Соңында, бұл хикаяның адами қызығушылығы да жоғары – Штаттардан келген жас жігіттің Еуропа мен, атап айтқанда, Англиядан алған әсері. Ол Пепис секілді ақжарқын ашықтықпен жазады. Бұл кітапта аты аталғандар оны кешіріммен оқуы керек. Бұл кітап қатаң тарих емес, бір күні жазылатын тарихқа қосылған автобиографиялық үлес екенін ұмытпаған жөн. Автордың өзі айтқандай, кітап тарихи фактілерден гөрі, жеке әсерлердің жазбасы болып табылады.

Мұнда мен ДНҚ құрылымының қалай ашылғаны туралы өз нұсқамды баяндаймын. Осылайша мен маңызды оқиғалардың көбі орын алған Англиядағы соғыстан кейінгі алғашқы жылдардың атмосферасын жеткізуге тырыстым. Бұл кітап көрсеткендей, ғылым сырт көзге көрінетіндей әрдайым түзу әрі логикалық жолмен жүре бермейді. Керісінше, оның алға (кейде артқа) қадамдары – тұлғалар мен мәдени дәстүрлер үлкен рөл атқаратын адами оқиғалар.

1955 жылдың жазында мен Альпіге бара жатқан достарыма қосылуды ұйғардым. Кингс-колледждің мүшесі Альфред Тиссиерес маған Роторн шыңына шығаруға көмектесетінін айтты. Пошта автобусымен Зиналға бара жатып, жүргізушінің басы айналмауын тіледім. Сол жерде мен Кингс-колледжде Морис Уилкинспен бірге ДНҚ талшықтарының оптикалық қасиеттерін зерттеген ғалым Вилли Сидсті кездестірдім.

Мен ешқашан Фрэнсис Криктің кішіпейіл болғанын көрген емеспін. Мүмкін басқа ортада ол солай шығар, бірақ менде оған негіз болмады. 1951 жылдың күзінде мен Кембридж университетінің Кавендиш зертханасына ақуыздардың үш өлшемді құрылымын зерттейтін физиктер мен химиктер тобына қосылуға келдім. Ол кезде ол отыз бесте еді, бірақ әлі мүлдем танымал емес болатын.

Ол келген кезде Фрэнсистің теориялары ақуыз кристаллографиясынан әлдеқайда асып түсті. Ол басқалардың тапқан деректерін тез іліп әкетіп, олардан үйлесімді үлгі құрастыруға тырысатын, бұл оның замандастарының арасында жасырын қорқыныш тудыратын.

ДНҚ бойынша рентгендік жұмысқа мені алғаш рет Уилкинс қызықтырды. Бұл Неапольде, тірі жасушаларда кездесетін ірі молекулалардың құрылымына арналған шағын ғылыми жиында болды. Ол кезде 1951 жылдың көктемі еді, мен әлі Фрэнсис Криктің бар екенін білмейтінмін. Мен ДНҚ-мен бұрыннан айналысып жүргенмін, өйткені Еуропада оның биохимиясын үйрену үшін докторлықтан кейінгі стипендиямен жүрген едім. ДНҚ-ға деген қызығушылығым алғаш рет колледждегі жоғарғы курста оқып жүргенде геннің не екенін білуге деген құштарлықтан туындаған. Кейінірек Индиана университетінің магистратурасында мен ген мәселесі химияны үйренбей-ақ шешілер деп үміттендім. Бұл тілек ішінара жалқаулықтан туған еді, өйткені Чикаго университетінің бакалавриатында мені негізінен құстар қызықтыратын және орташа қиындықтағы химия немесе физика курстарынан қашып жүретінмін. Қысқасы, Индиана биохимиктері мені органикалық химияны үйренуге итермеледі, бірақ мен бензолды жылыту үшін Бунзен жанарғысын қолданғаннан кейін, мені нақты химиядан босатты. Басқа жарылыс қаупін тудырғанша, білімсіз PhD докторын шығару қауіпсізірек болды.

Морис Уилкинс те Неапольге маңызды ғылыммен айналысу үшін келмеген еді. Лондоннан жасалған бұл сапар оның бастығы, профессор Дж. Т. Рэндаллдың күтпеген сыйы еді. Бастапқыда Рэндалл макромолекулалар бойынша жиынға келіп, өзінің жаңа биофизика зертханасында жүріп жатқан жұмыстар туралы баяндама жасауы тиіс еді. Бірақ жұмысының көптігіне байланысты ол орнына Мористі жіберуді шешті. Егер ешкім бармаса, оның Кингс колледжіндегі зертханасы үшін бұл жаман көрінер еді. Оның биофизикалық жобасын құруға Қазынашылықтың көптеген тапшы қаражаты бөлінген болатын және бұл ақша желге ұшты деген күдіктер бар еді.

Енді оның өмірін ақыл-есі кем біреумен байланыстыратынына сенімді болудың қажеті қалмады.

Алайда Неапольге жеткенде, ортақ таныстық арқылы даңққа бөленемін деген тәтті қиялдарым аяқталды.

Морис қонақүйіне қарай жай ғана басын изеп кете барды. Қарындасымның сұлулығы да, менің ДНҚ құрылымына деген зор қызығушылығым да оны арбап ала алмады. Біздің болашағымыз Лондонда емес сияқты көрінді.

Осылайша, мен Копенгагенге, өзім қашқым келген биохимиямен көбірек айналысу перспективасына қарай жол тарттым.

Алайда, бірнеше әріптес профессорлар бұл көріністі екіұшты сезіммен тамашалады. Лайнустың демонстрациялық үстелдің үстінде секіріп, аяқ киімінен қоян суырып алатын сиқыршы сияқты қолдарын сермегенін көру оларды өздерін дәрменсіз сезінуге мәжбүр етті. Егер ол біршама кішіпейілділік танытқанда, мұны қабылдау әлдеқайда оңай болар еді. Тіпті ол сандырақ айтса да, оның арбалған студенттері өзіне деген шексіз сенімділігінің кесірінен мұны ешқашан білмес еді. Оның бірқатар әріптестері оның маңызды бірдеңені бүлдіріп, сәтсіздікке ұшырайтын күнін үнсіз күтіп жүрді.

Бірақ Жан оның дұрыс не бұрыстығын маған айта алмады. Ол рентгендік кристаллограф емес еді және модельді кәсіби тұрғыдан бағалай алмайтын. Дегенмен, құрылымдық химия бойынша білім алған оның бірнеше жас достары альфа-спиральды өте әдемі деп есептеді. Сондықтан Жанның таныстарының ортақ пікірі бойынша Лайнустікі дұрыс еді. Егер солай болса, ол тағы да ерекше маңызды жетістікке қол жеткізді. Ол биологиялық маңызды макромолекуланың құрылымы туралы нақты дұрыс нәрсе ұсынған алғашқы адам болар еді. Сонымен қатар, ол бұл процесте нуклеин қышқылдарына да қолдануға болатын жаңа сенсациялық әдісті ойлап тапқан болуы мүмкін. Алайда Жан ешқандай ерекше айла-тәсілдерді есіне түсіре алмады. Оның маған айтқан ең басты жаңалығы — альфа-спираль туралы сипаттаманың жақын арада жарияланатыны болды.

Мен Копенгагенге оралғанда, Лайнустың мақаласы басылған журнал Штаттардан келіп жетті. Мен оны тез оқып шығып, дереу қайта оқыдым. Тілдің көп бөлігі маған түсініксіз болды, сондықтан мен оның дәлелдерінен жалпы әсер ғана ала алдым. Оның қисынды екенін бағалайтын мүмкіндігім болмады. Менің сенімді болған жалғыз нәрсем — оның ерекше стильмен жазылғандығы еді. Бірнеше күннен кейін журналдың келесі саны келді, бұл жолы онда Полингтің тағы жеті мақаласы бар екен. Тілі тағы да таңғаларлық және риторикалық айлаларға толы болды. Бір мақала: «Коллаген — өте қызықты нәруыз» деген тіркеспен басталды. Бұл мені, егер ДНҚ құрылымын шешсем, жазатын мақаламның алғашқы жолдарын құрастыруға шабыттандырды. «Гендер генетиктер үшін қызықты» деген сияқты сөйлем менің ойлау жүйемді Полингтікінен ерекшелеп тұрар еді.

Осылайша, мен рентгендік дифракциялық суреттерді қалай шешуді қайдан үйренсем болады деп алаңдай бастадым. Калтех қолайлы жер емес еді — Лайнус математикадан сауаты төмен биологқа уақытын шығындамайтындай тым ұлы тұлға болатын. Сондай-ақ Уилкинстің мені тағы да шеттеткенін қаламадым. Осылайша, Англиядағы Кембридж қалды, онда Макс Перутц есімді адамның үлкен биологиялық молекулалардың, атап айтқанда, гемоглобин нәруызының құрылымына қызығатынын білетінмін. Сондықтан мен Лурияға өзімнің жаңа құштарлығым туралы жазып, Кембридж зертханасына қабылдануымды қалай ұйымдастыруға болатынын сұрадым.

Күтпеген жерден, бұл ешқандай қиындық тудырмады. Менің хатымды алғаннан кейін көп ұзамай Лурия Анн-Арбордағы шағын жиналысқа барып, онда Перутцтің әріптесі, сол кезде Штаттарда ұзақ сапарда жүрген Джон Кендрюді жолықтырды. Бақытымызға орай, Кендрю Лурияда жақсы әсер қалдырды; Калькар сияқты ол да мәдениетті адам еді және оған қоса Лейбористік партияны қолдайтын. Оның үстіне, Кембридж зертханасында кадрлар жетіспейтін, ал Кендрю миоглобин нәруызын зерттеуде өзіне көмектесетін адам іздеп жүрген еді. Лурия оны менің бұл жұмысқа сәйкес келетініме сендіріп, маған дереу жақсы жаңалықты жазып жіберді.

Ол кезде тамыздың басы болатын, менің алғашқы стипендиямның мерзімі аяқталуына небәрі бір ай қалған еді. Бұл Вашингтонға жоспарларымның өзгергені туралы хабарлауды көпке созбауым керек дегенді білдірді. Мен Кембридж зертханасына ресми түрде қабылданғанша күтуді жөн көрдім. Бірдеңе дұрыс болмай қалуы мүмкін деген қауіп әрқашан бар еді. Перутцпен жеке сөйлескенше, әлгі қолайсыз хатты кейінге қалдыру ақылға қонымды көрінді. Содан кейін мен Англияда не нәрсеге қол жеткізуден үміттенетінімді егжей-тегжейлі баяндай алар едім. Алайда, мен бірден кете қоймадым. Мен тағы да зертханаға оралдым, мен жасап жатқан эксперименттер екінші дәрежелі болса да, қызықты еді. Одан да маңыздысы, мен Копенгагенге бірнеше фаг зерттеушілерін әкелетін Халықаралық полиомиелит конференциясы кезінде кеткім келмеді. Макс Дельбрюк келеді деп күтілген топтың ішінде болды, ол Калтех профессоры болғандықтан, Полингтің соңғы айла-тәсілдері туралы қосымша жаңалықтары болуы мүмкін еді.

Бірақ Дельбрюк менің білімімді одан әрі толықтырмады. Альфа-спираль, тіпті ол дұрыс болса да, ешқандай биологиялық түсінік бермеді; ол бұл туралы сөйлесуден жалыққан сияқты көрінді. Тіпті менің ДНҚ-ның әдемі рентгендік фотосуреті бар екендігі туралы ақпаратым да ешқандай нақты реакция тудырмады. Дегенмен, Дельбрюкке тән тік мінезділіктен көңілімді түсіруге мүмкіндік болмады, өйткені полиомиелит конгресі теңдесі жоқ табыспен өтті. Бірнеше жүздеген делегаттар келген сәттен бастап, халықаралық кедергілерді жою үшін ішінара американдық долларлармен қамтамасыз етілген тегін шампан өзендей ақты. Бір апта бойы әр түнде қабылдаулар, кешкі астар және жағалаудағы барларға түн ортасындағы саяхаттар болды. Бұл менің санаымда ескіріп бара жатқан еуропалық аристократиямен байланысты жоғары деңгейдегі өмірмен алғашқы таныстығым еді. Маңызды бір шындық менің санама ақырындап ене бастады: ғалымның өмірі зияткерлік тұрғыдан ғана емес, әлеуметтік тұрғыдан да қызықты болуы мүмкін екен. Мен Англияға көтеріңкі көңіл-күймен аттандым.

Түскі астан кейін барғанымда Макс Перутц өз кабинетінде екен. Джон Кендрю әлі Штаттарда болатын, бірақ менің келуім күтпеген жағдай емес еді. Джонның қысқаша хатында келесі жылы онымен бірге американдық биолог жұмыс істеуі мүмкін екендігі айтылған. Мен рентген сәулелерінің қалай дифракцияланатынынан хабарым жоқ екенін түсіндірдім, бірақ Макс мені бірден тыныштандырды. Ол маған күрделі математиканың қажеті болмайтынына сендірді: ол да, Джон да бакалавриатта химияны оқыған екен. Маған тек кристаллографиялық мәтінді оқу керек болды; бұл маған рентгендік фотосуреттерді түсіре бастау үшін жеткілікті теорияны түсінуге мүмкіндік беретін. Мысал ретінде Макс маған Полингтің альфа-спиралін тексеруге арналған өзінің қарапайым идеясы туралы айтып берді.

Полингтің болжамын растайтын маңызды фотосуретті алу үшін небәрі бір күн қажет болыпты. Мен Макстың айтқандарын мүлдем түсінбедім. Мен тіпті кристаллографиялық идеялардың ең негізгісі — Брэгг заңынан да бейхабар едім.

Содан кейін біз келесі жылға арналған ықтимал тұрақтарды қарау үшін серуенге шықтық. Макс менің станциядан тікелей зертханаға келгенімді және әлі ешқандай колледждерді көрмегенімді түсінгенде, ол біздің бағытымызды Кингс-колледж арқылы, өзен бойымен және Тринити-колледжінің Үлкен ауласына қарай өзгертті. Мен өмірімде мұндай әдемі ғимараттарды ешқашан көрген емеспін және биолог ретіндегі қауіпсіз өмірімді тастап кету туралы кез келген күмәнім сейілді. Осылайша, студенттік бөлмелері бар бірнеше дымқыл үйлердің ішіне қараған кезде де, көңілім аса түсе қоймады. Мен Диккенстің романдарын оқып, ағылшындар өздеріне қимаған тағдырды маған да қимайтынын білетінмін. Шын мәнінде, зертханадан он минуттық жерде, Иисус Гриндегі екі қабатты үйден бөлме тапқанда, өзімді өте жолы болғыш адам деп санадым.

Келесі күні таңертең мен Кавендишке оралдым, өйткені Макс мені сэр Лоуренс Брэггпен таныстырғысы келді. Макс жоғарыға телефон соғып, менің осында екенімді айтқанда, сэр Лоуренс өз кабинетінен түсіп, маған бірнеше ауыз сөз айтуға рұқсат берді, содан кейін Макспен жеке сөйлесу үшін кетіп қалды. Бірнеше минуттан соң олар қайта шықты, Брэгг маған оның басшылығымен жұмыс істеуге ресми рұқсатын берді. Бұл толығымен британдық стильдегі көрініс еді және мен Брэггтің ақ мұртты бейнесі ендігі күндерін Лондондағы Атеней сияқты клубтарда отырып өткізеді деген қорытындыға келдім.

Кейінірек менің осы бір өткеннің жәдігері сияқты көрінген тұлғамен байланыста болатыным ол кезде ойыма да келмепті. Оның даусыз беделіне қарамастан, Брэгг өз заңын Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін-ақ тұжырымдаған еді, сондықтан мен оны нақты зейнетте және гендер туралы ешқашан бас ауыртпайды деп ойладым. Мен сэр Лоуренске мені қабылдағаны үшін сыпайы түрде алғыс айттым және Максқа Күзгі семестрдің басталуына үш апта қалғанда оралатынымды айттым. Содан кейін мен бірнеше киім-кешегімді жинап алу үшін және Германға кристаллограф болу мүмкіндігіне ие болған сәттілігім туралы айту үшін Копенгагенге оралдым.

