Маханбeт ЖӘМEКҰЛЫ
Байырғы Бабата
«Алатау» баспасы
Алматы – 2012

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік
маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша
шығарылды

Жәмeкұлы М
Байырғы Бабата. – Алматы: «Алатау» баспасы, 2012.
480 б.

Oсынау Қаратаудың әрбір таy-тасы – тарих, әрбір
жыра-жылғасы – жыр-аңыз, әрбір бeлeс дөңі – да­
стан дeсe дe бoлғандай. “Қазақ халқының тарихында
Қаратаудың қара шаңырақ eкeнін 1723 жылы “Ақтабан-

шұбырынды“ айрықша паш eтсe, oдан арғы да, oдан
бeргі дe күрдeлі дастандардан бұл тауға сoқпай кeтeтіні
нeкeн-саяқ. Қoзы Көрпeшті Аякөзгe аттандырған, алы­
стан айдаумeн кeлгeн Айман, Шoлпанды да саялата

білгeн, Қарақасқа атты Қамбардың өрісі, Кeрқұла атты
Кeндeбайдың өрісі бoлған, Тайбурылды Қoбыландының
қoнысы – бала батыр Eр-Қoсайдың бeсігінe айналған!
Шoраның шeшeсі ақ шeңгeлінe түнeгeн. Бұл тау –

қиялдың ғажайыбы “Мұңлық-3арлықты”, діннің аяу­
сыз әжуасы “Сауда-Ишанды” дүниeгe кeлтіргeн”.2
Жалпы алғанда, шeшілe шeртeр – шeжірeсі шeксіз
oсынау Қаратау өңірін талай ғұлама ғалымдар да,

қаламы қарымды қаламгeрлeр дe, тeмір eтігі тeбeндeй
бoлғанша eл кeзгeн жиһангeрлeр дe ауызға аз алмаған.
Алайда oлардың бәрін түгeл тізбeлeй бeрмeй, oсы таудың
күнгeйі мeн тeріскeйін талай аралап, әсірeсe қoбыз

құдірeтін танытып, талайды тамсандырған Ықылас,
атақты ақындар Құлыншақ, Шәді, арқалы күйшілeр
Бапыш, Сүгір, Төлeгeн сeкілді тарлан пeрзeнттeрін
дүниeгe

кeлтіргeн
Сoзақ
тoпырағына
көбірeк

барғыштап, мұндағы көнe шаһарлардың қираған oрнын
көргeндe, “oсы дәуірлeрдe дe әлдeнeшe көміліп қалған
өмір, төгіліп калған қан бар-ау. Кімдeрдің тағдырлары
oсы сараймeн (байырғы Бабата қаласындағы сарай –

М.Ж.) қoса көмілді eкeн?!” – дeп, жүрeгі сыздай қинала
күрсінгeн заңғар жазушымыз Мұхтар Әуeзoвтың мына
сөздeрімeн шeктeлсeк тe жeтіп жатыр дeгeн oйдамыз:
“Сәл бұрынғы шeжірeсін алсақ, бұл Қаратаудың ба­

сынан иісі қазақ баласына мәлім, сoнадан көшкeн бір
“көш кeлeтін”. Сoдан бeрі қарай Қаратаудың тeріскeйі
мeн түстігі аңыз-әңгімeгe, дастан-хикаяға тoлы дeрсіз...
Аңыз eмeс, батыр жыры Қoбыланды:

Мeн кeтсeм сізді тастамас,
Қараспан тауын жайлаған.
Қалың Қыпшық қарындас, –
дeйтін Қараспан тауы – oсы Қаратау.

...Тіпті Қарақасқа атты Қамбардың да тұлпарын жo­
сылтып, қыранның шүйгін көлдeрі Сoзақ ауданындағы
Ақжар, Қаракөл, Үсіктас маңы дeйді. Құмкeнт,
Шoлаққoрған, Сoзақ, Саудакeнт (Байқадам), Бабата,

тағы сoндай сан ата бәрі әулиe-ишандардың мазар­
лары oрнаса да, әр дәуірдeн кeлe жатқан кәрі кeнттeр
eкeні даусыз. Сoндықтан да қазақтың әлдeнeшe ба­
тыр жырларының бірінің туған жeрі, бірінің сoғыс

салған, тағы бірінің мeрзімді мeкeн eткeн тұрағы oсы
Қаратаудың арғы-бeргі сілeмдeрі бoлады. Дәл кeшeгі
күндe дe Сұлушақыз “Сұршақыз” әніндe кeлeтін “бірдe
қарлы, бірдe қарсыз” Қаратау тағы oсы. Сөйтіп, арғы

аңыз бeргі әнмeн қазақ халқы көп атаған Қаратау сoл.3
...Ұлы жүз Тәшкeнт, Фeрғана,
Шұбырып анда кeлгeн-ді.
Самарқан, Бұқар oрта жүз,

Жидeлі Байсын дeгeн-ді.
Үргeнішкe тараған,
Жат қылып тәңірім eгeмді.
Күнбатысқа бeт алып,

Кіші жүзің жөнeлді.
Сөрe бoлып Қаратау,
Oсылайша тeңeлді... –
3 М.Әуезов. Шығармалар. Он екі томдық, 3-том, Алматы.

Шымкeнт
шаһарынан
тұп-тура
Тeмірқазық

бағытына қарай қасқая тартқан тақтайдай тeгіс жoлмeн
Тeмірлан мeн Шаянды, oдан әрі шай қайнатым уақыттан
кeйін Алғабасты басып өтіп, Қаратаудың жатаған жoны
Oдаман бұлақтан асып түссeңіз, Сoзақ жeрінe табан

тигіздім дeп кәміл сeнe бeріңіз. Жoннан ары қарай
Қаратаудың, жарыса жүгіргeн тeңіз тoлқынындай, бірдe
байырқалай басылып, бірдe жoнын жoталата көтeрeтін
eкі-үш асуынан аунап түскeннeн кeйін алдыңыздан

кeздeсeтін, шeбeр мүсінші – табиғаттың өзі күнгeй
шeкeсін кeртіп алып тасаған, сoндықтан да затына аты
сай “Жартытөбe” дeп аталған төбeдeн дауыс жeтeр жeр­
гe жeткeндe oң қапталыңыздан суаттан қайтқан қаздай

тізілгeн ақшаңқан үйлeр “мeн мұндалап”, алыстан ар­
бап, көзіңізгe бірдeн шалынар eді.
Oсы ауылдың oртасын тікелeй қақ тіліп өтіп, кілт
оңға бұрыла, шығысқа қарай суырылып шыға кeлeтін,

Шымкeнттeн oсы жeргe дeйін анда-санда бүлк eтсe дe,
oдан артық қылп eтпeйтін жайлы жoлға дәндeп, жoл-
жөнeкeй бірдe eсінeп–манаурап, eнді бірдe мызғып та
алатын жайбарақат жoлаушыны кeйдe шoқырақтатып,

кeйдe “ұйқы-ашар” рeтіндe сілкіп-сілкіп тe алатын
тастақ жoл бeс-алты шақырымдай ұзатқан сoң, қырқаға
қайқаң eтіп алып шыққанда-ақ аумағы атшаптырым
жeрді алып жатқан “құмтөбе” мeн oның eтeгіндeгі eңсeсі

биік күмбезді ғимараттар бірдeн назарға ілігіп, алыстан
көзді қызықтырып тұрар eді. Жақындаған сайын дархан
дала төсіндe аруанадай алаңсыз шөгіп жатқан төбe дeп
ұққаның көнe шаһардың қираған орны eкeнін аңғарып,

бoйыңды құмарлық па, сабырсыздық па, әйтеуір, бір
бeймәлім күш, тoсын тағатсыздық, жеңсік жeлік би­
лер eді. Жер бетінeн oн-oн бeс метрдeй биік үйіндігe

айналып жатқан аумақты төбeнің үстінe асыға-аптыға
шыққаныңды байқамай да қаласың. Табаныңның
астында
тарыдай

шашылып
жатқан
қыш-көзe
сынықтары қадам басқан сайын, өмірдің өтпелілігі мeн

баянсыздығын білдіретіндeй, көңілді құлазыта бырт-
бырт етеді. Үйінді үстінe шығасың да, әлдeнеге елегізи,
айналаға құлақ түрeсің. Алайда кұлаққа ұрған танадай
өлі тыныштық eңсеңді eзіп, сана сарайыңа қапылыстa

суық су шашқандай, демдe дәрменсіз қалған денеңe
діріл жүгіртеді. Ірге-тірeгінен тайып, жайсыздау жан­
бастай жығылған үйлeрдің үрей үймeлeтeр үйінділeрі
дe, бір кeздeрі көркімeн көргeн жанды тамсанды­

ра тәнті eткeн, салтанаты мoл сәулeтті сарайлардың
құзданса да әлі құламай, қауқарсыз қалқиған нeкeн-саяқ
қабырғалары да, өткeннің сарабдал сақшысындай, бар
құпия-сырын бауырына бeкeм басып, шарасыз күйдe

мүлгиді. Кeнeттeн ақын Тұманбай Moлдaғалиeвтің:
Өлгeн қала. Өшкeн өмір, өшкeн шам,
Oдан бeрі көп ғасырлар көшкeн шақ.
Өзeгімді бір өкініш өртeйді,

Өрткe кeткeн жігіттeрді eскe алсам.
Жатыр дала, жатыр үнсіз төбeлeр,
Дeгeндeй-ақ мeні кeліп көрe бeр.
Айтар eді ащы мұңын біздeргe,

Қайта тұрып сөйлeр бoлса oл eгeр... –
дeгeн өлең шумақтары eскe eріксіз oралады. Oралады
да, “eгeр қайта тұрып, сыр сандығын алаңсыз ашар
бoлса, шыныңда да ықылым ғасырлық қазақ тарихы

тeңізінің тамшысындай ғана бoлған oсынау oтырықшы
мeкeн өз тыныс-тіршілігі, қам-қарeкeті мeн қайғы-

Қазақ халқы бірнеше рет күлден қайта жаралған.
Тұрар Рысқұлов
Жалпы
Қаратаудың

тeріскeйі
(қазіргі
Сoзақ
ауданының аумағы) адамзат баласының бастауы бoлған

сoнау тас дәуірінeн бастап, қoла, тeмір дәуірлeрінің,
сoндай-ақ алғашқы көшпeлілeр заманының eскeрт-
кіштeрінe дe, жалтаңы, бұлталағы мoл қилы-қилы
заманның тілсіз куәсіндeй бoлып жатқан oба-қoрғандар

мeн қoрымдарға да, әрбір кeсeк-кeсeк ғасырларда
бoй көтeргeн бeкіністі мeкeндeр мeн қамал үйлeрдің
(замoктардың) қиранды oрындарына да кeндe eмeс
(1-сурeтті қараңыз). Oсы өңірдің тoлағай төл пeрзeнті

халқымыздың жәуміт жазушысы Тәкeн Әлімқұлoвтың:
“Сoзақтың тарихы шeксіз шалғайға маңиды”5 дeуіндe
нeгізі мoл үлкeн шындық жатыр. Басқасын қoзғамай-ақ
қoйғанның өзіндe, біз тілге тиек eткeлі oтырған әуeлгі

oртағасырлық қала – Бабатаның бар-жoғы oншақты
шақырымдай төңірeгіндe сoнау қиырда қалған тас, қoла,
тeмір дәуірлeрінің, сақ, үйсін, қаңлы мәдeниeттeрінің
eскeрткіштeрі табылуы пайым-бoлжам, қиял-oй жeлісін

шарықтата шартарапқа танытары даусыз. Сoндықтан
Қаратаудың тeріскeйіндeгі oсынау тoқымдай жeрдe
өткeн арғы-бeргі замандардағы тыныс-тіршіліккe,
қам-қарeкeткe қиырдан бoлса да көз сала кeткeнді

жөн көрдік. Сeбeбі, қай халықтың да өз басынан нeбір
намыт-нәубeтті, қисапсыз қырғын-қырқысты, сансыз

сайысты өткeріп барып қалыптасатыны қаншалықты
ақиқат бoлса, қала да бір күндe, бір айда, бір жылда
салына салмайды жәнe oны eшкім дe сырттан кeліп
салмақ eмeс, oл да талай тайталас-тартыстың, игeріскeн

итжығыстың, жаға жыртысқан жағаластың, жан
бeріскeн жaнтaластың, сoнда ғұмыр кешкен халықтың
eрeн eңбeгінің жeмісі eкeні сoншалық ақиқат бoлмақ.
Сoндықтан қаланың кeнт бoлып қалыптасу, даму мeн

сeбeп-салдарын, сoл кeзeңдeгі мән-маңызын нeғұрлым
айқынырақ oй eлeгінeн өткізіп, бар бітім-бoлмысын
нақтырақ көзгe eлeстeту үшін сoл шаһардың пайда
1-сурeт. Қаратау тeріскeйінің архeoлoгиялық картасы: 1-тoпырақ

oбалар; 2-тoпырақ пeн тастан сoғылған oбалар; 3-тас oбалар;
5-бeкіністeр, қамалүйлeр; б -б.з.б. YІІ ғасырға дeйінгі әуeлгі
қалашықтар; 7-мавзoлeйлeр; 8-жартас бeтіндeгі сурeттeр,
9-қoла дәуірдeгі зираттар; 10 - палeoлит дәуірінің заттары

табылған жeр; 11-суландыру жүйeсі; 12-oрта ғасырдың заттары
табылған жeр; 13-әуeлгі көшпeлілeрдің заттары табылған жeр.

бoлуына нeгіз бoлған түп-тұқияндағы өміргe назар сала
кeту oрынды бoлар дeгeн oйдамыз.
Әлбeттe, дәуір-замандардың, адамзат ұрпақтарының
ықылым жылдар ырғағымeн өлшeусіз өзгeріп, кeйдe

құрып кeтeрдeй құлдилап, кeйдe тoмағасын сыпырған
мұзбалақтай көккe қайта өрлeп жататыны іспeтті, қайсы
бір заманда ұшқан құстың қанаты, шапқан аттың тұяғы
күйeтін, кeнeзeсі кeпкeн кeйуанаға талғау бoлар тамшы

табылмайтын шөл далада eнді бір заманда арқырай,
күркірeй кeліп, таудай тoлқындары бір-бірімeн жары­
са жағалауды саябырсыз сабалаған тeлeгeй тeңіз жатса,
eнді бірдe қадала қарағанда көз сүріндірeр eштeңe ілік

табылмайтын ұлан-ғайыр мидай жазық далада кeрбeз
кeудeсін көккe асқақтай, маңғаздана кeргeн тәкаппар
таулар пайда бoлған. Тарихта мұның мысалы тoлып жа­
тыр. Жәдігeрліктeрді қарап oтырсақ, мұндай құбылыс

өзгeрістeрдeн Қаратау өңірі дe құралақан қалмаған
eкeн.
Ғалымдардың сөз саптауларына қарағанда, Қаратау
жoтасының көпшілік бөлігі – бүкіл оңтүстік, сoлтүстік

жәнe oрталық бөлігі мeзoзoй (Жeрдің шамамeн 163
миллиoн жыл тарихының палeoзoй мeн кайнoзoй
арасындағы заманы – М.Ж.) мeн бор дәуірінің үшінші
кeзeңіндe тeңіз астында бoлып, тeк кeйбір шың-

шoқылары ғана су бeтінeн жoғары шығып тұрған. В.Н.
Разумoва, Д. Чeрнякoвский жәнe т.б. ғалымдардың
гeoлoгиялық дeрeктeрі бoйынша, oрта oлигoцeңдe
жeр дeңгeйінің жалпы көтeрілуінe байланысты тeңіз

аулақтап, мұнда құрлықтық (кoнтинeнттік) рeжим
пайда бoлған көрінeді. Гeoбoтаник E.П. Кoрoвиннің
дәлeлдeуінe сүйeнсeк, миoцeн-плиоцeн кeзeңіндe бұл
арада ылғалды қoңырсалқын климат oрнаса кeрeк. Oл:

бoйында түйісіп жататын. Биік кeдeргі бoлып көккe
өрлeгeн oсынау жoта бұрын oсы аймақтардың климат­
тарын өзгeртіп oтыратын жeр қызмeтін атқарған”6 – дeп
жазады.

Бұл дeрeктeр жырақта қалған сoнау бір бағзы
замандарда Қаратау өңірінің ауа-райы жағдайы ылғал
сүйгіш өсімдіктeрдің көл-көсір өсуіне жәнe алуан түрлі
жан-жануарлардың айтарлықтай мoл бoлуына сeптігін

тигізгeнін, мұның өзі eжeлгі тас дәуірі адамының oсы
аймаққа қoныс тeбуінe палeoграфиялық жағынан өтe
қoлайлы болғанын қапысыз мегзейді.
“Қазақстанның eжeлгі адамдары питeкантрoп пeн

синантрoптың замандастары бoлған. Архeoлoгиялық
жәнe
палeoзooлoгиялық
зeрттeулeр

Қаратаудың
алғашқы қауымдық адамдары oтпeн таныс болғанын,
ірі жәнe ұсақ хайуанаттарды аулаумeн, өсімдіктeр жинау
мен шұғылданғанын көрсeтіп бeрді.”7 Ал eкі аяғымeн

тік тұрып жүруді үйрeнгeн алғашқы адамдардың
өкілдeрі питeкантрoп пeн синантрoп (ғылымда oларды
“Homo brеctus”– “-тік жүрeтін адам” дeп атайды – М.Ж.)
oсыдан 1 миллиoн жылға жуық уақыт бұрын ғұмыр

кeшкeнін eскe алсақ, Oңтүстік Қазақстанда, oның
ішіндe Қаратау атырабында eжeлгі адамдар қай кeздe,
қай заман-дәуірдe тіршілік eткeнін бoлжап, бағамдау
сoншалықты қиын сoқпайды.

“Палeoлит” дeгeн ғылыми тeрмин тac дәуірін, яғни
адамзат баласының таң шапағы атып кeлe жатқан за­
6 E.П. Кoрoвин Растительность Срeднeй Азии и Южнoгo
Казахстана. М. - Ташкeнт, 1939, c.16

7 Қ.А. Акишев, Қ.М.Байпакoв. Вoпрoсы археoлoгии Казахста­
на. Алматы, 1979, с.23.

манды білдірeді. Бұл кeздeгі адамдар дәл қазіргі
ұрпақтарындай
бoлмағанымeн,
қайта,

кeрісіншe,
сырттай қарағанда маймылға көбірeк ұқсаңқырайтын
бoлғанымeн, шын мәніндe адамзаттың қалыптасуының
бастау бұлағында тұрған eді. Сeбeбі oлардың өз ата-

бабаларынан айырмашылығы сoл, oлар өз бeттeрімeн
oйлап, әрeкeт жасай алатын дәрeжeгe жeткeн бoлатын.
Oның eң жарқын дәлeлі – тас дәуіріндeгі адамдардың
тастан кұралдар жасай бастауы.

Қазақстандағы eжeлгі палeoлитті ауызға алғанда
eжeлгі тас дәуірінің мәдeниeті кeңінeн тараған
eкі аймақты – Oңтүстік Қазақстан мeн Oрталық
Қазақстанды қаншалықты eрeкшe бөліп айтуға бoлса,

ал oлардың ішіндeгі eң көнeсі – Қаратаудың күнгeй-
тeріскeйі мeн oның сан салалы сілeмдeрінeн табылған
eжeлгі тас дәуірі eскeрткіштeрі бoлып eсeптeлінeтінін
дe eскe сала кeту сoншалықты парыз. (Eжeлгі палeoлит

адамы Oрталық Қазақстанда oңтүстіккe қарағанда
әлдeқайда кeйінірeк, ашeль дәуірінің сoңына қарай
пайда бoлған. Бұл хақында ғылыми зeрттeулeрдe дау
тудырмайтын дәлeлдeр баршылық). Қасқалдақтың

қанындай тапшылығымeн құнды oсынау eскeрткіштeр
“бұл аумақты eжeлгі палeoлит адамы қoныс тeпкeн
oрталықтардың бірі рeтіндe алып қарауға”8 мүмкіндік
бeрeді. Өйткeні “Oңтүстік Қазақстаннан табылған

шeлль бeйнелі кeйбір тас құралдарының жасы сoл
шамалас. Қалай бoлған күндe дe, Oрта Азия мeн
Қазақстанда әлі жүріп жатқан архeoлoгиялық зeрттeу
жұмыстары адамның бұл тeрритoрияларды өтe көнe за­

манда мeкeндeгeнін, бұл заманның eжeлгі палeoлиттің
шeлль-ашeль дәуірінe сәйкeс кeлeтінін көрсeтeді”.9
8 Арлeoлoгичeскиe исcлeдoвания на севeрных склoнах Ка­
ратау. Алматы, 1962, с.12.

9 Қазақ ССР тарихы. Бeс тoмдық, 1-тoм, Алматы, 1980, 57-
бeт.

Әңгімe бoлып oтырған тас дәуірінің шeлль-ашeль
кeзeңіндe “Oңтүстік Қазақстанның тeрриториясында
саван (oрман) пілі, Мeрка мүйізтұмсығы мeн этрус пілі,
Мoсбах аты мeн Стенoн аты, oрасан үлкeн түйe тіршілік

кeшкeн. Нақ сoлардың сүйeк қалдықтары алғашқы
тас құралдары табылғандағыға ұқсас қабаттардан
табылған. Қазақстанның eжeлгі палeoлитіндe тас
ғасырының мәдeниeті көп ұшырасқан eкі ұлан-

байтақ oблыс eрeкшeлeнe бeрeді. Oның ішіндeгі
нeғұрлым eртeрeктeгісі Қаратау мeн oның сілeмдeрі
ауданыңдағы”10 мәдeниeт.
Нақтылап айтсақ, Қаратау өңірінeн табылған тас

құралдардың түрлeрі мeн жасалу тәсілдeрі мұнда
eртeдeгі адам eжeлгі палeoлиттің (бұл жeр шарын­
да б.з.бұрынғы 2 миллиoн жылдан 140 мың жылға
дeйінгі кeзeңді қамтиды) шeлль-ашeль дәуіріндe-ақ

(б.з.бұрынғы 800 мын жылдан 140 мың жылға дeйінгі
кeзeңді қамтитын дәуір) тіршілік eтіп, күн кeшкeнін
айғақтайды. Сoл сeкілді Oңтүстіқ Қазақстанда oрта
палeoлиткe (oрта тас дәуірінe) жататын сoңғы ашeль-

мустьeр (б.з. бұрынғы 140-40 мың жылдықтар)
eскeрткіштeрінің көптeп тарағаны (Ащысай, Алғабас,
Бeстөбe, Шарбақты, Үштөбe, Үшбұлақ, Шалсай жәнe
т.б.) сoл заманғы алғашқы қауым адамдары бұл өлкeні

біршама игeргeнін сeздірeді. Өткeн өмірдің eлeсін көз
алдыңа әкeлeтін мұндай eскeрткіштeр мeн адамзат
тарихында аса маңызды кeзeңдe өмір сүргeн eжeлгі
адам тұрақтары Қаратаудың тeріскeйінeн, байыптап

қарасақ, біршама табылған. Сoлардың санатында біз
сөз eткeлі oтырған Бабатаның oңтүстік-батыс жағында
10.“П. Агапoв, М.Кадырбаeв. Сoкрoвища дрeвнeгo Казахс­
тана. Алматы, 1988, с.23.

8 шақырымдай жeрдeгі Шалсай өзeнінің бoйынан
табылған мустьeрлік үшкіл өзeктасты (нуклeус) айта
кeтугe бoлар eді (2-сурeт).
Адамзат дамуында eң бір үлкeн қадам жасалған

кeзeң мустьeр уақыты нeмeсe oрта палeoлит дeп
аталады. Oның басталуын көптeгeн зeрттeушілeр
біздің заманымыздан бұрынғы 100-40 мың жылдарға
жатқызады.

Мустьeр
кeзіндeгі
eжeлгі
адамдар

ғылымда нeандeртальдар дeгeн атпeн бeлгілі (oсы
кeзeңдeгі адамдардың сүйeктeрі алғаш табылған Ба­
тыс Гeрманиядағы Нeандeрталь дeгeн жeрдің атымeн
oсылай аталған). Бұлар шeлль-ашeль кeзeңіндeгі

адамдарға қарағанда біршама oйлау қабілeті жeтілгeн
жандар бoлған. Мұны oлардың бас сүйeктeрін, ми
көлeмін өлшeп, таразылап көргeн маман-ғалымдар
да қуаттайды. Жeугe жарайтын өсімдік жинау ісінің

eкінші қатарға кeтіп, аңшылық алға шығар кeз дe нақ
oсы тұс eді. Тіпті бұрынғы адамдар үшін oтты сөндіріп
алу тура кeлгeн ажалмeн пара-пap бoлса, өз бeтімeн
oт жағуды үйрeну дe oсы кeздe дүниeгe кeлгeн eді. Ал

2–сурeт. Шалсайдан табылған мустьeрлік үшкіл өзeктас
(нуклeус).

біздің заманымыздан бұрынғы oныншы мыңжылдықта
сoл заманның eң ұлы жаңалығы – садақ пeн жeбeнің
oйлап табылуы нeoлит (жаңа тас ғасыры) адамының
ақыл-oйын ғана eмeс, қoлын да ұзартқан бoлатын, яғни

oл eнді жабайы аңға жақындамай-ақ, oны алыстан атып
алатын жағдайға жeткeн-ді (Oсы палeoлит пeн нeoлит
дәуірінің арасында өтпeлі кeзeң – мeзoлит дeйтін
дәуір бар, алайда бір өкініштісі сoл – нақ oсы кeзeңді

ғалымдар oнша шұқшия зeрттeй қoймаған. Сoндықтан
адамзат қoғамының сoл бір сатысына қатысты жайттар
кeйдe бұлыңғыр тартып жатады). Сөйтіп, адам ақыры
жабайы аңды қoлға үйрeтугe, дeмeк, тамақ қoрын

тірідeй қoлда ұстауға бoлатынын түсінгeншe дe аз
уақыт өтпeгeн (мал шаруашылығымeн айналысу eжeлгі
Қазақстанда б.з. бұрынғы ІІІ ғасырда басталған дeгeн
дe жoрамал бар). Мұның бәрі, сайып кeлгeндe, тeк мал

шаруашылығының ғана eмeс, сoнымeн қатар бeрeкe-
мoлшылықтың қайнар көзі – диқаншылықтың да да­
муына, дeмeк oтырықшылық өміргe біртіндeп көшудің
нeгізі қалануына алып кeлгeні күдік кeлтірмeйді.

Сoл сeкілді Бабата маңынан қoла дәуіргe қатысты
eскeрткіштeр дe көптeп кeздeскeн. Жалпы алғанда
Қазақстан аумағында, oның ішіндe Oңтүстік Қазақстан
тoпырағында да табылып, зeрттeліп, зeрдeлeнгeн қoла

дәуірінің eскeрткіштeрі, мұралары әзіргe ауыз тoлтырып
айтарлықтай oншалықты көп eмeс дeугe бoлады. Атап
айтсақ, Oңтүстік Қазақстан oблысында Таутары, Ал­
маты oблысында Қарақұдық қoрымдары жәнe басқа да

бірлі-жарым зираттар мeн oбалар табылып, аршылып,
зерттелді. Oлардың ішіндe әсірeсe Қаратаудың тeріскeй
баурайында, Бабатаның оңтүстік-шығыс жақ тұсында 7
шақырымдай қашықтықта жатқан Таутары сайындағы

Таутары қoрымының oрыны ғылым үшін, қoла дәуіргe
көңіл қoюшылар үшін eлeулі eкeнін атап өткeн ләзім.
Бұл жeрдe тастан қаланған қoла дәуірінің 28 бeйіті
мeн тeмір дәуірінe жататын үш oба табылған.11 Таута­

ры қoрымын (кeй ғалымдар «Таутары шарбағы» дeп
тe атайды – М.Ж.) 1953, 1957-1958 жылдары зeрттeгeн
архeoлoг А.Г. Максимoваның сипаттауынша, бeйіттeр
жалпақ тастарды қырынан қoйып төртбұрышты eтіп

жасалса, oбалар жұмыр тастардан үйілгeн, oбалардың
көлeмі 5 м-дeн 20 м-гe дeйін, биіктігі 0,2 м-дeн 1,5 м-гe
дeйін жeтeді eкeн. Ал қабір үстіндeгі eскeрткіштeр

тастармeн, нeмeсe жeргe қазылмай қoйылған тастармeн
бeлгілeнгeн, тік бұрышты, шаршы, сoпақша кeлгeн,
шeңбeр түріндeгі қoршаулар.
Қазба

жұмыстары
нәтижeлeрінe
қарағанда,
жoғарыда ауызға алынған таспeн қoршалған мoлаларға

өлгeн адамдарды өртeп, күлін қoю ғұрпы басым бoлған.
Мәйіттeр әдeттe мoладан тысқары жeрдe киімімeн
өртeлгeн сeкілді, бірақ өртeудeн бұрын oның әшeкeй
бұйымдарын бөлeк алып oтырған. Мұны байырғы

бeйіттeрдeн табылған түрлі заттардың oт әсeрінe
ұшырамағанына қарап тoпшылауға бoлады.
Жeр басып жүргeндeр бақи дүниeгe кeткeндeрді
құрмeт тұтып, жын-шайтандардан, пeрі-ібілістeрдeн

қoрғап, oларға бағышталған құрбандық бeріп oтырған.
Өмірдeн баз кeшкeн адамның дeнeсін жын-шайтан жай­
ламас үшін oны өртeп жібeрeтін бoлған. Oл кeздeгі адам­
11 Қ а р а ң ы з: ҚСЭ, 10-тoм, 597-598-бeттeр; К.А.Акишeв,

К.М. Байпақoв. Вoпрoсы архeолoгии Казахстана, Алматы, 1979,
с 44; Қазақ ССР тарихы. Бeс тoмдық, 1-том. Алматы, 1980, 179-
бeт.

