9 Т а р а у

Педагогикалық мамандықтар бойынша орта кәсіптік білім берудің бағдарламаларын жүзеге асыратын білім мекемелерінің оқу процесінде қолдануға арналған оқулық ретінде кәсіптік білім беру жөніндегі сараптама кеңесімен рұқсат берілген

КБЖ74.00я723

Пікір жазғандар :

С.А.Баранникова - педагогика ғылымдарының кандидаты, РФ білім және ғылым министрлігінің ОӘК төрайымы, №8 педагогикалық колледждің директоры, Мәскеу қаласы; Н.Н.Тришина - №292 жалпы білім беретін мектептің директоры, Москва қаласы; Н.А.Морева - педагогика ғылымдарының кандидаты, Мәскеу мемлекеттік педагогикалық университетінің мектепке дейінгі педагогика кафедрасының доценті.

Якушева С.Д.

Я499 Педагогикалық шеберліктің негіздері : орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / С.Д.Якушева. – 6-бас., стер. – М. : «Академия» Баспа орталығы, 2012. – 256 б.

Оқулықта педагогикалық шеберлікті алу процесі зерттелген, болашақ педагогті тәрбиелеу мәдениетінің негіздерін ашып көрсеткен, тіл мәдениетін дамытуға бағытталған практикалық тапсырмалар мен жаттығулардың топтамасы ұсынылған. Оқулық ОП.01 «Педагогика» пәнін оқыту кезінде «Білім беру және педагогика» бойынша ірілендірілген топтың мамандықтарына арналған ОКББ ФМБС-на сәйкес қолданылуы мүмкін.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

Компьютерлік беттеу: В.А.Крыжко. Корректорлар Н.В.Козлова, Э.В.Юрга, В. Н. Рейбекелъ Бас. № 106109267. Басуға қол қойылған 07.06.2013. Формат 60x90/16. Гарнитура «Таймс». Офс.қағаз № 1. Офсетті баспа. Шарт. бас.б. 16,0. Тираж 1500 дана. Заказ № АҚБ «Академия» баспа орталығы. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мир даңғ,101В, бет. 1. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29. Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16476 05.04.2013. Баспаның электронды тасығышы арқылы басылған. «Тверь полиграфиялық комбинаты» ААҚ, 170024, Тверь қ., Ленин даңғ, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.

Home page - www.tverpk.ru Электрондық пошта (E-maіl) - sales@tverpk.ru Кітаптың мұқабасын безендіру кезінде Беноззо Гоззолидің «Тагасттағы мектеп» суретінің репродукциясы пайдаланған Берілген басылымның түпнұсқа-үлгісі «Академия» баспа орталығының жекеменшігі болып табылады және оны құқық иесінің келісімінсіз

кез келген әдіспен қайта басып шығаруға тыйым салынады.

Тұлғаның қалыптасуында білім маңызды орын алады. Ол адамның дүние танымын ғана емес, сонымен бірге даралығының дамуын, оның ерекшелігін қамтамасыз етеді. Еңбектің заманауи нарығы психологиялық-педагогикалық бағытындағы оқу орындары түлектерінің кәсіби біліміне де, жалпы гуманитарлық дайындығына да жоғары талаптар қояды. Жақсы маман өз білімін үнемі толықтырып отырады. С. И. Гессен бүгінгі күні де өзекті болып табылатын білім мен мәдениет арасындағы өзара қатынас проблемасын қойған. Бұл байланыстың қажетті шарты білімнің мәдениетке сіңісуі және керісінше, мәдениеттің білімге сіңісуі болып табылады. Білім – мәдениеттің бөлігі, ол оның сақталуына және дамуына ықпал етеді. Білім алу үдерісі әлемді тануды қамтамасыз етеді, тұлғаның даралығын, қайталанбас ерекшелігін дамытады, әлемдік мәдениеттің бар байлығын игеруге мүмкіндік береді. Е.В.Бондаревская айтқандай, адам өз мәдениетін дамыту және өмір шығармашылығы үшін ерікті, себебі мәдениет адамы – өз тағдырын өзі шешуге қабілетті еркін тұлға, мәдениет адамы – адамгершілігі бар тұлға, себебі ол өзін-өзі адамгершілік және эстетикалық жетілдіруде еркін; мәдениет адамы – рухани тұлға. Мұндай тұлғаны тәрбиелеу таным мен өзін-өзі тануда рухани қажеттіліктердің дамуын, сұлулық, туғандарымен қатынас, табиғат қажеттіліктерін, шығармашылық қажеттіліктерін, өзінің ішкі дүниесінің дербестігін, өмірдің, бақыттың, идеалдың мәнін іздеуді болжайды; мәдениеттің адамы – шығармашыл және бейімделгіш тұлға, вариативті ойлайтын, жаңашылдықтың дамыған сезімі, жасампаздыққа талпынысы бар тұлға1. Ресейдегі білім жүйесін қайта құру оқу-тәрбие процесінің жаңа мақсаттық бағдарларын берді: тұлғаға қарай «бет бұру», оның дамуына жағдай жасау.

_______________ 1. Бондаревская Е.В., Кулъневич С.В. Педагогика: гуманистік теориялардағы және тәрбиелеу жүйелеріндегі тұлға: оқу құралы — Ростов н/Д, 1999. 2. Зарецкая И. И. Педагогтың кәсіби мәдениеті: оқу құралы — М., 2002.

________________ Заманауи маманның кәсіби дайындығы өзіне терең жалпы білім беру, психологиялық-педагогикалық және арнайы білімді, заманауи педагогикалық технологияларды үйренуді, инновация мен шығармашылықты мақсат етуді қалыптастыруды қамтиды. Осыған байланысты мұғалімнің кәсіби қалыптасуының маңызды жағы педагогикалық шеберлікті түсіну болып табылады. Оның шыңына жету жолы күрделі, бірақ керемет қызықты! Студенттік кез – болашақ кәсіби қызметке дайындалуға арналған тамаша уақыт. Пайдасыз білім жоқ. Бұл өзінен өзі маңызды. Ал білім алу процесі – жан-жақты дамуға тамаша жағдай. Студенттік кезең - білім алудың жоғары деңгейімен және танымдық уәжімен ерекшеленетін, мәдениетті белсенді түрде қолданатын ерекше әлеуметтік категория. Ақиқат, мейірімділік және сұлулықтың ережелері бойынша шығармашылық және ішкі қайта өзгеруге қабілетті дамыту – бұл руханилықты тәрбиелеу жолы, ресей зиялыларының жаңару жолы. Кәсіби-педагогикалық білімді игеру үдерісі педагогтың шеберлігін дамытудың қажетті шарты болып табылады. Оның болашақ маманның кәсіби құзыреттілігін дамыту, оның коммуникативті және басқару біліктілігі мен дағдыларын қалыптастыру үшін үлкен маңызы бар, себебі үйлесімді адамды тәриебелеу, оның педагогикалық мәдениеті мен болмысқа шығармашылық қатынасы – бұл педагогикалық шеберліктің мәндік ерекшеліктерін игеру, жан-жақты дамыған тұлғаның заманауи өмірді өз бетінше қабылдауға қабілеттерін дамыту жолы.

Педагогикалық шеберліктіңдоминанты, Ю. П.Азаровайтқандай, «әркімге өзінің дарындылығына деген абсолютті сенімін орнату, қорқынышы мен өзіне деген сенімсіздігін жою. Шығармашылыққа қуатты талабын ояту» болып табылады1. Педагогикалық шеберлікті игеру әрбір педагогқа тәжірибені, теориялық білім мен практикалық біліктілікті кіріктіру негізінде тек мақсатты жеке – психологиялық өз бетінше білім алу және өзін-өзі дамыту барысында ғана қол жетімді. Дәл саналы кәсіби қызмет тұлғаның жалпы мәдениетті, іскерлік қасиеттері мен педагогтың кәсіби құзыреттілігін болжайтын педагогикалық шеберліктің негізі болып табылады. «Педагогикалық шеберліктің негіздері» оқулығы – Отандық білімді дамыту қорымен өткізілетін 2008 жылғы ең үздік ғылыми кітапқа берілген Бүкілресейлік байқаудың лауреаты.

____________________ 1. Азаров Ю.П. Тәрбиешінің шеберлігі. — М.: Ағарту, 1971.

І Тарау

Педагогикалық шеберлік және педагогикалық қызмет • Педагог шеберлігі – педагогикалық қызметті кәсіби басқару • педагогикалық қызметтің өзгешелігі • Педагогикалық шеберлік жүйе ретінде • Кәсіби білім және педагогикалық қабілеттер • Педагогикалық жағдаят және педагогикалық міндет.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІК ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ Бәсекеге қабілетті және еңбек нарығында талап етілген маманды дайындау үлкен педагогикалық шеберлікті талап етеді. Отандық педагогиканың классиктері педагогикалық шеберлікті қалыптастыру проблемасын болашақ оқытушыларды оқытудағы ең маңыздылардың бірі деп санаған. Педагогикалық шеберлік – бұл әрбір оқытушы мен өндірістік оқыту шеберіне қол жетімді, бірақ үздіксіз жетілдіруді талап ететін оқыту мен тәрбиелеу өнері. Бұл оқу-тәрбие жұмысының барлық түрлерін оқушының, оның дүние танымы мен қабілеттерін қосқанда, жан-жақты дамуына бағыттау кәсіби біліктілігі болып табылады.

Шебер – бұл «өз ісіне ерекше білгір немесе шебер» адам1.

Педагог-шебер – бұл жоғарғы мәдениет маманы, өз ісінің шебері, ол оқытатын пәнін, оқыту және тәрбиелеу әдісін жетік біледі, психологиялық білімі, сонымен бірге ғылым мен өнердің түрлі салаларында білімі бар адам. Педагогикалық шеберліктің мәні (1-сур.) педагогтың өзінің тұлға ретінде осы жұмысты іске асыра отырып, оның табысты болуын қамтамасыз ететін қасиеттерінде. Отандық педагогикада педагогикалық шеберлікті игерудің ерекше мысалын А. С. Макаренконың қызметі білдіреді, ол қиын, жарымжан балалардың өмірінен өзін-өзі жетілдіретін, еңбекті қуаныш ретінде қабылдайтын керемет ұжым құрай алды.

1-сурет. Педагогикалық шеберлікті құрастырушылар Педагогикалық шеберлік қызмет барысында көрінеді, бірақ онымен шектелмейді. Ол арнайы біліктіліктерді дамытудың жоғары деңгейімен сипатталады, бірақ бұл да басты емес. Бастысы – педагогтың позициясында, өз оқушыларының қызметін асқан шеберлікпен басқару қабілетінде.

ПЕДАГОГТЫҢ ШЕБЕРЛІГІ - ҚЫЗМЕТТІ КӘСІБИ БАСҚАРУ Педагогикалық қызметтің, кез келген басқа қызметтің сияқты, келесі құрамдастары: мақсаты, құралдары, нысаны, субъектісі, ерекшеленетін өзгешелігі бар. Оқытушы қызметінің мақсаты қоғаммен анықталады. Ол өз еңбегінің ақырғы нәтижелерін таңдауда ерікті емес, оның әрекеттері білім алушының тұлғасын жан-жақты дамытуға бағытталған. Педагогикалық ұрпақтардың қызмет әлеуметтік сабақтастығын іске асыруға, жастарды әлеуметтік байланыстар жүйесіне қосуға ықпал етеді, қоғамдық тәжірибені игеруде адамның табиғи мүмкіндіктерін іске асыруға көмектеседі. Басқа адамның қызметін басқару (тәрбиелеу, оқыту) педагогтың мақсаты үнемі тәрбиеленушінің болашағына бағдарланғандықтан болуы мүмкін. Ол болашақтың қамын ойлаған оқытушыға жақын және түсінікті. Мұның қиындығын түсіне отырып, педагог-шеберлер өз қызметінің логикасын оқушылардың қажеттіліктеріне сүйене отырып, үнемі тізбектеп отырады. Педагогикалық қызмет мақсатының өзгешелігі – қоғамның мақсаты мұғалімнің педагогикалық позициясында «көрінетін» кезде мұғалімнен қоғамның әлеуметтік міндетін жеке қабылдауды талап етеді; ол нақты міндеттердің шығармашылық түсінуін талап етеді; бала қызығушылығын ескеру және оларды оқу қызметінің берілген мақсаттарына түрлендіру біліктілігін талап етеді. В.А. Сухомлинский қалыптасып келе жатқан тұлғаның рухани өмірінің аса нәзік салаларына ақыл, сезімдер, сенімділігі, сана-сезімі жатады деп баса айтқан.

Педагогикалық қызмет нысанының өзгешелігі келесіде.

Адам – қайталанбас жеке қасиеттері бар, болып жатқан оқиғалардың өзінше түсінетін белсенді тіршілік иесі. Ол өзінің мақсаттары, уәжі, жеке тәртібі бар педагогикалық үдерістің серіктесі. Осылайша, педагогикалық қызметтің нысаны бір мезетте оның субъектісі, қайраткері болып табылады. Ол педагогикалық әсер етуге өзінің ішкі дүниесі және өз мақсаттары арқылы қабылдай отырып, өзінше қарай алады. Педагог үнемі өзгеріп отыратын, өсіп келе жатқан адаммен жұмыс істейді, оған шаблондық тәсілдер мен стереотиптік әрекеттер қолдану мүмкін емес. Ал бұл үнемі шығармашылық ізденісті талап етеді. Педагогтармен бірге бір мезетте оқушыға, жасөспірімге, жас жігітке оны қоршаған бүкіл өмір, жиі апатты түрде, жан-жақты, түрлі бағыттарда әрекет етеді. Сондықтан педагогикалық еңбек барлық әрекет ететін ықпалдарды, соның ішінде тәрбиеленушінің өзінен шығатын ықпалдарды, яғни тұлғаны тәрбиелеуді, қайта тәрбиелеуді және өзін-өзі тәрбиелеуді ұйымдастыруды түзетуді болжайды. Субъект – бұл тәрбиеленушіге ықпал етуші - педагог, ата-ана, ұжым. Ықпал етудің негізгі құралы – оқытушының тұлғасы, оның білімі мен біліктілігі. Оқушы педагогты қабылдамаса, оның біліміне, әрекеттеріне, сыни қарайтын болса, онда оқушы оның ықпал етуіне қарсылық көрсетеді. Шынайы тәрбиеші тек тұлғаға позитивті адамгершілік- эстетикалық ықпал ететін адам бола алады, ал бұл тек педагогтың үнемі өзін-өзі жетілдіру шартының барысында ғана болуы мүмкін.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТІҢ ӨЗГЕШЕЛІГІ. ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІК ЖҮЙЕ РЕТІНДЕ Тәрбие берудің басты құралдары – қызметтің алуан түрлері болып табылады. Ең алдымен бұл – тұлғаның негізгі мәдениетін қалыптастыру. Онсыз білім беру саласындағы бірде бір маманның болуы мүмкін емес. Тұлғаның негізгі мәдениетін қалыптастыруға адами болмыстың маңызды құрамдастарына қарым-қатынасты тәрбиелеу ықпал етеді: Дәстүрлі педагогикада тұлғаның негізгі мәдениетін қалыптастыру бойынша тәрбие беру қызметіне деген бірнеше тәсілдерді ажыратады. Педагог- ғалымдар Б.Т. Лихачев, В.А. Сластенин, И.П.Подласый және басқалары тәрбие беру қызметінің келесі бағыттарын бөліп көрсетеді: Біз аталған бағыттардың сипаттамаларына тоқталмаймыз, себебі олар педагогика оқулығында толық берілген. Бізге педагогикалық шеберліктің мәні неде екенін түсіну маңызды. Педагогикалық шеберлік педагогикалық ынтымақтастыққа реңк беретін және оқу-тәрбие үдерісін оңтайландыратын ортаны құрайтын гуманистік позиция мен педагогикалық қатынас жасаудан басталады. Педагогикалық қызметте оқытушының шеберлігі дамып іске асырылады. Шеберлік кәсіби қызметтің өзін-өзі ұйымдастырудың жоғарғы деңгейін қамтамасыз етеді, ол өзіне келесіні: гуманистік бағыттылықты, кәсіби білімдерді, педагогикалық қабілеттер мен педагогикалық техниканы қамтиды.

_______________________ 1 Педагогика: педагогикалық ЖОО және педагогикалық колледж студенттеріне арналған / П.И.Пидкасистыйдың редакциясымен. — М., 2001. Бұл барлық элементтер педагогикалық шеберлік жүйесінде өзара байланысты. Оларға негізін білімдер синтезі мен бағыттылық құрайтын өзін-өзі дамыту тән; табысты болудың маңызды шарты қабілеттер болып табылады, ал тұтастықты, бағыттылықтың және нәтижеліктің байланыстығын беретін құрал педагогикалық техника сласындағы біліктілік құрайды. Педагогтың маңызды сапалары оның құндылық бейімделуі болып табылады. Бұл педагогтың кәсібилігінің – білімді, талапшыл, шығармашыл адамның негізгі критерийлері болып табылады. Гуманистік бағыттылық педагог-шебер қызметінің мағынасын, белсенді позициясын білдіреді.

Кәсіби білім - педагогикалық шеберліктің қалыптасу негізі. Оқытушының білімі, бір жағынан, ол беріп жатқан пәнге, екінші жағынан – оқушыларға бағытталған. Кәсіби білімнің мазмұны оқу пәнін, оның әдістемесін, сонымен бірге педагогика мен психологияны білуді құрайды. Кәсіби педагогикалық білімнің маңызды ерекшелігі – кешендігі және кіріктіру. Ең алдымен педагогтың бұл ерекшелігі зерттелетін ғылымдарға синтез жасау. Синтез негізі – педагогикалық міндеттерді шешу, құбылыстардың психологиялық болмысын ұғыну, тұлғаның қалыптасудың танылған заңдары негізінде өзара әрекеттесу әдістерін таңдау қажеттігін тудыратын педагогикалық жағдаяттарды талдау. Әрбір педагогикалық міндетті талдау педагогтың біртұтас ретінде көрінетін педагогикалық білімдерінің бүкіл жүйесін өзекті етеді. Кешендіктен, жалпылама болғандықтан, басқа педагог-шебердің кәсіби білімі жұмыстың жеке мәнері сияқты осындай маңызды ерекшелігімен сипатталады. Кәсіби білім негізінде педагогикалық сана-сезім – педагогтың әрекеттері мен қылықтарын анықтайтын қағидалар мен ережелер қалыптасады. Педагог бүкіл өмірі бойы оқиды, ол туралы «мәңгі тақтаға шақырылған» деп халық арасында айтады. Педагогикалық шеберлікті тек кәсіби білім ғана емес, сонымен бірге педагогикалық әрекетке қабілеттері де құрайды. Олар педагогикалық әрекеттердің жетістігіне ықпал ететін психикалық үдерістердің өту ерекшеліктеріне көрсетеді. Педагогикалық қабілеттерді талдау бірқатар зерттеулерде көрсетілген. Педагогикалық әрекеттерге қабілеттілікті, кез келген басқалар сияқты, кәсіби оқыту қалай жылдам жүріп жатқанда, болашақ педагог педагогикалық әрекеттердің тәсілдері мен әдістерін қаншалықты жылдам және терең игеруінен табуға болады. М.В.Гамезо мен И.А.Домашенко психология бойынша атласында ерекшеліктер қызметінде көрінетін және оның орындалу жетістігін анықтайтын адамның жеке-психологиялық ерекшеліктері болып сипатталады. Ерекшеліктерге білімдерді игеру үдерісінің жылдамдығы, тереңдігі, жеңілдігі және беріктігі байланысты болады, бірақ олардың өздері оларға шектелмейді. Зерттеулермен қабілеттіктер – өмір бойы білім, олар жеке өмір үдерісінде дамитыны, орта мен тәрбие оларды белсенді қалыптастыратыны анықталды. Қабілеттіктер – динамикалық түсінік, оларды қалыптастыру ұйымдастырылған қызмет үдерісінде жүреді1. Қабілеттіктер проблемасының терең зерттеуі Б.М.Тепловтың еңбектерінде бар. Оның пікірі бойынша, қабілеттіктер деп, біріншіден, бір адамды екіншіден ажырататын жеке-психологиялық ерекшеліктер аталады, екіншіден, барлық психологиялық ерекшеліктер емес, тек қандай да бір қызметті немесе көптеген қызметтерді орындау жетістігіне қатысы барлары аталады. Ал, үшіншіден, «қабілеттік» ұғымы аталған адамда өңделген білім, біліктілік немесе дағдыларға тірелмейді. Қабілеттіктердің қалыптасуына бірқатар жағдайлар ықпал етеді. Бұл – теориялық және практикалық тәжірибе, білім; нақты мақсаттардың орындалуымен байланысты және ойын, оқу, еңбектің алуан түрлеріне қатыстыруға байланысты дене және ой белсенділігі; байқағыштың, жақсы жады, қиялдау айқындығы. Б.М.Теплов есептегендей, қабілеттіктер үнемі даму үстінде. Олар тәжірибе барысында дамымайды, бірақ уақыт өте сөнеді. Тек қана музыкада, сурет салуда, техникалық шығармашылықта, математикада жетіле отырып, қабілеттерді тиісті қызметтер қолдауға және дамытуға болады2. Қабілеттіктер үшін бірін-бірі алмастыру, үлкен компенсаторлық мүмкіндіктер тән. Жалпы қабілеттіктер (салыстырмалы жеңілдігін және білімді игеру және қызметтің алуан түрлерін іске асыру өнімділігін қамтамасыз ететін тұлғаның жеке қасиеттері); арнайы қабілеттіктерді (қызметтің қандай да бір түрінде жоғары нәтижелерге қол жеткізуге көмектесетін тұлғаның қасиеттері) ажыратады.

_________________ 1. Гамезо М.В., Домашенко И.А. Психология жөніндегі атлас: «Адам психологиясы» курсына ақпараттық-әдістемелік құрал. - М., 2004. 2. Теплов Б.М. Таңдаулы еңбектері: 2 т. — М., 1985.

_________________ Арнайы қабілеттіліктер жалпылармен бірге органикалық жағынан да байланысты. Әрбір қабілеттіліктің өз құрылымы бар, онда жетекші және қосымша қасиеттері болады. Мысалы, әдеби, математикалық, педагогикалық және көркем қабілеттіліктердегі жетекші қасиеттері мынадай болады: Арнайы қабілеттіліктердің даму жолдары өзгеше. Мысалы, басқалардан бұрын музыка саласындағы қабілеттер, одан ертерек- математика саласында айқындала бастайды. Қабілеттіліктер деңгейлерін бөліп көрсетеді: репродуктивті (білімді игерудің, қызметті игеру жоғары біліктілігін қамтамасыз етеді) және шығармашылық (жаңа, біртума жасауды қамтамасыз етеді). Бірақ барлық репродуктивті қызмет шығармашылықтың элементтерін қамтитынын, ал шығармашылық қызмет репродуктивті қызметсіз болуы мүмкін емес. Қабілеттіліктердің теориялық және практикалық түрлерін ажыратады. Біріншілері адамның абстракті - теориялық ойына бейімділігін болжайды, ал екіншілері – нақты, практикалық әрекеттерге бейімділігін болжайды. Олар бір бірімен жиі үйлеспейді. Бір қабілеттілік даму дәрежесі бойынша алуан түрлі болуы мүмкін. Дарын – қызметтің қандай да бір түрінде керемет табысты қамтамасыз ететін қабілеттілікті дамытудың жоғарғы дәрежесі. Дарындылық – қызметтің тиісті саласында адамды керемет тұлға ететін қабілеттілікті дамытудың жоғарғы дәрежесі. Адамның көркем, ойлау және аралық тәрізді үш түрдің біреуіне жатуы (И. П. Павловтың терминологиясы бойынша) – оның қабілеттіліктерінің ерекшеліктерін анықтайды. Адамның психикалық қызметінде бірінші дабылды жүйенің салыстырмалы түрде басым болуы көркем түрді; бірінші дабылды жүйе – ойлау түрін сипаттайды, шамамен олардың тең болуы – адамдардың орта түрін сипаттайды. Бұл айырмашылықтарды заманауи ғылымда бас миының оң (бейнелі) және сол (сөз-логикалық) жартышарларының қызметтерімен байланыстырады. Көркем түр үшін бейнелердің айқындығы тән, ойлау түріне – абстракциялардың, логикалық құруы басым. Бір адамда түрлі қабілеттіктер болуы мүмкін, бірақ олардың біреуі басқаларға қарағанда айтарлықтай болуы мүмкін. Дәл сол уақытты түрлі адамдарда сол бір қабілеттіктер, бірақ даму деңгейі бойынша бір-бірінен ерекшеленетін болуы мүмкін1. Кез келген қызметті орындау сәттілігі қандай да бір жеке қабілеттіктермен емес, әрбір адам үшін оны тұлға ретінде сипаттайтын қабілеттіктердің өзіндік үйлесімімен анықталады. Қандай да бір қызметті игеру сәттілігіне түрлі жолдармен қол жеткізуге болады. Бұл немесе басқа жеке қабілеттіктердің жеткіліксіз дамуы қызметтің сәтті орындалуы дәл солай байланысты болатын басқа қабілеттіктердің дамуымен компенсациялана алады. Педагогикалық қызметтің конструктивті, ұйымдастыру, коммуникативті құрамдастарын ажыратады. Педагогтың тиісті қабілеттіктері болуы қажет. Конструктивті қабілеттіктер оқушының тұлғасын дамыту, балалардың жас және жеке ерекшеліктеріне қатысты оқу-тәрбие материалын іріктеу және композициялық тұрғыда құруды қалау және икемділігінде. Ұйымдастыру қабілеттіктер оқушыларды қызметтің алуан түрлеріне қосу және әрбір тұлғаға тиімді әсер ету икемділігінен көрінеді. Коммуникативті қабілеттіктер балалармен дұрыс өзара қатынас құру, бүкіл ұжымның көңіл-күйін сезіну, әрбір оқушыны түсіну икемділігінен көрінеді2. Көпшілдік, байланысқа бейімділік – бұл тек қана қатынас жасау үдерісі қажеттілігі ғана емес, сонымен бірге жұмысқа қабілеттілікті сақтайтын және педагогтың шығармашылық көңіл-күйін толықтыратын қатынас жасау үдерісінің өзінен қанағаттану сезімі. Байланысқа бейімділік кәсіби қырағылық және байқағыштық сияқты перцептивті қабілеттіктерді дамытуға көмектеседі. Байқау қабілеттігі – күрделі қасиет. Ол тек қана көру, есту икемділігінде ғана емес, сонымен бірге біздің назарымыз бағытталғанға қызығушылықтың болуында, сонымен бірге ақпараттық қайта өңдеу бойынша белсенді жұмыс жасау икемділігінде.

________________ 1. Гамезо М.В., Домашенко И.А. Психология жөніндегі атлас: «Адам психологиясы» курсына ақпараттық-әдістемелік құрал. 2. Сонда.

________________ Шебер болу - педагогикалық үдерістің қадамын алдын ала білуінде, мүмкін қиындықтар, яғни, педагогикалық сезімді игеру. Мұнда түсініксіз ештеңе жоқ. Мұндай қабілеттілік дамытылуы мүмкін, бірақ оны қалыптастыру белгілі күшті талап етеді. Педагогикалық шеберліктің тағы да бір элементі – оқытушының қылығын ұйымдастыру түрі. Икемділіксіз, әрекет ету әдістерін игермей, яғни педагогикалық техникасыз білім, бағыттылық және қабілеттіліктердің болуы мүмкін емес. Оларсыз педагогтың әрекеттерінде жоғары нәтижелердің де болуы мүмкін емес. Педагогикалық техника өзін басқару және педагогикалық міндеттерді шешу үдерісінде өзара әрекеттесу біліктілігін қамтиды. Біліктіліктің бірінші тобы – өз денесін, эмоционалдық жағдайын, сөйлеу техникасын игеру. Екіншісі – дидактикалық, ұйымдастыру біліктіліктері, бір-бірімен түйісу техникасын игеруде және т.б. Педагогтың шеберлік критерийлері: мақсаттылық (бағыттылық); өнімділік (нәтиже: білім алушылардың білім, тәрбиелілігінің деңгейі); тиімділік (құралдау таңдауы); шығармашылық (қызмет мазмұны). Педагогикалық колледж алдында тұрған міндет – студенттерге олардың кәсіби дайындығының бастапқы деңгейі ретінде шеберліктің негізін игеруге көмектесу: бағыттылығын қалыптастыру, білім беру, қабілеттіктерді дамыту, техникамен жабдықтау.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖАҒДАЯТ ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ МІНДЕТ Педагогикалық міндет - педагогикалық шеберліктің негізі, оны шешу педагогтың кәсібилігінің деңгейін көрсетеді. Педагогикалық міндет - бұл қалыптасқан жағдаятты оны түбегейлі өзгерту, педагогикалық қызметтің мақсатына жақындататын жаңа деңгейге ауыстыру мақсатында түсіну (2-сурет). Бүкіл педагогикалық қызмет жағдаяттар тізбегінен тұрады. Олар педагогтармен де, білім алушылармен де кенеттен және арнайы құрылады. Педагогтың шеберлігі жағдаятты педагогикалық міндетке айналдыра білуінде, сонымен бірге алға қойған мақсаттарға педагогты жақындата отырып, қалыптасқан жағдайларды қатынастарына қарай қайта құруға бағыттау. Педагог міндетке мән бермей, байқамаса немесе елемесе, жағдаят міндет бола алмайды. Ол міндет ретінде қабылдана алады, бірақ ол туындаған жағдаятты шешпей, оны зеку арқылы әрекет етіп күшейтсе, орынсыз шешіле алмайды.

2-сурет. Педагогикалық жағдаят және педагогикалық міндет Педагогикалық міндетті шешудің бірінші кезеңі - жағдаятты талдау және проблеманы түсіну. Жаңадан бастаған оқытушылар бұл кезеңді жіберіп, бірден оны шешуге кіріседі, асығып, жанжалдың тереңдігін түсінбейді, жағдаятты тәжірибеде кездескендей етіп қабылдайды. Екінші кезең – педагогикалық қызметтің тұтас жағдаяттардың орны сияқты бастапқы деректерді талдау, білім алушыларды, тәрбиеленушілерді, олардың қарым-қатынастарын сипаттау. Нәтижесінде әрекеттердің себебі, қызмет мақсаты, жағдайлардың өзгешелігі, қарым-қатынастың ерекшеліктерін түсінеді. Өзінің позициясына берілген педагог оқушылардың (студенттердің) әрекеттерінің шынайы себептерін көре алмауы мүмкін. Соңғы кезең – педагог бар теориялық жүктен және тәжірибеден белсенді ойлау және қиялдауды талап ететін ең мақсатты тәсілдерін таңдағанда гипотезаны ұсынады. Педагогикалық міндетті шешудің барлық кезеңдерінен өтіп болған соң әдістер жүйесі таңдалады, себебі бір тәсілдің әсері аз болады.

«Мен жемейтін тағамды маған берме» деген халық мәтелі бар. Себебі үйретуге болмайды – тек үйренуге болады. Педагог өз ісінің шебері бола ма, жоқ па, ол тек оқыту жүйесіне ғана байланысты емес, дегенмен және ең алдымен білім алушылардың өздерінің талаптарына да байланысты. Кез келген білім беру мекемесінде педагогикалық шеберліктің негізін үйрену маңызды. Олар болашақ маманға әрбір адамның мүмкіндіктерінің шынайы деңгейіне сәйкес кәсіби өсуінің негізгі кезеңдерін көруге және түсінуге көмектеседі. Тек өзінің жігерін оқу үдерісінде дайындықтың жоғары кәсіби деңгейіне қол жеткізуге өзі бағыттау қажет.

Педагогикалық мамандыққа кіріспе: оқу құралы / Г.И.Батурина, Т.Ф.Кузина. — М., 1998. Лихачев Б. Т. Педагогика. Дәрістер курсы: оқу құралы - 4-басылым, өңделген және қосымшасы бар. — М., 1999. Педагогикалық шеберліктің негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және басқалары;. И.А.Зязюннің редак.. - М., 1989.

Кәсіби педагогика: оқулық. — М., 1997.

Шиянов Е.Н. Педагогтың кәсіби қалыптасуын ізгілендіру // Кеңес педагогикасы. — 1991. — № 9.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІКТІҢ ҚАЛЫПТАСУ ЖӘНЕ ІСКЕ АСЫРУ ЖОЛДАРЫ Адам білімнің арқасында еңбек пен шығармашылықтың белгілі саласында жасампаз қызметке қабілетті болады. Білім беру тек дүниені тану ғана емес, сонымен бірге тұлғаны оның қайталанбас өзгешелігін дамытуды қамтамасыз ету. Педагогикалық шеберлікті қалыптастыру және іске асыру туралы айта отырып, ең алдымен мынаны анықтап алу маңызды: біріншіден, білім берудің мазмұнында бір нені түсінеміз және, екіншіден, білім берудің қойылуы қалай түсінеді. Ең алдымен біз «не береміз» және «не үшін береміз», ал сосын «қалай береміз» анықтап алуымыз қажет. Алдыңғы екі сұраққа жауапты білмей отырып, үшінші сұраққа жауап берудің қажеті жоқ, ал сосын білім берудің мазмұнынан бастайық. Білім беру мазмұны проблемасы бойынша педагогика классиктерінде көзқарастардың толық біртұтастығы бар. Олар мектепте (университетте, гимназияда, яғни, жалпы білім беру жүйесінің ресми саласында) берілетін білім ешқайда жарамайды. Неліктен? Ең басты екі дәлел келітірледі: 1) бұл өмірге қажет емес, схоластикалық білім, 2) бұл тұтас білім емес. Шын мәнінде, адами білім (барлық адами білім) барлығы бәрімен байланысты, барлығы бәріне тәуелді, бүкіл ағза өмір сүре алмайтын басты бір нәрсесі және онсыз өмір сүре алатын қосалқы бір нәрсесі бар бірегей жүйені, бірегей ағзаны білдіреді. М.Монтень айтқандай, нағыз дұрыс оқыту біздің ақылымызды да, біздің әдеп-ғұрпымызды да өзгертеді. В.А.Сластениннің пікірі бойынша, шебер, жаңартушы, жасампаз болу үшін педагогикалық үдерістің заңдылықтары мен механизмдерін игеру қажет. Бұл ойлауға және әрекет етуге, өз бетінше педагогикалық құбылыстарды талдауға, оларды құрамдас элементтерге бөлуге, әрбір бөлікті тұтасымен байланыста түсінуге, оқыту және тәрбиелеу теориясында қарастырылатын құбылыстың логикасына теңбе-тең идеяларды, қағидаларды табуға; оларды дұрыс диагностикалауға - оның психологиялық-педагогикалық ұғымдардың қандай категориясына жататынын анықтауға; негізгі педагогикалық міндетті (проблеманы) және оны тиімді шешу әдістерін табуға мүмкіндік береді1. Орта және жоғарғы кәсіби мекемелер оқушыны (студентті) ең алдымен оқыту процесі барысында дайындықтың жоғары деңгейіне қол жеткізуге бағыттайды. Білім қорын жинақтау және оны игеру – бұл субъективті түрде әркімге маңызды болатын тұлғалық шеберлікті қалыптастыруға алғашқы қадам. Педагогикалық шеберлікті дамыту психологиялық-педагогикалық пәндерді үйренуден басталады. В.А.Сластениннің айтуы бойынша, кәсіби шеберлік өз қызметінде ғылыми теорияға сүйенетін тұлғаға келеді. Әрине, бұл ретте адам қиындықтарға кездеседі. Біріншіден, ғылыми теория – бұл жалпы заңдардың, қағидалар мен ережелердің реттелген жиынтығы, ал тәжірибе әр уақытта нақты және жағдайға байланысты болады. Теорияны тәжірибе барысында пайдалану мұғалімде жиі болмайтын теориялық ойлаудың бірқатар дағдыларын талап етеді. Екіншіден, педагогикалық қызмет – бұл білімдердің синтезіне сүйенетін біртұтас үдеріс (философия, педагогика, психология, әдістеме және т.б. бойынша), ал мұғалімнің білімі көбіне сөрелерге бөлініп қойылғандай болады, яғни, педагогикалық үдерісті басқаруға қажетті жалпыланған біліктіліктердің деңгейіне жеткізілмеген. Бұл мұғалімдердің жиі педагогикалық біліктіліктерді теорияның ықпалымен емес, оған қарамастан, педагогикалық қызмет туралы әдеттегі тұрмыстық көріністердің негізінде игеруіне алып келеді2. «Педагогикалық шеберліктің негіздері» пәнін үйрену студенттерді тәжірибеге дайындайды, қызметінің бірінші кезеңдерінен бастап кәсіби міндеттерін сәтті шешуге мүмкіндік беретін қағидасын дамытады.

Келесі қағидаларға сүйенген жағдайда аталған пәнді үйрену табысты болады. Оқытуға біртұтас тәсіл қағидасы білім бастан өткен тәжірибе секілді игерілуіне сүйенеді. Сабақ тақырыптың теориялық жағдайлары пікірталас үдерісінде, сызбаларды, конспектілерді жасау немесе басқа жүйелендірілген түрде түсінетіндей етіп құрылған; сосын алынған білімді педагогикалық қабілеттіктерді дамытатын жаттығулар барысында түсінеді; ең соңында проблеманың маңыздылығын әрбір сабақтың міндетті бөлігі болып табылатын тренинг барысында түсінеді, онда білімді біліктілікке аударуға мүмкіндік беретін жағдаяттар жасалады. Белсенді коммуникация қағидасы топтағы оқушылардың (студенттердің) белсенділігін ынталандыруға бағытталған тапсырмалар жүйесін әзірлеуден тұрады: рөлдік ойындар, жарыстар өткізу, қызметтің көрсетілетін фрагменттерін талдау, студенттерді сабақ барысын ұйымдастыруға қосу. Педагогикалық әрекеттердің бөліну қағидасы психофизикалық және педагогикалық тренинг үдерісі барысында жеке тәсілдерді бірізді игеруді білдіреді. Әрбір студенттің оқытудың осы немесе келесі жылы игеруге тиісті ұғымдар, біліктіліктер көлемін білуі маңызды. Бірінші курс студенті өз сөзін игеруі, педагогикалық қатынас және ұйымдастыру техникасының мәдениет элементтерін игеруі тиіс. Жаттығулар мен міндеттердің түйіндесу қағидасы педагогикалық техниканы дамытуға және біліктіліктерді шығармашылық тұрғыда пайдалануға бағытталған. Аспектілік тәсіл қағидасы, яғни педагогикалық шеберлік бойынша сабақтарды мамандандыруды ескеру. Білім мен біліктіліктің практикалық сабақтармен байланыс қағидасы базалық мекемелерде (кәсіпорындарда) тәжірибеде өтеді, онда студенттер оқытушылардың жетекшілігімен оқушылардың әрекетін ұйымдастыруға кезеңімен: бақылаудан бастап сабақ фрагменттеріне қосылу арқылы оқу және тәрбие жұмысын өз бетінше әзірлеу және өткізуге дейін қосылады. Кәсіби шеберліктің қалыптасуы колледждің бүкіл өмірін барынша педагогикаландыру жағдайында ғана сәтті жүреді. Әсіресе студенттердің жұмысы үйірмелерде, клубтарда, студияларда пайдалы. Тек оқытушылар және студенттер ұжымдарын қарым- қатынасы деңгейінде ғана болашақ маманның педагогикалық шеберліктің шыңына шығуы мүмкін, себебі оқыту – қарсы белсенділікті талап ететін қосбірлікті үдеріс1.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ МӘДЕНИЕТ - ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІКТІҢ ЭЛЕМЕНТІ Педагогикалық шеберлік - бейімділігі бойынша жұмыс істейтін әрбір педагогқа қол жетімді оқыту мен тәрбиелеудің жоғарғы және үнемі жетілдірілетін өнер.

Мәдениеттің мақсаты адам болып табылады (Ф. Шиллер); мәдениетке адаммен табиғатқа енгізілген нәрсе жатады (А.Дистервег); мәдениет — адам қызметінің (соның ішінде педагогикалық) әдісі (Э.С.Маркарян), адамның шығармашылық, жасампаз қызметінің сипаттамасы (Л.Н. Коган); мәдениеттің мәні адамның өзін-өзі дамыту, өрістеу және оның шығармашылық әлеуетін іске асыру үдерісінде көрінеді (Н.С.Злобин, В.М.Межуев). Педагогикалық мәдениет — жалпы адами мәдениеттің бөлігі, ол педагогикалық және тарихи – мәдениеттік тәжірибенің саласын кіріктіреді, педагогикалық өзара әрекеттестіктің саласын реттейді. Педагогикалық мәдениеттің жиынтық нысаны әлеуметтендіру, тәрбиелеу және білім беру үдерістерінің мақсаттары мен мазмұнын анықтайтын бүкіл қоғам болып табылады, ал оның педагогикалық өзара әрекеттестіктегі «агенттері» нақты-тарихи және педагогикалық тәжірибеде осы тапсырысты іске асырушы оқытушылар, ата-аналар болып табылады. А. В.Луначарскидің айтқанын еске түсірсек, ол білімді адам – адами бейнесі басым түсетін тұлға деп айтқан. Педагогикалық мәдениетті іске асыру - адамгершілік болып табылады. Бүгінде педагог өзінің міндеттерін кәсіби тұрғыда орындамаған жағдайда, тек «... бастап ... дейін» жұмыс істесе, өзі шығармашыл тұлғаның көпқырлы қасиеттерін игермесе, біреуді қанағаттандыра алуы әлдеқайда. Кәсіпқойлығы, жеке-тұлғалық бастамасыз, іс жүзінде, заманауи оқыту мен білім беру мүмкін емес. Оқытушы өзінің қандай «Мен» деген қасиеттерін оқушыларға беретініне, олардың жандарының қандай пернелерін шертуіне біздің қоғамның болашағы, болашақ жұмысшылардың, диқандар мен мал өсірушілердің, инженерлердің, дәрігерлердің, жазушылардың, әртістердің идеалдары мен әрекеттері байланысты. Мұны істей алатын адам кәсіби шеберлікті жоғары деңгейде игерген, адами мәдениеттің байлығын өзінің барлық оқушыларына шығармашылықпен бере алатын тұлға. Ал «Ұстаз» жоғарғы атағы оның шынайы мағынасы мәдениет ұғымынан ажыратылмағанда ғана ие болады. Мәдениет – бұл адамның даму шамасы, себебі ол олармен игерілген адамдардың олардың бүкіл тарихындағы қоғамдық өмір тіршілігі құндылықтарының көлемін ғана адамның осы құндылықтарға араласатын тәсіліндей сипаттап қоймайды. Мәдениет адамның ойлау және әрекет стилін іске асырады, себебі ол қоғамдық өмірдің барлық жақтарын, адам қызметінің кез келген түрін қамтиды. Ол тек білімділікті – адам білімінің кеңдігі мен тереңдігін ғана емес, сонымен бірге оның тәрбиелілігін, зиялылығын – өз ойын нақты жеткізу, тыңдай білу, дұрыс қарсы әрекет жасау, абыройын жоғары ұстап және жағдайға байланысты өзін ұстауын да сипаттайды1. Әрине, тұлғаның жоғары мәдениетін адамның өзі-өзімен шаршамай ұзақ жұмыс жасамай көз алдымызға келтіру мүмкін емес. К.Д.Ушинский айтқандай, мұғалім әзірге ол оқығанға дейін өмір сүреді; ол оқуын тоқтатқанда – оның бойында мұғалім қасиеті өледі. Және тек олай емес. В.А.Сухомлинскийдің «уақыт өткен сайын педагог өзгермесе, егер әрбір күн оның рухани байлығына ештеңе қоспаған болса, ол оны қоршаған адамдарға сүйкімсіз және жеккөрінішті болады» деген ойы кеңінен бізге таныс. Бұл кәсіби өлімге қарағанда артық болады. Сондықтан оқытушыда зиялылықтың, мәдениеттің, өзінде осы қасиеттерді дамытуға талпы- нысының болмауы оның кәсіби міндетімен үйлеспейді2. Педагогикалық мәдениет материалды және рухани түрде болады. Педагогикалық мәдениеттің материалды құндылықтарына оқыту және тәрбиелеу құралдарын жатқызады, ал педагогикалық білім, теориялар, тұжырымдамаларды, адаммен жинақталған педагогикалық тәжірибе және өңделген кәсіби-этикалық нормалар педагогикалық мәдениеттің рухани құндылықтарын құрайды.

Педагогикалық мәдениет мынадай болып қарастырылады: а) педагогикалық қызметте педагогикалық теория және тәжірибені, заманауи педагогикалық технологияларды, тұлғаның жеке мүмкіндіктерін шығармашылық өзін-өзі реттеу әдістерін игеру деңгейі; б) жүйелік білім беру, педагог тұлғасының кәсіби қызмет саласындағы болмыстық сипаттамасы3. Педагогтың педагогикалық мәдениетінің қалыптасу деңгейінің негізгі жүйелік құрамдастары мен көрсеткіштеріне мұғалім Е.В.Бондаревская мынаны жатқызады:

3-сурет. Педагогикалық мәдениет құрамдастары

Педагогикалық мәдениет өзіне аксиологиялық, технологиялық, эвристикалық және тұлғалық құрамдастарды қамтиды (3-сурет)1. Әрине, педагогикалық мәдениет және педагогтың мәдениеті – тепе-тең ұғымдар емес. Педагогтың мәдениеті туралы айтып,

«тұлғаның мәдениеті» ұғымы туралы айтпасқа болмайды.

Тұлға мәдениеті В.А. Мижериков және Т.А. Юзефа- вичуспен екі аспектіде түсіндіріледі: біріншіден, бұл адамның мәндік күшін, оның қабілеттіктері мен дарындылығын дамыту және іске асыру деңгейі, екіншіден, келесі құзыреттілігінің жиынтығы: Тұлға мәдениетін тәрбиелеу және оқыту процесінде, әлеуметтік орта және үнемі дамуға және өзін-өзі жетілдіруге жеке қажеттілігінің ықпалымен қалыптасады2. Педагогтың мәдениеті студенттіңө зін-өзі бағалауын қалыптастыруына, құрдастары және үлкендермен қарым- қатынас жасауына, мамандықты игеру және өмірлік мәні мен жоспарларын жасауға айтарлықтай ықпал етеді. Осының барлығы оқытушыларды дамып келе жатқан тұлғаға маңызды ықпал ететін кәсіби топ ретінде сипаттауға мүмкіндік береді. Оқытушының жеке өнегесі студенттерде танымдық қызығушылықтарын, құндылық бағдарларын, эстетикалық көзқарастарын, алуан түрлі қызығушылықтарын дамытуда маңызды ынталандыру болып табылады.

ЭСТЕТИКАЛЫҚ СЕЗІМДЕР - ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІКТІҢ АСА МАҢЫЗДЫ ҚҰРАМДАСЫ Эстетикалық сезімдер, адам психикасының бүкіл эмоционалды-сезімдік саласы ретінде, нысандық-субъектілік қатынастары болмыс көрінісінің өзіндік түрінде айтарлықтай ерекшеленеді. Эстетикалық сезім оның негізін құрайтын риясыз рухани қажеттілікпен сипатталады. А.А. Фет айтқандай, Венера Милосскаяны қызметтің келесі сатысына көтерілу үшін тамашаламайды1. Сезімдер сыртқа өте жақсы көрінеді. Олар педагогикалық шеберліктің маңызды құрамдасы бола отырып, оқытушының қызметінде өте маңызды орын алады. Салқын, таза «ақпараттық» сабақтар ғылыми тұрғыда және тәрбиелік жоспарға сәйкес, И.А. Зязюннің пікірі бойынша, ықпалы аз. Педагогтың өз сезімдерін оқушыларға елеуді және тартымды ете отырып білдіре алуы маңызды рөл ойнайды. Педагогикалық қызметте оқытушы сөйлеудің ин- тонациялық-фонетикалық құралдарын, дене қимылын, ымдауды, мәнерлі қалпын және т.б. пайдаланады. Сезімдер тілінің көмегімен ол студенттердің назарын белгілі көзқарастарға, әрекеттерге, адамгершілік құндылықтарға аудара отырып, бірге уайымдауға шақырады. Педагог сезімсіз «Мен» болмайтынын ұмытауы тиіс. Олар біліммен біріккен оң сезімдерге (тамаша және көтеріңкі) толы болған жағдайда ғана берік бола алады. Тек осындай негізде ғана тұлғалық рухани-эстетикалық сауаттылық қалыптасады. Бірге мазасыздану, ойша өзінің «Менін» қандай да бір кейіпкерімен сәйкестендіру мүмкіндігіне қарай оқырман, тыңдарман, көрермен адамгершілік, эстетикалық, саяси мәдениет, еңбек және тұрмыс мәдениетінің қырлары бірігетін көркем шығарманың кейіпкері өмірінің көпқырлы тәжірибесіне қосылады. Орта кәсіби білім беру мекемесінде оқытушы құндылықтарды адамгершілік эгоцентризмімен қабылдайтын жастар тобымен жұмыс жасайды. Колледж студенттері білім беру үдерісінде болып жаптқан барлық жағдайларды тура қабылдайды. Бұл кезеңде оларға жақын тақырыпты «өмірден алынған» мысалдардан емес, педагогикалық өнер шеберлерінің шығармаларында шоғырланған оның ең жақсы үлгілерінен ұсыну маңызды. Педагогикалық ғылымда тәжірибенің алуан түрлерін қалыптастыру оларды табыстау және тұлғаның сезімдік елгезектігіне тура пропорционал заңдылығы бар. Жағымды сезімдерде тұлғаның қажеттіліктерімен және қызығушы- лықтарымен шартталған түрлі психофизиологиялық мақсаттар, қылықтар мен практикалық әрекеттер өнімді болады. Адам қажеттіліктерінің ауқымы кең және алуан түрлі. Ал бұл, өз кезегінде, оның алуан түрлі сезімдерін шақырады. Педагогтың практикалық жұмысы үшін сезімдердің түрлерін, олардың ерекшеліктерін, пайда болу ерекшеліктерін білу маңызды. Бағытталуына қарай сезімдер: моральді (адамның басқа адамдарға, қоғамға қатынасын уайымдау); зияткерлік (танымдық қызметімен байланысты сезімдер); эстетикалық (әсіресе өнер туындыларын, табиғат құбылыстарын, қоғамдық өмірдің оқиғаларын қабылдау барысында пайда болатын сұлулық сезімі); практикалық (адамның қызметімен байланысты сезімдер) болып бөлінеді. Эстетикалық бастама қоршаған өмірдің және өзін-өзі қайта жасауға бағытталған адамның өзінде де, оның қызметінде де берілген. Философ В.А.Канке байқағандай, эстетиканың құпиясы заттың «бетінің» адамның ішкі эмоционалды-көркем өмірімен керемет үйлесімдікте тұрады. Өзімен және басқалармен өзінің қатынасында ол барлығын үнемі адамгершілікке тексереді, оны сыртқы қоршаған ортамен байланыстыратын үйлесімдіктерді іздейді. Педагог педагогикалық қызметті игеруіне және дамытуына қарай өз ісінің шебері, кәсіпқой болады. Педагогикалық қызмет шеңберінде таралатын үдерістер бар уақытта жағымды және жағымсыз эмоционалды уайымдаумен бірге жүреді. Бұл эмоционалды көріністер, көңіл- күйлер, аффектілер, стрестер, құштарлық қабылдауға, есте сақтауға, ойлауға, қиялға қандай реттеуші және белсендіруші әрекет етсе, тұлғалық қызығушылыққа, қажеттіліктерге, уәждерге және басқаларға да дәл сондай әрекет етеді. Оқытушы міндеттерінің бірі – оқу қызметіне, оның мазмұнына қатысы бойынша жағымды эмоцияларды қамтамасыз ету. Эмоционалды қалып есте сақтауды жақсарта отырып, назарды күшейтеді, сонысымен қол жеткізілетін мақсаттардың тиімділігін арттырады. Әлемге деген сезімдік, эмоционалды қатынасты қалыптастыру тұлғаның бастан кешірілетін сәттерді сезінуге ықпал етуі мүмкін, болып жатқан өзгерістерге қатысты бейтараптықтың көріністерімен күресуге көмектесе алады. Ең тамаша бастамалар адамдарды немқұрайлы қалдырса, іске асырылмай қалады1. Педагог мамандығының мағынасын анықтауда оның қызметіндегі эстетика маңызды орын алады. Оқытушы жас адамның ішкі дүниесінің қалыптасу ерекшеліктерін бар уақытта ескеру қажет. Студенттер өз ойларында және әрекеттерінде, соның ішінде тамашалайтын немесе жасайтын әсемдікке қатысты эмоционалды болады. Ойын, жарыстар немесе шығармашылық қатынастардың басқа түрлерінде пайда болатын қарым- қатынастарды олар басқа қызметтердің салаларына және жағдайларда шынайы ретінде қабылдайды. Сондықтан сабақ барысында білім беру қызметінің қандай да бір түрімен қисынсыз айналысу жас адамның эстетикалық позициясының, оның тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына жағымсыз нәтиже беруі мүмкін. Тұлғаның рухани дүниесі – бұл ойлаумен, ерік-жігермен, адамгершілікпен, білімімен, мәдениетімен, дүниетанымымен байланысты сезімдердің айқымды спектрі. Эстетикалық сезімдер жағымды да, жағымсыз да болуы мүмкін, олардың пайда болу көздері еңбек, өнер, дін, адами қарым-қатынастар және т.б. болып табылады. Жағымды эстетикалық сезімдерге әсемдік және асқақ, ал жағымсыз – ұсқынсыз және арсыз болып табылады. Олардың арасындағы аралық – трагедиялық және сықақ жатады. Адам сезімдерінің табиғаты жоғары жүйке қызметімен шартталған. Сезімдер барлық уақытта ағзасының сыртқы және ішкі өзгерістерінде көрінеді. Мұны әрбір педагог білуге тиісті. Одан басқа, ол білім алушылардың эстетикалық сезімдерін дамыту әдісін, бірінші кезекте – жағымды сезімдерін меңгеру қажет. Бұған педагогикалық әрекеттің табысты болуы байланысты, және тек оқытушы ғана жастарға педагогикалық ықпал етудің заңдылықтарын танып, оларға эстетикалық білім және тәрбие алуын сауатты ұйымдастыра алады. Ғылымның тәжірибе жинақтауы күрделі психофизикалық мақсаттарды жасау үдерісі, балаларды әлеуметтендірудің физиологиялық және психологиялық негізінің шартты-рефлекторлық байланыстары ретінде түсіндіріледі. Алу дереккөздері бойынша тәжірибенің екі түрін ажыратуға болады: тікелей және, басты түрде, екінші дабылды жүйе арқылы «алынатын» жанама жеке тәжірибе. Онтогенетикалық жоспарда баланы әлеуметтендіру үдерісі тәжірибенің алуан түрлерінің эмоционалдық-сезімдік дамуынан басталады, және осы негізде болмысты тану, қарапайым сыртқы әсерлерге адекватты сенсорлық реакциялардың алғашқы дағдылары алынады. Бала үшін тікелей өмірлік тәжірибе эстетикалық, ақыл-ой, практикалық дамудың жалғыз көзі болып табылады. Сөйлеуді және ойлауды қалыптастыруына қарай тәжірибенің дамуының эстетикалық, ақыл-ой, практикалық түрлері сөз және практикалық әрекет арқылы жанама жолмен дамиды, игеріледі, жетілдіріледі. Бұл ретте қабылданатын жаңа материалдық-сезімдік функцияны, апробация мен орнығу қызметін орындайтын жеке өмірлік тәжірибемен салыстыру жүреді. Мұндай үдеріс мақсатты педагогикалық басшылықты: дербестікке ниеттілікті, ерік-жігерді және бұл ретте барынша әсемдіктің және асқақтың көп сезімдік әсерленуін талап етеді.

Педагогикалық құралдар жүйесінде Ресей халықтарының мәдени-тарихи мұрасын игеру үлкен құндылықты білдіреді. Біздің уақытымызда оқытушы мен студенттер арасындағы эстетикалық дамудың айтарлықтай қайшылықтары байқалады. Сұлулықтың сиқырлы жігерлендіретін күші бар: ол оны жасайтындарды да, оны қабылдайтындарды да өзгертеді. Оның игілікті әсерінен адамдардың бейнесі де, олардың адамгершілік әлемі, психологиясы, сенімдері де өзгереді. Тұлғалық шеберлікті ұштау, педагог пен білім алушылардың тәжірибелерінің түйіскен жерінде орналасқан педагогикалық шығармашылықтың ақиқатын табу қажет.

Занина Л. В., Меньшикова Н.П. Педагогикалық шеберліктің негіздері: оқу құралы – Д.Ростов, 2003.

Куриленко Т.М. Педагогика жөніндегі есептер мен жаттығулар. -Минск, 1978. Лихачев Б. Т. Педагогика. Дәрістер курсы: оқу құралы. - 4-басылым, өзгертілген және толықтырылған. - М., 1999. Педагогикалық шеберліктің негіздері: оқу құралы / И.А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және басқалары. И.А.Зязюннің ред. - М., 1989. Педагогика: педагогикалық оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы / В.А.Сластенин, И.Ф.Исаев, А.И.Мищенко, Е.Н.Шиянов. - М., 1998.

Мижериков В.А., Юзефавичус Т.А. Педагогикалық қызметке кіріспе: оқу құралы

Құзыреттілік және құзыреттер • Педагогтың кәсіби құзыреттілігі: мәні, құрылымы және мазмұны • Педагогтың қызметіндегі кәсіби қателіктер

XXІ ғ. білім беру «адамның еркін дамуына», шығармашылық бастамаға, білім алушылардың дербестігіне, болашақ мамандардың бәсекеге қабілеттіліктеріне бағыттайды. Бұл өзгерістер РФ «Білім туралы» Заңында, 2010ж. дейінгі кезеңге отандық білім беруді жетілдіру тұжырымдамасында көрініс тапты. Тұжырымдамада дамып келе жатқан қоғамға таңдау жағдаятында олардың мүмкін болатын салдарын болжай отырып, өз бетінше жауапты шешімдер қабылдай алатын, ынтымақтастыққа қабілетті, мобильдігімен, динамизмімен, сындарлылығымен ерекшеленетін, Отанының тағдырына дамыған жауапкершілік сезімі бар заманауи білімді, адамгершілігі мол, пысық адамдар қажет деп көрсетілген. Мұндай қасиеттер тек құзыретті және өз күшіне сенімді адамда ғана бола алады. Жас маман үшін «құзыреттілік» және «құзырет» ұғымдарын нақты шектеу маңызды. Олар психологиялық- педагогикалық қызметтер пайдаланылады, бірақ осы уақытқа дейін терминдердің мәнін ұғынуда тұтастық жоқ. Е.В.Бондаревская, А.А.Деркач, И. А. Зимняя, Н. В. Кузьмина, А. К. Маркова, Н. В. Мясищев, Л. А. Петровская және басқа ғалымдар құзыреттің алуан түрлі сыныптамаларының авторлары болып табылады. Біреулері «құзыреттілік» және «құзырет» ұғымдарын оқытудың ақырғы нәтижесін көрсету үшін пайдаланады, басқалары – тұлғаның алуан түрлі қасиеттерін сипаттау үшін пайдаланады. Құзырет (лат. competentіa) - бұл адам жақсы хабардар, танымы және тәжірибесі бар сұрақтардың аясы; демек, белгілі бір салада құзыретті адам оған бұл сала туралы дәйекті пікір айтатын және онда тиімді әрекет ететін тиісті білімді және қабілеттіктерді игерген1. Шет тілдер сөздігінде құзырет (лат. competere - дегеніне жету, сәйкес келу, келу) былай түсіндіріледі: С.И.Ожеговтың Орыс тілі сөздігінде құзыретке мынадай анықтама беріледі: «Біреу жақсы хабардар мәселелердің аясы»2. Л.В.Занина және Н.П. Меньшикова «құзыреттілік» және «құзырет» синоним түрінде пайдаланылатын ұғымдардың айырмашылығын қарастырады: -құзырет – оған қатысы бойынша сапалы, өнімді қызметіне қажетті, тұлғаның өзара байланысты қасиеттерінің жиынтығын қамтиды (білім, біліктілігі, дағдылары, қызмет әдістері); -құзыреттілік – адамда оған және қызмет мәніне тұлғалық қатынасты қамтитын тиісті құзыреттің болуы3. Е.В.Арцишевская және М.Е. Кабардов атап кеткендей, заманауи психологиялық және психолингвистикалық әдебиетте «құзыреттілік» (психологияда) немесе «құзырет» (лингвистикада) ұғымдары мінез-құлық сипаттамасы, белсенді тұлғаның түрі, меңгерудің өзекті деңгейі (мысалы, сөйлеу) болып табылады. Аталған мәнмәтінде құзыреттілік оқығандық ретінде, ал қабілеттіліктер — оқытылатындық ретінде қабылданады, себебі құзыреттілік оқыту нәтижесі болуы немесе қабілеттіліктер ұғымынан асып кетуі мүмкін (қол жеткізудің «бағасын» ескерген жағдайда). Сонымен, барлық құзыреттілік қабілеттілік емес, сонымен бірге барлық қол жеткізу – қабілеттіліктердің көрінуін куәландыра алмайды.