Герман тамаша қолдау көрсетті. Вашингтондағы Стипендиялық кеңсеге оның менің жоспарларымның өзгеруін қызу қолдайтыны туралы хат жолданды. Сонымен бірге мен Вашингтонға хат жазып, вирустардың көбею биохимиясы бойынша қазіргі эксперименттерімнің жақсы дегенде терең емес, тек қызықты екендігі туралы жаңалықты жеткіздім. Мен гендердің қалай жұмыс істейтінін айтып бере алмайды деп санайтын дәстүрлі биохимиядан бас тартқым келді. Оның орнына мен оларға рентгендік кристаллография генетиканың кілті екенін енді білетінімді айттым. Мен Перутцтің зертханасында жұмыс істеп, кристаллографиялық зерттеулер жүргізуді үйрену үшін Кембриджге ауысу жоспарыма рұқсат сұрадым.

Рұқсат келгенше Копенгагенде қалудың еш мәнін көрмедім. Онда уақытты босқа өткізу ақылға қонымсыз болар еді. Бір апта бұрын Маале Калтехке бір жылға кетіп қалған болатын, ал менің Германның биохимия түріне деген қызығушылығым нөлге тең еді. Копенгагеннен кету, әрине, ресми мағынада заңсыз болатын. Екінші жағынан, менің өтінішімнен бас тарту мүмкін емес еді. Бәрі Германның тұрақсыз жағдайын білетін, ал Вашингтон кеңсесі менің Копенгагенде қанша уақыт болғым келетінін ойлап отырған болуы керек. Германның өз зертханасында жоқтығы туралы тікелей жазу тек ерсі ғана емес, сонымен қатар қажетсіз еді.

Әрине, мен рұқсат берілмегені туралы хат алуға мүлдем дайын емес едім. Кембриджге оралғанымнан кейін он күн өткен соң, Герман менің Копенгагендегі мекенжайыма жіберілген көңілсіз жаңалықты жіберді. Стипендиялық кеңес менің өзіме ешқандай пайда әкелмейтін зертханаға ауысуымды мақұлдамады. Маған жоспарларымды қайта қарау керектігі айтылды, өйткені мен кристаллографиялық жұмыс жүргізуге біліксіз екенмін. Дегенмен, Стипендиялық кеңес менің Стокгольмдегі Касперссонның жасуша физиологиясы зертханасына ауысу туралы ұсынысымды оң қабылдайтынын білдірді.

Мәселенің төркіні айдан анық еді. Стипендиялық кеңестің басшысы бұдан былай Германның досы, Колумбиядан зейнетке шыққалы жатқан мейірімді биохимик Ганс Кларк емес еді. Менің хатым жас адамдарды бағыттауға белсенді қызығушылық танытатын жаңа төрағаға түскен екен. Ол менің биохимиядан ешқандай пайда көрмеймін деп, өз еркіммен шешім қабылдағаныма шамданды. Мен өзімді құтқару үшін Лурияға жаздым. Ол менің шешімімді дұрыс тұрғыдан түсіндірсе, жаңа басшы өз шешімін өзгертуі мүмкін еді.

Бастапқыда Лурияның араласуы жағдайды қалыпқа келтіруі мүмкін деген белгілер пайда болды. Егер біз «өз қатемізді мойындасақ» (кішірейсек), жағдайды реттеуге болатыны туралы Луриядан хат келгенде, көңіл-күйім көтеріліп қалды. Мен Вашингтонға Кембриджге барғым келетінінің басты себебі — өсімдік вирустарымен жұмыс істейтін ағылшын биохимигі Рой Маркхэмнің сол жерде болуы деп жазуым керек еді. Маркхэмге барып, оның зертханасын эксперименттік аппараттармен ешқашан мазаламайтын үлгілі студентке ие болатынын айтқанымда, ол бұл жаңалықты өте жайбарақат қабылдады. Ол бұл схеманы американдықтардың өзін қалай ұстау керектігін білмейтіндігінің тамаша мысалы ретінде қарастырды. Соған қарамастан, ол бұл ақымақтықты қолдауға уәде берді.

Маркхэмнің мені ұстап бермейтініне сенімді болып, мен Вашингтонға Перутц пен Маркхэмнің қасында болудан қандай пайда көретінімді баяндап, кішіпейілділікпен ұзақ хат жаздым.

Хаттың соңында менің Кембриджде екенімді және шешім қабылданғанша осында қалатынымды ресми түрде хабарлауды жөн санадым. Алайда Вашингтондағы жаңа басшы бұл ойынға қосылмады. Жауап хат Германның зертханасына жіберілгенде бәрі түсінікті болды. Стипендиялық кеңес менің ісімді қарастырып жатыр екен. Шешім қабылданған кезде маған хабарланады деді. Сондықтан ай сайын Копенгагенге жіберіліп тұратын чектерді ақшаға айналдыру ақылға қонымсыз көрінді.

Бақытымызға орай, ДНҚ-мен жұмыс істегенім үшін келесі жылы ақша алмау мүмкіндігі өлімге әкелетіндей емес, жай ғана қолайсыз еді. Копенгагенде алған 3000 долларлық стипендиям ауқатты дат студенті сияқты өмір сүруге қажетті сомадан үш есе көп болатын. Тіпті қарындасымның жақында сатып алған екі сәнді Париж костюмін төлесем де, менде 1000 доллар қалады, бұл Кембриджде бір жыл тұруға жететін еді. Үй иесі де «көмектесті». Ол мені бір айға жетпейтін уақыттан кейін үйден қуып шықты. Менің басты қылмысым — кешкі 9:00-ден кейін, яғни оның күйеуі ұйықтауға жатқан уақытта үйге келгенде аяқ киімімді шешпегенім болды. Сондай-ақ мен кейде сол уақыттарда дәретхананың суын ағызбау туралы ескертуді ұмытып кететінмін, тіпті одан да сорақысы — түнгі 10:00-ден кейін далаға шығатынмын. Ол кезде Кембриджде ештеңе ашық болмайтын, сондықтан менің ниетім күдікті көрінетін. Джон мен Элизабет Кендрю мені құтқарып, Теннис Корт Роудтағы үйлерінен дерлік ақысыз кішкентай бөлме ұсынды. Ол сенгісіз дәрежеде дымқыл және тек ескі электр жылытқышымен жылытылатын. Соған қарамастан, мен бұл ұсынысты қуана қабылдадым. Бұл туберкулезге шақыру қағазы сияқты көрінгенімен, достармен бірге тұру осы кеш уақытта таба алатын кез келген басқа жерден әлдеқайда артық еді, сондықтан мен қаржылық жағдайым жақсарғанша Теннис Корт Роудта қалуға шешім қабылдадым.

Зертханадағы алғашқы күнімнен бастап Кембриджден ұзақ уақыт кетпейтінімді білдім. Кету ақымақтық болар еді, өйткені мен Фрэнсис Крикпен сөйлесудің қаншалықты қызық екенін бірден түсіндім. Макстың зертханасынан ДНҚ-ның нәруыздардан маңыздырақ екенін білетін адамды табу — нағыз сәттілік еді.

Оның үстіне, бүкіл уақытымды нәруыздардың рентгендік анализін үйренуге жұмсамағаным мен үшін үлкен жеңілдік болды. Біздің түскі ас кезіндегі әңгімелеріміз гендердің қалай құралатынына тез ауысты. Мен келгеннен кейін бірнеше күн ішінде не істеу керектігін түсіндік: Лайнус Полингке еліктеп, оны өз ойынында жеңу.

Полингтің полипептидтік тізбекпен қол жеткізген табысы Фрэнсиске дәл осындай тәсілдер ДНҚ үшін де тиімді болуы мүмкін деген ой салды. Бірақ айналада ешкім ДНҚ-ны бәрінің негізі деп санамағандықтан, Кингс-колледж зертханасымен туындауы мүмкін жеке қиындықтар оны ДНҚ-мен белсенді жұмыс істеуден тежеп келген еді. Сонымен қатар, гемоглобин ғаламның орталығы болмаса да, Фрэнсистің Кавендиште өткізген алдыңғы екі жылы әрине жалықтырарлық болған жоқ. Теорияға бейімі бар адамды қажет ететін нәруыз мәселелері жеткілікті болатын. Бірақ қазір зертханада менің әрқашан гендер туралы сөйлескім келіп жүргенімді көріп, Фрэнсис ДНҚ туралы ойларын миының түкпірінде сақтауды қойды. Сонда да оның басқа зертханалық мәселелерге деген қызығушылығынан бас тарту ниеті болған жоқ. Егер ол аптасына бірнеше сағат қана ДНҚ туралы ойлау арқылы маған өте маңызды мәселені шешуге көмектессе, ешкім қарсы болмауы керек еді.

Нәтижесінде Джон Кендрю менің оған миоглобин құрылымын шешуге көмектесуім екіталай екенін тез түсінді. Ол ат миоглобинінің үлкен кристалдарын өсіре алмағандықтан, басында менің қолымнан келер деп үміттенген болатын. Бірақ менің зертханалық машықтарымның швейцариялық химиктікінен әлдеқайда төмен екенін көру қиын емес еді. Мен келгеннен кейін шамамен екі аптадан соң, біз жаңа миоглобин препараты үшін аттың жүрегін алуға жергілікті қасапханаға бардық. Егер жолымыз болса, кристалдануға кедергі келтіретін миоглобин молекулаларының зақымдануын бұрынғы бәйге атының жүрегін бірден мұздату арқылы болдырмауға болар еді. Бірақ менің кейінгі кристалдану әрекеттерім Джондыкынан асып түспеді. Бір мағынада мен тіпті жеңілдеп қалдым. Егер олар сәтті шыққанда, Джон мені рентгендік фотосуреттер түсіруге салып қояр еді.

Осылайша, Фрэнсиспен күн сайын кем дегенде бірнеше сағат сөйлесуге ешқандай кедергі болмады.

Үнемі ойлану тіпті Фрэнсис үшін де ауыр еді, сондықтан ол өз теңдеулерінен тығырыққа тірелгенде, менің фагтар туралы білімімді пайдаланатын. Басқа кездері Фрэнсис менің миымды әдетте тек кәсіби журналдарды оқу арқылы алуға болатын кристаллографиялық фактілермен толтыруға тырысатын. Әсіресе Лайнус Полингтің альфа-спиральды қалай ашқанын түсіну үшін қажетті нақты дәлелдер өте маңызды болды.

Мен көп ұзамай Полингтің жетістігі күрделі математикалық пайымдаулардың емес, салауатты ақылдың нәтижесі екенін түсіндім. Оның дәлелдерінде теңдеулер ара-тұра кездесетінімен, көп жағдайда қарапайым сөздер де жеткілікті болар еді. Лайнустың табысының кілті оның құрылымдық химияның қарапайым заңдарына сенуі еді. Альфа-спираль тек рентген суреттеріне қарап қана табылған жоқ; негізгі айла — қай атомдардың бір-бірінің қасында тұрғанды ұнататынын сұрау болатын. Қарындаш пен қағаздың орнына негізгі жұмыс құралдары — мектепке дейінгі балалардың ойыншықтарына ұқсайтын молекулалық модельдер жиынтығы болды.

Осылайша, біз ДНҚ-ны дәл осы жолмен шешпеске ешқандай себеп көрмедік. Бізге тек молекулалық модельдер жиынтығын құрастырып, ойнай бастау керек еді — сәтін салса, құрылым спираль болып шығады. Кез келген басқа конфигурация түрі әлдеқайда күрделі болар еді. Жауаптың қарапайым болу мүмкіндігін жоққа шығармай тұрып, қиындықтар туралы алаңдау нағыз ақымақтық болар еді. Полинг ешқашан мәселені қиындату арқылы табысқа жеткен емес.

Бақытымызға орай, жарияланған әдебиеттерде біршама жақсы фотосурет бар еді. Оны бес жыл бұрын ағылшын кристаллографы У. Т. Астбери түсірген болатын және оны жұмысты бастау үшін қолдануға болады. Дегенмен, Мористің әлдеқайда жақсы кристалдық фотосуреттеріне ие болу бізді алты айдан бір жылға дейінгі жұмыстан құтқаруы мүмкін еді. Бұл суреттердің Мориске тиесілі екендігі туралы өкінішті шындықты айналып өту мүмкін емес еді.

Онымен сөйлесуден басқа амал қалмады. Бізді таңғалдырғаны, Фрэнсис Мористі демалыс күндері Кембриджге келуге қиындықсыз көндірді. Мористі бұл құрылым спираль деген қорытындыға келуге мәжбүрлеудің қажеті болмады. Бұл тек айқын болжам ғана емес еді, сонымен қатар Морис Кембридждегі жазғы кездесуде спиральдар туралы айтып жүрген болатын. Мен ол жерге алғаш келгенімнен алты апта бұрын, ол ДНҚ-ның рентгендік дифракциялық суреттерін көрсеткен еді, олар меридианда көріністердің жоқтығын айқын байқатты. Оның әріптесі, теоретик Алекс Стоукс мұндай ерекшеліктің α-спиральмен үйлесімді екенін айтқан. Осы қорытындыны негізге ала отырып, Морис спиральды құру үшін үш полинуклеотидтік тізбек пайдаланылды деп күдіктенді.

Алайда, ол Паулингтің модель құру ойыны құрылымды тез арада шешеді деген біздің сенімімізбен бөліспеді, кем дегенде қосымша рентгендік нәтижелер алынғанға дейін. Біздің әңгімеміздің көп бөлігі Рози Франклинге арналды. Одан бұрынғыдан да көп қиындықтар туындап жатты. Енді ол тіпті Мористің өзіне де ДНҚ-ның рентгендік суреттерін түсіруге тыйым салып отыр еді. Розимен келісімге келуге тырысып, Морис өте тиімсіз мәміле жасапты. Ол өзінің алғашқы жұмысында пайдаланған барлық жақсы кристалды ДНҚ-ны оған өткізіп беріп, өзінің зерттеулерін басқа ДНҚ-мен шектеуге келіскен, бірақ кейін олардың кристаллданбайтынын білген. (2-сурет) Рози тіпті Мориске өзінің соңғы нәтижелерін де айтпайтын деңгейге жеткен еді. Морис істің мән-жайын біле алатын ең жақын уақыт — қарашаның ортасы, яғни үш аптадан кейін болатын.

Күтпеген жерден, бір аптадан аз уақыт өткен соң Фрэнсистің ДНҚ-ға деген қызығушылығы уақытша нөлге дерлік түсті. Оған әріптесін оның идеяларын елемеді деп айыптау туралы шешімі себеп болды. Бұл айып оның өз профессорына бағытталды. Бұл мен келгеннен кейін бір айға жетпейтін уақытта, сенбі күні таңертең болды. Алдыңғы күні Макс Перутц Фрэнсиске сэр Лоуренс пен өзінің гемоглобин молекуласының пішіні туралы жаңа қолжазбасын берген болатын. Оның мазмұнын тез оқып шыққан Фрэнсис қатты ашуланды, өйткені ол дәлелдеменің бір бөлігі өзінің тоғыз ай бұрын ұсынған теориялық идеясына негізделгенін байқады. Одан да сорақысы, Фрэнсис мұны зертханадағы барлық адамға ынтамен жариялағаны есінде еді. Дегенмен, оның үлесі ескерілмеген. Ол Макс пен Джон Кендрюге бұл әділетсіздік туралы айтып берген соң, бірден Брэггтің кеңсесіне түсініктеме алу үшін, тіпті кешірім сұрату үшін асықты. Бірақ ол кезде Брэгг үйінде болатын, сондықтан Фрэнсиске келесі таңға дейін күтуге тура келді. Өкінішке орай, бұл кідіріс бетпе-бет келуді сәтті ете алмады.

Сэр Лоуренс Фрэнсистің еңбектері туралы алдын ала білгенін үзілді-кесілді жоққа шығарды және басқа ғалымның идеяларын астыртын пайдаланды деген ишараға қатты шамданды. Екінші жағынан, Фрэнсис Брэггтің өзінің жиі айтатын идеясын түсінбейтіндей ақымақ болғанына сену мүмкін емес деп санады және мұны Брэггтің бетіне айтты. Әрі қарай сөйлесу мүмкін болмады және он минутқа жетпей Фрэнсис профессордың кеңсесінен шығып кетті.

Брэгг үшін бұл кездесу Криктің оның шыдамын тауысқан соңғы тамшысы болғандай еді. Бірнеше апта бұрын Брэгг зертханаға кеше кешке ойына келген, кейін Перутц екеуі мақалаларына қосқан идеясына қатты толқып келген еді. Ол мұны Перутц пен Кендрюге түсіндіріп жатқанда, Крик топқа қосылды. Фрэнсис идеяны бірден қабылдамай, оның орнына Брэггтің қателескен-қателеспегенін тексеру үшін кетіп қалатынын айтқаны Брэггтің қатты ашуын келтірді. Осы сәтте Брэгг ашудан жарылып, қан қысымы көтеріліп, үйіне оралған, сірә, әйеліне «мәселелі баласының» кезекті қылығы туралы айту үшін кеткен болар.