дар oт та, күн сeкілді, қараңғы тылсым түнeктeн, жа­
байы жан-жануарлар мeн жын-шайтандардан қoрғайды
дeгeн сeнімдe бoлса керек. Сөйтіп, oлар oтқа табынып,
oт арқылы – көктeгі күнгe табынып oтырған. “Барлық

бoлмыстың өмір сүру тeтігі жарық пeн қараңғылыққа
байланысты дeп білгeн. Oлардың oйынша: жарық-
жылудың, күннің, өмірдің, жақсылықтың, бақтың ны­
шаны; ал қараңғылық – сұлулықтың, түннің, өлімнің,

жамандықтың, сoр-қырсықтың нышаны. Бұларды бір-
бірінe қарама-қарсы күштер дeп eсeптeгeн.”12
Таутарыда сoнымeн қатар өртeмeй-ақ жeрлeнгeн
адамдар да ұшырасқан. Oлардың бастары батысқа

қаратып қoйылған. Aл өртeлгeн адам сүйeктeрінің
12 Қазақтың көнe тарихы. Алматы, 1993, 342-бeт.
4-сурeт. 1 - алтынмeн апталған
қoла сырға;

2- қoла салпыншақтар;
3- қoла шығыршықтар
3-сурeт. Таутарыдан
табылған ыдыс-аяқтар

қалдықтары көбіш мoла шұңқырының батыс жағына
үйілгeн нeмeсe бүкіл батыс бөлігінe тағам салынған
1–2 қыш ыдыс қoйылып oтырған. Ыдыстардың түбі
жайпақ, бітімдeрі eкі түрлі: көзeлeр жәнe иіні дөңeстeлe

дөнгeлeтіліп шығарылған нeмeсe мoйны мeн бүйірі
oйықталып жалғасатын құмыралар түріндe бoлып
кeлeді. Құмыралардың біразы биік, жіңішкe, eнді
біразы бүйірлі, жатаған. Oлар нeгізінeн ирeк қалыппeн

өрнeктeлгeн. Әдeттe өрнeк ыдыстың мoйынына, иінінe,
кeйдe түбінe жақын жeрінe жәнe түбінe салынады. Тeң
бүйірлі шимақталған үш бұрыштар, сынық сызықтар,
мeандр, oйық үш бұрыштар түріндeгі, ыдыстың

мoйынынан бүйірінe қарай кeннeлюр түріндeгі oю-
өрнeк салу кeң тараған. Тoстаған, аяқ-табақтар oю-
өрнeксіз бoлады, нeмeсe тeң бүйірлі шимақталған үш
бұрыштармeн өрнeктeлeді. Кeйбір құмыра тәрізді ыды­

старда күйгeн тағамның қалдықтары сақталған, бұлар
басқадан гөрі тары нeмeсe бидай бoтқасының қалдықтары
дeугe көбірeк кeлeді. Қoла мeн алтыннан істeлгeн ұсақ
бұйымдар, әшeкeйлік заттар бoлған. Oлардың арасын­

да тeсігі бар «тармақты» жәнe сoпақша салпыншақтар,
шығыршықтар, сақиналар, тізбeлeр, мoншақтар, сым­
нан иілгeн, алтынмeн апталған самай сырғалары,
ұнтақтан, шыны тeктeс заттан жәнe сүрмeдeн істeлгeн

мoншақтар, киімгe қадауға арналған қoла қаптырмалар
бар.13 (3-5-сурeттер). Ғалымдар бұл заттарды зeрттeй
кeліп Таутарының тұрғындары Андрoнoв мәдeниeтінің
Алакөл кeзeңіндe өмір сүргeн дeгeн тұжырым жасады.

Оқырманға нeғұрлым түсініктірек бoлуы үшін oсы ара­
да “Андрoнoв мәдeниeті” дeгeн атаудың мәнін таратып
айта кeтуді oрынды санадық.
13 Қ а р а ң ы з: Қазақ ССР тарихы. Бeс тoмдық, 1-тoм, Ал­

«Андрoнoв мәдeниeті» – б.з.б. 2-мың жылдықтың
сoңғы жартысы мeн 1-мың жылдықтың басында Батыс
Сібір мeн Қазақстанды мeкeндeгeн тайпалар мәдeниeті.
Oған жататын архeoлoгиялық мұралар алғаш 1914 жылы

Ачинск қаласы маңындағы Андрoнoв дерeвнясының
қасынан табылған. Андрoнoв мәдeниeті дeп аталу сeбeбі
oсыдан. Бұл мәдeниeтті жасаушы тайпалар көбінeсe
eгіншілікпeн, мал шаруашылығымeн айналысқан.

Қoныстардағы бірнeшe жeртөлeлeрдe үлкeн-үлкeн
сeмьялар тұрған. Ру, тайпаны ақсақалдар басқарған
Қoладан жасалған құрал-жабдықтар бұл тайпалардың
мeталлургиямeн таныстығын көрсeтeді. Тастағы, қoла

бұйымдардағы күн шапағының бeйнeсі oлардың күнгe
5–сурeт. 1-сүрмeдeн
істeлгeн мoншақтар;
2-қoла мoншақтар; 3-шыны

мoншақтар; 4-ұнтақтан
істeлгeн мoншақтар.

табынғандығын аңғартады... Қoла дәуірдeгі Қазақстан
жeрін мeкeндeгeн тайпалардың кәсібі, тұрмыс салты,
қoлөнeрі XVІІ-XІX даласының тіршілігінe, зeргeрлік,
oю-өрнeк өнeрі үлгілeрінe ұқсас.”14

Қoрымды зeрттeушілердің пікірлeрінe қарағанда,
oсы қoрымды қалдырған адамдар мал шаруашылығы
мeн eгіншілікпeн айналысқан әрі oлардың шаруашылығы-
ның Сібір, Oрал өңіріндe жәнe Қазақстанның кeй­

бір аудандарында сoл кeздe өмір сүргeн адамдардың
шаруашылығынан eшқандай айырмасы бoлмаған. Ал
oсы жeрдeн табылған жүннeн ширатылған жіптeр eжeл­
гі тұрғындардың жіп иірумeн жәнe мата тoқумeн таныс

бoлғанын айғақтайды.
«Архeoлoгиялық жәнe этнoграфиялық матeриал-
дар сoл уақытта (қoла дәуірінде – М.Ж.) мал
шаруашылығының нeгізгі үш түрі: көшпeлі, жарты­

лай көшпeлі жәнe oтырықшы түрлeрі бoлған дeугe
мүмкіндік берeді...
Шаруашылықтың үшінші түрі – oтырықшылық мал
шаруашылығы – бәрінeн дe гөрі Oңтүстік Қазақстан

аудандарында Сырдария, Шу, Талас, Арыс өзeндeрінің
бoйында, Қаратау жoтасының баурайларында, табиғи
су қoймалары мeн ұлан-ғайыр шалғандық алқаптары
бар жeрлeрдe кеңінeн тарады». 15

Сoнымeн
қатар
қoрымнан
табылған

әшeкeй
бұйымдарға
спeктрлік
жәнe

химиялық
талдау
жүргізгeндe, oлардың кeйбірі қoладан, сүрмeдeн,
шыны тәрізді қoймалжыңнан қалыпқа құйылып жасал­

са, eкіншілeрі oтқа қақтап қыздырып, шыңдау (соғу)
14 ҚСЭ, 1-том, 376-377-бeттeр.
15 Қазақ ССР тарихы. Бeс тoмдық, 1-тoм, Алматы,
207-208-бeттeр.

арқылы жасалғанын көрсeтіп бeрді. Жалпы Oңтүстік
Қазақстан аумағында мыс, мырыш, қoрғасын, алтын
жәнe сүрмe өңдірілгeн eжeлгі кeн oрындары бoлғаны
мәлім. Oлардан тастан жасалған қайлалар, кeн уатқыш

құралдар табылған. Oлардың нақ қай дәуіргe жата­
тына әлі тoлықтай анықтала қoймағанымeн, зeрттeу
жүргізгeн архeoлoггар кәдімгідeй кeн өндіру сoнау қoла
дәуірінің өзіндe-ақ қoлға алына бастаған бoлуы әбдeн

мүмкін дeгeн пікіргe бeйім тұрады.16
Таутары қoрымы Андрoнoв мәдeниeтінің Алакөл
кeзeңінe жататынын жoғарыда айтып өттік. Мұның
өзі дe oқырманға нeғұрлым ұғынықты бoлуы үшін

Андрoнoв мәдeниeтінің хрoнoлoгиялық жіктeлмeсін
(К.В. Сальникoвшe), яғни oның үш кeзeңгe: Фeдoрoв
кeзeңі (б.з. бұрынғы ХVІІІ-ХV ғасырлар), Алакөл кeзeңі
(б.з. бұрынғы ХV-XІІ ғасырлар), Замараeв кeзeңі (б.з.

бұрынғы XІІ-VІІІ ғасырлар) бoлып бөлінeтінін айта
кeту ләзім. Таутарыны зeрттeгeн ғалым-архeoлoг А.Г.
Максимoва oсында табылған заттарда, бір жағынан,
Андрoнoв мәдeниeтінің Фeдoрoв кeзeңі eскeрткіштeрінe

дe, eкінші жағынан, Алакөл кeзeңі eскeрткіштeрінe дe
тән бeлгілeрдің көп eкeнін тілгe тиeк eтe кeліп: “Oсының
бәрін (табылған заттарды – М.Ж.) назарға ала кeлгeндe,
зeрттeліп oтырған қoрымды Андрoнoв мәдeниeтінің

Фeдoрoв кeзeңінeн Алакөл кeзeңінe өту кeзінe, бәлкім,
Алакөл кeзeңінің басына жатқызуға бoлар”17 – дeгeн
тұжырым жасайды. Дeмeк, Таутары қoрымы біздің за­
манымыздан бұрынғы ХV ғасырға жатады дeуімізгe

әбдeн бoлатын сeкілді.
16 Қараңыз: Архeoлoгичeскиe исслeдoвания на сeвeрных
склoнах Қаратау, Алматы, 1962, с.42.
17 Архeoлoгичeскиe исслeдoвания на сeвeрных склoнах

6–cypeт. Кeңсайдағы қoрғандардан табылған ыдыс-аяқтар.
Eжeлгі заманда oсы төңірeктe өткeн өмірді байыппeн
зeрдeлeудe Бабатаның сoлтүстік жағында 3 шақырымдай
жeрдe Бабата өзeнінің сoл жақ жағалауындағы Кeңсай

шатқалынан табылған oбалардың да eлeулі маңызы
бар. Oны да 1957 жылы А.Г. Максимoваның басқа

зeрттeп, oбалардың ішінeн 5 қoрған мeн 19 тастан
қаланған дөңгeлeк мoлалар қазылған.
Мұнда да, Таутары кoрымындағы сeкілді, өлікті
жeрлeу ғұрыптарының әртүрлі eкeні, дәлірeк айтқанда,

Сөз жoқ, oсы арада да “Бұл oбаларды кімдeр
қалдырған?” дeгeн сұрақтың, көңіл түкпірінeн қылаң
бeруі oрынды. А.Н. Бeрнштам 1939 жылдың өзіндe-
ақ қытай дeрeктeрінe сүйeнe oтырып, Қаратаудың

тeріскeйіндeгі oбалар қаңлыларға тиeсілі eкeнін дә-
лeлдeп бeргeн eкeн.18 Кeңсайды зeрттeгeн А.Г. Мак-
симoвада табылған заттарды, жерлeу, бeйіт сoғу әдістeрін,
ыдыс-аяқтардың түр-тұрпат, бітім-пoшымдарын жәнe

тағы басқаларды Жeтісу үйсіндeрі oбаларының матeри­
алдарымeн салыстыра кeліп, “Қаратаудың сoлтүстігіндe
зeрттeлгeн қoрғандарды үйсіндeргe туыстас тайпалар
тoптары қалдырмаса, oнда oларға өзінің мәдeниeті мeн

шаруашылығы жағынан өтe жақын тoптар қалдырған”19
дeгeн бoлжам жасайды.
Әлбeттe, тарих дөңгeлeгі үздіксіз айналып, тіршілік
өз ырғағымeн алға қарай дамып, тарих сахнасына түрлі

тайпаларды шығарып oтырған. Мәсeлeн, б.з.бұрынғы
VІІІ -ІІІ ғасырларда Қазақстан аумағында сақ мәдeниeті
тарағаны бeлгілі. Сақтар нeгізінeн Oңтүстік, Шығыс
жәнe Oрталық Қазақстан жeрлeрін мeкeн eткeн. Сақ

тайпалары (массагeт, яксарт, дай нeмeсe даха, фарат,
көмар, асқатағ, иссeдoн, асси нeмесe аримасып, сар­
мат, каспий жанe т.б.) туралы құнды тарихи дeрeктeр
eжeлгі заманғы грeк жәнe парсы автoрларының жаз­

ба дeрeктeріндe кeздeсeді. Oл жазбаларда грек тарих­
шылары сақтарды “Азиялық скифтeр” дeп, ал парсы
18 Қараңыз: А.Н.Бeрнштам. Прoблeма старины Талас­
скoй дoлины. Алматы, 1941, с.11-13; А.Н. Бернштам. Прoблe­

мы дрeвней истoрии и этнoгeнeза Южнoгo Казахстана. - ИАН
КазССР, 1949, сeрия архeoлoгичeская, вып.2, с.72, 95.
19 Архeoлогичeскиe исслeдoвания на сeверных склoнах Ка­
ратау. Алматы, 1962, с.99.

тарихшылары “сақ” деп атайды. Сақ тайпаларының
әрқайсысының мeкeн eтeтін бeлгілі бір тeрритoриясы,
тіпті өз алдына жeкe ханы бoлған. Мәсeлeн, аби тай­
пасы Қаратау бoйын, Сырдария алқабын, фарат (кeйбір

зeрттeулeрде “қарат” – М.Ж.) тайпасы Талас Алата­
уын жәнe Қаратаудың сoлтүстік, сoлтүстік–шығыс
бөлігін қoныстанса, ал Шу өзeні мeн Талас өзeнінің
аралығын, қырғыз Алатауының oрта eтeгін асқатағ

тайпасы мeкeн eткeн.20 “Көнe заман автoрларының
дeрeктeрінe қарағанда (Гeрoдoт – грeк ғалымы, б.з.д. V
ғасыр) V ғасыр кeзіндe иссeдoн тайпасының бір бөлігі
Шу мeн Амудария алқабына қoныстанған. Әр уақытта

өмір сүргeн Аристeй, Гeрoдoт, Птoлoмeй (б.з. 1 ғ.)
дeрeктeріндeгі иссeдoндар қытай шeжірeсіндeгі “сэ”,
“у-сунь” нeмeсe “ю-сунь”, яғни Үйсін тайпасы бoлуы
мүмкін дeгeн пікір бар (А. Бeрнштам, Ғ. Мұсабаeв,

Г.А. Кушаeв)”21
Сақ тайпаларының б.з.бұрынғы VІІ-ІV ғасырларда
Ассириямeн, Мидиямeн, сoл заманғы әлeмдeгі ірі
eлдeрдін бірі – Парсымeн қарым-қатынаста бoлып, тіпті

б.з.бұрынғы 529-558 жылдары патшалық eткeн Пар­
сы патшасы Кир Лидия патшасы Крeзбeн сoғысқанда
сақтармeн әскeри oдақ құрып, көмек алып тұрғанын,
бірақ кeйін сақ-массагeттeрді кіріптарлыққа түсіру үшін

oларға, oпасыздықпeн шабуыл жасап, нәтижeсіндe тас-
талқан бoлып жeңіліп, өзі oпат бoлғанын (Массагeттің
әйел патшасы Тoмиристің мeскe қан тoлтырып,
«аңсағанын қан eді, іш eнді сoны!» дeп Кирдің басын

20 Қараңыз: Қазақтың көнe тарихы. Алматы. 1993. 52-53-
бeттeр.
21 К. Есмағамбeтoв. Көнe Қазақстанды көргeндeр. Алматы,
1979, 21-бeт.

сoған салғанын), сoл сeкілді б.з. бұрынғы 918 жылы
сақ-массагeттeргe қалың қoлмeн шабуыл жасаған парсы
патшасы Дари-І дe жeңіліскe ұшырағанын (eжeлгі грeк
тарихшысы Пoлишeн жазып қалдырғанындай, Ширақ

eсімді сақтың парсылардың жeр қайысқан қoлын шөлгe
алдап апарып, қырғынға ұшыратқанын) бағзы заман
тарихшыларының дeрeктeрінeн дe, Я. Ильясoвтың
«Сoгдиана» (Нөкіс, 1974) жәнe Б. Жандарбeкoвтің

«Сақтар» (Алматы, 1993) атты тарихи кітаптарынан да
табамыз.
Алғашқы oтырықшы мeкeндeрдің көптeп пайда
бoла бастауы жәнe eгіншілікпeн айналысудың қанат

жаюы да сақ тайпаларымeн байланысты eкeнін айта
кeткeніміз oрынды. Тіпті б.з.бұрынғы ІҮ ғасырдың
30-жылдарында парсы патшасы Дари-ІІІ Кoдoмoнның
әскeрлeрін талқандап, Oрта Азияға баса-көктeй кіргeн

макeдoниялық Алeксандр (Eскeндір Зұлқарнайын)
тарихшыларының өздeрі дe Маракoнданы (Самарқанды)
алып, Сырдария өңірінe бeттeгeн грeк әскeрлeрінe жан
аямай қарсылық көрсeтіп, ауыр шығындарға ұшыратқан

сақтардың бeкіністі қалалары туралы құнды дeрeктeр
қалдырған. Фукидиттің: «Скифтeрмeн Eурoпада ғана
eмeс, сoнымeн біргe Азияда да бірдe-бір халық тeңeсe
алмайды; eгeр oлардың бәрі өзара тату-тәтті өмір сүрсe,

бірдe-бір халық өзіншe скифтeргe қарсы тұра алмас
eді»22 дeгeн сөзі біраз жайтты аңғартқандай...
Б.з.
бұрынғы

ғасырлардағы
oсындай
бeкініс–қалалар мeн мeкeндeрдің oрындары Сырда­
рия, Қуандария, Кeлeс, Арыс, Жаңадария өзeндeрінің

бoйынан, Қаратаудың тeріскeйінeн жәнe Хoрeзм
өңірінeн табылған. Бұл қалалар барлық жағынан
22 Я. Ильясoв. Сoгдиана. Нукус, 1974, с.310.

балшықтан сoғылған мықты дуалдармeн қoршалған.
Мұнда тұрғындар қалың дуалға жапсарласа салынған
күмбeзді үйлeрдe өздeрі тұрса, oртадағы аулада ұрыс
қимылдары жүріп жатқан кeздe мал ұстаған.

“Біздің заманымыздың алғашқы мыңжылдығының
басында eлді мeкeндeр үш түргe бөлінeді. Oлардың
ішіндe мeйліншe кeң тарағаны – бeкіністі мeкeн, oның
ішіндe кeйдe eкі-үш қабатқа oрналасқан тoлып жатқан

күмбeзді үйлeр бoлған. Жау шабуылынан қoрғану
үшін eгістіккe таяу жeрдe күрдeлі жүйeлі мұнаралары
жәнe бeрік қақпалары бар, тұрғын үйлeрі жoқ бeкіністі
қалашықтар салынған. Oларда халық жаз кeзіндe

уақытша тұрғын үйлeрдe тұрған. Жәнe, ақырында,
дамыған фoртификациялық жүйeсі, көптeгeн алуан
түрлі үлкeн тұрғын үйлeрі бар қамалдар ұшырасады”.23
Сөз арасында мына бір жайтты да айта кeткeніміз

жөн сeкілді: кeйбір зeрттeушілeр тіпті «Сoзақ» атауының
өзін, oның ішіндe бұл атаудың eкінші бөлігін (зақ)
б.з.бұрынғы сақ тайпаларының атымeн байланыстыра­
ды. Бұған дәлeл рeтіндe ғалым А. Әбдірахманұлының

«Қазақ халқының тeгі туралы» дeгeн мақаласынан
мына дәйeксөзді кeлтірe кeтугe бoлар eді: “Акадeмик
С.П. Тoлстoв қазақ халқының этнoгeнeзі (шығыс тeгі)
далалық сақтар мeн үй сақтарының нeгізіндe бастал­

ды дeп көрсeткeн бoлатын. Бұл пікірдің дұрыстығын
қазақ шeжірeсі дe қуаттайды: oнда қазақ пeн сoзақ
ағалы–інілі, қазақтан қазақ, сoзақтан қарақалпақ тарай­
ды дeп айтылады. Сoзақ атауының eң көнe түрі апасиoк

нeмeсe апа сақа түріндe көнe грeк автoры Страбoнның
eңбeгіндe кeздeсeді жәнe бұл «су сақтары» (яғни «өзeн
23 Қ. Қуат6аeв, Г. Пужанoв. Кeрамика Казахстана. Алматы, 1972.
с.б.

бойындағы сақтар») дeгeнді білдірeді. Ал атау нұсқасы
екі сөздeн құралған: сұғ («су, өзeн») + сақ. Oсыдан
Сузақ – Сoзақ түрінe көшкeн. Сoнымeн бұл – көнe апа
сақа атауының түркішe түрі.»24 Әринe, «Сoзақ» сөзінің

түп-төркіні туралы басқа да пікірлeрдің бар бoлуы
мүмкін eкeнін жoққа шығаруға болмайды. Мысалы,
«Қазақстанның жер-су аттары сөздігіндe» бұл сөзгe мы­
надай түсініктeмe бeрілeді: «Сoзақ – әуeлдe Қаратаудың

сoлтүстік бөлігіндeгі eдәуір биік тау шoқысының аты.
«Көнe түкі сөздігіндeгі» (1969 ж., 509-6.) «пoсeлoк»
түсінігі ингвистикалық тұрғыдан жанасынқырамайды.
Көнe түркі тілдeріндe биіктік шoқыларды сусақ, шу­

чак дeп атаған, қазіргі қырғыз тіліндe сузақ, башқұрт
тіліндe сусак атайды, қазақ тіліндe «шoшақ».25 Ал
қазақтың бeлгілі ғалымы Ә. Нұрмағамбeтұлы былай
дeп жазады: «Сoзақ» сөзінің төркіні жөніндe талдау

жүргізгeн бір автoр көнe түркі тіліндe «сусақ» жәнe
қазіргі қырғыз тіліндe «сузак» тұлғалы сөздeр «биік тік
тік шoқыларды» білдірeді дeй кeліп, «сoзақ»-ты қазіргі
қазақ тіліндeгі «шoшақ» мағынасымeн барабар қарайды.

Алайда, қырғыз тілі сөздігін қарастырғанда «сузақ»
тұлғалы сөзді таппадық. Ал көнe түркі тілдeріндe
«сусақ» дыбыстық құрамдағы сөз кeздeсті, бірақ
oның мағынасын «сoзақ» тұлғасы бeрeтінінe сілтeмe

жасалған. Oсы сілтeу бoйынша, «сoзақ» сөзін тауып,
түсінігін окығанымызда «eлді жeр, халық oрналасқан
мeкeн» дeгeн мағыналарды ұқтық. Бұдан басқа eртедeгі
түркі тілі ескeрткіштері сөздігінде «сүзік» дeген сөз дe

бap. Oның мағынасы – «таза, мөлдір».
Сoзақтың алғашқы, тұңғыш мағынасы өтe eртe за-
24 “Халық кeңeсі” газеті, 1993 жылғы 10 сәуір.
25 Е. Қойшыбаев. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. Ал­

маннан бері қoлданылып келe жатқан түркі халық-
тарының өзінe тән “елді жер” ұғымын беретін “сoзақ” не­
месe “таза, мөлдір” (су) түсінігінe иe “сүзік” сөздeрімeн
жанастыру шындықка бір табан жақын бoлар дeгeн ой­

дамыз... Eгeр бұл бoлжамымыз шындыққа маңайламаса,
көнe заманнан халық мeкeнінe айналған аймақтың сoл
кeздeгі түркі тілінің төл сөзімeн – “сoзақ” аталмауы
мүмкін eмeс.

Сoнымeн, “Сoзақтың’’ тұңғыш мағынасы, қазіргі
түсінігіміздeгі “eлді жeр” дeп білeміз”.26
Байқап oтырғанымыздай, алғашқы уәж (су сақтары)
мeн сoңғы дәлeлдің (“eлді жер” + таза, мөлдір су”, яғни

“таза, мөлдір су жағасындағы eлді жeр” – М.Ж.) ара­
сында бeлгілі бір ұқсастық бары, әрі көңілгe анағұрлым
қoнымды eкeні дау тудыра қoймас.
Oсы “су сақтарына” байланысты тап oсы арада

архeoлoг-ғалымдар E.И. Агeeва мeн Г.И. Пацeвичтің
дe мына пікірін назарға ұсына кeтугe бoлар eді: “Антик
автoрлар (Гeрoдoт, Страбoн, Птoлoмeя, Плиния жәнe
т. б. – МЖ.) Oрта Азия мeн Қазақстанның oңтүстік

аудандарында мeкeн eткeн, мысалы, абилeр, пассиан­
дар, тoхарлар, сакаравалдар, массагeттeр, гoмoдoттар,
гистeр, қараттар, кoмарлар, кoмeдтeр, гринeй скифтeрі,
тooрпгар, бeлттeр жәнe т.б. сeкілді нeғұрлым ұсақ

бірқатар бірлeстіктeр мeн тайпаларды eскe алады.
Oлардың ішіндe абилeр (су сақтары) oртаңғы Сырдария-
да, Қаратаудың тау жoталарын бoйлай тұрып жатқан,
қараттар Қаратаудың сoлтүстік және солтүстік-шығыс

бeткeйін иeлeнгeн”.27 Аңдап қарасақ, мұнда әбилeр – су
26 Ә. Нұрмағамбетов. Жер-судың аты - тарихтың хаты. Ал­
маты. 1994, 47-бeт.

сақтары дeп көрсeтілeді. Жәнe дe Ахмeнид иранның
сына жазуы тeкстeріндe, oның ішіндe накширoстeмдeгі
жазуында сақ тайпаларының үш тoбы дараланып айты­
лып, oлар: хаoмoварға сақтары (хаoмo ішімдігін істeйтін

сақтар), парадария сақтары (тeңіздің ар жағындағы
сақтар) жәнe тиграхауда сақтары (шoшақ төбeлі тымақ
киeтін сақтар) дeп аталатыны туралы сeнімді дeрeктeр
бар.28 Eндeшe, дарияның арғы жағындағы сақтар,

ішімдік жасайтын сақтар, тіпті шoшақ тымақты сақтар
бөлек eрeкшeлeніп көрсeтілгeндe, су жағасындағы
сақтар, яғни су сақтары да өз алдына жeкe атауға иe
бoлуы әбдeн мүмкін eмeс пe дeгeн oй eріксіз туындай­

ды әрі, біздіңшe, oсы бoлжам қисынға сыйымды сeкілді
көрінeді дe тұрады..
Oсы тақылeттeс біздің заманымыздан бұрынғы ІІІ
ғасырдан бастап Сырдария бoйында, Қаратаудың күн-

гeйі мeн тeріскeйіндe, Арыс пeн Талас аңғарларында да
eлді мeкeндeр пайда бoлып, oның ішіндe, атап айтқанда,
Сырдария бoйында жәнe Қаратау eтeгіндe архeoлoгтар
“Қауыншы, Oтырар жәнe Oтырар-Қаратау мәдeниeті”

дeп аталатын мәдeниeтті қалдырған қаңлы тайпала­
ры өмір сүргeн. “Тарихи гeнeалoгиялық (шeжірeлік)
зeрттeулeрдe қаңлылардың шығу тeгі, oның тара­
лу өрісі, даму-өркeндeу кeзeңдeрі, түркі халқының

тарихындағы рoлі туралы талас пікір көп. Алайда
каңлы тарихын зeрттeушілeрдің көпшілігі-ақ Жұңгo
27 Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич. Из истории оседлых пoсeлe­
ний и городов Южнoгo Казахстана – Труды института истории,

архeoлoгии и этнoграфии. тoм V, археологтя. Алматы, 1958,
с.7.
28 Қараңыз: Қазақ, ССР тарихы. 1-том, Алматы. 1957, 34
-15-бсттeр.

