсініктерді қарастырайық. Қандай да бір бөлшек үшін негізгі есептік өлшем 25 мм деп берілген десек, бұл номиналды өлшем. Өңдеудің дәл болмауының нәтижесінде бөлшектің нағыз өлшемі номиналдыдан көп немес аз болуы мүмкін. Дегенмен, нақты өлшем тек белгілі шектерде ауытқуы тиіс.    Мысалы, ең үлкен шектік өлшем 25,028 мм-ге тең, ал ең кішісі – 24,728 мм болсын. Демек, бөлшекті өңдеудің талап етілген ддәлдігін сипаттайтын өлшем шегі тең: 25,028 - 24,728 = 0,300 мм.Көрсетілгендей, сызбаларда шектік өлшемдер емес, номиналды өлшемдер және рұқсат етілген жоғарғы және төменгі ауытқулар беріледі. Қаралып отырған бөлшек үшін жоғарғы шектік ауытқу тең болады: 25,028 - 25 = 0,028 мм, ал төменгі шектік ауытқу мынаған тең: 24,728 - 25 = 0,272 мм. Сызбадағы бөлшектің өлшемі, — 25-0,02|. Өлшемнің жоғарғы шектік ауытқуы төменгісінің үстіне жақылады. Ауытқудың мәндері номиналды өлшемдерге қарағанда, кішірек әріптермен жазылады. «+» және «-» таңбалары, ең үлкен және ең кіші шектік өлшемдерді есептеу үшін қандай әрекет керек екендігін көрсетеді. Егер, төменгі және жоғарғы шектік ауытқулар тең болса, онда олар былай жазылады: 25 ± 0,028. Мұндай жағдайда, номиналды өлшем және абсолютті тең шамалардың ауытқуларының әріптерінің өлшемі бірдей болады. Егер, ауытқулардың бірі нөлге тең болса, онда оны мүлдем көрсетпейміз. Мұндай жағдайда оң ауытқуды жоғарғының орнына, ал терісін – төменгі шектік ауытқу орнына әкелеміз. Өлшеу құралдарыӨлшеу құралдары бұйымдар мен бөлшектердің геометриялық параметрлерін өлшеу мақсатында пайдаланылады. Олар білдектегі өңдеу дәлдігін объективті бағалау үшін қажет және түрлі арналымға ие құрылғылардың кең шоғырын біріктіреді.Штангенциркуль — сыртқы және ішкі өлшемдерді, сондай-ақ саңылаулар тереңдігін өте дәл өлшеуге арналған универсалды құрал. Бұл, құрылымы қарапайым, айналымда ыңғайлы және жұмыс жасағанда тез болғандықтан, өлшеу құралдарының ең көп тараған түрінің бірі саналады. Микрометр — шеңберлі, қосымша шкалалаы немесе сандық индикациялы өте дәл (0,5 мкм дейін) өлшеуге арналған құрал.Тереңдік өлшегіш — саңылаулар, жіктердің тереңдігін, ойықтардың биіктігін және т.б. өлшеуге арналған аспап. Тереңдік өлшегіштің негізі, өлшемі анықталатын бөлшектің бетіне орнатылады. Бұрыш өлшеуіш — түрлі құрылымдарда және бөлшектерде, сондай-ақ беттер арасындағы (әсіресе байланыстық әдіспен) геометриялық бұрыштарды өлшеуге арналған бұрыш өлшегіш аспап. Өлшеулер сызықтық шкала, сызықты-шеңберлі негізінде (механикалық көрсеткішпен немесе нұсқамамен), қосымша көрсеткі немесе аспаптың түріне байланысты электронды түрде градуспен бекітіледі Іш өлшеуіш — бөлшектерді өлшеу кезінде орнатылатын (немесе бөлшекке ендірілетін) ішкі сызықтық өлшемдерді (саңылау, жіктер және т.б.) анықтауға арналған өлшеу құралы. Өлшеу құралдары шартты түрде үш түрге жіктеледі: универсалды аспаптар және құралдар, калибрлер, шамалар. Өлшеу құралдары деп ұсынылған аспаптар түрінің көп болуы, өлшеу объектілерінің, әдістері мен тәсілдерінің түрлерінің көбеюуіне де ықпал етті. Солай болса да, осы немесе басқа өлшеудің дәлдігінің қажеттілігі бөлшектің, құрылымының және түйіндерінің арналымына тәуелді.Кей жағдайларда байланыссыз өлшеулер жөн деп саналады. Бұл әдіс, видеомикроскоп көмегімен қандай-да бір объектінің өлшемін анықтауға мүмкіндік береді. Жақсы шешімді камерамен және күшті оптикамен жинақталған видеомикрокоп, тәжірибелік түрде объектінің кез-келген бөлігінің жоғары сапалы суретін алуға мүмкіндік береді, оны тасымалдау ешқандай қиындық туындатпайды. Заманауи видеомикроскоптар, өзінің оптикасының кезекті жинағының, сонымен қатар, айрықша эргономикада бөлшекті байланыссыз өлшеуге жататын түрлі өлшеу есептерін шешу үшін пайдаланылады. Байланыссыз өлшеуге сонымен қатар, лазерлі өлшеу аспаптары да жатады. Бақылау сұрақтары 1.Беттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? 2.Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? 3.Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. 4.Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. 5.Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?  