Бұл соңғы қақтығыс Фрэнсис үшін апат болды және ол зертханаға келгенде мазасызданып жүрді. Брэгг оны бөлмесінен шығарып жатып, Фрэнсистің PhD курсы аяқталғаннан кейін оған зертханада орын беруді жалғастыра ма, жоқ па, соны байыппен қарастыратынын ашумен айтқан. Фрэнсис жақын арада жаңа жұмыс іздеуге тура келеді деп қатты алаңдады. Біздің ол әдетте тамақтанатын «Eagle» пабындағы келесі түскі асымыз көңілсіз және үйреншікті күлкісіз өтті.

Оның алаңдаушылығы негізсіз емес еді. Ол өзінің зерек екенін және тың идеялар ұсына алатынын білсе де, оның әлі нақты интеллектуалдық жетістіктері жоқ болатын және PhD дәрежесін де әлі алмаған еді. Ол орта таптағы отбасынан шыққан және Милл Хилл мектебінде оқыған. Содан кейін Лондон университет колледжінде физикадан білім алып, соғыс басталғанда жоғары дәреже алу бойынша жұмысын бастаған болатын. Барлық дерлік ағылшын ғалымдары сияқты, ол да соғыс қимылдарына қосылып, Адмиралтействоның ғылыми мекемесінің бөлігі болды. Онда ол үлкен жігермен жұмыс істеді, көптеген адамдар оның тоқтаусыз әңгімесін ұнатпаса да, жеңіске жету керек болды және ол тапқыр магниттік миналарды жасауда өте пайдалы болды. Соғыс аяқталғанда, оның кейбір әріптестері оны жанында ұстауға негіз көрмеді және біраз уақыт бойы ол өзінің ғылыми мемлекеттік қызметте болашағы жоқ екеніне сенді.

Сонымен қатар, ол физикада қалуға деген құштарлығын жоғалтып, биологияны байқап көруге шешім қабылдады. Физиолог А. В. Хиллдің көмегімен ол 1947 жылдың күзінде Кембриджге келу үшін шағын грант алды. Бастапқыда ол Стрэнжуэйз зертханасында нағыз биологиямен айналысты, бірақ бұл маңызсыз болып көрінді және екі жылдан кейін ол Перутц пен Кендрюге қосылып, Кавендишке ауысты.

Мұнда ол қайтадан ғылымға құлшынып, ақыры PhD дәрежесін алу үшін жұмыс істеу керек деп шешті. Осылайша ол Макстың жетекшілігімен (Каюс колледжінің) зерттеуші-студенті ретінде тіркелді. Белгілі бір мағынада, PhD дәрежесін алу диссертациялық зерттеуге тән зеріктіргіш жұмысты қанағат тұтпайтын, тым жылдам жұмыс істейтін ақыл-ой үшін қызықсыз болды. Екінші жағынан, оның бұл шешімі осы дағдарыс сәтінде күтпеген пайда әкелді: ол дәреже алғанға дейін оны жұмыстан шығару қиын еді.

Макс пен Джон тез арада Фрэнсиске көмекке келіп, профессормен сөйлесті. Джон Фрэнсистің бұған дейін аталған дәлелдеме бойынша жазба қалдырғанын растады, ал Брэгг бірдей идеяның екеуіне де бір-біріне тәуелсіз келгенін мойындады. Ол кезде Брэгг сабырға келген еді және Криктің кетуі туралы мәселе жылы жауып қойылды. Оны зертханада қалдыру Брэгг үшін оңай болған жоқ. Бір күні түңілген сәтте ол Криктің оның құлағын сарылдататынын айтты. Оның үстіне, ол Криктің қажеттілігіне әлі де сенімсіз болды. Ол отыз бес жыл бойы сөйлеуін тоқтатпаса да, іс жүзінде іргелі құнды ештеңе шықпаған еді.

Теория жасаудың жаңа мүмкіндігі Фрэнсисті көп ұзамай қалыпты күйіне келтірді. Брэггпен болған сәтсіздіктен бірнеше күн өткен соң, кристаллограф В. Ван Максқа спиральды молекулалардың рентген сәулелерін дифракциялау теориясы жазылған хат жіберді. Ол кезде спиральдар Паулингтің α-спиралына байланысты зертхананың назарында болатын. Дегенмен, жаңа модельдерді сынау және α-спиральдың ұсақ бөлшектерін растау үшін жалпы теория әлі жетіспейтін еді. Ван өз теориясы осыны істейді деп үміттенді.

Фрэнсис Ванның еңбегінен бірден елеулі кемшілік тауып, дұрыс теорияны табуға құлшынып кетті де, жоғарғы қабатқа Кавендиште кристаллографиядан дәріс беретін, сабырлы шотландтық Билл Кокранмен сөйлесуге жүгіріп барды. Билл Кембридждің рентген мамандарының ішіндегі ең зерегі болатын. Ол ірі биологиялық макромолекулалармен айналыспаса да, Фрэнсистің жиі теориялық бастамалары үшін әрқашан ең өткір сыншы болды. Билл Фрэнсиске бір идеяның қате екенін немесе ешқайда апармайтынын айтса, Фрэнсис бұған кәсіби қызғаныштың қатысы жоқ екеніне сенімді болатын. Бірақ бұл жолы Билл күмән келтірген жоқ, өйткені ол да Ванның мақаласынан қателер тауып, дұрыс жауаптың қандай болатыны туралы ойлана бастаған еді. Бірнеше ай бойы Макс та, Брэгг те оған спираль теориясын жасауды өтініп жүрген, бірақ ол әрекетке көшпеген болатын. Енді Фрэнсистің қосымша қысымымен ол да теңдеулерді қалай құру керектігін байыппен ойластыра бастады.

Түске дейін Фрэнсис үнсіз қалып, математикалық теңдеулерге берілді. «Eagle» пабында түскі ас ішіп отырғанда басы қатты ауырып, зертханаға оралмай, үйіне кетті. Бірақ газ плитасының алдында ештеңе істемей отыру оны жалықтырды да, ол қайтадан теңдеулеріне кірісті. Ол көп ұзамай жауапты тапқанын көріп қуанып кетті. Соған қарамастан, ол жұмысын тоқтатты, өйткені ол әйелі Одилмен бірге Кембридждің жақсы шарап саудагерлерінің бірі Мэттьюсте шарап дәмін татуға шақырылған болатын.

Бірнеше күн бойы оның көңіл-күйі шараптардан дәм тату туралы өтінішпен көтеріліп жүрді. Бұл Кембридждің неғұллым сәнді және қызықты бөлігі тарапынан қабылдануды білдірді және оған оны бағаламайтын бірқатар іш пыстырарлық әрі тәкаппар оқытушыларды елемеуге мүмкіндік берді.

Ол кезде ол мен Одил «Green Door» («Жасыл есік») — Сент-Джон колледжінің дәл қарсысындағы Бридж-стритте орналасқан, бірнеше жүз жылдық үйдің үстіндегі кішкентай, арзан пәтерде тұратын еді. Онда кез келген көлемдегі екі бөлме ғана болды: қонақ бөлмесі және жатын бөлме. Басқалары, соның ішінде ванна ең үлкен және ең көзге түсетін нысан болған ас үй де жоқтың қасы еді. Бірақ тарлыққа қарамастан, оның Одилдің сәндік талғамымен артқан үлкен тартымдылығы оған көңілді, тіпті ойнақы рух беретін. Дәл осы жерде мен ағылшын интеллектуалдық өмірінің өміршеңдігін алғаш рет сезіндім, бұл менің Джезус Гриндегі викториялық бөлмемдегі алғашқы күндерімде мүлдем жоқ болатын.

Олардың үйленгеніне үш жыл болған еді. Фрэнсистің бірінші некесі ұзаққа созылмады, ал ұлы Майклға Фрэнсистің анасы мен тәтесі қарайтын. Ол Одил Кембриджге келіп, оның орта таптың топастығына қарсы көтерілісін тездеткенге дейін бірнеше жыл жалғыз тұрды. Орта тап желкенді спорт және теннис сияқты әдепсіз емес ермектерді ұнататын, бұл әдеттер әңгіме-дүкен құруға мүлдем сәйкес келмейтін. Оларды саясат та, дін де қызықтырмайтын. Соңғысы өткен ұрпақтардың қателігі екені анық еді және Фрэнсис оны жалғастыруға ешқандай негіз көрмеді. Бірақ олардың саяси мәселелерге деген құлшынысының мүлдем жоқтығына сенімді емеспін.

Бәлкім, бұл соғыстың қаталдығын ұмытқысы келгендігінен болар. Қалай болғанда да, таңғы ас кезінде «The Times» газеті болмады, оның орнына олар жазылатын жалғыз журнал — Фрэнсис ұзақ сөйлесе алатын «Vogue» журналына көбірек көңіл бөлінді.

Ол кезде мен кешкі асқа «Жасыл есікке» жиі барып тұратынмын. Фрэнсис әрқашан біздің әңгімелерімізді жалғастыруға дайын болса, мен мезгіл-мезгіл мені асқазан жарасы боламын ба деп алаңдауға итермелейтін нашар ағылшын тағамдарынан құтылудың кез келген мүмкіндігін қуанышпен пайдаландым. Одилдің француз анасы оған көптеген ағылшындардың тамақтануы мен үйлерін жабдықтауындағы қиялдың жоқтығына деген терең жиіркенішті ұялатқан еді. Сондықтан Фрэнсисте әйелдерінің дәмсіз еттен, пісірілген картоптан, түссіз көкөністерден және қарапайым десерттерден тұратын сүреңсіз қоспаларына қарағанда колледж асханасының тамағы әлдеқайда жақсы болатын әріптестеріне қызғанышпен қарауға ешқандай негіз болмады. Оның орнына кешкі ас көбінесе көңілді өтетін, әсіресе шараптан кейін әңгіме Кембридждің сол кездегі танымал бойжеткендеріне ауғанда.

Фрэнсистің жас әйелдерге деген құштарлығында ешқандай шектеу болған жоқ — егер олар қандай да бір өміршеңдік танытып, өсек пен көңіл көтеруге мүмкіндік беретіндей ерекше болса. Жастық шағында ол әйелдерді аз көрген еді және енді ғана олардың өмірге қосатын шұғыласын байқап жүрді. Одил бұл құмарлыққа қарсы болмады, өйткені бұл оның Нортгемптондағы тәрбиесінің сұрқайлығынан арылуына көмектесетінін түсінді. Олар Одил араласатын және олар жиі шақырылатын өнерпаздар әлемі туралы ұзақ сөйлесетін. Ешбір қызықты оқиға біздің әңгімемізден тыс қалмайтын және ол өзінің кездейсоқ қателіктерін де үлкен құлшыныспен айтып беретін. Солардың бірі костюм кешінде болды: ол толық қызыл сақалы бар Г. Б. Шоу сияқты болып барды. Ол кіре сала бұл үлкен қателік екенін түсінді, өйткені жас әйелдердің ешқайсысы ол сүюге жақындағанда суланған, сирек түктердің қытықтағанын ұнатпады.

Бірақ шарап дәмін татуда жас әйелдер болған жоқ. Оның және Одилдің өкінішіне орай, олардың серіктестері өздеріне жүктелген ауыр әкімшілік мәселелер туралы қанағаттанарлықпен айтып отырған колледж оқытушылары болды. Олар үйлеріне ерте қайтты, ал Фрэнсис күтпеген жерден салауатты күйде өз жауабы туралы көбірек ойланды.

Келесі күні таңертең ол зертханаға келіп, Макс пен Джонға жетістігі туралы айтты. Бірнеше минуттан соң Билл Кокран оның кеңсесіне кірді және Фрэнсис бұл оқиғаны қайталай бастады. Бірақ ол өз дәлелдерін айтып үлгермей жатып, Билл өзінің де бұл мәселені шешкенін айтты. Олар асығыс өздерінің математикалық есептеулерін тексерді және Биллдің Фрэнсистің еңбекқор тәсілімен салыстырғанда талғампаз туындыны қолданғанын байқады. Дегенмен, олар бірдей соңғы жауапқа келгендерін көріп қуанды. Содан кейін олар α-спиральды Макстың рентгендік диаграммаларымен көзбен тексерді. Сәйкестік соншалықты жақсы болды, Лайнустың моделі де, олардың теориясы да дұрыс болуы керек еді.

Бірнеше күннің ішінде өңделген қолжазба дайын болып, қуанышпен «Nature» журналына жіберілді. Сонымен қатар, Паулингке де танысу үшін көшірмесі жіберілді. Бұл оқиға, оның алғашқы сөзсіз жетістігі Фрэнсис үшін үлкен жеңіс болды. Осы жолы әйелдердің болмауы сәттілікпен бірге келді.

Қарашаның ортасында Розидің ДНҚ туралы баяндамасы басталғанда, мен оның лекциясының көп бөлігін түсінуге жететіндей кристаллографиялық дәлелдерді үйреніп алған едім. Ең бастысы, мен не нәрсеге назар аудару керектігін білдім. Алты апта бойы Фрэнсисті тыңдау маған мәселенің мәні Розидің жаңа рентген суреттері ДНҚ-ның спиральды құрылымын қолдай ма, жоқ па дегенде екенін түсінуге көмектесті. Шын мәнінде маңызды эксперименттік бөлшектер молекулалық модельдерді құруда нұсқау бере алатын деректер еді. Дегенмен, Розиді бірнеше минут тыңдағаннан кейін-ақ оның табанды ақыл-ойы мүлдем басқа бағытты таңдағанын түсіндім.

Ол он бес шақты адамнан тұратын аудитория алдында, біз отырған қарапайым ескі лекция залына сәйкес келетін жылдам, жүйкелік стильде сөйледі. Оның сөздерінде жылулықтың немесе жеңілтектіктің титтей де ізі болған жоқ. Соған қарамастан, мен оны мүлдем қызықсыз адам деп санай алмадым. Бір сәтте мен ол көзілдірігін шешіп, шашын басқаша сәндесе, қалай көрінер еді деп ойладым.

Бірақ ол кезде менің басты назарым оның кристалдық рентгендік дифракция суретін сипаттауында болды. Көпжылдық мұқият, байсалды кристаллографиялық дайындық өз ізін қалдырған. Ол Кембридждің қатаң білімін оны дұрыс пайдаланбайтындай ақымақ болу үшін алған жоқ. Ол үшін ДНҚ құрылымын анықтаудың жалғыз жолы таза кристаллографиялық тәсілдер екені анық еді. Модель құру оны қызықтырмағандықтан, ол Паулингтің α-спиральдағы жеңісі туралы бірде-бір рет айтқан жоқ. Биологиялық құрылымдарды шешу үшін ойыншық тәрізді модельдерді қолдану идеясы ол үшін ең соңғы амал болатын. Әрине, Рози Лайнустың жетістігін білетін, бірақ оған еліктеуге ешқандай негіз көрмеді. Оның өткен жеңістерінің ауқымы басқаша әрекет ету үшін жеткілікті себеп еді; тек оның деңгейіндегі данышпан ғана он жасар баладай ойнап, бәрібір дұрыс жауапты таба алар еді.

Розимен қысқа және, мен кейінірек байқағанымдай, өзіне тән шиеленісті әңгімеден кейін, Морис екеуміз Странд бойымен жүріп, Соходағы Чой мейрамханасына бет алдық. Мористің көңіл-күйі таңқаларлықтай көтеріңкі болды. Ол Рози Кингс колледжіне келген күннен бастап, көптеген күрделі кристаллографиялық талдауларға қарамастан, нақты ілгерілеушілік өте аз болғанын асықпай әрі нақтылап түсіндірді. Оның рентгендік суреттері Мористікінен біршама айқынырақ болғанымен, ол Морис айтқаннан артық ештеңе айта алмады. Рози ДНҚ үлгілеріндегі су мөлшерін егжей-тегжейлі өлшегені рас, бірақ бұл жерде де Морис оның шын мәнінде өзі айтқан нәрсені өлшеп жатқанына күмән келтірді.