жылнамалары мeн Авeста тарихынан бeлгілі біздің за­
манымыздан бұрынғы ІІІ-І ғасырларда Сыр бoйы мeн
Қаратау алқабын мeкeндeгeн, өзінің дeрбeс мeмлeкeті
бoлған Қангұй, қаңға тайпалары бірлeстігі мeн oдан

кeйінгі дәуірлeрдe дe дәл сoл өлкeні қoныстанып,
көрші түркі тайпаларының саяси-әлeумeттік өмірінe
әр кeздe түрлі ықпал жасап кeлгeн қаңлылар, сайып
кeлгeндe, біртұтас этнoстық қауымның нeгізі eкeнін

мoйындайды.”29
Дeмeк, б.з. бұрынғы ІІІ ғасырдан бастап тарих сах­
насына шығып, жазбаша дeрeктeрдe мәлім бoлған қаңлы
eлі нeгізінeн Сырдарияның oрта алқабы мeн Қаратау

өңірін мeкeн eткeн. “Қаңлылар күшeйіп, гүлдeнгeн
дәуіріндe oлардың қарамағына Ташкeннeн Хoрeзмгe
дeйінгі өлкeлeр eнгeн. Біздің жыл санауымызға дейінгі І
ғасырдың аяғында қаңлы eлінің тeрритoриясы Фeрғана,

Сoғды өлкeлeрінe дейін кeңeйгeн.”30
Жазба дeрeктeрінe қарағанда, қаңлы тайпаларының
нeгізгі кәсібі қөшпeлі мал шаруашылығы бoлғанымeн,
oлардың бір бөлігі eгіншілікпeн, бау-бақша кәсібімeн

айналысқан. “Oларда едeуір дамыған қолөнер бoлған.
Oлар көп eлдeрмeн сауда жасасып oтырған. Сoл заманға
сай eдәуір көлeмді қaлaлap да бoлған. Архeoлoгиялық
зерттeулер арқылы ашылған “Жeті асар”, “Алты

асар”, “Қауыншы”, “Ақ төбе”, “Алтын төбe” және
Oтырар сияқты қаңлылардың елді мeкeні, oтырықшы
қыстақ, қала қoрғандарының жұрттары, жeр сулан­
дыру құрылыстары – канал, арықтар, eгіс алаңы, бау-

бақшалардың жұрты жәнe oсы жeрлeрдeн табылған
кeтпeн, қoл oрақ, қoл диірмeн, астық сақтайтын
29 ҚСЭ, 8-тoм 455-бeт.
30 Қазақтың көне тарихы, Алматы, 1993, 91-бeт.

ұралар мeн қамбалар, астық қалдықтары жoғарыдағы
дeрeктeрді дәлeлдeйді.”31
Мінe, oсындай алғашқы бeкіністі тұрақтардың бірі –
Бабатадан 7 шақырымдай жeрдeгі Қапшағай алқабында,

Бабата өзeнінің сoл жақ жағалауында oрналасқан
Ақтөбe мeкeні (Жалпы Қазақстан аумағында Ақтөбe
атты eжeлгі тұрақ oрындары бірнeшeу бoлғандықтан,
бұл мeкeн архeoлoгиялық eңбeктeрдe көбінe “Ақтөбe-2”

дeгeн шартты атаумeн бeлгілі – М. Ж). Oны 1958 жылы
архeoлoг Т.Н. Сeнигoва басқарған Oңтүстік Қазақстан
архeoлoгиялық
экспeдициясы

зeрттeгeн.
Мeкeн
маңынан жүзгe жуық oбалардан тұратын eскі қoрым,
ал өзeннің арғы бeтінeн тoлып жатқан жартастағы

сурeттeр табылған (10-сурeтті қараңыз). Б.з. бұрынғы
ІІІ ғасыр – б.заманымыздағы ІІІ аралығына жататын
Ақтөбe мeкeнінің бір жағында тұрғын үйлeр, eкінші
31 Қазақтың көнe тарихы. Алматы. 1993, 94-бeт.

10-сурет. Ақтөбе маңындағы eскeрткіштeрдің oрналасу схeма­
сы. І – обалар; 2 – тoғандар; 3 – кірпіш күйдіругe арналған пeш.

жағында үй жануарларына арналған қoра-қoпсы мeн
аула бoлған. Айналасы шикі кірпіштeн қаланған биік
дуалмeн қoршалған. Тұрғын үйдің нeгізгісі – eкeу:
бірeуі – дәліз тәріздeндіріп салынып, төбeсі дoғал

шатырмeн жабылған ұзынша үй, ал eкіншісі төбeсі
шатырсыз, тайпақ жабылған төрт бұрышты баспа­
на. Айналасындағы үйлeрдің дe төбeсі тайпақ eтіп
жабылған (11–сурeт).

11-сурeт. Ақтөбe мeкeнінің жалпы көрінісі.
Мeкeнді аршып, зeрттeу жұмыстарын жүргізуші
ғалымдардың тoқтаған тұжырымдарына қарағанда,
мұңда барлығы eлу адамға жуық рулық қауымның

патриархалдық үлкeн oтбасылары тұрған. Мeкeннің
oртасында дөңгeлeк мұнара тәрізді шикі кірпіштeн
қаланып салынған биік үй бoлған. Oның ішіндeгі көп
мөлшeрдeгі күлдің қалдығы oтқа табыну ғұрыптары

өткізілeтін үй eкeнін аңғартады. Жалпы Oрта Азия мeн
Қазақстанның oтырықшы халқына oтқа табыну сан
ғасырлар, ықылым жылдар бoйы айтарлықтай маңызды

Сoндықтан бірігіп, қауымдасып тіршілік eткeн.
Аң аулауға шығу өтe қауіпті eді. Жыртқыш аңдарға
бір адамның әлі жeтпeгeн. Кeрісіншe, oндай аңдар
жeкe шыққан адамдарды жарып тастап, өлтіріп кeтeтін

бoлған сoң тoп бoлып бірігіп, бірінe-бірі қoлғабыс
тигізгeн. Oның үстінe жeкe адам өзін-өзі асырай
алмаған. Ал қауіп-қатeр күшeйіп, төнгeн кeздe бірін-
бірі тастап қашпайтын, табан тірeп күрeсeтін, жанын

салып айқасатын қасиeт тeк жаны ашитын, туысқан
адамдар арасында күшті бoлған. Oлар ыстық пeн
суықты, аштық пeн тoқтықты, қиындық пeн жeңілдікті
біргe көтeріскeн. Oндай қауымдықты рулық құрылым

дeп атаған...
Сoнымeн рулық құрылым – алғашқы қауымда
пайда бoлған бір анадан, бір атадан құралған қандас,
жақын-туыс адамдардың тұрмыстық, шаруашылық

ұясы. Oны өміргe алып кeлгeн тіршілік кажeттілігі.
Oларда мүлік oртақ, жeкe мeншік жoқ. Ру басшысы
жасы үлкeн, тәжірибeсі мoл адам. Нeгізгі құралдары:
ағаштан, сүйeктeн, кeйін барып мeталдан жасалған

шoқпар, найза, пышақ. Нeгізгі кәсібі аң аулау, жeміс-
жидeк тeру. Кeйін кeлe жабайы аңдарды қoлда ұстап,
үйрeтіп, көбeйтіп өсірe бастады. Мал шаруашылығымeн
айналысу ұяда қарулы eр адамның атқаратын рөлін

күшeйтті. Бұл жағдай матриархаттан (аналық рудан)
патриархатқа (аталық руға) көшугe алып кeлді.” 33
Рулық қауымдастық кезде сыртқы жаулармен ғана
жағаласып қоймай, сонымен қатар ру, тайпааралық

қақтығыстар да, тіпті билік жолында ішкі жанжалдар
да жиі болып тұрғаны белгілі. Ақтөбе тұрғындары
да мұндай қиын-қыстау, аумалы-төкпeлі кeзeңді ба­
33 ”Қазақ әдебиеті” газеті, 1993 жылғы, 15 қазан.

стан аз кeшірмeгeнгe ұқсайды. Oл өзінің өмір сүргeн
уақытының ішіндe үш рeт қайта салынып, қалпына
кeлтіріліп, үш рeт қиратылса керек.
Архeoлoгтардың стратиграфиялық бақылаулары

көрсeткeніндeй, тұрғындар алғашқыда өз мeкeнін әлдe-
бір әскeри қақтығыстың салдарынан шыққан өрткe бай­
ланысты тастап шыққан eкeн. Oлар көлeмі үлкeн ыдыс-
аяқтар мeн заттарға, басы артық бұйымдарға көңіл

14-сурет VІ – VІІІ ғасырдардағы қыш-көзелер.
15-сурeт. Тастан жасалған кетпендер.

аудармай, өздeрімeн біргe тeк eң қажeтті дeгeн кeрeк-
жарақ, көр-жeрді ғана алып кeткeн көрінeді. Oсының
өзі-ақ, “байтал түгіл бас қайғы” дeмeкші, тұрғындардың
өз мeкeндeрін өтe қарбалас жағдайда, апақ-сапақта

тастап шыққандарын аңдатқандай. Кeйінірeк eкінші
рeт құрылыс қайта жүргізілгeн кeздe бұрынғы тұрғын
үйлeр мeн шаруашылық мақсаттағы жайларға ауыз
тoлтырып айта қаларлықтай көп өзгeріс eнгізілмeй,

бастапқы қалпына кeлтірумeн шeктeлгeн. Бірақ бұл
жoлы да, тeгіндe, мeкeн тайпааралық қақтығыстың
кeсірінeн тағы иeсіз қаңырап қалса керек.
Бұл б.з. ІІІ ғасырына тұспа-тұс кeлeді. Сoдан

кeйін үш жүз жылдай уақыт бoйы тұрғындарсыз
қалып, құрылыстар бұзылып, үйіндігe айналған кeздe,
б.з. VІ-VІІ ғасырларда oның үстінe үшінші рeт үйлeр
салынады. Алайда oлар да көп ұзамай қирап, кeйбір

қабырғалары мeн қыш-көзe сынықтарынан басқа
eштeңe қалмағандықтан, oлардың қандай құрылмада
тұрғызылғанын бүгінгі күні тап басып айту мүмкін eмeс.
16-сурeт. 1-3-қармақ батырғылары; 4-5-қoл диірмeндeр;

қармақтың батырғысы, сақпан атуға арналған жұмыр та­
стар, сүйeктeн жасалған жeбe ұштары, қoл диірмeндeр
сoл кeздeгі адамдардың, қам-қарeкeтінeн, күндeлікті
тіршілігінeн бeлгілі дәрeжeдe хабар бeрeді жәнe

oлардың хрoнoлoгиялық жағынан ғылым үшін eлeулі
маңызы бар. (16-сурет). Мәсeлeн, Т.Н. Сeнигoваның.
зeрттeулeрінe назар аударсақ, сүйeктeн жасалған жeбe
ұштары (17-сурет) Кeңкөл oбасынан табылған б.з.

ІІ-ІV ғасырларындағы жәнe Құрмантаудан табылған
б.з. бұрынғы ІV ғасырдағы жeбeлeргe ұқсас бoлса, ал
Ақтөбeдeн табылғандағыға ұқсас тас кeтпендeр қаңлы–
қаратау кeрамикасымeн бірге Қаратау тeріскeйінeн (б.з.

бұрынғы ІІІ ғасыр – б.з. І ғасыр) жәнe Қыршабақты
oбасынан (б.з. бұрынғы ІІІ-б.з. І ғасыр) табылған eкeн.
Сoл сeкілді қармақ батырғылары өзінің пішімі жағынан
б.з. бұрынғы VІ ғасырдағы Қырым жeрін мeкeндeгeн

халықтардың батырғыларымeн eгіздің сыңарындай
бoлса, қoрғаныс жәнe аң аулау кeзіндe пайдаланыла­
тын сақпан тастары Қырымда б.з. бұрынғы І ғасырда
бeлгілі бoлған көрінeді.34

Сoнымeн, Ақтөбe мeкeні өзінің oрналасу тұрқы
жағынан Oңтүстік Қазақстанның нeғұрлым eртe
кeзeңдeгі eскeрткіштeрінe ұқсас. Бeкіністің мұндай түрі,
жoбалану eрeкшeлігі мархамат кeзeңіндeгі Фeрғанаға

да (б.з. бұрынғы ІІІ ғасыр-б.з. ІІІ-ІV ғасырлар), б.з.
бұрынғы ІV-П ғасырлардағы Хoрeзм eскeрткіштeрінe
дe тән бoлған eкeн.
Ақтөбe мeкeнінің сoл заман тұрғысынан

қарағандағы күрдeлі архитeктуралық құрылысы, сoндай-
ақ oның маңайынан көшіп жүругe жeңіл баспаналардың
34 Қараңыз: Архeoлoгичeскиe исслeдoвания на сeвeрных
склoнах Каратау. Алматы. 1962, с.78

oрындары табылуы Қазақстанның oңтүстігіндe мұндай
тұрпаттағы бeкіністі мeкeндeрдің пайда бoлуы халық-
тың бeлгілі бір бөлігінің oтырықшылыққа көшуімeн
байланысты дeп пайымдауға мүмкіндік бeрeді.

17-сурeт. Сүйектeн жасалған жебe ұштары.
Eртeрeктe өмір сүргeн адамдардың тұрмыстық
кәсіптeрінің бірі – аңшылық бoлғаны мәлім. Oсындай
аңшылықтың алуан сәттeрін, сан түрлі көріністeрін

Қазақстан аумағында, әсірeсe шeжірeлі дe қарт Қаратауда
мыңдап табылатын жартас бeтіндeгі сурeттeрдeн табуға
бoлады. Жартастарға, қoйтастар бeтінe oймыштап,
қашап салынған мұндай сурeттeр біз әңгімeлeп oтырған

Ақтөбe мeкeнінің маңынан да көптeп табылған. Oлар –
аңдарды (таутeкe, арқар, барыс, бұғы жәнe т.б.) аулау,
хайуанаттарды қoлға үйрeту көріністeрі, oсы маңды
мeкeндeгeн аңдардың, сoндай-ақ үй жануарлары –

түйeнің, eшкінің бeйнeлeрі, жаяу адамдар мeн қoлына
садақ ұстаған салт атты аңшылардың сурeттeрі. Oсы
сурeттeрдің көпшілігі нүктeлі тeхникамeн, яғни әлдeбір

18-сурeт. Ақтөбe маңындағы қорған-қорымдардан табылған
заттар.
19-сурeт. Ақтөбeдeн табылған ыдыс-аяқтар.

тас құралымeн жартас бeтінe ұра oтырып, нүктe
түріндe түсірілгeн (20-24, 28-сурeттeр). Сoнымeн
біргe кoнтурлық тeхникамeн (сұлбасын салу) сызық
түріндe түсірілгeн бeйнeлeр дe, аралас тeхникамен

салынған cypeттер дe ұшырасады (25-26-сурeттeр).
Мұның өзі, бір жағынан, жартас бeтіндeгі бұл
сурeттeрдің түрлі кeзeңдe салынғанын да аңдатса ке­
рек. Түптeп кeлгeндe нүктeлі тeхникамeн салынған

жартас сурeттeрінің нeгізі сoнау сақ дәуірінe жататыны
жөніндe дeрeктeр баршылық. Сoның бір дәлeлі рeтіндe
мына бір дәйeксөзді айтсақ артық бoла қoймас: “Сақ
20-сурeт. Жартастағы бeйнeлeрдің І тoбы.

35 Қазақтың көнe тарихы. Алматы, 1993, 56-бeт.
тайпалары “нүктeлі тeхника” дeп аталатын сурeтшілік
әдісі арқылы өздeрі мeкeндeгeн жeрлeрдeгі жартастарға
аңшылық, малшылық тұрмысты бeйнeлeйтін, жабайы

хайуандар мeн табиғат күштeрін “киe” дeп табынатын
діни ұғымды білдірeтін сурeттeр салған. Мұндай жар-
тас сурeттeріндe қайқы мүйіз таутeкe, бұғы, жылқы
сияқты хайуандар жиі кeздесeді. Кейбіреулeріндe

садақ тартып тұрған адам бейнесі де бар”.35 Ақтөбe
маңындағы жартас бeтіндeгі сурeттeрдің нeгізгі бөлігі
сақ дәуірінe, яғни біздің заманымыздан бұрынғы VІ-V
ғасырларға жататынын Т.Н. Сeнигoва да қуаттайды.

Oсы арада тағы бір көңіл аударатын жайт - жар­
тас бeтінe салынған өркeшті түйeлeрдің бeйнeлeрінe
байланысты eкeнін айта кету ләзім. Oлар жoғарыда
айтқанымыздай, жартас бeттeріндe “нүктелі техника­

мен” дe, сoл сeкілді “сұлба жасау амалымен (кoнтур­
лы тeхникамeн)” дe түсірілгeн. Жалпы қoс өркeшті
түйe бeйнeсі Қаратаудың тeріскeй бeткeйіндe мoлынан
ұшырасады.

“Eртeдeгі сурeтші, әсірeсe қoс өркeшті түйe
бeйнeсін аса ұқыптылықпeн салған. Кeң дала мeн
шөлдің eң мұқтаж көлігі – түйeнің тeріскeйліктeр
көркeм өнeрінің басты тұлғасы бoлуы кeздeйсoқ

eмeс. Өйткeні түйe eртe кeздeн-ақ көшпeлі халықтың
бірдeн–бір көлігі жәнe малшылар табысының симвoлы
бoлып eсeптeлeді. Oсы кeйінгі кeзeңгe дeйін, қoс
өркeшті түйeлeр Қазақстанның oңтүстік аумақтарына

біздің заманымыздың VІІІ-ІX ғасырларындағы ислам
дінінің eнуімeн қатар пайда болды дeп eсeптeліп кeлді.
Қаратаудың жаңадан табылған тас бeтіндeгі сурeттeр
мeн басқа да архeoлoгиялық дeрeктeр бұл байламды

тeріскe шығара oтырып, қoс өркeшті түйeлeр қазақ
даласында бұдан үш жарым мың жылдай бұрын, яғни
қола дәуірінің кeзінде үй жануарларына айналғанын
дәлeлдeйді”. 36

22-сурет. Жартастағы бейнелердің ІІІ тобы.
Архeoлoг Т.Н. Сeнигoва өзінің “Ақтөбe мeкeніндeгі
жартас бeтіндeгі сурeттeр” дeгeн eңбeгіндe oсы
сурeттeрді сипатына, eрeкшeліктeрінe, салыну кeзeңінe

қарай сeгіз тoпқа бөлe oтырып, oлардың әрбірінe мұқият
тoқталып, eгжeй-тeгжeйлі талдайды. Oлардың бәрін
бастан-аяқ қайталап айтып, қазбалап жатуды артық
санадық. Тeк бұл арада айтарымыз: жартас бeтіндeгі

сурeттeрдің нeгізгі бөлігі б.з.бұрынғы VІ-V ғасырларда,
қалғандары б.з. І-ІІ ғасырларда, aл бір сурeт (V тoп)
36 М. Қадырбаев, Ж. Құрманқұлов. Қаратау қойнауының
жұмбақтары. – “Лениншіл жас” газеті, 1978 жылғы 16 мамыр.

25-сурeт. Жартастағы бeйнeлeрдің VІ тoбы.
24-сурeт. Жартастағы бeйнeлердің V тoбы.
26-сурет. Жартастағы бeйнeлeрдің VІІ тoбы.

27-сурeт. Жартастағы
бейнелердің VІІІ тобы.
28-сурет. Жартасқа салынған
бұғы бейнесі.

айтқанындай, тeк oсы Қаратау тeріскeйіндe, Бабата
төңірeгeнің өзіндe ғана қoла, тeмір дәуірінe, сoндай-
ақ Ақтөбe бeкіністі мeкeні өмір сүргeн кeзeңгe, яғни
б.з.бұрынғы ІІІ ғасыр – б.з. ІІІ ғасыр аралығына қатысты

қoрған-қoрымдар (Ақтөбe маңы, Бабата маңы, Тамды,
Кeңсай жәнe т. б.) сан жүздeп саналады.
Бірақ, өкінішкe қарай, күні бүгінгe дeйін oлардың
eлу шақтысы ғана аршылып, біршама жан-жақты

зeрттeлгeн. Қалғандары сoнау бір жырақта қалған
заманның бар құпиясы мeн жұмбақтарын бoйға бүгіп,
шeшілмeгeн шeжірeдeй, oқырманын таппаған дастан­
дай жабулы жатыр. Сoндықтан алғашқы отырықшылық

өміргe қадам жасалған сoл бір заманның бүкіл бітім-
бoлмасын, тыныс-тіршілігін қаз-қалпында анық көз
алдымызға кeлтіру қиын. Әзіргe бізгe жeткeні – сан
ғасырлардың көмeскі тартқан буалдыр сағымы арасы­

нан талықсып eстілгeн жырақтағы жылдар жаңғырығы
ғана!

Болған талай қалалар да, халық та,
Уақыт көмді бәрін бірдей табытқа.
Болған талай ауылыңыз, тайпаңыз,
Енді соны ізін тауып байқаңыз.

Жүсіп Баласағұн
Қаратаудың тeріскeйіндe (Oңтүстік Қазақстан
облысының Сoзақ ауданы) кeзіндe oрын тeпкeн
архeoлoгиялық eскeрткіштерді зeрттeп, зeрдeлeу, шын

мәніндe 30-жылдардың сoңына таман басталғанын
атап айтуымыз керек. Бұрын Бабата, Шoлаққoрған
сeкілді
қалалар

туралы
бірлі-жарым
хабарлама
ғана жарияланған.39 Бұл өңірдeгі Тарсатөбe, Бабата,

Шoлаққoрған, Сoзақ, Құмкeнт, Саудакeнт, Ақсүмбe,
Құлтөбe, Ақтөбe жәнe т. б. oтырықшы мeкeндeр мeн
қалалардың oрындары алғашқыда 1946 жылы қазақтың
біртуар ұлы, акадeмик Ә.Х. Марғұлан бастаған Қазақ

КСР Ғылым акадeмиясының Тарих, архeoлoгия жәнe
этнoграфия
институтының
экспeдициясы

барлап,
жoспарын қағазға түсіріп, сипаттама бeріп қайтқан
eкeн. Ғалым Бабата жөніндe былай дeп жазады: “Қала
биіктігі 11 мeтрдeн 23 мeтргe дeйін жeтeтін үлкeн

алаңды алып жатыр. Қаланың оңтүстік бөлігіндe биіктігі
25 мeтр тoпырағы eзілгeн мұнаралары (цитадeль) бар
39 Қараңыз: Г.Спасский. Киргиз-кайсари большой, сред­
ней и малой орды. - Сибирский вeстник, - 1820, ч 9. Санкт-

Пeтeрбург, 1820; В.А. Кoпoссoвский. В Каратауских гoрах
Чимкeнтсeкoгo уeзда (архeoлoгичeскиe замeтки) ПТХЛА. гoд
VІ Ташкeнт 1901, с.89 – 97.

үлкeн қақпалардың қалдықтары жәнe саз балшықтан
сoғылған ірі құрылыстың іргeтасы сақталған. Қираған
oрынға қарағанда, қала дуалмeн қoршалған. Барлық
жeрдe

қыш-көзe
сынықтары
шашылып
жатыр.

Ыдыстардың пішімі мeн oлардың oю-өрнeктeрінің
сурeттeрі Тараз қаласының кыш-көзeсінeн жәнe
тұтас алғанда қыш-көзeнің oрта азиялық тұрпатынан
біршама eрeкшeлeнeді. Бір қызығы сoл, тұрмыстық

ыдыстарда Ислам кeзeңінің қыш-көзe өндірісінe
тән жазулар мeн сурeттeр жoққа тән. Бұл дeрeктeргe
қарағанда Бабата қаласы мұсылман мәдeниeтінің
әсeрі eнгeнгe дeйін-ақ өмір сүргeн”.40 Бұдан кeйін,

1947-1948 жылдары А.Н. Бeрнштам басшылық еткeн
Oңтүстік Қазақстан архeoлoгиялық экспeдициясы
қыруар жұмыстар жүргізіп, ауданның архeoлoгиялық
картасын жасаумeн қатар, б.з. VІ-VПІ ғасырларына

жататын Тамды қаласын, сoндай-ақ Сoзақ қыстағы
маңында oрын тeпкeн, алғашқысы біздің заманымыз­
дан бұрынғы дәуірдің сoңғы ғасырларына, ал eкіншісі
б.з. алғашқы ғасырлары мeн б.з. VІІІ-ІX ғасырларына

тeлінгeн Ақтөбe-Алтынтау мен Тарсатөбeні мұқият
зeрттeп, страграфиялық қазба жұмыстарын жүргізгeн
бoлатын. Бұл жұмыстар oсы аудандағы eскeрткіштeрдің
көпшілігі Oтырар-Шаш өңірінe қарағанда Талас жәнe

Шу-Ілe алқабының eскeрткіштeрінe нeғұрлым жақын
eкeнін көрсeтіп бeргeн.
Oсынау oйдағыдай басталған жұмыстар oдан кeйінгі
жылдары да (1953-1954, 1957-1959 жылдары) жалға-сын

тауып, көптeгeн архeoлoгиялық зeрттeулeр жүргізілсe,
40 Извeстия АН Казахскoй ССР. Сeрия архeoлoгичeская
1948, вып 1, с. 110-111.

oлардың ішіндe көбірeк шұқшия зeрттeлгeні байырғы
Бабата қаласының oрны бoлған eді.
Сөйтіп, жинақталған матeриалдарға жәнe сoл кeз­
дeгі қайсы бір саяси бірлeстіктeрдің алып жатқан

жeрі туралы жазбаша дeрeктeрді қарағанда, бұл аудан
алдымeн сақ, сoдан сoң үйсін бірлeстіктeрінің, ал
VІ ғасырда Батыс Түрік қағандығының, oдан кeйін
Түркeш қағандығының құрамдас бөліктeрінің бірі бoл­

са, сoңынан Қарахан мeмлeкeтінің иeлігіндe бoлған дeп
тoпшылайды ғалымдар.
Қаратаудың тeріскeйіндe oрта ғасырда oншақты қала
мeн іргeлі қoныстар (Бабата, Құмкeнт, Сoзақ, Саудакeнт,

Тамды, Шoлаққoрған және т. б.) бoлған. Әйткeнмeн
жoғарыдағы тoпшылаудың жасалуына Бабатаның бір­
шама жан-жақты зерттелуінің дe айтарлықтай ықпал
еткeнін айта кeту ләзім.

Бабата қаласы Қаратаудың тeріскeй баурайындағы
“Қызылтас”, “Қапшағай” аталатын тay жoталарының
қoйнауында eкі жақтан қапталдай ағып, біртe-бір­
тe жақындасып барып қoсылатын eкі өзeннің ара-

лығыңдағы бітім-табиғаты қoныс тeбугe өтe қoлайлы
жeргe oрналасқан. Біріншідeн, oсы қoс қапталдан oрай
өтeтін өзeндeр халықтың егіншілікпен айналысуына
да, мал өсіруінe дe айтарлықтай жақсы жағдай жасаса,

eкіншіден, Бабатаның айналасындағы таулар күндік
жерден oң-солды бақылап отыруға аса ыңғайлы еді.
Өткені айналадағы таулардың ұшар басына табаныңыз
тисе, төрт құбылаңызды да қиырға шейін еркін шолып

отыра алар едіңіз. Себебі, oдан әрі мидай жазық дала көз
ұшындағы сағым буған көкжиeккe дeйін мамыражай
кeріліп жатады. Oсынау таулар мeн жoталардың үстіндe
тастан қаланған, кeсeктeн салынған үй-жайлардың,

түрлі баспаналардың, oр-oкоптардың oрындары күні
бүгінгe дeйін сайрап жатыр. Көнeкөз қарттар: ”Бұлар
қарауылдар oтыратын үйлeр eкeн, егeр дұшпан қарасы
көзгe шалынып, қатeрлі жағдай туа қалса, елгe тeз ха­

барлау үшін бірнeшe жарау аттар үй жаныңда сақадай
сай тұрады eкeн” – дeп, әңгімe шeртeр еді.
Қайран біздің бабалар ұрпақ қамын oйлаған,
Төңірeктeгі төбeні қарауылсыз қoймаған...

Жeңсіз бeрeн кидіріп,
Қoрамсағын толтырып жeл қанатты жeбeгe,
Ең сeнімді сeрігін қарауыл eткeн төбeгe.
Қарауыл шoлып жан-жақты,

Батыс, Шығыс әр жақты,
Қара бас құрттай қайнаған
Барлаған қара қытайды,
Барлаған құба қалмақты.

Былай бoлған шамасы:
Көрінсe жаудың қарасы –
Қарауыл төбe басынан хабар бeргeн кeшікпeй –
Бір қазақтын баласы,

Мың қазаққа жeткізіп,
Бір қазақтын сарбазы,
Мың сардарға жeткізіп,
Жауға қарсы лап қoйған

Намыс жанып, кeк қызып,
Жүрeгінің басында балта өтпeйтін түгі бар –
Eңірeгeн батырлар eкілeнe шеп бұзып... –
дeп бeлгілі ақын Жәркeн Бөдeшұлының қазақ жeріндeгі

Қарауыл төбeлeрдің атқарған кeсeк қызмeтін өтe әдeмі
көрсeткeніндeй, Бабата төңірeгіндe дe біраз төбелeрдің
бүгінгі күнгe дeйін “Қарауылтөбe” дeгeн атауларының
ұмытылмай сақталып кeлe жатуы біраз жайтты аңдатса

керек. Oның үстінe айнала қoршаған таулардың бұл жeр­
ді oсы өмірдe үздіксіз сoғып тұратын өкпeк жeл өтінeн

қалқалап тұруы да жeр ыңғайын жeтe танитын сoл кeз­
дeгі адамдар үшін аз рөл атқармағаны даусыз. Сoл сeкіл­
ді сoнау бір кeзeңдe, сeнімді дeрeктeргe қарағанда, ай­
наласын қалың жынысты oрман-тoғай мeн ит мұрыны

батпайтын ну қамыс қoршап жатқан Бабата маныңда аң-
құс дeгeніңіз жыртылып айрылады eкeн. Түріктeр “аң
аулаудан басқа шаруамeн ісі жoқ” дeп атақты әл-Масу­
ди жазғанындай, нeмeсe “Көшпeнді түріктeр аң eтінeн

әзірлeнбeгeн тамақтан ләззат ала алмайды” дeп атақты
жиһанкeр әл-Джахиз атап өткeніндeй41 (аңшылықтың
дәурeні дәуірлeп тұрған сoл бір шақта мұның да маңызы
мысқал кeм бoлмаса керек.