21 - тарауДәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру    Бөлшектерді дайындау дәлдігі Бөлшекті берілген сызбамен дәл өңдеу үшін, бөлшекті дайындаудың дәлдігін анықтайтын келесі негізгі факторларды ескеру қажет: ■БТҚБ жүйесінің геометриялық (соның ішінде кинематикалық) дәлдігі; ■Жүйенің температуралық деформациясы;■Жүктеме астындағы жүйенің деформациясын сипаттайтын технологиялық қатаңдық; ■Орнату, түйіндерді жылжыту және өңдеу барысында жүйенің тұрақтылығы; ■Еріксіз ауытқулар;■Құралдың өлшемді иілімі.Білдектің геометриялық дәлдігінен бөтен, бұл факторлардың барлығы, өңдеу режимдерінің өзгерісі есебінен бөлшектеп басқарылады. Құрылымына, дайындалу сапасына және оны жинауға тәуелді келетін, білдектің дәлдігі, берілген білдек үшін тұрақты болып табылады және өңдеу дәлдігіне айтарлықтай әсер береді. 2 тарауда көрсетілгендей, дәлдігі бойынша білдектер бес классқа жіктеледі:■Н класы — қалыпты дәлдіктегі білдектер (қырналған білдектерге қатысты емес);■П класы — қырналған білдектер қатары кіретін аса дәлдіктегі білдектер; ■В класы — дара түйіндердің құрылымының, дайындалу сапасына және жинауға қойылатын жоғары талаптар, сондай-ақ түйіндер мен білдекті толықтай реттеудің өзгерісі есебінен қол жеткізілетін, аса дәлдіктегі білдектер;■А класы — В класының білдектерін дайындауға қарағанда, тым жоғары талаптар қойылатын, аса дәлдіктегі білдектер; ■С класы — В және А класының білдектерінің дәлдігін анықтайтын бөлшектерді дайындауға арналған аса дәлдіктегі білдектер немесе шебер-білдектер. Білдектердің дәлдігі сәйкес ГОСТ «Дәлдік нормаларымен» қалыптасады.ГОСТ-қа сай, дайындаушы-заводта, әрбір шығарылған білдекті дәлдікке статикалық және динамикалық тексеру жүргізіледі, ал кей білдектер үшін (мысалы, шеңберлі қырналған) қатаңдықты тексеру қаралған. Білдек қондырғысы оны дәлдікке тексеру үшін, пайдалануда ұқсас болуы шарт. Бөлшекті және білдек түйіндерін пайдалану процесінде тозатындығын есте сақтау керек. Әсіресе, білдек элементінің тозуына үйкелістің де әсері зор. Осыған байланысты, білдектер пайдалану процесінде, сонымен бірге жөндеуден кейін де геометриялық дәлдікке тексеруді талап етеді. Дәлдікке тексеру қалыпты температурада өткізілуі тиіс (+20 °С). Температураның ауытқуы тексеріс периодында аспауы тиіс:■±0,5 °С — С дәлдік класының білдегі үшін;■±1°C — А және В класының білдектері үшін; ■±2 °С — П класының білдектері үшін.Іргелес класстар үшін дәлдік талаптардың шектік ауытқуларының айырмашылығы 1,6 есе. Егер, В класының қандай да бір білдегі үшін шек 0,005 мм болса, онда П класының білдектері үшін 0,008 мм құрайды және т.б.Білдектерді дәлдікке тексеру үшін дәл және сезімтал құралдар мен аспаптар қолданылады: сынамалық сызғыштар, қарапайым бақылау сызғышы, сызбаүлгілік және қырлы болат сызғыштар, бұрыштықтар, қуыс бұрғы, эталондық плиткалар, конусты және цилиндрлі жақтау, уровеньдер, индикаторлар, оптикалық аспаптар және т.б. Сынамалық сызғыштар ені 40...130 мм, ұзындығы 500...3 000 мм бағыттаушы жазықтықтың түзулігін тексеру үшін пайдаланылады. Қуыс бұрғы (сур. 21.1, а) іргелес беттер арасындағы саңылауларды тексеру үшін қолданылады. Ол қалыңдығы 0,05.2 мм болат пластинкалар (70.20 дана) жинағынан тұрады және пайдалану барысында өте мұқият болуды талап етеді. Конусты жақтау (сур. 21.1, б) шпиндель осінің күйін және ондағы конусты жонуды тексеру үшін қолданылады (сур. 21.1, в).Цилиндрлік жақтау центр түзулер мен білдек бағыттаушысының арасындағы параллелльдікті тексеру үшін қызмет етеді. Жақтаулар болаттан жасалады және шынықтырылады, олардың диаметрлері 125 мм дейін, ал ұзындықтары 2 000 мм-ге дейін болады. Уровеньдер үстелдер қондырғыларының горизонталды немесе вертикалды дұрыстығын, үстелдер мен бағыттауыштардың түзусызықтылығын, сондай-ақ тіректер мен тұғырлардың өзара орнығуының дұрыстығын тексеру үшін қызмет етеді. Олар қарапайым, реттегіш және жақтаулы болып бөлінеді. Барлық уровеньдерде ауа көпіршіктері бар спиртпен толтырылған, цилиндрлік әйнек түтікше-ампула болады. Түтіктің сыртқы бетінде бөліктер бар. Түтік, төменгі беті өңделген болат немесе шойын плиткаға бекітілген. Горизонталды күйден ауытқуы кезінде ауа көпіршігі оңға немес солға жылжиды. Көпіршік ауытқыған бөліктер санына қарай, өлшеніп жатқан беттің еңкіштігі анықталады. Уровеньдердің сезімталдығы 0,02... 