TELEGEI

Home

Қамбар батыр

Сәкен Сейфуллин

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Қамбар батыр

Қазақтың қаһармандық дастаны. Қамбар мен Назым махаббаты, Қараман мен Келмембетке қарсы ел бірлігін қорғаған ерлік баяндалады.

Жақсылар бастан айтайын
Әуелі Алла сыйынып,
Екінші кәміл піріме
Құлақ салып тыңдаған

Жамандық көрме тіріде.

Батырлар қылған қайратын,
Қартаймай тұрып әріде
Ертедегі ерлерден
Нұсқа болып соңғыға,

Қалмаған елмен бәрі де.

Ойлағанға осылай

Опасыз жеңіл дүние.

Теңізден шыққан құрдымдай
Жетпеді ешкім түбіне
Қазынаға жинап гауһар тас,
Айдаһардай болып мас,
Сақтаған алтын ініне
Ашқа тамақ, жаяуға ат,
Төрт түлік малға көңіл шат,
Жарайды екен қысылса,

Жұртының қиын күніне.

Алты ұлы бар Әзімбай,
Қызы сұлу Назымдай

Тоқтады барша тіліне.

Ғашықтық жолын ойлаңыз
Бектермін деп қоймаңыз

Шығарған сездің мініне.

Қыз Назым шықты бұраңдап,
Он сегіз толған жасына
Кәмшат бөрік келісіп
Бриллиант қойды басына
Қара мен тере қайғырды,
Болса деп бізбен ашына
Қазақ пен қалмақ барша жан
Хабарланды сұлудан

Дабысы жұртқа шашыла.

Жолбарыстай алты ұлдың
Айбатынан сескеніп,
Келе алмады еш пенде,

Әзімбайдың қасына.

Дауысы құстай түрленіп,
Қоңыраулы алтын күңіреніп
Ертелі-кеш серуенге,
Шығады майлап шашын да
Жәннаттан шыққан хорлардай
Порымына қарасаң,
Қызықпастай қай адам

Ол Назымның пашына.

Сүйегі асыл дүр еді,
Құдайдың өзі біледі,
Он төртінші айдай боп,
Түседі кімнің қасына?
Алпыс сомдық әр кезі

Үстіне асыл кигізді.

Жорғадан жегіп қара көк

Күймелі арба мінеді.

Көзі түскен пенденің

Жүрегін оттай күйгізді.

Ашылған гүлдей нұрланып
Қылығымен сүйгізді,
Оз теңінің ішінде
Асырақ дәурен сүргізді;
Уызында жарыған,

Ерте туған бағландай.

Толықсынып жүргізді,
Назымға таңдау қоям деп
Бүл хабарды Әзімбай
Алашқа тегіс жүргізді;
Он екі жасар балаға,
Мал жайып кеткен далаға
Қалмасын деп қатардан,

Бұларға айтып білгізді.

Тоғыз қабат торқадан
Камзол киді қынама,
Тандап Назым тимесе
Толқыған көңіл тына ма,
Алмаққа әркім талап қып

Сыйынды жаппар құдайға.

Қазақ пен қалмақ, ноғайлы
Ел еді жатқан құрала,
Назымның көрмей ақ жүзін
Жанды кісі үйінде
Сабыр қылып тұра ма?
Ат шаптырып той қылып,
Ашыққанды тойғызып,

Жиылды жұрт, жамағат.

Бір төбенің үстінен,
Қыз Назым шықты басына

Салдырып биік мұнара.

Назымды малмен алмаққа
Шалдар да жаман желіккен,
Қартайған адам коп екен,

Кемпірден көңіл зеріккен.

Жарасады деп киеді

Елтірі қара бөрікті.

Қатындары үйінде
Қайғыланып жылайды,
Сұлуды алса байымыз,

Айырылдық деп серіктен.

Үміткер болып барша тұр,
Сабағынан үзіп ап,

Жесем піскен өріктен.

Алтын тұғыр үстінде
Назым отыр қонақтап,

Ақ тұйғындай еріккен.

Қара мен төре таласып,
Порымына қарасып,

Алдынан өтті көріктен.

Қыз Назымның майданы

Әр таптың болды базары.

Түседі көпке сәулесі,
Қағаздай кірсіз ажары,
Осынша жұрттың артынан

Аумады жанға назары.

Жердің жүзін шандатты

Жиылған қоршап адамы.

Жақсы мен жайсаң, бектердің,

Таусылды ақыл - амалы.

Бәрі де өтті шұбырып,

Қалмады жақсы - жаманы.

Теңіздің бойы ноғайлы,
Ел екен өскен жағалы,
Жарлыны байға теңгерді,

Көңіліне халықтың жел берді.

Қыз Назымның заманы.

Сұрады сұлу сез ашып,
Ауызынан дүр шашып:
«Бар ма екен, — деп далада

Жігіттің келмей қалғаны».

Сүюден үзді күдерін
Дәмелі болып тұрған кеп,

Қайтпақшы болды үйіне.

Бәрі де бірдей өкпелеп
Он екі баулы өзбекте

Әзімбай еді қара көк.

Арылмаған уызы,
Сабада пісер қымызы,
Арғы атасы асыл тек,
Осыншаның біреуін

Тал бойына көрмеді еп.

Қапаланып Назым тұр
Қабағын түйіп қайғы жеп
Біреу айтып білдірді
Мерекеге келмеген
Алмабайдың баласы
Қара қасқа атты Қамбар бек,
Ерлікті елден асырған

Айыбы, жалғыз кедей деп.

Жауап берді қыз Назым
Жиылып тұрған кісіге,
Қарамады назар сап
Еш пенденің түсіне
Қалағаны келмесе
Басқаменен ісі не?
Қатты батты қапалық
Үлкен менен кішіге,
Жұрт әуес болған сұлудың
Көңілі ауды сыртынан

Ер Қамбардың күшіне.

Алты ағасын, әкесін

Ақылменен Назым биледі.

Қайтарды бәрін адамның
Біреуін тандап тимеді,
Мұнарадан түсті де
Кек жорғаны жектіріп
Келтірді барқыт күймені,
Жақсы көріп жүр еді
Мақтауын естіп білгелі,
Қандай түрлі екенін
Кезімен көріп, білмеді,
Сұлу да қайтты үйіне

Ер Қамбар болып сүйгені.

Жігітінде Әзімбай

Жұрт иесі болған хан.

Қол қусырып сыйлады
Ғазиз тұтып барша жан,
Ол күнде перзенті жоқ еді
Дүние малын жиды сан
Жарлылық шығып көңілінен
Қызыққа мейірі қанады,
Қасымда адам бар ма деп
Төңірекке қарады
Арбаға басқан пішендей
Тұлпарға артып барады
Жағалай қонған кедейдің
Ашылған әбден араны
Әзімбайдың баласы
Күніне қиын жарады
Алпыс үйлі аулының
Тоқсан үйлі тобырдың
Қабыл болды тобасы,

Қайнады майға қазаны.

Қара қасқа атқа жіберіп
Күніне көрді шабысты
Қамбардың бар деп тұлпары
Алашқа барды дабысы
Кедейсің деген кісіге
Қылмайды батыр намысты
Астындағы бедеуі
Суытуы түскен соң
Ұшқан құспен жарысты
Құйындай шаңы бұрқырап
Атқан оқтай зырқырап
Қылады жақын алысты
Сүңгіген суға үйректей
Жасырынып қалды аз

Паналап биік қамысты.

Дабылын түйіп, сұңқар сап
Болмаған күні мыңын ап

Келдегі құсты тауысты.

Жұртының көңілі тынады
Екпіні қатты дауылдап
Ерлігін әбден сынады
Ағайыны қуанып
Аллаға шүкір қылады
Айырылып, жыртылып
Киік пен жатқан құланы
Ат бетіне қарамай
Ақ бөкендей жосытып

Айғайын салып қуады.

Ашуменен аямай
Тұлпарға қамшы ұрады
Найзамен өзі шабақтап,
Тазысы жетіп тамақтап
Қасап сойған ешкідей
Қан сасытып қырады,
Түс қайтып бесін болғанда
Артына мойын бұрады
Қара қасқа атты қаңтарып
Мандайын сүртіп дем алып

Шылымын шегіп тұрады.

Серкедей басып тақымға
Семізін тандап жинады
Арығын тандап алмады
Оның бәрін артқанмен
Бір атқа кайтып сияды
Алпыс үйлі арықтың
Тоқсан үйлі тобырдың

Ашыққанын тойғызды.