Әрине, ол кейбір биохимиктерден белсенді және өте қажетті көмек алды. Онсыз ол бұл ойынға ешқашан кіре алмас еді. Олардың бірнешеуі оны жоғары тазартылған ДНҚ үлгілерімен жомарттықпен қамтамасыз етуде өте маңызды рөл атқарды. Биохимиктің "сиқырға" ұқсас әдістерін меңгермей-ақ кристаллографияны үйренудің өзі қиын болатын. Екінші жағынан, олардың көпшілігі ол бомба жобасында бірге жұмыс істеген жоғары деңгейлі мамандарға ұқсамайтын. Кейде олар тіпті ДНҚ-ның неліктен маңызды екенін білмейтіндей көрінетін.

Бірақ сонда да олар биологтардың көпшілігінен көбірек білетін. Англияда, мүмкін барлық жерде де, ботаниктер мен зоологтардың көбі шатасқан топ еді. Тіпті Университет кафедраларын иеленудің өзі көбісіне таза ғылыммен айналысуға сенімділік бермеді; кейбіреулері өз күш-жігерін өмірдің пайда болуы немесе ғылыми фактінің шын мәнінде дұрыс екенін қалай білетініміз туралы пайдасыз айтыстарға жұмсайтын. Ең сорақысы, генетиканы үйренбей-ақ биология бойынша университет дәрежесін алуға болатын еді. Бұл генетиктердің өздері зияткерлік көмек көрсетті дегенді білдірмейді. Олардың гендер туралы көп айтатынына қарап, олардың не екеніне алаңдауы керек деп ойлар едіңіз. Дегенмен, олардың ешқайсысы гендердің ДНҚ-дан тұратындығы туралы дәлелдерді байыппен қабылдамайтын сияқты. Бұл фактіні олар тым химиялық деп санады. Олардың көпшілігінің өмірден қалайтыны — студенттерін хромосома мінез-құлқының түсініксіз бөлшектеріне бағыттау немесе радио арқылы құндылықтар өзгеріп жатқан осы өтпелі кезеңдегі генетиктің рөлі сияқты тақырыптарда әдемі тілмен, бірақ бұлдыр оймен пайымдаулар жасау болатын.

Сондықтан фаг тобының ДНҚ-ны байыппен қабылдайтынын білу Мориске заман өзгереді және ол әр семинар сайын өз зертханасының неліктен ДНҚ-ға соншалықты көңіл бөліп жатқанын қиналып түсіндірудің қажеті болмайды деген үміт сыйлады. Кешкі асымыз аяқталғанда, оның ілгері ұмтылуға дайын екені анық еді. Бірақ кенеттен әңгімеге Рози қайта оралды және біз есепшотты төлеп, түнге шыққанда, оның зертханасының күш-жігерін шын мәнінде жұмылдыру мүмкіндігі баяу алыстай берді.

Пойыз вагонына отырған бойда Фрэнсис Розидің баяндамасы туралы сұрақтар қоя бастады.

Менің жауаптарым жиі бұлдыр болды және Фрэнсис менің әрқашан жадыма сеніп, қағазға ештеңе жазбайтын әдетіме ашуланды. Егер тақырып мені қызықтырса, мен әдетте қажетті нәрсені есіме түсіре алатынмын. Алайда, бұл жолы біз қиындыққа тап болдық, өйткені мен кристаллографиялық терминдерді жеткілікті білмедім. Әсіресе, Рози өлшеу жүргізген ДНҚ үлгілеріндегі су мөлшерін дәл хабарлай алмағаным өкінішті болды. Мен Фрэнсисті бірнеше еселік айырмашылықпен қателестіруім мүмкін еді.

Розиді тыңдауға қате адам жіберілген еді. Егер Фрэнсис барғанда, мұндай түсініксіздік болмас еді. Бұл жағдайға тым сезімталдық танытудың жазасы болатын. Өйткені Фрэнсистің Розидің аузынан шыққан ақпараттың салдарын бірден талқылап жатқанын көру Мористі ренжітер еді. Бір жағынан, олардың деректерді бір уақытта білуі өте әділетсіз болар еді. Әрине, Мористе бұл мәселені шешуге алғашқы мүмкіндік болуы керек.

Екінші жағынан, оның жауапты молекулалық модельдермен жұмыс істеу арқылы табуға болады деп ойлайтынына ешқандай белгі байқалмады. Өткен түнгі әңгімемізде ол тәсіл туралы дерлік айтылмады.

Әрине, оның бірдеңені жасырып қалу мүмкіндігі де бар еді. Бірақ бұл екіталай — Морис ондай адам емес еді.

Тіпті Фрэнсис те бұл оқиғадан біраз төмендегендей болды. Брэгг полипептидтік тізбектің қалай бүктелетініне қызығушылық танытқан кезде ол Кавендиште болатын. Оның үстіне, ол пептидтік байланыстың пішіні туралы іргелі қателік жіберілген талқылауға қатысқан еді. Бұл оның эксперименттік бақылаулардың мағынасын бағалаудағы өзінің сыни қабілетін көрсетуге қолайлы сәт еді, бірақ ол пайдалы ештеңе айтпады. Бұл Фрэнсистің әдетте достарын сынаудан бас тартатынын білдірмейтін. Басқа жағдайларда ол Перутц пен Брэггтің гемоглобин нәтижелерін көпшілік алдында тым асыра түсіндіргенін айтып, өте тік мінезді болған еді. Бұл ашық сын сэр Лоуренстің жақында оған қарсы шығуының себебі болса керек. Брэггтің пікірінше, Криктің істегені — тек тыныштықты бұзу.

Алайда қазір өткен қателіктерге назар аударатын уақыт емес еді. Оның орнына, түске қарай ДНҚ құрылымының мүмкін болатын түрлері туралы әңгімеміздің қарқыны күшейе түсті.

Қасымызда кім болса да, Фрэнсис соңғы бірнеше сағаттағы ілгерілеуді тез шолып шығып, тыңдаушымызға қант-фосфат негізі молекуланың ортасында орналасқан модельдер туралы қалай шешім қабылдағанымызды айтып отырды. Тек осы жолмен ғана Морис пен Рози байқаған кристалдық дифракция үлгілерін бере алатын жеткілікті тұрақты құрылымды алуға болады. Рас, біз әлі сыртқа қарайтын негіздердің ретсіз тізбегімен айналысуымыз керек еді, бірақ дұрыс ішкі орналасу табылғанда бұл қиындық жойылуы мүмкін.

Сондай-ақ ДНҚ негізінің фосфат топтарының теріс зарядтарын не бейтараптандырады деген мәселе болды. Фрэнсис те, мен де бейорганикалық иондардың үш өлшемді кеңістікте қалай орналасатыны туралы дерлік ештеңе білмедік. Біз иондардың құрылымдық химиясы бойынша әлемдік беделді маманның Линус Паулингтің өзі екендігі туралы жағымсыз жағдайға тап болдық. Сондықтан, егер мәселенің негізі бейорганикалық иондар мен фосфат топтарының ерекше ақылды орналасуын анықтау болса, біз айқын қолайсыз жағдайда едік. Түске қарай Паулингтің классикалық "Химиялық байланыстың табиғаты" кітабының көшірмесін табу қажет болды. Содан кейін біз Хай-стрит маңында түскі ас ішіп жатқанбыз. Кофеге уақыт жоғалтпай, Блэкуэлл дүкенінен тапқанша бірнеше кітап дүкендеріне жүгірдік. Тиісті бөлімдерді тез оқып шықтық. Бұл үміткер бейорганикалық иондардың нақты өлшемдері үшін дұрыс мәндерді берді, бірақ мәселені шешуге көмектесетін ештеңе болмады. (3-сурет) Біз Университет мұражайындағы Доротидің зертханасына жеткенде, шабытты кезең дерлік өткен еді. Фрэнсис спираль теориясының өзін айтып беріп, ДНҚ-дағы жетістіктерімізге бірнеше минут қана бөлді. Әңгіменің көп бөлігі Доротидің инсулинмен соңғы жұмысына арналды. Қараңғы түсіп бара жатқандықтан, оның уақытын бұдан әрі жоғалтудың мәні болмады. Содан кейін біз Магдаленге бардық, онда сол кездегі колледж мүшелері Аврион Митчисон және Лесли Оргельмен шай ішуіміз керек еді. Торт жеп отырып, Фрэнсис ұсақ-түйек нәрселер туралы сөйлесуге дайын болды, ал мен іштей бір күні Магдален оқытушысы сияқты стильде өмір сүрсем қандай керемет болар еді деп ойладым.

Алайда кларет шарабымен бірге ішілген кешкі ас ДНҚ-мен алдағы жеңісіміз туралы әңгімені қайта жандандырды.

Ол кезде бізге Фрэнсистің жақын досы, логик Джордж Крейзель қосылды, оның жуылмаған түрі мен сөйлеу мәнері менің ағылшын философы туралы түсінігіме сәйкес келмеді. Фрэнсис оның келуін үлкен қуанышпен қарсы алды, Фрэнсистің күлкісі мен Крейзельдің австриялық акценті Хай-стрит бойындағы Крейзель бізді кездесуге бағыттаған мейрамхананың сәнді атмосферасында басым болды. Біраз уақыт Крейзель Еуропаның саяси бөлінген бөліктері арасында ақша аудару арқылы қаржылық пайда табу жолы туралы айтты. Содан кейін Аврион Митчисон бізге қайта қосылды және әңгіме қысқа уақытқа зиялы орта таптың еркін әзіл-қалжыңына ауысты. Алайда мұндай ұсақ әңгіме Крейзельге ұнамады, сондықтан Аврион екеуміз ортағасырлық көшелермен менің тұратын жеріме қарай жүру үшін кешірім сұрап кетіп қалдық. Ол кезде мен жағымды мас болдым және ДНҚ-ны алған кезде не істей алатынымыз туралы ұзақ сөйледім.

Дүйсенбі күні таңертең Джон және Элизабет Кендрюмен таңғы ас ішіп отырып, ДНҚ туралы жаңалықты айттым. Элизабет табыстың қолымызда екеніне қуанғандай болды, ал Джон жаңалықты сабырлы қабылдады. Фрэнсистің тағы да шабытты көңіл-күйде екені және менде құлшыныстан басқа нақты ештеңе жоқ екені белгілі болғанда, ол жаңа Тори үкіметінің алғашқы күндері туралы айтатын "The Times" бөлімдеріне үңілді. Көп ұзамай Джон Петерхаустағы бөлмесіне кетіп, менің күтпеген сәттілігімнің салдарын қорыту үшін Элизабет екеумізді қалдырды.

Мен көп аялдамадым, өйткені зертханаға неғұрлым тезірек оралсам, молекулалық модельдерді мұқият қарау арқылы бірнеше ықтимал жауаптардың қайсысы дұрыс болатынын соғұрлым тез анықтай алар едік.

4-сурет. Нуклеотидтің схемалық көрінісі, мұнда негіздің жазықтығы қант атомдарының көпшілігі орналасқан жазықтыққа дерлік перпендикуляр екендігі көрсетілген. Бұл маңызды фактіні 1949 жылы Лондондағы Дж. Д. Берналдың Биркбек колледжі зертханасында жұмыс істеген С. Фурберг анықтаған.

Кейінірек ол ДНҚ үшін кейбір болжамды модельдер жасады, бірақ Кингс колледжінің эксперименттерінің егжей-тегжейін білмегендіктен, ол тек бір тізбекті құрылымдарды жасады, сондықтан оның құрылымдық идеялары Кавендиште ешқашан байыппен қаралған жоқ.

Бейорганикалық иондардың бейнелерін жасау қажеттілігінен үлкенірек қиындық туындады. Басқа компоненттерден айырмашылығы, олар тиісті химиялық байланыстарын түзетін бұрыштарды айтатын қарапайым ережелерге бағынбады. Дұрыс модельдер жасалмас бұрын біз ДНҚ-ның дұрыс құрылымын білуіміз керек еді. Алайда, мен Фрэнсис маңызды құпияны ашып қойған болар және ол зертханаға келгенде оны бірден айтып салар деген үмітімді үзген жоқпын.

Соңғы сөйлескенімізден бері он сегіз сағаттан астам уақыт өтті және жексенбілік газеттер оның зертханаға оралғандағы ойын басқа жаққа бөлген болуы екіталай еді.

Алайда оның сағат ондардағы келуі жауапты әкелмеді. Жексенбілік кешкі астан кейін ол мәселені тағы бір рет қарап шыққан, бірақ тез жауап таба алмаған. Содан кейін мәселе Кембридж оқытушыларының жыныстық қателіктері туралы романды жылдам шолып шығу үшін шетке ысырылды. Кітаптың қысқаша жақсы сәттері болды, тіпті оның ең нашар беттерінде де сюжетті құруда олардың достарының өмірінен бірдеңе алынған ба деген сұрақ туындады.

Таңертеңгі кофе ішіп отырып, Фрэнсис нәтижені анықтау үшін жеткілікті эксперименттік деректер қолда болуы мүмкін екеніне сенім білдірді. Біз ойынды мүлдем басқа фактілер жиынтығымен бастап, бірақ әрқашан бірдей соңғы жауаптарды алатын шығармыз. Мүмкін, бүкіл мәселе полинуклеотидтік тізбектің бүктелуінің ең әдемі тәсіліне назар аудару арқылы шешілер. Фрэнсис рентгендік диаграмманың мағынасы туралы ойлауды жалғастырған кезде, мен әртүрлі атомдық модельдерді бірнеше тізбекке, әрқайсысы бірнеше нуклеотид ұзындығында жинай бастадым. Табиғатта ДНҚ тізбектері өте ұзын болғанымен, ауқымды ештеңе құрастырудың қажеті жоқ еді. Оның спираль екеніне сенімді болсақ, тек бірнеше нуклеотидтің позицияларын белгілеу автоматты түрде барлық басқа компоненттердің орналасуын тудырады.

Күнделікті құрастыру тапсырмасы сағат бірде аяқталды, сол кезде Фрэнсис екеуміз химик Герберт Гутфройндпен әдеттегі түскі асымыз үшін "Eagle" пабына бардық. Бұл күндері Джон әдетте Петерхаусқа баратын, ал Макс әрқашан үйіне велосипедпен кететін. Кейде Джонның студенті Хью Хаксли бізге қосылатын, бірақ соңғы кездері ол Фрэнсистің түскі ас кезіндегі сұрақты шабуылдарынан ләззат алуды қиын деп санады. Мен Кембриджге келер алдында ғана Хьюдің бұлшықеттердің қалай жиырылатыны туралы мәселені қолға алу шешімі Фрэнсистің назарын күтпеген мүмкіндікке аударды: жиырма жылдай уақыт бойы бұлшықет физиологтары деректерді жинап, бірақ оларды біртұтас суретке біріктірмеген еді. Фрэнсис мұны іс-қимыл үшін тамаша жағдай деп тапты. Хью барлық өңделмеген материалды қарап шыққандықтан, оған тиісті эксперименттерді іздеудің қажеті болмады. Түскі ас сайын фактілер біріктіріліп, бір-екі күнге ғана жарайтын теориялар жасалатын, содан кейін Хью Фрэнсисті өзі эксперименттік қателік деп атағысы келетін нәтиженің Гибралтар жартасындай берік екеніне сендіретін. Қазір Хьюдің рентген камерасының құрылысы аяқталды және жақын арада ол даулы мәселелерді шешу үшін эксперименттік дәлелдер алуға үміттенді. Егер Фрэнсис оның не табатынын дұрыс болжай алса, барлық қызық жоғалатын еді. (5-сурет)

5-сурет. Күрделі спиральдің ортасында теріс зарядталған фосфат топтарын байланыстыру үшін Mg++ иондарының қалай қолданылуы мүмкін екендігі.

Бірақ сол күні Хьюге жаңа зияткерлік басып кіруден қорқудың қажеті болмады. Біз "Eagle" пабына кіргенде, Фрэнсис парсы экономисі Эфраим Эшагпен әдеттегідей айқайлап сәлемдеспеді, бірақ маңызды бірдеңе болып жатқаны туралы әсер қалдырды. Нақты модель құрастыру түскі астан кейін бірден басталатын еді және процесті тиімді ету үшін неғұрлым нақты жоспарлар жасалуы керек еді, сондықтан біз тосап бәлішін жеп отырып, бір, екі, үш және төрт тізбектің жақсы және жаман жақтарын қарастырдық, бір тізбекті спиральдарды қолдағы дәлелдермен үйлеспейтін болғандықтан тез арада жоққа шығардық. Тізбектерді біріктіріп ұстайтын күштерге келетін болсақ, ең жақсы болжам — Mg++ сияқты бивалентті катиондар екі немесе одан да көп фосфат топтарын ұстап тұратын тұз көпірлері болып көрінді. Рас, Розидің үлгілерінде бивалентті иондар бар екеніне ешқандай дәлел болған жоқ, сондықтан біз қауіпке бас тігіп отырған болуымыз мүмкін. Екінші жағынан, біздің болжамымызға қарсы ешқандай дәлел де болмады. Егер Кингс тобы модельдер туралы ойланғанда, олар қай тұздың бар екенін сұраған болар еді және біз мұндай шаршататын жағдайда қалмас едік. Бірақ, сәттілік болса, қант-фосфат негізіне магний немесе, бәлкім, кальций иондарын қосу тез арада талғампаз құрылымды тудырады, оның дұрыстығы дау тудырмайтын болады.