Ғылыми-әдістемелік әдебиетте құзыреттің дәстүрлі сипаттамалары бөлінген: С.Е.Шишов және В.А.Кальней «құзырет білім мен біліктіліктің қандай да бір сомасы арқылы анықтала алмайды, себебі оның көрінуінде айтарлықтай рөл жағдайларға байланысты» деп баса айтады. Құзыретті болу аталған жағдаятта алынған білім мен тәжірибені жұмылдыра білуді білдіреді. Құзыретті талдау барысында олар көрінетін нақты жағдаяттарға назар аударылады. Құзырет туралы олар қандай да бір жағдаятта көрінгенде ғана айтуға болады; әлеуеттілік қатарында қалып қойып көрінбеген құзырет жасырын мүмкіндік болып табылады. Құзыретті маман болу үшін, соның ішінде педагогикалық салада да, оның негізгі – базалық және арнайы құзыреттерін меңгеру қажет деп саналады. Негізгі құзыреттер, А.В.Тряпицын айтқандай, - бұл кез келген заманауи маманның әлеуметтік-өнімді қызметіне қажетті адамның жалпы құзыреттері болып табылады. Базалық құзыреттер белгілі кәсіби салада көрінеді, арнайы құзыреттер – нақты педагогикалық әрекетті орындау барысында, нақты проблеманы немесе кәсіби міндетті шешу барысында көрінеді. «Құзіреттілік» ұғымы кәсіби қызмет субъектісінің сапалы мінездемесін сипаттай отырып, мамандықтың субъективті құрамдасын сипаттайды. А. К. Маркова құзіреттілікті мамандық талаптарына сәйкестік дәрежесінің жеке мінездемесі ретінде анықтайды. Ол түрлі құзіреттілікті ажыратуды ұсынады: Құзіретті кейде жұмысшының қабілеттіліктерін дамыту деңгейі ретінде түсінетін, оған қызметтің нақты түрінде күрделіліктің белгілі дәрежесінде еңбек қызметін орындауға мүмкіндік беретін біліктілікпен шатастырады, қандай да бір еңбекке кәсіби дайындық деңгейі. Жұмысшы біліктілігінің деңгейі оған нақты мамандығы бойынша осы мамандықтың тарификациялық-біліктілік мінездеме талаптарына сәйкес берілетін біліктілік дәрежесі (сынып, санаты) болып табылады.

ПЕДАГОГТЫҢ КӘСІБИ ҚҰЗІРЕТТІЛІГІ: МӘНІ, ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ МАЗМҰНЫ «Мамандық – ақырында әлеуметтік қызметпен және аталған қызмет көрсетілетін қоғамдық өмір саласының технологиясымен анықталған өз мақсаты, өз өнімі, нормалары мен құралдары бар қызмет». Е.И. Роговқа сәйкес, адамның кәсібилігі – бұл ерекше жағдайларда күрделі кәсіби міндеттерді шешудің сапалы түрде жаңа, тиімдірек деңгейін қамтамасыз ететін қызметті меңгеру және ұзақ уақыт бойы орындау үдерісі барысында болатын психофизиологиялық, психологиялық және тұлғалық өзгерістерінің жиынтығы. Е.И. Рогов бойынша, кәсібилікті қалыптастыру үш негізгі бағыттар бойынша жүреді, атап айтқанда: Кәсіби құзыреттілік – тұлғаның нысанға, құралдарға, педагогикалық еңбек шарттарына және оқушының тұлғасында ізделіп отырған қасиеттерін қалыптастырудың өнімді үлгісін құруға ерекше сезгіштігінен тұратын жеке қасиеттерінің жиынтығы. Мұғалімнің құзыреттілігі (белгілі жағдайлар барысында) қызметті ұзақ орындау үдерісінде дамиды. Кәсібиліктің қалыптасу бағыты мұғалімнің құзыреттілігін дамыту бағыты болып табылады. «Педагогтың кәсіби қызметі» және «кәсіби қызмет» терминдері ортақ бір мағыналы жүктемені білдіреді, себебі екі жағдайда да мәселе мұғалімнің мамандығы туралы. Осыған орай, «педагогтың кәсіби құзыреттілігі» және «педагогикалық құзыреттілік» ұғымдарын синоним ретінде пайдалану мүмкін болады. «Педагогтың кәсіби құзыреттілігі» ұғымы мұғалімнің өзі немесе білім беру мекемесінің әкімшлігі қалыптастыратын педагогикалық міндеттерді тиімді және өз бетінше шешуге мүмкіндік беретін мұғалімнің, тәрбиешінің жеке қасиеттерін білдіреді. Педагогтың кәсіби құзыреттілігі деп біз оның өзінің кәсіби қызметін іске асыруға теориялық және практикалық дайындығының тұтастығын түсінеміз. Кәсіби құзыреттілік, Л.Ю. Кривцов бойынша, - бұл маманның білімді, біліктілікті, дағдыларды меңгеру деңгейін және кәсіби білімді, біліктілікті, дағдыларды, кәсіби қабілеттіктер жүйесі сияқты, кәсіби шеберлігі сияқты құрамдастарын және тұлғаның кәсіби маңызды қасиеттерін қосатын оның ықпалдастық қасиеті1. Психологиялық-педагогикалық және арнайы (пән бойынша) білім - кәсіби құзыреттіліктің қажетті, бірақ жеткілікті шарты емес. Олардың ішіндегі көбісі, атап айтқанда, теориялық- практикалық және әдістемелік білімдер зияткерлік және практикалық біліктілік пен дағдылардың алғышарттары болып табылады. Педагогтың кәсіби құзыреттілігінің құрылымы мұғалімнің алуан түрлі әрекеттерінің жиынтығын білдіретін, педагогикалық қызметтің функцияларымен ара қатынаста болатын және айтарлықтай шамада мұғалімнің (оқытушының) жеке-психологиялық ерекшеліктерін анықтайтын оның педагогикалық біліктілігі арқылы ашылады. Жалпы алғанда, А. И. Щербаков және А.В. Мудрик мұғалімнің негізгі үш дидактикалық біліктілігін анықтады: Зерттеулер көрсеткендей, педагогикалық міндетті жалпылау деңгейінен тыс оны шешу үдерісі «ойлау – әрекет ету - ойлау» үш тағаны білдіреді. Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі оның педагогикалық қызметке теориялық және практикалық дайындығының тұтастығын көрсетеді3. В.А. Сластенин педагогикалық біліктіліктің төрт тобын бөліп көрсетеді (4 сурет). Педагогикалық қызметке теориялық дайындықтың мазмұныпедагогтың аналитикалық, болжаулық, жобалаушылық және рефлексивтік біліктілігінің болуын болжайтын жалпылаған педагогикалық ойлай білуінде көрінеді. Педагогтың кәсіби құзыреттілігі және педагогикалық шеберлігі қандай ара қатынаста? Кезінде бұл сұраққа А. С. Макаренко толық жауап берген.

4- сурет. Педагогикалық біліктілік құрылымы Педагогикалық шеберліктің туа біткен ерекшеліктері мен негіздерінің алдын ала анықтығы туралы пікірді жоққа шығара отырып, көрнекті педагог, оның кәсіби құзыреттілігі деңгейімен шарттылығын көрсетті. Біліктілікке, мамандыққа негізделген педагогикалық шеберлік, А. С. Макаренконың пікірі бойынша, - бұл тәрбие үдерісін білу, оны құрай білу, қозғалысқа келтіру. Педагогикалық шеберлікті кейде педагогикалық техниканың біліктілігі мен дағдыларына жатқызады, ал негізінде аталған біліктілік – шеберліктің сыртқы көрінетін құрамдастырының тек бірі ғана. Демек, педагогикалық шеберліктің негіздері әрбір педагогта шеберліктің жаңа деңгейіне көтерілуге мүмкіндік беретін базис құрай отырып, қалыптасуы мүмкін.

Қателіктер - кез келген адами қызметтің ерекше құрамдасы. Педагогикалық қызмет одан шет емес, онда да қателіктер болуы мүмкін, ал олардың салдары, әрине, зиянды, кейде балалар үшін қайғылы да болады. Педагогикалық қателіктердің жауыздығы – оның жасалу фактісін педагог өте сирек түсінеді. Бұл оның салдарын жою үдерісінің тиімділігін шамалы етеді, ал қателігі бар қызметтен тәжірибе алуды мүмкін емес етеді.

5-сурет. Кәсіби-педагогикалық қателіктер Кәсіби-педагогикалық қателік, В.А. Мижериков пен Т.А.Юзефавичустің айтуы бойынша, - бұл кәсіби педагогикалық қызметтің жалпы жұрт қабылдаған эталондарына бұл процедуралардың сәйкессіздігінен көрінетін білім берудің нақты процедураларының болжанбаған бұрыстығы1. Педагогикалық қателіктердің көптүрлілігін олар екі үлкен топқа бөлді: кәсіби-педагогикалық қызмет стратегиясының қателіктері және тактикасының қателіктері (5-сурет). Қателіктер алдағы педагогикалық қызметті болжау кезеңінде жасалуы мүмкін, сонымен бірге оқушылармен тікелей болатын педагогикалық өзара әрекеттесу үдерісінде – бұл қате әрекеттер, қылықтар, реакциялар. Педагогикалық қызмет стратегиясының қателіктеріне (болжау) педагогикалық мақсаттық тұжырымдау және жоспарлау қателіктерін жатқызады.

Педагогикалық мақсаттық тұжырымдау қателіктері Мұндай қателіктерден сақтандыру үшін педагогикалық қызметтің ерекшелігі педагогтан қоғамның әлеуметтік міндетін жеке қабылдауын, мақсаттар мен міндеттерді шығармашылықпен ұғынуын, баланың қызығушылығын ескере білуін және оларды оқу қызметінің мақсаттарын әзірлеу барысында қайта өзгерте білуін талап ететінін түсіну қажет. Ол үшін мұғалімнің мақсатты құру әдістемесін меңгеру бойынша арнайы жұмысы қажет. Мақсатты тұжырымдау қателіктерімен тығыз байланысты педагогикалық қызметтің жоспарлау қателіктері синхронды түрде пайда болады. Оларды бұл үдерісті тереңірек ұғыну үшін ғана жеке топқа бөлуге болады1. Тактиканың қателіктеріне: педагогикалық өзара әрекеттесуді, педагогикалық қатынастарды ұйымдастыру қателіктері, шектен тыс - этикалық қателіктер. Дидактикалық өзара әрекеттесу қателіктері де бөлініп көрсетіледі, оларға жататындар: а) берілетін пәнінің мазмұнын ұсыну барысында өзінің педаго- гикалық қызметіндегі қателіктері (әдістемелік қателіктер); б) балалардың оқу-танымдық қызметін ұйымдастыру және басқару қателіктері (педагогикалық менеджмент қателіктері). Өзінің педагогикалық қызметіндегі қателіктері (әдістемелік қателіктер) тақырыпты түсініксіз түсіндіру, оны жүйесіз беру, мұғалімнің күрделі ғылыми тілі, оқу материалының мазмұнын артық эмоционалдықпен беру, тақырыпты асығыс ашу, сабақ уақытын тиімсіз пайдалану, оқытудың техникалық құралдарын мақсатты пайдаланбау, оқыту әдістемесін іске асыру барысындағы қателіктер ретінде көрінеді. Осылайша, педагогикалық өзара әрекеттесуді ұйымдастыру қателіктері ғылымдармен әдістемелік қателіктер ретінде сараланады. В.И.Журавлевтың «Педагогикалық жанжалтану негіздері» кітабында мұғалімдердің аталған қателіктері оқушылардың позициясынан сипатталған, ол мұғалімдерге өздеріне білім беру үдерісінің тікелей қатысушылары ретінде «сыртынан қарауға» мүмкіндік береді. Оқушылар тарапынан түсінетін мұғалімдердің сабақтарындағы қателіктердің санына В.И.Журавлев оқушылардың білімін бақылауды ұйымдастыру талаптарынан түрлі жаңылуларды жатқызады. Олардың тура ескертулері мынадай:

Тағы да жасөспірімдердің ашуын туғызғандар:

Танымал отандық педагог В. Н. Сорока-Росинский өз уақытында өз жұмысында «ізгі» ниетпен өз пікірлері бойынша назар аударуға тұрарлық барлығын қолданып көруге тырысатын педагог- авантюристтердің категориясына назар аударды. Мұндай педагогтар өздерінің әрекеттерін оқу-әдістемелік кеңеспен немесе білім беру мекемесі әкімшілігімен келіспей, рұқсатсыз оқыту әдістемесіне және мазмұнына өзгерістер енгізуге бейім. Олар ұсынылатын міндетті оқулықтар мен ғылыми-әдістемелік әдебиеттің орнына оқушылардан олардың лекцияларын жаттап алуды, оқулықтардың орнына тек олардың конспектілерін пайдалануды талап етеді. Өз пәнін оқыту барысында шығармашылық тәсілді олар осылай түсінеді. Педагогикалық қызметтің ерекше құрамдасы ретінде педагогикалық қателіктер туралы әңгіме соңында олардың алдын алу бойынша жалпы ұсыныстарға тоқталайық. В.А.Мижериков пен Т.А.Юзефавичустің2 кеңестерін негізге ала отырып, біз оларды жеке, отыз жылдық педагогикалық тәжірибемізге негізделген өз ұсыныстарымызбен толықтырдық.

Адал ниетті педагогті қателік жасау мүмкіндігін болдырмауға талпынысы сипаттайды. Педагогикалық қызметтің субъектісі ретінде ол үнемі мазмұны және дәрежесі бойынша күрделі түрлі педагогикалық міндеттерді шешеді. Ешқашан қателеспеуге үйретуге болмайды. Бірақ педагогтың тиімді әрекетін шынайы педагогикалық жағдаяттарда ұсынуды және білуді қалыптастыруға болады және қажетті. Педагогикалық шеберлікті игеру әр педагогке тек тәжірибенің, теориялық білім мен практикалық біліктілігін кіріктіру негізінде мақсатты жеке-психологиялық өзін-өзі білімін жетілдіру барысында ғана қол жетімді. Дәл түсінген кәсіби қызмет педагогикалық шеберліктің көзі – тұлғаның жалпы мәдениеттік, іскерлік қасиеттері және педагогтың кәсіби құзыреттілігінің тұтастығы болып табылады.

Занина Л. В., Меньшикова Н.П. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы. — Д.Ростов, 2003.

Зимняя И.А. Педагогикалық психология: оқу құралы. — Д.Ростов, 1997. Зимняя И.А. Негізгі құзыреттіліктер білім берудегі құзыретті тәсілдің нәтижелі- мақсатты негізі ретінде. - М., 2004.

Леонтьев А.Н. Таңдаулы. психол. шығ.: 2 т. — Т. 2. — М., 1983. Мижериков В.А., Юзефавичус Т.А. Педагогикалық қызметке кіріспе: оқу құралы. - М., 2005.

Обухова Л. Ф. Жас ерекшелік психология: оқулық. — М., 1996.

Педагогика: оқу құралы / В.А. Сластенин, И. Ф. Исаев, А. И. Мищенко, Е.Н.Шиянов. — М., 1998.

Педагогикалық техника оқытушының тәртібін ұйымдастыру түрі ретінде • Дауыс, дикция, тыныс алу • Пантомимика, ымдау

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХНИКА ПЕДАГОГТЫҢ ТӘРТІБІН ҰЙЫМДАСТЫРУ ТҮРІ РЕТІНДЕ Өз ісінің шеберлері, ұстаздар туралы ойлап, біз олардың педагогикалық шеберлігінің құпиясы неде деп ойланамыз, және ол өзімен жұмыс үдерісі барысында қалыптасатынын түсінеміз. Бұл ұзақ, ықпал ету тәсілдерінің ұшталуы, алуан түрлі практикалық міндеттерді және шешімін шебер қоя білуді, көп еңбекті талап ететін үдеріс. Бұл педагогқа оқу үдерісінде де, сабақтан тыс уақытта да қажетті арнайы біліктілік. Педагог үшін сөйлеу, дауыс техникасын меңгеру қаншалықты маңызды екенін әркім біледі. Сауатты, әдемі және түсінікті сөйлеу, өз сөзін мәнерлеп жеткізу, сөзінде ойы мен сезімдерін нақты жеткізу, нақты ымды және айқын көзқарасты беру – табысқа жетудің тура жолы. Педагогикалық техника — оқытушыға оқушыларын көруге, естуге және сезуге мүмкіндік беретін біліктілік кешені. Танымал педагог А. С. Макаренко жазғандай: «Тәрбиеші ұйымдастыра білу, жүре білу, әзілдей білу, көңілді бола білу, ашулы бола білу керек ... оның әрбір қимылы тәрбие бере алатындай етіп өзін ұстауы тиіс»1. Ю.П. Азаров айтқандай, біріншіден, дамыған педагогикалық техника педагогикалық қызметте оқытушыға өзін тереңірек және айқынырақ көрсетуге мүмкіндік береді, оқушылармен өзара қатынаста оның тұлғасындағы бар жақсыны, кәсіби маңыздыны ашуға мүмкіндік береді. Жетілдірілген педагогикалық техника педагогтың уақыты мен күшін шығармашылық жұмысқа босатады, педагогикалық өзара әрекеттесу үдерісінде балалармен қатынас жасауда қажетті сөзді іздеуге немесе сәтсіз интонацияны түсіндіруге алаңдамауға мүмкіндік береді. Техниканы меңгерген педагог дауысын жоғалтқанына немесе өзінің жұмысына байланысты қандай да бір қобалжуларынан алаңдамауына қиналмайды. Педагогикалық техниканы меңгеру қажетті сөзді интонацияны, көзқарасты, ымдауды тез және нақты табуға, сонымен бірге тыныштық және анық ойлау, күтпеген педагогикалық жағдаяттарда талдау жасау қабілеттігін сақтап, педагогтың өзінің кәсіби қызметімен қанағаттануының өсуіне алып келеді. Екіншіден, педагогикалық техника тұлғаның сапасына да, дамыту ықпалын да жасайды. Педагогикалық техникалардың маңызды ерекшелігі – олардың барлығы жеке-тұлғалық сипатының бар болуында, яғни педагогтың жеке психофизиологиялық ерекшеліктерінің негізінде қалыптасады. Жеке педагогикалық техника педагогтың жасына, жынысына, темпераментіне, денсаулығына, анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктеріне айтарлықтай байланысты болады, Сөзінің мәнерлігі, тазалығы, сауаттылығымен жұмыс жасауы ойлауды тәртіпке салады. Психикалық қызметін өзі реттеу тәсілдерін меңгеру эмоционалды байсалдылығын мінезінің қыры ретінде дамытуға алып келеді және т.б. Одан басқа, шынайы педагогикалық өзара әрекеттесуде мұғалімнің педагогикалық техника саласындағы бар біліктілігі бір уақытта көрінеді. Ал өзін- өзі бақылау мәнерлі құралдарды табысты түзетуге мүмкіндік береді және т.б. Үшіншіден, педагогикалық техниканы меңгеру үдерісінде педагогтың жалпы және кәсіби мәдениетінің деңгейін, оның тұлғасының әлеуетін айқындайтын адамгершілік пен эстетикалық позициясы толық ашылады1. Айтылғандардың барлығы педагогикалық техника – педагогтың маңызды құралы екенін көрсетеді.

Сөз қаншалықты қызықты және танымды болмасын, егер сөз сөйлеп тұрған адам оны тұтастырып, қарлыққан, әлсіз, мәнерсіз дауыспен айтса, ол тыңдармандармен қабылданбайды, - деп санайды И.Р. Калмыкова. Дауыс сөз сөйлеу барысында сөздің мазмұны, шешеннің сыртқы кейіпі, мәнері сияқты өте маңызды. Дауыстың көмегімен ол аудиторияға өзінің хабарламасын жеткізеді. Адам дауысы - көпшілікке әсер етудің қуатты құралы. Әдемі, үнді дауысының арқасында шешен алғашқы минуттардан бастап тыңдармандардың назарын аударып, олардың сүйіспеншілігі мен сеніміне ие болады. Одан басқа, дауыс адамның кәсіби өсуіне ықпал ете алады немесе кедергі болады. Дауысы жіңішке журналистті немесе өткір, мыңқылдаған дауысы бар көрнекті саяси қайраткерді көз алдыңызға елестетіп көріңізші? Жақсы дауыс тек іскерлік салада кәсіби табыстарға жету үшін ғана қажет емес, сонымен бірге, күнделікті - тұрмыстық қатынаста да қажет. Жағымды, жаныңды толғандыратын дауысы бар адамдарды дауысы дөрекі адамдарға қарағанда, әдетте шын көңілмен және ұзақ тыңдайды1. Дауыс адамның ойын және сезімін білдіре алады. Педагогикалық қызметте лекциямен, баяндамамен шыққанда, өлең және прозаны оқығанда мәнерлеп, әдемі және қарапайым сөйлеу; әрбір сөзін, сөйлемін ойлана, маңызды сөздері мен сөйлемдерін ерекше көрсете отырып, түрлі жағдаяттарда сауатты қолдана отырып, дауыс ырғағын және күшін меңгеру өте маңызды. Дауыс - педагогтың жетік пайдалана алуға тиісті ауызша сөзінің негізгі мәнерлі құралы. П. Сопер айтқандай: «Біздің дауысымыздан алған әсердей адамның бізге жасаған қатынасына ештеңе ықпал ете алмайды. Бірақ дауыс сияқты ештеңені ұнатпайды, ештеңе де үнемі назар салуымызды қажет етпейді»2. Дауысты меңгеру сөйлеп тыныстау деп аталатын фонационды, (дыбыстық), дамумен тікелей байланысты. Бұл өз кезегінде студенттермен қарым-қатынас жасауға көмектесіп қана қоймай, сонымен бірге олардың сезіміне, ойына, мінез-құлқына және қылықтарына әрекет ете отырып, педагог сөзінің эстетикалық және эмоционалды байлығын беру мүмкіндігін береді. Сөйлеу техникасын меңгеру – сөйлеп тыныстау, дауысты меңгеру, жақсы дикцияны және орфоэпикалық сөйлеуді меңгеру. Педагог үнемі дикциясымен, тыныстауымен және дауысымен жұмыс жасауы тиіс. Ежелгі гректер айтқандай, дауыспен жұмыс істеу - белгілі білімді қажет ететін нәзік, әрі қиын іс. Тыныс алу – физиологиялық қызметті орындай отырып, ағзаның өмір тіршілігін қамтамасыз етеді. Бір уақытта ол сөйлеудің энергетикалық базасы да болады. Сөйлеп тыныс алу фонациялық деп аталады (грек. phono — дыбыс). Күнделікті өмірде, біздің сөзіміз көбіне диалог түрінде болғандықтан, тыныс алу қиындық тудырмайды. Тыныс алу – дыбыс көзі. «Дауыста болу», деп санайды Т. Ф. Посадскова, - демек, фонациялық (сөйлеу) дағдысын игеру, бұлшық етке күш салуды болдырмайды, дыбыстың икемділігін, шыдамдылығын, ашықтығын, тұрақытылығын игеру деген сөз. Тыныс алудың тірегі – омыртқа, сондықтан дауысты босатуға бірінші кезекте – дене мүсінін ұстауға дағдылану, қарым-қатынас жасауға қажеттілікті қамтамасыз ететін жүйке үдерісі мен бұлшық ет жұмысын толық түсіну. Назарды не істегенге емес, қалай істегенге аударта отырып, өзін сырттан бақылауға үйрену маңызды. Босау (релаксация) дауыс аппаратының энергиясын, өнімділігін тудырады. Тырысу дыбысты күшейтетін дірілді өлтіреді (еріндегі, беттегі, кеудедегі). Дұрыс тыныс алу дыбысты тірекке қойып, тамақпен емес, ішкі серпіліспен айтуға көмектеседі. Тыныс алу бойынша жаттығулардың мақсаты – ауаның үлкен көлемін жұта білуге дағдыландыру емес, ауаның қалыпты қорын тиімді пайдалануға жаттығу болып табылады. Дыбыс дем шығарғанда жасалатын болғандықтан, оны ұйымдастыру толық, сабырлы және байқаусыз болуы қажет, тыныс алуды жолға қоюдың негізі болып табылады1. Дикция – сөйлеу органдарының дұрыс жұмысымен қамтамасыз етілетін жеке дыбыстарды айтудың анықтығы және дұрыстығы. Артикуляциялық аппарат артық күш салмай, белсенді жұмыс істеу қажет. Барлық дыбыстарды және олардың тіркестерін нақты, жеңіл және еркін кез келген екпінде айту қажет. Сөз бен дауыстың барлық дикциялық бұзушылықтары артикуляциялық аппараттың (ерін, тіл, жақ) әлсіздігіне, дауыстыларды айту барысында еріннің шамалы ашылуына, дауыссыздарды анық айтпауына («аузында бірдеңе тұрғандай») байланысты органикалық (оларды түзетумен логопедтер айналысады) және бейорганикалық (олар жаттығу жасау арқылы түзетіледі) болып бөлінеді. Оқытушылар арасында дауысы табиғаттың өзімен қойылған адамдар бар, бірақ ол жиі кездеспейді. Жақсы дауыс та арнайы жаттығуларсыз жыл өткен сайын деградациялануға ұшырайды, тозады. Дауысты жаттықтыруға мақсаты дыбысты нақты және дұрыс айту, артикуляциялық аппаратты белсендіру болып табылатын жаңылтпаштар мен жаттығулар көмектеседі. Педагог дауысының гигенасы туралы бірнеше сөз. Арнайы зерттеулер көрсеткендей, «дауысты мамандықтардың» иелері болатын тұлғалардың дауыс аппаратының ауруға шалдығуы өте жоғары. Дауыстың бұзылуына алып келетін дауыс аппаратының артық күш жұмсауының себебі педагог жұмыс уақытының шамамен 50 %-ға, сабақ уақытында әдеттегіден қаттырақ сөйлейді.

Әрбір адамға қатты, нақты, зор дауыс бола алатын дауыс берілген. Дауыспен жұмыс жасай отырып, ең алдымен оның күш жұмсамауына, оның ең жақсы деген қасиеттерін жетілдіруге назар аудару қажет. Дауыс пен дененің арасында терең байланыс бар, сондықтан дауыспен жұмыс жасау негізінде сөздік қатынас жатуы қажет.

Жұмысын жаңадан бастаған педагогтың аудиториямен көпшілік алдында қарым-қатынас жасау сипаты, әдеттегідей, «бұлшық етінің қысылуын», сенімсіздік, қорқыныш сезімін, қозғалмай қалуын тудырады. Сипаттамалық ымдар ойлау барысын көрсетеді, көркемдейді. Олардың керегі шамалы, бірақ жиі кездеседі. Сезімдерді білдіретін психологиялық ымдар маңыздырақ болады. Ымдар, дененің басқа да қозғалыстары сияқты, жиі айтылатын ойға ілеспейді, оның барысын сақтандырады. Қатынасу белсенді болу үшін дененің ашық қалпын сақтау қажет: қолды айқастырмау, тыңдармандарға қарап сөйлеу. Алға қарай бір қадам жасау аудиторияда зейінді жұмылдыра отырып, хабарламаның маңыздылығын күшейтеді. Артқа қарай қадам жасап, сөз сөйлеуші тыңдармандарға демалыс бергендей болады. Мимика – өз ойын, сезімін, көңіл-күйін, жағдайын беттің бұшық етінің қозғалысымен білдіру өнері. Кейде бетпен көзқарастың көрінісі сөзге қарағанда білім алушыларға қаттырақ әсеретеді. Ым мен мимика, ақпараттың эмоционалды маңыздылығын көтере отырып, оны жақсырақ игеруге ықпал етеді. Тыңдаушылар педагогтың жүзін «оқып», оның қатысын, көңіл- күйін табады, сондықтан ол тек көрсетіп қоймай, сонымен бірге сезімді жасыра алуы қажет. Адам бетінің ең айқыны – адам жанының айнасы болып табылатын оның көздері. Өз мінез-құлқын және оқушылардың тәртібін жете түсінуінде бағытты дамыту үшін психологтардың жұмысында ұсынылған эталондармен танысу пайдалы. Педагогтың көзқарасы көзбе-көз кездесе отырып, тыңдаушыларға бағытталуы қажет. Эмоционалды қобалжулардың сыртқы көрінісіне ықпал ете отырып, олардың тереңдігін өзгертуге болады, себебі эмоциялардың соматикалық және вегетативті көріністеріне қарапайым бақылау оларды өзін–өзі түзетуге алып келеді. Алдағы сабаққа дайындалып жатқан және сенімсіздік пен қорқыныш сезімін сезген жас маманға физикалық және психикалық босаңсуға қол жеткізе отырып, релаксация сеансын өткізгені дұрыс. Аутогенді жаттығу — ерекше психофизикалық гимнастика - тыныс алу және артикуляциялық жаттығулармен бірге, педагог үшін міндетті болуы тиіс. Бірінші сабақта болған сәтсіздіктен түңілмеген дұрыс. Бұл жерде жүйелі жұмыс, педагогикалық қызметте жәймен тілалғыш құрал болатынпсихофизикалықаппараттың тренингі қажет. Пантомимика — бұл дене, қол, аяқ қозғалысы, ол ең бастысын бөліп көрсетуге көмектеседі, бейнені сомдайды. Педагог сабақта оқушылар алдында дұрыс тұру мәнерін қалыптастыру қажет. Барлық қозғалыстар мен дене кейпі өзінің әсемдігімен және қарапайымдылығымен тыңдаушыларды тартуы қажет. Дене кейпінің эстетикасы нашар әдетті: алды-артына тербелуді, бір аяқтан екінші аяққаауыстыруды, орындықтың арқасына сүйенуді, қолында артық заттарды айналдыруды, басын қасуды, мұрнын немесе құлағын шұқуды жақтырмайды. Педагогтың ымдары кенеттен кең қол сілтемей және ашық бұрыштарсыз шектеулі және байсалды болуы тиіс. Дөңгелек ымдар және болмашы ишараттар қолайлы.

Сипаттау және психологиялық ишараттар бар.

Педагогтың сөзін студенттермен қабылдау және түсіну күрделі оқу үдерісімен тығыз байланысты, ғалымдардың есептеуі бойынша оған оқу уақытының шамамен 1/4—1/2 бөлігі кетеді. Сондықтан тыңдаушының оқу материалын дұрыс қабылдау үдерісі педагог сөзінің мүлтіксіздігіне байланысты болады. Жастар педагогтың сөйлеу мәнеріне сезімтал келеді. Кейбіреулері дауыс пен оның ырғағы – тек адамныңтабиғи дарыны депесептейді.Бірақ заманауи эксперименттік физиология дауыстың сапасын түбегейлі түрде жақсартуға болады деп санайды. Сөйлеу техникасы бойынша театр педагогикасының тәжірибесіне сүйене отырып және сөйлеп тыныстауда, дауыс құрау және дикцияда дағдылар кешенін білдіретін, педагогқа сөзінің бар мазмұнының байлығын жеткізуге мүмкіндік беретін жаттығулар жүйесі әзірленген.

Сонымен, педагогикалық шеберліктің доминанты, Ю.П.Азаровтың пікірі бойынша, «әркімге өзінің дарындылығына деген сенімін ұялату, қорқыныш пен өзіне деген сенімсіздігінен арылту, шығармашылыққа деген қуатты қажеттілігін ояту» болып табылады1. Педагог өзінің әрекетін, эмоциясын, көңіл-күйін, әлеуметтік- перцептивті қабілеттіліктерін, сөйлеу техникасын игеру тиіс; тәрбиелеу және оқыту үдерісінің технологиялық жақтарын аша отырып, тұлғаға және ұжымға ықпал етуді меңгеруі қажет. Педагогтың сыртқы кейпі эстетикалық тұрғыда көрнекті болуы тиіс; шаш үлгісі, костюмы, киіміндегі әшекейлер - педагогикалық міндеттердің шешіміне тәуелді, яғни тәрбиеленушінің тұлғасын қалыптастыруда тиімді ықпал етуге тиімді болуы тиіс.

Ұсынылатын әдебиет Сөйлеу мәдениеті мен өнерінің негіздері: оқу құралы / Ю. П. Богачев, В.А.Лапшин, Т.Ф.Посадскова, З.А.Шелестова В.А.Лапшин мен Ю.П.Богачевтің ред. — М., 1999. Булатова О. С. Педагогикалық шеберлік: оқу құралы. - М., 2001. Ваганова Ж. В. Педагог шеберлігі оның шығармашылық даралығының құрамдасы ретінде: дис. пед. ғыл. канд. - Тюмень, 1998. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және басқалары; И.А.Зязюннің ред. - М., 1989. Кәсіби педагогика: оқулық / ред. кол.: С.Я. Батышев, М.Б.Яковлева, В.А.Скакун және басқалары. - М., 1997. Савостьянов А.И. Мұғалімнің кәсіби дайындығындағы сөйлеу техникасы. - М., 2001.

Оқыту - бұл өнер және ғылым. Өнер болу себебі – әрбір сабақтың қайталанбайтындығында. Оның барысы, эмоционалды сипаты, пайдаланылатын құралдары бірқатар факторларға байланысты болады, олардың көпшілігін алдын ала болжау мүмкін емес. Бұл тұрғыда оқыту суретшінің, жазушының, ақынның жұмысына ұқсас, ол үшін өмірді, адам жанын терең білу, көру, түсіну және бірге мазасыздану талап етіледі. Бірақ, сонымен бірге, бұл негізінде оқу материалын қабылдау және игеру үдерісінде айтарлықтай байланыстар мен қатынастарды белгілейтін объективті заңдылықтар жатқан ғылым да болып табылады. Бұл заңдар тұлғаның және маманның мақсатты қалыптасу үдерісін қамтамасыз ететін салмақ түсетін құрылымның рөлінен шығады1. Гуманистік психологтардың зерттеулері көрсеткендей (А.Маслоу, К.Роджерс, В.Сатир, Э.Фромм және басқалардың), өз ойын білдіру қажеттілігі - адам үшін ең негізгілердің бірі болып табылады. Педагогикалық қызмет табиғаты бойынша шығармашыл болады деген пікірді көпшілік қабылдаған. Шығармашылық – бұл қолдағы бар тәжірибені қайта ұйымдастыру және білім, біліктілік, өнімдердің жаңа әдістерін қалыптастыру негізінде жаңа қызмет2. Шығармашылық үдерістер жүретін шығармашылық феномені, шығармашыл тұлғаны дамыту, жағдаяттарды қалыптастыру – заманауи психологиялық-педагогикалық теорияда және тәжірибеде маңызды құбылыстар болып табылады. Орта және жоғары мектепті дамытудың заманауи кезеңінде тұлғаны шығармашылық дамыту проблемасы, доцент Н.А. Войтлеваның пікірі бойынша, барған сайын өзекті болып келеді, себебі студенттің болашақ кәсіби қызметінің тиімділігі тек кәсіби біліктілігі мен дағдыларына ғана емес, сонымен бірге, оның кәсіби - шығармашылық деңгейінің дамуына да байланысты болады. Болашақ педагог тұлғасының кәсіби - шығармашылық дамуы – орта және жоғары кәсіби білім берудің негізгі мақсаттарының бірі. Көрнекті отандық музыкант және педагог Л.А.Баренбойм бұл іс педагог-ругинерге сеніп тапсырылған болса, ең озық жүйе де жеміс бермейді деп айтқан. Оқытушының шығармашылық әлеуетін дамыту психологтар мен педагогтар В. И. Андреев, Т.Г.Браже, Ю.Н.Кулюткин, М.Г.Мерзлякова, И.О.Мартынюк, В.Г.Рындактың жұмыстарында берілген. Көптеген авторлар болашақ педагогтың кәсіби дайындығын жетілдіруді тұлғаны дамыту механизмі ретінде шығармашылықты зерттеумен, сонымен бірге педагогикалық шығармашылықтың маңызды сипаттарын бөліп көрсетумен байланыстырады. Шығармашылықты және оның тұлғаға ықпалын зерттеу аясында В.И.Загвязинский, В.А.Кан-Калика, Н.Д. Никандров, Н.В.Кузьмина және басқа да ғалым-педагогтардың зерттеулерінде педагогикалық шығармашылыққа үлкен көңіл бөлінеді. Ю.Н.Кулюткин шығармашылық - педагогикалық еңбектің ең маңызды және қажетті сипаттамасы деп айтқан. Шығармашылық педагогикасы, В.С. Шубинскийдің пікірі бойынша, шығармашыл тұлғаның қалыптасу заңдылықтарын анықтайды. И.Я.Лернер шығармашылықты қоғамдық маңызы бар сапалы жаңа құндылықтарды құруға бағытталған болашақ педагог қызметінің белсенді түрі ретінде қарастырады. Педагогикалық қызметтің шығармашылық сипаты болғандықтан, бұл қызметті орындау тәжірибесі де, демек, шығармашылық тәжірибесі де бар (И.Я.Лернер, М. Я. Виленский, С. Н. Бегидова, А. М.Дорошкевич, В.И.Маслов және басқалар). Е.С.Громов, В.А.Кан-Калика, Н.Д.Никандрова, В.А.Моляко, М.В.Прояев, М.М.Рубинштейн, Ю.Н.Кулюткин, Л. В.Яковлев және басқа ғалымдардың пікірі бойынша, шығармашыл-педагогқа тән қасиеттер: бастамашылық, дербестік, ойлау инерциясына қарсы тұру қабілеті, жаңаны сезіну және оны тануға деген талпыныс, мақсаттылық, ассоциациялар кеңдігі, бақылаушылық, дамыған кәсіби есте сақтау, тәрбиеленушілерді жұмылдыра алуы, олардың қызығушылықтарын түсіну, қызықтыру және қанағаттандыру, кәсіби шығармашылық ойлау, шығармашылық педагогикалық қызметке ішкі ынталандыру, дәстүрлі емес жеке көзқарас, қиял және интуиция байлығы. Н.А.Бердяев айтқандай, шығармашылық - бұл құпия. Шығармашылық құпиясы еркіндік құпиясы болып табылады. Еркіндік құпиясы түпсіз, ол - тұңғиық.

6-сурет. К.С.Станиславский жүйесінің негізгі принциптері Сол сияқты шығармашылық құпиясы да түпсіз және түсіну қиын1. Шығармашылық проблемасы – адами болмыстың аспектілерінің бірі, себебі тұлға, Н.А. Бердяевтің пікірі бойынша, барлық уақытта «жасампаз» ретінде көрінеді, шығармашылықсыз Тұлға болмайды, шығармашылық іс жүзінде адами қызметтің барлық түрлерін тізіп өтеді. Қызметтің, соның ішінде шығармашылық қызметтің сипаттары, осы немесе басқа проблеманы шешу барысында бір уақытта көрінбейді, түрлі үйлесімдікте және түрлі күшпен көрінеді. Шығармашылық өзінің түрі бойыншаәртүрлі: зияткерлік теориялық, көркем, техникалық. Ол қарқындылықтың тереңдігі және дәрежесі бойынша – басқа жолды қарапайым табу және міндеттерді шешу әдісінен бастап өзіндік үлгіні жасау немесе өзінің көркем шығармасын жасауға дейін түрлі болады. Білім беру үдерісініңшығармашылықэлементтеріментолықтығыоны тартымды, қызықты етеді, бұл деген өз кезегінде, таным үдерісіне белсенді - шығармашылық қатынасын қалыптастыруға ықпал етеді. Бұл ретте, М.О. Цукаваның пікірі бойынша, шығармашылық тың органикалықтабиғатынадам-жасаушыныңтабиғатыарқылы қарастыратын К.С.Станиславскийдің жүйесі үлкен көмек бере алады (6 сурет). Бұл жүйеде алғаш рет шығармашылықтың санадан тыс, ықтиярсыз үдерісін, қызметтегі тұлғаның дарындылығының көрінуін саналы түрде игеру мәселесі шешіледі. К.С. Станиславскийдің жүйесі - актерлық шығармашылық туралы, сонымен бірге, объективті заңдылықтарға сүйене отырып, қабілеттіктерді қалай өсіру, дамыту, сахналық қана емес, түрлі қабілеттіктерді дамыту туралы ғылым. Ол – шығармашылық қызметте барлық дарындылықтың «пайдалы әрекетінің коэффициентін» арттыру әдісі1. Тұлғаның әлеуетті мүмкіндіктерін және ішкі ресурстарын дамыту, студенттердің шығармашылық бастамасын қарқындату, олардың болашақ педагогикалық қызметте өздерін толық таныту болашақ маман тұлғасының функционалдық құрамдастарын және кәсіби - шығармашылық даму құралдарын, атап айтқанда, әртістікті қалыптастыру, актерлық-сахналық біліктілікті меңгеруді зерттеу қажеттілігін қамтамасыз етеді.

Педагогикада әртістік әрбір болашақ маманға қажет деген факт күмән туғызбайды. Бұл проблема барысында жалпы әртістік, актерлық дарындылық және танымал К.С. Станиславскийдің отандық әртістік мектебі туралы айтпай кетуге болмайды. Пе- дагогикалықәртістіктіңпроблемасынәзірлеумен Ш.А.Амонашвили, О.С.Булатова, Н.Н.Демьянко, В.И.Загвязин- ский, В.П.Кузовлев, А.С.Макаренко, Е.Пассов және басқалар сияқты зерттеушілер айналысты. Әрбір педагог педагогикалық болмысты қалай болса да өзгертеді, бірақ тек қана педагог-жасампаз түбегейлі өзгерістер үшін күреседі және бұл істе көрнекі мысал бола алады. Отандық педагогикада тұлғаның даму проблемасын драмалық өнер құралдарымен зерттеудің тұтас бағыты қалыптасты. Оқытушыны дайындауда театр педагогикасының жетістіктерін пайдалану идеясы жаңа емес. Әртістікті және актерлық-сахналық біліктілікті қалыптастыру зерттеуші- педагогтардың жұмысында көрініс тапты. Атап айтқанда, бұл проблеманың жеке аспектілері А. С. Макаренконың еңбектерінде, заманауи педагогтар Ю.П.Азаров, И.А.Зязюн, В.А.Кан-Калика, Н.Д. Никандровтың жұмыстарында зерделеген. Оқу-тәрбие үдерісінде театр педагогикасының жетістіктерін пайдалану, Г.А.Гарипованың пікірі бойынша, педагогикалық теорияда келешегі бар деп танылды. Ол әртістік деп тұлғаның өзін еркін танытуға ықпал ететін тұлғалық қасиеттердің тұтас жүйесін түсінеді. Г.А.Гарипова оны өзара байланысты құрылымдық құрамдастар кешенінің: психофизикалық, эмоционалды-эс- тетикалық, көркем-логикалық жиынтық ретінде көрсетеді. Шетелдік сөздер мен сөйлемдердің сөздігінде «әртістік» ұғымы (фр. artіstіsme) бір нәрсені орындаудың көркем дарындылығы немесе жоғары және нәзік шеберлігі, виртуоздық ретінде түсіндіріледі2. В.И. Загвязинский әртістік – бұл жаңаны жасаудың ерекше, образды-эмоционалды тілі; түсіністікке және басқамен диалогқа бағытталған педагог пен оқушының бірлескен шығармашылығының терең ойлы стилі, басқа доминанттығы;«қазір және осында» пайда болатын тірі сезімді, білімді және мәнді жасаудың нәзік шілтері; бұл лезде жаңа жағдаяттарға ауысу қабілеттігі, жаңа образда болу, сабақта оқушыларға берілетін идеялармен өмір сүре алу, шынайы өмір сүру; бұл тұлғалық көріністердің байлығы, проблеманы қою және шешудің образды жолы, қиял ойыны, нәзіктілік, рухтылық, ішкі еркіндікті сезіну деп есептеген3. О. С. Булатова В.И. Загвязинскиймен оқушы мен мұғалімнің бірлескен шығармашылығы ретінде педагогикалық әртістіктің анықтамасына келіседі, бірақ әртістік – бір нәрсені әдемі, сенімді, әсерлі беру қабілеті ғана емес, сонымен бірге тәрбиеленушіге эмоционалды түрде ықпал ете отырып беру деп толықтырады. Шынайы әртістік – бұл педагогтың ішкі дүниесінің әсемдігі мен байлығы, міндеттерді шеше білуі, болашақты образдарда келістіре отырып, қиял мен интуицияны пайдаланып, логикалық пен эстетикалықты үйлестіре отырып жобалай алуы. Кітаптағы бар ережелерді оқып немесе жаттап, әртістікке үйренуге болмайды. Идеяларды түсінуге және қабылдауға болады, қиял мен интуиция, суырып салу, сөз бен қозғалыстың мәнерлігі және техникасымен, өзін-өзі таныстырумен, мейірімділік пен сұлулыққа қызмет етуде ашықтығымен, сеніміділігімен, педагогқа сеніп тапсырылған жастардың ең жақсы деген қасиеттерін оятуға және өсіруге байланысты қабілеттіктер мен біліктілікті анықтау және дамыту бойынша жұмысқа кірісуге болады4. Әртістік тұлғаның ішкі дүниесінің рухани байлығының көрінісін білдіреді. Ол кәсіби өзін-өзі жетілдіру және өз білімін көтеру қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында адамның шығармашылық қызметінің белгілі түрлерін рухани-практикалық үдерісінде қалыптасады. Оқытушының қызметін актер және режиссердің қызметімен салыстыруға болады. Бұл мамандықтардың келесі ортақ белгілерін бөліп көрсетуге болады.

Дәріс пен рөлдің мазмұнымен жүргізілетін жұмыстың үш кезеңі бар: 6. Тұжырымдамалық белгілер: автоматтандыруға берілмейтін жұмыс элементтерінің болуы; тәрбиешінің әлеуметтік функциясын іске асыру; интуицияның, сезімнің, шабыттың болуы; арнайы кәсіби эмоциялар; үздіксіз ішкі жұмыстың қажеттілігі (жаттығу және «пән бойынша»). Актерлық және педагогикалық қабілеттердің ұқсастығын А.С.Макаренко, Ю.П.Азаров, Н.В.Кузькина, Ю.Л.Львова және басқалар атап кеткен. Осы ерекшелікті К. С. Станиславский де көрсеткен. Ол актердің де, педагогтың да шығармашылығына қажетті негізгі элементтерді анықтады: дамыған қиял, зейін, эмпатия, рефлексия, қозғалғыштығы, әсерлілігі, мәнерлі қабілеттері, сүйкімділігі. Актерлық және педагогикалық қызмет арасындағы айырмашылықты О.С.Булатова жүйелендірді, атап айтқанда, елестету затындағы айырмашылықтар (актердың басқа тұлғаға айналуы және оның рөлдік позициясымен айтылатын педагогтың жағдаятқа қатысы); қызмет саласының шегінде (актерде ойдан шығарылған және педагогте шынайы тіршілік шарттары); қатынас жасау ерекшелігінде (актер диалогқа талпынады, оқытушы монологқа); қызметінің ұзақтығында (актерге қарағанда оқытушыда ұзағырақ); ойдан шығару мүмкіндіктері (оқытушыда шығармашылықтың шекарасы кеңірек, ойдан шығару қажетті); қызмет бағдарламасының көптүрлілігінде (оқытушыда бір күн ішінде ол түрлі рөлдер шегінде алуан түрлі болуы мүмкін) және т.б.. Педагогикалық әртістік білім алушылардың коммуникативтік біліктілігінің дамуына әсер етеді. Коммуникативті біліктілік - бұл байланысты іске асыра білуі, оның барысында ақпарат алмасу жүреді (Е.И. Пассов). Бұл жерде үлкен рөл педагогикалық әсер етуге беріледі (сендіру, нандыру; әсер ету; еліктеу). Әсер ету және еліктеу педагогикалық әртістікке тән. Әсер ету эмоционалды жағдайын басшылыққа ала отырып, тиісті талдаусыз қабылданған мәліметтер негізінде әрекет ететін немесе басқа адамдардың әрекеттерін қайталайтын адамдар тобында пайда болады. Әсер ету кенеттен болады. Еліктеу - қандай да бір әрекеттерді, ымды, интонацияны қайталауда, басқа адамның мінезінің белгілі қырларын көшіруде көрінетін үлгіні қолдану.

Еліктеу жасына қарай ерікті және еріксіз болуы мүмкін.

Сонымен, педагог тәжірибеде педагогикалық әртістіктің тәсілдерін меңгеріп, практикада тәсілдерін белсенді қолдануы қажет, коммуникативті біліктілікті жетік меңгеруі тиіс.

ӘЗІЛ ПЕДАГОГТЫҢ АКТЕРЛЫҚ ШЕБЕРЛІГІНІҢ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ Әзіл дегеніміз не? Қарапайым және нақты анықтамалардың бірін В.И.Даль берді: «Әзіл – ойдың байқайтын және лезде салттардың, тәртіптердің және ғұрыптардың ерсілігін көңілді, өткір, қалжыңды түрде берілу». В.А.Сухомлинский айтқандай, әзіл - бұл өмір өзенінің терең ағысы, сағат сайын, минут сайын жүректері мен ойлары бір-біріне қатысты болатын ұжымның ақылы мен сезімдерінің ішкі ойыны. Неміс философы И. Кант әзіл рухтың жақсы күйіне ерікті өту дарыны деп есептеген. Әзілдің рөлі өте үлкен. Ол тұрмыстық түсініксіздіктерді реттеуге және өткір бұрыштарды айналып өтуге, жағымды ахуалды, оқыту мен тәрбиелеуде жайлылықты қалыптастыруға көмектеседі. Осыған байланысты әзіл педагогтың актерлық шеберлігі ретінде ерекше мәнге ие болады. Антикалық философ Марк Фабий Квинтилиан оқыту қуаныш әкелу керек деп айтқан екен. Қуаныш мектебін құрудың қолдаушысы танымал отандық педагогтардың бірі - В.А. Сухомлинский болған, оған әзіл проблемасын тәрбиелеуде қою бастамасы тиісті. Оқытуда маңызды рөлді ол шат әзілі бар мұғалімнің сөзіне, баяндаудың көркем стиліне, балалармен бірге кішкентай ертегілер мен әңгімелерді құрауға берген. В.А. Сухомлинский әзілді ықпал етудің күшті құралы деп санаған. Ол тәртіпті бұзуда күлкіліні көру және күлкілімен ұялту қабілеті – міне, осы баланың рухани әлеміне ақылымен және жүрегімен кіруінде деп санаған: «Бала күлкісіз өмір сүре алмайды. Балалар күлгенде ренжуге болмайды, қажетсіз және орынсыз күлкіні әзілмен, яғни күлкімен ұялту қажет»2. Күлу қабілеті – шынайы адами ерекшелік; күлкіліге сезімталдық, күлуге ішкі дайындық үлкен дамуды, буырқанған қызметті, ой күштерінің ойынын қажет етеді. Күлкі - бұл ойлаудың сырт жағы. Күлу қабілетін дамыту, әзіл сезімін бекіту — ой күштерін және жастардың нәзік ойлауды және өмірді ойланып көру қабілетін күшейту. Отандық психолог А.Н. Лук «Эмоциялар және сезімдер» кітабында былай деп жазған: «Теріс, жағымсыз қобалжуларды алмастыру әдістерінің бірі - әзіл сезімі деп аталатын эмоционалды реакция». Танымал ғалым, жазушы, Эстетиктердің Халықаралық ассоциа- циясының мүшесі Ю.Б.Борев әзіл сезімі - эстетикалық сезім түрлерінің бірі және оның бірқатар ерекшеліктері бар деген:

-құбылыстарды жылдам, эмоционалды-сыни тұрғыда бағалауға қабілетті, эстетикалық дамыған ақылға тән; -болмыстың қайшылықтарын эстетикалық түрде эмоционалды қабылдау қабілетін болжайды; -бай және кенеттен салыстыру және ассоциацияларға бейімділігін куәландырады;

-құбылысты сыни, оның жалпы адамзаттық маңыздылығы тұрғысынан қарастырады. Әзілдің негізінде өзіне сырттан қарап білуі, яғни рефлексивті, бірақ мысқылдың шамалы үлесімен қарау жататынын атап кету керек. Артық салмақтылық бар жерде зиян келтіреді, танымал телефильмнің кейіпкері Мюнхгаузен айтқандай: «Ақылды кейіп - бұл әлі ақылдың белгісі емес, Жер бетіндегі барлық ақымақтық дәл осы кейіпте жасалады». Конференциялар мен съездерде жиі маңызды баяндама көңілді мысалмен жасалады, баяндамашы ғылыми баяндамасына қалжың қосуға қорықпайды. Бұл аудиторияның тілектес назарын аударуға және тек дәлелдердің күшімен емес, сонымен бірге қарсыластарына уақытын да, күшін де жұмсамай, оларға барлық айлалы дәлелдерін құнсыз етуге болатын ұшқын әзілмен өзіне аударып алуға көмектеседі. Сондықтан мұнда ойды тырп еткізбейтін әдеттегі шектерден аттап өту қабілеті маңызды; бұл қабілет тек ғылыммен ғана шектелмейді. Бұл, ойлаудың ерекшелігі ғана емес, тұлғаның да қасиеті. Қалжың, онымен бірге жағымсыз жағдайдар мен жеңілістерді қарсы ала білу, күлімсіреу, адал ниеттілік айналасындағыларға тартымды болады. Неміс жазушысы Л.Берне байқағандай: «Әзіл - ақылдың сыйы емес, бұл - жүректің сыйы, оған өзінің ниетіне еру рұқсат етілмеген болса, бай дарынды жүректен шығатын адамгершіліктің өзі»4. Біреулерге бұл үлкен дәрежеде, басқаларға – аз дәрежеде берілген, ал біреуге – мүлдем берілмеген. «Педагогиканың негіздері» кітабында (1999) Б.З.Вульфов және В.Д.Иванов білім алушылар мен оқытушылардың сауалы туралы айтқан. Алынған деректердің негізінде олар балалар мектепте әзілді олардың педагогтарынан артық бағалайды деген тұжырым жасады. Педагогтың жағымды қасиетерінің санында әзілді сауал жүргізілген жоғары сынып оқушыларының 35 %-ы және тек 5 %-ы оқытушылар атады. Олар педагогикалық ЖОО студенттерінің және колледж оқушыларының мектеп өміріндегі күлкі және әзіл туралы сөздерінен мысал келтірді. сен ренжітпесең, сені ренжітеді. Кейде мұғалімдер де оқушыны өкпелете алады, олардың үстінен табалап күледі, бірақ бұл ереже емес, шектен тыс жағдай. Келтірілген фрагменттерден күлкілінің көрінуі алуан түрлі екенін байқауға болады. Әзілді қабылдауда көп нәрсе жағдайға байланысты болады: кім, кімге немесе неге күледі, күлкінің нысаны мен субъектісі арасындағы қарым-қатынас қандай. Әзіл туралы оқушылар мен студенттердің сөздерін талдау барысында әзілдің мейірімді және ащы болып нақты бөлінуі көзге қатты түседі. Мейірімдіні, оқушылардың айтуы бойынша, мұғалім шамалы демалу үшін, сабақ ұзақ әрі қызықсыз болмау үшін ұйымдастырады. Егер әзіл сабақ тақырыбымен байланысты болса, ол материалды жақсы игеруге көмектеседі, себебі күлкінің неден пайда болғанын есіне алып, оқушы еріксіз онымен байланысты болған материалды есіне түсіреді. Мейірімді әзіл адамдарды қиындықтарды және жауапкершілікті түсуінде біріктіреді, кінәліні іздемейді, басқаға емес, өзіне күлуге мүмкіндік береді, шешім табуға көмектеседі, өз күшіне сенімділікті күшейтеді және барлығын қуантады, күйзелістің болмауына және денсаулықтың нығаюына көмектеседі1. Бірнеше минут жақсы күлкі өмірді бірнеше жылға ұзартады деген таныс мәтел бар. Дана Соломон патша: «көңілді жүрек игілікті, ал мұңайған рух сүйекті кептіреді» деп айтқан екен. «Барлық жан дарындылығы сияқты», - деп айтады А.Н.Лук, әзіл сезімінің нейрофизиологиялық негізі, мидағы қозу және тежелу үдерісі бар. Әзіл сезімі әдетте түрлі жағдайларды күлкінің сипатын таба білуінде көрінеді. Кез келген жағдайда бір күлкілі нәрсені табу қиын емес, егер ол басқа біреумен болған жағдайда. Сенің басыңа күн туғанда әзіл сезімін білдіру қайда қиынырақ, міне, әзіл сезімі сыналатын жер. Педагог үшін әзіл – ең маңызды кәсіби қасиеттердің бірі және актерлық шеберліктің құралы. Әзілді меңгеру – ең алдымен ойдан шығара білу. Суырып салма шығармашылық үдерісі барысындағы қатар келу және оның нәтижелерін көрсетуді айтамыз. Сабақтарда сөз ойнатымын, ассоциацияларды, мақал – мәтелді, афоризмдерді, тарихи анекдоттарды және танымал ғалымдардың өмірінен шынайы қызықты оқғаларды сабақ тақырыбына пайдалана білу сабақта демалу мүмкіндігін береді, тыңдаушылардың ассоциативті ойлауын дамытады, олардың ой- өрісін кеңейтеді, жалпы мәдениет деңгейін көтереді, аудиторияға эмоционалды ықпал етеді2. Бірақ сабақта оқытушымен қолдананылатын әзіл, ең алдымен орынды болуы тиіс. Г. Г. Белых және А. И. Пантелеевтің «Республика ШКИД» повесінен әдебиет пәнінің мұғалімі Павел Иванович Ариков интернаттың тәрбиеленушілеріне әдепсіздік пен дөрекілікке толы көңілді өлеңдер арқылы сеніміне кіруге тырысқан бір көріністі еске алайық. Бұл жағдайда әзіл орынсыз болды және ең алдымен оқытушы мәдениетінің төмен деңгейін көрсетті. Педагог әзілді жақсы көруі тиіс және мысқылды тек тәрбиелеу мақсатында қолдана білу керек. Әзілдің педагогикалық үдеріс барысындағы: ақпараттық, коммуникативті, дамыту, диагностикалық, регулятивті қызметі В.Прокопенкомен ұсынылған. Әзілдің бұл қызметі аталған феноменнің жалпы психологиялық сипаттарын көрсетеді, олар этика және эстетика проблемалары бойынша мамандарға аз немесе көп дәрежеде таныс, сонымен бірге адамның эмоционалды саласының зерттеушілеріне таныс. Әзілді педагогиканы зерттеу үдерісіне қосу студенттерде кезеңімен пайда болатын – зерігу, қорқыныш, жабырқау, қөңілі толмау сияқты жағымсыз қобалжуларды бейтараптандыруға көмектеседі, сонымен бірге педагогикалық білімді жағымды эмоциялармен игеруге мүмкіндік береді. Әзілдің мүмкіндіктері туралы білімді педагогикалық құрал ретінде игеру, ал әзілді материалдарды тәжірибеде пайдалану, бізің ойымызша, болашақ педагогтарда эмоционалды мәдениеттің аталған құрамдастардың оның кәсіби-педагогикалық аспектісінде қолдануын дамытуға мүмкіндік береді. Бірақ педагог нағыз әзіл өз мәнінде әрқашан гуманистік екенін, себебі ол әлемге және адамға деген мейірімді қатынасқа негізделетінін есте сақтауы тиіс. Болмысқа әзілді қатынас бастапқыдан бір феноменде жағымды да, жағымсыз да жақтардың болуын болжайды. Жоғарыда айтылғандардың негізінде педагогикалық үдерісте әзілді құрамдасты, әсіресе болашақ педагогтарға кәсіби-педагогикалық білімді игеру үдерісінде күшейту қажет екенін айту керек. Н.Е.Щуркова тапқыр әзілдей алатын мұғалім – балалардың кумирі деп айтады. Аңдамай олар мұғалімге олардың қиындықтарын түсінетініне және мейірімді және тіл тигізбейтін әзілмен оларды жеңуге көмектесетініне риза болады1. Қоршаған әлемді таңырқау және таң қалған күлкімен көру қабілеті – оқушыларды зияткерлік дамытуда, достық қарым-қатынасты қолдау үшін қажетті және тұлғаның шығармашылық дамытуы үшін талпынатын мақсат.