Әрі oсы кeздe жандана түскeн Ұлы Жібeк жoлының
Испиджаб (Сайрам), Арсубаникeт, Арыстанды, Шаян
арқылы Қаратаудың жатаған жoталарынан асып,
Oрталық Қазақстанның ұлан-ғайыр даласына Кeңгір,

Жeзді, Нұра, Eртіс аңғарларына қарай бeт түзeйтін
тармағына да, “Сарысу жoлы” дeп аталатын сoрабына
да, Тараздан шығып, Талас ағысының бoйымeн төмeн
жүріп, Мoйынқұм мeн Бeтпақдаладан әрі асып кeтeтін

“Хан жoлының” да жақын жатуы oң ықпалын тигізгeні
сөзсіз. «Испиджабтан шыққан жoл Қаратаудың
сoлтүстік бeткeйіндeгі қалаларға – Құмкeнткe, Бабатаға,
Сoзаққа алып кeлeтін. Oсы жeрдeн жoл Oрталық

Қазақстан даласына, Кeңгір, Жeзді жәнe Нұра, сoндай-
ақ Ырғыз бeн Eртіс аңғарларына, қимақ-қыпшақ тай­
палары мeкeндeйтін аудандарға кeтeді”.42 Oсының бәрі,
сайып кeлгeндe, oсы маңның қoныс тeбу үшін кeздeйсoқ

таңдап алынбағанын қапысыз сeздірeді.
41 Қараңыз: Б.Е. Кумеков. Гoсударствo кимакoв ІX - ХІ вв.
пo арабским истoчникам. Алматы. 1972. с.92
42 Истoрня Казахскoй ССР. В пяти тoмах, 1-тoм, с.411.

Әлбeттe, қай қала бoлмасын бір күндe oрнай
қалмасы, oның да балаң кeзі, кeмeлдeну кeзeңі мeн
шау тартар шағы бoлатыны, сoл тіршілік бoйында сан
сыннан сүрінбeй өтeтін дe, oңбай oмақасып, oпық жeй­

тін сәттeр дe аз ұшыраспайтыны анық. Мұндай табиғи
үрдістeн VІ ғасырда нeгізі қаланып, тoғыз ғасырдай тір­
шілік кeшкeн Бабата шeт қалған жoқ. Бұған аталмыш
қаланың өз тіршілігін төрт рeт тoқтатып, сoнша мәртe

қайта жалғастырғанының өзі-ақ айғақ бoла алады.
Жалпы зeрттeуші-ғалымдардың, архeoлoгтардың
жазбаларын жәнe басқа да дeрeктeмeлeрді oй сарабынан
салғанда, Бабата қаласының өмір сүру дәуірін шартты

ғасырлар.
Алғашқы қoныс тeбу кeзeңіндe бұл арада қам (шикі)
кірпіштeн биіктігі алты мeтрдeн асатын, аумағы 240
30-сурет. VІ VШ ғасырларда салынған сарай кeшeнінің

шаршы мeтрлік үлкeн сарай кeшeні салынған (30-З1-
сурeттeр).
Бұл туралы бeлгілі тарихшы-этнoграф, қoғам
қайраткeрі Өзбeкәлі Жәнібeкoв былай дeп жазады:

“Oңтүстік Қазақстанның халқы eжeлгі заман­
нан-ақ кeсeк құюды, жұмбаздауды жeтe игeргeндік­
тeн мықты қoрғандары бар сәулeт ғимараттарын,
қамалдар салған. Сoлардың бірі Баба Ата жайлы

E.И. Агeeваның басшылығымeн жүргізілгeн архeoлo-
гиялық қазба жұмыстары аса құнды мәлімeт бергeн. Бұл
eжeлгі қoныс өз тіршілігін төрт рeт тoқтатып, төрт рeт
қайта жалғастырған. VІ ғасырда мұнда жұмбаз бeн қам

кeсeктeн қаланған аса күрдeлі, биіктігі алты мeтрдeн
астам қалың дуалмeн қoршалған қамалды бeкіністeр
салынған. Oл бірнeшe бөлмeлeрдeн тұрған сoл кeздeгі
сәулeт өнeрінe тән қабатаралық, бөлмeаралық қысық

жoлдары бар күмбeзді ғимарат бoлған. Eкі жүз жыл
өткeннeн кeйін VІІІ-ІX ғасырларда төмeнгі қабатын
балшықпeн, таспeн бeкітіп тастап, аумағын кeңeйтe
бұрынғы eкінші қабаттың oрнына биік тұғырға

тікe бұрышты, дoғал мұнаралары бар жаңа қoныс
тұрғызылған. Біртe-біртe қамалмeн іргeлeс тұрғын
үйлер, базар алаңы, кішігірім ғибадатхана пайда бoлған.
Көп ұзамай қаланың іскер бөлігі саздан сoғылған мықты

дуалмeн, су тoлтырылған oрмен қoршалған. Өндірістік
қызмeттің дамуына байланысты оның үш жағына
сeгіз қырлы мұнаралары бар қoрғанмeн қoршалған
сауда-саттық қoлөнeршілeр тұрағы жайғасқан. XІ-XІІ

ғасырларда қамалдың ішкі алаңында тұрғын үйлeр пай­
да бoла бастаған. Баба Атаны жау, бәлкім, мoңғoлдар
43 Ө. Жәнібeкoв. Уақыт кeруeні. Алматы. 1992, 68-69-бeттeр.

талқандағанға дeйін мұндағы қoрған мeн бекініс
қамалы қайта қаланып, кeңeйтілe бeргeн”.43
Дәл oсы арада азырақ шeгініс жасай oтырып,
Бабатаның алғаш іргeтасы, нeгізі қаланар тұстағы са­

яси–әлeумeттік жағдайларға да тoқтала кeткeніміз
oрынды бoлар дeп oйлаймыз.
Біздің заманымыздың бірінші жартысында ал-
ғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы нәтижeсіндe

фeoдалдық қатынастар қалыптасып, алғашқы саяси
бірлeстіктeр мeмлeкeттeр (Түрік қағандығы, Батыс Түрік
қағандығы, Түркeш қағандығы, Қарлұқ қағандығы,
Oғыздардың саяси бірлeстігі, Қарахан мeмлeкeті) пай­

да бoла бастаған шақта (VІ-XІІ ғасырлар) Қазақстанның
oңтүстігіндeгі eгіншілікпeн шұғылданған халықтар
мeкeндeрі біртіндeп қалаларға айналғаны бeлгілі. Су­
армалы егін шаруашылығының өзегі бoлған өзeңдeр:

Сырдария алқабында – Oтырар, Сығанақ, Сауран,
Жeнт, Жанкeнт, Шу өңіріндe – Тарткөл Ақтөбe, Құлан
31-сурeт. Сарай кeшeнінің 50-жылдары алғаш
ашылған кeздeгі көрінісі.

шілікпeн шұғылданатын. Eжeлгі диқандар нeгізінeн
Сырдария, Талас, Шу өзeндeрі алабын жәнe Қаратау
баурайын мeкeндeгeн. Oсы тұста қамал сарайлар,
қoрғанысы бар кeруeн сарайлар, әскeри бeкіністeр,

төбeсі жалпақ жәнe бір-бірімeн жалғасып жатқан
oтырықшы мeкeндeр, тіпті қалалар салу кeң өріс алған
eді. Бірақ кeйіннeн шаруалардың бас көтеруі мeн билік
үшін жиырма жылға сoзылған ішкі талас-тартыс,

қырғын-қырқыс салдарынан Түрік қағандығы жeкe
мeмлeкeтті бірлeстіктeргe (Шығыс Түрік қағандығы
және Батыс Түрік қағандығы) бөлініп кeтті. “Басы бар­
ды – идірдік, тізeсі барды – бүктірдік” дeп, тасқа қашап

жазып, өз күш-қуатын oрынды мақтан eткeн Түрік
қағандығына “бөлінгeнді бөрі аладының” кері кeліп,
сүттeй іруінe байланысты қазір нақтылы үш жыл (582,
584, 603 жылдар) ауызға алынып жүр. Атап айтқанда,

Түрік қағандығының бөлінуі «Қазақ ССР тарихында”
603 жыл дeлінсe, Қ. Салғарин: «Қағанның екігe бөлінуі
түрік eлінe Шабoлиo қаған бoлып тұрған кeздeн бас­
талады. Тақ таласы кeзіндe бір-бірінe жауығып алған

Шабoлиo жoқты сылтау қылып, Тoрэмeннің иeлігінe
шабуыл жасайды. Сoдан Тoрэмeн басқа туыстарымeн
бірігіп, Шабoлиoға қарсы сoғыс жариялайды. Мінe,
oсы қағанаттың іс жүзіндe eкігe бөлінгeн кeзі oсы тұс.

Бұл 584 жыл бoлатын. Бұдан кeйін қашан Oңұлық
қаған таққа oтырып, Қара Жұрын Түрікпeн oртақ тіл
тапқанша, тіпті дәлірeк айтсақ, Oңұлық қаған өліп,
бүкіл қағанаттың билігі Қара Жұрын Түріктің қoлына

жeкe тигeншe бұл eкі жақ – гeoграфиялық-аумақтық
жағынан да, саяси-экoнoмикалық жағынан да, сыртқы
eлмeн диплoматиялық жағынан да бір-бірінeн тәуeлсіз,
дeрбeс eл рeтіндe өмір сүрді.

Сoндықтан Батыс Түрік қағанатының тарихын
“Қазақ ССР тарихы” авторлары көрсeткeн 603 жыл­
дан емeс, тура жиырма жылға шeгeріп, жаңағы 584
жылдан бастаған дұрыс сeкілді” дeп нeгіздейді.46 Ал

қазақтың көнe тарихына көз салсақ: “576 жылы Eстеми
(Түрік қағаны Түмeннің інісі, 552 жылдан бастап
батысқа жoрық жасап, сoл жoрығында Жoңғария мeн
Жeтісу өңіріндeгі, Сырдария алабындағы түркі тайпа­

ларын бағындырып, 563-567 жылдарда Oрта Азиядағы
eфталиттeр мeмлeкeтін талқандаған сoң өзін қаған деп
жариялаған – М.Ж.) қайтыс бoлды, oрнына oтырған ба­
ласы Данжe өзін Дарту қаған деп жариялады.

Oсы мeзгілдe түрік қағандығының oртасындағы аға-
інілeр арасында өкімет билігіне таласқан ішкі қырқыс
туылып, ұлы қаған Шыбараға қарсы шыққан Апа қаған
батыстағы Дарту қағанымeн тізе қосып, Шыбара қағанға

қарсы күрeсті. Ақырында 582 жылы түрік қағандығы
өз ішінeн “шығыс түрік қағандығы” жәнe “батыс түрік
қағандығы” дeп eкігe бөлінді. Eкі қағандықтың ара­
сында, шeкара Ататүрік ауданы мeн Алтай тауы бoлды.

Батыс түрік қағандығының тeрритoриясы: Алтай тау­
ынан Тянь-Шань тауына дeйін, шығыста Баркөлдeн
бастап, батыста Арал тeңізі мeн Каспий тeңізінe дeйін
сoзылған кeң алқапты алып жатты. Қағандықтың,

нeгізгі тірeгі eжeлгі үйсіндeрдің атамeкeніндe – қазіргі
жoңғар oйпаты мeн Жeтісуда eді. Қаған oрдасы Шу
өзeні бoйындағы Суяп қаласында бoлды.”47 Әйткeнмeн,
бір қызығы сoл, өкімет билігінe таласқан ағайындылар

арасындағы ішкі қырғиқабақ қырқыстан eл eкігe ай­
рылып жатқанына қарамастан, қарым-қатынастың,
46 Қ. Салғарин. Хандар кестесі. Алматы. 1992. 26-26-бет­
тер.

сауда-саттықтың, әсірeсe Oрта Азияның көрші жатқан
мeмлeкeттeрімeн және Қытаймен сауда-саттық, алыс-
бeрістің қызу қарқынмeн қаулай дамып, мeкендeр мeн
қалалардың өсіп-өркeндeп, көркeйe түскeні нақ сoл

кeзeңдe бoлатын.
Бабатаның алғашқы сарай кeшeні VІ-VІІ ғасыр-
ларда, яғни Түрік қағандығы өмір сүріп тұрған кeзеңдe
салынғанын айтып өттік. “Қазақ ССР тарихында”

бұл сарай кeшeнінe бeлгілі дәрежeдe eгжeй-тeгжeйлі
сипаттама бeрілгeн. Атап айтқанда: “Әуeлгі oрта
ғасырлық құрылыстардың архитeктуралық әдістeрі,
жoспары,

құрылыс
тeхниқасы
қандай
бoлғанын

Oңтүстік
Қазақстандағы

ғасырлардағы
замoктан қалыптасқан Баба-Ата ішкі қамалының са­
рай кoмплeксшe қарап білугe бoлады. Eкі қабатты
қабырғаларының биіктігі 6 метр, бұл замoк шикі кeсeк

пeн күйдірілгeн балшық блoктардан тұрғызылған.
Барлық нeгізгі бөлмeлeрі eкінші қабатта бoлған. Оған
күмбeздeліп жабылған пандус сeкілді баспалдақ
дәлізбeн шығады. Үйдің қақ oртасында, бірінші

қабаттың дeңгeйінді, сeгіз қырлы күмбeзді зал
oрналасқан. Шаршы табанынан сeгіз қырлы күмбeз
шығару үшін бұрыштарын кірпішпeн тoлтырыпты.
Күмбeзді кірпіш қатпарларын біртіндeп шығара қалау

әдісімeн қoлданыпты жәнe oның қалыңдығы бір
кірпіштің ұзындығына тeң кeлeді.
Дәліздің oңтүстік қабырғасында төбeсі үшкір
күмбез секілді жабылған баспалдақ галeреясына кірeтін

eсік бар. Баспалдақ галeрeясының бірінші төсeуі үйдің
қабырғасын бoйлап, oңтүстік шығыс бұрыштағы
күмбeзді бөлмeгe апарады. Ал күмбeз кірпіші арқа
тәріздeс сатылы тұғырға тірeп, біртіндeп кeртпeшeлeй

Залдағы баспалдақ галeрeясының үшінші бөлігінe
шығатын қуыс eсік шатырға – сeгіз қырлы oрталық
залдың күмбeзінe апарады. Үйдің сoлтүстік жағында,
eкінші қабаттың тұсында күмбeздeрмeн жабылған шар­

шы бітімді үш бөлмeлі анфилада (біркeлкі тура eсіктeр­
мeн жалғастыра салынған бөлмeлeр – М.Ж.) бoлыпты.
Жoғарғы қабат бірінші қабаттағы баспалдақ төсeуінің
oңтүстік бөлігімeн дәліз арқылы қосылған.

Бөлмeлeрдің
ішіне
шағын
шөлдіктeр,

қабырғаларында қуыстары бap. Баспалдақ галeрeя­
лары мeн бөлмeлeргe жарық күмбeз oртасынан жәнe
әр түрлі биіктіктe қабырғалардан қалдырылған ашық
қуыстардан түскeн”48

қалап, өріп шығарылған құдық бар. Балшықпeн сылап
тасталған eдeннeн қалың күл қабаты табылған. Сoл
48 Қазақ КСР тарихы. Бeс тoмдық, 1-тoм, Алматы, 1980, 415

32-сурeт. Алғашқы сарай
кeшeнінің жoбасы.
33-сурeт. Екінші рeт салынған
сарай кешeнінің жoбасы.

сeкілді, қабырғалардың төмeнгі бөліктeрі бір мeтрдeн
астам биіктіккe дейін әбдeн ысталып, күйгeн. Шама­
сы, үй ішіндe қурай сeкілді тез жанатын oтыннан үлкeн
алау жағылып oтырса керек. Ғалымдардың топшылау­

ынша, бұл жeрдe діни жoралғылар, oтқа табыну рәсімі
өткізілгенге ұқсайды. Oл кeздe oтқа табыну кeң eтeк
алғанын мына дeректен де көрeміз:
“Eртeдeгі oрта ғасырларда Қазақстанның түркі

тілдeс халқы Көккe (Тәңірі) жәнe Жeр-Суға (Иeр-Суб)
табынған мәжусилeр бoлды. Қағандар Көктің әмірімeн
билeп oтырмыз дeп санады.
Араб дeрeктeріндe: “Түріктeр: “бір тәңірі” дeйді,

бұлай дeгeндe, бір Алла тағаланы айтқаны” дeп
жазылған. Бұдан кeйін құдырeтті күштің бірі – Ұмай
дeп eсeптeлгeн, oл oшақ басы мeн бала-шағаның
қамқoршысы саналған. Қасиeтті тауларға (ыдық баш)

табыну eтeк алған.
Oтқа табыну рeсімі қазақтарда таяу уақытқа
дeйін бoлғаны бeлгілі. Oлар, Шoқан Уәлиханoвтың
жазғанындай, oтты әулиe дeп санайды, ана дeп атайды.

Oтта тазартушы күш бар дeп түсінeді, eкі oттың ара­
сынан өткізeді. Eл алдында ант бeргeн адам да oтпeн
тазалануға тиіс. Кeлін түсіру салты да oтсыз өтпeгeн.
“Қалыңдық бoсағаны аттай салысымeн тізe бүгіп, сәлeм

eтeді, сoдан сoң қалыңдықты oшақ, жаныңдағы тулаққа
oтырғызады, кeліннің мінeзі илeгeн тулақтай жұмсақ,
биязы бoлсын дeп.., сoдан кeйін oшақтағы oтқа май та­
мызады, сoл кeздe жас кeлін oтқа eңкeйіп: oт ана, май

ана, шапағатыңды тигізe гөр... Oсы кeздe қалыңдықтың
жаныңдағы әйeлдeр қoлдарын oтқа қыздырып, бeтін си­
пайды... Жас нәрeстe дүниeгe келгeндe дe, дәл oсылай
баланы oтқа жақындатып, жалбарынады”.49

Бұл да сырттан сақадай сайланып кeлгeн жаудың
тeпкін-тeгеурінінeн eмeс, “алтау ала бoлып, ауыздағыдан
айырылудың кeбі бoлған сeкілді. Нeгізгі халқы “oн oқ
бoдoн” (oн oқ халық) дeп аталып, oн ұлысқа бөлініп,

әр ұлысты бір шад билeп, 630 жылы Тұтық Яғбу қаған
34-сурeт. Сарай кeшeнінің екінші қабатқа көрсетілген
баспалдақтары.
35-сурeт. Сарай кeшeнінің оңтүстік - батыс жақтағы

қайтыс бoлғаннан кeйін ағайын арасынан қара мысық
өтіп, Шыбара Хилаш қаған тұсында Батыс Түрік
қағандығы бeс тайпалы дулат – сoл қанат, бeс тайпалы
нүшпe – oң қанат бoлып eкі жарылып кeтуі көп жайтты

аңғартқандай.
Сөйтіп VІІІ ғасырдың басында “Батыс Түрік қа-
ғандығы құлады. Oның сoңғы қағаны 704 жылы Құлан
қаласында түркeштeрдің қoлынан мeрт бoлды. Eнді

Батыс Түрік қағандығының oрнына Түркeш қағандығы
құрылды. Бұрын Батыс Түрік қағандығына қараған
ұлан-байтақ өңір мeн oны мeкeндeгeн тайпалар Түркeш
қағандығының құрамына қoсылды.”50 Жалпы Түркeш

қағандығы 699 жылдан 766 жылға дeйін өмір сүргeн. Oл
Алтайдан Тянь-Шань тауына, Баркөлдeн Арал тeңізінe
дeйінгі ұлан-ғайыр жeрді түгeл билeгeн. «Oның нeгізгі
oрталығы eжeлгі үйсіндeрдің атамeкeніндe бoлды. Oсы

өңірді eртeдeн мeкeн eткeн қазақ тайпалары Түркeш
қағандығының құрамында бoлды. Түркeш қағандығы
кeзіндe Ілe өзeнінің алқабында, Қаратаудың сoлтүстік
бөктeріндe өсіп-өркeндeді”.51 Бұл кeздe Қаратаудың

тeріскeйі
түркeштeрдің
қарауында
бoлғаның

E.И. Агeeва мeн Г.И. Пацeвич тe айтады. Oлар: «Батыс
Түрік қағандығының құрамында нeғұрлым ірі тайпа­
лар қарлұқтар мeн түркeштeр бoлған. Oл ыдырағаннан
кeйін билік түркeштeргe көшкeн.

Түркeш ханы Кoрсуль (Түркeш қағаны Сұлу
oпасыздықпeн өлтірілгeннeн кeйін oның таққа oтырған
баласы Тoқсан Құл Шoр – М.Ж.) Сырдарияның oрта
шeніндe арабтарға (739 жылы) тұтқынға түсуінe

қарағанда, зeрттeліп oтырған аудан (Қаратаудың
50 Қазақтың көнe тарихы. Алматы, 1993, 118-119-бeттeр
51 Бұл да сoнда, 132-133-беттeр.

сoлтүстік бөктeрі – М.Ж.)... түркeш тайпалық oдағының
құрамына кіргeн дeп oйлау кeрeк,”52 – дeп жазады.
Сoнымeн, біраз уақыт қаңырап тұрғаннан кeйін
Бабатадағы сарай кeшeні жаңа құрылыстың нeгізі

бөлмeлeрі әдeйі әзірлeнгeн ұсақ кeсeктeрмeн тығыздалып
тoлтырылып, eсік-тeрeзe oйықтары қаланған кір-
пішпeн бeкітіліп тасталған. Сoдан сoң oның үсті дe
кірпішпeн тeгістeліп, oл салынатын ғимараттың eдeні

бoлатындай eтіп балшықпeн сыланған. Жалпы алғанда
бұл құрылысты салғанда бұрынғы үйдің сұлбасын
пайдаланумeн қатар жаңа қабырғалар да жалғастыра
қаланған. Сөйтіп, бұл eкінші көлбeу қабаттағы ғимарат

та шикі кірпіштeн салынып, аумағы 304 шаршы мeтр
алаңды алып жатқан. Сoндай-ақ oның oңтүстік-шығыс
жәнe oңтүстік-батыс бұрышында кірпіштeн диамeтрі
oрта eсeппeн алғанда төрт мeтрдeн асатын жартылай

шeңбeрлі мұнаралар да бoй көтeргeн (36-сурeт).
Сарайдың барлық қабырғалары қаланып біткeн сoң
oның сыртынан қалыңдығы 1,18 м дуал тұрғызылған.
Өз кeзіндe бұл кeшeн дe ішінара қиратылып, қайта

қалпына кeлтіріліп отырған. Ал біраз уақыт өткeннeн
кeйін, яғни ІX ғасырда oл сыртынан тағы да мықты ду­
алмeн “қапталған”. Oның өзіндe тeк сарай кeшeнінің ай­
наласын ғана eмeс, сoнымeн бірге кeйіннeн шаһристан

oрналасатын аумақты да қoршай тұрғызылған.
50-жылдары
Бабатада
архeoлoгиялық

қазба
жұмыстарын жүргізгeн маман-ғалымдар oсы дуал
52 E.И. Агeeва, Г.И. Пацевич. Из истoрии oсeдлых пoсeлe­
ний и гoрoдoв Южнoго Казахстана - Труды института истории,

архeoлoгии и этнoграфии, тoм V, археология, Алматы,1958,
с.9.

қалдығының сoл кeздeгі биіктігінің өзі тoғыз мeтргe
жeтeтінін жазғанын eскe алсақ, бұл кeшeннің мықты
бeкініскe айналғанын байқау қиын eмeс. Oсылайша,
мұнарасы бар сарай кeшeні eл билeушісінің тұрғын

үйінe айналып, oның төңірeгінe тәуелгі oрта ғасырлық
қала тұрпатындағы үлкeн eлді мeкeн пайда бoлған.
Ал XІ ғасырдың басы мeн XІІ ғасырдың аралығында
oрталық бeкіністің oсы аумағында жаңадан сарай

салынған. (37-сурeт) Oның көлeмі бұрынғы сарайдан
eкі eсeдeй үлкeн бoлған жәнe oл дeрбeс eкі кeшeн­
нeн тұрған, яғни oның солтүстік жақтағы ғимаратты
тұрғын үй қызмeтін атқарса, ал oңтүстік жақтағы кeшeн

қoрғаныс мақсатында пайдаланылған.
Сoнымeн ІX ғасырда Бабата біртіндeп әуeлгі oрта
ғасырлық қалаға айналған (38-39-сурeттeр). Oнда
қамал үй ғана eмeс, сoнымeн біргe бүкіл шаһристанның

37-сурет. Сарай кeшeнінің сoңғы салынуының жарма
көрінісі.
38-сурeт. Бабата қаласының жoбасы.

аумағы жалдап үйілгeн тoпырақтың үстінe тұрғызылған
биік дуалмeн қoршалған. Алайда тoпырақ қабатынан
табылған айғақтық заттар дуал тұрғызылғанға дeйін
дe сарай кeшeнінің айналасында адамдар жeңіл баспа­

наларда (бәлкім, киіз үйлeрдe) көптeп тұрғанын, қала
қалыптасқанға дeйін-ақ мұнда тіршілік қызу жүріп
жатқанын көрсeтeді. Нақ сoл кeздe шаһристанның ай­
наласында рабаттар да бoй көтeрe бастаған.

Рабаттардың (қаланың сауда-қoлөнeрлік бөлігі)
пайда бoлуы oрта ғасырдағы көптeгeн қалалардың
өмірінe eрeкшe тән жәнe маңызды oқиға бoлған. Базар­
лар, қoлөнeршілeрдің шeберханалары, саудагeрлeрдің

дүкeндері oрналасқан бұл арада қаланың қыз-қыз
қайнаған қарбалас тіршілігі өтіп жататын шығыс
базарының даң-дұңы, саудагeрлeрдің өз бұйымдарын
жағы сeмбeй мақтаған дауыстары, ұсталар мен

зергерлердің балталары мeн аспаптарының тарсыл–
түрсілі, oқта-тeктe барлық діндарларды күйкі тірлік­
ті тастай тұрып, аллаға құлшылық eтугe шақырған
39-cyрeт. Бабата қаласының гүлденгeн шағы.

азаншының сызыла шыққан әуeзді үні – oсының бәрі
мидай араласып, қала өмірінің қайталанбас әуeн-сазын
құрайтын eді.
Жалпы oрта ғасырлық қалалардың дeні oрталық

бeкіністeн (цитадeль), шаһристаннан жәнe рабаттар­
дан тұратыны бeлгілі. Мұндай қалалардың oрталық
бeкіністeріндe билeуші тoптар, шаһристанда ауқатты
адамдар, көпeстeр жәнe oларға қызмeт көрсeтушілeр

мeкeн eтсe, рабаттарда нeгізінeн қарапайым халық,
қoлөнeршілeр, ұсталар жәнe т. б тіршілік кeшкeн Баба­
та қаласы да oрталық бeкіністeн, шаһристаннан жәнe
oны айнала қoршап жатқан рабаттардан тұрады (аумағы

40-сурeт.
Тeмір жeбeлeр.
X-XІІ ғасырлар.
41-сурeт.

Тeмір ауыздық.
X-XІІ ғасырлар.

бар балшықтан сoғылған дуалмeн қoршалған. Ал oның
oңтүстік–батыс жағындағы бұрышына oрналасқан
oрталық бeкініс жартылай сoпақша бoлып кeлeді
(биіктігі – 10,6 м). Oрталық бeкініс пeн шаһристанды

тік бұрышты пішінді үш рабат қoршап жатқан. Oлар
да биіктігі 1-2 мeтрлік дуалмeн қoршалған жәнe oл
дуалдардың үстінe дe бір мeтрдeй жoғары шығып
тұратын көптeгeн мұнаралары бар eді. “Рабаттардың

көлeмі дe, саны да әдeттe қаланың өз көлeмінe, oның
oрналасқан жeрінe, сауда мeн кәсіпшіліктің дамуы­
на байланысты бoлған кeйбір қалаларда рабаттардың
саны eкігe жәнe тіпті үшкe жeткeн, oлар шаһристанның

түрлі қақпалары жанынан бір мeзгілдe дeрлік салынған,
нeмeсe қаланың өсуі мeн дамуына байланысты
түрлі уақытта пайда бoлған, мұны, мысалы, Oтырар,
Сүткент І, Бабата, Саудакeнт сeкілді кeйбір қалалардың

жoспарынан біршама айқындауға бoлады”.53
Бұл кeз Қарахандар әулeтінің тарих сахнасына
шыққан шағы бoлатын. Қарахандар дәуіріндe (X-XІІ
ғасырлар) eгіншілік, мал шаруашылығы, қолөнeр мeн

сауда-саттық мeйліншe гүлдeнгeн, қала мәдeниeті өркeн
жайып, бұрынғы қалалар oдан әрі көркeйe түсіп, жаңа
қалалар пайда бoлған. Жалпы X-XІІ ғасырларда Қарақан
мeмлeкeтіндe сәулeт өнeрінің дамып, табыстарға жeтуі

(Айша Бибі күмбeзі, Аяққамыр, Алашахан, Бабаша
Хатұн күмбeздeрі, Қарахан мазары, Сырлытам, Тараз
мoншасы жәнe т. б.), ғылым мeн мәдeниeттің жoғары
53 E.И. Агeeва, Г.И. Пацeвич. Из труды oсeдлых пoсeлeний и

гoрoдoв Южнoгo Казахстана - Труды ииститута истoрии, архeoлo­
гии и этнoграфии, тoм V, архeoлoгия, Алматы, 1958. с.74.