0,05 мм (1 м ұзындыққа) шамасында болады.Қарапайым деңгей спирт және ауа көпіршігі бар өзара перпендикуляр екі түтікше сыятын плитканы бідіреді. Реттелуші деңгейде шыны түтікшенің еңкіштігі, көпіршікті орта күәге келтіруге мүмкіндік беретін, микрометрлік бұранда көмегімен реттеледі. Горизонталды күйден ауытқуы бұл бұранданың жылжу шамасымен анықталады.Жақтаулы деңгейде ауа көпіршігі мен спирті бар, ішкі жағының бірінде өзара перпендикуляр орналасқан екі шыны түтікше орналасқан квадратты шойын жақтау болып табылады. Бұл уровень тексеріліп жатқан білдек бөлшектерінің жазықтықтарының өзара орнығуын, вертикалдығы мен горизонталдылығын тексеру үшін қолданылады. Бағыттаушы тұғырды тексеру барысында өлшеу аралығы 0...2, 0...3, 0...5, 0... 10 мм және негізгі шкаласының бөлігі 0,01 және 0,002 мм болатын индикаторлар жиі пайдаланылады. Бөлік мөлшері 0,01 мм болатын индикаторлармен өлшеудегі орташа қателік 0,02 мм, ал бөлік мөлшері 0,002 мм болса – 0,003.0,009 мм-ді құрайды.Индикаторлар, түрлі геометриялық пішіндер негізінде бекітілетін, универсалды штативке орнатылады (сур. 21.2). Индикаторлы қалпақшалар, тексеру ыңғайын жасай отырып, индикаторды пайдаланудың әмбебаптығын арттыратын қосымша сұғындырмамен қамтамасыз етіледі. Жөндеу практикасындағы базалық беттердің түрлі геометриялық пішініне ие тығырықтардан басқа, индикаторлы қалпақшасы бар универсалды және арнайы тетіктер де қолданылады. Білдектердің бағыттағыш тұғырын тексеру. Бағыттағыш тұғырдан параллельдіктің ауытқу шамасын анықтау үшін арналған тетік, тік бұрышты және «қарлығаш құйрықты» бағыттағыштардың өлшемін штанга ұзындығының 2 шегінде жүргізуге мүмкіндік береді (сур. 21.3). Бұл штангаға, айқын диаметрлі және ұзындықтағы цилиндр – тіректер 5 орнатылған арқалық 3 мықтап бекітілген. Штанганы бойлай тең иықты рычагы бар 4 индикаторлы тірек 1 жылжып отырады. Тірек өлшеуіш бағыттамасының анықталған өлшемімен жазықталады. Серіппе үнемі рычагтың төменгі бөлігін 4 тексерудегі бағыттағышқа А қарай жаншып тұрады. Бағыттауыш бойымен штанганы 2 жылжыта отырып және арқалықты 3 солардың біріне қарай Б) сыға отырып, параллельдік емес немесе түзу сызықты еместігін көрсететін нұсқама көрсеткіштерін бақылаймыз. Арқалық 3 жылжытылатын Б бағыттауышында, жөндеу кезінде түзусызықтылық алдын ала қалпына келтірілген болуы тиіс, сонымен бірге бұл бақылау тәсілінде берілген бағыттауыш негіз ретінде қабылданады. Білдектің бағыттауыш тұғыры қорап, күймеше және тұғыр элементтерімен және өзге бөліктерімерн байланысты. Бұл элементтердің және тұғыр бөліктерінің бағыттауыштарының өзара орналасуына, тұғырдың жұмыс істеу дәлдігі және оның қатаңдығы тәуелді. Мысалы, жүріс бұрандасының және біліктің геометриялық остері горизонтальді және вертикальді жазықтықтарда тұғырдың бағыттаушысымен параллель болуы тиіс, ал құралкүймешіктің арқалық берілісінің бұрандасы, жонғыш білдектегі «қарлығаш құйрықты» типтегі бағыттамаға параллель. Радиалды – бұрғылау білдегі, фрезерлі білдектің горизонтальді және вертикальді берілістері траверсаларының бұрандалары бағыттауышқа параллельді болуы тиіс. Ажарлағыш білдектердің арқалық берілістерінің штоктары да, үстелді жылжыту бағытна параллель. Егер бұл шарттар сақталмаған болса, механизмдер жұмсының дәлдігі және бірқалыптылығы қамтылмайды және бұранда, шток, сомындардың және т.б. қарқынды тозуы мен сынуы орын алады.   Жону білдектерінің дәлдігін тексеру Жону білдектерін дәлдікке тексеру барысында құралкүймешіктің бойлық қозғалысының горизонтальді жазықтықтағы түзулігі, алдыңғы қысқыш сүмбісінің айналу осінің және вертикальді жазықтықтағы бағыттағыш тұғырға қатысты артқы қысқыш күпшесі саңылауының өсінің, патрон қондырғысы астының алдыңғы қысқышы сүмбісінің центрлеушібетінің радиалды соғысы, алдыңғы қысқыш сүмбісінің өстік соғысының және т.