Педагогикалық өнерді жиі бір актердің театры деп атайды. Сондықтан театр педагогикасының құралдарын пайдалану әртістікті қалыптастыру, педагогтың педагогикалық шеберлігін көрсету үшін үлкен мүмкіндіктер ашады. Білім беру үдерісінде әзілді пайдалану педагогқа болашақ маманның кәсіби маңызды білімді игеруге жағымды эмоционалды фонды құруға мүмкіндік береді. Себебі тұлғааралық қарым-қатынас барысында психологиялық жағдайды бәсеңдету әдістерінің бірі жағымсыз эмоцияларды күлкі көзіне айналдыратын әзілді пайдалану болып табылады. Әзілсіз педагог кәсіпқой ретінде қалыптасуы мүмкін емес. Сондықтан әр оқытушының міндеті адамды үйлесімді дамыған, рухани бай, зияткер тұлға ретінде тәрбиелеу болып табылады, онда әзіл сезімі соңғы орында тұрмайды. Актерлық шеберлікті, шығармашылықты меңгерген педагог (үдеріс барысында, және нәтижелері бойынша), рухани даму деңгейіне шығады. Оған барлық ішкі күштерінің бірігу кездерін уайымдау қол жетімді. Оқытушы рухани дамудың жаңа кезеңіне шықса, оған тек қана сәттілік тілеу қалады.

Вульфов Б.З., Иванов В.Д. Педагогика негіздері: оқу құралы. — 2-ші бас., өңд. және толықт.— М., 1999.

Загвязинский В.А. Мұғалімнің педагогикалық шығармашылығы. — М., 1987. Кукушин В. С. Педагогикалық қызметке кіріспе: оқу құралы. — Ростов н/Д, 2002. Ваганова Ж В. Педагог әртістігі оның шығармашылық даралығы ның құрамдасы ретінде: дис. ... пед. ғыл. канд. - Тюмень, 1998. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы. / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және басқалар; И.А.Зязюннің ред. — М., 1989.

Станиславский К. С. Актердің өзімен жұмыс істеуі // Шығ. жин.: 8 т. - Т. 3. - М., 1982. Сухомлинский В.А. Таңдаулы педагогикалық шығармалар: 3 т. — Т. 3 / құр. О.С.Богданова, В.З.Смаль, А.И.Сухомлинская. - М., 1981.

Жас ұрпақтың табиғатты, қоғамды дамыту заңдылықтарын түсінудегі, адамдармен адамгершілік қарым-қатынастар тәжірибесін алудағы педагогтың сөйлеу мәні – педагогикалық мамандықтың көпжылдық болуымен дәлелденген сөзсіз факт. Оқытушының қызметі сөйлеуді дамыту проблемаларымен, ең алдымен тіл және танымдық үдерістер арасындағы объективті байланыстар қағидасы негізінде дамитын сөйлеу мәдениетімен ұштастырылған. Кәсіби қызметтегі сөйлеу мәдениетінің проблемасы психологтармен және педагогтармен Л.С.Выготский, Л.А.Введенская, П.Я.Гальперин, И.А.Зимняя, В.В.Ильин, В. В. Краевский, А. Н. Ксенофонтова, В.И. Максимов, Л. И. Скворцов, Л.В.Соколова және басқалармен әзірленген. Педагогикалық үдерістегі сөйлеу қызметі, А.Н. Ксенофонтованың сөзі бойынша, оқушылардың белсенді позициясын ынталандыру және көрсету үшін жағдайын жасайтын маңызды міндетті орындайды. Оқушылардың позициясының субъективтілігі құрылымдық сөйлемдер түрінде, сөйлеудегі дербестігін білдіру қабілетінен көрінеді. Оқытушы студенттердің сөйлеу белсенділігіне, олардың дербестігіне және шығармашылық мүмкіндіктеріне сүйенеді1. Сөйлеу қызметінен тыс адам қызметінің бір де бір саласын, адамдардың қарым-қатынасын, адамзаттың рухани мәдениетін көз алдына елестетуге болмайды. Л. С. Выготский сөйлеу қызметін іргелі ретінде бөліп көрсетті және онда тұлғаның, сананың, адамның барлық танымдық үдерістерінің даму мүмкіндіктерін көрді. Сөйлеу қызметі бүкіл білім беру үдерісіне қосылып жүреді және келесі сөйлеу қасиеттерін сипаттайды: Студенттерді оқу, тұрмыстық, қоғамдық өмірді, сонымен бірге кәсіби қызметті қамтитын болашақ өмірге дайындау көп ретте олардың тілінің даму дәрежесімен, сөйлеу қызметінің барлық түрлерін меңгеруімен анықталады. Сөйлеу дайындығының қажетті деңгейін, тілді ауызша және жазбаша түрде түсінуді меңгермеген жағдайда білімді толыққанды игеру, талап етілетін біліктілік пен дағдыларды түрлі пәндермен дамыту мүмкін емес2. Мұғалім мамандығы сөзбен тәрбиелеуде айтарлықтай тәжірибе жинақтады. Мектеп қабырғасынан бастап сіздердің әрқайсысыңыз сүйікті оқытушының бейнесін есте сақтап қалды. В. И. Зозуля және Б.П.Ялынский Полтава пединститутындағы А. С. Макаренконың педагогикалық мұрасын зерттеу бойынша зертханада сақталатын өз естеліктерінде, сүйікті педагогтың сөздерін айтып қана қоймай, оның дауысының ырғағын, реңкін, ымдауын сипаттады. К. Паустовский өзінің тарих пәні мұғалімі Клячинді еске алып, оның сөйлей білуін көрсете отырып, «сөздерді балшық кесектері сияқты лақтырды, және олармен тірі мүсіндерді сомдады» деген екен. Әрине, соңғы онжылдықтарда қоғамның санасында басқа да стереотипті сөздер, мұғалімнің коммуникативті мінез-құлқы – міндетті түрде қатты дауысы, ғибратты сарыны, бағалардың және ескертулердің өзгермейтіні және талаптарды авторитарлы түрде айтуы берік сақталып қалды. «Мұғалімнің үнімен сөйлеу», «мұғалім дауысының темірдей болуы» деген тіркестер пайда болды, олар айтушының осы құбылысқа теріс қатысын немесе мысқылын білдірді.

«Сөйлеу шеберлігіне үйрету психологиясы» (М., 1999) кітабының авторы Б. Ц. Бадмаев және А.А. Малышев, білім берудің дәстүрлі жүйесінде сөйлеу біліктілігі, яғни, адамның сөзінде және сөйлемінде өз ойын білдіре алуы арнайы оқытудың нәтижесі болып табылмайды деп санайды. Сөйлеу шеберлігі адамға (келген жағдайда) негізінен кенеттен, жүйесіз, кездейсоқ келеді, және ең бастысы, әркімге келе бермейді. «Бастысы - істі істеу, ал сөйлеуді біз бәріміз қатырамыз» сөзі танымал болды. Сөздің рөлін осылай ұғыну қиын. Сөйлеу мәдениетіне үйрету - бұл ең алдымен қажеттілік, уақыт талабы, кейде адамдарға қарапайым нәрселерді түсіндіруге тура келеді. Педагогтың ауызша сөзі екі түрде бар – монолог түрінде (мо- нолог сөз) және диалогта (диалог сөз). Студенттермен қатынас жасауда бұл сөздердің түрлері алуан түрлі. Монолог сөзінің кең таралған түрлері әңгіме, лекция, түсінік, түсіндірме (ережелердің, заңдардың, терминдердің), кеңейтілген бағалау пікірлері. Диалог сөзі педагогтың оқушылармен түрлі әңгімелерінде ұсынылған. Одан басқа, педагогикалық тәжірибеде жиі сәлемдеме, бағалауды алмасуды талап ететін, кездескен жағдайда педагог пен оқушылар арасындағы сөздер, қандай да бір проблеманы, тәртіп нормаларын бірлесіп талқылау жағдайлары қалыптасады. Соңғы уақытта педагог пен студенттер арасындағы сәлемдеме алмасу жағдаяты туралы оғаш көрініс қалыптасты. Бірде, алғаш рет аудиторияға сабаққа кіріп, мен колледж студенттерінің өз орындарында тыныш отырғандарын көрдім. Неге сендер педагогқа сәлемдеспейсіңдер деген сауалға колледжде демократия және оқытушы аудиторияға кіргенде олар да сәлемдеспейді деген жауап алдым. 28 жыл педагогикалық қызметімде мен алғаш рет мұндай жағдаймен кездестім. Бұл не - демократия ма немесе колледж әкімшілігінің тәртіп этикасын дұрыс түсінбеуі ме? Педагогқа талап қоя отырып, студенттердің қарапайым әдептілігін де естен шығармауымыз дұрыс. Осыған үнемі үйрету қажет. Себебі кез келген кәсіби мекемедегі оқу үдерісінде оқыту мен тәрбиелеу қатар жүреді. Ауызша сөз түрлері жиі автономды, «таза» түрде болады. Олар сіңіскендей, біріне бірі кіріп, байланысты баяндаудың күрделі полифониясын, сөздерді, бағалауды, ескертулерді, сұрақтарды, жауаптарды жасайды. Оқытушы мен студенттің коммуникативті қатынасымен жасалатын ахуал, бір мезеттік, сөзбен берілмейді (ерекшелікті тек жазба техникалық құралдарын пайдалану құрайды). Мұны болашақ педагогқа ескеру қажет, себебі осыған ұқсас бір мезеттіксөздерді таңдағаны үшін де, олардың айтылатын ырғағы үшін де, оларға ілесетін қозғалыстар үшін де үлкен жауапкершілікті жүктейді. Себебі олардың барлығы тыңдаушылардың есінде көңіл-күй, кездесуден алынған әсерлер, педагогпен сөйлесу ретінде ұзақ уақытқа қалып қояды. Педагогтың сөзі белгілі талаптарға сәйкес болуы тиіс: нормативтілікке ие болуы тиіс (сөйлеудің заманауи әдеби тілдің нормаларына сәйкестігі — акцентологиялық, орфоэпикалық, грамматикалық және т.б.) сөзді пайдалану нақтылығымен; мәнерлілігімен (көркемдігі, эмоционалдығы, ашықтығы). Сөздің коммуникативтік сапасы:дұрыстығы, нақтылығы, орындылығы, лексикалық байлығы, мәнерлілігі, тазалығы педагогтың сөйлеу мәдениетін анықтайды.

Педагогтың сөйлеу сапасына қойылатын талаптар ең алдымен педагогикалық қызметтермен шартталған. Негізгі қызметтерінің бірі - толыққанды білім беруді қамтамасыз ету. Оқытушы сөзінің ерекшеліктері және студенттермен білімді қабылдау және есте сақтау сәттілігі арасында тікелей байланыс бар. Педагогтың сөзі бұл қабылдауды қол жетімді, қызықты ете алады, оны қиындатуы да мүмкін. Сөйлеудің бұл қызметінің маңыздылығы туралы білім оқушылардың есінде педагогикалық сөйлеудің ерекшеліктерінің арқасында ұзаққа сақталатынын келесі факт айтады: педагог дауысының эмоционалды реңкі, оның интонациясы, дауыс ырғақтылығы, сөздерді айту сипаты сақталады. Д.Гранин, танымал ғалым Н.В.Тимофеев-Ресовский туралы «Зубр» романында айта отырып, оның сөзінің оқушыларға ықпал етуінің керемет күшін атап кетті: оның айтқаны өмір бойына жатталып қалды, «ол сөздерді шеге сияқты қадайтын». Онжылдықтар өткен соң оның оқушылары өз ұстазының сөздерін, сөйлеу ырғағын, мәнерілілігін қайталады. Отандық ғалымдар М.Н.Скаткин және И. Я. Лернер жазған «жаңа материалды беру барысында мұғалімнің сөйлеуінің педагогикалық міндеті – оқушыларға білім беру ғана емес, сонымен бірге оларда осы білімге деген эмоционалды-құндылықты қатынасын қалыптастыру, оларды өз тәрбиесінің басшысы, сенімінің негізі етіп жасау қажеттілігіне ықпал ету. Заманауи дидактика білім берудің мазмұнына оқушылардың білімге деген эмоционалды-құндылықты қатынасының тәжірибесін қалыптастыруды қосады»1. Жастарды ауызша және жазбаша тілдің әсемділігіне тарту шарттарының бірі - мүмкіндігінше ертерек оларға тілді жақсы білу не үшін және неліктен қажет екенін түсіндіру. Өкінішке орай, заман талабына сай, мәдениетті, зиялы адам болғың келсе, ауызша және жазбаша тілді жетік білу барлық мамандыққа қажет екені барлығына жас кезінде түсінікті болмайды (бұл туралы барлық қыздар мен жігіттер армандайды, бірақ оған қалай жету керектігін бар уақытта білмейді). Б.Ц. Бадмаев және А.А. Малышев ауызша және жазбаша тілдің ерекше қызметтерін бөліп көрсетеді. Ауызша тіл сендіруші, рухтандырушы, көңіл көтеруші, шақырушы және ақпараттық бола алады. Ақпараттық тіл адамдарға жаңа мәліметтер таратады, қызығушылығын оятады, алдын таныс бір нәрсе туралы жаңа көрініс береді. Ол жеке әуестігін, артықшылығын жоққа шығара отырып, объективтілігімен, алдын ала пішілмегендігімен, саяси бейтараптылығымен ерекшеленеді. Одан басқа, олардың практикалық сұраныстарына жауап беретін ақпараттық тіл адамдардың жаңа, қызықты, өзекті мәселелерге қызығушылығын қанағаттандыруға есептелген. Сендіретін тіл, ақпараттықтан айырмашылығы, біржақты, эмоционалды, мазмұны бойынша айтушыға тәуелді, бірақ сол уақытта ұқыпты, қатаң қисынды дәлелді, дәлелдеуге бағытталған немесе, керісінше, қандай да бір жағдайды, көзқарасты әшкерелеуге, позицияны бекітуге немесе қайтаруға бағытталған. Практикада сендіретін тіл әдетте ғылыми насихаттауға немесе саяси үгіттеуге қызмет етеді. Жігерлендіретін тіл – үгіттеу тілі түрлерінің бірі,сендіруден басқа айтушы қандай да бір өмірлік маңызы бар мәселеге айқындық енгізуге, оның маңызын тыңдармандарға баса айтуға, және оларды жігерлендіруге талпынады. Ақпараттық тілден айырмашылығы, мақсаты жаңа ақпаратты хабарлау, жаңа деректерді ұсыну, сонымен бірге адамдарды бір нәрсеге қайта сендіру болып табылмайды. Мысалы, мэр немесе губернатордың орнына, депутаттыққа кандидат үшін үгіттей отырып, сенімді тұлға кандидаттың таныс пайдалы істерін көрсететін немесе растайтын фактілер мен сандармен сөйлейді, және «дауыс беруге» тікелей әрекет етуге шақырмай, іс жүзінде адамдарды осы әрекетке жігерлендіру,яғни олардың санасында осындай тілекті тудырады. Жігерлендіретін тілдің тікелей нәтижесі, ол адамдарға ұнаған жағдайда барлық майда, күнделікті, маңызды емес істерді шетке қалдырып, міндетті түрде шешен айтқан игі істерге еру. Көңіл көтеретін тіл. Оның мақсаты атынан да белгілі болып тұр, себебі тыңдармандарының көңіл-күйін көтеруде басқа мақсаты жоқ. Адамдардың көңіл-күйін көтеру – ауызша сөйлеудің осы түрінің мақсаты болып табылады. Ол өзінің мақсаттарына белгілі жағдайдарда жауап береді. Біріншіден, тыңдармандардың назарын және қызығушылығын қолдау үшін онды қалжың да, салмақты ой да, ақиқат пен қиял да, зілсіз әзіл және өткір сатира да болуы тиіс. Екіншіден, сөйлеушінің өзінің әзіл сезімі болуы және тыңдармандарды күлдіре білуі де тиіс, ол барлығына берілмеген. Жазушы-сатириктер, әзіл жанрының әртістері, цирк клоундары, комедиялық спектакльдердің және фильмдердің авторлары мен орындаушыларының осы дарыны бар. Үшіншіден, көңіл-күйін көтеретін тілдің тақырыбы нақты болуы мүмкін және белгілі логикалық дамуы, бірегей сюжет желісі, салыстырмалы түрде осы жанрға мазмұны кең, бірақ сөз сөйлеудің бірнеше минутына арналуы тиіс. Эстрададан айтылатын әзіл әңгімелер, тыңдармандармен кездесудегі жазушы- сатириктердің сөздері және т.б. осындай. Бірақ жиі қатаң сызылған тақырыптың орнына басқа ортақ ой бар: сөзді қызықты, күлдіргі ету. Шағын достар арасында және мүдделес адамдардың кештері осылай өтеді: анекдоттары мен өлеңдері, қызықты естеліктер, сонымен бірге түрлі теледидар бағдарламалары, мысалы «Белый попугай», «Смехопанорама», «Аншлаг» немесе «КВН», онда қатысушылардың шығуы қандай да бір тақырыпқа арналмаған, тек көңіл-күйді көтеруге қызмет етеді. Көңіл көтеретін тілдің үлкен құндылығы жоқ, бірақ достардың кештерінің атрибуты және басқа да ұжымдық демалыстардың түрі ретінде олар таптырмайтын шаралар. Әрбір жақсы компания өз ортасында демалыс үшін адамдарды әзілімен, қызықты оқиғаларымен, қалжыңды әңгімелерімен көңіл-күйін көтеретін адамның болғанын қалайды. Одан басқа, әзілді сөздер, игілікті әзілді үн кез келген байсалды сөз барысында қажет. Шақыратын тілдің мақсаты адамдарды белсенді әрекеттерге шақыру. Шақыратын тілдің маңызы туралы біз сайлау кампаниялары бойынша, қаладағы көктемгі сенбіліктер бойынша, сонымен бірге азаматтардың Қорғаныс қорына ерікті түрде қаржы жинау талап етілген Ұлы Отан Соғысының ауыр жылдары көптеген мобилизациялық шақырулары бойынша, майданға қажетті өнімді шығару бойынша мерзімінен тыс уақытта риясыз жұмыс бойынша және т.б. Шақыратын сөздер және адамдардың осындай тез арада жауап қайтаруына есептелген сөздер, әрине, жалпы мемлекеттік және жергілікті масштабтағы жағымсыз оқиғалармен байланысты (табиғи апаттар, технологиялық апаттар және катастрофалар және т.б.). Жазбаша тілдің ерекше қызметтері. Жазбаша тілдің, қатынасудың басқа түрлерінен тәуелсіз, дербес мақсаты жоқ, мәтінді жазу уақытында құнды емес, бірақ қызметтің бірқатар түрлерінің құралы болып табылады. Қандай да бір қызметтің құралы болу – оның негізгі қызметі. Қызметтің қандай түрлерінде жазбаша тіл құрал ретінде пайдаланылады? Бұл эпистолярлы қызмет, сөздік (әдеби) шығармашылық, ғылыми-зерттеу жұмысының барысын және нәтижелерін сипаттау, басқару қызметі. Эпистолярлы қызметте жазбаша тіл тікелей байланысатын уақытта болмаған немесе қиындатылған жағдайда екі адамның қашықтықтан хат жазысу арқылы қатынас құралының қызметін орындайды. Кейде адамдар кездесу мүмкіндігі болса да және іс жүзінде кездесіп жатса да, хат алысу арқылы қатынас жасауды ұнатады. Мысалы, жақын арада жеке том болып В.И.Немирович- Данченконың өзінің досы, әріптесі, режиссер К.С. Станиславскиймен театрда жұмыста үнемі көріп жүрсе де, оған жазған хаттары жарық көрді. Демек, өзінің идеяларын, ойларын, күнделікті театр өмірінен тыс, бірізді, сабырлықпен жеткізу үшін хаттарға жүгіну қажеттілігі болған (хаттар жеке болса да, бірақ театрға, жұмысқа байланысты). Танымал жазушылардың, ақындардың, басқа да тарихи тұлғалардың эпистолярлы мұрасының үлкен мәдени құндылығы бар және ғылыми зерттеулердің көзі болып табылады. Жазбаша тілдің эпистолярлы жанрының ерекшеліктері – шынайылықтың жоғары дәрежесі және бір уақытта көпшілікке жабық болуы, себебі авторлардың көзі тірі кезінде олардың хаттары жарыққа шықпайды. Хаттардан басқа, эпистолярлы қызметтің өніміне жеке адамның қысқаша хаттары, открыткалары, жеделхаттары, телефакстары жатады. Сөздік (әдеби) шығармашылық — жазбаша тілдің жазушының, ақынның, журналисттің еңбегін анықтайтын тағы да бір қызметі. Әдеби шығарма эпистолярлы сияқты бір адамға емес, көптеген адамдарға – оқырмандарға, яғни абстрактті тұтынушыға жолданған. Сондықтан әдеби өнім оқырмандарға таныс, белгілі ортаны ойда ұстағанымен, нақты адамның жеке ерекшеліктерін ескере алмайды. Сондықтан«ауыл», «махаббат» романдары, балалар және «ересектер» ертегілері, «аңшылар» әңгімелері, саяси памфлеттері және «өндірістік» пьесалары және т.б. бар. Бұл, әрине, шығарманың оқырман ортасы қатаң белгіленген кәсіби, жас ерекшелік немесе басқа да шектеулермен шектелетінін білдірмейді: балалар пьесасын үлкендер де сүйсініп көреді, «ауыл» романдарын қалалықтар да ауыл тұрғындарына қарағанда қызығып оқиды. Барлығы шығарманың көркемдігі және шынайылығы тұрғысынан жақсы немесе нашар жазылғанына байланысты, қандай шамада адамдардың шынайы өмірін, өмір қақтығыстарын суреттейді, қаншалықты психологиялық тұрғыда кейіпкерлерінің портреттерін тура суреттейді. Оқырман жазушының қаламымен жазылған көркем шығарма арқылы өмір сүруге үйренеді, себебі танымал жазушы – әр уақытта жақсы психолог, сондықтан ол танымал. Ғылыми зерттеулердің барысын және нәтижелерін сипаттау жазбаша тіл қызметінің функциясы ретінде ғылыми жұмыс үдерісінен мазмұны және құрылым логикасы бойынша ерекшеленеді, себебі ол зерттеушілердің өздеріне емес, одан кеңірек ғылыми ортаға немесе зерттеудің ғылыми ерекшеліктері бар уақытта түсінікті емес практикалық сала жұмысшыларына, яғни «басқа адамдарға» арналған және, ең бастысы, бұл шығарма барлығына, ғалымдардың өздеріне де қажет емес.

К.А.Тимирязевпен бір кезде айтылған сөз кең танымал болды: «Ғылым үшін жұмыс істеймін, ал халық үшін жазамын». Және керемет жаңалықтар, болашақ ғылым кандидаты, диссертанттың қарапайым ғылыми нәтижелері оқырмандардың кең қатарына өзінің практикалық нәтижелерімен қызықты. Міне, осы себептен жазбаша тіл ғылыми зерттеулердің нәтижелерін таратудың ерекше қызметін орындайды. Кейде мектептегі әдебиет бойынша үздік шығармалар әдеби творчествоның шығармашылығы болуы мүмкін. Жазбаша тілдің мнестикалық қызметі (жазбаша тілдің функциясы есте сақтау құралы ретінде немесе ақпаратты есте сақтау үдерісіне қызмет көрсету функциясы ) — бұл әдеттегі, есте сақтау үшін таныс жазбалар. Бұл жазбаша тілдің ең көне функциясы. Л. С. Выготский жазғандай, «хаттың дамуының бірінші дәуірін көптеген зерттеушілер мнемо- техникалық деп атайды»1. Есте сақтау жазбалары — бұл автордың ойын білдіретін конспектілер, жадынама, тезистер, күнделіктер, болашаққа жоспарлар және т.б. Кейбіреулер бұл категорияға танымал шпаргалкаларды жатқызады, бірақ бұл дұрыс емес2. Басқалардан айырмашылығы жоғарыда қарастырылған жазбаша тілдің есте сақтауға арналған жазбаларының автордан басқа адресаттары жоқ, себебі олар онымен өзі үшін жазылады. Есте сақтауға арналған жазбаларының кейбіреуі басқа қызметті атқарады - ғылыми зерттеулер үдерісін сипаттау немесе болашақ баяндаманың мәтіні түріндегі жазбаша шығармашылықты сипаттау. Басқаша айтқанда, бұл қосымша қызметтер тек мнестикалық болып табылады. Және, жазбаша тілдің басқару функциясы - қаулылар, үкімдер, директивалар, бұйрықтар, нұсқаулықтар, есептер, отчеты, ақпараттық-аналитикалық қысқаша хаттар және т.б., басқарушы инстанцияға бағынысты атқарушы құрылымдарға арналған хаттар. Аталған құжаттардың ішінде біздің уақытта кең тараған ақпараттық-аналитикалық қысқаша хаттар тұр. Қысқаша хат аналитик-ғалымдармен жасалған ғылыми құжаттың түрін білдіреді (консультанттар, кеңесшілер, сарапшылар, ғылыми мекемелердің қызметкерлері және т.б.), басқарушы құрылымдармен қабылданатын шешімдер жан-жақты талданған, яғни жақсы зерттелген, нақты жағдайға сүйенеді1. Сонымен сөйлеу қызметі педагог үшін маңызыды және көптүрлі. Оларды елемеген жағдайда педагог жұмыстағы қанағаттанбайтын нәтижеге келеді.

ПЕДАГОГТЫҢ СӨЗІ ЖӘНЕ КОММУНИКАТИВТІ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫ Педагогтың сөзі жастарды оқыту және тәрбиелеу міндеттерін орындауды қамтамасыз етеді. Оқытушы өз сөзінің мазмұны, сапасына және оның салдарына әлеуметтік жауапты болады. Сондықтан педагогтың сөзі — бұл оның педагогикалық шеберлігінің маңызды элементі. Ғалымдар Ф.Н.Гоноболин және Т.А.Ладыженская айтқандай, «мұғалімнің сөзі» сөз тіркесін (синонимы — «педагогикалық сөйлеу»), педагогтың ауызша тілі туралы айтқанда пайдаланады (жазбаша тілден айырмашылығы). Ауызша тіл дегеніміз сөйлеу үдерісі, ауызша сөйлемдер құрау, және бұл үдерістің нәтижесі — ауызша сөйлемдер. Мұғалімнің ауызша тілі — бұл сөйлеу кезінде құрылатын тілі (жазбаша тілден айырмашылығы, мысалы оқулық параграфын дауыстап оқу). Педагогикалық тіл қамтамасыз етуге тиісті: а) өнімді қарым- қатынас, педагог және оның тәрбиеленушілері арасындағы өзара әрекеттесу; б) мұғалімнің оқушылардың санасына, сезімдеріне олардың сенімдерін, әрекет себебін қалыптастыру, түзету мақсатында жағымды ықпал етуі; в) оқыту үдерісі барысында білімді толыққанды қабылдау, түсіну және бекіту; г) оқушылардың оқу және практикалық қызметін тиімді ұйымдастыру. «Педагогикалық сөйлеу» ұғымымен «мұғалімнің коммуникативті мінез-құлқы» ұғымы тығыз байланысты. Танымал психолог А.А.Леонтьев «Педагогикалық қарым-қатынас» деген жұмысында коммуникативті мінез-құлқы деп жәй ғана сөйлеу үдерісін, ақпаратты табыстауды айтпайды, ол өзара қарым-қатынас сипатына ықпал ететін сөйлеуді ұйымдастыру, педагогтар мен оқушылардың қарым-қатынасының эмоционалды- психологиялық ахуалын құру, олардың жұмыс стилін білдіреді.

Қорытындылай келе айтар болсақ, мұнда мүмкін болатын сыныптаманың бірі берілген. Сөйлеу қызметі түрлерінің сыныптамасы негізінде түрлі негіздемелер жатуы мүмкін. Олар көп. Атап айтқанда, сыныптаманың мұндай негіздемелерінің бірі қоғамдық практиканың ерекшелігі жатады. Олар: әлеуметтік-саяси, кәсіби-өндірістік, оқу-педагогикалық, академиялық (ғылыми), сот, дипломатиялық, әлеуметтік-тұрмыстық және сөйлеу қызметінің басқа түрлері. Олардың әрқайсысына ауызша да жазбаша да түрлері тән. Сондықтан ауызша және жазбаша тілдің ерекшеліктерінің талдауына олар орындайтын нақты, ерекше қызметтері тұрғысынан біз негізгі көңілімізді бөлдік. Бұл психологиялық тұрғыдан маңызды.

Ауызша және жазбаша тілдің шеберлігі әр адамға қажет.

Сауатты маман болу, нақты, қысқа, сенімді етіп және қатесіз жазуды әрбір ниеттенген адам үйрене алады. Сөйлеу қызметінің заңдылықтарын білу және осы заңдылықтарға сәйкес өз бетінше жұмыс жасай білу қажет, ал педагогтарға – студенттерді олар грамматика ережелерін құр жаттап қоймай, жазу барысында қолдана алатындай етіп, сөйлеу қызметін дұрыс орындауға үйрету.

Ұсынылатын әдебиет Бадмаев Б.Ц., Малышев А.А. Сөйлеу шеберлігіне үйрету психологиясы. — М., 1999. Бочкарева Т. С. Студенттердің сөйлеу мәдениетін дамыту // Оренбург мемлекеттік университетінің хабаршысы. — 2001. — № 2.

Кукушин В. С. Педагогикалық қызметке кіріспе: оқу құралы. — Д.Ростов, 2002. Ларионова О.Г., Синегибская А.Д. «Кәсіби оқыту» мамандығы студенттерінің әдістемелік мәдениетін қалыптастыру // Кәсіби-педагогикалық білім беру бойынша оқу – әдістемелік бірлестіктің хабаршысы. — Вып. 2(29). — Екатеринбург, 2001. Нестерова Т. Г. Оқу міндеті студенттердің сөйлеу қызметін дамыту құралы ретінде // Бүкілресейлік ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. — Оренбург, 2002. — Ч. 4. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы / И.А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және басқалар.; И.А.Зязюннің ред.. — М., 1989.

ӨЗДІГІНЕН БІЛІМ АЛУ ЖӘНЕ ӨЗІН-ӨЗІ ТӘРБИЕЛЕУ- КӘСІБИ ШЕБЕРЛІКТІ ЖЕТІЛДІРУ ФАКТОРЫ

Білім алуын тоқтатпаған мұғалім өмір сүруін де тоқтатпайды, - деген К.Д.Ушинскийдің тұжырымдамасы, ресейлік кәсіптік білімді дамытуда ерекше мәнге ие. Өмірдің өзі үздіксіз педагогикалық білім мәселесін күн тәртібіне шығарды. XІX ғ. неміс педагогы А.Дистервег өзінің тәрбиесі мен білім алуына көңіл бөлетін мұғалім ғана өзгелерді тәрбиелеуге және білім беруге қабілетті деп жазған болатын. А.М.Горькийдің айтуынша, жер бетіндегі ең биік жеке тұлға - адамды тәрбиелеп шығаруда білімнен басқа жол жоқ. Білімсіз және тәрбиесіз адамның кәсіби дайындығын қамтамасыз етуге, оны еңбектің белгілі бір саласына дағдыландыруға болмайды. 1930-шы жылдардың аса көрнекті педагогы, еңбектері қазіргі күнге дейін өміршеңдігін жоймаған А.С.Макаренко педагогикаға ешқандай әуестенушіліксіз кездейсоқ келгенін, бірақ үйрене келе, өз ісінің шебері атанғанын айтқан еді. Егер оған көмектессе және ол өзін-өзі шыңдаса1, мұндай жетістікке әр адам жете алады. Қазіргі заманның философы Л.Ю.Писарчиктің пайымдауынша, өркениеттің о бастағы нарықтық қатынаста өзінің шығармашылық мүмкіндіктерін жүзеге асыру, бәсекелестермен күресу, олжа қуу, қайткен күнде де табысқа жету, табиғатқа үстемдік жасау, дәстүрлі мәдениетті бағындыру, өндірісті жетілдіру үшін, яғни табиғатта одан да көп келеңсіз өзгерістер енгізетін қуатты техниканы ойлап табуда жас адамға күшті әсер етеді. «Адам- мырза», «адам-супермен», «адам- миллионер», «адам-робот» — міне заманауи пірлер осылар. Бұл қазіргі уақытта қоғамның азғындау тенденциясы артып келе жатқанын білдіреді, мұндайда кәдімгі адами қасиеттер мен мақсаттар бұрмаланып, азғындау фарсымен алмасып жатады. Мысалды алыстан іздеудің қажеті жоқ, олар газеттерде, теледидарда, бейнеөнімдерде, кино, әдебиетте және т.б. тұнып тұр. Жас адамға таңдау қажет болады: белгілі отандық философ И.А.Ильиннің ойынша, «ие болу», «иемдену», «тұтыну» категорияларымен қаруланған қоғамның идеологиясын қабылдап, «рухани азғындау» немесе философтардың, суретшілердің, мәдениет қайраткерлерінің пікіріне құлақ асып, рухани даму жолына түсу. Біріншісі жеңіл, көпшілік қабылдаған жол. Бұл жолмен басым көпшілік жүріп келеді, өйткені ол адамға өмірдің заманауи формасына қосылғандай, өркениет жетістігіне, мүдделестердің үлкен тобына енгендей, өзі сияқтылармен ынтымақтасу жайлылық әкелетіндей сезінеді. Мұндай адамдар көбінесе өздерінің «жекеменшік», «дербес», «бас қамының» шегінен шығып кеткен мәселелерге немқұрайлы болады. Өмір мен мәдениеттің фундаментал негізін олар рухани өлшемдерге және қайнар көздерге бойлаудан емес, биологиялық түйсікке сілтеме жасаудан іздейді, олардың ойынша, сол арқылы өзін- өзі сақтауға, материалдық қамсыздануға, тұтынушылыққа, бәсекелестерден озуға, «аспан астындағы өз орныңды» табуға болады. Бұл адамдарды тыңдасақ — адамзат өркениетінің тарихынан адамның ешқандай рухани ізденісін және ұмтылысын, шығармашылық азабын, өмірдің мәнін іздеуді, өзін-өзі құрбан етуді және өздігінен адами жетілуді таппаймыз. Соған орай, мынадай сауал туындайды: адамзат баласына әлеуметтік прогресс кезінде алып күш жұмсап, осындай қара дүрсін шешімге келудің қаншалықты қажеті болды? Г. Гегель айтқандай, жоқ, адамның рухы бәрібір дамиды, бірақ бізсіз, не болмаса, «біз арқылы». Ол басқа жерде және басқа уақытта дамиды, бірақ ол өзіне тиесілі ұлы істерді жасайды, ол қоғамды алға бастырады және мәдениеттің жаңа шынайы мәдениетінің құндылықтарын құрады. М. Монтеньнің айтуынша, ақылды білім біздің санамызды да, біздің адамгершілігімізді де өзгертеді. Сондықтан Л.Ю. Писарчиктің пікірінше, ресей білімінің мақсаттарының бірі адамды күнделікті тірліктен мәдениет3 әлеміне ауыстыру. Білімді адам идеалының орнына мәдениетті адам идеалы келеді.

Жаңа әлеуметтік мәдени тұлғаны тәрбиелеу — өзгеше және өте маңызды міндет, ол: адам өмірінің жоғары құндылығына жеткен және мәнін түсінетін, адамгершілігі бар адам; қоршаған болмысты тануда дамыған қажеттілікке ие, рухани; үнемі өмірдің мәнін және өмірлік ұстанымды іздеуші, өнермен үндесетін, өзін-өзі танитын, өзіндік «Менің» және ішкі әлемін түсінетін өзін-өзі жетілдіруші; ой-өрісі дамыған, түрлендіргіш қызметке қол созатын, жаңа, белсенді өмір мен шығармашылық сезіміне ие, шығармашыл; жаңа экономикалық және әлеуметтік мәдени тұрғыда (кәсіпкерлік, компьютерлік сауаттылық, тіл білімі) жаңа технологиялар мен білімді игерген, кәсіби мобильді2 прагматикалық тұлға. Соған орай болашақ мамандардың өздігінен білім алуы мен өзін-өзі тәрбиелеуі аса маңызды. Өйткені тәрбие адамның өзін- өзі тәрбиелеу мүмкіндігінің тәсілі ретінде Ресейдегі жетілдіру процесінің табыс факторы іспетті қарастырылады. Ақырында, осыған орай ресейлік керемет дәстүрлердің бірін еске салу артықтық етпейді, кезінде кәсіптік білім ордалары нағыз зиялыларды— Ресейдің мақтаныштарын оқытқан және тәрбиелеген.

ПЕДАГОГТЫҢ КӘСІБИ ҚЫЗМЕТТЕ ӨЗДІГІНЕН БІЛІМ АЛУЫ МЕН ӨЗІН-ӨЗІ ТӘРБИЕЛЕУІ Әр адамның бірегейлігі еш күмән тудырмайды. Дегенмен өзіңді әлемге таныту, өзіңнің бірегейлігіңді көрсету— көп адамдар үшін үлкен мәселе. Жаратушы, не болмаса зияткер болып тумайтыны белгілі. Қоршаған орта тұлғалық қабілетті жүзеге асыруға қандай мүмкіндіктер береді, көп нәрсе соған байланысты. В.И.Журавлевтің айтуынша, XX ғ. 90-шы жылдарында педагогикалық ғылымда студенттерді мектепте және басқа да білім мекемелеріне дайындаудың тұлғалық бағдарланған технологиялары жасалды. Студенттер өзінің кәсіптік бет-бейнесінің моделін еркін таңдап, оны түрлі авторлық бағдарламалар арқылы жүзеге асыра алады. Мектептегі қамқоршылықтан тыс қалған студент кәсіптік білім беретін оқу орнында өздігінен білім алу мен өзін-өзі тәрбиелеу сияқты дағдыланбаған жұмыс қалпымен бетпе-бет келеді. Өздігінен білім алу — болашақ маманның өсу негізі. Ю.П.Фатнева жүргізген әдебиет сараптамасы көрсеткендей, өздігінен білім алу белгілі бір жеке тұлғалық және қоғамдық маңызды білім беру мақсаттарына жетуге бағытталған, арнайы ұйымдастырылған, өзіндік, жүйелі танымдық қызмет; үздіксіз жалпы және кәсіптік білімнің арқасында адамның рухани дамуы белсендіріледі, кеңейеді және олқылықтардың орны толады. Тұлғалық және кәсіби өсім өздігінен білім алу мен өздігінен жетілу процестеріне тікелей байланысты, ол болашақ педагогқа оның дамуы мен өзін дамытуында қолға алған ісіне2 шығармашылықпен қадам басудағы қызметінде танылуға ықпал етеді.

Академик Д.С. Лихачев жастарға былай деп жазып кеткен: «Үнемі оқу керек. Барлық ірі ғалымдар өмірінің соңына дейін оқытып қана қойған жоқ, өздері де оқыған. Өзің оқуды тоқтатсаң — оқыта да алмайсың. Өйткені барлық білім өседі және күрделенеді». Тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеу—тұлғаны қалыптастырудың қос тарапының біртұтас процесі. Отандық психологтар мен педагогтар А.А.Арет, А.Г.Ковалев, А.И.Кочетов, Л.И.Рувинский және басқалар жүргізген зерттеулер тұлға қоршаған ортаны түрлендіретін белсенді күш қана емес, оны құрушы да болып табылатынын сендіре дәлелдеген. Л. Н. Толстой өзін-өзі тәрбиелеудің мынадай міндеттерін белгіледі: «Мен үшін өмірдегі үш кемістіктен: мінезсіздіктен, ашуланшақтықтан және жалқаулықтан құтылған маңызды»5. Адамның тұлғасы— Төл және қоғамдық, сыртқы және ішкі, адамдардың санасы мен еркіне тәуелсіз және тәуелді, стихиялық немесе белгілі бір мақсаттарға қатысты әрекет ететін факторлардың әсерінен қалыптасады және дамиды. Мұндайда адамның өзі сылбыр жаратылыс ретінде емес, өзінше қалыптасқан және дамыған субьект ретінде алға шығады1. Тұлғалық қасиеттерді қалыптастыру тұлғаның оқуға деген ұмтылысынсыз, оның оқу-танымдық белсенділігінсіз қалыптаспайды. Өзін-өзі тәрбиелеу мен табанды жұмыстың арқасында адам өз бойында мықты тұлғалық қасиеттерді дамытады. Белгілі француз философы Ж. П. Сартр тұлға ретінде дамуда өзін-өзі тәрбиелеудің ролін ерекшелей отырып, адам өзінен өзі не жасайды, сол болады деген. Осының бәрі тұлғаны қалыптастырудағы өзін-өзі тәрбиелеудің маңызды роль атқаратынын білдіреді. Өзін-өзі тәрбиелеудің психология мен педагогикадағы теориялық және әдістемелік негіздері А. Г. Ковалев, Д.М.Гришин, А. И. Кочетов, Л.И.Рувинский және тағы басқа2 ғалымдармен жасалған. Өзін қалыптастыру— бұл өз әрекетінің қалаулы мотивін, обьективті мақсатты субьективті деп сезінуден және қабылдаудан басталатын өзін-өзі тәрбиелеу. Адамның өз іс- әрекетінің немесе қызметінің белгілі бір мақсатын субьективті құру саналы еркіндікті тудырады, ертеңгі күнге деген әрекет жоспарын анықтауға итермелейді. Осы мақсатқа жету жолында объективті де, субъективті де кедергілердің қатар жүруі сөзсіз.Соған орай, тұлғаны дамытудың, оның зияткерлік қабілеті мен қоғамдық сана- сезімнің белгілі бір деңгейінде адамның тек сыртқы мақсаттар туралы ғана емес, өзінің жеке тәрбиесі туралы да түсінігі қалыптасады. Ол өзіне өзі тәрбие субьектісі ретінде қарай бастайды. Осындай жаңа, жаратылысы бөлек тұлға факторын қалыптастыруда адам тәрбиешіге айналады. К. Д. Ушинский өзін тәрбиелеуге мыналар көмектесті деп есептейді: «... сабырлылық, тым болмағанда, сыртқы; сөз бен істің туралығы; әрекетті ойланып жасау; табандылық; қажет болмаса, өзі жайлы әңгіме қозғамау; уақытты санасыз өткізбеу; қолға түскен емес, өзіңе ұнаған іспен айналысу; құмарлыққа шығындалмай, қажеттіге немесе ұнамдыға шығындалу; әр күні кешке жасаған істеріңе риясыз есеп беру; болған жағдайға да, бар нәрсеге де, болатын дүниеге де мақтанбау»3. Өзін тәрбиелеудің белгісі ретінде өзіндік сана-сезім, қызығушылық, бағыттылық,өзін басқара білу және т.б. айтуға болады.

Педагогтың тұлғалық сипаттамасында кәсіби педагогикалық сана-сезім, маңызды роль атқарады, оның құрылымына мыналар енеді: Ғалымдар В.А.Мижериков пен Т.А.Юзефавичустің пайымдауынша, болашақ педагог кәсіби қалыптасудың белгілі бір сатысында осындай құрылымдарды өз бойынан таба білуі тиіс.

7 сур. Кәсіби педагогикалық сана-сезімнің құрылымы оң қасиеттердің жолдарымен құралдарын табу және терістерін бейтараптандыру мен ығыстыру. Педагог деген жоғары атаққа сәйкес болу үшін, осы мамандыққа өзін арнаймын деген студент қоғамның игілігі үшін күрделі де сан қырлы қызметке дайындалу жолында өзін дамытуға ұмтылуы керек, өзінің таңдауымен немесе өзге де жағдайларға қатысты осы іске өзін сарқа жұмсауға шешім қабылдағаннан кейін оны артығырақ жасауы тиіс. Қазіргі сәттегідей болып қалу жеткіліксіз. Ол үшін одан сайын жақсы болуға, бойыңдағы кемшіліктерді жойып, өмірде ғана емес, кәсіби-педагогикалық қызметте1 аса қажет жаңа қабілеттерді қалыптастыруға ұмтылу керек.

Өздігінен білім алу мен өзін-өзі тәрбиелеу — тұлғада болатын педагогикалық шеберлікті жетілдіру мен болашақ маманның кәсіби қалыптасуына қажет ішкі процесс. Өзіңнің кемшіліктеріңді түсіну аса маңызды. Неміс жазушысы Т.Манның есептеуінше, өзін танығаннан кейін ешкім де бұрынғыдай болмайды. Академик Д.С.Лихачевтің айтуынша, бүгін адамның міндеті — зиялы болу, ал бұл өз халқына қалтқысыз қызмет ету дегенді білдіреді.

Березовин Н.А. Психология мен педагогика негіздері: оқу құр. / Н.А.Березовин, В.Т.Чепиков, М.И.Чеховских. —2004, Минск.

Елканов С.Б. Мұғалімнің өзін-өзі кәсіби тәрбиелеуі: мұғ. арн.кіт.— 1986, М. Мижериков В.А., Юзефавичус Т.А. Педагогикалық қызметке кіріспе: оқу құралы. —2005, М. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құр. / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б; И.А.Зязюннің ред.. —1989, М. Подласый И.П. Педагогика. — 1Кіт.: Жалпы негіздер. Оқыту процесі. — 2001, М. Педагогика: жоғ. оқу орын. арн.оқу құр. / В. А.Сластенин, И. Ф. Исаев, А.И.Мищенко, Е.Н.Шиянов. —1998, М. Педагогика: оқу құралы / В.А.Сластенин, И.Ф.Исаев, Е.Н.Шиянов; . В.А.Сластениннің ред. — 3-ші бас. —2004, М. Харламов И. Ф. Педагогика: оқу құралы. — 4-ші бас, қайт.өңд. және тол. —1999, М.

Қатынас және коммуникация • Педагогикалық қатынас пен педагогикалық коммуникацияның мәні • Педагогикалық қатынас функциялары мен құрылымы • Педагогтық қатынас стильдері • Қатынас: ғылым мен өнер

Француз жазушысы А. де Сент-Экзюпери қатынас адамға қажетті «жалғыз салтанат» деп мадақтаған. Себебі қатынассыз ешқандай қызмет, тіпті адамзат қоғамы да болмайды. Қатынас өнерін игеруге барлық мәдениетті адамдар тырысады. В.И. Сафьяновтың тұжырымдауынша, әр адам «жақындағылармен» де, «алыстағылармен»де өзін еркін сезінуді, әрдайым сүйікті, тартымды әсер қалдыруды, өзіне де, өзгелерге де қуаныш сыйлауды армандайды.Адамдармен бірге тұру шеберлігіне ие болу— қаншалықты қажетті іс болса, соншалықты күрделі: бұл жерде адамгершілікті қарым-қатынас қағидалары мен нормаларын білу, адамдарды және мән-жайды дұрыс бағалау, сондай-ақ осы білгендерің мен мән-жайларға1 сәйкес әрекет ету маңызды. Б.Ф.Ломов қатынасты адамның өзге адамдармен өзара әрекеттесуінің арнайы түрі ретінде қарастырады, соның арқасында көріністер, идеялар, қызығушылықтар, көңіл-күй, мақсаттармен екі жақты алмасу жүреді. Қатынас кезінде жеке тұлға өзге адамдар құрған «рухани байлық қорына» ие болады, соның арқасында жеке тұлғалық тәжірибесінің шектеулігін жояды; сонымен қатар қатынасу арқылы ол бұл «қорға» өзінің үлесін қосады. Осымен жеке тұлғаның2 қатынасу мәні анықталады. Қатынас көпмәнге ие. Категория ретінде ол фило- софиялық, социологиялық және психологиялық- педагогикалық әдебиетте суреттелген.Бұл ғылымдардың әрбірі қатынас феноменін түрлі бағытта қарастырады, ондайда «қатынасу» түсінігінің мәні сөзсіз ерекшеленеді.

8 сур. «Қатынас» және «коммуникация» түсініктерінің Қазіргі заманғы білім беру доктринасын жүзеге асыру үшін педагогтардың жеке оқыту моделіне бағытталуына назар аудару талап етіледі, онда білім беру процесінің қызығушылықтары, қажеттіліктері, мүмкіндіктері, олардың бірінші кезекте қатынасқа негізделген бірлескен қызметі назарға алынады. Оқыту тиімділігі қашанда педагогтың жеке тұлғасы мен оның кәсіби шеберлігіне байланысты болып келген. Сондықтан осы параграфта қатынасты педагог шеберлігінің құрамдас бөлігі ретінде қарастырамыз. Себебі «қатынас» терминімен «коммуникация» термині бірге қолданылады, өзара түсінікті қамтамасыз ету үшін бұл түсініктерді түсініп алған абзал (8 сур.). Көптегенавторлардыңеңбектерінде«қатынас»пен «коммуникация» (немесе«коммуникативтік қызмет») синоним түрінде қолданылады. «Философиялық энциклопедияда» коммуникация түсінігінің жалпы мәніне былайша анықтама беріледі: «Қатынас. орт. коммуникативтік тіл. түрі, яғни. қатынас түрі, пікір алмасу»1. «Коммуникация» термині XX ғ. басына дейін ғылыми әдебиетте қолданылған жоқ, тек «қатынас» терминіне сүйенді; енді ол түрлі ғылымда қолданылады, әр түрлі мәнге ие болғандықтан, түрліше түсіндіріледі.«Коммуникация» термині (лат.ауд. communіcare — байланыстыру, жалпы ету, қатынасу) үш мәнде қолданылады: 1) қатынас жолы; 2) байланыс түрі немесе байланыс құралы (бұқаралық коммуникация құралы); 3) қатынас актісі, ақпарат жеткізуші. Осы екі түсінік қаншалықты кең таралған болса да, олардың байланысы түрліше түсіндіріледі. Нақтырақ айтсақ, коммуникация дегеніміз серпінді жүйелер немесе осы жүйелердің бөлігі арасындағы кез келген ақпарат алмасу, олар ақпаратты қабылдап, сақтау, түрлендіру және т.б. Ақпарат жөнелтуші жүйе (бұл жерде адамдар, ағзалар, машиналар және т.б. айт.тұр), жіберуші, ал оны қабылдаушы — сәйкесінше алушы1 деп аталады. М.С.Каганның ойынша, қатынас пен коммуникацияның айырмашылығы мынада: 1) қатынас тәжірибелік, материалдық және рухани, ақпараттық және іс жүзінде-рухани сипатқа ие. Терминнің өзге мағынасын есепке алмағанда, көпше түрде қолданылатын және қатынас жолы, байланыс құралы болғандықтан коммуникация таза ақпараттық процесс — сол немесе басқа хабарламаны жеткізуші болып табылады. Коммуникация дегеніміз субъектінің сол немесе басқа нысанмен — адаммен, жануармен, машинамен2 ақпараттық байланысы. Қатынаста хабарламаны жіберуші мен алушы жоқ— тек жалпы істің әңгімелесушілері, қатысушылары бар. Коммуникацияда біз тек бір бағыттағы процеспен істес боламыз, ақпарат тек бір бағытқа ғана ағылады және коммуникация теориясы бекіткен заң бойынша ақпараттар саны жіберушіден алушыға барар жолда азаяды. Қатынас кезінде ақпарат әріптестер арасында айналып жүреді, себебі олардың белсенділігі теңбе-тең, сондықтан ақпарат ағып кетпейді, керісінше айналым процесінде ұлғаяды, молығады, кеңейеді . Қатынасты хабарлама беруге, тіпті хабарлама (немесе ақпарат алмасуға теңестіруге болмайды,өйткені ол көбінесе философия және психологиялық әдебиетпен анықталады. Сонымен М.С.Каган бойынша, қатынас — бұл қатынасатын адамдар мен олардың қауымдастығын тудыратын жаңа ақпаратты жасау процесі (немесе осы қауымдастықтың өсу сатысы) (9 сур). М.Г.Ярошевский әділетті пікірінде: «ғылыми қатынас осындай пікір алмасу мен идеялар жиынтығының артықшылығымен сарқылса, онда шығармашыл тұлға туралы айтудың мәні де болмас еді. Шынайы процесс қатынас мектебінен өткен зерттеушілер идеяларының қақтығысынан жаңа өнім шығуынан тұрады. Біздің алдымызда шығармашыл синтездің феномені тұр» деген.

9 сур. Қатынас әлемі Қатынас процесінде және қатынас нәтижесінде идеялар немесе заттар алмасуы жүрмейді, әр әріптестің күйінің жалпы игілікке айналуы жүреді. Қатынас қауымдастықты тудырады, ал алмасу оған қатысушылардың дербестігінің алмасуын сақтайды. Қатынас пен ақпарат, хабарлама берудің фундаментал айырмашылығы өзін-өзі таныту тәсілдерінің сәйкес айырмашылығынан көрініс табады, мұндайда: хабарлама құрылымы монологтық, қатынас құрылымы диалогтық1. Сонымен, бұл жерде барлық адамзат қызметінің мәнін қатынасқа — диалогқа әкеліп тіреу деген түсінік қалыптаспау керек, қайта коммуникация, монолог,хабарламаның қайда және қашан анағұрлым тиімді екенін, ал қатынас, диалог, өзгеге субъект2 ретінде қарау қайда және қашан тиімді екеніне мән беру керек.

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҚАТЫНАС ПЕН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КОММУНИКАЦИЯНЫҢ МӘНІ Педагог мамандығын таңдаған әр адам өзі «оқытатын» және «тәрбиелейтіндер» алдында жауапкершілікке ие болады, сонымен қоса өзіне де, өзінің кәсіби дайындығына да, Педагог, Мұғалім, Тәрбиеші құқына ие болуына да жауапты болады. Кәсіби педагогикалық міндетті адал атқару үшін адамнан бірқатар міндеттемелерді қабылдау талап етіледі: өз мүмкіндігіңді әділ бағалау; жалпы зияткерлік қызметті (ойлау, жады, қабылдау, елестету, назар), мінез-құлық,қанытас мәдениетін білу; оқытылатындардың оқу қызметін ұйымдастырушы ретінде, педагогикалық қатынасты жеңілдететін әріптес және адам ретінде студентті Басқа адамдай сыйлау, білу және түсіну. Педагогикалық қатынастың мәні мен ерекшелігі педагог және психологтар А.А.Бодалев, А.А.Леонтьев, Н. В.Кузьмина, В.А. Кан-Калик, Я.Л.Коломинский, И.А.Зимняя, А.А.Реан және басқалардың еңбектерінде көрсетілген.

А.А.Лобанов айтқандай, кәсіби-педагогикалық қатынас мұғалім-тәрбиешінің кәсіби қызметінде жүзеге асатын өз әріптестерімен, оқушылармен және олардың ата- аналарымен,білім беру басқармасы органдарының өкілдерімен және жұртшылықпен өзара қарым-қатынасы; ол «мұғалім- оқушы»байланысы щеңберінен шығады және педагогтың өзге педагогикалық процестегі субьектілермен өзара әрекетін білдіреді. Педагогикалық әдебиетте1қолданылатын «педагогикалық қатынас» түсінігінің аясы кең. А. А. Леонтьевтің пайымдауынша — «Педагогикалық қатынас — бұл оқытушының оқушылармен сабақта және одан тыс (оқыту және тәрбиелеу процесінде), жағымды психологиялық ахуал құру үшін белгілі бір педагогикалық қызметке ие және соған бағытталған (егер ол толық және тиімді), сонымен қатар оқу қызметінде педагог пен оқушының және оқу ұжымының ішіндегі өзара психологиялық қатынасын оңтайландыру қатынасы» . Сонымен қатар екі көзқарасты айыру және педагогикалық коммуникация мен педагогикалық қатынас түсініктерінің басқаша айтылуының алдын алу үшін И. И. Зарецкая мынаны ұсынады:егер педагогтың түрлі оқыту процесінің факторларымен өзара әрекетінің жиынтығы туралы айтылса — бұл педагогикалық коммуникация; егер заттың нақты субьектілермен өзара қарым-қатынасының нұсқалары қарастырылса, ол педагогикалық қатынас болады. Себебі адам қызметінің түрі ретінде теориялық дереккөздерде сипатталатын мұндай шектеу өзін ақтайды, қатынас түрі жіктелімінің түрлі жолдары кездеседі. Бір жағдайларда мақсаттары бойынша жіктейді: қатынасу үшін қатынас, өз тәжірибесіне, өз ақпаратына, өзгенің тәжірибесі мен ақпаратына өзгелерді ортақтастыру; бірлескен қызметтің нәтижесіне жету үшін (іскерлік қатынас)3. В.Д.Шишов педагогикалық коммуникацияның мәнін сараптай келе, тұжырымдамалық қағидалар қатарын алға тартады. Ол оны «ақпаратты қабылдау, игеру, өңдеу және жіберу негізінде оқу-тәрбиелік қызметті ұйымдастыру тәсілі ретінде»4 түсіндіреді. Ақпараттық процестерді жүзеге асырумен байланысты педагогикалық коммуникация ғылымының негіздерін білу, педагог пен оқушының оңтайлы, эмоционалды және комму- никативтік қызметі жинақтамасының сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Ю.М.Ивановтың ойынша, қатынастың үш көзі бар:

М.В.Буланова-Топоркованың пайымдауынша, педагогикалық қатынас бұл педагог мен оқушының2 өзара әрекетін, сипатын анықтайтын, тәрбие мен оқытудың мақсаттары мен міндетін қамтамасыз ететін құралдар мен тәсілдердің жиынтығы. Психологиялық-педагогикалық әдебиетте әріптестердің өзара қатынасын белгілейтін ерекшеліктер аз емес екенін айта кету керек. Э. Бёрн «уақытты бірге өткізудің» бес тәсілін және екі немесе одан да көп адамдардан тұратын әлеуметтік топтардың мынадай қатынасын:салт жораларын; уақыт өткізу; ойын; жақындық; қызметті суреттейді. В.Н.Сагатовский қатынастың төрт деңгейін: айла-шарғы жасау; «рефлекстік ойын»; құқықтық қатынас; адамгершілік қатынасты4 белгілейді. Ю.С.Крижанская мен В.П.Третьяков дұрысырақ қатынас мәнерлері туралы, «өзге адамдарды түсіну тәсілі, қатынас коммуникациясы мен әрекеті» туралы айта келе, мынадай үш негізгі мәнерді белгілейді: салт жоралғылық, айла-шарғылық және адамгершілік.Шын мәнінде адамның өзге адамдармен — қатынас бойынша әріптестерімен өзара әрекетін анықтайтын бұл мәнерлер қатынастың5 өзіндік деңгейі саналады. Педагогикалық қатынас — бұл «...ұйымдастырудың көпжоспарлы процесі, коммуникацияның орнығуы мен дамуы, педагогтар мен оқушылар арасындағы олардың бірлескен қызметінің мақсаты мен мазмұнынан туындайтын өзара түсінік пен өзара әрекеті». Осылайша, педагогикалық қатынас — бұл өз ерекшелігі бар және сонымен қоса жалпы психологиялық заңдылыққа бағынатын, адамның өзге адамдармен7 өзара әрекетінің қатынас түрі. Педагогикалық процесс адам қатынасының негізгі түрлерін алға тартатын коммуникативтік, интерактивті және естілім қызметін жүзеге асырады.