Алайда, Фрэнсис ертеңгі шай ішудің алдында зертханаға құйындай кіріп келгенде, әйелдер туралы ойдың бәрі сейілді. Көп ұзамай, бірнеше атомды ішке не сыртқа жылжытқанда, үш тізбекті модель өте қисынды көріне бастады. Келесі айқын қадам — оны Розидің сандық өлшемдерімен тексеру болмақ. Модель рентгендік шағылысулардың жалпы орындарына сәйкес келетіні анық еді, өйткені оның негізгі спиральді параметрлері мен Фрэнсиске жеткізген семинар деректеріне сай таңдалған болатын. Егер ол дұрыс болса, модель әртүрлі рентгендік шағылысулардың салыстырмалы қарқындылығын да дәл болжауы тиіс.

Морис станциядан зертханаға дейін такси жалдауды жөн көрді. Әдетте ол автобуспен келетін еді, бірақ қазір төртеуі шығынды бөлісіп төлей алатын. Оның үстіне, Розимен бірге автобус аялдамасында күтіп тұру ешқандай ләззат бермес еді. Бұл қазіргі ыңғайсыз жағдайды одан сайын қиындатар еді. Оның игі ниетті ескертулері ешқашан сәтті шықпайтын, тіпті қазір, қорлану қаупі төніп тұрғанда да, Рози оның бар екеніне бейжай қарап, бүкіл назарын Гослингке аударды. Морис біздің зертханаға келіп, жеткендерін айтқанда, олардың бірлескен көрінісін жасауға сәл ғана әрекет жасалды. Әсіресе осындай қиын жағдайларда Морис бірнеше минут ғылымсыз әңгімелесу керек деп ойлады. Алайда, Рози мұнда бос сөз айту үшін келген жоқ, ол істің мән-жайын тезірек білгісі келді.

Макс та, Джон да сахнаны Фрэнсистен тартып алуға тырысқан жоқ. Бұл оның күні еді, сондықтан олар Мориспен амандасуға келгеннен кейін, жұмыстарының тығыздығын сылтауратып, ортақ кеңсесінің жабық есігінің артына кетті. Делегация келгенге дейін Фрэнсис екеуміз жетістіктерімізді екі кезеңде көрсетуге келіскен болатынбыз. Фрэнсис алдымен спиральді теорияның артықшылықтарын қорытындылайды. Содан кейін біз ДНҚ моделіне қалай келгенімізді бірге түсіндіреміз. Содан кейін түскі асқа «Eagle»-ге баруға болады, ал түстен кейінгі уақытты мәселенің соңғы кезеңдерін қалай жүзеге асыратынымызды талқылауға қалдырамыз.

Түскі астан кейін Кингс колледжіне және Тринитиге дейінгі серуеніміз ешқандай «жаңа сенушілерді» анықтамады. Рози мен Гослинг өршелене өз дегендерін айтты: олардың алдағы іс-қимылдары жасөспірімдердің сандырағына жасалған елу мильдік саяхаттан еш өзгермейді. Морис пен Вилли Сидс саналырақ көрінгенімен, бұл Розимен келіспеу ниетінің көрінісі емес екеніне ешқандай кепілдік болмады.

Мәселені қайта қозғау үшін жаңа бастама қажет еді. Өкінішке орай, біз Кингс колледжімен болған ашулы қақтығыс біздің жаңа эксперименттік нәтижелер алу көзімізді құрғататынын түсіндік. Алдағы зерттеу коллоквиумдарына шақыру күтудің қажеті жоқ еді, тіпті Мориске қойылған ең қарапайым сұрақтың өзі біздің қайтадан іске кіріскеніміз туралы күдік тудыратын. Ең сорақысы, біздің тарапымыздан модель құрастырудың тоқтатылуы олардың зертханасында сәйкес белсенділіктің артуымен қатар жүрмейтініне толық сенімді болдық. Осы уақытқа дейін, біздің білуімізше, Кингс қажетті атомдардың ешқандай үш өлшемді моделін жасаған жоқ. Соған қарамастан, оларға модельдер жасауға арналған Кембридж қалыптарын беру арқылы бұл жұмысты жеделдету туралы біздің ұсынысымыз салғырт қабылданды. Морис, десе де, бірнеше аптадан кейін бірдеңе құрастыратын біреу табылуы мүмкін екенін айтты және келесі жолы біздің біреуіміз Лондонға барғанда, қалыптарды олардың зертханасына тастап кетуге келісілді.

Мен Рождество мерекесін Кембриджде өткізген жоқпын. Аврион Митчисон мені Кинтайр мүйісіндегі ата-анасының үйі — Каррадейлге шақырды. Бұл нағыз сәттілік болды, өйткені демалыс күндері Автың анасы, атақты жазушы Наоми мен оның Лейбористік партиядан шыққан депутат әкесі Дик өздерінің үлкен үйін жан-жақты жандармен толтыратыны белгілі еді. Оның үстіне, Наоми Англияның ең ақылды әрі эксцентрлі биологы Дж. Б. С. Холдейннің қарындасы болатын. ДНҚ бойынша жұмысымыздың тығырыққа тірелгені де, жылдық жалақы алудың белгісіздігі де мен Юстон станциясында Ав пен оның қарындасы Валлға қосылғанда онша алаңдатқан жоқ. Түнгі Глазго поезында орын қалмапты, сондықтан біз он сағат бойы жүгіміздің үстінде отырып, Валлдың Оксфордқа жыл сайын көбейіп келе жатқан американдықтардың іш пыстырарлық, дөрекі әдеттері туралы айтқандарын тыңдап бардық.

Дик Митчисон Каррадейлге бұрылыста Кэмпбеллтаун автобусын күтіп алып, бізді соңғы жиырма мильдік таулы жолмен Дик пен Наоми соңғы жиырма жыл бойы тұрып жатқан шағын шотландтық балықшылар ауылына жеткізді. Біз қару-жарақ бөлмесін бірнеше қоймалармен байланыстыратын тас дәлізден шыққанда, кешкі ас әлі жүріп жатыр екен, асханада қызу әңгіме естіліп тұрды. Автың зоолог ағасы Мердок келіп қойыпты, ол адамдарды тығырыққа тіреп, жасушалардың қалай бөлінетіні туралы сөйлескенді ұнататын. Жиірек талқыланатын тақырып — саясат және Орта Батыс қалаларының заң кеңселеріне қайтуы керек американдық параноиктер ойлап тапқан ыңғайсыз «қырғи-қабақ соғыс» еді.

Наоми мен Диктің үйіндегі күндерімнің алғашқы сәттерінен-ақ олардың солшыл көзқарастар спектрінен үлкен өкінішпен кететінімді білдім. Түскі асқа берілетін алкогольді ағылшын сидрі сыртқы есіктерді батыс желдеріне ашық қалдыратын әдеттің орнын артығымен толтырды.

Дегенмен, мен бұл ұзақ белгісіздіктен оңай құтыла алмадым. Екінші грант әдеттегі он екі айлық кезеңге емес, сегіз айдан кейін, мамырдың ортасында аяқталатын болып белгіленген. Кеңестің ақылына құлақ аспай, Стокгольмге бармағаным үшін нақты жазам — бір мың доллар болды. Бұл уақытта жаңа оқу жылының қыркүйек айына дейін басталатын қандай да бір қолдау алу мүмкін емес еді. Мен, әрине, грантты қабылдадым. Екі мың долларды далаға тастауға болмайтын еді.

Ол суббөліктердің қалай орналасқанын олар білмеді. Сонымен қатар, 1939 жыл белок пен РНҚ компоненттерінің түбегейлі басқаша құрылуы мүмкін екендігін түсіну үшін тым ерте еді. Алайда қазіргі уақытта белок суббөліктерін көп мөлшерде елестету оңай болды. РНҚ-ға қатысты жағдай мүлдем басқаша еді. РНҚ компонентін көптеген суббөліктерге бөлу Фрэнсис екеуміз вирустық РНҚ-да болуы тиіс деп сенетін генетикалық ақпаратты тасымалдау үшін тым кішкентай полинуклеотидтік тізбектерді тудырар еді. ТМВ құрылымы үшін ең қисынды болжам — көптеген бірдей шағын белок суббөліктерімен қоршалған орталық РНҚ өзегі болды.

Алайда Линустың Лондонға келуіне тосқауыл қойылды. Оның сапары Идлуайлдта төлқұжатының тартып алынуымен аяқталды. Мемлекеттік департамент Полинг сияқты «бүлікшілердің» әлемді шарлап, құдайсыз қызылдарды тежеп отырған бұрынғы инвестициялық банкирлердің саясаты туралы жаман сөздер айтқанын қаламады. Полингті тоқтата алмау Линустың бейбіт қатар өмір сүру туралы Лондондағы баспасөз мәслихатына әкелуі мүмкін еді. Ачесонның жағдайы онсыз да қиын еді, ал Маккартиге біздің үкімет АҚШ төлқұжаттарымен қорғалған радикалдарға американдық өмір салтын бұзуға жол беріп отыр деп мәлімдеуге мүмкіндік бергісі келмеді.

Күтпеген түрткі

Бактериялардың жыныстық өмірі

Алайда, ол ДНҚ-ға тым қатты қызықпайтынын білдіру үшін әңгімені ақуыздардан бастап, тактикалық қателік жіберді. Түскі астың жартысынан көбі осылайша босқа кетті, ал Морис тақырыпты Розиге ауыстырып, оның жұмыс істесуге құлықсыздығы туралы ұзақ-сонар сөйлей берді. Осы уақытта Фрэнсистің ойы неғұрлым қызықты тақырыпқа ауып кетті, соңында ас ішіп болған соң, сағат 2:30-дағы кездесуіне асығу керек екені есіне түсті.

Шиыршықталған орамдардың теңдеулерін еселенген күшпен шешу үшін диссертацияға арналған тәжірибелік жұмыстар тоқтатылды. Бұл жолы дұрыс теңдеулер табылды, бұған ішінара Кембриджге Фрэнсиспен демалыс өткізуге келген Крейзель көмектесті. «Nature» журналына хат жылдам дайындалып, Брэггке редакторларға жіберу үшін берілді, оған тезірек жариялауды сұрайтын ілеспе хат қоса тіркелді. Егер редакторларға британдық мақаланың орташадан жоғары қызығушылық тудыратыны айтылса, олар қолжазбаны бірден жариялауға тырысатын. Сәті түссе, Фрэнсистің шиыршықталған орамдары Полингтікімен бірдей, тіпті одан ертерек басылып шығатын еді.

Күз алға жылжыған сайын, мен бактериялардың шағылысуына (mating) байланып қалдым, Хэммерсмит ауруханасының зертханасында Билл Хейзбен сөйлесу үшін жиі Лондонға баратынмын. Кембриджге қайтар жолда Мористі кешкі асқа ұстап алған кештерде ғана менің ойым ДНҚ-ға оралатын. Кейбір түстен кейін ол ақырын сытылып шығып кететін, оның зертханалық тобы оның арнайы бір қызы бар деп ойлайтын. Соңында бәрі белгілі болды: ол түстен кейін гимназияда семсерлесуді үйреніп жүр екен.

Мен қазір Клэр колледжінде тұрып жатқанмын. Кавендишке келгенімнен кейін көп ұзамай Макс мені Клэр колледжіне зерттеуші студент ретінде кіргізіп жіберген еді. Тағы бір Ph. D. дәрежесі үшін жұмыс істеу ақымақтық еді, бірақ осы амалдың арқасында ғана менің колледжде бөлме алу мүмкіндігім туды. Клэр күтпеген жерден өте жақсы таңдау болды. Ол Кэм өзенінің бойында, тамаша бағы бар жерде орналасып қана қоймай, кейінірек білгенімдей, американдықтарға ерекше құрметпен қарайтын колледж екен.

Алайда оның бас тәлімгерімен (tutor) сөйлескеннен кейін мен басқа жерден іздеп көруді жөн көрдім. Хисус колледжінде зерттеуші студенттердің аз болуы оның өзендегі зор беделіне байланысты сияқты көрінді. Ешбір зерттеуші студент колледжде тұра алмайтын, сондықтан Хисус адамы болудың жалғыз салдары — мен ешқашан алмайтын Ph. D. дәрежесі үшін төленетін шоттар ғана еді. Клэр колледжінің гуманитарлық сала бойынша бас тәлімгері Ник Хэммонд шетелдік зерттеуші студенттер үшін әлдеқайда жақсы мүмкіндіктерді сипаттады. Екінші оқу жылымда мен колледжге көше алатын едім. Оның үстіне, Клэрде мен кездестіре алатын бірнеше американдық студенттер бар болатын.

Тіпті Кембридждегі екінші жылымда Клэр колледжінің Мемориал Кортындағы R баспалдағындағы бөлмеге көшкенде де, колледж тағамына деген бойкотым жалғаса берді. «Whim»-дегі таңғы ас колледж асханасына қарағанда әлдеқайда кеш болуы мүмкін еді. 3/6 (үш шиллинг алты пенс) үшін «Whim» «The Times» газетін оқуға болатын жайлы орын ұсынатын, ал Тринитидің жалпақ кепка киген студенттері «Telegraph» немесе «News Chronicle» беттерін парақтап отыратын. Қалада лайықты кешкі ас табу қиынырақ болды. «Arts» немесе «Bath Hotel»-де тамақтану ерекше жағдайларға арналған еді, сондықтан Одил немесе Элизабет Кендрью мені кешкі асқа шақырмаған кезде, мен жергілікті үнді немесе кипрлік орындардың «улы» тағамдарын ішетінмін.

Бөлмеме оралып, көмір пешін жақтым, бірақ төсекке жатқанша аузымнан шыққан будың басылмайтынын білетінмін. Саусақтарым қатты тоңғандықтан, анық жазу мүмкін болмады, сондықтан мен пештің қасында бүрісіп отырып, бірнеше ДНҚ тізбегінің қалай әдемі әрі ғылыми тұрғыдан дұрыс жиналатыны туралы қиялдадым. Алайда көп ұзамай мен молекулалық деңгейде ойлауды қойып, ДНҚ, РНҚ және ақуыз синтезінің өзара байланысы туралы биохимиялық мақалаларды оқуға көштім.

Нуклеин қышқылдары мен ақуыз синтезі арасындағы байланысты түсіндім деген оймен риза болып ұйықтап кеткеніммен, мұздай суық жатын бөлмеде киіну мені ащы шындыққа қайта әкелді: жай ұран ДНҚ құрылымын алмастыра алмайтын. Онсыз Фрэнсис екеуміздің жасай алатын жалғыз әрекетіміз — жақын маңдағы пабта кездесетін биохимиктерді биологиядағы күрделіліктің іргелі маңыздылығын ешқашан түсінбейтінімізге сендіру ғана еді. Ең сорақысы, Фрэнсис шиыршықталған орамдар туралы, ал мен бактериялық генетика туралы ойлауды тоқтатқан кездің өзінде де, біз он екі ай бұрынғы орнымызда қалып қойған едік. «Eagle» пабтағы түскі астарда ДНҚ туралы мүлдем айтылмайтын, бірақ әдетте түстен кейінгі серуен кезінде гендер туралы әңгіме бір сәтке болса да қылаң беретін.

Сондықтан біз кеңсемізді Питер Полингпен бөліскенімізге еш өкінген жоқпын, ол кезде ол Питерхаус жатақханасында тұратын және Джон Кендрьюдің зерттеуші студенті еді. Питердің болуы ғылым туралы айтудың мәні болмаған кезде, әңгімені Англия, Континент және Калифорния қыздарының артықшылықтарына бұруға мүмкіндік беретін. Алайда, желтоқсан айының ортасында бір күні түстен кейін Питер кеңсеге кіріп, аяғын үстелге қойып, кеңінен жымиғанда, оның себебі сұлу қыздарда емес еді. Оның қолында Питерхаусқа түскі асқа оралғанда алған Штаттардан келген хат бар еді.