б. бірбойлы болуы тексеріледі. Горизонталь жазықтықтағы құралкүймешіктің бойлық жылжуының түзулігі, алдыңғы және артқы қысқыштар центрінде бекітілген цилиндрлік жақтаулар көмегімен және құралкүймешікте орналасқан индикатордың көмегімен тексеріледі (сур. 21.4, а). Артқы қысқышты көлденең бағытта жылжыту арқылы, жақтаудың соңындағы индикатор көрсеткіштері бірдей немесе құралкүймешіктің 1 м жүрісіне 0,02 мм-ден артық айырмашылығы болмаса ғана қол жеткізуге болады. Алдыңғы қысқыш шпиндельінің және артқы қысқыш күпшесінің айналу өстерінің бірбойлылығы бағыттаушы тұғырға қатысты вертикальді жазықтықты, алдыңғы қысқыштан артқы қысқышты центрлерінің ең үлкен арақашықтығын 1/4 жою барысында тексеріледі (сур. 21.4, б). Тексеріс, сүмбі мен күпше саңылауларына қойылған цилиндрлік жақтаулар, сондай-ақ құралкүймешікте орнатылған индикатордың көмегімен орындалады. Сүмбінің жақтауын көрсететін индикатордың ең үлкен көрсеткіші, құралкүймешіктің горизонталь жазықтықта центрлер түзуіне қатысты ілгері-кейінді көлденең қозғалысымен анықталады. Индикатор күйін өзгертпей, осы әдіспен оның артқы қысқышының жақтауын түзетін көрсеткіштері анықталады. Ең үлкен диаметрі 400 мм болатын бөлшекті өңдеу үшін арналған білдектерде индикатор көрсеткіштерінің айырмашылығы 0,06 мм-ден асып кетпеуі тиіс. Тек қана алдыңғы қысқыш сүмбісінің үстіндегікүпше саңылауының өсінің артуына рұқсат етіледі. Патрон астындағы алдыңғы қысқыш сүмбісінің центрлеуші бетінің радиалды соғысы индикатор көмегімен анықталады (сур. 21.4, в). Осылайша, индикатордың өлшеуші өзегі, сүмбінің центрлеуші мойынтығына перпендикуляр орнатылады. Айналмалы сүмбі мойынтығының радиалды соғысы, өңделуші бөлшектің ең үлкен диаметрі 400 мм патроны үшін 0,01 мм-ден аспауы қажет. Алдыңғы қысқыш сүмбісінің өстік соғысы, сүмбі саңылауында орнатылған жақтау және айналмалы сүмбі барысында білдекке орнатылған индикатор көмегімен өлшенеді (сур. 21.4, г). Ұшығы жазық индикатордың өлшеуші өзегі, жақтаудың центрлік саңылауына қондырылған шарға тіреледі. Сүмбінің осьтік соғысы, ең үлкен диаметрі 400 мм болатын бөлшектерді қондыру үшін 0,01 мм –ден аспауы тиіс. Алдыңғы қысқы сүмбісінің конустық саңылауының радиалды соғысы, сүмбі саңылауына орнатылған, ұзындығы L = 300 мм жақтау көмегімен және айналмалы сүмбі барысында білдектің кескішұстағышында орналасқан индикатор көмегі арқылы тексеріледі (сур. 21.4, д). Өңдеудегі бөлшегінің ең үлкен диаметрі 400 мм білдектер үшін, сүмбі келтегінде жақтаудың (жағдай 1) радиалды соғысы 0,01 мм артпауы керек, ал сүмбі келтегінен L = 300 мм қашықтықта (жағдай 2) – 0,02мм. Алдыңғы қысқыш сүмбісінің айналу осінің құралкүймешіктің бойлай қозғалысымен параллельдігі, сүмбінің саңылауында орнатылған ұзындығы L = 300 мм жақтаудың және білдектің құралкүймешігіндегі индикатор көмегімен тексеріледі (сур. 21.4, е). Өлшеу, вертикальді (жағдай 1) және горизонтальді (жағдай 2) жазықтықтардағы жасаушы жақтаулар бойынша жүргізіледі. Осылайша,сүмбі келтегінен L = 300 мм қашықтыққа индикаторлы құралкүймешікті жылжыта отырып, диаметрлі орналасқан екі жасаушы жақтау (сүмбінің 180° бұрылысы кезінде) бойынша индикатор көрсеткіші алынады. Содан соң, екі жасаушы бойынша (горизонтальді және вертикальді жазықтықтар үшін жеке-жеке) өлшенген ауытқулардың орташа арифметикалық мәні анықталады.Өңделуші бөлшегінің ең үлкен диаметрі 400 мм болатын білдектер үшін, вертикальді жазықтықтағы құралкүймешіктің бойлық жылжу бағытындағы сүмбі осінің шектік параллельсіздігі 0,03 мм-ден артық болмауы керек (әрі параллеь еместік тек жоғары бағытталуы қажет), ал горизонтальді жазықтықта – 0,012 мм-ден артпауы керек (параллель еместік құралкүймешік жаққа бағытталуы керек). Жону білдектері жұмыстарының дәлдігі үлгілерді өңдеу барысында тексеріледі. Білдектегі ең үлкен диаметрі 400 мм болатын өңделуші бөлшектің, цилиндрлік бетінің геометриялық пішінінің дәлдігі, ұзындығы 200 мм үлгіні өңдеу кезінде тексеріледі. Үлгінің ортасында және соңында орналасқан, шамамен үш белдемелі өңделген үлгі, патронға немесе білдектің центріне орнатылады және белдеменің сыртқы беті бойынша өңделеді. Диаметрдің кез-келген көлденең қимадағы тұрақтылығы тексеріледі, дегенмен өлшенген максималды және минималды мәндер айырмашылығы 0,02 мм-ден артпауы қажет. Өлшеу пассиметр, микрометр немесе басқа құралдармен жүргізіледі. Келтек беттің жазықтығы, патрон жұдырықшасында орнатылған, диаметрі D = 200 мм үлгіні