А.А.Лобановтың тұжырымдауынша, педагогикалық қатынас адамның күнделікті өміріндегі қатынастың барлық қызметін атқарады, соның өзінде педагогикалық қатынас қызметінің өзіне тән ерекшеліктері бар. 1. Ақпараттық қызмет қатынас арқылы белгілі бір күнделікті, оқу-әдістемелік, іздеу, ғылыми-зерттеу және басқа мәндегі ақпаратты берумен байланысты. Бұл қызметті жүзеге асыру жинақталған өмірлік тәжірибені, ғылыми білімді өзгертуге ықпал етіп, қоғамның материалдық және рухани құндылықтарына жеке тұлғаның байланысын қамтамасыз етеді. Оқыту процесінде мұғалім оқушылардың алдында ғылым, әдебиет, өнер немесе тәжірибелік қызметтің нақты саласындағы негізгі оқу ақпаратының көзі ретінде болады. Сондықтан мұғаліммен қатынас оқушылардың сәйкес ақпаратқа сай өзгеруіне ықпал етеді. 2. Тәрбиелікқызмет/функцияпедагог қызметіндегі педагогикалық қатынастың өзегі саналады, ол оқушыларды рухани құндылықтар, адамдармен мәдениетті қатынасу жүйесімен байланыстыруды көздейді. 3. Адамдардың бірін-бірі таңдауы. Педагог тұлғаның жеке қасиеттерін; әр оқушының физикалық, зияткерлік, эмоционалды және адамгершілік дамуын; оқу мен еңбектенуге ынтасын; адамдарға және өзіне қатынасын білуге тиіс. Дегенмен оқушылар да олармен жұмыс істейтін адамның кім екеніне, маман және адам ретінде мұғалімнің өзі қандай екеніне немқұрайлылық танытпайды. Олар үшін кім және олармен қалай қатынасатыны маңызды. Өйткені қатынас және бірлескен іс- әрекет арқылы педагог пен тәрбиешілер бір-бірін таниды. 4. Сол немесе басқа пәндік қызметті ұйымдастыру және қызмет көрсету: оқыту, өндірістік, ғылыми, танымдық, ойын. Қызметтің нақты түріне жымдасқан қатынас оны ұйымдастыру тәсілі болып табылады. Сол арқылы педагог оқушылардың танымдық және тәжірибелік қызметін ұйымдастырудың тиімділігі жайлы ақпарат алады. Сондықтан педагогикалық процесте оқыту ерекше рольге ие: тіпті кез келген басты міндетке қызмет ете тұрып және соған қоса көмекші роль атқаратын ол осы қызметтің сапасына едәуір ықпал етеді. 5. Өзге адаммен байланыс қажеттілігін жүзеге асыру. Адамдар қатынас арқылы жалғысбастылық және байланыссыз қалыптан пайда болатын өзінің бойындағы психикалық қысымнан арылғысы және өзінің қуанышын немесе тіршілігін өзге адаммен бөліскісі келеді. Мұндай қатынасқа достық байланыс, балалық шақтағы достарымен, бұрынғы сыныптастарымен кездесуді мысалға алуға болады. Адам достарымен кездесу фактісінен, өткен жылдарды еске алудағы пікір алмасудан, өзінің тұстастарының табыстарымен өзінің өмірлік жетістіктерін салыстырудан қанағаттанады. Әріптесті қатынас жасауға бастаушының тәжірибесі мен құндылықтарына қатыстыру. Бұл әсіресе ата-аналар мен балаларға, мұғалімдер мен оқушыларға, оқытушылар мен студенттерге тән. Балалар мен оқушыларды олардың көзқарасына, сеніміне, адамгершілік нормаларына, яғни ересектердің өмір құндылықтары болып табылатын- дарға қатыстыру ата-аналар мен педагогтардың миссиясы болып табылады. Қазіргі заманғы оқушылар ересектерге қарағанда радиотехниканы жақсы біледі, шет тілдерін меңгерген, дербес компьютерде жұмыс істей алады, спорт пен өнерде жоғары нәтижелерге жетеді. Сонымен қоса олар өз тәлімгерлерімен арнайы білімдерімен және өнерімен, тәжірибелерімен бөлісіп, өзінің құндылықтар жүйесін бере алады. Ақылды ата-аналар мен педагогтар өз балаларының оқушысы ролін үлкен қызығушылықпен атқарады, олар соның арқасында өзара қосымша «түйісу нүктелері» пайда болатынын жақсы біледі. 6. Қатынас жасауға бастаушыны әріптесінің құндылықтарына қатыстыру. Бұл процесс өзін-өзі тәрбиелеу дегенді білдіреді, яғни қатынас жасауға бастаушының өзін қалыптастыру процесі, өзге адамның құндылығына бағдарланған өзіндік «Менін» құру процесі. Оқитын адам ретінде бұл жерде әкесі, анасы, мұғалімі, досы, сүйгені, музыкадағы немесе спорттағы пірі бола алады. Оқушы өзі үшін маңызды піріне бейімделіп, пірінің сыртқы ерекшеліктеріне де (киім, шаш, жүріс-тұрыс өзгешелігі), сондай-ақ оның көзқарастары мен ұстанымдарына (бәстесуде қандай бағытты ұстанды, нені жақсы көреді, нені жек көреді) да бейімделеді. Сол арқылы ол оған жақындай түседі де, өзге адамның құндылықтарын өзіне меншіктейді. Егер пірі мұғалім болса, онда оқушы оның сыртқы жүріс- тұрыс ерекшеліктерін үйреніп қана қоймайды, оның адамгершілік түсініктері, атап айтқанда парыз, жауапкершілік, абырой сияқты түсініктерін де бойына сіңіреді. Бұл өз кезегінде педагог үшін өз оқушыларының алдында маңызды тұлғаға айналудың қаншалықты мәні бар екенінің тағы бір дәлелі. 7. Баланы қатынасқа шақыру — педагогикалық қатынас қызметінің бұл түрін өздерінің педагогикалық технология бойынша еңбектерінде В.Ю.Питюков пен Н. Е. Щуркова1 көрсетеді. Бұл жерде баланы қатынасқа шақыруға деген ынтасын ояту, психологиялық қыспақтан шығару, белгісіздік алдындағы қорқынышын жою, өз бағасы мен өзіне сенімділікті жоғарылату,өзге адамның, соның ішінде мұғалімнің оған деген қатынасының дұрыстығына көзін жеткізу аса маңызды. Бұл қызмет педагогтың балаларға «өзін көрсете алуымен» байланысты, олардың сеніміне кіру, өзінің ниеті адал және пиғылы жақсы екеніне олардың көзін жеткізу. 8. Серіктестік функциясы/міндеті әріптесті (оның ішінде, оқушыны) қатынасқа шыққанда қолдауға көмектеседі. Оқушыға деген қызығушылықты оята білу, өзіңмен әңгілемелесуші адамды тыңдай білу, өзіңнің көмегіңді ұсыну өте маңызды. Серіктесу арқылы мұғалімге оқушының ішкі әлемін жақсы түсінуге болады, әйтпесе өзіңнің «Менің» арқылы өзіңнің ішкі әлеміңді ашуға тура келеді. 9. Оқушының жеке басын жоғарылату. Бұл функцияны/міндетті жүзеге асыру тәрбиеленушіні жаңа пайда болған руханилыққа дейін жоғарылатуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде педагогпен қатынасқан оқушыда айналасындағы адамдарға мейірімді, батыл, мұқият, басқа да жақсы қасиеттер мен мінез-құлыққа ие болуға деген ұмтылыс пайда болуы тиіс. Соған орай, қатынас арқылы түрлі міндеттер/функциялар жүзеге асады, олардың әрбірі педагогтың1 кәсіби қызметінде мәнге ие. Педагог пен оқушының өзара әрекеті белгілі бір уақытта шектеулі болады, сабақтардың ұзақтығы сол немесе өзге шаралардың шектеулігіне ие. Педагогикалық қатынастың құрылымы педагог пен тәрбиеленушінің тікелей байланысына саймайды, ол басқа да қатынас түрлерін қамтиды. Психологияда қатынас негізгі үш қызметті — коммуникативтік, интерактивті және естілім қызметін2 (10 сур.) атқарады делінген.

Адами қарым-қатынастар, оның ішінде құрамына тәрбие мен оқыту кіретін білім процесінде алдымен субъект-субъектік негізде құрылады, мұндайда қос тарап қатынас процесінің қатысушылары мен жеке тұлға тең дәрежеде болады. Осындай шарт сақталғанда жекеаралық қатынас орнайды, соның нәтижесінде диалог құрылады, яғни бір қатысушының өзгеге ықпал етуде ашықтығы мен зеректігі басым болады. Н. В. Кузьминаның айтуынша, өзіндік жұмыстың басынан- ақ дамыған коммуникативтік, ұйымдастырушылық икемге ие болып, іске жауапкершілікпен қарауға үйренгенде ғана педагог кәсіби-педагогикалық қызметте ұзақ, өмір бойы қала алады2.

Педагогикалық қызметтің тиімділігі көбінесе қатынас мәнеріне байланысты болады. Қатынас мәнері деген не? Алдымен «мәнер» түсінігін талдайық. Белгілі ағылшын жазушысы Дж. Свифт мәнер — бұл это лайықты жердегі лайықты сөздер деген екен. Педагогика бойынша анықтама-сөздікте мәнерге тәсіл, өмір салты және адамның әрекеті деген анықтама берілген. А. А. Бодалев бойынша, мәнер — бұл жеке- өзіндік әрекет ету мәнері.

Педагогикалық мәнердің жіктелімі түрлі негізге сүйенеді:

Педагогикалық процеске қатысушылардың ролінің критерийлері бойынша мәнерлеравторитарлық, демократиялық және естілім (А. В. Петровский, Я.Л.Коломинский, В.В.Шпалинский, М.Ю.Кондратьев және т.б.) болып бөлінеді. Белгілі психолог В.А. Кан-Калик қатынас — шетін мәселе, бірақ егер ынта болса, оған үйренуге болады дейді. « Қатынас мәнері арқылы, — деп жазады ол, — педагог мен оқушылардың әлеуметтік-психологиялық қарым-қатынасының жеке-типтік ерекшелігін ұғынамыз».

Ол педагогикалық қатынастың мынадай мәнерлерін алға тартады: Педагогикалық тәжірибеде бірнеше мәнерлердің үйлесімі белгілі, алайда, оның біреуі үнемі басым болады. В.А. Кан-Калик мұғалімдерге педагогикалық қатынас өсиеттерін —педагогикалық қатынасты ұйымдастырудағы негізгі психологиялық-педагогикалық талаптарды басшылыққа алуды ұсынған.

Шетелде педагогикалық қатынастың қызықты жіктеме мәнерлері жасалған, соның бірі М. Тален ұсынған мұғалімдердің кәсіби бағдар типологиясы. І Модель — «Сократ». Бұл мұғалім сабағында пікірталас пен пікірсайыс тудыруға құштарлығымен беделді. Оған оқу процесінде үнемі болатын текетірестердің жүйесіздігі, дарашылдық тән. Оқушылар өзіндік көзқарастарын қорғауды күшейтіп, өз пікірінде тұруға үйренеді. ІІ Модель — «Топтық пікірталастардың жетекшісі». Оқу- тәрбие процесінде бастысы пікірталас нәтижесінен демократиялық келісімді іздеу маңызды делдалдың ролін белгілеп, оқушылар арасында келісім мен тұрақталған ынтымақтастыққа қол жеткізу. ІІІ Модель— «Шебер». Мұғалім — сөзсіз көшіруге тұратын, тек оқу процесінде ғана емес, өмірге қатысты да еліктеу үлгісі. ІV Модель — «Генерал». Тұрақсыздықтан бойын аулақ салады, көңіл аударарлық талапшыл, тіл алуға қатаң қол жеткізеді, өзін әрдайым және барлық жерде дұрыс жасадым деп есептейді, ал оқушы әскерге жаңа келген сарбаздай берілген бұйрықтарға сөзсіз бағынуы тиіс. Типология авторының деректері бойынша, бұл мәнер педагогикалық тәжірибеде бәрін қоса алғанда өзгелерге қарағанда кең тараған. V Модель — «Менеджер». Мәнер түбегейлі бағдарланған мектептердерде таралған және сыныптың тиімді жұмысының ахуалымен, бастамаларды марапаттау мен оқушылардың дербестігімен тоғысқан. Мұғалім шешімін күткен тапсырманың мәнін әр оқушымен талқылап, сапалы бақылау мен соңғы нәтижесін бағалауға ұмтылады. VІ Модель — «Жаттықтырушы». Сыныптағы қатынас ахуалы бірлесушілік рухымен жарақтанған. Оқушылар бір команданың ойыншыларындай, онда жеке бір өзі тұлға ретінде маңызды емес, ал бәрі бірге олар көп нәрсе тындырады. Мұғалім топтық күшке рух берушінің ролінде болады, ол үшін бастысы — соңғы нәтиже, жарқын табыс, жеңіс. VІІ Модель — «Гид». Көп білетін адамның шынайы образы. Ықшамды, нақты, ұстамды. Барлық сұрақтарға жауабы сұрақтар сияқты күнібұрын белгілі. Техникалық тұрғыдан мінсіз және сондықтан шынын айтқанда, көбінесе жалықтырғыш. М.Тален типтеуге салынған негізді әдейі бағдарға алады: педагог оқушылардың қажеттілігіне емес, өзінің қажеттілігіне орай рольді таңдайды. Оқытушының педагогикалық шеберлігі икемділік және нұсқалықпен сипатталатын қатынас мәнеріне сөзсіз байланысты.

Қатынасты педагогикалық қызметтің мәндік негізі ретінде қарастырып, мынадай: «Қатынас— бұл ғылым ба, өнер ме?» деген сұраққа жауап беру керек. Педагогикалық процесте біз өзімізге осындай сауал қойып, әріптестерімізбен, оқушылармен, жоо және колледж студенттерімен пікір таластырамыз. Қатынастың ғылыми негіздерін: оның құрылымын, түрін, пішінін,құралдарын, мәнерлерін, технологиясын білу өте маңызды. Алайда педагогтың тәрбиеленушілермен жанды қатынасы ешқандай алгоритмге жатпайды. Қатынастың өзгермейтін ережелерін, жағдайлардың нақты шарттарын, жас шамасын, педагог пен тәрбиеленушінің жеке ерекшеліктерін тұжырымдау мүмкін емес. Түрлі педагогикалық жағдайдың сыртқы пішіні ұқсас болғанда тұлға жеке қатынас жасауды талап етеді, онда педагогтың әрекеті қайталанбайды. Қатынас — тұлғаның тек қана жеке-шығармашылық саласы. Білім қатынас өнерінің негізі. Тұлғаның жеке бас қасиеттерін есепке алып, қатынастың ғылыми негіздерін пайдалану педагог өнерінің шығармашылығы. Педагог — өз ісінің шебері — ол бір уақытта демократиялық, авторитарлы және либералды бола алады. Тәрбиеленушілермен оның қатынасу өнері нақты оқу-тәрбиелік жағдайда жетекшінің мәнері қандай болатынын анықтауға байланысты. Қатынас өнері кәсіби табыс пен педагогтың өз мінез-құлқын, сезімдерін басқара алуымен ;назарды басқаға аударуымен; тәрбиеленушілердің жан дүниесін,әрекеттерінің, амалын,бағасының себебін түсіну және ескерумен; «жүзінен оқумен»; өзгелермен қатынаста өзін көрсете білумен; оқушылармен сөзбен және сөзсіз байланыс жасаумен шартталған. В.А. Сухомлинский баланы тыңдай білу — үлкен педагогикалық өнер деген. Педагогиқалық қатынас педагогтың жеке тұлғасы арқылы жүзеге асатынын баса айту керек. Қатынас өнеріне үйрену керек, бірақ «егер ол өзін педагогпын деп санамаса, шындығын айтқанда, балаларды жақсы көрмесе, өз мамандығын сүймесе, ондай адамды қатынас құралдарына үйрету мүмкін емес»,- деп тұжырымдаған А.А.Леонтьев Кім балаларды жақсы көрсе, кім педагогикалық қызметке бағыттанса, белгілі педагогтар мен психологтардың даналық кеңестерін ұсынамыз. «Бақыт — бұл сізді түсінгендік» — дәл осылай «Дүйсенбіге дейін аман болайық» кинофильмінің кейіпкері өз шығармасында жазған. Педагогикалық қызметтегі қатынаста тәрбиеленушіні білу ғана маңызды емес, оны түсіну де қажет. «Оқушыны түсін» — бұл педагогтың кәсіби өсиеті (И.А.Зимняя). Түсіну — бұл ішкі, жан- дүниесіне ену, әрекет салдарын қимылын, күйзелісін ұғыну. Педагог пен оқушының қатынасы кейде тағдыршешті болады. Әңгімелесушіні тыңдай тұрып есту қабілеті— бұл оқытушының шеберлігі, және сөзсіз қатынас өнері. Біздің үмітіміз— біздің балаларымыз. Педагогикалық қатынас шеберлігін игеру, біздің оқушыларды дұрыс және сауатты оқыту мен тәрбиелеу — бұл біздің әрбіріміздің міндетіміз, бұл біздің «жердегі» құтқарушымыз. Әйтпесе ең басты және ең қорқынышы апат— сіз көзіңізбен көрмейтін, — антропологиялық апат, адами қасиетті адам арқылы жою. Шынайы, адамға деген тілектестік қатынас қатынастың негізі болып саналады. Л.Н.Толстой адамдармен қатынас сен үшін де, олар үшін де азапқа айналмас үшін, егер оларды жақсы көрмесең, адамдармен қатынасқа түспе деген. ХХІ ғасыр қатынас типологиясына өз түзетулерін енгізді. Ағаш жапырақтары бір-біріне ұқсамайды, адамдар да бірдей болмайды. Әр адам жеке дара және өзіндік, қайталанбас қатынас мәнеріне ие. В.А.Сластениннің тұжырымдауынша, мұғалімнің жұмысы — өнер, ол баланың ішкі әлемін дамыту заңдылықтары мен жоғары тұлғалық қасиеттерін терең білуді талап етеді.

Лобанов А.А. Кәсіби-педагогикалық қатынас мәселелері: оқу құралы. — М., 2002. Педагогика: пед. оқу. орын.студ.арн.оқу құр. / В.А.Слас- тенин, И.Ф.Исаев, А.И.Мищенко, Е.Н.Шиянов. — М., 1998. Жоғары мектептің педагогикасы мен психологиясы. — Д.Ростов, 2002. Сафьянов В.И. Қатынас этикасы: оқу құралы. — М., 1998. Ярошевский М.Г. Пікірталас ғылыми қатынас формасы // Философия мәселелері. — 1978. — № 3. — 98 С.—104.

Педагогикалық этика — педагогикалық шеберліктің бөлімі • Педагогикалық әдеп • Жанжалдың педагогикалық шешімі

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЭТИКА – ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШЕБЕРЛІКТІҢ БӨЛІМІ Білімнің арқасында ғана адам еңбек пен шығармашылық салаларындағы жасампаз қызметке, әлеуметтік және адамгершілік нормаларға негізделген өзге адамдармен іскерлік және жеке байланыстар арқылы қатынасуға, қабілетті болады. Ағылшын ғалымы Дж. Саймон білім «адамның қоғам ішінде адамның қалыптасу тәсілі» деген. Аса көрнекті орыс жазушысы және публицист Н. Г. Чернышевский өз мақалаларында білімнің үш қасиеті: кең білімдер, ойлау дағдысы мен сезім адалдығы деп жазған. Философ Е. В. Золотухина-Аболина XX ғасырдың соңы— XXІ ғ. басындағы жастардың санасын экрандағы қатыгездік, қанішерлік, дөрекі «әдепсіздікке» толы бұқаралық ақпарат құралдары қалыптастырады деп белгілеген. Қазіргі заманның адамгершілік «ғажайыптарын» ұзақ тізбелеуге болады. Жастар көпшілік ортада еліктуге тұратын үлгі болып табылмайды, өйткені олар көбінесе сараң, қатыгез және әділетсіз келеді, олар өзінің арсыз құмарлығын алға қояды және жат адамдардың күйзелісіне немқұрайлы қарайды. Көптеген философтар, психологтар мен педагогтар қоғамдағы мәдениет, өркениет, сана мен адамгершілік дағдарыстары сияқты жағдайларды анықтайды және дабыл қағады. Қазіргі заманғы қоғамда болып жатқан өзгерістер педагогикалық ортада да көрініс табуда. Әлеуметтік-экономи- калық қатынастар жүгі, қатаң бәсекелестік «мұғалім—оқушы», «оқытушы—студент»қарым-қатынасынаөзініңізін қалдырды. Профессор М.А. Вербтің тұжырымдауынша, педагогтың кәсіби мәдениетінің негізінде педагогикалық этика немесе деонтология ( грек сөз.ауд. deon — борыш және logos — оқыту) жатыр. Белгілі болғандай, этика (грек. сөз. ауд. ethos — адамгершілік, салт) — адамдар арасындағы қарыс қатынас ғылымындағы тәртіп нормалары мен ережелері. Педагогикалық этика жалпыэтикалық нормалар негізінде оқушылармен, олардың ата-аналарымен, әріптестерімен1 қатынас процесінде педагог басшылыққа алатын нормативті адамгершілік ұстанымды айқындайды. Гуманистік педагогика ғасырлар бойы оның ең үздік өкілдерінің сөзімен этикалық нормалардың бастауы ретінде балаларға деген махаббаты айтқан. Соның өзінде балаға деген эмоциялық- құндылықты қатынас әр түрлі болды. Ж. Ж. Руссо, Л.Н.Толстой, Р.Штайнер үшін балаларды жақсы көру оларға жас шамасының талаптарына сәйкес шығармашылықта өзін-өзі таныту еркіндігін беру. И.Г.Песталоцци мен Я.Корчак тек балалар үшін ғана өмір сүру қажет емес, балалардың қуанышы мен ренішін бөлісіп, балалармен бірге тұру қажет деп тұжырымдайды. Р. Оуэн мен А. С. Макаренко, өзінің тәрбиеленушілерін қамқорлыққа алып,осы шақта да, болашақта да бақытты болуға ұмтылуға үйретуді мақсат тұтқан. Педагогикадағы қатаң тәсілдерді қолдаушылар не айтса да, өзара жақсыкөрушілік, ұнату, қамқорлық, түсіністік педагогтың балалармен рухани бірлікке қол жеткізуінің бірден-бір жолы, оны В.А. Сухомлинский оқу-тәрбиелік процестің альфа мен омега деп атаған. Я.А.Коменский кейінгі ортағасырлар дәуірінде балалардың барлық мекемелерін «адамгершілік шеберханаларына» айналдыру қажет деген. Одан кейін бұл туралы И.И.Бецкой, Н.И.Пирогов, П.П. Блонский, М.Монтессори жазды. Балаларға адамгершілікпен, яғни қайырымды, қамқорлықпен, ұқыпты қарау талаптары қазірдің өзінде өзектілігін жойған жоқ, экономикалық тұрақсыздық, мәдениетке қарсылық экспансиясы, тұрақсыз әлемде жас өскін ерекше қорғауды қажет етеді. Білім туралы, балалықты қорғау және т.б. отандық және халықаралық құжаттарда Педагогтың адамгершілігі баланың құқығы мен бостандығын бұлжытпай сақтауында жатыр.БҰҰ бала құқығы туралы (20.11.1989) Конвенциясында әр бала толық көлемде білім алуға, спортпен, өнермен шұғылданып, өз еркін білдіруге және т.б. құқылы делінген. Я.Корчактың балалар үйінің жарғысында тәрбиеленушілердің көптеген құқықтарының ішінде ойнауға, құпия сақтауға, өз мәселелеріне мұқият қарауға, қарсылық білдіруге, өзімен өзі болуға құқылы делінген. Балаларға қатысты кез келген зорлық әрекеттеріне: өзгенің пікірін таңуға, жеке басының қадір-қасиетіне нұқсан келтіруге, дене жазасын қолдануға, бостандығын шектеуге, тамақ, ұйқы бермеуге жол бермеу қажет.

Бұл нормалардың қоғамдық және отбасылық тәрбиеге тең дәрежеде қатысы бар. Педагогтың тәрбиеленушілермен қатынасында көрінетін этикалық қасиеттердің спектрі кең көлемді және әр түрлі. Арнайы зерттеулер көрсеткендей, мысалы, жасөспірімдер мен жоғары сынып оқушылары мұғалімнің бойында әдептілікті, мейірімділікті, әділеттілікті, балалардың мәселелерін түсінушілікті, бағдарламалық материалдарды игеруде оқушыларға көмек беруге ынталылықты, көпшілдікті, адалдықты, еңбекқорлықты, ұстамдылықты, оқушының танымдық қабілетіне сенушілікті, шыдамдылықты, талап етушілік пен басқа да кәсіби маңызды тұлғалық қасиеттерін бағалайды. Ең бастысы, тәрбиеленушінің қадірлейтіні — бұл жомарттық, шынайылық пен ақжүректік қатынастар. Адамнан анаға тән жақындық қасиеттерін талап етеді деген режиссер, профессор М.О.Кнебельдің тұжырымы өте дұрыс. Өзінің «Педагогика поэзиясы» деген кітабында ол ана өзінің балаларына бойындағы нендей жақсылықтарын тарту етсе, педагог та оқушыларына бар жанын беруі тиіс деп жазған. Мамандықтың ішкі мәні осында жатыр. Жаныңды беру әрі қиын, әрі қуанышты. Қиын, өйткені ол жан-дүниелік қана емес,физикалық күш жұмсауды талап етеді. Қуанышты, өйткені оның қайтарымында жас энергияның сарқылмас күшін аласың, ол барлық шығындарды, барлық қиындықтарды және барлық азапты2 өтейді. Баланың отбасында және балалар мекемесінде қалыптасуына деген педагогикалық талаптардың бірлігін қамтамасыз ету үшін жас мұғалімге, тәрбиешіге және оқытушыға дұрыс мәнер мен жақсы қатынасты таңдау қажет болады. Педагогтың жұмыс барысында әріптестерімен қарым- қатынасының «этикалық кодексі» бар. Болашаққа көз салайық. Өзіңізді мынадай жағдайда қалғандай сезініңіз. Сіз, жас мамансыз, колледж немесе жоо-ның түлегісіз, жаңа педагогикалық ұжымға келдіңіз. Келесі ережелерді сақтауды ұсынамыз. Сонымен, педагогикалық этика — педагогикалық шеберліктің бөлігі. Өзара әрекеттестік (мұғалім — оқушы, оқытушы — студент) көп нәрсеге байланысты екенін және педагогикалық әдепті сақтауда жатқанын есте сақтаңыз.

С. И. Ожеговтың орыс тілі сөздігінде әдеп сөзіне өзіңді сыпайы, орынды ұстай білу1, қанағатшылдық сезімі деген анықтама берілген. Б.М. Бим-Бадтың редакциялауымен шыққанпедагогикалық энциклопедиялық сөздікте педагогикалық әдеп балалармен қатынас процесіндепедагогсақтауғатиістішараларміндетіретінде түсіндіріледі; педагогикалық шеберлікпен, тәжірибемен, мәдениеттілік деңгейімен және педагогтың жеке қасиеттерімен өлшенеді; кез келген жағдайда (сонымен бірге кикілжің) баланың жеке басын төмендетпей және оның тәрбиешіге деген қарсылығын тудырмай тәрбиелеу ықпалының тиімді шараларын таба білуден көрінеді. Сонымен, педагогикалық әдептің ерекшелігі мұғалімнің кәсіби мінез-құлқы, оның әрекеті, амалының өлшемі саналатындығы; бұл педагог пен тәрбиеленушінің, педагог пен ұжымның дұрыс қатынасын құрудың маңызды шарты; бұл сол немесе өзге әдістерді, формаларды, ықпал ету және өзара әрекет құралдарын таңдау және пайдалану өлшемі. Педагогикалық әдеп қатынас субьектісінің жеке бас ерекшеліктерін есепке алуды, педагогтың адамгершілік-этикалық кәсіби ережесін1 сақтауды көздейді. Өзіміз көріп отырғандай, мұғалім мен оқушының қатынас процесінде/үдерісінде екі кереғар қатынас пайда болады. Шынайы тәрбиенің нәтижесі педагогқа жақсы эмоцияға негізделген қарым- қатынасты құруға мүмкіндік береді. Әрекеттің соңғы мақсаты түрінде емес, жақсы эмоционалдық әсерге қол жеткізу үшін болуы мүмкін жағдайларды жеңетін құрал ретінде жағымсыз эмоциялық күй пайда болуы мүмкін. Тәжірибе көрсеткендей, педагогикалық әдептің болуы мұғалімге жағымды эмоция арқылы балалармен психологиялық байланыс орнатуға және қолдауға мүмкіндік береді. Көпшілік мақұлдаған «әдеп» түсінімен салыстырғанда педагогикалық әдептің мәнін ашудың қиындығы осы құбылыстың ерекшелігіне байланысты. Әдеп турасын айтқанда, «жанасу» деген мағына береді. Бұл адамдардың қарым-қатынасын реттеуге көмектесетін категория. Гуманизм принциптеріне негізделген әдепті мінез-құлық, тіпті күрделі және қарама-қайшылықты жағдайларда адамға деген сыйластықтың сақталуын талап етеді. Әдепті болу — әр адамға, әсіресе, дамушы тұлғаменқатынасатын педагогқа қойылатын адамгершілік талаптары. Педагогикалық әдеп— педагогтың кәсіби қасиеті, оның шеберлігінің бір бөлігі. Педагогикалық әдеп жалпы «әдеп» түсінігінен ерекшеленеді, ол тек мұғалімнің тұлғалық қасиеті ғана емес, сонымен бірге оқушылардың ыңғайын дұрыс білу, яғни балаларға тәрбиелік, ықпал етуші құрал болып табылады. И.В.Страховтың тұжырымдауы бойынша, оқу-тәрбие жұмысының табыстылығы ең алдымен педагогикалық әдепке негізделген педагогикалық шеберлікке байланысты.

Педагогикалық әдептің мынадай негізгі белгілері бар:

Педагогикалық әдептің басты белгісі — қатынас процесінде педагог пен оқушының қатынас шараларын табу. Сонымен, педагогикалық әдеп мұғалімнің байсалды мінез- құлқынан көрінеді. Ол «оптимистік гипотеза» тәсілдемесі тұрғысынан, тіпті қателесу тәуекелімен оқушыға сенімділікпен қарауды талап етеді дейді А. С. Макаренко. Оқушының мүмкіндігін пессимистік көзқараспен бағалайтын және үнемі соны еске салып отыратын мұғалім әдепсіз саналады. Мұғалімнің сенімі оқушыларды жұмысқа ынталандыруы тиіс. Ол үшін оқушының табыстарын әдейі көбейтіп айту тәсілін де қолдануға болады, сонда ол өзінің тырысқанына, табысына қуанатын болады. Егер шынайы сенім артылса, ол салғырт емес, ықпалды болады, егер тәрбиеленушіге қатысты мұғалімнің қырағылық үлесімен, бақылауымен байланысты болса, онда нақты істермен бекиді. Бірақ бақылау педанттық болмауы керек, күдікпен қысым көрсетілмеуі тиіс.

Педагогикалық этика туралы айтқанда, білім саласындағы өткір мәселенің бірі — жанжал туралы айтпай кетуге болмайды. Адамдардың көңіл күйіне әсер ететін және оқушылардың арасында да, мұғалімдердің ұжымында да микроклимат тудыратын қатынастар тез өзгеретін жағдайларға байланысты, олар жанжалдың тууына алып келетіні жасырын емес. Біз жанжалды педагогикалық этиканың бір бөлігі ретінде қарастырамыз. Соған орай жанжалды терең сараптап жатпаймыз. Аталған мәселеге көрнекті ғалымдар — психологтар мен педагогтардың еңбектері арналған, «Жанжалтану» арнайы пәні бар. Біз жанжалды басқа қырынан қарастырамыз. Жанжалдар әр түрлі болады және оларға түрліше қарауға болады. Өзінің орны мен роліне байланысты жанжалдардың мынадай түрлері бар: ішкі және сыртқы, тұлғааралық және топаралық, әлеуметтік, ұйымаралық, ұлтаралық және мемлекет аралық, әлеуетті және өзекті, тура және жанама, конструктивтік (тұрақтандыратын, өнімді) және деструктивті (конструктив емес), тік және көлденең, заттық және жеке, рольдік, мотивациялық, коммуникативтік (түсініспеушілікке негізделген) және т. б. Философия профессоры А.Ж.Кұсжанова мектеп — бұл өмірге дайындық емес, ол өмірдің өзі деген. Тіршілік ортасы бірнеше жылдан кейін қолдану үшін емес, бүгін құрылады. Мектеп бір жағынан, нағыз өмірді күту психологиясын, ал екінші жағынан — осы шартты-уақытша жағдайларды терең қарастырмайтын,оның келісімінсіз және жайлылықсыз орналастырған уақытша билікшіні қалыптастырады. Білім беру ортасын өмір жолында құру — мектепте, үйде, барлық жерде, айналамызда; білім беру қатынасын өзіңе және айналаңа өмір салтына айналдыру — міне бүгінгі күннің міндеті мен мәселесі1. Әр адамға, ал оқытушыға бірінші кезекте, жанжалдар туралы, одан лайықты шығу және жанжал туған жағдайларда өзіңді ұстау тәртібі туралы білу қажет. Педагогикалық қызметте жанжалдар — жиі болатын құбылыс. Педагогқа, әсіресе жасқа, қиын жағдайларда өзіңді ұстай білудің қабылданған ережелерін пайдалану керек, олар жанжалдан шығуға көмектеседі. Ол ережелер мыналар. Бірінші ереже. Алдымен жанжалды жағдайды меңгеруге тырысу керек, бұл дегеніміз — екі жақты эмоционалдық шиеленісті2 жайластыру. Қалай? Өзіңнен бастау керек: «артық» денелік күштенуді, шырмалушылықты, мақсатсыз қозғалысты алып тастау. Мимика, қалып, ишарат, өзіміз білетіндей, тек ішкі көңіл-күйді ғана көрсетпейді, оған әсер етеді. Сонымен, сыртқы байсалдылық пен ұстамдылық! Екінші ереже. Өзіңнің іс-әрекетіңмен әріптесіңе (оқушыға, әріптесіңе) ықпал ету. Жанжалға қатысушының бетіне үнсіз қарап тұру шиеленісті жайластыруға көмектеседі, бұл өз кезегінде мұғалімге жинақталуға, оның жағдайын білуге көмектеседі. Үшінші ереже. Әңгімелесушінің іс-әрекетінің мәнін түсінуге тырысу. Ойша сараптау эмоционалдық жағдайды төмендетеді. Одан да қиын жағдайды түсінуге тырысқаныңызды: « Мен сенің (сіздің) жағдайыңды түсінемін» және өз көңіл-күйіңді: «Мені қапалымын» деген сияқты сөздермен айтып, жеткізу. Сонымен, әрекетке бірден баға беруге тырыспаңыз, алдымен болған жағдайға өз көзқарасыңызды білдіріңіз. Төртінші ереже. Мақсатты келісім. Сізді оқушымен не біріктіретінін ертерек білген дұрыс, өзара әрекеттің «жалпы есептеу нүктесін» байқап, «біз» ұстанымына шығып, оны көрсету қажет. Бесінші ереже. Өнімді шешім шығару мүмкіндігіне сенімділікпен өз ұстанымыңды бекіту. Ақырында, жанжал шешілгеннен кейін оны ойша зерделеп, оның шығу себебі мен оны тоқтату мүмкіндіктерін сараптау. Шиеленіскен қақтығыстарды басқаннан гөрі, оның алдын алған жеңілірек1. Сараптама көрсеткендей, жанжалдың шығу себебінің бірі — оқушылардың сыртқы түріне, ақылына, қабілетіне қатысты дөрекі ескертулер жасайтын мұғалімнің әдепсіздігі. Жанжалға әкеліп соқтыратын жағдай қатынасқа қатысушылардыңнақтыжасшамасын, жынысын,физиологиялық сипатын бағаламау: ересекпен бала сияқты, және керісінше, балаға ересек сияқты қарау жанжалға алып келеді (кей тәрбиешілер, мысалы, баладан оның жасына сай емес мінез-құлықты талап етеді, ішінара адамгершілік даму туралы олар әлі ойланбайды, сәйкесінше, оны моральдық тұрғыдан қарастыруға болмайды). Кішкентай баланы этикетке үйретуге болады, бірақ мәдениет пен этика қатынасын саналы түрде игеруге ол әзірше дайын емес. Қатынас тәжірибесі көрсеткендей, «лақап аттар таңу», мейлі ол жағымды болсын, тек өзара түсініксіз,әдепсіз, шарасыз болса, жанжалдық ахуалға әкеліп соғады. Қатынастың стратегиясы мен тактикасын таңдаған кезде қанағатшылдық сезімін жоғалту — жанжал тудыратын негізгі себептердің бірі. Кез келген адамгершілік (соның ішінде имандылықжағымды) қасиеттердің берілуі тұлғаралық қатынастардың шиеленісуіне алып келуі мүмкін (мысалы, ата- ананың шамадан тыс өбектеуі). Мұқият, сыйластықпен, қатыса отырып тыңдайтын адамды барлық оқушылар жақсы көреді. Мұндайда жауап беріп жатқан оқушыға күлімсіреп, көзбен, мимикамен, бас шұлғумен қолдау көрсеткен маңызды;жауабын орта жолдан үзетін комментарии айту қажет емес2. Қатынастың дұрыс мәнерін қалыптастыруда ұстамдылық, сабырлылық, әділдік, өзгелердің тәжірибесіне шығармашылық тәсілдеме, педагогикалық техниканы дамыту, мысқыл сезім үлкен мәнге ие. Мұндайда мұғалім әрдайым өз оқушыларын адам ретінде сыйлауға және жеке басын қадірлеуге тиіс. Әдепті адамгершілік дағды деңгейінедейін жеткізу керек, әдептілік педагогтың мінез ерекшелігіне айналғаны абзал. Сонымен, жанжалсыз максималды өзара әрекетке жетуге ықпал ететін негізгі тәсіл, біздің ойымызша, жанжалды ол енді ғана басталғанда басынан жою. Оны әзілге айналдырып, оқушыларға қызықты әңгімелерді еске түсіріп, айтып беру. «Күліп тұрған» философ Демокриттің «барлық адамның істері күлкіге лайық»деген тұжырымдамасына сүйенсек, оныкі бір жағынан дұрыс. Сезімнің шынайылығы мен әсерлілігі қатынастың моральды- психологиялық ахуалы үшін аса маңызды.Психологияда тіпті «фасцинация» (ағылш.аудар. — баурау) деген термин бар. Тура, ашық көз, тембрлік модуляцияларға бай дауыс, сөздің әуезділігі, сезімнің ширақтығы, жарқыраған дұрыс пайым және терең философиялық зерде1 баурап алатыны белгілі. Мораль негіздерін білу, әрекеттерден адамгершілік мәнді табу, оқушыларға ықпал ету тәсілдерінн, түрлі қызмет саласында балалармен қатынас жасау шараларынан педагогикалық қағиадаларды сақтау умение видеть нравственный смысл в поступках, способах—осының бәрі педагогикалық этикадағы қажетті шарттар. Педагогтың қатынас тактикасын таңдауы рольдік бағдар ұстанумен байланысты. Оның сипаттамасын психотерапевт А.Б.Добровичтің кітаптарынан табуға болады. Кәсіби-педагогикалық қызметте ұзақ немесе өмір бойы қалу үшін өзіндік жұмыс алдында жоғары деңгейде коммуникативтік, ұйымдастырушылық қабілетке ие болу мен іске жауапкершілікпен қарау қажет дейді Н.В.Кузьмина. Өзсөзіңізгежауапберіңізжәнеолсіздіңжеке басыңыздыңбет-бейнесіекенінұмытпаңыз.Тыңдап үйреніңіз және жиі күлімсіреңіз. Өйткені күлімсіреу арқылы сіз оқушы жастармен кездесу сізге ләззат сыйлайтынының көрінісі.

Ұсынылатын әдебиеттер Педагогикалық мамандыққа кіріспе: оқу құралы / А.С. Роботова, Т.В.Леонтьева, И.Г.Шапошникова және басқ; А.С.Роботованың ред. бой. — М., 2002. Занина Л.В., Меньшикова Н.П. Педагогикалық шеберлік негіздері. — Д, Ростов, 2003. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және басқ.; И.А.Зязюннің ред.бой. — М., 1989.

Сафьянов В.И. Қатынас этикасы: оқу құралы. — М., 1998.

Педагогика: жоғ. пед. оқу орын.студ.арн.оқу құралы / В.А.Сластенин, И.Ф.Исаев, Е.Н.Шиянов; под ред. В.А.Сластенина. — М., 2002. Лобанов А.А. Кәсіби-педагогикалық қатынас негіздері: оқу құралы. — М., 2002.

Тәжірибелік тапсырмалар мен жаттығулар — оқу үдерісіне кіретін тәжірибелік сабақтардың бөлінбейтін бөлшегі. Олар

«Педагогикалық шеберлік негіздері» пәнін тереңдете оқуға арналған. Тәжірибелік сабақтар, лекциялардың логикалық жалғасы ретінде, теориялық білімді бекітеді, түйінді түсініктерді жақсы игеруге көмектеседі, өзіндік жұмыстарды, тренингтерді орындай білу мен дағдысын жетілдіреді. Тәжірибелік сабақтардың мақсаты: білімді тереңдету, кеңейту, талдап тексеру, сонымен қатар кәсіби қызметтің дағдыларын жасау. Тәжірибелік сабақтар кері байланыс құралдары ретінде ғылыми танымды және сөйлеу мәнерін дамытады. Тәжірибелік сабақтардың әдістемесі әр түрлі болуы мүмкін және ол оқытушының авторлық даралығына байланысты болады. Жалпы түрлі тәсілдермен дидактикалық мақсатқа жету маңызды.

Тәжірибелік сабақтардың құрылымы:

Сабақтың шарттары: рефераттарды, пікірталастарды талдау, есептерді шығару, баяндамалар, дайындық жаттығулары, тестілеу, бақылаулар, эксперименттер. Жеке тіл табысу, өнімді педагогикалық қатынас, оқушы тұлғаның қабілеттері мен мүмкіндіктерін ашу.

Сабақтың мақсаты: педагогтың педагогикалық шеберлігі туралы ой қалыптастыру; театралдық педагогика элементтерімен танысу; К.С.Станиславский жүйесін, актерлік мәнерлілік құралдарын меңгеру, оқушыларға эмоционалды ықпал етудің педагогикалық тәрбиесін білу, олардың ынтасын мобилизациялау/жұмылдыру.

1 Тапсырма. Төменде көрсетілген сызбаға (1 сызба) түсініктеме беріп, театралдық және педагогикалық әрекеттердің ұқсастығы мен айырмашылығын көрсетіңіз. Театралдық және педагогикалық амалдардың жалпы психологиялық- педагогикалық белгілері

1 сызба. Театралдық және педагогикалық әрекеттердің жалпы психологиялық- педагогикалық белгілері 2 Тапсырма. Мұғалімнің кәсіби қалыптасуын жетілдірудегі театралдық педагогиканың мүмкіндіктерін көрсетіңіз.

Әрбір «иә» жауабы үшін өзіңізге бір ұпай санауыңызға болады : 1, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 16, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24 – және сұрақтарға «жоқ» деген жауап бергеніңіз үшін: 2, 6, 10, 14, 15, 18. Егер сіз 16 ұпайдан көп жинаған болсаңыз, онда мынадай қорытынды шығаруға болады: сізде артистік болмысқа тән сұлулық сезімі бар; 8-16 ұпай: сіз кейде бұлттар арасында қалықтап жүресіз, бірақ сіз үшін сұлулық бәрібір дүние емес, сіз рационалист шығарсыз, сондықтан жағымды істі пайдалы іспен үйлестіресіз; 4 ұпайдан төмен: сіз сияқты адамды таң шапағы мен күннің батуы тоқтатуы мүмкін емес. Ойланыңыз!

Құрметті достар!

Соңғы кездері педагогикалық шығармашылық тақырыбы өте өзекті. Сізге кей тараптарды зерттеуге көмек беруіңізді және төмендегі сұрақтарға жауап беріңізді сұраймыз. Ынтымақтастығыңыз үшін алғыс айтамыз.

Педагогтың әртістік деңгейін бағалауға арналған сауалнама Егер ұсынылған сауалдардың басым бөлігіне оң жауап берсеңіз, ол сіздің педагогикалық әртістікті дамыту жолына түскеніңізді білдіреді.

1. Қоршаған әлемді жақсартуға болады деп есептейсіз бе?

2. Қоршаған әлемді өзгертуге сіздің де қатысуыңыз мүмкін бе?

3. Сіз жұмыс істейтін қызмет саласына сіздің кей идеяларыңыз пайдасын тигізеді деп санайсыз ба?

4. Болашақта өзіңңіз таңдаған орын бір нәрсені міндетті түрде өзгертеді деп есептейсіз бе?

а) Иә, әрине; б) екіталай; в) мүмкін. 5. Сол немесе басқа бір әрекет жасауға шешім қабылдағанда өзіңіздің бастамаңызды жүзеге асыратыныңызға сенесіз бе?

6. Өзіңіз мүлдем білмейтін іспен айналысқыңыз келе ме?

7. Егер өзіңізге мүлдем таныс емес іспен айналысуға тура келсе, оны мүлтіксіз меңгеріп алуға ұмтылыс бола ма?

8. Егер өзіңіз білмейтін іс ұнаса, ол туралы бәрін білгіңіз келе ме?

9. Сіз сәтсіздікке ұшырасаңыз, онда:

в) кедергілерді жою мүмкін болмай бара жатса да өз ісіңізді жалғастыра бересіз. 10. Сіздің ойыңызша, мамандықты таңдағанда мынаған қарау керек:

11. Саяхаттап жүріп, бұрын өзіңіз жүрген маршрутқа жеңіл бағдарлана аласыз ба?

12. Белгілі бір әңгімеден кейін не айтылғанын есіңізге түсіре аласыз ба?

13. Өзге тілде айтылған сөзді естігенде оның мағынасын білмей тұрып, оны буынға бөліп, қатесіз қайталап бара аласыз ба?

14. Бос уақытыңызда сіздің айналысқыңыз келеді: а) өзіңмен-өзің жалғыз қалу, ойлану;

15. Сіз белгілі бір іспен айналысасыз. Бұл істі тек мынадай жағдайда тоқтатасыз:

16. Сіз жалғыз болсаңыз: а) қандай да бір, мүмкін,тіпті абстрактілі заттар туралы армандағанды жақсы көресіз;

б) кез келген жолмен өзіңізге нақты кәсіпті табуға тырысасыз; в) кейде армандағанды жақсы көресіз, бірақ өз жұмысыңызбен байланысты заттар туралы; 17. Сізге бір идея келсе, сіз ол туралы ойлай бастайсыз: а) қай жерде және кіммен жүрсеңіз де бәрібір;

18. Белгілі бір идеяңызды қорғағанда:

Өзіңіз жинаған ұпайларды санаңыз: «а» жауабы үшін — 3 ұпай; «б» жауабы үшін — 1; «в» жауабы үшін — 2. 1, 6, 7, 8 жауаптар сіздің білуге құмарлығыңызды айқындайды; 2, 3, 4, 5 сұрақтар — өзіңізге сенімділікті; 9 мен 15 — тұрақтылық; 10 сұрақ —кеудемсоқтық; 12 мен 13 — есту жады; 11 сұрақ— көру есі; 14 сұрақ— тәуелсіз болуға сіздің ұмтылысыңыз; 16 мен 17 сұрақ — абстракциялану қабілеті; 18 сұрақ — жинақталу деңгейі. Осы қабілеттер шығармашылық әлеуеттің негізгі қасиеттері саналады.Жиналған ұпайлардың жалпы сомасы сіздің шығармашылық әлеуетіңіздің деңгейін көрсетеді. 49 және одан да көп ұпай. Сіздің бойыңыздағы шығармашылық әлеуетіңіз қомақты, ол сіөзге үлкен мүмкіндіктерді таңдауды ұсынады. Егер сіз өз қабілеттеріңізді істе қолдана алсаңыз, она сізге әр түрлі шығармашылық формалар қолжетімді болады. 24 тен 48 ұпайға дейін. Сіздің шығармашылық әлеуетіңіз қалыпты. Сіздің шығармашылықпен айналыса алатын қабілетіңіз бар, бірақ сіздің шығармашылық үдерісіңізді тежейтін мәселелер де бар. У вас вполне нормальный творческий потенциал. Соның өзінде сіздің әлеуетіңіз өзіңіз қажет деп тапсаңыз, өзіңізді көрсетуге мүмкіндік береді. 23 және одан төмен ұпай. Сіздің шығармашылық әлеуетіңіз, өкінішке орай, үлкен емес. Бірақ мүмкін сіз өзіңізді, өз қабілетіңізді дұрыс бағаламаған шығарсыз? Өз күшіңізге сенбеушілік сізді шығармашылыққа қабілетсізбін деген ойға әкелуі мүмкін. Ондай ойдан арылып, өз мәселеңізді шешіңіз. Педагог Ж.В.Ваганованың әртістілік диагностикасының жұмысшы карта-сызбасы (педагогикалық әртістіліктің негізгі белгілерін жалпы бағасын анықтауға арналған бақылау бағдарламасы) 1. Шығармашылық көңіл-күй, психикалық қызметті өзіндік реттеу, эмоционалдық жағдай: 2. Сүйкімділік, өз ойын білдіру, жеке мәнер: 3. Эмоционалдық, мінез-құлық және сөйлеу бейнелілігі: 4. Сыртқы келбет, әсемділік, сыртқы мәнерлілік, ауызша қатынас: 5. Ішкі түйсік, қиялдау, шығармашылық фантазия: 6. Суырып салмалық, педагогикалық экспромт/төкпе: 7. Коммуникациялық қабілеттер, қатынас түрлері, оқушылармен қатынасу үні: 8. Сөйлеу қабілеті: 9. Бақылағыштық, назарды басқару: 10. Суггестивтік қабілет: 11. Режиссерлік қабілеттер: 12. Жаңа түрге ену қабілеттілігі, «рольге кіре» білу. 13. Педагогтың әртістілігін есепке алып сабаққа психологиялық сараптама жасау (бес балдық жүйемен бағалау):

Сіздің бойыңызда сүйкімділік бар ма? Сіз айналаңыздағыларғы ықпал етіп, олардың сеніміне кіре аласыз ба? «Иә» немесе «жоқ» деп жауап беріңіз.

Тестте тұлғаның өз қасиеттері не болмаса оның көрініс табу жиілігіне орай 10 балдық межемен бағаланады, олар тұлғаның шығармашылық әлеуетінің даму деңгейін көрсетеді. Алайда барлық бағалар қатыстық екенін естен шығармаңыз. Өзіңізді-өзіңіз бағалағанда сапаға сәйкес дамудың жоғары (10-шы) деңгейін және төменгі (1-ші) деңгейін ойша елестетіңіз және өз орныңызды 10 балдық межеден табыңыз. Өз-өзін бағалау бойынша өзіңіздің шығармашылық бейнеңізді сызба түрінде құрып, қандай шығармашыл тұлғаға жататыныңызды анықтай аласыз.

2-сызба. Өзінің шығармашылық қасиеттерінің бейнесін құру және шығармашыл тұлғаның түрін анықтау (өз-өзін бағалауда 10-балдық межені қолдану мысалы)

(соған сәйкес сапамен дамудың жоғары деңгейі бойынша) (2 сызба). Сонымен қатар, сіз өзіңіз жинаған балды қосу негізінде өзіңіздің шығармашылық әлеуетіңіздің деңгейін анықтай аласыз.

Ұжымдық шығармашылық жұмысты қалыптастыра білу жаттығулары 1 Жаттығу. «Мұғалімнің амандасуы». Педагог аудиториияға кіргенде студенттер амандасу үшін орындарынан тұрады. Әдетте, ол ұйымдаспаған және шулы өтеді. Осы қарапайым әрекетті орындағанда біркелкілік, жылдамдық, жұмсақтық және әдемілікке қол жеткізгенше амандасуды қайталай беру керек. 2 Жаттығу. «Жағдайдың ауысуы». Бір орыннан екінші орынға ақырын көшу, бөлмедегі жиһаздың орнын ауыстыру, жартылай шеңбер немесе екі қатар болып отыру, өз орындықтарымен бірге орын ауыстыру, дәл соны көзді жұмып жасау. Жаттығуды біртіндеп күрделендіруге болады. Жасалатын әрекеттер дің белгілі бір ретін жасау. Барлық студенттер бір уақытта отыруы керек. Алдымен бұл командамен немесе шапалақтау арқылы жасалса, кейін үнсіз, бірінің артынан бірі жүреді. Дәл соны— түрлі қарқында, ырғақты және қимылдың болмысын жеткізетін музыкамен жасау. 3. Жаттығу. «Жазу машинкасы». Әр қатысушының арқасына белгілі бір әріп, сан немесе тыныс белгілері бекітіледі, олар қол шапалақтаумен немесе басқа бір шартты тәсілмен берілген тапсырманы оқығанда белгіленеді.

Жаттығулардың нұсқалары: а) жаттығу жасау кезінде ырғақ өзгереді, әрбір 5-ші немесе 7-ші әріп дауыстап айтылады және т.с.с. Студенттерге дөңгеленіп отыру және кезекпен сандарды белгілі бір ырғақта айту ұсынылады. Кейбір сындар немесе олардың құрамдастырымы жабық хабарланады және белгілі бір шартты белгімен алмастырылады. Бұл санды қателесіп айтқан адам — ойыннан шығады; б) әркімге ойша өзі таңдаған әнді орындау ұсынылады. Бір сигнал бойынша дауыстап айту, екіншісінде— ақырын айтып жалғастыру керек. Жаттығудың мақсаты— өзге қатысушылар өзге әнді айтып жатқанда өз мақамыңнан айрылып қалмау; в) бір әнді бәрі хормен айтады, содан кейін сигнал бойынша — ойша, басқа сигналмен жеке дауыстар ерекшеленеді. 4 Жаттығу. «Үндістердің ойыны». Барлық қатысушылар — үндістер тайпасы, олар не істейтінін өздері шешеді. Бір шарты: «үндістер» «алғашқы қоғам» тілінде сөйлейді. 5 Жаттығу. «Сиам егіздері». Екі қатысушы бір-бірінің белбеуінен ұстап, қырындап тұрады,жанасатын аяқтары байланады. Бір ғана шарт — сөйлесуге болмайды. Оларға қандай да бір әрекетті жасау ұсынылады. «Егіздердің» біреуі әрекетті сол қолымен, екіншісі — оң қолымен жасайды. Жаттығуда көшбасшылық, дербестік немесе тәуелділік, жетектелгіш немесе жүргізгіш роліне икемі көрінеді.

7. Жаттығу. «Әрекетті ақтау». Оқытушының сигналымен барлығы өздеріне де тосын қандай да бір қалыпқа бірден тұра қалады. Әркім ол үшін сендірерлік түсініктеме табуы тиіс — оны психологиялық жағдайдан емес, физикалық әрекеттерден іздеу керек. Мысалы, студент мынадай қалыпты таңдады делік: дене артқа қарай шалқайған, оң қол бастан жоғары. Түсіндіру — қолыма балта ұстап, кезендім. 8. Жаттығу. «Құралды іздеу». (Жолдасыңа жағыну — әрекеттегі жағымпаздық.) Жолдасыңнан қарыз сұра. («Кедейсін», «Сөзге айналдыр».) Кешіккеніңді ақта (жиналыста, оқуда және т.б.). Микрооқыту: бақылай білуді қалыптастыру мен адамның психикалық жағдайын көрсету. Рольдегі жеке міндеттерді есепке алып, бұрын мектеп бағдарламасында оқыған драмалық шығармадан көрініс ойнау (оқытушының таңдауымен).

Вескер А. Б. Мұғалімнің, сынып жетекшісінің жұмысындағы театр педагогикасы: оқу құралы. — М., 2000. Илъев В.А. Мектеп сабағын қалыптастыру мен ойды жүзеге асырудағы театр педагогикасының технологиясы: оқу құралы. — М., 1993.

Кристи Г. В. К. С. Станиславский мектебінің актерін тәрбиелеу. — М., 1968. Тәжірибелік психология курсы, немесе Қалай жұмыс істеуге және табысқа жетуге болады: оқу құралы / авт.-құр. Р.Р.Кашапов. — Ижевск, 1997. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және басқ.; И.А.Зязюннің ред. бой. — М., 1989.

Станиславский К. С. Шығармашылық үдеріс кезінде өзіңмен жұмыс істеу // Шығ. жин.: 8 т. —1, 2. Т. — М., 1954.

С а б а қ т а р д ы ң м а қ с а т т а р ы : өзіңнің ишарат қылықтарыңның ерекшелігін түсінуге көмектесу; тұлғаның психикалық бейнелілік жағдайын түсіну; тұлғаның жағдайы; ишарат қатынас құралдарының көмегімен өзіңнің көзқарасыңды педагогикалық мақсатта дамыту білу. Ишарат қатынас құралдарының көмегімен өз көзқарасыңды көрсете білуді дамыту жаттығулары

Жаттығудың мақсаты — тақырып бойынша жұмыс істегенде жеке ынталандыру. 1-Жаттығу. «Амандасу». Әркімге жеке қатынасыңды көрсетіп, шеңбер бойымен жолдастармен ишарат арқылы (қолды қысу және бас.) амандасу.