Рождествоға дейін Пасаденадан ешқандай жаңа хабар келмеді. Көңіл-күйіміз біртіндеп көтеріле бастады, өйткені егер Полинг шынымен қызықты жауап тапса, бұл құпия ұзақ сақталмас еді. Оның аспиранттарының бірі оның моделінің қандай екенін міндетті түрде білуі тиіс еді және егер айқын биологиялық салдарлары болса, қауесет бізге тез жетер еді. Тіпті Лайнус дұрыс құрылымға жақын болса да, оның гендердің репликациясы (көшірілуі) құпиясына жақындау мүмкіндігі аз болып көрінді. Сондай-ақ, ДНҚ химиясы туралы көбірек ойланған сайын, тіпті Лайнустың өзі де Кингстегі жұмыстардан мүлдем хабарсыз бола тұрып, құрылымды таба алуы мүмкін емес болып көрінді.

Қаңтардың ортасында Кембриджге оралған соң, мен үйден келген соңғы хаттарда не барын білу үшін Питерді іздеп таптым. ДНҚ туралы бір қысқа сілтемеден басқа, барлық жаңалықтар отбасылық өсек-аяң еді. Алайда, бір тиісті жаңалық көңіл көншітпеді. ДНҚ туралы қолжазба жазылған екен, оның көшірмесі жақында Питерге жіберілмек. Тағы да модельдің қандай екені туралы ешқандай белгі болмады. Қолжазбаның келуін күтіп жүргенде, мен бактериялардың жыныстық қатынасы туралы идеяларымды жазып, жүйкемді тыныштандырдым. Церматтағы демалысымнан кейін Миландағы Каваллиге жасаған қысқа сапарым менің бактериялардың қалай шағылысатыны туралы болжамдарымның дұрыс екеніне сендірді. Ледерберг бұл шындықты жақында түсініп қоя ма деп қорыққандықтан, мен Билл Хейзбен бірлескен мақаланы тезірек жариялауға асықтым. Бірақ ақпанның бірінші аптасында Полингтің мақаласы Атлант мұхитынан өтіп келгенде, бұл қолжазба әлі дайын емес еді.

Шын мәнінде, Кембриджге екі көшірме жіберілді: бірі сэр Лоуренске, екіншісі Питерге. Брэгг оны алған кезде бір шетке ысырып қойды. Питердің де көшірме алатынын білмей, ол қолжазбаны Макстың кеңсесіне апаруға тартынды. Онда Фрэнсис оны көріп, тағы бір нәтижесіз ізденіске түсер еді. Қазіргі кесте бойынша Фрэнсистің күлкісіне шыдауға тағы сегіз ай ғана қалған еді. Яғни, егер оның диссертациясы кесте бойынша аяқталса. Содан кейін бір жылға, тіпті одан да көп уақытқа Крик Бруклинге «айдалғанда», тыныштық пен салтанат орнайтын еді.

Фрэнсис те Полингтің дәстүрлі емес химиясына таңғалғанда, мен еркін тыныстай бастадым. Сол сәтте біздің әлі де ойында екенімізді түсіндім. Бірақ Линусты мұндай қателікке (блундерге) не итермелегені туралы ешқайсымызда ешқандай болжам болмады. Егер мұндай қатені студент жіберсе, ол Калтехтің химия факультетінде оқуға лайықсыз деп есептелер еді. Сондықтан, басында Линустың моделі өте үлкен молекулалардың қышқылдық-негіздік қасиеттерін революциялық тұрғыдан қайта бағалаудың нәтижесі ме екен деп алаңдадық. Алайда, қолжазбаның стилі химиялық теориядағы мұндай ілгерілеушілікті жоққа шығарды. Бірінші дәрежелі теориялық жетістікті жасырын ұстауға ешқандай себеп жоқ еді. Керісінше, егер солай болса, Линус екі мақала жазар еді: біріншісі — жаңа теориясын сипаттайтын, екіншісі — оны ДНҚ құрылымын шешу үшін қалай қолданғанын көрсететін мақала.

Шай ішетін уақытта мен Кавендишке оралдым. Онда Фрэнсис Джон мен Максқа Атлант мұхитының бұл жағында бұдан былай уақыт жоғалтуға болмайтынын түсіндіріп жатыр еді. Өз қатесі белгілі болғанда, Линус дұрыс құрылымды тапқанша тоқтамайтын болады. Қазіргі жалғыз үмітіміз — оның химия саласындағы әріптестері оның зияткерлігіне бұрынғыдан да бетер бас иіп, моделінің егжей-тегжейіне үңілмесе екен деген ой. Бірақ қолжазба Ұлттық академияның еңбектеріне (Proceedings of the National Academy) жіберіліп қойғандықтан, наурыздың ортасына қарай Линустың мақаласы бүкіл әлемге тарайды. Одан кейін қатенің табылуы бірнеше күндік қана мәселе. Линус ДНҚ-ны қайтадан зерттеуге кіріскенше бізде алты аптаға дейін уақыт бар.

Мористі ескерту керек болса да, біз оған бірден қоңырау шалмадық. Фрэнсистің асығыс сөздері Мористің Полингтің қателігінің барлық салдарын толық түсінбей жатып сөйлесуді тоқтатуына себеп болуы мүмкін еді. Бірнеше күннен кейін Билл Хейзді көру үшін Лондонға баратын болғандықтан, қолжазбаны Морис пен Розидің тексеруі үшін өзіммен бірге ала баруды жөн көрдік.

Соңғы бірнеше сағаттағы толқудан кейін сол күні жұмыс істеу мүмкін болмағандықтан, Фрэнсис екеуміз «Игл» (The Eagle) пабына бардық. Кешкісін есік ашылған бойда біз сол жерде болып, Полингтің сәтсіздігі үшін тост көтердім. Шерридің орнына Фрэнсиске виски алып беруге рұқсат еттім. Мүмкіндіктер әлі де бізге қарсы болып көрінгенімен, Линус әлі Нобель сыйлығын жеңіп алған жоқ еді.

Мен оның деректерінен ол ойлағаннан да көбірек хабардар едім. Бірнеше ай бұрын Морис маған оның спиральге қарсы нәтижелерінің мәнін айтқан болатын. Фрэнсис маған олардың жай ғана «жалған із» (red herring) екеніне сендіргендіктен, мен тәуекелге бел будым. Еш ойланбастан, оның рентген суреттерін түсіндіруде біліксіз екенін ишара еттім. Егер ол аздап теория үйренсе, өзінің спиральге қарсы деп есептеген белгілері тұрақты спиральдерді кристалдық торға сыйғызу үшін қажетті шағын бұрмаланулардан туындағанын түсінер еді.

Кенет Рози арамызды бөліп тұрған зертхана үстелінің артынан шығып, маған қарай жақындай бастады. Ашу үстінде ол мені ұрып жібере ме деп қорқып, Полингтің қолжазбасын ала салып, ашық есікке қарай тез шегіндім. Менің қашуыма мені іздеп жүріп, дәл сол сәтте басын сұққан Морис кедергі болды. Морис пен Рози менің еңкейген тұлғама қарап тұрғанда, мен Рози екеуміздің әңгімеміз аяқталғанын және оны шай бөлмесінен іздемек болғанымды айттым. Сонымен бірге, денемді олардың арасынан біртіндеп шығарып, Мористі Розимен бетпе-бет қалдырдым. Морис бірден кетіп қалмағанда, әдептілік танытып Розиді шайға шақыра ма деп қорықтым. Алайда, Рози бұрылып, есікті тарс жауып, Мористі екіұдай күйден құтқарды.

Дәлізбен келе жатып, Мориске оның кенеттен келуі Розидің маған шабуыл жасауына кедергі болған шығар дедім. Ол мұның әбден мүмкін екенін растады. Бірнеше ай бұрын ол Мориске де осындай әрекет жасаған екен. Оның бөлмесіндегі айтыстан кейін олар төбелесуге аз-ақ қалған. Морис қашпақ болғанда, Рози есікті бөгеп, тек соңғы сәтте ғана жол берген. Бірақ ол кезде қастарында үшінші адам болмаған еді.

Розимен болған бұл оқиға Мористі маған бұрын-соңды болмаған деңгейде жақындатты. Енді оның соңғы екі жылда бастан кешкен эмоционалдық тозағын елестетіп қана қоймай, ол маған алыс таныс емес, сенімді әріптес ретінде қарай бастады. Маған таңсық болғаны — ол өзінің көмекшісі Уилсонмен бірге Рози мен Гослингтің рентгендік жұмыстарын ақырын ғана қайталап жүргенін айтты. Сонымен қатар, жаздың ортасынан бері Розиде ДНҚ-ның жаңа үш өлшемді формасы туралы деректер бар екені белгілі болды. Бұл ДНҚ молекулалары судың көп мөлшерімен қоршалғанда пайда болады. Мен бұл кескіннің қандай екенін сұрағанда, Морис көрші бөлмеге барып, олар «B-құрылымы» деп атаған жаңа форманың суретін алып келді.

Кешкі асқа Сохоға бара жатқанда, мен Линус мәселесіне қайта оралып, оның қателігіне тым ұзақ мәз болу қауіпті екенін айттым. Егер Полинг жай ғана қателескен болса, жағдай әлдеқайда қауіпсіз болар еді, бірақ ол ақымақ болып көрінгісі келмейді. Жақында ол күндіз-түні осымен айналысады. Тағы бір қауіп — егер ол көмекшілерінің біріне ДНҚ-ны суретке түсіруді тапсырса, Пасаденада да B-құрылымы табылып қоюы мүмкін. Онда бір аптаның ішінде Линус құрылымды шешіп тастайды.

Морис толқудан бас тартты. Менің ДНҚ құрылымы кез келген сәтте табылуы мүмкін деген сөзім оған Фрэнсистің асыра сілтеген кезеңдеріндегідей естілді. Көптеген жылдар бойы Фрэнсис оған не маңызды екенін айтуға тырысқан, бірақ ол өз өміріне салқынқанды қарап, өз түйсігіне сенгені дұрыс болғанын білді. Даяшы бізге қарап, тапсырыс беруімізді күтіп тұрғанда, Морис маған егер бәріміз ғылымның қай бағытқа бара жатқанын алдын ала келісіп алсақ, бәрі шешіліп, бізге тек инженер немесе дәрігер болудан басқа амал қалмайтынын түсіндірді.

Тамақ үстелге келгенде, мен ойымызды тізбек санына бұруға тырыстым. Бірінші және екінші қабат сызықтарындағы ең ішкі шағылысудың орнын өлшеу бізді бірден дұрыс жолға салуы мүмкін екенін айттым. Бірақ Мористің созылмалы жауабы ешқашан нақты болмағандықтан, Кингсте ешкім тиісті шағылысуларды өлшемеді ме, әлде ол тамағы суымай тұрып ішкісі келді ме, түсіне алмадым. Амалсыз тамағымды жеп, кофеден кейін оны пәтеріне дейін шығарып салып, көбірек мәлімет алармын деп үміттендім. Бірақ «Шабли» (Chablis) шарабы нақты деректерге деген құштарлығымды басып тастады. Соходан шығып, Оксфорд-стрит арқылы келе жатқанда, Морис тек тыныш жерден азырақ көңілсіз пәтер табу жоспарлары туралы ғана айтты.

Кейіннен суық, жылытылмаған пойыз вагонында мен газетімнің бос жиегіне B-кескінінен есімде қалғандарымды сыздым. Пойыз Кембриджге қарай жүргенде, мен екі және үш тізбекті модельдер арасында таңдау жасауға тырыстым. Кингс тобының екі тізбекті ұнатпауының себебі соншалықты бұлтартпас емес еді. Ол ДНҚ үлгілеріндегі су мөлшеріне байланысты болды, ал олар бұл мәнінің үлкен қателік болуы мүмкін екенін мойындаған еді. Колледжге қайтып оралып, артқы қақпадан асып түскенше, мен екі тізбекті модель құрастыруды шештім. Фрэнсис келісуі керек. Ол физик болса да, маңызды биологиялық нысандардың жұп болатынын біледі.

Сэр Лоуренс қарсылық білдіріп қана қоймай, мені модель құрастыру жұмысын жалғастыруға ынталандырғанына жеңілдеп қалдым. Ол Кингстегі ішкі кикілжіңдерді қолдамағаны анық еді — әсіресе бұл жағдай Линусқа тағы бір маңызды молекуланың құрылымын ашуға мүмкіндік беруі ықтимал болғанда. Сондай-ақ темекі мозаикасы вирусымен жасаған жұмысым да көмектесті. Бұл Брэггке менің өз бетімше жұмыс істей алатыным туралы әсер қалдырған еді. Осылайша, ол Криктің тағы бір асығыс әрекетіне еркіндік бердім-ау деген қорқынышсыз сол түні тыныш ұйықтай алатын болды. Мен шеберханаға барып, бір аптаның ішінде қажетті моделдердің жоспарларын сызатынымды ескерттім. Кеңсеге оралғанымнан кейін көп ұзамай Фрэнсис кешегі кешкі ас өте сәтті өткенін хабарлады. Одил қарындасым алып келген француз жігітіне тәнті болыпты. Бір ай бұрын Элизабет Штаттарға қайтар жолында белгісіз мерзімге келген болатын. Мен оны Камилла Прайордың пансионатына орналастырып, кешкі асты сонда Поппен және оның шетелдік қыздарымен бірге ішуді ұйымдастырдым. Осылайша Элизабет қарапайым ағылшын үйлерінен құтылды, ал мен асқазанымның ауырғаны азаятын болар деп үміттендім.

Сондай-ақ Попта Кембридждегі ең сымбатты ер адам Бертран Фуркад тұратын. Бертран ағылшын тілін жетілдіру үшін бірнеше айға келген еді. Ол өзінің ерекше сұлулығын білетін және киімі оның жақсы пішілген костюмдеріне қарама-қайшы келмейтін қызбен бірге жүруге қуанышты еді. Біздің ол сымбатты шетелдікті танитынымызды айтқанда, Одил қуанып кетті. Көптеген Кембридж әйелдері сияқты, ол да Бертранды Кингс-Парейдте көргенде немесе әуесқой драма клубындағы қойылымдардың үзілістерінде одан көзін алмайтын. Осылайша Элизабетке Бертранның Португалия-Плэйсте Криктермен бірге ас ішуге бос не бос емес екенін білу тапсырылды. Алайда белгіленген уақыт менің Лондонға сапарыммен сәйкес келді. Мен Мористің табағындағы барлық тамақты қалай тауысқанын бақылап отырғанда, Одил Бертранның Ривьерадағы алдағы жазғы кештерді қалай таңдау керектігі туралы айтқан сөздерін тыңдап, оның мінсіз бет-бейнесіне тамсанып отырды.

Бұл таңертең Фрэнсис менің француз ақсүйектеріне әдеттегідей қызығушылық танытпағанымды көрді. Бір сәтте ол мені тым жалықтырып жібереді ме деп қорықты. Тіпті бұрынғы құс бақылаушысы да ДНҚ-ны шеше алатынын хабарлау — таңертеңгі басы ауырған досына айтатын жақсы жаңалық емес еді. Дегенмен, В-үлгісінің егжей-тегжейін айтқан бойда, ол менің қалжыңдап тұрмағанымды түсінді. Әсіресе 3,4 Å қашықтықтағы меридиандық шағылысудың кез келген басқа шағылысудан әлдеқайда күшті екендігі маңызды болды. Бұл қалыңдығы 3,4 Å болатын пурин және пиримидин негіздерінің спираль осіне перпендикуляр бағытта бірінің үстіне бірі жиналғанын білдіретін. Сонымен қатар, электронды микроскоп пен рентгендік деректерге сүйене отырып, спираль диаметрі шамамен 20 Å екеніне сенімді болдық.

Алайда Фрэнсис биологиялық жүйелердегі «жұптық» заңдылығы бізге екі тізбекті моделдер құрастыруды айтады деген тұжырымыммен келіспеді. Оның ойынша, нуклеин қышқылы тізбектерінің химиясынан туындамаған кез келген уәжді қабылдамау керек еді. Бізге белгілі эксперименттік дәлелдер әлі екі және үш тізбекті модельдерді ажырата алмайтындықтан, ол екі нұсқаға да бірдей көңіл бөлгісі келді. Мен толығымен күмәнмен қарасам да, оның сөздеріне қарсы шығуға себеп көрмедім. Әрине, мен екі тізбекті модельдермен жұмыс істей бастайтын болдым.