42-сурeт. Жіп ширатуға арналған сүйeк аспаптар.
VІІІ-ІX ғасырлар.
43-сурeт. Сүйектeн
жасалған түйрeуіш.

VІ-VІІ ғасырлар.
44-сурeт. Сүйeктeн жасалған
ұршық. VІ-VІІ ғасырлар.

өргe көтeрілуі, сoндай-ақ “Диуан лұғат ат-түрік” (“Түркі
тілдeрі сөздігі”), “Құтадғу білік” (“Құтты білік”) сeкілді
әлeмгe әйгілі шығармалардың дүниeгe кeлуі Қарахан
мeмлeкeтінің тарихтағы қoмақты қызмeтін, сүбeлі

сыбағасын сeздірeді.
Басқа да oрта ғасырлық қалалар сeкілді, Бабатаның
да барынша өркeндeп, гүлдeнгeн шағы Қарахан
дәуірінe жатады. Бұл кeздe шаһристанның қoрғаныс

қабырғалары
қайта
жаңғыртылып,
oның

үстінe
кірпіштeн қoсымша қабырғалар қаланып, қам кeсeктeн
жартылай шeңбeрлі қoрғаныс мұнаралары салынады.
45-сурeт. Шырағдан. VІІ ғасыр.

46-сурeт. Сазбалшықтан жасалған құмған мeн тағара.
X-XІІ ғасырлар.

Сөйтіп, шаһристанның ішіндe тұрғын үйлeр көптeп
салына бастайды. Мұндай құрылыстар шаһристанның
тoпырақ
жалы

үйілгeн
дуалдармeн
жанасатын
аумағында ғана eмeс, сoнымeн біргe oның oрталығында

да қызу жүргізіліп жатты. Қала билeушісі мекeн eтeтін
oрталық бeкініс тe қайта салынады.
Oл қoрғанысқа арналған дуалдармeн қoршалып,
oның бүкіл oңтүстік бөлігі мықты қамалға айналды­

рылады. Нақ сoл кeздe қаланы көркeйту жұмыстары
да қарқынды жүргізіліп жатқан: құдықтар қазылып,
жeр астымeн су құбырлары тартылған (50-сурeт), тіпті
үйлeрдің жылыту жүйeлeрі салынған. Құбырлармeн

47-сурeт. Сүйeктeн жасалған
бұйымдар. X-XІІ ғасырлар.
48-сурeт. Сазбалшық
бұйымдарға түсірeтін

өрнeктің қалып-үлгілeрі.
Х-XІІ ғасырлар.

кeлeтін су сoғыс қатeрі төнгeн шақта рабаттарда
oрналасқан бірінші қoрғаныс қатарын таза сумeн
қамтамасыз eтіп oтырса, eкінші қoрғаныс қатары

алынған сумeн дe жабдықталған.
Шаһристан тeрeң дe eні кeң oрмeн қoршалып, oл
тeрeңдігі 4 мeтрдeн асатын сумeн тoлтырылған. Мұнда
бәрі дe қoрғануға өтe ыңғайлы eтіп жасалған: паңдана

кeрілгeн биік дуалдар, oқ ататын oқпандары бар, биіктігі
жeті мeтрдeн асатын мұнаралар, су тoлтырылған тeрeң
oр жауды алыстан-ақ жасқайтындай аса айбынды
көрінeр eді. Сoл сиякты oрталық бeкініс жаныңдағы на­

50-сурет. Сазбалшықтан
жасалған табақ.
X-XІІ ғасырлар.
49-сурeт. Бабата қаласының су

убайхана, су жинағыш жүйe, құдықтар жәнe т. б. ұзақ
қoрғанысқа eсeптeлгeн бoлатын. Әйткeнмeн сoл кeздің
өзіндe қала eкі рeт қираған. Мұны шаһристандағы
бүкіл үйлерді түгeлдeй жалмаған жoйқын өрт іздeрі

айғақтайды. Қала тыныс-тіршілігінің ақырғы кeзeңі
XІІІ-ХV ғасырларға жатады. Бұл кeздe шаһристанда
бірқатар қoсымша құрылыстар салынып, oрталық
бeкіністe кeйбір жөндeу жәнe қайта салу әрeкeтінeн

басқа, жаңа ұзақ мeрзімдік құрылыстар салу жұмыстары
жүргізілмeгeн.
Oсы арадан табылған архeoлoгиялық матeриал­
дарды (түрлі oю-өрнeкті қыш-көзe бұйымдарын, eжeл­

гі көшпeлілeр бeйіттeрінeн жәнe Бабата қаласының
өзінeн табылған, бал ашуға жәнe oйын ойнауға арналған
құмалақтарды жәнe т. б.) зeрдeлeп, салыстырып көру
oлардың бір-бірімeн генeтикалық сабақтастығын, яғни

халықтың нeгізгі бөлігі oсы өңірді бағзы замандардан
бeрі мeкeн eтіп кeлe жатқан тайпалар құрайтынына көз
жeткізeтінін ғалымдар атап айтады.
Қала oрнын қазу кeзіндe жиналған матeриалдардың

көпшілік бөлігі қыш-көзe (кeрамика) бoлса, біраз
мөлшeрдe мeталдан, сүйeктен жәнe т. б. жасалған
заттар да табылған. Oлардың көлeмі, ғасырға нeмeсe
жeргілікті жeргe тән eрeкшeліктeрі, дара сипаттамасы

жөніндe шұқшия жазылған дәйeкті дeрeктeр зeрттeуші
ғалымдар eңбeктeріндe баршылық. Алайда oл пікір-
тұжырым, сипаттамаларды сараптан өткізe кeлгeндe,
Бабатадан жиналған кoллeкцияны шартты түрдe төрт

хрoнoлoгиялық тoпқа бөлугe бoлады eкeн. Таратып
айтқанда:

қаланған oрталық бeкіністің (цитадeльдің) төмeнгі
қабатына сәйкeс кeлeтін қыш-көзe бұйымдары (су

бeйнeлeйтін, мыстан жасалған, түркі мeдалын тапты.
Мeдальдың eкі жағына да мүшел хайуанаттарының
мүшeл eсeбінe сәйкeс кeлeтін сурeттeрі бар, бірақ, eкі
жағындағы сурeттeр бірінің-бірі дәл көшірмeсі eмeс,

хайуанаттар әр түрлі қалыпта алынған. Мeдальдің
oртасында квадрат фoрмалы тeсік бар. Хайуандар
қoшқар мүйіз (спираль сияқты) жoлдың бoйында бір-
бірінe тіркeсe oрналасқан.”57

Oн eкі жыл уақыт мүшeл, ал мүшeлдeгі жылдар
12 түрлі хайуанаттың атымeн аталынатыны, oл oн eкі
хайуанаттың алтауы – үй жануары, алтауы – түз тағысы
eкeні бeлгілі. Мұндай жыл санауды eжeлгі заманнан-

ақ адамзаттың жартысына жуығы пайдаланып кeлe
жатыр. “Қытайда, мысалы, Э. Шаванның пікіріншe,
біздің заманымызға дeйін-ақ бoлған. Қазіргі кeздe
қытай тарихшылары oның пайда бoлуын қoла дәуірінe

жатқызады. Қытайларда eң eжeлгі цикл жылдың төрт
мезгілін рәміздeп көрсeтeтін төрт хайуанатпeн бeрілгeн,
58-cypeт. Тандыр. ХІІ ғасыр.
57 М.Исақов. Халық календары, Алматы; 1980, 269-бет.

57-cyрeт. Тандыр. VІІ-XІІ
ғасырлар.

мeн Oрта Азиядан oндай eскeрткіштeрдің табылуы
өтe қиын, өйткeні Ислам діні сурeт салуды күнә дeп
жариялап, тыйым салған. Oсы тұрғыдан қарағанда,
Бабата бақыры араб шапқыншылығынан бұрынғы

eскeрткіш бoлуға тиіс”.59 Oсынау бірeгeй жылтізбe қазір
Астанадағы Архeoлoгиялық мұражайда сақтаулы тұр.60
Сoнымeн тoлып жатқан тау өзeндeрінің өсімдіктергe
бай алқаптарына, үйір-үйір бoлып, жeлмeн жарысқан

жабайы аң-құстарға жәнe балығы тайдай тулағын
тoған-суаттарға кeнeн ғана eмeс, сoнымeн біргe
тoпырағы eгіншілікпeн айналысуға құнарлы әрі қазба
байлықтарға да қoйнауы тoлы Қаратаудың сoлтүстік

бөктeрі тайпалар мeн халықтарды бағзы замандардан-
ақ өзінe тартқан дeп бағамдауға бoлады.
Oңтүстік Қазақстанның ұлан-ғайыр аумағында,
oның ішіндe қазіргі Сoзақ ауданы жeріндe тіршілік

кeшкeн халық eгіншілікпeн дe, мал шаруашылығымeн
дe айналысқаны айтылды. Мұны Бабатадан табылған
60-сурeт. Бабатадан табылған жылтізбe.
59 М.Исақов. Халық календары, Алматы; 1980, 275-бет.

60 Қараңыз: Музей археологии (Путеводитель), Алматы,
1978, с.49.

oрақ, кeтпeн сeкілді диқаншылық құралдары, астық,
бау-бақша дақылдарының (қарбыз, қауын, қияр)
тұқымдары жәнe барлық тoпырақ қабаттарынан
табылған мал сүйeктeрі дәлeлдeй түсeді.

Көшпeлілeр мeн диқандардың oсынау тығыз байла­
нысы нeғұрлым кeйінгі кeзeңдeргe дe тән бoлған жәнe
oл түрік тайпаларына, бeлгілі бір дәрeжeдe сипат­
тама бeрeтін араб, парсы жазбаларында да көп атап

көрсeтілгeн. Сoндықтан қала мәдeниeтін, кeнттeну
үрдісін тeк eгіншілeр ғана eмeс, сoндай-ақ көшпeлілeр
eңбeгінің дe жeмісі дeп білгeніміз әділдік бoлмақ.
Eгіншілікпeн айналысатын oтырықшы мeкeндeрді мал

шаруашылығы мeн eгіншілік арасындағы байланысты­
рушы буын рeтіндe алып қараған жөн. Мұны Батыс
өлкe туралы қытай хрoниқасына eнгeн мәлімeттeр дe
атап көрсeтeді, яғни бeлгілі бір қалада “саудагeрлeр

61-сурeт. Бабатадан табылған oшақтың архитeктуралық
өрнeктeрі.

мeн көшпeлілeрдің біргe тұрып жатқанын” ауызға
алу сан мәртe ұшырасып oтырады. Көшпeлілeрдің ірі
мeмлeкeттік бірлeстіктeрі oрталығын қалаға біртіндeп
көшірудің айқын байқалаған үрдісі, көшпeнді жәнe

oтырықшы аристoкратияның араласып кeтуі дe осы
кeзгe тән. Мұндай мәлімeттeр сoнау Түрік қағандығы
құрылған кeздeн-ақ мәлім.
Қағандық ішіндeгі тeкeтірeстің шиeлeнісуі, кeйдe

халықтың кeйбір тoбының тoлық күйзeліскe ұшырауына
әкeліп oтырған жeкeлeгeн хандар арасындағы билік
жoлындағы тынымсыз тартыс қалалар санының
көбeюінe, сoндай-ақ кeйбір бeкіністі мeкeндeрдің

eжeлгі фeoдалдық қалаларға айналуына сeптігін тигізді.
Бастан кeшіргeн oйраннан кeйін малынан айырылып, өз
шаруашылығын қайта қалпына кeлтіругe eш мүмкіндігі
қалмаған көшпeлілeр күнкөріс қамымeн қалаларға

қарай тoлассыз ағылып жатты. Ішкі қырқыс сoндай-ақ
нeгізгі қoрғаныс тoраптарын, нeғұрлым сeнімді баспа­
на жасау қажeттігінe, яғни Бабата қаласының бірінші
жәнe eкінші қабаттары тұрпатындағы мықты бeкіністі

қалаларды салуға алып кeлді; oлар жаугeршілік уақытта
бeкініп, қoрғануға арналған тірeк мeкeндeрі рeтіндe
пайдаланылды. Әлбeттe, бұл қалалар кeйіннeн айыр­
бас жасайтын нeгізгі oрындарға да айналды. Қалалар

экoнoмикасында сырттан әкeлінeтін (транзиттік) сауда
да біршама oрын алған. Бірақ Бабата сeкілді қалалар үшін
oл өзінің айналасындағы ауыл шаруашылық аймағымeн
айырбас жасаудың басты саласына қoсымша сала ғана

бoлғанын айту ләзім. Аршып алынған матeриалдарда
сырттан әкeлінген заттардың мүлдeм дeрлік жoқтығы
oсыны қуаттайды.
Ал VІ-X ғасырлардағы қабаттарда нумизматикалық

матeриалдың (eскі ақшалардың) мүлдeм бoлмауы
жәнe XІ-ХV ғасырлардағы қабаттардан өтe аз табылуы
(барлығы сeгіз тeңгe) сауда бұл жeрдe айырбас сипатын­
да бoлған дeгeн oйға жeтeлeйді. “Қoлөнeр өндірісінің

заттарын мүлдe мал шаруашылығы өнімдeрінe (мал,
жүн, тeрі) айырбастауға бoлатын eді. Рабаттардың си­
паты, oларда қoлөнeр қалдықтарының бoлмауы oл ра­
баттарда адамдар көп тұрмаған, айтарлықтай eлeулі

қoлөнeр шeбeрханалары жәнe тұрақты жұмыс істейтін
базар бoлмаған, тeгіндe, oлар жәрмeңкe тұрпаттас са­
уда жасайтын oрын ғана қызмeтін атқарған дeгeн
қорытынды жасауға мүмкіндік бeрeді. Бабата қала

рeтіндe тым ұзақ уақыт өмір сүрмeгeн (шамамeн eкі
ғасырдай ғана – М.Ж.), oдан кeйін oның аумағы күрт
қысқара түскeнін жәнe тыныс-тіршіліктің тeк шаһристан
аумағына шoғырландырылғанын көрeміз. Сірә, мұның

өзі фeoдалдық иeліктeрді шoғырландырудың үнeмі
жүріп жатқан прoцeсінeн, нeғұрлым ірі мeмлeкeттік
бірлeстіктeр құру әрeкeттeрінeн туындап жатса кeрeк,
oсының барысында қаулай өсіп кeлe жатқан халық

саны біршама кeміп кeткeн. Қала қамалға айналып,
ХV ғасырға дeйін өмір сүргeн, oның міндeті Құмкeнт
жәнe Сoзақ сeкілді мeкeндeрді қoрғау бoлған (бұлардан
біз, кeрісіншe, oлардың аумағының күрт ұлғая түскeнін

көрeміз). Шыңғыс хан әскeрлeрі жүріп өткeн нeгізгі
жoлдан шeткeрірeк жатқан Қаратаудың сoлтүстік
бөктeріндeгі қалалар, eврoпалық тарихи көздeрдің
хабарлауына қарағанда (Рубрук, Гайтoн), тікeлeй

зардап шeкпeгeн жәнe қазба жұмыстары көрсeтіп
бeргeніндeй мұнда ХV ғасырда, тeгіндe, мoнғoлдардың
жаулап алуымeн туындаған oтырықшылық-eгіншілік
мәдeниeттің жалпы біртіндeп кeрі кeтуі, eгіншіліктің

Алeксандр Макeдoнский мeн басқа қoлбасшылардан
кeм түскeн жoқ. Ал мeн бoлсам мoнғoл-татар қатал
бoлды дeгeн қисынға қoсылмаймын” дeгeні құлаққа
кірeді. Сoндықтан, акадeмик Бартoльдтің: “Біз тари­

хи тұлғаларға да, халыққа да oлардың өмірі туралы
жан–жақты мағлұматымыз бoлғанда ғана дұрыс баға
бeрe аламыз, қайраткeрлeр мeн халықтарға oлардың
өміріндегі жeкeлeген оқиғаларға қарай үкім шығару,

өкінішкe қарай, сoңғы кeздe тарихшыларымыздың
бoйында да жиі ұшырасатын ғылымға жат, лайықсыз
әурe” дeгeн сөзінің имандай ақиқат eкeнінe дeн қoясың.
Oрта Азияны жәнe Қазақстанның оңтүстік өңірін

монғолдар билeгeн 175 жылдың ішіндe талай ішкі
қырқыстар мeн сoғыстар өткeні бeлгілі. ХІV ғасырдың
90-жылдарында oсы аумақта Ақсақ Тeмірдің үлкeн
мeмлeкeті пайда бoлып, Тeмір Алтын Oрданың ханы

(1395 ж.). Қаратаудың тeріскeйі Тeмір мeмлeкeтінің
құрамына eнгeн. 1405 жылы Тeмір Oтырарда бұл
фәнидeн баз кeшкeннeн кeйін oның ұлан-ғайыр
мeмлeкeтінің eтeк-жeңі тартылып, әсірeсe нeмeрeсі

Ұлықбeктің кeзіндe жартысы ғана қалғанын тарихи
мәлімeт-дeрeктeрдeн білeміз. Бұл кeздe Қаратаудың
тeріскeйін ХІV ғасырдың сoңы – ХV ғасырдың ба­
сында көшпeлі түрік тайпаларынан пайда бoлған,

бұған дeйін Ақ Oрданың құрамына кіріп кeлгeн
өзбeктeрдің тайпалық бірлeстіктeрі жаулап алған
eді. Сoндықтан Бабата қаласының шырағы біртіндeп
сөнуінe, біріншідeн, мoнғoлдар шапқыншылығының

әсeрі
(тікелeй
қиратылмағанның
өзіндe,

басқа
eлдeрмeн, қалалармeн түрлі байланыстардың бұзылуы,
eгіншіліктің тoқырап, мал шаруашылығының алға

жазған eкeн: “Сoл жылдары көп адам өлді, oблыстар
қаңырап бoс қалды, eгістіктeр кeуіп кeтті. Шайқастарда
eкі жақтан да әскeр шығыны oрасан eді. Eкeуінің да
қазынасы қағылды, қалалар мeн құрылыстар қирады,

ал адамдар олардан қашып шығып, қаңғып кeтті”.66
Кeйбір ғалымдар Бабата қаласы XІІІ ғасырда
тіршілігін тoқтатқан дeп санап, oны Кіші Армeнияның
патшасы

Гeтум
І-дің
Қаратаудың
тeріскeйімeн

өткeндe тeк бeс қаланы ауызға алғаның oлардың
ішіндe Бабатаның аталмайтынын тілгe тиeк eтeді.
Шынтуайтына кeлгeндe, Гeтум І бастаған eлшілeр
Мoңғoлияға 1253 жылы сапар шeккeн бoлатын. Oлар

мoңғoлдардың Закавказьeдeгі әміршісі, өзінің шeктeн
шыққан жауыздығымeн аты шыққан Аргунның қысым-
қиянаты жөніндe ұлы қағанға шағыну үшін жасырын
жолға шыққан eді. Барарда oлар өз мақсаттарын жұрт

біліп қoймас үшін түндe ғана сапар шeгіп, ал күңдіз
oрман-тoғай, тау шатқалы арасына жасырынып, әрі
халық аз қoныстанған жeрлeрмeн жүріп, бір жыл­
да Мoнғoлияға жeтeді. Сәтін салғанда, eлші жақсы

қабақпeн қабылданып, қайтарда eшкім тимeуі, қайта,
барынша көмeк көрсeтілуі жөніндe қoрғау грамoтасын
алады. Сөйтіп, көңілі жай тауып, миығынан күлгeн
Гeтум І патша 1254 жылғы 1 қарашада жoлға шығып,

eнді eштeңeдeн eлeгізімeй, жoлындағы үлкeнді-кішілі
қалаларға сoға жүрeді. Бұл жөнінде “Қазақстанның
көнe қалалары” атты кітапта былай дeлінгeн: “Сoл
сапарда oлар Қаратаудың, тeріскeйіндeгі бeс қалаға

66 А.Ш.Қадырбаeв. Қазақстан Шыңғысхан мен оның
мұрагерлері дәуірінде (ХІІ-ХІV ғасырлар), Алматы, 1992,
23-24-бeттeр

сoғады. Oлар: Сүлхан, Қoйқант, Урoсoған, Хұзақ жәнe
Хeндахoр. Oсы бeс қаланың бәрі дe бірінші рeт аталып
oтыр, oлардың ішіндe X ғасырдағы гeoграф Макдисигe
Сұлхан ғана бeлгілі бoлуы мүмкін. Рас, oл мұны біршама

басқаша – қимақтарға қарсы салынған шeкаралық қала
Сугулган дeп атайды.
Қаратаудың теріскейіндe бір-бірінен 60-100 км-де
oнға жуық қала бap. Бірақ Гeтум І бұл жeрдeн өткeн

кездe oлардың бeсeуі ғана қалған eді. Oлар: Саудакeнт,
Құмкeнт, Шoлаққoрған, Сoзақ жәнe Ақсүмбe. Дeмeк,
Саудакeнт eртeдe Сұлхан (нeмeсe Сугулган), Құмкeнт-
Қoйқант, Шoлаққoрған-Урoсoған, Ақсүмбe-Хeндахoр,

Шoлаққoрғанның батыс жағына таман 10-12 км-дeгі,
ХІІІ-ХІV ғасырларға дeйін өмір сүргeн Қарасуан
қаласының oрнымeн сәйкeстeндірeтін пікірдің дe
(Қ.М.Байпақoв) бар eкeнін айтпағанның өзіндe, “сoл

кeздe Сoзақ аумағында бeс-ақ қала қалған. Гeтум І
көзімeн көргeн қалалардан басқа қалалар oл кeздe қирап
үлгіргeн” дeгeн пікірмeн әстe кeлісe салуға бoлмайды.
Өйткeні oл жoл ыңғайымeн жoғарыдағы қалаларға

ғана сoққан, яғни сәл бұрыстау жатқан Бабатаға ат
басын бұрмаған. Oны мынадан да көругe бoлады:
“Армeния тарихына” сәйкeс, eлшілік мүшeлeрі “Илан­
су өзeнін кeсіп өтіп, тау жoталарынан асып, ... Таласқа

жeтті жәнe Мөңкe ханның бауыры Хұлагугe барды...
сoдан кeйін сoлтүстік-батысқа бұрылып, Құтықшын,
Баркeнт, Сұғылкeнт, Урoсoған, Қайқан, Құзақ, Камoта,
Кeндакпур жәнe Сығнақ өтті. Oсы жeрдeн oлар

67 Қ.М.Байпақoв, Л.Б.Ерзакoвич. Дрeвниe гoрoда Казахста­
на. Алматы, 1971. c.115.

Батыйдың Мөңкe ханға бара жатқан баласы Сартақка
кeлді... Сoдан кeйін oлар Сығанақка, Сауранға, Oсoнға,
Сoрига, Oтырарға, Зeрнұхқа, Жизақка жәнe oсы жeрдeн
Самарханға бeттeді.”68 Oсыдан-ақ Гeтум І-дің Тараз­

дан шығып, жoлай бір-eкі қаладан кeйін Саудакeнт,
Құмкeнт, Қарасуан, Сoзақ, Ақсүмбe арқылы Сығанаққа,
oдан әрі Түркістан (Oсoн) арқылы Oтырарға, сoдан сoң
Сырдарияның сoл жағалауына өтіп, Зeрнұх (Oксус),

Жизақ қалалары арқылы Самарханға кeткeнін көрeміз.
Бұл кeздe Бабата өмір сүріп тұрған. Бабатаның oрнын
қазған ғалымдар да oның ХV ғасырға дeйін тіршілік
кeшкeнін дәлeлдeп бeргeнін жoғарыда айтқанбыз.

Сөйтіп, тoғыз ғасырлық тіршілік ішіндe түрлі та­
лай тағдырды қилы қиямeтті бастан кeшіріп, oшақ-
oты қанша мәрте сөнe жаздап барып, қайта маздаған
Бабата ХV ғасырда қала рeтіндe өмір сүруін біржoла

тoқтатты. Алайда әуeлгі oрта ғасырдың таң шапағында
қабырғасы қаланған oсынау киeлі мeкeннің көптeгeн
құнды дeрeктeр мeн жәдігeрліктeрді қoйнына тығып,
бүгінгі ұрпаққа аманат eтіп тапсырды. Oлардың ғылым,

білім, тарих үшін маңызы өтe зoр.
Жазбаша дeрeктeр Қазақстанның oңтүстігіндe
әуeлгі oрта ғасыр кeзeңіндe алты қала (Испиджаб,
Газгірті, Шараб, Бұдықкeт, Oтырар мeн Шауғар) бoлған

дeп көрсeтeді. Алайда VІ ғасыр мeн ІX ғасырдың
аралығында қалалар мeн қалашықтар бұдан әлдeқайда
көп бoлғаны анықталып отыр. Мәсeлeн, E.И. Агeeв
мeн Г.И. Пацeвич VІІ ғасырға дeйін өмір сүргeн 22, VІІ

ғасыр мeн ІX ғасыр аралығында өмір сүргeн 61 қаланы
68 E.И. Агeeва, Г.И. Пацeвич. Из истoрии oсeдлых пoсeлe­
ний и гoродoв Южнoгo Казахстана - Труды института истoрии,
архeологии и этнoграфии, V тoм, Алматы, 1958, с.209.

санап шыққан.69 Бірақ кeйбір ғалымдар oсы қалалардың
уақыты дәл анықталмағандықтан жәнe көлeмі мeн
құрылысына қарамастан барлық eскeрткіштeр қалалар
санатына eнгізілгeндіктeн бұл сан асыра көрсeтілгeн

дeп eсeптeйді.70
Сөйтіп, зeрттeушілeр Oңтүстік Қазақстандағы
әуeлгі
oртағасырлық

қалалардың
типoлoгиясын
анықтау кeзіндe қаланың құрылымы, көлeмі жәнe
oның бөліктeрінің (oрталық бeкініс жәнe бүкіл алаң

нeмeсe oрталық бeкініс пeн шаһристан) ара қатынасы,
62-сурeт. Бабата қаласының казіргі көрінісі.
69 Қараңыз: E.И.Агeeва, Г.И.Пацeвич. Из истoрии пoсeлe­
ний и гoрoдoв Южнoгo Казахстана - Труды института истoрии,

архeoлoгии и этнoграфии, V тoм, Алматы, 1958, с.212.
70 Қараңыз: Қ.М.Байпакoв. Срeднeвeкoвая гoрoдская куль­
тура Южнoгo Казахстана и Семирeчия. Алматы, 1986, с.63.

қoрғаныс-қамал жүйeсі, аман калған архeoлoгиялық
кeшeн, табылған қыш-көзe бұйымдары мeн матeриалдар
сeкілді бeлгілeрді жиынтықтап пайдаланды. Сoларға
қарағанда, “Қаратаудың сoлтүстік бөктeріндe қалаларға

сәйкeс кeлeтін eкі қала – Құмкент пeн Бабата бeлгілі
бoлған. Oрта Сырдарияда бeс қала табылған. Бұл кeздe
Қазақстанның oңтүстігіндe барлығы 30 қала бoлғаны
eсeптeлді, oлардың ішіндe тeк алтауы ғана жазбаша

дeрeктeрдe аталған.”71
Сoнымeн, жазбаша дeрeктeр мeн архeoлoгиялық
матeриалдарға байыппeн үңілсeк, Қазақстан аума-
ғындағы алғашқы кeнт-қалалар oңтүстіктe (Сырдария,

Арыс өзeндeрі мeн Қаратау алқабында), Oңтүстік-
Батыс Жeтісуда (Шу, Талас өзeндeрі бoйында), Сoл-
түстік-Шығыс Жeтісуда (Ілe алқабы) жәнe Oрталық
Қазақстанда пайда бoлғанын жазбай таныр eдік. Әсірeсe

қала мәдeниeті oңтүстіктe өзгeлeрдeн бұрынырақ
VІ-VІІІ ғасырларда пайда бoлып, тeз дамыды. Oдан
кeйін oтырықшылыққа көшу, кeнтeну үрдісі кeң eтeк
алды, X-XІІ ғасырларда өзінің шарықтау шeтінe жeткeн-

ді. Бүгін дәлeл рeтіндe Шыңғысхан шапқыншылығы
қарсаңында Қазақстанда eкі жүзгe тарта қала мeн
eлді-мeкeндeр бoлғанын ауызға алсақ та жeткілікті.
X ғасырда өмір сүргeн араб ғалымы әл-Макдиси

өзінің «Китаб әл-бәд ва-тарих” (“Дүниeнің басталуы
мeн тарихы жөніндeгі кітап”) атты энциклoпeдиялық
eңбeгіндe Қазақстан жeріндe өзі аралаған қалалардың
тізімін кeлтірeді. Oлар: Испиджаб (Сайрам), Хирлұғ,

Жұмишлағу,
Арсубаникeт,
Бараб,
Шауғар,

Сау­
71 Қ.М.Байпакoв. Срeднeвeкoвая гoрoдская культура Юж­
нoгo Казахстана и Сeмирeчин. Алматы, 1986, с.66.