Ой мен әрекетті қабылдауға сәйкес сараптама жасалады. 2-Жаттығу. «Заттарды береміз». Ишарат арқылы шеңбер бойынша ойдағы затты беру. Бұл кімге беріліп жатыр, сол оны сәйкесінше қабылдап алып,ары қарай беруі керек. Сараптама кезінде айырып тану және сәйкес серпіліс тұлғаның ашықтығына, оның елестетуіне, эмоционалдық күйіне назар аударылады. 3-Жаттығу. «Ойланған сөз». Топ екі топшаға бөлінеді. Әрбірі затты немесе соған сәйкес түсінікті (ойнау үшін күрделі) білдіретін бір сөзді ойластырады. Бір топшаның мүшелері кезек-кезек ишаратпен бұл затты екінші топшаға көрсетеді, ал олар, өз кезегінде, суреттелуі бойынша жасырынған сөзді табуға тырысады. Бұл ойын студенттер қолданатын ишаратпен әрекет ету құралдарын бағалауға және олардың қатынас мәнерін білуге мүмкіндік береді. 4-Жаттығу. «Терезе». Бір-біріңе қарама-қарсы тұрыңдар. Сізді және сіздің серіктесіңізді қалың әйнегі бар айқайласаң да естімейтін терезе бөліп тұр деп елестетіңіз. Алайда оған айтатын маңызды хабарламаңыз бар, бірақ қолды қайта-қайта бұлғауға болмайды. Серіктесіңізбен әңгемінің мазмұны туралы келіспей, әйнек арқылы бәрін жеткізіп, жауап алуға тырысыңыз. Бұл жаттығуларды орындағанда студенттер ақпарат берушінің ролін ойнаушы емес, мазмұны олар үшін өзекті болатындай тапсырманы шын орындауға тырысуы керек. Ақпаратты беру үшін жеке қатынастың, эмоционалдық көңіл- күйдің әсеріне көңіл аударған маңызды. Бейнелілік, тұлғаның психикалық жағдайын түсінуді дамытуға арналған жаттығулар 5-Жаттығу. Ишарат қылығы үлгісінің көмегімен адамның эмоционалдық қалпын анықтау.Фотосуреттерде көрсетілген қылық эталонының көмегімен қуаныш, қорқыныш және т.б. көңіл-күйлерді анықтауға болады. Бағдарлау оңай болу үшін, жағдайды көзге елестетіп, оның сипатын сөзбен беріп, оған қатысушылардың қылықтарын сипаттау керек. Танымдық белгілерін жіктеу керек. 6-Жаттығу. Бейнелеу арқылы эмоционалдық көңіл-күйді анықтау. Фотосуреттер беріледі (немесе слайдтар). Адамның эмоционалдық көңіл-күйін сипаттап, алға тартылған жағдайға өзіңді қойып көріп, оның мазмұнын анықтап, аталған істің мән- жайы қандай сезімге жетелейтінін анықтау. Іс-әрекет логикасын ишарат арқылы еске түсіру үшін фильмдердің кадрларын (дауысын өшіріп) және жеке кадрларды, фотосуреттерді пайдалануға болады. 7-Жаттығу. «Бұл кім?». Топтағы бір студенттің ишарат қылықтарына алдын ала сипаттама беру. Сабақта оны адресатты айтпай оқып шығу. Топ оның кімге қатысты екенін анықтайды. 8-Жаттығу. «Айна». Оның қылықтарының сыртқы бейнесін өзіңізге көшіру арқылы өзге адамды түсіне білуге үйренуді дамытуға бағытталған. Студенттер жұптасып жұмыс істейді. Бірі жүргізуші. Оның міндеті — таңдап алынған жағдайды ойша саралау. Екіншісі оның кескіні болады, яғни алдында тұрған адамның барлық қимылдарын қайталайды. Айна тек қолдың, аяқтың, дененің, адамның басындағы өзгерістерді ғана көрсетпейді,оның сезімдерін, көңіл-күйіндегі ұсақ өзгерістерді де көрсетед. Аз әрекетті жасау үшін, студент сол кісінің көңіл-күйі қандай екенін,ол неге белгілі бір әрекетті жасап жатқанын түсінуі тиіс. Бұл адамның рухани әлеміне енуге ықпал етіп, қылықтарының сыртқы бейнесін нақты беруге ықпал етеді. Мимикалық және пантомимикалық бейнелілік негіздерін дамытуға арналған жаттығулар Алдымен психогимнастика сияқты әлеуметтік-психологиялық тренингте қолданылатын ширату түріндегі кішігірім тапсырмалар беріледі. Ишарат белсенділігін ынталандыру үшін кез келген жағдайлар ұсынылуы мүмкін. 9-жаттығу. «Шеңберге кір». Біреуінен басқа барлық қатысушылар шеңбер құрады. Шеңбердің сыртында тұрған адам ишарат құралдарының көмегімен оған кіруге ұмтылады. Жаттығу тез жасалады, қатысушылар орындарымен алмасады. 10-жаттығу. «Сыйлық жаса». Барлығы шеңбер құрып отырады. Топ мүшелерінің біреуіне (немесе бәріне) кезекпен сыйлық жасау ұсынылады. Ишаратпен орындалады. 11-жаттығу. «Мен сабаққа келгендегі сезім». Студенттер қалауынша мимика мен ишарат арқылы өздерінің сабаққа келгендегі сезімін көрсетеді. Сабақта отырғандағы сезімді де алға тартуға болады. Қылықтардың белгілі бір мәнерін сипаттайтын түрлі нұсқалардың мүмкіндігіне назар аударып, орындау бағасын жаттығу сараптамасында беруге болмайды. Бұл жағдайда аталған жаттығуды орындайтын адам қалай қабылданатыны маңызды. Топтардың қабылдау байланысы мен орындаушының қанағаттануы өзіңнің қылықтарың жайлы ойлануға және түзетуге негіз болады. 12-жаттығу. «Жалпы ымдау реакциясы». Жаттығуды бір уақытта әдетте, аудиторияда отырған барлық қатысушылар орындайды, олар өзгелерді көрмейді, бұл оларды ашады және ұялшақтығын жояды. Оқытушы жағдайды ұсынады. 1--ж а ғ д а й. Сабақ басталды. Сіз үстел басында отырсыз, есік ашылады, сіз кірген адамға қарайсыз: 2-ж а ғ д а й. Сіз оқушыны шақырасыз, ол айтады: «Мен тапсырманы орындаған жоқпын». Сіздің реакцияңыз: Бұл тапсырмаларды орындағанда жағдайдың мазмұнын сипаттау керек. Ыммен жұмыс істеп, мұғалім мен оқушының орнында жағдайды ойнап шығу. 13-жаттығу. «Жекелеген реакцияны көрсету». Алдыңғыға қарағанда бұл жаттығу аудитория алдында орындалады. Жағдай оңайлатылған.Шығармашылықты талап етеді. Студенттер кезекпен мұғалімнің роліне кіреді. Топ болып жаттығуды орындағаннан кейін мақсатты нұсқасы таңдалады және аудитория алдында көрсетіледі. Біз Н. Е. Шуркова ұсынған жағдайлар мысалын ұсынамыз, мектеп тақырыбына қатысты басқа да жағдайлар болуы мүмкін. 1-Ж а ғ д а й. Сіз тақтаға жазасыз. Оқушылар сізбен бірге дәптеріне жазады. Кенет бір шу естіледі, бұрыласыз, былай дейсіз:

Сіздің реакция:

Студенттердің реакциясы сырттай ғана емес, ішкі қатынасын да білдіруі үшін,мұндай реакциялардың себебін суреттеуді ұсынған пайдалы, сыныптағы өмірдің мән-жайын ойша бейнелеп, әрекет ықпалын таңдау нұсқасын ақтау, өзіңнің көзқарасыңды алдымен ішкі монолог түрінде сөзбен, содан кейін ишаратпен көрсету. Қиналған жағдайда берілген тақырыпқа қатысты алдын ала түсірілген слайдтағы мимикалық реакция мысалдарын көрсету. 14-жаттығу. «Ишарат қылықтарының логикасы». Студенттерге мектептегі типтік ахуалдарға байланысты қылықтар логикасын көрсету өздеріне ұсынылады. Жұптасып орындалады, аудитория қосылады. Мысалы, «Білімді тексеру» жағдайы. Оқытушы тақта алдындағы оқушының жауабын тыңдайды және бірмезетте, сыныппен педагогикалық қатынастың үзіліссіз болуына қол жеткізіп, ишарат құралдары арқылы, жауап берушіге кедергі келтірмей, партада отырғандарды жауапқа қатысты ойлануға шақырады. Оқушы сабақта алаңдағанда, мұғалімге ол қалай әсер етеді? Бұл әрі таңданыс, әрі қатал көзқарас, жауапқа деген жоғары қызығушылықты көрсету, әрі ұялту. Студенттер жұптасып оларға ұсынылған жағдайларды дайындайды және өз реакцияларын көрсетеді.

Модельдеу: ішкі монолог Студенттер баланың немесе жасөспірімнің портретін таңдайды(И.Репин, В.Серов, Рембрандт және бас.жұмыстары). Адамның сыртқы бейнесін сараптау негізінде оның ішкі көңіл- күйін суреттейді. Эмоциялық көңіл-күйді анықтаудың негізгі механизмі — эмпатия, сезіну. Әркім монолог ойлап тауып,оны аудиторияға ұсынуы керек. Студенттер жұмысының сараптамасы қабілеттерді сипаттаудан,сезімдер әлемін, ойын сәйкес суреттеуден және портрет кейіпкерінің сыртқы көңіл-күйін көрсетуден құрылады.

Жауаптар саналады, содан кейін сомалық бағасы — бейнелілік деңгейі анықталады. Сомалық көрсеткіш теориялық тұрғыда 0 ден 36 балға дейін өзгере алады. Біздің алдын ала болжамымыз бойынша санауға болады: 30 балл және жоғары — бейнеліліктің жоғары деңгейі; 29 — 22 — жақсы; 21 — 15 — орташа; 14 баллдан кем— төмен.

Тест «Сіз үшін ым мен ишарат нені білдіреді ?» 1. Сіздің ойыңызша, ым мен ишарат — бұл:

2Әйелдердің ымдау тілі мен ишараты еркектерге қарағанда айқын деп есептейсіз бе?

а) Иә; б) жоқ; в) білмеймін. 3. Сіз ең жақсы достарыңызбен қалай амандасасыз?

д) бір-біріңізді беттен сүйіп. 4. Қандай ым мен ишарат, сіздің ойыңызша, барлық әлемде бірдей? (Үш жауабын беріңіз.)

5. Дененің қандай бөлігі ерекше «айқын» ?

а) Табандар; б) аяқтар; в) қолдар; г) қолдың буыны; д) иықтар. 6. Өзіңіздің бетіңіздің қай бөлігі сіздің ойыңызша айқын? (Екі жауабын беріңіз.)

а) Маңдай; б) қастар; в) көздер; г) мұрын; д) еріндер; е) езулер. 7. Өзіңіздің бейнеңіз көрініп тұрған дүкеннің витринасының жанынан өтіп бара жатқанда бірінші кезекте қай жеріңізге назар аударасыз? а) Үстіңіздегі киімнің қонымдылығына; б)шаш үлгісіне; в) жүрісіңізге; г) мүсініңізге; д)ештеңеге. 8. Егер әлдекім сөйлеп немесе күліп жатып, аузына қолымен жапса, сіз үшін ол нені білдіреді? а) Оның жасыратын бір нәрсесі бар; б)оның тістері әдемі емес; в) ол бірдеңеден ұялады. 9. Әңгімелесіп тұрған адамыңыздың қай жеріне алдымен назар аударасыз?

а) Көзіне; б) аузына; в) тұрысына. 10. Егер әңгімелесуші адам сізбен сөйлесіп тұрып, көзін бұрса— бұл сіз үшін мынадай белгі:

12.Еркек әйелді айналдырады. Ол мұны жасайды, өйткені: а) бірінші қадамды қашанда еркектер жасайды;

13. Ымдауы мен ишаратынан білуге болатындай «сигналдары» адамның сөздерімен сәйкес келмейді деген ой қалыптасты. Сіз қайсысына көбірек сенесіз?

а) сөздерге; б) «сигналдарға»; в) ол күдік туғызады. 14.Мадонна немесе Принс сияқты поп-жұлдыздар көпшілікке эротикалық сипатқа ие «сигналдар» жібереді. Сіздің ойыңызша оның астарында не жатыр?

15. Сіз өзіңіз жалғыз қорқынышты кинолента қарап отырсыз? Сізде нендей өзгерістер болып жатыр?

16.Өз ишаратыңды бақылауға бола ма? а)Иә; б) жоқ; в) тек оның бөлек элементтері. Қарқынды қылымсушылыққа сіз былайша түсінік бересіз: а) көздермен; б) қолдармен; в) сөздермен. 17. Сіздің ишараттарыңыз көбінесе мынаны білдіреді деп санайсыз: а) біреуді «қадағалауды» және жаттап алғандықты; б) ұрпақтан ұрпаққа беріледі;

б) адам бетіндегі өзгерістерді жасырғысы келетіндігі; в) бұл адам қырынуға ерінеді. 19. Көптеген адамдар оң және сол беті бір-бірінен ерекшеленеді деп есептейді? Сіз сонымен келісесіз бе?

77 — 56 ұпай. Бәрекелді! Сіздің ішкі түйсігіңіз керемет, сіздің бойыңызда өзге адамдарды түсінетін қабілет бар, сіздің бақылағыштық және сезгіштік қасиетіңіз бар. Бірақ сіз өз көзқарасыңызды білдіргенде осы қасиеттерге арқа сүйейсіз, сөздер сіз үшін қосалқы мәнге ие.Егер сізге күлімсіресе, сізге сезімін білдіргеніне сенуге дайын тұрасыз. Сіздің «үкіміңіз» тым асығыс, және бұл жерде сіз үшін қауіптілік бар, бәрі зая кетуі мүмкін. Сондықтан мұны түзетуге тырысыңыз, және адамдарды керемет тани білудің барлық жолдары ашылады. Ал бұл жұмыста да, жеке өміріңізде де маңызды, солай емес пе? 55 — 34 ұпай. Басқа адамдардың сыртынан бақылаған сізге ұнайды, және сіз олардың ымы мен ишаратын жақсы қайталай аласыз. Бірақ мысалы,айналаңыздағылармен қарым-қатынас құрғанда, сіз бұл ақпаратты шынайы өмірде қолдана алмайсыз. Сізге айтылған сөзді сіз сөзбе-сөз қабылдауға және соны басшылыққа алуға бейімсіз. Мысалы, сізге біреу : «Менің сізбен ішім пыспайды»дейді, алайда түрі оны көрсетпейді. Бірақ сіз бетіндегі өзгеріске емес, қанша жерден әдемі болса да, сөзіне сенесіз. Ішкі түйсікті дамытыңыз, сезімге сенім артыңыз! 33 — 11 ұпай. Дегенмен, ым мен ишарат тілі — қытай сауаттылығы. Сізге адамдарды бағалау қиын. Және сіздің бұл сіздің қабілетіңіз жоқ болғанына байланысты емес, — сіз оған назар аудармайсыз, өте өкінішті! Айналаңыздағы адамдардың ұсақ ишараттарына әдейі назар аударуға тырысыңыз, бақылағыштыңызды жаттықтырыңыз. «Дене — жанның қолғабы» деген мақалды есте сақтаңыз. Өзгенің жанын аздап түсіну — жалғыздық қақпанына түсіп қалмаудың дұрыс құралы.

Ұсынылатын әдебиеттер Сөз мәдениеті мен өнерінің негіздері: оқу құр. / Ю. П. Богачев, В.А.Лапшин, Т.Ф.Посадскова, З.А.Шелестова. — М., 1999.

Булатова О. С. Педагогикалық әртістілік: оқу құр. — М., 2001. Вескер А. Б. Мұғалімнің, сынып жетекшісінің жұмысындағы театр педагогикасы: оқу құр. — М., 2000. Илъев В.А. Мектеп сабағын ойластыруды қалыптастыру мен жүзеге асырудың театр педагогикасының технологиясы: оқу құр. — М., 1993. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құр. / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюннің ред.. — М., 1989.

С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы : ауызекі тілдің ерекшеліктерін түсіну; диалогтық және монологтық тілдің негізгі сипаттамасын анықтау, қызметтің-мәндік тіл түрінің ерекшелігі; әр функционал мәнердің негізгі сипаттамасымен танысу.

1 тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқыңыз, «Ойлау сұрақтарды қоюдан басталады» деген тақырыпқа хабарлама дайындаңыз. Осы хабарламамен аудитория алдына шығыңыз.Ишарат қатынасының құралдарын қолданыңыз. Практикалық немесе теоретиялық мақсаттарға жету үшін жаңа шешімдерді іздеуге итермелейтін жағдайлар, күрделі деп аталады. Белгілі бір сұраққа жауап беруді талап ететін күрделі жағдайды адам тапсырма ретінде қабылдайды және сезінеді. Мәселені түйсінуге арналған ой — бұл белсенді ойлау қызметінің басталуын білдіретін сигнал іспетті. . Баланың ойлауы белсенді дамыған кезде, оның «негеш» болатынын сондықтан. Ағылшын психологы Д. Селли егер оған баланың типтік жан- дүниесінің жайын бейнелеу ұсынылса, онда ол тік тұрған көзі кең ашыла, бір ғажайыпқа қарап тұрған немесе қоршаған әлем туралы әңгімелеп жатқан анасын тыңдап тұрған ұл баланың суретін салар едім деп жазған. Өмірдің әр саласындағы ғалымдар,өнертапқыштар, ізденімпаздар, жалпы шығармашыл жандар болып өз бойында қызығушылық, құмарлық, жаңашылдыққа ұмтылысты сақтап қалған ересектер қалыптасатыншығар.Ешқандай сұрақ қоймайтын адам туралы ойлаудың өзі көңілге кірбің ұялатады. Мен бір ересек ер адамды бақылауға алдым, оның мидың ауыр науқасы салдарынан зияткерлік мүмкіндіктері бірден төмендеген: ол кезінде бұқаралық мектепте оқи алмаған және сауаттылықты және төрт есеп амалын әзер үйренген.Оның сүйікті сөздері: «Анық, түсінікті!» еді.

Ақсүйектік, бомбалау, дін тұту, келісім, діншіл, күпір, қоңырау шаласың, ғибадат, каталог, шақпақ, тәсіл, мардымсыз, ниет, қамсыздандыру, жеңілдету, болжап қою, күштеу, жинақталу, тереңдеу, феномен.

3 тапсырма. Келесі зат есімдерге екпін салыңыз.

Апостроф, бюрократия, мәнділік, дін тұту, икон жазу, өмірлік қамсыздандыру, шақыру, бекемдеу, феерия, каталог, некролог, тоқсан, мерекелік ойын, балгер, кішкене ғана, христиан дініндегі адам, индустрия, ойлау/ ой-пікір. Орфографиялық сөздік бойынша екпін салған өзіңіздің нұсқаларыңызды салыстырыңыз. Қате болған жағдайда осы сөзден кем дегенде үш сөйлем (ауызша) құраңыз, олардың айтылуына назар аударыңыз. Дикция бойынша жұмыс істейтін сөйлеу аппаратын дайындауға арналған жаттығулар Жаттығу мақсаттары — сөйлеу аппаратын жұмысқа дайындау («қыздыру»), болуы мүмкін бұлшық ет қысылуын алып тастау немесе алдын алу, резонатордағы дыбысты сезіну.

Артикуляциялық-резонаторлық аппарат гимнастикасы.

Артикуляциялық-резонаторлық аппараттыңжаттығу гимнастикасының ғылыми тұжырымдалған негіздеріне қатысты орыстың физиологиялық мектебінің жетістіктері, сондай-ақ аталған оқу құралы авторының театр мектептерінде және педагогикалық жоғары оқу орындарындағы тәжірибесі енген. Сабақтарды желдетілген жайларда өткізу керек. Жаттығуды: таңертең, дауыс сабағына дейін, лекцияның, сабақтың алдында және дауыс болдырғанда жасау ұсынылады. Жаттығу кезінде жұмыс істегенде оқыс асыра сілтенген артикуляциядан қашу керек, себебі сабақтардың негізінде табиғи, созылыңқы қозғалыстар жатыр. Сөйлеу аппаратының бұлшық еттерін жаттықтырудың нәтижесінде олар созылмалы және еркін болуы тиіс. Бастапқы жаттығуды, әсіресе, өзің дайындалғанда, айнаның алдында жасау керек. Ары қарай, жаттығу кезінде бұлшық еттердің сезгіштігі есте қалғанда,айнаны пайдаланбауға болады. Жаттығуларға емдеу ғана емес, сөйлеу қызметімен байланысты аурулардың алдын алу мақсатында қолданылатын өзін-өзі сылау қосылған. Массаж — бұл бұлшық еттің қысылуын, шаршағандықты кетіретін ертеден келе жатқан тәсіл, ол денсаулықты қалыпқа келтіруге, зат алмасуды, қан айналымын жақсартады. Сөйлеу органдарына жақын жүйке жүйелеріне әсер етіп, ол дыбысты дұрыс шығаруға (жанама түрде) ықпал етеді. Сипау арқылы жасалатын массаж гигиеналық, саусақтарды соғумен жасалатын массаж — дірілдеуыш деп аталады.

1. Бет массажы Екі қолдың саусақтары бір-біріне жанасатындай алақанды маңдайға қою керек. Маңдайдың ортасынан бетті құлақ тұсына дейін ақырын алақанмен сипау керек.

г) саусақ ұштарымен көздің маңайын сипалау (жайылма қимылмен маңдайдан және қайтадан ортаға қарай). 2. Жоғарыда айтылған жаттығуларды қайталау, тек сипалап емес, саусақтармен соққылау арқылы (дірілдететін массаж). 3. Мойын массажы.

б) беттің құлақ маңынан мойынның қырынан қолтық асты шұқырына дейін (қос қолдың бір уақыттағы қимылы); в) екі қолды мойынның артқы жағына желкеге жақын қою (қос қолдың саусақ ұшатыра бір-біріне жанасады),содан кейін қолдар мойынның қырынан қолтық асты шұқырға дейін сырғиды.

Мұрынмен дем алу Демді мұрын арқылы ішке тартқанда суық ауа жылынады, ал құрғақ — ылғалданады, шаң мұрынның шырышты қабығының түктеріне қонады. Бұл дауыс желбезегін салқыннан, құрғаудан және ластанудан сақтайды. Толық тыныс алуды қамтамасыз етіп, мұрынмен дем алу дауысқа шамадан тыс зиянын тигізбейді. Сонымен қатар, мұрынмен дем алу жұтқыншаққа шырыштың жиналуын болдырмайды және дауыстың пайда болуы мен дыбыстың жаңғыруының күрделі үдерісіне қатысатын мұрынның жүйке- бұлшық етін белсендіреді.

Таңдай мен өңеш жаттығуы 1. Ақырын 3 — 4 рет қатарынан дауыссыз «к» мен «г» дыбыстарын айту, содан кейін ақырын, дыбыссыз, ауызды толық ашпай, бірақ есінеу қуысын жақсы ашып, 3 — 4 рет қатарынан дауысты «а», «э», «о» дыбыстарын айту. 2. а) Ақырын, дыбыссыз, ауызды емес,есінеу қуысын кең ашып, «а, э, о» дыбыстарын айту; содан кейін, бұл дауысты дыбыстарды қайталап (дыбыссыз),басыңды кеудеге тиетіндей төмен қарай салу; содан кейін бірқалыпты, ақырын қозғала басты артқа қарай шалқайту (дауысты дыбыстарды айтуды жалғастырып); б) басты иыққа салғысы келгендей оңға қисайту, содан кейін басты бірқалыпты солға қисайту (осы қалыпта дауысты дыбыстарды дыбыссыз қайталауды жалғастырып). 3. а) Демді сыртқа шығарғанда,сумен шайғандағыдай қимылмен ауызды және тамақты ауамен «шаю»; б) алақанмен сәл ғана тамақты және кеуденің жоғарғы бөлігін сыйпау; содан кейін мойынды және кеудені саусақ ұштарымен қаққылап,соза (дем алғанда) дауыссыз «м — мь — м — мь — м — мь» дыбыстарын созу. Мұндайда қатаң «м» бірқалыпты үнді «мь» дыбысымен құйқылжиды және керісінше (ауа жеткенше). Мұрынмен тыныс алу. 4. Ауызды ашу (тістер арасындағы қашықтық — екі саусақ ), дыбыс тіркестері «амм...амм...амм...» ( «а» — дыбысын ақырын, сәл сыбырлап айту, «м» дыбысын— созып, ашық айту). Бұл жаттығуды бірнеше рет қайталау.

а) екі қолдың сұқ саусақтарымен жоғарғы еріннің бұлшық еттерін ортаңғы саусақпен төменгі еріннің бұлшық еттерін бір мезгілде сипау (қимыл еріннің ортасынан шетіне дейін); б) дауыссыз «гл», «гн», «вн»ұйқастарын әр ұйқастан кейін жоғарғы ерінді жоғары тартып айту. «л», «н», «в» дыбыстарын созу; в)«кс», «гз», «вз» ұйқастарын төменгі ерінді төмен тартып айту. Сүзілмелі «с», «з» дыбыстарын созу. Еріндердің жоғары және төмен қозғалысында оларды таңдайға қысу. Жоғарғы ерінді жаттықтыру үшін «гл», «вл», «кл», «рл», «шл», «дл», «гн», «вн», «тн», «дн» ұйқастарын қолдану керек, олардың артикуляциясы жоғарғы еріннің созылуымен болады.

Келесі ұйқастар: «зм», «зн», «вм», «жн», «гм», «гн» кезекпен созу — бір мезетте қаққылап: мұрын үстімен жоғарыдан төмен және төменнен жоғары; ауыз маңайы мен беттің құлақ маңын және мұрынның ортасын; дірілді сезіну үшін мезгіл-мезгіл алақандарын бетке басып,мойынның екі жағынан жоғарыдан төмен қарай қолтық асты шұңқыры мен кеуденің жоғарғы бөлігіне, маңдайдың ортасынан, көздің маңайына және тағы да мұрын үстіне. Сөйлеу аппараты бөліктерінің жұмысындағы кемшіліктерді реттеуге арналған қосымша жаттығулар

Жаттығудың мақсаты — төменгі жақтың жұмысындағы кемшіліктерді түзету. Жұтқыншақ іші артикуляциясы (жұтқыншақ, жұмсақ таңдай, есінеу қуысы) жұмысының кемшіліктеріне арналған жаттығулар Жаттығудың мақсаты — жұтқыншақ іші жұмысының кемшілігін, тіл мен еріннің жұмысын түзету. а)үстіңгі ерінмен ортасынан жиегіне қарай саусақ ұштарымен қаққылап(дірілдеткіш массаж), «в» дыбысын созу; б) ерінді төмен тартып, оған массаж жасап, протяжно тянуть звук «з» дыбысын созу. 12. Ерінді біресе түтікше түрінде алға тартып, біресе оларды жан-жаққа тартып, «м» дыбысын созу. 13. Алдымен дауысты дыбыстарсыз, содан кейін дауысты: «мб», «бм», «тв», «вт», «мп», «пм» және т.б ұйқастармен еріндер арқылы дауыссыздар ұйқасын бірнеше қайталап айту. 14. «М» айту (еріндер жұмылған), «в» айту (жоғарғы ерін сәл көтерілген), «з» айту (төменгі ерін түскен). Тез, нақты және анық айтуды жүзеге асыру үшін барлық дауысты дыбыстардың өлең түріндегі келесі жүйеленген материалы ұсынылады.

Ал мінеки ұзын етек

Үстел басында отырып алып – Ойлаймын кейде:

Жалғыздық жараса ма пендеге деп? Ер жігіттің не жас әйелі болмаса, Не сенімді досы болмаса.

А.Кольцов

Даланы басты тыныштық!.. Шашырап шыққан сәуледен Көрінеді айнала қаптап кеткен Шексіз әскер жасағы.

А. Майков

А. Гарнакерьян

Осы жерде естідік әңгімесін Қарт Днепрдің Иә, жаныма жағып барады жылы сөзі Днепрдің! Мәрттік және батылдық – негізі ғой Днепрдің, Ұмытпаймын кереметін түнгі Днепрдің.

М. Турсун-заде

Швед, орыс - түйрейді, шабады, кеседі, Тіс қайрағандай дауысы- Барабанның дабылы. Зеңбірек күрсілі, тыпыры, кісінеу мен ыңырсу, Жан-жақтан өлім мен тозақ келеді.

А.С.Пушкин

Басылды жауын —мүңкіп тұр иісі аңқыған биік емен, оққа ұшқан перундерімен, көкшіл түтін бұтақтармен зымырап көкпен, жауынмен найзағғайы жарқырап. Ал бұрыннан, үнді әрі толық, естіледі құстар әні шоқ тоғайда. Кемпірқосақ өз иіні соңында тіреледі әне жасыл шыңға.

Ф. Тютчев

Жаттығу мақсаты — кез келген дене әрекеті кезінде дауыстың еркін дыбысталуын жаттықтыру (бір мезгілде дыбыстау мен қозғалысты жаттықтыру). 1-жаттығу. «Секіртпе». Есеп немесе ырғақты түрде секіру қимылымен сәйкес келетін тақпақ мәтіндері секіру кезінде секірткі арқылы айтылады. Содан кейін — бірден тыныштық күйге ауысады. Секірткі арқылы секірулер тыныс алуды белсендіреді және оның ырғақты қимылы үшін жағдай жасайды. Мәтінді секіртпесіз қайталау кезінде, тыныс алу дене жүктемесінің өзгеруіне бірден бейімделмейді және бірнеше уақытқа дейін, секірген кездегідей тереңдікте, сол ырғақта жалғасады. Бұл біршама артық тыныс алуға алып келеді, сосын дем шығаруды қиындатады. Осындай күрделі әрі қарқынды қозғалыс, әртүрлі тыныс алу режимі кезінде сөйлеп дем шығару білігін қалыптастырады, дене жүктемесімен байланысты, кәсіби қызметте жиі туындайтын қиындықтарды еңсеруге мүмкіндік береді.

А. С. Пушкин Секірістер мен тілдің үйлесіміне қол жеткізіңіз. Секіру сөздегі екпінді буындарды айтумен сәйкес келеді. Секірген кезде демнің шығуына кедергі жасамаңыз. 3-жаттығу. Денені төмен қарай иілген күйде жүріп, еденде ойдағы жоғалған затты іздеу. Сонымен бірге қимылды мәтінді айтып орындау.

1-жаттығу. «Шумақ жолдары арқылы дауысты арттыру». Өлеңнің әр жолымен дауысты арттыра отырып, өз дауыс көлеміңізді, қолайлы төменгі деңгейден бастап, қолайлы жоғары дыбыстан аяқтай отырып есептеңіз. Көрдім мен операны, естідім Вьетти мен Сальвиді. Керемет табиғат кеудеден үнді арфаны шығарып: Таза, толық, тәтті дыбыстар еркін төгіліп, Төгіледі, ұйытқиды, шыр айналады

Аспанмен салқын туғанға қарағанда дыбысшыл Салқын аспан астында туған жіңішке үн!

Сен бізге жақынсың; ал эго..тек бір ғана теңіздің ар жағындағы сән-салтанат!

М. Дмитриев 2-жаттығу. Сол секілді. Дауысты қолайлы жоғарыдан бастап, сосын қолайлы төменгі дыбыспен аяқтау.

О, алыс өлке! Сен-ән айт! Ой, орамалды тарқатып! Ой, қыз, көктемде қараңғы батпаққа қамап!

Сіз тыныс алу арқылы не айтсаңыз, сол арқылы сезімге қол жеткізген жөн. Таза, жылдам, жеңіл ауаны жеңіл қосымша іріктеу.

Бас бармақ пен сұқ саусақ, Азаматтан шалбары түспейді ешқашан Голландық, механикалық, өзі тігілетін түйме,

Ұ ш т а й т ы н т а с т ы т а р а т у ш ы л а р Германдық соқпайтын ұштағыш бөрене,

«Үйге жұбайы болмаса егер, әйелдер не жұмыс істейді» - бұрынғы граф Лев Николаевич Толтстойдың жүз елу көңілді әзілінен.

Тыныс алу және дауысты жаттықтыру кезіндегі меңгерілген дағдылар үшін, біз анағұрлым қолайлы дыбыс тіркесін айтуды ұсынамыз, жаңылтпаштар айту, шағын өлеңдер мен айтып шығулар кездесетін прозалық мәтіндер мен дауыстың мәнерлеу құралдарын әртүрлі қолдануды талап ететін кезеңдер кездеседі. Бұл шығармаларда қызықты ойлар мен анық әрі алуан түрлі суреттер студентті дауыс көлемін батылырақ қолдануға, қарқынды, күшті ауыстыруға көбірек мән беруге мәжбүрлейді, мысалы болашақ мұғалімге қажетті барлық мәнерлі дауыс құралдары және т.б. Біз бір қатар классикалық және заманауи авторлардың мәтіндерін ұсынамыз, олар МПГУ дауыс жөніндегі сабақтарда қолданылды. Қолданылатын барлық әдеби материалдар алдын ала мәтінді логикалық талдауды талап етеді.

Анағұрлым қолайлы дыбыс тіркесі бар сөздер Дауысты ашық әрі шұғыл айту кезінде алдымен дұрысы жұмыс үшін «о» және «у» дауысты дыбыстары бар сөздерді қолданған дұрыс. Егер дауыс сізде қатты және төмен шықса, онда «ашық» дауыстырлардан бастауды ұсынамыз: «а», «э», «е», «и». «а» — лань, ларь, лай, мал, май, рай, грамм, вал, вар, рвань, бань, бал, бар, бай, гам, Гавр, гарь, гай, дар, даль, дань, дай, дам, нам, мавр, вам, лавр, зал, жар, жаль, жарь; «е» — мел, мель, нем, лень, змей, злей, недр, зебр, жезл, дрель, звень, зверь, дверь, бел, день, лей, млей, рей, брей, зрей, грей, верь; «и» — лил, сгнил, жил, бил, взвил, двинь, сгинь, линь, Нил, мил, мир, вин, вил, ЗИМ, ЗИЛ, жим, жир;

«о» — лом, взлом, ноль, зной, мол, моль, мор, мой, роль, рой, ром, бром, гром, зол, вол, вор, двор, звон, вой, бой, сбой, бор, боль, дом, Дон, дол, гол, голь;

Жаңылтпаштар Душтың астына қане қатарласып тұр. Құлақта, мойыннан бояуды шайып таста. Душтан соң құрғат сен денеңді. Мойныңды құрғат, құлақты құрғат, енді бояумен бұлғама сен тағы. 13.Күркеде Алжирден келген сары дәруіш шуылдайды, сосын пышақпен жонып алып, інжірді жеп жатыр.

Өлең мәтіндері ...Бұрқырап, гүрілдеп, бұрқылда ысқырық! Құтырған суық жел! Құтырған аңызақ!

Прозалық мәтіндер <...> яғни, сен мені ақша – бұл, бәрі үшін, дүниеқор, сатарман жан деп санайсың ба? Онда, мынаны біл, достым, сен маған қару толған әмиянды ұсын, бұл тіпті сырты керемет қобдиша болса да, ал қымбат қораптағы қобдиша болса да, ал сыртқы қабығы тамаша сандықта болса, ал сандық сирек кездесетін тоқыма құралында болса, ал тоқыма құралы керемет бөлмеде болса, ал бөлме жағымды аппартаментте болса, ал аппартамент болса, ғажап қорғанда болса, ал қамал салыстыруға да қамалда болса, ал қамал керемет қалада болса, ал қала жемісті аралда болса, ал аралда бай провинцияда болса, ал провинция гүлденген монархияда болса, ал монархия болса тұтастай барлық жерде болса — міне осылай, егер сен маған барлық дүниежүзін көрсетсең, бұл гүлденген монархия қайда болар еді, бұл жемісті арал, бұл тамаша қала, бұл теңдессіз қамала, керемет қорған, осы жағымды аппартаменттер, керемет бөлме, тоқыма құралы, сандық, бағалы сыртқы қап, мынау керемет қобдиша, қару толған әмиян жалтырған болса, онда мені сенің ақшаң және өзің секілді аз толғандырған болар еді. <...>

Ж.Б. Мольер <...> 1870-жылдары, сол кездері, не темір, не шоссе жолдары. Не газ, не стеоригиндік жарық, не серіппелі төмен ивандар, не лаксыз жиі аздар, не көзілдірік киген ренжіген жастар, не либерал философ-әйелдер, не кіші әйелдер-камелийлер болмағанда, біздің уақытта көп дамығандар, — сол бір аңғал кездері, Мәскеуден, Петерборғае бара жатқан пәуеске немесе арбада, өзімен бірге тұтастай үйге дайындау үшін арналған тұтас бір ас үйді алып жүреді, жұмсақ, шаңды әрі лас жолда сегіз тәулік жүрді сосын өрт котлеттеріне, валдай дөңгелке нандар мен күлшелерге сенді, — ұзақ күзгі кеште жиырма және отыз адамнан тұратын отбасыға жарық бере отырып, май шамдар жанды, канделябрдегі кеште балуыз және шиырық шамдар қойылды, жиһаз симметриялы түрде қойылса, біздің әкелерсіз онда әлі жас, бірде бір әжімі, ақ шашы болған емес, және әйелдер үшін атысты, бөлменің басқа бұрышынан жерге абайсызда немесе абайсызда емес түскен орамалды көтерді, біздің аналарымыз болса, тар белді, жеңі үлкен көйлек киді, отбасылық істі билеттерді суырып алып шешеміз; керемет ханымдар – камелийлер күндізгі жарықтан жасырынғанда — аңғал уақыттарда масон ложасы, мартинистер, тугенбундтар, Милорадо-вичтер, Давыдовтар, Пушкиндер уақытында, — К. губернатор қаласында көпестер съезді болды, шонжарлар сайлауымен аяқталды. <...>

Л. Н. Толстой <...> тіпті, Петербордың солтүстік сұр аспаны сөнсе де, барлық шенді адамдар, өзі қалағаныңша тамақтанды, тамақ ішті, алынған шағымдар мен жеке наздар, департаменттік қауырсынмен бекігеннен кейін, демалдық, жүгіріс, өзіңнің және өзгенің қажетті сабақтары мен саған қойылған басқа барлығы, несімен керек, тынымсыз адам, шенділер қалған уақытты өткізуге мүмкіндік бермесе: кім өткірлеу, сол театрға беттейді; кім көшеге барады, оны қарағанын, қандай қалпақ кигенін анықтаңыздар; кім кешке, қандай да бір бос кеуде қызға, шағын шенділер тобындағы әлдебір жұлдызға ақша шашу; үшінші қабат, екі шағын бөлмеде алдыңы немесе ас үймен немесе қандай да сәнді наразылықтарымен, шам немесе басқа заттармен, көптеген бас тартулар, түскі астан бас тартулар мен қыдырыстағы ойын-сауықты құратын; сөздерге қарағанда, тіпті сол уақыттарда, барлық шенділер өз жолдастырының кішкентай пәтерлерінде орналастырған кездері, құны жоқ кепкен наны бар стақан шайды іше отырып, дауылды висті ойнау, ұзақ шылым түтінінен түтін шығарып, жоғары қоғамға тарайтын қандай да бір өсекті тарату кезінде әңгімелесу, одан ешқашан және ешбір жарыста орыс адамы бас тарта алмайды, тіпті айтатын ештеңе болмаса да, комендант жайлы мәңгі анекдотты айта отырып, фальконетова монументі атының құйрығы кесілді деген қорытындыға келді де, — сөзбен, тіпті, бәрі көңіл-көтергісі келсе де, Акакий Акакиевич ешбір ойын-сауыққа ешбір мән беген жоқ<...>

Бір дем шығаруды елестеткен шамды 3, 5...10 деп белгілеңіз немесе «р шамға баяу дем шығару. 7. «Дауысқа еліктеу» жаттығуы: а) дем алу, желдің ысқырығы: «с-с- с-с-с-с»; б) дем алу, орманның шуылы: «ш-ш- ш-ш-ш»; в) дем алу, қоңыздың ызыңдауы: «ж-ж-ж-ж»; г) дем алу, трактордың гүрілі: «р- р-р-р-р». 8. Көз алдыңызға елестетіңіз, сіздің қолыңыз тоңып қалды – өз деміңізбен қолыңызды жылытыңыз, тынысыңыздың дұрыстығын (диафрагмальді-қабырғалы) тексеру.

Дем алу, сосын дем шығарғанда М.Ю.Лермонтовтың 9. «Русалка» өлеңінің екі жолын айтыңдар. Содан кейін жаңадан дем алыңыз, сосын 2 басқа жолды айтыңыз және т.б. Су перісі жүзді көгілдір өзен арнасында, Толық аймен арайлатып жер көкті (дем алу); Ұмтылып айға жетуге

Күміс көбік толқын шашты (дем алу). 10. Баспалдақ торында дем алу. Бір дем шығаруда 8 - 10 с а т ы д а н ө т у . С о н ы м е н 3-5 қабатқа дейін, әрбір баспалдақ алаңында дем алу.

Дауысты дамытуға арналған жаттығулар Барлық жаттығуларда бастапқы жағдайда — отырып, дұрысы — тұрып, ең дұрысы-жатып. Иықтар жазылған, басты тік ұстау. 1-жаттығу. Терең дем алып, бір қалыпты әрі созыңқы түрде кезекпен мына дауыссыз дыбыстарды айтыңыз: «м», «л», «н»: «м-м-м... л-л-л... н-н-н...». 2-жаттығу. Мына дауыссыздарға:«м», «л», «н» кезекпен мына дауысты дыбыстарды қосыңыз: «и», «э», «а», «о», «у», «ы» («е», «я», «ё», «ю»):

Дыбыстар 1-ден 10-ға дейінгі сандармен ауыстырылуы мүмкін. Бұл жаттығулар дауысты біртіндеп күшейту арқылы еңсеріледі: алдымен ақырындап, содан кейін қаттырақ, қатты — және, керісінше, дауысты біртіндеп бәсеңдете отырып: қатты, ақырындау, ақырын, өте ақырын, сыбырлап. 3-жаттығу. Мына дыбыстарды айтыңыз: «ми, мэ, ма, мо, му, мы», олардың арасында қысқа үзіліс жасаңыз (доп беруді сала отырып). Алдымен бір қалыпты, содан соң — соңғы жағын жылдамдатып, 3- рет – баяулатып. 4-жаттығу. Бірдей жоғарылықта 1-ден 10-ға дейін санаңыз, содан соң — дауысты көтеріңіз, сосын — төмендетіңіз. 5-жаттығу. «Оян!» деген сөзді айтыңыз: ақырын, қатты, тағы қатты, адамды оятуға ұмтылғандай өте қатты. 6-жаттығу. М.Ю.Лермонтовтың «Казак бесігі» әнінен үзінді оқыңыз, ұйықтап жатқан баланы қымтағандай, біртіндеп тына қалу.

Бірінші үш жолын — сыбырлап (1-жолы — баяу, 2-жолы — қатты, 3-жолы- күшейту); 4-жолы — ақырын сыбырлап; 5- жолы — дауысты күшейту; 6-жол ы — 30 адамға шақтап; 7-жол ы— 100 адамға, 8-жолы — 200 адамға, 9-жолы — 300 адамға.

Мәтінді оқып, мыналарды қиыстырыңыз: ақырын — қаттырақ, баяу — жылдам, төмен — жоғары.

Менің сүйкімді көкнәрім, менің Мәриям, жарқыраған арманым маяк, бүлікте сағым теңіз,

Кейбір дауыстағы кемшіліктерді түзетуге арналған жаттығулар 1-жаттығу. Дірілдеген дауысты түзету: дем шығару арқылы мына дыбыстарды айтыңыздар «м», «н», үнді дауыссызбен дыбыстауды ұстап тұрыңыз, содан кейін дауысты дыбыстарды қысқаша айтыңыз: «ммми — мммэ — ммма — мммо — ммму - ммми, ннни — нннэ — ннна — ннно — ннну — ннны». 2-жаттығу қатаң және мыңқылдаған дауысты түзету: дем шығарғанда мына дыбыстарды айтыңыз «л», «р»: «ллли — лллэ - ллла — ллло — лллу — лллы, ррри — рррэ — ррра — ррро — ррру — ррры». 3-жаттығу. Көп үнді дауысты түзету: бір рет дем шығарып, дыбыстарды айту «м», «л», алдымен оларды 4-5 нотаға төмендетіп, сосын осылайша жоғарылатып айту. 4-жаттығу. Айтылу мәнерімен дауысты түзету (мұрынмен айту): дем шығарғанда, мына дыбыстарды айту «б», «д», «г», соңғы дауыссызды бұзбай дауысты дыбыстармен айту: «бибб - бэбб — бабб — бобб — бубб — быбб» және т.б. 5-жаттығу. Өз дауысыңызды анағұрлым үнді әні күшті ету үшін, дем шығарғанда, әндетіп мына дыбыстармен жаңылтпашты айтыңыз: «б», «м», «н», «з». Сонымен бірге, дауысқа әртүрлі реңк беріңіз: кінәлаушы, сендіруші, шақырушы және т.б. мысалы: «Мма- ла-анья — болту-унья ммоло-око боллта-ала-а, выбалл-тывала, да не вы-ыболтала-а». Немесе: Ззвенит зземля от ззолотого ззноя».

Дыбыстарды айту кезіндегі барлық кемшіліктерді тілдік жаттығулар арқылы жоюға болады. Тілдік жаттығуға массаж жатады — бұлшық етке күш түсу мен шаршауды басатын дәстүрлі тәсілдердің бірі. Ол денсаулықты қалпына келтіреді, зат алмасуды, қан айналымын жақсартады. Сөйлеу органдарына жақын орналасқан, ауыз қуысының жүйке тамырына әсер ете отырып, ол жанама түрде жақсы естуге ықпал тигізеді. Өз-өзіне массаж жасау бойынша әрбір жаттығуды 5-10 рет қайталау керек. 1)Екі қолдың саусақ ұшымен маңдайды, маңдайдың ортасынан самай ойығы мен құлақтарға қарай сипалаңыз; 2)Бетті мұрынның қырынан танауға дейін, содан соң жақтың төменгі жағына және құлаққа қарай сипаңыз; 3)Дем шығарғанда мына дыбыстарды айтыңыз: «м», «и», саусақпен танауды айналдыра отырып; 4)Иектің ортасынан құлаққа дейін, буынның сырт жағымен сипаңыз, сосын — құлақтан иекке дейін алақанмен сипаңыз; 5)Мойынды, бас бармақ жұтқыншаққа қысылатындай ұстаңыз, ал бас бармақпен артқа, содан кейін екі қолмен алға қарай мойынның бүйір бетін сипаңыз. 2. Тілге арналған жаттығулар: 1)жаттығу — ауызды ашып, тілдің ұшымен біресе жоғарғы, біресе төменгі тістерді ішкі жағынан кезек кезек тигізіңдер; 2)«Айқастыру» жаттығуы — ауызды кеңінен ашу, тілдің жоғары(тістің арасынан), төмен (тістің арасынан), солға (тілдің ұшымен сол дақ бетті), оңға (оң жақ бетті) айқасқан қимылдар жасау; 3)«Кілемше» жаттығуы — тілдің ұшын жоғары қарай бұрып, оны жоғары тістерге іліктіріп, оны ауыз қуысына, жұмсақ таңдайға тиетіндей тартыңыз (оны ораған секілді). Есінеп, тілді «жазыңыз»; 4)«Тісті тазалаймыз» жаттығуы — ауызды ашыңдар, сосын тілдің ұшымен жоғарғы, біресе төменгі тістердің бір жағынан екінші жағынан тазалаңыз.

3. Ерін мен жаққа арналған жаттығулар: 1)«Шаю» жаттығуы — ауыз қуысыңда әуе шарын домалатыңдар оны біресе бір жаққа, біресе екінші жаққа, біресе жоғары ерінге, біресе төменгі ерінге қуу; 2)«Шарды үрлейміз» жаттығуы — жақты барынша ауыз қуысыңа тартыңыз, оларды «жұтып» жатқандай, содан кейін барынша үрлеңдер; 3)Жоғары еріндерге арналған жаттығу — еріндер жұмулы, бір дегенде жоғарғы ерінді, қызыл иекке сырғанай отырып, жоғары көтеріңіз. Төменгі ерінді тістейтін, жоғары тістер көрініп тұруы тиіс; 4)Төменгі еріндерге арналған жаттығулар — еріндер жұмулы, «бір дегенде, төменгі ерін, төменгі тісті жалаңаштай отырып, жоғарғы ерінді

Кім Мәскеуде болмады, сұлулықты көрмеді. Үйлер бұрышымен әдемі емес, тәтті тоқашы әдемі.

о,ё Біреуінде мылтықтың сирағы бар, ал жетеуіндеқасық. Бұл кірпі — оны қолымен ұстай алмайсың. Өтірік айтсаң — өлмейсің, бірақ ешкім енді саған сенбейді. Сауысқан мен шекілдек — үлкен зырылдауықтар.

Туған жеріңде өл – ешқайда барма Асықсаң — адамдарды күлдіресің Ақырын айқайла — боярлар пеште. Шекірейген тыныш жатпайды.

Төзімділік пен еңбек бәрін жеңеді. Ақымақ кәналаса, ақылды ойланады. Ғылымсыз, ештеңе өңдіре алмассың. Тілмен шабуылдасаң, аздап айқасасың. Бақытсыздық азаптайды, ал ақыл үйретеді. Зыр қағып, зыр қағып ақыры қақтамадым. е

п — б, п’ — б’ Сабалғанды ұрғанша, дұрысы дұшпанды ұр. Фаддей, жасқанба — жасқаншақты ұнатпас өмір. Халыққа бәрібір — өз көзіңе тиеді.

Тұяқтың шаңы далаға ұшты.

Буданы құздан сатып ал, сатып ал буданы құздан. Қой келді, жүгіріп қой келді.

Савва қалай болса, оған сондай даңқ та бар. Фараондар фаворит сапфирде ауыстырды нефрит. Феофанда Феофаныч Митрофанычта үш ұл.

Адамның еңбегі ас болса, ал жалқаулық бұзады бәрін. Қараңғыда шіріген ағаш жарқырайды.

Адамдар жұмыс істейді, ал біз қолымызды сілтейміз. Тауда қаздар қиқулайды, тау астында от жалындайды.

Қай жерде зауық болса, сол жерде білік те бар. Ерте бастасаң — ерте аяқтайсың.

Валерий атты әскерді акварельмен бояды, секірді атты әскердің мансабымен Валерия.

Қалпақ қалпақша тігілген Қоңырау қоңырауша алынған Қалпақты қайта қалпақ қылу керек Қоңырауды қайта қоңыраулату керек. Ромашаның анасы кілегейден іріткі берді. Ковалерградқа ризамын, шеруге барамын. Кавалерградтар шеруі, бәрі кавалерградтар кокардта. Арарат тауында ірі жүзім өседі.

Сонада мұрт та, мұртша да, мұртшалар да жоқ. Жеті шанаға жетеуден шанаға өздері мініп алды. Қырағыдан қыраға, теңізші вахтада қырағы. Сени мен Сани торда жайын мұрты бар. Резеңке Зинаға дүкеннен сатып алды, Резеңке Зинаға кәрзеңкемен әкелді.

Жүз киім — және бәрінің түймесі жоқ. Қоңыз ызылдайды, айналып ызылдайды. Екі күшік беті бетіне тиіп, бұрышта щетканы тарамдайды. Кенедегі тістеуік — міне бұйым бізге керек. Күркеде ара шуылдап, онда Саша ұйықтап жатыр аунап. Саша шоссемен жүріп, кепкен тоқашты сорды.

1-жаттығу. «Ұшақтар». 10-ға дейін санаңдар және төмендегілерді көз алдарыңа елестетіңдер: а)жауласқан ұшақтар ұшып барады; б) саңырауқұлақтар теріп жатырсыңдар; в) ақша санап жатырсыңдар; г) бала есептегіші; д) жарылуға минут қалды; е) балабақшадағы балалар үрейді көрсетеді және т.б. 2-жаттығу. «Бүкпе сөз». «Аня тұрмысқа шықты» деген сөйлемді оқыңыздар: а) маңызды жаңалықты хабарлаңыз; б) мақтаңыз; в) қуантыңыз; г) ренжітіңіз; д) қызғаныш сезімін тудырыңыз; е) өсек айтыңыз. 3-жаттығу. «Бүкпе сөз». Мына сөйлем жолдарын айтыңыз: а) «Әй, күн болды бір!» (ренжулі, күлкімен, шаршаған, түңілген); б) «Ау, бұл кім?» (таң қалу, түңілген, мән бермей, риза емес, қуанышты); в) «Жуырда жаз» (демалыс болады, ауыл шаруашылығы жұмыстары басталады, өмірде бәлкім өзгерістер болады, адам төзгісіз ыстық болады); г)«Жарық өшті» (ескертіңіз, қорқытыңыз, қызықтырыңыз, таң қалдырыңыз, оқиғаны хабарлаңыз). 4-жаттығу. «Мақам мен астарлы сөз». Жаңылтпашты айтыңыз: «Шолжың-маймыл отыр төбеде, бүршіктер атады төбеден»: а) ептілігі үшін мақтаңыз; б) ренжиді, себебі ауыр; в) еркелігі үшін ұялтасыз. 5-жаттығу. Қиялау үшін. Сіздің көз алдыңызда «күз» дегенде қандай суреттер пайда болатындығын айтыңыз. Көз жобамен сипаттаңыз. Сонымен бірге көру, есту, түйсіну арқылы сипаттап беріңіз. 6-жаттығу. Қиялдау үшін. Сөзбен өзіңіздің портретіңізді салыңыз (дұрысы сабақта болмағанды), досыңыздың суретін салыңыз, оны білгендері, оның мінезінің негізгі белгілері анық болуы үшін, оның киіміңдегі, өзін ұстауы, сонымен бірге оған деген сіздің қарым-қатынасыңыздағы ерекше белгілер. 7-жаттығу. М (п, с) әріптерінен басталатын аудиториядағы жансыз заттарды табыңыз, оларды жазыңыз. Кім көбірек табады? 8-жаттығу. Мәскеудегі бәріне белгілі ғимаратты, атын атамай сипттап беріңіз. Қалғандары бұл қандай ғимарат екендігін табады. 9-жаттығу. Мына сөйлем жолдарын айтыңыз: «Мен үйге жазық даламен оралдым», келесі астарлы сөзбен а) мен жүгірдім, себебі маған қауіпті болды; б)даланың иістеріне рақаттанғым келді; в) үйге, түсіндіруден қашқақтап кеш келгім келді.

11-жаттығу. «Базар» өлеңін, әртүрлі үнмен, әртүрлі дауыспен айтыңдар: айқайлап, жартылай дауыспен, сыбырлап. 12-жаттығу. H.M. Соловьеваның «Мәнерлеп оқу жөніндегі жаттығулар» оқу құралындағы үзіндімен танысыңдар (М., 1976. — С. 15— 17). Мұнда ұсынылған жаттығуды көз алдарыңызға келтіріңіздер. «Жаттығу түрлерінің көп есептері арасында, — деп жазады С.Гиппиус, — ең маңыздысы деп ол (К. С. Станиславский) әртістің психологиялық физикалық техникасын әзірлеу және жетілдіру, «тілалғыш» психикалық дағдылар мен біліктілерді тәрбиелеу деп санады». Көру, қозғалмалы эмоциялы сала мен жеңіл жауап қайтаратын эмоциялы жады, сөзбен әрекет етуді қамтамасыз ететін ерік, — осының бәрі оқырман үшін қажет. Бірінші сабақта, студенттер тәжірибелік түрде барлық аталған дағыдалар мен біліктермен танысу үшін ұсынамыз. «Біздің әрқайсымыз мына сөйлем жолдарын айтсын: «Тезірек аш», — деді оқытушы —Көз алдыңызға елестетіңіз, сіз демалыстан келдіңіз. Сізде көңіл күйіңіз жақсы: демалыс өте сәтті өтті. Ауа райы керемет болды, көк теңіз, көңілді компания... Әлдекім есікке келіп, сұрайды: «Бұл кім? Жауап беріңіз!”» бірнеше адам осыны айтады, әрқайсысы, әрине өзінше айтады. Жағдайды анықтайық. Есікке келген кім? Мысалы, кіші әпкең (қарындасың). Оны қалай айтамыз — өтініп сұраймыз ба әлде талап етеміз бе? Ал енді жағдайды өзгертеміз. Сіз күн жақсы болғанда шықтыңыз, үйге келдіңіз – бұл жерде жаңбыр әрі салқын. Плащ шабаданға салынған, жылдам жүгіріп жетем деп ойладыңыз, бірақ жаңбыр күшейіп кетті, сіз су болып қалдыңыз, ал мұнда есікті бірден ашпайды. Дауыста шыдамсыздық байқалады. Әлдекім жалынып сұрайды, әлдекім ашуланып талап етеді. Сөздерді қоюға тырысады: «Тезірек ашыңдар!» Бірақ бұған рұқсат етілмейді. Ойын жылдам, көңілді, 10-15 минут болуы қажет. Енді қорытамыз. Сіз өзіңіздің шыдамсыздығыңызды, шағымыңыз немесе көңіл-күйіңізді қалай жеткіздіңіз, сіз қандай жолмен, сізге есікті тезірек ашулары үшін қандай жолмен қол жеткіздіңіз? Сөздер сол баяғы бір мағынада қалды емес пе? Сіз екпін арқылы сөз айтып әрекет еттіңз бе? Сіз, сізге есік ашу, үйге кіргізу үшін оларды асықтырдыңыз ба? Неліктен сіз осылай асықтыңыз? Сізге үйге не үшін тезірек кіру керек болды?

Себептер әртүрлі жағдайда әртүрлі болды.

Жағдайға, топтың сипатына және оқытушының қиялына байланысты студеттерге басқа да тапсырмалар ұсынуға болады, мысалы: «Маған рұқсат етіңізші?», «мына хатты оқы», «Ертең жүреміз бе әлде жүрмейміз бе?», «-25° (+30°) болады».

Ұсынылған әдебиеттер Мәдениет негіздері және сөйлеу өнері: оқу құралы / Ю. П. Богачев, В.А.Лапшин, Г.Ф.Посадкова. — М., 1999. Булатова О. С. Педагогикалық әртістілік: оқу құралы. — М., 2001. Василенко Ю. С., Токман А. С. Кәсіптік бағдарлау және вокалдық-тілдік мамандыққа дайындайтын, тұлғалар протборесі. — М., 1973. Вескер А. Б. Мұғалімнің, сынып жетекшісінің жұмысындағы театрландырылған педагогика. — М., 2000.

Заседателев Ф. Ф. Дауысты қоюдың ғылыми негіздері. — М., 1937. Илъев В.А. Мектептегі сабақта ойды құру және іске асыруда театрландырылған педагогика технологиясы: оқу құралы — М., 1993. Тәжірибелік психология курстары немесе қалай жұмыс істеуге және жетістіктерге қол жеткізуге болады: жоғары басқарушылық қызметкерлерге арналған оқу құралы / авт.-құр. Р.Р.Кашапов. — Ижевск, 1997. Педагогикалық шеберлік негіздері: педагогикалық мамандандырылған жоғары оқу мекемелеріне арналған оқу құралы / И.А.Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюнаның редакциясымен. — М., 1989. Савостъянов А.И. Мұғалімнің кәсіби дайындығындағы сөйлеу техникасы — М., 2001.

4 - с а б а қ

С а б а қ м а қ с а т ы : а у ы з ш а с ө й л е у е р е к ш е л і к т е р і н т ү с і н у ; диалогтік және монологтік сөздің негізгі сипаттамаларын анықтау; атқарымдық-мағыналы сөйлеу түрлерінің өзіне тән ерекшелігі; әрбір атқарымдық стильдің негізгі сипаттамаларымен танысу.