өңдеу кезінде тексеріледі. Үлгінің келтек беті сақиналы жырашықтарға ие (шеткі аймақта, орталығында және центрде) және алдын-ала өңделген болуы шарт. Келтек беттің бунағынан кейін үлгі білдектен алынбайды. Өңдеу нәтижелері, құралкүймешікте индикатордың ұшы өлшенуші бетке пеерпендикуляр етіп орнатылған индикатормен тексерілген болуы мүмкін. Өлшеу, көлденең бағытта құралкүймешіктің жоғарғы бөлігі D ұзындығына тең немесе ұзынырақ жылжыту жолымен өтеді. Индикатор көрсеткішінің ең үлкен алгебралық айырмашылығының жартысы ретінде анықталатын ауытқу,0,016 мм-ден аспауы тиіс. Келтек беттің жазықтығы, үлгінің өңделген келтегіне қосылған, бақылау сызғышының индикаторының ұшына жанаса отырып тексеріледі. Сызғыш бетті тексеруші әртүрлі өстік қималарға жанасады және ауытқу жоғарыда айтылғандай анықталады. Ойылған бұранда дәлдігі, шамамен білдек бұрандасының жүріс адымына тең адымға ие, ұзындығы 500 мм-ден аспайтын трапециялы бұранданы ою барысында, білдектің центріне бекітілген, диаметрі білдектің жүріс бұрандасының диаметріне тең болатын үлгіде тексеріледі. Осылайша, жүріс бұрандасы, беру қорабы механизмінің сөнуімен бірге тісті дөңгелек арқылы сүмбімен тікелей жалғанады. Таза өңдеуден кейін бұранданың бірқалыптылығы сәкес құралдармен және тексіріс тәсілдерімен тексеріледі.  Өлшеу нәтижелері бойынша бұранда жүрісінің жинақталған дәлсіздігі анықталады – өз қимасында түзулер бойынша бұранда өсіне параллель кез келген аттас (көршілес емес) бұранданың айналым профильдерінің арасындағы берілген және нақты арақашықтықтардың айырмашылығы. Бұранда адымының жинақталған дәлсіздігінің шамасы 300 мм ұзындыққа 0,04 мм- ден аспауы тиіс.   Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруБілдек жұмысының дәлдігіне және сапасына ықпал ететін, білдек ақауын уақытылы аңғару үшін, фрезерлі білдекте жұмыс жасайтын кез-келген қызметкер орындай алуы қажет горизонтальды және вертикальді фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеру әдістерінің бірнешеуін қарастырайық. Барлық сандық сипаттамалар Н класының білдектері үшін беріледі.Үстелдің жұмысшы бетінің жазықтығын тексеру – тексеріс сызбасы 1 (сур.21.5, а). Үстелдің жұмысшы бетінде әртүрлі бағытта,бірдей биіктіктегі екі калибрлік плиткаға сыналған қырлы сызғыш қойылады. Қуысқұлақ және жазық плиткалармен (ұзындықтың ақырғы шамасы) үстелдің беті мен сызғыштың төменгі қырының арасындағы саңылау тексеріледі. Кез-келген бағыттағы (тек имектікке рұқсат беріледі) 1000 мм ұзындыққа 0,03 мм ауытқу рұқсат етіледі. Сур. 21.5. Фрезерлі білдектер дәлдігін тексеру:а — үстелдің жұмысшы бетінің жазықтығы; б — сүмбінің конустық саңылауының өстерінің радиалды соғысы; в — сүмбінің алдыңғы шетінің сыртқы цилиндрлі отырғызылатын бетінің радиалды соғысы; г — бойлық жылжу бағыты бойынша үстелдің жұмысшы бетінің параллельділгі; д — Үстелдің жұмысшы бетінің оның көлбеу бағыттағы қозғалысына параллельділігі; е — үстелдің жұмысшы бетінің сүмбінің айналу өсіне параллельдігі; ж — вертикальды немесе горизонтальды жылжу жазықтығына сүмбінің айналу өсін бағыттаушы хоботтың параллельдігі; з — жылжу үстелінің жұмысшы бетінің сүмбісінің айналу өсіне перпендикулярлығы; и —бойлық және көлденең жылжу жазықтығына консольді вертикальді жылжыту бағытытындағы үстелдің жұмысшы бетінің перпендикулярлығы; L — жақтаудың ұзындығы. Сүмбінің конустық саңылауының өсінің радиалды соғысын тексеру – тексеріс сызбасы 2 (сур. 21.5, б). Индикатор, сүмбі ұясына конусты құйыршық орнатылған, ақырғы бақылау жақтауының цилиндрлік бетіне өлшегіш сұққыш жанасып тұратындай етіп, білдектің қозғалмайтын бөлігіне бекітіледі. Сүмбі айналысқа түседі. Өлшеу сүмбінің келтегінде және сүмбі келтегінен L қашықтықта жүргізіледі. Бірінші, екінші және үшінші өлшемді білдектер үшін, рұқсат етілген ауытқуы сүмбі келтегінде 0,010 мм және L = 300 мм қашықтықта 0,020 мм.