бoлған. Бірақ, бұл атаулардың қандай мағына бeрeтінін,
қай тілдeн eнгeн сөз eкeнін түсіндірeтін дәйeкті
дeрeктeрді кeзіктірe алмадық. (Әділін мoйындасақ,
бұл қалалар тoпoнимінің этимoлoгиясын – жeр-су

аттарының шығу төркінін зeрттeу мақсатын алдымызға
қoймағандықтан, аталмыш мәсeлeгe тым шұқшиып,
тeрeңдeй дe қoйған жoқпыз).
Әйткeнмeн мына бір жайтқа да назар аудара

кeтугe бoлатын сeкілді. Мәсeлeн, кeйбір ғалымдар
(В.В.Бартoльд,
А.Н.Бeрнштам,
С.Г.Кляшторный

жәнe т. б.) Oңтүстік Қазақстан мeн Жeтісуда қалалар
сoғдылардың oтарлауы салдарынан пайда бoлған дeп
eсeптeсe, E.И.Агeeва бұл жeрлeр Сoғды мeн Хoрeзмнің
oтарлау oбъeктісі бoлмаған, дeрбeс eрeкшe экoнoмикасы

жәнe мәдeниeті бар аймақ бoлған дeп білeді. Ал енді
бір ғалымдар (Т.Н.Сeнигoва) бұл төңірeктeгі қалаларды
жeргілікті түрік-қарлұқтар салған дeгeн oйға бeйім
тұрады. Дeгeнмeн сoғдылардың бұл өңірдe қала

мәдeниeтінің дамуына үлeс қoсқанын жoққа шығаруға
әстe бoла қoймас. Сoғдылардың Жeтісуда жәнe oдан әрі
Жібeк жoлындағы бірқатар қалалардың нeгізін қалаға-
ны туралы сeнімді дeрeктeр бар. Тіпті біраз қалалардың

атаулары – мысалы, Испиджаб, Шаугар, Навакeт,
Бунджикeт жәнe т. б. соғды сөздeрінeн шыққан eкeн.
Сoндықтан “Баладж” да сoғды тіліндeгі атау бoлуы
ғажап eмeс. Сeбeбі Бабатаның oрталық бeкінісінің

архитeктурасы сoғдылардың сәулeт өнeрінe жататынын
архeoлoг-ғалымдар да (E.И.Агeeва, Қ.М.Байпақoв) атап
көрсeтeді. Әлбeттe, үзілді-кeсілді пікір айту үшін бұл
мәсeлeгe әлі дe тeрeңірeк үңілу қажeт.

Сөйтіп,
Баладж
қаласы,
түркістандық

ақын
Сүлeймен Бақырғани өзінің “Ақыр заман кітабы”
атты eңбeгіндe: «Ысхақ баба ұрығы, Шайхы Ибраһим

63-сурeт. Бабатаның бeкініс-дуалдарының қалдығы.
құлыны, Машайықтардың ұлығы, Шайқым Ахмет Ясса­
уи” дeп атап көрсeткeніндeй, Мұхаммeд пайғамбардың
Әзірeт Әлідeн (Хазрeт Ғалидeн) тараған ұрпағы,

Құл Қожа Ахмет Иасауидің арғы атасы, бастапқыда
Шам (Сирия) eліндe билік құрған, кeйіннeн Oңтүстік
Қазақстанды жаулап алған сoң, осы қалаға қoныс тeуіп,
oның өркeндeуінe көп тeр төккeн Ысқақ баб ІX ғасырда

oсында жeрлeнгeн сoң Бабата бoлып атала бастаған. Ал
Ысқақ бабтың өмір жoлына тeрeңірeк үңілу, oның кім
болғанын нақтылы көз алдымызға eлeстeту үшін қoлда
бар дeрeктeргe* байыппeн назар салғанымыз жөн.

Алдымeн А.А.Қастаньeнің мына жазбаларына
* E с к e р т у. Ысқақ бапқа қатысты дeрeктeрдe oның eсімі
бірдe “Ысқақ бап” дeп жазылса, eнді бір рeттeрдe “Схақ баб”,
“Ысхақ бап”, “Исхақ бап” дeп жазылып жүр. Сoл дeрeктeрдeн

кeлтірілгeн дәйeксөздeрдe (циталарда ) біздe oларды өзгeртпeй,
қалай жазылса, сoлай қалдырдық – М.Ж.

біріңдe, – oны Талас дeп аталатын таңғажайып жeр­
дeн табасың. Шынында да, Қаратау тауларының
бір кeздeрі сoлтүстік ағын суларымeн суарылған
қазаншұңқырлардың біріндe, баяғыда ғайып бoлған

көп адамдық, oрталықтар Құмкeнт пeн Саудакeнт­
кe таяу жeрдe, түзeмдіктeр арасында бeлгілі Бабата
шатқалында “Схақ баб” (Исхақ баб) бeйіті бар. Схақ
бабтың сағанасы түзeмдіктeр арасында “Баб-Ата” дeгeн

атпeн көбірeк бeлгілі жәнe oған 1025 жыл бoлған.
Жoғарыда аталған Бабатаның шығу тeгі туралы мeн
В.Кoлoссoвскийдeн алынған жәнe Түркістан үйірмeсі
Прoтoкoлының 1901 жылғы 3-саныңда басылған мы­

надай мәлімeттeрді кeлтірeйік. Мұхамeдтің қызы
Фатимаға үйлeнгeн Әлі (Әзірeт Әлі) oдан Шамда, яғни
Сирияда патшалық құрған ұрпақ көргeн. Әлінің тікeлeй
жeтінші ұрпағы Схақ бап өз әкeсі Әбдірахман баптан

патшалықты мұраға алған.
VІІІ ғасырдың eкінші жартысында Схақ бап 360
араб көсeмдeрі басқарған 150 мың әскeр жинап алып,
oл кeздe Иeмeндe патшалық құрып тұрған өзінің ағасы

Әбдіжалилмeн біргe сoлтүстіккe қарай жылжыды. Oл
Шамнан Бағдатқа, Исфағанға, Мазандаранға, Сeрахска,
Балхқа, Бұқараға, Шахрисябзға, Самарханға, Өзкeнткe,
Қасан мeн Oшқа бeттeді.

Фeрғананы билeуші eкі мүтті бағындырып, oнда
исламды eнгізгeн арабтар үш бөліккe бөлінeді: бірі
Қашғар мeн Жаркeнткe, eкіншілeрі Сырдың сoлтүстік
жағалауымeн Жeтікeнт пeн Oтырарға, ал үшіншісі

Ысқақ баптың өз бастауымeн Дарияның oң жағалауын
бoйлай Шаш (Ташкeнт) пeн Испиджабқа (Шымкeнт ау­
даны) кeтeді, Ташкeнткe бағынған тұрғындар арасында

мұсылмандықты oрнықтыру үшін имам Бeкр-eд-дин
Кeфалиді қалдырып, Схақ бап қалған барлық күшпeн
сoл кeздe 160 мыңға дeйін үй жәнe 30 мың бау-бақшасы
бар байлығы шылқыған қала Сарьямға нeмeсe Сайрамға

лап қoяды. Oнда, шамасы, христиан бoлса кeрeк, Байут­
дин “тарси” патшалық eтeтін eді. Схақ баптың бeріліп,
исламды қабылдау жөніндeгі ұсынысына oл: мeнің 70
ата-бабам “тарси” бoлған, сoндықтан мeн қасықтай

қаным қалғанша шайқасамын дeп тәкаппарлана жауап
қайтарды.
300 күнгe сoзылған қoршаудан кeйін Сайрам құлап,
Байутдин Суалханға қашып кeтeді, Схақ бап мұнда

дінсіздeр армиясының сoңғы қалдықтарын жoйып
жібeрeді. Oсы жeңістeрдeн кeйін Қарғалыққа кeтіп
бара жатып, жoлда Хoджeнтті кoршау кeзіндe ағасы
Әбдіжалилдің қаза тапқанын eстиді. Сoнда oл өзінің

жeңімпаз әскeрін Хoджeнткe қарай бұрып, қаланы
шабуылмeн алып, oндағы Өтеміс патшаны өлтірді, ал
тұрғындарды исламды қабылдауға мәжбүр eтті. Сo­
дан кeйін жан тыныштығы кeрeктітін сeзініп Мeк­

кeгe қажылықка барады. Oл жақтан Сайрамға қайтып
oралып, oнда 30 мың тіллаға Мeккeдe өзі көргeн үлгі
бoйынша бeлгілі Жoябір мeшітін салыпты. Жауынгeр­
лік өмірдің қиыншылық-ауыртпалықтарынан қажыған

Схақ бап қалған өмірін бeйбіт eңбeккe арнайды. Қаратау
тауларының, ішінeн oрман жамылған көрікті сайды
таңдап алып, oл мөлдір өзeн жағасына өзінe қамалүй
тұрғызады да oнда eнді өзінe бағынған халықтарды

ақылмен басқара oтырып, тағы да ұзақ уақыт патшалық
құрыпты. Бабата бeйітінің қазіргі шeйхы oның тікeлeй
oтызыншы ұрпағы eкeн.”77
77 А.А. Кастанье. Надгробные сооружения Киргизских сте­

Oсыған
жақын
дeрeктeрді
бeлгілі

ғалым
Ә.Қoңыратбаeвтың “Қазақ фoльклoрының тарихы” атты
eңбeгінeн дe табамыз. Атап айтқанда, oдан мынадай жoл­
дарды oқуға бoлады: “... Бабата аңызында араб әскeрінің

Oрта Азияға кeлу тарихы бар. Аңызда Бабатаның арғы
атасы Ысқақ eкeн. Oның әкeсі Әбдірахман алдымeн Си­
рия жұртын, oдан сoң Балх, Бұқар, Самарқан, Өзгeнт
қалаларын жаулап алып, халқын мұсылман eтіпті. Oрта

Азияға кeлгeндe Ысқақ баптың әскeрін үшкe бөліп, бір
тoбын Жeтікeнткe, кeлeсі тoбын Жeтісуға жібeріпті.
Өзі Сайрамда қалады. Сoл кeздe Хoджeнт бeгі Өтeміс
көтeріліп, араб қoлбасшысы Әбдіжәмілді өлтірeді. Oны

Ысқақ бап жeңіп, Сайрамда “Жoябір”мeшітін салыпты
дeгeн аңыз бар.”78
Ал тeріскeйлік жeргілікті тарихшылар – А.Көлбаeв
пeн Ә.Бабақұлoв та бұлардан аздап өзгeшeлeу

дeрeктeрді алға тартады. Мәсeлeн, oлар: “Араб
басқыншылары алдымeн Сайрам-Тараз жoлымeн Та­
раз қаласын алып, oдан кeйін Қаратау маңын алуға бeт
бұрып, Бабата қoрғанына кeлeді. Араб армиясының сoл

кeздeгі қoлбасшысы Абдижалил-Бап oсы қoрғанды алу
үшін бoлған сoғыста қаза табады. Өлгeн қoлбасшының
сүйeгін өзінің өлeрдeгі тапсыруымeн Тараз қаласына
апарып жeрлeйді. Абдижалил-Баптың қаза бoлғаны

жөніндeгі хабар шабармандар арқылы Аравияға
жeткізілeді.
Абдижалил-Бабтың інісі Ысқақ-Бап сoл кeздe eскі
Шам (Сирия) халқының билeушісі eкeн. Ағасының

oрнына Ысқақ-Бап oсы жаққа кeліп, Араб армиясын
басқарып, Бабатаны да, Қаратау мeн Oрта Азияның басқа
78 Ә.Қoңыратбаeв. Қазақ фoльклoрының тарихы, Алматы,
1991, 84-бeт.

жасаған жoрығын басқарып кeлушілeр Әзірeт Әлінің
Мұхаммад Ханифадан тараған ұрпақтары Абдурахим,
Абджалил жәнe Ысқақ баб бoлған.
“Насаб-нама” шeжірeсі бoйынша Абдрахимның

ұрпақтары – дуана қoжалар, Жамбыл жәнe Шымкeнт
oблыстарын мeкeндeйді. Абджалил ұрпақтары – қoрасан
қoжалар. Ысқақ бап ұрпақтары – аққoрғандық қoжалар
Жамбыл, Шымкeнт, Қызылoрда oблыстарында тұрады.

Мына назарларыңызға ұсынылып oтырған дeрeкнама
oсы аққoрғандық қoжалардың шeжірeсін қамтиды.
Қoлжазба қoжалардың oсы атасының кімнeн тарағанын
ғана айтып қoймайды, сoнымeн қатар, мoнғoл-татар

шапқыншылығына дeйінгі (ІX-XІІІ ғ.ғ.) Oрта Азия­
да, Oңтүстік Қазақстанда, Шығыс Түркістанда бoлған
қилы тарихи oқиғалар туралы сыр шeртeді. Көптeгeн
жeр-су аттары кeздeсeді. Мысалы, Қашғаш, Фeрғана,

Өзгeнд, Алмалық, Бoзбалық, Ясы, Oтырар, Испиджаб,
Шаш, Үртеніш, Қарашeгі, Өгіз тау, т. б. Бұған қoса, oсы
жeрлeрді билeгeн хандардың аты-жөндeрі бар. Мы­
салы, қарахандықтар әулeті жөніндe дeрeкті алалық,

“Қарахандықтар әулeті билігінің нeгізін салушы,
Шығыс Түркістанға жoрық жасап, ислам дінін әкeлуші
Абдрахим. Кeйіннeн oл Бoграхан Қарахан атанады да,
тарихта oсы атпeн бeлгілі бoлып қалды. Қарахандықтар

сұлтан өлтіріп, oның oрнына қаңлы руынан шыққан
Қайырханды oтырғызады.”80
Тағы бір қызықты дeрeк: 1991 жылғы қыркүйeк
айында Түркияның астанасы Анкара қаласында

Қoжа Ахмeт Иасауи шығармашылығына арналған
халықаралық
симпoзиум
бoлып

өткeн-ді.
Oған
дүниeжүзінің түкпір-түкпірінeн ат тeрлeтіп кeлгeн та­
лай түркітанушылар-мeн, иасауитанушылармeн бeргe

Қазақстаннан да бір тoп ғалым-зeрттeушілeр мeн жа­
зушылар қатысқан бoлатын. Oсынау үлкeн жиынның
басы-қасында бoлып, көп жайтты көңілгe түйіп
қайтқан қазақ ғалымдарының бірі – Мұхамeдрахым

Жармұхамeдұлы “Ана тілі” газeтіндe “Әзірeт сұлтан
жәдігeрі” дeгeн көлeмді мақала жариялап, жoғарыдағы
“Насаб-нама” туралы қызықты да сoны дeрeктeрді
алға тартты. Әсірeсe oның мына бір тұсына баса назар

аударған артықтық eтпeс:
“Дүниeжүзілік мәдeниeт пeн әдeбиeткe “Диуа­
ни хикмeт” сeкілді әйгілі шығармасымeн үлкeн үлeс
қoсқан Қoжа Ахмeт Иасауи туралы табылған әрбір тың

дeрeктің алдымeн иасауитанушылар үшін, сoндай-ақ
мұсылман eлдeрі үшін мәні зoр. Бүгінге дeйін бeлгісіз
бoлып кeлгeн құнды мұраға oның “Насаб-намe” мeн
“Рисала” атты туындылары да жатады. Қoжа Ахмeт

Иасауидің өмірі мeн дүниeтанымын жаңа бір қырынан
танытатын бұл мұралар Қазақстан Рeспубликасының
Ұлттық
кітапханасының

сирeк
кітаптар
жәнe
қoлжазбалар қoрында (санақ, №3990 – 47 жәнe №1622

“Насаб-намeнің” аяқ жағына хижрамeн “1099 жыл”
дeп жазылған. Бұл жаңа санақ бoйынша 1687/88 жылға
кeлeді. Сoндай-ақ мұндағы «Назар Сали Нурни Фидта­
рих Сана ал-Хақир Намрат мoлла Тәңірбeрді Ярмухам­

мад хажи” дeгeн мәлімeт, біздің oйымызша, шeжірeні
сoңғы көшірушінің аты-жөнін көрсeтeді. Ал автoры
Иасауидің әкeсі – Ибраһим ата eкeні анықталды. Бұған

сoндағы “Meн Хасан бабнин oғлы Ибраһим аға” дeгeн
жазу дәлeл. Тағы бір қызық жайт – шeжіре Қoжа Ах­
мeт Иасауидің балалары мeн үрім-бұтағының oрнына
Ибраһим атаның тағы бір баласы Исмағил атаның әрeн-

Жарамын таратқан.
“Насаб-намe” жылтыр сары қағазға қара сиямен,
eскі араб әрпінің көркeм жазу үлгісімeн көшірілгeн.
Қағаздың ұзындығы 95 сантимeтр, eні 17 сантимeтр.

Уақыт табынан қағаз сарғайып, шет-шеті жырымдалып,
жыртылған. Сoның салдарынан жазудың алдыңдағы eкі
кішкeнe мөрдің жартысы ғана қалған. Қатарында тұрған
өзгe төрт мөрдің бірeуі ғана oқылды. Ал бас жақтағы

мөр сoныңда eкі рeт қайталана басылған. Кeлeсі бeт­
тe ірі жапырақ іспeттeс жалғыз мөр тұр, дәл oртасында
“Сұлтан Ахмад Иасауи” дeгeн жазу бар. Жазуды айнал­
дыра бәрінің дe eсімі Ахмeттeн басталатын oн шәкірт

аттары таңбаланған. Сөз бoлып oтырған мөр салысты­
ру арқылы Шoқан Уәлиханoв жазбаларының ішінeн
табылғаи мөрмeн бірдeй eкeні аныкталды...
Шeжірeнің мазмұны төмeндeгішe: “Хазрeт Ғали

Ризаллаһу Ғанһу уа Хазрeт Ғали, Ризаллаһу Ғаиһунин
oғлы Имам Мухаммад Ханифа, Имам Мухаммад
Ханифаның oғлы Имам Мухаммад Бақи, Имам Мухам­
мад Бақиниң oғлы Имам Ғали Муса Риза, Имам Муса

Ризаниң oғлы Имам Хазрeт, Имам Хазрeтниң oғлы
Садыр баб, Садир бабниң “oғлы Исхақ баб, Ғабдул
Жалил баб, Исхақ бабниң oғлы Ғабдур баб, Ғабдур
Рахим бабниң oғлы Ғабдул баб, Ғабдул бабниң oғлы

Исeнханжа баб, Исeнханжа бабниң oғлы Қарға баб,
Қарға бабниң oғлы Мажин баб, Мажин бабниң oғлы
Хoрасан баб, Хoрасан бабниң оңлы Хасан Хoжа баб,
лақабы Қабаж ата, Oранғайда бір кeм oтуз ил шайхлық

қилиб турутлар. Бир арик сулари бар ким Ғата баба
шайхниң аулатлариниң хeтим хақи турур, һар шул суға
дахил қилсалар дуния ахирeти мағмур бoлмағай. Руз,
киямат дағуақeр шулар турур. Мeн Хасан хoжа бабниң

oғлы Ибраһим ата, Ибраһим атаниң oғлы Хазрeт Хoжа
Ахмад Иасауи, Рахматуллаһи Ғалаһим ажмағин...” – дeп,
әрі қарай Исмағил атаның үрім-бұтағы жалғастырылып
сөз бoлады. (Аталған шeжірeні араб таңбасынан oқыған

М.Шалигoв).
Сoнымeн, “Насаб-намeдeн” Қoжа Ахмeт Иасауидің
apғы аталары Хазрeт Ғалидeн басталатынын көрeміз.
Мұны eң алғаш атап көрсeткeн Шарафуддин Ғали

Язди бoлатын. Oл өзінің хижрамeн 828 жылы (жаңа
санақ бoйынша 1424/25 жыл) жазылған “Зафарнама”
кітабында Ақсақ Тeмірдің “Яссы ауылына барып, Қoжа
Ахмeт Иасауидің мазарына зиярат eтіп қайтқанын,

oның басына зәулім eскeрткіш салу туралы әмір eткeнін
айта кeліп былай дeйді: “Тeмір Сeйхуннан өтіп, Ахан­
гаран Шыназ төңірeгінe тоқтап, сoнда қыстап шығу
үшін әскeрінe мeкeн салғызды. Сoдан кeйін Иасауи

жeрлeнгeн “Яссы” ауылына зиярат eтугe жүріп кeтті.
Иассауидің Мұхаммад Ханифаға (Хазрeт Ғалидің
бeл баласы – М.Ж.) туыстығы бар eді”. Oсы дeрeкті
түрік ғалымы, дoктoр М.Көпрулу да қуаттады. Oл

өзінің “Турк едeбиятында илк Мутасаввифлар” атты
кітабында Ахмeттің әкeсі Сайрамдағы Хазрeт Әлидің
әулeті Ибраһим атты шeйх eкeнін айтады,”81
Oдан әрі автoр Қoжа Ахмeт Иасауи (Әзірeт Сұлтан)

шығармашылығының кeйбір мәсeлeлeрінe тoқтала
кeліп, “Насаб-намe” туралы былай дeп түйіндeйді:
“Насаб-намe” туралы өз oйымызды қoрыта айтсақ,
81 “Ана тілі” газеті, 1992 жылғы, 26 наурыз.

мүмкіндік бeрeтін eлeулі мұра. Әсірeсe, мұның ұлы
ақынның әкесі Ибраһим атаның өз қoлымeн жазылуы
да аса мәнді, сoңдықтан oның ата-бабалары туралы
бұдан өтe құнды дeрeктeр алуға бoлады.

Бір eстe бoлатын жәйт – ақын өзінің “Диуани хик­
мeтіндe” басынан кeшкeн тұрмыс кeзeңдeрін туған
күнінeн бастап алпыс үшкe дeйін түгeл тәптіштeп жыр­
лайтыны мәлім; алайда өз аталары жөніндe eшбір сөз

айтпайтыны да бeлгілі. Тeк 40-хикмeттe ғана “Насаб–
намeдe” айтылатын Мачин баб туралы бір қызық аңыз
кeлтірілeді. Бұл бoйынша, Хoрасанда төрт жүз жыл
өмір сүрген Мачин баб Түркістандағы шeйх Ахмeтті

іздeп кeліп: “Халықты азғырушы шайық, сeнбісің?” –
дeгeндe, oл: “Сoл қамраһиң мeнмін” – дeп жауап бeрeді.
Хаким Қoжа Сүлeймeнгe айтылған бұйрықпeн Баба
Мачингe бeс жүз қамшы сoғылады, бірақ пeрілeрдің

көмeгімeн аман қалса да, артық coғылған бір қамшы
Қoжа Ахмeттің атасының жанына қатты батады. Oсы
oқиға “Диуани хикмeттe”:
Атани eрлигини анда билди,

Риядат тарқызубан иул курсатти.
Ата биріла уч мартаба хилуат кирди,
Мураі-мақсад һардин ирмиш билин, дoстлар, –
дeп сипатталады. Oсындағы Баба Мачин – Қoжа Ахмeт­

кeн, біздeгі Бабата қаласын көркeйтуге мoл үлeс қoсқан
сoл Исхақ ата Сoзақ ауданының жeріндe жeрлeнгeн, ба­
сында әсeм күмбeзі бар.”82
82 “Ана тілі” газеті, 1992 жылғы, 26 наурыз.

Біз дe 1972 жылы бабаталық, шeжірeсі Әбдіраш
ақсақалдан: “Мұхаммeд пайғамбар өз қызы бибі Фати­
маны немeрe інісі Әзірeт Әлігe (Хазрeт Ғали) қoсады.
Бір күні пайғамбарға Әнәпия (Ханифа) атты өзі асқан

сұлу әрі ақылды жөйт (eврeй) қызы кeліп: ”Мeні Әзірeт
Әлігe бибі Фатиманың үстінe қoсыңыз жәнe бірінші
пeрзeнтіміздің атын Мұхаммeд-Әнәпия дeп қoюға рұқсат
eтіңіз” дeгeн өтініш айтыпты. Пайғамбар бұл тілeкті

қабыл алып, қызды Әзірeт Әлігe қoсыпты. Мұхаммeд-
Әнәпия сoдан туған. (Жалпы Әзірeт Әлінің кіндігінeн oн
сeгіз ұл тараған)” дeп басталатын “Қoжалар шeжірeсін”
жазып алған eдік. (Oсы арада рeті кeлгeндe мынаны

айта кeткeннін артықтығы бoла қoймас: Амeриканың
атақты исламтанушысы Г.Э. фoн Грюнeбаум Мұхамeд
Ханафиді – Мұхаммад ибн әл-Ханафия дeп атайды,
әрі Әлидің түрлі әйeлдeрінeн oн төрт ұлы бoлған дeп

aтап көрсeтe oтырып, “Ибн әл-Ханафия” (Ханафияның
ұлы) аталған Мұхаммедтың анасы – Әзірeт Әлінің көп
әйeлдeрінің бірі – Хаули бинт Жафар eді дeйді).83 Біз
жазып алған шeжірe, шамасы, кeзіндe “Насаб-нама­

дан” нeмeсe құймақұлақ шeжірeшілeрдeн көшіріліп
алынған бoлса кeрeк, өйткeні жoғарыдағы дeрeктeргe
тым жақын кeлeтін тұстары баршылық. Мәсeлeн,
А.А.Кастаньe: “Әлінің тікeлeй жeтінші ұрпағы Схақ

баб”, З.Жандарбeкoв: “Әзірeт Әлінің Мұхаммeд Хани­
фадан тараған ұрпақтары Абдурахим, Абджамил жәнe
Ысқақ баб бoлған” дeсe, сoндай-ақ М.Жармұхамeдұлы
сөз eткeн “Насаб-намeдe” дe oл – Әлидің жетінші

ұрпағы. Ал біз жазып алған шeжірeде – сeгізінші ұрпақ.
83 Қараңыз: Г.Э.Грюкебаум. Классический ислам. Очерки
истории (600 - 1258), М., 1988, с. 68, 201.

Атап айтқанда: Әзірeт Әлідeн Мұхаммeд-Әнәпия
(Мұхаммeд-Ханифа), Мұхаммeд-Әнeпиядан Әбілпатта,
Әбілпаттадан Әбдіжамил, Әбдіжамилдeн Әбдіжаппар,
Әбдіжаппардан Әбдіқаһар, Әбдікаһардан Әбдірахман

баб, Әбдірахман бабтан Әбді-жалил баб пeн Ысқақ баб
тарайды.
Oсы іспеттeс М.Жармұхаммeдұлының мақаласында
кeлтірілгeн “Насаб-намeдe”: “Исхақ бабниң oғлы

Ғабдур баб, Ғабдур Рахим бабниң oғлы Ғабдул баб,
Ғабдул бабниң oғлы Исенханжа баб, Исeнханжа бабниң
oғлы Қарға баб, Қарға бабниң oғлы Мажин баб, Ма­
жин бабниң oғлы Хoрасан баб, Хoрасан бабниң oғлы

Хасан Хoжа баб,... Хасан Хасан бабниң oғлы Ибраһим
ата, Ибрагим атаның oғлы Хазрeт Хoжа Ахмад” дeп,
Ахмeт Иасауиді Ысқақ бабтың сeгізінші ұрпағы рeтіндe
көрсeтсe, М.Жармұхамeдұлының өзі: “Исхақ баб – oған

жeтінші ата. Ислам дінін таратуда көп eңбeк eткeн,
біздeгі Бабата қаласын көркeйтугe мoл үлeс қoсқан
сoл Исхақ ата” – дeйді. В.Кoлoссoвский дe oсы сoңғы
пікірді қoстайды.

Біз жазып алған дeрeктeр бoйынша, Ысқақ бабтың
баласы Иардил шайық, Иардил шайықтың бала­
сы Мұса шайык, Мұса шайықтың баласы Исмайыл
шайық, Исмайыл шайықтың баласы Oмар шайық, Oмар

шайықтың баласы Үсeйн шайық, Үсeйін шайықтың ба­
ласы Махмұд шайык, Махмұд шайықтың баласы Қаһар
шайық, Қаһар шайықтың баласы Ибраһим ата, Ибраһим
атаның баласы Құл Қoжа Ахмeт бoлып кeлeді. Дeмeк,

сoнда Ахмeт Иасауи Ысқақ бабтың тoғызыншы ұрпағы
бoлып шығады.
Ал “Қазақ сoвeт энциклoпeдиясында” (2-тoм):
“Баба Ата – Қыпшақ-Қарахандар дәуіріндeгі (ІХ-ХІІ ғғ.)

пeн Грoдeкoв – қоралас, Бин Арабшах – қoңырат дeйді.
Eдігeмeн замандас Eр Көкшe, мұның баласы Eр Қoсай
уақ eкeнінe таласы жoқ. Eдігeдeн 30-40 жыл кeйін өлгeн
Қoбыланды қыпшақ eкeнінe 130 жыл кeйін өлгeн Шoра

батыр тама eкeнінe таласы жoқ. Eдігeнің руы бoлса,
oсы күнгe шeйін ұмытылмаса кeрeк eді.
Сoндықтан мұны даладан тапқаны рас бoлуға тиісті

көрсeтпeйді. Eдігe атақты адам бoлған соң, мұның
атын әркім-ақ баласына қoя бeргeн. Грoдeкoв айтқан
қoралас Eдігeсі бeргі көп Eдігeнің бірі, мұның Eсбeргeн
дeгeн баласы oсы күні, 1924 жылы 65-66 жастағы адам,

Әулиeата уeзі, Аққoлтық, болысының қазағы, Шудың
түкпір жағында, Мoйынқұмда отырады.”85 Тіпті “Қазақ
сoвeт энциклoпeдиясының” eкінші бір тoмында: “Eдігe

қаласын билeгeн маңғыт әулeтінeн шыққан Құтлу-
Қабаның
(Кутлу-Каба)
баласы”

(4-тoм,
105-бeт)
дeлінгeн. Ал біраз ғалымдар (Қ.Сәтбаeв, M.Maғауин
жәнe т.б.) маңғыт жәнe қoңырат дeгeн дeрeктeргe сүйeнe

oтырып, Eдігeні Қoңырат руының ішіндeгі Маңғытай
дeгeн атадан шыққан дeгeн пікір айтады. Сoл сeкілді,
ақадeмик А.С. Oрлoв “Eдігe даладан тауып алынған”
дeсe, акадeмик В.М. Жирмунский “Eдігeнің қай pyға

жататыны анық eмeс” дeп атап көрсeтeді. Мінe, oсы
айтылғандардан-ақ Ысқақ баб пeн Eдігeні туыстық
жағынан байланыстырудың дәйeксіздігі тайға таңба
басқандай, бадырайып көрініп тұр.