1-тапсырма. «Шешендік»сөзі түсінігімен танысыңыз. «Риторика» және «шешендік» сөздерін синонимдер деп есептейсіз бе? Егер олай болмаса, неліктен? Егер, солай деп санасаңыз, барлық мағыналарда ма немесе тек кейбіреулерін ғана ма, қандайларыңда? Қай мағына «шешендік» сөзінің бірінші бөлігіндей болады»? Осы сөзді теріс бағалауда қолдануға бола ма? Шешендік — 1. Әдемі, сенімді айта білу қабілеті- шешендік талант. Шешендік тәсілдерге құрылған шебер сөз. 2. (ескір.) Шешендік өнерді зерттейтін ғылым; риторика. 2-тапсырма. С.Ф.Иванованың ұсынған, жеке сөйлеу түрлерінің сипаттамаларымен танысыңдар1. Сіз өзіңізді қай түрге жатқызасыз? Сізге тілдік қабілеттерді жетілдіру үшін не қажет екендігін анықтаңыздар. Тиімді-логикалық түр. Бұл топқа, эмоциялық ортасы көбінесе бөтен көзқарастан жасырын қалатын адамдар жатқызылады, алайда олардың ұстамдылығы оларда эмоцияның мүлде жоқ екендігін білдірмейді. Олар құрылыстарды талдауға, пікір айтуға және өзінің және басқаның әрекеттерін дәлелдеуге көбірек бейім келеді. Олардың айтқан кез келген сөзі тізбекті іріктеумен қатаң материалдарды жүйелеу, жоспарды егжей-тегжейлі ойластыру және әзірлеуімен ерекшеленеді. Бұл ойлап шығарылған жоспар, «құдды бір олардың ішінде отырғандай» және әдетте, осы типтегі шешендер сөз сөйлегенде оларды қолданбайды. Оларды мүлде басқа нәрсе толғандырады: өз сөздерін анағұрлым айқын, әсерлі қылуға және аудиторияны қызықтыру және негізгі ойды суреттеу және дәлелдеу үшін қандай мысалдар таңдап алу керек. Бақылау, көбінесе, «логиктер» сангвинк темпераментіндегі (сангвиник — біршама психикалық тұрғыдан белсенді, айналасындағы болып жатқан оқиғаларға жылдам жауап қайтара білетін, әсерлердің ауысуына көбіне ұмтылатын, сәтсіздікке және жайсыздыққа салыстырмалы түрде жеңіл қайғыратын, еті тірі, шапшаң, мәнерлі мимикасы және қимылымен ерекшеленетін адам) адамдар болатындығын көрсетті. Эмоционалды-интуициялық тип. Бұл типке жататын адамдар, бар ынтасымен, беріліп, сөзіне өткір сөздер мен бұрмаланған сөздерді қосып сөйлейді, бірақ сөзінің қатаң қисынды жүйелілігін үнемі сақтай бермейді және «ақшаны әрең жеткізіп өмір сүреді». Бұл типке жататын шешендер, егер қатаң уақыт шегін есепке алатын, қатаң жоспармен қорланатын болса, «қиялға беріліп кетуі», ойын жоғалтуы және нәтижесінде өзінің жарқ еткен сөздерін дұрыс қиылыстыра алмауы мүмкін— эмоционалды бос сөз әсерін қалдырады. Өзінің сөйлейтін сөз жоспарын үнемі жазып жүрмейді, бұл оларды тырп еткізбей қоюы мүмкін деп есептейді. Шешеннің эмоциялық типі холерик темпераментімен сәйкес (холерик — өте жігерлі адам, іске ерекше ынтасымен берілуге бейім, шапшаң әрі қырсық, екпінді эмоциялық ашуға және көңіл-күйдің кенет құбылуына, шапшаң қимылдарға бейім келетіні байқалады. Философиялық тип. Бұл топқа жатқызылатын адамдарды, сипаттау өте қиын, себебі олар барынша әсершіл немесе әсершіл емес болып келеді, талдауға көбірек не болмаса азырақ бейім; кейде өз жұмысына өте ұйымдасқан болып келеді, ал кейде қандай да бір көрінетін ұйымдастырусыз, қандай боласын бір мәселені қазбалайды, түбіне дейін барады, сосын кенеттен, күн сәулесі секілді, табылған барлық ойды нұрландырып жібереді. Олардың бәрін, жеке дара өзгешеліктеріне қарамастан, бір ортақ белгі біріктіреді— зерттеуге, терең тыңдармандардың көзінше тікелей құбылыстарды пайымдауға, осы процесті аудиторияға енгізе білу және соған ұмтылу. Соған қарамастан, «философтардың» даралық сөзі әлсіз айтылған, себебі бұл типтегі адамдар меңгеруіне қарай әртүрлі, талдауға деген қабілеті, ішкі түйсігі мен тіпті сыршылдық қасиеті де байқалады. Көібнесе бұл топты флегматик темпераментіндегі адамдар құрайды, (флегматик — өте сабырлы, ұмтылысы мен көңіл-күйі орнықты, тұрақты әрі терең сезімді, әрекеті мен сөзі біркелкі, ішкі жан дүниесін сыртқа онша білдірмейтін адам). Лирикалық немесе көркем-бейнелі тип. Көркем адамдар ойын, логикалық санаттарға қарағанда, анағұрлым бейнелі жеткізуге тырысады, алайда бұл, олардың пайымдауында қисыны жоқ дегенді білдірмейді. Терең әсершілдік, өзіне тән сыршылдық, ішкі толқыныс, өткір әсерленгіштік, терең ойлылық — міне, осы типтегі адамдарға тән белгі, алайда бұл типке жататын шешендердің жеке байқалуы бір-бірінен біршама күшті ерекшеленуі мүмкін. Көбінесе, бұл типтің өз негізінде меланхоликтік мінезі бар, талғампаз (меланхолик — әсерленгіш, терең уайымға берілгіш, оңай жараланатын, бірақ сырттай айналасындағыларға жауап қайтара білетін, ұстамды қимылымен ақырын сөйлейтін адам). 3-тапсырма. Шешендік өнердің әртүрлі топтастыруларымен танысыңыз. Әрбір топтаманың негізі не болып табылатындығын анықтаңдар. Сөз үш түрлі болады: басқаша қандай да бір жеке түрде ерекшеленеді, біз оны іздегендей, бірақ үшеуінің барлығына жататындар өте аз. Шешендер болды, айтар болсақ, велесөйлеу, ойының маңыздылығы бірдей ұлы және сөздері тамаша, күшті, сан алуан, төгілмелі, маңызды, адамдарды толғандыруға әрі қызықтыра білетін әрі соған дайындайтын, оған қоса, біреулері бұл сөзге өткір, қатал, дөрекі, аяқсыз әрі жинақы сөздерімен, басқалары-бір келкі, желілі әрі аяқталған сөзі арқылы қол жеткізді. Бұған керісінше, сөзі құрғақ, талғампаз, бәрін анық әрі кеңінен жеткізе білетін, сөзі нақты, ұшталған әрі ықшам; бұл типтегі адамдардың сөзі епті, бірақ өңделмеген және дөрекі әрі икемсіз сөздермен әдейі ұқсастырылған, ал басқаларында осындай жұтаңдыққа әуезділік пен әсемдікке қол жеткізілді, тіпті түлді әрі бірқалыпты көпірме сөздер болды. Сонымен бірге, олардың арасында орташа және екіншінің әсемділігі де, біріншінің өткірлігі жоқ, екеуімен аралас, екеуіне де жат, екеуінің құрамына кіретін, дұрысы екеуі де емес; осындай түрдегі буын, бірыңғай ағынмен ағады, жеңілдік және бір қалыптылықтан басқа ештеңе де байқатпастан: гүлдесте секілді бірнеше шоқтарға қоса өріледі, сөз бен ойды салмақты жинақтап, сөзді әрлендіреді (Цицерон.Шешен). 4-тапсырма. Жалпы мақсатты нұсқауына байланысты шешендік сөз түрлерінің сипаттамасымен танысыңыздар1. Әр сөз түрінің ерекшелігі неде? Жалпы мақсат, сергіту, ақпарат беру, шабыттандыру, сендіру, әрекетке шақыруға негізделген. Белгілі шамада осы мақсаттардың қонымдылығы мен үйлесуі. Мысалы, көңіл жадырататын сөз, ақпаратсыз, тіпті өзара ықпал етусіз болмайды. Әрекетке бейім сөз, егер ол қызықсыз, үйренері жоқ, шабыттандырмаса, не болмаса сендірмесе, жетістікке жетпейді. Бірақ шешен өзін анық таныстыруы, жалпы нұсқаулардың қайсысы басым болып саналады және осыған сәйкес өз сөзін құруы керек. 1. Көңіл жадырататын сөз. Осындай сөзде, өзіңде қорытушы сөзден басқа, мақсат жоқ. Ол өзінше көңіл көтеруі және тыңдарманды жұбатуы қажет. Оның мақсаты жай ғана тыңдарманның назары мен қызығушылығын қолдау ғана болды деп айтуға болады, бірақ бұл жерде қызықтылық-аясы тар мақсатқа деген мүдде түрінде көрсетіледі. Оны көбінесе банкетте және басқа да адамдар кездесетін жағдайларда, уақытта жақсы өткізу үшін жиі естисің. 2. Ақпараттық сөз. Ақпарттық сөздің міндеті білуге құмарлықты ояту ғана емес, сонымен қатар зат туралы жаңа түсінік беру. Ол әңгімелеу, сипаттау және түсіндіру болуы мүмкін. Әңгімелеу — бұл қозғалыс; сипаттау - затты бөлшектеп, оның бөліктерін көрсетеді, оған суреттегідей көрнекі түр береді; түсіндіру, заттың әрекеттегі қандай болатындығын және оның құрылымы қандай екенін көрсетеді. Барлық ақпараттық сөздерде қандай да бір төмендегі аталған мінез белгілеріне ие болады.

г) хабарлама өзекті болуы керек. 3. Шабыттандыратын сөз. Үгіттеу сөздерді үш топқа бөлуге болады: шабыттандыру мақсатында сөздер, сендіру мақсатында сөздер, белсенді жауап туғызу мақсатындағы сөздер. Істе бұл үш түр жалпы мақсатты нұсқауларда бір-бірін көбінесе жауып тұрады. Сендіру мақсатында көптеген сөздер, әрекетке бейім сөздер секілді әрекетті серпілістерді туғызады. Сұраққа анық түсіндіру аяқталатын жерде әрдайым айту қиын, өзгермелі сенім мен әрекет етуге қажеттілік туындайды. Соған қарамастан, көптеген сөзді дұрыс сұраққа анық енгізу мақсатында сөз ретінде анықтап, оның маңызын атап көрсетіп, тыңдарманы шабыттандыру қажет, өйткені олардың басты мақсаты, жаңа деректерді ұсыну емес, сендіру немесе әрекет етуге көндіру болып табылады. Саяси немесе спорттық жарыстардағы сөйлеген сөздердің көпшілігі, амандасу, қызметтерге баға беру және оқиғалар мен құбылыстарды атап өтуге байланысты сөйлеген сөздер, сонымен қатар моральдік және қоғамдық құндылықтардың маңызы туралы мәселелер бойынша әңгімелесулер, уағыздар, шын мәнінде шабыттандыратын сөздерді білдіреді. 4. Сендіретін сөздер. Сендіру – яғни логикалық дәлелдермен қандай да бір жағдайды дәлелдеу немесе жоққа шығару. Бұл таза логикалық есептер. Тәжірибеде осындай сөздерді үгіттеу түрінде қарастырады, яғни кез келген әдістермен – логикалық немесе басқа—шешен онымен жанжалды мәселеде келісуге көндіреді. Бірақ осындай сөз ойлау және мінез-құлық бейнесін анықтауға тырысқанымен, ол тікелей әрекет етуге шақыруды білдірмейді. 5. Әрекетке шақыратын сөз. Тыңдарманды әрекетке шақыру: жаңа, ұзақ немесе бұрынғыны тоқтату. Ізінше, оны сендірдік. Әрекетке шақыру тікелей және жанама түрде болуы мүмкін; әрекет әйтеуір бір кездері немесе шұғыл басталуы мүмкін. Бірақ бұл жерде, болмағандар емес, тыңдармандардың әрекеті сөз болып отыр. Үгіттеу сөзі басқа сөздердің ерекше белгілеріне тән: ол қажетті нақты деректерден тұруы қажет, психологиялық алғырлыққа ояту, келісімге келуге көндіру қажет. Бұның үстіне, оған оның элементтеріне ғана тән ажырамастық тән: ол тыңдарманды, одан шешеннің сұраған істеуге қажеттілікті сезінетіндей мәжбүрлеу қажет. 5-тапсырма. «Сөздің композициялық құрылымы» сызбасын оқып зерделеңіз. Сөйлеген сөздің әрбір композициялық бөлігінің міндеттері қандай? Анағұрлым әрекеттілік тұрғысынан, назар аударту тәсілдері қандай? Барынша қысқа талап дегенді сіз қалай түсінесіз?

Сөздің композициялық құрылымы

6-тапсырма. Екі сөйлейтін сөздің басын оқыңыздар. Әр сөйлеген сөз түрін анықтаңыз. Әр сөйлеген сөзді толықтырыңыз. 1. Студенттер үшін, жаңа жыл, әсіресе, бірінші курс студенттері үшін, қымбат сыйлық – сессия ретінде қуанышты. Себебі сессия – бұл емтихан алушы және емтихан тапсырушы арасындағы жарыс, кім кімге нені дәлелдейді. Кейде оқытушы жеңеді, оған тапсырушыны, бірдеңе білетіндігін және оң бағаға лайық екендігін дәлелдеуге көндіре алады. Бірақ кері жағдай да орын алады: ол өзінің аз білетіндігін және екеуінің жағымды кездесуі үшін қайталауға қуанышты екендігін табысты әрі дәлелді түрде дәлелдей алатын студент жеңімпаз болады. Деканат екінші нұсқаны мақұлдамайтынын ескертемін. 2. Сіздердің қайсыңызды осындай қойылымдар таң қалдырады: «Бақытқа орай, әлем енді бұрынғыдай емес. Бәрі кітап жазғысы келеді, балалар ата-аналарын тыңдамайды? Мен бәрінің осымен келісетініне сенімдімін. Алайда, бұны осыдан 6 мың жыл бұрын атақты «Папирус Приссада» жазған. Міне «мәңгі» мысал, «әкелер мен балалардың мәселесі». Мәңгі мәселелерден басқа, әр дәуір адамзаттың алдына, аталған кезге тән, ерекше мәселені қояды.

Бұл не мәселе? 7-тапсырма. Сіз сөзді аяқтаудың келесі жолдарын сәтті деп есептейсіз бе? Жауапты дәлелдеңіз. 1. «Мен қажет деңгейде түсіндіре алдым деп санаймын, сөйтсе де....»; «Маған сізді қандай да бір егжей-тегжейлілікпен зеріктіріп жібергенім жағымсыз болды, бірақ сөзімді аяқтай келе, мен тағы да қосқым келеді». 2. «Өмірді өткізу — даланы өту емес» «Еңбек етпей, тоғаннан балық та алмассың»; «Тепкің келмесе, шананы сүйреп үйрен. 3. «Көріп тұрғандарыңыздай, ештеңені өзгертуге (түзетуге) болмайды; «Біз тек күтіп, сәтті мән-жайдың болатынына үміт арта аламыз». 4. «Барлығы осы»; «Мен енді бәрін айттым»; «Бұл менің сөзімнің соңы». Батыл ойлар ойында алғы сапта тұрады: олар қаза болады, бірақ жеңіс әкеледі (Гете). 5.Адамдармен қарым-қатынаста, достарың сенің дұшпанға айналмайтындай, ал дұшпандарың досқа айналатындай болуы керек (Пифагор). 6.Күлкі – бұл күн: ол адамның жүзінен қысты қуады (В.Гюго). 7. Жалқаулық – бұл ақыл мен тәннің даты; үнемі қолданатын кілт, жаңа секілді жарқырап тұрады (Б.Франклин). 8. Егер адам бағытқа жүзіп бара жатқанын білмесе, онда оған ешқандай жел ыңғайлас болмайды (Сенека). 9. Көз алдыңызға елестетіңізші: егер де адамдар өз білгенін айтатын болса қандай тыныштық орнаған болар еді (К.Ча-пек). 10. Барлығы үшін не ортақ? – Үміт, не болмаса, егер әлдекімде ештеңе жоқ болса, ол бәрібір бар (Фалес). 11. Некеге тұрғандар, неке құрғанға дейін көздерін бір-біріне барынша ашып қарауы керек, ал некеге тұрғаннан кейін көздерін жартылай ғана ашып қарау керек (М.Скюдери). 8-тапсырма. Сөйлейтін сөздің мәтінін жазыңдар, оған төменде келтірілген бір немесе бірнеше нақыл сөздерді қосыңдар. 1.Ежелгі данагөйлік былай дейді: көп айту мен көп сөйлеу – бір емес. 2.Ұстаз, ол оқытатын емес, одан үйренетіні көп адам. 3.Даналықта шек бар, ал ақымақта шек жоқ (Я.Райнис). 4.Батыл ойлар ойында алғы сапта тұрады: олар қаза болады, бірақ жеңіс әкеледі (Гете). 5.Адамдармен қарым-қатынаста, достарың сенің дұшпанға айналмайтындай, ал дұшпандарың досқа айналатындай болуы керек (Пифагор). 6.Күлкі – бұл күн: ол адамның жүзінен қысты қуады (В.Гюго). 7.Жалқаулық – бұл ақыл мен тәннің даты; үнемі қолданатын кілт, жаңа секілді жарқырап тұрады (Б.Франклин). 8.Егер адам қай бағытқа жүзіп бара жатқанын білмесе, онда оған ешқандай жел ыңғайлас болмайды (Сенека). 9.Көз алдыңызға елестетіңізші: егер де адамдар тек өз білгенін айтатын болса, қандай тыныштық орнаған болар еді (К.Ча- пек). 10. Барлығы үшін не ортақ? — Үміт, не болмаса егер әлдекімде ештеңе жоқ болса, ол бәрібір бар (Фалес). 11. Некеге тұрғандар, неке құрғанға дейін көздерін бір-біріне барынша ашып қарауы керек, ал некеге тұрғаннан кейін көздерін жартылай ғана ашып қараса да болады (М.Скюдери). 9-тапсырма. Көпшілік аудиторияда шешендік сөзді тыңдаңыздар. Назар аударыңыздар, шешенге тыңдармандармен байланыс орнатуға мүмкіндік болады. Олар шешеннің сөзіне қалай жауап қайтарды? Шешен байланыс орнатудың қандай тәсілдерін қолданғанын айтып беріңдер. Осы сөйлеген сөз туралы жазбаша пікір ұсыныңыз. 10-тапсырма. Өзіндік бақылауға арналған сұрақтармен танысыңыздар. Олар сізге көпшілік алдында сөйлейтін сөздің әртүрлі нұсқаларын дайындауға бағдар беру үшін қолданылады және сөз сөйлеуге дайындалу дәрежесін анықтауға көмектеседі.

4. Мен өзімнің не туралы айтатыныма сенімдімін бе? 5.Менің сөйлеген сөзімнің тақырыбы мен мақсаты тыңдармандардың білім, қызығушылық және нұсқауларына сай келе ме?

8. Материал қандай әдіспен баяндалған? 9. Материалды баяндауда логикалық тізбектілікті бұзушылық жоқ па? 10. Сөйлеудің кіріспе бөлімі негізгі материалды қабылдауға дайында ма? 11. Қорытынды сенімді ме? Жалпылама қорытынды бар ма? 12. Уақыт бойынша материал дұрыс бөлінген бе? 13. Тыңдармандарда қандай сұрақтар туындауы мүмкін? 14. Мен сөйлеу материалдарын жетік меңгергенмін бе? Жаттықтыру жүргізілді ме?

Ұсынылатын әдебиеттер Мәдениет негіздері және сөйлеу өнері: оқу құралы / Ю. П. Богачев, В.А.Лапшин, Т.Ф.Посадскова, З.А.Шелестова. — М., 1999.

Введенская Л.А., Павлова Л. Г. Сөйлеу мәдениеті мен өнері. — 2-ші басылым. — Ростов н/Д, 1999.

Вежбицкая А. Тіл, мәдениет, таным. — М., 1997.

Карнеги Д. Өз-өзіне деген сенімділікті қалай жасау керек пен көпшілікте сөз сөйлеу арқылы адамдарға қалай әсер етуге болады. — М., 1989. Клюев Е.В. Тілдік қарым-қатынас: әниверситеттер мен жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. — М., 1998. Тәжірибелік психология курсы, немесе Қалай жұмыс істеуге және жетістікке жетуге үйренуге болады: оқу құралы / авт.-құр.

Михневич А.Е. Лектордың шешендік өнері. — М., 1984. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюның редакциясымен. — М., 1989. Панасюк А. Ю. жанжалда қалай жеңіске жетуге болады, немесе Жеңу өнері — М., 1998.

С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы : жұмыс күйін басқару мүмкіндіктері, оны құру тәсілдері туралы түсінікті қалыптастыру; аутогенді жаттықтыру техника элементтерімен таныстыру; психологиялық физикалық өзін- өзі реттеумен айналысу қажеттілігіне тәрбиелеу.

Өз көңіл-күйіңді реттеу әдістері мен техникасы Эмоционалды күштің бұлшықеттерге күш түсумен бірге жүретіндіктен, өз көңіл-күйіңді реттеуді, бұлшықетке түскен күшті кетіру арқылы реттеу ге болады. Босаңсу күйін сезіну үшін, алдын ада бұлшытеттерін жекелеген бөліктеріне күш түсірілуде оны кезекті босаңсыту арқылы жаттықтыруға болады. 1-жаттығу. «Қолдың бұлшықеттерін босату және күш түсіру». Түзу тұрыңыз, қолыңызды алға көтеріңіз, саусақтар жұдырық етіп жұмыңыз, бір мезгілде буынның, білек, иық бұлшықеттеріне күш түсіре отырып, (3-4 с). Сонымен бірге, ойша әрекет етуді ұмытпаңыз (сіз күшті, мықты болғыңыз келеді, сіздің бұлшқыеттеріңізге күшті күш түсірілген). Ал енді босаңсыңыз: қолдар, маятник тәрізді қимыл жасап, еркін төмен түсірілген. 2-жаттығу. «Релаксация үшін сөздерді қолданыңыз». Бар назарымызды бір жерге шоғырлап, өз-өзімізге бұйрық береміз: «Қолдарға назар аударыңыздар! Менің саусақтарым босаңсыған.. Менің саусақтарым мен буындарым босаңсыған... Менің білегім мен иығым босаңсыған... Менің бетім бір қалыпты әрі қозғалмайды». Қандай бұлшықеттердің осы және басқа эмоционалдық әрекетті тудыратындығын білу қажет. Сонымен, аз ғана үрей сезімі болғанда, артикулярлық және желке бұлшықеттеріне күш түседі, оларды босату үшін, осы күйді сезіне отырып назар аудару қажет. 3-жаттығу. «Босаңсу үшін көрсетілімді қолдану». Қандай да бір нысанды анық көрсету үшін сәйкес сезім нысаны мен ағзаның жауабын тудыра алады. Мысалы, қатты толқуды, егер өзіңізге (дұрысы бірнеше рет) емтиханда толқымай жауап беріп тұрған өзіңізді елестету арқылы кетіруге болады. Әрине, бұл қиын және үнемі бұған қол жеткізу мүмкін емес, ол жағдайда түстік аядағы: шалғын, өзен, теңіз, су айдынында сюжетті көрсетілімдер көмектесе алады. 4-жаттығу. «Мимикалық бұлшықеттер тонусын бақылау». Бұл жаттығу бетке салмақты түр беріп қана қоймады, сонымен бірге ішкі үйлестік пен тыныштыққа қол жеткізуге көмектеседі. Мәтін мынадай болуы мүмкін: «Менің назарым менің бетіме тоқтайды. Менің бетім жайбарақат. Бұлшықеттер босаңсыған. Көздің бұлшықеттері босаңыған. Жақ бұлшықеттерім босаңсыған. Еріндер мен тістер ашылған. Ауыз күлімсіреп тартылған. Менің бетім, бетперде секілді». Күлімсіреумен бірге, біз, беттен және барлық денеге түскен күштің қалай кететінін сезінеміз. 5-жаттығу. «Қимыл мен сөз қарқынын бақылау және реттеу». Бұлшықеттердің бөгелуімен қатар, эмоционалды қозу қимыл мен сөздің өсуінде, абыржушылықтан байқалуы мүмкін. Бұны болдырмау үшін келесі тапсырмаларды орындау керек: а) қолдың саусақтарын бір қалыпты әрі баяу ашу және жұму, бір қалыпты әрі баяу көзді бір заттан екінші затқа аудару, осылайша жазу, жүру және сөйлеу; б) жаттығуда жылдам әрі баяу, бір қалыпты әрі шұғыл қарқынды кезектестіріп қолдану. Мысалы, 2-3 мин бәрін баяулатып, әрі бірқалыпты түрде жасау (шашылған кітаптарды жинау, тақтада жазу және т.б.), содан кейін 1-2 мин – жылдам, әрі шұғыл абыржушылық және ашушаңдықты салу. Бұдан әрі тағы баяу және т.б. Сол секілді жақсы таныс шығарма үзінділерін оқу. Бұл жаттығулар, екпінді қарама-қарсылықта құрылған, эмоциялық күйді реттеуге көмектеседі, себебі ол өлшенген, әрі таза ырғақтың әсерімен тиімді болады. 6-жаттығу. «Тыныс алуды бақылау және реттеу». Біздің тынысымыз бен эмоциялық күй өзара байланысты болғандықтан, бақылау мен реттеу біріншісі екіншісіне өз-өзін реттеуге ықпал етуі мүмкін. Бақылау, эмоциялық күйде тыныстың қалай өзгеретіндігін көрсетті: ұйықтап жатқанда - біркелкі тыныс алу, ойласып тұрғанда – терең, жиіленген – толқып тұрғанда, «делдек танау» - ашуланып тұрған адамда. Диафрагмальді тыныс алу кезіндегі дем алу мұрын арқылы шығарылады. Алдымен босаңсу кезінде ауамен және аздап түсірілген иықтармен өкпенің төменгі бөліктері толады, іш болса одан сайын көбірек ілгері керіледі. Содан кейін дем алумен кезектесіп кеуде жасушасы, иықтар мен бұғана көтеріледі. Толық дем шығару осы тізбектілікте орындалады: біртіндеп іш тартылады, кеуде жасушасы, иықтар мен бұғана түсіріледі. Бұл эмоциялық күйді тұрақтандырады.

8-жаттығу. Музыканы көру бейнелерімен үйлестіріп қолдану. Музыкалық аяда слайд бағдарламасын қарау. Қарағаннан кейін өз жарысыңызды сипаттаңыз. 9-жаттығу. Еліктеу ойындары. Сыныпқа директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, директор кейпінде кіру. Ішкі күйдің қалай өзгеретіндігін бақылау. Бұлшықет жүктемесін түсіруге арналған, релаксация күйін сендіруге арналған жаттығулар

(Полтава пединститутының оқытушысы Т. Г.Дмитренкомен таңдап алынды) 1-жаттығу. «Релаксация күйі» (дірілдеген көшір күйі). Үстелге отырып, денені аздап алға еңкейту, ақырын ғана арқаны бүгу, басты кеудеге түсіру, белді тік бұрышпен бір-біріне тіктеу. Білек мықында еркін жатады, қолдың буындары еркін салбырап тұрады. Бұлшық етті барынша бос ұстау. Көз жұмулы. Ойша көзбен, оның бос екендігін тексере отырып, дененің барлық бұлшық етке «жүгіріп өту».

«Релаксация бетпердесін» меңгере отырып, бет бұлшықетінен бастау керек. 2-жаттығу.«Релаксациябетпердесі».Пәрменберіледі (бұйрықтардың өзі): «Маңдайдың бұлшық еттері босаңсыған; маңдайдағы барлық әжімдер жазылған (осы бұлшықет тобының босағанын сезіну үшін, алдын ала қарама-қарсылық үшін оларды ширату керек, дем алғанда қасты көтеріп, таң қалғандағыдай, дем шығарғанда түсіру керек); қастар босаңсыған (қабықты түюжәне сол сәтте босату керек); қабақтар босаңсыған; жақ бұлшықеттері босаңсыған; жақтар ашылған, төменгі жақ төмен қарай еркін түсірілген; еріндер босаңсыған, бетте терең тәтті түс көрген белгі тұр. Сонымен, бет әлпеті мен психологиялық күйі арасында берік кері байланыс болады, сыртқы босаңдылық бейнесі мен тыныштық күйі

сәйкес күйдің өзгеруіне әкеледі. 3-жаттығу. «Толықтай дене тыныштығы». Мақсаты: дене бұлшықеттерінің барлығын босату, барлық бұлшықет қысымын түсіру. Негізгі формулалар: «Мен босаңсып тұрмын», «Толықтай дене тыныштығы». Пәрмен (өзіндік бұйрық) беріледі: «Тыныштық, толықтай дене тыныштығы; мен боспын; мойын бұлшықеттері босаңсыған; иықтар босаңсыған (иықтар түсірілген); қолдың, білектің, буынның бұлшықеттері босаңсыған; қолдар тізеге қамшы тәрізді тасталған; арқа бұлшықеттері босаңсыған; іш босаңсыған». Көзқарас, барлық бұлшықеттер қысымы жиналғанын тексере отырып, денені баяу жүріп өтеді, аяқ бұлшықеттеріне түсіріледі: «аяқтар босаңсыған: мықын босайды, тізе буындары босатылады, бұлшықет жіліншігі, табан босаңсиды; әрбір менің бұлшықетім босайды мен боспын; тыныштық, толық дене тыныштығы» босаңсу кезінде демалған бейнені көрсетіңіз: сіз жағажайда (бақта..) демалып жатырсыз «Мен демаламын, маған толық дене тыныш болған күй ұнайды». Қ о р ы т ы н д ы : өз-өзіне бұйрық беру және көрсету арқылы сіз өзіңізді толық дене тыныштығы күйіне сендіресіз. 4-жаттығу. «Толық психологиялық тыныштық». Мақсаты: барынша тыныштау, қозу мен күйгелектікті алып тастау. Негізгі формулалар: «Толық психикалық тыныштық», «Тыныштық көрпе секілді, мені қымтап алады». Пәрмен беріледі: «Демалыс; барлық ойлар жоғалды; Тек тыныштық; тыныштық, жұмсақ көрпе секілді, мені қымтайды; мен өте салмақтымын; толық психологиялық тыныштық». Қ о р ы т ы н д ы: жалпы дене босаңсығанда, сіз өз-өзіне бұйрық беру және көрсету арқылы өз-өзіңізді толық психологиялық тыныштық күйіне сендіресіз. 5-жаттығу. «Оң қолдағы ауырлық». Мақсаты: бұлшықеттердің барынша босаңсуына қол жеткізу, ал бұл үшін оң қолдағы (сосын барлық денеде) бұлшық ет ауырлығы сезімін тудыруға үйрену қажет. Негізгі формула: «Оң қолым ауырлау». Пәрмен (өз-өзіне бұйрық) беріледі: «Менің оң қолым ауыр; менің оң қолымда ауырлықты сезінемін; саусақ ұштары ауыр; оң қолдың буындары ауыр». Келесі бейнелі көрсетілімдерді қолдануға болады: «Қолға қорғасын құйылып, бірте-бірте ауырлап барады; оң қол тізеге ауыр қысып тұр; мен білекте, иықта ауырлықты сезінемін; бар оң жақ қол ауыр». Қ о р ы т ы н д ы: бұл жаттығу, өз-өзіне бұйрық беру және көрсету арқылы, өз-өзіне түрлі күйлерді сендіруге болатындығын көрсетеді. 6-жаттығу. «Релаксация күйінен шығу». 10-ға дейін есеп жүреді, әр екінші есептеуде әмір (өз-өзіне бұйрық): «Бір, екі – сіз жақсы дем алдыңыз; үш, төрт – оң қолдағы ауырлық кетеді; бес, алты – барлық денеде сергектік; жеті, сегіз – көңіл-күй сергек; тоғыз, он – көзді ашу, күлімсіреу». Жігерлі түрде әмір беріледі: «Керіліңіз, түзу отырыңыз! Өз алдыңызға қол саусақтарын айқастырыңыз! Буынды алақанның сыртымен айналдырыңыз. Толық дем алып, қолдарыңызды айқастырылған саусақтармен басыңыздың үстіне көтеріңіз. Шұғыл дем шығарып, қолды түсіріңіз» (2-3 рет).

Микрооқыту: «Балалар, қанеки .... жайында сөйлесейік» жағдайында өзіңді басқару. Микрооқыту жүргізу барысында, тыңдаушы-студенттер аудиторияда сөз сөйлеп тұрған жолдасының жағдайын сипаттап беруі қажет. Өз кезегінде, сөйлеген студент, микрооқыту кезіндегі өз дене және психикалық жай-күйін сипаттайды. Сөз сөйлегеннің өзіндік есебі мен тыңдармандардың есебі салыстырылады.

Мәдениет негіздері және сөйлеу өнері: оқу құралы / Ю.П.Богачев, В.А.Лапшин, Т.Ф.Посадскова, З.А.Шелестова. — М., 1999.

Карнеги Д. Өз-өзіне деген сенімділікті қалай жасауға болады және көпшілік алдында сөйлеп, адамдарға әсер қалдыру. — М., 1989.

Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюннің редакциясымен. — М., 1989.

Панасюк А.Ю. Жанжалды қалай жеңуге немесе жеңу өнері. — М., 1998. Скворцов Л.И. Тіл, қарым-қатынас және мәдениет. — Л., 1990. Соколова В.В. Сөйлеу мәдениеті және қарым-қатынас жасау мәдениеті. — М., 1996.

5 - с а б а қ

С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы : жұмыс күйін басқару мүмкіндіктері, оны құру тәсілдері туралы түсінікті қалыптастыру; аутогенді жаттықтыру техника элементтерімен таныстыру; психологиялық физикалық өзін- өзі реттеумен айналысу қажеттілігіне тәрбиелеу.

Өз көңіл-күйіңді реттеу әдістері мен техникасы Эмоционалды күштің бұлшықеттерге күш түсумен бірге жүретіндіктен, өз көңіл-күйіңді реттеуді, бұлшықетке түскен күшті кетіру арқылы реттеу ге болады. Босаңсу күйін сезіну үшін, алдын ада бұлшытеттерін жекелеген бөліктеріне күш түсірілуде оны кезекті босаңсыту арқылы жаттықтыруға болады. 1-жаттығу. «Қолдың бұлшықеттерін босату және күш түсіру». Түзу тұрыңыз, қолыңызды алға көтеріңіз, саусақтар жұдырық етіп жұмыңыз, бір мезгілде буынның, білек, иық бұлшықеттеріне күш түсіре отырып, (3-4 с). Сонымен бірге, ойша әрекет етуді ұмытпаңыз (сіз күшті, мықты болғыңыз келеді, сіздің бұлшқыеттеріңізге күшті күш түсірілген). Ал енді босаңсыңыз: қолдар, маятник тәрізді қимыл жасап, еркін төмен түсірілген. 2-жаттығу. «Релаксация үшін сөздерді қолданыңыз». Бар назарымызды бір жерге шоғырлап, өз-өзімізге бұйрық береміз: «Қолдарға назар аударыңыздар! Менің саусақтарым босаңсыған.. Менің саусақтарым мен буындарым босаңсыған... Менің білегім мен иығым босаңсыған... Менің бетім бір қалыпты әрі қозғалмайды». Қандай бұлшықеттердің осы және басқа эмоционалдық әрекетті тудыратындығын білу қажет. Сонымен, аз ғана үрей сезімі болғанда, артикулярлық және желке бұлшықеттеріне күш түседі, оларды босату үшін, осы күйді сезіне отырып назар аудару қажет. 3-жаттығу. «Босаңсу үшін көрсетілімді қолдану». Қандай да бір нысанды анық көрсету үшін сәйкес сезім нысаны мен ағзаның жауабын тудыра алады. Мысалы, қатты толқуды, егер өзіңізге (дұрысы бірнеше рет) емтиханда толқымай жауап беріп тұрған өзіңізді елестету арқылы кетіруге болады. Әрине, бұл қиын және үнемі бұған қол жеткізу мүмкін емес, ол жағдайда түстік аядағы: шалғын, өзен, теңіз, су айдынында сюжетті көрсетілімдер көмектесе алады. 4-жаттығу. «Мимикалық бұлшықеттер тонусын бақылау». Бұл жаттығу бетке салмақты түр беріп қана қоймады, сонымен бірге ішкі үйлестік пен тыныштыққа қол жеткізуге көмектеседі. Мәтін мынадай болуы мүмкін: «Менің назарым менің бетіме тоқтайды. Менің бетім жайбарақат. Бұлшықеттер босаңсыған. Көздің бұлшықеттері босаңыған. Жақ бұлшықеттерім босаңсыған. Еріндер мен тістер ашылған. Ауыз күлімсіреп тартылған. Менің бетім, бетперде секілді». Күлімсіреумен бірге, біз, беттен және барлық денеге түскен күштің қалай кететінін сезінеміз. 5-жаттығу. «Қимыл мен сөз қарқынын бақылау және реттеу». Бұлшықеттердің бөгелуімен қатар, эмоционалды қозу қимыл мен сөздің өсуінде, абыржушылықтан байқалуы мүмкін. Бұны болдырмау үшін келесі тапсырмаларды орындау керек: а) қолдың саусақтарын бір қалыпты әрі баяу ашу және жұму, бір қалыпты әрі баяу көзді бір заттан екінші затқа аудару, осылайша жазу, жүру және сөйлеу; б) жаттығуда жылдам әрі баяу, бір қалыпты әрі шұғыл қарқынды кезектестіріп қолдану. Мысалы, 2-3 мин бәрін баяулатып, әрі бірқалыпты түрде жасау (шашылған кітаптарды жинау, тақтада жазу және т.б.), содан кейін 1-2 мин – жылдам, әрі шұғыл абыржушылық және ашушаңдықты салу. Бұдан әрі тағы баяу және т.б. Сол секілді жақсы таныс шығарма үзінділерін оқу. Бұл жаттығулар, екпінді қарама-қарсылықта құрылған, эмоциялық күйді реттеуге көмектеседі, себебі ол өлшенген, әрі таза ырғақтың әсерімен тиімді болады. 6-жаттығу. «Тыныс алуды бақылау және реттеу». Біздің тынысымыз бен эмоциялық күй өзара байланысты болғандықтан, бақылау мен реттеу біріншісі екіншісіне өз-өзін реттеуге ықпал етуі мүмкін. Бақылау, эмоциялық күйде тыныстың қалай өзгеретіндігін көрсетті: ұйықтап жатқанда - біркелкі тыныс алу, ойласып тұрғанда – терең, жиіленген – толқып тұрғанда, «делдек танау» - ашуланып тұрған адамда. Диафрагмальді тыныс алу кезіндегі дем алу мұрын арқылы шығарылады. Алдымен босаңсу кезінде ауамен және аздап түсірілген иықтармен өкпенің төменгі бөліктері толады, іш болса одан сайын көбірек ілгері керіледі. Содан кейін дем алумен кезектесіп кеуде жасушасы, иықтар мен бұғана көтеріледі. Толық дем шығару осы тізбектілікте орындалады: біртіндеп іш тартылады, кеуде жасушасы, иықтар мен бұғана түсіріледі. Бұл эмоциялық күйді тұрақтандырады. 7-жаттығу. «Библиотерапияны қолдану». Өлеңді, прозаны оқу. Аталған шығарма қандай сезім тудыратындығын талқылау. 8-жаттығу. Музыканы көру бейнелерімен үйлестіріп қолдану. Музыкалық аяда слайд бағдарламасын қарау. Қарағаннан кейін өз жарысыңызды сипаттаңыз. 9-жаттығу. Еліктеу ойындары. Сыныпқа директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, директор кейпінде кіру. Ішкі күйдің қалай өзгеретіндігін бақылау. Бұлшықет жүктемесін түсіруге арналған, релаксация күйін сендіруге арналған жаттығулар

(Полтава пединститутының оқытушысы Т. Г.Дмитренкомен таңдап алынды) 1-жаттығу. «Релаксация күйі» (дірілдеген көшір күйі). Үстелге отырып, денені аздап алға еңкейту, ақырын ғана арқаны бүгу, басты кеудеге түсіру, белді тік бұрышпен бір-біріне тіктеу. Білек мықында еркін жатады, қолдың буындары еркін салбырап тұрады. Бұлшық етті барынша бос ұстау. Көз жұмулы. Ойша көзбен, оның бос екендігін тексере отырып, дененің барлық бұлшық етке «жүгіріп өту».

«Релаксация бетпердесін» меңгере отырып, бет бұлшықетінен бастау керек. 2-жаттығу. «Релаксация бетпердесі». Пәрмен беріледі (бұйрықтардың өзі): «Маңдайдың бұлшық еттері босаңсыған; маңдайдағы барлық әжімдер жазылған (осы бұлшықет тобының босағанын сезіну үшін, алдын ала қарама-қарсылық үшін оларды ширату керек, дем алғанда қасты көтеріп, таң қалғандағыдай, дем шығарғанда түсіру керек); қастар босаңсыған (қабықты түюжәне сол сәтте босату керек); қабақтар босаңсыған; жақ бұлшықеттері босаңсыған; жақтар ашылған, төменгі жақ төмен қарай еркін түсірілген; еріндер босаңсыған, бетте терең тәтті түс көрген белгі тұр. Сонымен, бет әлпеті мен психологиялық күйі арасында берік кері байланыс болады, сыртқы босаңдылық бейнесі мен тыныштық күйі сәйкес күйдің өзгеруіне әкеледі. 3-жаттығу. «Толықтай дене тыныштығы». Мақсаты: дене бұлшықеттерінің барлығын босату, барлық бұлшықет қысымын түсіру. Негізгі формулалар: «Мен босаңсып тұрмын», «Толықтай дене тыныштығы». Пәрмен (өзіндік бұйрық) беріледі: «Тыныштық, толықтай дене тыныштығы; мен боспын; мойын бұлшықеттері босаңсыған; иықтар босаңсыған (иықтар түсірілген); қолдың, білектің, буынның бұлшықеттері босаңсыған; қолдар тізеге қамшы тәрізді тасталған; арқа бұлшықеттері босаңсыған; іш босаңсыған». Көзқарас, барлық бұлшықеттер қысымы жиналғанын тексере отырып, денені баяу жүріп өтеді, аяқ бұлшықеттеріне түсіріледі: «аяқтар босаңсыған: мықын босайды, тізе буындары босатылады, бұлшықет жіліншігі, табан босаңсиды; әрбір менің бұлшықетім босайды мен боспын; тыныштық, толық дене тыныштығы» босаңсу кезінде демалған бейнені көрсетіңіз: сіз жағажайда (бақта..) демалып жатырсыз «Мен демаламын, маған толық дене тыныш болған күй ұнайды». Қ о р ы т ы н д ы : өз-өзіне бұйрық беру және көрсету арқылы сіз өзіңізді толық дене тыныштығы күйіне сендіресіз. 4-жаттығу. «Толық психологиялық тыныштық». Мақсаты: барынша тыныштау, қозу мен күйгелектікті алып тастау. Негізгі формулалар: «Толық психикалық тыныштық», «Тыныштық көрпе секілді, мені қымтап алады». Пәрмен беріледі: «Демалыс; барлық ойлар жоғалды; Тек тыныштық; тыныштық, жұмсақ көрпе секілді, мені қымтайды; мен өте салмақтымын; толық психологиялық тыныштық». Қ о р ы т ы н д ы: жалпы дене босаңсығанда, сіз өз-өзіне бұйрық беру және көрсету арқылы өз-өзіңізді толық психологиялық тыныштық күйіне сендіресіз. 5-жаттығу. «Оң қолдағы ауырлық». Мақсаты: бұлшықеттердің барынша босаңсуына қол жеткізу, ал бұл үшін оң қолдағы (сосын барлық денеде) бұлшық ет ауырлығы сезімін тудыруға үйрену қажет. Негізгі формула: «Оң қолым ауырлау». Пәрмен (өз-өзіне бұйрық) беріледі: «Менің оң қолым ауыр; менің оң қолымда ауырлықты сезінемін; саусақ ұштары ауыр; оң қолдың буындары ауыр». Келесі бейнелі көрсетілімдерді қолдануға болады: «Қолға қорғасын құйылып, бірте-бірте ауырлап барады; оң қол тізеге ауыр қысып тұр; мен білекте, иықта ауырлықты сезінемін; бар оң жақ қол ауыр». Қ о р ы т ы н д ы: бұл жаттығу, өз-өзіне бұйрық беру және көрсету арқылы, өз-өзіне түрлі күйлерді сендіруге болатындығын көрсетеді. 6-жаттығу. «Релаксация күйінен шығу». 10-ға дейін есеп жүреді, әр екінші есептеуде әмір (өз-өзіне бұйрық): «Бір, екі – сіз жақсы дем алдыңыз; үш, төрт – оң қолдағы ауырлық кетеді; бес, алты – барлық денеде сергектік; жеті, сегіз – көңіл-күй сергек; тоғыз, он – көзді ашу, күлімсіреу». Жігерлі түрде әмір беріледі: «Керіліңіз, түзу отырыңыз! Өз алдыңызға қол саусақтарын айқастырыңыз! Буынды алақанның сыртымен айналдырыңыз. Толық дем алып, қолдарыңызды айқастырылған саусақтармен басыңыздың үстіне көтеріңіз. Шұғыл дем шығарып, қолды түсіріңіз» (2-3 рет).

Микрооқыту: «Балалар, қанеки .... жайында сөйлесейік» жағдайында өзіңді басқару. Микрооқыту жүргізу барысында, тыңдаушы-студенттер аудиторияда сөз сөйлеп тұрған жолдасының жағдайын сипаттап беруі қажет. Өз кезегінде, сөйлеген студент, микрооқыту кезіндегі өз дене және психикалық жай-күйін сипаттайды. Сөз сөйлегеннің өзіндік есебі мен тыңдармандардың есебі салыстырылады.

Мәдениет негіздері және сөйлеу өнері: оқу құралы / Ю.П.Богачев, В.А.Лапшин, Т.Ф.Посадскова, З.А.Шелестова. — М., 1999.

Карнеги Д. Өз-өзіне деген сенімділікті қалай жасауға болады және көпшілік алдында сөйлеп, адамдарға әсер қалдыру. — М., 1989.

Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюннің редакциясымен. — М., 1989.

Панасюк А.Ю. Жанжалды қалай жеңуге немесе жеңу өнері. — М., 1998. Скворцов Л.И. Тіл, қарым-қатынас және мәдениет. — Л., 1990. Соколова В.В. Сөйлеу мәдениеті және қарым-қатынас жасау мәдениеті. — М., 1996.

6 - с а б а қ

С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы : қарым-қатынас жасау шеберлігін қалыптастыру, оның құрылымдық бөліктерін түсіну, қарым-қатынас жасау кезінде тұлғалық ерекшеліктерін анықтау.

1-тест. Сіз өз ойыңызды айтып бере аласыз ба?

Н ұ с қ а у л ы қ . Әрбір келтірілген сұрақтарға «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру қажет.

Н ә т и ж е л е р д і ө ң д е у . 5-11, 12, 13 –сұрақтарға «жоқ» деген жауап үшін 1 ұпай және қалған сұрақтар бойынша «иә» деген жауап үшін 1 ұпай деп есептеңіз.

Н ұ с қ а у л ы қ . Келтірілген сұрақтарға «иә», «жоқ», «кейде» деп жауап беру қажет.

Н ә т и ж е л е р д і ө ң д е у . «иә» деген жауапқа – 2 ұпай; «кейде» - 1 ұпай; «жоқ» - 0 ұпай. Жалпы ұпай саны қосылады және жіктеуші бойынша, қай адамдар санатына жататындығы анықталады. 30-32 ұпай – сіз анық тіл табыса алмайсыз. Жақын адамдарыңыз үшін сізбен тіл табысу қиын. Сізге ұжымдық күшті талап ететін істе иек арту қиын. Көпшіл болуға, қарым-қатынас жасауға, өз-өзіңізді бақылауға тырысыңыз. 25-29 ұпай – сіз аз сөйлейсіз, жалғыз қалғанды ұнатасыз, сондықтан да сізде достар өте аз. Жаңа жұмыс және жаңа байланыс орнату қажеттілігі, егер сізді байбаламға салмаса, онда тепе-теңдік күйден ұзаққа дейін шығарады. Сіз өзіңіздің осы мінезіңізді білесіз және өз-өзіңізге риза емессіз, бірақ осы бір наразылық танытуыңызбен шектелмеңіз, сіздің еркіңізде осы мінезіңізді еңсеру өз еркіңізде. Қандай да бір күшті қызығушылық болғанда, сіз «кенеттен» толық жайдарылықты сезінетін кездер болмай ма? Тек қана өзіңізді аздап серпілтіңіз. 19-24 ұпай – сіз көпшілсіз, өзіңізге бейтаныс ортада өз-өзіңізге толық сенімді боласыз. Туындаған жаңа мәселелер сізді қорқытпайды, және солай бола тұрғанымен, сіз бейтаныс адамдармен қарап-қарап араласасыз, жанжалдар мен пікірталастарға лажсыздан қатысасыз. 14-18 ұпай – сізде біршама ашықсыз. Сіз білуге құмарсыз, қызықты әңгімелесуші адамды бар ынтаңызбен тыңдайсыз, басқалармен қарым-қатынаста біршама төзімдісіз және қызбалыққа салынбай, өз пікіріңізді қорғап қаласыз. Бейтаныс адамдармен кездесуге қандай да бір қобалжусыз барасыз, сол мезетте сіз шулы компанияларды ұнатпайсыз, ал әдеттен тыс әрекеттер мен көп сөйлеушілік сіздің жүйкеңізге тиеді. 9-13 ұпай – сіз біршама көпшіл адамсыз, білуге құмарсыз, сөзуарсыз және түрлі мәселелер бойынша әңгімелескенді ұнатасыз. Бейтаныс адамдармен танысуды ұнатасыз. Көпшіліктің назарында болғанды жақсы көресіз, ешкімге өтінішін орындаудан бас тартпайсыз, алайда оны үнемі орындай алмауыңыз мүмкін. Жылдам ашуланасыз, бірақ тез қайтасыз. Алайда сізге шыдамдылық, төзімділік және күрделі мәселелермен кез болғанда өжеттік жетіспейді, бірақ егер қаласаңыз, сіз кейін шегінбеуге өзіңізді мәжбүр ете аласыз.

4-8 ұпай – сіз, өте көпшілсіз, үнемі мән-жайды біліп отырасыз. Пікірсайыстарға қатысқанды жақсы көресіз. Кез келген мәселе бойынша өз пікіріңізді айта аласыз, тіпті егер ол туралы жеңіл-желпі түсінігіңіз болса да. Барлық жерде де өзіңізді жайлы сезінесіз. Кез келген істі қолыңызға ала аласыз, бірақ оны ақыр аяғына дейін үнемі жеткізе бермейсіз. Осы себептен басшылар мен әріптестеріңіз сізге аздап қауіптеніп әрі күмәнмен қарайды. Осы жәйттерді ойласыңыз! 3 және одан да аз ұпай – сіз тым ашықсыз. Сіз көп сөйлейсіз, сөзшеңсіз, сізге қатысы жоқ істерге араласасыз. Өзңііз мүлде білмейтін мәселені шешуді өз мойныңызға алаасыз. Ерікті және еріксіз айналаңызда әртүрлі жанжалдарға себеп боласыз. Қызбасыз, өкпешілсіз, кейде әділетсіз боласыз. Адамдарға — жұмыста да, үйде де – сізбен өте қиын. Сізге өзіңізді және өз мінезіңізді қолға алу керек. Бәрінен бұрын, өзіңізді төзімділікке, ұстамдылыққа, адамдарға құрметпен қарауға тәрбиелеу керек. Әрине, тест нәтижелерін шынға айналдырмаған жөн. Алайда егер сіз осы тәрізді сұрақтар негізінде өзіндік талдау жүргізу қажет деп есептесеңіз, онда өз бетімен, айналаңыздағылармен қарым- қатынасты реттеуге байланысты қиындықтарды түсіну және жоюға ықылас білдіру деген сөз.

3-тест. Сізбен сөйлескен жағымды ма?

Н ұ с қ а у л ы қ . Келесі сұрақтарға «иә» немесе «жоқ» деп жауап берулеріңізді сұрамйыз.

Н ә т и ж е л е р д і ө ң д е у . 1, 2, 3, 6, 7, 8, 9, 10, 11-сұрақтарға әрбір «иә» деген жауап үшін 1 ұпайдан есептеңіз және жалпы ұпайды санаңыз. 1-3 ұпай – сіз аузыңнан бір сөз ала алмайтын үндемес не болмаса өте көпшілсіз. Бірақ сізбен сөйлесу оңай емес, тіпті кейде қиын. Осы жөнінде ойлаған жөн. 4-8 ұпай – сіз, сонша көпшіл болмауыңыз мүмкін, бірақ үнемі мұқият әрі жағымды әңгімелесушісіз. Сіз өзіңізді жайсыз сезінсеңіз, енжар да боласыз, бірақ айналаңыздағылардан өзіңізге ерекше назар аударатын сәттерді талап етпейсіз. 9-11 ұпай – сіз, бәлкім, адамдармен сөйлесетін ең жағымды адамның бірі болуыңыз мүмкін. Достарыңыз сізсіз әрекет ете алмайды. Бұл керемет, бірақ мынадай сұрақ туындайды: сізге сахнадағыдай көп ойнауға тура келе ме? 4-тест. Іскерлік қарым-қатынас барысында таңбалы компоненттерді меңгеру деңгейі Н ұ с қ а у л ы қ . Келтірілген («иә» немесе «жоқ») деген пайымдауларды растайсыз ба немесе қабылдамайсыз ба?

Н ә т и ж е л е р д і ө ң д е у Дәлелді жауаптар қаншалықты аз болса («иә» деген жауаптар, адам таңбалы қарым-қатынас құралдарын жақсы меңгерген дегенді білдіреді. Егер 11 теріс жауап берілген болса («жоқ»), бұл, таңбалы әдістерді ескермейтіндікті білдірмейді. Өзіңізді және әңгімелесушілерді мұқият бақылап отырып, көптеген қызықты, ақпаратты сәттерді бұрын біз айтып өткен табуға болады, есесіне енді сіздің кәсіби қызметіңізді біршама жеңілдете аламыз.

5-тест. Сіз тыңдай білесіз бе?

Н ұ с қ а у л ы қ . Сізге 10 сұраққа жауап беру ұсынылады. «Үнемі» деген жауап үшін 2 ұпай; «көп жағдайда» - 4 ұпай; «кейде» - 6 ұпай; «сирек» - 8 ұпай; «ешқашан» - 10 ұпай беріледі.

Ұпай қаншалықты көп болса, соншалықты тыңдау білігі көбірек дамыған. Егер 62 ұпайдан артық жиналса, онда тыңдау білігі орташа деңгейден жоғары. Әдетте орташа ұпай — 55. Егер баға төмен болса, онда сізге әңгімелесу кезінде өзіңізді қадағалау қажет болады.

6-тест. Темперамент (мінез) түрлері Н ұ с қ а у л ы қ . К е л е с і с ұ р а қ т а р ғ а « и ә » н е м е с е « ж о қ » д е п ж а у а п б е р і ң д е р .

Н ә т и ж е л е р д і ө ң д е у .

Темперамент (мінез) түрін анықтау үшін, алынған жауаптарды «кілтпен» салыстыру қажет.

Жауап кілті 1. Экстраверсия – интроверсия шкаласы: 1, 3, 8, 10, 13, 17, 22, 25, 27, 39, 44, 46, 49, 53, 56 сұрақтарға «иә» деген жауапқа 1 ұпай; 5, 15, 20, 29, 32, 34, 37, 41, 51 сұрақтарға «жоқ» деп жауап бергендерге 0 деген ұпай есептеңдер.

Интроверсия: 0 - 12 ұпай. Экстраверсия: 13-24 ұпай. 1. Эмоциялық тұрақтылық шкаласы —эмоционалды тұрақсыздық: 2, 4, 7, 9, 11, 14, 16, 19, 21, 23, 26, 28, 31, 33, 35, 38, 40, 43, 45, 47, 50, 52, 55, 57-сұрақтарға әрбір «иә» деген жауап үшін 1 деген ұпайды есептеңіздер. Эмоционалды тұрақтылық (орнықтылық): 0 - 12 ұпай; эмоционалды тұрақсыздық (орнықсыздық): 13-24 ұпай. 2. Сіздің адалдық деңгейі: әрбір сәйкестік үшін: 6, 24, 36- сұрақтарға «иә» деген жауап үшін 1 ұпай; 12, 18, 30, 42, 48, 54 – сұрақтарға «жоқ» деген жауаптар үшін 0 деген ұпайды есептеңдер. Егер сәйкестік төрттен аз болса, тестілеу нәтижесі анық болады. Экстраверттерге, пікір айтуда, сырттай бағаға бейімделуде, көпшілдік, албырттық, біржақтылық тән. Интроверттерге, араласпау, тұйықтық, өзіндік бақылауға, сақтық тән. Эмоционалды төзімді адамдар алаңдауға бейім емес, сыртқы әсерлерге төзімді. Эмоционалды тұрақсыз адамдар – сезімтал, үрейлі, ұсақ-түйектерге бола уайым-қайғыға түсуге бейім. Өңдеу нәтижесінде алынған деректерді «Айзенко шеңберінде» көрсетіңіздер ( 3-сызба).

Н ұ с қ а у л ы қ . Сізге 15 сұраққа жауап беру ұсынылады. Әрбір «иә» деген жауапқа 2 ұпай, ал «білмеймін деген жауапқа — 1 ұпай, «жоқ» деген жауапқа – 0 ұпай қойыңыз.

Н ә т и ж е л е р д і ө ң д е у .

Өз ұпайларыңызды есептеңіз. Олардың жиынтығы сіздің қаншалықты қайсар адам екеніңізді көрсетеді. Егер ұпай саны 22-33 аралығында болса, сізді құттықтауға болады – қайсарлығыңыз бен ерік-жігеріңіз орнында. Сіз қайсар адамсыз, сізге сенуге болады және сіз уәдеңізде тұрасыз. Бірақ дандайсып кетпеңіз, кейде сіздің берік әрі ымырасыз ұстанымыңыз айналаңыздағыларды мезі етуі мүмкін. 13-21 аралығындағы ұпай жиынтығы, ерік жігеріңіз орташа дамыған. Егер басқаша болмайтынын сезінетін болсаңыз, сіз тиісті әрекет жасайсыз, бірақ бір нәрсені істеуге болмайтынын көрсеңіз, ол жұмысты өз мойныңызға алмайсыз. Егер сізге бір іс жүктелсе, сіз орындайсыз, өз бастамаңызбен артық міндетті мойныңызға аласыз, сіз біршама бітімшілсіз, бірақ мақсаттарға қол жеткізуде берік, әрі бірбеткей емессіз. 12 және одан аз ұпай есептесеңіз, сіздің ерік жігеріңіз бәрі орнында емес. Өз міндеттемелеріңізге сіз қолды бір сермеген қалыпта қарайсыз, өзіңізге жеңіл әрі қызықты нәрсені ғана істейсіз. Өзіңізге сырттай қарауға тырысыңыз, өз мінез-құлқыңызға талдау жасаңыз және тым болмағанда бір нәрсені өзгертуге тырысыңыз. Сіз көп ұзамай, мұның қиын еместігіне көз жеткізесіз, тек өзіңізді осыған мәжбүрлеңіз. Және сіз өзіңізді анағұрлым қайсар адам болатыныңызға күмән келтірмеңіз.

8-тест. Коммуникативтік және ұйымдастырушылық қабілеттер (КҰҚ) Н ұ с қ а у л ы қ . Сізге 40 сұраққа жауап беру керек. Сұрақтардың қысқа және құрамында барлық қажетті егжей-тегжейлілік болмайтындығы естеріңізде болсын. Сондықтан да өзіңізге қалыпты жағдайларды елестетіңіз және бұл жәйттерге егжей-тегжейімен ойланыңыз. Ойлануға көп уақыт кетірудің қажеті жоқ, жылдам жауап беріңіздер. Бәлкім, кейбір сұрақтарға жауап беру қиын болуы мүмкін. Онда, өзіңіз дұрыс деп санаған жауапты беруге тырысыңыз. Осы сұрақтардың кез келгеніне жауап берген кезде, оның бірінші сөздеріне мән беріңіз. Сіздің жауабыңыз онымен дәл келісілген түрде болуы тиіс. Сұрақтарға жауап бере отырып, әдейі жағымды әсеріңізді айтуға ұмтылмаңыз. Нақты жауап емес, сұрақтар топтамасы бойынша жиынтық ұпай маңызды. Сонымен, егер сіздің жауабыңыз оң болса (сіз келіскен болсаңыз), онда сұрақ нөмірінің жанына «иә» дегенді; егер теріс жауап болса (сіз келіспеген болсаңыз) — «жоқ» деп қойыңыз. 1, 5, 9, 13, 17, 21, 25, 29, 33, 37 – сұрақтарға «иә» деп және 3, 7, 11, 15, 19, 23, 27, 31, 35, 39 – сұрақтарға «жоқ» деген жауапты есептеңіз. Қарым-қатынастық коэффициенті (Қк) мына формула бойынша анықталады: Қк = т/20, ондағы т — жауап «кілтімен» сәйкес келген сан.