Батыр туған Қамбардың
Тимеді жұртқа зияны,
Шекесінде Қамбардың
Бар ма екен алтын тұлымы
Сұрап алған құдайдан
Әзімбай ханның құлыны
Ешкімге аза бермеді
Қыздан да зият қылығы

Ау қылып шығып жүр еді.

Үйінде болмай тынымы
Далада жатқан жайылып

Бұрынғы киік құрыды.

Ордалы құлан обығып
Бір бәлеге жолығып
Жануарлар жабығып
Көбейіп кетті шығыны
Тағы да қоймай аулады
Таудағы киік, бұғыны
Қарсағы бар қасында
Тазысының алғаны
Түлкінің, арлан қызылы
Кұлақтары салынып,
Жаратқанға жалынып
Бір жартасқа қамалып

Бөрілер қорқып ұлиды.

Қазақ емес сарт емес
Қамбардың түбі ноғайлы
Азусыз аңды тауысып
Қоймады қырып оңайды
Құлан менен киіктің

Далада жатқан бірі жоқ.

Бұрынғы қызық бұл ма еді
Тұлпарын көлден суарып
Аралап жүріп келеді

Ағашы қалың тоғайды.

Етпетінен жығылып
Ішіне шаттың тығылып
Тұмсығынан қан атқан

Көреді өлген торайды.

Хадиса деп бұл қандай,
Төңірекке қараса
Құйрығын қысып бұтына
Жолбарыс жатыр ыңыранып
Шабуға таппай орайды
Оттай көзі қызарып

Ыңыранған дауысы зор еді.

Қаһарға мініп ер Қамбар –
Қайтесің, - деп сен заңғар

Құдайдан медет сұрайды.

Жолбарыстың жотасы
Жатқандай болды шөккен нар
Айбаты күшті айуанның
Қасына қайтып жақындар
Тарығып Қамбар сөйлейді
Жаратқанға қылып зар:
Алдымда ағам, артымда
Сүйеніп жүрген інім жоқ,

Айналуға жерім тар.

Ғайып Ерен, қырық шілтен

Қысылған күнім болғын жар.

Қызыл гүлін суалдырып
Сексенге шыққан әкемді
Шерменде қылма. ей, жаппар!
Басыма салып уайым

Жалғызды мендей қылма қор.

Осыдан жетсе ажалым
Қойылар қайда мазарым?
Жеп кетеді-ау орынсыз

Тонайды ұшқан қарғалар.

Қамбар айтты Тұлпарға: —
Қанатты туған пырағым,
Аға-іні сен едің,

Тар жерде жолдас шырағым.

Мойныңды алтын таяқтай
Қамыстай екі құлағың;
Төрт аяғың қазықтай,
Төнкерген кесе тұяғын,
Сұлулығың сүмедей,
Жылқыға бітпес жануар
Сымбатың менен сияғың
Ажалым жетіп осыдан
Өліп кетсем орным жоқ

Әзіңе мәлім бұл жағым.

Қара қасқа ат, қалтырап
Осынша неге қорқасың?

Сақ болып тұрмағың.

Қиын екен жалғыздық

Жабығып қатты жыладым.

Ажал жетпей жан шықпас
Тәуекелге бел байлап

Пешенемді сынадым.

Бұл сезді айтып ер
Қамбар Шіркінің барды қасына

Болғай деп асыл мұрадым.

Сол уақытта жолбарыс

Түгінің бәрін жатқызды.

Кередей ашып аузын

Ырылдап жаман ақырды.

Дауысы жерді көшірді

Нар маядай бақырды.

Бүркіттей жазып тырнағын

Тұлпарға барып асылды.

Қамбар да қайтпай ұмтылып
Бар қайратын шақырды
Құйрығынан көтеріп
Айналдырып басынан
Лақтырып жіберіп,

Қырық қадам жерден асырды.

Құлаған жардай дүрс етіп
Ырылдауға әлі жоқ

Деміге түсіп басылды.

Тоқсан үйлі тобырдың
Қабыл болып тәубасы
Сақтады құдай батырды

— Осы ма? — деп қайратың

Тұмсыққа тарақ балтамен
Сондай мықты шеріні

Жалғыз ұрып батырды.

Қалыңның шықты ішінен
Ер Қамбар аузын жеп керіп,
Көкпардай қылып көтеріп
Жөнеліп кетіп барады

Жолбарысын өңгеріп.

Құйрығын жерге шұбатып
Алдына мықтап басады
Төрт аяғын теңгеріп
Үлкендігі басының
Он екі қарыс қазандай
Мықтылығын шерінің
Тамаша қылды ел көріп
Суытып қойып жатқанша
Қара қасқа тұлпарын
Қаңтаруын жазды да
Байлады мейіз - жем беріп
Аяғына салғаны
Оқтығы таза күдер - ді,
Көрген жан қайран қалады
Тілегі күміс шідерді
Тебінгілік жүні жоқ

— Терісі болып жарғақтай

Арықтап әбден жүдеді
Қабағы қардай жабылып
Ертелі-кеш сабылып
Тұяғы тасқа қағылып,
Шомылып терге жүреді
Жатқызып жалын атының

Құйрығын тарап сүзеді.

Алтыннан тағып құйысқан
Ер әбзелін түзеді
Құралайдың, терісі
Тай жақсысын киеді
Садаққа салған оқтай боп

Тұлпарға тола мінеді.

Қаршығасын көтеріп

Көліне нудың жөнеді.

Қырындап өтіп барады
Сұңқарын тұтып бетіне
Түскен жолы Қамбардың
Шұбырған малдың ізі еді
Жағалай құлын байлаған
Теңіздің бойын жайлаған
Қыз Назымның аулына
Үстіне түсті көздері
Мұны көріп Қамбардың
Жоқшылық кірді есіне
«Қымызы бар деп ақ үйдің

Түсемін барып несіне».

Қырындап өтіп барады
Сұңқарын тұтып бетіне
Қара қасқа тұлпары
Жердің тарпып танабын
Алшаңдап басып асықпай

Ауылдың шықты шетіне.

Бұлттан шыққан айға ұқсап
Тұр еді Назым нұрланып
Атлас көйлек үстінде
Кек арбаға сүйеніп
Шыбықтай белі бұралып
Сүйретіп алтын шашбауға
Ордаға барып кіреді
Боз жорға аттай ырғалып
Ah ұрғанда аузынан
Түтіні шығып сұлудың
Жүрегі кетті от жанып

«Қара атты Қамбар қарамай.

Не себептен кетті» деп.

Ашуы келді долданып
Ақша бетім қарайып
Қалды ма деп апырмай
Шар айнасын қолға алып
Сұңқардай көзі сүзіліп
Жыламай көңілі бұзылып
Айнаға көзін тұр салып
Қараңғы тартып көңілі
Қыз Назымның ішіне
Қапалығы сыймады:
Шақырып жақын жеңгесін
Ордаға тегіс жинады,
«Түс қайтуға жеткізбей
Бір ұршықтай жібекті
Иіріп бер», — деп қинады
«Өкпелер, — деп, — шұнақ қар»
Назымның сөзін сыйлады
Шүйкесін созып шапшаңдап,
Бәрінің басы қақшаңдап,
Бұйырған ісін бітіріп

Айтқанын екі қылмады.

Отыз қатын ойнақтап

Өрмегін тездеп жүгірді.

Табаны жерге жарылып
Құландай салды дүбірді
Жүргенде иін тіресіп
Тоқталып біраз кідірді
«Қалдыңдар, — деп, — кешігіп»

Кейіс қылып Назым бүлінді.

Іргеден қазып қазығын
Бір ұшы көлге ілінді
Қатындар қайтты үйіне
Разы бол деп хош енді:
«Баламыз жылап қарны ашып
Ұрамын десе байымыз
Айтамыз да жалынып

Алдық деп сенің тілінді».

Қыз Назым мінді өрмекке
Иісін жұпар аңқытып
Ашықтық түсті басына
Сүйегін жаман жасытып
Даярлап қойды шараға
Қасына қымыз тасытып
Қайтқанда Қамбар ішсін деп
Арақ пенен шарапты
Сандыққа салып сақтады
Бөтелкеге ашытып
Теңізден шығып ер Қамбар
Қатарлап артып келеді
Қазбенен үйрек, тырнаны
Тұлпардың жүгін бітіріп
Толтырып үстін ырғады
Қаршығаның қыраны
Қанатты құсты қырғаны
Шылымын тұтып құмары
Артына мойын бұрмады
Көрінеді Назымның
Алдына өрмек құрғаны
Қамбар айтты езіне: —
Осыған көңілім бөлініп
Ұмытып кетсем жұртымды
Құдайдың, - деді - ұрғаны
Мәлім болды батырға
Ақылман өнер іс етіп
Қыздырмақ үшін тұрғаны
Қысылған жерде шабады
Қара қасқа тұлпары
Байыпсыз оқтай қаңғытып
Қызықпен көлден су ішпей
Талады шаршап шаң жұтып
Тоқтамады кідіріп
Өте шықты қарғытып
Сөйлесе алмай Қамбарға
Тағы да қалды арманда

Отырған сұлу көз тұтып.