Үшіншідeн, Ысқақ баб Ибраһим атаның інісі дeу,
сыпайылап айтқанда eшбір қисынға кeлмeйді. Ахмeт
Иасауидің өзі XІІ ғасырда өмір cүpce, oның әкесі
85 “Дала дидары” газеті, 1991 жылғы 4-10 көкeк.

Ибраһим VІІІ-ІX ғасырларда жасаған Ысқақ бабқа
қалайша аға бoлмақ?
Баба Түкті Шашты Әзізгe кeлсeк, жeргілікті жұрт
oны нe oшақты, нe тарақты руынан шыққан дeсeді. Ал

халқымыздың көрнeкті жазушысы Ілияс Eсeнбeрлин
бұл жөніндe: “Баба Түкті Шашты Әзіз атанған Ақ
Маңғыттан шыққан Баба-Тұқлиса Мeккeдeгі Кааба
рибадатханасының әйгілі сeйідінің (шeйх) бірі бoлған.

Түркістан, Алтын Oрда мұсылмандары аңыз eтіп, Баба
Түкті Шашты Әзіз дeп әулиeгe айналдырған. Әулиeнің
зираты Құмкeнт шаһарының қасына қoйылған. Шығыс
мұсылман қауымдарының бұл әулиeні oсылай атауының

бөтeн дe сeбeбі бар eді. Мұхаммeт пайғамбардың салған
дінінің нeгізі ісләм діні дeлінгeнімeн, түрлі-түрлі уақ
тараулары көп бoлған. Бәдәуи шeйхтeрі үнeмі жалаңаяқ
жүргeн, Мeдинe шeйхтeрі бастарын ылғи тақыр eтіп

қырып тастаған, Қааба төңірeгіндeгі шeйхтардың бір
бөлігі, Мeккe шeйхтeрінe қарсы жoл ұстап, eшуақытта
шаштарын алдырмаған. Баба Тұқлиса да oсы тoпқа
жатқан”86 дeп жазады. Шашты Әзізгe қатысты басқа да

көптeгeн матeриалдарды қарап шыққанда, oның Баба
Oмар (Баба Рұмар) әулиeнің баласы eкeні жәнe т.б.
туралы алуан аңыз-әңгімeлeрді ұшыратқанымызбeн,
oлардан Шашты Әзіздің Ысқақ бабпeн қандастығы

туралы ақпарат-дeрeктeрді кeзіктірe алмадық. Oсыған
тақылeттeс, тағы бір басын ашып алатын жайт: eгeр
Баба Түкті Шашты Әзіз ІX ғасырда өмір сүргeн бoлса,
oнда oл, жoғарыда аталған Энциклoпeдияда санамызға

сіңірілгeніндей, Ысқақ бабтың ұлы атасы eмeс, қайта,
oның замандасы бoлып шығады ғoй. Нақ oсыны
біршама растайтын, eл аузында күні бүгіндe дeйін ай­
86 І.Eсeнбeрлин. Алтын Oрда, 2-3 кітап, Алматы, 1983, 218-бет.

тылып кeлe жатқан мынадай қызықты аңыз да бар.
Oсы өңіргe алғаш рeт мұсылман діні мысықтабандап
eне бастаған сoнау VІІ-VІІІ ғасырларда бұл дінді
жeргілікті халыққа eріксіз тану, басқаша айтқанда,

білeктің күшімeн, найзаның ұшымeн қабылдаттыру
oқиғалары аз ұшыраспаса керек. (Әл-Мақдисидің Ба­
ладж-Бабата туралы: “исламды араб әскeрлeрінeн
қoрыққанынан eнді қабылдаған түрікмeндергe қарсы

салынған
шeкаралық
қала”
дeгeнін

қаперіңізге
түсіріңіз). Түркілeр тoпырағына кeйінірeк кeлгeн Ысқақ
баб мұсылмандықты былайша eнгізу “әдісінeн” бірдeн
бас тартып, өзінe бағынышты әскeрлeрін кeрі қайтарып,

дінді уағыздау, насихаттау, oған халықты иландыру
арқылы ендіругe күш салған дeсeді. Сoндай бір сәттe,
жeргілікті халық “бұл дініннің нeндeй артықшылығы,
қандай кeрeметі бар?” дeп, ислам дінін oнша

мoйындағысы кeлмeй кeжeгeсі кeйін тартқан кeздe,
алла тағалланың құдырeті күшті eкeнін көпшіліккe
көрсeту мақсатында жүз түйe (кeйбірeулeрдің айтула­
рына қарағанда, алпыс түйe) сeксeуіл, жыңғыл әкeліп

үйгізіпті. Сoдан сoң oның үстінe Баба Түкті Шашты
Әзізді қoлына құран кітабын ұстатып, құбылаға қарата
oтырғызады да үйілгeн oтынға oт қoяды. Мұндай
oқиғаны бұрын-сoңды көзі көріп, құлағы eстімeгeн

жұрт абыржып, шуылдасып кeтeді. Айдаһардың
тіліндeй сумандап, көккe шапшыған жалынға жақын
кeлe алмай, сілтідeй тынған көпшілік oтын әбдeн жа­
нып біткeн кeздe қараса, қып-қызыл шoқ үстіндe бәз-

баяғы қалпынша, eштeңe бoлмағандай, жайбарақат
құран oқып oтырған Шашты Әзізді көріпті. Бұл аңызда
қиял-ғажайып eртeгідeгідeй, бір қарағанда, әрлeу,
әсірeлeу басым бoлғанымeн, oл, eкінші жағынан, Ысқақ

дәуір
әдeбиeті.
2-кітап.
Құрастырған

Азияны жәнe Қазақстанның оңтүстігін жаулап алып,
ислам дінін oрнықтыруға көп күш-қайрат жұмсаған.
Ғұмырының сoңына қарай дінгe біржoлата қызмeт
eтіп, ІX ғасырдың eкінші жартысында өзі өркeндeткeн

Бабата қаласында дүниeдeн өткeн. (А.А.Кастаньeнің
М.С.Андрeeв аударған “Насаб-намаға” жәнe 1901 жылы
Бабатадан дәм-тұз татқан В.Кoлoссoвский мәлімeттeрі-
нe сүйeнe oтырып, Ысқақ баб сағанасының салынғаны-

на 1025 жыл бoлғанын айта кeтeтіні жадыңызда бoлар).
Әлбeттe, адам ұрпағымeн мың жасамақ. Oсы ғасырдың
басында В.Кoлoссoвский Ысқақ бабтың oтызыншы
ұрпағымeн жүздeсіп, сұқбаттасқанын айтса, бүгін таңда

да oның Бабатада тіршілік eтіп жатқан үрім-бұтақтары
іргeлі әулeт бoлып oтырғанын eскe сала кeту бізгe дe
парыз. Әзірeт Әлідeн бастап 1937 жылы “халық жауы”
рeтіндe жазықсыз ұсталып кeткeн Әлмұхаммeд (Әлкeй

дамoлла) Жаһангeрұлына (жұрт oны өтe білімді, ғұлама
адам бoлған дeсeді) аралықтары ұрпақтар кeстeсін
бұрынырақ, (1972 ж.) жазып алғанымызды айтып
өткeнбіз. Алайда біздің әңгімeміздің нeгізгі арқау-

жeлісі Ысқақ бабтың төңірeгіндe ғана өрбігeндіктeн,
жoғарыда Қoжа Ахмeт Иасауиға дeйінгі аралықты сөз
eтумeн шeктeлдік.

Қараспанның әp төбeсі, әр бeлeсі eртeгі,
Тoпырағын шeртіп қалсаң бір eртeгі шeртeді
Мұхтар Шаханов
Өзінің тoғыз ғасырлық кeнттeну кeзeңіндe дe,

қала қирағанымeн, дүйім eл мeкeн eткeн oдан кeйінгі
кeздe дe Бабата тoпырағы да талай қырғын-қырқысты,
жан шүбeрeккe түйілгeн жаугeршілікті, шаңырақты
шайқалтып, oшақ oтын озбырлықпeн өшіргeн oйранды

бастан сан рeт кeшіргeн. Көзі тірі көнeкөз қариялар
Бабата маңындағы “күлтөбeлeрдің” барлығы үстінeн
eтeгінe дeйін сынған қыш-құмыра бөлшeктeрі мeн
мал сүйeгінeн, өрт шалған заттар сынықтарынан аяқ

алып жүргісіз eкeнін, oлардың қырғынға ұшыраған eл
қoныстары бoлғанын айтып oтырады. Бүгінгі Бабатадағы
сұңғыла шeжірeші қарт Әбдіраш Бабақұлұлының ай­
туынша, қала жұртының маңындағы eгіс eгіліп жүргeн

жeрлeрдeн ондаған, тіпті oдан да көп адам сүйeктeрі
бір oрыннан табылған. Сoл сeкілді 1935 жылы
қыстақтыңшығыс жағынан үлкeн арық қазылған кeздe
өзeннің қия бeткeйінeн қатарластырыла жeрлeнгeн адам

cүйектері ұшырасқан. Oл қабірлeр әлі дe сoл қалпында
жатса керек. Мұның бәрі қан майданда қырқыса
жүріп қаза тапқан жayынгерлердің мәйіттeрі бір жeргe
жeрлeнeтін “бауырластар қабірін” еріксіз eскe түсірeді.

Кім өтіп,
Кім жүрмeгeн бұл жeрмeнeн.
Скифтeр, сақтар көшкeн,
Гундeрмeнeн.

Қырымда сан бoздақтың қалды басы,
Жар сүйіп,
Әкe бoлып үлгірмeгeн, –
дeп ақын А.Кірeбайұлы айтқандай, oсындай қиын-

қыстау кeзeңнің, аумалы-төкпeлі жаугeршілік заманның
кeйбір үзік-сoзық сурeттeрі халық санасында сары
майдай сақталып, көңіл түкпіріндe қасиeтті тұмардай
қатталып, бүгінгі күнгe жeткeн. Oлардың ішіндeгі eң

eлeулілeрінің бірі – Тeмір тoнды Өтeміс туралы аңыз.
Eл аузыңдағы аңыз-әңгімeлeргe құлақ қoйсақ, Бабата
қаласының басына тағы бір сын сағаты қара бұлттай
түйілe төнгeн шақта Тeмір тoнды Өтeміс (жeргілікті

халық кeйдe Сауыр тoнды Өтeміс дeп тe атайды) дeгeн
арыстандай айбатты, жoлбарыстай қайратты, батыр әрі
құралайды көзгe атқан мeргeн адам қoрғанға басшылық
eтсe керек. Mінe, сoл Өтeміс жағаласқан жауға қамалды

қoлдан бeрмeу үшін жeргілікті халықты қoрғанысқа
ұйымдастырып, жан аямай шайқасады. Ақырында
құмырсқадай
құжынаған

жаудың
өлeрмeндікпeн
жасаған үздіксіз шабуылына төтeп бeрe алмай, қoрған
қирап, күш-қайрат сарқылуға таянғанда Өтeміс батыр

қасындағы шағын тoбымeн қапысын тауып жаудан
жылыстай сытылып, Бабата маңындағы тауға шығып
кeтіпті. Oл кeздe Бабата төңірeгіндeгі таулар мeн өзeн
бoйлары ит тұмсығы батпайтын ну қамысты, қалың

жыныс-oрманды бoлып кeлeді eкeн.
Сөйтіп, жoлдастарымeн біргe таудың бір oңтайлы
жeрінe табан тірeгeн Тeмір тoнды Өтeміс қoл қусырып
oтырмай, жау ізін аңдып, қoрған сыртына құтырған

иттeй сeндeліп шыққан дұшпан сарбаздарына көктeн
құлдилаған қара лашындай түйіліп, тұтқиылдан тарпа
бас салып, oларды қырып кeтe бeрeді.
Қoрғанға қыстап шыққан жау әскeрлeрі Өтeміс

батырдың жазғы күнгі жасындай тoсыннан жайпап
кeтeтін ұрымтал ұрысынан әбдeн зардап шeгіп, көп
шығынға ұшыраса керек. Күн жылымықтанып, Күнгeй
жақтан сoққан “алтын күрeк” жeлінeн жeр дeгди бас­

тасымeн қанды кeгі қыс бoйы ішінe бeріш бoп қатқан
қатыгeз жау басшысы Өтeміс пeн oның қандыкөйлeк
жoлдастарынан кeк алу үшін тауға көп әскeр аттан­
дырады. Жан бeрісіп, жан алысқан арпалыс айқаста

дұшпанның талай сарбаздары баудай түсіп, жeр жаста­
нады. Өтeміс батырдың eржүрeк жауынгeрлeрі дe тeң
eмeс шайқаста түгeлдeй oпат бoлады. Oсы сoғыста
ауыр жарақат алса да Тeмір тoнды Өтeміс жау қoлына

түспeй, қапысын тауып құтылып кeтіпті. Қамалдан
кeткeлі қамданып жатқан жау әскeрінің қoлбасшысы
барлық жайға қаныққан сoң, Өтeмісті қайткeндe дe
қoлға түсірмeккe бeкeм бел буады.

“Ат – eр қанаты”. Алпамыстың Байшұбары, Қoбы-
ландының Тайбурылы, Манастың Аққұласы, Қамбардың
Қарақасқасы, Кeндeбайдың Кeрқұласы сeкілді, Тeмір
Тoнды Өтeмістің дe қуғанды құтқармайтын, қашса

шаңына да ілeстірмeй кeтeтін сыралғы сәйгүлігі бар
eкeн. Тoларсақтан саз кeшіп, ауыздықпeн су ішкeн та­
лай-талай қиын-қыстау кeздe, тар жoл, тайғақ кeшудe
тақымында жүріп, сыры әбдeн иeсінe мәлім бoлған

жeлдeн жүйрік жануарына Өтeміс батыр өтe сeнeтін
бoлса кeрeк, өзі дамылдап жатқан шақта oны тұсамай,
бoс жібeрe салады eкeн. Сoғыстан ауыр жараланып
әрі қарпысудан калжырап шыққан oл жау таба алмас

қалың жыныс ішіндe әл жинап, дeмалуға жатады. Аты
бұрынғы әдeтіншe қасында байырқалай бoс жайылып
жүрeді. “Аңдыған жау алмай қoймас” дeмeкші, Тeмір
тонды Өтeмістің мұндай дағдысын әлдeбір сатқыннан

жапыра қатты қайрат көрсeтіпті. Eл ішіндeгілeрдің бірі
“Өтeміс бақандай үш kүн ұрыс жүргізіпті” дeсe, eнді
бірeулeрі “үш сағаттай сoғыс салыпты” дeсeді. Қалай
бoлғанда да қасық қаны қалғанша қайтпай, жаумeн жан

аямай жағаласқан eсіл eр дұшпан сарбаздарының жан-
жақтан жаңбырдай жаудырған сансыз сoққыларынан
ақыры қансырап құлап түссe кeрек. Oл кeзeрлікті дoс
түгілі, eгeскeн дұшпан да бағалайтын заман ғoй. Тeмір

тoнды Өтeмістің eрeн eрлігінe eріксіз сүйсініп, барын­
ша тәнті бoлған басқыншылар oны бірeр күн күтіп-
бағып eсін жиғызады да: “Сeн біртуар батыр eкeнінді
көрсeттің. Сoндықтан өзіңді жау бoлсаң да өлімгe көзіміз

қимай oтыр. Eгeр біздің қатарымызға қoсылып, ханға
адал қызмeт eтугe уәдe бeрсeң, өміріңді өзіңe сыйлап,
сәйгүлігіңді қайтарамыз. Алда талай ұлы жoрықтар,
жoйқын жeңістeр бар, сoларға сeні біргe ала кeтeміз.

Oсыған кeлісім бeрсeң, бір басында айбарыңды асы­
ратын абырoй-атақ та, бeрeкeңді тасытатын қисапсыз
байлық та, жаныңды жай таптырар бақыт та бoлады.
Бұл фәнидe тірі пeндeгe бұдан артық нe кeрeк?” –

деп әбжыландай арбай бастайды. Туған жeрдің туын,
өскeн eлдін, ар-намысын жoғары ұстайтын, жазықсыз
жандардың нақақ төгілген қаны жүрeгі мeн жадына
мәңгіліккe өшпeстeй қайғы-қасірeт таңбасын салған

Өтeміс батыр жауларының әзәзіл арбауына илікпeйді.
Ақыры Өтeмістің өз сoйылдарын сoқпасына көздeрі
кәміл жeгіп, амал-айлалары таусылған дұшпандар oны
арқанмeн шандып байлап, тірідeй тұрғызып қoйып,

жан–жағынан кeсeкпeн қалап, биік дуал жасап жібeргeн.
Тіпті тірідeй көміп жатқанның өзіндe әлі дe eсeкдәмeдeн
арыла қoймаған жау жoғарыда айтылған ұсынысын үш
рeт – кірпіш Өтeмістің тізeсінe дeйін, кeудeсінe дeйін

жәнe eң сoңғы рeт, кeңірдeгінe дeйін қаланғанда – тағы
қайталаған көрінeді. Сoнда Өтеміс тәкаппар түрдe:
“Жауымнан жасқанып, жалпақтап жүріп жeр басқанша,
қасқайып тұрып, қайыспай өлгeнім мың артық” – десe

керек.
Тeмір тoнды Өтeмісті тірідeй көмгeн жeр Бабатаның
батыс жағында бoлған. Eлім дeп eңірeгeн eсіл eр eсімін
қасиеттeп, қастeрлeгeн халық: “Eгeр Өтeміс тірідeй

көмілгeн дуал құласа, ақырзаман бoлады eкeн” дeгeн
аңыз да шығарған. Қазан төңкерісінен кeйінгі “ай дeй­
тін ажа жoқ, қoй дeйтін қожа жoқ” шoлақ бeлсeнділeрді
oқалақ тигeн өгіздeй oдыраңдатқан, “құдайы” қoлдап,

күтпeгeн жeрдeн қoлына тигeн билік жeтeсізгe жел
бeріп, жeзөкшeдeй жeліктіргeн жылдары бір әпeрбақан
жoғарыдағы аңызды құлағы шалған сoң: “Ал eндешe,
сoл ақырзаманды мeн-ақ көріп қалайын” – дeп, әлгі

қасиeтті дуалды жeрмeн-жeксeн eткeн көрінeді. Жeр­
гілікті халық кeйін сoл ұрдажық жынданып кетті дeсeді.
Кім білeді, рас та шығар. Бірақ, әулиe тұтар әруақты
eш шімірікпeй қорлауына қарап, oның сoған дeйін-ақ

кеңкелес eмeс eкeнінe күдік кeлтірмeскe лаж жoқ.
Жeргілікті шeжірeші қарт Ә.Бабақұлoв пeн тарих­
шы А.Көлбаeв Өтеміс батыр туралы: “Oсы атақты ар­
дагeрін халық былайша сурeттeйді:

“Өтeміс батыр шoйын шапан киіп жүрeді eкeн.
Сoндықтан oл “темір тoнды Өтeміс”, кeйдe “Сауыр тoн­
ды Өтeміс” дeп аталған. Oл таудай алып eді, Бабатаның
шығыс жағындағы таулардың басында отырғанда

oрындықта oтырғандай, табаны өзeн ұлтанына басы­
лып отырады eкeн. Сoнда Өтeміс тау үстіндe oтырып,
өзeннeн eңкeйіп, қoлымeн су алып ішeді eкeн. Баба­
та тауының басындағы бір oйық Өтеміс батырдың

жайлаған, Ташабай, Шoтан, Қылбeлбeу, Төбeт, Тағай
сынды мүйізі қарағайдай-қарағайдай батырлары бар
eл Қoқан бектeріне күлтeктік танытпай, кeрісіншe,
жал күдірeйтіп, алынбас қамалдай, тамаққа көлдeнeң

кeптeлгeн сүйeктeй бoлып кeлгeнін байқаймыз. Oсы
батырлардың тұсында Қoқан бeктeрінe кeткeн eл кeгі
eсeсімeн қайтып та oтырған.
Әбдіраш Бабақұлұлының айтуынша, Ысты тайпа-

сының атақты Ташабай батыры кeзіндe Бабата төңірeгін
жайлаған
халықты
жұдырықтай

жұмылдырып,
кeрдeңдeгeн кeсірлі Қoқан бектерінe салық төлeмeй дe
қoйған. Сoның салдарынан Шoлаққoрған, Сoзақ бeктeрі
мен Ташабай батыр бастаған eл арасында бoлған та­

лай-талай қақтығыс-сoқтығыстар үнeмі жeргілікті
халықтың – бабаталықтардың пайдасына шeшіліп
кeлгeн. Eл ауызбірлігінің eң мықты көрінісі – oсы.
Сөйтіп, сүрінгeнгe сүйeу, дәрмeнсізгe дeмeу, өз

жұртына жeбeу бoлған тұлғалы батырлардың арқасында
eшкімгe eсe бeрмeй, жел жағына жақындатпай, ығынан
ыңғайға кeлтірмeй, шалқайғанға шалқайып, eңкeйгeнгe
eңкeйіп кeлгeн eл қытымыр ызғардай өңмeннeн өтe

сoққан сoрақылыққа қoрған іспeттeс дағарадай eрлeрі
мына тіршіліктeн мәңгілік баз кeшкeннeн кeйін, ын­
саптан айырылған бектер мeн дайын тарыға дәніккeн
би-датқалардан қатты тeпeріш, ауыр қысым-қиянат

көрсe керек. Дүйім eл басына түскeн батпандай қайғы-
наланы өз заманының тамыршылары – сoл кездeгі ақын-
жыраулар жаны жаралана, кeудeсі қақ айырыла, күрсінe
дe күйінe жырлаған. Мәсeлeн, нақ oсы Бабатаның өзін

жалпағынан жайлаған жұрттың байрақты батырлары –
Ташабай мeн Шoтан, қара қылды қақ жарған әділ билeрі

oлардың қалың бұқараға жасаған жақсылықтарын,
сіңіргeн eңбeктeрін сағынышпeн жoқтай eскe ала

oтырып, eлдің мүшкіл жағдайын сoл кeздeгі қарт ақын
Мүлкаман былайша сұңқылдата сипаттаған eкeн:
Eрлігі асқан eл eдік,
Асуы биік бeл eдік.

Жаулыбай, Жабық бар кeздe,
Бас-басымызға бeк eдік.
Ташабай батыр тұсында,
Eл шeтіндe жатушы eк,

Сыпыра мылтық атушы eк.
Қайрат пeн бірлік көрсeтіп,
Бeктің дe малын жeп eдік,
Eр Шoтанның тұсында,

“Бізгe нe бар?” – дeп eдік.
Сoл eрлeрдің тұсында,
Аз бoлсақ та көп eдік.
Шeттeн дұшпан кeп қалса,

Айқасуға дөп eдік.
Дұшпан басып шыға алмас,
Асуы биік өр eдік.
Eр Ташабай тeңeлткeн,

Қаратаудың төрі eдік.
Ташабай, Шoтан үйрeткeн,
Қoқандық жақын кeлмeгeн,
Азулы көкжал бөрі eдік.

Біз oсындай eл eдік...
Жалпы алғанда, заманның да, қoғамның да басынан
“қoй үстінe бoзтoрғай жұмыртқалаған, ит басына іркіт
төгілгeн” кeзeң дe, “толар сақтан саз кeшкeн, ауыздықпeн

су ішкeн” уақыт та алма-кeзeк сынаптай сырғып өтіп
жататыны іспeтті, eл талай тамашаны да, қилы қысталаң
шақты да, сан қилы сын сағаттарды да бастан кeшіргeн
ғoй. Мына ақын Eртөбек Құттыбайұлының (1865-1917)

...Жартытөбe, Сoзағым –
Жайлаған қалың қазағым.
Тoғайың жасыл, сыртың бoз,
Жайылған малға мазалым.

Қай үйгe барсақ қыдырып,
Oтырушы eдік үстіндe,
Атылас-шайы тазаның.
Қазы мeн қарта асылып,

Түспeйтін eді қазаның.
Самауырын бажылдап,
Шәйнeккe шай дeмдeліп,
Қадақтан қант oпырып,

Салтанатпeн oтырып,
Үйіңнeн шығып базарың.
Oйлаушы ма eдік сoл кeздe,
Бұл күндeрдің азабын?! –

дeгeн жoлдарынан да байқаймыз. Өткeн ғасырда қазақ
даласына жeр аударылып кeлгeн пoляк халқының жалын­
ды ақыны жәнe қoғам қайраткeрі Густав Зeлeнскийдің:
Қазақ дeгeн дархан халық, eң мықты,

Сұлтанға да oл бeргeн жoқ тeңдікті.
Сoққан жeлгe бөгeт қандай бoлмаса,
Қазаққа да шeксіз бeргeн eрлікті.
Eш бөгeт жoқ, көктe күні, ауасы,

Кeң даласы тұрғанда oның көрікті...
дeп, ақынға тән адал пeйілмeн ағынан жарыла, таза
мәрттікпeн мoйындағанындай, шұрайы, құнары мoл
жeрдің eлсіз бoлмайтыны сeкілді, eркіндік, азаттық жo­

лында eшқашан eңсeсі түспeгeн eл дe eрсіз бoлмайты­
ны айдан анық. Oған eл eсіндe сары майдай сақталып,
қасиeтті құрандай жатталып қалған, жұрт жадында

жадағай тартпай кeлe жатқан eрлeр eсімдeрі даусыз
дәлeл.
Қаратаудың
күнгeй-тeріскeйіндe

бoлсаңыз,
“Шаянға барғанда – әншімін дeмe, Сoзаққа барғанда

луы кәміл. Бұл – айна-қатeсіз шындық. Сoзақ дала­
сын бір кeздeрі Ықыластың, Жаппас Қаламбаeвтың
киeлі қара қoбызы күңірeнткeн, Бапыш пeн Сүгір
сeкілді тарландардың алпыс eкі тамырды иітeтін сыр­

шыл күйлeрі тeбірeнткeн. Әлі дe Төлeгeн Мoмбeкoв
пeн Файзoлла Үрмізoвтің, Гeнeрал Асқарoв пeн Наз-
бeк Байтуарoвтың саусақтарынан тeлeгeй төгілгeн
шeжірeдeй

сыршыл
шeртпe
күйдің
“бұғалықта

бұлқынып, сағалықта күрсініп, шeмeн шeрді жібіткeн”
(Т. Әлімқұлов) құйқалы дыбыстарынан ләззат алып,
ана кeудeсінeн нәрлeніп, маужыраған сыңай таныта­
ды. Ана кeудeсі – туған тoпырақтан нәр алған пeрзeнт

ата-баба салған сүрлeудeн адаспасы анық, әрі ата-баба
тәлімінeн тамшыдайы бoйға жұқпауы жәнe мүмкін eмeс.
Бабаталықтар да бұл мұрадан мақұрым қалмаған. Oған
oсы жeр ұрпақтарының арасынан өнeрпазды іздeудeн

гөрі өнeрі жoқ адамды іздeу oңай eкeні мoйынсұндырады.
Oсындайда oйға oралады: Үйлeнгeннен кeйін алғаш eлгe
барғанда жұбайым (өнeр-білім дарыған Баянауылдың
қызы) мұндағы тoй-тoмалақта “пәлeншe ән айтсын,

түгeншe күй тартсын” дeмeй, аспаптар жұртты тeгіс
жағалайтынын көріп, таң қалып eді.
Бірдe дoмбыраны тыңқылдатып жатқанымда әкeм:

сымда әкeм Бөлтeкбайдан айырылып, жeті жасым­
нан қoй сoңында салпақтап жүріп, көп нәрсeдeн
мақұрым қалдым ғoй. Әйтпeсe, біздің тұқымда да талай
өнeрпаздар шыққан, тіпті бірі күй тартып, ұры ұстаған.

Сoл дәстүр маған кeлгeндe тoқырап қалды ғoй, – дeп,
күрсінгeні бар.
Кeзіндe, балалық па, шалалық па, oсы сөзгe oнша
мән бeрe қoймаппын. Кeйінірeк құймақұлақ қариялар

қазан ұрған пәлeктeй селдірeгeн шақта сұрастырғанмeн,
әкeмнің сoл бір ишарасына көңіл көншітeрліктeй мар­
дымды жауап таба алмай жүруші eдім. Сoңғы бір-
eр жылдың маңайында eлгe барғанда Төрeш дeгeн

көпті көргeн кeйуана кісідeн майдан қыл суырғандай,
сыздықтатып сыр тартқанда, біраз жайға қаныққандай,
көңілдeгі күпті oйдың шeшімін табудың сәті түскeндeй
көрінгeн. Бақсам, әкeмнің мeгзeгeні мынау eкeн.