Сүмбінің алдыңғы ұшының сыртқы цилиндрлік отырғызу бетінің радиалды соғысын тексеру – тексеріс сызбасы 3 (сур. 21.5, в). Индикатор, отырғызылатын центрлеуші фрезаның, сүмбінің алдыңғы шетінің сыртқы бетіне өлшегіш сұққыш жанасып тұратындай қылып, білдектің қозғалмайтын бөлігіне бекітіледі. Сүмбі айналымға түседі. Бірінші, екінші және үшінші және одан да көп өлшемді білдектер үшін шектік ауытқу – 0,015 мм. Үстелдің жұмысшы бетінің параллельдігін, оның бойлық жылжу бағытымен тексеру – тексері сызбасы 4 (сур. 21.5, г). Индикатор, білдектің қозғалмайтын бөлігіне, оның өлшеуіш сұққышы үстелдің жұмысшы бетіне жанасатындай етіліп бекітіледі. Үстел жүрістің толық ұзындығына бойлық бағыттауыш бойынша жылжиды. Консоль тұғырда, ал жылжымалар – консольда тоқтайды. Үстелдің толық ұзындығында шектік ауытқу: 300 мм-ге дейін – 0,015 мм, 500 мм-ге дейін – 0,020 мм және 1000 мм-ге дейін – 0,030 мм. Үстелдің жұмысшы бетінің параллельдігін, оның көлденең жылжуымен тексеру – тексеріс сызбасы 5 (сур. 21.5, д). Индикатор, білдектің қозғалмайтын бөлігіне, оның өлшеуіш сұққышы үстелдің жұмысшы бетіне жанасатындай етіліп бекітіледі. Үстел жүрістің толық ұзындығына бойлық бағыттауыш бойынша жылжиды. Консоль тұғырда тоқтайды. Үстелдің толық ұзындығында шектік ауытқу: 300 мм-ге дейін – 0,020 мм және 500 мм-ге дейін – 0,030 мм (үстел тек тұғырға ғана ауытқу бере алады). Жылжу үстелінің жұмысшы бетінің сүмбісінің айналу өсінің параллельдігін тексеру – тексеріс сызбасы 6 (сур. 21.5, е). Сүмбінің конустық ұяшығына консольды бақылау жақтауы орнатылады. Өлшем индикатормен жүргізіледі, индикатордың тұрақтылығының негізі, үстелдің жұмысшы беті бойынша, жақтау өсіне перпендикуляр етіп, оның өлшегіш сұққышы цилиндрлік бетке жақтаудың төменінен немесе жоғарыдан, алдымен сүмбі келтегінде, содан соң одан L қашықтықта жылжиды. Әрбір өлшеу екі диаметрлі қарама-қарсы жақтаулар бойынша өткізіледі, берілген біріктіруде оны сүмбімен, яғни бірінші өлшеуден кейін сүмбі жақтаумен бірге 180°-қа бұрылады. Әр өлшеудің дәлсіздігі, екі өлшемнің орташа арифметикалық нәтижесімен, жақтаудың диаметрлі қарама-қарсы қапталы бойынша анықталады. Өлшеу үстелдің жоғарғы және төмен күйінде, тұғырда консольдің және жылжымалардың консольда тоқтауы барысында өтеді. Шектік ауытқу, үстелінің ені 160 мм-ден жоғары білдектер үшін 300 мм ұзындыққа 0,03 мм (жақтаудың бос ұшы тек төмен қарай ауытқуы мүмкін). Вертикальді және горизонтальды жылжу жазықтықтарында хоботты бағыттауыш сүмбінің айналу өсінің параллельдігін тексеру – тексеріс сызбасы 7 (сур. 21.5, ж). Индикатор хоботтағы арнайы ползушкада, оның өлшеу сұққышы, сүмбі ұяшығына орнатылған, консолды бақылау жақтауының цилиндрлі бөлігіне жанасатындай етіп бекітіледі. Индикатормен бірге ползушка хобот бағытауышымен қозғалады. Өлшеу, вертикальді және горизонтальды жазықтарда диаметрлі қарама-қарсы екі қапталдардың жақтаулары бойынша жүргізіледі, бірінші өлшеуден кейін сүмбі 180°-қа бұрылады. Дәлсіздік екі өлшеудің де орта арифметикалық нәтижелерімен анықталады. Рұқсат етілетін ауытқу тік және көлденең жазықтықтарда да үстелінің ені 160 мм жоғары білдектер үшін 300 мм ұзындыққа 0,025 мм. Жылжу үстелінің жұмысшы бетінің сүмбісінің айналу өсінің перпендикулярлығын тексеру - тексеріс сызбасы 8 (сур. 21.5, з). Сүмбіде, өлшеу сұққышы үстелдің жұмысшы бетіне жанасқан, индикаторлы арнайы иілмелі жақтау бекітілген. Өлшеу барысында сүмбі индикатормен бірге 360°-қа бұрылады. Тексеру барысында консоль тұғырда, ал жылжымалар – консольда тоқтаған. Әрбір өлшеу, бойлық және көлденең жазықтықта сүмбінің 180°-қа қатысты жылжытылған, индикатордың екі күйінде өтеді. Әр өлшеудің дәлсіздігі екі өлшемнің орташа арифметикалық нәтижесімен анықталады. Өлшеу үстелдің жоғары және төменгі күйінде қалай өтсе, сүмбіде де солай болмақ (білдекте сүмбілік қысқыштың вертикалды қозғалысымен бірге). Бұрылмалы сүмбілі қысқышы бар білдектерде, ол нөлдік күйде орналасады. Шектік ауытқу, бойлық жазықтықта үстелінің ені 160 мм-ден жоғары білдектер үшін 300 мм ұзындыққа – 0,020 мм және көлденең жазықтықта 0,030 мм (көлденең жазықта иілім тек тұғырға қарай болады). Бойлық және көлденең жылжу жазықтықтарында үстелдің жұмысшы бетінің консольдың вертикаль жылжу бағытымен перпендикулярлығын тексеру - тексеріс сызбасы 9 (сур. 21.5, и). Индикатор, білдектің қозғалмайтын бөлігіне, оның өлшеуіш сұққышы, үстелді бойлай және көлденең орнатылған бұрыштықтың вертикальді жұмысшы қырына жанасатындай етіліп бекітіледі. Шектік ауытқулар: үстелінің ені 160 мм-ден жоғары білдектер үшін үстелдің бойлық өсінің бойымен, 300 мм ұзындыққа – 0,020 мм және үстелдің көленең өсінің бойымен 0,030 мм (болйық жазықта ауытқу екі жағында да болуы мүмкін, ал көлденең жазықта бұрыштықтың жоғарғы ұшы тек тұғыр жағына ауытқуы мүмкін).  