Ашуы келіп Назымның
Асау тайдай тулады
Қапаланып Қамбардан
Жүрегі қатты солады
Қылышын алып қолына
«Адыра қал!» — деп, — сен өрмек»
Алты жерден турады
Жібекке кетті жаны ашып
Не болды деп шырағым

Жеңгелері шулады.

Қаны қашып бетінен
Реңі құмдай қурады
Тоқтай тұр деп ер жігіт
Өтіп кеткен Қамбарға

Шақырып қолын бұлғады.

Қара қасқа тұлпардың
Басын тартып кідіріп,
Не дейді деп бұл маған
Жауабын қыздың тыңдады
Сонда Назым сөйлейді: —
Қайрылмай қайда барасың,
Хан сүйікті Қамбар - ау
Қабағы қатып шаршапты
Қара атыңның мойнында
Өкпе-бауыр, жал бар-ау
Арызыма менің, құлақ сал
Ақылың болса аңғар - ау
Ақтөсімнің үстінде
Қол тимеген мал бар-ау,

Шөлдесең сусын ішсеңші.

Біздің, үйге түссеңші,
Жатып тұрып кетуге

Күткендей бізде жай бар-ау.

Мойныңды бері бұрсаңшы
Құшақтасып екеуіміз
Көріселік тұрсайшы,
Артында үңгір жар бар-ау
Сонда Қамбар сөйлейді: —
Ағайыным тауысты
Қара аттан бөлек малымды
Сыртым бүтін, іш түтін
Білмейді ешкім әлімді,

Жолдас қылды құдайым.

Кедейлік деген залымды.

Қой бағу қолдан келмейді,
Ат үстінен соғыс қып,

Жемесем тауып нанымды.

Екі аяғым салақтап,
Аш бөрідей жалақтап,

Қинады жоқтық жанымды.

Ұядан жалғыз баламын,
Құс етін беріп бағамын,

Үйдегі екі кәрімді.

Оған да назар саламын,
Қабатыма аламын,

Алпыс үйлі арықты.

Сеніменен ойнасам,
Айналар ісім қиынға,
Айыпқа мені бұйырма,

Айтамын Назым зарымды.

Назым айтты Қамбарға:
Бүгінше бізге мейман бол!
Әрқашан өтіп жүресің
Ауылдың үсті ұлы жол
Қатарлап салып төсекті
Қасыңа жақын жатайын
Таң атқанша ұстап қол
Алпыс үйлі арықты
Асықпасаң барарсың
Кіріптар емес бізден ол
Мың қойлы байдың баласын
Ізіңе басқан алмаймын

Бекзатым менің пейілім сол.

Ер Қамбар сонда сөйлейді:
Үйіріне болмас деп Назым
Қатарыңа қарасам
Мен емес тандап тиерің

Іздегенін асылық...

Ыңырсытып байлаған
Көшкенде топтап айдаған
Мастығы шығар биенің
Байларды шалқар көл қылған
Кедейді құла шөл қылған
Жарлығы күшті иенің
Ит жүгіртіп, құс салды
Сырқырап жаман сүйегім
Әз теңімнің ішінде
Айтулы ердің бірі едім,
Жолбарыс қандай азулы аң,
Тар тоғайда жолығып,

Оған да табан тіредім.

Қайратпен жеңіп өлтіріп,
Шахы ерлерді келтіріп
Алладан медет тіледім,
Жоқта болса жомарттың,
Ісін тұтып жүр едім,

Қол ұстасып қыз Назым.

Уағда қылсам сенімен
Бір жаман келіп малы көп
Алып кетсе айырылып
Абыройым ашылар
Қайғыменен басылар

Ат басындай жүрегім.

Сонда Назым сөйлейді: —
Дүние боқтың аздығын
Қайратты - ай жігіт елей ме?
Сақа қылған бар ма екен
Қорғасын құйып кенейге?
Жаны бар кісі қонаққа
Қыз шақырса келмей ме?
Басыма салып уайым
Жалындырған құдайым,
Жалғыз атты кедейге
Есен тұрсам сау болып,

Еш уайым жемеймін.

Он екі баулы өзбектен

Тақ отырмын демеймін.

Сайратып тілді көмейден

Жағымды қайрап безеймін.

Бөтен туған бала едім
Жұртқа тұлға болғандай,

Сол себеп сені тежеймін.

Ақылың болса ойлап көр,
Ендігісін өзің біл,

Асырып мұнан не деймін.

Қамбар менен Назымның
Асылық болып таласы
Қасірет қоймай айтысып
Озады сөздің саласы:
Ажырамай тұр еді
Екеуінің арасы
Әңгімеге айналып
Өтіп кетті кешігіп

Қайта тұғын шамасы.

Үйінен шықты далаға

Назымның үлкен ағасы.

Қарындасы қасында,
Оқалы берік басында,
Көлденеңдеп тұр екен

Қамбардың қасқа қарасы.

Ашуға мінді Қабыршақ
Адамда жаман сол еді

Сақалы ұзын ақымақ.

Айғайын салып келеді,

Бақырауық неме еді.

Әңгі есектей аңқылдап
Қораз, Дараз, Әлшораз,
Қайдасың деді Қарымсақ
Қорлағаны емес пе
Жалаңаяқ жарлының
Жүргені бізге жақындап?
Інілеріне айтады:

— Ақ семсерді қолына ап,

Мандайын жарып, басын шап
Жерге түссін мойыны
Келеді кіммен ойыны
Қызға таңсық мырзаның

Қылышпенен көңілін тап.

Бесеу еді белгілі
Әзімбайдың тентегі

—Қайда, деп, кедей жүгірді, Қолында бір-бір келген.

Жын ұрғандай бұрқылдап,

Адамның бәрін жинады.

Түсіп қалды бір жерге

Басынан тері келпегі.

Алтауының ішінде
Ақылы көп артықша
Әлшораз еді еркегі
Ағаларына айтады:

—Қамбардың көңілін қалдырма

Қайратты туған ер еді:
Болар деп бір күн керегі
Қарымсақ сонда сөйлейді
Бәріне қылып өкпені:

— Алды-артында қара жоқ

Бұл кедей бізден көп пе еді?
Қораз сенін жаманың
Ауылдың үстін жол қылып

Іргені жанап өткені.

Ажалына асығып

Өз басына жеткені.

Қарымсақ,
Дараз қайдасың?!
Ат үстінен аударып
Қолын байлап Қамбардың
Дәл көтіне теп, — деді
Тумай кеткір Әлшораз
Кезіме менің көрінбе

Түр жоғал, аулақ кет, — деді.

Алты ұлдың ішінде
Әкем - шешем арқалап
Аяулы өскен Назымды
Жалғыз атты кедейге
Бермегіміз еп пе еді?
Әлшораз айтты:

— Ағалар

Сүйінбе малдың көбіне
Кімді қырып тастайсың
Жан көрінбей көзіңе
Көтере алмай жүрсіңдер

Бергенін құдай өзіңе.

Менің де келді ашуым
Сендердің айтқан сөзіңе,
Үй жығылып қалғандай
Қойныңның бір қап желіне
Ешкімнің тілін алмайсың
Едіреңдеп бәрің де

Пісіріп нанды деміңе.

Екіталай іс болып
Ат құлағы теңессе,
Паналарсың тығылып

Осының барып жеңіне.

Ағайынмен ойласып,
Назымжанды қосайық

Қаласа құдай теңіне.

Дараз айтты: — Ағалар
Артық екен бізден де
Әлшораздың ақылы,
Ағаш үйі өзбек үй
Сүйегі тамыр болады
Құдайдан соңғы жақыны
Ойлағанға кідіріп
Осы екен істің мақұлы
Кекті болып кетпесін

Ноғайлының батыры.

Азулымен өшіксең
Тигізер зиян ақыры
Бұл сөзді естіп тентек те
Таяғын жерге тастады
Бәрінін қайтып ашуы
Миығынан бір күліп

Назымның тартты тақымы.