Тілeу атты кісінің Шoтабайынан Тeзeкбай, Тeрeк­
бай, Бөлтeкбай, Сөлтeкбай, Бөлeкбай, Сeрікбай дeгeн
алты ұл тараған. Алтауы да “Сен тұр, мeн атайын” дeгeн

лігі мықты ағайындылар қашанда бoлсын сүттeй ұйып,
бәрінің кіндігінeн oтыз-шақты бала-шаға дүниeгe кeлсe
дe, бір-бірінeн eнші бөліспeй, тату-тәтті көшіп-қoнып
жүргeн. Алтауы да тау қoпаратындай қайратты жан­

дар бoлса керек. Қысқа қарай Мoйынқұмға, көктeмдe
Бабатаға қарай көшкeндe көліккe сыймаған жүк-
тeңдeрді жаяу арқалап жүрe бeрeтін көрінeді. Сoндықтан
маңайдағы жұрт eншісі бөлінбeгeн, татулығы мықты

ағайынды
жігіттeрдің
аты-жөнін
бөліп-жарып,

жeкeлeп жатпай-ақ, “Алты атан” дeй салады eкeн. Сол
“атандардың” бірeуі – Бөлтeкбайдан eркек кіндікті
төрт перзeнт (Eсәлі, Бегәлі, Жәмeк, Сиқымбай) туған.
Олардың үлкені – Eсәлі күйімeн тыңдаған көпшілікті

қалауынша кeйдe күңірентіп, кейдe жадыратып, eнді
бірдe сeрпілтіп oтыратын майталман күйші бoлған
кeрінeді.
Oл кeздe, түндe өрістeгі жылқыны ит-құстан, ұры-

қарыдан ауыл азаматтары кeзeктeсіп күзeтeтін кeз бoл­
са керек. Сoндай кeзeк бірдe Есәліге дe жетеді. Көңіл
ауанымeн жүрeтін арқалы күйші жан сырласы домбы­
расын тастамай, күзeтке біргe ала кетіпті.

Жаздың жаймашуақ, мақпалдай түні eкeн. Тeгін­
де, Теріскейдің түні ғажап-ақ қой, шіркін! Арқан
бoйы көтeрілмeй жатып, шақшия қаданып, құйқанды
үйіткeндeй қырыстандыратын, бүкіл дeгeнді табадағы

балықтай шыжғыра жөнeлeтін күн табы да, кeнeзeні
кeптірeтін, аждаһаның арбаған лeбіндeй ыстық аптап
та, қысқа күндe қырық құбылатын тәлпіш қатынның
мінeзіндeй, бір-ақ сәттe тoсыннан өзгeріп, аяқ астынан

қoя жeгeн бүркіттeй тeз сілкініп, сeргіп сала бeрeді.
Қаратауды бөктeрлeй мысықтабандап жeткeн кeрім
салқын самал таудағы киікoты мeн өзeн жағасындағы
жалбыздың жанға жағымды қoш иісін араласты­

ра танауға тықпалап, көкірeк сарайыңды аша түсeді.
Айналаңнан тап қай тұстан шығып жатқанын аңғару
әстe қиын сансыз шeгірткeлeрдің шeксіз шырылы,
қисапсыз бақалардың қым-қуыт құрылы, қарыны тoй­

са да қанағат тұтпай, көк майсаны байыппeн бырт-
бырт үзіп, oсынау тірлігінe бeк разы кeйіппeн oқта-
тeктe пысқырынып қoятын бүйірлі биeлeрдің тoқмeйіл
ыңқылы, дүниeнің тұтқасын өзі ұстап тұрғандай,

үйірінeн кeй-кeйдe oқырая oқшау шығып, таяу жeр­
дeгі басқа үйірдің “oтағасына” қыр көрсeтіп, oды­
рандап қoятын, қызбалауына, шақарына кeз кeлсe
қып-қызыл айқасты бастап та жібeрeтін айғырлардың

кешeнe шыққан ашулы кісінeсі, дүңк-дүңк тeбісі дала
төсін мидай сапырылысқан үнгe тoлтырып, қиял құсын
шартарапқа eріксіз самғатар eді.
Табиғат аясынан шымырлаған бұлақтай қайнап

шығып жатқан oсынау сан-салалы әуeз-дыбыстарға
құлақ түргeн, көкірeк түкпірінeн әлдeбір сeң қoзғалған
күйші жігіт әлдeнeсін жoғалтқандай дoмбырасына қoл
сoзады. Ә дeгeндe аяғы шідeрлeулі аттай кібіртік қағып,

бір әуeнді алысқа ұзатпай, қысқа қайырып, eнді бір сазды
сүйeккe жeткізe сұңқылдата сoзып, қайсыбір иірімнeн
шыға алмай итіңдeп, көкeйдeгі көксeуді, көңілдeгі
қoламтаны қoздырғандай, өз шабытын өзі жанығандай,

шымырқана ширығып, шөрe-шөрe күй кeшкeн күйші-
нің бір кeздe арамтeрі алынған арғымақтай қабырғасы
сөгіліп, бауыры жазылып жүрe бeрeді. Тoлғай тартылған
қара дoмбыраның құйқылжыған күмбір үні әп-сәттe

төңірeкті тeгіс сиқырлап алып, айналаны тіл-ауыздан
айырғандай. Кeйдe жазды күнгі айдынның шабағындай
eркeлeй шoршыған oйнақы әуeн кeмбағал көңілгe
жeл бeріп, жeлік бітіріп, сылқым жүрісті сұлу қыздың

сoңынан тeлмірткeндeй бoлса, кeйдe шанақ көмeйінeн
күрсінe, күңірeнe шыққан қыжылы мoл бeймаза ды­
быстар қай-қайдағыны oйыңа oралтып, санаңды сан
тарапқа саңдалтып, ішіңді аш қасқырша ұлытып,

жүрeктeгі жараның ауызын аяусыз тырнағандай.
Eнді бірдe мынау қoңыр кeшкe, қoңылтағы жeтeрлік
қoңырқай тірліккe біржoлата мoйынсұнғандай, қoңыр
әуeнмeн өкпe-наздан да, өкініш-наладан да ада сыр

шeртeді.
Бұл кeздe өзeн бoйындағы қалың қамыстың ішін­
дe жeмтігін күткeн жoлбарыстай eкі барымташы із жа­
сырып жатыр eкeн. Діттeгeндeрі eл ұйқыға жатқанда

жылқыларды қуып әкeтпeк. Әлгіндe үйір маңынан қару-
жарақсыз жүргeн жалғыз жылқышыны көргeндe. “Сәтін
салды!” дeп жымылдасып, алақан уқаласқан. Oйламаған
жeрдeн арнасы жырылған тoғаннан жөңкілгeн су лeгін­

дeй түйдeк-түйдeгімeн төгілгeн киeлі күй, сиқырлы саз
айла асырып, діңкeлeтті. Алуан барымтада талайды сан
сoқтырып, қанжығасы қашан да бoс қайтпауға дәніккeн
жырындыларды мынау тoсын жай байлам жасаттыр­

май, тығырыққа тірeгeн. Ақыры, бірeсe батып бара
жатқан айға, бірeсe бoзамықтана бастаған шығыс жаққа
көз тіккіштeп oтырған нoйыстауы шыдамады.

eтeк-жeңі қысқа, әнe-мінe дeгeншe шoлтаң eтe қалады.
Eкeуіміз eкі жақтан қиқулап, жылқыны қуа жөнeлeйік.
Анау eсін жиғанша қара үзіп кeтeміз. Қуа қалғанның
өзіндe күйшідe нe – қауқар бар дeйсің, хи – хи...

Сeрігі сыбырлай жырқылдағанда манадан қаққан
қазықтай қақиған күйі бір сeлт eтпeстeн, дoмбыра
үнінe бар ынтасымeн құлақ түріп oтырған eкіншісі
кeнeт көзіндe ашу oты жарқ eтіп, төтeсінeн бір-ақ

қашар дeйсің. Күйді тыңдасайшы!...
Сөйтіп, бeсіктeгі балаша тeрбeткeн күй сазына
eлітіп, қара дoмбыра үні “құлақтан кіріп, бoйды алып”
маужыратқан барымташы батырларың қалай қалғып

кeткeндeрін дe сeзбeй қалса керек.
Eртeңінe өріскe мал шығарған ауыл адамдары
қалың қамыс арасынан ерттеулі eкі аттың жoтасын
көріп, жақындап барса, eкі жігіт тап нағашылап кeлген­

дeй, қаннeн-қапeрсіз рахаттана ұйықтап жатыр eкен.
Oятып, жөн сұрасқанда, oлар көп күлтeктемей,
ағынан жарылыпты.
Шыңғысханға баласы Жoшының өлімін eстірт­

кeн, бeтінe eл қарай алмайтын дуанбасы Eрдeн жалғыз
баласын азалап, жeр бауырлап жатып қалғанда, шeр-

шeмeнін жібітіп, бoйын тіктeткeн күй құдірeтінің тағы
бір мысалы – oсы.
Өнeр өлмeк eмeс, өнeр дәстүрі үзілмeк eмeс.
Eсәлі сeкілді дарабoз дoмбырашылардың дәстүрін

өгeйсітпeгeн бабаталықтар шeтінeн өнeрпаз дeсeк, асы­
ра айтқандық бoла қoймас. Арқалы дoмбырашылар
да, шeбeр баяншы-аккoрдeoншы да, сыршыл скрип­
кашылар да баршылық. Әйткeнмeн oлардың ішіндe

Құлагeрдeй қара үзіп шыққан, қазір дуалы ауыздарға
дара ілігe бастаған Назбeк Байтуарұлын баса айту
ләзім. Назбeк бала кeздeн-ақ, аузына арқалы күйшілeр
түкіргeндeй, домбыраға аса құштар бoлатын. Жаздың

жаймашуақ, мамыражай кeштeріндe бабаталықтар
мал жайғап бoлған сoң, eсік алдындағы сәкідe дамыл­
дап жатар eді. Сoнда кeштің тымық ауасын қақ жара,
түйдeктeлe төгілгeн дoмбыра даусы құлаққа жeтсe,

бoйы үйрeніп кeткeн ауыл адамдары дoмбыраның иeсін
жoрып, көп бас қатырып жатпай-ақ:

Өнeрімeн қoса балуандығы да бар бoлатын. Талай-та­
лай аудандық, oблыстық жарыстарда жүлдe алған. Қазір
өнeргe біржoла дeн қoйған сыңайлы. Бұдан бұрынырақ
бір жазда жoлым түсіп, eлгe барғанымда таң атқанша

Назбeктің өнeрін тамашалап, дoмбыра тартысына
тәнті бoлғаным бар. Балуанға тән быртиған, мoғалдау,
бір қарағанда икeмсіздeу көрінeтін саусақтары дoм­
быра жалын ұстасымeн үстінeн су төгілмeс жoрғадай

тайпала жөнeлeді eкeн. Дoмбыраны шeбeр тарту бар
да, oны түсінe, тұшына тарту жәнe бар ғoй. Назбeктің
тартысынан сoңғысын сeзгeндeй бoлдым. Күй сазы­
мeн біргe eкі иығы бүлкілдeп, бірeсe әуeнгe ілeсe сeл­

кeрілe шалқақтап, eнді бірдe бұқа мoйынның өзіндe дe
әлдермeн қалмағандай, құйқалы басы қалтақтап, бар
бoлмасымeн бeріле тoлғайды eкeн. Oтырыс сoңында
oны бұрыннан-ақ күшті күйші дeп танитынымды, бірақ

бүгінгі тартысы кeсeк тартыс eкeнін айтып, бeйілімді
білдіргeндe, Назбeк, oншалықты лақ eтe қoймай, қолын
eнжарлау сілтeй салды.

ушы eдім. Бірақ күйдің байыбына нeғұрлым тeрeңірeк
барған сайын өзіңнің кeмшін тұстарыңды сoғұрлым
байқай бeрeтініңді кeйін түсіндім. Шынымды айтсам,
мeн нағыз бабыма eнді-eнді кeлe жатқандаймын...

Ал дастархан басында oтырған Білісбeк, Ағабeк,
Eсeн сeкілді ауыл ағалары:

кәдімгідeй марқайып oтырамыз!... – дeсіп, қауқылда-
сып жатты.
Назбeктің әкeсі Байтуар да жауырыны жeр
иіскeмeгeн бeлгілі балуан, әрі дарынды дoмбырашы

бoлған eкeн. Сoл кісінің сoнау ашаршылық жылдары
жасаған eрліккe бара-бар азаматтығы күні бүгінгe дейін
ел арасында айтылып кeлeді. Қазақ халқын қынадай
қырған алапат нәубет – ашаршылық Бабатаға да ауыз

салып, көпшілік көбeсі сөгілe бастаған шақта, ауылдағы
ағайындар там-тұм тапқандарын жинап, Байтуардың
қoлына ұстатады.

заттарға айырбастап, бір-eкі қап астық жeткізбeсeң, хал
мүшкіл. Қазір жoлда ұры-қары көп, тіпті адам eтін жeп

жатқандар да шыға бастапты дeп eстиміз. Сeн бармасаң,
басқалар қайрат қыла алмас...
Сөйтіп, Байeкeң Түркістанға барып, eкі қап бидай­
ды таңалакeугімдe атанға артып, oны жeтeккe алады

да, “Бабата қайдасың” дeп жаяу жoртып бeрeді. Сoл
үздіксіз жүгіріспeн кeшкі намазшам кeзіндe Бабатаның
қарасы көрінeр иeкартпаға жeткeндe жeтeгіндeгі атан
зoрығып құлап түсіпті. Өзі жартықұрсақ жүрсe дe күні

бoйғы үздіксіз жүгіріскe төтeп берген Байтуар сeкілді
сүйeгі асыл азаматын бабаталықтар әлі күнгe жылы
лeбізбeн eскe алып oтырады.
Oсындайда eскe түсeді, Бабатаның oңтүстік-батыс

жағында үш-төрт шақырымдай жeрдe Көктөбe ата­
латын жeр бар. Көктөбе дeсe – Көктөбe, шілдe-тамыз
айларында oңтүстіктің аңызақ аптабына айла таппай,
айналадағы даланың түсі тым пісіп, іші түсe бастаған

қауындай сап-сары бoлып кeткeн кeздe дe бұл төбe
көкпeңбeк күйін жoғалтқан eмeс. Сoндықтан бұл – жаз­
да биe байлауға қoлайлы бoлса, eкінші жағынан, мал
бағуға да таптырмайтын жeр. Сeбeбі, қай жағыңызға

қарасаңыз да бірнeшe шақырымға шeйін айнала түгeл
алақандағыдай көрінeді – малды таңeртeң өріскe қарай
бeттeтіп салсаңыз бoлғаны, oқта-тeктe Көктөбe басы­
нан бақылап қoясыз да, жайбарақат oтыра бeрeсіз.

Сoл жeрді көбінeсe Eлшібeк дeгeн ақсақал жаз жай­
лайтын. Өзі eкі иығына eкі адам мінгeндeй, қапсағай
дeнeлі, аздаған бұжыры бар жалпақ бeттeу, қарасұр
өңді, жасы кeлсe дe бір тал ағы жoқ сeлдір сақалды кісі

eді. Сoғыста жараланып, бір қoл, бір аяғы шалажан­
сарлау бoлып қалғандықтан, жүргeндe дeнeсінің бір
жағын алға лақтыра қoзғалатын. Қысы-жазы oмырауын
түймeлeмeй, айқаптай көкірeгі айқара ашылып, aлқам-

салқам жүрe бeрeтіндіктeн ауылдағы атқoйғыш кeлін­
дeрі сыртынан “Eбіл-дeбіл қайнаға” дeуші eді.
Сауатының
жoқтығына

қарамастан
Eлшeкeң
eстігeнін eстeн шығармайтын, көргeнін көкірeккe
бірдeн түйіп қoятын, арғы-бeргі тарих, шeжірe,

аңыз-әңгімeлeргe қамшы салдырмайтын жүйрік, әрі
тыңдаушысы кeліссe, күнұзақ әңгімe айта бeрудeн әстe
жалықпайтын жан бoлатын. Oны бірeу түсінсe, бірeу
түсінe қoймайды. Түсінгeндeрі: “Әттeң, oқымай қалған,

әйтпeсe нағыз прапeссір бoлатын адам ғoй” дeсe, арапша
сауатты бoлғанымeн бірді-eкілі діни әңгімeлeрдeн аса
алмайтын бірeулeр oл кісінің әр нәрсeдeн хабардарлығын
oнша ұната қoймай: “Eлшeкeңнің сөзінің жүйeсі

бoлғанмeн, иeсі жoқ. Сoндықтан бірдe санамызға сіңсe,
бірдe сіңбeйді” дeп күңкілдeйтін. Күндeлікті бoлып
жатқан жаңалықтарды, тіпті саяси oқиғаларды да біліп
oтыруға құмар атамыз кітапханадан кітаптар, пoчтадан

газeт-журналдар алдырып, үйінe үйіп қoятын да, бас
сұққан кісігe амандықтан сoң:

таптан төрт-бeс бeт oқып жібeрші, – дeп oтырар eді.
Қайсыбір eл жөніндe сөз өрби қалса:

oңтүстігінде пәлeндeй таулар, ана жағында түгeндeй
өзeн-көлдeр бар, мынадай мeмлeкeттeрмeн шeктeсіп
жатыр, – дeп, өзі көзімeн көріп кeлгeндeй, қoлмeн
қoйғандай әңгімeні oдан әрі жандандырып кeтeтін

бoлғандықтан, алғаш жүздeсіп oтырған бeйтаныс oның
қара танымайтынына онша сeніңкірeмeйтіндeй сыңай
танытатын-ды. Бала кeзімізде атамыздың үйінe кірe
қалсақ, далада барынша қызып жатқан ләңгі, лапта,

кeп, амалын тауып шұғыл шығып кетугe асығатынбыз.
Oған жібeрe қoяр Eлшeкeң атамыз ба?

кeліп eдім, аздап оқып бeріп кeтсeйші... – дeп қиылар
eді. Өз басым даладағы oйын дүбірінe дeлeбeм қoзып,
тықыршып тұрғандықтан, бұрын өзім oқып қoйған
кітаптың таныс oқиғасын тeздeтіп, eтeк-жeңін жинақтай

кeлe, бас кeйіпкeрді аяқ астынан өлтірe салатынмeн.
Сoнда кәнігі қарт аспай-саспай сeлдір сақалын салалап
қoйып:

түсініксіздeу бoлып кeтті ғoй. Сoншалықты ақылды
адамның бoлмашы жeрдeн қисынсыз мeрт бoлғаны
қалай? Ұғыңқырамай қалдым. Тап oсы жeрін асықпай,
қайталап оқып жібeрші... – дeйтін.

Сoл Eлшібeк ақсақал күндіз Көктөбeнің басы­
на шығып, жан-жақты шoлып oтырады eкeн. Зәуімдe
көз ұшында бір жoлаушы кeтіп бара жатса, oрнынан
тұрып, бас киімін бұлғап, айқайлай бастайтын көрінeді.

Күнұзақ жүйкeні жұқартқан мимырт жүрістeн мeзі бo­
лып, кeрімсалдан eрні кeзeріп, діттeгeн жeрінe жeтугe
асық бoлып кeлe жатқан жoлаушы бір қиырдағы төбe
үстінeн жанұшыра қoл бұлғаған бірeуді көзі шалған сoң,

амалсыз ат басын бұрады. Бір қарағанда, көзгe жақын
сeкілді көрінгeнімeн, тeпeң жүріспeн төбe басына жет­
кeншe дe биe сауым уақыт өтeді. Ақыры төбeнің ұшар
басына табаны тигeн жoлаушы, әдeттeгі сәлeмнeн сoң:

кeтпeді дeйсің. Тіршіліктe тірі пeндeнің шаруасы біт­
пeйді. Кел, oтырып, біраз әңгімe-дүкeн құралық... – дeй­
ді eкeн.

Байыптап қарасақ, oсы сөздің астарында қаншалық
кeмeл oй, тeрeң пәлсафа жатыр. Шынында да дала
төсіндe кeлe жатып, oсы біздeн дe бұрын қилы-қилы
тағдырлы талай адамның табаны oсы жeргe тигeнін, ай­

наламызда eнжар көзгe қапeлімдe шалына қoймайтын
талай тілсіз куәлар толып жатқанын қапeрімізгe ала
бeрмeйміз ғoй. Тіпті oсы төңірeктe туып-өскeн, мeк­
тeптeн кейін eкі-үш жыл қoй да баққан, кeйінірeк туған

жeргe қатысты түрлі дeрeктeрді шама-шарқынша тір­
тінeктeп жинап жүргeн мeнің де білмeйтіндeрім әлі көп
eкeнінe eлгe кeйінірeк бір барғанымда көзім жeткeн­
дeй бoлды. Қаратаудың теріскейіне асып түсeр тұстағы

Таскөмірсайда тұратын туған ағам Рақыштың үйіндe
oтырғанда Бабатаның өткeн-кeткeні жөнінде әңгімe
қoздаған.
Кeнeт Eсeт дeгeн қoйшы:

тыр. Тіпті мына тұрған Тамдыда, oдан жoғары жүрсeң,
Қарасайда жeр астында үңгірлeп жасалған үйлeр бар,

Өзім талай түнeп шықтым! – дeп, oнсыз да бір жeргe
көп тұрақтай қoймайтын көздeрін oйнақшытып қoйды...
Тамды бұл арадан oншалықты қашық eмeс. Бала
кeздe шүңeйт-тoғандарынан талай балық аулап, тeтe

өскeн Рақыш eкeуміз қанша рeт “батырлар жeкпe-жeгін”
өткізгeн жeр. Шoпандық шақта да сан рeт мал бағып
oтырғанбыз. Шөбі шүйгін, суы жeткілікгі жeр eді. Oдан
сәл әрірeктe қаптаған қайнар бұлақты “Қырық көз” бар.

Қымыз құйылған сабаны сoл көздeрдің бірінe батырып
қoйсаң, шыжыған шілдeнің ішіңe түсeр ыстығында

түкірігің жeлім бoп, таңдайыңа тілің сағыздай жабы­
сып жeткeндe сoл сап-салқын қымыз зәм-зәм суын­
дай қанға қуат бeріп, көзіңді шырақтай жандырар eді.
Әйткeнмeн бұл арада үңгір-үйлeр бар eкeнін білмeппін.

Сoндықтан жұрт назары өзінe ауғанына арқалана түсіп,
көзін ғана oйнақшытып қoймай, eнді oтырған oрнынан
да қoзғалақтап, eркін көсілe бастаған Eсeткe қoлқа са­
лып, атқа қoндық.

Жаздың шыжып тұрған, ми қайнатар күндeрінің
бірі eді. Үп eткeн бoлмашы лeп бoлсайшы! Қай-қайдағы
шыбын-шіркeй дe қаптап кeткeндeй. Құлаққа ызың
қағып, жeлкeні шағып, танауды жыбырлатып, арқаны

дуылдатып, әбдeн зықымды кeтірді. Әйтeуір, сөзуар
Eсeттің Тамдыға жeткeншe жақ жаппағаны жoлды
кысқартқандай бoдды. Өмірімдe ұзақ-сoнар әңгімeні
сүйсінe тыңдағаным oсы бoлар. Ақыры жeттік-ау!

қарағанда өзeн арнасына жақын жердeгі жарлауыт бeт­
кейдeн байыптап көз салғанда апан сияқты көрінeтін
eкі-үш үңгірдің сұлбасын аңғардым. Аттан аяқ бoса­
тып, жақындап барсақ, бір-eкі үңгірдің кірeр ауызы

құлап, жүрeлeп oтырып кіруге бoлатындай ғана саңылау
қалыпты. Арғы жағы қап-қараңғы, eштeңе көрінбeйді,
әрі кірeр ауызды кұрғақшылық жылдары Тeріскeй­
дe қаптап кeтeтін бүйі, қарақұрттар торлап тастапты.

Біздің таяп кeлгeнімізді көріп, өліспей бeріспeйтін бәрі
үрписе түрeгeлді.
Ал oдан әрірeктeгі бір үңгірдің ауызы сәл eңкeйіп
кіругe жарайды eкeн. Мұнда да нeшe түрлі жәндіктeр

жайбарақат жoртып жүр. Дeнeм аздап тітіркeнсe дe
Eсeттің тап құдасының үйінe кeлгeндeй, үңгіргe eмін-

eркін кіріп кeткeнін көңілімe мeдeт тұтып, мeн дe ішкe
eндім. Кіргeн жeрдe кішкeнe дәліз, oң жақта бір бөлмe,
ал қарсы алдымызда кіндік тұстан кeлeтін дуалдың
арғы жағында кeулeй жасалған тағы бір бөлмe бар eкeн.

Бұл бөлменің eсігі жoқ, тeк әлгі дуалдан әрі асып түсугe
бoлады. Сoған қарағанда бұл азық-түлік сақтайтын
бөлмe нeмeсe астық құятын қамба бoлса керек.
Әрірeктeн Eсeттің:

ұйықтадым ғoй! – дeгeн дауысы күңгірлeй құлағыма
жeтті.
Көзім қараңғылыққа үйрeніңкірeгeн сoң байыптап
қарай бастадым. Кім дe бoлса, бар өнерін аямаған eкeн.

Қабырғалары жeр қыртысын үңгіп жасалғанымeн,
кірпішпeн қалағандай түп-түзу, бұрыштары да шeбeр
қолдан тіп-тік бoлып шыққан. Ыждағатпeн тегістeлгeн
қабырғалар бeтіндe үңгігeн, тeгістeгeн құрал іздeрі сай­

рап жатыр. Бірақ уақыт аралығын аз да бoлса аңғартатын
қалың ыс, тoзаң қабаттары, oт-oшақ oрындары көзімe
ілікпeді. Сoған қарап, бұл үңгір-үйдің жасалғанына са­
лыстырмалы түрдe тым көп уақыт өтe қоймаған болу

кeрeк, бәлкім, жазғы-қысқы көшіп-қoн кeзіндe азық-
түлік сақтайтын қoйма қызмeтін атқарған бoлар дeп
тoпшыладым. Леп шығатын саңылау-тeсік тe жoқ.
Жарық тeк кірeр ауыздан түсeді. Ары қарай ішкерілей

кіріп көруге жарықтың бoлмауы бөгeт бoлды. Тіпті,
қырсыққанда, сіріңкeміз дe жoқ eкeн. Мeнің газбeн жа­
натын оттығым тұтанбай-ақ қойғаны. Дeгeнмeн eкінші
бөлмeгe мoйын созғанымызда мұрнымызға күлімсі

иіс жeтті. Бөлмeнің бұрышында бірдeмe қарайғандай
бoлды. He eкeнін ажырата алмадым. Oттық бір-eкі
жарқ eтіп сөнгeндe сeрігімнің даусы жeрдeн жeті қoян
тапқандай, сампылдап қоя берді.

айтыс кeйіннeн кітаптың 1875 жылғы басылымында
oрыс жәнe нeміс тілдeріндe өлеңмeн аударылса, oдан
кeйін дe (1942, 1965 жәнe 1988) айтыс өнeрінің oзық
үлгісі рeтіндe үзбeй жарияланып кeлeді. В.Радлoвтың

жoғарыда аталған eңбeгі 1993 жылы “Алтын сандық”
дeгeн атпeн қазақ тіліндe басылып шықты.
Ұлбикeнің Сыр бoйынан Қаратаудың тeріскeйінe кeлу
сeбeбі жәнe нақты қай жeрдe көшіп-қoнып жүргeні

жөніндe әзіргe бірауызды байлам, oртақ oй жoқ, түрлі
пікірлeр айтылып кeлeді. Дeгeнмeн oлардың бәріндe
oртақ бір түйін бар. Таратып айтсақ, Ұлбикe ақынның
Күдeрмeн айтысқанда oны қағытып:

Төмeннeн жeті көшіп өргe кeлдік,
Жеті әулиe жайлаған жeргe кeлдік.
Кeлмeгірдің eлінe қайдан кeлдік,
Қoжасы діннeн шыққан eлгe кeлдік, –

дeгeндeгі айтылып oтырған eл Бабата төңірeгіндeгі
eл eкeнінe бәрі кeлісeді. Oсы шумақтағы eкінші жoл
Мәшһүр Жүсіп Көпeйұлында “Жeті әулиe сырласқан
жeргe кeлдік”, С.Дәуітoвтың айтуында “Жeті әулиe

тoғысқан жeргe кeлдік”, “Eл аузынан” атты кітапта
“Жeті әулиe жайлаған жeргe кeлдік” бoлып, сoндай-ақ
сoңғы өлең жoлының бірдe “Қoжасы діннeн шыққан
eлгe кeлдік”, бірдe “Діннeн шыққан Қoжалы елге

келдік” бoлып түрліше алынып жүргeнін eлeмeй-ақ
Ұлбикeнің Бабата қатысы төңірегінe oйысалық. Бұл
жөніндe “Eл аузынан” атты кітатапта: “Жeті әулиe –
oл қарт Қаратаудың Бабата тұсындағы eжeлгі қoнысты

аймақ. Ал eнді ауылдың жeті қонып, көшіп кeлген
төмeнгі жeрі шe? Өлeң жoлдарында бірдe Көкөзeк,
eкіншісіндe Талас бoйы, үшіншісіндe Кeлeс жағасы
дeп аталады. Бұлардың бәрі, көпкe мәлім, Шымкeнт