Бақылау сұрақтарыБілдекте бөлшекті дайындау дәлдігіне не әсер етеді? Білдекті дәлдікке тексеру үшін қандай құралдар мен аспаптар қолданылады? Бағыттаушы тұғырларды тексеру қалай жүзеге асырылады? Жону білдектерінің дәлдігін тексеру қалай жүргізіледі? Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеру қалай іске асады?                  Қосымша«Сан алуан және бұрғылық, жонғыш, фрезерлі, көшірме, кілтекті және тегістегіш типті металл кескіш білдектердегі бөлшектерді өңдеу» оқу курсы бойынша тәжірибелік және өз бетінше оқу тізбесі (Келтірілген тақырыптар «Кәсіби модульдердің жоспарлы бағдарламасымен» оқу дисциплинасы бойынша сәйкес келеді, автор М. К. Чусов )тәжірибелік сабақБұрғылау білдегінің кинематикалық тізбегі түйіндерінің есебі.2. Бұрғылау тобының білдектеріне арналған кесу режимдерінің есебі.Жону білдегінің кинематикалық тізбегі түйіндерінің есебі. Жону тобының білдектеріне арналған кесу режимдерінің есебі. 1. Фрезерлі білдектердің кинематикалық тізбегі түйіндерінің есебі.2. Жазықтықтарды және қиғаштықты фрезерлеу барысындағы кесу режимдерінің есебі. V-VІ.1.Көшірме және кілтекті білдектердің кинематикалық тізбегі түйіндерінің есебі. V-VІ.2. Көшірме және кілтекті білдектерде бөлшектерді өңдеудегі кесу режимдерінің есебі. VІІ.1. Ажарлағыш білдектердің кинематикалық тізбегі түйіндерінің есебі.2.Шеңберлі ажарлағыш білдектерде бөлшектерді өңдеудегі кесу режимдерінің есебі. 1.Өндірістің бірліктік және массалық типтерінде білдекті жөндеу.VІІІ.2. Өндірістің бірліктік және массалық типтеріндегі өнімнің сапасын бақылау және қадағалау. Зертханалық жұмыстар1. Жону білдегін басқару дағдыларын өңдеу. 1. Әмбебап фрезерлі білдектерде жазықтықты өңдеу үшін арналған кесу және өлшеу құралдарын таңдау. ІV.2. Фрездер классификациясы, өлшемдер және өлшемдердің, бұрыштардың және фрездің басқа да элементтерінің талдауы Өзіндік жұмысБұрғылау тобының білдектері, бұрғылау тобының білдектеріндегі жұмыстар технологиясы. Жону тобының білдектері, берілген сызба және өндіріс типі бойынша бөлшекті жасаудың технологиялық процесін игеру, бұрандаларды кескімен кесу, конустардың өңдеу, күрделі конфигурациялы бөолшектерді өңдеу. Жону білдектерін жөндеу 1. Берілген сызба және өндіріс типі бойынша универсалды фрезерлі білдекте бөлшек жасаудың технологиялық процесін игеру.ІV.2. Фрезерлі білдектерді жөндеу.1. Материалдарды абразивті құралдармен кесу негіздері. 1. Металл кесукіш білдектердегі жұмыс сапасы бойынша мәнжазба. Әдебиеттер тізімі Адаскин А.М. Заманауи кескі құралдар / А.М. Адаскин, Н.В.Колесов. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 224 б.Багдасарова Т.А. Фрезерлі жұмыстар технологиясы / Т. А.Багдасарова. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2012. — 128 б.Босинзон М.А. СББ және оны пайдаланудың заманауи жүйесі / М.А.Босинзон. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 192 б.Вереина Л. И. Қырнаушы анықтамасы / Л. И. Вереина. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2010. — 448 б.Вереина Л. И. Білдек жұмысшысының анықтамасы / Л. И. Вереина, М. М. Краснов. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2008. — 560 б.Вереина Л. И. Металлкескіш білдектер қондырғысы / Л. И. Вереина, М.М. Краснов. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2012. — 432 б.Вереина Л. И. Фрезеровщик. Өңдеу технологиясы / Л. И. Вереина. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2008. — 64 б.Металлды кесу режимдері : анықтама / Ю. В. Барановский, Л.А. Брахман, А.И.Гадалевич және т.б. — М. : НИИТАвтопром, 1995. — 456 б.Черпаков Б.И. Металл кескіш білдектер / Б.И.Черпаков, Т.А.Альперович. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2010. — 368 б.Черпаков Б.И. Жабдықтау технологиясы : кәсіби орта білім алу оқулығы / Б.И. Черпаков. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2012. — 288 б.