Жөнеліп Қамбар барады
Шаңғытып жерді тұяғы

Тұлпардың шығып тасыры.

Қыз Назымға жаушы қып
Жиырма кісі жіберді
Қалмақтың ханы жұртынан
Құйрық-жалы түйілген

Құр айғыр ұстап жылқыдан.

Жолға түсіп жосытып
Жорғадан мініп былқыған
Сусары бөрік басында
Үстіне киіп құлпыдан
Керейұлы Келімбет
Сөйлес қылып кідірді
Ауылдың келіп сыртынан
Аяғын жерге жай басып
Манаурап көзін зорға ашып
Әзімбай шықты далаға
Тұрғандай болып ұйқыдан
Әзімбай сонда сөйлейді
Анғуы келіп азырақ
Беті оттай қабынып
Омырауын көтеріп
Нар бурадай шабылып
Белін бумай желбегей
Бөрі ішігін жамылып
Қабаттап киген камзолды
Сыдыра түйме тағынып
Ертелі-кеш шұбырып
Қонады мейман ағылып
Кедейлер мені көрмесе
Қалады деді сағынып
Отымның басын бермеді,
Іздеген жоғы табылып,
Керейұлы Келмембет,
Сендер де келдің сағынып,
Көз ілінбес кешқұрым,
Танымас едім ешбірін,
Қайырлы болсын сапарың,

Жөніңді келген сұрайын.

Жүрсіндер балам нағылып.

Келмембет сонда сөйлейді:
«Болсын деп әлі Әзімбай,

Арызымды сізге айтам.

Көтерсең менің назымды.

Саусағы алтын сұңқарға
Ілдірейін деп келдім
Көлдегі үйрек - қазыңды,
Алтайы қызыл түлкіңе,
Қосайын деп ойлап ем,
Құмай жүйрік тазыңды,

Тікпекке ақ үй сұраймын.

Ел қонбаған сазыңды,
Бұйырып патшам жіберген,
Қайта алмаймын бүл жерден,
Іздеген жоғым табылмай,
Келмембет тағы сөйлейді,
Асықпасаң байеке,

— Мүйізі ұзын боз бұқа

Пайікелін аралап,
Пәлегінді езеді,
Артына қарап бұрылып,

Айдайын десе сүзеді.

Иісі жұртқа жайылып,
Піскен аңқып түйнегін,
Қолына өткір кездік ап,

Ортасынан тіледі.

Жемекке әркім әуес қып,

Көрмей-ақ сырттан біледі.

Қанатты қара бүркітім,
Асыраған әлпештеп,

Ақ құйынды іледі.

Құс етіне тояттап,

Кеудесіне мінеді.

Дос адамың қайғырып,

Дұшпаның қатты күледі.

Осы айтқаным болмаса,
Тұғырға сұңқар қонбаса,

Ноғайлы елің біледі.

Келмембет тағы сөйлейді.

«Бұғалық салып мойнына,
Жуасытып қайтамын,

Асауымды үйретіп.

Азулы арлан бөріме,
Жегіземін құйрығын,
Бағланыңды сүйретіп,
Тістетемін тамағын,
Қабырғасын күйретіп,

Ақ сапты болат найзамен.

Шанышқызамын күйретіп.

Түлейден қашқан түлкіңді,
Ұстайын қуып індетіп,
Мекен еткен қырғауылымның,

Қызығын көрсем деп едім.

Шеңгелдетіп мойнына

Лашын құсқа жүндетіп.

Келмембет тағы сөйлейді;
«Сен сұрасаң Әзімбай,
Айтайын келген жеңімді,
Арада жүрген жеңгеңе,

Кигіздім қымбат тонымды.

Мәрт кісінің белгісі,

Бітірсең тездеп сонымды.

Ешкім саған тие алмас,
Ұстасаң менің қолымды,

Жаушы ғып патшам жіберді.

Жеті атасы орынды,
Алатаудай айбаты Рүстем
Дастан порымды
Ерегіссең онымен
«Құртады» әбден сорынды
Сәулеті мен дәулеті
Құп езіне қонымды
Бүгін саған мейманмын
Тандап сой семіз қойынды
Құда түсіп, құйрық жеп,
Қыламыз қызық ойынды
Ноғайлыны шақырма

Өзіме бер төріңді.

Бір үйінді босатып
Салдырып төсек, ат ұста,

Тырнадай созбай мойныңды.

Отаудан шығып далаға
Алшыораз сонда сөйледі;
«Жүрсіндер қайдан адасып
Қалмақтың қасқа бектері?
Екі иініңнен дем алып
Екпінін, қатты білінді
Қараман дәудің ерлері,
Айтар сөзге шүлеңгер,
Сен екенсің зерігер,
Келмембет деп естуші ек

Ініңнің осы көргені.

Биеке, сізге бар екен
Бұрынғының өрнегі,
Жақсы адамда жаттық жоқ
Жасың үлкен ағасын
Көріселік кел бері»
Келмембет сонда сөйледі:
«Ер екенсің Әлшораз
Бала жолбарыс пішінді
Жүр екенсің селтеңдеп
Қайратын қысып ішіңді
Кездестірді құдайым
Ізденіп шыққан кісімді
Ерегіссең міне мен
Көрсетермін күшімді
Ақылың болса жарқыным
Жіберме шарға ісімді
Қадіріме жетер ең

Танымайсың түсімді».

Сол сөзді айтып Келмембет
Көріссең кел деп шырағым

Еңкейіп қолын ұсынды.

Жағадан ұстап Әлшораз,
Талтая тартып табанын,
AT үстінен жұлып aп,

Аударып жерге түсірді.

Жаушыға келген батырдың,
Зәресін жаман ұшырды
Келмембеттің үстінде

Жігіті қылды ұрысты.

Тарта соқты таяғын

Бере алмай көпке тұрысты.

Көтеріліп табаны
Атының мойнын бұрады
Жабындыны тасалап,
Қалмақтар қашып жарысты,
Алшыораз атып мылтықты,
Сілтеді өткір қылышты,
Қараман дәудің ерлері
Тәбе ойнап шығысты
Қатын-бала соңынан
Қарғадай түсіп шуылдап

Біреуін қоймай қырысты.

Бөрі де қайтты үйіне
Онда деп құдай бүл істі
Қайтып келіп қасына
Келмембеттің Әлшораз

Құлағын отап құнтитты.

Өткір қара пышақпен,
Мұрнын кесіп шұнтитты,
Қылшықтай мойнын қуартып
Тоқпақтай басын сымпитты
Қояндай көзін бадырайтып
Бүйректей бетін бұлтитты
Тескейден қашқан борсықтың
Ініңдей қылып өңірейтіп

Танауын екі таңқитты.

Алшыораз сонда сөйледі;
«Жүр едің мас боп Келмембет,
Кұдайдың берген бағына
Басыңнан құлақ садаға
Боласың адам тағы да
Ішпесе тамақ өлер деп

Қылмадым зиян жағыңа.

Кесілген жерің жазылар
Шүкір ет қалған жаныңа,
Біз таласып бармаймыз
Қыз-келіншек, бойжеткен

Некелеп алған жарыңа.

Қазақ пен қалмақ қатысып
Құда болған бар ма екен
Бұрынғыдан соңғыға?
Дұғай сәлем дегейсің

Қараман дәудей ханыңа».

Келмембет сонда сөйледі;
«Қол-аяғым болмаса,
Қоймадың аман жерімді
Соғымда сойған өгіздей

Алғаның жақсы терімді.

Әбден жүзі қарамын
Қандай ғып елге барамын?
Кеуілжірім кесіліп

Маңдайдан миым көрінді.

Тұмсығымнан айрылып

Есіл мұрным бүлінді.

Далаға шықсам жылаймын

Құдайдан сұрап өлімді.

Жолымен келген кайтсын деп

Оймадың екі көзімді.

Құлағы құрсын ырзамын,

Жіберсең тірі өзімді.

Қараман дәуге тапсырған
Қалдырмай бірін, шырағым,
Аман барсам ит-құстан
Жеткізермін сөзіңді»
Келмембет Алшыоразға
Көгі сөз айтып,
Көргенше аман бол деп
Кетті қайтып
Алдына патшаның барды жетіп
Шомылып тұла бойы қанға батып
Қараман мұны көріп

Қайран қалды.

Шошынып ет жүрегі
Есінен танды;
«Әлінен Келмембеттің
Сөз сұра деп,
Отырған уәзірлер

Ақыл салды.

Түбіңе, қап, ноғайлы
Жетермін, — деп
Патша ашуланып

Қапа болды.