0,46-дан 0,55-ке дейін — орта деңгейден төмен; 0,56-дан 0,65-ке дейін — орташа деңгей; 0,66-дан 0,75-ке дейін — жоғары деңгей; 0,76 –дан 1,00-ге дейін — өте жоғары деңгей. Қарым-қатынастық қабілеттер бірлескен қызметте қарым-қатынас пен психологиялық үйлесміділікті қамтамасыз етеді. төменгі қарым-қатынас қабілеттері – яғни аз қарым-қатынас жасайтын адам, адамдармен қарым-қатынас жасауда қиындықтар мен белгілі бір қолайсыздықтарды сезінеді; ортадан төмен — адам қарым-қатынас жасауға ұмтылмайды, өзін бейтаныс ұжымда еркін сезінбейді, өз таныстар тобын шектейді, өз ойын қорғауға ұмтылмайды және ренішті қиын қабылдайды; орташа — көпшіл, сөзуар адам (әсіресе таныс адамдар арасында), таныстар тобын шектемейді; жоғары —көпшіл адам, жаңа ортада өзін жақсы ұстайды, қарым-қатынас жасауда бастаманы өз қолына алады, өзінің таныстар қатарын көбейтуге ұмтылады; өте жоғары —өте көпшіл адам, қарым-қатынас жасауға қажеттілікті сезінеді, айналасындағы болып жатқан жағдайларға белсене ат салысады. Компанияны жаңдандырып жібереді, өз достарын көбейтуге ұмтыла отырып, жаңа таныстарды оңай табады. Ұйымдастырушылыққа білеттерді есептеу үшін, келесі «кілттерді» қолданыңыз: 2, 6, 10, 14, 18, 22, 26, 30, 34, 38 сұрақтарға «иә» деген әр жауап үшін 1 ұпайдан және 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28, 32, 36, 40 – сұрақтарға «жоқ» деген әрбір жауап үшін 1 ұпайдан қойыңыз. Ұйымдастырушылық қабілеттер коэффициенті (Кұ) мына формула бойынша анықталады: Кұ = т/20, ондағы т-«кілтпен» сәйкес келген жауаптар саны. Егер Кұ мынаған сәйкес келсе: 0,20-дан 0,55-ке дейін – төмен деңгей; 0,56-дан 0,65-ке дейін – орташадан төмен деңгей; 0,66-дан 0,70-ке дейін – орташа деңгей; 0,71-ден 0,80-ге дейін – жоғары деңгей; 0,81-ден 1,00-ге дейін – өте жоғары деңгей. Ұйымдастыру қабілеттері адамға өзін және басқаларды ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Төмен ұйымдастырушылық қабілет — яғни адам өзін ұйымдастыра білмейді, онда ішкі жинақылық жоқ. Қоғамдық өмірде мұндай адам бастама білдіре алмайды; Орташадан төмен — адам өз бетінше шешім қабылдаудан қашқақтайды және қоғамдық өмірдегі бастама білдіру деңгейі төмен. Орташа – қиын жағдайларда адам өзін ұйымдастырады және әріптестерін қандай да бір шешім қабылдауға көндіре алады. Жоғары – адам ішкі ниетіне қарай әрекет етеді. Қиын жағдайларда өз бетінше шешім қабылдай алады; Өте жоғары — ұйымдастырушылық қызметті қажеттілік сезінеді. Өз бетінше шешім қабылдайды және өз пікірін қорғайды әрі оның басқалардың қабылдауына қол жеткізеді. ҚҰҚ әдістемесі аталған кезеңде, қарым-қатынастық және ұйымдастырушылық қабілет деңгейінің бар екенін анықтауға мүмкіндік береді. Мақсат қоюшылық және тиісті қызмет жағдайы болған кезде аталған қабілеттер дамиды.

9-тест. Эмоционалдық сезімталдық Нұсқаулық. Сізге 10 сұраққа жауап беру ұсынылады және үш жауап болады: А, Б, С. Сізге анағұрлым лайық деп таныған жауапты таңдау керек. Дұрыс немесе дұрыс емес жауаптар жоқ. Тез әрі ұзақ ойласпай жауап беріңіздер.

Б. Егер сатып алу қажет болса, кезекте тұрудың қажеті не, басқа жол жоқ, кезек аласыз. С. Егер мүмкіндік болса, сіз дұрысы басқа дүкенге барасыз, тіпті егер ол өте жақын болса да.

3.Егер сіз басқа қалаға кететін болсаңыз, пойыз жүргенге дейін қанша уақытта вокзалға келесіз?

4. Егер сіз, неге екені белгісіз қызу әрі мазасызданған ортаға тап болсаңыз, олардың көңіл-күйі сізге беріле ме?

А. Егер бұл жақын адам болса әрине.

Б. Егер оның басына түскен қиындыққа көмектесе алмасаңыз, онда тым болмаса оны жұбатуға тырысасыз.

С. Мазасыздық қандай да жағдай болсын әсерін тигізеді. 5. Егер сіз әлденеңеге уайымдасаңыз, сіздің көңіл-күйіңіз нашарлай ма (мысалы, егер сіз ыстық пен суыққа тап болсаңыз бас ауырып, бас айнала бастайды)?

6. «Ерте ме, кеш пе - бәрі өздігінен орнына келеді» деген нақыл сөз, сіздің ойыңызша, қаншалықты әділ айтылған?

8.Істеріңіз аз кезбен салыстырғанда, сіздің көптеген түрлі істеріңіз болған жағдайда жұмысыңыз жақсырақ жүре ме, әлде нашарлау жүре ме? A. Бұндай жағдайларда сізге қанат біткендей, істерді бірінен соң бірін тындырасыз. Б. Істердің көптігі сіздің мысыңызды басады, сіз қайсысын тындыруды білмегендіктен, оларды қинала жүріп еңсересіз. B. Сіз әрқашан бір қарқында жұмыс істейсіз. 9.Топтың ортасында жүргенді көтере аласыз ба?

Балл сомасын есептеңіз. Егер сіз: 35 баллдан төмен жисаңыз — сіз эмоциялық сезімтал адамсыз, өзіңізге әрдайым сенімді болмайсыз, күрделі жағдаяттар кезінде жиі сасқалақтайсыз; 36— 65 балл — сіз парасаттысыз, сабырлы және сақсыз, сіздің көңіл-күйіңіз бір шектен екінші шекке ұрынбайды.Сіздің әрекеттеріңізді эмоцияңыз емес, ниеттеріңіз анықтайды. Әлбетте, сізді тепе-теңдіктен шығаруға болады, бірақ бұның шынайы себебі болған жағдайда ғана іске асады. Сіз істің мән-жайын дұрыс бағалайсыз, 37 бұған сіздің байсалдылығыңыз ықпал етеді. Бірдеңе бола қалған жағдайда, сіз бірінші кезекте сол мәселені шешумен айналысасыз; 65 баллдан астам — сіздің эмоциялық сезімталдығыңыз төмен; сіз өзіңіздің парасаттылығыңызбен айналадағы адамдардың шыдамын тауысасыз. Кейбір кездері сіз өзіңізге жағымсыз оқиғаларға аса зер салмауыңыз мүмкін. Егер осылай болса, онда сіз жолыңыз болғыш адамсыз.

Ұсынылатын әдебиет Ананьев Б.Г. Педагогикалық бағалаудың психологиясы // Таңдаулы психол. еңбектер: 2 т. — М., 1980. Сөйлеу мәдениеті және сөйлеу өнерінің негіздері: оқу құралы / Ю. П. Богачев, В.А.Лапшин, Т.Ф.Посадскова, З.А.Шелестова. — М., 1999.

Бордовская Н.В., Реан А.А. Педагогика: оқулық. — СПб., 2001. Булатова О. С. Педагогикалық артистизм: оқу құралы. — М., 2001. Педагогикалыққызметкекіріспе:оқуқұралы/А.С.Роботова,

Практикалық психология курсы немесе Жұмыс істеуге және жетістікке жетуге қалай үйрену керек: оқу құралы / автор-құр. Р.Р.Кашапов. — Ижевск, 1997. Овчарова Р.В. Мектеп психологының анықтамалық кітабы. — 2-ші басылым, қайта өңделген — М., 1996. Педагогикалық шеберліктің негізі: оқу құралы / И.А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюнаның ред. — М., 1989. Педагогика: оқу құралы / В.А. Сластенин, И. Ф. Исаев, А. И. Мищенко, Е.Н.Шиянов. — М., 1998. Поташник М.М., Вульфов Б.З. Педагогикалық жағдаяттар. — М., 1983. Мектептіңтәрбиежүйесінбасқару:проблемаларменшешімдер

Шеламова Г. М. Іскери мәдениет және қатынасу психологиясы: баст.кәсіптік білім беруге арн. оқулық. — М., 2002.

7 - сабақ

С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы : оқытушының сыртқы келбетінің педагогикалық қызметінің ерекшелігін жете түсіну, сыртқы келбетті педагогикалық ықпал ету құралы ретінде басқарудың бастапқы дағдыларын дамыту, сыртқы келбет мәдениеті деңгейін көтерудің қажеттілігін ынталандыру.

1-жаттығу. «Мүсінді бақылау және түзету». Қабырғаға тұрып, оған арқаңызбен нық тақала тұрыңыз. Аяқтарыңызды қосып, қолдарыңызды түсіріңіз, басыңыз қабырғаға тиюі тиіс. Егер беліңіз бен қабырғаңыздың арасынан алақаныңыз өтпейтін болса, онда мүсініңіз жақсы деген сөз. Басқа жағдайда (саңылау үлкен болса) тығыршығы нашар құрсақ пен қарын омыртқаны алға тартып тұрады. Арқа мен құрсақ тығыршығының бұлшықеттерін нығайту үшін, күніне 2-3 рет (тамақтану алдында) жоғарыда айтылғандай қабырғаға тұру қажет. Қабырға мен бел арасында үлкен саңылау болмас үшін (4 см-ден жоғары), құрсағыңызды ішке қарай тартыңыз, ал егер бүкіреюге бейімділігіңіз бар болса, саусақтарыңызды иықтарыңызға жететіндей етіп, шынтақтарыңызды денеңіздің бойымен бүгіңіз (бұл ретте қабырға мен бел арасындағы саңылау көбеймеуі тиіс). Жаттығу 1-3 мин. орындалады. Еркін тыныс алыңыз. Жаттығуды аяқтаған соң, кезекпе-кезек саусақтарыңыз бен аяқтарыңызды сілки жүріп, бөлмеңізді аралап шығыңыз. Жақсы мүсінмен жүріп өтіңіз (қабырғада тұрған сияқты). 2-жаттығу. «Кішкене тоғайға барамыз». Орныңызға тұрыңыз, бойыңызды тіктеңіз, арқа мен иық бұлшықеттерін босатыңыз. Денеңізді аздап көтерген сияқты (иық, кеудені) оны артқа-төменге лақтырып, киім ілгішке пальтоңызды ілгендей, «омыртқаңызға кигізіңіз». Арқаңыз мықты, тік, ал қолдарыңыз, мойныңыз бен иықтарыңыз еркін де жеңіл болды (2-3 рет қайталаңыз). Сіз үшін бұндай ахуал үйреншікті, табиғи болып қалыптасуы тиіс. 3-жаттығу. «Дене қалпын бақылау және түзету». Айна алдында өзіңізге тән дене қалпын қабылдаңыз; адамдармен араласу кезінде өзіңізге тән түрлі қимылдарды жасаңыз (қол, аяқ, бас дене қимылдары). Мүсініңіз, мимикаңыз бен мүсініңіздің ахуалына талдама жасаңыз — олар қаншалықты орынды, мәнерлі, жарасымды. Дене қалпыңыздың эстетикасына қол жеткізу үшін, немен жүмыс істеу керек екендігін белгілеңіз. 4-жаттығу. «Оқытушының жұмыс кезіндегі дене қалпы». Педагогтардың сабақ кезіне тән дене қалпын қабылдаңыз (айна алдында жұмыс істеңіз). Аяқ ұштарының арасы 12 - 15 см. қашықтықта болатындай етіп тұрыңыз, бір аяғыңызды алға шығарыңыз; бір аяғыңызға екншісіне қарағанда көбірек салмақ салыңыз. Иықтарыңызды жазыңыз, бұлшықет «қысымдарын» алып тастаңыз. Мүсініңіз тік, құрсақтың төменгі жағы тартылған. Мойын тік, иек көтеріңкі. Қолда – ашық кітап. Өзіңізге мұқият қараңыз (мүсін, бет-әлпет, дене ахуалы). Өзіңіз қабылдаған қалпыңызды сақтай отырып, артқа бір қадам, содан кейін алға, солға, оңға қадам жасаңыз. Осы қимылдарды ойдан шығарылған «әңгіме оқу» кезінде қайталаңыз. Қимылдарыңыздың ырғақтығын қадағалаңыз, ым-ишараңыздың табиғи болуына талпыныңыз. 5-жаттығу. Орындыққа шусыз, жеңіл, қолдарыңызға тірелмей, бірнеше рет отырып-тұрып көріңіз. Аяқтарыңыздың тірек нүктесін дұрыс таңдауға назар аударыңыз. 6-жаттығу. Үстелдің басынан тұрыңыз да, қасыңызда отырған жолдасыңызбен орын ауыстырыңыз. Орынды және табиғи қимылдарды барынша аз пайдалана отырып, осыны шусыз, мұқият орындаңыз. Мүсініңізге назар аударыңыз: егер қысылу пайда болса, одан арылыңыз. 7-жаттығу. «Жүрісті бақылау және түзету». Жүріске қойылатын келесі талаптарды орындауға тырыса отырып, айна алдынан жүріп өтіңіз. Жүрісіңіз жеңіл, икемді, бірқалыпты адыммен болуы тиіс. Алқам-салқам, шайқатылған, кібіртіктеген, билеген сияқты жүрістен қашқақтау керек. Жүріс адамның бойы мен жынысына сай болуы тиіс. Адам қаншалықты ұзын болса, қадамы да соншалықты кең болады. Ер-азаматқа тән адымды жүріс әйел адамға жараспайды. Жүріп келе жатып, қолды бұлғақтату және иықтарды сілку, басты иыққа тарту, бүкірею әдемілікке жатпайды. Өзіңіздің жүріс қарқыныңызға, қадам ұзындығына, дене, қол қалпына, бөксе қимылдарына, жүрген кездегі бел қимылдарына талдама жасаңыз. Жүрісіңіз әдемі және жеңіл болуы үшін, неден арылу керек екенін белгілеңіз. Осы жаттығуларды орындау нәтижелерінің негізінде кәсіби даму күнділігін қолдана отырып, өзіндік есеп беруді құрастырыңыз. 8-жаттығу. Түрлі мақсаттық қызметтегі педагог киімінің (оқу, сабақ, демалыс және т.б.) эстетикалық мәнерлілік «Үлгілерін қорғау» (суреттер, фотолар). Микрооқыту: оқу-тәрбие үдерісіндегі берілген жағдаяттарда сырт келбетті ұйымдастырудың шеберлігі мен дағдыларын қалыптастыру.

Төменде педагог қызметіндегі түрлі жағдаяттар келтірілген. 1-ж а ғ д а я т . Оқытушының сыныпқа, дәрісханаға кіруі. Сәлемдесу. Өзін таныстыру, сыныппен, оқу тобымен танысу. 2-жа ғ д а я т . Оқытушының сыныпқа, дәрісханаға кіруі. Сәлемдесу. Кенеттен есік қағылды. Әрекет жасаңыз, қимылдаңыз. 3-жа ғ д а я т . Оқытушының сыныпқа, дәрісханаға кіруі. Сәлемдесу. Әңгімені былай бастау қажет: «Балалар, мен сіздерге (мынаны) әңгімелеп бергім келеді...». Бұл оқытылатын пән туралы, қызықты, мағыналы оқиға туралы болуы мүмкін. Оқытушының міндеті – білім алушылардың зейінін өзіне аудару, дәрісханамен байланыс орнату, өзінің сырт келбетін ұйымдастыруды ойластыру. 4-жа ғ д а я т . Сабақта, оқуда үй тапсырмасын тексеру: білім алушының тақта алдындағы толық есеп беруі; оқытушы жұмыс орнында отырып тыңдайды, жауапқа түсіндірме жасайды және қойған бағасын уәждейді. 5-жа ғ д а я т . Баспа кестесінің, сызбаның (нұсқа – кодоскоп арқылы проекция) көмегімен тақта алдында жаңа материалды түсіндіру. Түсіндіру, дәрісханадағы мінез-құлқын өзіндік бақылау; оқушылардың танымдылық қызметін оңтайлы ұйымдастыру. 6 - жа ғ д а я т . Оқытушы оқу материалын түсіндіре отырып, тақтаға жазба жазады және осы жұмысты, оқушылардың дәптерлеріндегі жазбаларды басқарады.

Булатова О. С. Педагогикалық артистизм: оқу құралы. — М., 2001. Педагогикалық қызметке кіріспе: жоғ.пед.оқу мекем.студ.арн.оқу құралы/ А.С.Роботова, Т.В.Леонтьева, И.Г.Шапошникова және т.б.; А.С.Роботованың ред. — М., 2002. Занина Л. В., Меньшикова Н.П. Педагогикалық шеберліктің негіздері: оқу құралы. — Ростов н/Д, 2003. Практикалық психология курсы немесе Жұмыс істеуге және жетістікке жетуге қалай үйрену керек: оқу құралы / автор-құр. Р.Р.Кашапов. — Ижевск, 1997.

Мишаткина Т.В. Педагогикалық этика: оқу құралы. — Ростов н/Д, 2004. Овчарова Р.В.Мектеп психологының анықтамалық кітабы. — 2-ші басылым., өңд. — М., 1996. Педагогикалық шеберліктің негіздері: оқу құралы / И. А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюнаның ред. — М., 1989. Педагогика: оқу құралы / В.А. Сластенин, И. Ф. Исаев, А. И. Мищенко, Е.Н.Шиянов. — М., 1998.

Синица И.Е. Әдептілік және шеберлік туралы. — Киев, 1976.

Сухомлинский В.А. Педагогикалық этика туралы хат // Таңд. шығ.: 5 т. — М., 1988.

Шеламова Г. М. Іскери мәдениет және қатынасу психологиясы: оқулық. — М., 2002.

8 - сабақ

С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы : жанжалдардың себептері мен ерекшеліктерін түсіну; адам қарым-қатынасындағы түрлі жанжалдармен таныс болу; жанжал жағдаяттарының алдын алу және оларға талдама жасау.

1-тапсырма. «Жанжал кезінде реакция әдістерін бағалау» (К.Н.Томас). Әдістеме. Әдістеме жанжал жағдаяттарына адам реакциясының үлгілік әдістерін, күрделі жағдайларда оның қарым-қатынасының беталысын анықтайды. Бұл әдістеме адамның қызметкерлер ұжымында, мектеп сыныбында немесе студенттер тобында бәсекелестік пен ынтымақтастыққа қаншалықты бейім екендігін, ол ымыраға келуге тырыса ма, жанжалдардан қашқақтай ма, жоқ әлде керісінше, оларды өршітуге тырыса ма – осының бәрін анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар осы әдістеменің көмегімен қандай да бір ұжымның әрбір мүшесінің бірлескен қызметке бейімделу дәрежесін бағалауға болады. Педагогикалық қызмет тұрғысында әдістеменің көмегімен сыналатын тұлғаның оқушылар, ата-аналармен, әріптестері немесе әкімшілікпен жанжалдасу жағдаяттарында оның таңдайтын әлеуметтік мінез-құлқының басым түрлерін анықтауға болады. Әрбір тармақ бойынша өзіңізге ұнайтын тек бір жауапты таңдау қажет. Жауап нұсқасы — «а» немесе «б». 1. а) Кейде мен даулы сұрақтың шешу жауапкершілігін басқалардың да өз мойнына алуына мүмкіншілік беремін; б) көзқарасымыз екі жақты сұрақты талқылағаннан гөрі, екеуміздің ойымыз бір жерде түйіскен нәрсеге көңіл аударуға тырысамын. 2. а) Мен ымыраға келу жолын табуға тырысамын; б) мен оны екінші адамның және өзімнің барша мүдделерімді назарға ала отырып шешуге тырысамын. 3. а) Әдетте мен өз дегеніме табанды түрде жетуге тырысамын; б) мен кейде басқа адамның мүддесі үшін өзімнің жеке мүдделерімді құрбан етемін. 4. а) Мен ымыраға келу жолын табуға тырысамын;

б) мен басқа адамның сезімдеріне тиіспеуге тырысамын. 5. а) жанжал сұрағын шеше отырып, мен әр уақытта басқалардың қолдауын табуға тырысамын; б) мен пайдасы жоқ жанжалдан басымды аулақ әкету үшін, барлығын жасауға тырысамын.

7. а) Мен даулы сұрақты түпкілікті шешу мақсатында, оны кейінге қалдыруға тырысамын; б) маңыздырақ мақсаттарға жету үшін, бірнәрседен бас тартуға болады деп санаймын. 8. а) әдетте мен өз дегеніме жету үшін, табанды түрде талпынамын;

б) мен бірінші кезекте даудың мәнін анықтап алуға тырысамын. 9. а) Қандай да бір орын алған алауыздық үшін әр уақытта алаңдамаған жөн деп ойлаймын;

11. а) Ең алдымен мен дау мәнінің неде екендігін анықтауға талпынамын; б) мен басқаларды сабырлыққа шақырып, ең бастысы ортақ қарым- қатынасымызды сақтап қалуға тырысамын. 12. а) Мен көбінесе дау-дамайды қоздыратын ұстанымда болудан қашқақтаймын; б) егер басқалар мен сияқты жағдайды түсінетін болса, онда мен айналамдағы адамдарға бір нәрсеге деген көзқарасын сақтап қалуға мүмкіндік беремін;

14.а) Мен өз көзқарасымды басқаларға баяндаймын және олардың көзқарасын сұраймын; б) мен басқаларға логикам мен өз көзқарасымның артықшылықтарын дәлелдеуге тырысамын.

б) мен жанжалдан құтылу мақсатында, қолдан келгеннің барлығын жасауға тырысамын.

16.а) Мен басқалардың сезімдеріне тимеуге тырысамын; б) мен әдетте өз ұстанымымның артықшылықтарына айналамдағы адамдардың көзін жеткізуге талаптанамын.

17.а) Әдетте мен өз мақсатыма табанды түрде жетуге талаптанамын; б) мен пайдасы жоқ жанжалдан басымды аулақ әкету үшін, барлығын жасауға тырысамын. 18. а) Егер бұл айналамдағыларға бақыт сыйлайтын болса, мен олардың көздеген мақсаттарына жетуге мүмкіндік беремін; б) әріптесім менің жағдайымды түсінетін болса, мен оның өз көзқарасын өзгертпеуіне мүмкіндік беремін. 19. а) Мен бірінші кезекте даудың мәнін анықтап алуға тырысамын; б) мен даулы сұрақты түпкілікті шешу мақсатында, оны кейінге қалдыруға тырысамын. 20. а) Мен көзқарасымыздағы қайшылықтарды бірден еңсеруге тырысамын. б) мен ортақ пайданың және екеміз үшін де бос уақыт өткізудің ең жақсы үйлесімін табуға тырысамын; 21. а) Келіссөз жүргізе отырып, мен әріптесіме зейінді болуға тырысамын;

б) мен әрдайым мәселені тікелей талдауға тырысамын. 22. а) Мен әрдайым өзім мен әріптесімнің көңілінен шығатын ұстанымды табуға тырысамын;

б) мен өз ұстанымымды қорғаймын. 23. а) Әдетте мен баршаның көңілі толғанына күш саламын; б) кей кездері даулы сұрақты шешудің жауапкершілігін басқалардың өз мойындарына жүктеуіне жол беремін. 24. а) Егер басқа адам өз ұстанымын маңызды деп санайтын болса, мен оны қолдауға тырысамын;

б) мен басқа адамды ымыраға келуге үгіттеуге тырысамын. 25. а) Мен басқа адамды өз ісімнің тура екендігіне көзін жеткізуге тырысамын; б) келіссөз жүргізе отырып, мен басқалардың дәлелдеріне зейін қоюға тырысамын. 26. а) Әдетте мен орташа ұстанымды ұсынамын;

б) мен әрдайым әрқайсымыздың мүдделерімізді қанағаттандыруға тырысамын. 27. а) Мен көбінесе даулардан қашқақтауға тырысамын; б) егер бұл басқа адамға үлкен қуаныш сыйлайтын болса немесе осы жағдаятта оның көшбасшы болып көрінуі қажет болса, онда мен оған өз айтқанын істетуге мүмкіндік беремін. 28. а) Әдетте мен өз айтқаныма қол жеткізуге талпынамын; б) жағдаятты ретке келтіре отырып, мен әдетте басқалардың қолдауын табуға талпынамын. 29. а) Әдетте мен орташа ұстанымды ұсынамын; б) орын алған келіспеушіліктер үшін әрдайым алаңдай бермеу керек де ойлаймын. 30. а) Мен басқаның сезіміне тимеуге тырысамын;

б) Мен дауда біз бірге табысқа жететін позицияны әрқашан ұстанамын. Нәтижелерін өңдеу. Сауалнаманың бес бөлімінің әрқайсысы бойынша сіздің кілтке сәйкес келетін жауаптарыңыздың санын санаңыз.

Сауалнаманың кілті.

Жанжал жағдаятында әрекет етудің ең таңдаулы түрлерін анықтау үшін, алынған сандық бағалау әр тарау бойынша өзара салыстырылады.

2 тапсырма. «Жанжал жағдаяты».

Тапсырма мақсаты —жанжалдың мәні туралы студенттердің білімін пысықтау, олардың түрлі ұқсас жанжал жағдаяттарына талдама жасау дағдыларын дамыту және әлеуметтік әрекеттесудің күрделі жағдаяттарында басқару шешімдерін қабылдай білуді қалыптастыру. 1-тасырма. Сіз жақын арада кадрлар жөніндегі менеджер болып тағайындалдыңыз. Сіз фирма қызметкерлерін жақсы білмейсіз, қызметкерлер сізді бет-әлпетіңізден әлі тани қоймаған. Сіз бас директорға жиналысқа келе жатырсыз. Шылым шегетін бөлменің тұсынан өтіп бара жатып, сіз темекі шегіп, өзара бір нәрсені қызу талқылап жатқан екі қызметкерді көріп қалдыңыз. Жиналыстан 1 сағаттан соң қайтып келе жатып, шылым шегетін бөлмедегі жаңағы қызметкерлердің әңгімелесіп тұрғанын тағы көресіз. С ұ р а қ . Осы жағдайда сіз қандай әрекет жасар едіңіз? Өз әрекетіңізді түсіндіріңіз. 2-тапсырма. Сіз бөлім бастығысыз. Бөлімнің жағдайы күрделі, жұмыс өз мерзімінде орындалмаған. Қызметкерлер жетіспейді. Сіз іссапарға шығып бара жатып, әуежайда өзіңіздің қол астыңыздағы қызметкеріңізді – екі апта бойы емдеу қағазымен үйінде жатқан жас келіншекті көріп қаласыз. Сіздің ойыңызша, ол сап-сау және біреуді тағатсыздықпен күтіп тұр. С ұ р а қ . Осы жағдайда сіз қандай әрекет жасар едіңіз? Өз әрекетіңізді түсіндіріңіз. 3-тапсырма. Бір қызметкер екіншісіне жұмыста көп рет және жиі қайталанатын қателіктер туралы өз наразылығын білдіруде. Екінші қызметкер наразылықты қорлау деп түсініп тұр. Екеуінің арасында жанжал орын алды.

С ұ р а қ . Жанжалдың себебі не? Шиеленістық жағдаятты анықтаңыз. 4-тапсырма. Басшы өз орынбасарына бағынышты қызметке өтуге тиісті маманды жұмысқа қабылдады. Жұмысқа қабылдау бастықтың орынбасарымен келісілмеген. Көп ұзамай жаңа қабылданған қызметкердің өз міндеттерін орындауға қабелітсіз екендігі анықталды. Орынбасары басшысына осы жағдай туралы жазбаша баяндайды...

5-тапсырма. Қызметтік жиналыста бағынышты қызметкер бастыққа қаратып өз тарапынан сын айтқаны үшін, бастық оған әр ұсақ-түйек бойынша ұрынып, оның қызметін бақылауды күшейтті.

1. Жанжал — бұл:

в) қарама қарсы бағыттағы уәждер мен пайымдамалардың қайшы келуінің негізіндегі тайталас; г) дауда жеңіске жетуге бағытталған бақталастық; д) қарама қарсы ұстанымдардың соқтығысы? 2. Тайталас — бұл: а) қандай да бір сұрақ бойынша келіспеушілік ойын айту; б) мүдделер соқтығысы;

3. Әлеуметтік әрекеттесу субъектілерінің арасындағы жанжалдардың қажетті және жеткілікті шарттары болып табылады: а) оларда қарама қарсы пікірлер немесе пайымдамалардың болуы және ең болмағанда олардың бірінде басқаларды жеңіп шығудың уәждері мен қалауының болуы; б) оларда қарама қарсы бағыттағы уәждер немесе пайымдамалар, сонымен қатар олардың өзара тайталастық ахуалда болуы; в) олардың қарама қарсы бағыттағы ұстанымдары мен өз ұстанымдарына қол жеткізу бойынша екі тараптың белсенді әрекеттері; г) оларда қарама қарсы бағыттағы уәждер мен өз талаптары жайлы ашық арыздардың болуы; д) олардың әрқайсысының қарама қарсы мүдделерінің болуы және оларды жүзеге асыру бойынша мүмкіндіктерінің болмауы? 4. Жанжалды жағдаят — бұл: а) әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілері мүдделерінің кездейсоқ соқтығысы; б) қызметіне байланысты әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілерінің арасында тайталастың негізін қалайтын, жиналып қалған қарама қайшылықтар; в) қарым-қатынасты анықтауға бағытталған әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілері арасындағы тайталастық үдерісі;

г) жанжалдың себептері; д) жанжалдың даму кезеңі? 5. Жанжалдың себебі — бұл: а) әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілерінің қарама қарсы уәждері; б) жанжал пайда болатын мән-жайлардың тоғысуы; в) жанжал алдында орын алатын құбылыстар, оқиғалар, деректер, жағдаяттар және әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілер қызметінің белгілі бір жағдайында оны туындатады; г) әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілерінің қызметіне байланысты жиналған, олардың арасында шынайы тайталастықтың негізін қалайтын қарама қайшылықтар;

д) жанжалды туындататын нәрсе? 6. Жанжалды туындататын нәрсе — бұл: а) жанжалдың уәждері;

7. Жанжал жағдаятының бейнесі — бұл: а) жанжалды туындататын нәрсе; б) жанжалдасудың өзара әрекеттесу субъектілерінің санасында жанжал мәнінің көрініс беруі; в) әлеуметтік өзара әрекеттестік субъектін жанжалға итермелейтін шынайы ішкі қозғаушы күштер;

г) жанжалдасушы тараптардың бір біріне мәлімдейтін заты; д) жанжалдасудың өзара әрекеттесу субъектілерінің санасында жанжал мақсатының субъективтік көрінісі? 8. Жанжал — бұл: а) жанжал бастауға сылтау болатын мән-жайлардың тоғысуы; б) жанжалдың шынайы себебі; в) әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілерінің қызметіне байланысты жиналған, олардың арасында шынайы тайталастықтың негізін қалайтын қарама-қайшылықтар;

г) жанжалдың пайда болуына себеп болатын нәрсе; д) жанжалға қажетті шарт. 9. Жанжалдасушы тараптар — бұл: а) жанжал ахуалында немесе жанжалдасушыларды қолдайтын (ашық немесе құпия) әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілер; б) жанжал ахуалындағы тек әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілер; в) жанжал ахуалындағы нақты тұлғалар; г) жанжал ахуалындағы әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілер және делдал (медиатор);

д) келіссөз үдерісіндегі жанжалды шешу бойынша жанжалдасушы тараптар? 10. Екі тұлғаның соқтығысуымен сипатталатын жанжал қай түрге жатады, оның негізінде шынайы қарама-қайшылықтар жатыр және сәйкес әлеуметтік жүйенің дамуына ықпал етеді:

Трансакция — сұбхаттасушылар «Мен» деген қатынасу актінің ішінде үш ахуалда болатын бірлігі. Тапсырманың мақсаты — студенттердің трансактілік талдама негізінде әлеуметтік өзара әрекеттесуші субъектілер арасындағы жанжалдасуды бағалау дағдыларын, сонымен қатар жанжалдарды шешудің нұсқаларын іздестіруді дамыту.

Өзіңіздің мінез-құлқыңыздағы осы үш «Мен» үйлесімдігіне баға беріп көріңіз. Ол үшін төмендегі айтылған сөздерді 1-ден 10 баллға дейін бағалаңыз. Т е с т і л е у — ө з і н ө з і т е с т і л е у н ә т и ж е л е р і н ө ң д е у . Үш «Мен» бойынша жеке-жеке балл сомасын санаңыз:

Егер сізде ІІ, І, ІІІ ахуалдардың жүйелілігі шыққан болса, онда сіз жауапкершілік сезіміне иесіз, шамалы қызбасыз, бірбеткейсіз және ғибрат пен ақыл айтуға бейім емессіз дегенді білдіреді. Сізге болашақта да осы қасиеттеріңізді сақтаңыз деген тілек айтуға болады. Олар сізге қатынасу, ұжымдық еңбек, шығармашылықпен байланысты кез келген істерде өз көмегін тигізеді. Егер сізде ІІІ, І, ІІ, ахуалдардың жүйелілігі шыққан болса, онда сізге пайымдаудың тиянақтылығы тән, адамдармен өзара әрекеттестік кезінде шамадан тыс сенімділік танытуыңыз мүмкін, өз сөзіңіз бен әрекеттеріңідің салдарын ойланбастан, сіз көбінесе күмәнсіз ойлағаныңызды немесе білгеніңізді айтып саласыз. Егер бірінші орында І ахуал («Бала») болса, онда сіз өз эмоцияларыңызды әрдайым басқара алмасаңыз да, ғылыми жұмысқа бейімділігіңізді көрсете аласыз. 1-жағдаят. Тұлғаішілік өзара әрекеттестіктің талдамасын жасаңыз және оның жанжалдығын келесі жағдаяттарда бағалаңыз. Кәсіпкер салық инспекторына: «Сіз қандай негіздемеде айыппұл салдыңыз?» Инспектор: «Келіңіз, түсінісейік». Құжаттарды пайдалана отырып, айыппұлдың себебін түсіндіреді. 2-жағдаят. Келесі жағдаятта тұлғаішілік өзара әрекеттестіктің жанжалдасу трансактілік талдамасын жасаңыз. Басшы өзінің оырнбасарына кінә тағып сөйлейді: «Сіз алға қойылған міндеттердің дер кезінде орындалуын қамтамасыз ете алмадыңыз».

Тапсырма мақсаттары — арнайы әдістемелерді пайдалана отырып, студенттердің жанжал жағдаяттарының тереңдігін бағалау дағдыларын дамыту және оларда шиеленістік өзара әрекеттестікте жанжал субъектілерінің мінез-құлқы жөнінде сәйкес шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыру.

Тест «Жанжал тереңдігін бағалау»

Осы тестінің мақсаты — жанжал жағдаятын және жанжалды реттейтін субъектінің мінез-құлық сипаттамасын бағалау. Тестіде жанжал жағдаятына тікелей қатысты 8 негізгі ұстаным ұсынылған. Сіздің міндетіңіз — 5 баллдық шәкіл бойынша әр фактордың айқындығын бағалау. Сол жақтағы тестінің максималдық айқындығын бағалау 1 баллмен, оң жақ — 5 баламен. Тестідегі әр көзқарасты бағалаған соң, жанжалдың тереңдігін дәлелдейтін туралы баллдардың жалпы сомасын есептеу керек.

Кестенің жалғасы

Студенттер 4 адамнан ойын топтарына бөлінеді. Әрбір ойын тобында 2 адам жанжалдасушыларды ойнайды, 1 — менеджер және 1— медиатор (ойын барысында студенттер рөл ауыстырады). Ары қарай оқытушы ойын нұсқауы береді: Рөлдік өзара әрекеттестікке даярлануға қатысушыларға 10 мин. беріледі. Рөлдік өзара әрекеттестікке 10— 15 мин. бөлінеді.

1. Жанжалды басқару — бұл:

а) оның динамика үдерісіне мақсатты бағытта әсер ету; б) берілген жанжалға қатысты әлеуметтік жүйені дамыту немесе талқандау мүддесімен оның динамикасының үдерісіне мақсатты бағытталған, шынайы шартталған заңдармен әсер ету; в) жанжалдасушылардың арасындағы алаңдаушылық деңгейін төмендету мүддесімен бірге оларға мақсатты бағытта әсер ету; г) жанжалдасушылардың арасындағы алаңдаушылық деңгейін төмендету мүддесімен бірге жанжалдасушылардың шиеленіс жағдаятына тән бейнесін қалыптастыру үдерісіне мақсатты бағытталған, шынайы шартталған заңдармен әсер ету;

д) жанжалдасушылардың уәждеріне мақсатты бағытпен әсер ету. 2. Жанжалды басқарудың құрамына келесілер кіреді: а) болжамдау, алдын алу (ынталандыру), реттеу, шешу; б) болжамдау, алдын алу (ынталандыру), шешу;

3. Жанжалдасушы тараптардың шындықты мойындауы, шиеленістің легитимизациясы мен шиеленісті институциализациялаудың құрамына кіретіндер: а) жанжалды болжамдау; б) жанжалдың алдын алу; в) жанжалды ынталандыру; г) жанжалды реттеу;

д) жанжалды шешу. 4. Жанжалдасудың институциализациясы — бұл: а) жанжалды шешу бойынша келіссөздің орны мен уақытын белгілеу; б) жанжалдық өзара әрекеттесуді реттеу бойынша сәйкес органдар

г) жанжал кезінде бекітілген нормалар мен ережелерді мойындау және сақтау бойынша шиеленісуші тараптардың арасында келісімге қол жеткізу;

д) медиаторға жүгіну. 5. Жанжалдың легитимизациясы — бұл:

а) жанжалды шешу бойынша келіссөздің орны мен уақытын белгілеу; б) жанжалдық өзара әрекеттесуді реттеу бойынша сәйкес органдар мен жұмыс топтарын құру; в) жанжал кезінде бекітілген нормалар мен ережелерді мойындау және сақтау бойынша жанжалдасушы тараптардың арасында келісімге қол жеткізу;

6. Жанжалдарды басқару ұстанымдары келесілер болып табылады: а) жариялылық, жанжалды бағалаудың шынайлығы мен сәйкестігі, қоғамдық көзқарасты тірек ету, әсер етудің кешендік әдіс- тәсілдерін пайдалану; б) жариялылық, жанжалды бағалаудың шынайлығы мен сәйкестігі; қызмет нәтижелеріне талдама жасау, қоғамдық көзқарасты тірек ету; в) нақты-жағдаяттық тәсілдеме, жариялылық, жанжалдасушылардың оң сапаларын тірек ету, өмірбаян әдісін қолдану; г) жариялылық, қоғамдық көзқарасты тірек ету, басшылықтың мүддесін назарға алу, болжамдау;

д) болжамдау, ынталандыру, реттеу, шешу. 7. Жанжалды шешуге билікті пайдалану үлгісін төменде көрсетілген ғалымдардың қайсысы өңдеп шығарды?

д) Р. Фишер и У. Юри. 8. Жанжалды шешудің алғышарты табылады: а) жанжалдың айтарлықтай пісіп-жетілуі, жанжалдың шешілуіне субъектілердің мұқтаждығы, жанжалды шешуге қажетті ресурстар мен қаражаттың болуы; б)жанжалдың айтарлықтай пісіп-жетілуі, шиеленісуші тараптардың бірінің жоғары беделі; в) жанжалды шешуге қажетті ресурстар мен қаражаттың болуы, жанжалдың шешілуіне субъектілердің мұқтаждығы, қызметтің ұжымдық түрі; г) жанжалдасушы тараптардың бірінің жоғары беделі, қызметтің ұжымдық түрі, топтағы көшбасшылық; д)басшылықтың стилі, жанжалдасушы тараптардың бірінің жоғары беделі, қызметтің ұжымдық түрі. 9. Жанжалды шешу үлгісіне не жатады?

д)бағыну, татуласу, сендіру, келісу. 10. Жанжал жағдаятының пайда болу және даму кезеңдеріне жанжалды басқару бойынша қызметтердің қандай түрлері тән?

5-тапсырма. Жанжалдасу кезіндегі менің мінез-құлқым. Тапсырма мақсаттары — жанжалдасу кезінде тұлға мінез-құлқының негізгі мәселелері бойынша алған білімдерін пысықтау, тұлғаның өзін өзі бағалау дағдыларын дамыту және алынған тестілеудің нәтижелеріне талдама жасай білу мен өзін өзі жетілдіру және мінез-құлықты өзіндік түзету бағдарламасын өңдеуді қалыптастыру.

1-тест. Н.Шмишек әдістемесі бойынша мінез-құлық акцентуациясын бағалау. Н ұ с қ а у . Сіздерге 97 сұрақ ұсынылады, олардың әрқайсысына сіздер «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру тиіссіздер. Ойлануға көп уақыт жіібермеңіздер. Бұл жерде «жаман» немесе «жақсы» жауаптар

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у (кестені қараңыз).

Жауаптардың кілттерімен сәйкес келетін сан акцентуацияның сәйкес типінің коэффициенттік мәніне көбейтіледі. Егер алынған жауаптың нәтижесі 18 баллдан асса, онда берілген акцентуацияның типі анықтықты көрсетеді. Егер сіз «Жалған» көзқарасында 5 баллдан астам жиған болсаңыз, онде алынған нәтижеге сенуге болады. Төменде мінез-құлық акцентуациясының негізгі типтерінің мінез-құлықтық сипаттамасы келтірілген. 1. Гипертимдік тип. Жоғары көңіл-күйімен ерекшеленеді, оптимист, өте тез араласқыш, бір істен екіншісіне жылдам ауысады. Бастаған ісін соңына дейін аяқтамайды, жүгенсіз, моральға қайшы

әрекеттерге бейім, сөзінде тұрмайды, өзін өзі бағалауы жоғары. жанжалшыл, жанжалдың бастамашысы ретінде жиі көрінедді. 2. Дистимдік тип. Гипертимдік типке қарама қарсы. Түңілген көңіл-күйде, қатынасқа түспейтін, жалғыздықты таңдайтын, тұйық өмір салтын ұстанатын, өз бағалауын төмендетуге бейім типтер. Айналасындағылармен жанжалдасуға сирек түседі. Достықты, әділдікті жоғары бағалайды. 3. Циклоидтық тип. Көңіл-күйінің жиі кезеңді ауысып отыруымен ерекшеленеді. Көңіл-күйі көтеріңкі кездері іс-әрекеті гипертимдік, ал түскен кезде — дистимдік, өзіне бағалауы тұрақсыз. Жанжалдасуға әсіресе көңіл-күйі көтеріңкі кезде түседі. Жанжал кезінде болжаусыз. 4. Қозғыш тип. Араласу кезінде төмен қатынасумен ерекшеленеді. Беймаза, түнерген, көргенсіздік пен балағаттауға бейім. Ұжымға сыйымсыз, отбасында өктем адам. Эмоциялық сабырлы кезінде адал, тиянақты. Эмоциялық қозу кезінде ашушаң, өз мінез-құлқын нашар бақылайды.

Көбінесе жанжалдың бастаушысы болады және белсенділік көрсетеді. 5. Мүдіргіш тип. Адамдармен араласқанда сабырлылығымен ерекшеленеді, беймаза, ақыл үйретуге бейім, көбінесе «Ата-ана» көзқарасын ұстанады. Кез келген істе жоғары көрсеткішке талпынады, өзіне жоғары талап қояды, әлеуметтік әділеттікке сезімтал. Өкпешіл, әлсіз, күдікшіл, кек алғыш, қызғаншақ. Өзін өзі бағалауы адекватсыз. Жанжалшыл, көбінесе жанжалдың бастаушысы болады және белсенділік көрсетеді. 6. Тақуа тип. Адалдығымен, тиянақтылығы және істе салмақтылығымен ерекшеленеді. Қызметтік қатынаста — бюрократ, формалист, көшбасшылықты басқаларға жеңіл өткізіп береді. Жанжалға сирек қатысады. Дегенмен оның формализмі жанжал жағдаяттарына арандатуы мүмкін. Жанжал кезінде өзін селқос ұстайды. 7. Үрейлі тип. Төмен қатынасуымен, өзіне сенімсіздігімен, минорлық көңіл-күйімен ерекшеленеді. Өзін өзі төмен бағалайды. Сонымен бірге оған достық ықылас, өзіне сын көзбен қарайшылық, елгезектік сияқты мінез тән. Жанжал кездерін селқос, мінез-құлық стратегиясының басымды рөлін – кету және көну - ойнай отырып, жанжалға сирек түседі. 8. Эмотивтік тип. Тар ортада араласуға талпынуымен ерекшеленеді. Аздаған таңдаулы адамдардың ортасында жақсы қатынас орнатады. Өте сезімтал. Жылауық. Сонымен қоса оған мейірімділік, есіркегіштік, парызды өткір сезіну, елгезектік тән.

Жанжалға сирек түседі. Жанжал кезінде селқос рөлде, көнуге бейім. 9. Демонстративтік тип. Байланысты жеңіл орнатуымен, көшбасшылыққа талпынумен, билік пен атаққұмарлығымен ерекшеленеді. Биязы, артистілігі бар. Сонымен бірге осы типтес адамдар тәкаппар, екіжүзді, мақтаншақ.

Жанжалшыл. Жанжал кезінде белсенді. 10. Экзальтациялық тип (лат. exaltatіo — шаттану, қозу күйінде, жанға батар сергектік). Жоғары дәрежеде қатынасуымен ерекшеленеді. Сөзшең, ғашық болғыш. Достары мен жақын туыстарына ынтық және зейінді, бір мезеттік көңіл-күйге ұшырағыш.

2-тест. Өзіндік жанжалдасуға бағалау Әр сұрақта үш нұсқаның бір жауабын таңдаңыз. Егер қандай да бір сұраққа жауап бере алмаған болсаңыз, онда жиналған баллдарды санаған кезде сол сұраққа екі ұпай қосыңыз. 1. Қоғамдық көлікте дау шықты деп көзге елестетіңіз. Сіз қандай әрекет жасайсыз?

2. Жиналыста басшылардың жіберген қателеріне сын айтасыз ба?

3. Сіздің тікелей басшыңыз сізге тиімсіз болып көрінетін жұмысының жоспарын баяндауда. Жақсырақ болып көрінетін өз жоспарыңызды сіз ұсынасыз ба?

4. Сіз өз әріптестеріңізбен, достарыңызбен таласқанды жақсы көресіз бе? а) Тек өкпелемейтін адамдармен және таласу біздің қарым- қатынасымызды бұзбаған жағдайда;

5. Әлдекім сіздің алдыңызда кезексіз өтіп кетуге тырысады. Сіздің әрекетіңіз: а) мен одан кем емеспін деп ойлаймын, мен де кезекті айналып өтуге тырысамын;

6. Батыл идеялы, бірақ кателіктері бар жоба қарастырылып жатқанын көзіңңізге елестетіңіз. Бұл жұмыстың тағдыры сіздің көзқарасыңызға байланысты екеніні білесіз. Сіз не істейсіз?

а) осы жобаның жақсы жақтары да, теріс жақтары туралы да айтамын; б) жобаның жақсы жақтарын бөлек қарастырып, жоба авторына оны ары қарай өңдеуді жалғастыру мүмкіндігін беруді ұсынамын;

в) сын айтамын: жаңашыл болу үшін кателік жіберуге болмайды. 7. Енеңіз үнемділік пен жинақтылық, сіздің ысырапшылдығыңыз туралы айтатынын, ал өзі болса анда-санда қымбат көне дүниелерді сатып алатынын көзіңізге елесетіңіз. Ол өзінің соңғы сатып алған заты жайлы сіздің көзқарасыңызды білгісі келеді. Сіз оған не дейсіз?

8. Саябақта темекі шегіп тұрған жеткіншектерді кездестірдіңіз. Оларға не дейсіз?

а) оларға ескерту жасаймын б) бөтен, нашар тәрбиеленген балалар үшін көңіл-күйімді бұзып қайтем деп ойлаймын;

в) бұл қоғамдық жерде болмағанда, мен оларға ұрсып тастар едім. 9. Мейрамханада даяшының сізден артық ақша алғанын байқап қалдыңыз. Не істейсіз? а) мен оған шағымдану әдісін табамын, оны жазаласын немесе тіптен жұмыстан босатылсын; б) иә, бірақ мен оған қандай да бір наразылығымды білдірсем де, бұл әрекетім бірнәрсені өзгерте алар ма екен; в) қызмет көрсетушілерге – аспазға, еден жуушыға тиісемін немесе ашуымды әйелімнен аламын. 11. Сіз жасөспірім ұлыңызбен дауласу кезінде оның айтқаны дұрыс

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у (кестені қараңыз). Әрбір жауап 1-ден 4 ұпайға дейін бағаланады.

30 - 44 ұпай. Сіз әдепті адамсыз. Жанжалдарды ұнатпайсыз. Олардың тігісін жатқызуды білесіз, сындарлы жағдаяттардан жеңіл арыласыз. Егер сіздің дауға араласуыңызға тура келетін болса, онда өзіңіздің қызметтік жағдайыңызға немесе достық қарым-қатынасыңызға осының қандай әсері болатынын ескересіз. Сіз айналадағыларға жағымды болуға тырысасыз, дегенмен оларға көмек керек болған жағдайда, сіз әрдайым көмек көрсетуге бел буа алмайсыз. Осылайша сіз басқалардың алдында қадіріңізді жоғалтып алам деп ойламайсыз ба? 15 - 29 ұпай. Сіз туралы жанжалшыл адам деп айтады. Өзіңіздің қызметтік немесе жеке қарым-қатынасыңызға қалай әсер ететініне қарамастан, сіз өз көзқарасыңызды табанды түрде қорғайсыз.Осы мінезіңіз үшін сізді жұрт сыйлайды. 14 ұпайға дейін. Сіз ұсақ-түйекшіл адамсыз, көбінесе артық болып тұратын дауларға себеп-сылтау іздейсіз. Тек өзіңіз үшін пайдалы болған жағдайда ғана сын айтуды ұнатасыз. Сіздікі дұрыс болмаса да, өз көзқарасыңызды зорлап міндеттейсіз. Сізді жанжалдасуды ұнатады деп санайтын болса, сіз оған ренжімейсіз. Ойланыңыз, сіздің мінез- құлқыңыздың артында өз құзіретсіздігіңіздің кешені жатқан жоқ па?

3-тест. Жанжал кезіндегі мінез-құлық тактикасы Тест екі бөліктен тұрады: «Жанжалдан қашушы» және «Бұза-жара қимылдаушы». Екі бөлігінің құрамында 10 пікірден бар. Олардың әрқайсысы «иә» немесе «жоқ» деген жауаптарды талап етеді. Сіз өз таңдауыңызды жасау керексіз. «Иә» жауабына 1 балл, «жоқ» жауабына 0 балл есептесіз. Осы тестінің көмегімен сіз өзіңізді, сонымен бірге сізді қызықтыратын адамды да бағалай аласыз.

Жанжалдан қашушы

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у . 8 — 10 балл — сіздің мінез-құлқыңызда жанжалдасуға беталыс анық байқалады; 4 — 7 балл — мінез-құлқыңызда жанжалдасуға беталыс орташа байқалады; 1 — 3 балл — беталыс байқалмайды.

Бұза-жара қимылдаушы

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у . 8 — 10 балл бұза-жара қимылдаудың айқын беталысын дәлелдейді; 4-7 балл — бұза-жара қимылдаудың орташа беталысын айқындайды; 1 - 3 балл — бұза-жара қимылдаудың беталысы айқындалмаған. 4-тест. Дж. Г. Скотт әдістемесі бойынша жанжал кезіндегі мінез- құлықтың стратегиясын бағалау Егер жанжал кезіндегі сізге белгілі мінез-құлықтың бес стратегиясының кез келгені жағдаяттың талаптарына сай келетін болса, онда оның оң нәтиже беретіні анық. Дегенмен көп адамдар шынайы мән- жайлармен санасып емес, жеке ішкі ниеттері мен қалыптасып қалған әдеттеріне сүйене отырып, осы стратегиялардың бірін басым түрде пайдалануға құштар болады. Болашақта сіз стратегиялар репертуарының ауқымын кеңейте аласыз, бірақ қазір келесі кестенің көмегімен жанжал жағдаяттарындағы өз мінез-құлқыңыздың «сүйікті» стилін анықтап алуға тырысыңыз. Оны толтыра отырып, соңғы бірнеше жыл ішінде жанжал жағдаяттарындағы әдеттегі өз мінез-құлқыңызды елестетіңіз.

Көрсетілген төрт стратегия бойынша ретке келтіріңіз. Ол үшін әрбір төрт бағанға сандарды жүйелі түрде қойып шығыңыз (1-ден 5-ке дейін). 1 саны стиль санаты бойынша бірінші орынды (дәреже) алады дегенді білдіреді, 5 саны — соңғы орын (дәреже). Мысалы, «Бәрінен де жиі қолданамын» санаты үшін дәрежелер жүйесі келесі түрде болуы мүмкін: табандылық — 4; кету — 3; бейімделу — 5; ымыра — 2; ынтымақтастық — 1. Толтырылған кесте сіз қай стильді жиі қолданатыныңыз, қайсысы – ең жақсысы, қайсысы - ең үздік нәтижелер әкеледі және қайсысы сіз үшін жайлырақ екендігі жайлы көрнекі түсінік береді. Бұл бір ғана стиль (сіздің сүйікті) немесе әртүрлі стильдер болуы мүмкін. Түрлі стильдерді пайдалану қабілетіңізді дамыта отырып, жанжал жағдаятында өз мінез-құлқыңызды тиімділеу еткіңіз келсе, онда кез келген нәтиже сізге ой тастайтын ақпарат береді.

6- тапсырма. Тренингтік жаттығулар.

Тапсырма мақсаттары — студенттердің тиімді қатынасу және жанжал кезінде оңтайлы мінез-құлық дағдыларын дамыту, әлеуметтік өзара әрекеттестік кезіндегі күрдеоі және сындарлы жағдаяттарда мінез- құлықты басқара білуді қалыптастыру.

1-жаттығу. Жанжал кезінде оңтайлы мінез-құлықты өзіндік бағалау. Жанжалдың сіздің қатысуыңызбен 11 көзқарас бойынша іс- әрекеттеріңіздің талдамасын жасаңыз және оларды 5 баллдық шәкілмен келесі матрица бойынша бағалаңыз: 1 деген баға қандай да бір көзақарасқа сіздің мінез-құлқыңыздың толық сәйкес келуін білдіреді, 5 — бұндай мінез- құлық сізге тән емес.

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у .

Барлық көзқарастар бойынша «3» көрсеткішінен оңға қарай ауытқу - сіздің жанжал кезінде айтарлықтай оңтайлы мінез-құлық таныта алатыныңыздың айғағы. Осы көрсеткіштің солға қарай ауытқуы сіздің оңтайлы мінез-құлық таныта алмайтыныңыздың айғағы болып табылады. Бұндай жағдайда сізге жанжал кезінде айтарлықтай оңтайлы мінез-құлық таныту дағдыларыңыздың дамымау себептеріне талдама жасау және жаттығулармен айналысу қажет.

2-жаттығу. Жанжал кезіндегі «дана мінез-құлыққа» баға беру.

Сіздің қатысуыңызбен өткен жалжал кезіндегі іс-әрекеттеріңіздің талдамасын «дана мінез-құлықтың» 5 көзқарасы бойынша жасаңыз және оларды 5 баллдық шәкілмен келесі матрица бойынша бағалаңыз.

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у .

Барлық көзқарастар бойынша «3» көрсеткішінен солға қарай ауытқу - сіздің жанжал кезінде айтарлықтай «дана мінез-құлық» таныта алатыныңыздың айғағы. Солға қарай ауытқу сіздің жанжал кезінде айтарлықтай «дана мінез- құлық» таныта алмайтыныңыздың айғағы болып табылады. Бұндай жағдайда сізге жанжал кезінде оңтайлы мінез-құлықтың технологиясына жүгіну және жаттығулармен айналысу қажет.

3- жаттығу. Эмпатияны дамыту. 1. Ойланыңызшы, мынандай сұрақтарға жауап беруге қабілеттісіз бе: «Менің басымнан не өтіп жатыр?», «Осы сәттегі менің қалауым не?», «Мен оны не үшін жасап отырмын?» Егер сіз осы сұрақтарға жауап бере алатын болсаңыз, онда сіз басқалар үшін ойлану қабілетіне иесіз. 2. Сіз кейде бір біріне ұқсас жағдаяттарда не себепті әрқалай әрекеттер жасайтыныңыз жайлы ойланыңыз және шешім жасаңыз. Нақты оқиғаларды есіңізге түсіріңіз. Өз іс-әрекеттеріңіздің себептерін білу қажет. Бұл сізге басқа адамдардың іс-әрекеттерінің себептерін ұғынуға көмек береді. 3. Өзіңізге жақпайтын адамның есімін есіңізге түсіріңіз. Ол не себепті сізге жақпайды? 4. Сіздің ойыңызша өзінің далбаса көзқарасын сұхбаттасыңыздың қорғаған кезін есіңізге түсіріңіз. Қалай ойлайсыз, ол неге солай жасады? 5. Сіз сөз алған адамды тыңдаған кезде, ол бірнәрсені айта отырып, басқа нәрсені меңзеп отыр деп ойлаған кездеріңіз болды ма? Неге солай ойладыңыз? 6. Егер сіз басқа адамдардың қобалжулары мен ниеттерін түсіну қабілетіңізді дамытамын десеңіз, өзіңіздің бойыңызда бақылау әдетін қалыптастыра біліңіз. 7. Сурет галереясында болған кезде суреттерді мұқият қарап жүрген адамдарды бақылап көріңіз: а) қуанышты оқиғаны суреттеген, б) мұңды немесе қайғылы оқиғаны суреттеген. Екі топтағы адамдардың бет- әлпеттеріне, мүсіндеріне, ымдарына, өзара ой алсмасу сипаттарына зер сала отырып, олардың мінез-құлықтарын салыстырыңыз. Айырмашылықтар байқадыңыз ба?

4-жаттығу. «Жіті күйзеліс жағдаяты кезіндегі жедел жәрдем» аутотренингі. Бірінші және басты ереже: жіті күйзеліс жағдаятында ешқандай шешімдер қабылдамаған жөн (адам өмірін сақтау туралы сөз болатын табиғи апаттарды қоспағанда).

Мына кеңеске құлақ асыңыз: 10-ға дейін санаңыз.

Тыныс алуыңызды бақылаңыз. Мұрныңыз арқылы ақырындап ауа тартыңыз да, біршама уақыт деміңізді кідіртіңіз. Деміңізді сыртқа тынысыңызға байланысты сезімдеріңізге назар аудара отырып, өте баяу,

1. Егер күйзеліс жағдаяты сіздің басыңызға бір орынжайда түсетін болса, онда қысымды келесі әдістермен басуға болады. Орныңыздан тұрыңыз, қажет болған жағдайда кешірім өтініп, орынжайдан шығып кетіңіз; мысалы, сіз жалғыз бола тұру үшін, дәретханаға немесе қандай да бір басқа жерге шығып кету мүмкіндігіңіз бар. Маңдайыңызды, самай мен білектеріңізді суық сумен шайып алуға болатын кез келген мүмкіндікті пайдаланыңыз. Жайлап жан-жағыңызға қараңыз, тіптен сіз тұрған сол орынжай сізге бұрыннан таныс немесе айтарлықтай көз үйренген болса да, солай жасаңыз. Бір заттан екінші затқа жанарыңызды ауыстыра отырып, олардың сырт пішінін сипаттаңыз. Содан соң терезеден аспанға қараңыз. Нені көріп тұрғаныңызға зейін салыңыз. Сіз аспанға соңғы рет қашан қарап едіңіз? Әлем ғажап емес пе!? Стақанға су құйып алыңыз да (ең болмаса алақандарыңызға), жинақтала отырып, суды асықпай ішіңіз. Зейініңізді тамағыңызбен судың қалай ағып жатқанына топтастырыңыз. Бойыңызды тіктеңіз, мойныңыз бен иықтарыңызды босатып, басыңыз бен қолдарыңызды еденге қарай еркін салбыратыңыз да, аяқтарыңызды иықтарыңыздың еніне қарай алшақтатып басыңыз. Терең дем алыңыз, өз тыныс алуыңызды бақылаңыз. Осылай 1-2 мин. бойы жасаңыз. Содан кейін денеңізді тіктеңіз (басыңыз айналып кетпейтіндей, абайлап қимылдаңыз). 2. Егер күйзеліс жағдаяты сізді орынжайдан тыс жерде басыңызға түсетін болса, онда жинақтала отырып, келесі жаттығуларды орындауға тырысыңыз. Жан-жағыңызға қараңыз. Айналаңыздағы заттарға түрлі көзқараспен қарап көріңіз, көзге түскен заттардың барлығының атауларын ойша атап шығыңыз. Аспанға мұқият қарай отырып, көріп тұрған нәрселердің атауларын ішіңізден атап шығыңыз. Қандай да бір ұсақ зат (жапырақ, шыбық, тас) тауып алыңыз да, оған мұқият зер салыңыз. Пішінімен, түсімен, құрылымымен көзіңізді жұмып, нақты елесетете алатындай дәрежеде танысу үшін, 4 мин. артық уақыт затты қарап алыңыз. Егер су ішу мүмкіндігіңіз бар болса, оны пайдаланып қалыңыз - зейініңізді тамағыңызбен судың қалай ағып жатқанына топтастырып, жайлап ішіңіз. Тыныс алуыңызды бақылаңыз. Мұрныңыз арқылы ақырын дем алыңыз:тынысыңызды ішке тартыңыз да, біршама уақыт деміңізді кідіртіңіз, содан кейін жайлап мұрныңыз арқылы деміңізді сыртқа шығарыңыз. Назарыңызды әрбір тыныс алу кезінде иықтарыңыздың қалай жеңілденіп, төмен түскеніне топтастырыңыз. Жайлы сезім екендігі рас емес пе? Рахаттаныңыз!