Бірақ бірнеше күн бойы ешқандай маңызды модель құрастырылмады. Бізде пурин мен пиримидин компоненттері ғана емес, фосфор атомдары да болмады. Біздің шеберге қарапайым фосфор атомдарын жасау үшін кемінде үш күн қажет болғандықтан, мен түскі астан кейін генетика бойынша қолжазбамның соңғы нұсқасын аяқтау үшін Клэрге оралдым. Кейінірек Попқа кешкі асқа барғанымда, Бертран мен қарындасымның өткен аптада Попты кешкі асқа көндірген Питер Полингпен сөйлесіп тұрғанын көрдім. Питер Перутцтардың Нинаны сенбі күні кешкісін үйінде қалдыруға құқығы жоқ екенін айтып шағымданса, Бертран мен Элизабет риза болып көрінді. Олар досының «Роллс-Ройсымен» Бедфорд маңындағы атақты үйге барып келген екен. Олардың иесі, антиквар сәулетші, заманауи өркениетке ешқашан бас иімеген және үйінде газ бен электр жарығын ұстамаған. Ол барлық жағынан он сегізінші ғасырдың дворянының өмірін сақтаған, тіпті қонақтарына бақта серуендеу үшін арнайы таяқтар берген.

Кешкі ас бітпей жатып, Бертран Элизабетті басқа кешке алып кетті, Питер екеуміз не істерімізді білмей қалдық. Алдымен оның дыбыс жүйесімен (hi-fi) айналысуды шештік, кейін Питер менімен бірге киноға барды. Түн ортасы жақындағанда Питер лорд Ротшильдтің өзін қызы Сарамен кешкі асқа шақырмай, әкелік міндетінен қалай қашып жүргені туралы айта бастады. Мен онымен келіспей тұра алмадым, өйткені егер Питер сәнді ортаға ауысса, менің де факультет типтес әйел алудан қашуға мүмкіндігім болар еді.

Үш күннен кейін фосфор атомдары дайын болды және мен қант-фосфатты қаңқаның бірнеше қысқа бөлігін тез арада біріктірдім. Содан кейін бір жарым күн бойы қаңқасы ортасында орналасқан қолайлы екі тізбекті модель табуға тырыстым. Алайда, B-формасындағы рентген деректеріне сәйкес келетін барлық ықтимал моделдер он бес ай бұрынғы үш тізбекті моделімізден де стереохимиялық тұрғыдан қанағаттанарлықсыз болып көрінді. Фрэнсистің диссертациясына берілгенін көріп, мен түстен кейін Бертранмен теннис ойнауға кеттім. Шайдан кейін қайтып келіп, теннис ойнау модель құрастырудан гөрі қызықтырақ болғанына қуанышты екенімді айттым. Көктемнің тамаша күніне мүлдем мән бермеген Фрэнсис қарындашын қойып, ДНҚ-ның өте маңызды екенін және бір күні сырттағы ойындардың қанағаттанарлықсыз екенін түсінетінімді айтты.

Португалия-Плэйстегі кешкі ас кезінде мен қайтадан не дұрыс емес екендігі туралы уайымға баттым.

Соған қарамастан, екеуміз де демалыс күндері жұмысты тоқтата тұруға еш тартынбадық. Сейсенбі күні кешке Тринитиде кеш өтетін болды, ал жексенбіде Морис Криктің үйіне әлеуметтік сапармен келуі керек еді, бұл Поллингтің қолжазбасы келгенге дейін бірнеше апта бұрын жоспарланған болатын.

Алайда Мориске ДНҚ-ны ұмытуға мүмкіндік берілмеді. Ол станциядан келген бойда Фрэнсис одан B үлгісінің толық мәліметтерін сұрай бастады. Бірақ түскі ас аяқталғанда, Фрэнсис менің өткен аптада білгенімнен артық ештеңе біле алмады. Тіпті Питердің әкесі жақын арада іске кірісетініне сенімді екенін айтуы да Мористің жоспарларын бұза алмады. Ол Рози (Розалинд Франклин) алты аптадан кейін кеткенше үлгі құрастыруды тоқтата тұрғысы келетінін тағы да баса айтты. Фрэнсис осы сәтті пайдаланып, Мористен ДНҚ үлгілерімен жұмыс істей бастасақ қарсы болмайтынын сұрады. Морис баяу ғана «жоқ, қарсы емеспін» деп жауап бергенде, жүрек соғысым қалыпқа келді. Себебі жауабы «иә» болған күннің өзінде, біз үлгі құрастыруды жалғастыра берер едік.

Келесі бірнеше күнде Фрэнсис менің молекулалық үлгілермен тығыз айналыспағаныма қатты ашулана бастады. Оның сағат ондардағы келуіне дейін зертханада болғаным маңызды болмады. Ол менің теннис кортында екенімді біліп, күн сайын түстен кейін қараусыз қалған полинуклеотидті қаңқаға ренжи қарап, жұмысынан басын бұра беретін. Оның үстіне, шайдан кейін мен Поптың қыздарымен шерри ішуге асықпас бұрын, үлгіні бірнеше минут қана түртіп көретінмін.

Фрэнсистің күңкілі мені мазаламады, өйткені негіздердің шешімін таппай, соңғы қаңқамызды одан әрі жетілдіру алға басуды білдірмейтін еді.

Мен кештердің көбін кинотеатрда өткізіп, кез келген сәтте жауап кенеттен ойыма келеді деп қиялдап жүрдім. Кейде киноға деген құштарлығым кері әсерін тигізетін, соның ең нашары «Экстаз» фильмін көруге арналған кеш болды. Питер екеуміз де Хеди Ламаррдың жалаңаш жүрген көріністерін көруге тым жас болған едік, сондықтан көптен күткен түнде Элизабетті ертіп, Рекс кинотеатрына бардық. Алайда ағылшын цензурасы бүлінбеген күйі қалдырған жалғыз жүзу сахнасы — су қоймасынан көрінген төңкерілген бейне ғана болды. Фильмнің жартысына жетпей, дубляждалған дауыстар бақылаусыз құмарлық сөздерін айтқанда, біз наразы студенттердің ысқырығына қосылдық. Тіпті жақсы фильмдер кезінде де негіздерді ұмыту мүмкін болмады. Біздің қаңқа үшін стереохимиялық тұрғыдан қолайлы конфигурация жасағанымыз әрқашан жадымда жүретін. Сонымен қатар, оның тәжірибелік мәліметтермен сәйкес келмейтінінен қорқудың қажеті болмады. Ол уақытқа дейін Розидің дәл өлшемдерімен тексерілген болатын. Әрине, Рози бізге өз мәліметтерін тікелей берген жоқ. Кингс колледжіндегі ешкім де бұл мәліметтер біздің қолымызда екенін білмеді.

Әдетте, кеш батқанда бөлмеме оралғаннан кейін негіздердің жұмбағын шешуге тырысатынмын. Олардың формулалары Дж. Н. Дэвидсонның «Нуклеин қышқылдарының биохимиясы» атты кішкене кітабында жазылған еді, мен оның көшірмесін өзіммен бірге ұстайтынмын. Осылайша, Кавендиш блокнотына негіздердің кішкентай суреттерін салғанда, құрылымдардың дұрыстығына сенімді бола алдым. Менің мақсатым — ортада орналасқан негіздерді сырттағы қаңқалар толығымен жүйелі болатындай етіп орналастыру болды, яғни әрбір нуклеотидтің қант-фосфат топтары бірдей үш өлшемді конфигурацияға ие болуы керек еді.

Қағаз бетіне негіздерді шимайлауым, киноға барсам да, бармасам да, басында еш нәтиже бермеді. Тіпті «Экстазды» ойымнан шығару қажеттілігі де дұрыс сутектік байланыстарды табуға көмектеспеді және мен ертең түстен кейін Даунингте өтетін студенттік кеште әдемі қыздар көп болады деп үміттеніп ұйықтап қалдым. Бірақ менің үмітім ақталмады: ол жерге барғанымда бір топ дені сау хоккейші қыздар мен бірнеше бозарған дебютанттарды көрдім. Бертран да бұл жердің оған сәйкес келмейтінін бірден сезді. Біз ол жерден кеткенше сыпайылық танытып тұрғанда, мен Питердің әкесімен Нобель сыйлығы үшін қалай жарысып жатқанымды түсіндірдім.

Алайда сол түні мен гуаниннің кәдімгі таутомерлік формасы неге аденинмен сутектік байланыс түзбейтінін түсіне алмадым. Сол сияқты, басқа да бірнеше жұптасу қателері орын алуы керек еді. Бірақ арнайы ферменттердің қатысуын жоққа шығаруға негіз болмағандықтан, қатты мазасызданудың қажеті жоқ деп шештім. Мысалы, аденинге тән фермент болуы мүмкін, ол адениннің қалып тізбегіндегі аденин қалдығына қарама-қарсы орналасуын қамтамасыз етеді.

Сағат түн ортасынан ауғанда, көңілім көтеріле бастады. Фрэнсис екеуміз ДНҚ құрылымы өте қызықсыз болып шығады ма, оның репликациясы немесе жасуша биохимиясын басқарудағы рөлі туралы ештеңе айтпайды ма деп алаңдаған күндеріміз тым көп болған еді. Бірақ қазір, менің қуанышым мен таңғалысыма орай, жауап өте қызықты болып шықты. Екі сағаттан астам уақыт бойы мен көзімді жұмып, алдымда шыр көбелек айналған аденин қалдықтарының жұптарымен бақытты күйде жаттым. Тек қысқа сәттерде ғана осындай тамаша идея қате болуы мүмкін бе деген қорқыныш бойымды биледі. (7-сурет)

Менің схемам келесі күні түске қарай күл-талқан болды. Менің зияныма гуанин мен тиминнің қате таутомерлік формаларын таңдағаным туралы қолайсыз химиялық факт шықты. Бұл жағымсыз шындық ашылғанға дейін мен Уимде асығыс таңғы ас ішіп, содан кейін Клэрге Макс Дебруктан келген хатқа жауап беру үшін оралдым. Ол менің бактериялық генетика туралы қолжазбам Калтех генетиктеріне сенімсіз болып көрінгенін хабарлаған еді. Соған қарамастан, ол менің өтінішімді орындап, оны Ұлттық академияның еңбектеріне жіберетінін айтты. Осылайша, мен ақымақ идеяны жариялау қателігіне бой алдырғанда әлі жас болатын едім. Содан кейін мансабым біржола бұзылмас бұрын есімді жия алатын едім.

Бастапқыда бұл хабарлама маған жағымсыз әсер етті. Бірақ қазір, өзін-өзі көбейтетін құрылымды таптым ба деген үмітпен көңіл-күйім көтеріліп тұрғанда, бактериялар шағылысқанда не болатынын білетініме сенімімді тағы да білдірдім. Оның үстіне, Поллингтікінен мүлдем өзгеше, керемет ДНҚ құрылымын ойлап тапқанымды айтқан сөйлемді қосудан өзімді тыя алмадым. Бірнеше секунд бойы немен айналысып жатқанымды егжей-тегжейлі жазуды ойладым, бірақ асығыс болғандықтан жазбауды жөн көрдім де, хатты жәшікке тастап, зертханаға қарай жүгірдім.

Менің алғашқы реакциям Джерри бос сөз айтып тұрса екен деп үміттену болғанымен, оның сынын елеусіз қалдырмадым. Линустың өзінен кейін Джерри әлемде сутектік байланыстар туралы кез келген адамнан артық білетін. Ол көп жылдар бойы Калтехте кішігірім органикалық молекулалардың кристалдық құрылымымен айналысқандықтан, оның біздің мәселемізді түсінбейтініне өзімді сендіре алмадым. Алты ай бойы біздің кеңседе жұмыс істеген уақытында мен оның өзі білмейтін тақырыптар туралы бос сөйлегенін ешқашан естіген емеспін.

Қатты мазасызданып, үстеліме оралдым да, бірдей негіздер жұбы туралы идеяны құтқарып қалатын қандай да бір айла табылады ма деп үміттендім. Бірақ жаңа тағайындаулар бұл идеяға жойқын соққы болғаны анық еді.

Алайда мен Чаргаффтың мәліметтеріне салқынқандылық таныттым. Сондықтан Фрэнсистің көңілді сөздері студенттердің неге au pair қыздарын қанағаттандыра алмайтыны туралы тақырыпқа ауысқан түскі ас уақытын қуана қарсы алдым. Түскі астан кейін жұмысқа оралуға асықпадым, өйткені кето формаларын жаңа схемаға сәйкестендіруге тырысып, тығырыққа тірелуден және ешқандай жүйелі сутектік байланыс схемасы рентгендік мәліметтермен сәйкес келмейтінімен бетпе-бет келуден қорықтым. Сыртта бәйшешектерге қарап тұрғанымда, негіздердің қандай да бір әдемі орналасуы табылады деген үміт сақталды. Бақытымызға орай, жоғарыға шыққанда, үлгі құрастырудың шешуші кезеңін кем дегенде тағы бірнеше сағатқа шегеруге сылтау таптым. Барлық ықтимал сутектік байланыс мүмкіндіктерін жүйелі түрде тексеру үшін қажетті металл пурин мен пиримидин үлгілері уақытында аяқталмаған екен. Олар біздің қолымызға тигенше кем дегенде тағы екі күн қажет болды. Бұл мен үшін де белгісіздікте қалу үшін тым ұзақ уақыт еді, сондықтан түстен кейін қатты картоннан негіздердің дәл бейнелерін қиюмен айналыстым. Бірақ олар дайын болғанда, жауапты келесі күнге қалдыру керектігін түсіндім. Түскі астан кейін мен Поптың тобымен театрға баруым керек еді.

Келесі күні таңертең әлі бос кеңсемізге келгенімде, сутектік байланыстар арқылы біріктірілген негіздер жұбын құрастыру үшін кең, тегіс бет болсын деп үстелімнің үстіндегі қағаздарды тез арада жинап тастадым. Бастапқыда бірдей негіздерді жұптастыру туралы өз пікіріме қайта оралсам да, олардың еш нәтиже бермейтінін жақсы көрдім. Джерри келгенде басымды көтеріп, оның Фрэнсис емес екенін көрдім де, негіздерді басқа түрлі жұптастыру мүмкіндіктеріне ауыстыра бастадым. Кенеттен мен екі сутектік байланыс арқылы біріктірілген аденин-тимин жұбының пішіні кем дегенде екі сутектік байланыс арқылы біріктірілген гуанин-цитозин жұбының пішінімен бірдей екенін байқадым. Барлық сутектік байланыстар табиғи түрде түзіліп тұрғандай болды; негіздердің екі түрін пішіні бойынша бірдей ету үшін ешқандай жасандылық қажет емес еді. Мен дереу Джерриді шақырып, одан бұл жолы менің жаңа негіздер жұбыма қандай да бір қарсылығы бар-жоғын сұрадым. (9-сурет)

Осылайша, екі жұпты да төңкеріп тастаса да, олардың гликозидтік байланыстары бұрынғы бағытында қала беретін еді. Мұның маңызды салдары сол — берілген тізбекте пуриндер де, пиримидиндер де бола алатын. Сонымен қатар, бұл екі тізбектің қаңқалары қарама-қарсы бағытта жүруі тиіс екенін айқын көрсетті. Ендігі мәселе — А-Т және Г-Ц жұптары соңғы екі аптада жасалған қаңқа конфигурациясына оңай сыя ма, жоқ па дегенге тірелді. Алғашқы көзқараста бұл сенімді көрінді, өйткені мен негіздер үшін ортада үлкен бос орын қалдырған болатынмын. Дегенмен, барлық стереохимиялық (кеңістіктік) байланыстар сәйкес келетін толық модель құрылмайынша, жеңіске жеттік деп айта алмайтынымызды екеуміз де білдік. Сондай-ақ, бұл жаңалықтың маңызы тым зор болғандықтан, негізсіз жар салу қауіпті еді. Сондықтан Фрэнсис түскі ас кезінде «Eagle» пабына кіріп, естігендердің бәріне өмірдің құпиясын тапқанымызды айтқанда, мен өзімді біртүрлі ыңғайсыз сезіндім.