Жолбарыстай ыңыранып

Қараман қылды қаһарын.

Айдаһардай ысқырып

Бетіне жайды заһарын.

Бір жасауыл жіберіп

Жинады тегіс шаһарын.

Бес мың алды адамнан
Ноғайлыға бармаққа

Жігіттің өңшең қатарын.

Даяр болды жүрмекке.

Құдайдан сұрап сапарын.

Қараман шықты қаладан,
Кернейлері бақылдап,
Байрақты тулар жалпылдап,
Алтыннан қалқан жарқылдап,
Сыбызғы сырнай шақылдап,
Мінгендері дәл бедеу

Келеді бектер лапылдап.

Аударысып ойнады
Буыршынды тақымдап,
Шаншысады машық қып
Ақ найзасы сатырлап
Көрінеді алыстан
Жұлдыздай ұшы жалтылдап,
Бір күн өтіп арадан
Әзімбайдың аулының

Үстіне келді жақындап.

Бие бауы шалғынға
Қондырды патша қосылды
Әскерді көріп сыртынан

Әзімбай жаман шошынды.

Шақырып алып алдына
Алшыоразға кейіді;
«Айтып едім жүгермек
Қылдың. деп бекер осыңды
Қарындасың екеуің
Қамбарды ер деп мақтаушы ең
Табасың қайдан досыңды?
Ақырын құдай онда деп
Бұл сөзді айтып Әзімбай

Көзінің жасы жосылды.

Қараман дәудің бектері

Алдына қоршап жиылды.

Өз дінімен олар да,

Құдайға таза сыйынды.

Патшаға қызын бермесе
Қылайық деп кеңесті

Әзімбайға қиынды.

Бел байлады бәрі де
Әлшораз бек жауласып

Өткізбекке бейілді.

Қараман айтты бұл сөзді;

— Ноғайлының қайраты Маған салсаң тиеді.

Қырық жігітке бас болып
Алшыоразға жолық деп
Келмембет ерді бұйырды
Патшадан пәрмен болған соң
Келмембет мінді атына
Бітеу сойып аққудың
Терісін киді басына,
Жөнеліп кетіп барады
Қырық жігіт ертіп қасына;
Әзімбайдың аулыға
Жетіп барды сол уақытта

Мойнын бұрмай артына.

Келмембет сонда сөйлейді;

— Үйінде болсаң Әзімбай

Жауап бер бізге жолығып,

Қараман қонды қасыңа.

Олжаға қалдың молығып,

Күні-түні тыным жоқ.

Шаршадым әбден зорығып;
Ортада өзім жүрмесем
Қазақ пен қалмақ ұрысып,

Қырылар дедім обығып.

Ашуы жаман Алшыораз

Айта алмай тұрмын қорынып.

Ерегескен менімен
Талан қылып халыңды,
Шауып алып малынды
Асықпасаң қайтармын

Қатыныңды қоры ғып».

Сол уақытта Әзімбай
Тұра келіп орнынан
Көкірегі күрілдеп,
Көзінің алды іріндеп,

Қайрат берді өзіне.

Көтере көр пірім деп.

Үш сүрініп жығылды

Әр буыны дірілдеп.

Екі қолын қусырып

Есіктен шықты далаға.

Әзімбай айтты; Келмембет,
Қайттың ба барып далаға,
Іздегенің мал болса,
Патшадан бәрі садаға,
Қолыңнан келсе жәрдем ет

Қартайған мендей ағаңа.

Жақсының кегі Келмембет

Жібек орамал кепкенше.

Тимесін қолын, жағама.

Оңаша үйге түсе түр,
Шөлдесең сусын іше түр,
Саған жауап берейін

Ойласып қатын, балаға.

Атын ұстап түсіріп,
Сыйлады күтіп қалмақты
Ерегісіп болмайды
Әскер жатыр салмақты;
Ағайынын шақырып
Жинады тегіс жан-жақты;
Әлшораз да айбатты
Ер еді асқан ардақты,
Келмембеттің алдына
Қызмет қылып бармайды;

— Бұйырған алар біреуі Қараға да ханға да.

«Беріндер» деп Назымды,

Әзімбай жылап зарлапты.

Ағайыны жиылып
Әлшоразбен кеңесті;
«Берейік» деді Назымды
Патшаға қылмай егесті
Қалмақпенен өшіксең
Ат құлағы теңесті;
Келмембеттей батырдың
Құлағын кесіп құнтитып

Іс қылып едің өрескел.

Тоғыз бие тарту ғып
Алдына алып барайық
Қамбар тірі тұрғанда
Ешкім бізді жемес - ті
Жай айтпасақ жалынып,
Сүйегі асыл ақ болат

Өздігінен кимес - ті.

Әзімбай сонда сөйлейді;
«Жаңа таптың ақылды
Ризамын саған халайық,
Қол қусырып, қой сойып
Қалмақты күтіп алайық
Келмембеттің өзіне
Ықтиярды салайық
Ерегісіп қанменен
Ұялып жұрттан қалмайық;
Құтылармыз қандай ғып
Бұған бір айла қылайық
Не десе де мақұл деп
Ауызына қарайық,
Басынды бұзба ағайын,
Алдына тегіс барайық»
Қызмет шегіп жүгірді
Келмембет ердің жолында
Heшe түрлі дастарқан

Бозбаланың қолында.

Зияпатын асырып
Әзімбай тұрды оңын да
Айдаған қойдай топтанып
Шұбырған адам соңында
Екі жорға даярлап
Келмембеттің үйіне
Жағасы алтын жібектен,

Кигізді алтын тонын да.

Келмембет айтты:
«Әзімбай,
Арызымды жақсы тыңдадың
Бүл сапарда бұрынғы
Әдетіңді қылмадың,
Қадіріме бек жетіп
Қасиеттеп сыйладың
Тағы да құдай ұрды деп
Қалмады қорқып иманым;
Қанша кінәм асса да
Өлімге мені қимадың
Көрінеді көзіме
Оттан да ыстық дидарын
Ақылыңа тәнтімін
Назымды беріп патшаға

Артықша болды қылғаның.

Әзімбай айтты, «Келмембет
Ағайыным жиылып
Ақылымды талады
Алшыоразды айнытып
Әр түрлі жолға салады
Қартайсам да қайратпен
Көндірдім қатын-баланы
Қатарым деп өзімнің

Назымжанды ханды қалады.

Қызға жаушы көп екен
Тағдырда жазған алады
Қараман күйеу біз ата
Қайтпасын ердің талабы
Жұрт иесі патшаның
Болмасын қор қадамы
Сан жылқыны аралап
Семізін тандап сояйын
Сабаға қымыз ашытып
Даярлап бәрін қояйын
Тілесе нені тамағы
Қырық күн ұдай тойым бар

Әр түрлі қызық ойын бар.

Тамашаға жиылсын

Алты алаштың адамы.

Қош айтысып баршаға
Келмембет қайтты қуанып,
Өткен күнді ұмытып
Жылаған көңіл жұбанып
«Сәлем де деп патшаға»
Әзімбай қалды шығарып
Қырық жігіт жосып жөнеді
Ілгері кейін шұбалып
Алдына барып Келмембет
Шатырдың түсті түбіне,
Оттай беті қызарып,
Сәлем берді патшаға

Төмен қарап мұңайып.

Қараман айтты:
«Келмембет, Қыз
Назымнан не хабар,

Кайттың ба?» — деді тіл алып.

Келмембет айтты: Падишам
Ноғайлының қызықпадым
Тай-тұяқ, жаңғы, пұлына,
ЬІзғарыма шыдамай
Жиылып шықты ығыма,
Бәрі де қорқып жүр екен
Көңіліме салған дағыңа
Зиянды асты көшіріп
Тастаған жолға бастай боп,
Түстім әбден сыныма
Көп кейіді Әзімбай
Әлшораз деген ұлына,
Сізге берді Назымды
Құлағының құнына,
Жұрт иесі Қараман

Риза бол мендей құлыңа.

Сүйтіп сізден сұраймын

Мархабат етсең мұныма».

Қараман сонда сөйлейді;
Сүйінші десең Келмембет
Көңіліңді сенің табайын
Өлгеніңше өзіңді
Тәрбиелеп бағайын
Аяғыңа жығылып,
Дұшпаның болсын ағайын,
Ерегіскен кісіңнің
Жүрегін майдай шағайын,
Етін итке жегізіп,

Сүйегін өртеп жағайын.