7-тапсырма. Тренинг жаттығуларын тестілеу және өңдеу.

Тапсырма мақсаттары — жанжал кезінде шешуге бағытталған келіссөз үдерісін жүргізудің негізгі мәселелері бойынша студенттердің білімін пысықтау, келіссөздерге қатысуға психологиялық даярлық және тренинг жаттығулары барысында осындай даярлықты қалыптастыру бойынша олардың өзін өзі бағалау дағдыларын дамыту.

Н ұ с қ а у . Сізге әрқайсысына «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру қажет болатын 16 сұрақ ұсынылады. Егер сіз сұхбатты епті жүргізудің құпияларын меңгерген болсаңыз, онда бұл айналаңыздағы адамдармен араласуға және бәсекелестік шарттарының өзінде де өз мақсаттарыңызға жетуге көмегін тигізеді. Төмендегі берілген тест, сіз алғаш рет өтетін болсаңыз да, сізге қандай да бір дарындылық қабілеті берілгенін немесе дипломатиялық дағдылардың ең болмағанда минимумын меңгеру үшін шұғыл күш салу қажет екендігін талдап алуға көмектесуді көздейді. Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у . Бақылау мақсатындағы жауаптармен сәйкес келетін әрбір жайап үшін өзіңізге 1 балл есептеңіз.

Бақылау мақсатындағы жауаптар

0-ден 5-ке дейінгі баллдардың сомасы — сіз келіссөз жүргізуге даяр емессіз. Сізге өзіңізбен жұмыс істеген жөн. 6 – 11 баллдар сомасы — жалпы сіз келіссөз жүргізуге даярланғансыз, бірақ келіссөз барысында күтпеген жерден мінез- құлқыңыздың өктемдігі көрініс беру қаупі бар. Сізге өзіңізбен жұмыс істеуді жалғастыра беру керек. Ең бастысы – ұстамды болуға үйрену. 12 - 16 баллдар сомасы - сіз келіссөз жүргізудің ең жоғары даярлығын меңгергенсіз және келіссөздерді жеңіл және еркін жүргізе аласыз. Бірақ келіссөзге қатысушы әріптестеріңіз осы жеңілдік пен еркіндіктің астарында арамдық пен жасандылық жатыр деп ойлап қалулары мүмкін екендігін ұмытпағаныңыз жөн.

2-тест. Іскери келіссөздерді қалай жүргізу керек Н ұ с қ а у . 9 сұрақтың әрқайсысына «а», «б» немесе «в» жауаптарын белгілеуіңіз қажет.

2. Келіссөздер кезінде сіз бір ғана шешімге келуге тырысасыз ба?

3. Бітімге келу үшін көнесіз бе, әлде артықшылықты талап етесіз бе?

4. Келіссөздер кезінде сіз «төменгі шекараны», яғни жол берілетін нашар нұсқалар түрінде алынатын келіссөз нәтижесін белгілейсіз бе?

5. Келіссөздер кезінде сіз ұсыныстар жасайсыз ба, әлде қоқан-лоқы көрсетесіз бе?

6. Келіссөздер кезінде өз көзқарасыңызды өзгертесіз бе?

7. Келіссөздер кезінде оған қатысушыларға сенесіз бе?

8. Келіссөз қатысушылары мен шешімдерге қатысты сіз қатаң талапшысыз ба?

9. Келіссөз кезінде қарым-қатынастарды сақтап қалу үшін көнесіз бе?

Егер сізде «а» тобының жауаптары көбірек болса, сіздің келіссөз жүргізу стиліңіз — көнгіштік. Келіссөздер мақсаты — ымыра. Егер сізде «б» тобының жауаптары көбірек болса, сіздің келіссөз жүргізу стиліңіз — қатаңдық, қысым. Келіссөздер мақсаты — тек жеңіс, бұл ретте тек біржақты, өз тарапыңыздан. Егер сізде «в» тобының жауаптары көбірек болса, сіздің келіссөз жүргізу стиліңіз — ынтымақтастық. Мақсат — өзара пайдалы шешімдер.

8-тапсырма. Тестілеу әдісімен тұлғаның өзін өзі бағалауы.

Тапсырма мақсаттары — тұлғаның ішкі шиеленістері теориясының негізгі мәсеелелері бойынша студенттердің білімдерін пысықтау, тұлғаның өзін өзі бағалау дағыдыларын дамыту және алынған тест нәтижелеріне талдама жасай білу мен өзін өзі жетілдіру, сонымен бірге мінез-құлықты өзіндік түзетудің бағдарламасын қалыптастыру.

Осы тест — американдық психолог Р. Кэттел өңдеп шығарған, 16-фак- торлық сауалнаманың түрлендірілген, жеңілдетілген нұсқасы және тұлғаның бастапқы жалпы ерекшеліктерін, яғни оның құрылымына кіретін және адамның белгілі бір реакциясының себебі болып табылатын факторларды анықтауға арналған.

Ол өңдеуге және талдауға жеңіл.

Н ұ с қ а у . Әр сұраққа жауаптың бір нұсқасын («а», «б», «в») таңдаңыз. Сұрақты оқығанда ұзақ ойланбастан, жалпы жағдаятты көзіңізге елестетуге және сіз үшін оның қаншалықты үйреншікті екенін бағалауға тырысыңыз. Барлық сұрақтарда «б» нұсқасы нақты таңдауды талап етпейтін немесе бір мағыналы жауапты бермей кетуге мүмкіндік беретін жағдайларға сәйке келеді. Дей тұрғанмен, осындай жауаптарды шамадан тыс пайдаланбаңыз. «Қате» немесе «дұрыс» жауаптар жоқ екенін есте сақтаңыз – әр адамның жеке көзқарасқа құқығы бар. 1. Мен жұрттан алыс жерде өмір сүре алар едім:

а) иә; б) кейде; в) жоқ. 2. Кейде мен өзімді ешқандай себепсіз жаман сезінемін:

а) иә; б) білмеймін; в) жоқ. 3. Қандай да бір оқиғаны оқып отырғанда, мені барша жай-жапсары қызықтырады:

а) иә; б) кейде; в) сирек. 4. Достарым мені мазақ еткенде, мен әдетте олармен бірге күлемін және мүлдем ренжімеймін:

а) дұрыс; б) білмеймін; в) дұрыс емес. 5. Менің назарымды біршама аударып әкету:

6. Маған ұнайтын дос:

7. Кәсіпорында маған қызықты болды:

8. Өзіме қажат болған жағдайда, менің күш-қуатым әрқашан жеткілікті:

а) иә; б) айту қиын; в) жоқ. 9. Мен өзімнің құпия ойларымды жария ететін шығармын: а) өзімнің жақсы достарыма;

10. Мен кәміл сенетін идеяларыма адамдардың қарама-қарсы ойларын байсалды түрде тыңдай аламын:

а) дұрыс; б) жауап беру қиын; в) дұрыс емес. 11. Сақ және ұқыптылығым соншалық, басқа адамдармен салыстырғанда аяқ асты жағдайлар менімен аздау болады:

а) иә; б) айту қиын; в) жоқ. 12. Көптеген адамдармен салыстырғанда, мен өтірікті сирек айтамын деп ойлаймын: а) дұрыс; б) жауап беру қиын; в) жоқ. 13. Мен жұмыс істеуді таңдар едім:

14. Менің істегендерім сәтсіз болып шығады:

а) сирек; б) кейде; в) жиі. 15. Жұрт менің идеяларымды жүзеге асыру мүмкін емес деп айтқанның өзінде де мені бұл тоқтата алмайды:

а) дұрыс; б) білмеймін; в) дұрыс емес. 16. Көптеген адамдар жасайтындай, мен қалжыңдарға қатты дауыс шығарып күлмеуге тырысамын:

а) дұрыс; б) білмеймін; в) дұрыс емес. 17. Жоспар құруға жіберілген күш-жігер:

а) ешқашан артық болмайды; б) айту қиын; в) оған тұрмайды. 18. Маған талғампаз, талғамы нәзік адамдардан гөрі, ашық және турашыл адамдармен жұмыс істеген ұнайды:

а) иә; б) білмеймін; в) жоқ. 19. Маған біраз ыңғайсыз болса да, басқа адаммен кездесуді оған ыңғайлы уақытқа белгілеуге келісу мен үшін жағымды:

а) иә; б) кейде; в) жоқ. 20. Мен ұйқтауға жатқанда:

а) тез ұйқыға кетемін; б) әрқалай; в) қиналып ұйқтаймын. 21. Дүкенде жұмыс істесем, қалар едім:

а) витриналарды безендіруді; б) білмеймін; в) кассир болуды. 22. Мен артық көремін:

23. Тиянақты, талапшыл адамдар менімен сыйыса алмайды: а) дұрыс; б) кейде; в) дұрыс емес. 24. Адамдар мен туралы жаман ойласа да, мен олардың көзқарасын өзгертуге тырыспаймын, өзімше әрекеттенуді жалғастыра беремін.

а) иә; б) айту қиын; в) жоқ. 25. Кейде таңертеңгі уақытта ешкіммен тілдескім келмейтін кездерім болып тұрады:

а) жиі; б) кейде; в) ешқашан. 26. Менің ішім пысады:

а) жиі; б) кейде; в) ешқашан. 27. Тіптен ең драматикалық оқиғалар бір жыл өткен соң, менің жанымда ешқандай із қалдыра алмайды деп ойлаймын:

а) иә; б) айту қиын; в) дұрыс емес. 28. Менің ойымша... болу қызықты:

29. Өте қиын және көп күш-жігер талап ететін сұрақты шешу кезінде мен... тырысамын:

30. Түнде маған фантастикалық немесе мағынасыз түстер кіреді: а) иә; б) кейде; в) жоқ. Осы тест сіздің мінезіңіз жайлы толық түсініктеме бере алмайды және абсолюттік шындыққа ұмтылмайды. Дегенмен ол тұлғаның кейбір ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді: көпшілдік, эмоциялық тұрақтылық, адалдық, тәртіптілік.

Тест кілті және нәтижелерді бағалау. 1. 1, 7, 9, 13, 19, 25 сұрақтарына алынған жауаптардың баллдар сомасы сіздің көпшіл немесе тұйық адам екеніңіз жайлы айтады. Егер баллдар сомасы 8-ден аспаса, онда сіз басқалардың ортасына мұқтаж емес деуге болатын шығар және, жұрт айтпақшы, байланысқа жоқсыз. Сіз таныстарыңызға күмәнмен қарауыңыз және басқалар туралы қатаң пікір түюіңіз әбден мүмкін. Ал бұл еш қиындықсыз ашық-жарқын жүре беретін жақын достарымыздың ортасын шектейтінін бәріміз білеміз. Егер баллдар сомасы 8-ден жоғары болса, онда сіз көпшіл және мейірімдісіз, ақжарқын және ақжүрексіз. Сіздің мінезіңізге шынайылық пен еркіндік, адамдарға деген зейінділік пен көңілшектік тән. Сіз сыннан өте қорқасыз. Мамандық таңдаған кезде осыған назар аудару керек. Сізге «адам-адам» тектес, адамдармен ұдайы қатынаста, ұжымдық іс- әрекетте болатын кәсіпті таңдауды ұсынуға болады. 2. Егер 2, 5, 8, 14, 20, 26-шы сұрақтарға алынған жауаптардың баллдар сомасы сіздің эмоциялық тұрақтылығыңыз немесе тұрақсыздығыңызды көрсетеді. Егер баллдар сомасы 7-ден аз болса, онда сіз сезімге берілгіш және көңіл-күйіңіздің лезде ауысуына бейім адам шығарсыз. Жоғары баға алу ұстамды, сабырлы, заттарға көзқарасы шынайырақ адамдарға тән. 3. Егер 3, 6, 15,18, 21, 27-ші сұрақтарға жауаптардан алынған баллдар сомасы 7-ден аз болса, онда сіз жалпы қабылданған нормаларды, мінез-құлық ережелеріне жеңіл еретін, пысық және адал адамсыз. Сізге біршама шектеулік, «жерге жақындық», ұсақ-түйекке тым мән беру тән болуы мүмкін. Жоғары баға алған болсаңыз, онда сіздің қиялыңыз бай, шығармашылық әлеуетіңіз жоғары адамсыз. Сонда да «көктен түскендей» болып жүрмеуге тырысыңыз. Бұл тіршіліктің сәтсіздіктеріне алып келеді. 4. Егер 4, 10, 16, 22, 24 және 28-ші сұрақтарға жауаптардан алынған баллдар сомасы 5-тен асса, онда сізге алды-артын болжағыштық пен сақтық тән болуы мүмкін. Сіз айтарлықтай көрегенсіз, оқиғалар мен айналаңыздағы адамдарды ақылмен және парасатпен бағалай білесіз. Төмен бағалау сіздің мінезіңізге тік мінезділік, шынайылық және жан тазалығы тән екені жайлы айтады. 5. Егер11, 12, 17, 23, 29 және 30-шы сұрақтарға жауаптардан алынған баллдар сомасы 6-ден аз болса, онда сіздің өзіңізді бақылау мен тәртіп жағынан жағдайыңыз жақсы болуы неғайбыл сияқты. Әдетте психологтар бұндай адамдарға ішкі шиеленіс тән деп айтады. 6 баллдан астам бағалау кезінде сіз бәлкім мақсаттарыңызға ұмтылатын адам боларсыз, өз эмоцияларыңыз бен мінезіңізді жақсы бақылайсыз, сіз үшін ортақ қабылданған ережелерді ұстану қиындық туындатпайды.

2-тест. Өзін өзі бағалау (1-ші нұсқа) Н ұ с қ а у . Әр адамда идеал мен тұлғаның ең құнды қасиеттері жайлы белгілі бір түсінік қалыптасады. Олар өзін өзі тәрбиелеу кезінде осы қасиеттерді тірек етеді. Адамдардың қандай қасиеттерін сіз айрықша қадірлейсіз? Осы тұрғыда олардың көзқарастары әрқалай қалыптасады. Сондықтан өзін өзі тәрбиелеудің нәтижелері де бір бірімен сәйкес келе бермейді. Сіздің идеал жайлы түсінігіңіз қандай? Осыны талдап алуға екі кезеңде орындалатын келесі тапсырма көмектеседі.

Бірінші кезең.

Психологиялық зерттеудің барлық қатысушыларының осы сапаларды бірдей қабылдауына жағдай жасау мақсатында, оларға келесідей түсінік береміз.

Екінші кезең. 1-ші жиынтықта теріліп жазылған тұлға қасиеттерінің ішінен өзіңіздің бойыңыздағы шын мәніндегі барын дөңгелектеп белгілеңіз. Енді қасиеттердің ІІ жиынтығына, содан кейін ІІІ және ІV жиынтықтарға өтіңіз.

Д е р е к т е р д і ө ң д е у . 1. Бойыңыздағы қасиеттеріңіздің шын мәніндегі санын есептеңіз (Р). 2. Өзіңіз теріп алған идеалдық қасиеттердің санын есептеңіз (И), ал содан соң олардың пайыздық ара қатынасын санаңыз:

Нәтижелерін бағалау шәкілімен салыстырыңыз (230 б. кестені қараңыз).Тест 2. Өзін өзі бағалау (2-ші нұсқа) Н ұ с қ а у . 1 . Тұлғаның 20 қасиетінің тізімін мұқият оқып шығыңыз: тиянақтылық, жайнақылық, мейірімділік, табандылық, ақыл, шыншылдық, бірбеткейлік, дербестік, қарапайымдылық, араласқыштық, тәкаппарлық, немқұрайлық, еріншектік, менмендік, қорқақтық, сараңдық, күмәншілдік, өркөкіректік, арсыздық. 2. 1-ші «Идеал» нөмірмен (дәрежемен) берілген бағанға адамдардың бойындағы жоғарыда көрсетілген, сіз аса қадірлейтін қаситеттерді жазыңыз, 2 нөмірлі бағанға — сіз сәл аздау қадірлейтін , осылайша мәні бойынша азая беретін қасиеттерді жазып шығыңыз. 13- ші нөмірге адамдардың өзіңіз жеңіл кешіре алатын жоғарыда көрсетілген қасиеттерді (кемшіліктерді) көрсетіңіз (бәрімізге белгілі, адам мінсіз болмайды, әркімнің өз кемшілігі бар, сондықтан сіз бірін кешірсеңіз, екіншісін кешіпе алмайсыз), 14-ші нөмірге кешіруге қиындау және т.б. кемшілікті, ал 20 нөмірлі бағанға сіздің көзқарасыңыз бойынша, адамдардың ең жексұрын қасиеттерін жазыңыз. 3. 1-ші нөмірлі (дәрежелі) 2-ші «Мен» деген бағанға сіздің бойыңызда ең жақсы дамыған (бұл құндылық па немесе кемшілік пе, оған байланысты емес) жоғарыда көрсетілген қасиеттерді 2 нөмірге — сізде аздау дамыған және т.б. қасиеттерді азаю тәртібімен жазып шығыңыз, соңғы нөмірлерге — сізде ең аз немесе мүлдем жоқ қасиеттерді көрсетіңіз. 1. Д е р е к т е р д і ө ң д е у

бұл жерде 1-ші бағандағы і-қасиетінің Rі{ — дәрежесі (нөмірі); 2-ші бағанда і-қасиетінің Rі2 — дәрежесі (нөмірі); Dі — бағандардағы і- қасиеттерінің дәрежелік айырмашылығы. Барлығын қосып санаймыз Df, олар 20 болуы тиіс. Мысалы, 1-ші бағанда бірінші сөз — ақыл (Rі{ = 1), ал 2-ші бағанда осы сөз 5-ші орында деп санайық, яғни Rі2 = 5; формула бойынша есептесек (1 - 5)2 = 16; және осылайша қатары бойынша барлық сөздер үшін (n – талдама жасалатын қасиеттердің саны, n – 20). 2. Содан соң алынған Df қосамыз, 6-ға көбейтеміз, көбейтіндіні (n3 n) = (203 - 20) = 7 980 бөлеміз, ақыр соңында 1-ден жеке шаманы аламыз, яғни дәрежелік корреляцияның коэффициентін табамыз:

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у ж ә н е т а л д а у .

Алынған корреляцияның дәрежелік коэффициентін тестіге берілген 2 шәкілмен салыстырамыз (2-ші нұсқамен). Тұлғаның өзін өзі бағалауы адекватты, тым асырылған немесе төмендетілген болып шығуы мүмкін. Өзін өзі адекватты бағалау психологиялық диагностикалау шәкілінің екі позициясына (деңгейіне) сәйкес келуі мүмкін: «орташа», «орташадан жоғары».

2- тестінің психологиялық диагностикалау шәкілі (1 және 2- нұсқалары)

Адекватты өзін өзі бағалау кезінде өзара әрекеттесуші субъект өз мүмкіндіктері мен қабілеттерінің ара қатынасын дұрыс пайдаланады, өзіне айтарлықтай сыни көзбен қарайды, алдына шын мәніндегі мақсаттарды қояды, өз қызметінінің нәтижелеріне айналадағылардың адекватты көзқарасын болжамдай біледі. Осындай субъект негізінде жанжалшыл емес, ал шиеленісте ол өзін нәтижелі ұстайды. Тұлғаішілік шиеленіске аз берілген. «Жоғары деңгей», «ортадан жоғары» өзін өзі бағалауда: адам өзін еңбегіне қарай бағалайды, өзіне өзі риза, оның жеке ар-намыстық сезімі дамыған. «Орташа деңгей» өзін өзі бағалауда: адам өзін сыйлайды, бірақ өзінің әлсіз жақтарын біледі және өзін өзі жетілдіруге, өзін өзі дамытуға құлшынады.

Өзін өзі тым асыра бағалау «бейадекватты жоғары» деңгейге сәйкес келеді. Өзін өзі тым асыра бағалау кезінде адамда өзі жайлы қате көзқарас, жеке тұлғасының идеалданған бейнесі қалыптасады. Ол өзінің мүмкіндіктерін асыра бағалайды, әрдайым жеңіске бағытталған, сәтсіздіктерге көз жұмады. Сәтсіздік немесе жеңісті ол басқа біреуулердің қателіктерінің немесе жайсыз қалыптасқан мән- жайлардың салдары деп қарастырады. Оған қаратылып айтылған әділ сынды өзіне соқтығысу деп қабылдайды. Бұндай адам жанжалшыл, шиеленісті жағдаят кезінде өз бейнесін көтермелеуге бейім, жалжал кезінде жеңіске бәс тігіп, өзін белсенді ұстайды. Өзін өзі төмендетіп бағалау психологиялық диагностикалау шәкілінің үш позициясында (деңгейінде) болады: «бейадекватты төмен», «төмен» және «ортадан төмен». Өзін өзі төмендетіп бағалау адамда құзіретсіздігіңіздің кешені қалыптасады. Ол өзіне өзі сенімсіз, ұяң, селқос. Ондай адамдар өзіне деген аса және басқаларғаодан да аса талапшылдығымен ерекшеленеді. Олар беймаза, қыңқылдақ, өзінен және басқалардан тек кемшілік жақтарын көреді. Бұндай адамдар жанжалшыл болып келеді. Шиеленісудің себебі оның басқа адамдармен есептеспеуінің нәтижесінде пайда болады.

3-тест. Г.Айзенк әдістемесі бойынша темпераменттерді анықтау Н ұ с қ а у . Төменде берілген 57 сұрақтың әрқайсысына тек «иә» немесе «жоқ» деген жауап беріңіз. Талқылауға уақыт кетірмеңіз, бұл жерде жақсы немесе жаман жауаптар деген болуы мүмкін емес.

Н ә т и ж е л е р д і ө ң д е у .

Экстраверсия — келесі сұрақтардың «иә» деген жауаптары: 1, 3, 8, 10,13, 17, 22, 25,27, 39, 44, 46, 49, 53, 56 - және 5, 15, 20, 29, 32, 34, 37, 41, 51 сұрақтардың «жоқ» жауаптары саналады. Егер баллдар сомасы 0-ден 10-ға дейінгі шектерде болса, онда сіз интровертсіз, жеке ішкі әлеміңіздің шеңберінде тұйықталғансыз (4 сызба). Егер 11 — 14 аралығы болса, сіз амбивертсіз, тек өзіңізге керек болғанда ғана араласасыз. Егер 15 — 24 аралығы болса, сіз экстравертсіз, жеңіл араласқыш, сыртқы әлемге бет бұрған адамсыз. Невротизм — төмендегі сұрақтарға «иә» есептеледі: 2, 4, 7, 9, 14, 16, 19, 21, 23, 26, 28, 31, 33, 35, 38, 40, 43, 45, 47, 50, 52, 55, 57 Егер «иә» жауабы 0-ден 10-ға дейінгі шектерде болса, онда сіз эмоционалды төзімдісіз.

23 — 24 — бұл патологиямен шектескен невротизм, жүйке жүйеңіз бұзылуы мүмкін, невроз. Өтірік — «иә» деген жауаптардың балл сомасы 6, 24, 36-шы сұрақтар бойынша және «жоқ» жауаптары 12, 18, 30, 42, 48, 54 сұрақтар бойынша саналады. Егер алынған баллдардың саны 0 — 3 болса, онда адам өтірігінің нормасы, жауаптарға сенуге болады.

Егер 4 — 5 болса, онда күмән туындайды. Егер 6 — 9 болса, жауаптар дүдамал.

4-сызба. Айзенк шеңбері Сангвиник-экстраверт: тұрақты тұлға, әлеуметке бейім, сыртқы әлемге бет бұрған, жеңіл араласқыш, кей кездері сөзшең, алаңсыз, көңілді, көшбасшылықты ұнатады, достары көп, жайнақы мінезді. Холерик-экстраверт: тұрақсыз тұлға, ренжімейді, абыржығыш, ұстамсыз, агрессиялы, қызба, мойымайды, белсенді,бірақ жұмысқабілеттігі мен көңіл-күйі тұрақсыз, кезеңді. Күйзеліс жағдаятында – есірікті-психопатиялық реакцияларға бейім. Флегматик-интраверт: тұрақты тұлға, баяу қимылды, сабырлы, селқос, өз еркіне мықты, сақ, ойшыл, жуас, ұстамды, сенімді, қарым- қатынаста байсалды, ұзақ мерзімді сәтсіздіктерді денсаулығы мен көңіл- күйін бұзбастан көтеруге қабілетті. Меланхолик-интраверт: тұрақсыз тұлға, уайымшыл, торыққыш, сырт келбеті ұстамды, бірақ іштей өте эмоционалды, сезімтал, көңілі бұзылып, алаңдайды, үрейленуге, жабығуға, мұңдануға бейім; шиеленіскен жағдаяттарда есірікті ахуалда болуы немесе қызметінің нашарлауы мүмкін х возможен срыв или ухудшение деятельности («қоян күйзелісі»).

5 сызба. Ойын-тренингті жүргізу Ескерту (ойынның басшысы үшін). «Тұлғаішілік шиеленіс» ойын- тренингі ойыншылардың, әсіресе шенеуніктің рөлін ойнаушының, жоғары эмоционалдық-психологиялық күш салуын көздейді. Ойын барысында шенеуніктің психологиялық ахуалын қадағалау керек және қажет болған жағдайда ойынды тоқтатып, рөлдерді ауыстырған жөн. Ойын аяқталған соң, барлық шенеуніктердің «оңалуын» жүргезу қажет: жағдаяттар мен олардан шығудың жан-жақты талдамасын жасау; ойынның қатысушыларын фрустрациядан қорғанудың әдістерімен таныстыру.

8-тапсырма. Тұлғааралық шиеленістер.

Тапсырма мақсаттары — тұлғаның ішкі шиеленістері теориясының негізгі мәсеелелері бойынша студенттердің білімдерін пысықтау, тұлғаның өзін өзі бағалау дағыдыларын дамыту және алынған тест нәтижелеріне талдама жасай білу мен тұлғааралық қарым-қатынаста өз мінез-құлығын түзетуді үйлестіруді қалыптастыру. 1-тест. А.Белов әдістемесі бойынша темпераментті бағалау. Төменде берілген холерик, сангвиник, флегматик пен меланхоликтің«төлқұжаттарында» + белгісімен өзіңізге тән қасиеттерді белгілеңіз. Содан кейін А.Беловың темперамент формуласы бойынша базалық темпераменттердің ара қатынасын есептеп шығарыңыз. Бұл сіздің интегралдық темпераментіңізді сипаттайды.

бұл жерде Фт — темпераменттің формуласы (интегралдық темперамент); А — темпераменттердің барлығы бойынша плюстердің жалпы саны; Ах — холериктің «төлқұжатындағы» плюстердің жалпы саны; Ас — сангвиниктің «төлқұжатындағы» плюстердің жалпы саны; Аф — флегматиктің «төлқұжатындағы» плюстердің жалпы саны; Ам — меланхоликтің «төлқұжатындағы» плюстердің жалпы саны.

Н ә т и ж е л е р д і б а ғ а л а у .

Егер қандай да бір темпераменттің үлесі нәтижесінде 40 % және одан жоғары болса, онда темпераменттің осы түрі сізде басым болып табылады. Егер осы нәтиже 30 — 3 9 % - д ы құрайтын болса, онда берілген типтің қасиеттері айтарлықтай анық көрініс береді.

2-тест. Агрессиялық бойынша өзін өзі бағалау Н ұ с қ а у . Әрбір сұрақтан бір жауаптың нұсқасын таңдаңыз. Егер қандай да бір сұраққа жауап бере алмасаңыз, жиналған баллдарыңызды санау кезінде оны екі ұпай деп бағалаңыз.

2. Сындарлы жағдаятта сіз өзіңізді қалай ұстайсыз? а) іштей қайнайсыз;

б) толық байсалдылықты сақтайсыз; в) өзіңізді ұстай алмайсыз. 3. Сізді әріптестеріңіз қандай адам деп санайды? а) өзіне өзі сенімді;

б) бауырмал; в) салмақты. 4. Егер сізге «күйіп кететін» жауапты лауазымды ұсынса, сіздің жауабыңыз қандай болады?

5. Әріптесіңіздің бірі сіздің рұқсатыңызсыз үстеліңізден қағаз алатын болса, өзіңізді қалай ұстайсыз?

6. Жұбайыңыз әдеттегіден кешігіп келген болса, сіз оны қандай сөздермен қарсы аласыз? а) «Сені осыншалықты не кідіртті?»; б) «Кеш болғанша қайда жүрсің?»; в) «Мен алаңдай бастадым». (Әйелдерге — күйеуі жайлы сол сұрақтар, бойдақтарға — кездесуге кешіккен адам туралы.) 7. Автомобиль рөлінде өзіңізді қалай ұстайсыз (өзіңіздің немесе автодромда балаңызбен)?

в) сізді ешкім қуып жете алмайтындай жылдамдықпен ұшасыз (ав- тодромда «таран» жасайсыз). 8. Өмірге деген көзқарастарыңызды қандай деп ойлайсыз? а) байсалды;

б) жеңіл өзгеретін; в) табанды. 9. Барлығы сәтті болмай жатса, не істейсіз?

10. Заманауи жастардың бетімен кеткендігі жайлы ақпаратқа қалай жауап бересіз?

11. Сіз алғыңыз келген лауазым басқа адамға бұйырса, қандай сезімде боласыз? а) «Осыған неменеге жүйкемді тоздырдым екен?»; б) «Оның тұрқы басекеңе жаққан ғой!»;

13.Жарыс, ойынға қалай қарайсыз? а) жеңуге тырысасыз; б) олимпиададағы сияқты: бастысы — жеңіс емес, қатысу; в) егер жеңіліп қалсаңыз, көңіліңіз қатты бұзылады 14.Егер жол тығынына бола сіз маңызды жиналысқа кешігіп қалсаңыз: а) жиналыс кезінде күйгелектеніп отырасыз;

б) ақталуға тырысасыз ; в) күйінесіз. 15. Егер сізге мейманханада (кафеде) дұрыс қызмет жасамаса, не істейсіз?

16. Егер сіздің балаңызды (кіші ініңізді, сіңліңізді/қарындасыңызды/) мектепте ренжітіп қойса, өзіңізді қалай ұстайсыз?

а) мұғаліммен сөйлесесіз; б) «жасөспірім қылмыскердің» ата-анасына шу шығарасыз»; в) балаңызға ренжіткен баланың өзін ұруға кеңес бересіз. 17. Өз ойыңызша, сіз қандай адамсыз? а) өзіме айтарлықтай сенімді емеспін;

18. Егер есік алдында сіз қол астыңыздағы немесе жасы кіші адаммен қақтығысып қалып, ол кешірім сұрайбастаса, сіз не деп жауап бересіз? а) «Кешіріңіз, бұл менің кінәм»; б) «Ештеңе етпейді, түк емес!»; в) «Сіз абайласаңыз болмай ма?!» 19. Жасөспірімдер арасында бұзақылық оқиғалары туралы үнпарақтың мақаласына қалай қарайсыз?

20. Сізге дүниеге қайтадан жануар болып туылу күтіп тұрғанын көзіңізге елестетіңіз. Қай жануар болуды таңдар едіңіз?

Сіздің әр жауабыңыз 1-ден 3 ұпайға дейін бағаланады. Бағалауды кестеден табасыз.

35 — 44 ұпай. Сіз орташа агрессиялысыз, бірақ өмірде айтарлықтай жемісті қадам басып келесіз, өйткені сіздің бойыңызда мансапқұмарлық пен сенімділік жеткілікті. 45 және одан астам ұпай. Сіз тым агрессиялысыз, бұл ретте адамдарға кей кездері аса мейірімсіз боласыз және ала құйын мінез танытасыз.сіз өзіңізге сеніп және басқалардың мүдделерін аяқ асты ете отырып, «жоғарыға» көтерілуге үміттенесіз. Сондықтан қызметтес адамдардың жиіркенішті көзқарасы сізді таңдандырмайды, бірақ бұл ретте сіз оларды осы үшін жазалауға тырысасыз. 34 және одан аз ұпай. Бәлкім өз күшіңіз бен мүмкіндіктеріңізге сенімсіздігіңіз жеткіліксіз болғандықтан, тым ынтымақшылсыз. Бұл, әлбетте, сіздің кез келген жел астында құрақша майысады дегенді білдірмейді...Сонда да сізге көбірек батылдық кедергі болмас еді. Егер 7 және одан да көп сұрақтар бойынша сіз 3 ұпай және 7 сұрақ бойынша 1 ұпайдан жинаған болсаңыз, онда сіздің агрессиялығыңыздың жарылыстары конструкциялықтан гөрі талқандаушы сипатта болар. Сіз ойластырылмаған әрекеттер мен қиян- кескі пікірталасқа бейімсіз. Сіз адамдарға менсінбей қарайсыз және өз қылықтарыңызбен қоздырмауға болатын шиеленісті жағдаяттарға тиек боласыз. Егер сіз 7 және одан астам сұрақтардан 1 ұпайдан және 7 сұрақ бойынша 3 ұпайдан алған болсаңыз, онда сіз тым тұйықсыз. Бұл сізге агрессиялылықтың ұшқындары тән деген ұғым емес, бірақ оларды сіз тым мұқият жасырасыз.

3-тест. Т.Лири әдістемесі бойынша тұлғааралық қарым-қатынастарды бағалау Н ұ с қ а у . Төменде берілген сауалнама құрамындағы әрбір мінездемені мұқият оқып шығыңыз. Өзіңіз жайлы жеке түсінігіңізге сәйкес келе ме, ойланыңыз: егер «иә» десеңіз, онда тіркеу парағындағы мінездеменің реттік нөміріне крест белгісін қойыңыз; егер «жоқ» десеңіз, онда ешқандай белгі жасамайсыз. Алынған нәтижелерді қате талдауды және қайта зерттеудің қажеттілігін болдырмас үшін, барынша зейінді және ашық болуға тырысыңыз.

Тіркеу парағы толтырылып болған соң, тұлғааралық өзара әрекеттестіктің 8 нұсқасы бойынша нәтижелер есептеледі. Ол үшін әрқайсысының 16 нөмірі бар 8 октант бөлініп көрсетілген кілт қолданылады.

Әдістеменің кілті.

Тұлғааралық өзара әрекеттестіктің нұсқалары: 1. Өктем, көшбасы: 8 баллға дейін бағалау— өзіне сенімді, жақсы кеңесші, тәлімгер және ұйымдастырушы, басшының қаситеттері бар; 12 баллаға дейін – сын көтермейді, өз мүмкіндіктерін асыра бағалайды; 12 баллдан жоғары —сөйлеу стилі - нұсқаушы, озбырлықтың

белгілері, басқаларды бұйырып-басқару мұқтаждығы бар. 2. Тәуелсіз-үстем: 11 балл шегінде бағалау — тұлғааралық өзара әрекеттестіктің стилі өзіне сенімді, тәуелсіз, басқалардан өзінің артықшылығының айқын сезімімен, өзіне көңілі толғанша тайталасуға бейім; 12 — 16 балл — көпшіліктің көзқарасынан бөлек айрықша көзқараста болу беталысы, топта бөлектенген позицияда болуға ұмтылу. 3. Тік мінезді, агрессиялы: 10 баллға дейін — шынайылық,тазалық, турашылдық, мақсатқа жетуде табандылық; 10 баллдан астам — аса қыңырлық, жаратпаушылық, ұстамсыздық пен қызбалық. 4. Күмәншіл, ешнәрсеге сенбейді: 8 баллға дейін — талдау мен іс- қимылдың шындығы, ешнәрсеге сенбеушілік пен бейімделудің орын алмауы; 12 баллдан астам — өте өкпешіл, айналадағы адамдарға сыншылдыққа бейімделген сенімсіздік пен күдікшілдік. 5. Жуас-ұяң: 8 баллға дейін — қарапайым, ұяң, көнгіш, эмоциялық ұстамды, өз міндеттемелерін тіл алып, адал атқарады; 12 баллдан астам — толықтай мойынсұну, өзін кінәлаудың асқын сезімі, өзін өзі төмендету. 6. Тәуелді, тілалғыш: 8 — 10 баллдық бағалау — айналадағы адамдар тарапынан көмек пен сенімге, олардың өзін мойындауына деген мұқтаждық; 12 баллдан астам — шамадан тыс бйімделі, айналасындағы адамдардың көзқарасына толық тәуеліділік. 7. Ынтымақтастыққа бейім, шартты (конформды): 8 балл шегінде бағалау — ынтымақтасуға, қауымдасуға бейім; ымыралық және шиеленістік жағдаяттарды шешу кезінде икемді және ымырашыл; айналасындағы адамдардың көзқарасымен келісуге талпынады; саналы шартты (конформды); 8 баллдан жоғары — жылы шырайлы және барлығымен ибалы; жағдаятты ескерместен, барлығы үшін «жақсы болуға» тырысады. 8. Жауапкершілікті-кеңпейіл: 8 баллға дейін — адамдарға қатысты жауапкершілікті, әдепті, жұмсақ, мейірімді, пиғылы таза, бауырмал; 8 баллдан жоғары — жүрегі жұмсақ, тым жауапкершілікті, нұсқауларға гиперәлеуметтік әрекет, айқын альтруизм.

1. Тұлғааралық шиеленістердің артықшылыққа, агрессияға, өркөкіректікке, уәдені бұзуға талпыну сияқты көріністерімен олардың қай факторлары байланысты :

д) құрылымдық факторлар? 2. Толық емес және нақты емес факторлар, өсек-аяң, еріктен тыс жалған ақпарат беру; ерте берілген ақпарат немесе кешіктіріліп берілген ақпарат; ақпараттың сенімсіз көздері; бөгде факторлар; бейадекваттық акценттер сияқты тұлғааралық шиеленістердің көріністерімен олардың қай факторлары байланысты:

3. Қарым-қатынастағы теңсіздік; құндылықтар, мүдделер, қоғамдағы мінез-құлық мәнерлері бойынша сәйкессіздік; білім деңгейіндегі айырмашылықтар; топтағы айырмашылықтар; өткен шақтағы қарым- қатынастардың жағымсыз тәжірибесі; сенім арту мен мәртебеліктің деңгейі сияқты тұлғааралық шиеленістердің көріністерімен олардың қай факторлары байланысты:

4. Наным және мінез-құлық(ырымшылдық,артығырақкөру, басымдылықтар); топтық салт-дәстүрлерге, құндылықтарға, нормаларға бейімділік; діни, мәдени, саяси және бсқа да құндылықтар; рухани құндылықтар (жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік және сияқты тұлғаралық шиеленістердің көріністерімен олардың қай факторлары байланысты:

5. Билік, басқару жүйесі; жекеменшіктік құқық; мінез-құлық нормалары, «ойын ережесі» және т.б.; әлеуметтік топтқа жату сияқты тұлғааралық шиеленістердің көріністерімен олардың қай факторлары байланысты:

д) құрылымдық факторлар? 6. Тұлғааралық қарым-қатынастардың үлгісі бойынша тұлғааралық шиеленістің түрін анықтаңыз:

д)өзара-қарама-қайшы. 7. Тұлғааралық қарым-қатынастардың үлгісі бойынша тұлғааралық шиеленістің түрін анықтаңыз:

д) өзара-қарама-қайшы. 8. Тұлғааралық қарым-қатынастардың үлгісі бойынша тұлғааралық шиеленістің түрін анықтаңыз:

д)өзара-қарама-қайшы. 9. Тұлғааралық қарым-қатынастардың үлгісі бойынша тұлғааралық шиеленістің түрін анықтаңыз:

д)өзара-қарама-қайшы. 10. Тұлғааралық қарым-қатынастардың үлгісі бойынша тұлғааралық шиеленістің түрін анықтаңыз:

Алғаш рет құзіретсіздік кешені жайлы психоанализдің «негізін қалаушы-бабалар» суреттеп, оларға анықтама берді. Осы атаумен олар қуаныш сезімін бастан кешіруге кедергі болатын, жеке тұлғаның даму мүмкіндігін шектейтін, қалыпты өмірді күрделендіретін, түсіндіруге келмейтін қызба эмоциялық боялған көзқарастар мен өмірлік ұстанымдарды белгіледі. Құзіретсіздік кешені адамның өзін өзі басқалардан нашар сезінуіне мәжбүрлейді, мысалы, ол кез келген бәсекелі күрестен, емтиханнан, кәсіби сайыстардан, бизнестен және басқаларынан бас тартудың себебі болуы мүмкін. Бұл кешен өзінің ар-намысы немесе қабілеттеріне деген сенімсіздіктен туындаған. «Тіпті талпынбаймын да, бәрібір жеңілемін!» - деп осы кешеннің құрбандары өздерін өздері сендіреді. Кешендер, әдетте, табиғатынан немесе тәрбиесі бойынша қатал сот қызметкері болуға бейім адамдарда дамиды. Олар өздеріне үкім шығарып алады («бәкене бойлы», «семіз аяқ» және т.б.), бірақ басқаларды ұдайы сынға алады. Психология тұрғысынан қандай да бір өзін өзі бағалау тікелей сіздің қоршаған ортаға деген көзқарасыңызбен байланысты. Осы әлемді сүйген адам өзін де сүйеді. Яғни, егер біз ұдайы басқаларды сынай берсек, онда өз жанымызды да аямаймыз. Аяусыздық әдетке айналады да, кейіннен кешен болып қалыптасады. Ондай адам шын мәнінде өзіне өзі риза болмайды. Әркімді бірнәрсе жегідей жейді, әркімнің өз кешені болады. Өзіміздің неге тұрарлық адам екенімізге көз жеткізу үшін, біз ұдайы өзімізді біреумен салыстырамыз да жүреміз.

Ал сіздің хал-жағдайыңыз қалай? Ол үшін тестінің сұрақтарына жауап беріңіз. Н ұ с қ а у . Әрбір пікірді оқып шығып, өзіңіз үшін әділетті жауаптың нұсқасын таңдаңыз, пікірдің нөмірі мен таңдаған жауап нұсқасының нөмірін жазып алыңыз (ұпай саны жауап нұсқасының тұсында көрсетілген). 1. Адамдар мені түсінбейді: а) жиі (0);

2. Өзімді ебедейсіз сезінемін: а) сирек (5);

б) бәрі жағдаятқа байланысты (3); в) өте жиі (0). 3. Мен оптимиспін: а) иә (5);

б) тек ерекше жағдайларда (3); в) жоқ (0). 4. Әр нәрсеге қуана беру — бұл: а) ақымақтық (0);

5. Менде де басқа адамдардың қабілеттері болғанын қалаймын: а)иә (0);

6. Менің кемшіліктерім тым көп: а)бұл рас (0);

б)бұл менің көзқарасым емес (3); в)жалған! (5). 7. Өмір тамаша: а)бұл шынымен де солай (5); б)бұл тым жалпылама пікір (3); в)тіптен олай емес (0). 8. Мен өзімді керексіз санаймын: а)жиі (0);

9. Менің қылықтарымды айналамдағы адамдар түсінбейді:

10. Маған үмітті ақтамайсың дейді:

11. Мені жақсы жақтарым өте көп:

12. Мен пессимистпін:

14. Өмір — мұңды нәрсе:

15. «Күлкі — денсаулық»:

19. Адамдар мені дұрыс бағаламайды:

20. Басқаларды мен тым қатал сынаймын:

21. Сәтсіздіктің артынан әрқашан жеіңс келеді:

22. Мен өзімді агрессиялы ұстаймын: а) жиі (0);

23. Жалғыз қалатын кездерім болады: а) өте сирек (5);

24. Адамдар жайдары емес:

25. Қалағаныңа қол жеткізуге болады дегенге сенбеймін: а) себебі кімнің қолынан осы келгенін білмеймін (0); б) кейде сәті түседі (3);

в) олай емес, мен сенемін! (5). 26. Өмірдің маған қойған талаптары мүмкіндіктерімнен үлкен болды: а) жиі (0);

27. Әр адамға өз келбеті ұнамайтын болар: а) солай деп ойлаймын (0);

28. Мен бірнәрсе жасасам немесе айтсам, мені түсінбейтін кездер болады:

29. Мен адамдарды жақсы көрем:

30. Кейде өз қабілеттеріме секемденемін:

31. Мен өзіме ризамын: а) жиі (5);

32. Басқа адамдардан гөрі, өзіңді көбірек сынағаның дұрыс деп санаймын:

33. Өзімнің өмірлік жоспарларымды жүзеге асыруға күш-қайратым жетеді деп ойлаймын:

Егер сіз келесі жұптарда бірдей ұпай санын жинамаған болсаңыз (мысалы, 0 және 0, 3 және 3, 5 және 5): 3 және 18, 9 және 25, 12 және 22, — онда тестінің жалпы нәтижесін кездейсоқ, жалған деп санауға болады. 0 — 40 ұпай — өкінішке орай, сіздің бойыңызда кешен жиналған. Өзіңізді теріс бағалайсыз, өз әлсіздіктеріңіз, кемшілік, қателіктеріңізде «шырғаланып» қалғансыз. Ұдайы өзіңізбен күресуіңіз сіздің кешендеріңіз бен жағдаятты одан бетер ушықтырады, адамдармен қарым-қатынасыңызды одан ары күрделендіреді. Өзіңіз жайлы басқаша ойлауға тырысып көріңізші: бойыңыздағы мықты, жылы, жақсы және қуанышты қасиеттеріңізге ойыңызды топтастырыңыз. Өзіңізге және қоршаған ортаға сіздің қарым-қатынасыңыздың жуық арада өзгеретініне көзіңізді жеткізесіз. 41—80 ұпай — сізде өз кешендеріңізді өзіңіз-ақ еңсеруге тамаша мүмкіндіктеріңіз бар. Жалпы алғанда, олар өмір сүруіңізге онша кедергі жасамайды. Кез кездері сіз өзіңізді, өз қылықтарыңызды талдауға қорқасыз. Есіңізде болсын: басты құмға тығу — мүлдем болашақсыз іс, жақсылыққа жетелемейді, тек мән-жайды уақытша бәсеңдетуі мүмкін. Өзіңнен қашып құтыла алмайсың, тек алға! 81 —130 ұпай —әрбір қалыпты адам сияқты, сіз де кешендерден қалыс қалмағансыз, бірақ сіз өз мәселелеріңізді өзіңіз шешесіз. Өз мінез- құлқыңыз бен адамдардық қылықтарын шынайы бағалайсыз. Тағыдырыңызды өз уысыңызда ұстайсыз. Компанияларда өзіңізді жеңіл және еркін ұстайсыз және адамдар сөздің жаныңызда өздерін жеңіл сезінеді. Кеңес: осылай дұрыс! 131 — 150 ұпай — менде кешен деген мүлдем жоқ деп ойлайсыз. Өзіңізді өзіңіз алдамаңыз, олай болмайды. Өзіңіз ойлап тапқан әлеммен жеке бейнеңіз шындықтан алыс жатыр. Өзін өзі алдау мен асыра бағалау қауіпті. Өзіңізге сырттан қарап көріңіз. Кешендер дегеніміз олармен күресуге немесе ... жақсы көруге арналған емес пе? Сіздің күш-жігеріңіз екеуіне де жетеді. Кері жағдайда өзіңізді өзіңіз ұнату кешеніңіз менмендікке, тәкаппарлыққа айналып кетеді, қасыңыздағы адамдардың жиіркенішін оятады, өміріңізді айтарлықтай бүлдіреді. 9-тапсырма. Жеке тұлға мен топтың арасындағы шиеленіс (шиеленістік жағдаяттарға талдама жасау мен талқылау әдісімен жүргізіледі). Тапсырма мақсаттары — топтық шиеленістердің негізгі сипаттамалары бойынша студенттердің білімін пысықтау, «тұлға – топ» түріндегі шиеленістің таладамасын жасау дағдыларын дамыту және оларды басқара білуді қадыптастыру. 1-жағдаят . Конструкторлық бюрода бастық пен ұжымның қарым- қатынасы дұрыс қалыптаспады. Бастық өз лауазымына екі ай бұрын тағайындалған. Осыған дейін ол басқа бөлімде жақсы маман ретінде қызмет істеген. Көптеген жаңалықтар ашқан; басқа бөлімдегі алдыңғы лауазымында жетекші инженер ретінде басшы болған ғылыми жобалардың бірі халықаралық көрмеде жоғары бағаланған. Жаңа бастық пен ұжымның арасындағы шиеленіске қандай себептер негізі болуы мүмкін екенін талдаңыздар.

2-жағдаят. Шығармашылық ұжымның отырысында А. атты қызметкерді «Ғылымға еңбек сіңген қайраткер» құрметті атағын беру туралы ұсыныс талқыланды. Бұндай ұсыным туралы сұрақ ашық немесе құпия дауыс беру арқылы шешілуі мүмкін. Қысқа талқылаудан соң қызметкер Б. құпия дауыс беру жолымен өткізу туралы ұсыныс жасады. Дауыс берудің нәтижесі А. үшін пайдасыз болып шықты.

3-жағдаят. Сызбаүлгіші-темір шеберлерінің бригадасы (6 адам) әрқашан аса ынтымақты еді. Жастарының арасы алшақ болса да, бригада мүшелері бос уақыттарын жиі бірге өткізетін. Үлкендер кішілеріне қамқор болатын, ал кішілері үлкендерін құрметтейтін. Бригаданың бір мүшесі зейнеткерлікке шыққан соң, бригадаға 2 ма, әлде 3 жыл бұрын ба, кәсіби техникалық училище бітірген жас темір ұстасы Акимов келді. Ұжым оған басында күмәнмен қарады. Бірақ 1-2 ай өткен соң, оны мен бригаданың арасында жап-жақсы достық қарым-қатынас орнады. Ол ұжымға қабылданып, «өзіміздің» адам аталды. Тағы 2 айдан соң, жағдай өзгерді. Жас және тәжірибесі аз жұмыскерге стандартты сызбаүлгінің ірі сериясын әзірлеу тапсырылды. Дәстүрлі технологияны қолданатын болса, ол бригада үшін орташа деңгейдегі айлық алар еді. Дегенмен Акимов жұмысты қалай тиімді жасауға болатынын тез ұғынды. Ол 10 дайындаманы алып, бір біріне дәнекерледі. Пакет жасалып шықты. Содан кейін ол барлық пакеттерде қажетті пішінді қиып алып, бүйіржақтарын тегістеді, соңынан пакеттерді жеке-жеке бөліп, әл сызбаүлгінің бетін өңдеді. Біраз уақыт өткен соң, Акимов өнімділік нормасын 3-5 есе арттырды. Оның айлығы тез өсіп, бригадирдің айлығынан 1,5 есеге өсіп кетті. Бригада Акимовты алагөздей бастады: біресе қайда екені белгісіз - шығып кетеді, біресе сұрамаған кеңесін тықпалайды, біресе керісінше барлығы достарына пайдалы кеңес беруге тырысып жатқанда, ол үндемей қояды. Ақыр соңында қарым-қатынас толық үзілді. Акимов өзін басқа бригадаға ауыстыру туралы цех бастығына өтініш жасады. Бірақ басқа бригаданың темір ұсталары да оны өздеріне алғылары келмеген болып шықты. Бір айдан соң, Акимов зауыттан кетіп қалды.

Бордовская Н.В., Реан А.А. Педагогика: жоо-на арналған оқулық. — СПб., 2001.

Занина Л. В., Меньшикова Н.П. Педагогикалық шеберлік негіздері: оқу құралы. — Ростов н/Д, 2003.

Практиалық психология курсы немесе Жұмыс істеуге және жетістікке жетуге қалай үйрену керек: оқу құралы / автор-құр. Р.Р.Кашапов. — Ижевск, 1997. ЛадановИ.Д.Нарықтыққұрылымдардыбасқарупсихологиясы: түрлендіргіш көшбасшылықо. — М., 1997. Овчарова Р.В. Мектеп психологының анықтамалық кітабы. — 2-ші басылым, қайта өңделген — М., 1996. Педагогикалық шеберліктің негізі: оқу құралы / И.А. Зязюн, И.Ф.Кривонос, Н.Н.Тарасевич және т.б.; И.А.Зязюнаның ред. — М., 1989.

Панфилова А. П. Кәсіби қызметтегі іскери коммуникация. — СПб., 1999. Реан А. А., Бордовская Н.В., Розум С.И. Психология және педагогика. — СПб., 2001. Шевардин Н.И. . Психологиялық диагностика, түзету және тұлғаның дамуы. — М., 1999.

Құрметті әріптестер, студенттер, достар!

Осы кітаптың материалы сіздердің педагогикалық шеберліктің құпиясына терең бойлауға өз көмегін тигізер деп сенемін және үміттенемін, өйткені болашақ ұстаздың кәсіби даярлығы тұлғаның біртұтас үйлесімді дамуына ықпал ететін көптеген үлгідегі жұмыс пен жұмыс әдістерінің күрделі кешенінен тұрады. Академик В.А. Сластениннің айтуы бойынша, адам тұлға ретінде объективті және субъективті, табиғи, қоғамдық, ішкі және сыртқы; бейберекет немесе белгілі бір мақсатқа сәйкес әрекет ететін, адамдардың ықтияры мен санасына тәуелді немесе тәуелсіз - көптеген факторлардың ықпалымен қалыптасады және дамиды. Бұл ретте адамның өзі бейтарап, ол өзінің жеке қалыптасуы мен дамуының субъекті. Заманауи педагогика — ынтымақтастың педагогикасы. Ол оқушының өзін педагогикалық үдерістің пікірлесі және қатысушысы ретінде ыналандыруға талпынады. Еңбек жолын жаңа бастаған педагогтар өздерінің жемісті еңбек етулері үшін тек пәндік және психологиялық-педагогикалық білім ғана емес, қатынасу дағдылары да қажет екенін атап көрсетеді. Психолог В.Л. Леви адамдарды жақсы тани білетін педагогтарды қатынасудың данышпандары деп атаған. В.А. Сухомлинский ұстаз жанындағы адамды сезе білуі, оның жанын, оның тілектерін сезінуі тиіс деп жазған. Қатынасудың білім алушының тұлғалық адамгершілігі мен өзгешелігі сияқты педагогтың берген рухани-этикалық мақсаттарын анықтайтынын атап көрсеткен жөн.. Оқытушының кәсіби жетістігінің басты өлшемі – жеке педагогикалық мәдениеті. В.Л. Бениннің көзқарасы бойынша, педагогикалық мәдениет – жалпы мәдениеттің элементі және ол элемент түрінде мәдениеттің әр түрінде орын алады. Ол жинақталған әлеуметтік тәжірибені сіңдіру бойынша адамдардың тікелей қызметінің бірлігін қосқан, сонымен бірге білім, дағды және бір ұрпақтан екінші ұрпаққа осындай сіңдірудің айрықша институттары түрінде бекітілген қызметтің нәтижелерін қосқан педагогикалық үдерістің біріккен сипаттамасы болып табылады. А. В. Барабанщиков пен И. Ф. Исаев педагогикалық мәдениет арнайы және педагогикалық білімге негізделеді, осы қызмет түрінің ерекшеліктерін меңгерудің жоғары деңгейін көздейді деп сендіреді. Оны педагогтың педагогикалық ұстанымын көрсететін жеке тұлғасының күрделі әлеуметтік мінездемесі түрінде анықтауға болады. Педагогикалық мәдениет — адамның рухани, адамгершілік, зияткерлік дамуы, оның білім, дағды, кәсіби шеберлігі деңгейінің көрсеткіші. Шебер болу — кедергілер мен шиеленістердің орын алуы мүмкін педагогикалық үдерістің барысын алдын ала болжау, педагогикалық «түйсікті» меңгеру дегенді білдіреді. Бұл жерде ешқандай тылсым күш жоқ. Қалыптастыру үдерісі өте күрделі болғанымен, бұндай қабілетті дамыту әбден мүмкін. Талдама жасау, алдын ала болжау, логикалық құрылымға, эмпатияға сүйену, өзіңмен оқушыларды сәйкестендіру (шартты түрде ұқсастыру), олардың мүдделері мен шаруаларына ден қою – осы барлық дағдылар педагогтың қызметіне кіреді. Педагогикалық үдерісте екі белсенді тарап – оқытушы мен оқушы – қатысады. К. С. Станиславскийдің пікірі бойынша, оқытушының қызметі жекеше емес, бірлескен қызмет. Істің сахналық та, педагогикалық та жетістігі бірегей шығрамашылық әдіспен және идеяны түсінудің жалпыламалығымен біріккен қатысушылардың ансамблі анықтайды. Ансамбль — бір ұжымдық мақсатты көздеген одақ. Адамның қабілеті кез келген салада ашылады. Осыдан тек қана өзіндік жұмыстың ғана емес, шығармашылық жұмыстың да әдіс- тәсілдерімен қарулану қажет деуге болады. Әр адамның өз қабілеттерін білуі және оларды тиімді пайдалануы маңызды. Дегенмен, егер айналаңыздағы адамдар, яғни сіздің әріптестеріңіз бен оқушыларыңыз, ең тамаша бастамаларыңызды қолдамаса, олар жүзеге аспайтыны жайлы естен шығармағаныңыз абзал. Дәрісхана, сынып — бұл педагог — актер, ал студенттер мен оқушылар – сіздіңкөрермендеріңіз болып табылатын бір актердің сахнасы. Актерге қарағанда, педагогқа қиындау. Актер белгілі бір күйге және оның шеберлігін қабылдауға бағытталған адамдардың алдына шығады. Оқушы оқытушыға осылай қарауға даяр ма? Осы жайлы ойлану керек. Сабаққа жан мерекесіне келгендей келу керек, жаңа білімге, дағдыларға, құндылықтарға қуану керек, дәрісханада болып жатқанның бәріне құлақ салу керек. Таңданбасаң — үйренбейсің! Кез келген саладағы білім алу тек белгілі бір білім кешенін меңгерумен қатар өз бетінше, жасампаз ойлануды, айналада болып жатқан нәрселерге мұқият зер салуды көздейді. Барша нәрсеге, тіпті болмашы нәрсеге де жасампаздықпен қарау қажет. Өз кезінде америкалық жазушы Марк Твен айтқан екен: «Сіздің өзіңізге деген сеніміңізді жоюға қабілетті адамдардан сақтаныңыз. Бұл ұсақ адамдарға тән!» Қателесуден қорқпаңыз! Өз мамандығыңызды сүйіңіз, бей-жай болмаңыз, талпыныңыз, жасампаз болыңыз, өмір сүріңіз!

VІІ тарау. Өзіндік білім жетілдіру мен өзін өзі тәрбиелеу — кәсіби шеберлікті кемелдендіру факторы

1-сабақ. Педагогикалық қызметтің актерлік және режиссерлік шеберлік элементтері

5-сабақ. Педагогтың өзін өзі басқару шеберлігі. Өзін өзі реттеу техникасының негіздері