Алайда, сол түні біз қос спиральды нақты бекіте алмадық. Металл негіздер дайын болмайынша, кез келген модель құрастыру тым тиянақсыз және сенімсіз болып қала бермек. Мен Элизабет пен Бертрандқа Фрэнсис екеуміз Поллингті басып озғанымызды және бұл жауап биологияда төңкеріс жасайтынын айту үшін Попқа қайтып оралдым. Екеуі де шын жүректен қуанды: Элизабет қарындастық мақтанышпен, ал Бертранд Халықаралық қоғамға болашақ Нобель сыйлығының лауреатымен дос екенін хабарлай алатынына қуанды. Питердің реакциясы да сондай ыстық болды және ол әкесінің алғашқы нақты ғылыми жеңілісіне бола ренжігенін білдірмеді.

Келесі күні таңертең оянғанда өзімді керемет сезіндім. Whim-ге бара жатқанда, мен көктемгі аспан астында айқын көрініп тұрған Кингз-колледж шіркеуінің готикалық мұнараларына қарап, Кэр көпіріне қарай жайлап жүрдім. Жақында тазартылған Гиббс ғимаратының тамаша Джорджиялық келбетіне қарап тұрып, біздің табысымыздың көп бөлігі колледждер арасында ұзақ серуендеген және Heffer’s кітап дүкеніне келген жаңа кітаптарды оқыған оқиғасыз сәттеріміздің арқасы екенін ойладым. «The Times» газетін ризашылықпен қарап шыққаннан кейін, зертханаға Фрэнсисті көруге келдім. Ол ерте келіп, картон негіздерді қиялындағы сызық бойымен төңкеріп жатыр екен. Циркуль мен сызғыштың көмегімен ол екі негіз жұбының да қаңқа конфигурациясына тамаша сәйкес келетінін анықтады. Түске қарай Макс пен Джон біздің әлі де бұл жаңалыққа сенімді екенімізді білуге келді. Әрқайсысы Фрэнсистен қысқа әрі нұсқа дәріс алды, ал екінші дәріс кезінде мен шеберханаға барып, пуриндер мен пиримидиндерді тезірек дайындап беруін сұрауға кеттім.

Келесі екі сағатта соңғы дәнекерлеу жұмыстарын аяқтау үшін көп күш қажет болмады. Жарқыраған металл пластиналар бірден ДНҚ-ның барлық компоненттері бар модельді жасауға қолданылды. Шамамен бір сағаттың ішінде мен атомдарды рентгендік мәліметтер мен стереохимия заңдарына сәйкес келетін орындарға орналастырдым. Нәтижесінде екі тізбегі қарама-қарсы бағытта жүретін оң жақ спираль пайда болды. Модельмен тек бір адам ғана жұмыс істей алатын, сондықтан мен бәрі сәйкес келді деп шегінгенше, Фрэнсис менің жұмысымды тексеруге тырыспады. Бір атомаралық байланыс оңтайлы мөлшерден сәл қысқа болса да, бұл жарияланған деректерден алшақ емес еді, сондықтан мен алаңдамадым. Фрэнсис тағы он бес минут шұқылап, қате таба алмады, бірақ оның қабақ түйгенін көргенде ішім біртүрлі сезімде болды. Әр жолы ол қанағаттанып, келесі атомаралық байланысты тексеруге көшті. Одилмен кешкі ас ішуге барғанымызда, бәрі өте жақсы көрінді.

Кешкі астағы әңгімеміз бұл үлкен жаңалықты қалай жариялау керектігіне ауды. Әсіресе Мориске тезірек айту керек еді. Бірақ он алты ай бұрынғы сәтсіздікті еске ала отырып, барлық атомдардың нақты координаттарын алмайынша, Кингз-колледжді бейхабар қалдыру дұрыс болып көрінді. Атомаралық байланыстардың сәтті сериясын қолдан құрастыру өте оңай еді, бірақ олардың жиынтығы энергетикалық тұрғыдан мүмкін болмауы мүмкін еді. Біз мұндай қате жібермедік деп ойладық, бірақ біздің шешіміміз комплементарлы ДНҚ молекулаларының биологиялық артықшылықтарына байланысты субъективті болуы мүмкін еді. Сондықтан келесі бірнеше күн бір нуклеотидтегі барлық атомдардың салыстырмалы орнын анықтау үшін тіктеуіш пен өлшеуіш таяқшаны қолданумен өтетін болды. Спиральды симметрияға байланысты, бір нуклеотидтегі атомдардың орналасуы басқаларын автоматты түрде анықтайтын еді.

Келесі күні таңертең Фрэнсис тағы да мені басып озып, зертханаға келіп алыпты. Ол атомдық координаттарды есептеу үшін модельді тіреуіштерге бекітіп жатыр екен. Ол атомдарды әрі-бері қозғалтып жатқанда, мен үстелдің үстінде отырып, жақын арада жазатын хаттарымның мазмұнын ойлап отырдым. Кейде менің қиялға берілгенім Фрэнсиске тіреуіштерді реттеу кезінде көмектесуге кедергі келтіргенде, ол маған ренішпен қарайтын. (10-сурет)

Брэгг модельді сол күні түске таман алғаш рет көрді. Бірнеше күн бойы ол тұмаумен үйде жатқан еді, Криктен менің биология үшін маңызды болуы мүмкін тапқыр ДНҚ құрылымын ойлап тапқанымызды естіп, төсекте жатқан болатын. Кавендишке оралған алғашқы бос сәтінде ол өз кеңсесінен модельді көру үшін шығып кетті. Ол бірден екі тізбектің арасындағы комплементарлы байланысты түсінді және адениннің тиминмен, ал гуаниннің цитозинмен теңдігі қант-фосфат қаңқасының жүйелі түрде қайталанатын пішінінің логикалық салдары екенін көрді. Ол Чаргафф ережелерінен бейхабар болғандықтан, мен оған әртүрлі негіздердің пропорциялары туралы эксперименттік дәлелдерді айтып бердім. Бұл жаңалықтың ген репликациясы үшін әлеуетті маңызы оны қатты толқытқанын байқадым. Рентгендік дәлелдер туралы сұрақ туындағанда, ол неге әлі Кингз тобына хабарласпағанымызды түсінді. Дегенмен, оны Тодтың пікірін әлі сұрамағанымыз алаңдатты.

Брэггке органикалық химия жағын дұрыс жасадық деп айту оны толық тыныштандырмады. Қате химиялық формуланы қолдану ықтималдығы аз болса да, Крик өте жылдам сөйлейтіндіктен, Брэгг оның дұрыс фактілерді анықтау үшін бір сәт баяулайтынына ешқашан сенімді бола алмайтын. Сондықтан біз атомдық координаттарды алған бойда Тодты шақыратын болып келістік.

Координаттарды нақтылау жұмыстары келесі күні кешке аяқталды. Нақты рентгендік дәлелдердің жоқтығынан біз таңдалған конфигурацияның дәлдігіне толық сенімді болмадық. Бірақ бұл бізді алаңдатпады, өйткені біз кем дегенде бір нақты екі тізбекті комплементарлы спиральдың стереохимиялық тұрғыдан мүмкін екенін дәлелдегіміз келді. Бұл анықталмайынша, біздің идеямыз эстетикалық жағынан тамаша болғанымен, қант-фосфат қаңқасының пішіні оның өмір сүруіне жол бермейді деген қарсылық айтылуы мүмкін еді. Бақытымызға орай, енді біз мұның жалған екенін білдік, сондықтан түскі аста бір-бірімізге «мұндай әдемі құрылым міндетті түрде өмір сүруі керек» деп айттық.

Шиеленіс басылғаннан кейін мен Бертрандпен теннис ойнауға кеттім, ал Фрэнсиске түстен кейін Лурия мен Дельбрюкке қос спираль туралы хат жазатынымды айттым. Джон Кендрю Мориске телефон соғып, Фрэнсис екеуміздің не ойлап тапқанымызды көруге келуін сұрайтын болып келісілді. Фрэнсис те, мен де бұл тапсырманы орындағымыз келмеді. Күннің бірінші жартысында Мористен Фрэнсиске хат келген болатын, онда ол ДНҚ-ны зерттеуге толық кірісетінін және модель құрастыруға басымдық беретінін жазған еді.

Келесі ғылыми қадам — эксперименттік рентген мәліметтерін біздің моделіміз болжаған дифракциялық суретпен байыпты түрде салыстыру болды. Морис маңызды көрсеткіштерді жақында өлшейтінін айтып, Лондонға қайтты. Оның дауысында реніштің ізі де болмады, мен жеңілдеп қалдым. Сапарға дейін ол толықтай өзіне және оның жас әріптестеріне тиесілі болуы керек даңқтың бір бөлігін біз иемденіп кеткенімізге ренжіп, мұңайып қала ма деп қорыққан едім. Бірақ оның жүзінде қызғаныштың ізі де болмады және ол бұл құрылымның биология үшін үлкен пайда әкелетініне шын жүректен қуанды.

Ол Лондонға оралғаннан кейін екі күн өткен соң телефон соғып, өзі мен Розидің (Розалинд Франклин) рентгендік мәліметтері қос спиральды толық қолдайтынын айтты. Олар өз нәтижелерін тез арада жазып жатты және біздің негіз жұптары туралы хабарландыруымызбен бір мезгілде жариялағысы келді. «Nature» журналы жылдам жариялау үшін қолайлы жер еді, өйткені егер Брэгг пен Рэндалл қолжазбаларды қолдаса, олар алынғаннан кейін бір ай ішінде жарық көруі мүмкін еді. Дегенмен, Кингз-колледжден тек бір ғана мақала болмайтын болды. Рози мен Гослинг өз нәтижелерін Морис пен оның әріптестерінен бөлек хабарлайтын болды.

Розидің біздің модельді бірден қабылдағаны мені таңғалдырды. Мен оның өткір, табанды ақылы өзі жасаған «антиспиральды» тұзағына түсіп, қос спиральдың дұрыстығына күмән келтіретін маңызсыз нәтижелерді алға тарта ма деп қорыққан едім. Соған қарамастан, ол да басқалар сияқты негіз жұптарының тартымдылығын көрді және құрылымның шындыққа жанаспайтындай тым әдемі екенін қабылдады. Оның үстіне, біздің ұсынысымызды білмей тұрып-ақ, рентгендік дәлелдер оны спиральды құрылымға қарай итермелеген еді. Қаңқаның молекуланың сыртқы жағында орналасуы оның мәліметтері бойынша талап етілетін, ал негіздерді сутектік байланыспен біріктіру қажеттілігін ескерсек, А-Т және Г-Ц жұптарының бірегейлігі ол дауласпайтын факт болды.

Сонымен қатар, оның Фрэнсис пен маған деген қатты реніші де басылды. Басында біз бұрынғы қақтығыстардан қорқып, онымен қос спиральды талқылауға батылымыз бармаған еді. Бірақ Фрэнсис Лондонда Мориспен рентген суреттерінің егжей-тегжейлері туралы сөйлескенде, оның көзқарасы өзгергенін байқады. Рози онымен сөйлескісі келмейді деп ойлаған ол негізінен Мориспен сөйлесті, бірақ кейін Розидің оның кристаллографиялық кеңесін алғысы келетінін және ашық өшпенділікті тең дәрежелі адамдар арасындағы әңгімеге алмастыруға дайын екенін түсінді. Рози үлкен ризашылықпен Фрэнсиске өз мәліметтерін көрсетті және ол алғаш рет оның қант-фосфат қаңқасы молекуланың сыртқы жағында орналасқан деген тұжырымының қаншалықты бұлтартпас екенін көрді. Оның бұл мәселедегі бұрынғы кесімді мәлімдемелері қателескен феминисттің сөздері емес, жоғары деңгейдегі ғылымның көрінісі болған екен. (11-сурет)

Розидің өзгеруіне біздің модель құрастыру туралы бұрынғы пікірлеріміздің ғылымға деген байыпты көзқарас екенін түсінуі әсер етті. Ол мұны адал ғылыми мансап талап ететін ауыр жұмыстан қашқысы келетін жалқаулардың әрекеті емес екенін ұқты. Сондай-ақ, Розидің Морис пен Рэндаллмен қиындықтары оның өзі жұмыс істейтін адамдармен тең болу қажеттілігімен байланысты екені бізге белгілі болды. Кингз зертханасына келгеннен кейін көп ұзамай ол оның иерархиялық сипатына қарсы шыққан еді, өйткені оның жоғары деңгейдегі кристаллографиялық қабілеті ресми түрде танылмаған болатын.

Сол аптада Пасаденадан келген екі хат Поллингтің әлі де қателесіп жүргенін хабарлады. Біріншісі Дельбрюктен келді, онда Лайнустың жақында семинар өткізіп, ДНҚ құрылымының модификациясын сипаттағаны айтылған. Оның Кембриджге жіберген қолжазбасы, оның әріптесі Р. Б. Кори атомаралық қашықтықтарды нақты өлшеп үлгермей жатып жарияланып кеткен. Бұл жұмыс аяқталғанда, олар кішігірім түзетулермен жоюға болмайтын бірнеше қолайсыз байланыстарды тапты. Поллингтің моделі де қарапайым стереохимиялық тұрғыдан мүмкін болмады. Ол өз әріптесі Вернер Шомейкер ұсынған модификация арқылы жағдайды құтқаруға үміттенді. Жаңартылған нұсқада фосфат атомдары 45 градусқа бұрылып, оттегі атомдарының басқа тобына сутектік байланыс түзуге мүмкіндік берді.

Лайнустың сөзінен кейін Дельбрюк Шомейкерге Лайнустың дұрыс екеніне сенімді емес екенін айтты, өйткені ол менен ДНҚ құрылымы туралы жаңа идеям бар деген хат алған болатын. Дельбрюктің пікірлері бірден Поллингке жетті, ол маған тез арада хат жазды. Хаттың бірінші бөлігінен оның қобалжығаны байқалды — ол бірден іске көшпеді, бірақ белоктар туралы кездесуге шақырды. Содан кейін ол менің Дельбрюкке жазған «керемет жаңа құрылымымның» егжей-тегжейін сұрады. Оның хатын оқып отырып, мен терең тыныс алдым, өйткені Дельбрюк Лайнустың сөйлеген кезінде комплементарлы қос спираль туралы әлі білмейтінін түсіндім. Оның орнына ол «ұқсас-ұқсаспен» идеясына сілтеме жасаған болатын. Бақытымызға орай, хатым Калифорния технологиялық институтына жеткенде, негіз жұптары табылып қойған еді. Егер олай болмағанда, мен Дельбрюк пен Поллингке небәрі он екі сағат бұрын пайда болып, жиырма төрт сағаттан кейін өлген идея туралы асығыс жазғанымды хабарлауға мәжбүр болып, өте ыңғайсыз жағдайда қалар едім.

Тод аптаның соңында бірнеше жас әріптестерімен бірге химия зертханасынан ресми сапармен келді. Фрэнсистің құрылым мен оның салдарлары туралы жылдам баяндамасы өткен апта бойы күн сайын бірнеше рет айтылса да, өз қызығын жоғалтпады. Оның толқуы күн сайын артып жатты, әдетте Джерри екеуміз Фрэнсистің жаңа адамдарды бастап келе жатқан дауысын естігенде, олар кеткенше және қалыпты жұмыс орнына келгенше кеңседен шығып кететінбіз. Тодпен жағдай басқаша болды, өйткені мен оның Брэггке біздің қант-фосфат қаңқасының химиясы бойынша оның кеңестерін дұрыс орындағанымызды айтқанын естігім келді.

Паулинг қос спираль туралы алғаш рет Дельбрюктен естіді. Толықтырушы тізбектер туралы жаңалықты жеткізген хаттың соңында мен Линусқа айтпауын өтінген едім. Мен әлі де бірдеңе дұрыс болмай қала ма деп қорықтым және біз жағдайымызды толық қорытып алғанша, Паулингтің сутектік байланысқан негіздер жұбы туралы ойланғанын қаламадым. Алайда менің өтінішім ескерусіз қалды. Дельбрюк мұны өз зертханасындағылардың бәріне айтқысы келді және бірнеше сағат ішінде бұл өсек биология зертханасынан Линустың қол астында жұмыс істейтін достарына жететінін білді. Сонымен қатар, Паулинг одан менің жаңалығымды ести салысымен хабарлауды өтініп, уәде алған еді. Оның үстіне, Дельбрюк ғылыми мәселелердегі кез келген құпиялылықты жек көретін және Паулингті бұдан былай белгісіздікте қалдырғысы келмеді.