Бетіңе біреу қараса
Күрзімен ұрып сабайын,
Төтесінен сіңіріп,
Қазықтай жерге қағайын,
Құдай берсе Назымды
Қалаға алып барайын,
Қондырайын оңаша
Алтыннан салып сарайын;
Сүйіншіге Келмембет
Әр уақыт халіне
Пірәрдар болып барайын
Дүние таппай кысылсаң,
Қазынамды сарп қып
Күніңе киын жарайын»
Қараман қайраттанды
Көңілі тасып
Хош болып уақыты
Халден асып
Әскерге топ алдырып
Кеней қойды
Алдым деп Назым қызды
Болса нәсіп
Құдай-ай не шараны көрсеттің деп
Әзімбай қапаланды қайғы басып
Аздықтың қасіреті
Осы екен деп
Айырылып ақылынан

Қалды сасып.

Қалмақтың зорлығына шыдай алмай,
Сүйегі жабырқады жаман сасып,
Жіберді тарту қылып тоғыз адам
Қамбарға қайтыңдар деп амандасып
Білдірді жаңа халыққа
Хабар шашып
Санаулы қырық күн
Ұдай тойым бар деп
Әзімбай айтты жақсылап
Ер Қамбарға сәлемді
Көбіміз бірге туысты
Ағайын кісі өсте ме
Қалайша бізбен суысты?
Кердіұлы Келмембет
Баламның жолын қуысты
Көптігіне сүйеніп
Қалмаққа белін буысты
Бүркіттей жазып шеңгелін
Салмаққа даяр ұрысты
Қайратымыз азбайды
Қылайық десек ұрысты
Сүйегін сұлтан қорлай ма

Ойласын батыр бүл істі.

Жауың жаман сыңайлы
Тастасын басқа жұмысты»
Тоқсан ойлы тобыр мен
Алпыс үйлі арғыны
Ашыққанда жесін деп
Қоржынға салып жіберді
Ат басындай алтын мен

Қой басындай күмісті.

Ордасының сыртында
Отыр еді ер Қамбар
Салдырып төсек паластан
Қарсыласқан дұшпанға
Қайраты асқан алаштан
Қараман ханды білмейді
Қыз Назымға таласқан
Арыстанның көзі кереді
Бір топ адам келеді
Төңірекке қарасқан
Жан-жағына алаңдап
Кісіге ұсап адасқан
Аттары болып қара тер
Ұшырады Қамбарға
Жақындағанда намазшам
Қамбар айтты: «Жақсылар
Ашылсын жүрген жолыңыз
Асығып қайда барасыз?
Ауылға мейман болыңыз
Құс етін жейміз қақтаған,
Қазымыз жоқ сақтаған,
Бәріңіз аттан түсіңіз
Жарлылығын жасырған
Байымас деген бұрынғы
Аспандағы бұлтқа
Жетпейді созсақ қолымыз
Жоқшылықтың жөнінен
Құралайдың терісі
Ақ шолақ киген тонымыз
Бар мақтанса табылар
Дүние боқтың қорымыз
Өлімге өзің айдаған
Мехнатқа белін байлаған
Қас кедей ек зорымыз
Соятұғын қойым жоқ
Айыпқа мені бұйырма
Ағалар киын сонымыз
Жәдігер айтты Қамбарға
«Алатаудай айбатың
Ер екенсің айтулы
Атаңа ұқсап айнымай
Қуыпсың жастан салтыңды
Арызымды сізге білдіріп
Ойланып тұрмын қайтуды
Қарғын су келіп қаптады
Ондағы жатқан халқыңды
Кінәміз болса өтсін деп
Әзімбай беріп жіберді
Қой басындай күміс пен
Ат басындай алтынды
Баламыз еді көрмеген
Тартыңдар деп көлденең
Жылқыдан және айдатты
Тоғыз бие тартуды»
Жәдігер тағы сөйлейді:
«Ойда жоқ жерде от қашып
Қонысымыз тарылды
Қызуына шыдамай
Жүрегіміз жарылды
Өртеп кетіп барады
Өзеннің буы қалынды
Шарпуы жұртқа тиеді
Өшірмесең жалынды
Хан сүйекті Қамбар жан
Айтамын сізге зарымды
Дұшпанға көрсет бір қайрат
Білдіріп елге барыңды
Өкініші кәп болып
Өткен іс келмес орнына
Ертерек білдір арынды
Жердің жүзін сел алды
Бөгетті қайдан саласың
Ағысы жаман теңіздің
Алпыс үйлі арғыны
Ашыққанда жесін деп
Қоржынға салып жіберді
Ат басындай алтын мен

Қой басындай күмісті.

Ордасының сыртында
Отыр еді ер Қамбар
Салдырып төсек паластан
Қарсыласқан дұшпанға
Қайраты асқан алаштан
Қараман ханды білмейді
Қыз Назымға таласқан
Арыстанның көзі көреді
Бір топ адам келеді
Төңірекке қарасқан
Жан-жағына алаңдап
Кісіге ұсап адасқан
Аттары болып қара тер
Ұшырады Қамбарға
Жақындағанда намазшам
Қамбар айтты: «Жақсылар
Ашылсын жүрген жолыңыз
Асығып қайда барасыз?
Ауылға мейман болыңыз
Құс етін жейміз қақтаған,
Қазымыз жоқ сақтаған,
Бәріңіз аттан түсіңіз
Жарлылығын жасырған
Байымас деген бұрынғы
Аспандағы бұлтқа
Жетпейді созсақ қолымыз
Жоқшылықтың жөнінен
Құралайдың терісі
Ақ шолақ киген тонымыз
Бар мақтанса табылар
Дүние боқтың қорымыз
Өлімге өзін айдаған
Мехнатқа белін байлаған
Қас кедей ек зорымыз
Соятұғын қойым жоқ
Айыпқа мені бұйырма
Ағалар киын сонымыз
Жәдігер айтты Қамбарға
«Алатаудай айбатың
Ер екенсің айтулы
Атаңа ұқсап айнымай
Қуыпсың жастан салтыңды
Арызымды сізге білдіріп
Ойланып тұрмын қайтуды
Қарғын су келіп қаптады
Ондағы жатқан халқыңды
Кінәміз болса өтсін деп
Әзімбай беріп жіберді
Қой басындай күміс пен
Ат басындай алтынды
Баламыз еді көрмеген
Тартыңдар деп көлденең
Жылқыдан және айдатты
Тоғыз бие тартуды»
Жәдігер тағы сөйлейді:
«Ойда жоқ жерде от қашып
Қонысымыз тарылды
Қызуына шыдамай
Жүрегіміз жарылды
Өртеп кетіп барады
Өзеннің буы қалынды
Шарпуы жұртқа тиеді
Өшірмесең жалынды
Хан сүйекті Қамбар жан
Айтамын сізге зарымды
Дұшпанға корсет бір қайрат
Білдіріп елге барыңды
Өкініші коп болып
Өткен іс келмес орнына
Ертерек білдір арынды
Жердің жүзін сел алды
Бөгетті қайдан саласың
Ағысы жаман теңіздің
Токтатып қайтып аласың
Қайратты туған ер едің
Бұған бір айла табарсың
Өз теңіңнің ішінде
Ақылың асқан данасың
Жұбатасың жыласа
Ноғайлының баласын
Атыңа батыр еремін
Арманда болып қаласың
Жауап берсең қайтамын
Ағайынды жинап алып
Назым қыздың әкесі
Әзімбайға айтамын
Қай шамада барасың?»
Қамбар айтты:
«Жәдігер,
Қылмаңыз көп уайым
Әуелі алла екінші
Жұрт үшін белді буайын,
Өртіңді жанған өшіріп

Асырап қырдан қуайын.

Халқыңыз қапа болмасын,
Есен барса жолбарысың,
Сиындырамын дұшпанды

Медет берсе құдайым.

Әзімбайдың ақымақ
Алты итіне өкпелеп

Жаманның ісін қылмайын.

Епсіз қылған зорлыққа
Тірі боп қайтып шыдайын,
Ибалы жасы иманды,

Ақ сақалды қария.

Ағаларға сәлем де.

Қара қасқа тұлпарға
Жұлдыздың мініп оңынан

Сәтті күні шығайын.

Жәдігер айтты Қамбарға:
«Қайсар туған неме екен
Қараман патша қасарды,
Шатырын тігіп шандатып,

Қорқытты біздей нашарды.

Кетпекке айла таппадық,

Ойланып едік қашарды.

Аралас қонып ауылға,

Жақындап жаулар жасанды.

Сырымызды білдірсек
Ноғайлыны шаппаққа
Қалмақтар ішті қасамды
Жайқалып өсіп жасынан
Әзімбайдың бір қызы

Назым сұлу атанды.