Қосымша әдебиеттерАгафонова Л.С. Қалыптүзу процестері және құралдары: Зетрханалық-тәжірибелік жұмыстар / Л. С. Агафонова. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 240 б.Ермолаев В.В. Технологиялық жабдықтау : Зетрханалық-тәжірибелік жұмыстар және курстық жобалау / В. В. Ермолаев. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 240 б.Ильянков А. И. Машина жасау технологисындағы негізгі терминдер, түсініктер және анықтамалар: анықтама / А. И. Ильянков, Н. Ю. Марсов. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2012. — 288 б.Багдасарова Т.А. «Металл жонушы » мамандығы бойынша жұмыс жасау. Оқу тәжірибесі бойынша оқу құралы / Т.А.Багдасарова. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 176 б.Багдасарова Т. А. Фрезерлік жұмыстар технологиясы: Жұмыс дәптері / Т.А.Багдасарова. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2009. — 80 б.Багдасарова Т.А. Жону ісі: Жұмыс дәптері / Т.А. Багдасарова. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2008. — 112 б.Багдасарова Т.А. Металл кескіш білдектер құрылғысы: Жұмыс дәптері/ Т.А.Багдасарова. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2011. — 96 б.Вереина Л.И. «Фрезерші» мамандығы бойынша жұмыс жасау. Оқу тәжірибесі бойынша оқулық / Л. И. Вереина. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 160 б.Вереина Л.И. Токарь: Қысқаша анықтама құралы / Л. И. Вереина, М. М. Краснов. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2008. — 320 б.Щербаков В.П. «Токарь» мамндығы бойынша жазбаша емтихан жұмыстары / В. П.Щербаков. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2006. — 80 б.Көрнекі кескінделген оқу құралдарыВереина Л. И. Токарь ісі: 36 плакат / Л. И. Вереина. — М. : «Академия» баспа орталығы , 2011.Вереина Л.И. Фрезерлі және ажарлағыш жұмыстар: 31 плакат / Л.И.Вереина. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2004.  Мазмұны Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұны   БӨЛІМ ІV. ФРЕЗЕР ТОБЫНЫҢ СТАНОКТАРЫНДА ӨҢДЕУ Тарау 10. Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұны Тарау 15. Буатты білдектердің кинематикасы, жұмыс принциптері және қондырғылары Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныБӨЛІМ VІІІӨҢДЕУ САПАСЫН ТЕКСЕРУ Бұрғылау тобы ібілдектерінің құрылымы, жұмыс қағидасы және кинематикасы 4.1. Бұрғылау білдектерінің жалпы сипаттамасыРадиалды бұрғылау білдегінің құрылымыВертикальды бұрғылау білдегінің құрылымы 4.4. Кеулейжону білдегіБұрғылау тобы білдектерін жабдықтау және жұмыс технологияларыДайындамалар мен құралдарды бұрғылау тобы білдектеріне бекітуге арналған құрылғылар Бұрғылау тобы білдектерінде кесудің технологиялық барысы мен режимдері. Бұрғылау тобы білдектеріндегі жұмыс түрлеріӨңдеудің дәлдігіБөлшектердің дәлдігіӨлшеу құралдарыБақылау сұрақтарыБеттің кедір-бұдырлығына қандай факторлар әсер етеді? Өңделген бөлшектің квалитеті дегеніміз не? Жанасушы бөлшектерді өңдеуді бақылаудың негізгі тәсілдерін сипаттаңыз. Негізгі өлшеу аспаптарын сипаттаңыз. Байланыссыз өлшеу әдістері несімен ерекшеленеді?Дәлдік нормасы бойынша металлкескіш білдектерді тексеру Фрезерлі білдектердің дәлдігін тексеруҚосымшаӘдебиеттер тізіміМазмұныҚосымша. «Әртүрлі типтегі және түрдегі (бұрғылағыш, жонғыш, жоңғылағыш, көшіргі, кілтекті және ажарлағыш) металл кескіш білдектердің бөлшектерін өңдеу» оқу курсы бойынша тәжірибелік және өз бетінше дайындық жұмыстарының тізімі 358Әдебиеттер тізімі 360        Оқу басылымы Босинзон Марк АркадьевичӘртүрлі типтегі және түрдегі (бұрғылағыш, жонғыш, жоңғылағыш, көшіргі, кілтекті және ажарлағыш) металл кескіш білдектердің бөлшектерін өңдеуОқулықРедактор: Н. В. Жукова, Б.Б. Ербосынов Компьютерлік беттеу: Р. Ю. Волкова Корректорлар: Н. В. Савельева, С. Ю. Свиридова№ 101116693. Баспаға жазылды: 24.12.2015. Пішімі 60 х 90/16. «Балтика» Гарнитурасы. Парақ офсетті. Баспа офсетті. Усл. басп.. 23,0 б..Тираж 1200 д. Тапсырыс №«Академия» ЖШҚ баспа орталығы. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мир даңғ., 101В,. 1 б.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлы-эпидемиологиялық бекітпе № РОСС RU. AE51. H 16679,25.05.2015.Идел-Пресс-те басып шығарылд