Арам қылып кетпесін,
Зәңгінің қолы жетпесін,
Аяққа алтын құюлы
Көбең ет ішіп әкелді
Қамбар айтты: «Жәдігер
Аз болып туған атадан
Жолынан жүрген адасқан
Көлеңке жерге түспейді,

Жапырақсыз ағаштан.

Кедей де болсам кеп еді
Қасыма қоңсы жанасқан,
Бармаққа қылдым уағда

Артыма назар салмастан.

Дұғагөй ата-анамды
Кім бағады өзімдей
Түзге шықсам үйім жоқ,
Пендеге киын, жалғыздық

Бір құдайға жарасқан.

Ел ішінде кем болдым
Жал менен құйрық қанаттан,
Бұрынғының нақылы

Нұр жауар деген талаптан.

Уәдеге опа қып
Бесінші күні жетемін

Тірі қып қойса жаратқан».

Хош айтып жауап берді
Қамбар мырза,
Жәдігер айтып

Кетті болып ырза.

Қалмақтың әскерінен
Жасырынып,
Жол жүріп түніменен
Келді мұнда
Аузында Жәдігердің
Көптің көзі,
Баршаға жауап

Берді жалғыз өзі.

Халық құлақ салып
Хұп тыңдады,
Қамбардың қандай
Түрлі бар деп сөзі
Жәдігер бардым
Деді Қамбар бекке,
Сәлемін де түсіндіріп
Айтты көпке Қабыршақ
Қарымсақ пен Қораз, Дараз,

Жүр екен төртеуіне қылып өкпе.

Жолында хан баласы күпір болса
Үстінен кем тұтынып басып өтпе
Әлшораз ағайынмен ақылдасып
Сөйлесті ғой

Барлығы шығып шетке.

Үй тікті отын
Жиып бастандырып,
Соймаққа талап

Етті малды қырып.

Өзінің шатырында
Бектерімен
Мәжіліс отыр еді
Патша құрып:
«Ей, шахым сізге
Айтатын арызым бар, - деп,
Келмембет сөз
Сөйледі құлдық құрып,
Ноғайдың Қамбар
Деген батыры бар
Мереке алдымызда

Болмай тұрып.

Қамбарды жүрген
Болсаң бұрын танып,
Хабар бер атқа

Мініп өзің барып.

Көрейін қандай
Түрлі батыр екен,
Алдыма кешіктірмей

Келгін алып.

Тоқтатса қарсылық
Қылып әмірімді,
Жабырқат жалаңаяқ
Жолға салып,
Келмембет ырғып
Мініп жорғасына,
Жөнелді ноғайлының

Жолбарысына.

Каңбақтай жел
Аударған дөңгелетіп,
Қамбардың, барды

Жетіп ордасына.

Ер Қамбар Келмембетті
Керді қарап,
Түр еді қара

Атының жалын тарап.

Құрысты тұла бойы,
Қайраттанып,
Мысалы мас болғандай

Ішіп арақ.

Адам деп мұның
Өзі қандай түрлі,
Азырақ сөйлесуге қылды талап
Келмембет айтты дауыстап:
Амансың ба, Қамбаржан?
Алып кел деп алдыма
Жіберіп еді Қараман
Әзімбайдың үйінде
Мейман болып жатырмыз,
Көп күндер өтті арадан,
Нәсіп қылып бүл жаққа

Шығып едік қаладан.

Патшаның мейірі қанбады
Сөйлесіп қатын-баладан
Әңгімеге айланбай
Ат үстінен айт дағы
Қайт деп еді даладан»
Бүл сөзді естіп Қамбардың
Қайраты судай тасыды,
Жолбарыстай ыңыранып,
Шыбықтай белі бұралып,
Қаһармен жерді басады

Бөрі өңгерген лақтай.

Келмембет қорқып сасады,
Шапшаң жүр деп, шырағым,

Кейін қарап қашады.

Тағы да ұстап алар деп,
Дөңгелетіп жорғасын

Бауырлап қамшы басады.

Қараманның алдына
Қайтып барып Келмембет
Кірдім деп Қамбарға,
Келеді деп кешікпей

Өтірік сезді басады.

Шабыты қатты бүркіттей
Шаңқылдап дауысын шығарып
Патша сонда сөйлейді:
«Өзіңменен қосылып
Қамбар неге келмеді,
Қарсыласып менімен
Ноғайлы да ел ме еді?
Алдына салып айдамай,
Екі қолын байламай,
Кеткенің тастап жөн бе еді?
Бұйрығыма бүл күнде
Қай мұсылман көнбейді,
Жалғыз атты кедейдің

Жарасар ма екен жеңгені.

Барған ісін бітірмей
Келгенше қайтып қатындай

Жігіттің жақсы өлгені.

Қатты ұялып қысылып,
Көп жауапқа тұтылып,

Келмембет батыр терледі.

Келмембет айтты:
«А, Падишам
Көп қылып едім зорлықты,

Жетім менен жесірге.

Қайратым жетіп түбіме
Әлшораздың қорлығы

Ұшырап едім кесірге.

Теңдесуге кісімен
Тұрады шықпай есімде,
Жайын айтып жалынып

Қалмаған екен бетім де.

Ар жағы үш күн бір жағы
Уәде қылып менімен,
Келмембет кетіп
Қамбардың
Қайғыға іші толады:
Жалғыздық түсіп ойына

Өні гүлдей солады.

Бадана кез берік сауыт

Баса үстіне киеді.

Жау жарағын асынып

Жүрмекке даяр болады.

Құрама болат дулыға

Шекесіне қояды.

Ордасында отырып

Шарапқа әбден тояды.

Әумин деп қол жайып,
Бір құдайға тапсырып,

Жұртынан жауап сұрайды.

Қош айтысып Қамбарға
Тоқсан үйлі тобыр мен
Алпыс үйлі руы

Амандасып жылады.

Арыстан аман келгей деп,

Бәрі де дұға қылады.

Бастырып қатты қадамын
Қара қасқа тұлпары

Қаһарланып ұрады.

Құстай ұшып ашумен

Тез де жетіп барады.

Әзімбайға қайрылмай
Шатырына патшаның

Атының мойнын бұрады.

Үзеңгісін шіреніп,
Ақ найзасын сүйеніп,
Тұмсығын тығып тұлпардың

Есігінде тұрады.

Сол уақытта болғанда
Керейұлы Келмембет
Жүрегі тұрмай орнында

Далаға іштен шығады.

Көзі түсіп Қамбарға,
Айтайын деп патшаға,

Шегініп кейін бұғады.

Тізгінін тартып қаңтарып
Қамбар бек түсті атынан,
Кіріп келді шатырға

Келмембеттің артынан.

Жоғары шық деп Қараман
Орын берді қасынан,
Ерегіскен дүшпаннан

Абырой алған жасынан.

Алмас даяр белінде
Өні суық батырдың

Өзінің қорықты басынан.

Сырттағы тұрған кісіге
Саясат қылып сөйледі

Білдірмей сырын шошыған.

Патша айтты Қамбарға:
«Өлтірейін деп едім
Кешіксең келмей осыдан»
Қамбар айтты: «Падишам,
Атпенен тасып ауылымды
Қондырып едім көшіріп»
Пәлен жерден от қашып,

Сөндірдім оны өшіріп.

Кедейліктің жөнінен

Шыға алмаймын далаға.

Қанатым екі кесіліп,
Қара қасқа тұлпарға

Күні-түні тыным жоқ.

Тебінгісі сартылдап

Терісі қалды тесіліп.

Орынсыз насқа шабынып

Қылыш қалды кетіліп.

Зорлықпен баса қайрап,
Сұңқардың ілген қазына
Бір қара құс таласып

Жатыр екен өшігіп.

Ажыратып екеуін
Онан бері жүріп ем
Құмай тазы қуалап
Алған екен бейнетпен
Бір төбет ит айқасып
Қылыпты зорлық есіріп,
Ажыратып соларды

Жолымнан қалдым кешігіп.

Жатыр тігіп шандатып,
Зорлығыңды андатып
Ноғайлының сазында

Сіз де отырсыз шешініп.

Әзімбайды жүдетіп,
Сансыз құлды түнетіп,
Жерімнің жүзін қашырдың,
Берекесін кетіріп,
Күйеумін деп Назымға
Шынтақтап мамықты,
Ауылыңды жимайсың
Аяғыңды көсіліп,
Сіз бен біз жауласып,
Жаманның ісін қылмайық,
Қалаңа қайтып Қараман

Күнәмді менің кешіріп.

Қараман сонда сөйлейді:
«Жіберген ұрып жаушымды
Әлшораз жаман басынды,
Елшіге бейнет бар ма еді

Орынсыз маған асылды.

Бектеріме күйініп
Қайғы жеп жаным ашынды,
Әлін білмей ноғайлы

Келтірді қанды ашуды.

Аламан деп ант айтып
Назымға тіктім қасымды,
Күйеуі қыздың патша деп

Дауысым жұртқа шашылды.

Айғыр аттай кісінеп
Ажырайып қарайсың
Жалғызыңнан жабысқыр
Ұрысуға қалайсың,
Құртайын ба басынды!
Бүл сөзді есітіп ер Қамбар
Жүгіріп шықты далаға,
Түлпардың мінді үстіне

Сыйынып Алла тағалаға.

Қаһар қылды Қараман
Ұядан жалғыз балаға,
Қойыңдар деп ұрысты
Келмембет түсіп араға
Айғайлады дауыстап
Қалмақтар шық деп жеке де
Қамбарбек ұрып тағара
Қанша айтты Келмембет
Ноғайлының К,амбары
Ұрысқа шығып сайланды,
Арманда болып қалмаңдар

Іс қиынға айналды.

Қылыш шауып қан төгіп
Қыздырыңдар майданды,
Қолыңа ал арынды

Ақ сапты болат найзаңды.

Өзім басын кесемін
Дұшпанға төтеп бере алмай,

Жүрегі қорқып тайғанды.

Осындайда ауызды
Көрсетпесең, асығып
Батыр туған, бектерім,

Көремін қашан пайдаңды.

Үстіне бұйра мінемін,
Жасанған жауға тиемін,
Көл бадам атты даярла

Түзетіп ұрып сайманды.

Қамбар айтты: Қараман,
Мықты болсаң жеке кел,
Зорлығыңа батайын
Қасыма таман жақында
Қырғи ілген торғайдай

Мойныңды жұлып алайын.

Қан ағызып көзіңнен,
Басыңа сауда салайын,
Қайтарайын еліңе қалмақтардың,
Талайын қаратып терісін, бетіңді

Ту сыртыңнан шабайын.

Олжа қылып атынды,

Ерінді отқа жағайын.

Қонаққа сойған қозыдай
Тамағыңнан бауыздап

Көңіліңді сенің табайын.

Шыдай алмай бүл сөзге
Қаһарға мініп Қараман
Жын ұрғандай жұлқынды
Әумин деп қалмақтан
Күрзісін алып қолына

Ұрайын деп ұмтылды.

Қамбар айтты патшаға:
Сүр бүркіттей құйылып
Шыйратасың мұртыңды
Қайда дұшпан көрінсе

Жүрсің беріп сыртыңды.

Мықты болсаң жеке кел,

Қорғама ана қырқынды.

Сен залымды өлтіріп

Сұрайын сенің жұртыңды.

Қыз Назымға таласып

Екі батыр соғысты.

Бұлт жинап, мұз бүркіп
Үркермен айдай тоғысты
Әзімбайдың аулынан

Қалмақтар қылған қосынды.

Қараман дәу мен Қамбарың
Қарсыласып қылыш шабысты,
Ақ найзасы айқасып

Нар бурадай алысты.

Шанышқаныңа шыдамай
Астындағы Көлбадам

Шеке жата қалысты.

Қалмақтың ханы Қараман
Сол жағынан құлады,
Артындағы әскері

Қолынан беріп намысты.

Арыстан туған Қамбарың
Аш бөрідей жалақтап
Аралады қосынды,
Ақылынан айрылып

Қалмақтар жаман шошыды.

Ортасынан әскердің

Қызыл қан ағып жосылды.

Керей ұлы Келмембет
Бір пәлеге тосылды,
Ағайын салып Әлшораз

Бүйрегінен қосылды.

Сол уақытта ер Қамбар
Аямады жеткенін Найзаменен піседі,
Әкежан деп қалмақтар

Пенде боп қолға түседі.

Түртіп өтіп кеткені

Тақиядай ұшады.

Екпінінен шыдамай

Атының жалын құшады.

Өшігіп қалған ноғайлы

Қоймайтынға ұқсады.

Қаласына жеткізбей
Көбісін қырып қалмақтың
Қайратты туған ер Қамбар

Шығарды іштен қысаны.

Қалмақты қырып
Жойды қанын шашып
Дұшпаны майып
Сыннан қойдай басып
Ауылына Әзімбайдың келді қайтып

Мысалы дарбадай көңілі тасып.

Дем алып ақ ордада отыр еді

Үстіне Назым кірді амандасып.

Қамбарға Назым айтты:
Жаным құрбан,
Көзіме көрінбейді

Сіздей бір жан.

Шығар деп арыстаным
Ойлап едім
Майданның ортасында

Шолан ұрған.

Туғызып сіздей
Сұлтан ноғайлыдан,
Құдайдан

Айналайын батыр қылған.

Отырды сонда
Қамбар бек шаттанып,
Ғашықтық жүрегінде
Отыр жанып. Назымның қудай
Жайнап жеңгелері

Көтеріп бір Дастарқан келді алып.

Неше жыл Назым жүрді
Жылай-жылай,
Қамбардың күйігінен

Кешіп лай.

Адамы көңіліндегі
Болып душар
Жеткізді мұратына
Барша құдай
Бастағы халыққа
Айтқан уәдемен
Әзімбай тойын берді

Қырық күн ұдай.

Қамбарды Әзімбайдың
Көңілі сүйді
Қатарлап қазынаның

Бәрін жыйды.

Күмістен керегесі,
Уық алтын
Оңаша сегіз қанат

Тікті үйді.

Кедейдің жалғыз атты заманы деп,

Дұшпанның даладағы іші күйді.

Той тарқап кеткеннен соң
Тартысы болып,
Отырып Мұқыш

Молда неке қиды.

Назымды жеңгелері
Отауға caп,
Қолына ер Қамбардың

Малы бітті.

Сұлудың қылығы
Бар неше түрлі,
Қолына лағыл, жақұт

Тақты дүрді.

Барша жан порымына қайран қалды
Қойдай ғып қасқыр қуған
Бөріктіріп дұшпанды ажыраттың
Қамап тұрған кереңдей

Жәннәттегі мысы қорды.

Көтеріп гауһар тастан патносын алдында

Қыз-келіншек жобаң жүрді.

Астында неше қабат палас-төсек
Асырып өз теңінен

Дәурен сүрді.

Тағдырға жазған
Екен хақ тағала,
Қосылып екі
Асыл зат

Ойнап күлді.

Қызына берді жасауға
Төрт түліктен кәп малды
Әзімбайдың бүл қызы

Ноғайлының болды алды.

Қырық қашырға қазына артып

Жүз елу берді-ау жамбы.

Көзінен Әзімбайдың жас ағып
Жылайды қасиетін
Алты ұлымның

Жұртқа шашып.

Кенжесі бір қызым деп,
Өсірген тәрбиелеп,
Қандай бағып,
Қалды ауыл қараңғы боп
Ай батқандай,
Зарығып күйінбес
Бұған не ғып,
Жайқалып қызғалдақтай
Шықты көші
Алтыннан неше түрлі

Қонырау тағып.

Түрленіп жердің
Жүзің ошығадай
Назымды Қамбар мырза

Қасына алып.

Жақсы адам қайда
Жүрсе қор болмайды,
Шексе де жол бейнетін ашып - арып,
Қуантып ағайын мен ата-анасын,
Үйіне аман-есен

Түсті барып.

Әрқашан панаһарында

Сақтай көр деп.

Аллаға шүкір айтты
Міскін ғарып
Айыр лебін жеңді
Қамбар онды-солды,
Дүниеге кейде

Бұлардың көңілі толды.

Зәредей жүрегінде
Қайғысы жоқ,
Тілегі баршасының

Қабыл болды.

Осындай Назымменен
Өтті Қамбар,
Білімі, ақылы көп

Бұл сөзді андар.

Әуелі айтқан
Екінші таңдағандар,
Жетсін мұратына

Барша жандар.

Дүниеге келіп
Жетті не асыл зат,
Жаманнан дат

Жақсыдан қалады ат.

Бір дұға оқыңыздар
Аруағына, Қамбардың болып

Жатсын көңілі шат.

Аяғы бүл дастанның
Болды тамам,
Келмейді көп

Айтуға менің шамам.

Құдайым жақсыларға
Нұры болғай
Осынша бейнет,

Бейнет болды тамам.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